راه های رسیدن به موفقیت و خوشبختی جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه:رجائی، محمدرضا، 1341 -

عنوان و نام پدیدآور:راه‌های رسیدن به موفقیت و خوشبختی / محمدرضا رجایی.

مشخصات نشر:اصفهان: اقیانوس معرفت، 1388-

مشخصات ظاهری:2ج.

شابک:دوره : 978-600-5301-04-5 ؛ 55000 ریال ج. 1 : 978-600-5301-00-7 ؛ 60000 ریال: ج.2 : 978-600-5301-05-2

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج.2، چاپ اول: 1390.

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:رستگاری (اسلام)

موضوع:خوشبختی -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

موضوع:اخلاق اسلامی

موضوع:موفقیت

موضوع:راه و رسم زندگی (اسلام)

موضوع:خوشبختی -- کلمات قصار

رده بندی کنگره:BP258/ر26ر2 1388

رده بندی دیویی:297/72

شماره کتابشناسی ملی:1520082

اشاره

تقدیم به پدر و مادر مهربانم؛

محمّدعلی رجایی و فاطمه موسوی

که در این راه، همیشه مشوّق و راهنمای من بودند.

و تقدیم به همسر و فرزندان عزیزم؛

که در این راه یاریم کرده‌اند.

راه‌های رسیدن به موفقیّت و خوشبختی جلد اول

محمد رضا رجایی

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

مقدّمه··· 21

بخش اول: دانش

علم، راه رسیدن به موفقیت و خوشبختی··· 24

اهمیّت علم (تأکید قرآن کریم بر موفقیت‌آمیز بودنِ علم)··· 25

علم از دیدگاه قرآن··· 25

اهمّیّت دانش از دیدگاه پیامبر و ائمّه اطهار علیهم‌السلام··· 28

علم، حیات اسلام و ستون ایمان··· 28

علم، بهترین صدقه··· 28

مقام والا (مقامِ عالمانِ باسعادت و موفّق)··· 29

خصوصیات موفقیت‌آمیز و خوشبختی‌آفرین دانش··· 31

1- درنوردیدن زمان و مکان··· 31

2- گمشده مؤمن··· 31

3- نور علم··· 32

4- غذای روح··· 33

5- دانش و معنویّت··· 33

6- ارزش دانش··· 34

7- عزیز بودن دانشمند و دانشجو··· 35

8- راه رسیدن به موفقیّت··· 36

خدمت ابوعلی سینا به جهان دانش (شعر)··· 36

دانش فاسد (عامل شقاوت و بدبختی)··· 37

ترغیب به علم··· 37

کتاب و مطالعه (گامی به سوی موفقیّت و خوشبختی)··· 37

عشق به مطالعه و تحقیق (عالم موفّق) (داستان)··· 39

نشانه کتاب خوب··· 40

ای کتابخانه (شعر)··· 40

عشق به مطالعه کتاب (داستان)··· 41

بخش دوم: خرد

خرد، عامل موفقیّت و خوشبختی··· 44

عوامل بدبختی··· 46

1- نشانه بی‌خردی··· 46

2- کار نابخردانه··· 46

3- نادان‌تر از همه··· 46

ویژگی‌های ده‌گانه عاقل··· 47

ارزش خرد··· 48

زمان فراگرفتن رموز عقل··· 48

نشانه کمال عقل··· 48

راه افزون شدن خرد (گامی به سوی خوشبختی)··· 49

روایت··· 49

خردمندی و آینده‌نگری··· 49

بخش سوم: تفکّر

تفکّر، راز موفقیّت و خوشبختی··· 52

روایت··· 53

با اهل تفکّر همنشین شوید (راه سعادت و خوشبختی)··· 54

اندیشه و آینده‌نگری (راز خوشبختی)··· 54

ارزش فکر··· 55

فکر، نیرویی برتر··· 55

تفکّر و معنویّت··· 56

سلاست فکر (راه‌های پیروزیِ فکر)··· 56

کار فکری عامل جوان ماندن (عاملِ خوشبختی)··· 57

افکار مطبوع··· 58

فکر بزرگ··· 58

بخش چهارم: اراده و تصمیم‌گیری

اراده و تصمیم‌گیری، گامی به سوی موفقیّت و خوشبختی··· 60

اراده قوی (عاملِ موفقیّت)··· 61

سلامتی، پایه اراده قوی··· 62

یکی از راه‌های تقویت اراده··· 62

تصمیم‌گیری··· 63

موانع تصمیم‌گیری درست (گامی به سوی موفقیت در تصمیم‌گیری)··· 65

عاقبت تصمیم··· 66

عدم سخت‌گیری در تصمیم··· 66

آمادگی برای عمل··· 67

بخش پنجم: مقاومت و پایداری

مقاومت و پایداری، راهی به سوی موفقیّت و خوشبختی··· 70

صبر و مقاومت، رمز پیروزی، موفّقیّت و خوشبختی··· 71

تشویق به اعمال نیکو··· 72

انواع صبر··· 72

الف) بردباری در مصیبت‌ها··· 72

ب) بردباری در ابتلا··· 73

ج) بردباری در زمان خشم··· 74

کمال خرد آدمی··· 74

الگوی صبر و مقاومت (داستان)··· 75

گذشت و بزرگی··· 75

آثار و ثمرات موفقیّت‌آمیز و خوشبختی‌آفرین حلم و خویشتن‌داری··· 75

آثار فردی··· 75

آثار اجتماعی··· 76

ادیسون با مقاومت و پایداری به پیروزی می‌رسد (داستان)··· 76

گروه‌های مختلف مردم··· 77

گام اوّل··· 78

راه رسیدن به هدف··· 78

صبر، نشانه خرد··· 79

امید و پشتکار (گامی به سوی سعادت)··· 79

استقامت والا··· 80

اقسام صبر··· 80

پاداش استقامت··· 81

چیرگی صبر بر طوفان··· 81

درس استقامت از میخ (شعر)··· 81

ثبات قدم (شعر)··· 82

شکیبایی سردار ایرانی (داستان)··· 82

بخش ششم: عمل

عمل، عامل موفقیت و خوشبختی··· 84

تداوم عمل (گامی به سوی سعادت و خوشبختی)··· 86

عمل به اندازه توانایی··· 86

نکوهش از سستی در عمل (عامل شقاوت و بدبختی)··· 87

استفاده از فرصت‌ها··· 87

ضرورت عمل‌گرایی (عمل‌گرایی عاملِ سعادت و خوشبختی)··· 88

بخش هفتم: کار (شغل)

کار، راز موفقیت و خوشبختی··· 90

محبوب خدا··· 91

اگر نکاری ندروی (شعر)··· 91

تنبلی و سستی (عامل بدبختی)··· 92

کم‌کاری··· 92

میانه‌روی در کار··· 93

تداوم و تکمیل کار··· 94

ارزش کار مداوم و تخصّصی (عامل پیروزی)··· 94

ارزش کار نشاط‌آور و متداوم··· 94

برنامه‌ریزی صحیح زندگی··· 95

بخش هشتم: سلامتی تن و روان

سلامتی، راز موفقیت و خوشبختی··· 98

اعتدال، کلید سلامتی (کلید موفقیّت و خوشبختی)··· 100

1- تنفّس··· 100

تنفس پرانا··· 101

طریقه تنفس پرانا··· 102

2- تغذیه··· 102

3- خواب··· 104

یک راه برای خوابیدن··· 104

روایت··· 105

خواب ظهر··· 105

پاکیزگی··· 105

شخصیّت عادی اجتماع··· 106

ورزش··· 106

تفریح··· 107

بخش نهم: دوست

دوست، راه رسیدن به موفقیّت و کامیابی··· 110

پرهیز از دشمنی و توجّه به دوستی··· 111

دوست‌شناسی··· 111

گفتار سقراط حکیم درباره آیین دوست‌یابی (گامی به سوی خوشبختی)··· 112

دوست نادان··· 114

قدم اوّل (گامی به سوی سعادت)··· 114

معیار دوستی و دشمنی··· 115

تداوم دوستی··· 115

طریقه دوست شدن··· 115

دوستی شایسته (گامی به سوی خوشبختی)··· 116

شناخت دوستان و دشمنان··· 116

اعتدال در دوستی‌ها و دشمنی‌ها··· 116

ره‌آورد دوستی پدران··· 117

حقوق دوستان··· 117

آفات دوستی··· 117

1- دوری··· 117

2- حسد··· 118

3- خشم··· 118

بخش دهم: سخن

سخن، گامی به سوی خوشبختی··· 120

فضیلت خاموشی (شعر)··· 122

ضرورت کنترل زبان (راه سعادت و پیروزی)··· 123

شمشیر زبان (زبان او را به کام مرگ فرو برد) (داستان)··· 124

فایده سکوت··· 125

پرهیز از کلام پست و سبک··· 125

سخن عالمانه··· 125

آداب سخن گفتن (راه سعادت و خوشبختی)··· 126

الگوی سخن··· 128

بخش یازدهم: رازداری

رازداری، راز موفقیّت و خوشبختی··· 132

آن مرادت زودتر حاصل شود (شعر)··· 133

بخش دوازدهم: نیکی

نیکی، راهی به سوی سعادت و کامیابی··· 136

روش پاسخ دادن به ستایش‌ها و نیکی‌ها··· 139

بی‌توجّهی به سپاس‌گذاری مردم··· 139

نیکی از دیدگاه حضرت علی علیه‌السلام (نیکی موجب شرافت، بزرگی و سعادت)··· 139

نیکی به نااهلان، خودنمایی ممنوع··· 140

طواف کعبه دل (شعر)··· 142

بخش سیزدهم: زن و فرزند

زن و فرزند، عامل موفقیّت و خوشبختی··· 144

عوامل خوشبختی··· 145

بهترین گنج مرد··· 146

فرزند··· 147

تربیت فرزندان (مایه آرامش، آسایش و سعادتِ خانواده)··· 148

الگوی تربیت فرزندان··· 148

فرزندان کمتر و آسایش زندگی··· 149

دعای امام علی بن الحسین علیهماالسلام برای فرزندانشان··· 149

بخش چهاردهم: اخلاق نیک

اخلاق نیک، گامی به سوی سعادت و کامیابی··· 152

نیک‌خویی، مایه خوشبختی··· 152

گرامی‌ترین ارزش خانوادگی··· 153

ارزش‌های والای اخلاقی··· 154

نشانه‌های مکارم اخلاق (عوامل موفقیت‌آمیز و سعادت‌آفرین)··· 155

قسمتی از دعای مکارم اخلاق امام سجّاد علیه‌السلام··· 155

الگوی اخلاق··· 156

بخش پانزدهم: جوانی

غنیمت شمردن جوانی، عامل موفقیّت و خوشبختی··· 160

جوانی چیست؟ (ایّام موفقیّت‌آمیز و خوشبختی‌آفرین)··· 161

جوانی و پیری از دیدگاه شعرا··· 163

بخش شانزدهم: خوشحالی

خوشحالی، گامی به سوی خوشبختی··· 166

شادی (شعر)··· 167

پند زمانه (شعر)··· 168

غم مخور (شعر)··· 168

راز کامیابی (داستان) به قلم دیل هیوز··· 169

غم مخور (شعر)··· 171

خندان باش (شعر)··· 172

بخندید··· 172

لبخند بزنید··· 172

بخش هفدهم: دین‌داری

دین‌داری، راز موفقیّت و سعادت··· 174

بهترین کار··· 176

آثار یاد خداوند (راز خوشبختی)··· 177

الهی (مناجات)··· 177

جویای یقین (امام محمد غزالی به موفقیت و خوشبختی رسید) (داستان)··· 178

بخش هیجدهم: احترام به پدر و مادر

احترام به پدر و مادر، گامی به سوی سعادت و خوشبختی··· 184

مادر··· 186

احترام به پدر، او را به خوشبختی رساند. (داستان)··· 186

بخش نوزدهم: آراستگی و زیبایی

آراستگی و زیبایی، گامی به سوی سعادت و کامیابی··· 190

زیبایی و محبوبیّت (شعر)··· 192

زیبایی (شعر)··· 192

الگوی زیبایی و آراستگی··· 193

بخش بیستم: اعتماد به نفس

اعتماد به نفس، گامی به سوی موفقیت و خوشبختی··· 196

معنی اعتماد به نفس··· 197

انواع اعتماد به نفس··· 197

الف) اعتماد به نفس علمی، رفتاری··· 197

ب) اعتماد به نفس معنوی··· 198

ج) اعتماد به نفس روحی··· 199

بیماری‌های روحی ناشی از عدم اعتماد به نفس··· 200

اوّلین گام در راه اعتماد به نفس برتر··· 202

اعتماد به نفس و شکست··· 203

موانع اعتماد به نفس··· 203

راه‌های تقویت اعتماد به نفس··· 205

نشانه‌های موفقیّت‌آمیز اعتماد به نفس··· 205

اعتماد به نفس راه رسیدن به موفقیت و خوشبختی··· 207

اعتماد به نفس از دیدگاه نهج‌البلاغه··· 210

اعتماد به نفس از دیدگاه بزرگان··· 211

اشعاری در مورد اعتماد به نفس··· 215

بخش بیست و یکم: امید

امید؛ راه رسیدن به موفقیّت و خوشبختی··· 218

امید از دیدگاه قرآن··· 220

امید از دیدگاه ائمّه معصومین علیهم‌السلام··· 221

امید و آرزو (داستان)··· 224

نومید مباش (شعر)··· 225

سراب آرزو (شعر)··· 225

خانه مهمان‌کُش (داستان)··· 226

امید از دیدگاه بزرگان··· 228

بخش بیست و دوم: تجربه

تجربه، عامل موفقیّت و خوشبختی··· 232

نکته‌ای مهم، در راه کسب تجربه··· 236

تجربه از دیدگاه حضرت امیر علیه‌السلام··· 237

افراد واجد شرایط برای کسب تجربه (راه موفّقیّت‌آمیز کسب تجربه)··· 239

انواع تجربه··· 239

تجربیّات دیگران··· 240

الگوی تجربه··· 240

تجربه از دیدگاه بزرگان··· 241

بخش بیست و سوم: مشورت

مشورت، راه رسیدن به موفقیّت و خوشبختی··· 244

اهمیّت مشورت··· 245

با چه کسانی مشورت کنیم؟ (راه موفّقیّت‌آفرین تجربه)··· 247

کسانی که شایسته مشورت نیستند··· 247

حقوق مشورت‌کننده··· 248

مشورت عامل خوشبختی و موفقیّت (داستان)··· 249

مشورت از دیدگاه شعرا··· 250

ای برادر یار دانایی بجوی (شعر)··· 250

عوامل تقویت روح··· 250

مشورت از دیدگاه بزرگان··· 251

بخش بیست و چهارم: وجدان

وجدان عامل خوشبختی و موفقیّت··· 254

تعریف وجدان··· 254

الف) تعریف عمومی··· 254

ب) تعریف خصوصی وجدان اخلاقی··· 255

وجدان ضامن رشد و شکوفایی شخصیّت··· 256

مورد اعتماد بودن انسان باوجدان··· 257

محکمه وجدان، راهنمای مطمئن··· 258

عذاب وجدان··· 259

آرامش وجدان··· 259

وجدان پاک··· 260

اهمیت وجدان··· 261

فروزندگی وجدان بزرگ (والاترین الگوی وجدان)··· 263

پیروی از ندای درونی··· 266

آیین معاشرت براساس وجدان··· 266

وجدان پاک (شعر)··· 266

وجدان از دیدگاه بزرگان··· 267

بخش بیست و پنجم: اعتدال

اعتدال، عامل موفقیّت و خوشبختی··· 272

انواع اعتدال··· 275

1- اعتدال در سیاست··· 275

2- اعتدال در معیشت··· 275

3- اعتدال در عبادت··· 276

اعتدال از دیدگاه پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله··· 276

بُعد معنویِ اعتدال··· 277

اعتدال در عبادت··· 278

تعادل در عبادت را رعایت کنیم (داستان)··· 278

میانه‌روی در زندگی (داستان)··· 279

الگوی میانه‌روی··· 281

ز کار زمانه میانه گزین (شعر)··· 281

اعتدال در امر معاش (شعر)··· 282

اعتدال در دشمنی (شعر)··· 282

اعتدال در خوردن (شعر)··· 282

میانه‌روی از دیدگاه بزرگان··· 283

بخش بیست و ششم: تواضع و فروتنی

تواضع و فروتنی، راه رسیدن به موفقیّت و خوشبختی··· 286

فواید تواضع و فروتنی (آثار خوشبختی‌آفرین فروتنی)··· 287

معنی تواضع از دیدگاه امام جعفر صادق علیه‌السلام··· 288

تواضع و فروتنی از دیدگاه پیامبر و امامان علیهم‌السلام··· 289

فروتنی عامل معنویّت··· 289

با فروتنی مورد حسد واقع نمی‌شویم··· 290

اهمیّت تواضع و فروتنی··· 291

ظاهر شدن حکمت در دل فروتن··· 291

داشتن روابط درست و شایسته اکثریت مردم با متواضع··· 292

فروتنی، نشان انسان‌های بزرگ··· 292

خودبینی هرگز (داستان)··· 293

فروتنی از دیدگاه بزرگان··· 294

الگوهای تواضع و فروتنی··· 296

الف) پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله··· 296

ب) حضرت موسی علیه‌السلام··· 297

فروتنی از دیدگاه شعرا··· 298

بخش بیست و هفتم: سیاست و تدبیر فرد عادیِ اجتماع

سیاست راه موفقیّت و خوشبختی··· 300

1- سیاست در محیط خانواده··· 301

دشوارترین سیاست··· 302

چند سیاست و تدبیر ساده برای شاد کردن شوهر··· 303

2- سیاست و تدبیر در محیط کار··· 305

سیاست و تدبیرهای ساده برای زنان و مردان شاغل··· 305

3- سیاست و تدبیر در اجتماع··· 306

تدبیر موجب سعادت و خوشبختی··· 306

دشواری سیاست فرد عادی اجتماع··· 307

سیاست و تدبیر از دیدگاه بزرگان··· 307

سیاست طوطی (شعر)··· 309

بخش بیست و هشتم: لذّت‌های مشروع

لذّت‌های مشروع، گامی به سوی موفقیت و خوشبختی··· 312

تعریف لذّت··· 314

انواع لذّت··· 314

لذّت از نظر دین اسلام··· 315

اهمیّت کسب لذّت··· 315

اگر لذّت ترک لذّت بدانی (شعر)··· 316

لذّت بندگی (شعر)··· 317

راه لذّت بردن از غذا··· 318

از همه چیز لذّت ببرید، حتّی از فشار عصبی!··· 318

لذّت از دیدگاه بزرگان··· 318

بخش بیست و نهم: نظم و انضباط

نظم در جهان آفرینش··· 322

تعریف انضباط··· 323

نظم راه رسیدن به موفقیّت و خوشبختی··· 324

سفارش به نظم··· 327

نظم از دیدگاه بزرگان··· 327

نظم و نحوه برقراری آن در زندگی··· 330

نقش نظم و تأثیر آن در پیروزی··· 331

الگوی برنامه‌ریزی و انضباط··· 331

بخش سی‌ام: عدالت

عدالت، راه رسیدن به موفقیّت و خوشبختی··· 334

معنی عدل··· 336

صفات عادل··· 336

عادل در گفتار پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله··· 339

علی؛ مظهر عدالت (والاترین الگوی عدالت)··· 339

الف) علی از عدالت می‌گوید··· 340

ب) علی و بیت المال··· 340

ج) چگونه به کسی ستم روا دارم؟··· 341

د) روش بازپرسی و قضاوت علی علیه‌السلام··· 341

ه- ) حکومتی دادگر··· 345

و) حکومت عدل امام زمان(عج)··· 345

فواید عدالت··· 346

عدالت از دیدگاه شعرا··· 346

اگر عدل کردی (شعر)··· 346

چون ز آستین عدل برون رفت دست قهر (شعر)··· 347

بهر کار فرمان مکن جز به داد (شعر)··· 347

هیچ هنر خوب‌تر از داد نیست (شعر)··· 347

افسانه عدل (شعر)··· 348

عدالت از دیدگاه بزرگان··· 348

قرآن و عدالت اجتماعی··· 350

بی‌عدالتی موجب بدبختی··· 352

سخن ارسطو درباره عدالت··· 352

توضیح سخن ارسطو از زبان حاجیه خانم امین··· 353

بخش سی و یکم: آزادی

آزادی، راه رسیدن به موفقیّت و خوشبختی··· 358

آزادی و اختیار··· 360

تعریف آزادی··· 361

جوان قانون‌شکن (داستان)··· 363

انواع آزادی··· 365

الف) آزادی درونی··· 365

لحظه‌ای اسیر خشم شد (داستان)··· 366

ب) آزادی اجتماعی··· 368

هموارکنندگان راه موفقیّت و خوشبختی··· 369

الگوهای عدالت و آزادی··· 369

الف) امام خمینی: معمار انقلاب؛ معمار موفقیّت و خوشبختی··· 370

ب) آیت‌اللّه گلپایگانی: هموارکننده راه موفقیّت و خوشبختی··· 370

ج) آیت‌اللّه مدرّس: هموارکننده راه موفقیّت و خوشبختی··· 376

آزادی در دین مقدّس اسلام موجب سعادت و خوشبختی است.··· 379

آزادی غربی موجب بدبختی است··· 382

آزادی از دیدگاه بزرگان··· 385

شعر (ویس و رامین)··· 387

پادشاهی نزد اهل معرفت آزادگی است (شعر)··· 387

فهرست منابع··· 389

مقدّمه

خداوند بزرگ را شکر می‌کنم که بر این حقیر منّت نهاد تا بتوانم دوّمین کتاب خود را با موضوع راه‌های رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی به چاپ برسانم. شما در این کتاب، با عوامل موفقیّت‌آفرین و رازهای خوشبختی و سعادت آشنا می‌شوید.

