جمع و تدوین قرآن کریم جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه شهرستانی، سیدعلی، 1337- Shahrastani, Ali

عنوان قراردادی جمع‌القرآن: نقد‌الوثایق و عرض‌الحقایق .فارسی

عنوان و نام پدیدآور جمع و تدوین قرآن کریم(رویکرد اعتقادی) [کتاب]/ نویسنده سیدعلی شهرستانی ؛ مترجم سیدهادی حسینی ؛ [به سفارش] بخش فرهنگی موسسه حضرت امام هادی(علیه الصلاه و السلام).

مشخصات نشر تهران: دلیل ما، 1396.

مشخصات ظاهری 2ج.

فروست مجموعه آثار آیت‌الله شهرستانی؛7.

شابک دوره: 978-600-442-046-4 ؛ 650000 ﷼‌ج.1:978-600-442-047-1 ؛ 650000 ﷼‌ج.2: 978-600--442-048-8

وضعیت فهرست نویسی فاپا

یادداشت کتابنامه.

موضوع: قرآن -- جمع و گردآوری

موضوع: Qur'an -- Collection

موضوع: قرآن -- تاریخ

موضوع: Qur'an -- History

شناسه افزوده: حسینی، سیدهادی، 1343 - ، مترجم

شناسه افزوده: موسسه حضرت امام هادی(ع)

رده بندی کنگره: BP72/4/ش9ج8 1396

رده بندی دیویی: 297/19

شماره کتابشناسی ملی: 4723228

اشاره

جمع و تدوین قرآن کریم

(رویکرد اعتقادی)

نویسنده: سید علی شهرستانی

مترجم: سید هادی حسینی

بخش فرهنگی موسسه حضرت امام هادی (علیه الصلاة و السلام)

جلد اول

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

پیش گفتار مترجم··· 11

مقدّمه نویسنده··· 17

در آمد / 37 - 182

ده مقدّمه پیرامون جمع قرآن در مکتب خلفا و اصلاح آنها از سوی مکتب

اهل بیت علیهم‌السلام··· 41

مقدّمه اوّل··· 41

نگرش اصلاحی و درست··· 41

مقدّمه دوّم··· 60

نگرش اصلاحی و درست··· 61

مقدّمه سوّم··· 68

نگرش اصلاحی و درست··· 69

مقدّمه چهارم··· 77

نگرش اصلاحی و درست··· 78

مقدّمه پنجم··· 94

نگرش اصلاحی و درست··· 95

پایه‌های طرحِ حروف هفت‌گانه··· 98

یکدست بودن قرآن در نگرش اهل بیت علیهم‌السلام··· 100

طرح گوناگونی قرائت‌ها ، در راستای درست‌انگاری قرائت‌های صحابه یا برای جلوگیری از عملکرد عثمان··· 113

مقدّمه ششم··· 120

نگرش اصلاحی و درست··· 121

سخن دو تن از بزرگان··· 124

مقدّمه هفتم··· 141

نگرش اصلاحی و درست··· 142

مقدّمه هشتم··· 149

نگرش اصلاحی و درست··· 149

امامان اهل بیت علیهم‌السلام پشتوانه عدم تحریف قرآن··· 153

حقیقت قرآن را جز اهل بیت علیهم‌السلام درنمی‌یابد··· 158

مقدّمه نهم··· 161

نگرش اصلاحی و درست··· 161

مقدّمه دهم··· 167

نگرش اصلاحی و درست··· 167

تحریف قرآن ، حقیقت یا افسانه ؟··· 171

ادّعای وقوع تحریف از سوی خلفا و بطلانِ آن··· 174

گام‌های چهارگانه تاریخ قرآن / 183 - 648

گام نخست : تنزیل قرآن··· 185

چگونگی نزول قرآن··· 187

مرحله اوّل··· 187

مرحله دوّم··· 191

فائده نزول تدریجی قرآن··· 194

گام دوّم : ترتیب قرآن··· 199

توقیفی بودن آیه‌ها··· 201

راز تکرار عرضه هر ساله قرآن··· 206

واژه قرآن··· 211

اختلاف ترتیب تلاوت با ترتیب نزول··· 216

نقش پیامبر و جبرئیل در ترتیب آیات··· 233

مصحف‌های صحابه··· 239

عایشه و جواز تقدیم و تأخیر در سوره‌ها و آیه‌ها··· 241

نزول دفعی و تدریجی و جای آیه‌ها··· 253

گام سوّم : جمع و تألیف قرآن··· 263

جمع قرآن در دوران پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله··· 265

اخباری که بر وجود قرآن یا قرآن‌هایی در دوران پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دلالت دارند··· 269

میزان درستی ادّعای نَسْخ··· 285

آیا حفظِ قرآن شرافت شگفتی برای گردآورندگان به شمار می‌آید ؟··· 288

علی علیه‌السلام گرد آورنده واقعی قرآن··· 297

علی علیه‌السلام و قرآن··· 298

استواری متن قرآن و ارتباط آن به امام علی علیه‌السلام··· 300

یک : انتقال شفاهی ویژه··· 300

دو : انتقال جمعی··· 304

امام علی علیه‌السلام و قرائت‌های هفت‌گانه··· 310

1 . قرائت عاصم··· 310

2 . ابو عَمْرو بن عَلاء··· 310

3 . حمزة بن حبیبِ زَیَّات··· 310

4 . کَسائی··· 310

آیا اخبار جمعِ امام علی علیه‌السلام ضعیف است ؟··· 319

اخبار دروغ··· 328

1 . امام علی علیه‌السلام و قرآن ابوبکری··· 328

2 . امام علی علیه‌السلام و ستایش او از عملکرد عثمان··· 330

سوزاندنِ قرآن از فضایل عثمان··· 332

بعضی از مبانی این دو شیوه در جمع قرآن··· 352

جمع قرآن بی‌درنگ پس از رحلت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به دست امام علی علیه‌السلام··· 353

دلایل جمعِ اوّل (جمع قرآن به تنهایی)··· 359

مصحف امام علی علیه‌السلام در منابع شیعه و کتاب‌های عالمان آنها··· 367

سخنان عالمان شیعه درباره قرآن امام علی علیه‌السلام··· 382

روایات قرآن امام علی علیه‌السلام در کتاب‌های اهل سنّت··· 391

اخبار تحریف در کتاب‌های شیعه و سُنّی··· 424

معیار بودن بِسْمله در قرآن متواتر··· 507

نقش قریش در حذف بسمله··· 514

نسخه‌های پنج‌گانه مورد اعتماد عثمان··· 522

موضع ابن مسعود و اُبَیّ بن کعب··· 548

راز کنار گذاشتنِ صحابه و دریافت قرآن از زید··· 571

قرآن متداول همان مصحف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است··· 574

ترس صحابه از اَسامی بعضی از سوره‌ها··· 604

ارتباط جمع قرآن با موضوع خلافت··· 614

چکیده··· 649

پیش گفتار مترجم

مصطفی را وعده کرد الطافِ حق

گر بمیری تو نمیرد این سَبَق

من کتاب و مُعجزت را حافظم

بیش و کم کن را زقرآن مانعم⁽¹⁾

قرآن ، کتاب قانون الهی است که مهم‌ترین احکام شریعت را در بر دارد و حقایقی را در توحید و آفرینش جهان هستی ، زندگی و مرگ و حشر نشر ، و داستان‌هایی از سرگذشت پیامبران و ماجراهایی را که بر آدمی سپری شده است ، ارایه می‌دهد .

علی رغم ساده و روان و گویا بودن متن قرآن ، گزاره‌های بسیاری از آن راز آلودند و وجوه گوناگونی در بر دارند و هرکس به اندازه ظرف وجودی و معرفتی و علمی خویش می‌تواند از این سفره گسترده الهی بهره ببرد .

در قرآن ، از ظاهر و باطن آیات ، محکم و متشابه ، ناسخ و منسوخ ، لایه‌های تو در توی معانی و مفاهیم و معارفی که جز راسخان در علم آنها را درنمی‌یابند و نوع ویژه‌ای از علم که دادنی است نه گرفتنی (و به تزکیه نفس و دست‌یابی به طهارت درون و صیقل یافتن دل و پاکیزگی جان نیاز دارد تا نور الهی در آن رخنه کند و انعکاس یابد) سخن رفته است .

چینش آیات و سوره‌های قرآن ، نظم و آهنگ آیات و ارتباط معنایی میان واژه‌ها در هر آیه و پیوست‌ها میان آیات و آغاز و فرجام آنها ، به گونه‌ای ویژه سامان یافته‌اند .

حقایق ماورایی در گوشه و کنار قرآن محسوس‌اند . در برخی از جمله‌های خبری و انشایی قرآن ، عقل کوتاه آدمی از پا می‌افتد و در چند و چون آنها درمی‌ماند و به تبیین درست از آنها نمی‌رسد و با ساز وکار منطق و خرد وی جور درنمی‌آید .

پاسداری از این کتاب سترگ را خدای بزرگ - خود - برعهده گرفت و جلو راه یافتن باطل را در آن بست و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به تعلیم آن گماشته شد تا آیه آیه آن را به مردم حالی کند و این کار در لحظه‌های روزان و شبان ادامه یابد و حدود 23 سال ارتباط تعلیمی و آموزشی با معلم وحی استوار بماند ، و هر حادثه و موردی که وحیی از سوی خدا فرود می‌آید ، معین و مشخص باشد ، و هر حکمی در جای خود برود و هر گزاره‌ای معرفتی در ردیف خود نشیند و حقایق مختلف با هم در نیامیزد و ...

اینها همه به سامانی درست نیاز داشت ، آن هم نه سامانی که هرکس به عقل خود بر آنها دست بَرَد و به سلیقه خود نظمشان دهد ، بلکه سامانی که باید از آسمان می‌آمد و در ارتباطی دو طرفه میان پیامبر و جبرئیل در هر سال ، نظم و ترتیب پیدا می‌کرد وهر آیه و گزاره‌ای جای خود را می‌یافت و به امضا می‌رسید.

از خدایی آن چنان که آدمی از درک عظمتِ او عاجز است و از پیامبری که عصاره خلقت است و همه عقل‌های عالَم به گَردِ خرد او نمی‌رسد ، زیبنده نمی‌نماید که آیات و سوره‌های کتاب شگرفی چون قرآن را که اندیشه‌های ناب در برابر شکوه معارف و حقایق ، فصاحت و بلاغت ، ساز و کارهای ایجاز و استعاره و چگونگی کاربرد الفاظ و واژه‌ها و نظم و ترتیبِ آن ، سر به سجده

می‌سایند و گیج و حیران می‌مانند و در بهت فرو می‌روند ، به حال خود رها سازد و تعالیمی را که باید برای ابد راهنمای بشر باشد و قانون زندگی‌اش قرار گیرد و در تار و پود وجودش راه یابد ، با نوشتن و حک کردن در ورق‌های پوست و کاغذ و چوب و سنگ ، ماندگار نسازد و سر و سامان ندهد .

چوپانی بی‌سواد و کم مایه ، گوسفندانش را یله نمی‌کند تا به این سو و آن سو رود و به دست این و آن افتد و یا طعمه گرگ شود ، چگونه می‌توان تصور کرد که پیامبر (با اینکه سرآمد عقل‌ها و دوراندیشی است) کتاب قانونی الهی را (که در راستای آن رنج‌های توان فرسا کشید و سختی‌های هولناک دید و آزار قریش را به جان خرید) به حال خود واگذارد و اقدامی برای سامان آن به عمل نیاورد و سال‌ها بعد از او این مهم به ذهن خلیفگانی آید و با تکیه بر یافته‌های ذهنی افراد به فکر جمع قرآن افتند و آن را در سینه این و آن بجویند و با بَیِّنه و شاهد گرد آورند و نظمش دهند ؟!

چگونه اهل سنت و بعضی از اساتید دانشگاه‌ها و کسانی که خود را از فرهیختگان می‌شمارند ، این سخن ورد زبانشان است که عثمان دو دهه بعد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به گردآوری قرآن پرداخت و قرآن کنونی را قرآن عثمان می‌دانند (نه قرآن پیامبر) و این مطلب را از حقایق مسلم می‌انگارند و خود را واقع نگر و به دور از تعصب کور قلمداد می‌کنند ؟!

چنین نگرشی و دیگر آموزه‌های نادرست و انحرافی و دریافت‌های خطا و غلط انداز و ترفندهای پشت پرده ماجرا و زد و بندهای دوران حکومت خلفا ، استاد سید علی شهرستانی را وا داشت که دست به کاری سترگ زند و حقایق نابی را در ساحت قرآن رو کند و با واکاوی میراث علمی در دسترس ، گفته‌ها ونوشته‌های تناقض آلود کج اندیشان را بنمایاند و جسارتگران به ساحتِ فرقان و کتاب الهی را سرجای خود نشاند .

در نگاه استاد ، جمع و تدوین قرآن با مسئله امامت و ولایت پیوندی عمیق می‌یابد و همه طرح‌ها و سخنان انحرافی در عرصه جمع قرآن برای دور ساختن ذهن‌ها از این موضوع محوری و مهم است .

در این رویکرد ، قرآن معصوم است و جز معصوم نمی‌تواند آن را - چنان که نازل شد و خدا خواست - گرد آورد و نظم و ترتیب درست دهد .

قرآن آسمانی ، ذهن و اندیشه‌ای را می‌طلبد که با ماوراء در ارتباط باشد و بر برکه سطحی‌نگری راکد نماند و در گل و لای ظاهر بینی فرو نرود .

این پژوهش سودمند استاد شهرستانی که پس از کارهای ماندگار و راهگشا و مُفَصَّلِ وی در موضوع وضوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اَذان ، و تک‌نگاری‌هایی در مسائل اعتقادی (همچون معمای ازدواج ام کلثوم ، تربت امام حسین علیه‌السلام ، زیارت عارفانه و ... ) تألیف شده است ، اینکه با عنوان «جمع و تدوین قرآن» (در دو جلد) تقدیم خوانندگان می‌شود و دایرة المعارفی از یافته‌های شگرف و حقایق ناب در موضوعات مختلفی است که به نحوی با جمع قرآن ارتباط می‌یابند .

استدلال‌های منطقی ، روایات گویا و متعدد ، شواهد و قراین تاریخی ، بهره‌گیری از لغت‌نامه‌ها و کتاب‌های ادب ، یافته‌ها و باورها و نقد ، به کارگیری عقل و خرد و ... و به ویژه با تکیه بر آیاتِ خود قرآن ، به خوبی گویاست که قرآن موجود ، قرآنی است که در زمان خود پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گرد آمد و به دست آن حضرت و با راهنمایی هر ساله جبرئیل سامان یافت و در پشت بستر آن حضرت قرار داشت و به امام علی علیه‌السلام (وصی و جانشین خود) سفارش کرد که آن را از آنجا بردارد و مترتب سازد تا شیطان صفتان و دغل بازان نتوانند آن را تحریف کنند و زیاده و کم سازند .

از آنجا که آیه آیه قرآن به مردم حالی می‌شد ، بسیاری از صحابه آن را حفظ

داشتند و در طول دوران رسالت آن را می‌نوشتند و صحیفه‌هایی را برای خود سامان دادند .

امام علی علیه‌السلام پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در میان مردم بود و با نسخه اصلی و مصحف امامی که در اختیار داشت ، جلو هرگونه سوء استفاده و دخل و تصرّف در قرآن را می‌گرفت و دشمنان با آگاهی بر این امر ، جرأت نمی‌کردند در قرآن دست برند و رسوایی را برای خود رقم زنند .

و همین قرآن بود که از طریق حُذَیفه (که رابط میان امام علیه‌السلام و خلفا بود) به‌گونه‌ای به دست عثمان رسید تا نسخه‌برداری گردد و به شهرها فرستاده شود .

هرچند در این میان ، نامی از آن حضرت و قرآنِ او به میان نیامد و این زوایای پنهان را تاریخ ضبط نکرد .

باری ، در این کتاب ، افزون بر مسئله جمع و تدوین قرآن ، آموزه‌های فرعی دیگری مد نظر قرار می‌گیرد و نکاتِ دقیق و آموزنده و جالبی در کنار آنها رُخ می‌نماید .

پندار توقیفی بودن رسم الخط عثمانی ، نگارش بعضی از واژه‌های قرآن در جاهای مختلف به دو صورت، اعراب‌های نامتعارف ، بلند پروازی‌های خطرناک عُمَر برای زیادت در قرآن ، اقدامات حجاج بن یوسف در تغییر بعضی از آیه‌ها و جمله‌ها و ... نمونه‌هایی از این بحث‌های جانبی‌اند .

امید است این اثر گران‌بها و پربار استاد - مانند دیگری آثار وی - خوانندگان را خوش افتد و قرآن‌پژوهان و حق‌پویان را معرفت افزاید و منحرفان را به راه آورد و دل و دیده را بصیرت بخشد و جان را به نور هدایتِ قرآن زنده سازد و زمینه‌ساز پژوهش نو و خط شکن در این عرصه گردد و گاهی در راستای احیای امر اهل بیت علیهم‌السلام باشد .

شایان ذکر است که این کتاب در بخش فرهنگی مؤسسه حضرت امام هادی (علیه الصَّلاة والسّلام) به فارسی ترجمه گردید و برادران گرامی و ارجمند ، سیّد علی و سیّد محمّد معلّم (که خود از محققانِ فاضل و فرزانه‌ای دل آگاه است و اصلاحات و راهنمایی‌های ارزنده‌اش همواره گره‌گشای لغزش‌های مترجم می‌باشد) ، تایپ آن را عهده‌دار شدند و بر چشم نوازی عنوان‌ها و بندهای کتاب افزودند . خداوند این دو عزیز را به سلامت بدارد و کارهای نیکشان را دو چندان سازد و با سعادت و رستگاری ، فرجامی نیک برایشان رقم زند .

نیز این اثر استاد ، مزیّن است به پی‌نوشت‌های ارزنده فرهیخته محقق ، استاد سید احمد رضا مُعین شهیدی که افزون بر این کار ، در روانی ترجمه نیز یاریگر مترجم بوده است .

این پی نوشت‌ها افزون بر نکته‌های تاریخی و علمی ، مُعرفی جدیدترین و بهترین آثار فارسی در عرصه قرآن شناسی را در بر دارند و برای پژوهشگرانِ فارسی زبان ، راهگشایند .

نیز آدرس‌هایی مانند : ترجمه الفهرست ، ترجمه الإتقان ، ترجمه البرهان ، ترجمه مناهل العرفان ، ترجمه شرح نهج البلاغه ، سنّت محمّدی در گذر تاریخ ، مناقب خاندان نبوت و امامت ، اسرار آل محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، روشنگری ترجمه الإیضاح ، پس از پایان ترجمه کتاب و هنگام بازنگری ، با قلم استاد ، در پیِ منابع عربی ، ثبت شده‌اند .

وظیفه خود می‌دانم از آن فرزانه مؤدّب و نیک سرشت ، سپاسگزار باشم و برای ایشان از درگاه ایزد منّان ، سرافرازی و شادکامی را مسئلت نمایم .

مشهد مقدّس - رمضان سال 1437 هجری

سید هادی حسینی

مقدّمه نویسنده

عنوان پیشین این بحث‌ها که در مجلّه «تراثنا» از سوی مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام انتشار یافت⁽¹⁾«الذکر المحفوظ» (ذکر محفوظ) بود . این عنوان ، برگرفته از آیه نهم سوره حِجْر است که در آن خدای متعال می‌فرماید :

« إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ » ؛ ما قرآن را فرو فرستادیم و خودمان پاسدارِ آنیم .

این وارسی‌ها را بدان خاطر آوردیم که بیان داریم علی رغم همه تلاش‌های ناکام ، قرآن از تحریف و دستبرد مصون ماند .

اندیشه نگارش این بحث‌ها برای بیانِ آثار منفی‌ای به ذهن آمد که روایات موجود در کتاب‌های اهل سنّت ، پیرامون گردآوری قرآن ، آنها را همراهی می‌کنند و از سوی خاورشناسان⁽²⁾

این واژه ، بار نخست در سال 1630م ، بر یکی از اعضای کلیسای شرقی یا یونانی اطلاق شد .

برای آگاهی‌های بیشتر در این باره و دست‌یابی به برخی آرای مستشرقان درباره قرآن کریم ، به منابع زیر بنگرید :

دفاع از قرآن در برابر آرای خاورشناسان ، عبدالرحمن بَدَوی برگردان و پژوهش : سید حسین سیّدی چاپ اول ، به نشر ، 1383ش .

مستشرقان و قرآن ، محمد حسن زمانی ، چ5 ، بوستان کتاب ، 1392 .

دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی 1 : 202 (شهیدی) .

این بررسی‌ها ، قرائت انتقادی و تحلیلی جدید از مسئله‌ای مشهور - که بر سر زبان‌هاست - در دو موضوع مهم می‌باشد :

یک : تاریخ جمع قرآن .

دو : روایات تحریف که در کتاب‌های شیعه و سنّی موجودند .

چون واکاوی بخش اوّل به پایان رسید ، بر آن شدیم تا آن را جداگانه چاپ کنیم . این کار ، پس از اصلاحات مهمّی در بحث‌ها صورت گرفت⁽¹⁾تا نفع و فایده گسترده‌تری را عاید سازد .

نگارش موضوع دوّم را به زمانِ خودش وا می‌نهیم .

تاریخ گردآوری قرآن ، موضوعی حسّاس و پیچیده است . در گذشته و حال ، از سوی مسلمانان و شرق شناسان بررسی شده است .

گوستاو ویل⁽²⁾

درباره گوستاو ویل ، رک : فرهنگ کامل خاورشناسان : 427 ، و درباره کتاب «مقدمه تاریخی انتقادی» رک : خاورشناسان و جمع و تدوین قرآن کریم : 72 شهیدی .

همچنین تئودور نُلدکه⁽¹⁾

درباره تئودور نُلدکه ، رک : فرهنگ کامل خاورشناسان : 419 ، و همچنین درباره کتاب «تاریخ قرآن» وی ، رک : خاورشناسان و جمع و تدوین قرآن کریم : 73 شهیدی .

این کتاب در گوتینگن (Gottingen) آلمان در سال 1860م در سه جلد به چاپ رسید : جلد اوّل ، در اصل و خاستگاه قرآن ؛ جلد دوّم ، در جمع و تدوین قرآن ؛ جلد سوّم ، در تاریخ متن قرآن .

سپس گلدزیهر⁽⁵⁾(1850 - 1921م) در پژوهش‌های گوناگونی آن را پی گرفت که یکی از آنها «گرایش‌های تفسیری میان مسلمانان»⁽⁶⁾است .

نیز بلاشِر⁽⁷⁾در کتاب پیدایش قرآن⁽⁸⁾و دیگران ، در این موضوع پژوهش‌هایی را سامان دادند⁽⁹⁾.

بیشتر این تحقیقاتِ خاور شناسان ، به دیدگاه مشهور - اهل سنّت - مستندند . نظریه‌ای که ازسوی «حَشْویّه»⁽¹⁰⁾در کتاب‌های حدیثی اهل سنّت روایت شده است.

شرق شناسان ، از رهگذر این روایات (که در کتاب‌های صحیح و مسند اهل سنّت وجود دارند) بر اسلام اشکال کرده‌اند . مستند آنها - هنگام طرح پرسش یا تشکیک در بعضی از این متون و اقوال - روایات مخالف با عقل و فطرت است که هر پژوهشگری آن را حس می‌کند و فهم آنها بر مسیحی یا مسلمان محدود نمی‌ماند ؛ زیرا وجود تناقض یا تضاد یا مخالفت با امر ثابت را - که همه جا هست - همه خردمندان در می‌یابند و جایی برای طفره و گریز از بیان حقایق نیست .

خودم و برادرانم را به درنگ بر ادّعاهای شرق شناسان و دیگران در قرآن و حدیث - از نظر واقع‌گرایی یا غرض ورزی - فرا می‌خوانم . گاه پژوهشگر و اندیشمند ، سؤال پاکیزه‌ای را مطرح می‌کند و گاه در ورای آن هدف مشخصی را در نظر دارد که از لابلای آهنگ خطاب و شیوه استدلال می‌توان به آن پی برد .

در عین حال ، از تلاش‌های شک برانگیزی که از سوی بعضی از عالمان مسیحی یا یهودی صورت می‌گیرد ، نباید غافل ماند .⁽¹⁾هدف اینان زبون سازی اسلام و آسیب رسانی به ارزش‌ها و اصول آن است . این نگرش ، از مطالعه کتاب‌های آنان به دست می‌آید .

این سخن ، توجیهی برای مستشرقان یا بعضی از آنها نمی‌باشد ، بلکه بیانِ حقیقتی است که هرکس با آنان دیدار کند یا کتاب‌هاشان را بخواند ، می‌فهمد .

یک شرق شناس ، در دیدگاه و اندیشه‌هایش ، نخست بر مدارکی که نزد مسلمانان هست تکیه می‌کند . سپس در داوری ، بنیان‌های عقلی را پی می‌جوید . اگر تناقضی را دید یا پرسشی برایش پیش آمد ، دانشمند مسلمان باید آنها را

پاسخ گوید ، نه اینکه شبهه‌ها و سؤال‌ها را بی جواب وانهد یا همواره مستشرق را دشمن بینگارد ؛ زیرا بعضی از آنان از همتایان خود که بر اسلام تاخته‌اند ، انتقاد کرده‌اند . توماس کارلیل در کتاب الأبطال از حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دفاع می‌کند . لین پُل (و دیگران) نیز چنین رویکردی دارند .⁽¹⁾

آری ، بیشتر شرق شناسان از جمع قرآن به وسیله خلفای سه گانه دفاع کرده‌اند . بعضی از آنها مانند جان بِرتُن⁽²⁾(1977م) در کتاب جمع القرآن⁽³⁾بر این باور است که قرآن در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گردآوری شد و روایاتی را که به جمع قرآن از سوی ابوبکر و عُمَر رهنمون‌اند ، رد می‌کند⁽⁴⁾و از دیدگاهی که این نگرش را فرو می‌پاشاند ، پشتیبانی می‌کند .

باری ، به اشکال‌ها و پرسش‌های خاور شناسان باید توجّه کنیم و آنها را بی‌جواب نگذاریم . سپس بکوشیم میراث دینی‌مان را از آنها پاک سازیم ؛ چراکه از نظر شرعی و اخلاقی وظیفه داریم روایات را در معرض ناسازگاری و تناقض قرار ندهیم .

دانشمندان و پژوهشگران شیعی و سنّی ، در نقد شبهات مستشرقان آثاری را نوشته‌اند . نیز آنان کتاب‌های جداگانه‌ای در تاریخ قرآن دارند .

موضوع تاریخ قرآن نزد آنها اهمیّت لازم را به دست آوَرْد . این موضوع ، پُردامنه و گسترده است و بحث پیرامون سببِ نزول آیات ، بیان حقیقتِ وحی ،

مکّی و مدنی بودن سوره‌ها را در بر می‌گیرد و در بیشتر مواقع - در این کتاب‌ها - درباره جمع و تدوین قرآن ، بحثِ ناپخته و ناچیزی به میان می‌آید .

پژوهش‌های انتقادی مستقلّی را نمی‌یابیم که در این عرصه نگارش یافته باشند و تا آنجا که نگارنده اطلاع دارد ، یک بحث جدّی و واقع‌گرایانه و استقرایی تا کنون ، سامان نیافته است . سخنانی که در کتاب‌های بزرگان به چشم می‌خورد ، تکرار همان بحث‌های سنّتی رایج در علوم قرآن و نقل قول مشهور - بر سر زبان‌ها - است .

پژوهش انتقادیِ فراگیری که دشواری‌های این بحث را مو شکافانه واکاود نمی‌یابیم ، جُستارهایی مانند :

1 . انگیزه بزرگ نمایی نقش زید بن ثابت در گردآوری قرآن در زمان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و در دوران خلفای سه گانه .

2 . بزرگ نمایی شمار کشته شدگانِ جنگ یَمامه .

3 . ارتباط موضوع جمع قرآن با امر خلافت و امامت اهل بیت علیهم‌السلام .

4 . اثر شیوه عثمان در جمع قرآن بر استمرار اختلاف در قرآن و ادامه یافتنِ آن میان مسلمانان از رهگذر تجویز تصحیح کتابت و قرائتِ قرآن برای همه عرب - نه فقط صحابه - با این ادّعا که «در قرآن اشتباه وجود دارد» .⁽¹⁾

5 . ادّعای کتابت مصحف از سوی عثمان به شیوه‌ای که همه وجوه قرائت را در برمی‌گرفت .

6 . پافشاری تعبّدی و فزاینده بر رسم الخط عثمانی⁽²⁾که قرآن‌های فرستاده

شده به شهرها (با وجود اختلاف میان آنها) با آن نگارش یافت .

بالاتر از این ، بزرگان اهل سنّت ادّعا کرده‌اند که این رسم الخط از سوی خداست و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آن را امضا کرد . از این رو ، مخالفت با آن جایز نمی‌باشد و هرکس با آن مخالفت ورزد ، کافر است و باید او را به توبه واداشت (چنان که این کار را با ابن شُنْبُوذ و دیگران انجام دادند) .

7 . افزون بر همه اینها ، ادّعای گردآوری قرآنِ معصوم به دستِ خلیفه نا معصوم .

مکتب اهل بیت علیهم‌السلام در این عرصه ، برون رفت دارد . برون رفت دیگران کدام است ؟ اگر آنچه گفته‌اند درست باشد ، دلیل آنان بر حجیّت قرآن چیست ؟

مانند این موارد ، ده‌ها مسئله وجود دارد که خواننده ضمن این نوشتار به آنها پی می‌برد .

اهل سنّت نقش خلفای سه گانه را در جمع قرآن می‌آورند ، در حالی که نقش قاریان بزرگ امّت را در این راستا برنمی‌تابند یا آنها را از یاد می‌برند یا خود را

نسبت به آنها به فراموشی می‌زنند یا از شأن آنها می‌کاهند ؛ بزرگانی همچون امیرالمؤمنین علیه‌السلام ، ابن مسعود ، مُعاذ بن جبل ، اُبَیّ بن کعب و ... .

هیچ یک از نویسندگان تاریخ قرآن را نمی‌یابیم که در فصلی جداگانه ، به ارتباط ماجرای جمع قرآن با امر خلافت پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بپردازند . بعضی از آنها این مسئله را یک بحث مذهبی می‌دانند که باید از وارسی آن دوری گزید .

به اعتقاد نگارنده ، این مسئله یک بحث اساسی است و با اصل موضوع جمع

قرآن ارتباط دارد و از لابلای آن می‌توان اشکال ریشه داری را که هرازگاهی بر ضدّ شیعه دامن می‌زنند ، برطرف ساخت .

افزون بر این ، این اندیشه ، در میراث روایی و تاریخی اهل سنّت ریشه دارد . به عنوان نمونه ، با وارسی کتاب المصاحف (اثر سجستانی)⁽¹⁾

آثار وی ، عبارت‌اند از : «المصاحف» ، «المسند» ، «السُّنن» ، «التفسیر» ، «القراءات» ، «الناسخ والمنسوخ» بنگرید به ، الأعلام 4 : 91 (م) .

شگفتا ! علمای مکتب خلفا اگر در کتاب‌هاشان به این اخبار اشاره کنند ، آنها را می‌آورند تا تضعیف سازند ، نه اینکه تأییدشان نمایند یا بی‌طرفانه به بررسی آنها بپردازند .

این احادیث ، مُغرضانه ، تضعیف شده‌اند و بر اساسِ معیارهای رجالی و علم درایه ، ضعیف نمی‌باشند (چنان که در آینده روشن خواهد شد) .

آنان در بیانِ نقش امام علی علیه‌السلام و فرزندانِ معصوم آن حضرت در پاسداری از قرآن ، خود را به بی‌خبری می‌زنند و از یاد برده‌اند که قرآنِ موجود (و در دسترس ما) همان مصحف امام علی علیه‌السلام است (نه مصحف دیگران) و امام علی علیه‌السلام

(علی

رغم راه‌های خطایی که خلفا در جمع قرآن در پیش گرفتند) این مصحف را استوار ساخت و از آن پشتیبانی نمود .

با اینکه اخبار مصحف امام علی علیه‌السلام اگر نگوییم متواتر است ،⁽¹⁾مستفیض است ، اهل سنّت از تضعیف این روایات چه می‌خواهند ؟

هنگامی که امام علی علیه‌السلام برای گردآوری قرآن در خانه ماند ، آیا برای جمع قرآن - دیگر بار - به وسیله زید بن ثابت ، توجیهی می‌ماند ؟

چرا ابوبکر در واکنش به خانه‌نشینی امام علی علیه‌السلام ، سکوت ورزید و عذر آن حضرت را پذیرفت و از او نخواست به تصمیمش احترام نهد ؟ چرا نگفت جمع قرآن را به زید بن ثابت وانهاده‌ام ؟!

کدام جمع قرآن جلوتر است ؟ جمعِ بی درنگ امام علی علیه‌السلام بعد از رحلت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یا جمعِ ابوبکر پس از واقعه یَمامه ؟

چرا احتمال ندهیم که سبب سکوت ابوبکر در برابر خودداری امام [ از بیعت ] و نشستن در خانه ، این بود که می‌دانست که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به امام علی علیه‌السلام وصیّت کرد که پس از وفاتِ آن حضرت ، قرآن را از پشت بسترِ پیامبر [ بردارد و ⁽²⁾] گرد آورد ؟

اگر آنچه را اهل سنّت درباره جمع قرآن از سوی ابوبکر و عُمَر گفته‌اند ، درست باشد و ابوبکر - پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - بهترین قاری بود ، چرا آنچه را در زمان آن دو گرد آوردند ، تثبیت نکردند و نسخه‌هایی از آن سوی شهرها فرستاده نشد یا همگانی نگشت تا تنها قرآنِ مسلمانان و قانون دولت اسلامی باشد ؟

ما عکس این روند را می‌نگریم ؛ زیرا قرآنی که در عهد ابوبکر و عُمَر گرد آمد ، به عنوان یک کار فردی (و نه حکومتی) در خانه عُمَر - نزد دخترش حَفْصَه - باقی ماند تا اینکه دوران عثمان فرا رسید و نسخه‌هایی از روی آن نوشت ، سپس آن را سوی حَفْصَه باز گرداند و آن گاه که مروان بن حکم به قدرت رسید ، آن را سوزاند .⁽¹⁾

چرا عثمان (همو که همه مصحف‌ها را سوزاند) این قرآن را به حَفْصَه بازگرداند و نسوزاند و مروان که از این ماجرا بیگانه می‌نمود و خلیفه نبود ، پس از مرگ حَفْصَه ، قرآنِ او را سوزاند ؟ این پرسشی است که پاسخ می‌طلبد .

چرا ابوبکر و عُمَر جرأت نکردند آنچه را گرد آوردند ، برای مسلمانان تصویب کنند و آن را «مصحفِ امام» قرار دهند ؟⁽²⁾

آیا این امر به خاطر نقصان و ناتمامی مصحف مذکور بود یا بدان دلیل بود که از سوی مسلمانان پذیرفته نمی‌شد ؟

چرا آنچه را زید بن ثابت در دوران ابوبکر و عُمَر گرد آورد ، آشکار نساختند و در عهد عثمان آن را نمایاندند ؟ آیا مرگ صحابه را انتظار می‌کشیدند تا آن را ظاهر سازند ؟

اگر فاصله زمانی خلافت ابوبکر⁽³⁾برای جمع قرآن کافی نبود ، بی‌گمان ، دورانِ خلافت عُمَر⁽⁴⁾برای این کار کفایت می‌کرد .

چگونه علی علیه‌السلام توانست قرآن نازل شده بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را در سه⁽¹⁾یا هفت روز⁽²⁾گرد آورد و این امکان برای ابوبکر فراهم نیامد که در بیش از چهارده ماه قرآن را جمع‌آوری کند یا عُمَر نتوانست در طول بیش از ده سال به جمع قرآن دست یازد ؟!

علی علیه‌السلام برای بار دوّم ، قرآن را به همراه تفسیر وتأویل و محکم و متشابه و ناسخ و منسوخ و عام و خاص آن ، در مدّت شش ماه گرد آوَرْد ،⁽³⁾چگونه ابوبکر نتوانست قرآن نازل شده بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را (که به دست صحابه نوشته شد و نزد بسیاری از آنها محفوظ بود) در فاصله دو برابر این مدّت ، گرد آوَرَد ؟!

آیا می‌توان کارِ دوّم امام علی علیه‌السلام و ترتیب زمانی و تاریخی و علمی قرآن را از سوی آن حضرت و ترتیب به حسب تنزیل را (همراه با اشاره به آیات ناسخ و منسوخ و تعیین آیات محکم و متشابه و عام و خاص و شأن نزول) تحریف قرآن شمرد ؟

یا این کار امام علی علیه‌السلام قرآن به همراه تفسیر و تأویل آن است ، نه چیز دیگر ؟

آلوسی در روح المعا نی⁽⁴⁾

عالمان حنفی مذهب قرن سیزدهم می‌باشد .

جامعیّت مفسر و احاطه بر وجوه تفسیری سبب گشت تا «رُوح المعانی» پس از «تفسیر فخر رازی» بیشترین توجه را به خود جلب کند .

«آلوسی» در تفسیر خویش از منابع و مصادر پیش از خود استفاده کافی بُرد و از همین جاست که منهج وی را «منهجی جامع» یا به تعبیر برخی «المنهج الموسوعی» دانسته‌اند .

[ گواهی آلوسی در این‌باره جالب است ] وی ، هرجا به نظری مخالف «اهل سُنّت» در بحثی برسد ، اگرچه از نظرش صحیح هم باشد ، موضع‌گیری می‌کند !!

برای آشنایی بیشتر بنگرید به : شناخت نامه تفاسیر ، سید محمد علی ایازی : 695 شهیدی .

و گفته‌اند [ این کار ] جمع قرآن به صورت دیگری ، برای غرض دیگری

بود . مؤیّد آن این است که آن حضرت در آن ، ناسخ و منسوخ را نوشت . از این رو ، این جمع‌آوری ، به منزله کتابِ علم شد .⁽¹⁾

باری ، نسخه دوّم مصحف امام علی علیه‌السلام - بنا بر تعبیر آلوسی - کتاب علم و تفسیر بود .

ابن سیرین - پیش از آلوسی - بدان پی می‌بَرَد ، می‌گوید :

لو أُصیبَ ذلک الکتاب ، لَوُجِدَ فیه علمٌ کثیرٌ ؛⁽²⁾

اگر آن کتاب به دست می‌آمد ، علم فراوانی در آن یافت می‌شد .

آری ، نسخه دوّم مصحف در نزد امام علی علیه‌السلام قرآن ذکر و تلاوت نبود تا تحریف در آن تصوّر شود .

مسئله ارائه هر ساله قرآن میان جبرئیل و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به چه معناست و هدف از آن چیست ؟ چرا معنای آن در کتاب‌ها روشن نمی‌شود و قرن‌هاست که در بوته فراموشی مانده است ؟ آیا تفسیری را که ما خواهیم آورد - به راستی - صحیح است یا تفسیر دیگری هست که به آن دست نیافته‌ایم ؟

چه کسی قرآنی را که امروزه در دسترس است ، گرد آورد ؟ آیا این شخص ، همان عثمان بن عفّان بود ؟ یا این مُصحف ، همان قرآنی است که از سوی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - در زمان حیاتِ آن حضرت - مرتّب گشت و پشت بستر پیامبر وجود

داشت و امام علی علیه‌السلام آن را گرد آورد و میان دو جلد ، سامان داد ؟

آیا به راستی سخن دشمنان شیعه که می‌گویند برای شیعه سند صحیحی به این قرآن وجود ندارد ، درست است ؟

یا قرآنی که هم اکنون تلاوت می‌شود به دست با عنایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام (امام شیعیان ، همو که قرائت و نحو را به ابو الأسود دُئلی⁽¹⁾

سرودن شعر ، منصب قضا ، پی‌ریزی دانش نحو و اعراب‌گذاری مُصْحف از ویژگی‌های ابوالأسود است .

بزرگان اهل سنّت همچون ابن حِبّان او را توثیق کرده‌اند . وی سرانجام در حکومت عبیداللّه بن زیاد بر عراق درگذشت [ یحیی بن معین و دیگران گفته‌اند وی در سال 69 هجری از دنیا رفت ] .

بنگرید به :

طبقات ابن سعد 7 : 99 ، فهرست ابن ندیم : 45 ، وفیات الاعیان 2 : 535 ، رجال طوسی : 46 ، 69 ، 75 ، 95 ، معجم رجال الحدیث 9 : 171 .

و برای تلاش‌های وی درباره اعراب گذاری مَصاحف بنگرید به :

در ادب تازی ، مجموعه مقالات آذرتاش آذرنوش به کوشش : رضوان مسّاح 1 : 99 ، چ1 ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی ، 1392 .

تاریخ قرآن رامیار : 535 (شهیدی) .

بسا جواب این پرسش‌ها (و دیگر سؤالات) در این کتاب باشد . پاسخی که بر خلاف سخن مشهور و بر سر زبان‌ها درباره جمع قرآن است .

در این پژوهش ، امور بسیاری را روشن می‌سازیم ؛ چیزهایی که به نظر می‌آید با امور دیگری ناسازند و در واقع ، با آنها تعارض ندارند . از این رو :

وجود قرآنی در دست مسلمانان با اِستمرار نزول وحی بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امکان وقوعِ نسخِ بعضی از آیات ، تعارض ندارد .

از این سخن که ترتیبِ مصحفِ تفسیری امام علی علیه‌السلام با ترتیب مصحف بدون تفسیر آن حضرت ، همخوانی نداشت ، ناسازگاری پدید نمی‌آید ؛ چراکه مصحفِ نخست ، کتاب علم بود و مصحف دوّم ، قرآن تلاوت و ذکر .

گرایش به عدم تواتر قرائت‌ها ، به تواتر خود قرآن ، آسیبی نمی‌زند .

و دیگر بحث‌ها که به جمع و تدوین قرآن ، ارتباط دارند .

در پرتو سخنانِ پیشین ، می‌توانیم بگوییم :

بیشتر دیدگاه‌ها و بنیان‌هایی که در مسئله جمعِ قرآن از سوی مکتب خلفا مطرح می‌شود ، اسلام و رهبرانِ آن را بدنام می‌کند و بعضی از آنها سبب شده است که دشمنان دین ، به تحریف قرآن قائل شوند . شرق شناسان در پژوهش‌هاشان به این قول ، چنگ می‌آویزند .

نگارنده با دغدغه دینی و دفاع از مقدّسات و ارزش‌ها (و در رأس آنها دفاع از قرآن) کوشیدم تا بعضی از ملابسات این نگرش‌های ضعیف و مقدّمات نادرست را روشن سازم ؛ دیدگاه‌هایی که با کارگردانی امویان⁽¹⁾و عبّاسیان و نقش آنان در تاسیس آنها ، میان مسلمانان پراکنده شد و به کتاب‌هاشان راه یافت .⁽²⁾

مهدی پورگل ، چ1 ، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ، 1384 ، ص491 شهیدی .

طرح پلّکانی این نگرش ازسوی این دو حکومت و به کارگیری بعضی از

مقدّمات فریب کارانه در آنها و برپا کردن اندیشه‌هایی که با اصول قرآنی و ثوابتِ حدیثی و عقلی مسلمانان همخوانی نداشت - همه - برای رسیدن به اهدافی بود که در فصل‌های این کتاب ، نقاب از چهره آن می‌زداییم .

اختلاف و برخورد این گزاره‌ها با یکدیگر ، بعضی از پژوهشگران را واداشت که وجود تناقض و تضاد را میان اصول اسلامی قرآنی و حدیثی ، حس کنند و دریابند که بعضی از آنها با بعض دیگر سازگار نمی‌افتد .

اهتمامم به این موضوع آن گاه فزونی یافت که دیدم این شبهه (و مانند آن) در ذهن بعضی از پژوهشگران معاصر جولان دارد . دکتر دیوید کوک⁽¹⁾(استاد پروازی در پژوهش‌های دینی دانشگاه رایس⁽²⁾تگزاس آمریکا) هنگامی که در

سال 1434 هجری (2013 میلادی) در شهر مشهد به دیدارم آمد ، پرسش‌هایی را پیرامون عقاید ، قرآن ، تفاسیر مورد اعتماد شیعه ، نگرش ما نسبت به صحابه ، جایگاه نهج البلاغه نزد ما ، پرسید . از سؤالاتی که در این ملاقات مطرح شد ، مسئله جمع قرآن بود و اینکه چگونه قرآن معصوم است « لاَ یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِن بَیْنِ

یَدَیْهِ وَلاَ مِنْ خَلْفِهِ »⁽³⁾(باطل از پیش و پس در آن راه ندارد) در حالی که به دست غیر معصوم گردآوری شد ؟

یکی از حاضران از من پرسید : با وجودِ گرد آورنده غیر معصوم ، آیا احتمال نمی‌رود که از ناحیه او سهو و خطا در قرآن راه یافته باشد ؟

پاسخ دادم : آری ، درست است . چنین امکانی هست و بعید به شمار نمی‌آید .

لیکن این نگرش ، بینش ما نیست ، بلکه دیدگاه مکتب خلفاست که ما آن را

نمی‌پذیریم و به پیروی از امامان خود آن را تکذیب می‌کنیم . ما به عصمتِ قرآن معتقدیم و اینکه قرآن با فرمانِ پروردگار جهانیان به واسطه جبرئیل امین ، به دست معصوم (پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) مرتّب شد . سپس - بعد از پیامبر - امیرالمؤمنین علیه‌السلام (امام معصوم) آن را میان دو جلد ، جمع‌آوری نمود .

لیکن خلفا (به خاطر اختلافشان با امام علی علیه‌السلام پیرامون خلافت) از مُصحفِ اصلی که نزد امام علی علیه‌السلام بود ، روی برتافتند و آن را از امام علیه‌السلام نخواستند و به عنوان قرآنِ اصل برنگرفتند ، بلکه اختلاف سیاسی بعد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آنان را واداشت که بر شیوه نادرستی پای فشارند و راهی را بپیمایند که نزدیک بود مسلمانان را در تحریف قرآن اندازد . امّا خدا کتابش را از تحریف مصون داشت و بنا بر تعبیر امام علی علیه‌السلام حرف الف و لامی از آن نیفتاد ؛⁽¹⁾زیرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را با مکث بر مردم می‌خواند⁽²⁾و معصوم در میان آنها وجود داشت . این دو (قرائت با مکث و وجود معصوم) قرآن را از تحریف حفظ کردند .

ترس عُمَر از زیادت در قرآن - به خاطر شهرت آن میان مردم - بر این امر دلالت دارد ، وی می‌گفت : اگر مردم نمی‌گفتند عُمَر در قرآن افزود ، آیه رجم را به آن اضافه می‌کردم .⁽³⁾

زید بن ثابت ، به عُمَر گفت : اگر قرآنی را که خواستید سامان دهم و علی ، قرآنی را که نوشته است درآورد ، آیا کار و زحمت شما هیچ و پوچ نمی‌شود ؟!⁽⁴⁾

آری، قرائت با مکث ووجود معصوم، کتاب خدا را از تحریف مصون داشتند.

مقدّمات نادرستی که از سوی مکتب خلفا ترسیم شد ،⁽¹⁾سبب همه این اشکال‌های عقیدتی و اسلامی گردید ، اشکالاتی که دستاویز شرق شناسان مُغرض (و دیگران) گردید تا با آنها به آیین یکتا پرستی اسلام گوشه زنند و به تحریف قرآن قائل شوند .

اینها را به شکل نکاتی در مقدّمه این پژوهش آوردم تا پژوهشگر راه احتیاط را در پیش گیرد و از آنچه بر خلاف آموزه‌های اهل بیت علیهم‌السلام است دوری گزیند ؛ چراکه آنان کشتی نجات و یکی از دو چیز گران مایه‌ای‌اند که به پیروی‌شان ما را فرا خوانده‌اند و مخالفت با آن دو - بنا بر تعبیر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در حدیث ثقلین⁽²⁾- گمراهی است .⁽³⁾

این حدیث را سی و سه نفر از اصحاب پیامبر از آن حضرت نقل کرده‌اند . این احادیث علاوه بر احادیثی است که امیرالمؤمنین علیه‌السلام و سایر اهل بیت علیهم‌السلام آن را در دوران‌های مختلف ، از رسول خدا نقل کرده‌اند .

صاحب کتاب سترگ «عَبَقات الانوار» نام نوزده تابعی و افزون بر سیصد نفر از اندیشوران اهل سُنّت را به ترتیب طبقه ، از قرن دوم هجری تا چهاردهم آورده است .

گفتنی است «حدیث ثَقَلین» در زمان‌هاو مکان‌های گوناگونی از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیده شده است مانند : حجّة الوداع در روز عرفه ، در مسجد خیف ، در غدیر خم و ...

در این باره بنگرید به :

کتاب اللّه واهل البیت علیهم‌السلام فی حدیث الثقلین من الصحاح والسنن والمسانید من مصادر اهل السّنة ، تحقیق : لجنة التحقیق فی مسئلة الإمامة مدرسة الإمام باقر العلوم

علیه‌السلام ، ط1 ، دلیل ما ، 1422ه .

اهل بیت

علیهم‌السلام در قرآن و حدیث ، محمد محمدی ری‌شهری ، ترجمه : حمیدرضا شیخی و حمیدرضا آژیر ، چ5 ، دار الحدیث ، 1387 ، ص117 شهیدی .

باری ، این دیدگاه که زید بن ثابت (و همکارانش) قرآن را با شهادت دو شاهد ، گرد آوردند ، عدم تواتر قرآن را به همراه دارد و بالاتر از این ، نادرستی سخن خدا را گویاست (از این حرف به خدا پناه می‌بریم) که می‌فرماید : « إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ » ؛⁽¹⁾جمع قرآن و قرائتِ آن ، بر عهده ماست .

و از آنجا که قرآنی که در دستِ ماست (با وجود اختلاف قرائت‌ها در آن) به تواتر قطعی از سوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌باشد (و در این تواتر ، هیچ تردیدی نیست) این دیدگاه که گرد آورنده قرآن زید است ، از اساس باطل است .

اکنون بعضی از مقدّماتِ فریب‌کارانه و نادرستی را می‌آوریم که در پاره‌ای از زمان‌ها - و با انگیزه‌های خاصی - مطرح شدند و گِره‌های اعتقادی را میان مسلمانان پدید آوردند و در مجموع ، اندیشه نفی اشراف پیامبر را بر جمع و ترتیب قرآن ، دامن زدند ؛ دیدگاهی که به نتایجِ بدفرجامی می‌رسد .

با توضیح این مقدّمات و اندکی نقد آنها (بی‌رعایت ترتیب زمانی میانشان) می‌کوشم آنها را آشکار سازم و چگونگی ساخت و ساز آنها را روشن نمایم و آثار منفی‌شان را بر شریعت و عقاید بیان دارم و سوء استفاده دشمنان را از آنها نشان دهم .