اهمیّت و علل موفقیّت را به صورت مشروح بیان کرده‌ام و سخنان پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، ائمّه معصومین علیهم‌السلام و همچنین سخنان بزرگان علم، ادب و فرهنگِ دنیا را درباره هر موضوعی شرح داده‌ام. داستان‌های شیوا، روایت و شعر نیز از منابع مختلف آورده‌ام. امیدوارم با مطالعه این کتاب و عمل به آن، به موفقیّت و خوشبختی رهنمون گردید.

جلد دوّم این کتاب نیز که به زودی چاپ خواهد شد، در ادامه موضوعات این کتاب به بحث و بررسی پرداخته است. امیدوارم برای خوانندگان عزیز، مؤثّر و مفید واقع شود.

ضمنا از زحمات پدر عزیزم جناب آقای محمّدعلی رجایی در جهت نشر و ترویج این کتاب تشکّر و تقدیر فراوان دارم.

محمّدرضا رجایی

1386 ه ش.

بخش اول: دانش

اشاره

علم، راه رسیدن به موفقیت و خوشبختی

یکی از راه‌های رسیدن به موفقیّت و خوشبختی، کسبِ علم و دانش است. هرقدر بر معلومات خویش بیفزاییم و از مجهولات بکاهیم، به سعادت و نیک‌بختی نزدیک‌تر می‌شویم. ما می‌توانیم با آموختن علم و دانش از پلّه‌های ترّقی و تکامل بالارفته و سرانجام، نیک‌بختی را در آغوش بگیریم.

حضرت علی علیه‌السلام در این‌باره می‌فرمایند:

«إِعْمَلُوا بِالْعِلْمِ تَسْعَدُوا»؛⁽¹⁾

«بر پایه علم، عمل کنید تا سعادتمند شوید».

آن حضرت در حدیثی دیگر می‌فرمایند:

«جالِسِ العُلَماءَ تَسْعَدْ»؛⁽²⁾

«با عالمان همنشین باش تا سعادتمند شوی».

حضرت علی علیه‌السلام در جایی دیگر می‌فرمایند:

«بهترین دانش آن است که تو را به رستگاری برساند».

بنابراین ما به وسیله علم، به اهداف بزرگی خواهیم رسید و سعادت دنیا و آخرت را از آنِ خویش خواهیم نمود. زیرا تعلیم و تعلّم عبادت است و علاوه بر تأمین سعادت و خوشبختی دنیا، فضایل معنوی بی‌شماری را نیز در پی دارد.

اهمیّت علم (تأکید قرآن کریم بر موفقیت‌آمیز بودنِ علم)

توانا بود هر که دانا بود

ز دانش دل پیر برنا بود

دانش، به انسان دانایی و توانایی می‌دهد و دل پژمرده را جوان می‌کند و به این وسیله می‌توان بر مشکلات، مسلّط و شکست‌ها را به پیروزی بدل نمود.

درخت تو گر بار دانش بگیرد

به زیر آوری چرخ نیلوفری را

بنابراین، اگر به درخت وجودمان بار دانش بنشانیم، پس از طی مراحل ترقّی و تکامل، چرخ روزگار را به زیر می‌آوریم و با قدرت، راه‌های موفقیّت و خوشبختی را یکی پس از دیگری طی خواهیم کرد.

برای قابل تحمّل ساختن دشواری‌های زندگی، انیشتین گفته است:

«من هم مانند شُوپِنْهاور معتقدم که نیرومندترین علّت رو کردن به علم، ضرورت فرار از زندگی تاریک و غم‌انگیز است».⁽¹⁾

هنگامی که تاریکی جهل و نادانی سایه‌افکن شده است، با چراغ دانش از آن فاصله بگیریم، و زندگی خویش را به نور علم و دانش روشن کنیم. این تاریکی غم‌انگیز، یکی از عوامل بدبختی به شمار می‌رود. هنگامی که نور علم و دانش در وجودمان روشن گردید، دشواری‌های زندگی آسان و قابل تحمّل می‌شود.

علم از دیدگاه قرآن

«هَل یَسْتَوِی الَّذینَ یَعْلَمونَ وَ الَّذینَ لایَعْلَمونَ»⁽²⁾

«آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند، یکسان اند؟»

کسانی که با سعی و تلاش به کسب علم و دانش پرداخته‌اند و به جرگه دانایان پیوسته‌اند، با کسانی که در جهل و نادانی به سر می‌برند، تفاوت زیادی دارند. اوّلی به

دنبال فضیلت و علم بوده و با دانایی و توانایی چراغی را فراراه زندگی خود قرار داده و سعادت دنیا و آخرت را از آنِ خویش کرده است و دیگری در کوره‌راه جهل و نادانی و در تاریکی و ظلمت در حرکت است.

اوّلین آیاتی که در غار حرا به پیامبر رحمت حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل گردیده است، در مورد علم است:

«اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذی خَلَقَ * خَلَقَ الاِنْسانَ مِنْ عَلَقَ * إِقْرَأْ و رَبُّکَ الأَکْرَمُ * الَّذی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ * عَلَّمَ الإِنْسانَ ما لَم‌یَعْلَمْ»⁽¹⁾

«بخوان به نام پروردگارت که آفرید. انسان را از خون بسته به وجود آورد. بخوان در حالی که پروردگار تو کریم‌ترینِ کریمان است. همان کس که نوشتن با قلم را آموخت. آنچه را که انسان نمی‌دانست به او آموخت».

بنابراین، خداوند کریم در اوّلین وحی، اهمیّت علم را مورد تأکید قرار داده است. در جای دیگر خداوند منّان می‌فرماید:

«وَ قُل رَبِّ زِدْنی عِلما»؛⁽²⁾

«و بگو: پروردگارا! دانش مرا زیاد کن».

و این آیه شریفه را در هنگام راز و نیاز با خدا و در قنوت نماز بخوانیم و دعا کنیم که خداوند بزرگ دانش ما را زیاد گرداند، تا ان‌شاءاللّه نور علم و معرفت در وجودمان

روشن گردد.

«وَ مَن یُؤْتَ الحِکْمَةَ فَقَدْ اُوتِیَ خَیْرا کَثیرا»؛⁽³⁾

«به هرکس حکمت داده شود؛ پس به تحقیق، خیری فراوان داده شده است».

خداوند بزرگ خیر هر کسی را بخواهد، نور علم و حکمت را در وجودش روشن می‌گرداند.

«اِنَّ فی خَلْقِ السَّماواتِ و الاَرضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیلِ و النَّهارِ و الفُلْکِ الَّتی

تَجْری فِی الْبَحْرِ بِما یَنْفَعُ النّاسَ وَ ما أَنْزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ مِن ماءٍ فَأَحْیا بِهِ الاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فیها مِن کُلِّ دابَّةٍ وَ تَصْریفِ الرِّیاحِ وَ السَّحابِ المُسَخَّرِ بَیْنَ السَّماءِ وَ الْأَرضِ لاَیاتٍ لِقَومٍ یَعْقِلُونَ»؛⁽¹⁾

«بی‌گمان در آفرینش آسمان‌ها و زمین و در گردش شب و روز و در حرکت کشتی بر روی آب که به وسیله آن بشر منتفع می‌گردد، آمدن و ریزش باران که سبب حیات زمین می‌گردد، حیواناتی که در روی زمین درحرکتند، گردش بادها و حالت مخصوص ابرها که در میان زمین و آسمان معلّقند، در همه اینها نشانه‌های قدرت و حکمت پروردگار است برای قومی که اندیشه کنند».

بنابراین انسان باید بر روی این پدیده‌ها مطالعه نماید. مطالعه در آسمان‌ها و زمین، گردش شب و روز، حرکت کشتی بر روی آب، علم بر چگونگی ریزش باران و حیوانات و... . خداوند کریم، انسان را دعوت به مطالعه امور فوق نموده است تا خدا را بشناسد.

«إِنَّما یَخْشَی اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ»؛⁽²⁾

«از میان بندگان خدا، تنها علما از او می‌ترسند».

«وَ ما لَهُم بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إلاّ یَظُنُّونَ»؛⁽³⁾

«آنان به این سخن که می‌گویند علمی ندارند، بلکه تنها گمان می‌کنند».

«اِنَّ الدّینَ عِندَ اللّهِ اِلإِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذینَ اُوتُوا الْکِتابَ اِلاّ مِن بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ»؛⁽⁴⁾

«در حقیقت دین نزد خدا اسلام است و کسانی که کتاب آسمانی به آنان داده شد اختلافی (در آن) ایجاد نکرده، مگر بعد از آگاهی و علم».

در قرآن، آیات بسیار زیادی در مورد اهمّیّت علم و دانش بیان شده است که به جهت اختصار، به همین مقدار اکتفا می‌کنیم.

اهمّیّت دانش از دیدگاه پیامبر و ائمّه اطهار علیهم‌السلام

پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در مورد آموختن دانش می‌فرمایند:

«تَعَلَّمُواالْعِلْمَ‌وَتَعَلَّمُوالِلْعِلْمِ‌السَّکِینَهَ‌وَ الْوَقارَ وَ تَواضَعُوا لِمَنْ تَعَلَّمُون مِنْهُ»؛⁽¹⁾

«دانش بیاموزید و برای دانش آموختن، وقار و آرامش بیاموزید و نسبت به آموزگاران خویش، فروتن باشید».

آن بزرگوار در جایی دیگر می‌فرمایند:

«عالِمٌ یُنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ عابِدٍ»؛⁽²⁾

«دانشمندی که از علم او استفاده شود، از هزار عابد بهتر است».

علم، حیات اسلام و ستون ایمان

حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درباره علم‌آموزی می‌فرمایند:

«از جمله منابع پرهیزکاری این است که ندانسته‌ها را بیاموزید و به دانسته‌های خویش اضافه کنید».

اگر علم، افزایش پیدا نکند، در حقیقت کم می‌شود و کسی که از دانسته‌های خود کمتر سود برد، در آموختن ندانسته‌ها سستی می‌کند.

«علم، حیات‌اسلام و ستون‌ایمان است و هر که علمی بیاموزد، خدا پاداش او را کامل کند و هر که تعلیم گیرد و عمل کند، خدا آنچه نمی‌داند به او تعلیم دهد».⁽³⁾

علم، بهترین صدقه

«أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ أَنْ یَتَعَلَّمَ الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ عِلْما ثُمَّ یُعَلِّمَهُ أَخاهُ المُسْلِمَ»؛⁽⁴⁾

«بهترین صدقه‌ها آن است که انسان مسلمان دانشی بیاموزد و به برادر مسلمان خود تعلیم دهد».

مقام والا (مقامِ عالمانِ باسعادت و موفّق)

پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرموده‌اند:

«فَضْلُ الْعالِمِ عَلَی الْعابِدِ کَفَضْلِی عَلی أُمَّتی»⁽¹⁾

«فضیلت عالم بر عابد، همچون فضیلت من بر امّتم می‌باشد».

همچنین آن حضرت می‌فرماید:

«ثَلاثٌ تَخْرُقُ الْحُجُبَ، وَ تَنْتَهی إلی ما بَیْنَ یَدَیِ اللّهِ: صَریرُ أَقلامِ الْعُلَماءِ، وَ طَیُّ أَقدامِ الْمجاهِدینَ وَ صَوْتُ مَغازلِ الْمحْصَناتِ»⁽²⁾

«سه چیز حجاب‌ها را پاره می‌کند و به پیشگاه باعظمت خدا می‌رسد: صدای گردش قلم‌های علما به هنگام نوشتن، و صدای قدم‌های مجاهدان در میدان جهاد، و صدای چرخ نخ‌ریسی زنان پاکدامن».

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در مورد مقام شفاعت می‌فرمایند:

«یَشْفَعُ یَوْمَ الْقیامةِ ثلاثةٌ الاَنبیاءُ ثُمَّ الْعُلَماءُ ثُمَّ الشُّهَداءُ»⁽³⁾

«سه گروه در قیامت شفاعت می‌کنند؛ پیامبران، علما و شهیدان».

دانشمندان به سبب دانش‌اندوزی در آخرت مقامی والا دارند؛ زیرا در احادیث فوق، پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آنان را در صف مجاهدان راه خدا آورده است و آنان را صاحب مقام شفاعت دانسته‌اند. شفاعت مقامی بزرگ است که در اختیار پیامبران و ائمّه اطهار علیهم‌السلام و اشخاص ویژه‌ای می‌باشد.

در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌خوانیم:

«فَضْلُ الْعالِمِ عَلَی الشَّهیدِ دَرَجَةٌ، وَ فَضلُ الشَّهیدِ عَلَی العابِدِ دَرَجَةٌ... وَ فَضْلُ العالِمِ عَلی سائِرِ النَّاسِ کَفَضْلی عَلی أَدْناهُم»⁽⁴⁾

«عالم یک درجه از شهید بالاتر است، و شهید یک درجه از عابد... و برتری عالم بر سایر مردم مانند برتری من بر پایین‌ترین آنها است».

رسول مکرّم اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«الغُدُوُّ وَ الرَّواحُ فی تَعْلیمِ الْعِلْمِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللّهِ مِنَ الْجِهادِ»⁽¹⁾

«صبح و شام در تعلیم علم به سر بردن، نزد خدا از جهاد بهتر است».

در گفتار ائمّه اطهار علیهم‌السلام نیز درباره فضیلت دانش، احادیث زیادی آمده است:

«پرارزش‌ترین مردم، دانشمندترین آنها است».

«دانش، منشأ هر گونه خیری است».

«گرامی‌ترین عزّت، دانش است».

«دانش، مایه بزرگواری است».

«دانش، زندگی و درمان است».

«دانش، بهترین همدم است».

«دانش، بهترین زیبایی است».

«دانش، برترین هدایت است».

«دانش، برترین شرف است».

«دانش، حرز (نگه‌دارنده) است».

«دانش، پوشاننده عیوب است».

«گنجی سودمندتر از دانش نیست».

«دانش، بهترین میراث است».

«دانش، بهترین مال است».

و...

خصوصیات موفقیت‌آمیز و خوشبختی‌آفرین دانش

1- درنوردیدن زمان و مکان

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در احادیث زیادی بر دانش‌اندوزی تأکید داشته‌اند و آن را فریضه‌ای واجب شمرده‌اند و فرموده‌اند که: «آموختن علم، زمان و مکان مشخصی ندارد» و «از گهواره تا گور، دانش بیاموزید» و در هر سن و سالی برای کسب دانش تلاش نماییم.

آموختن دانش، مکان معیّنی ندارد. و برای آن تا دورترین نقاط باید حرکت کنیم چنان‌چه آن حضرت می‌فرمایند:

«أُطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصّینِ»؛⁽¹⁾

«دانش را بجویید اگرچه در چین باشد».

منظور پیامبر گرامی اسلام و ائمّه اطهار علیهم‌السلام، فقط آموختن علم دین نیست، بلکه هر علمی را شامل می‌شود؛ مانند فیزیک، شیمی، ریاضیّات، فلسفه، ادبیّات، زبان‌های گوناگون و...

2- گمشده مؤمن

اگر معلّم کافر باشد، ما می‌توانیم از او نیز کسب دانش کنیم، زیرا:

«الحِکمَةُ ضالّةُ المؤمنِ»؛

«حکمت، گمشده مؤمن است».

اگر شخصی چیزی مفقود کرده باشد، هنگامی که یک شخص کافر آن را یافت، فورا گمشده خویش را درخواست می‌کند. در مورد دانش نیز باید همین کار را انجام دهیم، زیرا دانش گمشده مؤمن است.

3- نور علم

ریشه نور علم، در فطرت انسان است و خداوند، نور علم را بر هر شخصی که صلاحیّت داشته باشد، می‌تاباند، وجود آن شخص با نور علم روشن می‌گردد: امّا مقدّمات آن نور، نیاز به تعلیم و تعلّم دارد.

معصوم علیه السلام می‌فرمایند:

«دانش، نور و پرتویی است که خدا در دل‌های دوستانش می‌تاباند».⁽¹⁾

امیدواریم در حین آموختن دانش، نور علم، دلِ همه ما را روشن گرداند.