در پی هر مقدمه ، نگرش مکتب اهل بیت علیهم‌السلام را می‌آورم تا بیان دارم آنان این افکار را برنمی‌تافتند و به تصحیح آرای مطرح شده می‌پرداختند ؛ زیرا منش اهل

بیت علیهم‌السلام این بود که اندیشه‌های نادرست را اصلاح کنند ؛ به ویژه نگرش‌هایی که مردم به پیروی از حاکمانشان و همراهی با آنها ، در عصرهای متأخّر ، در پیش گرفتند .

خواننده آزاد است ؛ می‌تواند از ما طرف‌داری کند یا علیه ما نظر دهد ، نیز می‌تواند به آنچه اهل سنّت درباره جمع قرآن قائل‌اند ، بگرود یا آنچه را ما می‌گوییم بپذیرد (نیّت هرکس را خدا می‌داند) .

در پایان ، از آقای سَمیر کرمانی سپاس‌گزارم که نصوص این کتاب را وارسی نمود و فهرست منابع را آماده ساخت . از خدای متعال خواهانیم که این کار ناچیز را از ما بپذیرد .

شهر مقدّس کربلا ، جمعه ، 15 شعبان 1435 هجری

سیّد علی شهرستانی

در آمد

اشاره

دو نگرش در تاریخ جمع قرآن⁽¹⁾

در اصطلاح احادیث و علوم قرآن به معنایِ تدوین ، تألیف و گردآوری آیه‌ها و سوره‌های قرآن کریم است . برای آگاهی بیشتر بنگرید به :

1 . تاریخ قرآن رامیار : 211 .

2 . علوم قرآنی در مکتب اهل بیت علیهم‌السلام : 243 .

3 . ترجمه البرهان زرکشی 1 : 329 .

4 . ترجمه الاتقان سیوطی 1 : 201 .

5 . ترجمه مناهل العرفان زرقانی : 273 .

6 . تاریخ جمع قرآن کریم ، سید محمدرضا جلالی نائینی ، چ1 ، انتشارات سخن ، 1384ش .

7 . تدوین قرآن ، علی کورانی ، مترجم : سید محمود عظیمی ، چ1 ، انتشارات سروش و مؤسسه فرهنگی طه ، 1379ش (شهیدی) .

1 . نگرش مکتب خلفا ، که مشهور و بر سر زبان‌هاست .

2 . نگرشِ مکتب اهل بیت علیهم‌السلام .

اصول هریک از این دو مکتب از دیگری جداست .

مکتب خلفا ، بر مقدّماتی نهاده شد که گاه به تشکیک در حجیّت قرآن و خدشه به قداست پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌انجامد .

در مکتب اهل بیت علیهم‌السلام پاسخ اشکال‌های گوناگونی هست که مکتب خلفا در مسئله جمع قرآن پراکندند و واقع‌گرایانه از عهده پاسخ آنها برمی‌آید .

به عبارت دیگر ، سخن امامان اهل بیت علیهم‌السلام و عالمان مکتب آنها ، ناظر به رویکرد نادرست و اندیشه حاکم در آن زمان - میان مسلمانان - است و می‌کوشد آن را تصحیح کند و سمتِ راه درستی استوارش سازد .

این یادآوری بجاست که نگرش مکتب خلفا در جمع قرآن ، ناگهانی شکل نگرفت و از علل و اسبابی پدید آمد که خلفا پشت سر نهادند . این عوامل سیاسی و اجتماعی ، آنان را واداشت این اندیشه را بپذیرند و بدان قائل شوند .

ما آنها را در قالب ده مقدّمه می‌آوریم .

ده مقدّمه پیرامون جمع قرآن در مکتب خلفا و اصلاح آنها از سوی مکتب اهل بیت علیهم‌السلام

مقدّمه اوّل

اشاره

می‌گویند : پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اُمّی بود بدین معنا که خواندن و نوشتن نمی‌دانست⁽¹⁾. این جهل را معجزه‌ای برای پیامبر و قرآن قرار می‌دهند و کسانی را که در این نگرش ، با آنها همسو نباشند ، کافر یا فاسق یا بی‌دین می‌شمارند .

این نگرش ، با مکتب اهل بیت علیهم‌السلام همخوانی ندارد .

نگرش اصلاحی و درست: پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خواندن و نوشتن می‌دانست ، لیکن [ خودش ] نمی‌نوشت

مشهور است که واژه «اُمّی» صفتِ هر انسانی است که از مادر به دنیا می‌آید و خواندن و نوشتن نمی‌داند .

لیکن این تفسیر ، یک تفسیر ابتدایی و خام است . تطبیق آن بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله امکان ندارد ؛ زیرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از جانب خدا همه چیز را آموخت و همه ویژگی‌ها و فضیلت‌ها را دارا شد .

خدای متعال بیان می‌دارد که پیامبرش را چیزهایی آموخت که خود [ به تنهایی ، بی‌عنایت خدا ] نمی‌توانست بیاموزد :

« وَکَذلِکَ أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنَا مَا کُنتَ تَدْرِی مَا الْکِتَابُ وَلاَ الإِیمَانُ » ؛⁽¹⁾

و این چنین روحی از امر خویش [ قرآن ] را سویت وحی کردیم . تو نمی‌دانستی کتاب و ایمان چیست .

« وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْکَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَعَلَّمَکَ مَا لَمْ تَکُن تَعْلَمُ » ؛⁽²⁾خدا کتاب و حکمت را بر تو نازل کرد و چیزهایی تو را آموزاند که نمی‌توانستی فراگیری .

و مانند این آیات ، موارد فراوانی در قرآن هست که همه‌شان تأکید دارند بر اینکه خدا همه علم را به پیامبر ارزانی داشت و آنچه را [ از طریق عادی ، خودش ] نمی‌توانست بیاموزد به وی یاد داد .

شیخ مفید بیان می‌دارد که خدا بعد از آنکه محمّد را به نبوّت ویژه ساخت ، آن حضرت ، کامل شد و به خوبی می‌نوشت . وی ، می‌گوید :

خدای متعال ، همه کمال‌ها و خوی‌های نیک و تمامی فضیلت‌ها را در پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گرد آورد . منزلتی وجود ندارد که آن حضرت دارا نباشد . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله همه کمالات را داراست و از هر فضیلتی بهره‌مند است .

نوشتن ، فضیلتی است که داشتن آن امتیاز به شمار می‌رود و نداشتن آن نقص و کمبود است .

دلیل برخورداری پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از نعمتِ خواندن و نوشتن این است که : چون خدای متعال ، آن حضرت را - در موارد اختلاف - حاکم در میان مردم قرار داد ، باید شیوه حکم را در این موارد به او آموزانْد .

پیداست که بیشتر امور مردم به کتابت وابسته است . از این طریق ، حقوق به

اثبات می‌رسد ، ذمّه‌ها بری می‌گردد ، بیّنه‌ها به پا می‌شود ، دَیْن و بِدهی‌ها [ از فراموشی و انکار ] مصون می‌ماند و نَسَب‌ها سامان می‌یابد .

نوشتن ، فضیلتی است که دارنده آن بر کسی که آن را نمی‌داند شرافت می‌یابد .

اگر پذیرفتیم که خدای بزرگ پیامبرش را حکم و فضل داد ، ثابت می‌شود که وی نوشتن می‌دانست و به خوبی از عهده آن بر می‌آمد .

دلیل دیگر این است که اگر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نمی‌توانست به خوبی بنویسد و با آن آشنا نبود ، در فهم محتوای سندها (و دیگر نوشته‌ها) محتاج دیگران می‌شد و اگر این کار جایز باشد (که خدا پیامبر را در بعضی از وظایفی که بر عهده‌اش نهاد ، نیازمند خلق کند) جایز است که خدا در همه کارها او را محتاج دیگران سازد و این امر ، با صفات آن حضرت و حکمت بعثت او ناساز می‌افتد .

پس ثابت شد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نوشتن را به خوبی می‌دانست .

دلیل دیگر ، این آیه است که خدا می‌فرماید :

« هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ

الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَإِن کَانُوا مِن قَبْلُ لَفِی ضَلاَلٍ مُبِینٍ » ؛⁽¹⁾خدا در میان اُمّی‌ها رسولی

از خودشان برانگیخت که آیاتش را بر آنها تلاوت می‌کرد و پاکشان می‌ساخت و به آنان کتاب و حکمت می‌آموزاند ، هرچند پیش از آن در گمراهی آشکار به سر می‌بردند .

محال است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نگارش را به دیگران یاد دهد و خود - به خوبی - از عهده آن برنیاید ؛ چنان که ناشدنی است پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حکمت را نداند و آن را به دیگران بیاموزاند .

این سخن معنا ندارد که «مقصود از کتاب ، خصوص قرآن است» زیرا لفظ «کتاب» عام می‌باشد و از عموم ، جز با دلیل نمی‌توان دست برداشت (به ویژه بر اساس قول معتزله و بیشتر اصحاب حدیث) .

و نیز بدین دلیل که خدا می‌فرماید :

« وَمَا کُنتَ تَتْلُوا مِن قَبْلِهِ مِن کِتَابٍ وَلاَ تَخُطَّهُ بِیَمِینِکَ إِذاً لاَرْتَابَ الْمُبْطِلُونَ » ؛⁽¹⁾ای پیامبر ، پیش از این کتابی نمی‌خواندی و - به دست خویش - نمی‌نوشتی وگرنه باطل‌گرایان به شک می‌افتادند .

خدا در این آیه ، نگارش و خط پیامبر را ، تنها در دورانِ پیش از نبوّت آن حضرت ، نفی می‌کند و با این نفی ، توانمندی پیامبر را بر این کار پس از نبوّت ، ثابت می‌سازد وگرنه ، نفی مذکور معنای درستی ندارد .

اگر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از نظر بی‌سوادی پس از نبوّت و پیش از آن ، یکسان می‌بود ، باید خدا با لفظی که این معنا را برساند ، این نفی را صورت می‌داد تا خلاف آن به ذهن نیاید . به عنوان نمونه ، می‌فرمود : «پیش از این تو نمی‌خواندی و در آن زمان و اکنون نویسا نیستی» یا می‌فرمود : «نمی‌توان به خوبی بنویسی ، و در هیچ حالی از عهده این کار برنمی‌آیی» .

چنان که وقتی خدا بر شعر بودن قرآن خط بطلان کشید و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را از آن بازداشت ، با واژه عامّی که همه زمان‌ها را در برگیرد ، این کار را انجام داد ، فرمود : « وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا یَنبَغِی لَهُ » ؛⁽²⁾او را شعر نیاموختیم و شعر سرایی

زیبنده پیامبر نیست .

هرگاه ، مطلب چنین باشد که بیان کردیم ، پس از خبری که خدای متعال داد ، ثابت می‌شود که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به خوبی می‌نوشت .

این باور ، عقیده گروهی از امامیه است . دیگرانی از آنها و سایر مذهب‌ها و فرقه‌ها ، آن را برنمی‌تابند و انکار می‌کنند⁽¹⁾.

از این رو ، عدم خواندن و نوشتن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در این آیه که : « وَمَا کُنتَ تَتْلُوا مِن قَبْلِهِ مِن کِتَابٍ وَلاَ تَخُطَّهُ بِیَمِینِکَ إِذاً لاَرْتَابَ الْمُبْطِلُونَ » ؛⁽²⁾(پیش از این نوشته‌ای نمی‌خواندی و خط نمی‌نوشتی وگرنه اهل باطل شک می‌کردند) به معنای نا آشنایی با خواندن و نوشتن نمی‌باشد ، بلکه ساحت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پاک‌تر و فراتر از آن است که

نیازمند این چیزها باشد . آن حضرت از سوی خدا تعلیم دید : « یَتْلُوا صُحُفاً مُّطَهَّرَةً » ؛⁽³⁾صحیفه‌های پاک (و دست نخورده) را تلاوت می‌کرد .

هرکه را خدا عهده‌دار تعلیم و تربیتش شود ، از آموختن پیش دیگران بی‌نیاز است . بالاتر از این ، آن حضرت به فضل الهی ، چیزهایی را می‌دانست که آموزش‌ناپذیر بودند . خدا می‌فرماید :

« وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْکَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَعَلَّمَکَ مَا لَمْ تَکُن تَعْلَمُ » ؛⁽⁴⁾خدا کتاب و حکمت را بر تو نازل کرد و چیزهایی را که نمی‌توانستی بیاموزی ، یادت داد .

از ابراهیم بن عُمَر روایت شده که گفت ، به امام صادق علیه‌السلام گفتم : از علمی که می‌آموزید آگاهم کن ؛ آیا آن را از همدیگر یاد می‌گیرید یا نوشته‌ای از نزد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نزد شماست ؟

امام علیه‌السلام فرمود : امر ، فراتر از این است . آیا این سخن خدا را شنیده‌ای که می‌فرماید : « وَکَذلِکَ أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنَا مَا کُنتَ تَدْرِی مَا الْکِتَابُ وَلاَ الإِیمَانُ » ؛⁽¹⁾و این چنین ، روحی از امر خویش را سویت وحی کردیم ، تو نمی‌دانستی کتاب و ایمان چیست ؟

پاسخ دادم : آری .

امام علیه‌السلام فرمود : چون خدا این روح را به پیامبر داد ، به وسیله آن [ همه چیز را ] دریافت و این روح به هر بنده‌ای که برسد ، علم و فهم می‌یابد .⁽²⁾

از محمّد بن فُضَیل ، از ابو حمزه روایت شده است که گفت ، شنیدم امام باقر علیه‌السلاممی‌فرمود :

به خدا سوگند ، عالمی که خدا پیروی از او را واجب ساخت ، هرگز نمی‌شود جاهل باشد (چیزی را بداند و چیزی را نداند) خدا بسی گرامی‌تر و بزرگ‌تر از آن است که طاعت بنده‌ای را واجب سازد و علم آسمان و زمینش را از او پوشیده دارد ... خدا این علم را از او نمی‌پوشاند .⁽³⁾

از ابن محبوب ، روایت شده است که گفت : برای ما حدیث کرد یحیی بن عبداللّه (ابوالحسن ، صاحب دَیْلَم) گفت : شنیدم امام صادق علیه‌السلام (در حالی که گروهی از کوفیان نزدش بودند) می‌فرمود :

از مردم در شگفتم ! همه علم خویش را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گرفتند و بدان عمل کردند و هدایت یافتند و [ با وجود این ] بر این باورند که اهل بیت آن حضرت ، از علم او بی‌بهره‌اند .

ما ، اهل بیتِ پیامبر و فرزندانِ آن حضرتیم ، در خانه‌های ما وحی فرود آمد ، علم از نزد ما سوی آنها می‌تراود . با این حال ، آیا می‌پندارند که آنان دانستند و هدایت یافتند و ما ندانستیم و گمراه شدیم ؟! این کار ، محال است .⁽¹⁾

مقام پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و جانشینانِ شایسته آن حضرت ، این است . این جایگاه ، از دانستنِ خواندن و نوشتن ، بسی فراتر می‌باشد .

کسانی می‌خواهند در حدّ توان ، از شأن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بکاهند . ادّعا کرده‌اند که

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خواندن و نوشتن نمی‌دانست (هرچند کسانی با آنها مخالف‌اند) در راستای بستر سازی برای امور فراوانی در شریعت و عقیده ، این ادّعا را مطرح می‌سازند . یکی از آنها این است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به خاطر نا آگاهی به کتابت (از این سخن به خدا پناه می‌بریم) قرآن را گرد نیاورد .⁽²⁾

اینان ، در حالی نویسندگی را برای پیامبر لاپوشانی می‌کنند که آن حضرت به یکی از کاتبان خط ، فرمود :

«دوات را لیقه بگذار و قلم را کج برش زن ، حرف باء (در « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ » ) را بکش ، سین را باز بنویس ، میم را شکم نده ، اللّه را زیبا بنویس ، رحمان را بکش و رحیم را نیکو بنویس»⁽³⁾و قلم را بر گوش چپ گذار ، این کار تو را یادآورنده‌تر است .⁽⁴⁾

در حالی که اهل سنّت از شَعْبی نقل کرده‌اند که گفت :

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قبل از رحلت ، قرآن را نوشت . نقّاش ، حدیثی را به ابو کَبْشَه سَلُولی اسناد می‌دهد که گفت : پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صحیفه‌ای را برای عُیَیْنة بن حُصَیْن

خواند و از معنای آن خبر داد . در صحیح مسلم ، روایاتی هست که ظاهرشان این است که خود پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را می‌نوشت . گروهی از جمله : ابوذر ، عبداللّه بن احمد هَرَوی ، قاضی ابو الولید باجی (و دیگران) بر همین عقیده‌اند .

بسیاری از عالمان ما با انکار شدید ، بر ابو الولید باجی⁽¹⁾

برای آگاهی بیشتر بنگرید به :

1 . چهره‌های نامدار اندلس ، ص177 .

2 . دائرة المعارف بزرگ اسلامی 6 : 370 شهیدی .

یحیی بن جَعْدَه ، بیان می‌دارد که شماری از مسلمانان ، نوشته‌هایی که در آن‌ها بعضی از عقاید یهود را نوشته بودند ، نزد پیامبر آوردند .⁽³⁾

پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله چنان به خشم آمد که گونه‌هایش سرخ شد ، سپس ندا داد که مردم در مسجد گرد آیند . انصار گفتند : پیامبرتان به خشم آمده است ، سلاح برگیرید . آمدند تا اینکه گرد منبر پیامبر حلقه زدند .

پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : ای مردم ، همه گفته‌ها و نهایی‌ترین سخنان ارزانی‌ام شد و برایم چکیده گشت . سخن روشن و پاکیزه‌ای را برایتان آوردم ، پس حیران نمانید تقیید العلم : 52 و سرگردانان شما را نفریبند .

عُمَر گفت : برخاستم و گفتم : راضی شدم که خدا پروردگارم باشد و تو پیامبرم باشی .

آن گاه پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از منبر فرود آمد .

مصنّف عبدالرزّاق 6 : 113 ، حدیث 10164 (و جلد 10 ، ص313 ، حدیث 19213) ؛ مجمع الزوائد 1 : 174 (در این مأخذ آمده است که عُمَر گفت : جوامعی از تورات است که آن را از یکی از دوستانم از بنی زُرَیق گرفته‌ام . در پی این سخن ، رنگ صورت پیامبر دگرگون شد ...) .

نگریست ، آنها را دور افکند و فرمود : برخی افراد یا افرادی گمراه از آنچه پیامبرشان آورد روی برتافتند و به داشته‌های دیگران روی آوردند و بدین‌سان ، کافر شدند . سپس این آیه ، نازل شد : « أَوَ لَمْ یَکْفِهِمْ ... » ؛⁽¹⁾آیا بسنده‌شان نیست ... .⁽²⁾

در بصائر الدرجات از ابو حمزه ثُمالی روایت شده است که امام صادق علیه‌السلام - در حدیثی - فرمود :

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به اَلواح موسی - که به زبان عِبْرانی بود - نگریست و آنها را خواند .⁽³⁾

از این سخن ، آشکار می‌شود که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خواندن و نوشتن می‌دانست⁽⁴⁾،⁽⁵⁾

فصلنامه علمی - تخصصی علوم حدیث ، ش3/ 1376 .

زبان آگاهی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امامان علیهم‌السلام ، حسن عرفان ، ص108 شهیدی .

و به آن دو فرا می‌خواند و چنان که از سیره عطرآگین آن حضرت به دست می‌آید ، وی می‌کوشید نادانی و بی‌سوادی را در میان امّتش محو سازد ؛ به ویژه آنکه قرآن بر عظمت کتابت تأکید دارد و به قلم سوگند یاد می‌کند ، می‌فرماید :

« ن وَالْقَلَمِ وَمَا یَسْطُرُونَ » ؛⁽¹⁾نون ، سوگند به قلم و سطرهایی که می‌نگارند .

« اقْرَأْ وَرَبُّکَ الأَکْرَمُ * الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ » ؛⁽²⁾بخوان ، و پروردگارت گرامی‌تر است ، همو که با قلم دانش آموزانْد .

و مانند این دو آیه [ آیات فراوان دیگری هست ] .

چگونه ممکن است خدا در قرآن به خواندن و نوشتن فراخواند و پیامبرش این دو فن را نداند ؟!

باری ، فراگیری خواندن و نوشتن (که از وسایل آگاهی‌اند) سلاح کسی است که می‌خواهد به تکامل برسد ، نه شخصی مانند حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که از جانب خدا نهایت کمال را به دست آورد .

اینکه گفته‌اند : «نوشته می‌ماند و حفظ شده می‌گریزد» بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله راست نمی‌آید . شأن و مرتبتِ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بالاتر و بزرگ‌تر از آن است که از دیگران خواندن و نوشتن بیاموزد .

در پرتو آنچه آوردیم ، می‌توانیم بگوییم که واژه «اُمّی» در دو آیه زیر ، برای ستایش پیامبر است ، نه نکوهش یا کاستن از منزلت وی :

« الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِندَهُمْ فِی التَّورَاةِ

وَالإِنْجِیلِ » ؛⁽¹⁾کسانی که پیامبر درس ناخوانده‌ای را می‌پیروند ، همو که نگارش نام او را در تورات و انجیل - نزدشان - می‌یابند .

« فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِیِّ الأُمِّیِّ الَّذِی یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَکَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ » ؛⁽²⁾به خدا و پیامبر درس ناخوانده ایمان آورید ، امید است که هدایت یابید ؛ همان پیامبری که به خدا و کلماتش ایمان دارد .

معنای «اُمّی» این است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علی رغم آنکه پس از تولُّد ، نزد هیچ مخلوقی خواندن و نوشتن نیاموخت ، کامل‌ترین معارف الهی را برای مردم آورد ؛ زیرا آنها را از پروردگار جهانیان فرا گرفت ، خدا به آن حضرت فرمان داد که سخنانِ وحی را برای امّتش بخواند :

« وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ » ؛⁽³⁾و کتاب را به آنها بیاموزاند .

« وَقُرْآناً فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلَی مُکْثٍ » ؛⁽⁴⁾قرآن را جدا جدا کردیم تا با

مکث بر مردم بخوانی .

مکتب اهل بیت

علیهم‌السلام آنچه را دیگران از واژه «اُمّی» می‌فهمند ، برنمی‌تابد .

جعفر بن محمّد صوفی ، می‌گوید ، به امام جواد علیه‌السلام گفتم : ای فرزند رسول خدا ، چرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اُمّی نامیده شد ؟ امام علیه‌السلام پرسید : مردم چه می‌گویند ؟ پاسخ دادم : می‌پندارند بدان خاطر که نمی‌توانست خوب بنویسد .

امام علیه‌السلام فرمود : دروغ می‌بافند ، لعنت خدا بر ایشان باد ! چه جای این سخن است در حالی که خدا در قرآن می‌فرماید :

« هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ » ؛⁽¹⁾همو که در میان بی‌سوادان پیامبری - از خود آنان - برانگیخت ، آیات خدا را بر ایشان تلاوت می‌کرد [ از آلودگی‌ها ] پاکیزه‌شان می‌ساخت و کتاب و حکمت به آنها می‌آموزاند .

شخص بی‌سواد ، چگونه می‌توانست به آنها تعلیم دهد ؟! به خدا سوگند ، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به هفتاد و دو زبان (یا فرمود : به 73 زبان) می‌خواند و می‌نوشت .

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بدان خاطر «اُمّی» نام گرفت که از اهل مکّه بود و مکّه از مادرْ شهرهای آن زمان به شمار می‌آمد . خدای بزرگ می‌فرماید : « لِتُنذِرَ أُمَّ الْقُرَی وَمَنْ حَوْلَهَا » ؛⁽²⁾تا اُمّ القری (مادرْ شهر) و مردمان پیرامون آن را بیم دهی .⁽³⁾

نزدیک به این سخن ، روایت علیّ بن اَسباط می‌باشد . در آن آمده است : به امام جواد علیه‌السلام گفتم : مردم گمان دارند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نمی‌توانست بنویسد و بخواند . امام علیه‌السلام فرمود : دروغ می‌گویند - خدا ایشان را لعنت کند - چه جای این سخن است در حالی که خدا می‌فرماید : « وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ » (به ایشان کتاب و حکمت یاد دهد) کسی که خواندن و نوشتن را به درستی نداند ، چگونه می‌تواند کتاب و حکمت را به دیگران بیاموزاند (علل الشرایع 1 : 125 ، حدیث 2 ؛ بصائر الدرجات : 226 ، حدیث 4) .

باری ، خدای متعال ، همه علوم را به پیامبرش یاد داد :

« وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَی * مَا ضَلَّ صَاحِبُکُمْ وَمَا غَوَی * وَمَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی * إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْیٌ یُوحَی * عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُوَی » ؛⁽⁴⁾سوگند به سقوط ستارگان که همدم شما

گمراه نیست و اغوا نشد . او سر به هوا سخن نمی‌گوید . آنچه را بر زبان می‌آورد سخن وحی است که خدای بس نیرومند ، او را آموزاند .

بر این اساس ، آیه « وَمَا کُنتَ تَتْلُوا مِن قَبْلِهِ مِن کِتَابٍ وَلاَ تَخُطَّهُ بِیَمِینِکَ إِذاً لاَرْتَابَ الْمُبْطِلُونَ » ؛⁽¹⁾(پیش از این ، کتاب نمی‌خواندی و خط نمی‌نوشتی وگرنه اهل باطل به شک می‌افتادند) در راستای تهمت زدایی از پیامبر است ؛ چراکه به آن حضرت بهتان می‌زدند که قرآن را از اَدیان آسمانی ستاند .

خدای متعال می‌فرماید :

« وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هذَا إِلاَّ إِفْکٌ افْتَرَاهُ وَأَعَانَهُ عَلَیْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ فَقَدْ جَاؤُوا ظُلْماً وَزُوراً * وَقَالُوا أَسَاطِیرُ الأَوَّلِینَ اکْتَتَبَهَا فَهِیَ تُمْلَی عَلَیْهِ بُکْرَةً وَأَصِیلاً » ؛⁽²⁾کافران می‌گویند این قرآن ، دروغی است که محمّد می‌بافد و دیگرانی او را مدد می‌رسانند (این سخن کافران ، ستم و بهتان است) و می‌گویند : این قرآن ، به نوشته‌های پیشینیان می‌ماند که محمّد آنها را می‌نویسد ؛ آنها را صبح و شام بر او دیکته می‌کنند .

زیرا اقتباس و نوشتن از روی کتاب‌های پیشین ، به خواندن و نوشتن نیاز دارد و از آنجا که آنان سراغ نداشتند پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در جاهلیّت ، پیش نویسندگان برود یا

از شخصی خواندن و نوشتن بیاموزد ، چگونه می‌توانست این علوم شگفتی را که فراتر از توان آدمی است ، بیاورد ؟!

خدا می‌فرماید : « وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ إِنَّمَا یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِّسَانُ الَّذِی یُلْحِدُونَ إِلَیْهِ أَعْجَمِیٌّ وَهذَا لِسَانٌ عَرَبِیٌّ » ؛⁽³⁾می‌دانیم که آنان می‌گویند قرآن را بشری به او

آموخت . زبانِ شخصِ مدّ نظر اینان ، عَجَمی است ، در حالی که این قرآن به زبان عربی می‌باشد .

خدای متعال می‌خواهد - به ایشان - بفرماید که : محمّد ، فرزند مکّه (اُمّ القری) است . شما بیش از هر کسی حال و روز و سرگذشت او را می‌دانید و از اینکه پیش نویسنده‌ای نرفته و استادی ندیده است ، با خبرید . چگونه ادّعا می‌کنید که وی قرآن را از اَدیان دیگر فرا گرفته است ؟!

معنای آیه چنین است : محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کتابی نخواند و خط ننوشت . از این رو ، جای شکّی باقی نمی‌ماند که قرآن نازل شده بر او ، از سوی پروردگار جهانیان است ، نه اینکه (به حسب پندار شما) برگرفته‌ای از کتاب‌های پیشین باشد .

آری ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در نوشتن وحی ، به خاطر حکمتی ، بعضی از دشمنانش را به یاری می‌طلبید .

صدوق رحمه‌الله می‌نگارد :

حکمت این کار که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از معاویه و عبداللّه بن سعد (که جزو دشمنان بودند) خواست که وحی را بنویسند ، این بود که مشرکان می‌گفتند : محمّد این قرآن را از پیش خود می‌بافد و در هر حادثه‌ای آیه‌ای را می‌آورد .

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در نگارش آیاتی که در رخدادها فرود می‌آمد ، از دو دشمن دینی‌اش - که نزد دشمنانِ آن حضرت ، عادل بودند - مدد جُست تا کافران و مشرکان بدانند که سخن وی برای بار دوّم ، همان سخن بار اوّلِ اوست ، تغییر نکرد و از جهت خود انحراف نیافت . از این رو ، برای حجّت بر آنها رساتر بود .

اگر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در این کار ، از موالیانش (سلمان و ابوذر و مانند آنها) کمک می‌گرفت ، قرآن ، نزد دشمنان این موقعیّت را به دست نمی‌آورد و خیال می‌شد که در آن همدستی و زد و بند ، صورت گرفته است .

حکمتِ اینکه پیامبر از این دو نفر خواست وحی را بنویسند ، روشن و آشکار شد ، و ستایش خدای را سزاست .⁽¹⁾

ظاهر این آیه که : « وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ »⁽²⁾(و قرآن را به ایشان یاد دهد) این است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نوشتن و فهم قرآن را به امّت می‌آموزاند ؛ زیرا «کتاب» بر الفاظ و معانی - با هم - اطلاق می‌شود ؛ مانند این سخن پیامبر است که فرمود : «مَن حَفِظَ عَلَی أُمّتی أربعینَ حَدیثاً ...»⁽³⁾(هرکس چهل حدیث را بر امّتم حفظ کند) . حفظ سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به حفظ آن در ذهن اختصاص ندارد ، بلکه با نوشتن نیز حفظ تحقّق می‌یابد . بسا بتوان گفت محافظت با کتابت ، شایسته‌تر و سودمندتر است و از این روست که عالمان درگذشته و حال ، کتاب‌های چهل حدیث را می‌نویسند و به حفظ آنها در سینه‌ها بسنده نمی‌کنند .

در آیات زیر (و مانند آنها) نیز می‌توان نظیر این سخن را یافت :

« یَتْلُوا صُحُفاً مُّطَهَّرَةً » ؛⁽⁴⁾صحیفه‌های پاکیزه‌ای را تلاوت می‌کند .

« وَاتْلُ مَا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِن کِتَابِ رَبِّکَ » ؛⁽⁵⁾آنچه را از کتاب پروردگارت که سویت وحی شد تلاوت کن .

همه اینها اگر به ظهور دلالت نداشته باشند به اطلاق دلالت دارند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآنِ مکتوب را می‌خواند و تلاوت می‌کرد .

روایات فراوان دیگری دلالت دارند بر اینکه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خواندن و نوشتن را می‌دانست .

در روایت عبدالرَّحمان بن حجّاج (که از روایات صحیح به شمار می‌آید) آمده است که امام صادق علیه‌السلام فرمود :

إنَّ النّبیّ کانَ یَقْرأُ وَیَکْتُبُ ، وَیقْرَأُ ما لَمْ یُکْتَبْ ؛⁽¹⁾

پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌خواند و می‌نوشت و نانوشته را می‌خواند .

علاّمه مجلسی

رحمه‌الله پس از ذکر این روایات ، می‌نویسد :

کسی که به علوم اوّلین و آخرین آگاه است ، چگونه ممکن است نقش‌هایی را که برای این حروف وضع شده‌اند ، نداند ؟!

کسی که با قدرتی که خدا ارزانی‌اش داشت ، توانست ماه را بشکافد و کارهایی بزرگ‌تر از آن انجام دهد ، چگونه ممکن است نتواند حروف و کلمات را بر صحیفه‌ها و لوح‌ها ، نقش زند ؟!⁽²⁾

از روایات صحیح در این باب ، روایت ابن سِنان از امام صادق علیه‌السلام است که در چگونگی صلح حُدَیبیّه می‌باشد . روایت طولانی است ، در آن می‌خوانیم :

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نوشتْ افزار خواست و امیرالمؤمنین علیه‌السلام را فراخواند و به آن حضرت فرمود : بنویس . علی علیه‌السلام نوشت : « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ » ؛ به نام خداوند بخشنده مهربان .

سُهَیل بن عَمْرو ، گفت : ما «رحمان» را نمی‌شناسیم ! آن گونه که پدرانت می‌نوشتند ، بنویس : «بِاسْمِک اللَّهمّ» ؛ بار الها به نام تو .

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : بنویس «بِاسْمِک اللَّهمّ» چراکه آن ، نامی از اَسامی خداست .

سپس نوشت : این سند ، صُلح نامه‌ای است میان محمّد - پیامبر خدا - و گروهی از اشراف قریش .

سُهَیل بن عَمْرو گفت : اگر می‌دانستیم که رسول خدایی ، با تو نمی‌جنگیدیم . بنویس این سندی است که محمّد بن عبداللّه بر آن صُلح کرد . ای محمّد ، آیا از نسب خویش روی برمی‌تابی ؟!

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : من پیامبر خدایم ، هرچند شما بدان اقرار نکنید . سپس فرمود : ای علی ، آن جمله را پاک کن و بنویس «محمّد بن عبداللّه» . علی علیه‌السلام فرمود : هرگز نبوّت را از نامت نمی‌زدایم .⁽¹⁾

سخن ، می‌خواهد بیان دارد که : دستم را یارای این کار نیست ؛ زیرا هرگز نمی‌توانم نبوّت را از نامت بردارم . خودت این کار را بکن . آن گاه پیامبر به دست خویش آن را زدود .

این درک دینی ، تنها به امام علیه‌السلام اختصاص نداشت ، بلکه همه مسلمانان آن را درمی‌یافتند .

در «المغازی 1 : 611 ، اثر واقدی» نقل شده که واقد بن عَمْرو گفت : برایم حدیث کرد کسی که اُسَید بن حُضَیر و سعد بن عُباده را زیر نظر داشت که آن دو ، دست کاتب [ امیرالمؤمنین علیه‌السلام ] را گرفتند و نگه داشتند و گفتند : جز «محمّد رسول اللّه» نمی‌نویسیم وگرنه باید میان ما شمشیر حکم براند ! چرا در دینمان کوتاه بیاییم ؟ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دلشان را نرم ساخت و اشاره کرد که ساکت باشند ...

اگر این امر ، مولوی می‌بود ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نرمشان نمی‌کرد و آنها را ساکت نمی‌ساخت .

بسا این واکنش امام علی علیه‌السلام در برابر سُهَیل بن عَمْرو باشد نه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مؤیّد آن روایتی است که در «خصائص امیرالمؤمنین : 149 ، اثر نسائی» آمده است . نسائی به سندش از امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌آورد که آن حضرت فرمود : آنان گفتند : اگر می‌دانستیم که رسول خدایی با تو نمی‌جنگیدیم ! واژه «رسول اللّه» را پاک کن . گفتم : به خدا سوگند ، او رسول خداست - هرچند بینی‌ات به خاک مالیده شود - واللّه ، آن را محو نمی‌کنم .

در «وقعة صفّین : 509» از امیرالمؤمنین علیه‌السلام روایت شده است که [ خطاب به سُهَیل ] فرمود : آری واللّه ، او رسول خداست ، هرچند پوزه‌ات به خاک افتد .

شایان ذکر است که در «الثقات 1 : 300 - 301 ، اثر ابن حبّان» و در «الکافی 8 : 326» آمده است که امام

علیه‌السلام اَمر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را بی آنکه کوتاهی و تأخیر کند ، به جا آورد .

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با دست خویش آن را پاک کرد ، سپس نوشت : این سند ، قرارداد صلحی است که محمّد بن عبداللّه و گروهی از اَشراف قریش و سُهَیل بن عَمْرو ، پذیرفتند . صلح کردند تا ده سال با هم نجنگند ... .⁽¹⁾

این حدیث ، آشکارا دلالت دارد بر اینکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به دستِ خویش ، لَقب مبارکش را پاک ساخت ، آن گاه به دست خود نوشت : این نوشته ، قراردادی است که بر پایه آن ...

و این امر ، رهنمون است به اینکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خواندن و نوشتن می‌دانست .

لیکن اهل سنّت این روایت را به شکل دیگری آورده‌اند که آنان را خرسند می‌سازد و به شخصیتِ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آسیب می‌زند و بیان می‌دارد که آن حضرت نوشتن نمی‌دانست . روایت نزد آنان به گونه زیر آمده است و بعضی از بزرگان ما نیز - به نقل از اهل سنّت - آن را نقل کرده‌اند .

متن روایت چنین است :

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به علی فرمود : دستم را بر واژه «رسول اللّه» بگذار . علی ، دست پیامبر را بر آن کلمه گذاشت و پیامبر آن را پاک کرد .⁽²⁾

اگر این روایت ، درست باشد ، این کار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از آن روست که قریش به آن حضرت تهمت نزنند و قرآن را برساخته شخصِ پیامبر ندانند .

افزون بر این ، نهادن انگشت پیامبر را بر روی خط ، دروغ آشکاری است . نادرستی آن را از آنجا می‌توان دریافت که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در هنگام بیماری‌اش از صحابه خواست دوات واستخوان شانه‌ای بیاورند تا نوشته‌ای بنگارد که پس از او ، هرگز گمراه نشوند .

اینکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به ناآشنایی با کتابت شهرت یافت ، برای دفع شبهه تأثیرپذیری از کتاب‌های آسمانی و دریافت معارف از کتاب‌های دانشمندان یهود و راهبان و اَمثال آنهاست .

مقدّمه دوّم

اشاره

در روایت اَنس بن مالک آمده است : پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از دنیا رفت و قرآن را جز چهار نفر جمع نکرد : ابو درداء ، مُعاذ بن جبل ، زید بن ثابت ، ابو زید .⁽¹⁾

در اَسامی گرد آورانِ قرآن و شمار آنها ، اختلاف وجود دارد تا آنجا که بعضی آنها را به چهل صحابی رسانده‌اند .

تفسیر واژه «جمع» در مکتب خلفاء عبارت است از قرآن را در سینه‌ها (و نه در سطرها) جمع کردن ؛ یعنی جمع - نزد آنان - حفظ است ، نه کتابت .

این تفسیر ، بر خلافِ معنایی است که لغویان آورده‌اند ؛ زیرا جمع - در لغت - کتابت و حفظ (هر دو را) شامل می‌شود و ترجیح یکی از آنها بر دیگری ، وجهی ندارد ؛ به ویژه آنکه می‌دانیم در زمان حیات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کاتبانی وجود داشتند که وحی را از زبان آن حضرت می‌نوشتند .

بنابراین ، معنای جمع ، روشن است . اگر مقصود از آن فقط حفظ می‌بود ، کاتبان وحی آنجا چه می‌کردند ؟!

چرا اهل سنّت معنای واژه «جمع» را فقط «حفظ» می‌دانند و تفسیر دیگر از آن را نادرست می‌انگارند ؟

ورای این نگرش ، رازی نهفته است . بعید نمی‌نماید این کار برای آن بود که جمع کنندگان قرآن را - بر اساس پندارشان - به خلفای سه‌گانه (و نه شخص دیگر) منحصر سازند و این مهم ، پس از نفی [ معنایِ ] جمع از نوشتن و تدوین قرآن از سوی دیگران ، به دست می‌آمد .

نگرش اصلاحی و درست: وجود مصحف‌هایی در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

پیداست که در آن روزگار ، کتابت در مکّه وجود داشت و مردم معنای خواندن و نوشتن را می‌فهمیدند . قرآن ، در آیاتی این امر را بیان می‌دارد :

« إِنَّا کُنَّا نَسْتَنسِخُ مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ » ؛⁽¹⁾ما عملکرد شما را می‌نوشتیم .

« حَتَّی تُنَزِّلَ عَلَیْنَا کِتَاباً نَّقْرَؤُهُ » ؛⁽²⁾نوشته‌ای بر ما فرود آوری تا آن را بخوانیم .

و دیگر آیاتی که بر کتابت و نوشت افزار (قلم ، کاغذ و ...) دلالت دارد⁽³⁾

نیز آیه 79 سوره مریم که در آن آمده است : « سَنَکْتُبُ مَا یَقُولُ » شخصی به آیات ما کفر می‌ورزد و می‌گوید دارای مال و فرزند خواهم شد . آیا وی علم غیب دارد یا از خدا عهد گرفت که به این خواسته‌ها دست یابد ؟! هرگز این‌گونه نیست آنچه را می‌گوید ، خواهیم نوشت .

در آیه نخست سوره قلم ، می‌خوانیم : « وَالْقَلَمِ وَمَا یَسْطُرُونَ » ؛ سوگند به قلم و آنچه را می‌نویسند [ یعنی سوگند به قلم و نوشته ] .

در آیه 7 سوره انعام ، آمده است : « وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَیْکَ کِتَابًا فِی قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَیْدِیهِمْ لَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِینٌ » ؛ اگر بر تو نوشته‌ای را در ورقی نازل کنیم و آنان به دست خویش آن را لمس کنند ، کسانی که کافرند می‌گویند : این جز جادوی آشکار نیست .

در آیه 91 سوره انعام می‌خوانیم : « وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتَابَ الَّذِی جَاءَ بِهِ مُوسَی نُورًا وَهُدًی لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِیسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ کَثِیرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلاَ آبَاؤکُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ » ؛ بگو کتابی را که موسی آورد (که [ آکنده ] از نور و هدایت برای مردم بود) چه کسی نازل کرد ؟ آن کتاب را در ورق‌هایی [ ورق کاغذ ، ورق پوست ، ورق سنگ ، ورق چوب ، لوح‌ها و ... ] سامان دادید ، بعضی از آنها را آشکار می‌کنید و بسیاری از آنها را پنهان می‌سازید .

نیز در 9 آیه از قرآن ، واژه « أَسَاطِیرُ الْأَوَّلِینَ » به کار رفته است . در سوره فرقان ، آیه 5 می‌خوانیم : « وَقَالُوا أَسَاطِیرُ الْأَوَّلِینَ اکْتَتَبَهَا فَهِیَ تُمْلَی عَلَیْهِ بُکْرَةً وَأَصِیلاً » ؛ کافران می‌گویند : این قرآن نوشته‌های پیشینیان است که وی آن را [ از روی آنها ] نوشت ، صبح و شام آنها را بر او می‌خوانند .

در آیه 282 سوره بقره ، می‌خوانیم : « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا تَدَایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلَی أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ وَلْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ کَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلاَ یَأْبَ کَاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْیَکْتُبْ وَلْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ وَلْیَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلاَ یَبْخَسْ مِنْهُ شَیْئًا فَإِنْ کَانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهًا أَوْ ضَعِیفًا أَوْ لاَ یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجَالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونَا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَکِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَی وَلاَ یَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلاَ تَسْأَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ صَغِیرًا أَوْ کَبِیرًا إِلَی أَجَلِهِ ذَلِکُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَی أَلاَّ تَرْتَابُوا إِلاَّ أَنْ تَکُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِیرُونَهَا بَیْنَکُمْ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَلاَّ تَکْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَایَعْتُمْ وَلاَ یُضَارَّ کَاتِبٌ وَلاَ شَهِیدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَیُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ » ؛ هرگاه معامله نسیه می‌کنید ، آن را بنویسید . کاتب باید میان شما [ سند معامله را ] به عدل [ بدون کجی و کاستی ] بنویسد م .

اگر آنان با کتابت آشنا نبودند و نسخه‌نویسی در میان آنها رواج نداشت ، خدا

آنان را با این کلمات ، مخاطب نمی‌ساخت .

مورّخان و شرح حال نگاران ، نام چهارده صحابی (یا بیشتر) را آورده‌اند که قرآن را گرد آوردند ودر زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مصحف‌هایی داشتند.⁽¹⁾اینان عبارت‌اند از : امام علی علیه‌السلام ، زید بن ثابت ، ابو موسی اشعری ، اُبَیّ بن کعب ، ابن مسعود ، ابو درداء ، مُعاذ بن جبل ، سعید بن عُبَید ، مُجَمِّع بن جاریه ، عبداللّه بن عَمْرو بن

عاص ، ابو زید انصاری ، عُبادة بن صامت ، ابو ایّوب انصاری ، تمیم داری .

علی رغم اینکه از مصحف‌های چهار نفر آخر ، چیزی به دست ما نرسیده است ، امّا این قرآن‌ها نزد آنها وجود داشت .

آمدی در الأفکار الأبکار می‌نگارد :

مصحف‌های مشهوری در زمان صحابه ، خوانده می‌شد و معروف بود .

مصحف عثمان ، آخرین قرآنی بود که بر پیامبر عرضه شد و آن حضرت تا هنگام رحلت آن مصحف را در نماز می‌خواند .⁽¹⁾

می‌گوییم : اگر عثمان در زمان حیات پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مُصحفی داشت و از کسانی بود که قرائتشان را بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عرضه داشتند ، چرا در نوشتار قرآن ، به زید بن ثابت اعتماد کرد ؟ از چه رو ، زید برای تصحیح آیه‌ها و سوره‌ها ، به دو شاهد عادل ، نیاز یافت ؟!

از امام علی علیه‌السلام روایتی رسیده است که بیان می‌دارد آن حضرت از کاتبان قرآن بود و نسخه‌ای از مصحف - در دوران پیامبر - نزد آن حضرت وجود داشت .

امام علیه‌السلام در این روایت می‌فرماید :

آیه‌ای از قرآن بر پیامبر نازل نشد مگر اینکه پیامبر آن را بر من خواند و املا کرد و من به خط خویش آن را نوشتم و آن حضرت ، تأویل و تفسیر ، ناسخ و منسوخ ، محکم و متشابه و عام و خاصّ آن آیه را یادم داد و از خدا خواست فهم و حفظ آن را ارزانی‌ام دارد .

و از آن هنگام که پیامبر برایم دعا کرد ، آیه‌ای از کتاب خدا را از یاد نبردم و هر علمی را که پیامبر بر من املا کرد و آن را نوشتم ، فراموشم نشد ... .⁽²⁾

شایان ذکر است که کسانی از صحابه ، حدیث پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را می‌نوشتند تا اینکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از این کار نهی کرد و فرمود : از زبانِ من [ حدیث ] ننویسید . هرکس از زبانِ من غیر قرآن را نوشت ، آن را نابود کند .⁽³⁾

این سخن ، بر اهتمام پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به تدوین نوشتاری آیات پس از حفظ آنها ، دلالت دارد .

روایتی از ابن مسعود نیز بیانگر مصحف‌هایی است که در روزگار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وجود داشت . وی ، می‌گوید :

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : [ از مصحفت ] برایم بخوان . من از سوره نساء آغازیدم ، چون به این آیه رسیدم : « فَکَیْفَ إِذَا جِئْنَا مِن کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَجِئْنَا بِکَ عَلَی هؤُلاَءِ شَهِیداً »⁽¹⁾(چه حالی خواهند داشت آن گاه که از هر اُمّتی گواهی بیاوریم و تو را بر اینان شاهد آوریم) دیدم که چشمان پیامبر پر از اشک شد و فرمود : کافی است .⁽²⁾

دکتر عبدالصبور شاهین در کتاب تاریخ القرآن به نقل از رساله شواذّ القرائة (اثر کرمانی) می‌نویسد :

حمزه (عموی پیامبر ، که در اُحُد شهید شد) مصحفی داشت .⁽³⁾

معنای این سخن آن است که حمزه آنچه را از قرآن تا آن زمان نازل شد ، میان دو جلد ، گرد آورد .

ابن سعد در الطّبقات می‌نویسد :

به ما خبر داد فَضْل بن دُکَین [ گفت : ] برای ما حدیث کرد ولید بن عبداللّه بن جُمَیْع ، گفت : برایم حدیث کرد جده‌ام ، از اُمّ وَرَقَه (دختر عبداللّه بن حارث) [ که گفت : ] رسول خدا به دیدارش می‌آمد و او را «شهیده» می‌نامید . وی ، قرآن را گرد آورده بود .

هنگامی که پیامبر رهسپار جنگ بدر شد ، اُمّ وَرَقَه ، به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گفت : آیا اجازه می‌دهی با شما بیایم و مجروحان را مداوا کنم و پرستار بیماران باشم ، شاید خدا شهادت را ارزانی‌ام دارد ؟

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : خدا شهادت را به تو هدیه می کند ... .⁽¹⁾

هرگاه حال زنان در جمع قرآن بدین پایه باشد ، حال مردان ناگفته پیداست که چگونه است .

آری ، مصحف‌های گردآوری شده در آن زمان ، ناقص بود و سوره‌هایی را در بر داشت که تا آن زمان از سوی خدا بیان شد . در این مطلب ، جای سخن نیست .

خدا می‌فرماید : « فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ » ؛⁽²⁾هرگاه ما خواندیم ، آن قرائت را پیروی کن .

پوشیده نماند که «جمع قرآن» در اَخبار ،⁽³⁾جمعِ حفظی و جمع نوشتنی (هر

دو را) در بر گیرد و ترجیح یکی از این دو بر دیگری وجهی ندارد ؛ به ویژه آنکه صحابه بدان خاطر قرآن را گرد می‌آوردند که دیگران را بهره‌مند سازند و کتاب خدا را به آنان بیاموزند .

این کار ، در کامل‌ترین وجه آن - جز با کتابت انجام نمی‌پذیرفت ، به خصوص برای کسانی از صحابه که به خوبی از عهده خواندن و نوشتن برمی‌آمدند .

اینکه در قرآن ، کتابت و ابزار آن بیان شده است ، گویای اهتمام اسلام به خواندن و نوشتن است .

خدای متعال با تحدّی ازمشرکان می‌خواهد که ده سوره مثل قرآن را بیاورند.⁽¹⁾

و می‌فرماید : « وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ » ؛⁽²⁾کتاب را به آنها بیاموزاند .

« کِتَاباً مُتَشَابِهاً مَثَانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ » ؛⁽³⁾کتابی متشابه و مثانی ، پوست‌های کسانی که از پروردگارشان بیم دارند ، از آن می‌لرزد .

این آیات ، وجود نوشتاری قرآن را گویاست به گونه‌ای که آن را در دست داشتند و این امکان برایشان فراهم بود که مثل قرآن را بیاورند و به مخالفت برخیزند . اگر قرآن نزد آنها معلوم و موجود نمی‌بود ، دعوت از آنان برای معارضه با قرآن ، فراخوان به ناکجا آباد به شمار می‌رفت .

این آیه که : « وَإِذَا بَدَّلْنَا آیَةً مَّکَانَ آیَةٍ ... قَالُوا إِنَّمَا أَنتَ مُفْتَرٍ »⁽⁴⁾(هرگاه آیه‌ای را جایگزین آیه‌ای سازیم ... گویند تو دروغ بافی) نظرها را به این نکته جلب می‌کند که

مکان آیه‌ها و ترتیب آنها - نزد مسلمانان - در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله معلوم بود ، به گونه‌ای که کسی نمی‌توانست آیه‌ای را جا به جا کند .

اگر نوشتن را نمی‌شناختند و قرآن در حیات اجتماعی مسلمانان حضور نداشت ، فرستادنِ عَمْرو بن حَزْم به یمن برای تعلیم قرآن ، چه معنا داشت ؟

این سخن خدا به چه معناست که می‌فرماید : « لاَ یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ »⁽⁵⁾(جز پاکیزگان نباید قرآن را لمس کنند) به ویژه برای آنان که از این آیه ، لمس کردن را می‌فهمند .

آیا این آیه ، بر وجود خارجی قرآن دلالت ندارد ؟

این سخن پیامبر به چه معناست که می‌فرماید : «فلا یمسّ القرآنَ إنسانٌ إلاّ وهو طاهر» ؛⁽¹⁾جز انسانِ پاک (با وضو و غسل) نباید قرآن را لَمس کند .

نام گذاری سوره حمد به «فاتحة الکتاب» (سرآغاز کتاب) چه معنا داشت ؟ آیا همه اینها بر وجود قرآن در دست مردم - با سرآغازش - دلالت ندارد ؟

روایت عبدالعزیز بن رَفیع که در صحیح بخاری هست ، به چه معناست ؟ وی ، می‌گوید :

من و شدّاد بن مَعْقِل ، بر ابن عبّاس درآمدیم . شدّاد ، پرسید : آیا پیامبر چیزی برجای گذاشت ؟ ابن عبّاس ، پاسخ داد : چیزی جز آنچه را میان دو جلد است ، برجای ننهاد ... .⁽²⁾

شایان یادآوری است که این روایت و روایات مانند آن در راستای نفی وصیّت نامه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برای امام علی علیه‌السلام و دیگر ائمّه علیهم‌السلام می‌باشد که پیامبر نوشت ، لیکن این امر در اینجا آسیبی نمی‌رساند ؛ زیرا مقصود وجود کتبی قرآن میان دو جلد است .

این سخن ، یعنی قرآن به صورتِ کتاب وجود داشت و در ضمن برگه‌های گوناگونی تدوین یافت .

پیرامون ترتیب و جمع قرآن در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در آینده ، به تفصیل سخن خواهیم گفت و اینکه این گردآوری ، جمع نوشتاری بود ، نه جمعِ حفظی به تنهایی (آن گونه که اهل سنّت ادّعا می‌کنند) .⁽³⁾

مقدّمه سوّم

اشاره

جنگ یَمامه (که بر اساس گفته‌ها بیش از هفتصد صحابی در آن از میان رفت)⁽¹⁾دستاویزی برای مکتب خلفا شد تا ضرورت جمع قرآن را از سوی ابوبکر - پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - ادّعا کنند . از بیم آنکه مبادا در پی قتل این همه صحابه ، قرآن از بین بروَد . ابوبکر از زید بن ثابت خواست که قرآن را گرد آورد (تا پایان داستان که در کتاب‌های تاریخ و حدیث هست) .

این نگرش ، با متون حدیثی دیگری که در کتاب‌های صحیح و مسند وجود دارد ، نمی‌سازد ؛ مانند روایاتی که دلالت دارند قرآن به واسطه کاتبان وحی در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مکتوب و محفوظ بود .

اگر قرآن در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نوشته شد ، ترس از نابودی آن جا نداشت ، یا بی‌معنا بود .

نیز این رویکرد با این روایت سازگار نمی‌افتد که با سندی ارزنده از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت شده است که فرمود :

از حفظ خواندن قرآن ، هزار درجه و خواندن از روی مُصحف ، دو هزار درجه [ انسان را بالا می‌برد ] .⁽²⁾

هیچ چیز بر شیطان سخت‌تر از این نیست که شخص از روی مصحف ، قرآن را بخواند .⁽³⁾

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نهی فرمود از اینکه انسان با مُصحف ، به سرزمین دشمن مسافرت کند .⁽¹⁾

مانند این روایات ، به وجود مُصحفی رهنمون‌اند که نزد مسلمانان معروف بود ، در برگه‌های گوناگونی نوشته شد و مسلمانان قرآن را از روی آنها می‌خواندند .

این متون ، نادرستی دیدگاهِ مکتب خلفا را آشکار می‌سازند ؛ این بینش که خلیفه از نابودی قرآن می‌ترسید و قرآن در عهد رسالت ، تدوین نشد .

از اعتقاد به عدم تدوین قرآن در دوران پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله امور فراوانی را خواستار بودند که کمترین آنها حصر فضیلتِ جمع قرآن - فقط - به خلفای سه گانه بود .

نگرش اصلاحی و درست: جنگ یمامه باعث شد ابوبکر قرآن را گرد آورد

درباره واقعه یمامه و شمار کشتگانِ آن و اهتمام ابوبکر و عُمَر و زید بن ثابت (نه دیگر بزرگان صحابه) به جمع قرآن ، بیش از حد بزرگ‌نمایی شده است و این رویداد را بسیار بزرگ جلوه داده‌اند .

نیز در این جریان ، گوشه زدن به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و صحابه به چشم می‌خورد ؛ زیرا همه می‌دانند که گروهی از صحابه در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را از راه کتابت و حفظ گرد آوردند . اسامی چهارده تن از آنها را آوردیم . ابن عساکر کاتبان وحی را به 23 صحابی می‌رساند ، و ابو شامَه و ابن عبدالبرّ 25 صحابی را می‌شمارد ، و شَبْرامَلِّسِی از 40 صحابی سخن به میان می‌آورد .

حافظ عراقی⁽¹⁾

کتاب مشهور وی «أرجوزة التبصرة والتذکرة فی علم الحدیث» است که به «ألفیّة الحدیث» نیز آن را می‌شناسند . «نظم السیرة النبویّة» (= نظم الدرر السّنیّة فی السّیر الزکیّة) اثری دیگر از این اندیشمند است . در این باره بنگرید به :

شرح أرجوزة التبصرة والتذکرة ، ط1 ، 1434 - 2013 مقدمه محقّق - مؤسسة الریّان .

الفیة السیرة النبویّة ، المسمّاة : نظم الدّرر السنیّة فی السّیر الزکیّة ، عبدالرحیم بن حسین ، حافظ العراقی ، تحقیق : محمد مالکی حسنّی ، دار المنهاج (شهیدی) .

کُتّابه اثنان وأربعونا

زیدُ بن ثابت وکانَ حینا

کاتبه وبَعْدَه معاویة

ابن أبی سفیان کان واعیة⁽²⁾

باری ، ابوبکر ، تنها کسی نبود که قرآن را گرد آورد ، بلکه پیش از وی ، امام علی علیه‌السلام سالم (غلام ابو حُذَیفه) اُبیّ بن کعب ، ابو موسی اشعری ، ابن مسعود (و دیگران) به جمع قرآن پرداختند .

اینکه گفته‌اند : سالم (مولای ابو حُذَیفه) قرآن را گرد آورد ، گویای آن است که پیش از جمع آوری قرآن به دستِ ابوبکر ، قرآن جمع آوری شد ؛ زیرا سالم در جنگ یمامه ، به قتل رسید .

مورّخان در شمار کشته‌های جنگ یمامه ، زیاده‌روی کرده‌اند . بعضی آنها را به 1700 صحابی رسانده‌اند که میانشان هفتصد⁽¹⁾یا چهارصد و پنجاه قاری قرآن

وجود داشت .⁽²⁾

[ قتل ] هفتصد قاری از لشکری که به 4500 جنگجو می‌رسید در برابر سپاه مُسَیْلَمه کذّاب که چهل هزار نفر بودند ، بزرگ‌نمایی است ؛ زیرا شهدای اسلام در جنگ بدر ، از 14 نفر فراتر نرفت . در جنگ اُحُد ، 70 نفر و در جنگ خندق ، 6 نفر کشته شدند . اگر همه شهدای اسلام را [ در جنگ‌ها ] جمع کنیم ، به نیمی از کشته‌های یمامه (به ویژه شمار قاریانی که در این جنگ کشته شدند) نمی‌رسد .

این بزرگ‌نمایی و مبالغه‌گویی از چه روست ؟

کایتانی⁽³⁾(از شرق شناسان) و در پی وی بلاشر و شوالی ، می‌گویند :

در تومار اسامی مسلمانانی که در عَقْرَبای یمامه از پا درآمدند ، جز کسانی اندک از قرآن شناسان را نمی‌یابیم ؛ زیرا بیشتر آنها از تازه مسلمانان‌اند .⁽⁴⁾

شوالی (که کتاب «نُلدکه» را به پایان می‌رساند)⁽⁵⁾در اَسامی شهدای یمامه که

کایتانی می‌آورد (151 نفر) تشکیک می‌کند ، می‌گوید :

ربط جمع قرآن به جنگ یمامه - به راستی - ضعیف است . کایتانی ، اشاره دارد به اینکه در فهرست مسلمانانی که در «عَقْربَاء» از پا درآمدند ، جز کسانی اندک را که شناخت گسترده‌ای به قرآن داشتند ، نمی‌یابیم ؛ چراکه تقریباً همه‌شان به تازه مسلمان‌ها منسوب‌اند .

به همین سبب ، این سخن درست نیست که : بسیاری از حافظان قرآن در این جنگ کشته شدند و ابوبکر از این پیشامد دل نگران شد (آن گونه که بعضی از روایات ادّعا دارند) .

اگر فهرستی را که «کایتانی» ارائه می‌دهد (و 151 نفر را دربر می‌گیرد که در جنگ یمامه از بین رفتند) کامل باشد و شناخت ما به حافظان قرآن - در آن زمان - تا حدودی کامل به شمار آید ، اعتراض بر این سخن جا ندارد .

در گزارش‌های در دسترس ، جز دو نفر از حافظان قرآن را نمی‌یابیم که در یمامه کشته شدند و این دو ، عبارت‌اند از : عبداللّه بن حَفْص بن غانم ، و سالم ، غلامِ ابو حُذَیفه (همو که پرچمِ مهاجران را بعد از عبداللّه ، بر دوش گرفت) .⁽¹⁾

معنای سخن وی این است که میان کشته‌های یمامه ، از مسلمانان نخستین و قاریان امّت ، وجود نداشت .

اگر همه قاریان کشته شدند ، آیا جنگ و کشتار ، آنها (و نه دیگران) را نشانه رفت ؟ آیا خلیفه به عمد ، قاریان را به میدان نبردی نابرابر فرستاد تا جنازه‌هاشان را تحویل بگیرد ؟

اگر قاریان به این اندازه باشند ، همه مسلمانان در نمازهاشان قرآن می‌خواندند .

چگونه شَعْبی ، امام علی علیه‌السلام را از گردآوران قرآن و حافظان آن ، بیرون می‌راند ؟!

آیا قاریانی که در یمامه کشته شدند ، شأنی فراتر از امام علی علیه‌السلام داشتند ؟!

چگونه قرآن ، تنها در سینه قاریانی منحصر گشت که در یمامه کشته شدند ، نه در سینه بزرگان صحابه (مانند امام علی علیه‌السلام ، ابن مسعود ، عبداللّه بن عبّاس و ...) که زنده بودند ؟

اگر این شمارِ انبوه از صحابه قاری قرآن وجود داشت ، آیا بدان معنا نیست که قرآن نزد مسلمانان متواتر و مشهور بود و در اثباتش ، به دو شاهد عادل (چنان که ابوبکر و عُمَر - بعدها - در رویکرد جمع قرآن ، آن را در پیش گرفتند) نیاز نداشت ؟

از این روست که ابن حَجَر می‌خواهد از بارِ این سخن بکاهد ، می‌گوید :

این سخن ،⁽¹⁾رهنمون است به اینکه بسیاری از کشته‌های یمامه ، قرآن را حفظ بودند ، لیکن ممکن است مقصود این باشد که مجموع آنها (نه یکایک آنان) [ همه ] قرآن را گرد می‌آوردند⁽²⁾.⁽³⁾

باری ، زیاده‌روی و غلوّ ، همچنان در متون باقی است . اگر در آنچه ابن ابی داوود از ابن شهاب زُهری نقل می‌کند ، نیک بیندیشیم ، بوی تحریفی را که از آن می‌پاشد ، حس می‌کنیم . وی ، می‌گوید :

به ما رسیده است که متون قرآنی فراوانی نازل شد . عالمان قرآن که آنها را به خاطر داشتند ، در جنگ یمامه به قتل رسیدند . بعد ایشان [ این متون ] دانسته نشد

و نوشته نگردید . چون ابوبکر و عمر و عثمان ، به جمع آوری قرآن پرداختند ، با اَحَدی بعد از آن قاریان ، این متون یافت نشد ... .⁽¹⁾

یکی از خاور شناسان به نام جان گیل کرایس ، با سوء استفاده از این روایت ، این گونه نتیجه می‌گیرد :

این روایت بیان می‌دارد که به دلیل «لَمْ یُعْلَم ولَمْ یُکْتَب» (نه دانسته شد و نه

نوشته گردید) و «لَمْ یُوجَد مَعَ أَحَد بَعْدَهُم» (و بعد آنها با هیچ کس یافت نشد)

تعالیمِ فراوانی از قلم افتاد و با قتل کسانی که آنها را به خاطر داشتند ، از میان رفت .⁽²⁾

شایان توجّه است که کلّ و جزء این سخن ، باطل است ، قاریان کشته شده با شمشیر بعضی از مورّخان ، به این شمارِ انبوه نبودند و در تاریخ از یاد نرفته‌اند .

ابن حَزْم ، نام 20 تن از این قاریان⁽³⁾و بَلاذُری ، اسامی 29 نفر⁽⁴⁾از آنها را می‌آورد که 12 نفرشان با کسانی که ابن حزم نام می‌برد ، مشترک است .

ابن اثیر ، ادّعا می‌کند که 15 تن از آنها از حاضران در بَدْر و 9 نفرشان از حاضران در اُحُد بودند .⁽⁵⁾

به بیش از این تعداد ، دست نیافتیم .

اگر این سخن درست باشد که ابوبکر قرآن را از روی نسخه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نوشت (چنان که ابن حَجَر می‌گوید)⁽⁶⁾بدان معناست که این قول مشهور باطل است که

وی به نقصان دو آیه از آخر سوره توبه ، پی بُرد ، سپس آن دو را نزد ابوخُزَیمه (یا خُزَیمه) یافت .

مقصود ، این دو آیه است :

« لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُم بِالْمُؤْمِنِینَ

رَؤُوفٌ رَحِیمٌ * فَإِن تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِیَ اللَّهُ لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ » ؛⁽¹⁾پیامبری از خودتان در میان شما آمد که رنجش شما بر او گران می‌آید . بر سعادت مؤمنان حرص می‌ورزد ، دل سوز و مهربان است [ ای پیامبر ] اگر اینان روی برگرداندند ، بگو خدا مرا بسنده است . خدایی جز خدای یکتا وجود ندارد بر او توکّل می‌کنم و اوست ، صاحب عرش بزرگ .

زیرا عقل و دین ، نقصانِ نسخه پیامبر و تمامی نسخه‌های دیگر ان و کامل نبودن همه آنها را برنمی‌تابد .

اگر ابوبکر - به راستی - از تباه شدن قرآن می‌هراسید ، باید بر حلقه‌های حفظ قرآن در مساجد و آموزش آن ، می‌افزود یا دستور می‌داد که از روی قرآن‌های صحابه نسخه بردارند ؛ به ویژه نسخه کسانی مانند ابن مسعود و امام علی علیه‌السلام و مُعاذ (و دیگران) که قرائتشان را بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عرضه داشتند .

وجود مصحف‌هایی برای این دسته از صحابه را در دوران ابوبکر ، همه می‌دانند . [ بنابراین ] باید ابوبکر دستور می‌داد که از روی نسخه‌های آنها بنویسند ؛ زیرا :

اهل دمشق [ قرآن را ] با قرائت اُبَیّ بن کعب می‌خواندند ، کوفیان به قرائت ابن مسعود تلاوت می‌کردند ، مردم بصره قرائت ابو موسی اشعری را در پیش گرفتند ،

اهل حِمْص به قرائت مقداد پرداختند .⁽¹⁾

در بخشِ پایانی متن پیشین ، جای سخن بسیار است . به نظر می‌رسد اهل حِمْص ، به قرائت مُعاذ بن جبل و نه مقداد می‌خواندند ؛ زیرا مُعاذ سالیانی در حِمْص زیست و نیز نمونه‌ای از قرائت مقداد (در قرآن‌هایی که امروزه در دسترس‌اند) وجود ندارد . از این رو (همان گونه که در متن پیش آمد) قرائت اهل حِمْص ، قرائت مُعاذ بود ، نه مقداد . ممکن است به خاطر نزدیک بودن شیوه خط مقداد و معاذ ، این سخن نمود یافت و بسا به همین خاطر ، تصحیف (اشتباه) رخ داد .

می‌توانیم به سبب دیگری نیز دست آویزیم و آن این است که مقداد از پیروان علی علیه‌السلام بود و هرگز قرائت آن حضرت را نادرست نمی‌دانست و فهمش را خطا نمی‌انگاشت . شهر حِمْص ، زیر سلطه امویان بود و کسانی که پیرامون اختلاف مصحف‌های صحابه قلم می‌زدند ، از همدستان حکومت بودند و اینان ، نشانه‌های قرائت او را از میان بردند .

سلیم در «الکافی 1 : 63 ، حدیث 1» روایت می‌کند که از علی علیه‌السلام درباره اختلاف حدیث از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پرسید . می‌گوید : به علی علیه‌السلام گفتم : در تفسیر قرآن و احادیث پیامبر ، چیزهایی از سلمان و مقداد و ابوذر می‌شنوم که بر خلاف آموخته‌های مردم است ...

نه اینکه روش نوینی را بیاورد که گاه در مخالفت با دیگران می‌افتاد .

اگر این قرآن‌ها و قرائت‌ها نزد مسلمانان وجود داشت ، چرا ابوبکر بر آنها اعتماد نکرد و از آنها بهره نبرد ؟ اینها مصحف‌ها و قرائت‌های بزرگان صحابه شناخته می‌شد و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به همین خاطر ، آنها را ستود .

چه نیازی بود که ابوبکر ، از صفر بیاغازد و شیوه جدیدی را در پیش گیرد ؟

مقدّمه چهارم

اشاره

مکتب خلفا ، جمع قرآن را به خلفای سه گانه منحصر ساخت و امام علی علیه‌السلام و ابن مسعود و مُعاذ بن جبل و اُبَیّ بن کعب (و دیگران) را کنار زد . آن گاه از میانِ

خلفای سه گانه - فقط - بر عثمان تکیه کرد و بیان داشت که وی مصحف‌ها را یکدست ساخت ، سپس رسم (خطِ نگارش) قرآن را به او نسبت داد .

به باور مکتب خلفا عثمان ، قرآن را از روی نسخه ابوبکر و عُمَر نوشت . نیز التزام به خطِ مصحف‌هایی را که به شهرها فرستاده شد (علی رغم اختلاف آنها در رسم الخط) با این ادّعا که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آنها را امضا کرد ، واجب دانست .

سؤال اینجاست که چرا به این مصحف‌ها و رسم آنها ، مصاحف نَبَوی یا مصاحف بَکْری یا مصاحف عُمَری گفته نمی‌شود ، بلکه این مصحف‌ها به «مصاحف عثمان» توصیف می‌گردد و بس ؟

چرا به دیگر قرآن‌هایی که از سوی عثمان به شهرها فرستاده شد ، «مصحف اِمام» (= مصحف الگو و اصلی) اطلاق نمی‌شود ، بلکه این وصف - فقط - به قرآنی اختصاص می‌یابد که عثمان آن را می‌خواند ؟

اگر رسم الخطّ قرآن از نزد خدا بود و از سوی خدا و پیامبر امضا شد ، چرا قرآن‌هایی را که نزد مسلمانان تدوین یافت ، سوزاندند ؟ مگر نه این است که - بر اساس سخن زُرقانی⁽¹⁾

بنگرید به : ترجمه مناهل العرفان فی علوم القرآن ، محمد عبدالعظیم زُرقانی ، مترجم : محسن آرمین ، چ1 ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ، 1385ش ، تهران ، پیش‌گفتار مترجم ؛ دانشنامه جهان اسلام 21 : 373 (شهیدی) .

بنا نهاد و به معاویه آموخت ؟⁽¹⁾

تمرکز بر نامِ عثمان و راندنِ دیگران از موضوع جمع قرآن ، نوعی ستم و بی‌انصافی در حقّ بزرگانی از صحابه است که قرائت خویش را بر پیامبر عرضه داشتند و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به طور ویژه به فراگیری قرآن از آنها سفارش کرد .

نگرش اصلاحی و درست: مبالغه درباره عثمان و پس راندنِ رقیبان

مکتب خلفا ، از رهگذر انحصار جمع قرآن به خلفای سه گانه ، می‌خواست درباره عثمان و خط و قرائت مصحف او ، مبالغه کند و رقیبان او را - که از قاریان بزرگ بودند و در رأسِ آنان امام علی علیه‌السلام قرار داشت - از میدان بیرون براند و دستشان را از سیاست جامعه [ اسلامی ] کوتاه سازد .

بالاتر از این ، سعی می‌شد هر زشتی و عیبی را به شیعیان امام نسبت دهند . ناجوانمردانه می‌گفتند : شیعه معتقد است که امام علی قرآنی جدا از قرآن مسلمانان دارد و مصحفی که علی می‌خواند ، بر خلاف ترتیب مصحف رایج است .

این حرف‌ها را در راستای بزرگ نمایی جمع قرآن از سوی عثمان بر زبان می‌آوردند . از شَعْبی حکایت شده است که گفت : ابوبکر و عُمَر و علی (خدای همه‌شان را رحمت کند) درگذشتند و قرآن را گرد نیاوردند ... هیچ یک از خلفا جز عثمان نتوانست این کار را به پایان رساند .⁽²⁾

از شَرِیک از اسماعیل بن ابی خالد ، روایت شده است که گفت : شنیدم شَعْبی به خدای بزرگ سوگند می‌خورد که علی در گور شد و قرآن را حفظ نکرد .⁽¹⁾

ابن فارس در «الصاحبی : 325» می‌نویسد : ابن قتیبه ، نسبت‌های ناپسندی را بر زبان می‌آورد و چیزهای زشتی را روایت می‌کند و پس از نقل دو روایت پیشین ، می‌گوید : این سخن - به راستی - زشت است درباره کسی که می‌گفت : پیش از آنکه مرا نیابید از من بپرسید ! آیه‌ای نیست که ندانم به شب نازل شد یا به روز ، در دشت فرود آمد یا در کوه .

نیز بخش پایانی روایت ، با این حدیث متواتر سازگاری ندارد که علی علیه‌السلام داناترین مردم به قرآن بود .

از یزید بن هارون نقل شده که گفت : اختلافی میان مسلمانان در این نیست که عبداللّه بن مسعود ، در حالی مُرد که همه قرآن را حفظ نداشت .⁽²⁾

از همه این نقل‌ها ، بویی به مشام می‌رسد که رویکرد ویژه‌ای را برای نگرش خاصی در جمع قرآن ، بنیان می‌نهد و از پافشاری‌شان بر حذف اسامی بزرگان صحابه که رقیب عثمان بودند (کسانی مانند امام علی علیه‌السلام و ابن مسعود و اُبَیّ بن کعب و مُعاذ - و دیگران - که قرآن را آموختند و بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عرضه داشتند) پرده برمی‌دارد و چیزهای باطل و پوچی را به این و آن ، نسبت می‌دهد .

پس زدن امیرالمؤمنین علیه‌السلام را از این ماجرا ، در سخن ابن حَجَر می‌بینیم . وی روایتی را که ابن ابی داوود (در المصاحف) از طریق ابن سیرین می‌آورد ، نقل می‌کند ، می‌گوید :

علی علیه‌السلام فرمود : «چون پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درگذشت ، با خود عهد بستم که جز برای نماز جمعه عبا نپوشم تا اینکه قرآن را گرد آورم» آن حضرت قرآن را جمع کرد .

سپس ابن حجر ، بر این روایت تعلیق می‌زند ، می‌نگارد :

اسناد این حدیث ، به خاطر انقطاعِ سند آن ، ضعیف است⁽¹⁾و بر فرض ، سندِ آن محفوظ باشد ، مقصود علی از جمع قرآن ، حفظ آن در سینه است .⁽²⁾

همه این حرف‌ها را درباره امام علی علیه‌السلام بر زبان آوردند و مانند این دروغ‌ها را درباره ابن مسعود و ابن عبّاس و اُبَی (و دیگر قاریان بزرگی که در امر جمع قرآن رقیب عثمان به شمار می‌آمدند) بافتند .

در مقابل ، عثمان و زید بن ثابت را بالا بردند تا آنجا که «نائله» زن عثمان (دختر فَرافِصَه کَلْبی) بر کسانی که به عثمان حمله‌ور شدند ، گفت :

خواه او را بکشید یا وایش گذارید ، وی شب را به رکعتی زنده می‌داشت که در آن قرآن را می‌خواند .⁽³⁾

سخن ابن حجر (که اندکی پیش در تضعیف جمع قرآن از سوی امام علی

علیه‌السلام آمد) حرفی پوچ و نادرست است . هر دانشجویی - چه رسد به عالمان - به ناصحیح بودن آن پی می‌برد ؛⁽⁴⁾زیرا روایت جمع قرآن به وسیله امیرالمؤمنین علیه‌السلام پس از پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به طُرُق فراوان (جدا از طریقی که ابن ابی داوود - م316ه - می‌آورد) روایت شده است .⁽⁵⁾این خبر از ابن سیرین بر وجه خاصّی می‌باشد ؛

چراکه به طُرُق دیگری از ابن سیرین روایت شده است که در آن ، اَشْعث بن سوار کِنْدی ، وجود ندارد .

چرا ابن حجر به روایت ابن اَبی داوود اشاره می‌کند و روایت دیگران را از یاد می‌برد :

مانند روایت عبدالرزّاق (م211ه ) از مُعَمَّر ، از ایّوب ، از عِکْرمِه (که مانند روایت ابن سیرین یا نزدیک به آن است) و اسناد آن بر اساس شرط بخاری ، صحیح است .

مانند روایت اَشعث ، روایت ابن سعد (م230ه ) از اسماعیل بن ابراهیم ، از ایّوب و ابن عون ، از محمّد می‌باشد که اسناد آن صحیح است .

مانند روایت اَشعث ، روایت ابن اَبی شَیْبَه (م235ه ) از یزید بن هارون است که گفت : به ما خبر داد ابن عون ، از محمّد که اسناد آن بر اساس شرط بخاری و مسلم ، صحیح می‌باشد .

روایت بَلاذُری (م279ه ) از مَسْلَمَة بن مُحارِب ، از سُلیمان تَیْمی و از ابن عون ، از ابن سیرین (که اسناد آن «حَسَن» است) .

در روایت دیگری آمده است که سَلَمَة بن صَقْر و روح بن عبدالمؤمن ، گفتند : برای ما حدیث کرد عبدالوهّاب سقفی [ گفتند : ] به ما خبر داد ایّوب از ابن سیرین ، مثل آن را (اسناد این روایت «حَسَن» است) .

مثل یا نزدیک به روایت اَشعث ، روایت ابن ضُرَیْس (م294ه ) به اسناد از هَوْذَة بن خلیفه است [ که گفت : ] برای ما حدیث کرد عَوْف ، از محمّد بن سیرین ، از عِکْرِمه (اسناد این روایت ، بر اساس شرط بخاری ، صحیح است) .

[ پیرامون این روایت ابن حجر ، می‌توان بیان داشت : ]

یکم : چرا ابن حَجَر ، تنها طریق ابن اَبی داوود از ابن فُضَیل از اَشْعَث از

محمّد بن سیرین را می‌آورد و روایاتی را که اشخاص دیگر از ابن سیرین روایت کرده‌اند ، بیان نمی‌کند ؟

دوّم : علی علیه‌السلام مانند دیگر صحابه نیست . نخستین کسی است که اسلام آورد . همچون شیرخوارِ از شیر گرفته - که در پی مادرش هست - همه جا همراه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود . وی پسر عموی پیامبر ، شوهر دختر و پدرِ فرزندان پیامبر به شمار می‌آمد . قرآن را همان گونه که بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل شد ، می‌دانست . آنچه را بر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرود می‌آمد و تفسیر و تأویل آن بیان می‌شد ، به خط خود می‌نوشت ، فرمود :

آیه‌ای از قرآن بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل نشد مگر اینکه آن را بر من خواند و املا کرد . به خط خود آن را نوشتم و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تأویل و تفسیر ، ناسخ ومنسوخ، محکم ومتشابه، خاص وعام آن را به من آموزاند ... .⁽¹⁾

امام علی علیه‌السلام همه این امور را از دو لبِ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنید و به دست خویش نوشت⁽²⁾وقرآن همان گونه که در سینه پیامبر نشست ، بر سینه آن حضرت جا گرفت .

از عبّاس بن معروف ، از حَمّاد بن عیسی ، از رِبْعی ، از زُراره ، از امام باقر علیه‌السلام روایت شده است که فرمود :

جبرئیل [ قرآن و معارف را ] بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله املا می‌کرد و پیامبر آنها را بر علی علیه‌السلام املا می‌نمود .⁽³⁾

اختلاف .

ابن شهر آشوب ، می‌گوید : علی علیه‌السلام بیشترِ وحی و غیر وحی را می‌نوشت⁽¹⁾.⁽²⁾

همین اخبار (که اسامی بزرگان صحابه را از فهرست گرد آورانِ قرآن جا می‌اندازد) وجود انگشتان اموی را در انتشار چنین افکاری - میان مسلمانان - مطرح می‌سازد ودر پی آن بزرگ نمایی جمع قرآن ازسوی عثمان (شیخ بنی امیّه) و رسم الخط عثمانی - بیش از حد - نمود می‌یابد .

تشکیک در جمع قرآن از سوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تا بدانجا گسترش یافت که بعضی از شرق شناسان ، مانند آلفونس مینگانا (1881 - 1937م) جمع قرآن را در دورانِ ابوبکر و عُمَر برنتافتند با این ادّعا که این اخبار را ابن سعد (م229ه ) نمی‌آورد ؛

چنان که نام ابوبکر و عُمَر در ضمن جامعان قرآن در زمان پیامبر در طبقات ابن سعد نیامده است ، در حالی که اسامی دیگر صحابه در آن هست .

و امّا خبر جمع قرآن در عهد عثمان در صحیح بخاری ، ارزش علمی ندارد ؛ زیرا نویسنده آن 25 سال بعد از وفات ابن سعد ، درگذشت .⁽³⁾

نُلدکه ، در این زمینه می‌نویسد :

اکنون می‌توانیم تناقض شایان توجه دیگری را با رویکرد حاکم [ در آن زمان ] روشن سازیم . روایات بسیاری به آرامی - بی‌موضع گیری بر ضد آرای مختلف - اسامی سلسله کاملی از اشخاص را می‌آورند که در زمان پیامبر قرآن را گرد آوردند .

ابن سعد ، یک فصل کامل را به این موضوع اختصاص می‌دهد ؛ با اینکه در

جاهای دیگر کتابش ، خلفای نخست را اولین کسانی می‌شمارد که نسخه‌های قرآنی را سازمان دادند و گرد آوردند .

در این شرایط ، نمی‌توان تردید داشت که این روایات ، تفسیر خاصی از موضوع ما را بیان می‌دارند . در واقع ، جمله‌های به کار رفته در این روایات ، به جمع متون وحی در یک کتاب ، اشاره ندارد ، لیکن (همان‌گونه که گرایش‌های تفسیری محمدی - که به حدیث اهتمام داشت - بیان می‌دارد) به حفظ در ذهن رهنمون است .

بجاست طبیعت حال را این‌گونه بشناسیم که هریک از جامعان همه نصوص وحی یا بخش زیادی از آن را در ذهن حفظ می‌کرد (چنان که در آینده خواهیم دید) .

حفظ متون مقدس در سینه‌ها - در همه زمان‌ها - امر اساسی‌اند ، در حالی که نقل مکتوب آنها همواره ، به عنوان واسطه‌ای برای رسیدن به هدف ، مد نظرند .

دیدگاه روایات گوناگون پیرامون شمار جامعان قرآن - بلکه اسامی آنها - با هم اختلاف ندارند . بیشتر به نام‌های زیر ، برمی‌خوریم : اُبَیّ بن کعب ، مُعاذ بن جبل ، زید بن ثابت ، ابو زید انصاری .

در طریق‌های مختلف این روایت ، اسامی فراوان جدیدی آشکار می‌شود ؛ مانند : ابو در داء ، عثمان ، تمیم داری ، عبد اللّه بن مسعود سالم بن مَعْقِل ، عُبادة بن صامت ، ابو اَیّوب ، سعد بن عُبَید ، مُجَمِّع بن جاریه ، عُبَید بن معاویه ، علی بن اَبی طالب .

در این میان ، بعدها به اسامی علی ، سالم ، زید ، اُبَیّ ، ابن مسعود ، نیز برمی‌خوریم که فرضاً یا عملاً به نوشته‌های قرآنی دست یازیدند ...

آشفتگی روایات مکتب خلفا ، این مستشرق را واداشت که گمان کند جمع

قرآن در دوران عبدالملک بن مروان و با تلاش حجّاج بن یوسف ثقفی ، صورت گرفت .

شایان ذکر است که این نگرش ، از سوی یکی دیگر از خاورشناسان به نام «کازانوا»⁽¹⁾مطرح شد ، لیکن مینگانا شواهد دیگری را آوَرْد و سخنش را استوار ساخت .

طرح چنین ادعایی از سوی یک مسیحی ، مانند مینگانا ، که گرایش‌های اسلام ستیز دارد ، بعید نمی‌نماید . این شخص ، ده‌ها مقاله بر ضدّ اسلام در مجلّه‌های اروپایی نوشته است .

سخن «پل کازانوا» و «مینگانا» (و کسانی مانند آنها) بی هیچ تردیدی باطل و پوچ است ؛⁽²⁾زیرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آیات و سوره‌های قرآن را در دیداری که هر ساله با جبرئیل داشت، گرد می‌آورد، لیکن تأسّف اینجاست که مستند این خاورشناسان، کتاب‌های اهل سنّت می‌باشد و این امر ، جان فرساست .

شایان یادآوری است که مردم در دوران ابوبکر و عُمَر ، نسبت به از بین رفتن قرآن ، دغدغه نداشتند ؛ زیرا قرآن شناخته شده بود و قرائتِ آن رواج داشت . این ترس ذهنی اگر هم وجود داشت ، از رویکرد خاصِ ابوبکر و عُمَر و عثمان و زید بن ثابت (و نه دیگران) مایه می‌گرفت .

مکتب خلفا ، در موارد بسیاری ، ضدّ و نقیض می‌بافد و روایات و سخنان ناسازگاری را مطرح می‌سازد ، از جمله :

گاه اخبارِ مصحف امام علی علیه‌السلام را تضعیف می‌کند و به ابن مسعود نسبت

می‌دهد که سوره «فلق» و «ناس» و «فاتحه» را از مصحف خود حذف کرد و اُبَیّ بن کعب ، بر خلافِ همه مسلمانان ، دو سوره «خَلْع»⁽¹⁾و «حَفْد»⁽²⁾را در مصحفش آورد (و مانند این سخنان) .

گاه اُبیّ بن کعب را ضمن گرد آورانِ مصاحف می‌شمارد ، با اینکه وی ، پیش از این تاریخ درگذشت .

پیروان مکتب خلفا ، گاه روایاتی را از ابو عبدالرَّحمان سُلَمی نقل می‌کنند که دلالت دارند وی از یاران ویژه امام علی علیه‌السلام بود و از آن حضرت حدیث دریافت می‌داشت ؛ مانند این روایت که می‌گوید :

فراوان ، قرآن را بر علی علیه‌السلام خواندم و [ نیز ] قرآن را به دست گرفتم و آن حضرت برایم خواند .⁽³⁾

و گاه از ابو عبدالرَّحمان سُلَمی ، روایاتی را می‌آورند که حاکی از مخالفت وی با امام علی علیه‌السلام است و اَخبار ناشایستی را درباره آن حضرت بیان می‌دارد .

همه اینها دیدگاه ما را تأیید می‌کند که گرایشی خاص با اهدافی ویژه پشت این مسئله وجود داشت .⁽⁴⁾

شگفت‌تر اینکه اسامی صحابه دیگری را با امام علی علیه‌السلام می‌آورند و می‌پندارند ابو عبدالرَّحمان سُلَمی روایتگر حدیث آنهاست با تحقیقی که صورت گرفت ، ثابت شد که این سخن ، صحت ندارد⁽¹⁾و سُلَمی از آنان حدیث نستاند .

انگیزه آنها از این کار این است که در جمع قرآن از سوی امیرالمؤمنین علیه‌السلام شک برانگیزند و نام اشخاص دیگری را با آن حضرت (در این فضیلتی که خدا و پیامبرش ویژه او ساخت) بیاورند .

آنان به این سخنان لب می‌جنبانند و در بعضی اَخبار تشکیک می‌کنند تا فضیلتِ جمعِ قرآن را از علی علیه‌السلام بگیرند ؛ زیرا گردآوری قرآن ، از فضایل مهمّ آن حضرت است و بدین وسیله ، هر دو ثقل را با هم به دست می‌آورد ؛ از سویی پدر عترت پیامبر است و از دیگر سو ، گردآورنده ثقل اکبر (قرآن) می‌باشد .

اینان نمی‌خواستند آنچه را خدا و رسولش به علی داد ، به آن حضرت بدهند . از این رو ، با همه توان کوشیدند ، راه را کج سازند تا برای خود و خلیفگان پس از خود ، جایگزین بتراشند ؛ نخست خلافت را از امام علی علیه‌السلام گرفتند و آن گاه به سلب هر فضیلتی از آن حضرت ، دست یازیدند .

فضیلتِ جمع قرآن میان دو جلد را [ که از کارهای بزرگ امام علی علیه‌السلام بود ] از آن حضرت گرفتند . در عین حال ، وانمود می‌کردند که بر محافظت قرآن کوشایند و از تباه شدن آن بیم دارند . به بهانه دقت در ضبط قرآن ، جمع قرآن را از صفر آغازیدند .

این کارشان ، گرچه در ظاهر پذیرفتنی می‌نمود ، لیکن در ژرفا آسیب به قرآن

و خدشه در تواتر آن دانسته می‌شد و گوشه به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و صحابه‌ای بود که از عالمان و قاریان قرآن بودند ؛ مانند اُبَیّ ، ابن مسعود ، مُعاذ ، و در رأس آنها علی علیه‌السلام کسانی که ذَهَبی ایشان را در طبقه اوّل قاریان می‌آورد .

محمّد بن عبدالکریم شهرستانی (م548 ه ) در مفاتیح الأسرار این امر را روشن می‌سازد ، می‌نویسد :

همه اینها را واگذار ! چرا قرآنی را که علی گرد آورد ، جویا نشدند ؟! آیا آن حضرت بهتر از زید بن ثابت نمی‌نوشت ؟ آیا از سعید بن عاص ، زبانِ گویاتر نداشت ؟ آیا از آن گروه به پیامبر نزدیک‌تر نبود ؟

بلکه همگی‌شان، جمع آن حضرت را وانهادند ، و به قرآن علی اعتنا نکردند و آن را پشت سر انداختند ، و به کلّی از یاد بُردند . آن حضرت ، چون از غُسل و کفن و دفن و نماز بر پیامبر ، فارغ شد ، سوگند یاد کرد که ردا جز برای نماز جمعه بر دوش نیفکند تا اینکه قرآن را گرد آورد ؛ زیرا امر حتمی داشت که این کار را به انجام رساند .

علی ، قرآن را همان گونه که نازل شد (بی هیچ کم و زیادی) گرد آورد . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر ترتیب و چگونگی قرار دادن (آیات و سوره‌ها) و همچنین تقدیم و تأخیرشان اشاره کرده بود .

ابو حاتم ، می‌گوید : علی ، هر آیه‌ای را کنار نظیرِ آن نهاد ...

آری ، واللّه ، قرآن محفوظ است ؛ زیرا خدا می‌فرماید : « إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا

الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ » ؛⁽¹⁾ما قرآن را نازل کردیم و خود نگهبان آنیم .

امّا اینکه قرآن به وسیله اهل بیت حفظ شد ، بدان خاطر است که این دو (اهل بیت و قرآن) از هم جدا ناپذیرند و رشته ارتباطشان بریده نمی‌شود ؛ چون خدا می‌فرماید : « وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ » ؛⁽²⁾امامی را در پی امام دیگر ، برای آنها می‌فرستیم .

وجمعِ ثَقَلین (قرآن و عترت) پراکنده نمی‌شود ؛ چراکه خدا می‌فرماید:

« إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ » ؛⁽³⁾جمع و قرائتِ قرآن ، بر عهده ماست .

هرگاه نسخه قرآن نزد قومی متروک افتد ، خدای را سپاس که نزد قومی دیگر در حفظ و امان است : « بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِیدٌ * فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ » ؛⁽⁴⁾بلکه قرآن مجید در لوحی نگهداری می‌شود .

از آن حضرت ، انکاری بر آنچه صحابه گرد آوردند ، نقل نشده است ؛ نه آن گونه که عثمان می‌گفت : «در قرآن اشتباه می‌بینم و عرب آن را راست و درست خواهد کرد» و نه چنان که ابن عبّاس می‌گفت : «کاتب در حال چُرت ، قرآن را می‌نوشت» بلکه کاتب از روی مصحف امام ، می‌خواند و می‌نوشت .

امامان از نسلِ آن حضرت نیز چنین بودند . به همان شیوه علی علیه‌السلام قرآن را تلاوت می‌کردند و به فرزندانشان یاد می‌دادند .

خدای متعال ، بسی گرامی‌تر و والاتر از آن است که در کتاب

ستوده‌اش غلط‌هایی را وانهد تا عرب آن را درست سازد .

« بَلْ عِبَادٌ مُّکْرَمُونَ * لاَ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ » ؛⁽¹⁾

بندگانی بس گرامی‌اند که از سخن خدا پیش نمی‌افتند و امرش را فرمان می‌برند .

بعید نمی‌نماید که برای کتاب نازل شده خدا دو نسخه وجود داشت که اختلافشان در حدّ تضاد (و ناسازگاری با هم) نمی‌رسید و هر دو شان کتاب خدای بزرگ بود ... .⁽²⁾

سیاست به حاشیه راندنِ دیگران از سوی خلفا - در جمع قرآن - به علی علیه‌السلام اختصاص نداشت (گرچه در این کار ، آن حضرت شاخص و بارز بود) بلکه به دیگر صحابه سرایت یافت ؛ زیرا :

ابوبکر - در دوران خویش - از مُعاذ بن جَبَل نخواست که قرآن را بنویسد ، با اینکه وی ، زنده و سرحال بود .

عُمَر ، قرائت اُبَیّ بن کعب (سرآمد قاریان) را وانهاد با این ادّعا که وی بیشتر ، آیات منسوخ را می‌خواند .⁽³⁾

در روزگار عثمان ، ابن مسعود از «کوفه» تبعید شد و چون به «مدینه» درآمد ، عثمان او را حشره مُوذی نامید .⁽⁴⁾

حَجّاج درباره مصحف ابن مسعود ، می‌گوید : این کتاب ، جز یکی از

رَجَزْهای اعراب نمی‌باشد⁽¹⁾.⁽²⁾

ابن عبّاس (دانشمند امّت) در عصرهای متأخّر ، به روایت اسرائیلیّات در قرآن ، متّهم شد .

همه اینها در راستای سرکوفتِ دشمنان عثمان صورت می‌گرفت .

از این رو ، تکرار این سخن بجاست که تمرکز بر نام عثمان و طرد دیگران [ از دایره جمع قرآن ] نوعی بی‌انصافی و ستم در حقّ بزرگان صحابه است ؛ کسانی که قرائتشان را بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عرضه داشتند و آن حضرت - به طور ویژه - به قرائت آنها سفارش نمود .

نیز از این سیاست ، بوی خودکامگی امویان و بر کنار زدنِ دیگران به مشام می‌رسد ؛ زیرا چگونه ممکن است امام علی علیه‌السلام قرائت صحیح را نداند و مصحفی برای آن حضرت نباشد ، در حالی که وی گردآورنده قرآن و کاتب وحی بود . به اعتراف همه ، اصل قرائت امروزین (از رهگذر چهار قاری از قاریان هفت گانه) برگرفته از آن حضرت است .

امام علی علیه‌السلام دانای قرآن بود ، می‌دانست [ آیه یا سوره‌ای ] در شب نازل شد یا در روز ، در دشت فرود آمد یا در کوه ؛ هموست که بعد از وفات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : از خانه بیرون نروم تا قرآن را گرد آورم .⁽³⁾

چگونه شد که مصحف علی علیه‌السلام (همو که درِ شهر علم پیامبر و داناترین و قاضی‌ترین و قاری‌ترین صحابه به شمار می‌آمد) رها گردید و محور قرار نگرفت ؟

اگر امیرالمؤمنین

علیه‌السلام قرآن و علوم آن را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به ارث بُرد ، چرا وی و اشخاص دیگری که از قاری‌ترین مردمان بودند (مانند ابن مسعود و اُبَیّ بن کعب)⁽¹⁾به حاشیه رانده شدند و کسانی همچون زید بن ثابت یهودی (دارای دو گیسوی بافته آویزان)⁽²⁾جلودار این کار گشت ؟!

این پرسش ، عقل‌ها را حیران می‌سازد و پاسخ می‌طلبد .

اگر کوتاه بیاییم و قائل شویم که علی علیه‌السلام همانند یکی از مسلمانان بود و در آگاهی به قرآن و دیگر معارف ، بر دیگر صحابه برتری نداشت ، چگونه بر این عقیده‌اند که قرائت رایج امروزین از آن حضرت حکایت شده است و بر اساس سخن آنان ، مصحف کوفه ، دقیق‌ترین قرآن‌هاست .

شایان ذکر است که قرائت اهل کوفه ، همان قرائت علی علیه‌السلام و ابن مسعود می‌باشد .

مؤیّد این رویکرد ، سخن دکتر طیّار آلتی قولاچ است . وی در مقدّمه‌اش بر مصحف منسوب به امام علی علیه‌السلام (نسخه صنعاء که سازمانِ تعاون اسلامی⁽³⁾آن را به چاپ رساند) می‌نگارد :

املای مُصحف کوفه (همو که مرجع قرائت عاصم بن بَهْدَلَة است) به روایت حَفْص می‌باشد ؛ زیرا حدود نود درصد از مسلمانان کنونی ، روایت حَفْص را برمی‌گزینند . از بررسی دقیقِ ما (ضمن

این پژوهش) - در جاهای اختلاف میان مصحف‌های عثمانی - به دست می‌آید که شیوه املای مصحف کوفه ، برتر است ؛ چه در چاپ قاهره (سال‌های 1337 ، 1343 ، 1354 ، 1357ه ) و چه در قرآنی که در مدینه (به نام ملک فهد) در سال 1405ه به چاپ رسید ، لیکن حَفْص ...⁽¹⁾

از این رو ، این سخن که می‌گویند : «مراد از مُصحف کوفه ، همان قرآنی است که از جانب عثمان سوی کوفیان فرستاده شد» درست نیست و حتّی اگر چنین باشد ، قرائت علی علیه‌السلام و ابن مسعود ، مشهورتر و دقیق‌تر است .

ای عالمان تاریخ قرآن ، چه چیز از گفتنِ حقِّ آشکار ، بازتان می‌دارد ؟!⁽²⁾

قطب راوندی می‌نویسد : «فما عدا ممّا بدا» دو معنا دارد :

پیش از این حال ، چه چیز تو را از بیعت (که برایت آشکار شد) باز داشت .

چه چیز تو را از یاری‌ام - که برایت روشن شد - منصرف ساخت (بنگرید به ، شرح نهج البلاغه 2 : 164) (م) .

مقدّمه پنجم

اشاره

تأکید بر مشروع بودنِ تعدّد قرائت‌ها - در دوران ابوبکر و عُمَر - و اینکه این رویکرد در راستای تفسیر آنها از این حدیث پدید آمد که «نَزَلَ القرآنُ عَلَی سبعةِ أحْرُف»⁽¹⁾(قرآن بر هفت حرف نازل شد) مسئله‌ای است که همواره از سوی

دشمنانِ دین برای خدشه در قرآن ، مورد سوء استفاده قرار گرفته است .⁽²⁾

اگر جواز قرائت‌های گوناگون از سوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ثابت شود ، بر خلافِ عملکرد عثمان است که قرائت‌ها را یکسان ساخت ؛⁽³⁾زیرا اگر از باب دل‌سوزی بر مسلمانان و بازگذاشتن دست آنها - به عنوان ثانوی - تعدُّد قرائت‌ها تشریع شد ، چرا عثمان این دایره را تنگ کرد و مسلمانان را به یک قرائت واداشت ؟

قرائت‌های شش‌گانه دیگر (که بنا بر فرض) از نظر دین مشروع بود و از نظر سیاسی ممنوع شد ، پس از عثمان ، چه حال و روزی یافت ؟

اگر مصلحت ، یکسان سازی قرائت‌ها را اقتضا می‌کرد ، چگونه شد که این مصلحت را عثمان و حُذَیفه و زید ، دریافتند و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بدان پی نبرد ؟ چرا این مصلحت به ذهن امیرالمؤمنین و ابن مسعود و اُبَیّ بن کعب (و دیگر بزرگان صحابه و قاریان برجسته) نیامد ؟!

درباره آسان‌گیری خدا و پیامبر در قرائت قرآن (نسبت به کسانی که نمی‌توانستند آنچه را بر سینه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل شد ، تلفظ کنند) در بعضی اخبار

آمده است که خدا ، از باب رحمت و فضل ، تلفّظ عَجَمی را به صورت عربی بالا می‌بَرَد .⁽¹⁾

مانند قرائتِ « حَتَّی حِینٍ »⁽²⁾به «عَتّی حین» ؛⁽³⁾« إِنَّا أَعْطَیْنَاکَ الْکَوْثَرَ »⁽⁴⁾به «إنّا أَنْطَیناک الکوثر»⁽⁵⁾و مواردی بیش از این .

لیکن این امر ، به معنای تجویز قرائت‌های نادرست (برای عربِ قریشی) نمی‌باشد و بدین معنا نیست که عرب فصیح تا مرزی که آیه رحمت را آیه عذاب نسازد ، می‌تواند قرآن را با واژه‌ای هم معنا یا به هر شکلی که می‌پسندد ، بخواند .

نگرش اصلاحی و درست: گوناگونی قرائت ها ، یکسا نی قرآن را از بین می‌برد و به قرائت‌های جدید میدان می‌دهد

مشروع دانستنِ چندین قرائت و قرائت به معنا و آوردنِ واژه‌های مترادف و قرائت قرآن به هر شکل ممکن (به شرط آنکه آیه رحمت ، آیه عذاب نشود وعذاب، رحمت نگردد)⁽⁶⁾و مانند این سخنان ، به قداستِ نصّ قرآن ، آسیب می‌زند .

این مطلب را هر کسی که از کمترین شناخت و اعتقاد به اعجاز قرآن برخوردار باشد ، درک می‌کند و درمی‌یابد که معجزه بودن قرآن ، با چنین اقوالی سازگاری ندارد .