عالم بر کسی اطلاق می‌شود که نور علم از مبدأ هستی بر او تابیده باشد:

اولیا زان گنج، فیض اندوختند

خَلق را از وی، علوم آموختند

ذرّه گیرند و فلک روشن کنند

قطره بخشند و جهان گلشن کنند

«عَلَّم الاسماء» بهر آدمست

چشمه این علم، رشح آن یم است

قطره‌ای زان یافت ادریس جلیل

در سما شد همنشین جبرئیل

نوح چون گشتی قرین التفات

یافت با کشتی از آن طوفان نجات

نرم سازد دست داود ار حدید

دادش این علم، آن که آهن آفرید

گر سلیمان منطق الطّیر آورد

علم را زان منبع خیر آورد

کرد موسی جاری از یک سنگ آب

یافت از دریای علم او حباب

کرد عیسی مرده زنده با نفس

شعله آن علم دادش این قبس

چون افاضت یافت زان بحر عظیم

شد محمّد صاحب خُلق کریم

شهر علم آباد، از این خاطر است

هر کجا علم است زین شهر و در است

از دَرِ این شهر اگر داخل شوی

زرّ دانش سازدت، ایمان قوی

مظهر اَلعالم آمد آن ولیّ

کز علوم اوست عالم منجلی

جلوه از دریا بر آن منظور شد

زان تجلی عالمی معمور شد

ابر از دریا گرفت آب و بخار

گشت عالم خوان او را ریزه‌خوار

چون ز مبدأ، فیضش آید بالدوام

خلق را بر وی نظر هر صبح و شام

گفت: «اوتیتُ جَوامعُ الکَلِم»

و علیٌ جامعُ العلمِ عَلِم

گفت: پیغمبر علی عالم‌تر است

در قضاوت از همه افزون‌تر است

عالم دین و امام المتقین

هادی حق و امیر المؤمنین

بعد از آن ابناء عالیقدرشان

منشرح از علم و رحمت صدرشان

در حدیث دیگر از قول معصوم علیه‌السلام آمده است:

«اَلْعِلْمُ نُورٌ یَقْذِفُهُ اللّهُ فی قلبِ مَنْ یَشاءُ»⁽¹⁾

«علم نوری است که خداوند در دل هر کس که بخواهد قرار می‌دهد».

بنابراین در حالی که دانش می‌آموزیم، دست به دعا برمی‌داریم و از خداوند بزرگ می‌خواهیم دل‌هایمان را به نور علم و معرفت روشن گرداند. در کتاب‌های حدیث،⁽²⁾بابی به نام «باب علم» داریم که احادیث بسیار زیادی در این موضوع است که هر کس طالب آن است به آن کتاب‌ها مراجعه نماید.

4- غذای روح

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«کتاب خوب، غذای روح بشر است».⁽³⁾

5- دانش و معنویّت

ما می‌دانیم که آموختن علم دین، وسیله قرب الهی است و ما را به خداوند بزرگ نزدیک می‌نماید. بنابراین کسب علم دین به ما معنویّت می‌بخشد. همان‌گونه که به مادیّات نیاز داریم، به معنویات نیز نیازمندیم و آموختن دانش، معنویّت ما را افزایش می‌دهد.

6- ارزش دانش

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«داناترین مردم کسی است که دانش مردم را بر دانش خود بیافزاید.گران‌بهاترین مردم کسی است که از همه داناتر باشد و کم‌بهاترین مردم کسی است که دانشش از همه کمتر باشد».⁽¹⁾

ارزش هرکس به اندازه علم اوست. بنابراین کسی که علم بیاموزد، یک فرد ارزشمند است و از روح حیوانی فاصله می‌گیرد، دل او نورانی می‌گردد و از نادانی و گمراهی دور می‌گردد.

ولتر می‌گوید:

«برگ‌های کتاب، مثل بال‌هایی هستند که روح ما را به عالم نور و روشنایی پرواز می‌دهند».⁽²⁾

حضرت علی علیه‌السلام در نهج البلاغه می‌فرمایند:

«فَبادِرُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبلِ تَصْویحِ نَبْتِهِ، وَ مِنْ قَبْلِ أَنْ‌تُشْغَلُوا بِأَنْفُسِکُمْ عَنْ مُسْتَثارِ الْعِلْمِ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ»⁽³⁾

«پس در فراگیری علم و دانش پیش از آن که درختش بخشکد، تلاش کنید و پیش از آن که به خود مشغول گردید، از معدن علوم، دانش استخراج کنید».

امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام، خطاب به کمیل بن زیاد چنین می‌فرمایند:

«مردم سه دسته‌اند: دانشمند الهی، و آموزنده‌ای بر راه رستگاری، و گروهی مثل پشه‌هایی که دستخوش باد و طوفان هستند و همیشه سرگردانند، که به دنبال هر سر و صدایی می‌روند، و با وزش هر بادی حرکت می‌کنند، نه از روشنایی دانش، نور گرفتند و نه به پناهگاه استواری پناه بردند.

ای کمیل! دانش، بهتر از مال است، زیرا علم، نگهبان تو است و مال را تو باید

نگهبان باشی. مال با بخشش، کاستی پذیرد، امّا علم با بخشش فزونی گیرد. ای کمیل بن زیاد! شناخت علم راستین، آیینی است که به خاطر آن پاداش داده می‌شود و انسان در دوران زندگی با آن خدا را اطاعت می‌کند، و پس از مرگ، نام نیکو به یادگار گذارد. دانش، فرمانروا و مال، فرمانبر است.

ای کمیل! ثروت‌اندوزان بی‌تقوا مرده‌اند. گرچه به ظاهر زنده‌اند، امّا دانشمندان، تا دنیا برقرار است زنده‌اند، بدن‌هایشان گرچه در زمین پنهان، امّا یاد آنان در دل‌ها همیشه زنده است».⁽¹⁾

قال امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام:

«اَلْعِلْمُ وِراثَةٌ کَریمةٌ، وَ الاْدابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ، وَ الْفِکْرُ مِرْآةٌ صافِیَةٌ»⁽²⁾

«دانش، میراثی گرانبها، و آداب، زینت‌های همیشه تازه، و اندیشه، آیینه‌ای شفّاف است».

7- عزیز بودن دانشمند و دانشجو

اهل علم و ادب، نزد همه کس عزیز هستند و همه، آنان را دوست دارند. مردم به دانشمندان و دانشجویان احترام می‌گذارند؛ زیرا آنان از این میراث گرانبها بهره برده‌اند و انسانی ارزشمند گردیده‌اند.

امام حسین علیه‌السلام در مورد این موضوع چنین فرموده‌اند:

«فَضْلُ الْعِلْمِ خَیْرٌ مِنْ فَضْل العِبادةِ وَ کَمالُ الدّینِ الْوَرَعُ»⁽³⁾

«دانش از عبادت برتر است و کمال دین در پرهیزکاری است».

همان‌گونه که قبلاً از قول پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل کردیم، دانشمند از عابد برتر است، و کسب دانش از عبادت خدا بهتر است.

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«جمال و زیبایی به لباسی نیست که تو خود را با آن زینت می‌دهی، بلکه زیبایی و جمال به علم و ادب است».

علم و ادب انسان را نزد همگان عزیز می‌کند. بعضی از مردم، عزیز بودن خویش را در لباس و زیبایی جستجو می‌کنند، امّا بزرگی و عزّت به علم و ادب است. بنابراین کسانی که طالب سعادت و خوشبختی در دنیا و آخرت می‌باشند، می‌توانند با آموختن دانش به منزل مقصود برسند.

8- راه رسیدن به موفقیّت

انسان در نتیجه آموختن دانش، رشد و تکامل می‌یابد و از ضریب هوشی بسیار بالاتری برخوردار می‌شود. دانشمند و دانشجو نسبت به مراتب علمی خویش رشد فکری دارند. به همین علّت می‌توانند مشکلات مختلف زندگی را زودتر و بهتر حل نمایند و راه حلّ‌های مناسب‌تری برای آنها پیدا کنند و در نتیجه، پیروزی و موفقیّت آنها نیز بیشتر است.

خدمت ابوعلی سینا به جهان دانششعر از: دانش بزرگ‌نیا

ببین چه خدمت شایسته ابن سینا کرد

کلید فلسفه گم گشته بود پیدا کرد

هزار سال گذشت و هنوز شاداب است

گلی که او ز حقایق به خلق اهدا کرد

زمینه‌های علوم و خزینه‌های فنون

پی سعادت نسل بشر مهیّا کرد

هنوز به دوره او صورت معمّا داشت

هنرنمایی او حلّ این معمّا کرد

رساند پایه دانش به طارم اعلا

که بذل همّت و کوشش به حدّ اعلا کرد

ز نوک خامه او دُرّ معرفت بارید

به صورتی که نیارم درست احصا کرد

نجوم و حکمت و طبابت و ریاضی را

چو شعر و منطق و طب و طبیعی احیا کرد

اساس علم قوی شد ز نظم قانونش

«شفای» او اثر معجز مسیحا کرد

خوشم که جاذبه مهر او ز کشورها

هنروران را مجذوب کشور ما کرد

درود «دانش» بر بوعلی که گوهرها

ز بحر علم و فضیلت نثار دنیا کرد⁽¹⁾

دانشمندان همیشه زنده هستند و هرگز نمی‌میرند، زیرا در دنیا طالب علم بوده‌اند. سعدی می‌گوید:

سعدیا مرد نکونام نمیرد هرگز

مرده آن است که نامش به نکویی نبرن

دانش فاسد (عامل شقاوت و بدبختی)

تمامی مطالب بالا در مورد دانش مطلوب و خوب است. مانند علم دین، فلسفه، ریاضیّات، فیزیک، طبّ و غیره، امّا دانش فاسد، باعث تمامی بدبختی‌هاست. عربی می‌گوید: «دانش فاسد، جهانی را فاسد می‌کند».⁽²⁾

دانش فاسد، نه تنها انسان را به سوی موفقیّت و خوشبختی رهنمون نمی‌کند، بلکه او را به سوی بدبختی می‌کشاند.

ترغیب به علم

امام سجاد علیه‌السلام فرموده‌اند:

«لَوْ یَعْلَمُ النّاسُ ما فی طَلَبِ الْعِلْمِ لَطَلَبُوهُ وَ لَو بِسَفْکِ الْمُهَجِ وَ خَوْضِ اللُّجَجِ»⁽³⁾

«اگر مردم بدانند که در طلب علم چه فایده‌ای است، آن را می‌طلبند؛ اگرچه با ریختن خون دل و فرورفتن در گرداب‌ها باشد».

کتاب و مطالعه (گامی به سوی موفقیّت و خوشبختی)

اتاق بدون کتاب، مانند جسم بی‌روح است.⁽⁴⁾سیسرون

مطالعه کتاب به آدمی روح می‌بخشد، و باعث رشد و تعالی انسان می‌گردد و در

ضمن کتاب‌هایی که راه‌های رسیدن به موفقیّت و خوشبختی را شرح داده است، بهترین هدایت‌گر و راهنما برای پیمودن مسیر موفقیّت و خوشبختی است.

«هرگز غصّه‌ای نداشته‌ام که یک ساعت مطالعه آن را برطرف نکرده باشد».⁽¹⁾

هنگامی که انسان به خواندن کتاب‌های آرامش‌بخش و... خویش را آرامش بخشیده و راه‌های مقابله با سختی‌ها و مشکلات را بیاموزد و با مقاومت و کوشش آن مشکلات را کنار زند، به پیروزی می‌رسد.

وقتی افکار ناخوشایند، منفی و آزاردهنده به مغزتان هجوم می‌آورد، با مطالعه و یا پرداختن به کارهای شادی‌آور و ورزش، از آن فکرها بگریزید،⁽²⁾زیرا با مطالعه کتاب می‌توانیم تمرکز ایجاد کنیم و افکار ناسالم را کنار زده و به موضوعی که مطالعه می‌کنیم، سرگرم شویم. شکسپیر می‌گوید:

«کتاب، بزرگ‌ترین اختراع بشر می‌باشد».⁽³⁾

او اختراع چاپ و نشر کتاب را از همه اختراع‌ها والاتر دانسته است. زیرا کتاب، مانند دوستی عزیز و صمیمی می‌تواند در هر زمینه‌ای بر دانش ما بیفزاید و راه‌های سعادت و خوشبختی دنیوی و اخروی ما را شناسایی نموده و ما را سعادتمند کند؛ همان‌گونه که کتاب‌های معنوی می‌تواند روح معنوی ما را به سوی تکامل حرکت دهد. ویکتور هوگو می‌گوید:

«خوشبخت کسی است که به یکی از این دو چیز دسترسی دارد: کتاب‌های خوب، دوستانی که اهل کتاب باشند».⁽⁴⁾

عوامل گوناگون موفقیّت، خوشبختی و سعادت بشر و زمینه‌های آن، و آنچه با آنها در ارتباط است، در کتاب‌های مختلف به صورت‌های متفاوت مورد بحث و بررسی قرار گرفته است و راهنمای ما در این مسیر است و دوستانی که اهل مطالعه هستند، مطالب آن کتاب‌ها را به ما تعلیم می‌دهند و یا در عمل الگوی ما می‌شوند.

تولستوی در مورد مطالعه می‌گوید:

«در دنیا لذّتی نیست که با لذّت مطالعه برابری کند».⁽¹⁾

هنگامی که انسان با تمرین و مهارت به مطالعه کتاب علاقه‌مند گردید و عشق به آن را در خویش زنده کرد، هیچ لذّتی را در دنیا با لذّت مطالعه عوض نمی‌کند، و همیشه دوست دارد به مطالعه کتاب بپردازد.

الیور اسمیت درباره کتاب چنین می‌گوید:

«در مرتبه اوّل که یک کتاب خوب می‌خوانیم، مانند آن است که با یک دوست جدید آشنا شده‌ایم، وقتی که همان کتاب را دومرتبه می‌خوانیم، مانند آن است که دوست قدیمی را مجدّدا ملاقات کرده‌ایم».⁽²⁾

در هنگام مطالعه کتاب در کنار مطالب مهم، مطالب مهم‌تر را با علامت ستاره مشخص کنید و مهم‌ترین مطالب را با دو ستاره علامت بزنید و اصلی‌ترین مطالب را به سه ستاره علامت بزنید، تا در صورت نیاز به آنها مراجعه کنید.

در صفحه اوّل کتاب، فهرست کوچکی از آن مطالب را یادداشت کنید، سپس آن مطالب را به ترتیب اهمیّت مطالعه نمایید.

مطالعه کتاب‌های سودمند برای چند مرتبه خسته‌کننده نیست، زیرا اثری که مطالعه کتاب در روح دارد، مانند اثر ورزش در بدن است.

عشق به مطالعه و تحقیق (عالم موفّق) (داستان)

کتاب نفیس «جواهر الکلام»، کتابی است که تمام ابواب فقه استدلالی را دربردارد و در واقع دائره‌المعارف شیعه در فقه است.

نویسنده این کتاب ارزشمند «مرحوم آیه‌اللّه العظمی آقای حاج شیخ محمدحسن نجفی» (متوفّی 1265 ه ق) هستند. نقل شده است: یکی از پسران این عالم نامدار به

صورت ناگهانی از دنیا رفت. به ایشان خبر دادند که پسرتان از دنیا رفت. دست از نوشتن کشید، و کنار جنازه پسر آمد و پس از تلاوت آیاتی از قرآن، همان جا به نوشتن ادامه کتاب «جواهر الکلام» مشغول شد. و در حاشیه همان صفحه نوشت: «این روایت را در کنار بدن بی‌جان پسرم نوشتم، و ثواب آن را به روح او هدیه کردم». آنگاه خطاب به پسر بی‌جان خود گفت: «تو رفتی و تکلیفت به پایان رسید، اما من مکلّف به تمام کردن این کتاب هستم».⁽¹⁾

نشانه کتاب خوب

«نشانه یک کتاب خوب آن است که هرچه انسان پیر شود، از خواندن آن بیشتر لذّت می‌برد».⁽²⁾

مطالعه یک کتابِ خوب، نه تنها هرگز خسته‌کننده نیست، بلکه اگر بارها آن را بخوانیم، از خواندن آن لذّت می‌بریم.

ای کتابخانه

شعر از: رشید یاسمی

ای کار خرد، ای کتابخانه

جز تو در تو نیم هیچ شادمانه

در گلشن تو برگزیده پیوست

افکار بزرگان آشیانه

احساس دوصد دل به گنج تو در

اندیشه صد سر به هر کرانه

هر دم که بیابم مر خویشتن را

بر تیر مصایب شده نشانه

نزدیک توام خوش پناهگاهی است

از کین و جفا و غم زمانه

جان‌ها نگرم در هر شاخسارت

جانم را فرستم در آن میانه

گیتی و شکنج روان گزایش

در چشم من آید همه فسانه

خوشبخت کسی کو حیات خود را

در تو بگذارد به جاودانه⁽³⁾

عشق به مطالعه کتاب (داستان)

فیلسوف شرق، مرحوم آیه‌اللّه آقای حاج شیخ محمّدتقی جعفری فرمودند: «هنگام تحصیل در مدرسه صدر نجف اشرف، روزی نزدیک ظهر آب‌گوشتی بر سَرِ چراغ، در حجره بار گذاشتم و سپس مشغول مطالعه شدم. پس از چندی، ناگهان متوجّه شدم که طلاب مدرسه در حال شکستن درب حجره هستند. با سرعت در را باز کردم، و با حالت اعتراض خطاب به آنان گفتم: من مشغول مطالعه هستم، چرا مزاحم می‌شوید؟

در همین حال به ناگاه متوجه شدم که تمامی حجره را دود گرفته و طلاب به تصور این که حجره من آتش گرفته، برای کمک و نجات من آمده‌اند، و من از شدّت توجّه به مطالعه، متوجّه نبوده‌ام».⁽¹⁾

از دیرباز فضیلت علم و دانش بر کسی پوشیده نبوده است و علاوه بر کلام خداوند بزرگ و ائمّه اطهار علیهم‌السلام و سخنان دانشمندان و بزرگان که در این بخش نقل شده، در پایان دو جمله از کتاب «آکولاتوم»⁽²⁾برای شما نقل می‌کنیم:

«دانش را از هرکس که می‌بینی بِرُبا».

«دانش، انتخاب عقل است».⁽³⁾

بخش دوم: خرد

اشاره

خرد، عامل موفقیّت و خوشبختی

یکی از راه‌های رسیدن به موفقیّت و خوشبختی، خردمندی است. انسانی که عاقل باشد و از روی خرد عمل نماید، اعمالش نیکو است و سرانجام به نیک‌بختی خواهد رسید. ولی کسی که اعمال و اهدافش منطقی و خردمندانه نباشد، و از روی نادانی و جهالت و براساس امیال و آرزوهای نابخردانه باشد، شکست را پذیرا می‌شود و به سوی بدبختی حرکت می‌کند.

شکسپیر می‌گوید:

«کسی که از خرد، بهره داشته باشد، هر جا برود، فرشته سعادت و خوشبختی بر سرش بال می‌گستراند».⁽¹⁾

پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«اَفلَحَ مَن رُزِقَ لُبّا»⁽²⁾

«آن که خرد دارد، رستگار است».