آیا معقول است که نصّ قرآن با وجود گوناگونی الفاظ و اشکال آن ، مقدّس باشد ؟

آیا شنیده‌ایم که پادشاه یا رئیس جمهوری ، فرمان شاهی یا ریاست جمهوری را به هفت شکل و صورت ، صادر کند ؟!

جواز تعدّد قرائت‌ها ، غَرابتی دارد که نمی‌توان آن را پذیرفت و همین امر ، بعضی از شرق شناسان را واداشت به تحقیر قرآن بپردازند و سخنانِ زشتی را پیرامون آن بر زبان آورند .

گلدزیهر ، در مذاهب التفسیر الإسلامی می‌نویسد :

هیچ کتاب الهی را که گروهی معتقد باشند نصّ مُنْزَل یا وحی است و از دیرباز در دسترس قرار دارد ، نمی‌توان یافت که همچون قرآن ، دارای متنِ آشفته و بی‌ثبات باشد⁽¹⁾.⁽²⁾

ریز و درشتِ سخن این شخص ، باطل است ؛ زیرا مطالب را به هم می‌آمیزد . متنِ قرآن یکی است و در آن اختلاف وجود ندارد . گوناگونی لهجه‌ها و قرائت‌ها بعد از دوران پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پیش آمد . از این روست که در نماز به آنها اعتنا نمی‌شود و نماز جز با قرائت ثابت و مشهور ، جایز نمی‌باشد و مُجزی نیست .

آنچه بر انسان گران می‌آید این است که دستاویز این افراد ، روایاتی است که در کتاب‌های اهل سنّت هست . این روایت‌ها ، مسئله را بدین گونه ترسیم می‌کنند . در حالی که واقعیّت ، چنان که آنان می‌گویند نیست ؛ زیرا قرآن ، برای همیشه معجزه جاوید است .

چگونه تصوّر این سخن در قرآنی ممکن است که همگان را به کرنش واداشت و بر همه نوشته‌ها و سروده‌های آدمیان برتری یافت و در آن علومی فراتر از تصوّر مردمان وجود دارد .

ابن ابی الإصْبَع مصری (585 - 654)⁽¹⁾در کتاب تحریر التحبیر باب جداگانه‌ای را با عنوانِ «باب الإبداع» می‌آورد و در آن به بیست نکته بلاغی اشاره می‌کند که تنها در آیه 44 سوره هود هست :

« وَقِیلَ یَا أَرْضُ ابْلَعِی مَاءَکِ وَیَا سَماءُ أَقْلِعِی وَغِیضَ الْمَاءُ وَقُضِی الأَمْرُ وَاسْتَوَتْ

عَلی الْجُودِیِّ وَقِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ » ؛ و امر شد ای زمین ، آبت را فرو بر و ای

آسمان ، بس کن ؛ آب ته کشید و کار به انجام رسید و کشتی بر کوه جودی لنگر گرفت و گفته شد : مرگ بر ستمکاران باد .⁽²⁾

می‌گوید : چون این آیه نازل شد ، قریش مُعَلَّقاتش را از دیوار کعبه ، پایین کشید .

اگر آوردن واژه مترادف را جایز شماریم یا قرائت به معنا را درست بدانیم ، آیا قرآن (که این مرتبه از اعجاز را داراست) بر اعجازش باقی می‌ماند ؟

با این ادّعا که آیات قرآن از باب «هَلُمَّ» و «تعال» است ، خواندنِ آن را به هر شکلی جایز دانستند .⁽³⁾

این سخن ، حرفی باطل و ناپذیرفتنی است و در را به روی غرض ورزانی که به زیادت و نقصان در قرآن قائل‌اند ، می‌گشاید .

پایه‌های طرحِ حروف هفت‌گانه

نشانه‌هایی هست که بیان می‌دارند در ورای این فکر و پراکندن آن میان مسلمانان ، عُمَر قرار داشت⁽¹⁾و در راستای پشتیبانی از عُمَر ، این اندیشه به ابن مسعود و اُبَیّ بن کعب (و پیش از آن دو ، به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) چسبانده شد .

اندکی بعد ، خواهیم دید که نسبتِ استفاده از حروف هفت گانه به عُمَر ، بر زبانِ خود اهل سنّت آمده است .

بعید نمی‌نماید که این نگرش از سوی یهود باشد تا در متون مقدّس ما شک برانگیزند ؛ زیرا همه کتاب‌های یهودیان ، پس از اسارت دسته جمعی‌شان و انتقال آنها به «بابل» سوزانده شد و معابدشان ویران گردید . آنان ، چند دهه به همین حال باقی ماندند تا اینکه کورش (پادشاه فارس) نجاتشان داد .

گفته‌اند آنان - پس از رهایی - تورات را بر اساسِ آنچه در حافظه بعضی از اشخاص وجود داشت و آن را از پدرانشان شنیده بودند ، تدوین کردند . از این رو [ دو تورات ] تورات عِبْری و تورات سامری ، شکل گرفت .

یهودیان خواستند این امر را به کتاب مقدّس ما نیز نسبت دهند و ادّعا کنند که قرآن از حافظه اشخاص گردآوری شد ، نه از روی نوشته .

بسا طرح این اندیشه از مسیحیان باشد . آن گاه که مسیح مصلوب شد ، حواریان پراکنده شدند . از انجیل جز آنچه در خاطره‌ها بود ، باقی نماند . حواریان آنچه را به یاد داشتند ، نوشتند . از این رو ، چندین انجیل به وجود آمد (انجیل لوقا ، مَتَّی ، پولِس ، یوحنّا و انجیل‌های دیگر) .

مسیحیان برآن شدند که بگویند قرآن نیز چند تاست ؛ یعنی با طرح مشروعیّت

تعدّد قرائت‌ها ، خواستند تحریف کتاب‌هاشان را به قرآن سرایت دهند .

گفته‌اند که مسیحیان کتابی نداشتند ، بر همان کتاب مقدّس یهود اعتماد کردند و آموزه‌های جدیدی را بر آن افزودند .

شوالی ، می‌نویسد :

در مسیحیّتی که پس از مرگ عیسی شکل گرفت ، مسیح - خود - موضوع دین شد و از آنجا که مسیح نوشته‌های وحیانی و یا نوشته دیگری را بر جای ننهاد ، برای مسیحیّت جدید ، کتاب مقدّسی نبود ، باید به همان کتاب‌های یهود (که مسیحیّت در دامن آن پرورش یافت) بسنده می‌کرد .

عهد جدید که از نوشته‌های گوناگون مسیحی - که در زمان‌های مختلف پدید آمده‌اند - نگارش یافته است جز در پایان قرن چهارم (در غرب) به پایان نرسید و در کلیسای شرقی این کار تا بعد از این تاریخ ، ادامه یافت .

در پی این کار ، کتاب‌های مقدّس سه گانه یهود ، در مسیحیّت (به عنوان یک کتاب یک دست) اعتبار یافت و «عهد قدیم» (در مقابل «عهد جدید») نامیده شد ...

علی رغم این تصوّر که روح مقدّس به نویسندگان اَسفار کتاب مقدّس آنچه را نوشتند ، الهام نمود (رساله پِطْرُس دوّم 1 : 21) کتاب‌های مقدّس یهود و مسیحیّت ، برساخته دستِ انسان‌اند . کلام فعلی خدا در این کتاب‌ها یافت نمی‌شود جز آنجا که خدا - خود - با انبیا یا دیگر برگزیدگان سخن می‌گوید .

امّا قرآن ، به طور کامل با این کتاب‌ها فرق دارد . با آنکه در واقع و عمل ، محمّد آیات و سوره‌ها را در این کتاب می‌نهد ، خود را صاحب آنها نمی‌شمارد ، بلکه سخن‌گوی خدا و رساننده کلام و اراده اوست . به همین خاطر ، در قرآن جز خدا (خدا به تنهایی) حرف نمی‌زند .

دین پژوهان این امر را پنداری بیش نمی‌دانند ، لیکن پیامبر ، به الهی بودن

آیات و سوره‌ها ، اعتقاد جدّی دارد و پیروانش به این امر ایمان دارند .⁽¹⁾

بدین ترتیب ، به نظر می‌رسد [ ریشه ] طرح حروف هفت گانه ، از سوی نصارا و یهود باشد .

با وجود این ، می‌پرسیم : اگر معیار در جمع قرآن ، حفظ بود ، چرا زید بن ثابت آن را از حافظه‌اش ننوشت ، بلکه قرآن را از روی [ نوشته‌های حک شده بر ] شاخه‌های خرما و ورقه سنگ‌ها و استخوان‌های شانه و ... گرد آورد .

یکدست بودن قرآن در نگرش اهل بیت علیهم‌السلام

اهل بیت رحمه‌الله این حقیقت را آشکارا بیان می‌دارند و چندگونگی متن قرآن را برنمی‌تابند ، بلکه آن را یک امر عارضی بر اندیشه اسلامی می‌دانند ؛ زیرا از نزد خدای یکتا یک متن بر یک شخص نازل شد و به همین خاطر ، امام علیه‌السلام کسانی را که حروف هفت گانه را به تعدّد قرائت‌ها تفسیر می‌کنند ، دروغ‌گو می‌شمارد .

گشودن این در و وارسی آن ، بسا دامنه بحث را به راز بیم پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از بازی کردن یهود و نصارا با قرآن ، بکشاند .

به نظر می‌رسد آنچه را پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درباره یهود و نصارا بر زبان آورد ، خبر خشک و خالی نبود ، بلکه از نقش آنان در جامعه آن روز خبر می‌داد (در جای مناسب خودش این امر را روشن خواهیم ساخت) لیکن آنان در برآوردن خواسته‌ها و آرزوهاشان ناکام ماندند . علی رغم همه این تلاش‌های ناجوانمردانه ، متن قرآن محفوظ ماند و قانون بودنِ آن برای مراجعه و عمل ، حفظ شد .

زیرا صحّت نبوّت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر پایه سلامت قرآن از تحریف ، استوار است و هدایت مردم و معجزه الهی ، بر چنین قرآنی رقم می‌خورد . با احتمال تحریف

(به زیادت یا نقصان) نمی‌توان به هیچ یک از آیات قرآن و محتوای آن ، اعتماد کرد و قرآن از حجیّت می‌افتد .

شایان تأکید است که تردید در تعدّد قرائت‌ها ، به معنای تشکیک در اصل قرآن (آن گونه که خاور شناسان و دیگران می‌خواهند از آن بهره‌برداری کنند) نمی‌باشد .

آری ، مکتب اهل بیت علیهم‌السلام اندیشه تعدّد قرائت‌ها را نمی‌پذیرد و به قرائت یکسان قائل است و بر آن تأکید می‌ورزد ؛ زیرا قرآن از نزد خدای واحد بر یک شخص با یک زبان ، فرود آمد .

فُضیل بنِ یَسار ، می‌گوید به امام صادق علیه‌السلام گفتم : مردم می‌گویند قرآن بر هفت حرف [ گویش ] نازل شد .

امام علیه‌السلام فرمود : این دشمنان خدا ، دروغ می‌بافند . قرآن از نزد خدای یگانه بر یک حرف [ و زبان ] نازل شد .⁽¹⁾

زُراره از امام باقر علیه‌السلام روایت می‌کند که فرمود :

قرآن ، یکی است ، از نزد خدای واحد فرود آمد ، لیکن از سوی راویان [ در آن ] اختلاف پدید آمد .⁽²⁾

با این دو روایت ، بر نقش اصلاحی امامان علیهم‌السلام در قرآن و قرائت‌ها پی می‌بریم ؛ زیرا آنان به یکپارچگی قرآن - در قول و عمل - فرا می‌خواندند و همین شیوه ، درست و صحیح است .

شاهد آن ، سخن خدای متعال است که می‌فرماید :

« أَفَلاَ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ کَانَ مِنْ عِندِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاَفاً کَثِیراً » ؛⁽¹⁾آیا در قرآن نیک نمی‌اندیشند ؟ اگر از نزد غیر خدا بود ، اختلاف فراوانی در آن می‌یافتند .

نزدیک به این مضمون را عبداللّه بن مسعود ، از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت می‌کند ، می‌گوید :

دو نفر در [ خواندن ] سوره‌ای اختلاف کردند . یکی می‌گفت :

رسول خدا این گونه بر من قرائت کرد و دیگر می‌گفت : رسول خدا آن را چنین خواند .

آن دو نزد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آمدند و ماجرا گزارش شد . رنگ چهره پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تغییر یافت ، فرمود : آن گونه که آموختید ، بخوانید ... کسانِ پیش از شما [ بدان خاطر ] هلاک شدند که [ در کتاب و سخن ]پیامبرانشان اختلاف کردند .⁽²⁾

در جمله «اقرؤوا کما عُلِّمْتُمْ» (چنان که یادتان دادند ، بخوانید) پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به ضرورت یک گویش در قرآن (و عدم جواز نسبت اختلاف به پیامبران) اشاره دارد ؛ زبانی که از سوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به اَصحاب مخلص آموزانده شد .⁽³⁾

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نفرمود قرآن را آن گونه که شنیدید ، بخوانید ، بلکه فرمود : «آن گونه که یاد داده شدید ، بخوانید» .

این سخن به لزوم ارائه قرآن به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و آموختن از آن حضرت رهنمون است و اینکه معیار در صحّتِ قرآن پیامبر است و باید قرآن را از آن حضرت ستاند ، نه از طریق نقل گروهی از اشخاص .

مانند این نقل که شنیدند پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در نماز [ آیه‌ای را فلان گونه ] تلاوت فرمود یا در خطبه‌هایش بعضی از آیات را شاهد می‌آورد .

بدین ترتیب ، عرضه قرآن بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بالاتر از اعتبارِ شنیدن از اوست و اعتمادآورترست .

بسا خبری که در کنز العمّال از «مسند الصدّیق»⁽¹⁾روایت شده است ، به لزوم یکسانی متن قرآن رهنمون باشد :

از ابو عبدالرَّحمن سُلَمی ، روایت شده است که گفت : قرائت ابوبکر ، عُمَر ، عثمان ، زید بن ثابت ، مهاجران و انصار ، یک گونه بود .⁽²⁾

زیرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به خواندن با درنگ قرآن بر مردم ، پایبند بود تا آنان را از تحریف مصون دارد .

امکان وقوع اختلاف میان صحابه‌ای که قرائتشان را بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عرضه داشتند ، تصوّر ناپذیر است . نیز نمی‌توان اختلاف را میان کسانی تصوّر کرد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آنان را برای تعلیم قرآن به امّت شناساند و بر قرائت آنها مُهر تأیید زد و از مردم خواست به ایشان رجوع کنند ؛ همچون ابن مسعود ، اُبَیّ بن کعب ، علی بن ابی طالب علیه‌السلام .

قرآنی که در عصر نخست میان مسلمانان خوانده می‌شد ، یک قرائت بیشتر

نداشت . درگیری‌های سیاسی در زمان‌های پسین (با دستاویز مشروع بودنِ چندین قرائت) گویش‌های مختلفی در قرآن پدید آوَرْد .

از امام علی علیه‌السلام درباره حروف هفت گانه ، سؤال شد ، آن حضرت فرمود :

خدای متعال ، قرآن را بر هفت قسم نازل کرد . هریک از آنها شافی و کافی [ در نهایتِ کمال ] است : اَمر (فرمان به انجام کاری) زَجْر

(بازداشتن) ترغیب (تشویق) ترهیب (بیم دادن) جَدَل (مناظره) ، مَثَل ، قصه‌ها و ... .⁽¹⁾

این سخن علی علیه‌السلام و روایتی که از ابن مسعود در این زمینه هست ، خواسته اهل سنّت را در جواز قرائت‌های گوناگون (و مسائل دیگر) برنمی‌آورد .

ابن مسعود از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت می‌کند که فرمود :

کتاب اوّل ، از یک در با یک زبان نازل شد و قرآن ، از هفت در با هفت حرف فرود آمد : بازدارنده ، امر کننده ، حلال ، حرام ، محکم ، متشابه ، مَثَل‌ها .⁽²⁾

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را به صورت یک نص [ نه چند متن و گویش ] دریافت داشت . از این رو ، جایز بودن نقل به معنای آن ، معنا ندارد .

خدای سبحان می‌فرماید :

« وَإِنَّکَ لَتُلَقَّی الْقُرْآنَ مِن لَدُنْ حَکِیمٍ عَلِیمٍ » ؛⁽³⁾ای پیامبر ، قرآن را از نزد خدای حکیم و دانا دریافت می‌داری .

« وَأُوحِیَ إِلَیَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنذِرَکُم بِهِ وَمَن بَلَغَ » ؛⁽⁴⁾این قرآن به من وحی شد تا شما و کسانی را که این پیامبر به آنها می‌رسد ، هشدار دهم .

« إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ تَنزِیلاً » ؛⁽¹⁾ما قرآن را چنان که باید و شاید ، فرو فرستادیم .

« وَقُرْآناً فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلَی مُکْثٍ » ؛⁽²⁾قرآن را بخش بخش کردیم تا با درنگ بر مردم بخوانی .

و آیات دیگری مانند اینها .

همه این آموزه‌ها ، گویای تعبّد به یک قرآن است و تغییر الفاظ و ترتیب حروف قرآن را جایز نمی‌شمارد و بیانگر نادرستی ادّعای جواز قرائت قرآن به هر شکل ممکن (به شرط آنکه آیه رحمت به آیه عذاب تغییر نیابد) است .

ریشه این ادّعا حکایتی است که به عبداللّه بن ابی سَرْح⁽³⁾

دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی 2 : 1435 ؛ تاریخ قرآن رامیار : 265 شهیدی .

این شخص ، مرتد شد و به مشرکان مکّه پیوست .⁽⁴⁾

از سُدِّی ، از مُصْعَب بن سعد ، از پدرش روایت شده است که گفت :

در روز فتح مکّه ، پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مردم را امان داد جز چهار مرد عکرمة بن ابی جهل ، عبداللّه بن

خَطَل ، مِقْیَس بن صُبابَه ، عبداللّه بن ابی سَرْح و دو زن را ، و فرمود : اینها را بکشید ، هرچند آویزان به پرده کعبه یافتید .

گفته‌اند : عبداللّه بن ابی سَرْح ، هموست که درباره‌اش نازل شد : « وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَی عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَوْ قَالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَلَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ وَمَن قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ » (انعام ، آیه 93) ؛ چه کسی ستم‌کارتر از آن که بر خدا دروغ بندد یا بگوید «به من وحی می‌شود» در حالی که چیزی به او وحی نشد ، و کسی که می‌گوید : مانند آنچه را خدا نازل کرد ، فرود می‌آورم .

زیرا روزی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله این آیات را بر وی املا کرد : « وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ مِن سُلاَلَةٍ مِن طِینٍ * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِی قَرَارٍ مَّکِینٍ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَاماً فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ » (مؤمنون ، آیات 12 - 14) در پی این آیات ، بر زبان ابن ابی سرح « فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ » جاری شد . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آلههمین جمله را بر او املا نمود و فرمود : همین گونه نازل گشت .

عبداللّه (آن دشمن خدا) مرتد شد و گفت : اگر محمّد راست‌گو باشد ، چنان که به او وحی می‌شود ، به من وحی شد و اگر دروغ‌گو باشد ، مانند سخن او را بر زبان آوردم .

وی ، از اسلام برگشت و رسول خدا

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خونش را هدر شمرد (بنگرید به ، الأحادیث المختاره 3 : 248 ، حدیث 1054 ؛ تفسیر فخر رازی 23 : 75 ؛ تفسیر قرطبی 7 : 40) .

جای این پرسش هست که : اگر چند گونگی و اختلاف ، مطلوب شارع بود ، چرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اهل نجات از امّتش را به یک فرقه از 73 فرقه منحصر ساخت و بقیّه را دوزخی شمرد ؟⁽¹⁾

در این صورت ، تأکید خدای متعال بر وحدت کلمه ، چه معنایی دارد ؟ آیا خدای بزرگ به وحدت فرا می‌خواند یا به اختلاف ؟

اگر خدا خواهانِ اختلاف بود ، معنای این آیات چیست که می‌فرماید :

« لَوْ کَانَ مِنْ عِندِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاَفاً کَثِیراً » ؛⁽²⁾اگر قرآن از نزد غیر خدا بود ، در آن اختلاف فراوانی می‌یافتند .

« وَأَنَّ هذَا صِرَاطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَلاَ تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَن سَبِیلِهِ ذلِکُمْ وَصَّاکُم بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ » ؛⁽¹⁾این تعالیم ، راهِ راستِ من است آن را بپیروید . در پی چند راه نباشید که از راه خدا پراکنده‌تان می‌سازد . خدا شما را به پیروی از راه راست

سفارش می‌کند تا شاید پرهیزکار شوید .

آیا معنای سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که فرمود : «اختلاف اُمّتم مایه رحمت است»⁽²⁾تفسیری است که اهل سنّت بیان می‌دارند یا معنای دیگری دارد ؟

این سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را چگونه تفسیر کنیم که می‌فرماید : «اختلاف نکنید ؛ چراکه کسانِ پیش از شما اختلاف کردند و هلاک شدند» ؟⁽³⁾

آیا امام علی

علیه‌السلام اختلاف علما را در فتوا نکوهش نمی‌کند ، آنجا که می‌فرماید :

«پس قاضیان فراهم می‌شوند و نزد امامی که آنان را قضاوت داده می‌روند . او رأی همه را صواب می‌شمارد . حالی که خدای آنان یکی است پیامبرشان یکی است و کتابشان یکی است .

این اختلاف برای چیست ؟ خدا گفته است بر خلاف یکدیگر روند و آنان فرمان خدا برده‌اند یا آنان را از مخالفت نهی فرموده و نافرمانی او کرده‌اند ؟

یا آنچه خدا فرستاد دینی است کاسته و خدا در کامل ساختن آن از ایشان یاری خواسته ؟

یا آنان شریک اویند و حق دارند بگویند ، و خدا باید خشنود باشد از راهی که آنان می‌پویند ؟

یا دینی که خدا فرستاده تمام بوده و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در رساندن آن کوتاهی نموده ؟

حالی که خدای سبحان می‌گوید : فرو نگذاشتیم در کتاب چیزی را . و گوید : در آن بیان هر چیزی است» .⁽¹⁾

بنابراین ، اختلاف از خود قرآن نیست ؛ زیرا یک قرآن از نزد یک خدا نازل شد . اختلاف از سوی راویان پدید آمد ؛ یکی چنین و چنان قرائت می‌کرد و دیگری به شکل دیگری می‌خواند که معنایش را تغییر می‌داد .

در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرائت‌های گوناگون وجود نداشت . چندین سال پس از دوران نزولِ قرآن ، این قرائت‌ها شکل گرفت . از این رو ، مقصود از «حرف» در عبارت «علی سبعة اَحرف» (قرآن بر هفت حرف نازل شد) به تنزیل ، اطراف ، جوانب ، و وجوه موجود در قرآن رهنمون است ، نه قرائت‌های مختلف .

یعنی فهمِ ظاهر جنبه‌های گوناگون یک متن ، طبق همان متن امکان‌پذیر است ، لیکن شناخت حقیقت آنها جز برای معصومان علیهم‌السلام دست یافتنی نیست ؛ زیرا آنان راسخانِ علم‌اند ، کسانی که خدای سبحان درباره‌شان فرمود :

« وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَإِلَی أُولِی الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ

مِنْهُمْ » ؛⁽²⁾اگر آن را به پیامبر و صاحبان امر خود بازمی‌گرداندند ، ژرف نگران ایشان ، آن را درمی‌یافتند .

و اینان - فقط - خاندان رسالت‌اند ؛ چنان که در متن حدیث ثقلین (که نزد شیعه و سنّی متواتر است) وجود دارد .

باری ، خواندن قرآن با قرائتِ نامتعارف ، جایز نمی‌باشد ؛ زیرا امامان اهل بیت علیهم‌السلام بر لزوم قرائت قرآن بدان گونه که مردم می‌خوانند (و ترک قرائت نادر) تأکید دارند و بیشتر فقهای اهل سنّت نیز بر آن پای می‌فشارند .

بنابراین ، روشن شد که غیر معصوم نمی‌تواند ژرفای قرآن و حقیقتِ آن را دریابد ، امّا ظاهر قرآن را بیشتر مردم می‌فهمند و مسئله حروف هفت‌گانه از سوی خلفا (به ویژه عُمَر) به دلایل ویژه‌ای (که خواننده در لابلای این کتاب به آنها پی می‌برد) مورد سوء استفاده قرار گرفت .

به خاطر همین اشکال - و مانند آن - دکتر عبدالصَّبور شاهین ، ماجرای حروف هفت گانه را معمّای پیچیده‌ای در تاریخ قرآن می‌شمارد و می‌نویسد :

حروف هفت‌گانه ، خاستگاه مشکلات تاریخ قرآن به شمار می‌آید . از این رو ، در تفسیر آن اجتهادهای فراوان و دیدگاه‌های گوناگونی - در گذشته و حال - رخ داده است ، بی‌آنکه به نظرِ قاطعی بینجامد ...⁽¹⁾.⁽²⁾

دکتر شاهین بیان می‌دارد که نخستین کسی که این اجازه را کشف کرد (یعنی اجازه قرائت با حروف هفت گانه) از دو تن فراتر نمی‌رود : اُبَیّ بن کعب و عُمَر .. .

وی در ادامه ، می‌نگارد :

بدیهی است که نزول وحی قرآن ، 21 سال بر قلب پیامبر با یک حرف ادامه یافت و در این مدّت با همان یک حرف بر زبان آمد و همه افراد جامعه - در زمان حیات پیامبر - قرآن را با یک حرف می‌خواندند . تدوین هر آنچه از قرآن نازل می‌شد نیز بر اساس یک حرف بود .

پس از آنکه شاخص‌های تاریخی پیشین برایمان روشن گشت ، در این مطلب ، هیچ شکّی وجود ندارد .⁽¹⁾

... شایان تأکید است که وحی قرآن در مکّه با یک حرف صورت گرفت و نیز همه آنچه در مدینه نازل شد - پیش از حروف هفت گانه - با یک حرف قرائت می‌شد . از این رو ، چگونه تفسیر کنیم که این اختلاف در دو سوره مکّی روی داد ؟!⁽²⁾

با وجود این ، دکتر شاهین از سخن طبری (هنگام جمع میان روایات حروف هفت گانه و جمعِ عثمان مردم را بر یک حرف و ترک شش حرف دیگر) استفاده می‌کند که این کار ، جایز بود ، نه واجب .

دکتر شاهین ، می‌نگارد :

در اینجا با طبری همراه می‌شویم ... نیز با نظر استادمان دکتر انیس که روح این رخصت تا امروزه باقی است . نژادهای گوناگون

مسلمانان از زبان‌های مختلف - در گذشته و حال و آینده - در قلمرو این رخصت ، قرآن را می‌خوانند ، گرچه ما این کار را از حروف هفت گانه نمی‌دانیم ، بلکه برخاسته از روح آسان‌گیری است که از ویژگی‌های اسلام به شمار می‌آید .

زیرا وجود حروف هفت گانه (به معنای تنزیلی‌اش) به اجماع مسلمانان بر مصحفِ عثمان توقّف دارد و در محدوده رسم این مصحف امام ، جز بعضی از آن حروف باقی نماند .⁽¹⁾

ما با دکتر شاهین هم رأی نیستیم ؛ زیرا طرح حروف هفت گانه (به شکلی که اهل سنّت می‌پسندند) بعدها پدید آمد و در روزگار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - در مکّه و مدینه - وجود نداشت . از سوی عُمَر به عنوان مرحله‌ای از مراحل جمع قرآن (بعد از پیامبر) و گردآوری همه نظرات صحابه در قرآن ، به کار گرفته شد ، سپس - در دوران جدید - از سوی بعضی از نویسندگان معاصر (مانند : محمّد عابد جابری ، محمّد آرگون ، نصر حامد ابو زید ، عبدالکریم سروش و دیگران) با ادّعای وجود اصول اولیه آن در میراث گذشته ، سوء استفاده زشتی از این اندیشه شد .

بر این اساس ، اگر جواز گوناگونی قرائت‌ها در دوران پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ثابت شود ، مخالف با اقدام عثمان است که صحابه را به یک قرائت و یک حرف ملزم ساخت . نیز بر خلاف کار اوست که شش حرف دیگر را سوزاند ؛ زیرا - بنا بر فرض - خدا و پیامبر ، از باب آسان گیری و رحمت بر اُمّت ، این قرائت‌ها را اجازه داد .

آیا عملکرد عثمان ، نفی غرضی نیست که به خاطر آن ، گوناگونی قرائت‌ها ساخته شد ؟!

هرگاه یکسانی قرائت‌ها مطلوب شارع و مردم بود و عُمر می‌خواست مردم را بر یک قرائت گرد آورد (امّا کاردی خورد که به مرگش انجامید)⁽¹⁾چرا پس از وی ، گوناگونی قرائت‌ها جا افتاد و کسی را که به تواتر قرائت‌های هفت گانه از پیامبر ایمان نیاورد ، کافر می‌نامند ؟⁽²⁾

آیا این کار ، تناقض میانِ دو ادّعا نیست ؟!

گوناگونی قرائت‌ها ، در راستای درست‌انگاری قرائت‌های صحابه یا برای جلوگیری از عملکرد عثمان

این دیدگاه را می‌پسندم که طرح تعدّد قرائت‌ها برای مشروعیّت بخشی به قرائت‌های صحابه ، پدید آمد ؛⁽¹⁾

در تفسیر «البحر المحیط 5 : 97» از عُمَر روایت شده است که آیه « وَالَّذِینَ ... بِإِحْسَانٍ »سوره توبه ، آیه 100 (و کسانی که به نیکی آنان را پیرویدند) را که از ویژگی‌های انصار است ، بی «واو» می‌دانست تا اینکه زید بن ثابت به وی گفت : این آیه ، با «واو» است .

عُمَر ، گفت : اُبَیّ را بیاورید [ وی را حاضر کردند ] اُبَیّ گفت : شاهد آن ، آغاز سوره جمعه است که خدا می‌فرماید : « وَآخَرِینَ مِنْهُمْ لَمَّا یَلْحَقُوا بِهِمْ »(سوره جمعه ، آیه 3) (و دیگرانی از ایشان که به آنها پیوستند) و میانه سوره حشر که می‌فرماید : « وَالَّذِینَ جَاءُوا مِن بَعْدِهِمْ » (سوره حشر ، آیه 10) (و کسانی که بعد از ایشان آمدند) و آخر سوره انفال که می‌فرماید : « وَالَّذِینَ آمَنُوا مِن بَعْدُ »(سوره انفال ، آیه 75) ؛ و کسانی که بعد از آنها ایمان آوردند .

روایت است که چون عُمَر شنید شخصی این آیه را با «واو» می‌خواند ، پرسید : چه کسی این قرائت را به تو آموخت ؟ پاسخ داد : اُبَیّ . عُمَر ، اُبَی را فرا خواند [ و همین پرسش را از او کرد ] وی گفت : رسول خدا آن را بر من قرائت فرمود .

اینجا بود که عُمَر گفت : خیال می‌کردیم چنان ما را بالا برده‌اند که هیچ کس - بعد از ما - به پای ما نمی‌رسد .

مانند این ، مشاجره‌ای است که میان معاویه و ابوذر ، در آیه « وَالَّذِینَ یَکْنِزُونَ الَّذَهَبَ وَالْفِضَّةَ »(سوره توبه ، آیه 34) (و کسانی که طلا و نقره می‌اندوزند) رخ داد . معاویه آن را بدون «واو» خواند و ابوذر بر وی برآشفت .

یا اختلاف ابوذر با معاویه در تفسیر این آیه که آیا درباره اهل کتاب [ یهود و نصارا ] نازل شد یا مسلمانان . معاویه می‌گفت : این آیه درباره اهل کتاب است و ابوذر می‌گفت : مسلمانان مدّ نظرند.

در معنای «کلاله» اختلاف هست . گاه از این واژه ، خواهر و برادری منظور است که تنها وارث میّت‌اند ، و گاه به مرده‌ای گفته می‌شود که جز خواهر و برادر ، وارثی ندارد .

نمی‌داند⁽¹⁾

سرخسی ، می‌گوید : چون عُمَر کارد خورد و از زنده ماندن ناامید شد ، گفت : شاهد باشید که من فتوایی درباره «جَدّ» و «کلاله» ندارم .

وشخصی که بعضی از آیات را بر خلافِ قرائت مشهور - مسلمانان می‌خواند؛ به جای « عِظَاماً نَخِرَةً »⁽³⁾(استخوان‌های پوسیده) «ناخرة» قرائت می‌کرد یا « الْحَیُّ الْقَیُّومُ »⁽⁴⁾(زنده پایدار) را «الحَیّ القیّام» می‌خواند و مانند این موارد (خواه این واژه‌ها با لهجه قریش سازگار نباشد یا به دیدگاه دیگری قائل شویم) چنین فردی ، به تصحیح قرائتش نیازمند است .

شاید طرح گوناگونی قرائت‌ها ، برای آوردنِ بعضی از قرائت‌های نامتعارفِ شماری از صحابه - در قرآن - پی‌ریزی شد ، لیکن به سبب روی گردانی اُمّت از قرائت غیر مشهور ، ناکام ماند .

سهو و خطا در قرآن (یا دیگر متون) برای غیر معصوم ، دور از انتظار نیست . گاه شخص واژه را از یاد می‌برد ، امّا معنای آن را در خاطر دارد . از این رو ، به جای اصل واژه ، مرادف آن را جایگزین می‌سازد ؛ مانند کاربرد «اِمْضوا» (یا «عَجّلوا» یا «اَسْرِعوا») به جای « فَاسْعَوْا »⁽⁵⁾و آوردنِ «صوف منفوش» به جای

« کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ »⁽⁶⁾و مانند آن .

به همین خاطر ، میان اهل سنّت دیدگاه جواز قرائتِ قرآن به معنا ، پدید آمد و قرائت قرآن را به هر شکل ممکن (تا زمانی که آیه عذاب ، آیه رحمت نشود) جایز شمردند .

شیوه بعضی از صحابه ، راه را برای تحریف و تغییر در قرآن می‌گشود ، امّا اهل‌بیت علیهم‌السلام در برابر این روش ایستادند و آن را برنتافتند .

مؤیّد این مطلب ، روایتی است که ابو عُبَید در فضائل القرآن به اسنادش از اَوزاعی می‌آورد .

اَوزاعی می‌گوید : همسفر ما ، حدیثی را به اسناد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بیان داشت که نمی‌دانستم ؛ اینکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : هرگاه بنده قرآن بخواند ، امّا تحریف یا خطا کند ،⁽¹⁾فرشته آن را چنان که نازل شد ، می‌نویسد⁽²⁾.⁽³⁾

در جای دیگر می‌نگارد :

روایت شده که خالد بن ولید برای مردم نماز جماعت گزارد . در آن ، آمیزه‌ای از دو سوره را خواند . پس از نماز ، رو به مردم کرد و گفت : جهاد ، از آموختن قرآن بازم داشت .⁽⁴⁾

بدین ترتیب ، بعید نمی‌نماید روایاتی که بیانگر موافقتِ وحی با سخن عُمَرند ، از این قبیل باشد .⁽¹⁾

ابن العربی فقیه مالکی قرن ششم آن‌ها را یازده ، ابن حجر عسقلانی شارح صحیح بخاری = فتح الباری 15 ، و سیوطی (متوفای 911ه ) در کتاب تاریخ الخلفایِ خویش عدد بیست را می‌آورد» . برای آگاهی بیشتر بنگرید به : نقش ائمه در احیای دین ، علاّمه سید مرتضی عسکری ، ج1 : 341 ، چ1 ، 1388 (شهیدی) .

در الإتقان می‌خوانیم :

از عبدالرَّحمن بن اَبی لیلا ، روایت شده است که گفت: یک یهودی، عُمَر را دیدار کرد و بیان داشت : جبرائیل (که پیامبرتان نام می‌برد) دشمنِ ماست .

عُمَر گفت : « مَنْ کَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلاَئِکَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِیلَ وَمِیکَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْکَافِرِینَ » ؛⁽²⁾هرکه دشمن خدا و فرشتگان و پیامبران و جبرئیل و میکائیل باشد [ کافر است و ] خدا دشمنِ کافران می‌باشد .

می‌گوید : این آیه ، از زبان عُمَر نازل شد .⁽³⁾

نیز این احتمال به نظر می‌آید که : گوناگونی قرائت‌ها ، پس از کشور گشایی‌های عُمَر ، مطرح شد تا دست عُمَر و مردم را باز گذارد و قرائت‌های متعدّد را که آن زمان میان مردم انتشار یافت ، صحیح انگارد .

این مطلب ، شبیه سخنی است که در سبب اختلافِ نقل از یک صحابی در کتاب منع تدوین الحدیث آورده‌ایم ؛⁽¹⁾اینکه جعل روایت از زبان صحابی ، برای تأیید اجتهاد خلیفه ، صورت می‌گرفت .

از این رو ، بعید به نظر نمی‌رسد که عُمَر از باب آسان‌گیری و مدارا با عجمان ، تعدُّد قرائت‌ها را اجازه داد . امری که شرعاً از سوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مجاز به شمار می‌رفت و اختلافی در آن نبود .

لیکن عُمَر از این کار ، استفاده کرد که اختلاف در متنِ قرآن ، میان عرب نیز جایز است و حدیثی را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت کرد که در ماجرای میان او و هشام بن حکیم ، بیان داشت ، در حالی که عُمَر و هشام (هر دو) با اینکه قریشی بودند ، آیه را دو جور می‌خواندند و قرائت هریک با دیگری فرق می‌کرد .

عُمَر ادّعایش را به عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کشاند تا از آن حضرت مشروعیّت به دست آورد . از آن حضرت حکایت کرد که به آن دو اجازه داد قرآن را به هر شکل ممکن بخوانند به شرط آنکه آیه رحمت به آیه عذاب تغییر نیابد ؛ زیرا می‌پنداشت قرآن از باب «هَلُمَّ» و«تعال» است .

این رویکرد را ما نمی‌پذیریم ، می‌پرسیم : آیا طبق این سخن ، می‌توانیم قرائتِ عُمَر را که به جای « وَلاَ الضَّالِّینَ »⁽²⁾(و نه گمراهان) «وغیر الضّالّین» می‌خواند ، صحیح بدانیم و بگوییم این کار از باب «هَلُمّ» و«تعال» است ؟

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در بیش از 23 سال که در میان مردم زیست ، حدود 25 هزار بار در

نمازهای جهری⁽¹⁾- با چشم‌پوشی از نمازهای اِخفاتی⁽²⁾- این آیه را « وَلاَ الضَّالِّینَ » خواند [ چگونه می‌توان قرائت آن حضرت را نادیده انگاشت ؟ ] .

آیا اجتهاد در برابر نصّ جایز است ؛ به ویژه که آن نصّ ، قرآن و قاری ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله باشد ؟

می‌دانیم که سوره حمد ، از نخستین سوره‌ها بود که بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرود آمد و در همه نمازها (خواه جهری و خواه اخفاتی) خوانده می‌شد و این کار در مکّه در آغاز بعثت تشریع گشت . چگونه می‌توان اختلاف صحابه را در امر مشهوری (همچون سوره حمد) تصوّر کرد ؟

این پرسش ، سؤال بجایی است . هر پژوهشگری - در موضوع قرائت‌ها - با آن رو به رو می‌شود و از عالمانِ قرائت ، پاسخ می‌طلبد .

آری ، بعید نمی‌نماید که چنین قرائت‌هایی به امامان اهل بیت علیهم‌السلام نیز نسبت داده شود . یارانِ گروه حاکم در امور اختلافی به این کار دست می‌یازیدند و در راستای تقویت و تحکیم نظراتشان ، ادّعاهاشان را به اهل بیت علیهم‌السلام و بزرگان صحابه و تابعان ، منسوب می‌ساختند .

چکیده سخن این است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اهل بیت علیهم‌السلام و اَصحاب آن حضرت - که قرآن را در دورانِ او گرد آوردند - قرآن را جز به یک قرائت نمی‌خواندند ؛ زیرا قرآن به یک قرائت نازل شد ، لیکن در دوره‌های بعد ، قرائت‌ها مختلف

گردید و به دلایلی (که توضیح آن در جای دیگر لازم است) به هم آمیخت و به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نسبت یافت .

اهل بیت علیهم‌السلام به پیروی از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرائت مشهور را که میان مسلمانان رواج داشت (و ترک قرائت نادر را) مجاز دانستند ؛ زیرا این قرائت ، به قرائت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله (و آنچه از جانب خدا آمد) نزدیک‌تر بود .

مقدّمه ششم

اشاره

پیروان مکتب خلفا ، به دیدگاه گردآوری قرآن به وسیله دو شاهد یا حتّی یک شاهد (چنان که در خبر خُزَیمه یا ابو خُزَیمه آمده است) قائل‌اند ؛ یعنی آنان به اینکه لفظ یا آیه‌ای جزو قرآن هست یا نه ، از طریق «بیّنه و شهود» (یا بر اساس قولی از راه خبر واحد) معتقدند و هم زمان با این سخن ، تواتر قرائت‌های دهگانه را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر زبان می‌آورند و به هرکس که بدان قائل نباشد ، تهمتِ کفر می‌زنند .⁽¹⁾

این نگرش به حجیّتِ قرآن آسیب می‌رساند ؛ زیرا جمعِ قرآن با بیّنه و شهود (بر اساسِ این ادّعا) با تواتر قرآن - که شیعه بدان قائل است - سازگار نمی‌افتد ، بلکه دیدگاه شیعه ، به اعتراف همگان ، از نگرش نخست ، صحیح‌تر می‌باشد و عقل و فطرت و تاریخ آن را تأیید می‌کند .

همچنین نگرش نخست ، با این روایت نمی‌سازد که درباره آیه‌ای است که نزد خُزَیمه (یا ابو خُزَیمه) یافت شد . این روایت ، خبر واحد نمی‌باشد ، بلکه مشهور و متواتر است . زید ، آیه را حفظ داشت ، لیکن فراموش کرد و چون خُزَیمه آن را خواند ، به یاد آورد .

اکنون می‌پرسیم : آیا همه صحابه این آیه را فراموش کردند یا تنها زید آن را از یاد بُرد و چون خُزَیمه خاطرنشان ساخت ، زید آیه را به یاد آورد ؟!

در نگرش جمع قرآن با دو شاهد ، گاه کار و تلاش امّت [ به نفع خودشان ] مصادره می‌شود و بهانه درنگ و لزوم دقّت و ضبط در قرآن ، کوششی است برای موج سواری و انحصار قانونی و تثبیتِ آن به نفع ابوبکر و عُمَر و عثمان و زید .

این کار گرچه در ظاهر مثبت به نظر می‌آید ، لیکن در ژرفای درون خود به تواتر قرآن خدشه می‌زند و با شیوه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تعارض دارد .

نگرش اصلاحی و درست: مصادره تلاش امّت - در حفظ قرآن - از سوی خلفا

اندکی پیش گفتیم که طرح جمع قرآن با بیّنه و دو شاهد ، به دین اسلام آسیب می‌زند و بر خلافِ معنای واژه «قرآن» است که به خاطر فراوانی قرائت در لحظه‌های شب و روز ، این نام را یافت .

فخر رازی ، در تفسیر آیه « إِنَّهُ لَقُرآنٌ کَرِیمٌ »⁽¹⁾(این کتاب ، قرآن کریم است)

می‌نگارد :

به خاطر قرائتِ فراوانی که شد و تا اَبد قرائت می‌شود (بعضی از آن قرائت‌ها در دنیاست و بعضی در آخرت) خدا این کتاب را «قرآن» نامید .⁽²⁾

صحابه با قرآن مأنوس بودند ، در طول شب و روز آن را می‌خواندند به حدّی که پاهاشان ورم می‌کرد . آنان قرآن را حفظ داشتند تا آنجا که گفته می‌شد : انجیل‌هاشان ، سینه‌های آنهاست .⁽³⁾

زَرکشی⁽⁴⁾

در قاهره ولادت یافت . در نوجوانی حرفه زری‌بافی را آموخت (لقب زرکشی از همین‌جاست) سپس در همان دوران به تحصیل پرداخت و به حلقه‌های درسی پیوست و کتاب «المِنهاج» امام نَووی در فقه شافعی را حفظ کرد و از همان‌جا به لقب «مِنْهاجی» نام بُردار گشت .

از استادان وی می‌توان به جمال الدین اُسنوی ، سراج الدین بُلقینی و حافظ مُغْلَطای اشاره کرد .

از آثار اوست : «الأزهیه فی احکام الأدعیه ، البحر المحیط ، الإجابة والبرهان فی علوم القرآن و ...

زرکشی ، نخستین کسی بود که علوم قرآن را به صورتی فرا گیر در کتاب «البرهان» گرد آورد و اثری ماندگار باقی گذاشت .

برای آگاهی‌های بیشتر بنگرید به ، ترجمه البرهان ، ج1 ، مقدمه تحقیق متن عربی ؛ دانشنامه جهان اسلام 21 : 375 (شهیدی) .

گروهی از صحابه - در زمان حیات پیامبر - قرآن را حفظ کردند . هر قطعه‌ای از آن را جماعت بسیاری حفظ داشت که کمترینشان به حدّ تواتر می‌رسید .

در اخبار ثابت در «سنن ترمذی» و «مستدرک حاکم» (و دیگر کتاب‌ها) از ابن عبّاس روایت شده است که گفت : زمان می‌گذشت و شماری از سوره‌ها بر پیامبر نازل می‌شد .

هرگاه آیاتی بر آن حضرت نازل می‌گشت ، یکی از کاتبان را صدا می‌زد و می‌فرمود : این آیه‌ها را در سوره‌ای بگذار که در آن چنین و چنان آمده است .

تِرمذی ، می‌گوید : این روایت ، حدیث حَسَن است . حاکم می‌گوید : این روایت ، بر اساس شرط بخاری و مسلم ، حدیث صحیح است و آن دو ، آن را نیاورده‌اند .⁽¹⁾

بدین‌سان ، درست و خردمندانه به نظر نمی‌رسد که خلفای سه گانه [ در جمع قرآن ] از زید بن ثابت یاری بخواهند ؛ چراکه قرآن ، نزد مسلمانان ، محفوظ و

آشنا و شناخته شده بود و خود آنها در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از گردآورانِ قرآن بودند .

اگر ابوبکر (چنان که اهل سنّت قائل‌اند) قاری‌ترین مردم بود ،⁽¹⁾

اگر ابوبکر جزو این هفت نفر نبود ، چگونه به اعتقاد ذهبی قاری‌ترین مردم دانسته می‌شد و به خلافت ، از همه سزامندتر بود ؟!

نیز این سخن نادرست است که قرآنی را که خوانده می‌شد و میانِ مسلمانان مشهور بود و با شیوه ویژه‌ای عدالت همه صحابه را برنمی‌تافت (و صحیفه‌هایی از آن ، نزد بزرگان صحابه وجود داشت) ابوبکر یا عُمَر یا عثمان ، گرد آوَرَد .

روی آوردِ ناصواب آنان در جمع قرآن ، به معجزه نبودن قرآن می‌انجامد ؛ زیرا اگر قرآن ، معجزه بود ، به شهادتِ شهود نیاز نمی‌یافت و با تواتر و بلاغتی که داشت ، شاهد خود می‌شد .

آری ، این شیوه و این سازوکار ، مشکلات فراوانی را در علوم قرآن پدید می‌آورد که جز با آموزه‌های مکتب اهل بیت علیهم‌السلام حل شدنی نیست . دیدگاه اهل بیت علیهم‌السلام این است که قرآن از جانب معصوم⁽²⁾جمع آوری شد و مرتّب گشت و حجیّت آن ، به سبب تواتر و شهرت قرآن میان مسلمانان است (نه به دلیل گواهی دو شاهد) و رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را با مکث (درنگ) برای مردم می‌خواند و بر ترتیب آن اشراف داشت و آن حضرت ، به جانشین خود ، علی علیه‌السلام امر کرد که صحیفه‌ها را یک شکل سازد و میان دو جلد گرد آورد .

بنابراین ، ترتیب قرآن (به ویژه [ نهادن ] آیات داخل سوره‌ها) به اجتهاد

صحابه نبود و قرآن از سوی آنها گرد نیامد ؛ زیرا با این دیدگاه (که آنان پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را گرد آوردند) قرآن ، حجیّتش را از دست می‌دهد و پیامدهای فاسد فراوانی دارد .

اهل سنّت اگر در پی حجیّتِ قرآن‌اند ، باید به دیدگاه مکتب اهل بیت علیهم‌السلام گردن نهند (نه چیز دیگر) زیرا خدا در قرآن می‌فرماید : « إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ »⁽¹⁾(جمع و قرائت قرآن بر عهده ماست) در این آیه ، خدا نفرمود که جمع و قرائت قرآن ، بر عهده ابوبکر یا عُمَر و عثمان است .

جبرئیل امین و پیامبر راستین ، به جمع قرآن و اشراف بر ترتیبِ آن از دیگران ، سزامندتر بودند .

باری ، نگرش مکتب اهل بیت علیهم‌السلام به ادلّه و فطرت و عقل و وجدان و به دین صحیح و راه راست ، نزدیک‌تر است .

سخن دو تن از بزرگان

اکنون برای دریافت حقیقت ماجرا ، سخن دو تن از شخصیّت‌های بزرگ شیعه را می‌آوریم .

1 . سیّد مرتضی⁽²⁾

سید مرتضی ، علی‌رضا اسعدی ، چ1 ، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی ، 1391 .

الشریف المرتضی متکلماً ، رؤوف احمد الشّمریّ ، ط1 ، مجمع البحوث الإسلامیّة ، 1434ق ، مشهد شهیدی .

شیخ طَبْرِسی از سیّد مرتضی (م436ه ) مطلب زیر را نقل می‌کند :

علم به درستی نقل قرآن ، مانند علم به سرزمین‌ها و شهرها ،⁽¹⁾حوادث بزرگ ، رخدادهای شگفت ، کتاب‌های مشهور ، و اَشعار نگارش یافته عرب است .

عنایت به قرآن شدّت یافت و انگیزه‌ها بر نقل و حراست آن ، فراوان گردید و به حدّی فراتر از امور یاد شده رسید ؛ چراکه قرآن معجزه نبوّت و خاستگاه علوم شرعی و احکام دینی به شمار می‌آمد .

عالمان مسلمان ، در حفظ و حمایت قرآن ، بی‌نهایت کوشیدند تا اینکه هر چیزی را که در آن اختلاف بود (اعراب ، قرائت ، حروف و آیاتِ قرآن) دریافتند .

با این عنایتِ راستین و این دقّت زیاد ، چگونه جایزاست قرآن تغییر یابد یا کم و کاست پیدا کند ؟

نیز وی قدس‌سره می‌گوید :

علم به تفسیر قرآن و جزئیّات آن - در صحّت نقل - مانند علم به کلیّتِ قرآن است و در این راستا ، مسیر علم ضروری به دیگر کتاب‌ها (مانند کتاب سیبویه و مُزَنی) را می‌پیماید .