در حدیثی دیگر از آن حضرت است که می‌فرمایند:

«اِستَرْشِدُوا العاقِلَ تَرْشُدُوا وَ لاتَعْصُوهُ فَتَنْدَمُوا»⁽³⁾

«از خردمندی رهبری جویید تا به راه راست برسید و وی را نافرمانی نکنید که پشیمان می

عقل، نیروی سنجش است و ما باید تمام کارهایمان را بر اساس عقل بسنجیم و اگر آن کار عاقلانه است، انجام دهیم.

اگر خوب و یا بد بودن کاری را نتوانستیم تشخیص دهیم، باید از شخص خردمند پیروی نماییم و فرمانبر او باشیم.

قال الحسین بن علی علیه‌السلام:

«مِن دَلائِلِ الْقَبُولِ الْجُلُوسُ اِلی أَهلِ الْعُقُولِ»⁽¹⁾

«از نشانه‌های شایستگی، همنشینی با خردمندان است».

باید با دوستان خردمند و دانا دوست شویم، زیرا دوست خردمند و دانا بر روی ما تأثیر مستقیم دارد و همین‌که می‌بینیم کارهای او براساس دانایی است، ما هم از او پیروی می‌کنیم.

دوستی با مردم دانا نکوست

دشمن دانا به از نادان دوست

دشمن دانا بلندت می‌کند

بر زمینت می‌زند، نادان دوست

قال علی علیه‌السلام:

«هُوَ الَّذی یَضَعُ الشَّی‌ءَ مَواضِعَهُ»⁽²⁾

«خردمند آن است که هر چیزی را در جای خود می‌نهد».

هر کار به جای خویش نیکوست. خردمند، عمل نیکی که باید انجام دهد انجام می‌دهد و آن هدف نیک و خداپسندانه‌ای که سبب خوشبختی و سعادت دنیا و آخرت اوست، در پیش می‌گیرد.

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«وَ ناظِرُ قَلْبِ اللَّبیبِ بِهِ یُبْصِرُ أَمَدَهُ، وَ یَعْرِفُ غَوْرَهُ وَ نَجْدَهُ»⁽³⁾

«عاقل با چشم دل سرانجام کار را می‌نگرد و پستی و بلندی آن را تشخیص می‌دهد».

او عاقبت عمل را پیش‌بینی می‌کند و خوبی‌ها و بدی‌های آن را در نظر می‌گیرد و از آن کار، شناخت کافی پیدا می‌کند.

عوامل بدبختی

1- نشانه بی‌خردی

قال علی علیه‌السلام:

«مِنَ الْخُرْقِ الْمُعاجِلَةُ قَبْلَ الاْمْکانِ، وَ الاَْناةُ بَعْدَ الْفُرْصَةِ»⁽¹⁾

«شتاب، پیش از توانایی بر کار و سستی پس از به دست آوردن فرصت، از بی‌خردی است».

2- کار نابخردانه

بزرگان علم و ادب و دانشمندان بزرگ نیز درباره خردمندی، سخن‌ها گفته‌اند. سعدی، یکی از نشانه‌های نابخردان را کاری می‌شمارد که خارج از توان است.

«پنجه با شیر زدن و مشت با شمشیر، کار خردمندان نیست».⁽²⁾

3- نادان‌تر از همه

در حدیث است:

«اَحمَقُ النّاسِ مَن ظَنَّ أَنَّهُ أَعْقَلُ النّاسِ»؛

«احمق‌ترین مردم کسی است که می‌پندارد عاقل‌ترین مردم است».

کولستون می‌گوید:

«آن که خود را خردمندتر از همه می‌انگارد، از همه نادان‌تر است».⁽³⁾

ویژگی‌های ده‌گانه عاقل

قال علی بن موسی الرّضا علیه‌السلام:

«لایَتِمُّ عَقْلُ امْرِءٍ مُسْلِمٍ حَتّی تَکونَ فیه عَشْرُ خِصالٍ: اَلْخَیْرُ مِنْهُ مَأْمُولٌ وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأْمُونٌ. یَسْتَکْثِرُ قَلیلَ الْخَیْرِ مِنْ غَیْرِهِ، وَ یَسْتَقِلُّ کَثیرَ الْخَیْرِ مِنْ نَفْسِهِ. لایَسْأَمُ مِنْ طَلَبِ الْحَوائِجِ اِلَیْهِ، وَ لایَمَلُّ مِنْ طَلَبِ الْعِلْمِ طُولَ دَهْرِهِ. اَلْفَقْرُ فِی اللّهِ اَحَبُّ اِلَیْهِ مِنَ الْغِنی. وَ الذُّلُّ فِی اللّهِ أَحَبُّ اِلَیْهِ مِنَ الْعِزِّ فی عَدُوِّهِ. وَ الْخُمولُ أَشْهی اِلَیهِ مِنَ الشُّهْرَةِ».

ثُمَّ قالَ علیه‌السلام: «اَلْعاشِرَةُ وَ مَا الْعاشِرَةُ؟» قیلَ لَهُ: «ما هِیَ؟» قالَ علیه‌السلام:

«لایَری أَحَدا اِلاّ قالَ: هُوَ خَیْرٌ مِنّی وَ أَتْقی».⁽¹⁾

«عقل شخص مسلمان تمام نیست، مگر این که ده خصلت را دارا باشد:

1- از او امید خیر باشد.

2- از بدی او در امان باشند.

3- خیر اندک دیگری را بسیار شمارد.

4- خیر بسیار خود را اندک شمارد.

5- هر چه حاجت از او خواهند، دلتنگ نشود.

6- در عمر خود از دانش‌طلبی خسته نشود.

7- فقر در راه خدایش از توانگری محبوب‌تر باشد.

8 - خواری در راه خدایش، از عزّت با دشمنش محبوب‌تر باشد.

9- گمنامی را از پرنامی خواهان‌تر باشد.

سپس فرمود: دهمی چیست؟ چیست دهمی؟ به او گفته شد: چیست؟ فرمود: احدی را ننگرد جز این که بگوید او از من بهتر و پرهیزکارتر است».

ارزش خرد

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«شرافت آدمی به عقل و ادب اوست، نه به مال و حسب و نسب».⁽¹⁾

ارزش آدمی به مال و خانواده‌اش نیست، بلکه به کارهای خردمندانه اوست. اگر شخصی نابخردانه به کارهای خلاف روی آورد، اگر ثروتمند باشد و خانواده‌ای بزرگوار هم داشته باشد، عزّت خود را نزد مردم از دست می‌دهد و خوار شود، ولی اگر دانا و باادب باشد، نزد مردم عزیز است.

خواجه عبداللّه انصاری در مناجات‌نامه خویش می‌گوید:

«پروردگارا! به آن که عقل دادی چه ندادی، به آن که عقل ندادی چه دادی؟»⁽²⁾

زمان فراگرفتن رموز عقل

هنگام جوانی که نفس سرکش، انسان را بیشتر تحت تأثیر قرار می‌دهد، باید خردمندانه‌تر عمل کنیم.

ژان ژاک روسو می‌گوید:

«جوانی، زمان فراگرفتن رموز عقل است و پیری، هنگام عمل کردن به این رموز».⁽³⁾

نشانه کمال عقل

قال علی علیه‌السلام:

«اِذا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْکَلامُ»⁽⁴⁾

«چون خرد کمال گیرد، سخن کم شود».

راه افزون شدن خرد (گامی به سوی خوشبختی)

قال الحسین بن علی علیه‌السلام:

«طولُ التَّجارُبِ زیادَةٌ فِی الْعَقْلِ»⁽¹⁾

«تجربه‌ها که بسیار شوند، خِرَد افزون می‌گردد».

به وسیله کسب تجربه می‌توانیم خردمندتر و داناتر شویم. ما می‌توانیم از تجربه‌های دیگران استفاده کنیم، و با دوستی و همنشینی با مردان باتجربه و خردمندان، عمل خردمندانه انجام دهیم.

روایت

جمعی محضر پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مدح و ستایش از مسلمانی کردند، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

فرمود: «کَیْفَ عَقلُ الرَّجُلِ؟!»؛ «عقل او چگونه است؟» عرض کردند: ای رسول خدا! ما از تلاش و کوشش او در عبادت و انواع کارهای خیر او سخن می‌گوییم، شما از عقلش سؤال می‌فرمایید؟! پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمودند:

«إنّ الأَحْمَقَ یُصیبُ بِحُمْقِهِ أَعْظَمَ مِن فُجورِ الفاجِرِ، و إنَّما یَرتَفِعُ العِباد غَدا فی الدَّرَجاتِ، وَ یَنالُونَ الزُّلفی مِنْ رَبِّهِم عَلی قَدْرِ عُقولِهِم!»

«مصیبتی که از ناحیه حماقت احمق حاصل می‌شود، بدتر است از فجور فاجران و گناه بدکاران. خداوند فردای قیامت مقام بندگان را به مقدار عقل و خرد آنها بالا می‌برد، و بر این اساس به قرب خداوند نائل می‌گردند».⁽²⁾

خردمندی و آینده‌نگری

در کتاب آکولاتوم، درباره خردمند و عاقل چنین آمده است:

«عاقل، دیدگاه خود را تغییر می‌دهد، و احمق هرگز».

«کاری را که احمق در نهایت انجام می‌دهد، عاقل، همان اوّل انجام می‌دهد».

«خردمند، در بهار به فکر زمستان می‌افتد».⁽¹⁾

«خردمند، همیشه آینده‌نگر است و خویش را برای آینده آماده و مهیّا می‌کند».

بخش سوم: تفکّر

اشاره

تفکّر، راز موفقیّت و خوشبختی

تعقّل و تفکّر یکی از عوامل رسیدن به موفقیّت و خوشبختی است. قبل از انجام یک عمل و یا یک هدف، باید آن را بسنجیم و سپس نتیجه‌گیری کنیم.

آیا آن عمل نیکو است؟ آیا رضای خدا در آن است؟ آیا آن عمل، موجب سعادت و خوشبختی است؟ خوبی‌های آن عمل چیست؟ و... .

در قرآن کریم آیات زیادی در مورد تفکّر وجود دارد که خداوند کریم انسان را به تفکّر درباره جهان خلقت رهنمون ساخته است.

«وَ اِنَّکُم لَتَمُرُّونَ عَلَیْهِم مُصْبِحینَ * وَ بِاللَّیْلِ اَفَلا تَعْقِلُونَ»⁽¹⁾

«و شما پیوسته صبحگاهان و شبانگاهان از کنار (ویرانه‌های شهرهای) آنها گذر می‌کنید، آیا نمی‌اندیشید؟!»

«اِنَّ فی ذلِکَ لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ»⁽²⁾

«در این امر نشانه‌های روشنی است برای کسانی که اندیشه می‌کنند!»

«وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ مآ اَنْزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ مِن رِزْقٍ فَأَحْیا بِهِ الاْرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ تَصْریفِ الرّیاحِ ایاتٌ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ»⁽³⁾

«و در آمدوشد شب و روز و رزقی که خداوند از آسمان نازل کرده و به وسیله

آن، زمین را بعد از مرگش حیات بخشیده و همچنین در وزش بادها، برای گروهی که اهل تفکّرند، نشانه‌های روشنی است».

کسانی که مشتاق آیات دیگری از قرآن مجید درباره موضوع تفکّر هستند، به کشف‌الایات و یا کتاب المعجم المفهرس کلمه فکر و تفکّر و... رجوع نمایند.

پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«فِکْرَةُ ساعَةٍ خَیْرٌ مِنْ عِبادَةِ سِتّینَ سَنَةٍ»⁽¹⁾

«ساعتی اندیشیدن، بهتر از شصت سال عبادت کردن است».

اندیشیدن، به جز این که درهای سعادت و خوشبختی را بر روی انسان می‌گشاید، عبادتی والا نیز هست. سعادت و خوشبختی دنیا و آخرت آدمی در گرو اندیشه اوست، و هرقدر اندیشه او ناب‌تر و فکر او بهتر باشد (و به عمل گراید)، او خوشبخت‌تر و سعادتمندتر است.

روایت

در روایتی از امام صادق علیه‌السلام می‌خوانیم شخصی سؤال کرد که مردم از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

نقل می‌کنند:

«تَفَکُّرُ ساعةٍ خَیرٌ مِن قِیامِ لَیلةٍ»؛

«یک ساعت اندیشه کردن، بهتر از یک شب عبادت نمودن است».

منظور از آن چیست؟ و چگونه باید تفکّر کند؟

امام علیه‌السلام در پاسخ فرمود:

«لِمر بالحربة أو بالدّار فیقول أین ساکنوک؟ أین بانوک؟ ما لک لاتتکلمین؟»

«هنگامی که از کنار ویرانه، یا خانه‌ای (که از ساکنان خالی شده) می‌گذرد،

بگوید: ساکنان تو کجا رفتند؟ بنیان‌گذاران تو چه شدند؟ چرا سخن نمی‌گویی؟»⁽¹⁾

با اهل تفکّر همنشین شوید (راه سعادت و خوشبختی)

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله:

«اِذا رَأَیْتُمْ أَهْلَ الْجُوعِ وَ التَّفَکُّرِ فَادْنوا مِنْهُمْ فَاِنَّ الْحِکْمَةَ تَجْری عَلی أَلْسِنَتِهِم»⁽²⁾

«وقتی اهل گرسنگی و تفکّر را دیدید، به آنها نزدیک شوید؛ زیرا حکمت بر زبان آنها جاری می‌شود».

با اشخاصی که اهل تفکّر هستند همنشین شوید، و از میان آنها دوست انتخاب کنید، زیرا آنها حکیمانه سخن می‌گویند و قبل از دهان گشودن، در مورد آن فکر می‌کنند و این می‌تواند در سرنوشت شما تعیین‌کننده باشد.

اندیشه و آینده‌نگری (راز خوشبختی)

قال علی علیه‌السلام:

«الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ وَ الْحَزْمُ بِاِجالَةِ الرَّأْیِ وَ الرَّأْیُ بِتَحْصینِ الاْسْرارِ»⁽³⁾

«پیروزی در دوراندیشی و دوراندیشی در به کارگیری صحیح اندیشه، و اندیشه صحیح به رازداری است».

پیروزی و موفقیّت در گرو آینده‌نگری و لازمه آن تفکّر صحیح است. البته اندیشه صحیح، رازداری می‌طلبد.

«در اندیشه آنچه کرده‌ای مباش. در اندیشه آنچه نکرده‌ای باش».⁽⁴⁾فلون

ما باید با آینده‌نگری، زندگی خویش را در آینده تضمین نماییم، و این با فکر و

اندیشه صحیح و مثبت امکان‌پذیر است. اهداف معیّنی را برای آینده، انتخاب نماییم و تمامی اطراف آن اهداف را بسنجیم و نتیجه‌گیری نماییم.

ارزش فکر

قال علی علیه‌السلام:

«اَلْفِکْرُ مِرْآةٌ صافِیَةٌ وَ الاِْعْتِبارُ مُنْذِرٌ ناصِحٌ وَ کَفی أَدَبا لِنَفْسِکَ تَجَنُّبُکَ ما کَرِهْتَهُ لِغَیْرِکَ»⁽¹⁾

«اندیشه، آیینه‌ای شفّاف و عبرت از حوادث، بیم‌دهنده‌ای خیراندیش است. و تو را در ادب کردن نفس، همان بس که از آنچه انجام دادنش را برای دیگران نمی‌پسندی بپرهیزی».

با اندیشه نیکو و عبرت از حوادث، به سوی کارهای نیکو بشتابیم و آنچه که در نظرمان ناپسند می‌آید، انجام ندهیم.

فکر، نیرویی برتر

حضرت علی علیه‌السلام در مورد این موضوع می‌فرمایند:

«لَیْسَتِ الرَّوِیَّةُ کَالْمُعایَنَةِ مَعَ الاْبصارِ؛ فَقَدْ تَکْذِبُ الْعُیُونُ أَهْلَها، وَ لایَغُشُّ الْعَقْلُ مَنِ اسْتَنْصَحَهُ»⁽²⁾

«اندیشیدن، همانند دیدن نیست؛ زیرا گاهی چشم‌ها دورغ می‌نمایاند، امّا آن کس که از عقل نصیحت خواهد، به او خیانت نمی‌کند».

اگر آدمی از سلامت کامل برخوردار باشد، و دانش کافی نیز داشته باشد و تسلیم هوای نفس نباشد، از فکر صحیح برخوردار است. ویکتورهوگو می‌گوید:

«الماس را جز در قعر زمین نمی‌توان پیدا کرد و حقایق را جز در اعماق فکر نمی‌توان یافت».⁽³⁾

دیل کارنگی درباره فکر چنین گفته است:

«برای زندگی فکر کنید، امّا غصّه نخورید».⁽¹⁾

غصّه خوردن بیماری‌های روحی را زیاد می‌کند و هیچ فایده‌ای ندارد. به جای غصّه، به فکر چاره باشید.

فرانس، در جمله‌ای اندیشه‌های نیکو را چنین تشبیه کرده است:

«اندیشه‌های‌خوب، تراویده‌روح‌پاک است و بوی‌خوش، تراویده گل‌خوشبو».⁽²⁾

هنگامی که دانش آموختیم و هواهای نفسانی را از دل بیرون کردیم، و نیز از روح سالم برخوردار بودیم، اندیشه صحیح، نیکو و پسندیده خواهیم داشت. اگر لحظه‌ای تسلیم شیطان شویم و هواهای نفسانی بر ما غلبه کند، و یا این که روح سالم در بدن ما نباشد، اندیشه ما نیز اندیشه صحیح، نیکو و پسندیده نخواهد بود، و ممکن است به انحراف کشیده شویم.

تفکّر و معنویّت

قال الامام حسن المجتبی علیه‌السلام:

«اُوصیکُمْ بِتَقوَی اللّهِ وَ اِدامَةِ التَّفَکُّرِ فَاِنَّ التَّفَکُّرَ اَبُو کُلِّ خَیْرٍ وَ أُمُّهُ»⁽³⁾

«شما را به پرهیزکاری و ترس از خدا و ادامه تفکّر و اندیشه سفارش می‌کنم، زیرا که تفکّر و اندیشه، پدر و مادر (ریشه و اصل) تمام خوبی‌ها است».

سلاست فکر (راه‌های پیروزیِ فکر)

برای این که فکری آرام داشته باشید و بتوانید هر موضوعی را به راحتی حل کنید و برای هر مسأله‌ای چندین راه‌حل بیابید، باید به پرورش فکر خویش بپردازید.

چند راه پرورش فکر را اشاره می‌کنیم:

1- دفترچه‌ای فراهم کنید و افکار خویش را در طول شبانه‌روز مورد تجزیه و تحلیل قرار دهید. یعنی هر فکری که به خاطرتان آمد یادداشت کنید و در فرصت مناسب تجزیه و تحلیل کنید.

2- فکر، محدودیّت زمانی و مکانی ندارد. بنابراین، شما می‌توانید در هر زمانی که خواستید فکر کنید. شب‌ها بعد از انجام کار روزانه، حدود ده دقیقه کارهای روزانه فردا را مورد بررسی قرار دهید.

فکر، محدود به مکان خاصّی نیست، و در هر مکانی که خواستید می‌توانید به تفکّر بپردازید. در اتاق مخصوص خودتان یک سبد گل زیبا بگذارید. پشت میز، به صندلی خویش تکیه دهید و اعمال فردای خویش را مورد بررسی قرار دهید. در این دفترچه، حتما افکار مهمّ خویش را یادداشت نمایید و هر ماه یک بار مورد تجزیه و تحلیل قرار دهید، و پیشرفت‌های خویش را در اعمال بررسی نمایید.

برای انتخاب هدف یا اهداف خوشبختی‌آفرین، ابتدا خصوصیّات آن هدف را یادداشت کنید و ضعف‌های آن را در صفحه‌ای دیگر بنویسید و سپس سؤالاتی در مورد آن هدف، طرح کنید و بنویسید، سپس به آن سؤالات جواب دهید.

خودتان را عادت بدهید که دقایقی از وقتتان را در شبانه‌روز به فکر کردن و سنجش اعمال گذشته و برنامه‌های آینده اختصاص دهید.⁽¹⁾

3- مواظب باشید در مورد هدف خویش از فکرهای عجولانه پرهیز کنید. عجله و شتاب در فکر باعث‌می‌شود که هدف‌خویش را درست‌انتخاب‌نکنید. همچنین هدفی که انتخاب می‌کنید، دور از دسترس نباشد، تا به راحتی بتوانید به آن هدف‌برسید.

کار فکری عامل جوان ماندن (عاملِ خوشبختی)

عدّه‌ای از مردم می‌گویند: فکر کردن انسان را پیر و خسته می‌کند. ولی درست

عکس این قضیه صادق است و کسانی که کار فکری می‌کنند جوان‌تر هستند. به مطلب زیر توجه نمایید: کسانی که کارشان از آنان فعّالیّت فکری می‌طلبد، مردمان خوشبختی هستند، زیرا به موجب تازه‌ترین بررسی‌های علمی، فعالیّت فکری، انسان را جوان نگه می‌دارد.

بنابر گزارش مجله پزشکی منتشره در مونیخ، یک تیم برگزیده از روان‌شناسان و پزشکان به این نتیجه رسیده‌اند: آن گروه از مشاغل، که کار فکری‌شان کمتر بوده، و کارشان یکنواخت و بدون هیجان است، بدن و فکرشان زودتر از گروه‌هایی فرسوده می‌گردد که کارشان نیاز به فعالیت فکری دایمی دارد. حتّی افزایش توانایی فکری و بدنی آنها بیشتر بوده است. به عبارت دیگر، متفکّرین نه فقط ضعیف‌تر نمی‌شوند، بلکه قوی‌تر می‌شوند.⁽¹⁾

افکار مطبوع

در هنگامی که تمرکز فکر ندارید، افکار مطبوع، به خود بچشانید. افکار مطبوع و آرام، آرامش شما را بیشتر می‌کند. اجازه ندهید افکار منفی در وجود شما رسوخ کند، زیرا افکار ناآرام و نامطبوع زیان‌بار است. هنگامی که غذا میل می‌کنید، افکار مطبوع

به خود بچشانید و در هنگام خواب، افکار خویش را آرام کنید تا به خواب روید.

فکر بزرگ

در کتاب «آکولاتوم» درباره فکر چنین آمده است:

«فکر، عمل ایجاد می‌کند و عمل، نتیجه به بار می‌آورد».

«فکر بزرگ، انسان را از عمل خلاف دور می‌کند».

«اجازه نده هیچ انسانی به جای تو فکر کند».⁽²⁾

بخش چهارم: اراده و تصمیم‌گیری

اشاره

اراده و تصمیم‌گیری، گامی به سوی موفقیّت و خوشبختی

برای این که به اهداف خویشتن برسیم و اعمال خوب را دائما انجام دهیم، باید دارای اراده‌ای قوی باشیم.

ابتدا باید راه‌های تقویت اراده را بیاموزیم. چون:

«با داشتن اراده قوی مالک همه چیز هستید».⁽¹⁾پیتاگور

اراده، نقش والایی در دوام عمل دارد. با اراده قوی به اهدافِ خویشتن خواهیم رسید، و سرانجام نیک‌بختی را در آغوش خواهیم کشید.

گوستاولوبون می‌گوید:

«دانستن بدون خواستن، هرگز توانستن بار نمی‌آورد».⁽²⁾

علم و عمل لازم و ملزوم یکدیگرند، و عمل بدون اراده، ممکن نیست.

بنابراین با تمرین، هر روز گامی را در جهت تقویت اراده برداریم تا این که با تصمیم‌های عاقلانه و اراده‌ای قوی بر اعمال خود تداوم بخشیم.

«برای تربیت اراده، بهترین وقت، ایّام جوانی است».⁽³⁾فیثاغورث

چون در ایّام جوانی از بنیه قوی‌تر برخورداریم، بهتر می‌توانیم در راه تقویت اراده گام برداریم.

از همین الان شروع کنیم؛ قلم و کاغذ را در دست بگیریم و آنچه که اراده ما را تقویت می‌کند، یادداشت کنیم و آنچه که موجب ضعف اراده ما می‌گردد نیز در صفحه‌ای دیگر بنویسیم، سپس راه‌های تقویت آن را ادامه دهیم و ضعف‌های خویش را در این راه از میان برداریم و با تلاش به این مهم، نایل شویم.

ماکسیم گورکی می‌گوید:

«معنی حیات را در قدرت اراده باید جستجو کرد».⁽¹⁾

اراده مستحکم به ما حیات می‌بخشد، به گونه‌ای که اشخاصی که اراده‌ای خلل‌ناپذیر دارند، به راحتی می‌توانند به اهداف خویشتن در جهت رسیدن به سعادت و خوشبختی برسند.

برعکس کسانی که اراده ندارند، حیات و زندگی ندارند. زیرا اعمال نیک آنان دوام ندارد و به اهداف خویش در جهت خوشبختی و سعادت نخواهند رسید.

اراده به انسان تعالی می‌بخشد و به واسطه آن، آدمی پلّه‌های تکامل را سیر کرده و به مدارج عالی می‌رسد.

یکی از بزرگان گفته است:

«انسان‌های‌بی‌اراده بادبادک‌هایی هستندکه سرنخشان‌به دست دیگری است».⁽²⁾

گوستاولوبون نیز در این زمینه می‌گوید:

«نتیجه اراده ضعیف، حرف است و نتیجه اراده قوی، عمل».⁽³⁾

«ز عمل کار برآید، به سخنرانی نیست».

حرف زدن دردی را دوا نمی‌کند!

اراده قوی (عاملِ موفقیّت)

امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند:

«ما ضَعُفَ بَدَنٌ عَمّا قَوِیَتْ عَلَیْهِ النِّیَّةُ»⁽¹⁾

«در مواردی که نیّت و اراده آدمی قوی باشد، بدن دچار ضعف و ناتوانی نمی‌گردد».

زیرا انسان با آرامش و آسودگی خاطر، به دنبال عمل است و با اراده‌ای قوی، آن عمل را با موفّقیّت به پایان می‌رساند.

سلامتی، پایه اراده قوی

صحّت و سلامتی انسان، پایه و اساس اراده قوی است. سلامت آدمی، ضامن اراده محکم و خلل‌ناپذیر است، و یکی از لوازم اراده محکم، سلامت تن و روان است. دانشمندان برای تقویت اراده، رژیم غذایی در نظر گرفته‌اند و غذاهای مناسب با تقویت اراده را پیشنهاد نموده‌اند.

دکتر کرلینگ می‌گوید:

«سلامتی، اوّلین اساس و پایه اراده قوی است. پس نگهداری سلامتی و حفظ آن اوّلین تکلیف و مهم‌ترین وظیفه ماست. حفظ سلامتی در زندگی بشری، نه تنها اساس تصمیم و اراده است، بلکه به طور کلّی زیبایی قوّت اراده از نتایج آن محسوب می‌گردد».⁽²⁾

یکی از راه‌های تقویت اراده

برای تقویت اراده، کارهای جزیی را در اوقات فراغت انجام دهید و کار امروز را به فردا واگذار نکنید. مانند این که چند ماه است می‌خواهید جهت تشکّر از زحمات همسرتان دسته گلی برای او خریداری کنید و به او هدیه دهید، امّا هر روز آن کار را به

تأخیر انداخته‌اید. انجام کارهای جزیی که دارای اهمیّت کمتری هستند، موجب

تقویت اراده می‌گردد، زیرا انجام ندادن آن کارها به طور ناخودآگاه ذهن شما را مشغول می‌سازد و از قدرت فکری و ذهنی شما می‌کاهد. کارهایی که دارای درجه اوّل اهمیّت هستند را حتما انجام می‌دهید؛ ولی سعی کنید اعمالی که از اهمیّت چندانی برخوردار نیستند را نیز در اوقات فراغت انجام دهید، تا آرامش خاطر شما دوبرابر گردد.

کارهای مهمّ و ضروری روزانه، در برابر اراده شما کوچک است و شما آن را از سر راه برمی‌دارید. این کارهای کم‌اهمیّت است که در برابر شما چون کوهی مقاومت می‌کند و روزها، هفته‌ها و ماه‌ها شما را مخفیانه رنج می‌دهد.

کسی که به کارهای کوچک و بی‌ارزش زندگی روزانه - که در نظرش بی‌مقدار و ناچیز است - توجه کند و آنها را به بهترین وجه انجام دهد، به زودی صاحب کارهای بزرگ خواهد شد.

آیا می‌دانید بزرگ‌ترین گرفتاری و عقب‌ماندگی بعضی از مردم چیست؟!

این‌که آنها پس از چهل یا پنجاه سال زندگی، هنوز هم نتوانسته‌اند برنامه‌ای برای زندگی روزانه خود تنظیم کنند و عادت کرده‌اند که از همان کودکی همیشه بگویند: «وِلش کن بابا، باشه فردا، باشه هفته دیگر!!».⁽¹⁾

تصمیم‌گیری

در زندگی برای اهداف خوشبختی‌آفرین خویش، اندیشه کنید و بعد از آن مشورت نمایید و در مرحله بعد تصمیم بگیرید، و در نهایت با سعی و تلاش به سرانجامِ آن اهداف برسید.

(داستان)

شخصی که از فشارهای زندگی به ستوه آمده بود، تصمیم به خودکشی گرفت! امّا قبل از این که تصمیم خود را عملی کند به یکی از بیمارستان‌های روانی مراجعه کرد تا از سلامت روانی خود اطمینان یابد. در آن بیمارستان بود که زندگی او به کلّی دگرگون شد؛ نه به آن جهت که او را معالجه کردند، بلکه در آن جا کسانی را مشاهده کرد که وضعشان به مراتب بدتر از او بود و ناچار از وضع خود احساس رضایت و شکرگزاری کرد! متوجه شد که هیچ مشکل بزرگی ندارد. آن روز با خود عهد بست که هرگز دچار یأس و افسردگی نشود. تصمیم گرفت با هر شدّتی که بتواند و تا هر زمان که قدرت داشته باشد کار کند تا سرانجام به بهترین و موفق‌ترین انسانی که در خیالش بود، تبدیل شد. و فهمید که هیچ شخص یا مشکلی، ارزش آن را ندارد که به خاطرش دست به خودکشی بزند. زندگی، همیشه ارزش زیستن را دارد، و همیشه چیزی هست که می‌توان به خاطرش سپاس‌گزار بود.⁽¹⁾

پس تا از سلامت کامل برخوردار نیستیم، تصمیم نگیریم و از تصمیم‌های عجولانه خودداری کنیم. سپس با افراد صاحب کمال مشورت نماییم و بعد از آن پا به مرحله عمل بگذاریم.

در نهایت آنچه سرنوشت آینده ما را می‌سازد، شرایط زندگی نیست، بلکه تصمیمات ماست. نحوه زندگی امروزتان حاصل تصمیمات گذشته شماست، چه چیزی را یاد بگیرید یا یاد نگیرید، و چه چیزی را باور کنید یا باور نکنید. این که دنبال

مطلبی را بگیرید یا آن را رها سازید، این که ازدواج کنید و صاحب فرزند شوید، این که پرخوری کنید، این که سیگار بکشید یا نکشید و این که بخواهید چگونه باشید و چه قابلیت‌هایی داشته باشید، همه تصمیماتی است که زندگی شما را به شکل

کنونی درآورده است. اگر واقعا بخواهیم زندگی خود را تغییر دهیم، ناچار باید تصمیمات تازه‌ای بگیریم.⁽¹⁾

موانع تصمیم‌گیری درست (گامی به سوی موفقیت در تصمیم‌گیری)

امام علی علیه‌السلام فرمود:

«اَلْخِلافُ یَهْدِمُ الرَّأْیَ»⁽²⁾

«اختلاف، نابودکننده اندیشه است».

از شک و تردید در تصمیم‌گیری نکوهش شده است. هنگامی که یک تصمیم عاقلانه و از روی دانش و فکر می‌گیرید وسپس مشورت می‌کنید، شک و تردید به خود راه ندهید، زیرا شک، فکر را دچار اختلال می‌نماید.

برای این که به شک و تردید دچار نگردید، کاغذ و قلمی به دست گرفته و تصمیم خود را روی کاغذ بنویسید. خصوصیّات آن تصمیم را در یک قسمت کاغذ و نقاط ضعف آن را در قسمت دیگر بنویسید. و پس از آن عاقلانه بسنجید که آن تصمیم را عملی کنید یا خیر. بعد از این کار، هرگز شک و تردید به خود راه ندهید و تصمیم خود را عملی نمایید.

«گذشته را فراموش کنید و برای امروز زندگی کنید و زندگی را از ته دل دوست بدارید تا زندگی هم به شما عشق بورزد. عادت کنید تصمیم بگیرید و عمل کنید».⁽³⁾

شک و تردید در تصمیم، باعث افکار بی‌مورد می‌گردد. بنابراین، اگر تصمیمی گرفته‌اید و هدفی را دنبال نموده‌اید و به پیروزی نرسیده‌اید، آن را فراموش کنید و هرگز گذشته را به یاد نیاورید. به جای آن، افکار مطبوع را در سر بپرورانید و دوباره

تصمیمات مثبت و سازنده بگیرید و به آن عمل کنید.

«براساس نقاط مثبت و ویژگی‌های شخصیتی و ارزشی که برای خود، هدف‌ها و خواسته‌های خویش پذیرفته‌اید، تصمیم بگیرید و برنامه خودتان را از همان جا شروع کنید».⁽¹⁾

عاقبت تصمیم

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله:

«اِذا اَرَدْتَ أَنْ تَفْعَلَ أَمْرا فَتَدَبَّرْ عاقِبَتَهُ فَاِنْ کانَ خَیْرا فَاَمْضِهِ وَ اِنْ کانَ شَرّا فَانْتَهِ»؛⁽²⁾

«وقتی در کاری تصمیم می‌گیری، در نتیجه آن بیندیش؛ اگر نتیجه نیک است، آن کار را انجام بده و اگر بد است، از آن بگذر».

دانشمندان به این نتیجه رسیده‌اند که با بررسی روی کاغذ، عقل بهتر عمل می‌کند و نیروی سنجش بیشتر می‌گردد.

عدم سخت‌گیری در تصمیم

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله:

«اِذا هَمَمْتَ بِأَمْرٍ فاسْتَخِرْ رَبَّکَ فیهِ سَبْعَ مَرّاتِ ثُمَّ انْظُرْ اِلَی الَّذی یَسْبِقُ اِلی قَلْبِکَ فَاِنَّ الْخِیَرَةَ فیهِ»⁽³⁾

«وقتی به کاری تصمیم گرفتی، هفت بار از پروردگارت طلب خیر کن. سپس بنگر که دل تو به کدام طرف تمایل دارد. پس همان را انتخاب کن، زیرا خیر و خوبی در همان است».

اگر اهدافی دارید و تصمیم به انجام آنها گرفته‌اید که همه آنها مایه خوشبختی است، ولی نمی‌دانید کدام یک از آنها را انجام دهید، با یاد خداوند بزرگ به آن تصمیم که تمایل بیشتری دارید عمل کنید.

آمادگی برای عمل

در کتاب «آکولاتوم» درباره تصمیم‌گیری چنین آمده است:

«تصمیم گرفتن، عمل کردن نیست؛ آمادگی برای عمل است».⁽¹⁾

با تصمیم‌گیری، برای انجام عمل آماده می‌شویم تا آن عمل را به خوبی انجام دهیم. اگر عمل بدون تصمیم باشد، آمادگی برای انجام دادن عمل به وجود نیامده است و یا آمادگی کمتر است. ولی هرچه تصمیم قوی‌تر و محکم‌تر باشد، آمادگی برای انجام عمل زیادتر است.

بخش پنجم: مقاومت و پایداری

اشاره

مقاومت و پایداری، راهی به سوی موفقیّت و خوشبختی

یکی دیگر از راه‌های رسیدن به موفقیّت و خوشبختی، پایداری و مقاومت است. انسان در اعمال نیکو و در راه رسیدن به اهداف از پیش تعیین‌شده خویش، باید پایدار و مقاوم باشد و هرگز سستی نکند.

پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درباره صبر و استقامت می‌فرمایند:

«اَلصَّبْرُ رِضا»⁽¹⁾

«صبر، مایه خشنودی است».

و در فضیلت صبر و مقاومت در حدیثی دیگر می‌فرمایند:

«ما رُزِقَ الْعَبْدُ رِزْقا أَوْسَعَ عَلَیْهِ مِنَ الصَّبْرِ»⁽²⁾

«هیچ‌کس را روزی‌ای وسیع‌تر از صبر نداده‌اند».

در قرآن کریم نیز آیات زیادی درباره صبر آمده است و خداوند بزرگ خوشنودی خود را از صابران اعلام نموده است: «اِنَّ اللّهَ مَعَ الصّابِرین».

پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درباره صبر، تشبیهی آورده‌اند و فرموده‌اند:

«لَوْ کانَ الصَّبْرُ رَجُلاً لَکانَ رَجُلاً کَریما»⁽³⁾

«اگر صبر بسان مردی بود، مرد بزرگواری بود».

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله:

«اَلصَّبْرُ مِنَ الاْیمانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ»⁽¹⁾

«صبر نسبت به ایمان، چون سر نسبت به بدن است».

در فضیلت صبر و مقاومت احادیث متواتری از ائمّه معصومین علیهم‌السلام نقل شده است، و سخنان زیادی از دانشمندان و اندیشمندان در باب اهمیّت و ویژگی آن بیان گردیده است.

حضرت علی علیه‌السلام در نهج‌البلاغه درباره صبر می‌فرمایند:

«وَ عَوِّدْ نَفْسَکَ التَّصَبُّرَ عَلَی الْمَکْرُوهِ وَ نِعْمَ الْخُلُقُ التَّصَبُّرُ فِی الْحَقِّ»؛⁽²⁾

«خود را برای استقامت در برابر مشکلات عادت ده، که شکیبایی در راه حق، عادتی پسندیده است».

آن حضرت در ادامه صفات بنده پرهیزکار می‌فرمایند:

«... جَعَلَ الصَّبْرَ مَطِیَّةَ نَجاتِهِ»؛⁽³⁾

«... و استقامت را مرکب نجات خود قرار دهد».