اهلِ این علوم ، همان گونه که کلّی این دو کتاب را می‌دانند از تفصیل و جزئیّات آن نیز با خبرند تا آنجا که اگر شخصی در کتاب سیبویه بابی در نحو را بیفزاید (که جزو اصل کتاب نیست) دانسته و

تشخیص داده می‌شود و می‌توان دریافت که آن باب ، الحاقی است و جزو اصل کتاب نمی‌باشد .

در کتاب مُزَنی نیز ، سخن بر همین منوال جاری است .

پیداست که عنایت به نقل قرآن و ضبط آن ، دقیق‌تر از عنایت به ضبط کتاب سیبویه و دیوان‌های شعری است .

همچنین سیّد مرتضی قدس‌سره آورده است که قرآن ، همین گونه که اکنون هست ، در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گردآوری و نوشته شد ؛ زیرا قرآن در آن زمان ، آموخته می‌شد و همه آن حفظ می‌گشت تا آنجا که گروهی از صحابه برای حفظ قرآن تعیین شدند ، و قرآن بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عرضه می‌شد و بر آن حضرت تلاوت می‌گشت و گروهی از صحابه (مانند : عبداللّه بن مسعود و اُبَیّ بن کعب و دیگران) چندین بار قرآن را بر پیامبر ختم کردند .

همه اینها - با اندک درنگی - رهنمون است بر اینکه قرآن [ در زمان پیامبر ] گردآوری و مرتّب بود (نه بریده و پراکنده) .

سیّد مرتضی بیان می‌دارد که به مخالفتِ کسانی از امامیّه و حشویّه که این رویکرد را ندارند ، اعتنا نمی‌شود ؛ زیرا این مخالفت به گروهی از محدّثان منسوب است که اخبار ضعیفی را نقل کرده‌اند و پنداشته‌اند آن روایات صحیح است . از مطلبی که صحّت آن قطعی است ، با چنین اخباری ، نمی‌توان دست برداشت .⁽¹⁾

ابن حزم از اقوال ضعیفی که در کتاب‌های امامیّه و حشویّه اهل سنّت هست ، علیه امامیّه ، سوء استفاده می‌کند و بیان می‌دارد که امامیّه - در گذشته و حال - به تحریف قرآن ، قائل‌اند ، سپس می‌نگارد :

جز علیّ بن حسین ، سیّد مرتضی علم الهدی (امامی‌ای که از معتزله پشتیبانی می‌کرد) با وجود این ، تحریف قرآن را برنمی‌تافت و قائل به آن را کافر می‌دانست و همچنین دو همراه وی ، ابو یعلی میلاد طوسی و ابوالقاسم رازی (الفصل فی الملل والنحل 4 : 139) .

ای کاش ، ابن حزم ، علمای شیعه‌ای را که به تحریف قرآن قائل‌اند ، نام می‌بُرد . وی اسامی این بزرگان امامیّه را که به عدم تحریف قرآن قائل‌اند ، یاد می‌کند .

بجا بود محقّق کتاب ابن حزم ، نام شیخ صدوق ، شیخ مفید ، شیخ طبرسی ، سید بن طاووس ، علاّمه حلّی ، زین الدین بیاضی ، کرکی و دیگر بزرگان امامیّه را بر این تومار بیفزاید ، نه اینکه پرت و پلا بگوید .

نیز ابن حزم باید به سخن ابوالحسن علیّ بن اسماعیل اشعری م330ه می‌نگریست ؛ همو که رئیس اشاعره است و در کتاب «مقالات الإسلامیّین : 47» می‌گوید :

فرقه سوّم از رافضی‌ها که به اعتزال و امامت قائل‌اند ، گمان می‌کنند که قرآن ، زیادت و کم نشد و همان گونه است که خدا بر پیامبرش نازل کرد ، تغییر و تبدیلی در آن راه نیافت و پیوسته دست نخورده باقی ماند .

سیّد محسن امین در «أعیان الشیعه 1 : 41» سخن ابن حزم را این گونه تصحیح می‌کند :

ابو یعلی ، میلاد طوسی ، نام تحریف شده است . درست آن ، «ابو یعلی ، سَلاّر دیلمی» است ... ابوالقاسم رازی نیز اسمی تحریف شده به نظر می‌آید ، زیرا در میان اصحاب سیّد مرتضی ، کسی را به این نام سراغ نداریم .

2 . محمّد جواد بلاغی⁽¹⁾

وی که از عالمان شیعه است ، می‌نویسد :

مسلمانان ، پیوسته قرآن را تلاوت می‌کردند تا آنجا که در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شمارِ آنها به هزاران و ده‌ها هزار و صدها هزار رسید و همه‌شان جزو حاملان و حافظان قرآن بودند ، هرچند از نظر سابقه و فضیلت ، در این زمینه ، تفاوت داشتند .

چون در زمان حیات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وحی پایان نمی‌یافت ، همه قرآن در یک مصحف گرد نیامد ، گرچه آنچه وحی می‌شد در قلب‌های مسلمانان و نوشته‌های قرآنی‌شان ، جمع می‌گشت ...⁽¹⁾

قرآن کریم ، پر شکوه ، نسل اندر نسل ، میان مسلمانان استمرار یافت . در هر زمانی ، هزاران مصحف نگارش یافته است و هزاران تن از حافظان را می‌بینیم . پیوسته مصحف‌ها از روی یکدیگر نوشته می‌شوند ، بعضی از مسلمانان آن را بر بعض دیگر می‌خوانند و برخی از آنان از برخی دیگر می‌شنوند .

هزاران مصحف ، رقیب حافظان‌اند و هزاران حافظ ، رقیب مصحف‌ها ، و هزاران مصحف و حافظ ، رقیب مصحف و حافظانی‌اند که از نو پدید می‌آیند .

می‌گوییم هزاران ، لیکن [ در واقع ] صدها هزار است .

تواتر و بداهت ماندگاری قرآن ، برای هیچ امر تاریخی دیگر روی نداد ، چنان که خدای بزرگ آن را وعده داد و فرمود : « إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ » ؛⁽²⁾ما قرآن را نازل کردیم و خودمان نگه‌دار آنیم .⁽³⁾

نیز وی می‌نگارد :

به خاطر تواتر قرآن - نسل اندر نسل - میانِ عموم مسلمانان ، مادّه و صورت و قرائت متداول آن به یک شیوه ، ادامه یافت و آنچه از بعضی از مردم روایت می‌شود (اختلاف در قرائت قرآن از سوی قاریان هفت گانه معروف و دیگران)

در مادّه و صورت قرآن تأثیری ننهاد و قرائت یکی از اینان - به پیروی او - هرچند در بعضی از نسخه‌ها بر صورت قرآن ، سیطره نیافت و فراوانی قرائت‌های مخالف با قرائت مشهور (که روایات آن در کتاب‌ها - مانند : صحیح بخاری و مستدرک حاکم - انتشار دارد) بر آن چیره نشد ... .⁽¹⁾

از قرائتی که در رسم الخط قرآن رایج است و عموم مسلمانان - نسل اندر نسل

افزون بر این ، ما - شیعه امامیّه - امر شدیم که قرآن را همان گونه بخوانیم که مردم (نوع مسلمانان و عموم آنها) قرائت می‌کنند .⁽²⁾

این دو سخن ، از دو تن از بزرگان امامیّه است که میانشان نُه قرن فاصله هست ؛ چراکه سیّد مرتضی در سال 436 و بلاغی در سال 1352 هجری درگذشت .

این رویکرد ، وحدت اندیشه و روش را میان آن دو بیان می‌دارد و اینکه تحریف ناپذیری قرآن از گذشته‌های دور ، نزد شیعه ثابت است و زاییده امروزه نیست .

روایات فراوانی در کتاب‌های شیعه و اهل سنّت ، بر این معنا دلالت دارد . عقل آن را تأیید می‌کند و اعتراف دارد به اینکه دیدگاه حجیّتِ قرآن با تواتر ، بهتر از نظریّه حجیّتِ آن با بیّنه و شهود است ، و طرح تعدّد قرائت‌ها به ولنگاری و عدم تعبّد به نصّ قرآن ، فرا می‌خواند .

مکتب خلفای سه گانه ، با نفی تواتر قرآن (از رهگذر شاهد خواستن برای اثبات آیات ، اجازه چند قرائت در قرآن ، قائل شدن به تواتر اختلاف از پیامبر در

قرائت‌ها و مشروع بودن آن) گویا می‌خواستند بگویند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آن گاه که به تعدّد قرائت‌ها اجازه داد ، گناهی نداشت ؛ چون جبرئیل امین ، قرآن را مختلف و متفاوت بدو رساند ، جبرئیل نیز تقصیری ندارد ؛ زیرا وی قرآن را از خدا مختلف دریافت .

این سخن ، جفا بر حقیقت ، است و پیامدهای فاسدی بر دامن شریعت و عقیده - به ویژه بر ساحت قرآن - برجای می‌نهد .

متون دینی به رویکرد دیگری فرا می‌خواند و از ما می‌خواهد که بی چون و چرا در برابر اوامر خدا تسلیم باشیم ، و به همین خاطر «مسلمان» نامیده شدیم .

ما بندگان خدا ، باید امر و نهی او را گردن نهیم . بر ماست که به متنِ قرآن و لفظِ آن متعبّد باشیم . اجتهاد در آن برای ما جایز نمی‌باشد . معنای اسلام - از نظر

لغت و شرع - همین است . باید در برابر نصّ و گویش قرآنی که خدا بر پیامبر وحی کرد ، سر تسلیم فرود آوریم و در آن زیاده و کم روا نداریم .

اهل سنّت ، پیوسته می‌خواهند از مرزها و چارچوب‌ها رهایی یابند ، بر متنِ قرآن می‌تازند و زیر پوشش حروف هفت گانه ، خواندن قرآن را به هر شکلی جایز می‌شمارند .

قرآن نزد آنها مانند الفاظ مترادفی است که از زبان شخص بیرون می‌تراود ؛ همچون «هَلُمَّ» (بشتاب) ، «اَقبل» (روی آور) ، «تعال» (بیا) ، «الیّ» (سویم آی) ، «قصدی» (مرا بنگر) ، «نحوی» (مرا بپای) ، «قُربی» (نزدیکم بیا)⁽¹⁾و مانند اینها .

از ابن مسعود روایت کرده‌اند که آیه « إِن کَانَتْ إِلاَّ صَیْحَةً وَاحِدَةً »⁽²⁾(جز یک فریاد نیست [ که همه جا طنین می‌افکند ]) را «إلاّ زقیة واحدة» (جز یک بانگ

نمی‌باشد) می‌خواند یا آیه « کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ »⁽¹⁾(همچون پشم زده شده) را «کالصوف المنفوش» (مانند پشم باز شده) قرائت می‌کرد .⁽²⁾

نیز روایت کرده‌اند که ابن مسعود برای شخصی خواند « طَعَامُ الأَثِیمِ »⁽³⁾(خوراک گناهکاران) وی آن را نفهمید . ابن مسعود گفت : «طعام الفاجر» (خوراک فاسق) مردم ، همین را قرائت [ خویش ] قرار دادند .⁽⁴⁾

در نقل دیگری آمده است که آن شخص «طعام الیتیم» (خوراک یتیم) خواند . ابن مسعود ، بار دیگر آیه را برایش خواند ، امّا زبان آن شخص به «اَثیم» نمی‌چرخید . ابن مسعود گفت : می‌توانی بگویی : «طعام الفاجر» ؟ وی گفت : آری . ابن مسعود گفت : همین کار را بکن .⁽⁵⁾

از اُبَیّ بن کعب ، روایت شده است که برای یک شخص فارسی زبان ، قرآن قرائت می‌کرد . هرگاه می‌خواند « إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ * طَعَامُ الأَثِیمِ »⁽⁶⁾(درخت زقّوم ، خوراک گناهکاران است) آن شخص [ نمی‌توانست این گونه قرائت کند ]می‌خواند «طعام الیتیم» .

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به وی گذشت ، فرمود : برایش بخوان «طعام الظالم» (خوراک ستمگران) [ اُبَی همین دستور را انجام داد ] زبان آن شخص به این لفظ گویا

شد .⁽⁷⁾

معنای این سخن آن است که آنان قرائت قرآن را به هر شکل ممکن (تا زمانی که آیه رحمت ، آیه عذاب نگردد) جایز می‌دانستند .

این دیدگاه که به ابن مسعود و اُبَی بن کعب (و دیگر صحابه) منسوب است ، همان موضع ابن اَبی سَرْح می‌باشد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آیات 12 تا 14 سوره مؤمنون را

برایش املا فرمود ، ابن اَبی سَرْح از جزئیّات آفرینش انسان در شگفت ماند ، گفت : « فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ » ؛⁽¹⁾خجسته باد خدا که زیباترین آفریننده

است .

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : همین گونه بر من نازل شد .

ابن ابی سَرْح به شک افتاد و مرتد شد ، گفت : اگر محمّد راست‌گو باشد همچون او بر من وحی می‌شود و اگر دروغ‌گو باشد ، مثل سخن او را بر زبان می‌آورم .

در پی این ماجرا خدا این آیه را نازل فرمود : « وَمَن قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ

اللَّهُ » ؛⁽²⁾و کسی که گفت مانند آنچه خدا [ بر محمّد ] فرود آورد ، نازل خواهم کرد .⁽³⁾

نسفی در «تفسیر نسفی 3 : 118» می‌نویسد : این حکایت نادرست است ؛ زیرا ابن ابی سَرْح در مدینه مرتد شد و این سوره ، مکّی است ، و گفته‌اند : گوینده این سخن ، عُمَر بن خطّاب یا مُعاذ بود نیز بنگرید به ، البحر المحیط 6 : 369 .

ابن ابی سَرْح ، می‌گفت : هرگاه پیامبر بر من « عَلِیمٌ حَکِیمٌ »⁽⁴⁾(دانا و حکیم) املا می‌کرد ، « غَفُورٌ رَحِیمٌ »⁽⁵⁾(آمرزنده و مهربان) می‌نوشتم .⁽⁶⁾

این سخن ، دروغ و بهتان بزرگی [ بر ساحت قرآن ] است .

قرائت‌هایی را که به ابن مسعود و دیگر مخالفانِ حکومت نسبت داده‌اند ، مانند سخنی است که ابن ابی سَرْح بر زبان می‌آوَرْد . نگرش همسان به این دو ، بدان معناست که آنان سخن شخص کافری همچون ابن ابی سَرْح را به منزله کلام مسلمان (ابن مسعود و اُبی بن کعب) قرار دادند و منزلت آزاد شدگان [ در فتح مکّه ] ⁽¹⁾در نزد آنها ، به پای منزلت مهاجران می‌رسید . چنین رویکردی ، اساس قرآن و شریعت را فرو می‌پاشد .

مشرکان از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌خواستند که بعضی از متون قرآن را از پیش خود تغییر دهد ، وحی الهی بر پیامبر آمد که : « قُلْ مَا یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِن تِلْقَاءِ نَفْسِی

إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا یُوحَی إِلَیَّ » ؛⁽²⁾بگو : از پیش خود ، قرآن را تغییر نمی‌دهم ، جز آنچه را بر من وحی می‌شود نمی‌پیروم .⁽³⁾

هنگامی که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به بَراء بن عازب دعایی را آموخت که در آن این جمله بود «ونبیّک الذی أَرْسَلْتَ» (و به حقّ پیامبرت که فرستادی) و بَراء خواند «وَرَسُولک

الذی أَرْسَلْتَ» پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله او را عتاب کرد و از این کار نهی فرمود و به همان لفظی که او را آموخت (بی‌زیاده و کم) ملزم ساخت .⁽¹⁾

لزوم تعبّد به الفاظ قرآن

تعبّد به نصّ قرآن یک قانون شرعی عمومی است و ائمّه علیهم‌السلام بر پایبندی به آن تأکید داشتند .

عَلاء بن کامل ، از امام صادق علیه‌السلام روایت می‌کند که آن حضرت دعایی را به علاء آموخت که در شامگاه بخواند . در این دعا آمده است :

«لا إلهَ إلاّ اللّه‌ُ ، وَحْدَه لا شریکَ لَه ، لَهُ المُلک ولَهُ الحَمد ، یُحیی وَیُمیت ویُمیت

ویُحیی ، وهو عَلَی کُلِّ شیءٍ قَدیر» ؛ خدایی جز اللّه نیست ، یگانه است و شریک ندارد ، فرمان‌روایی و ستایش برای اوست ، زنده می‌کند و می‌میراند ، و می‌میراند و زنده می‌سازد ، و او بر هر چیزی تواناست .

علاء می‌گوید : «گفتم : «بِیَدِهِ الخَیْر» (خیر به دست خداست) امام علیه‌السلام فرمود : البتّه که خیر به دست اوست ، لیکن آن گونه که من بر زبان آوردم ، بگوی ...⁽²⁾

از عبداللّه بن سِنان ، روایت شده است که امام صادق علیه‌السلام دعای غریق را به وی آموخت ، در این دعا می‌خوانیم : «یا اللّهُ یا رَحمانُ یا رحیمُ ، یا مُقَلِّبَ القُلُوب ، ثَبِّت

قَلْبی علی دینک» ؛ خدایا ، ای خدای بخشنده و مهربان ، ای دگرگون ساز دل‌ها ، قلبم را بر دینت پایدار بدار .

عبداللّه می‌گوید : گفتم : «یا اللّه ... یا مقلّب القلوب والأبصار ...» ؛ خدایا ... ای دگرگون ساز قلب‌ها و نگرش‌ها ...

امام علیه‌السلام فرمود : به راستی که خدا دگرگون کننده قلب‌ها و نگاه‌هاست ، لیکن همان‌گونه بگوی که یادت دادم .⁽¹⁾

هرگاه پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اهل بیت علیهم‌السلام زیادت و کم در دعایی را که به افراد می‌آموختند ، اجازه نمی‌دادند ، چگونه خدای سبحان ، قرائت قرآن را به معنا می‌پسندد و تغییر الفاظ و آوردن واژه‌های مترادف را برمی‌تابد (بر حسب آنچه به ابن مسعود و دیگران نسبت داده‌اند) .

خدای سبحان ، پیامبر را به حفظ الفاظ قرآن ملزم ساخت و جبرئیل امین ، هر سال می‌آمد تا به همراه پیامبر آیات و سوره‌های قرآن را ضبط کند⁽²⁾و آیاتی را که در رویدادها و زمان‌ها و مکان‌های مختلف نازل شد به سوره‌هایی ببرد که پیامبر - در شبی مبارک - قرآن را یکجا دریافت داشت .

همه اینها ، دقّت خدا و پیامبر را در ضبط می‌رساند .

چگونه ممکن است پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اختلاف عُمَر با هشام بن حکیم را (اگر این اختلاف در لهجه نباشد) جایز شمارد و قرائت هر دو را - با هم - صحیح بداند ؟!

نسبت به آنچه درباره اختلاف ابن مسعود و اُبَیّ و یک صحابی دیگر ، روایت کرده‌اند (و اینکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرائت همه‌شان را جایز دانست) همین پرسش مطرح می‌شود .

قرآن، بزرگ‌ترین عامل در هدایتِ مسلمانان وبیرون آمدن آنها از تاریکی‌های جهل به نور سعادت و علم است . هیچ اختلافی در قرآن نیست . مسلمانان به

قرآن نهایتِ عنایت را داشتند ، روزان و شبان آیات را تلاوت می‌کردند و در حفظ قرآن و ساختارِ استوارِ آن به خود می‌بالیدند و به سوره‌ها و آیاتش تبرّک می‌جستند و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آنها را بر این کار ، تشویق می‌نمود .

با چنین اهتمامی ، آیا هیچ خردمندی احتمال می‌دهد که در قرآن تردید پدید آید تا اثبات آن به دو شاهد نیاز یابد ؟!⁽¹⁾

پیرامونِ قرآنی که صبح و شام خوانده می‌شد ، بر زبان آوردنِ چنین سخنی زشت است .

افزون بر این ، رسم چنان است که هرگاه رهبر اُمّتی در حفظِ کتابی توجّه نشان دهد ، آن کتاب ، میان همه آن اُمّت رواج می‌یابد . از اَخبار فراوانی به دست می‌آید

که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به حفظ قرآن تأکید داشت تا آنجا که برای قاری قرآن پس از مرگ وی [ نیز ] منزلت قرار داد ؛ زیرا به مُرده گویند : بخوان و بالا بیا ، آن گونه که در دنیا قرآن را تلاوت می‌کردی ، قرائت کن ؛ چراکه منزل تو در آخرین آیه‌ای است که می‌خوانی‌اش .⁽²⁾

از عایشه روایت شده است که گفت : درجاتِ بهشت به شمار آیاتِ قرآن است ؛ در میانِ بهشتیان ، بالاتر از درجه قاریانِ قرآن وجود ندارد .⁽³⁾

همه اینها در راستای بالا بردن مقام‌های آخرتی است که قاری و حافظِ قرآن به دست می‌آورد .

آیا دیدار سالانه دو شاهد صادق معصوم (پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و جبرئیل علیه‌السلام) برای صحّتِ قرآن و دقّتِ ضبطِ آن کفایت نمی‌کرد تا اینکه در روزگار پس از

پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دو شاهد غیر معصوم را جویا شوند که شهادت دهند فلان آیه یا سوره را از زبانِ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیدند یا در زمان پیامبر آن را نوشتند ؟!

اگر این دو شاهد ، غیر معصوم باشند ، احتمال اشتباه آنها در شنیدن و کتابت هست . از این رو ، نقل‌شان برای اَمثالِ زید بن ثابت ، ارزشی ندارد .

قرائتِ خدا برای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله [ که فرمود : ] « سَنُقْرِئُکَ فَلا تَنسی »⁽¹⁾(بر تو می‌خوانیم و فراموشت نمی‌شود) و اجتماع دو نفری پیامبر و جبرئیل در ماه رمضان هر سال برای ضبط سوره‌ها و آیاتِ قرآن ، سپس اجازه خواندنِ آنها برای مردم [ ارزشمند است ] .

قرائت این آیه‌ها و سوره‌ها از سوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در نماز و سپس خواندنِ آنها

برای امّت ،⁽²⁾و جمع قرآن تحت اشراف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حجیّتِ کامل و بی‌نقص و تمام‌تری را ارزانی می‌دارد .

با این رویکرد ، شهادت فلان شخص نزد زید بن ثابت یا عُمَر [ که فلان آیه جزو قرآن هست ] معنا ندارد و نمی‌توان این کار را دقّت در تدوین و وارسی کامل در ضبط (چنان که اهل سنّت قائل‌اند) شمرد .

باری ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و جبرئیل علیه‌السلام پس از آنکه به دستور خدا (در ماه رمضان هر سال) انتهای نزول تاریخی آیه‌ها و سوره‌ها را تا آن زمان ، تعیین می‌کردند ، به صحابه اجازه می‌دادند که آنها را در نماز بخوانند و در مصحف‌ها بنویسند ؛ زیرا پس از این کار ، آنها قرآنی می‌شد که پیروی آن واجب است ، به دلیل این سخن

خدای متعال که فرمود : « إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ * فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ » ؛⁽¹⁾جمع و قرائت قرآن بر عهده ماست ، هرگاه خواندیمش آن قرائت را پیروی کن .

اگر سوره‌هایی کامل نمی‌شد ، برای سال آینده می‌ماند تا نزول تاریخی‌شان پایان یابد و پس از تکمیل آنها و صدور فرمانِ خدا به اتمامشان و نَسخ‌ناپذیری‌شان ، قرآن بودن آنها برای مردم ، بیان می‌شد .

آیا این قرائت⁽²⁾و این ضبط⁽³⁾دقیق‌تر از ضبطی نیست که اهل سنّت پیرامون جمع قرآن در دوران ابوبکر و عمر قائل‌اند و در قرائت‌ها بر زبان می‌آورند ؟ به ویژه آنکه به امر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ضبط می‌شد و از سوی جبرئیل علیه‌السلام امضا می‌گشت و آن حضرت به صحابه می‌آموزاند .

نزول قرآن ، از ده آیه فراتر نمی‌رفت مگر اینکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله محتوای آنها را به اصحاب یاد می‌داد .⁽⁴⁾

از ابو عبدالرّحمان سُلَمی ، روایت شده است که گفت : یکی از صحابه‌ای که قرآن را به ما یاد می‌داد حدیث کرد که آنان از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ده آیه را فرا می‌گرفتند ، تا علم و عملی را که در آن ده آیه بود نمی‌آموختند ، ده آیه دیگر را دریافت نمی‌داشتند مسند احمد 5 : 410 ، حدیث 23529 .

از ابن مسعود روایت شده است که گفت : از ده آیه فراتر نمی‌رفتیم تا اینکه امر و نهی آنها را بدانیم (المغنی 2 : 6 ، ابن قدامه) .

از ابو العالیه روایت شده است که می‌گفت :

قرآن را پنج آیه پنج آیه بیاموزید ؛ زیرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از جبرئیل علیه‌السلام پنج تا پنج تا می‌ستاند .⁽¹⁾

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در خواندنِ آیات و سوره‌ها برای اصحاب ، نهایت دقّت را به کار می‌بست با اینکه صحابه با آنها مأنوس بودند و به تلاوت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گوش می‌سپردند و بر تلاوت و حفظ و صیانت آنها مداومت داشتند ؛ در نمازهاشان قرآن را تلاوت می‌کردند و در مصحف‌هاشان آن را می‌خواندند .

نیز این مطلب انکار ناشدنی است که فراگیری قرآن ، بخشی از زندگی روزانه‌شان بود .

از عُبادة بن صامت ، روایت شده است که گفت :

هرگاه شخصی می‌خواست هجرت کند ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله او را به یکی از ما می‌سپرد که قرآن را به او بیاموزاند . از مسجد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صدای تلاوت قرآن بلند بود تا آنجا که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دستور داد صداهاشان را پایین آورند تا به اشتباه نیفتند .⁽²⁾

طبیعی است که در این قرائت‌ها (که در عهد پیامبر تلاوت می‌شد) اشتباهی وجود نداشت ، و هیچ یک از کاتبان آنها در حال چُرت ، آنها را ننوشت ؛ زیرا معلّم از سوی پروردگار انتخاب شد « وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ »⁽³⁾(و کتاب خدا را به آنان یاد دهد) و مردم وظیفه داشتند آنچه را می‌آموختند ، قرائت کنند و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

مردمانی را برای تعلیم قرآن گماشت .⁽¹⁾

در روایت‌های دیگر ، اَسامی دیگری آمده است .

بنگرید به ، صحیح بخاری 3 : 1372 و1385 ، حدیث 3549 و3595 .

بنابراین ، در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن به یک قرائت خوانده می‌شد ، میانِ قرائت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و قرائت اُبَی و ابن مسعود و علی علیه‌السلام اختلافی وجود نداشت . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر کسی که قرآن را نمی‌دانست واجب ساخت که قرآن را آن‌گونه که نازل شد ، بیاموزد .

گاه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به کسی که زبانش درست نمی‌چرخید اجازه می‌داد تا هنگام برطرف شدن مشکل تلفظ وی ، به لهجه خودش قرآن را بخواند ، لیکن آنان از این اجازه سوء استفاده کردند و تغییر شکل آیات و قرائت با الفاظ مترادف را جایز شمردند .

ابوبکر از قرائت مُعاذ - با اینکه زنده بود و در مدینه می‌زیست - دست کشید و عُمَر می‌گفت : باید لَحن اُبَیّ را وانهیم .⁽²⁾اختلاف عثمان با ابن مسعود باعث شد از قرائت او روی گرداند .

چرا این خلفا ، قرائتِ این صحابه را که از طبقه نخست بودند ، کسانی که (بر اساس تعبیر ذهبی) قرائتشان را بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عرضه داشتند ، در پیش نگرفتند ؟!

باری ، دیدگاه جمع قرآن با بیّنه و شهود و پذیرش اخبار آحاد در این زمینه ، بی‌ادبی به ساحت قرآن است ؛ خواه قائلان آن عالم باشند و خواه جاهل .

مقدّمه هفتم

اشاره

بر اساس مکتب خلفا ، قرآن از سوی انسان‌های غیر معصوم گردآوری شد . این سخن را مکتب اهل بیت علیهم‌السلام تکذیب می‌کند ؛ زیرا جمع قرآن از سوی انسان‌های غیر معصوم به معنای احتمال سهو و خطا و نسیانِ آنهاست و در نتیجه ، دری را به روی غرض ورزان برای شبهه افکنی در قرآن می‌گشاید ؛ زیرا هرگاه قرآن به صورت متن‌های پراکنده نزد مردم باشد و غیر معصوم آنها را گرد آوَرَد ، در حالت عادی ، این جمع نمی‌تواند - به طور کامل - مطابق با واقع درآید .

در این صورت ، چگونه قرآن ، معصوم و حجّت بر مردم باشد در حالی که به دست غیر معصوم گرد آمده است ؟!

همه اینها با وجود تأکید گرد آوردنده قرآن (یعنی عثمان) بر وجود اشتباه در قرآن است و اینکه عرب به زبان خویش آن را راست و درست خواهد کرد .⁽¹⁾

و سخن ابن عبّاس که کاتب در حال چُرت ، قرآن را می‌نوشت .⁽²⁾

یا سخن عایشه که می‌گوید : این واژه ، خطایی از کاتب است .⁽³⁾

یا این سخن که : نقطه‌های این آیه ، به خاطر پشه‌ای است که بر آن نشست .

یا نقطه بر اثر مرکّبی است که بر پرِ قلم نویسنده ، وجود داشت .

و مانند این سخنان که حقیقتِ قرآن را تغییر می‌دهند « کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ » ؛⁽⁴⁾چقدر جسارت آمیز است سخنی که از دهان اینان بیرون می‌آید .

نگرش اصلاحی و درست: جمع قرآن به دست غیر معصوم ، دروغ است و خیانت به دین ومسلمانان

دیدگاه جمع قرآن به دست غیر معصوم ، بلای بزرگی بر دامنِ شر یعت است . چگونه می‌توان بر قرآن معصومی اعتماد کرد که به دست غیر معصوم نوشته شد ؟!

این شبهه ، فراوان بر ضدّ ما عَلَم می‌شود . از آنچه یکی از پژوهشگران برایم بیان کرد ، پی بُردم که آنان احساس می‌کنند میان اصول ما تناقض وجود دارد :

از سویی معتقدیم قرآن کتابی است که باطل از هیچ سمت و سویی در آن راه ندارد ، در قرآن شکّی نیست ، برای پرهیزکاران کتاب هدایت است .

از دیگر سو به اعتقاد بعضی از مسلمانان ، غیر معصوم عهده‌دار جمع قرآن شد و این امر به معنای امکان ورود خطا در آن است .

اگر به دیدگاه مکتب خلفا قائل شویم ، در راه لغزانی می‌افتیم . تنها مکتب اهل بیت علیهم‌السلام است که از عهده حلّ این اشکال برمی‌آید . از این رو ، چاره‌ای جز رجوع به آنان نمی‌ماند .

از امام باقر علیه‌السلام روایت است که فرمود :

ما أَحَدٌ من هذه الأُمّة جَمَعَ القرآنَ إلاّ وصیّ محمّد ؛⁽¹⁾

هیچ کس - از این امّت - جز وَصیّ محمّد ، قرآن را گرد نیاورد .

نیز از امام باقر علیه‌السلام روایت است که فرمود :

ما ادَّعَی أَحَدٌ مِنَ النّاس أَنَّه جَمَعَ القرآنَ کُلَّه - کما أُنْزِلَ - إلاّ کَذَّاب .

وَما جَمَعَهُ وحَفِظَهُ - کما نَزَّلَه اللّه تعالی - إلاّ عَلیُّ بن أبی طالب وَالأئمّةُ

مِن بَعْده ؛⁽²⁾

هیچ کس جز دروغ‌گو نمی‌تواند ادّعا کند که همه قرآن را - آن گونه که نازل شد - گرد آوَرْد .

قرآن را (آن گونه که خدای متعال نازل کرد) جمع آوری و حفظ نکرد مگر علیّ بن ابی طالب و امامان بعد از آن حضرت .

و فرمود :

ما یَسْتَطیعُ أَحَدٌ أَن یَدَّعی أَنَّ عِنْدَه جمیعُ القرآنِ ، کُلُّه - ظاهِرُهُ وَباطِنُهُ - غَیْرَ الأَوصیاء ؛⁽¹⁾

هیچ کس نمی‌تواند ادّعا کند که همه قرآن (ظاهر و باطن آن) نزد اوست مگر اَوصیا .

رویکرد وجود اشتباه در قرآن و پذیرش تأویل‌های باطل ، کسانی مانند «مینگانا» را واداشت که برای دریافتِ واقع ماجرا به منابع غیر اسلامی رجوع کند ، همچون :

مراجعه به مناظره عَمْرو عاص و اُسقف اعظم مونوفیزیت «آنتیوخ جان اوّل»⁽²⁾در سال 18 هجری (برابر با سال 639 میلادی) .

مراجعه به نامه اُسقف «نی نوه»⁽³⁾معروف به «ایشویاب سوّم»⁽⁴⁾کسی که در رساله‌اش به مسلمانان اشاره کرده است .

رخدادهایی که «جان بار پِنکایی»⁽⁵⁾درسال 70 هجری (690 میلادی) می‌آورد.

وی از رهگذر نقل این متون ، می‌خواست در حجیّت قرآن تشکیک کند و بیان دارد که قرآن در عهد پیامبر و ابوبکر و عُمَر ، وجود نداشت .

وی روشن می‌سازد که جمع قرآن به دست غیر معصوم ، به شرق شناسان میدان داد که بر ادّعاهاشان بیفزایند تا آنجا که یکی از آنها به صراحت بیان می‌دارد که در منابعِ مسیحی معاصر با عهد عثمان ، نامی از کتاب مقدّس مسلمانان (قرآن) نیامده است .⁽¹⁾

در این پژوهش ، دروغ بودن این سخن و بطلانِ آن روشن خواهد شد و اینکه قرآن در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گردآوری شد و تدوین یافت و آن حضرت قرآن را با مکث بر مردم می‌خواند و به آنان اجازه می‌داد قرآن را تلاوت کنند و در مصحف‌ها بنویسند ، هرچند ناقص باشد .⁽²⁾

همه اینها برای محافظت از قرآن بود .

شوالی ، در این باره می‌نویسد :

عالمان مسیحی (در غرب) ناخودآگاه یا با استعاره ، بسیاری از نگرش‌ها را (که عین همان بینش‌های فرهنگ اسلامی یا شبیه آنهاست) توسعه دادند .

وی - سپس - بعضی از تفسیرهای اسلامی را از حروف مقطّعه ، می‌آورد :

« الر »⁽³⁾أنا اللّه أری ؛ الرَّحمن (الإتقان : 486) ؛ منم خدای بینا ؛ بخشنده .

« الم »⁽⁴⁾أنا اللّه أعلم ؛ الرَّحمن (الإتقان : 486) ؛ منم خدای دانا و بخشایشگر ؛

اللّه لطیف مجید (الإتقان : 490) ؛ خدای لطیف و ستوده .

« المر »⁽¹⁾أنا اللّه أعلم وأری (تفسیر بیضاوی ، ذیل آیه اوّل سوره رعد) ؛ منم خدای دانا و بینا .

« المص »⁽²⁾اللّه الرّحمن الصَّمد ؛ المُصَوِّر ؛ أنا اللّه أفضل ؛ أنا اللّه الصّادق (الإتقان : 486) ؛ خدای بخشاینده و بی‌نیاز ؛ تصویرگر ؛ منم خدای برتر ؛ منم خدای راستین ؛ « أَلَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ »⁽³⁾(الإتقان : 493) ؛ آیا سینه‌ات را گشاده نساختیم .

« حم »⁽⁴⁾الرَّحمن الرَّحیم (الإتقان : 487) ؛ خدای بخشنده مهربان .

« ص »⁽⁵⁾صَدَقَ اللّه‌ُ ، أُقسم بالصَّمد الصّانع الصّادق ؛ صادِ یا محمّد عملک بالقرآن ؛ صادَ محمّدٌ قلوبَ العِباد (الإتقان : 493) ؛ خدای راست گفت ؛ سوگند به آفریدگار بی‌نیاز راستین ؛ ای محمّد ، عملت را با قرآن بسنج ؛ محمّد دل بندگان را صید کرد .

« طس »⁽⁶⁾ذو الطَّوْل القُدّوس الرَّحمن (الإتقان : 487) ؛ خدای توانا ، پاک دامن ، بخشاینده .

« طسم »⁽⁷⁾ذو الطَّوْل القُدّوس الرَّحمن (الإتقان : 487) ؛ خدای توانمند ، پاکیزه ، بخشنده .

« طه »⁽¹⁾ذوالطَّوْل (الإتقان : 487) ؛ صاحب قدرت .

« ق »⁽²⁾قاهر ؛ قادر (الإتقان : 487) ؛ قُضِیَ الأَمْرُ ؛ أُقسم بِقُوَّة قَلْب محمّد ؛ قِفْ یا محمّد عَلَی أداءِ الرِّسالة (الإتقان : 493) ؛ خدای پیروز ؛ توانا ؛ امر انجام شد ؛ سوگند به قوّت قلب محمّد ؛ ای محمّد بر اَدای رسالت ، پایدار بمان .

شوالی ، بعد از این سخن ، نظر «نُلدکه» را (در چاپ اوّل کتاب تاریخ القرآن) می‌آورد که :

وضعِ این حروف ، از خود محمّد نیست ... شاید این حروف نشانه‌های ملکیّت باشند که صاحبانِ نسخه‌ها آنها را نهادند ؛ همان نسخه‌هایی که در نخستین جمعِ قرآن که زید بر عهده گرفت به کار رفت و بعدها - به سبب اهمال - جزئی از شکل نهایی قرآن شد .

وی ، ادامه می‌دهد :

آنچه این مطلب را تقویت می‌کند این است که : مجموع سوره‌های پشت سرهمی که در زمان‌های مختلف پدید آمدند ، با نشانه « حم » آغاز می‌شود . این روند ، این گمان را برمی‌انگیزد که این سوره‌ها از روی نسخه اصلی نوشته شد که به ترتیب « حم » را داشت . بعید نیست که این حروف اوّل سوره‌ها ، اَسامی مالکانِ نسخه‌ها باشد .

در این صورت ، می‌تواند « الر » اشاره به «زُبَیر» باشد و « المر » اشاره به «مُغِیره» و « طه » اشاره به «طَلْحَه» یا «طلحة بن عبیداللّه و « حم » و « ن » اشاره به «عبدالرّحمان» ...⁽³⁾

به سخن «نُلدکه» نیک بنگرید که چگونه از وجود تفسیر به رأی - نزد بعضی از مسلمانان - سوء استفاده می‌کند تا تفسیر دیگری را - از پیش خود - برای حروف مقطّعه ارائه دهد . تفسیر زشت و ناچسبی که هیچ یک از عالمان مسلمان و فرزانگانشان آن را نمی‌پذیرند ؛ زیرا درست است که حروف مقطّعه از سوی پیامبر وضع نشد ، امّا خدای بزرگ آنها را وضع کرد و این حروف در قرآن آمد و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در نمازش آنها را می‌خواند . نیز این حروف - به هیچ اختلافی - در مصحف‌های همه صحابه وجود داشت .

یکی از خاورشناسان به نام «لُث»⁽¹⁾سخن «نُلدکه» را نقد می‌کند و بر ادّعای وی می‌تازد و آن را برساخته خودش می‌داند .

آری ، اهل سنّت با این تفسیر (و تفسیرهای دیگر) می‌خواهند بگویند که قرآن در عصرهای پس از وفات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله جمع‌آوری شد و صحابه این حروف را در قرآن نهادند .

این امر ، راز بیم پیامبر را از تفسیر به رأی (و اینکه این کار دین را ویران می‌سازد) روشن می‌سازد .

باری ، نگرش مکتب اهل بیت علیهم‌السلام درباره جمع قرآن ، دیدگاه راست و درست است و از نگرش مکتب خلفا ؛ عقلا نی‌تر و منطقی‌تر می‌باشد .

آیة اللّه خویی رحمه‌الله برای این مسئله ، مثالِ واقعی از زندگی روزمره را می‌آورد و از رهگذر آن ، ضعف نگرش اهل سنّت را تبیین می‌کند و می‌نگارد :

هرگاه متصدّی جمع قرآن ، شخص غیر معلوم باشد ، عادت اقتضا دارد که چیزهایی از دستش برود ؛ چنان که در کسانی که عهده‌دار

گردآوری اشعار پراکنده یک شاعر (یا چند شاعر) می‌شوند ، این امر نمایان است .

این حکم ، به مقتضای عادت ، یک حکم قطعی است و یا دست کم [ با این شیوه ] احتمال وقوع تحریف هست ؛ چراکه احتمال دارد بر بعضی از آیاتی که از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیده شد ، دو شاهد فراهم نیاید . از این رو ، اطمینانی به عدم کاستی در قرآن باقی نمی‌ماند .⁽¹⁾

مقدّمه هشتم

اشاره

بر پایه ادّعای مکتب خلفا ، جمع و تدوین قرآن ، بعد از دو دهه از وفات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صورت گرفت و این امر - به طور مشخّص - در روزگار فتنه و پیدایش مذهب‌های نو و اندیشه‌های فاسد ، قوز بالا قوز شد⁽¹⁾.⁽²⁾

چگونه می‌توان بر قرآنی اعتماد کرد که در زمان فتنه تألیف یافت و از محفوظات صحابه (و نه از نوشته‌های آنها) گرفته شد ؟!

به معنای روشن‌تر ، چگونه می‌توان بر قرآنی اعتماد کرد که با اشراف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و زیر نظر آن حضرت ، جمع و تدوین نگشت و از نوشته‌های اصحاب و کاتبان بی‌واسطه وحی ، گرفته نشد ، بلکه پس از دو دهه ، از محفوظات آنها جمع‌آوری گردید ، در حالی که آنان معصوم نبودند ، اشتباه و خطا می‌کردند و کم و زیاد می‌نمودند .

عدم اشراف پیامبر یا وصیّ آن حضرت بر حفظ و نگارش قرآن - به اعتراف عقل و نقل - از حجیّتِ آن می‌کاهد .

نگرش اصلاحی و درست: دیدگاه جمع قرآن در زمان فتنه به حجیّت قرآن آسیب می‌زند

در این کتاب ، ثابت کرده‌ایم که بخش بزرگی از قرآن ، در دورانِ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

جمع‌آوری شد و نوشته و مرتّب گردید⁽¹⁾و ادّعای جمع قرآن ، دو دهه بعد از رحلت پیامبر و در زمان فتنه (آن گونه که اهل سنّت می‌گویند) خطای آشکاری است و از این رهگذر ، بر قرآن اشکال وارد می‌آید و گوشه و کنایه زدن به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امام علی علیه‌السلام و بزرگان صحابه (مانند : ابن مسعود ، اُبَیّ بن کعب ، مُعاذ بن جبل و دیگر صحابه برجسته‌ای که قرآن را در روزگار پیامبر گرد آوردند) و فرو کاستن شأن و منزلت آنها میدان می‌یابد .

تا آنجا که از عُمَر (بر پایه روایت بخاری از ابن عبّاس) نقل شده است که درباره اُبَیّ ، گفت :

قاری‌ترین ما اُبَیّ است ! ما گویش او را وامی‌نهیم .⁽²⁾

در روایت دیگری آمده است که عُمَر گفت :

در منسوخ خوانی ، قاری‌ترین ما اُبَیّ است .⁽³⁾

بر اساس این سخن ، با اینکه عُمَر اعتراف می‌کند که اُبَیّ قاری‌ترین امّت است (و قرائتش را بی واسطه از پیامبر آموخت) آگاهانه و به عمد ، قرائت اُبَیّ را کنار می‌گذارد .

این کلام عُمَر ، یعنی چه ؟ مخالفتِ آشکار وی با پیامبر [ با این سخن ] چه توجیهی دارد ؟

نیز عثمان از شأن ابن مسعود کاست و هیچ اختلافی در این مطلب نیست که وی قرائت ابن مسعود را ملاک قرار نداد .

شایان توجّه است که مکتب اهل بیت علیهم‌السلام دیدگاه جمع قرآن را در دورانِ پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برنمی‌تابد و بیان می‌دارد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از همان آغاز بعثت ، قرآن را

به اصحاب می‌آموزاند ؛ « وَقُرْآناً فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلَی مُکْثٍ » ؛⁽¹⁾قرآن را بخش‌هایی کردیم تا با درنگ بر مردم بخوانی .

در این رویکرد ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گروهی از اصحاب را برای تعلیم قرائتِ قرآن به مسلمانان تعیین کرد و خود پیامبر بر کتابتِ قرآن و ترتیبِ آیات آن اشراف داشت ، لیکن جمع نهایی و یک شکل سازی آن را به امام علی علیه‌السلام وانهاد .

دستاورد روایت‌ها و احادیث مکتب خلفا ، کسانی مانند بلاشر و دیگران را واداشت که به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گوشه زنند و بر آن حضرت و بر رسالتش جسارت ورزند و بگویند که آن حضرت - در آغاز بعثت - نمی‌دانست که از جانب خدا مبعوث است و رسالتش جامعه را دگرگون می‌سازد . وی در پی ارتباط با یهود ، این را فهمید و دریافت که باید شریعت خویش را تدوین کند و قرآن را بنگارد .

وی می‌افزاید :

اختلاف در شمار کاتبان وحی ، مهم‌ترین دلیل بر نادرستی کتابت قرآن در عهد محمّد است . طرح وجود کاتبان وحی ، برای پشتیبانی از دیدگاه کتابت قرآن در عهد وی ، سامان‌دهی شد .

نیز کتابت در عصر محمّد سودمند نبود ؛ زیرا بسیاری از مردم عرب ، خواندن و نوشتن نمی‌دانستند تا از آن بهره ببرند (به عکس حفظ) .

همچنین تنگدستی از مهم‌ترین سبب‌های عدم جمع قرآن در دوران آن

حضرت است . اینکه گفته‌اند : «رسول خدا ، قرآن را نظم و ترتیب داد» درست نمی‌باشد .⁽¹⁾

گرچه یکایک این عبارت‌های «بلاشری» باطل است و ما در بعضی از آثارمان به آنها پاسخ داده‌ایم و جواب دیگری در همین کتاب خواهد آمد ، لیکن مهم این است که بسیاری از جمله‌های وی به روایات اهل سنّت مستند است و این امر ، انسان را می‌جِزاند . کسانی چون سلمان رشدی ، از همین روایت‌ها سوء استفاده کردند و آنها را پایه استدلالشان قرار دادند .

باری ، عملکرد خلفا به «جان گیل کرایس» و دیگر خاور شناسان میدان داد که بگویند :

هدف حقیقی عملکرد خلفا این بود که سلطه سیاسی قاریان را در شهرهایی پایان دهد که عثمان وجهه سیاسی‌اش را (به خاطر سیاستی که در پیش گرفت) در آنها از دست داد ؛ زیرا (به جای صحابیان وفادار به پیامبر در طول زندگی‌شان) خویشاوندانش را - که از بنی امیّه بودند و دشمنان محمّد به شمار می‌آمدند - بر کارها گمارد .⁽²⁾

بنابراین ، دامن زدن خلفای سه گانه و پیروان آنها به دیدگاه جمع قرآن پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و این ادّعا که قرآن در عهد پیامبر نگارش نیافت ، مجال گسترده‌ای را برای کسانی فراهم آورد که می‌خواهند در حجیّت قرآن شک برانگیزند .

مسئله شایان تأکید در اینجا پریشان‌گویی و شیوه نااستوار عالمان مکتب خلفاست :

آنان از سویی - در کتاب‌های حدیثی و درایی و رجالی و فقهی‌شان - به لزوم احتیاط و پرهیز از احادیثی که دوران فتنه⁽¹⁾بروز یافت ، گرایش دارند و عمل به این احادیث را بی پیرایش و وارسی ، جایز نمی‌دانند .

از دیگر سو ، می‌گویند قرآن در زمان فتنه گردآوری شد .

می‌پرسیم : با این رویکرد ، چگونه می‌توان قرآنی را پذیرفت که در ایّام فتنه جمع‌آوری گردید ؟!

عالمان اهل سنّت (با توجّه به تعاملی که با اخبار دوران فتنه دارند) باید این سؤال را پاسخ دهند و [ این دو گانگی را ] حل کنند .

امامان اهل بیت علیهم‌السلام پشتوانه عدم تحریف قرآن

شیوه‌ها و مقدّمات نادرستی که از سوی مکتب خلفا بنا نهاده شد ، نزدیک بود امّت را سوی تحریف لفظی قرآن بکشاند ، لیکن اهتمام صحابه و اهل بیت به قرآن (و در رأس آنها امام علی علیه‌السلام) و شهرت قرآن در میان مسلمانان و قرائت با درنگ از سوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله (و خواندن قرآن در شب و روز از حفظ ، و نگاه به مصحف) قرآن را از آفت‌ها مصون و محفوظ داشت و به دور از آسیب‌ها ، ماندگار ساخت .

امّا احتمالِ تحریف معنوی باقی می‌ماند ؛ چراکه آنان - در عصرهای نخست - قرائت‌های مختلف را (با وجود گرایش‌های گوناگون مذهب‌ها و فرقه‌ها) صحیح انگاشتند . این کار - که به وجوهی از زبان عربی صورت می‌گرفت - به اهل بدعت و هواپرستان میدان داد آرای پوچ خویش را بر دین تحمیل کنند و این امر - بی‌تردید - خیانت به قرآن بود .

امام علی علیه‌السلام آشکارا از نقش راویان در شعله‌ور سازی اختلاف قرائت‌ها ، پرده برمی‌دارد آنجا که می‌فرماید : «دروغ بافتند ! قرآن یکی است ، از نزد خدای یگانه نازل شد ، اختلاف از سوی راویان پدید آمد» .⁽¹⁾

مانند این سخن از امام صادق علیه‌السلام حکایت شده است که فرمود :

أَصحاب العَربیّة یُحَرّفُونَ الکَلِمَ عن مَواضِعه ؛⁽²⁾

عربی‌دان‌ها ، سخن را جا به جا می‌کنند .

این موضوع را در پایان کتاب روشن خواهیم ساخت .⁽³⁾

بعید نمی‌نماید که این نهی امام علی علیه‌السلام (که درباره عدم استدلال به قرآن در گفت و گو با خوارج است ، چراکه قرآن وجوه گوناگونی دارد) بدین معناست که در قرآن تفسیرهای متعدّدی هست ، هر فرقه‌ای - حتّی فرقه‌های باطل - از قرآن دلیل می‌آورند .

در جایز نبودن چند گویش در قرآن و اختلاف در آن (و لزوم پیروی از آنچه میان مسلمانان مشهور است) از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهروایت شده است که فرمود :

لَو أَنَّ النّاسَ قَرَؤُوا القرآنَ کما أَنْزَلَ اللّه‌ُ ما اخْتَلَفَ اثنان ؛⁽⁴⁾

اگر مردم قرآن را آن گونه که خدا نازل فرمود ، می‌خواندند [ هیچ کدامشان ، حتّی ] دو نفر در آن اختلاف نمی‌کردند .