صبر و مقاومت، رمز پیروزی، موفّقیّت و خوشبختی

ناپلئون می‌گوید:

«پیروزی، متعلّق به کسانی است که بیش از دیگران استقامت دارند».⁽⁴⁾

یکی از بزرگان می‌گوید:

«هر اندازه که صبر بیشتر باشد، رسیدن به مراد قطعی‌تر است».⁽⁵⁾

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«لایَعْدَمُ الصَّبُورُ الظَّفَرَ وَ اِنْ طالَ بِهِ الزَّمانُ»⁽⁶⁾

«انسان شکیبا، پیروزی را از دست نمی‌دهد، هرچند زمان آن طولانی شود».

هرگاه در راه رسیدن به اهداف خویش، صبر و شکیبایی را پیشه خود سازیم، با آرامش خاطرِ بیشتری به سرانجام موفّقیّت خواهیم رسید. برعکس، اگر شکیبا نباشیم و با عجله و شتاب، کاری را دنبال کنیم، عمل ما تداوم نخواهد داشت و در میانه راه آن را رها خواهیم کرد.

قال علی علیه‌السلام:

«مَنْ لَمْ‌یُنْجِهِ الصَّبْرُ أَهْلَکَهُ الْجَزَعُ»⁽¹⁾

«کسی را که شکیبایی نجات ندهد، بی‌تابی او را هلاک گرداند».

تشویق به اعمال نیکو

حضرت علی علیه‌السلام در نهج‌البلاغه به اعمال نیکو از جمله استقامت و بردباری تشویق نموده‌اند:

«اَلْعَمَلَ اَلْعَمَلَ، ثُمَّ النِّهایَةَ النَّهایَةَ، وَ الاِسْتِقامَةَ الاِْسْتِقامَةَ، ثُمَّ الصَّبْرَ الصَّبْرَ، وَ الْوَرَعَ الْوَرَعَ!..».⁽²⁾

«عمل صالح! عمل صالح! سپس آینده‌نگری! آینده‌نگری! و استقامت! استقامت! آنگاه بردباری! بردباری! و پرهیزکاری! پرهیزکاری!..».

انواع صبر

الف) بردباری در مصیبت‌ها:

«یَنْزِلُ الصَّبْرُ عَلی قَدْرِ الْمُصیبَةِ، وَ مَنْ ضَرَبَ یَدَهُ عَلی فَخِذِهِ عِنْدَ مُصیبَتِهِ حَبِطَ عَمَلُهُ»⁽³⁾

«صبر به اندازه مصیبت فرود آید و آن که در مصیبت بی‌تاب بر رانش زند، اجرش نابود می‌گردد».

بردباری در مصیبت‌ها مانند ضرر در مال، مرگ فرزند و... مورد تأکید قرار گرفته است. روان‌شناسان معتقدند که بی‌صبری انسان را به مرحله سقوط نزدیک می‌کند.

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله:

«مَنْ یَصْبِرْ عَلَی الرَّزِیَّةِ یُعَوِّضْهُ اللّهُ وَ مَنْ یَکْظِمْ غَیْظَهُ یَأْجُرْهُ اللّهُ»⁽¹⁾

«هر که بر مصیبت صبر کند، خدایش عوض دهد و هر که خشم خویش فرو برد، خدایش پاداش دهد».

ب) بردباری در ابتلا:

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله:

«ثَلاثٌ مِنْ کُنُوز البِرِّ: اِخْفاءُ الصَّدَقَةِ وَ کِتمانُ الْمُصیبَةِ وَ کِتْمانُ الشَّکْوی

یَقُولُ اللّهُ: اِذَا ابْتَلَیْتُ عَبْدی فَصَبَرَ وَ لَمْ‌یَشْکُنی اِلی عُوّادِهِ أَبْدَلْتُهُ لَحْما خَیْرا مِنْ لَحْمِهِ وَ دَما خَیْرا مِنْ دَمِهِ فَاِنْ أَبْرَأْتُهُ وَ لا ذَنْبَ لَهُ وَ اِنْ تَوَفَّیْتُهُ فَاِلی رَحْمَتی»⁽²⁾

«سه چیز از گنجینه‌های نیکی است: مخفی ساختن صدقه و پنهان داشتن مصیبت و مستور ساختن شکایت. خداوند می‌گوید: وقتی بنده خود را مبتلا ساختم و صبر کرد و با عیادت‌کنندگان خود از من شکایت نکرد، گوشتی بهتر از گوشت او و خونی بهتر از خون او به او می‌دهم. اگر او را شفا دادم همه گناهانش محو شده است و اگر جانش را گرفتم او را مشمول رحمت خود کرده‌ام».

اگر در هنگام بیماری یا مصیبت‌های دیگر، به خدا توکّل کنیم و به جای بی‌صبری، بردباری را پیشه خویش سازیم و با آرامش خاطر، راضی به رضای خداوند بزرگ باشیم، آرامش ما بیشتر خواهد بود و به بیماری‌های روحی مبتلا نخواهیم شد.

«درد، برای انسان صبور مفهومی ندارد».

او در سختی‌ها به قدری بردبار است که ذره‌ای بی‌تابی ندارد و شکیبایی در باطن او رسوخ کرده است، به گونه‌ای که نه تنها دردِ بی‌تابی را حس نمی‌کند، بلکه لذت بردباری را می‌چشد.

ج) بردباری در زمان خشم:

قرآن کریم می‌فرماید:

«وَ الْکاظمینَ الْغَیْظَ وَ الْعافینَ عَنِ النّاسِ»⁽¹⁾

«خشم خویش را فرو می‌نشانند و از خطای مردم می‌گذرند».

سقراط نیز می‌گوید:

«بردباری در زمان خشم مشکل‌ترین کار است».⁽²⁾

هنگامی که خشمگین شدید، اگر ایستاده‌اید بنشینید و اگر نشسته‌اید، کمی استراحت کنید تا آرامش به درون شما باز گردد.

در هنگام خشم، لب به سخن نگشایید و با کسی به بحث و جدال نپردازید و با تمرین و ممارست، خشم را به کنترل خویش درآورید.

کمال خرد آدمی

کمال خرد آدمی آن باشد که خشم نگیرد، پس اگر گیرد، باید که عقل او بر خشم چیره باشد، نه خشم او بر عقل. و هر که را هوای نفس او بر خرد چیره باشد، خشم او چشم خردش را بپوشاند و او از دیوانگان باشد و باز هر که را خردش به هوای نفس او غالب باشد، به وقت خشم، خرد او خواست نفسش را بشکند و او به همه عاقلان نزدیک و پسندیده باشد و مردمان ندانند که او در خشم شده است.⁽³⁾

الگوی صبر و مقاومت (داستان)

روزی حسین بن علی علیه‌السلام با قومی از صحابه و بزرگان عرب، بر سر خوان نشسته بودند و لباس رومی گران‌مایه نو پوشیده بودند و دستاری به غایت نیکو بر سر بسته بودند. غلامی خواست که کاسه‌ای غذا در پیش او بنهد. از قضا، کاسه از دست غلام رها شد و بر سر و دوش حسین بن علی علیه‌السلام آمد و دستار و لباس، از خوردنی آلوده شد و خشمی در حسین پدیدار آمد و از خجالت، رخسار او برافروخت و در غلام نگریست. غلام، چون چنان دید بترسید که او را ادب فرماید. گفت:

«وَ الْکاظِمینَ الْغَیْظَ وَ الْعافینَ عَنِ النّاسِ».

حسین علیه‌السلام روی تازه کرد و گفت:

«ای غلام، تو را آزاد کردم تا به یکبارگی از خشم من ایمن گردی».

همه حاضران را از آن حلم و بزرگواری حسین علیه‌السلام در چنان حال، عجب آمد و پسندیده داشتند.⁽¹⁾

گذشت و بزرگی

فردوسی درباره این موضوع می‌گوید:

هر آن کس که او از گنهکار چشم

بخوابید و آسان فرو خورد خشم

بزرگیش هر روز افزون شود

شتاب آورد دلش پرخون شود

آثار و ثمرات موفقیّت‌آمیز و خوشبختی‌آفرین حلم و خویشتن‌داری

آثار فردی:

1- آرامش قلب؛

2- وقار؛

3- نجابت؛

4- رفق و مدارا؛

5- صبر؛

6- عفو و گذشت؛

7- سکوت؛

8- عدم شتاب در مجازات و خوش‌رویی.

آثار اجتماعی:

1- کرامت و بزرگواری؛

2- موفّقیّت؛

3- صلح؛

4- ریاست و بزرگی؛

5- محبوبیّت در قلوب مردم؛

6- زندگی پسندیده و گوارا.⁽¹⁾

ادیسون با مقاومت و پایداری به پیروزی می‌رسد (داستان)

نقل می‌کنند از توماس ادیسون (مخترع لامپ) که پس از 9999 بار تلاش، موفّق به ساخت لامپ گردید.

کسی به او می‌گوید: می‌خواهی برای ده هزارمین بار هم شکست بخوری؟ پاسخ می‌دهد: «کدام شکست؟... من کشف کردم که نباید از آن راه‌ها لامپ را بسازم».⁽²⁾

او به قدری پشتکار و مقاومت داشته است که 9999 مرتبه را شکست نمی‌دیده است، بلکه آن را یک نوع تجربه می‌دانسته است و به یقین، همین مقاومت و پایداری، رمز موفّقیّت وی در اختراع لامپ بوده است.

از این داستان پند می‌گیریم که چگونه صبر و استقامت، انسان را در راه رسیدن به موفّقیّت یاری می‌کند. و کسانی که استقامت و پشتکار ندارند، به سرانجام نیک‌بختی نخواهند رسید.

دانشمندان و بزرگان تاریخ بر اثر مقاومت و پایداری به مقاماتی رسیده‌اند و بزرگان سیاسی، علمی، فرهنگی و... با مقاومت و پشتکار به مدارج والای سیاسی، علمی، فرهنگی و... نایل شده‌اند و عجله و شتاب برای آنها مفهومی نداشته است.

رمز پیروزی بزرگان دین نیز صبر و استقامت بوده است. آنان با شکیبایی در جنگ‌ها و برنامه‌های عملی اسلام پیروز شده‌اند.

زندگی پیامبران بزرگ خدا نیز با صبر و استقامت همراه بوده است و در برابر مخالفان و مشکلات طاقت‌فرسا با شکیبایی به مبارزه علیه طاغوت پرداخته‌اند. چنانچه خداوند به پیامبرش فرموده: «فَاصْبِرْ کما صَبَرَ اُولُوالْعَزْمِ مِنَ الرُّسُل».

گروه‌های مختلف مردم

1- گروه شتاب‌زده، که با بی‌تابی در میانه راه، از هدف خویشتن باز می‌مانند.

2- گروه مقاوم که در مقابل مشکلات و نابسامانی‌ها می‌ایستند.

3- گروه مقاوم که در مقابل مشکلات، ایستادگی دارند و با سعی و تلاش، نقاط ضعف و مشکلات خویشتن را بررسی نموده و برطرف می‌نمایند و با اعتماد به نفس، آن مشکلات را حل نموده و یا آن نابسامانی‌ها را برطرف می‌نمایند و به خوشبختی و موفّقیّت می‌رسند.

بزرگان تاریخ از گروه سوم هستند و همیشه با سعی و تلاش به راه خویش ادامه داده‌اند و به مدارج بالای علمی، ادبی، فرهنگی، پزشکی و... رسیده‌اند.

توماس ادیسون می‌گوید:

«من‌دلسردنمی‌شوم؛ زیرا هراشتباهی که می‌کنم، مرا یک قدم به جلو می‌راند».⁽¹⁾

گام اوّل

اگر می‌خواهید از افراد گروه اوّل نباشید، از الان افکار منفی و بی‌مورد را کنار بگذارید. «من نمی‌توانم»، «نمی‌شود»، «این کار سخت است» و... .

بلکه تلقینات و اندیشه‌های مثبت را جایگزین آن گردانید و به خود بگویید من می‌توانم، کار آسانی است، من این کار را انجام می‌دهم. و باور خویش را به مسیر مثبت حرکت دهید؛ یعنی باور کنید که می‌توانید به هدف خویش برسید.

بزرگان تاریخ بارها شکست را تجربه کرده‌اند تا به پیروزی و موفّقیّت رسیده‌اند، شما نیز از شکست نهراسید و به پیروزی فکر کنید.

«اگر به موفق‌ترین انسان‌های تاریخ بنگرید، یک اشتراک در میان همه آنها پیدا می‌کنید: آنها از جواب رد نمی‌هراسند؛ پاسخ منفی را نمی‌پذیرند و اجازه نمی‌دهند هیچ عاملی، آنها را از عملی کردن افکار و اهداف باز دارد.

آیا می‌دانستید بعضی‌ها بیش از صد بار تلاش می‌کنند تا افکار خود را به مرحله عمل برسانند؟»⁽¹⁾

راه رسیدن به هدف

به یاد داشته باشید در راه رسیدن به هدف، یک راه را انتخاب نمایید و در این راه، تردید به خود راه ندهید.

ویلیام روبرت گفته است:

«کسی که میان دو کار تردید داشته باشد، هیچ کدام را عملی نمی‌سازد. کسی که تصمیمی می‌گیرد، امّا تصمیم خود را عملی نمی‌سازد و همیشه نقشه و عقیده خود را عوض می‌کند، و با هر بادی مانند پره‌های آسیاب به یک طرف می‌چرخد، هرگز کار مفید و مهمّی نخواهد کرد. هیچ چیز در سایه استقامت و ثبات قدم، پا به عرصه وجود نمی‌تواند بگذارد».⁽²⁾

صبر، نشانه خرد

قال الکاظم علیه‌السلام:

«الصَّبْرُ عَلَی الْوَحْدَةِ عَلامَةُ قُوَّةِ الْعَقْلِ فَمَنْ عَقَلَ عَنِ اللّهِ تَبارَکَ وَتَعالی

اِعْتَزَلَ اَهْلَ الدُّنْیا وَ الرّاغِبینَ فیها وَ رَغِبَ فیما عِنْدَ رَبِّهِ وَ کانَ اللّهُ آنَسَهُ فِی الْوَحْشَةِ وَ صاحِبُهُ فِی الْوَحْدَةِ، وَ غِناهُ فِی الْعَیْلَةِ وَ عِزُّهُ فی غَیْرِ عَشیرَةٍ»⁽¹⁾

«صبر در تنهایی، نشانه قوّت عقل است. هرکه از طرف خداوند تبارک و تعالی تعقّل کند، از اهل دنیا و دوست‌داران دنیا کناره گرفته و به آنچه نزد پروردگارش است رغبت نموده، و خداوند در وحشت انیس اوست و در تنهایی یار اوست، توانگری او در ناداری، و عزّت او، در بی‌تیره و تباری است».

امید و پشتکار (گامی به سوی سعادت)

قال الامام حسن المجتبی علیه‌السلام:

«وَ اعْمَلْ لِدُنْیاکَ کَأَنَّکَ تَعیشُ أَبَدا، وَ اعْمَلْ لاِخِرَتِکَ کَأَنَّکَ تَمُوتُ غَدا، وَ اِذا أَرَدْتَ عِزّا بِلا عَشیرَةٍ، وَ هَیْبَةً بِلا سُلْطانٍ فَاخْرُجُ مِنْ ذُلِّ مَعْصِیَةِ اللّهِ اِلی عِزِّ طاعَةِ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ»⁽²⁾

«برای دنیایت چنان کار کن که گویا همیشه زندگی می‌کنی. و برای آخرتت به گونه‌ای کار کن که گویا فردا خواهی مُرد. و اگر عزّتی بدون بستگان، و شکوهی بدون سلطنت خواهی، از معصیت و نافرمانی خدا به طاعت و فرمانبری خداوند عزّوجل درآی».

برای انجام کارهای دنیوی، باید تفکّر همیشه زیستن را در خود زنده کنیم و نوع فکرمان نسبت به زندگی دنیا، زندگی همیشگی باشد؛ زیرا بر اساس این فکر خود را

برای همه مشکلات و نابسامانی‌ها در روزها، ماه‌ها و سال‌ها آماده می‌کنیم و با مقاومت بر مشکلات، سختی‌ها و مصایب چیره خواهیم شد.

اگر چنین فکری را نداشته باشیم، پس از غلبه بر چند مشکل، خسته خواهیم شد. ولی زنده کردن این فکر، تأثیر زیادی در مقابله با مشکلات و مصیبت‌ها خواهد داشت.

استقامت والا

قال الامام الباقر علیه‌السلام:

«اُوصیکَ بِخَمْسٍ: اِنْ ظُلِمْتَ فَلاتَظْلِمْ وَ اِنْ خانُوکَ فَلاتَخُنْ، وَ اِنْ کُذِّبْتَ فَلاتَغْضَبْ، وَ اِنْ مُدِحْتَ فَلاتَفْرَحْ وَ اِنْ ذُمِمْتَ فَلاتَجْزَعْ»⁽¹⁾

«تو را به پنج چیز سفارش می‌کنم:

1- اگر مورد ستم واقع شدی، ستم مکن.

2- اگر به تو خیانت کردند، خیانت مکن.

3- اگر تکذیب شدی، خشمگین مشو.

4- اگر ستایش شدی، شادمان مشو.

5- و اگر نکوهشت کنند، بی‌تابی مکن».

اقسام صبر

در مباحث قبل برای صبر، اقسامی بیان کردیم و هم‌اکنون طبق مفاد حدیث ذیل برای صبر تقسیمی دیگر بیان می‌کنیم.

«الصَّبْرُ عَلَی الْمُصیبَةِ، وَ الصَّبْرُ عَلَی الطّاعَةِ، وَ الصَّبْرُ عَلَی الْمَعْصِیَةِ»⁽²⁾

«صبر بر سه گونه است: صبر بر مصیبت، صبر بر طاعت، و صبر بر معصیت».

1- در هنگام از دست دادن فرزند، مال و... شکیبا باشیم.

2- همیشه در اطاعت و فرمانبرداری از خداوند بزرگ، صبور باشیم.

3- صبر بر معصیت، یعنی در مقابل گناه صبر کنیم و آن را ترک کنیم.

پاداش استقامت

قال الاِمامُ الصّادِقُ علیه‌السلام:

«لَوْ أَنَّ شیعَتَنا اسْتَقامُوا لَصافَحَتْهُمُ الْمَلائِکَةُ وَ لاََظَّلَّهُمُ الْغَمامُ وَ لاََشْرَقُوا نَهارا وَ لاََکَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَ لَمّا سَأَلُوا اللّهَ شیئا اِلاّ أَعْطاهُمْ»⁽¹⁾

«اگر شیعیان ما استقامت می‌ورزیدند، فرشتگان با آنها دست می‌دادند و ابر، بر آنها سایه می‌انداخت و در روز می‌درخشیدند و از زمین و آسمان به آنها روزی می‌رسید و چیزی از خدا نمی‌خواستند، مگر این که به آنها می‌داد».