یعنی اگر مردم مقصود واقعی قرآن را - که خدا بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل کرد -

درمی‌یافتند و به آنچه میان مسلمانان ثابت است ، چنگ می‌آویختند ، دو نفر هم دچار اختلاف نمی‌شدند .

این روایت ، گویای آن است که اختلاف از جانب خدا و پیامبر نمی‌باشد ، بلکه از سوی راویانی پدید آمد که قرآن را به شیوه‌های مختلف خواندند و به شکل‌های گوناگون - در دوران پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - تفسیر کردند .

کسی که به جای « أَوْ لاَمَسْتُمُ النِّسَاءَ »⁽¹⁾یقین دارد که قرائت این آیه «أو لَمَسْتُم النّساء» است ، معنای دیگری از آن می‌فهمد ؛ زیرا «ملاسمه» به معنای عمل زناشویی می‌باشد و «لمس» به معنای تماسِ دست است .

در قرائتِ «حَتَّی یطَّهَّرْن» به جای « حتّی یَطْهُرْنَ »⁽²⁾نیز اختلاف معنا آشکار است . در شیوه نخست ، ارتباط جنسی با همسر جز پس از غُسلِ حیض جایز نمی‌باشد و در قرائتِ دیگر ، شوهر می‌تواند با همسرش پس از بند آمدن خون حیض (و پیش از غسل) عمل زناشویی انجام دهد .

نیز بعید به نظر نمی‌رسد که همین تحریف معنوی ، راز سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله باشد که به امام علی علیه‌السلام فرمود : تو برای تأویل قرآن با مردم می‌ستیزی ، چنان که من برای تنزیل آن جنگیدم .⁽³⁾

این سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بدان معناست که جنگ امام علی علیه‌السلام در دفاع از قرآنی است که از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آموخت و در راستای پاسداری از مفاد وحیی است که بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل شد و آن حضرت آن را فراگرفت .

به همین خاطر می‌بینیم که امام علی علیه‌السلام درباره قرآنی که گرد آورد ، می‌فرماید :

وَلَقَد أَحْضَرُوا الکتابَ کَمَلاً مُشْتَمِلاً عَلَی التَّنْزیل وَالتَّأْویل ؛⁽¹⁾

کتاب کاملی را در دسترس دارند که تنزیل و تأویل را در بر دارد .

خدای سبحان بیان می‌دارد که در میان امّت ، کسانی‌اند که تأویل و تفسیر قرآن را درمی‌یابند و باید به آنها رجوع کرد ؛ زیرا «محکم» یعنی آنچه بر امّت مشتبه نمی‌شود و همگان آن را می‌دانند . اشتباه ، بیشتر از ناحیه آیات متشابه پیش می‌آید و تنها شخص معصوم می‌تواند آن را روشن سازد .

باری ، روایات ، به وجود کسانی - در میان مردم - اشاره دارد که تأویل آیات متشابه را می‌دانند . اینان راسخان در علم‌اند . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برای ابن عبّاس دعا کرد که خدا او را در دین فقیه گرداند⁽²⁾و حکمت⁽³⁾و تأویل⁽⁴⁾قرآن را به وی بیاموزاند.

از امام صادق

علیه‌السلام روایت شده است که فرمود :

نَحْنُ الرَّاسِخُونَ فی العلم ، وَنَحْنُ نَعْلَمُ تَأْویلَه ؛⁽⁵⁾

ژرف اندیشان ، ما خاندانیم و ماییم که تأویل قرآن را می‌دانیم .

علیّ بن ابراهیم و محمّد بن مسعود عیّاشی ، در تفسیرشان از بُرَید بن معاویه ، از امام باقر علیه‌السلام روایت می‌کنند که فرمود :

برترین راسخان در علم ، پیامبر است . خدا همه تنزیل و تأویلی را که نازل فرمود ، به او یاد داد (خدا چیزی را بر پیامبر نازل نکرد که تأویل آن را به وی نیاموزاند) و اَوصیای بعد از پیامبر ، همه آنها را می‌دانند .⁽⁶⁾

آری ، امامان اهل بیت علیهم‌السلام شیعیان را از تفسیر به رأی بیم دادند و قواعدی برایشان ترسیم کردند که آنان را از انحراف مصون می‌دارد و حقایق فراوانی را به آنها آموختند ؛ اینکه :

قرآن را به طور کامل ، جز معصوم علیه‌السلام نمی‌فهمد .⁽¹⁾

مقصود از این عبارت ، فهم کامل است یعنی فهم ظاهر و باطن چراکه قرآن برای عموم مردم نازل شد و خطاب‌های آن همه مسلمانان را در بر می‌گیرد .

قرآن را درنمی‌یابد مگر کسانی که مخاطب آن‌اند .⁽²⁾

معصومان علیهم‌السلام همان راسخان در علم‌اند .⁽³⁾

معصومان علیهم‌السلام اهل علم قرآن‌اند .⁽⁴⁾

معصومان علیهم‌السلام گنجه‌داران علم الهی‌اند .⁽⁵⁾

و مانند این عبارات .

این سخنان بدان معنا نیست که ائمّه علیهم‌السلام به عدم حجیّت ظواهر قرآن معتقدند یا عموم مردم نمی‌توانند ظاهر قرآن را بفهمند ، گرچه بعضی از اَخباری‌ها کوشیده‌اند از این روایات برای عدم حجیّت ظاهر قرآن ، بهره ببرند .

حجیّت ظواهر در قرآن (و دیگر سخنان) یک امر عقلی و شرعی است و بر امکان فهم قرآن از سوی عموم مردم دلالت دارد ؛ چنان که خدا می‌فرماید :

« کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَیْکَ مُبَارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیَاتِهِ » ؛⁽⁶⁾این قرآن ، کتاب مبارکی است ، سویت نازل کردیم تا در آیاتش نیک بیندیشند .

« إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرْآناً عَرَبِیّاً لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ » ؛⁽¹⁾قرآن را به زبان عربی نازل کردیم تا شاید عقلتان را به کار بندید .

« هذَا بَیَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًی وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ » ؛⁽²⁾این قرآن ، برای مردم ، بیان است و برای پرهیزکاران ، هدایت و اندرز .

امامان علیهم‌السلام می‌خواستند - برای مردم - بیان دارند که در قرآن رازهایی نهفته است و مفاهیم و نکته‌ها و اشاراتی وجود دارد که حقیقت آنها را جز کسانی که مخاطبان قرآن‌اند درنمی‌یابند و آنان ، همان معصومان علیهم‌السلام اند .

تأویل و تفسیر قرآن ، با گرایش اهل بدعت و نظرات آنها (به دور از واقع) امکان پذیر است ؛ چراکه قرآن وجوه گوناگونی دارد ، امّا شیعه باید در این کار ، درنگ ورزد و تفسیر صحیح قرآن را از همتای قرآن (عترت پیامبر) بستاند ، نه از دیگران .

نیز اصحاب این مذاهب ، حق ندارند دین را طبق هوایِ نفسشان تفسیر کنند .

بنابراین ، جامع علوم قرآن ، باید معصوم باشد .

حقیقت قرآن را جز اهل بیت علیهم‌السلام درنمی‌یابد

از بَشیر دَهَّان روایت شده است که گفت : شنیدم امام صادق علیه‌السلام می‌فرمود :

خدا طاعت ما را در کتابش واجب ساخت . مردم در نشناختن ما عذر و بهانه‌ای ندارند . اموال نفیس و گزیده ، به ما تعلّق دارد و اَنفال از آنِ ماست و گزاره‌های ناب و لطیف قرآن ، ویژه ما می‌باشد .

نمی‌گویم ما غیب گوییم [ لیکن ] کتاب خدا را می‌دانیم و کتاب خدا هر چیزی را در بر دارد .

خدا علمی را به ما آموخت که به اَحَدی غیر از ما آن را یاد نداد ، و فرشتگان و رسولانش را از علمی برخوردار ساخت که ما بدان آگاهیم .⁽¹⁾

از حَکَم بن عُتَیبه روایت شده است که مردی امام حسین علیه‌السلام را در «ثَعْلَبیّه» دیدار کرد ، آن حضرت روانه کربلا بود . وی بر حسین علیه‌السلام درآمد و سلام داد . امام علیه‌السلام پرسید : از کدام سرزمینی ؟ گفت : اهل کوفه‌ام . امام علیه‌السلام فرمود :

ای برادر کوفی ، اگر در مدینه به دیدارم می‌آمدی ، جای پای جبرئیل را در خانه‌مان و نزول وی با وحی بر جدّم را نشانت می‌دادم .

ای برادر کوفی ، آیا می‌شود سرچشمه علمِ مردم ما باشیم و خودمان چیزی ندانیم ؟! این کار ناشدنی است .⁽²⁾

از ابو صَبَّاح روایت شده است که گفت : به خدا سوگند ، جعفر بن محمّد برایم فرمود :

خدا تنزیل و تأویل [ قرآن ] را به پیامبرش آموخت و پیامبر آن را به علی یاد داد .⁽³⁾

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله معصوم اوّل در اسلام است . آن حضرت ، همه علمش را به وصیّ خود امام علی علیه‌السلام آموزاند . علی علیه‌السلام آنچه را پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در تنزیل و تأویل و تفسیر قرآن فرمود ، نوشت ،⁽⁴⁾سپس آن نوشته‌ها را نزد امامان از نسل خود

سپرد . آن کتاب ، هم اکنون نزد قائم آل محمّد علیه‌السلام موجود است .⁽¹⁾

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در سخن زیر به این کار تصریح دارد :

إنَّ اللّه‌َ أَنْزَلَ عَلَیَّ القُرآنَ وَهُوَ الَّذی مَن خالَفَهُ ضَلَّ وَمَنِ ابْتَغَی عِلْمَه عند غَیر عَلیّ هَلَکَ ؛⁽²⁾

خدا قرآن را بر من نازل فرمود . قرآن کتابی است که هرکس با آن مخالفت ورزد ، گمراه می‌شود و هرکه علم را نزد غیر علی بجوید ، هلاک می‌گردد .

در روایت دیگری از معصوم علیه‌السلام نقل شده است که :

مردم باید قرآن را آن گونه که نازل شد بخوانند و هرگاه تفسیر آن را خواستند ، پیش ما بیایند و هدایت جویند .⁽³⁾

از سوی دیگر ، صحابه ، چیز دیگری را روایت می‌کنند .

بعضی از معاصران پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عمق نصّ قرآن یا بعضی از لغات آن را درنمی‌یافتند . اینان از جهتی به وحی و کسب علوم وحیانی اهمیّت نمی‌دادند و از دیگر سو ، نمی‌خواستند ناتوانی علمی‌شان آشکار شود . از این رو ، آن گونه که خود می‌خواستند به قرآن استدلال می‌کردند و به فهمی دور از واقع دست می‌یافتند .

همین امر برای آنها و پیروانشان ، مشکل جهل و سر در گمی را رقم زد و درِ یاوه بافی را دو لنگه گشود که باید در جای دیگر به توضیح آن پرداخت .

مقدّمه نهم

اشاره

مکتب خلفا [ و پیروان آنها ] ، قرائت‌های نامتعارف را در کنار قرائت متواتر تشریع کردند و شنود جمعی را به منزله نقل از طریق عرضه قرآن بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شمردند و کوشیدند به همه قرائت‌ها مشروعیّت بخشند با این بیان که آنها گزینه‌هایی‌اند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از رهگذر «حروف هفت گانه» (= حدیث ساختگی سبعة احرف) تشریعشان کرد و بدین ترتیب ، قرائت‌های سهوی و تسامحی‌شان را در قرآن وارد ساختند .

نگرش اصلاحی و درست

این رویکرد ، از سویی فروکاستن از شأنِ قرآن است و از دیگر سو ، به تواتر قرائت‌های نا معتبر اهتمام دارد .

اساس این مقدّمه ، به مقدّمات پیشین نزدیک می‌باشد و ادّعای آنان ، قرآن را نشانه می‌رود و حجیّتِ آن را فرو می‌پاشد .

شأن قرآن بالاتر از دیگر چیزهاست . قرآن ، کتابی است که انگیزه‌های فراوانی برای نقل متواتر آن وجود داشت ؛ چراکه زیر بنای قانون گذاری اسلامی بود و معجزه جاویدان آن به شمار می‌آمد .

هر چیزی که انگیزه‌های نقلش فراوان باشد ، خواه ناخواه ، تواتر می‌یابد .

تن دادنِ خلفا به طرح دو شاهد و زیاد شدن احتمال اینکه منشأ قرائت‌های سهوی و خودجوشی که از سوی بعضی از صحابه و خلفا بروز می‌یافت ، به خاطر فراموش کردنِ لفظ آیات (همراه با محافظت آنها بر معنا یا اصل اندیشه) باشد .

مانند قرائت « طَلْحٍ مَنضُودٍ »⁽¹⁾(خوشه‌های موز) به «طلعٍ منضود» (خوشه‌های

خرما) یا « طَعَامُ الأَثِیمِ »⁽¹⁾(خوراک گناهکاران) به «طعام الیتیم» (غذای یتیمان) یا « کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ »⁽²⁾(مانند پشم زده شده) به «کالصوف المنفوش» و نظیر این موارد .

ابوبکر و عُمَر با اعتراف به گوناگونی قرائت‌ها در مصحف‌هاشان ، خواستند با این مشکل مقابله کنند ، لیکن سختی قانع کردنِ مسلمانان به این امر ، آن دو را - در دوران خویش - از امضای مصحفشان و همگانی سازی آن ، ناکام ساخت .

بلکه در برابر تصحیح ابوبکر و عُمَر و قرائت آن دو ، مخالفت عملی از سوی امّت آشکار شد و به خواستِ آن دو در وارد کردنِ آیاتی در قرآن ، تن ندادند ؛ مانند : «وجائت سکرة الحقّ بالموت»⁽³⁾(با آمدن مرگ ، بیهوشی گریز ناپذیر ، فرا رسید)⁽⁴⁾و آیه سنگسار پیرمرد و پیرزن .

امّت - فقط به آنچه در روزگار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آموختند ، پای فشردند .

همین امر ، عثمان را واداشت که به آنچه نزد امّت تواتر دارد بازگردد و از قصد خویش دست کشد . وی به خواست اُمّت تن داد و به آنچه همگان پذیرفته‌اند گردن نهاد . از این رو ، آنچه را که مشهور بود و همه آن را باور داشتند ، گرد آورد و به آنچه در گذشته ابوبکر و عُمَر گرد آوردند ، بسنده نکرد .

عثمان کوشید قرآنش به نگارش درآید و موارد اختلافی میان مسلمانان ، به شکلی در آن جمع گردد که همه را خوشایند افتد .

به همین خاطر ، در قرآنِ کنونی ، قرائت‌های نامشهور را نمی‌بینیم ، هرچند کسانی از آنها دفاع کنند .

در قرآن امروزین ، موارد زیر وجود ندارد :

«غیر المغضوب علیهم وغیر الضالّین» که عُمَر آن را می‌خواند .⁽¹⁾

ابو حیّان اندلسی در «البحر المحیط 1 : 150» می‌نویسد : عُمَر و اُبَیّ «وغیر الضالّین» قرائت می‌کردند .

«آیه رجم «الشیخ والشیخة» (هر گاه پیرمرد و پیرزن زنا کنند ...) عُمَر به زیادت این آیه در قرآن ، فرا می‌خواند .⁽²⁾

می‌ترسم با گذشتِ زمان ، روزی فرا رسد که بگویند : «در کتاب خدا ، سنگسار را نمی‌یابیم» و با ترک واجبی که خدا نازل کرد ، گمراه شوند ...

در همین کتاب صفحه 2633 آمده است که عُمَر گفت : اگر مردم نمی‌گفتند که عُمَر در قرآن افزود ، آیه رجم را به دست خویش می‌نوشتم .

در «الأحادیث المختاره 3 : 371 ، حدیث 1166» می‌خوانیم : در خبر آمده است : «پیرمرد و پیرزن ، هرگاه زنا کردند ، به عنوان شکنجه الهی حتماً آنها را سنگسار کنید و خدا شکست‌ناپذیر و حکیم است» می‌گوید : سند این روایت ، صحیح است .

در «مسند احمد 5 : 183 ، حدیث 21636» آمده است که عُمَر گفت : چون این آیه نازل شد ، بر پیامبر درآمدم ، گفتم : آن را برایم بنویس .. .

«إذا کنّا عظاماً ناخره»⁽³⁾

دلیل کسانی که آن را « نَخِرَة » می‌خوانند این است که در کلام عرب ، بیشتر این تلفّظ وجود دارد و نیز از علی علیه‌السلام روایت شده است که « نَخِرَة » قرائت کرد .

این قرائت ، از عُمَر ،⁽¹⁾ابن عُمَر ،⁽²⁾ابن زُبیر ،⁽³⁾و دیگران حکایت شده است .

«حَیّ القیّام»⁽⁴⁾

بخاری در «صحیح بخاری 6 : 2709 ، حدیث 7004» در دفاع از عُمَر می‌نویسد : مجاهد می‌گوید « القَیُّومُ » یعنی قائم بر هر چیزی ، عُمَر «القیّام» قرائت می‌کرد و این دو واژه - هر دو - مدح‌اند .

«فامضوا إلی ذکر اللّه»⁽⁶⁾

در «سنن بیهقی 3 : 227 ، حدیث 5659» از سالم ، از اُبی روایت شده است که گفت : نشنیدم که عُمَر جز قرائت «فامضوا إلی ذکر اللّه» را بر زبان آوَرَد .

«فأخذتهم الصعقة»⁽⁸⁾به جای « فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ » ؛⁽⁹⁾آنان را صاعقه (برق آسمان) گرفت .

و مانند این موارد که در قرائتِ عُمَر به چشم می‌خورد .⁽¹⁰⁾

در مقابل وجود « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ » را در آغاز سوره‌های قرآن می‌بینیم و این را ابوبکر و عُمَر و عثمان ، برنمی‌تافتند .

مکتب خلفا از سویی به حجیّتِ قرآن با بیّنه و شهود قائل‌اند و از دیگر سو ، تواتر قرائت‌های هفت گانه را - تا پیامبر - بیان می‌دارند و این سخن را از سُبْکی نقل می‌کنند .⁽¹⁾

یکی از آنان با افراط‌گری در این راستا پنداشته است که در قرائت‌های هفت‌گانه تواتر لازم نیست .

این دیدگاه به مُفتی اندلسی «ابو سعید ، فَرَج بن لُبّ»⁽²⁾

وی رئیس دار الفنون و خَطیب جامع غرناطه بود . آثاری در نحو و فقه از این دانشمند برجای مانده است (چهره‌های نامدار اندلس ، 132) (شهیدی) .

شایان تأکید است که این سخن ، مبالغه در قرائت‌های هفت‌گانه (یا دهگانه) و ستم به قرآن است ؛ زیرا وارد ساختنِ قرائت‌های سهوی به عنوان قرائت‌های صحیح شرعی در قرآن با قرائت قرآن به هر شکل ممکن (به شرط آنکه آیه عذاب ، آیه رحمت نگردد) کاری باطل است .

این موضع دو گانه آنان (از سویی پذیرش دیدگاه اختلاف قرائت‌ها و گوناگونی آنها و از دیگر سو⁽⁴⁾- همزمان با این اندیشه - برافراشتن شعار یکپارچگی قرآن‌ها) به چه معناست ؟!

باری ، کاستن از شأن قرآن و اهتمام به تواتر قرائت‌ها ، سپس تشریع اختلاف میان مسلمانان ، ضربه‌ای [ ویرانگر ] بر پیکر دین است .

آیة اللّه خویی در البیان عدم تواتر قرائت‌های دهگانه را ثابت می‌کند و برخورد میان [ مبانی ] دو مکتب را در مسئله جمع قرآن ، روشن می‌سازد⁽¹⁾.⁽²⁾

مقدّمه دهم

اشاره

عثمان در یک پارچه سازی امّت بر یک قرائت ناکام ماند . علی رغم پافشاری حکومت‌ها بر مصحف عثمان ، قرائت‌ها پس از عثمان زیاد شد و به پنجاه قرائت رسید که از میان آنها ، هفت یا ده یا چهارده قرائت انتخاب گردید .

این امر ، سیمای اسلام را خدشه‌دار و بدنما می‌ساخت و اهل بیت علیهم‌السلام و برگزیدگان صحابه را برانگیخت که به تصحیح آن روی آورند یا آن را تکذیب نمایند ؛ زیرا تن دادن به این اقوال ، دشمنان دین را برای آسیب رسانی به ثقل اکبر و مبانی اَولیه قانون گذاری اسلامی ، جسور می‌ساخت .

البته این سخن تا زمانی که درستی یا خطای آن ثابت نشود ، در حدّ ادّعا باقی ماند .

اکنون نگرش اصلاحی مکتب اهل بیت علیهم‌السلام را در این عرصه بیان می‌داریم . از لابلای آن می‌توان صحّت یا نادرستی این ادّعا را آزمود .

نگرش اصلاحی و درست: قرآن ما ، همان قرآن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و قرآن همه صحابه است ، نه - فقط - مُصحف عثمان و زید

اینکه شایع است عثمان امّت را بر یک قرائت متّحد ساخت ، حرف نادرستی می‌باشد ، بلکه اُمّت - خود - می‌کوشید و جدیّت داشت تا بر قرائت‌های صحیح دست یابد .

در بحث‌های آینده ، ثابت می‌کنیم که اُمّت ، از رهگذر قرائت‌های معروف و مشهور و منسوب به ا مام علی علیه‌السلام بر قرائت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دست یافت .

می‌دانیم که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آنچه را از جانب خدا قرآن بودنش امضا می‌شد ، قرائت می‌فرمود ؛ زیرا خدای متعال - در اجتماع دو طرفه [ جبرئیل و پیامبر ] در هر

سال

نیز بخردانه نیست که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تنها به قرائت سوره‌های سال‌های پیشین ، بسنده کند ، بلکه وظیفه داشت سوره‌های جدید را برای مردم بخواند تا با آنها آشنا شوند .

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به قرائت سوره‌های کوتاه مکّی (مانند : عمّ ، واقعه ، یس و ...) در نمازش اکتفا نمی‌کرد ، بلکه سوره‌های طولانی مدنی را (مانند : بقره ، آل عمران ، نساء) نیز می‌خواند .⁽²⁾

روش نادرست مکتب خلفا (از روی قصد یا ناخودآگاه) نزدیک بود سببِ تحریف قرآن شود ؛ زیرا خطّ مشی آنها راه را برای خدشه در قرآن آماده می‌ساخت ، لیکن خدا کتابش را از طریق قرائت با مکث پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برای اُمّت ، حفظ کرد .

روشن است که دیدگاه مکتب اهل بیت علیهم‌السلام با ادلّه سازگارتر می‌افتد و به عقل و منطق و صواب نزدیک‌تر است .

سخن ابوبکر و عُمَر ، به وجود زیادت در قرآن رهنمون بود یا این پندار را به ذهن می‌آورد که جمع آن دو از جمع دیگران متمایز است ؛ زیرا به آیات و سوره‌هایی پی بردند که دیگر مسلمانان از آنها خبر نداشتند .

عُمَر ، نام بعضی از آنها را آشکارا بر زبان می‌آورد ؛ مانند :

سوره «حَفْد» و «خَلْع» .

قرائتِ آیه « وَالسَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَالأَنْصَارِ وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ »⁽¹⁾(و مُهاجران نخست و انصار و کسانی که به نیکی ایشان را پیرویدند) بدون «واو» و با مرفوع خواندن واژه «انصار» .⁽²⁾

بر اساس سخن عُمَر ، معنای آیه ، چنین می‌شود : و مهاجران نخست و اَنصار ، آنان که به نیکی ایشان را پیروی کردند .

آیه « فِی جَنَّاتٍ یَتَسَاءَلُونَ * عَنِ الْمُجْرِمِینَ * مَا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ »⁽³⁾(اصحاب یمین [ دست راستی‌ها ] در بهشت‌هایی به سر می‌برند، از مجرمان می‌پرسند: چه کاری شما را به دوزخ کشاند ؟) را این گونه می‌خواند «یا فلان ، ما سلککم فی سَقَر»⁽⁴⁾(فلا نی ، شما را چه چیز به دوزخ سوق داد) .

آیه « وَإِن کَانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ »⁽⁵⁾(هرچند [ چنان نیرنگ که ] از نیرنگ آنها کوه‌ها فرو پاشد) را این گونه قرائت می‌کرد : «وإن کاد ...»⁽⁶⁾نزدیک است از مکر آنها کوه‌ها از جا کنده شود ؛ یعنی به جای « وَإِن کَانَ » می‌خواند : «وإن کاد» .

و مانند این موارد .

این فهم و این قرائت‌ها را مسلمانان برنگرفتند ، هرچند منبع آن خلیفه دوّم باشد ؛ زیرا این فهم و قرائت ، با آنچه مشهور بود و مسلمانان از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سراغ داشتند و برایشان نقل می‌شد ، مخالفت داشت ، بلکه نقل این گونه روایت‌ها برای متن قرآن ، خطرناک می‌نمود .

آری ، آنان می‌خواستند فضیلت جمع قرآن را از علی علیه‌السلام بستانند و به دیگران بخشند ، هرچند این کار قرآن را در معرض بازخواست قرار دهد یا از شأن آن بکاهد و به حجیّت قرآن آسیب زند .

دیدگاه حجیّت قرآن با بیّنه و شاهد با اندیشه حجیّت آن به تواتر ، سازگار نمی‌افتد . اینکه قائل شویم قرآن به دست معصوم علیه‌السلام (وصیّ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) گردآوری شد ، اَوْلی است از جمع آن به دست غیر معصوم . جمع قرآن در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بهتر است از ا ینکه بگوییم دو دهه بعد از درگذشت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - و دُرست در زمان فتنه - قرآن گردآوری شد .

اگر مسلمان خواستار حجیّتِ تام و کامل قرآن است ، باید به نگرش مکتب اهل بیت علیهم‌السلام تن دهد و از دیدگاه مشهور در مکتب خلفا بپرهیزد ؛ زیرا این نظریّه ، پیامدهای فاسدی در پی دارد و قُدسیّتِ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و قداستِ قرآن را لکّه‌دار می‌سازد .

باری ، مسلمانان به حرف زید بن ثابت (بی‌چون و چرا) تن ندادند . قرائت‌های گوناگون - از رهگذر حروف هفت گانه - در عهد عُمَر تشریع شد . بعد از عثمان نیز قرائت‌ها فراوان گشت تا آنجا که علما از میان آنها 7 یا 10 یا 14 قرائت را برگزیدند .

طرح چنین افکار ناشایستی امامان اهل بیت علیهم‌السلام و برگزیدگان صحابه را برانگیخت که به تصحیح یا تکذیب آنها بپردازند .

گرایش به این اقوال ، دشمنان دین را جری می‌سازد که به ساحت قرآن

(ثقل اکبر و کتاب اصلی قانون گذاری اسلام) بتازند .

جست و خیزهای مکتب خلفا ناکام ماند و قرآن ، به لطف و فضل خدا و با عنایت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که قرآن را با درنگ بر امّت می‌خواند و با تلاش‌های اهل بیت علیهم‌السلام (علی رغم همه زد و بندها و نقشه‌های سیاسی غلط انداز) مصون و محفوظ ماند .

مصحف‌های صحابه در آن زمان وجود داشتند و به خاطر ادامه نزول وحی بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ناقص به شمار می‌آمدند ، لیکن در وقت و زمان خویش کامل بودند . صحابه آن سوره‌ها را حفظ می‌کردند و در نمازهاشان می‌خواندند تا آنجا که سینه‌هاشان ، انجیل‌های آنها شد .⁽¹⁾

یعنی اگر مسیحیان انجیل‌هایی دارند و از روی آنها می‌خوانند ، قرآن ، در سینه‌های مسلمانان جای دارد ، آن را از بردارند و آمیزه جانشان شده است ، کسی نمی‌تواند به آن دستبرد زند و تغییرش دهد و تحریف کند (م) .

باید قرآن - در آن زمان - نزد مسلمانان مشهور و معروف می‌گشت ؛ چراکه همچون فرزند و خانه و کاشانه‌شان (یا بیشتر از فرزند و زن) با آن آشنایی داشتند .

علی علیه‌السلام طبق قرآنی که پشت بستر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله محفوظ ماند با وصیّتِ پیامبر به جمع قرآن پرداخت .⁽²⁾

تحریف قرآن ، حقیقت یا افسانه ؟

تحریف قرآن ، حقیقت یا افسانه ؟⁽³⁾

اکنون ، قرآن یک متن دارد که میان همه مسلمانان پذیرفته است . در حجیّت

قرآن موجود ، هیچ مسلمانی (سنّی ، شیعه ، ناصبی ، رافضی ، اَباضی ،⁽¹⁾

برای آشنایی با «اِباضیّه» بنگرید به ، تاریخ اعتقادات اباضیه ، علی اکبر ضیایی ، چ1 ، نشر ادیان ، 1390ش شهیدی .

به روایاتی که در زیادتِ این قرآن⁽³⁾یا در نقصانِ آن⁽⁴⁾

عُمَر به مُنادی دستور داد که مردم را به مسجد فراخواند ، سپس به منبر رفت ، خدا را ستود و ثنا گفت ، آن گاه بیان داشت : ای مردم ، نسبت به آیه رجم [ پیرمرد و پیرزن ] بی‌تابی نکنید ، این آیه نازل شد و ما آن را خواندیم ، لیکن با درگذشت محمّد [ آیات ] فراوانی در قرآن از میان رفت .

از عُمَر نقل شده است که گفت : پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : قرآن ، یک میلیون و بیست و هفت هزار حرف است . هرکس با بردباری و برای رضای خدا آن را بخواند ، در برابر هر حرف آن ، همسری از حوریّه‌های بهشت برای اوست المعجم الأوسط 6 : 361 ، حدیث 6616 ؛ الدرّ المنثور 8 : 699 .

از حُذَیفه روایت شده است که گفت : عُمَر از من پرسید : سوره اَحزاب را چند آیه می‌شمارید ؟ گفتم : 72 یا 73 آیه . عُمَر گفت : این سوره ، نزدیک به سوره بقره بود . در آن ، آیه رجم وجود داشت (الدرّ المنثور 6 : 559 ؛ فتح القدیر 4: 259) .

تلاش‌ها برای زیادت و نقصان در قرآن ، کارساز نیفتاد و قرآنی که هم‌اکنون

در دست ما هست ، بر همه مسلمانان حجّت است و به باور نگارنده ، این قرآن همان مصحف پیامبر و با ترتیب آن حضرت می‌باشد .

سخن اهل سنّت که می‌گویند این قرآن ، مصحف عثمان و زید است و با اجتهاد عثمان ترتیب یافت ،⁽¹⁾پذیرفتنی نیست .

اینان می‌کوشند قرآن موجود را به عثمان نسبت دهند و نقش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و صحابه را - در جمع و ترتیب قرآن - از یاد می‌برند یا دست کم می‌گیرند . این کارشان مبالغه و زیاده‌روی درباره خلفای سه گانه و بالا بردن شأنِ آنها فراتر از شأنِ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است ، در حالی که آن حضرت قرآن را به مسلمان‌ها می‌آموزاند و آیاتش را بر ایشان می‌خواند :

« وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ » ؛⁽²⁾پیامبر کتاب و حکمت را یادشان می‌داد .

« لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلَی مُکْثٍ » ؛⁽³⁾تا قرآن را با مکث بر مردم بخوانی .

هیچ مسلمانی سخن اهل سنّت را درباره زید ، نمی‌پسندد ؛ زیرا این رویکرد پیامبر و صحابه را ناچیز می‌نمایاند . سخن آیة اللّه خویی رحمه‌الله (که از علمای بزرگ شیعه در زمان ماست) گویای این امر است . وی در دفاع از قرآن و پاسخ از ادّعای وقوع تحریف از سوی ابوبکر و عُمَر ، بیانی دارد که متنِ آن را در زیر می‌آوریم تا موضعِ عالمان شیعه را نسبت به قرآن دریابیم .

ادّعای وقوع تحریف از سوی خلفا و بطلانِ آن

[ آیة اللّه خویی رحمه‌الله در البیان پیرامون بطلان ادعای تحریف ، دلایلی را می‌آورد ، در دلیل پنجم می‌گوید : ]

قائل به تحریف قرآن یا ادّعا می‌کند که تحریف از سوی ابوبکر و عُمَر - بعد از درگذشت پیامبر - روی داد یا تحریف از سوی عثمان (پس از آنکه خلافت به وی رسید) و یا از سوی شخص دیگری - پس از پایان دوره اوّل خلافت - صورت گرفت .

همه این ادّعاها باطل است .

ادّعای وقوع تحریف از سوی ابوبکر و عُمَر ، چند صورت دارد :

1 . آنان عمداً این کار را نکردند . تحریف به دلیلِ عدم دست یابی به تمامی قرآن رخ داد ؛ چراکه قبل از آن تاریخ ، قرآن گردآوری نشده بود .

2 . ابوبکر و عُمَر ، عمداً به تحریف دست یازیدند که خود دو صورت دارد :

الف) تحریف در آیاتی صورت گرفت که به پیشوایی آن دو آسیب می‌زد .

ب) تحریف در آیاتی روی داد که به خلافت ربط نداشت .

از این رو ، سه احتمال هست :

احتمال نرسیدن همه قرآن به آن دو ، نابجاست ؛ زیرا اهتمام پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به قرآن و حفظ و قرائت و ترتیل آیات آن و نیز اهتمام صحابه به این کار در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و بعد از وفاتِ آن حضرت ، علم قطعی پدید می‌آورد که قرآن نزد آنهایکجا یا پراکنده ، در سینه‌ها یا نوشته بر کاغذها ، محفوظ بود .

آنان به حفظ اَشعار و خطبه‌های جاهلیّت اهتمام داشتند ، چگونه ممکن است به قرآن بی‌توجّه باشند ؛ قرآنی که در راستای دعوت و اعلان احکامِ آن ، جانشان را در معرض قتل قرار دادند ، از خانه و کاشانه‌شان هجرت کردند ، اموالشان را

فدا ساختند و از زن و فرزند چشم پوشیدند و مواضعی در پیش گرفتند که تاریخ را روسفید کردند .

با وجود همه اینها ، آیا خردمندی احتمال می‌دهد که آنان چنان به قرآن بی‌اعتنا ماندند که از میان مردم رخت بربست تا آنجا که برای اثباتِ آن نیازمند گواهی دو شاهد شدند ؟

آیا این احتمال ، به احتمال زیادت در قرآن شباهت دارد یا مانند احتمال نابودی قرآن است ؟

افزون بر این ، روایات ثَقَلین متظافر⁽¹⁾می‌باشد و بر بطلان این احتمال دلالت دارد .

این سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که می‌فرماید : «إنّی تارکٌ فیکم الثَّقَلین کتاب اللّه وعترتی» (دو چیز نفیس در میانتان برجای می‌گذارم : کتاب خدا و عترتم) هنگامی که بخشی از قرآن در عصر پیامبر از بین رفته باشد ، درست نمی‌افتد ؛ زیرا در آن صورت ، برجای مانده بعضی از قرآن است ، نه همه آن .

این روایات ، آشکارا دلالت دارند که قرآن در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گردآوری و تدوین شد ؛ زیرا بر مجموعه‌های پراکنده و بر آنچه در سینه‌هاست ، لفظِ «کتاب» راست نمی‌آید .

و اگر بپذیریم مسلمانان در روزگار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به جمع قرآن اهتمام نداشتند ، چرا با وجود اهتمام شدید پیامبر به قرآن ، خود آن حضرت این کار را نکرد ؟

آیا از پیامدهای این غفلت ، خبر نداشت یا به سبب فراهم نبودن وسایل لازم ، نمی‌توانست قرآن را گرد آورد ؟!

روشن است که همه این احتمال‌ها باطل می‌باشد .

و امّا احتمال تحریف ابوبکر و عمر ، در آیاتی که زعامت آن دو و اصحابشان را خدشه‌دار نمی‌ساخت ، احتمالِ بعیدی است ؛ زیرا کار بی‌فایده‌ای بود . افزون بر

این ، قطعی است که چنین کاری صورت نگرفت .

چگونه می‌توان وقوع تحریف را از سوی آنها پذیرفت با اینکه خلافت بر سیاست و اظهار اهتمام به دین ، مبتنی بود ؟

چرا یکی از کسانی که از بیعت با آن دو سرباز زدند و در امر خلافت بر ابوبکر برآشفتند (مانند سعد بن عُباده و یارانش) به این امر احتجاج نکردند ؟

چرا امام علی علیه‌السلام در خطبه شِقشِقیّه یا در دیگر سخنانش (که در آنها بر کسانِ پیش از خود می‌تاخت) آن را یادآور نشد ؟

این ادّعا که مسلمانان بر آن دو اعتراض کردند ، امّا از ما پوشیده ماند ، ادّعای پوچ است و بطلانِ آن واضح می‌باشد .

احتمال تحریف عمدی ابوبکر و عُمَر در آیاتی که به زعامتِ آن دو آسیب می‌زد ، نیز وجود ندارد ؛ چراکه علی علیه‌السلام و همسرش زهرا علیهاالسلام و دسته‌ای از اصحاب در امر خلافت ، با ابوبکر و عُمَر مخالفت ورزیدند و به آنچه از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیدند دلیل آوردند ، شاهدانی از مهاجران و انصار ، بر آن شهادت دادند و به حدیث غدیر (و دیگر آیات) علیه ابوبکر احتجاج کردند .

در کتاب «احتجاج طبرسی» احتجاج دوازده نفر بر ابوبکر در امر خلافت ، بیان شده است . آنان حدیثِ پیامبر را در این باره یادآور شدند .

علاّمه مجلسی رحمه‌الله بابی را باز می‌کند و در آن احتجاج علی علیه‌السلام را در امر خلافت می‌آورد .

اگر در قرآن آیه‌ای می‌بود که به زعامت آنان خدشه می‌زد ، بجا می‌نمود در مقام احتجاج بیاید و بر آن استشهاد شود .

به ویژه آنکه به باور اهل سنّت ، امر خلافت سال‌ها پیش از جمع قرآن بود .

در اینکه صحابه در آغاز خلافت و پس از رسیدن خلافت به امام علی علیه‌السلام چنین آیاتی را یادآور نشدند، دلیل قطعی بر عدم تحریف مذکور به دست می‌آید.

احتمال تحریف از سوی عثمان از ادّعای نخست دورتر به نظر می‌آید ؛ زیرا :

1 . اسلام در زمان عثمان به گونه‌ای انتشار یافت که عثمان (و بزرگ‌تر از عثمان) نمی‌توانست در قرآن نقصانی وارد سازد .

2 . اگر تحریف در آیاتی باشد که به امر ولایت بازنمی‌گشت و به زعامت سلفِ عثمان آسیب نمی‌زد ، سببی برای این کار وجود نداشت و اگر در آیاتی بود که به این امر بازمی‌گشت ، عدمِ چنین تحریفی قطعی است ؛ زیرا اگر قرآن چنین چیزی را در بر داشت و میان مردم انتشار می‌یافت ، خلافت به عثمان نمی‌رسید .

3 . اگر عثمان تحریف‌گر قرآن بود ، روشن‌ترین حجّت و بزرگ‌ترین عذر برای قتلِ وی ، همین کار به شمار می‌آمد و کشندگان نیازی نداشتند که به مخالفت او با سیره ابوبکر و عُمَر - در بیت المال مسلمانان - و دیگر چیزها ، احتجاج کنند .

4 . [ اگر عثمان قرآن را تحریف می‌کرد ] بر امام علی علیه‌السلام (که بعد از عثمان به خلافت رسید) واجب بود که قرآن را به اصلش بازگرداند و قرآنی را که در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ابوبکر و عُمَر خوانده می‌شد ، رواج دهد .

بر آن حضرت در این کار خُرده گرفته نمی‌شد ، بلکه در راستای هدفش

کارآمدتر بود و حجّت او را بر خونْ خواهان عثمان آشکار می‌ساخت ؛ به ویژه آنکه علی علیه‌السلام دستور داد تیول‌هایی را که عثمان به افراد واگذاردْ ، بازگردانند ...

رفتار علی علیه‌السلام درباره اموال چنین بود ، پیداست که اگر قرآن تحریف می‌شد آن حضرت چه عملکردی را در پیش می‌گرفت .

اینکه علی علیه‌السلام قرآنی را که در آن زمان وجود داشت ، امضا کرد ، دلیلی بر عدم تحریف در آن بود .

وامّا ادّعای تحریف پس از دوره خلفا تا آنجا که ما سراغ داریم هیچ کس ادّعا ندارد که پس از زمان خلفا قرآن تحریف شد جز آنکه یکی از قائلان به تحریف ادّعا کرده است که چون حجّاج به یاری بنی اُمیّه آمد ،⁽¹⁾آیات فراوانی را که درباره بنی اُمیّه بود از قرآن انداخت و آیاتی را که جزو قرآن نبود در آن افزود و مصحف‌هایی [ با این رویکرد ] نوشت و به مصر ، شام ، مکّه ، مدینه ، بصر و کوفه ، فرستاد و قرآن موجود ، مطابق این مصحف‌هاست . حجّاج ، مصحف‌های دیگر را جمع‌آوری کرد و از آنها حتّی یک نسخه هم باقی نگذاشت .

این ادّعا ، به هذیان گویی کسانی که در تب می‌سوزند و به خرافه‌های دیوانگان و کودکان ، شباهت دارد .

حجّاج یکی از والیان بنی امیّه به شمار می‌رود . وی کوچک‌تر از آن بود که بر قرآن عیب گیرد . حجّاج نمی‌توانست یکی از فروع اسلام را تغییر دهد ، چه رسد به آنکه بتواند اساس دین و شالوده شریعت را دگرگون سازد .

با وجود انتشار قرآن در همه سرزمین‌های اسلامی (و دیگر جاها) از کجا

چنین قدرت و نفوذی برای او (در این گستره) فراهم می‌آمد ؟!

با اینکه انگیزه‌های نقل این عمل فراوان بود ، چرا هیچ مُورّخی در تاریخ خود چنین کاری نقل نکرده است و ناقدی در نقدِ آن ، بیانی ندارد ؟!

چرا یکی از مسلمانان در آن زمان آن را باز نمی‌گوید ؟ چرا مسلمانان پس از دوران حجّاج (و پایان سلطه‌اش) از نقل این کار چشم پوشیدند ؟

به فرض حجّاج توانسته باشد همه نسخه‌های قرآن را جمع‌آوری کند و حتّی یک نسخه را هم در سرزمین‌های دور از دست ندهد ، آیا وی می‌توانست قرآن را از سینه مسلمانان و قلب‌های حافظانِ قرآن (که شمار آنها را در آن زمان جز خدا نمی‌داند) بزداید ؟!

افزون بر این ، اگر بعضی از آیه‌های قرآن سیمای بنی اُمیّه را خدشه‌دار می‌ساخت ، معاویه (که قدرت و نفوذ بیشتر داشت) پیش از حجّاج ، به حذف آنها دست می‌یازید و اصحاب علی علیه‌السلام علیه معاویه به آنها استدلال می‌کردند ؛ چنان که به دیگر سخنان بر او احتجاج ورزیدند و در کتاب‌های تاریخ و حدیث و کلام ثبت است .

بدین ترتیب ، روشن شد که مُدّعی تحریف با بداهتِ عقل مخالفت می‌ورزد . در مَثَل آورده‌اند : ویژگی‌هایی را برای شخص باز گوی که شایستگی‌اش را ندارد . اگرتصدیق کرد، بدان که وی خردمند نیست⁽¹⁾(پایان سخن آیة اللّه خوئی رحمه‌الله) .⁽²⁾

باری ، قرآن در دسترس ما ، همان قرآن معصوم است . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از جبرئیل علیه‌السلام آن را ستاند « اقْرَأْ »⁽³⁾(بخوان) و این دو معصوم ، آیه‌ها و سوره‌های

قرآن را در رمضان هر سال ضبط می‌کردند و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از سوی خدای متعال امر شد قرآن را به مسلمانان تعلیم دهد « وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ »⁽¹⁾(و کتاب را به آنها بیاموزاند) آن حضرت ، دسته‌ای از اصحاب را معیّن ساخت که قرآن را برای مردم بخوانند که اسامی بعضی از آنها را آوردیم .

بالاتر از همه اینها ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تنزیل و تأویل ، ناسخ و منسوخ ، و محکم و متشابه قرآن را به علی علیه‌السلام آموخت و امام علیه‌السلام آنها را از دو لب مبارک پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دریافت داشت .⁽²⁾

آری ، عثمان کوشید مسلمانان را بر یک قرائت (پس از اختلاف آنها در قرائت قرآن) گرد آوَرَد .⁽³⁾

یا می‌توان گفت : اُمّت ، خلفا را ملزم ساختند که به آنچه مسلمانان در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اجماع کردند ، بازگردند .

امیرالمؤمنین علیه‌السلام و فرزندانِ معصوم آن حضرت ، به این قرآن چنگ آویختند و به حکمیّت آن در جنگ صفِّین تن دادند و در احتجاجشان با خلفا و دیگران ، آیاتِ آن را شاهد می‌آوردند .

اگر این قرآن تحریف شده می‌بود یا کاستی می‌داشت ، آنان قرآن تحریف شده یا ناقص را نمی‌پذیرفتند و برای استدلال حجّت نمی‌گشت .

آری ، روش نادرست خلفا نزدیک بود امّت را به تحریف قرآن بکشاند ، لیکن اراده خدا (از رهگذر امامان علیهم‌السلام و اجماع امّت) قرآن را از تحریف مصون داشت .

قرآن موجود ، همان قرآن خدا و قرآن محمّد و قرآن علی علیه‌السلام و قرآن همه صحابه است . از این رو ، درست نیست که گفته شود این قرآن - فقط - قرآن عثمان و قرآن زید بن ثابت (و نه غیر این دو) است .

زیرا صحابه بر آن اجماع دارند و اجماع صحابه بر پایه اجماعی است که مردم از عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله داشتند و همین قرآن را می‌خواندند .

سیره ، بر فرا گرفتن همین قرآن جریان یافت و علی رغم همه مشکلات ، در همه دوران‌ها اعتماد مردم به آن بود .

این قرآن ، قرآنی نیست که عثمان و زید بن ثابت گرد آوردند ، بلکه این دو ، آنچه را میانِ اُمّت تواتر داشت و پذیرفته بودند ، گرد آوردند . البتّه بعد دورانِ سختی که تاریخ قرآن پشت سر نهاد و قرائت‌های نادری در آن راه یافت .

در این پژوهش درخواهیم یافت که چگونه خلفای سه گانه (و پس از آنها معاویه) از اسامی بزرگان صحابه (مانند اُبَیّ بن کعب) سوء استفاده کردند و به شیوه خاصّی با علی علیه‌السلام مخالفت ورزیدند .

پایداری این دسته از صحابه در برابر خطّ مشی خلفا ، نگذاشت مُصحف ابوبکر و عُمَر (در دوران آن دو) «مصحفِ امام» شود تا اینکه نوبت عثمان رسید و به تصمیم اُمّت تن داد . مصحف عثمان پذیرفته شد ، چون با مصحف مسلمانان سازگار بود و همانی بود که در عهد پیامبر سراغ داشتند .

مکتب خلافت ، می‌خواست - به هر شکل ممکن - فضیلتِ جمع قرآن را از امام علی علیه‌السلام بازستاند (هرچند این کار به خدشه در خود قرآن بینجامد) لیکن اراده خدا میان آنها و خواسته‌شان حایل شد و قرآن مصون و محفوظ ماند ؛ چنان که خدای متعال می‌فرماید :

« إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ » ؛⁽¹⁾ما قرآن را نازل کردیم و خودمان

پاسدار آنیم .

زیرا مردم قرآن را با تأنی ، شمرده شمرده ، از پیامبر دریافت داشتند و آن حضرت ، در هر فرصتی قرآن را برایشان می‌خواند و مردم قرائتشان را بر پیامبر عرضه می‌داشتند و بدین وسیله ، ضبط [ درست ] قرآن را در می‌یافتند .

باری ، جمع قرآن ، آن گونه که اهل سنّت می‌گویند ، فضیلتی برای خلفا نمی‌باشد ، بلکه می‌توان آن را عیبی برای آنها شمرد ؛ چراکه میدان را برای غرض ورزان و هوس بازان گشودند تا آنچه را از دین نیست به نام قرائت‌ها (و مانند آن) در دین وارد سازند .

ما قرآن را از اهل بیت علیهم‌السلام و در رأس آنها از علی علیه‌السلام می‌ستانیم (نه از خلفا) حجیّت قرآن برای ما از ناحیه آنهاست ؛ آنان که حجّت خدا بر روی زمین و حافظان دین و مرجع در همه امورند و اگر آنها نبودند ، نقل مکتب خلافت پیرامون حجیّت قرآن ، قانع کننده نبود .

اقرار ائمّه علیهم‌السلام در عصرهای پسین ، بیانگر حجیّت و مشروعیّت قرآن نزد ماست . دیگران باید حجیّت و مشروعیّت قرآن را با آنچه در دست دارند به اثبات رسانند .

اکنون ، بحث تاریخِ قرآن را با بیانِ مراحل چهارگانه آن پی می‌گیریم .

گام‌های چهارگانه تاریخ قرآن

اشاره

قرآن کریم ، گام‌های چهارگانه زیر را پشت سر نهاد :

تنزیل

ترتیب

جمع و تألیف

یکدست سازی مصحف‌ها

گام نخست: تنزیل قرآن

اشاره

چگونگی نزول قرآن

اشاره

میان بزرگان این دیدگاه مشهور است که نزول قرآن در دو مرحله صورت گرفت :

مرحله اوّل

در این مرحله ، همه قرآن از «لوح محفوظ»⁽¹⁾

در «منتهی الإرب» آمده است : گفته‌اند : لوحی است در آسمان و در آن [ همه چیز را ] نوشته‌اند و گفته‌اند : از جنس نور است و گفته شده است : لوح محفوظ ، همان «اُمّ الکتاب» می‌باشد و گفته‌اند : آن در حفظ خداست ، گویا که در لوح است لغت نامه دهخدا 13 : 19809 (م) .

مراد ، خانه‌ای است در آسمان چهارم برابر کعبه معظّمه و آن ، مسجد ملائکه است ... (منتهی الإرب) (لغت نامه دهخدا 4 : 5144) (م) .

براساس این روایات «بیت المعمور» مکانی مقدّس در آسمان چهارم است ، که برای فرشتگان مطاف و حرم امن الهی است همچون کعبه برای مؤمنان .

نمونه‌هایی از این احادیث را می‌توان در منابع ذیل یافت :

بحار الانوار 11 : 104 .

الکافی 2 : 628 .

علل الشرایع صدوق : 314 .

الدر المنثور سیوطی 1 : 122 .

همچنین برای آگاهی از چگونگی نزول قرآن و بررسی این بحث ، بنگرید به : علوم قرآنی در مکتب اهل بیت علیهم‌السلام ، ص72 ؛ تاریخ قرآن رامیار : 181 شهیدی .

شد⁽¹⁾و این کار ، در ماه رمضان ، در شب قدر ، رخ داد . سپس در طول 20 یا 23 سال⁽²⁾

سیزده سال دانسته‌اند . امّا سکونتِ آن حضرت در مدینه ، به نظر همه‌شان ، ده سال بود .

کُلَینی در کافی از حَفص بن غیاث روایت می‌کند که گفت : از امام صادق علیه‌السلام درباره این آیه پرسیدم : « شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ »⁽³⁾(ماه رمضان که در آن قرآن نازل شد) در حالی که میانِ آغاز نزول قرآن و انجامِ آن 20 سال طول کشید !

امام علیه‌السلام فرمود : همه قرآن ، یکباره ، در ماه رمضان به «بیت المعمور» فرود

آمد ، سپس در طول بیست سال [ به تدریج ] نازل شد .

سپس امام علیه‌السلام بیان داشت که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : صُحُف ابراهیم ، در شب اوّل ماه رمضان نازل شد و تورات ، در شش شب که از رمضان گذشت فرود آمد و انجیل با سپری شدن سیزده شب از رمضان ، نازل گشت و زبور ، با گذشت هیجده شب از رمضان فرود آمد و قرآن ، در شب بیست و سوّم ماه رمضان نازل شد .⁽⁴⁾

از مِقْسَم روایت شده که عَطیَّة بن اَسْوَد از ابن عبّاس سؤال کرد ، گفت : از این آیات خدا در دلم شک افتاد ، می‌فرماید : « شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ »⁽¹⁾(ماه رمضان که در آن قرآن نازل شد) و می‌فرماید : « إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ »⁽²⁾(ما قرآن را در شب قدر فرود آوردیم) و می‌فرماید : « إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبَارَکَةٍ »⁽³⁾(قرآن را در شبی فرخنده ، نازل کردیم) در حالی که قرآن در ماه‌های شوّال ، ذی قعده ، ذی حجّه ، محرّم ، ربیع الأوّل ، نازل گشت !

ابن عبّاس ، گفت : در ماه رمضان و در شب قدر و در شب فرخنده ، همه قرآن - یکباره - فرود آمد ، سپس در زمان‌های معیّنی از ماه‌ها و روزها نازل شد .⁽⁴⁾

ابوبکر اَنباری در کتاب الردّ بیان می‌دارد که خدای متعال همه قرآن را به آسمان دنیا فرود آورد ، سپس در طول بیست سال بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پَراکند . در رویدادی سوره‌ای نازل می‌شد ، در جواب شخصی آیه‌ای فرود می‌آمد ، در حالی که جبرئیل و رسول خدا ، جای آن سوره و آیه را می‌دانستند ...⁽⁵⁾

در قرآن ، آیات فراوانی هست که بر نزول دفعی (و یکباره) قرآن دلالت دارد . آیات زیر ، از آنهاست :

« إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ » ؛⁽⁶⁾ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم .

« وَهذَا کِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَکٌ مُصَدِّقُ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ » ؛⁽¹⁾این کتاب را که نازل کردیم ، کتاب مبارکی است ، کتاب‌های پیش از خود را راست می‌انگارد .

« إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبَارَکَةٍ إِنَّا کُنَّا مُنذِرِینَ » ؛⁽²⁾ما قرآن را در شبی خجسته فرود

آوردیم ، به راستی که ما بیم دهنده‌ایم .

« وَبِالْحَقِّ أَنزَلْنَاهُ وَبالْحَقِّ نَزَلَ وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِیراً » ؛⁽³⁾قرآن را به حق نازل کردیم و قرآن به حق نازل شد و تو را جز برای امید و بیم نفرستادیم .

« شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً للنَّاسِ » ؛⁽⁴⁾ماه رمضان که در آن قرآن نازل شد [ قرآنی که ] برای مردم مایه هدایت است .

« وَإِنَّهُ لَتَنزِیلُ رَبِّ الْعَالَمِینَ * نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمِینُ * عَلَی قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ

الْمُنذِرِینَ » ؛⁽⁵⁾قرآن ، نازل شده از سوی پروردگار جهانیان است . روح الأمین آن را بر قلبت فرود آورد تا از بیم دهندگان باشی .

مانند این آیات ، در قرآن ، فراوان است .

می‌توانیم این مرحله از فرود قرآن را مرحله جمع (نزول کُلّی) قرآن بنامیم .⁽⁶⁾

به معنای «حفظ» . در قرآن می‌خوانیم : « إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ » جمع و قرائتِ قرآن بر دوش ماست به حافظانِ قرآن ، جامعانِ قرآن گویند .

به معنای جمع در یک جا (خواه مرتّب یا نابسامان) و این کار پیش از آن بود که قرآن میان دو جلد گرد آید .

به معنای مرتّب و منظّم و فراهم آمده میان دو جلد ، همان که امروزه «مصحف» نامیده می‌شود .

به معنای جمع مردم بر یک قرائت و یک مُصحف .

این نزول را گاه نزول الهامی - در مقابل نزول بیانی - نامیده‌اند .⁽¹⁾

این نزول ، دو بار تکرار شد : یک دفعه قرآن به «بیت المعمور» فرود آمد و بار دیگر بر سینه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله چراکه می‌فرماید: « نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمِینُ * عَلَی قَلْبِکَ » ؛⁽²⁾روح الأمین قرآن را بر قلبت نازل کرد .

فخر رازی ، سخن دیگری دارد و آن این است که : قرآن در 20 یا 23 یا 25 شبِ قدر ، به آسمان دنیا نازل شد . در هریک از این شب‌های قدر ، آنچه را خدا نزولش را در همه سال مُقَدَّر می‌ساخت ، وجود داشت . سپس در طول سال در زمان‌های معیّنی آن را نازل می‌کرد .

وی می افزاید : احتمال می‌رود در هر شب قدری ، خدا آنچه را مردم تا شب قدر دیگر نیاز داشتند از «لوح محفوظ» به آسمان دنیا فرود می‌آوَرْد .⁽³⁾

شَعْبی ، دیدگاه سوّمی در اینجا دارد ، و آن این است که : خدا نزول قرآن را در شب قدر آغازید ، آن گاه در زمان‌های مختلف - تاریخ‌مند - این کار را ادامه داد .⁽⁴⁾

اقوال دیگری نیز هست که برای پرهیز از درازگویی ، آنها را نمی‌آوریم .

مرحله دوّم

گام دوّم ، نزول تدریجی قرآن است که به اقتضای حکمت خدای متعال ،

سازگار با نیازها ، رویدادها و زمینه‌ها ، قرآن نازل می‌شد ؛⁽¹⁾

علوم قرآنی در مکتب اهل بیت علیهم‌السلام : 105 .

تاریخ قرآن ، رامیار : 202 .

ترجمه البرهان زرکشی 1 : 323 .

ترجمه مناهل العرفان زُرقانی : 62 شهیدی .

طَیِّبی می‌گوید :

قرآن ، نخست ، یکجا از «لوح محفوظ» به آسمان دنیا نازل شد ، آن گاه بر حسب مصالح ، نزولش پراکنده شد . سپس همان گونه که در لوح محفوظ ثبت بود ، در مصحف‌ها نوشته شد و سامان یافت .⁽²⁾

از آموزه‌هایی که بر نزول تدریجی قرآن دلالت دارند ، آیات زیرند :

« لاَ تُحَرِّکْ بِهِ لِسَانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ * إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ » ؛⁽³⁾زبانت را به قرآن نجنبان که پیش از موعد آن را بخوانی ! جمع و قرائتِ قرآن ، بر عهده ماست .

« وَإِن مِّن شَیْءٍ إِلاَّ عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ » ؛⁽⁴⁾گنجینه همه چیزها نزد ماست و ما جز به اندازه معلوم آن را فرود نمی‌آوریم .

« وَقُرْآناً فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلَی مُکْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِیلاً » ؛⁽⁵⁾قرآن را پراکنده

ساختیم تا با درنگ بر مردم بخوانی و شیوه ویژه‌ای را در فرود آوردن آن ، در پیش گرفتیم .

« الر کِتَابٌ أُحْکِمَتْ آیَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِن لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ » ؛⁽¹⁾الر ، قرآن ، کتابی است که آیاتش استوار شد ، سپس از نزد حکیم آگاه ، تفصیل یافت [ و جزئیّات آن بیان شد ] .

« وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْلاَ نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَکَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِیلاً * وَلاَ یَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ إِلاَّ جِئْنَاکَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِیراً » ؛⁽²⁾کافران می‌گویند : چرا قرآن یکجا نازل نگشت ؟ این چنین [ به تدریج ] آن را نازل می‌کنیم تا دلت را به آن مطمئن سازیم و ما آن را به آهستگی می‌خوانیم . هیچ مَثَلی را برایت نمی‌آورند مگر اینکه ما مَثَل حق [ و راست ] را با تفسیری زیباتر ، برایت می‌آوریم .

« وَلاَ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِن قَبْلِ أَن یُقْضَی إِلَیْکَ وَحْیُهُ وَقُل رَبِّ زِدْنِی عِلْماً » ؛⁽³⁾پیش از آنکه وحی قرآن سویت پایان پذیرد ، به خواندنِ آن شتاب مکن و بگو : پروردگارا ، بر دانشم بیفزا .

« إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ تَنزِیلاً » ؛⁽⁴⁾ما قرآن را با شیوه تدریجی خاصّی بر تو فرود می‌آوریم .

اینکه خدا می‌فرماید : «پیش از پایان وحی قرآن - بر تو - به خواندنِ آن پیشدستی مکن ، بگو : پروردگارا ، بر دانشم بیفزا»⁽⁵⁾و می‌فرماید : «پیش از موعد ،

قرآن را بر زبان میاور ، جمع و خواندنِ قرآن بر عهده ماست»⁽¹⁾رهنمون است به علم پیشین پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به قرآن [ و آگاهی به همه آن ] زیرا خدا آن حضرت را از عجله به قرائت قرآن ، پیش از آنکه وحی و امضای آن از سوی خدا تثبیت شود (و به وسیله فرشته وحی قرآن بودنش بر زبان آید)⁽²⁾بازداشت .

باید پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صبور و بُردبار می‌ماند و امر خدا را انتظار می‌کشید تا بر حسب مصلحت ، در وقت نیاز ، خدا آن را برای مسلمانان بیان دارد⁽³⁾: « فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ » ؛⁽⁴⁾هر وقت ما خواندیم ، آن قرائت را پیروی کن .

این نزول را ، نزولِ اِقرائی (بیانی) نامند ، در برابر نزول ایحایی (الهامی) که در شب قدر ، پیشی گرفت .

فائده نزول تدریجی قرآن

اشاره

دیدگاه بیشتر محقّقان این است که کتاب‌های آسمانی ، یکباره فرود آمد . البتّه کسانی جز این را قائل‌اند که نظر نادری است و سُیُوطی در الإتقان آن را می‌آورد .

این پرسش به ذهن می‌آید که : فایده اختلاف روش در نزولِ رسالت‌های آسمانی چیست ؟ چرا بیشتر آنها بر خلافِ قرآن ، یکباره نازل شد ؟ یا چرا رسالت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به هر دو نزول (دفعی و تدریجی) ویژه شد ؟

فوایدی را در این راستا برشمرده‌اند :

1 . تثبیت قلب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

خدای متعال می‌فرماید :

« وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْلاَ نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَکَ » ؛⁽¹⁾کسانی که کفر ورزیدند ، گویند : چرا قرآن ، یکجا بر او نازل نشد ؟! ما این گونه [ وبه آهستگی ودر طول رسالت ] قرآن را فرود می‌آوریم تا دلت را بدان استوار گردانیم .

« نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمِینُ * عَلَی قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنذِرِینَ » ؛⁽²⁾روح الأمین قرآن را بر قلبت فرود آورد تا از بیم دهندگان باشی .

2 . حفظ قرآن و فهم معنای آن

فایده دیگر این است که امّت بتوانند با این نزول تدریجی ، قرآن را حفظ کنند و معانی آن را دریابند .

« وَقُرْآناً فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلَی مُکْثٍ » ؛⁽³⁾قرآن را پراکنده کردیم تا با

مکث بر مردم بخوانی .

3 . فرصت دادن و زمینه سازی

نزول دفعی ، بسا به مردم فرصت نمی‌داد که معانی قرآن را - به طور کامل - بفهمند و احکامش را اجرا کنند ، امکان داشت از اجرای احکام قرآن طفره روند . از این رو ، احکام شرعی ، به تدریج نازل شد .

عربی که با شراب و باده ، دمساز بود ، نمی‌توانست یکباره آن را کنار نهد . از این رو ، خدا در بیان حکم شراب ، روش پلّکانی را در پیش گرفت :

یکم : گفته‌اند : نخست این آیه نازل شد :

« وَمِن ثَمَرَاتِ النَّخِیلِ وَالأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً » ؛⁽¹⁾از میوه‌های نخل‌ها و تاک‌ها [ خرما و انگور ] شراب می‌سازید .

دوّم : سپس فرمود :

« یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمَا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَکْبَرُ مِن نَفْعِهِمَا » ؛⁽²⁾درباره شراب و قمار از تو می‌پرسند ، بگو : گناهشان زیاد است و منافعی برای مردم دارد ؛ و گناه آن دو ، بیش از سودشان است .

سوّم : [ پس از آن ] خدای متعال فرمود :

« یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَقْرَبُوا الصَّلاَةَ وَأَنْتُمْ سُکَارَی حَتَّی تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ » ؛⁽³⁾ای کسانی که ایمان آوردید ، در حال مستی نماز نخوانید تا بدانید چه می‌گویید .

چهارم : [ و سرانجام ] فرمود :

« یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَیْسِرُ وَالأَنْصَابُ وَالأَزْلاَمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ * إِنَّمَا یُرِیدُ الشَّیْطَانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِی الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ وَیَصُدَّکُمْ عَن ذِکْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاَةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ » ؛⁽⁴⁾ای ایمان آورندگان، به راستی که شراب وقمار وذبح برای بت‌ها وتیرهای بخت‌آزمایی ، کاری پلید و عملی شیطانی است ، از آن دوری گزینید تا رستگار شوید .

همانا شیطان با شراب و قمار ، می‌خواهد میان شما دشمنی و کینه بیفکند و از ذکر خدا و نماز ، بازتان دارد ! آیا از این کار دست نمی‌کشید ؟!

مؤیّد این سخن که لازم بود مسلمانان احکام قرآن را اندک اندک فرا گیرند (و باید نزول تاریخی با نزول دفعی از لوح محفوظ هماهنگ می‌شد) این است که می‌بینیم قرآن از سوی خدا طبق نزول زمانی تألیف نیافت ، بلکه ترتیب قرآن و سامانِ آن ، بر پایه نزول دفعی ، سازگار با رویدادها و مقتضیاتی است که ما نمی‌دانیم .

بدین ترتیب ، تلاوتِ قرآن از ترتیب نزولِ آن متفاوت است⁽¹⁾و در بحث‌های آینده خواهیم دانست که فایده مورد انتظار از نزول تدریجی⁽²⁾

بنگرید به : فرهنگ نامه علوم قرآنی : 983 شهیدی .

گام دوّم: ترتیب قرآن

اشاره

ترتیب قرآن

پژوهشگران در ترتیبِ سوره‌ها و آیه‌ها اختلاف دارند که آیا همه اینها توقیفی است یا اینکه ترتیب آیات سوره‌ها از ترتیب خود سوره‌ها متفاوت می‌باشد ؛ ترتیب آیات توقیفی است و در ترتیبِ سوره‌ها اختلاف وجود دارد ؟

بعضی به توقیفی بودن سوره‌ها معتقدند و بعضی دیگر ترتیب سوره‌ها را اجتهاد صحابه می‌دانند و دسته سوّمی ، رأی میانه‌ای دارند و ترتیب همه سوره‌ها جز سوره توبه و انفال را ، توقیفی می‌انگارند .⁽¹⁾

در ترتیب آیاتِ سوره‌ها ، نیز مانند این اختلاف هست .

توقیفی بودن آیه‌ها

ترتیب آیه‌های قرآن را توقیفی دانسته‌اند ؛ زیرا این کار با اشراف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صورت گرفت . در این راستا به احادیثی استدلال کرده‌اند :

در حدیث زید بن ثابت آمده است که گفت : ما پیش پیامبر ، قرآن را بر رقعه‌ها [ سنگ‌های نازک ] می‌نوشتیم .⁽²⁾

تِرمِذی ، احمد ، ابو داود و نسائی از ابن عبّاس روایت کرده‌اند که گفت : به عثمان گفتم : چه چیز شما را واداشت که سوره اَنفال را (که از مثانی است)⁽³⁾

نیز سوره‌های بعد از «مِئین» را «مثانی» نامند الإتقان 1 : 220 (م) .

در کنار سوره برائت (که از مئین می‌باشد)⁽¹⁾

فیض کاشانی رحمه‌الله می‌گوید : سوره‌های مئین ، از سوره بنی اسرائیل تا هفت سوره بعد از آن است (تفسیر صافی 1 : 18) .

از جَریر بن عبدالحُمَید نقل شده است که سوره‌های «مِئین» عبارت‌اند از : برائت ، نحل ، هود ، یوسف ، کهف ، بنی اسرائیل ، انبیاء ، طه ، مؤمنون ، شعرا ، صافّات (برای آگاهی بیشتر بنگرید به ، تفسیر نفحات الرحمن 1 : 143 - 147 ، طرفه سیزدهم) (م) .

این روایت حاکی از اشراف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر این جمع‌آوری است .

بخاری از ابن زُبیر روایت کرده است که گفت : به عثمان گفتم : آیه « وَالَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنکُمْ وَیَذَرُونَ أَزْوَاجاً ... »⁽³⁾را آیه دیگری نسخ کرد ، چرا آن را نوشتید و واننهادید ؟

عثمان گفت : ای برادرزاده ، چیزی از قرآن را از جای خودش تغییر نمی‌دهم .⁽⁴⁾

مُسلم از عُمَر روایت می‌کند که گفت : آن اندازه که درباره «کلا له» به پیامبر مراجعه کردم ، در هیچ چیز دیگری به آن حضرت رجوع نکردم تا آنجا که با انگشت به سینه‌ام زد و فرمود : ای عُمَر ، آیا آیه صیف - که در آخر سوره نساء هست - تو را بسنده نمی‌کند ؟⁽⁵⁾

احادیثی که درباره آیات پایانی سوره بقره هست .⁽¹⁾

مُسلم از ابو دَرداء ، به اسناد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت می‌کند که فرمود : هرکس ده آیه نخست سوره کهف را حفظ کند ، از [ آسیب ] دجّال مصون می‌ماند .⁽²⁾

این اخبار را سُیوطی در الإتقان می‌آورد و می‌افزاید :

از گزارش‌هایی که - به اجمال - بر این امر دلالت دارد ، ثبوتِ قرائت شماری از سوره‌ها ، به وسیله پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است .

سُیُوطی - پس از این سخن - سوره‌هایی را که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در زمان حیاتش خواند ، می‌شمارد و می‌نویسد :

قرائت این سوره‌ها در حضور صحابه ، بر توقیفی بودن ترتیب آیه‌های

آنها دلالت دارد . به صحابه نمی‌چسبد که آیه‌ها را بر خلاف آنچه از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیدند (و این کار به حدّ تواتر رسید) مترتّب سازند .

آری ، بر اساس روایت ابن ابی داوود ، بر این مطلب اشکال می‌شود . وی در «المصاحف» از طریق محمّد بن اسحاق ، از یحیی بن عَبّاد بن عبداللّه بن زبیر ، از پدرش روایت کرده است که گفت :

حارث بن خُزَیمه ، این دو آیه از آخر سوره برائت را آورد و گفت : شهادت می‌دهم که این دو آیه را از پیامبر شنیدم و به خاطر سپردم .

عُمَر گفت : من نیز شهادت می‌دهم که آن دو را شنیدم . سپس گفت : اگر اینها سه آیه می‌بود ، آنها را سوره‌ای جداگانه قرار می‌دادم . به پایانِ سوره بقره بنگرید و آنها را به آنجا ملحق سازید .

ابن حَجَر ، می‌گوید : ظاهر این سخن آن است که آنان آیات سوره‌ها را به اجتهادشان می‌چیدند و [ امّا ] اخبار دیگری دلالت دارد که آنان

این کار را جز به توقیف انجام نمی‌دادند .

می‌گویم : معارض با خبر ابن ابی داوود ، روایتی است از طریق ابو العالیه ، از اُبَیّ بن کعب که آنان به جمع قرآن پرداختند . چون به این آیه سوره برائت رسیدند : « ثُمَّ انصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَیَفْقَهُونَ »⁽¹⁾(سپس دور و بر خویش را می‌پایند [ که کسی آنها را نبیند ] بدان خاطر که مردمی نفهم‌اند خدا قلب‌هاشان را [ از حق‌پویی ] برگرداند) گمان بردند که این آیه ، آخرین آیه نازل شده است ، اُبیّ گفت : رسول خدا بعد از این آیه ، دو آیه دیگر را برایم خواند : « لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ ... »⁽²⁾(پیامبری برایتان آمد ...) تا آخر سوره .⁽³⁾

این سخن را سیوطی در توقیفی بودن آیات سوره‌ها بیان می‌دارد . بعضی از بزرگان ، دلایل و قراین دیگری را - در این راستا - می‌افزایند . یکی از آنها این است که اگر این کار اجتهادی می‌بود ، مقدّم داشتن روز بر شب در سوره «لیل» « وَاللَّیْلِ إِذَا یَغْشَی * وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّی »⁽⁴⁾(سوگند به شب ، هنگامی که تاریکی‌اش

زمین را بپوشاند و سوگند به روز ، آن گاه که روشنی بخشد) بر سیاقِ سوره «شمس» « وَالنَّهَارِ إِذَا جَلاَّهَا * وَاللَّیْلِ إِذَا یَغْشَاهَا »⁽⁵⁾(سوگند به روز ، آن گاه که آشکارش سازد و سوگند به شب ، آن گاه که بپوشاندش) (و مانند آن) اَولی بود .

از آنجا که به چنین چیزی دست نیافتیم ، درمی‌یابیم که نصّ قرآن (با [ ترتیب ] آیات آن در سوره‌ها) توقیفی می‌باشد و تغییر در آن جایز نیست .

مؤیّد آن روایتی است که شیخ صدوق رحمه‌الله و کُلَینی رحمه‌الله از امام سجّاد علیه‌السلام روایت می‌کنند .

از علیّ بن حسین علیهماالسلام روایت شده است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود :

مَن قَرَأَ أَرْبَعَ آیاتٍ مِنْ أَوَّلِ البَقَرةِ وآیةَ الکُرسی وآیَتَیْنِ بَعْدَها وثَلاثَ آیاتٍ مِن آخِرِها ، لَمْ یَرَ فی نفسه وماله شیئاً یَکْرَهُهُ ... ؛⁽¹⁾

هرکه چهار آیه اوّل سوره بقره و آیة الکرسی (و دو آیه بعد از آن) و سه آیه آخر سوره بقره را بخواند ، در جان و مالش چیزی را که ناخوشایندش باشد ، نمی‌بیند .

این روایت ، بیانگر معیّن بودن جای آیات در سوره‌هاست .

نزدیک به این مضمون ، در صحیح بخاری آمده است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود :

هرکس دو آیه پایانی سوره بقره را در شب بخواند [ همین دو آیه ] او را کفایت می‌کند⁽²⁾.⁽³⁾

این روایت بدان معناست که ترتیب آیه‌ها [ در سوره‌ها ] به دستور پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صورت گرفت .

نیز از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت شده است که فرمود : هرکه [ آیه ] آخر سوره حشر را

بخواند ، سپس در روز یا شبِ آن بمیرد ، از همه خطاهایی که انجام داده است چشم پوشند .⁽¹⁾

و نمونه‌هایی دیگر از این روایات .

نگاهی به روایاتِ فضایل سوره‌ها در بحار الأنوار [ صحیح بخاری و مسلم و ... ] به روشنی ، ترتیب سوره‌ها و آیه‌ها و توقیفی بودن آیات را در سوره‌ها می‌نمایاند .

این سخن ، یکی از رویکردها درباره توقیفی بودن آیاتِ سوره‌ها نزد شیعه و سنّی است و بیانگر دیدگاه یکسان آنان در این زمینه می‌باشد ، لیکن از لابلای سخنان علمای دیگری از اهل سنّت و حتّی از بعضی از عالمان شیعه ، اختلاف ترتیب نزول از ترتیب تلاوت به دست می‌آید با اینکه همه‌شان قبول دارند که هر دوی اینها قرآن است .

توضیح این مطلب ، با توجه به رازِ تکرار عرضه قرآن در هر سال ، به دست می‌آید .

راز تکرار عرضه هر ساله قرآن

می‌توانیم این مُدّعا را با بیانِ راز تکرار عرضه قرآن (میان جبرئیل و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) در هر سال ، روشن سازیم و اینکه این دیدار دو طرفه ، نمی‌توانست بیهوده باشد ، بلکه هدف مهم و فایده بزرگ آن ، ارجاع نزول‌های تاریخی به نزول دفعی بود با تأکید بر اینکه نزول تاریخی گاه سوره سوره رقم می‌خورد ؛ زیرا خدای متعال می‌فرماید :

« سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا » ؛⁽¹⁾سوره‌ای است که آن را نازل کردیم و واجبش ساختیم .

« وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُم مَن یَقُولُ أَیُّکُمْ زَادَتْهُ هذِهِ إِیمَاناً » ؛⁽²⁾هرگاه سوره‌ای فرود می‌آید ، بعضی‌شان می‌پرسند : این سوره ، بر ایمانِ کدام یک از شما افزود ؟

« یَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَن تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُم بِمَا فِی قُلُوبِهِمْ » ؛⁽³⁾منافقان می‌ترسند سوره‌ای بر آنها نازل شود و راز دلشان را بنمایاند .

« وَیَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْلاَ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَذُکِرَ فِیهَا الْقِتَالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِم مَرَضٌ یَنظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلَی لَهُمْ » ؛⁽⁴⁾ایمان آورندگان می‌پرسند : چرا سوره‌ای [ درباره جهاد ] نازل نمی‌شود؟ هرگاه سوره‌ای استوار فرود می‌آید و در آن فرمانِ جنگ و پیکار هست ، بیماردلان را می‌بینی

که چنان [ کج‌دار و مریز ] به تو می‌نگرند که گویا دمِ مرگ‌اند ! مرگ سزایشان باد .

و مانند اینها .

گاه آیات بُریده از هم (و جدا جدا) فرود می‌آمد و سوره‌هایی از آنها تألیف می‌یافت ؛ زیرا خدا می‌فرماید :

« وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ » ؛⁽⁵⁾جز به اندازه مشخص ، آن را نازل نمی‌کنیم .⁽⁶⁾

« وَقُرْآناً فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلَی مُکْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِیلاً » ؛⁽¹⁾قرآن را پراکنده ساختیم تا با مکث بر مردم بخوانی و به شیوه‌ای ویژه آن را نازل کردیم .

و مانند این آیات .

شارع مقدّس ، خواندن این آیات پراکنده را (که به مناسبت‌های گوناگون نازل شد) در نماز اجازه نداد مگر پس از جمع آنها به وسیله پیامبر و امضای قرآن بودن آنها از سوی خدا به واسطه جبرئیل ؛ چراکه می‌فرماید :

« فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ » ؛⁽²⁾هرگاه ما آن را خواندیم، قرآن بودنش را پیروی کن.

بنابراین ، گاه سوره به صورت پراکنده فرود می‌آمد ، سپس جمع آوری می‌گردید و گاه به طور کامل نازل می‌گشت ، سپس رویدادهای واقع در آن ، آغاز می‌شد .

یعنی جبرئیل ، آیات مرتبط با آن وقایع را - که در آن سوره فرود آمده بود - بار دیگر پیش پیامبر می‌آورد و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آنها را برای مردم می‌خواند و برایشان آشکار می‌شد که پیش از آن تاریخ ، آنها را شنیده‌اند ؛ زیرا عموم مردم ، عمق حقایق قرآن و دقایق آن را درک نمی‌کردند . به این شیوه ، اعجاز قرآن به صورتی برایشان آشکار می‌گشت که آن را می‌فهمیدند ، چراکه خبرهای غیبی پیش از وقوع پدیده‌ها ، به دانای غیب ، رهنمون‌اند .

چون پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آیاتی را که بیانگر رخدادها بودند ، پیش از پیدایش آنها می‌آورد ، مردم درمی‌یافتند که آن آیات از نزد خدا نازل شده است .

گاه قرآن ، آیه آیه نازل می‌شد ، سپس طبق آنچه از لوح محفوظ به بیت المعمور فرود آمد ، سوره‌ها سامان می‌یافت . این کار با هماهنگی میان جبرئیل علیه‌السلام

و

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صورت می‌گرفت ؛ چراکه خدا می‌فرماید :

« إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ * فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ * ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنَا بَیَانَهُ » ؛⁽¹⁾جمع و قرائت قرآن بر عهده ماست ، هرگاه ما آن را خواندیم ، بخوان . سپس بیانش وظیفه ماست .

از این رو ، ماجرا بر بعضی از صحابه مشتبه شد . عُمَر خواست از سه آیه سوره جداگانه‌ای ترتیب دهد ، گفت : «اگر سه آیه بود ، آنها را سوره مستقلّی می‌ساختم»⁽²⁾یا در جای دیگر گفت : اگر نمی‌گفتند عُمَر بر کتاب خدا افزود ، آیه رجم پیرمرد و پیرزن را به دست خویش می‌نوشتم» .⁽³⁾

باری ، جمع و تألیف قرآن ، به اَفراد واگذار نشد ، بلکه بعد از دیدار دو نفره میان دو معصوم (پیامبر و جبرئیل) از سوی خدا معیّن و امضا می‌شد . این کار را خدا بر عهده گرفت « إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ »⁽⁴⁾(جمع و قرائت قرآن بر ماست)

جمع قرآن بر عهده ابوبکر و عُمَر و عثمان نبود ، حتّی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پیش از امضای خدا ، نمی‌توانست بر تلاوت آن پیشتازی کند .

یعنی نزول بیانی ، قید قرآن شدن [ و تأیید ] آیه‌ها و سوره‌هایی بود که بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله الهام گشت ؛ چنان که در سوره قیامت می‌خوانیم :

« لاَ تُحَرِّکْ بِهِ لِسَانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ * إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ * فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ » ؛⁽⁵⁾زبان مجنبان که پیش از موعد به خواندن قرآن بشتابی ، جمع و قرائت قرآن بر عهده ماست ، هرگاه خواندیم ، آن را پیگیر .

آری ، بعضی از شرق‌شناسان (به پیروی از روایات اهل سنّت) بر این باورند که جمع قرآن با دو شاهد و ناآگاهی زید بر بعضی از آیات مگر بعد از اخبار ابو خُزَیمه (یا خُزَیمه) به توقیفی نبودنِ آیه‌ها و سوره‌ها رهنمون است ؛ زیرا اگر قرآن در عهد پیامبر گرد آمد ، کار زید ، لغو بود و اگر در زمان پیامبر جمع‌آوری نشد، سامان آیه‌ها و سوره‌ها به وسیله زید یا عثمان (یا شخص دیگر) باطل است و بر آن اعتماد نمی‌شود؛ چراکه جزو وظایف او نبود وصلاحیّت این کار را نداشت.

پوشیده نماند که مستشرقان ، بیشتر به دیدگاه مکتب خلفا قائل‌اند ؛ زیرا نفع آنان در همین رویکرد است .

کانُن سل ، می‌گوید :

سوره‌هایی را که پیامبر برای مسلمانان در طول 23 سال تلاوت می‌کرد ، در زمان حیات او جمع‌آوری یا نگاشته نشد . این سوره‌ها بر شاخه‌های خرما و پوست‌ها ... نقش یافت و بخشی از آنها در ذهن‌ها محفوظ ماند . این سوره‌ها جدا جدا بود و در یکجا گرد نیامد . عرب‌ها ، بر حافظ‌شان تکیه داشتند حتّی در تلاوت این سوره‌ها در نماز .. .

سپس «سل» به مناسبت ، ازاقدام ابوبکر بر جمع‌آوری قرآن (بعد از جنگ یمامه) و همراهی عُمَر با او یاد می‌کند و از تدوین عثمان و جمع قرآن به دست زید سخن به میان می‌آورد و اینکه عثمان کوشید برای محکم کردن جایگاه خویش در برابر دشمنانِ فراوان (که می‌خواستند او را برده سازند) دستاوردهای سیاسی به چنگ آوَرَد . از این رو با جمع‌آوری قرآن ، خواست فضیلتی به وی

نسبت دهند که در پرتو آن ، علیه دشمنان نیرو یابد .⁽¹⁾

جان گیل‌کرایس ، می‌نگارد :

بدان سبب که زید - کاتب این قرآن - در کار جمع قرآن به امر عثمان (و نه محمّد) آزادی عمل داشت و نیز ترتیب متن قرآن ، امر الهی نبود ؛ زیرا در هر دو بار ، ماجرا به زید واگذار شد .⁽²⁾

روایات موجود در مکتب خلفا ، این دسته از خاورشناسان را گستاخ ساخت که مانند چنین سخنانی را بر زبان آورند ، جای سرزنش بر آنها نیست .

واژه قرآن

چون بحث بدین جا رسید ، ناگزیر باید صحّتِ ادّعای اختلاف ترتیب قرائتِ قرآن را از ترتیب نزول آن و نادرستی این ادّعا را توضیح دهیم . این کار ، پس از بیان معانی واژه «قرآن» در کتاب‌های لغت و علوم قرآن ، شدنی نیست .

زرکشی ، می‌گوید : در واژه «قرآن» اختلاف کرده‌اند ؛ گفته شده است : قرآن ، اسمی است که از چیزی گرفته نشده است ، بلکه نامی است ویژه کلام خدا ؛ جوهری و دیگران گفته‌اند : قرآن از «قَرْی» (جمع) مشتق می‌باشد . از این مادّه است «قَرَیْتُ الماء فی الحوض» ؛ آب را در حوض جمع کردم⁽³⁾.

سُیُوطی ، می‌نویسد : کسانی - که زجّاج از آنهاست - واژه قرآن (بر وزنِ «فُعْلان» را صفت می‌دانند که از «قَرْء» به معنای «جمع» گرفته شده است .

«قرأتُ الماء فی الحوض» یعنی آب را در حوض جمع کردم .⁽¹⁾

راغب ، می‌نگارد : قرائت ، به معنای ضمیمه کردن بعضی از حروف و کلمات به بعض دیگر - در ترتیب - است [ به هر جمعی ، قرائت گفته نمی‌شود ] چراکه اگر یک حرف بر زبان آید ، به آن قرائت نگویند .

قرآن - در اصل - مصدر می‌باشد (مانند : کُفْران و رُجْحان) خدای متعال می‌فرماید : « إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ * فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ » ؛⁽²⁾ابن عبّاس می‌گوید : [ یعنی ] هرگاه آن را گرد آوردیم و در سینه‌ات ثبت کردیم ، بدان عمل کن .

واژه قرآن ، به کتابی که بر محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل شد ، اختصاص یافت و مانند اسمِ عَلَم برای آن می‌باشد ؛ چنان که «تورات» برای کتاب موسی علیه‌السلام و «انجیل» برای کتاب عیسی عَلَم شد .

یکی از علما می‌گوید : از میان کتاب‌های خدا ، نام‌گذاری این کتاب به «قرآن» بدان خاطر است که دستاوردِ کتاب‌های خدا را در بر دارد ، بلکه ثمره همه علوم را گرد آورده است .⁽³⁾

هَرَوی ، می‌گوید : هر چیزی را که جمع کنی ، قَرْأ کرده‌ای .⁽⁴⁾

ابو عُبید ، می‌گوید : قرآن ، بدان سبب قرآن نامیده شد که جمعِ سوره‌ها و انضمام آنهاست .⁽⁵⁾

سُیُوطی ، در الإتقان⁽¹⁾

در این باره ، بنگرید به :

دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی 1 : 145 وج2 ص1285 .

ترجمه الإتقان وعلوم القرآن ، جلال الدین عبدالرحمن سیوطی ، مترجم : سید مهدی حائری قزوینی ، 2ج ، چ3 ، امیر کبیر ، 1380ش ، تهران ، ص19 .

درآمدی بر تاریخ علوم قرآنی ، محمد تقی دیاری بیدگلی ، ص30 (شهیدی) .

فَرّاء ، می‌گوید : قرآن ، مشتق از «قرائن» است ؛ زیرا بعضی از آیات آن ، بعض دیگر را تصدیق می‌کند و برخی از آنها مشابه برخی دیگر است و این آیات ، قرائن‌اند .

بنا بر هر دو قول ، واژه قرآن بدون همزه و نونِ آن ، از حروف اصلی‌اند .⁽²⁾

در تفسیر طبری می‌خوانیم :

مفسّران در تأویلِ قرآن ، اختلاف دارند . بنا بر قول ابن عبّاس ، باید تأویلِ آن از تلاوت و قرائت باشد و با توجّه به سخن شخص که می‌گوید : «قرأتُ القرآن» (قرآن را خواندم) مصدر به شمار می‌رود ؛ مانند «خُسْران» که از «خَسَرَهُ» (او را زیان زد) است ، و «غُفْران» از «غَفَرَ اللّه‌ُ لک» (خدایت بیامرزد) و «کفران» از

«کَفَرْتُک» (ناسپاسی‌ات کردم) و «فرقان» از «فَرَّقَ اللّه‌ُ بَیْنَ الحَقّ وَباطل» ؛ خدا میان

حق و باطل جدایی انداخت .

بر مبنای این سخن ابن عبّاس ، معنای آیه چنین است : «هرگاه قرآن را با قرائت تبیین کردیم ، به آنچه با قرائت برایت بیان داشتیم ، عمل کن» .

درستی آنچه را در تأویل این حدیث ابن عبّاس گفتیم ، حدیث محمّد بن سعد روشن می‌سازد :

برایم حدیث کرد محمّد سعد ، گفت : پدرم برایم حدیث کرد ، گفت : عمویم برایم حدیث کرد ، گفت : پدرم برایم حدیث کرد از پدرش از ابن عبّاس [ که در تفسیر آیه ] « إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ »⁽¹⁾(جمع و قرائت قرآن بر عهده ماست) گفت : [ خدا فرمود : ] برایت می‌خوانیم ، از این رو ، فراموش نمی‌کنی « فَإِذَا قَرَأْنَاهُ »⁽²⁾علیک « فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ »⁽³⁾می‌فرماید : هرگاه بر تو تلاوت شد ، آنچه را در آن هست ، پیروی کن .

ابو جعفر ، می‌گوید : در این خبر ، ابن عبّاس آشکارا بیان می‌کند که معنای قرآن - نزد وی - قرائت است .

بر اساس آنچه ما گفتیم «قرآن» مصدر «قَرَأْتُ» می‌باشد ، امّا بنا بر قول قَتاده باید مصدر از «قَرَأْتُ الشَّیءَ» (به معنای گردآوری آن و ضمیمه ساختن بعضی از آن به بعض دیگر) باشد ؛ مانند این سخن که گویی : «ما قَرَأَتْ هذه النّاقةُ

سَلا قَطُّ»⁽¹⁾مقصودت این است که این ناقه ، کره‌ای را در رحم نگرفته [ و آبستن نشده ] است .

عَمْرو بن کلثوم تَغْلبی⁽²⁾، می‌گوید :

تُریکَ إذا دخلتَ عَلَی خَلاء

وقد أَمِنَتْ عُیُونَ الکاشِحینا

ذراعَیْ عَیْطَلٍ أَدْمَاءَ بَکْرٍ

هِجان اللّون لَمْ تَقْرَأْ جنینا⁽³⁾

باری ، واژه قرآن یا برگرفته از «قَرْی» (جمع) است یا از «قرنتُ الشیء بالشیء» یا از جمع قرائن به یکدیگر یا از «قرائت» می‌باشد .

جمع ، بیشتر بعد از تفریق (پراکنده ساختن) می‌آید ؛ یعنی خدا پیامبرش را به جمع آنچه پراکنده (و در زمان‌های معیّن) بر وی نازل کرد ، فرمان داد و از وی خواست که آنها را به آنچه دفعی نازل شد ، بازگرداند . هنگامی که وحی به قرآنی بودنِ آیات صورت پذیرفت (نزول بیانی) پیامبر باید آن را بپیرود و [ می‌تواند ] در نمازش آن را بخواند ؛ زیرا خدا می‌فرماید : « فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ » ؛⁽⁴⁾هرگاه آن را خواندیم ، قرآن بودنش را دنبال کن .

و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نباید به تلاوت آنچه وقتِ امضا و بیانش از سوی خدا نرسیده و [ هنوز ] قرآن شمرده نشده است ، شتاب ورزد ؛ زیرا خدا می‌فرماید :

« وَلاَ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِن قَبْلِ أَن یُقْضَی إِلَیْکَ وَحْیُهُ » ؛⁽¹⁾پیش از انجام وحی به [ خواندن ] قرآن پیش میفت .

« لاَ تُحَرِّکْ بِهِ لِسَانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ * إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ * فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ » ؛⁽²⁾زبانت را حرکت نده تا [ به خواندن ] قرآن عجله کنی ، جمع و قرائت قرآن ،

بر عهده ماست ؛ هرگاه ما آن را خواندیم تو آن قرائت را بر زبان آور .

اختلاف ترتیب تلاوت با ترتیب نزول

بزرگان سخنانی دارند که بیانگر دو ترتیب در قرآن است :

ترتیب تلاوت ، که بر اساس نزول دفعی از لوح محفوظ به آسمان دنیاست .

ترتیب نزول ، که بر پایه آیه‌ها و سوره‌هایی است که به تدریج در زمان‌های معیّنی ، سازگار با رویدادها و وقایع ، صورت گرفت .

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برای کامل کردن آیه‌ها و جمع بعضی از آنها با بعض دیگر و تعیین جای آنها در سوره‌هایی که از سوی خدا - با نزول دفعی و یکباره - بر وی فرود آمد ، نزول وحی را انتظار می‌کشید و این ، یکی از فواید دیدار [ با جبرئیل ] و عرضه هر ساله قرآن بود .

گاه حادثه‌ای که جلوتر بود ، در سوره مُؤخّر ذکر می‌شد ، و گاه آیه‌ای که در قرآن تلاوت (از نظر زمانی) مُقدَّم بود ، بعدِ آن می‌آمد ؛ مانند آیه «تبلیغ» در سوره

مائده که پس از آیه «اکمال» قرار دارد ، در حالی که از نظر زمانی بر آن مقدّم است .

چنین تقدیم و تأخیرهایی میان آیات ، در قرآن فراوان است .

گاه خدا - در قرآن تلاوت - ناسخ را پیش از منسوخ می‌آوَرَد و آیه مکّی را در سوره مَدَنی ذکر می‌کند . چنین روندی به خاطر مصالح پنهانی است که بر آدمی پوشیده می‌ماند و مهم‌ترین آنها این است که دست تحریف به قرآن راه نیابد .

بنابراین ، قطع یافتن به مکانِ آیه‌های سوره یا سوره قرار دادن بعضی از آیات ، جز با بیان خدا امکان نداشت . این کار پس از جمع [ نشست ] دو نفره میان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و جبرئیل علیه‌السلام و بیانِ خدای متعال ، انجام می‌پذیرفت ؛ چراکه می‌فرماید : « فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ » ؛⁽¹⁾هرگاه ما خواندیم ، آن قرائت را پیروی کن .

زرکشی در البرهان می‌نگارد :

ثابت شد که سعی صحابه ، برای جمع قرآن در یکجا [ و در یک کتاب ] بود ، نه در ترتیب ؛ زیرا قرآن در «لوح محفوظ» به همین ترتیب امروزه ، نوشته شد . خدا آن را یکباره به آسمان دنیا نازل کرد ؛ چنان که می‌فرماید :

« شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ » ؛⁽²⁾ماه رمضان که در آن قرآن فرود آمد .

« إِنَّا أنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ » ؛⁽³⁾ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم .

سپس بر اساس نیاز ، در طول حیات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن ، جدا جدا نازل گشت ؛ چنان که خدا می‌فرماید :

« وَقُرْآناً فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلَی مُکْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِیلاً » ؛⁽¹⁾قرآن را پراکنده ساختیم تا با مکث بر مردم بخوانی و اندک اندک آن را نازل کردیم .

از این رو ، ترتیب نزول از ترتیب تلاوت جداست .

این هماهنگی صحابه ، سببِ بقای قرآن در امّت و رحمت خدا بر بندگان شد و وعده حفظ آن را آسان و محقّق ساخت ؛ چراکه می‌فرماید :

« إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ » ؛⁽²⁾ما قرآن را نازل کردیم و خودمان آن را حفظ می‌کنیم .

با این کار ، اختلاف از میان رفت و وحدت کلمه پدید آمد .

ابو عبدالرَّحمان سُلَمی ، می‌گوید :

قرائتِ ابوبکر و عُمَر و عثمان و زید بن ثابت و مهاجران و انصار ، یک جور بود . بسانِ عموم مردم قرآن را می‌خواندند و این قرائت ، همان قرائتی بود که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در سالی که از دنیا رفت ، آن را دو بار بر جبرئیل خواند .⁽³⁾

این متن ، گویاست که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و صحابه (پیش از آنکه بعضی از آنها خلافت را به دست گیرند) قرآن را با همان قرائت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌خواندند ؛ قرائتی که آن حضرت از جبرئیل آموخت :

« اِقْرَأْ » ؛⁽¹⁾بخوان .

« لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلَی مُکْثٍ » ؛⁽²⁾تا قرآن را با درنگ برای مردم بخوانی .

این قرائت ، یک قرائت بود ، لیکن پس از شیوه غلط‌انداز خلفا در جمع قرآن ، قرائت‌های گوناگونی پدید آمد و قرائت درست با نادرست بیامیخت و برای مسلمانان مشکل‌ساز شد وکسی جزامامان اهل بیت علیهم‌السلام نتوانست آن را حل کند.

ابوبکر در جمع قرآن ، قاریان بزرگ امّت را (کسانی که قرائتشان را بر پیامبر عرضه داشتند) شایان اعتماد ندید . از این رو ، مُعاذ بن جبل و اُبَیّ بن کعب و ابن مسعود را برای این کار نگمارد ، با اینکه آنان از چهار نفری‌اند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از مردم خواست قرائتِ قرآن را از آنان فراگیرند .⁽³⁾

عبداللّه بن عَمْرو بن عاص روایت شده است که گفت : قرآن را از چهار تن فراگیرید : عبداللّه بن مسعود ، سالم مولای ابو حذیفه معاذ بن جبل و اُبیّ بن کعب .

و عُمَر می‌گفت : ما گویش اُبَیّ بن کعب را وامی‌نهیم⁽⁴⁾زیرا وی بیشتر ، منسوخ‌ها را می‌خواند ؛⁽⁵⁾با اینکه اُبَی ، سرامد قاریان - نزد همه مسلمانان - بود .

و عثمان ، صحابه را به قرآنِ زید بن ثابت واداشت و مصحف‌هاشان را سوزاند ؛ با اینکه بزرگان صحابه در میان امّت وجود داشت ، کسانی چون ابن مسعود که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درباره‌اش فرمود :

هرکه دوست دارد قرآن را تر و تازه (همان گونه که نازل شد) بخواند ، بر قرائتِ ابن اُمّ عَبْد رو آورد .⁽⁶⁾

و نیز وجود صحابه دیگر ، مانند : اُبَیّ بن کعب ، علیّ بن ابی طالب ، عُبادة بن صامت و دیگران .

در الجامع لأحکام القرآن می‌خوانیم :

ابن وَهْب در جامع خویش می‌گوید : شنیدم سلیمان بن بلال می‌گفت : شنیدم از ربیعه پرسیدند : چرا بقره و آل عمران [ در قرآن بر دیگر سوره‌ها ] پیش افتاد ، در حالی که پیش از آن دو ، هشتاد و اندی سوره فرود آمد و بقره و آل عمران در مدینه نازل شدند ؟!

ربیعه ، پاسخ داد : این دو سوره ، مقدّم شدند و قرآن ، زیر نظر کسی که آن را سامان داد تألیف یافت . به همین خاطر ، صحابه بر آن هم داستان شدند . ما به این مطلب رسیده‌ایم و از [ چند و چون ] آن نمی‌پرسیم .⁽¹⁾

به نظر نگارنده ، بخش پایانی سخن ربیعه «فهذا ممّا ننتهی إلیه ولا نسأل عنه» این مطلب از اموری است که بدان رسیده‌ایم و درباره‌اش پرس و جو نمی‌کنیم برای تأیید ترتیب مصحف عثمان ، جعل شده است ؛ زیرا وی می‌توانست بگوید : بقره و آل عمران را مقدّم می‌داریم ؛ زیرا جای این دو ، در نزول دفعی مقدّم بود ، گرچه نزول تدریجی‌شان به تأخیر افتاد .

قُرطُبی ، پس از این سخن ، می‌گوید :

از اموری که دلالت دارد ثبت آیات در مصحف‌ها بر اساسِ تاریخ نزول واجب نیست ، این خبر ثابت و صحیح است که : آیات در مدینه نازل می‌شد ، امّا آنها را در سوره مکّی می‌نهادند .⁽²⁾

پیش از این ، کلام زرکشی را آوردیم که صراحت داشت ترتیب نزول از ترتیب تلاوت جداست و آنچه از «لوح محفوظ» به «بیت المعمور» فرود آمد ، غیر آن چیزی است که به خاطر نیاز یا حکمتی (که در آن مصلحت بندگان و

آسان‌گیری دین نمود می‌یافت) در تاریخ‌های معیّنی نازل شد .

بسیاری از صحابه⁽¹⁾کوشیدند قرآن را میانِ دو جلد گرد آورند ، لیکن مصحف‌هاشان ناقص بود ، آنها را همان گونه که از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیدند ، نوشته

بودند ، گرچه در ترتیب سوره‌ها در مصحف‌هاشان اختلاف داشتند ؛ امّا ترتیب آیات در سوره‌ها را پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به اصحاب تلقین کرد و ترتیبی را که امروزه در مصحف‌ها هست به آنان آموخت (چنان که در سخن کسانی که پیش از این آوردیم ، آمد و در آینده نیز می‌آید) .

قاضی ابوبکر باقِلاَّ نی (م403ه ) در الانتصار⁽²⁾

برخی نام آن را «الانتصار لصحّة نقل القرآن والردّ علی من نحله الفساد بزیادة اَو نقصان» آورده‌اند . تمهید الاوائل : 16 .