چیرگی صبر بر طوفان

در کتاب آکولاتوم درباره صبر و بردباری آمده است:

«صبر و زمان، بر طوفان چیره خواهند شد».⁽²⁾

«صبر کردن شجاعت بیشتری می‌خواهد».⁽³⁾

درس استقامت از میخ

ملک الشعرای بهار

پافشاری و استقامت میخ

سزد ار عبرت بشر گردد

بر سرش هرچه بیشتر کوبند

پافشاریش بیشتر گردد

ثبات قدم(نظامی)

رهایی خواهی از سیلاب اندوه

قدم بر جای باید بود چون کوه

گر از هر باد چون بیدی بلرزی

اگر کوهی شوی، کاهی نیرزی⁽¹⁾

شکیبایی سردار ایرانی (داستان)

روزی ابومسلم خراسانی به مسجد می‌رفت. در راه، یکی از دوستان هم‌رزمش برای حاجتی نزد او آمد، در حالی که سر شمشیرش را بر پای ابومسلم نهاده و بر او تکیه کرده بود، به سخن گفتن پرداخت. در اثر فشار نوک شمشیر، پای سردار شیردل، مجروح و خونین شد.

چون سخن دوست به پایان رسید و رفت، یکی از نزدیکان ابومسلم که ناظر بر این واقعه بود، وی را گفت: چرا قبل از آن که پایت چنین زخمی شود، آن دوست را آگاه نکردی؟

گفت: بیم داشتم از آن ناهمواری شرمگین شود و حاجت خود ناگفته، برود.⁽²⁾

بخش ششم: عمل

اشاره

عمل، عامل موفقیت و خوشبختی

اگر دانش بیاموزیم ولی به آن جامه عمل نپوشانیم، فایده‌ای ندارد. آگاهی و دانش، هنگامی که آمیخته با عمل شود، مایه سعادت و خوشبختی است.

سعدی رحمه‌الله می‌گوید: «عالم بی‌عمل به چه ماند؟ به زنبور بی‌عسل».

اگر ما روزی از دانشمندان نامی شویم، ولی از علم خویشتن بهره‌ای نبریم، هیچ گونه ارزشی نداریم.

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«دانشی که بدان عمل نمی‌شود، مانند گنجی است که از آن خرج نمی‌شود. صاحبش در جمع‌آوری آن خود را به رنج می‌اندازد و به بهره‌اش نمی‌رسد».⁽¹⁾

اگر رنج کسب علم و دانش را برده‌ایم، باید از آن در مرحله عمل بهره‌برداری لازم را بکنیم تا به سرانجام مقصود برسیم.

امام علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«دانشمند بی‌عمل مانند تیرانداز بی‌زه (کمان) است».⁽²⁾

در قدیم برای تیراندازی از کمان استفاده می‌کردند. تیر انداختن بدون کمان ممکن نبود. کسی که دانش آموخته است و دانشمند گردیده است نیز اگر به آن جامه عمل

نپوشاند، مثل تیراندازی است که تیر دارد، امّا کمان (وسیله تیراندازی) را در اختیار ندارد، زیرا تیر و کمان همچون علم و عمل لازم و ملزوم یکدیگرند.

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«اَلْعِلْمُ مَقْرُونٌ بِالْعَمَلِ، فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ، وَ الْعِلْمُ یَهْتَفُّ بِالْعَمَلِ فَاِنْ أَجابَهُ وَ اِلاّ اِرْتَحَلَ عَنْهُ»⁽¹⁾

«علم با عمل توأم است، هرکس چیزی را می‌داند باید به آن عمل کند و علم فریاد می‌زند و عمل را دعوت می‌کند، اگر به او پاسخ مثبت نداد، از آن‌جا کوچ می‌کند!»

در کتب شریف نهج‌الفصاحه (سخنان پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) و نهج‌البلاغه (سخنان امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام) درباره این موضوع سخنان گُهربار زیادی نقل شده است.

حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«أَیَّتُهَا الاْمَّةُ اِنّی لا أَخافُ عَلَیْکُمْ فیما لاتَعْلَمُونَ وَ لکِنْ أنْظُرُوا کَیْفَ تَعْمَلُونَ فیما تَعْلَمُونَ»⁽²⁾

«ای امّت من! از آنچه نمی‌دانید بر شما بیم ندارم. ولی بنگرید آنچه را می‌دانید چگونه عمل می‌کنید».

هنگامی که یک کار نیک را فراگرفتیم و بر فضیلت‌های آن آگاهی یافتیم، در میدان عمل باید آن کار نیکو را انجام دهیم تا سعادت و خوشبختی دنیا و آخرت خویش را تضمین نماییم.

حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«مَنْ یَعْمَلْ سُوءً یُجْزَ بِهِ فِی الدُّنیا»⁽³⁾

«هر که عمل بد کند، در دنیا سزای آن بیند».

تداوم عمل (گامی به سوی سعادت و خوشبختی)

هرگز اعمال خودمان را نیمه‌کاره رها نکنیم، بلکه با سعی و تلاش آن اعمال را به صورت دائمی انجام دهیم. اگر در زندگی، اهدافی را تعیین کرده‌ایم تا به واسطه آنها کامیاب گردیم، در نیمه راه آنها را رها نکنیم و آنها را تحقّق بخشیم و به آن اهداف دست یابیم.

حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«أَحَبُّ الاْعْمالِ اِلَی اللّهِ أَدْوَمُها وَ إِن قَلَّ»⁽¹⁾

«محبوب‌ترین کارها در پیش خدا کاریست که دوام آن بیشتر است؛ اگرچه اندک باشد».

حضرت علی علیه‌السلام نیز می‌فرمایند:

«کار اندکی که ادامه یابد، از کار بسیاری که از آن به ستوه آیی، امیدوارکننده‌تر است».⁽²⁾

عمل به اندازه توانایی

حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«به قدر طاقت عمل کنید؛ زیرا ملالت شما مایه ملالت خدا می‌شود».⁽³⁾

از اهداف بلندمدّت و طاقت‌فرسا (که خارج از توانایی شما است) بپرهیزید. زیرا ممکن است اثرات زیان‌بار روحی و جسمی جبران‌ناپذیری به دنبال داشته باشد.

به جای آن اهداف، می‌توان اهداف کوچک‌تری را بررسی نموده، و به اندازه توان خویش (در جهت رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی) به آن عمل کنیم.

نکوهش از سستی در عمل (عامل شقاوت و بدبختی)

حضرت امیر المؤمنین علیه‌السلام می‌فرمایند:

«مَنْ قَصَّرَ فِی الْعَمَلِ ابْتُلِیَ بِالْهَمِّ، وَ لا حاجَةَ لِلّهِ فیمَنْ لَیْسَ لِلّهِ فی مالِهِ وَ نَفْسِهِ نَصیبٌ»⁽¹⁾

«آن کس که در عمل کوتاهی کند، دچار اندوه گردد و آن را که از مال و جانش بهره‌ای در راه خدا نباشد خدا را به او نیازی نیست».

در احادیث و روایات که از ائمّه معصومین علیهم‌السلام بیان شده است، سستی در عمل مورد نکوهش قرار گرفته است. سستی در عمل، عامل شقاوت و بدبختی است. دانشمندان و بزرگان نیز انجام عمل را ستوده‌اند و سستی را زیانبار توصیف کرده‌اند. سستی، سدّ است.

استفاده از فرصت‌ها

قال علی علیه‌السلام: «اِضاعَةُ الْفُرْصَةِ غُصَّةٌ»⁽²⁾

«از دست دادن فرصت‌ها، باعث اندوه می‌شود».

عمل را به تأخیر نیاندازیم و در فرصت‌های به دست آمده، آن را انجام دهیم.

در انجام عمل، کوتاهی نکنیم و کار امروز را به فردا نیاندازیم.در استفاده از فرصت‌ها، سستی نکنیم و وقت را غنیمت بشماریم.

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«الفُرَصُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ»

«فرصت‌ها چون ابر می‌گذرد».

ساعت‌های از دست رفته، باز نمی‌گردد.

ضرورت عمل‌گرایی (عمل‌گرایی عاملِ سعادت و خوشبختی)

قال علی علیه‌السلام: «مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ»⁽¹⁾

«کسی که کردارش او را به جایی نرساند، افتخارات خاندانش او را به جایی نخواهد رساند».

هر شخصی با اعمال نیک خویش سربلند است. اگر از کسی خطا و اشتباهی سر بزند (عمل بدی داشته باشد)، افتخارات خانوادگی او نیز در معرض خطر است.

اگر شخصی کارهای خلاف انجام دهد، چه بسا آبرو و افتخارات خانوادگی خویش را بر باد می‌دهد. هرکسی عمل بهتر و نیکوتر انجام دهد برتر است.

بخش هفتم: کار (شغل)

اشاره

کار، راز موفقیت و خوشبختی

انسان بیکار، افسرده و محتاج است و در زمان بیکاری ممکن است به سوی گناه کشیده شود.

ولتر می‌گوید: ارزش و اهمیّت کار، بسته به نتایج آن است. کار، انسان را از سه بلای عظیم دور می‌کند: افسردگی، احتیاج، گناه.⁽¹⁾

بیکاری و یا احساس مفید نبودن موجب بروز اضطراب و نارضایتی در فرد می‌شود که می‌تواند پیامدهای ناگواری برای سلامت جسمانی و روانی دربرداشته باشد. در واقع کارکرد اشتغال، تنها رفع نیازهای اقتصادی نیست، چنان که کاپلان و سادوک اشاره کرده‌اند: تأثیر بیکاری خیلی بیشتر از فقدان درآمد است. عوارضی چون اعتیاد، اَلْکُلیسم، خودکشی و خشونت به دنبال بیکاری افزایش می‌یابد.⁽²⁾کار، سرمایه جاودانی است و باعث سعادت و خوشبختی می‌شود.

فرانکلین می‌گوید:

«عروس زندگانی، کار است. اگر شما داماد این عروس شوید، فرزند شما سعادت نام خواهد داشت».⁽³⁾

و نیز می‌گوید:

«کار و فعّالیّت نه تنها مخارج زندگی را تأمین می‌کند، بلکه زندگی کردن را هم به انسان یاد می‌دهد».⁽¹⁾

محبوب خدا

رسول مکرّم اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«اِنَّ اللّهَ تَعالی یُحِبُّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ الْمُحْتَرِفَ»

«خداوند بنده مؤمن پیشه‌ور را دوست دارد».

انسانی که کار می‌کند، علاوه بر سعادت و خوشبختی، محبوب خدا نیز هست.

اگر نکاری ندروی(شعر)

هیچ وازِر وِزر غیری برنداشت

هیچ کس ندرود تا چیزی نکاشت

طمع خامست آن، مخور خام ای پسر

خام خوردن علّت آرد در بشر

کان فلانی یافت گنجی ناگهان

من همان خواهم، مه کار و مه دکان

کار بختست آن و آن هم نادرست

کسب باید کرد تا تن قادرست

کسب کردن گنج را مانع کی است؟

پا مکش از کار، آن خود در پی است

تا نگردی تو گرفتار اگر

که اگر این کردمی یا آن دگر

کز اگر گفتن رسول باوفاق

منع کرد و گفت آن هست از نفاق

کان منافق در اگر گفتن بمرد

وز اگر گفتن به جز حسرت نبرد⁽²⁾

صائب تبریزی نیز می‌گوید:

تا می‌توان ز آبله دست رزق خورد

بهر چه خوشه‌چینِ ثریّا شود کسی؟⁽³⁾

تنبلی و سستی (عامل بدبختی)

فارسی می‌گوید:

«در سر آدم بیکار، شیطان خانه می‌سازد».⁽¹⁾

یکی از بزرگان می‌گوید:

«گوسفند تنبل، خیال می‌کند پشمش سنگین است».⁽²⁾

گفته‌اند:

«عاقبت تنبلی، احتیاج و شرمساری است».⁽³⁾

سرمایه زندگی هرکس، کار و کوشش است. کار، نیروی تن را می‌افزاید و کوشش، روح و جان را صیقل می‌دهد و درخشنده می‌سازد. در نبرد هستی آن کس پیروز است که تنی توانا و روانی تابناک دارد. بیکاری، بالاترین آفت زندگی است. شما هر اندازه توانگر باشید، بی‌نیاز از کار نیستید. زیرا کار سلاح نبرد زندگانی است و بیکاری، تن و روان را ناتوان می‌سازد. هرگاه ماشینی را مدّتی بیکار بگذارند زنگ می‌زند و آهن‌های آن، با همه سختی که دارد پوسیده می‌شود. انسان هم هرگاه بیکار روزگار بگذراند، دستگاه وجود او رو به تعطیلی خواهد رفت و از زندگانی لذّت نمی‌برد. وقتی از کار خسته شدید، البته خستگی بگیرید، اما در همان هنگام هیولای ترسناک بیکاری و تنگدستی را به خاطر بیاورید تا بی‌درنگ «عشق و شور کار» در شما باز دمیده شود.⁽⁴⁾

کم‌کاری

امّا در هنگام کار، کم‌کاری نکنیم و از عهده کار محوّله به خوبی برآییم.

پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«اِذا عَمِلَ أَحَدَکُمْ عَمَلاً فَلْیُتْقِنْهُ»⁽⁵⁾

«هرکس کاری می‌کند باید آن را خوب انجام دهد».

بنابراین سعی کنید در هنگام کار خداوند بزرگ را در نظر داشته باشید و آن را به خوبی انجام دهید.

«ارتقاء فرهنگ کار یعنی ایجاد فرهنگ درست کار کردن، عمل به تعهّدات حتی در زمانی که کنترل خارجی نیز وجود ندارد واحساس مسئولیّت در قبال کار».⁽¹⁾اگر شغلی یافتید و با عقل و فکر و مشورت آن را پذیرفتید، با یاد خداوند بزرگ آن را انجام بدهید.

قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله:

«اِذا أَرَدْتَ اَمْرا فَعَلَیْکَ بِالتَّوْدَّةِ حَتّی یُریَکَ اللّهُ مِنْهُ الْمَخْرَجَ»⁽²⁾

«وقتی خواستی کاری را انجام‌دهی، تأمّل‌کن تا خدا راه‌آن را به تو نشان دهد».

فراهم آوردن وضعیّت ارادی مطلوب به معنای این است که نه تنها فرد از تنبلی و سستی گریز دارد، بلکه مشتاق انجام کار است. در واقع در این حالت، فرد بااراده مثبت به انجام کار و حرفه‌اش می‌پردازد. در صورتی که اگر فرد، از روی اجبار و با اراده منفی به کار بپردازد، موجب احساس بیگانگی و دوگانگی در رابطه با کارش می‌شود. این چنین وضعیّتی نه تنها به شکل‌گیری هویّت مثبت و رشد شخصیت سالم در فرد کمک نمی‌کند، بلکه احساس پوچی، نارضایتی، فشار روانی، عدم خلاّقیّت و عدم احساس عزّت نفس را پدید می‌آورد که از پیامدهای این وضعیت افسردگی، اعتیاد و خودکشی است.⁽³⁾

میانه‌روی در کار

پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«خَیْرُ الاْمُورِ أَوْسَطُها»⁽⁴⁾«بهترین کارها، معتدل‌ترین آنها است».

تداوم و تکمیل کار

اگر کار خویش را تداوم بخشیم به نتایج مطلوب خواهیم رسید.

قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله:

«مِلاکُ الاْمْرِ خَواتِمُهُ»⁽¹⁾

«اعتبار کار به سرانجام آن است».

آن حضرت در حدیثی دیگر می‌فرمایند:

«یُحِبُّ اللّهَ الْعامِلَ اِذا عَمِلَ أَنْ یُحْسِنَ»⁽²⁾

«خدا دوست دارد وقتی کس-ی کار می‌کند نیکو و کامل انجام دهد».

ارزش کار مداوم و تخصّصی (عامل پیروزی)

قال علی علیه‌السلام:

«مَنْ أَوْمَأَ اِلی مُتَفاوِتٍ خَذَلَتْهُ الحِیَلُ»⁽³⁾

«کس-ی که به کارهای گوناگون پردازد، خوار شده و پیروز نمی‌گردد!»

انسان باید خردمندانه و از روی اندیشه و مشورت یک کار را انتخاب کند و تا پایان، آن را ادامه دهد تا در آن متخصّص شود.

ارزش کار نشاط‌آور و متداوم

قال علی علیه‌السلام:

«قَلیلٌ مَدومٌ عَلَیهِ خَیْرٌ مِنْ کَثیرٍ مَمْلُولٍ مِنْهُ»⁽⁴⁾

«اندکی که با اشتیاق تداوم یابد، بهتر از فراوانی است که رنج‌آور باشد».

برنامه‌ریزی صحیح زندگی

قال علی علیه‌السلام:

«لِلْمُؤْمِنٍ ثَلاثُ ساعاتٍ: فَساعَةٌ یُناجی فیها رَبَّهُ، وَ ساعَةٌ یَرُمُّ مَعاشَهُ، وَ ساعَةٌ یُخَلِّی بَیْنَ نَفْسِهِ وَ بَیْنَ لَذَّتِها فیما یَحِلُّ وَ یَجْمُلُ. وَ لَیْسَ لِلْعاقِلِ أَنْ یَکُونَ شاخِصا اِلاّ فی ثَلاثٍ: مَرَمَّةٍ لِکاشٍ أَوْ خُطْوَةٍ فی مَعادٍ، أَوْ لَذَّةٍ فی غَیْرِ مُحَرَّمٍ»؛⁽¹⁾

«مؤمن باید شبانه‌روز خود را به سه قسم تقسیم کند: زمانی برای نیایش و عبادت پروردگار، و زمانی برای تأمین هزینه زندگی، و زمانی برای واداشتن نفس به لذّت‌هایی که حلال و مایه زیبایی است. خردمند را نشاید جز آن که در پی سه چیز حرکت کند: کسب حلال برای تأمین زندگی، یا گام نهادن در راه آخرت، یا به دست آوردن لذّت‌های حلال».

در کتاب «آکولاتوم» آمده است:

«در انجام هر کاری، شرافتمندانه تلاش کن».⁽²⁾

بخش هشتم: سلامتی تن و روان

اشاره

سلامتی، راز موفقیت و خوشبختی

یکی از عوامل رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی، صحّت و سلامتی تن و روان است. اگر جسم و روان ما سالم باشد و به امراض جسمی و روحی مبتلا نشود، ما می‌توانیم راه‌های رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی را سیر کرده و سرانجام، نیکبختی را در آغوش بکشیم. سلامتی، یک نعمت بزرگ است که با آن از رنج و عذاب‌های بیماری‌های روحی و جسمی در امانیم و با خوشی و شادکامی زندگی می‌کنیم.

پیامبر گرامی اسلام، حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«اَلصِّحَّةُ وَ الْفَراغُ نِعْمَتانِ مَکْفُورَتانِ»⁽¹⁾

«صحّت و فراغت دو نعمت است که کفران آن کنند».

بنابراین قدر این نعمت الهی را بدانیم و شکر آن را به جا آوریم.

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله:

«بادِرْ بِاَرْبَعٍ قَبْلَ أَرْبَعٍ: شَبابَکَ قَبْلَ هَرَمِکَ، وَ صِحَّتِکَ قَبْلَ سُقْمِکَ وَ غِناکَ قَبْلَ فَقْرِکَ وَ حَیاتِکَ قَبْلَ مَوْتِکَ»⁽²⁾

«چهار چیز را پیش از چهار چیز غنیمت شمار: جوانی پیش از پیری، صحّت پیش از بیماری، توانگری پیش از فقر و زندگی پیش از مرگ».