گزیده‌ای از «الانتصار» را «ابو عبداللّه محمد بن عبداللّه صیرفی» به نام «نکت الانتصار لنقل القرآن» فراهم آورد . در این باره بنگرید به :

دائرة المعارف بزرگ اسلامی 11 : 228 ، تمهید الاوائل وتلخیص الدّلائل ، القاضی ابی‌بکر محمد بن الطیّب الباقلانی ، تحقیق : عمادالدین احمد حیدر ، ط2 ، مؤسسة الکتاب الثقافیّة ، 1414 - 1993 ، بیروت . الانتصار للقرآن ، محمد بن الطیب الباقلانی ، تحقیق : محمد عصام القضاة ، ط1 ، دارالفتح ودار ابن حزم ، 2ج ، 1422 - 2001 ، بیروت (شهیدی) .

ما بر این باوریم که همه قرآنی که خدا نازل کرد و ما را به نگارش آن فراخواند و آن را نسخ نکرد و تلاوتش را پس از نزول برنداشت ، همین است که میان دو جلد می‌باشد ، همین که مصحف عثمان دربر دارد ،⁽³⁾زیاده و کم نشد ... و ترتیب

و نظم آن بر اساسِ نظمی است که خدای متعال و پیامبرش آیه‌ها را سامان داد ،⁽¹⁾مؤخّر آن را پیش نینداخت و مقدّم آن را مؤخّر نیاورد و مسلمانان ، ضبط ترتیب آیه‌های هر سوره و جاهای آنها را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آموختند و دانستند ؛ چنان که خود قرآن و تلاوتش را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فراگرفتند .⁽²⁾

باقِلاَّ نی ، می‌افزاید :

با اثباتِ اختلاف صحابه در ترتیب سوره‌ها ، می‌گوییم :

توقیفی بر ترتیب سوره‌ها از سوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وجود نداشت و امری در تألیف آنها نبود که ایشان را در تنگنا افکند مگر بر اساس آنچه برایشان معیّن کرد و ترسیم نمود ، بلکه صحابه می‌توانستند سوره‌های قرآن را با اجتهاد و احتیاط کنار هم گذارند و سوره‌ها را به همانندهاشان - و سوره‌های نزدیک به آنها - ضمیمه کنند .

دیدگاه ما همین است و با این رویکرد ، گمانِ خدشه بر ظهور نقل قرآن و استفاضه آن ، از بین می‌رود ...

شاهد آنکه اگر از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در این باره سخنی بیان می‌شد و دستورِ آشکاری بر وجوب ترتیب سوره‌ها در کتابت و رسم وجود می‌داشت ، باید ظهور و انتشار می‌یافت و امّت به آن پی می‌بردند .

شاهد دیگر قول عثمان است که در حدیثی طولانی ، می‌گوید : انفال ، از

نخستین سوره‌ها بود که در مدینه نازل شد و برائت ، از آخرین سوره‌های قرآن به شمار می‌رفت و به قصّه انفال شبیه می‌نمود و این گمان را به ذهن می‌آورد که جزو آن باشد . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از دنیا رفت و بیان نداشت که برائت جزو انفال است [ یا نه ] به همین خاطر این دو سوره ، کنار هم گذاشته شد .

این تصریح عثمان ، گویای آن است که روایتی از پیامبر بر وجوب آوردنِ برائت بعد از انفال نبود و آنان این کار را با رأی و اجتهادشان انجام دادند .

نیز بر بی‌اعتباری ترتیب در تألیف سوره‌ها ، استدلال شده است به اینکه :

می‌دانیم در دنیا هیچ نویسنده ادیب و شاعر بزرگ و خطیب فرزانه‌ای نیست که ترتیب قصیده‌ها و سخنرانی‌ها و نوشته‌هایش را از مردم بخواهد .

شاعر تنها خواستار آن است که هریک از قصیده‌هایش را بر اساس ترتیبِ نظم و تألیف ابیات و سیاق بیانِ آن حفظ کنند ، امّا باکی ندارد که کدام قصیده در اوّل و کدام در آخر و کدام در وسط دیوانش بیاید .

نویسنده و خطیب هم همین رویه را دارد .

می‌گویند : بر همین منوال ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیز از اُمّت خواست سوره‌ها و تلاوتِ آن را - فقط - بر اساس نظم و ترتیب آیاتش حفظ کنند و تألیف هر سوره را پیش از سوره همراه آن نخواست ... .

امّا کسانی که می‌پندارند پیامبر بر تألیف سوره‌های قرآن و رسم آنها در مصاحف (بر اساس آنچه در مصحفِ امام هست) تصریح کرد ، بر اموری استدلال کرده‌اند که هیچ کدام از آنها حجّت نیست . از جمله گفته‌اند :

بعضی از ریش سفیدان (عبداللّه بن مسعود و عبداللّه بن عُمَر) مکروه می‌دانستند که قرآن وارونه قرائت شود .

از عبداللّه بن مسعود درباره مردی سؤال شد که قرآن را معکوس می‌خواند . وی ، پاسخ داد : آن شخص ، قلبش واژگون است .

به عبداللّه بن عُمَر گفتند : شخصی قرآن را وارونه می‌خواند ، گفت : اگر سلطان [ حاکم ] او را بنگرد ، ادب می‌کند یا کیفرش می‌دهد .

و سخنانی مانند این موارد .

می‌گویند : این سخنان بر وجوب ترتیب سوره‌ها و تألیف آنها در قرائت و رسم ، دلالت دارد .

این سخنان موجّه نیست ؛ زیرا مقصود ابن مسعود و ابن عُمَر این است که شخصی سوره‌ها را وارونه بخواند ، از [ آیه ] آخر بیاغازد و به [ آیه ] اوّل ختم نماید ، چراکه این کار ، حرام است و ممنوع می‌باشد .. .

مقصود از این سخن ، قرائت قرآن از سوره‌های کوچک‌تر به سمت سوره‌های بزرگ‌تر نیست و کسی را که نخست «آل عمران» و سپس «بقره» را بخواند مدّ نظر ندارد .

چگونه می‌تواند این مطلب مقصود باشد در حالی که آنان به اختلاف تألیف مصحف‌ها آگاه بودند ؟!

سخن ابن مسعود که می‌گوید : «آن شخص ، قلبش واژگون است» نوعی نکوهش است . بر کسی که نخست سوره «نحل» و پس از آن سوره «بقره» را بخواند ، سرزنشی نیست . شاهد آن ، سخن ابن عُمَر است که گفت : «اگر سلطان او را ببیند ، ادب می‌کند و کیفر می‌دهد» پیداست که اگر شخص «بقره» و سپس «حج» را بخواند ، ادب نمی‌شود و عقاب نمی‌گردد .

نیز بر وجوب ترتیب سوره‌های قرآن (بر اساسِ آنچه در مُصحف امام هست) به روایت ابو قِلابَه استدلال کرده‌اند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : «مَن شَهِدَ

خاتمةَ القُرآن ، کان کَمَن شَهِدَ فَتْحاً فی سبیل اللّه» ؛⁽¹⁾هرکه در ختم قرآن حضور یابد ، مانند کسی است که در جنگی پیروز - در راه خدا - حاضر شده است .

و مسلمانان اجماع دارند که قرآن ، آغاز و انجامی دارد .

بر این سخن نیز دلیلی وجود ندارد ؛ زیرا مقصود از «هرکه در پایان قرآن حضور یابد» قرائتِ آخرین آیه‌ای است که قاری می‌خواند و به همراه قرائت آیات پیشین به تلاوتِ قرآن پایان می‌دهد . این روایت بر پایانِ قرآن صراحت ندارد . از این رو در ظاهر خبر ، حجّتی برای آنان نمی‌باشد .

با وجود این ، انکار نمی‌کنیم که سوره «حمد» در آغاز قرآن می‌آید و تلاوت می‌شود و سوره «ناس» در پایان آن قرار می‌گیرد ، گرچه [ این کار ] موجبِ ترتیب سوره‌های میانِ این دو نمی‌شود .

به همین خاطر ، اصحاب مصاحف بر افتتاح قرآن - در قرائت - به «حمد» و ختم آن به «ناس» نگرش یکسانی دارند ، هرچند به ترتیب سوره‌های میان این دو سوره ، قائل نیستند .

و می‌توان آغاز قرآن [ به سوره حمد ] و انجام آن را [ به سوره ناس ] شروع و پایان ، در تلاوت قرار داد ، نه در رسم و کتابت . از این رو ، در تعلیق به این ، حجّتی وجود ندارد و صاحبانِ مصاحفی که ترتیب سوره‌هاشان مختلف است ، این خبر را نپذیرفته‌اند [ پایان سخن باقِلاَّ نی ] .⁽²⁾

ابن کثیر ، آشکارا بیان می‌دارد که عثمان سوره‌هارا در «مُصحف امام» مرتّب ساخت .

در فضائل القرآن⁽¹⁾

سوره‌ها ، آیات ، شنیدن قرآن ، تعلیم و تعلّم آن و ... بحث می‌شود . این فضیلت‌ها ریشه در خود قرآن و احادیث نبوی و امامان معصوم علیهم‌السلام دارد . اندیشوران مسلمان در موضوع «فضایل قرآن» و با همین عنوان نگارش‌هایی را پدید آوردند که از مشهورترین و قدیمی‌ترین آن‌ها «فضائل القرآن» تألیف ابو عبید قاسم بن سَلاّم هروی ف224 ه می‌باشد . کتاب پنج فصل دارد و موضوعاتی مانند : فضیلت قرآن آموزی ، قرائت قرآن و گوش فرا دادن به آن ، تکریم اهل قرآن ، ویژگی‌های اخلاقی قاریان و ... در آن آمده است . در این باره بنگرید به :

فرهنگ نامه علوم قرآنی : 760 ، فضائل القرآن ، ابو عبید القاسم بن سلاّم الهَروی ، تحقیق : وهبی سلیمان غلوجی ، ط 1 ، دار الکتب العلمیّة ، 1426 - 2005 ، بیروت (شهیدی) .

عثمان ، سوره‌هارا در قرآن مرتّب ساخت ؛ هفت سوره طولانی را مُقدّم داشت و بعد ، سوره‌های مئین را آورد .⁽²⁾

با توجّه به این سخن ، معنای سخن کسانی که می‌گویند : «عثمان قرآن را جمع کرد و ترتیب سوره‌ها را تغییر داد» می‌تواند - فقط - ترتیب سوره‌ها باشد ، نه جمع و کتابت او از صحیفه‌ها ؛ زیرا از معانی جمع «ترتیب» است .

بسا سخن ابن حَجَر نیز به عدم توقیفی بودن آیات رهنمون باشد و اینکه ترتیب آیه‌ها و سوره‌ها با اجتهاد صحابه صورت گرفت ؛ زیرا می‌گوید :

ظاهر سخن عُمَر که می‌گوید : «اگر سه آیه بود ، آنها را سوره‌ای جداگانه قرار می‌دادم» این است که آنان آیات سوره‌ها را با اجتهادشان کنار هم می‌نهادند و دیگر اخبار دلالت دارد که آنها هیچ کاری را - در این زمینه - جز به امر پیامبر ، انجام نمی‌دادند .

آری ، ترتیب برخی از سوره‌ها (در پی یکدیگر) با اجتهاد ایشان رخ می‌داد .⁽³⁾

زُرقانی ، پیرامون جمع قرآن به معنای کتابتِ آن در عهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌نگارد :

تألیف آیه‌ها ، به معنای ترتیب آیات بر اساس ارشاد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود و این ترتیب ، به سخن جبرئیل توقّف داشت . روایت شده است که جبرئیل علیه‌السلام می‌فرمود : «فلان آیه را در فلان جا بگذارید» .

تردیدی در این نیست که جبرئیل این سخن را جز به امر خدا بیان نمی‌کرد .

امّا بعضی از صحابه قرآن را - به مقداری که از پیامبر به هریک از آنها می‌رسید - روی هر چیزی که برایشان فراهم می‌آمد (کاغذ ، استخوان شانه ، استخوان و مانند آن) می‌نوشتند و بر پیاپی آوردنِ سوره‌ها و ترتیب آنها پایبند نبودند .

گاه می‌شد که یکی از صحابه سوره‌ای را که بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل می‌شد حفظ می‌کرد یا می‌نوشت ، سپس به سَریّه‌ای⁽¹⁾می‌رفت . در زمانی که او نبود ، سوره‌ای فرود می‌آمد و آن گاه که وی باز می‌گشت ، آنچه را بعد از آن تاریخ نازل می‌شد ، به خاطر می‌سپرد و می‌نوشت ، سپس آنچه را در غیاب از دست داده بود ، به آنها می‌افزود .

از این رو ، به هر طریقی که برایش آسان‌تر می‌نمود به جمع و جست وجو می‌پرداخت ودر آنچه می‌نوشت ، تقدیم و تأخیر روی می‌داد .

[ نیز ] کسانی از صحابه بر پایه عادت جاری در میان اعراب (که در

حفظ نسب‌ها ونمایاندنِ مفاخر واشعارشان به حافظه تکیه داشتند) آیه‌ها و سوره‌ها را بی آنکه بنویسند ، حفظ می‌کردند .⁽¹⁾

کسانی که به توقیفی بودن ترتیب سوره‌ها و آیه‌ها (با هم) قائل‌اند ،⁽²⁾به

روایت زید (و مانند آن) استدلال می‌کنند :

از ابن عبّاس روایت شده است که گفت : به عثمان گفتم : چه چیز شما را واداشت که به «انفال» (که از سوره‌های مثانی است) و به «برائت» (که از سوره‌های مئین است) روی آورید و آن دو را کنار هم نهید و میانشان سطر « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ » را ننویسید و آنها را در هفت سوره طولانی قرار دهید ؟

عثمان گفت : زمان بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سپری می‌شد و شماری از سوره‌ها بر آن حضرت فرود می‌آمد . هرگاه چیزی بر آن حضرت نازل می‌گشت ، یکی از کاتبان را فرا می‌خواند و می‌فرمود : «این آیات را در سوره‌ای که فلان آموزه‌ها در آن هست ، بگذارید» و هنگامی که آیه‌ای فرود می‌آمد ، می‌فرمود : «این آیه را در سوره‌ای که فلان مطلب آمده است ، بنهید» .

انفال ، از نخستین سوره‌هایی بود که در مدینه نازل شد و برائت ، از آخرین سوره‌های قرآن به شمار می‌رفت و قصّه آن به محتوای سوره انفال شباهت داشت . از این رو گمان می‌رفت که جزو سوره انفال باشد . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از دنیا رفت و بیان نکرد که برائت ، جزو سوره انفال است [ یا نیست ] از این رو ، آن دو را کنار هم نهادم و میانشان سطر « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ » را ننوشتم

و آن دو را در هفت سوره طولانی نهادم .⁽¹⁾

سُیُوطی در الإتقان بر توقیفی بودن سوره‌ها و آیات ، به این روایت استدلال می‌کند ، در حالی که پرسش ابن عبّاس و پاسخ عثمان (هر دو) به توقیفی نبودنِ آن رهنمون‌اند .⁽²⁾

این سخن ، بر عدم توقیف [ سوره‌ها ] گویاست و در بر دارنده این است که آن دو ، دو سوره‌اند ؛ زیرا هر کدامشان ، نام خودشان را دارند بنگرید به ، الانتصار 1 : 281 - 282 .

زیرا ابن عبّاس از عثمان پرسید : چرا سوره برائت را بی « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ » در کنار سوره انفال قرار دادی ؟

این پرسش به نادرستی کار عثمان اشاره دارد و اینکه توجیه عثمان ، سبب حقیقی برای این کار نمی‌باشد ، بلکه سبب دیگری در اینجا هست (ابن عبّاس به روایاتی اشاره دارد که از امام علی علیه‌السلام در این باره ، رسیده است) .

عثمان ، در عدم فاصله میان سوره انفال و برائت با «بسمله»⁽³⁾اجتهاد ورزید و گمان برد که آن دو یک سوره‌اند ، امّا در خبر دیگری از امام علی علیه‌السلام (و دیگران) ثابت است که «بسمله» [ نشانه ] امان و رحمت می‌باشد و سوره برائت ، برای پیکار نازل شد .

آلوسی در روح المعانی می‌نویسد :

حق این است که انفال و برائت ، دو سوره‌اند با این تفاوت که میانشان «بسمله» نگاشته نشد ؛ زیرا ابو الشیخ و ابن مردویه از ابن عبّاس از علی روایت کرده‌اند که : بسمله ، امان است و برائت ، با [ فراخوان به ] شمشیر نازل شد .

مانند این روایت ، از محمّد بن حنفیّه و سُفیان بن عُیَیْنَه ، نقل شده است . این امر ، بدانجا باز می‌گردد که در سوره برائت مانند دیگر سوره‌ها - به دلیل پیش گفته - بسم اللّه ، نازل نشد .⁽¹⁾

قُشَیْری ، می‌گوید : صحیح این است که «بسم اللّه» بدان خاطر در سوره برائت نوشته نشد که جبرئیل در این سوره با «بسم اللّه» فرود نیامد .⁽²⁾

باری ، گمان عثمان نادرست است که سوره برائت را - به خاطر همانندی قصّه‌اش با انفال - جزو انفال می‌پندارد و می‌گوید : «به همین دلیل ، آن دو را کنار هم نهادم و میانشان سطر « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ » را ننوشتم» .⁽³⁾

زیرا این امر به خدا و پیامبرش برمی‌گردد (نه به عثمان) خدا و پیامبر آن را با «بسم اللّه» نیاوردند ، و به این باز می‌گردد که مسلمانان بر اساس قرائتی که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یادشان داد ، «بسمله» را در خصوص سوره برائت نمی‌خواندند .

تردید صحابه ، نه فقط به دلیل اختلاف کامل مضمون دو سوره و پدید آمدن آنها در دو فاصله زمانی جدا و دور از هم بود ، بلکه آیه نخست سوره نهم ، آشکارا نمایانگر بخش تازه‌ای [ از سخن ] است .⁽⁴⁾

آلوسی در توضیح روایت ابن عبّاس می‌گوید :

عثمان ، گرچه پیرامون سوره برائت و انفال علم قطعی نیافت و براساس گمانش عمل کرد ، امّا دیگران به قطع دست یافتند و عملکرد عثمان را پذیرفتند و سر در گم نماندند .

کم نبودند آموزه‌هایی که به گمان عُمَر رسید و با خواست پروردگار جور درآمد . بجاست این موافقت کار عثمان با واقع (که غیر عثمان با تحقیق از نصوص آن را به دست آورد یا از شخصیّت‌های [ بزرگ ] اسلام بدان دست یافت و قانع شد) از آنها باشد .

افزون بر این ، با تحقیق می‌توان دریافت که این کار پیش از عثمان صورت گرفت ، لیکن چون قلم‌ها برداشته شد و کار صُحُف پایان یافت و در روزگار وی این اتفاق نظر پدید آمد و مسلمانان دیگر سرزمین‌ها به [ مصحفِ ] امام او اقتدا کردند ، این کار به عثمان

نسبت داده شد و از دیگر مصحف‌ها بر [ قرآنِ ] او بسنده گردید .⁽¹⁾

توضیح این متن را وامی‌نهم و آنچه را گذشت ، در نکات زیر خلاصه می‌کنم :

1 . روایات فراوانی را آوردیم که بر ترتیب مکان آیه‌ها در سوره‌ها با اشراف پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رهنمون بود و همین ، توقیفی بودن آیات (و نه سوره‌ها) را ثابت می‌کند . در توقیفی بودن ترتیب سوره‌ها اختلاف وجود دارد ، گرچه میان پژوهشگران مشهور است که ترتیب سوره‌ها - به صورتی که هم اکنون هست - عملکرد عثمان می‌باشد .

2 . از سخن ابن حَجَر (و دیگران) به دست می‌آید که آیات نیز [ مانند سوره‌ها ] توقیفی نیستند و بسا کلام عایشه آن را تأیید کند .

3 . ثابت کردیم که برای قرآن ، دو ترتیب وجود داشت :

ترتیب تلاوت ، همان ترتیبی که خدا در نزول دفعی قرآن اراده کرد .

ترتیب بر پایه نزول رویدادها و رخدادها ، و این ترتیب ، کتاب علم بود ، نه تلاوت و ذکر .

4 . راز تکرار عرضه هر ساله قرآن را میانِ جبرئیل علیه‌السلام و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بیان کردیم .

5 . سوء استفاده بعضی از شرق شناسان از روایاتی که گویای ثبوت قرآن به خبر واحد است (چنان که در خبر ابو خُزَیمه هست) و اینکه عُمَر می‌خواست از سه آیه ، سوره‌ای جداگانه بسازد .

6 . به واژه «قرآن» اشاره کردیم و اینکه بنا بر بعضی از گفته‌ها ، این لفظ ، از «قرائت» گرفته شده است .

7 . روشن ساختیم که خلفای سه گانه در جمع قرآن بر بزرگان صحابه تکیه نکردند ، نیز گفتیم که صحابه مصحف‌های ناقصی داشتند و همین ، بیان می‌دارد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به امر تألیف و تدوین ، اهمیّت می‌داد .

نقش پیامبر و جبرئیل در ترتیب آیات

اکنون بعضی از روایاتی را می‌آوریم که بر نقش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و جبرئیل علیه‌السلام در ترتیب آیات ، دلالت دارند و از لابلای آنها می‌توان به توقیفی بودنِ آیات دست یافت .

در فضائل القرآن اثر ابو عُبَید (و دیگر کتاب‌ها) از ابن عبّاس ، از عثمان روایت شده است که گفت :

هرگاه سوره‌ای بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل می‌شد ، بعضی از کاتبان را صدا می‌زد و می‌فرمود : این سوره را در جایی که فلان و فلان آموزه‌هاست ، بگذارید⁽¹⁾.⁽²⁾

از جبرئیل علیه‌السلام روایت شده است که می‌فرمود :

فلان [ آیه یا سوره ] را در فلان مکان بگذارید .⁽³⁾

از عثمان بن ابی العاص ، روایت شده است که گفت :

نزد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نشسته بودم . ناگهان دیدم که آن حضرت [ به زمین ] چشم دوخت، سپس به اندازه‌ای سر را پایین آورد که نزدیک بود چشمش را به زمین بچسباند .

می‌گوید : سپس [ به من ] نگاه کرد و فرمود : جبرئیل نزدم آمد و اَمرم فرمود که این آیه را در فلان جای این سوره بگذارم : « إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِیتَاءِ

ذِی الْقُرْبَی » ؛⁽⁴⁾خدا به عدل و احسان و بخشش به خویشاوندان فرا می‌خواند .⁽⁵⁾

از این رو ، آیه مذکور در سوره نحل ، میان آیات استشهاد و آیات عهد ، گذاشته شد .

قُرطُبی - به سندش - از ابن عبّاس روایت می‌کند که گفت :

آخرین آیه قرآن - که نازل شد - این آیه است : « وَاتَّقُوْا یَوْمَاً تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَی اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّی کُلُّ نَفْسٍ مَا کَسَبَتْ وَهُمْ لاَ یُظْلَمُونَ » ؛⁽¹⁾بترسید از روزی که در آن سوی

خدا بازگردانده می‌شوید ، سپس هر نفسی دستاورد همه سخنان و کارها و رفتارهایش را - بی کم و کاست - دریافت می‌دارد و آنان ستم نمی‌شوند .

جبرئیل به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گفت : ای محمّد ، این آیه را در رأس آیه 280 سوره بقره ، قرار ده .⁽²⁾

این روایت یعنی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌نوشت و می‌خواند و شماره‌ها و آغاز و انجام آیات را می‌دانست و آن گونه که دشمنان شایعه می‌پراکنند (و پیامبر را ناآشنا به خواندن و نوشتن - و مانند آن - می‌شناسانند) نبود .

در روایت دیگر هست که جبرئیل گفت : این آیه را میان آیه «ربا»⁽³⁾و آیه «دَیْن»⁽⁴⁾در سوره بقره ، بگذار .⁽⁵⁾

بخاری و مسلم و ابو داوود و تِرمذی از ابو مسعود بَدْری آورده‌اند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود :

دو آیه در سوره بقره هست که هرکس آن دو را در شب بخواند ، بسنده‌اش کنند .⁽¹⁾

مُسلم از عُمَر روایت کرده است که گفت :

آن اندازه که درباره «کلاله» به پیامبر رجوع کردم ، برای دیگر چیزها نزدش نرفتم و آن حضرت به چیزی مانند این امر ، بر من نیاشفت تا آنجا که با انگشت به سینه‌ام زد و فرمود : ای عُمَر ، آیا آیه صَیْف (که در پایان سوره نساء هست)⁽²⁾بسنده‌ات نمی‌کند .⁽³⁾

بخاری از ابن زُبَیر روایت کرده است که گفت : به عثمان گفتم : « وَالَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنکُمْ وَیَذَرُونَ أَزْوَاجاً »⁽⁴⁾(کسانی که از دنیا می‌روند و همسرانی برجای می‌نهند) عثمان گفت : آیه دیگری آن را نسخ کرد .

پرسیدم : چرا آن را نوشتی یا [ گفت : چرا ] آن را [ نوشته ] وانهادی ؟⁽⁵⁾

عثمان گفت : ای برادرزاده ، چیزی را از جایش تغییر نمی‌دهم .⁽⁶⁾

همه این روایات در راستای توقیفی بودن بعضی از آیات در سوره‌های مشخصی‌اند (نه توقیفی بودن آیات در همه سوره‌ها) و بر نقش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و جبرئیل علیه‌السلام در ترتیب قرآن ، تأکید دارند .

روایات دیگری هست که برای توقیفی بودن آیات و سوره‌ها ، به آنها استدلال شده است ، لیکن دلالتی بر آن ندارند .

از زید بن ثابت ، روایت شده است که گفت : برای رسول خدا وحی را می‌نوشتم . چون وحی بر وی فرود می‌آمد آن حضرت را تب [ و لرز ] شدیدی فرا می‌گرفت . تکّه‌ای از پالان یا گوشه‌ای از آن را بر او می‌انداختم . پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وحی را املا می‌فرمود و من می‌نوشتم ... وقتی فارغ می‌شدم ، می‌فرمود : «[ آنچه را نگاشته‌ای ] بخوان» آن را می‌خواندم ، اگر افتادگی‌ای در آن بود ، پیامبر درستش می‌کرد ، سپس آن را پیش مردم می‌بردم ...⁽¹⁾

این روایت ، بر توقیفی بودن سوره‌ها و آیه‌ها دلالتی ندارد ، بلکه لزوم بازخوانی قرآن را می‌خواهد تا در ضبط ، واژه‌ای جا نیفتد یا این روایت به محبوب بودن کتابت نزد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رهنمون است و اینکه زید بن ثابت از کاتبان وحی بود و لوح و دوات می‌آورد تا آنچه را بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل می‌شد ، بنویسد .

از بَراء ، روایت شده است که گفت : چون آیه « لاَ یَسْتَوِی الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ وَالْمُ-جَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ »⁽²⁾(مؤمنانی که در خانه می‌نشینند و زیان [ مالی و جانی ] نمی‌بینند با کسانی که با مال و جانشان در راه خدا جهاد می‌کنند ، برابر نیستند) فرود آمد ، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : زید را پیشم فرا خوانید و [ بگویید ] لوح و دوات و استخوان شانه (یا فرمود : استخوان شانه و دوات)

بیاورد . سپس [ به زید ] فرمود : بنویس : « لاَ یَسْتَوِی الْقَاعِدُونَ ... » .⁽¹⁾

این روایت نیز بیش از این دلالت ندارد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله امر فرمود زید با لوح و دوات پیش آن حضرت بیاید و آیه مذکور را بنویسد و بدین معناست که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهبه وحیی که بر او نازل می‌شد اهتمام داشت و سخن پروردگارش را بی‌کتابت و تدوین ، وانمی‌نهاد .

باری ، این روایات به ما می‌گویند جاگذاری همه آیات - یا بعضی از آنها - در سوره‌ها ، توقیفی بود و به فرمان خدا و پیامبر صورت می‌گرفت ؛ زیرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با نزول « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ » در قرآن تلاوت ، انتهای سوره و ابتدای سوره دیگر را درمی‌یافت .

لیکن این سخن از وجود اختلاف میان ترتیب تنزیل و ترتیب تلاوت (یعنی ترتیب تدریجی - که آیات و سوره‌ها در رویدادها و حوادث مختلف در تاریخ‌های معیّنی نازل شد - و ترتیب دفعی که در شب مبارک قدر ، از لوح محفوظ به آسمان دنیا فرود آمد) باز نمی‌دارد با تأکید بر اینکه قرآن تلاوت (از غیر خود) با ابتدا به «بسمله» شناخته می‌شد و هر دو [ هم قرآن تلاوت و هم قرآن تنزیل ] قرآن‌اند .

آری ، مسئله نماز از دیگر چیزها جداست . در نماز باید قرآنی خوانده می‌شد که بر سینه پیامبر فرود آمد و از سوی جبرئیل ، از ناحیه خدا (بعد از نزول الهامی) امضا می‌گشت و آن ، همان قرآن تلاوت و ذکر بود ، به شرط آنکه آن قرائت ، قرائت مشهور برگرفته از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله باشد (نه قرائت نادر) چراکه می‌فرماید :

« فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ » ؛⁽¹⁾هرگاه ما خواندیم قرائت آن را پیروی کن .

زرکشی از اصحاب شافعی این سخن را آورده است که می‌گویند :

قرائت قرآن در نماز - و در دیگر جاها - با قرائتِ شاذّ ، جایز نمی‌باشد ؛ زیرا این قرائت ، قرآن نیست ، چراکه قرآن جز با تواتر اثبات نمی‌شود و قرائت شاذّ ، قرائت متواتر نیست .

هرکه جز این را بر زبان آورد ، اشتباه می‌کند یا جاهل است .

اگر شخصی مخالفت ورزد و قرآن را با قرائت شاذ بخواند ، چنین قرائتی را در نماز و غیر آن برنتابند . فقهای بغداد بر توبه دادن کسی که قرآن را با قرائت شاذ بخواند ، متفق‌اند . ابن عبدالبرّ اجماع مسلمانان را نقل می‌کند بر اینکه قرائت با گویش‌های شاذ جایز نمی‌باشد و پشت سر کسی که قرآن را این گونه بخواند ، نباید نماز گزارد .⁽²⁾

در پایان کتاب در بحث «یکسان سازی مصحف‌ها» به طور ویژه‌ای معنای «شاذ» را روشن خواهم ساخت و اینکه گاه «شاذ» در برابر «متواتر» است و گاه مخالفت با قرائت‌های هفت گانه منظور می‌باشد . به شاذّ مخالف با متواتر نباید اهمیّت داد ، امّا اگر شاذ با گویش هفت گانه ناسازگار افتد ، در صورتی که از نظر ادبی توجیه‌پذیر باشد (چنان که گفته‌اند) شایان اعتناست .

ابن ابی داوود ، در المصاحف بابی را پیرامون اختلاف صحابه سامان می‌دهد و آن را «باب اختلاف مصاحف الصحابه» می‌نامد .⁽³⁾وی ، در این باب ، نام‌های

آنان و موارد اختلافشان را می‌آورد و اینکه وقوع این اختلاف میان صحابه ، توقیفی نبودن ترتیب سوره‌ها را - نزد آنان - گویاست .

مصحف‌های صحابه

صحابه در شیوه جمع قرآن مختلف‌اند ؛ بعضی قرآن را طبق انزال و تنزیلِ آن گرد آوردند ،⁽¹⁾

به نظر نگارنده ، امام علیه‌السلام دو نسخه از مصحف را نوشت ؛ یکی از آن دو سازگار با مصحف رایج بود و دیگری بر اساس ترتیب تاریخی و زمانی (طبق حوادثی که بر پیامبر

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرود آمد) سامان یافت . در این مصحف ، تفسیر و تأویل و شأن نزول آیات (در تاریخ‌های معیّن) نوشته شد .

ترتیب این دو نسخه با هم فرق داشت . اوّلی ، همسان با قرآنی بود که از «لوح محفوظ» نازل شد و در دوّمی ، روزنگار دعوت اسلامی به ثبت رسید و کتاب علم به شمار می‌رفت ، نه کتاب ذکر و تلاوت (اندکی بعد از این معنا را روشن خواهیم ساخت) (مؤلف) .

«سید محمّد عبدالحی کتّانی» (1303 - 1382ق) از اندیشوران برجسته مغرب اسلامی در قرن 14 هجری است .

«خاندان کتّانی» و «طریقه کتّانیه» از جمله خاندان‌های شناخته شده مغرب می‌باشند و در طول قرن‌ها صدها نفر از این خاندان در زمره برجستگان و عالمان آن بلاد بوده‌اند . یکی از آثار مهم «عبدالحی کتّانی» کتاب «نظام الحکومة النبویّة المسمّی التراتیب الإداریّة» است .

درباره کتّانی و احوال و آثار وی بنگرید به :

نظام اداری مسلمانان در صدر اسلام (ترجمه نظام الحکومة النبویة» عبدالحی کتّانی ، مترجم : علیرضا ذکاوتی قراگزلو ، چ1 ، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه ، سمت ، 1384ش ، (مقدمه) (شهیدی) .

از این رو ، گاه ترتیب سوره‌ها در مصحف‌های بعضی از صحابه با قرآنِ رایج ناسازگار است یا مصحف فلان صحابه با مصحف صحابه دیگر ، اختلاف دارد .

ابن حجر ، آشکارا بیان می‌دارد که تألیف مصحف ابن مسعود ، جدای از تألیف عثمانی بود .

در صحیح بخاری می‌خوانیم : «پایان مصحف ابن مسعود ، حوامیم⁽¹⁾بود» .⁽²⁾

ابن ندیم بیان می‌دارد : چندین مصحف را دیدم که نسخه‌برداران آنها می‌گفتند آنها مصحف ابن مسعودند و در میان آنها دو مصحف را با هم سازگار نیافتم .⁽³⁾

زرکشی درباره ترتیب سوره‌ها در مصحف‌ها ، می‌نویسد :

این کار ، امری نبود که خدا واجب سازد ، بلکه به اجتهاد و اختیار صحابه باز می‌گشت . از این رو ، هر مصحفی ترتیب ویژه خود را داشت ، لیکن ترتیب مصحف عثمانی از همه کامل‌تر بود .⁽⁴⁾

اختلاف ترتیب صحابه ، بیانگر آن است که ترتیب سوره‌ها در مصحف عثمانی (آن گونه که اهل سنّت می‌گویند) توقیفی از نزد خدا نبود ؛ زیرا در این صورت ، این اختلاف‌ها میان مصحف‌های صحابه پدید نمی‌آمد .

بالاتر از این ، برای اختلاف ترتیبِ مصحف عثمان با مصحف‌های دیگر ، چه توجیهی دارند ؟!

آیا لازمه توقیفی بودن این نیست که ترتیب مصحف‌های همه صحابه یکسان باشد ؟ این اختلاف در ترتیب مصحف‌های آنان ، به چه معناست ؟!

آیا این دسته از صحابه ، با ترتیبی که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از سوره‌های قرآن سامان داد ، مخالفت ورزیدند (از این سخن به خدا پناه می‌بریم) ؟ یا هر کدام از آنها در ترتیب سوره‌هاشان در مصحف خویش ، روایتی از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله داشتند ؟!

آیا عقل می‌پذیرد که امام علی علیه‌السلام با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مخالفت ورزد و ترتیب مصحفی را که پشت بستر آن حضرت بود به هم زند و در گردآوری سخن وحی (و چگونگی ترتیب آن) و تفسیرهایی که همراه آیات وجود داشت ، با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مشورت نکند ؟

عایشه و جواز تقدیم و تأخیر در سوره‌ها و آیه‌ها

بعضی از محدّثان در توقیفی بودن آیاتِ سوره‌ها شک دارند با این ادّعا که روایات پیشین نمی‌توانند (در این راستا) دلیل باشند . نهایتِ محتوای آنها دلالت بر توقیفی بودن آنها - تنها - در همان جاهاست .

آلوسی - از بیهقی - نقل می‌کند که ترتیب همه سوره‌ها جز «برائت» و «انفال» توقیفی است .

دلیل توقیفی نبودن آیه‌ها ، روایتی است که بخاری نقل می‌کند ، می‌گوید :

برای ما حدیث کرد ابراهیم بن موسی [ گفت : ] به ما خبر داد هشام بن یوسف

که ابن جُرَیْج به ایشان خبر داد ، گفت : به من خبر داد یوسف بن ماهَک ، گفت : نزد عایشه (اُمّ المؤمنین) بودم که یک عراقی آمد [ و مسائلی را از او پرسید ، و ] از عایشه خواست که مصحف خویش را به او نشان دهد ، گفت : ای مادر مؤمنان قرآنت را به من بنمایان ؟ عایشه ، پرسید : برای چه ؟ گفت : شاید بتوانم قرآن را از روی آن بنویسم ، چراکه قرآن «غیر مُؤَلَّف» (نانوشته) خوانده می‌شود .

عایشه ، گفت : چه زیانی دارد که هر آیه‌ای را پیش از دیگری بخوانی ؟! اوّلین نزول قرآن ، یکی از سوره‌های مفصّل بود که در آن از بهشت و دوزخ یاد می‌شد

و آن گاه که مردم به اسلام رو آوردند ، حلال و حرام نازل گشت . اگر نخست «لا تشربوا الخمر» (شراب نیاشامید) فرود می‌آمد ، می‌گفتند : هرگز از باده دست نمی‌کشیم ، و اگر [ در آغاز ] «لا تزنوا» (زنا نکنید) نازل می‌شد ، می‌گفتند : هرگز از زنا دست برنمی‌داریم . من دخترکی بازیگوش بودم که این آیه در مکّه نازل شد : « بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَی وَأَمَرُّ » ؛⁽¹⁾وعده‌گاه ایشان رستاخیز قیامت است و آن زمان ، دشوارتر و تلخ‌تر است .

هنگام نزولِ سوره بقره و نساء نزد پیامبر بودم .

[ راوی ] می‌گوید : عایشه ، مُصْحَفش را برای یک شخص عراقی بیرون آورد و آیه‌های سوره [ ها ] را بر او املا کرد .⁽²⁾

3362 . در این مأخذ و نیز در «مصنّف عبدالرزّاق 3 : 352 ، حدیث 2943» آمده است : «أیّه قرأت قبل» . در «فضائل القرآن : 65 ، حدیث 12 ، اثر نسائی» می‌خوانیم : «أیّته قرأت» . و بنگرید به ، ارشاد الساری 7 : 453 در این مأخذ شرحی پیرامون خبر مذکور هست .

بر اساس این روایت ، عایشه ، مقدّم داشتن یکی از سوره‌ها را بر دیگری و تقدیم و تأخیر آیه‌ها را در یک سوره ، جایز می‌شمارد ؛ زیرا می‌گوید : «وما یَضُرُّکَ آیةً قَرَأْتَ قبل ؟!» (هر کدام را جلوتر بخوانی ، به تو ضرر نمی‌زند) سپس عایشه آیه‌های سوره‌ها را بر شخص املا می‌کند ، نه سوره‌ها را به صورت سوره سوره و به شکل سوره کامل .

ابن حجر در فتح الباری در شرح این سخن عراقی که گفت : «لعلّی أُؤَلِّف علیه القرآن ، فإنّه یُقْرَأُ غَیرَ مُؤَلَّف» (شاید بتوانم بر پایه آن قرآن را بنگارم ، چراکه آن را غیر مُؤَلَّف - نانگاشته - می‌خوانند) می‌نویسد :

به نظرم می‌رسد این عراقی پیرو قرائت ابن مسعود بود . وقتی مُصْحَف عثمان به کوفه رسید ، ابن مسعود از قرائت خود دست نکشید [ وبه قرائت عثمان تن نداد ] و حاضر نشد مصحف خویش را نابود سازد .

تألیف قرآن ابن مسعود با تألیف مُصحف عثمان مغایر بود و تردیدی نیست که تألیف مُصْحَف عثمان از دیگر مصحف‌ها مناسبت بیشتری داشت . از این رو ، عراقی آن را غیر مُؤَلَّف (تألیف ناشده) اطلاق کرد .

اینها همه بر این اساس است که سؤال از ترتیب سوره‌ها باشد و شاهد آن سخن عایشه است که گفت : «هر کدام را جلوتر بخوانی چه ضرری دارد ؟) .

و احتمال دارد که جزئیات آیات هر سوره ، مقصود عراقی باشد ؛ زیرا در پایان حدیث آمده است : «فَأَمْلَتْ علیه آیَ السُّوَر» (عایشه آیات سوره‌ها را بر او املا کرد) یعنی آیات هر سوره را ؛ گویا به او گفت : فلان سوره ، فلان مقدار آیه دارد ، آیه اوّل آن چنین است و آیه دوّم آن چنان .. .

این امر به اختلاف شمار آیات [ هر سوره ] برمی‌گردد و در آن ، میان مدنی و شامی و بَصری ، اختلاف وجود دارد . قاریان بزرگ به جمع آن اعتنا کرده‌اند و موارد اختلافی را در آن بیان داشته‌اند .

دیدگاه نخست ، روشن‌تر است .

و احتمال دارد ، سؤال از هر دو مورد باشد ، و خدا داناست ...

تا اینکه می‌نگارد :

قاضی عیاض ، در شرح حدیث حُذَیْفَه می‌گوید : پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در نماز شب سوره «نساء» را پیش از «آل عمران» می‌خواند . این سوره در مصحف اُبَیّ بن کعب ، همین گونه بود و در آن ، حجّتی است برای کسانی که می‌گویند : ترتیب سوره‌ها اجتهادی است و به امرِ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نمی‌باشد و همین ، قول جمهور علماست .

قاضی باقِلاَّ نی همین قول را برمی‌گزیند ، می‌گوید : ترتیب سوره‌ها در تلاوت و در نماز و در درس و تعلیم واجب نیست . از این رو ، مصحف‌ها مختلف‌اند . چون مصحف عثمان نوشته شد ، آن را بر اساس آنچه هم اکنون هست ، مترتّب کردند . از این رو ، ترتیب مصاحف صحابه ، مختلف شد .

وی ، سپس سخن ابن بَطَّال را می‌آورد ، آن گاه می‌گوید : اختلافی در این نیست که ترتیب آیات هر سوره در قرآن (به شیوه کنونی) از جانب خداست و بر همین منوال ، اُمّت آن را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل کردند .⁽¹⁾

این سخن ابن حجر را (که در توجیه سخن عایشه برای آن مرد عراقی است) داعیان توقیفی نبودن آیات در سوره‌ها ، نمی‌پذیرند ؛ چراکه از اختلاف میان مصحف‌های صحابه در ترتیب سوره‌ها ، آگاه‌اند و نیز بدان خاطر که راوی می‌گوید : «عایشه ، آیات سوره‌ها را بر آن عراقی املا کرد» و همچنین به سبب ناسازگاری میان روایات صحابه و تابعان در ترتیب آیه‌ها و سوره‌ها .

ابن عبّاس می‌گوید : «بعد از آیه اکمال ،⁽²⁾[ حکم ] واجبی نازل نشد» این سخن ، به فرمایش امام باقر و صادق علیهماالسلام نزدیک است و به کلامی می‌ماند که سُدِّی بر زبان می‌آورد ، و جِبائی و بَلْخی آن را برمی‌گزینند با این تفاوت که بعضی‌شان می‌گویند : «بعد از این آیه ، حلال و حرامی فرود نیامد» و برخی دیگر

بیان می‌دارند : «فریضه‌ای نازل نگشت» .⁽¹⁾

در حالی که آیه اکمال ، آیه سوّم سوره مائده است و آیات احکامی که بعد از آن در این سوره آمده‌اند ، فراوان‌اند ؛ مانند آیه حلال ساختن خوراکی‌های پاکیزه و صید ، آیه طعام اهل کتاب ، آیه وضو (که به ترتیب آیات 4 تا 6 این سوره‌اند) و آیه حُکمِ مرد و زن دُزد (آیه 38) و آیه سوگندها (آیه 89) و آیه تحریم شراب (آیه 90) و آیه حرمت شکار (آیه 95) و آیه تحریم آنچه مشرکان حلال می‌دانند (آیه 103) و آیه شهادت در وصیّت (آیه 107) .

از این سخن ، گاه این پرسش به ذهن می‌آید که : حکمت قرار دادنِ آیه اکمال ، میانِ آیات تحریم مردار و خون و گوشت خوک ، چیست ؟⁽²⁾

این سؤال گویا در راستای تشکیک در توقیفی بودنِ آیات سوره‌ها مطرح می‌شود و اینکه حق با ابن عبّاس است که گفت : بعد از آیه اکمال ، آیه حلال و حرامی نازل نشد .

افزون بر این مدّعیان توقیفی نبودنِ آیات سوره‌ها ، گاه قرآن امام علی علیه‌السلام را دلیل می‌آورند ؛ زیرا مشهور است که آن حضرت قرآن را طبق وقایع و رخدادها مرتّب ساخت و منسوخ در این قرآن ، پیش از ناسخ نوشته شد و سوره‌های مکّی قبل از سوره‌هاهی مدنی‌اند و این شیوه ، بر خلاف قرآن رایج امروزه است .

لیکن اینان نمی‌دانند که این آیات بر اساس نزول تاریخی به نگارش درآمد ؛ یعنی آیاتی که نزد حضرت تدوین یافت برای تلاوت نبود ، بلکه برای حدیث و تاریخ نوشته شد و این نوشته‌ها ، رخدادهای روزانه دعوت اسلامی‌اند و تدوین

آنها طبق تاریخ و سال آن حادثه‌ها و ترتیب زمانی‌شان (از آغاز بعثت تا پایانِ آن) سامان یافت و این بدان معنا نیست که مصحف امام علیه‌السلام بر خلاف قرآنی می‌باشد که امروزه میان مسلمانان رواج دارد .

اینها بعضی از متونی‌اند که بر توقیفی نبودن آیات سوره‌ها به آنها استدلال کرده‌اند . نصوصِ توقیفی نبودن سوره‌ها ، فراوان‌اند :

قَسْطَلا نی در لطائف الإشارات پس از آوردن حدیثی از ابن ابی داوود ، می‌نویسد :

حارث بن خَزَمَة ،⁽¹⁾این دو آیه آخر سوره برائت را آوَرْد و گفت : شهادت می‌دهم که این دو را از پیامبر شنیدم و به خاطر سپردم . عُمَر گفت : من هم شهادت می‌دهم که آن دو را شنیدم ، سپس گفت : اگر سه آیه می‌بود ، آنها را سوره‌ای جداگانه قرار می‌دادم . به سوره‌ای از قرآن بنگرید و آنها را به پایانِ آن ملحق سازید .

می‌گوید : ظاهر این سخن آن است که آنان آیات سوره‌ها را به اجتهادشان گِرد می‌آوردند .⁽²⁾

«لَطائِفُ الاشارات لِفنُون القرائات» نوشته «شهاب الدین احمد بن محمد قَسطلانیّ» 851 - 923ه ق محدّث مشهور شافعی است . وی صاحب شرح «صحیح بخاری» به نام «ارشادُ الساری» نیز می‌باشد که آن را از مهم‌ترین شروح دانسته‌اند . «قَسطَلانیّ» در «لَطائفُ الاشارات» به بررسی قرائت‌های چهارده‌گانه پرداخته است . در این باره بنگریده به :

لطائف الاشارات لِفُنون القرائات ، احمد بن محمد بن ابی‌بکر القَسطلانیّ ، مجمع الملک فهد للطباعة المصحف الشریف ، 10ج ، 1434ه . ق ، (مقدمه) .

سیر نگارش‌های علوم قرآنی : 170 (شهیدی) .

کردی در تاریخ القرآن وغرائب رسمه می‌نگارد :

از سخن عایشه به عراقی که گفت : «جلو خواندن هریک از آنها چه زیانی دارد ؟!» می‌فهمیم که ترتیب سوره‌ها در تلاوت ، واجب نیست .⁽¹⁾همه مذاهب همین دیدگاه را دارند . ترک ترتیب سوره‌ها در نماز و در تلاوت و درس جایز است ؛ زیرا هر کدام سوره‌ای جداگانه‌اند و آیاتشان را به طور کامل دربردارند .

از این حدیث به دست می‌آید که مردم سوره‌های قرآن را نامترتّب می‌خواندند و می‌نوشتند تا اینکه عثمان مصحف خویش را گرد آورد و مردم را بر آن واداشت .

اگر ترتیب مُصْحَف توقیفی بود ، ترتیب سوره‌ها در قرآن‌های بزرگانِ صحابه (مانند امام علی علیه‌السلام ، اُبَیّ بن کعب ، عبداللّه بن عبّاس ، عبداللّه بن مسعود ، مُعاذ بن جَبَل ، عایشه ، زید بن ثابت) مختلف نمی‌شد . هر کدام از اینها مُصْحَف خود را در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نوشتند .

آغاز مُصْحَف امام علی علیه‌السلام [ سوره ] «اقرء» بود ، سپس «مُدّثّر» و آن گاه «ن» و به همین ترتیب تا پایان [ سوره‌های ] مکّی و مدنی .

ابتدای مصحف ابن مسعود [ سوره ] «بقره» بود ، پس از آن [ سوره ] «نساء» و آن گاه «آل عمران» (با اختلاف شدید) .

ابن ندیم در الفهرست و نیز سُیُوطی در الإتقان ترتیب مصاحف بعضی از صحابه را می‌آورند ، برای آگاهی بیشتر می‌توان این دو کتاب را دید .

اگر سخن صریح یا اشاره پنهانی از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در ترتیب سوره‌های قرآنی وجود می‌داشت ، از چشم اینان (که از بزرگان صحابه بودند و بیشترین ارتباط را با آن حضرت داشتند) دور نمی‌ماند .. .⁽¹⁾⁽²⁾

تجدّد چ1 ، اساطیر ، 1381 ، فن سوم از مقاله اول ، ص41 شهیدی .

قُرطبی (پس از ذکر نقل‌هایی که در ترتیب سوره‌های قرآن و آیات آن آمده است) گفته ابن بَطَّال را می‌آورد :

... هرکه به توقیفی بودن سوره‌ها قائل است ، نمی‌گوید : تلاوت قرآن در نماز و درس باید بر اساس ترتیب نوشته شده در مُصْحَف باشد ، بلکه این کار تنها در رسم و خط واجب است . اَحَدی را سراغ نداریم که بگوید این ترتیب باید در نماز و قرائت قرآن و درسِ آن ، رعایت شود و هیچ کس حق ندارد سوره کهف را پیش از بقره بیاموزد و سوره حج را قبل از کهف فرا گیرد .

شاهد این مطلب ، سخن عایشه است که به شخصی که قرآنش را خواست ، گفت : «هر آیه‌ای را که پیش از آیه دیگر بخوانی ، تو را ضرر نمی‌رساند» .

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گاه در نماز ، در یک رکعت سوره‌ای را می‌خواند و در رکعت دیگر سوره‌ای را که در پی آن نبود ، قرائت می‌کرد .⁽³⁾

آیة اللّه معرفت ، پس از نقل روایتی از امام صادق علیه‌السلام و ابن عبّاس (که در آن آمده است : پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با نزول «بسم اللّه» پایان سوره را در می‌یافت) می‌نگارد :

کاتبان وحی می‌دانستند که باید آیات هر سوره را ضمن بسم اللّه آن ، به ترتیب