حضرت علی علیه‌السلام چنین می‌فرمایند:

«...فَاِنْ أَتاکُمُ اللّهُ بِعافِیَةٍ فَاقْبَلُوا، وَ اِن ابْتُلِیتُمْ فَاصْبِروا»⁽¹⁾

«پس اگر خداوند عافیت و سلامتی بخشید، قدرشناس باشید و اگر به بلا و گرفتاری مبتلا گشتید، شکیبا باشید».

قدر این نعمت الهی را بدانیم و همیشه دعا کنیم خداوند بزرگ صحّت و سلامتی را از ما نگیرد.

قال علی علیه‌السلام:

«ما الْمُبْتَلی الَّذی قَدِ اشْتدَّ بِهِ البَلاءُ، بأَحْوَجَ اِلی الدُّعاءِ مِنَ الْمُعافِی الَّذی لایَأْمَنُ الْبَلاءَ»⁽²⁾

«آن کس که به شدّت گرفتار دردی است، نیازش به دعا بیشتر از تندرستی که از بلا در امان است، نمی‌باشد».

کسی که به بیماری مبتلا شد، دعا می‌کند تا خداوند منّان به او سلامتی عطا کند، در حالی که در هنگام صحّت و سلامت نیز باید دعا کنیم تا به بیماری مبتلا نشویم.

شوپنهاور می‌گوید:

«وقتی تندرستی ناقص باشد، لذت‌های این جهان، همچون نوشابه‌های گوارایی است که در دهان آلوده به سم بریزند».⁽³⁾

«تندرستی، تاجی است بر سر مرد سالم؛ ولی هیچ کس جز یک بیمار این تاج را نمی‌بیند».⁽⁴⁾

تا وقتی که سلامت داریم، قدر آن را نمی‌دانیم. شاید تاکنون به این موضوع فکر نکرده باشیم که اهمّیّت سلامت تن و روان چقدر است؟! اگر مبتلا به نوعی بیماری بودیم، چقدر طاقت‌فرسا بود؟ آیا می‌توانستیم به این راحتی به اهدافمان برسیم؟!!

سعدی می‌گوید: «قدر عافیت کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید». فکر کنید اگر

به یک بیماری فکری مبتلا بودید و چند روز پشت سر هم افکار نامناسب داشتید، چه حالت‌های سخت روحی به شما عارض می‌شد؟!! و آیا باز هم قادر بودید راه‌های رسیدن به موفقیّت و خوشبختی را ادامه دهید؟!

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«دو نعمت است که قدرش مجهول است، صحّت و امنیّت».⁽¹⁾

اعتدال، کلید سلامتی (کلید موفقیّت و خوشبختی)

اشاره

حضرت علی علیه‌السلام فرموده‌اند:

«مَنْ اَرادَ السَّلامَةَ فَعَلَیْهِ بِالْقَصْدِ»⁽²⁾

«هرکس که سلامتی را می‌خواهد، پس باید در همه امور زندگی میانه‌روباشد».

رعایت اعتدال و میانه‌روی بسیار مهم است و پزشکان و روان‌شناسان بر آن تأکید داشته‌اند و آن را بسیار مهم توصیف کرده‌اند. پیامبر گرامی اسلام نیز فرموده‌اند:

«خَیْرُ الاْمُورِ أَوْسَطُها».⁽³⁾

برای این که همیشه سالم بمانید، به سه موضوع اهمّیّت زیادی بدهید:

1- تنفّس 2- تغذیه 3- خواب.

1- تنفّس

اشاره

در قرون گذشته هوا آلوده نبوده است. امّا در قرن حاضر، عبور و مرور وسایل نقلیّه، دود ناشی از ماشین‌آلات کارخانجات، ترافیک و... هوا را آلوده نموده است. به گونه‌ای که شهرهای بزرگ تهران و اصفهان و... از جمله شهرهای آلوده دنیا محسوب می‌گردند و شهرهای دیگر ایران نیز همین راه را می‌روند. در درون منزل نیز شعله‌ور کردن گاز خوراک‌پزی، بخاری‌های نفتی و گازی، آبگرمکن و... هوای اتاق را تا

حدودی آلوده می‌سازد و ناراحت‌کننده است. بنابراین باید تا حد امکان، مکان‌های مناسبی را که هوای آزاد و مطبوعی دارند انتخاب کنیم و به آن مکان‌های خوش آب و هوا برویم.

«... ولی امروز با وجود تأسیسات جدید ساختمانی مثل شوفاژ، بخاری، کولر و دستگاه‌های خنک‌کننده و حرارت مرکزی، مجبور به تحمّل سرما و گرما نیستیم... ولی به نظر شما آیا این هوا را می‌توان مطبوع دانست یا نه؟ اگر این هوا، آلوده به گازهای سمی و ذرّات بیماری‌زا نبود، بدون شک عنوان مطبوع برای آن مناسب بود. ولی افسوس که این هوای خنک تابستان و این هوای معتدل و گرم زمستان که تمدن و شهرنشینی به ما اعطا کرده است، نه تنها اکسیژن کافی برای استنشاق و سوخت و ساز بدن ما ندارد، بلکه در اثر دود کارخانجات و بخاری‌ها و دود نفت و گازوئیل وسایل نقلیّه و کوره‌ها و تنورها و گلخن‌ها، معجونی است از یک هوای آلوده پر از گازهای سمّی و خفقان‌آور و نامناسب».⁽¹⁾

تنفس پرانا

تنفس پرانا نوعی تنفس است که اثر فوق‌العاده‌ای برای سلامتی دارد، و شفابخش امراض است:

«پرانا، بیانگر نیروی زندگی است و به تمامی عالم حیات می‌بخشد. تمام نظام‌های پزشکی و درمانی طبیعی، بر پایه درک این موضوع استوار گردیده‌اند».⁽²⁾

شفای پرانایی، راهکاری ملایم و آسان جهت دست یافتن به سلامتی است و هر کس می‌تواند آن را بیاموزد. زیرا در برابر بدن، ذهن و عواطف، حالت تهاجمی ندارد، هیچ گونه زحمتی نداشته و هیچ نوع سیستم یا طبقه‌بندی خاصّی ندارد. با انرژی دادن به بدن، پرانا به بدن تجدید حیاتی طبیعی می‌بخشد و آن را قادر می‌سازد تا در مقابل بیماری‌ها استقامت ورزیده و به سلامت کامل برسد.⁽³⁾

طریقه تنفس پرانا

در محیطی آرام و دور از سروصدا می‌ایستیم. در این هنگام، ذهن خویش را به پرانای هوا متمرکز می‌کنیم (بزرگان علم پرانا معتقدند که پرانا ماده‌ای است که در هوا

وجود دارد؛ مانند ماهیان ریزی که در آب رودخانه وجود دارد) سپس نفس عمیقی می‌کشیم به طوری که پرانای هوا را به درون بدن خویش می‌رانیم و چنین تصور می‌کنیم که بهترین هوا که سرشار از سلامتی، نیروبخش و... را تنفس می‌کنیم. حال که پرانای هوا را تنفس نموده‌ایم، چند ثانیه صبر می‌کنیم و پس از آن تصور می‌کنیم که انواع ناراحتی‌ها، امراض و...را هنگام بازدم از بدن خویش دفع می‌نماییم.

«مهم‌ترین تمرین برای خوددرمانی، پرداختن به تنفس پرانایی است. این تمرین، تمامی بدن را از پرانا سرشار، و شرایط مناسبی را چه برای خوددرمانی چه درمان کردن دیگران فراهم می‌کند. به همراه تنفس پرانایی می‌توانید تصور کنید که با فرو بردن دم، پرانای تازه و سالم وارد بدن می‌شود و ضمن بازدم، تمامی دردها و بیماری‌های شما خارج می‌گردند».⁽¹⁾

2- تغذیه

تغذیه مناسب و کافی، اهمّیّت ویژه‌ای دارد و باعث می‌گردد ویتامین‌های لازم به بدن انسان برسد و بدن انسان در برابر بیماری‌ها مقاوم گردد. تغذیه مناسب، سبب پیشگیری از بیماری‌ها می‌شود. مثلاً اگر کلسیم به بدن ما نرسد و مبتلا به کمبود کلسیم شویم، دندان‌های ما خراب می‌شود، یا استخوان‌های ما فرسوده می‌گردد و....

«اداره کشاورزی آمریکا ضمن اشاره به ضرر و زیانی که از سوءتغذیه در آمریکا به

وجود می‌آید، اشاره کرده است که تغذیه صحیح، می‌تواند مرگ ناشی از بیماری‌های قلبی را بیست و پنج درصد، بیماری‌های تنفسی و عفونی را بیست درصد، سرطان را بیست درصد و بیماری قند را پنجاه درصد کاهش دهد. مبلغی که سالیانه صرف پیشگیری و درمان این بیماری‌ها می‌شود میلیون‌ها دلار برآورد شده است. تغذیه خوب ممکن است راه بهتر و باصرفه‌تری در پیشگیری از این بیماری‌ها باشد».⁽¹⁾

بنابراین برای خود برنامه غذایی بنویسیم و انواع غذاهای مختلف را که سرشار از انواع ویتامین‌ها و املاح و پروتئین‌ها و... هستند در آن بگنجانیم. میوه‌های فصل‌های مختلف را نیز میل کنیم.

غذایی که عاقلانه انتخاب شده باشد، می‌تواند دارای همه موادّ غذایی ضروری برای بدن باشد. اما انتخاب غیرصحیح غذا، باعث کمبود موادّ غذایی ضروری بدن می‌گردد. یک مادّه غذایی ضروری، مادّه‌ای است که باید به وسیله غذا به بدن موجود زنده رسانده شود، چرا که بدن قادر به سنتز کافی آن مادّه، جهت تأمین احتیاجاتش نمی‌باشد. موادّ تغذیه‌ای که برای یک گونه (Specieses) لازم است، ممکن است برای گونه دیگر ضروری نباشد.

به هر حال، کار اصلی غذا در بدن، ایجاد انرژی، تأمین رشد، ترمیم بافت‌های بدن و تنظیم فعّالیّت بدن می‌باشد. موادی که این اعمال را انجام می‌دهند عبارتند از کربوئیدرات، لیپید، پروتئین، املاح، ویتامین‌ها و آب».⁽²⁾

در ضمن حتما صبحانه کامل میل نمایید؛ زیرا پزشکان خوردن صبحانه را تأکید نموده‌اند.

«به صبحانه اهمّیّت بدهید. صبحانه بهترین غذای روز است. زیرا اخلاق و رفتار و نیروی انسان در روز، به آن بستگی دارد».⁽³⁾

3- خواب

بدن ما به استراحت و خواب احتیاج دارد و باید در هر شبانه‌روز هشت ساعت بخوابیم (همان گونه که در بخش‌های قبل، حدیثی از مولا علی علیه‌السلاماشاره شد). خداوند بزرگ، شب را برای استراحت و آرامش ما آفریده است و ساختمان بدن ما را به گونه‌ای آفریده است که به استراحت و خواب احتیاج داریم، و بدون خواب نمی‌توانیم زندگی کنیم.

«خواب و خوراک لازم و ملزوم یکدیگرند، به گونه‌ای که اگر خواب نبود کسی به خوراک احتیاج نداشت و اگر خوراک نبود، خوابی به وجود نمی‌آمد».⁽¹⁾

برای این که به راحتی به خواب روید، نکاتی را باید رعایت کنید:

1- حتّی الامکان اتاق خواب داشته باشید.

2- در هنگام خوابیدن، چراغ‌ها را خاموش نمایید و چراغ خواب روشن نمایید.

3- پنجره یا درب اتاق خواب را کمی باز نگه دارید.

4- در اتاق خواب، سکوت حاکم باشد.

5- از تشک و بالش مناسب استفاده نمایید.

6- رو به قبله بخوابید.

7- در هنگام خواب، تمرکز فکر برقرار کنید. (افکار خویش را آرام کنید.)

8- از آن چه تجربه کرده‌اید شما را به خواب راحتی فرو می‌برد، کوتاهی نکنید.

یک راه برای خوابیدن

رو به قبله بخوابید و عضلات پاها، زانوها و ران‌ها را رها کنید. سپس عضلات شکم، دست‌ها، قفسه‌سینه و گردن را نیز رها کنید و فکر خویش را متمرکز کنید. این حالت ممکن است شما را هیپنوتیزم نماید. (اگر هیپنوتیزم نشدید فقط از تلقین مثبت

استفاده نمایید) بنابراین چندین مرتبه با خود این جمله را تکرار نمایید: «من سالم هستم». اگر بیماری دارید، ذهن خویش را به محل بیماری معطوف کرده و بگویید: من سالم هستم. پس از لحظاتی احساس خارش می‌کنید، ولی جایی از بدن خویش را خارش ندهید. این روش سخت‌ترین بی‌خوابی‌ها را تحت کنترل می‌آورد و به زودی به خواب عمیقی فرو خواهید رفت.

روش عدّه‌ای از بزرگان، دانشمندان، محقّقان، مخترعان و... این بوده است که شبانه‌روزی سه چهار ساعت بخوابند؛ مانند علاّمه طباطبایی، ادیسون، ژنرال ایزنهاور و... بنابراین اگر کم‌خواب هستید، ناراحت نباشید و ترس و دلهره و اضطراب به خویش راه ندهید.

روایت

شخصی به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گفت: قبلاً حافظه‌ام خوب بود، ولی اکنون دچار فراموشی شده‌ام. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود: چون عادت داشته‌ای هنگام ظهر استراحت کنی و این کار را ترک کرده‌ای. گفت: آری. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به او فرمود: «استراحت نیمه‌روز را ترک نکن که حافظه‌ات همچون نخست خواهد شد».⁽¹⁾

خواب ظهر

پزشکان می‌گویند 10 دقیقه خواب ظهر برابر با چند ساعت خواب شب است. خواب ظهر خیلی مؤثّر و مفید است و آرامش ما را در وسط روز بیشتر می‌کند.

پاکیزگی

پاکیزگی ویژگی‌های زیادی دارد و موجب نشاط و شادابی می‌گردد و انسان‌های

کثیف، بیشتر در معرض امراض پوستی، روانی و... قرار دارند. برای این کار باید هر روز یا یک روز در میان حمّام کنیم و موهای زاید بدن و ناخن‌ها را کوتاه کنیم و دندان‌های خویش را مسواک بزنیم.

«استحمام روزانه با آب گرم مفید است و باعث نشاط روح و سلامتی بدن می‌شود».⁽¹⁾

شخصیّت عادی اجتماع

از لباس‌های تمیز و مرتّب استفاده کنیم، و هرگز لباس‌های کثیف نپوشیم؛ زیرا کسالت‌آور است.

یک انسان اجتماعی، باید از جهت لباس، تمیز و آراسته باشد تا دیگران از دیدن او لذت ببرند.

گر با ادب و تمیز باشی

نزد همگان عزیز باشی

ورزش

ورزش برای حفظ سلامتی و پیشگیری از بیماری‌ها بسیار مناسب و مفید است و به انسان، شادابی و نشاط می‌دهد و او را جوان نگه می‌دارد.

پزشکان برای ورزش توصیه‌های زیادی دارند. یکی از بزرگان گفته‌اند: روح سالم در بدن سالم است.

شما نیز اگر می‌خواهید جسمی سالم و روانی قدرتمند، شاد و با نشاط داشته باشید، ورزش کنید. در ورزش، رشته‌های مختلفی وجود دارد؛ مانند: فوتبال، والیبال، بسکتبال، هندبال، کشتی، تکواندو، جودو، وزنه‌برداری، شنا، تیراندازی، دومیدانی، دوچرخه‌سواری، اسب‌سواری، پرش با اسب، پینگ‌پنگ، پیاده‌روی و....

شما از هم اکنون در یکی از رشته‌های ورزشی ثبت‌نام کنید و ورزش را در برنامه روزانه خویش قرار دهید. اگر ثبت‌نام برای شما مقدور نیست، صبح‌ها ده تا پانزده دقیقه نرمش کنید. برای این کار، کتاب نرمش تهیه کنید و یا برنامه نرمش تلویزیون را دنبال کنید؛ زیرا نرمش، باید کلاسیک باشد. ورزش برای قلب و ریه مفید است، چاقی را از بین می‌برد و بدن را تقویت می‌کند تا در برابر بیماری‌ها مقاومت کند و...شما می‌توانید فاصله منزل تا محل کار، منزل آشنایان و دوستان و... را پیاده بپیمایید.زیرا پیاده‌روی هیچ‌گونه هزینه‌ای نمی‌خواهد و شما را نیز در هدفتان یاری خواهد کرد.

«با ورزش کردن، پیری دیرتر به سراغتان می‌آید و سلامتی، این نعمت خدا، همراه شما خواهد شد. با ورزش، جریان خون بیشتر می‌شود و خستگی‌های روحی و جسمی برطرف می‌گردد، سوخت و ساز بدن بهتر انجام می‌گیرد، چربی‌های بدن کاهش می‌یابد، وزن بدن کم می‌شود، اشتها بهتر می‌گردد، خواب راحت‌تر می‌شود و عمر طولانی‌تر می‌گردد. انسان با ورزش، بهتر می‌تواند با مشکلات و معضلات فردی و اجتماعی مقابله کند».⁽¹⁾

تفریح

بعد از یک هفته کار و تلاش، برنامه تفریح را در زندگی خویش بگنجانید. تفریح، باعث شادی و نشاط می‌گردد و از خستگی زندگی مشقّت‌بار می‌کاهد، تا دوباره با روحی آرام‌تر و با اراده‌ای قوی‌تر، هفته آینده را بهتر و عالی‌تر به پایان برسانید.

«سعی کنید در هفته یک روز را استراحت کنید. روزهای پرکاری را پشت سر گذاشته و سخت کار کرده‌اید. آن روز را تعطیل کنید و به تفریح بپردازید و احساس زنده بودن را در تمام وجودتان بیدار کنید».⁽²⁾

بخش نهم: دوست

اشاره

دوست، راه رسیدن به موفقیّت و کامیابی

یکی از عوامل رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی، دوست‌یابی است. انسانِ تنها و بدون دوست، درصد موفّقیّت و کامیابی او کمتر است و با دارا بودن دوست، بر نیکبختی خویش می‌افزاید.

فاگه می‌گوید:

«دوست، برادری است که انسان به میل خود انتخاب می‌کند».⁽¹⁾

دوست در گرفتاری‌ها و مشکلات یار و همدم آدمی است و به کمکش می‌شتابد، و اجازه نمی‌دهد او تنها باشد. دوست انسان را در راه رسیدن به اهدافش یاری می‌نماید و به سرمنزل مقصود می‌رساند.

بوذرجمهر حکیم در مورد این موضوع می‌گوید:

«غریب در دنیا، کسی است که دوست ندارد».⁽²⁾

«دوست، مانند چتری است که باید روزهای بارانی همراه شما باشد».⁽³⁾

او مانند یک سرپناه می‌باشد که رفیق خود را یاری می‌کند، همان گونه که در روز بارانی مانند چتری، محافظ دوستش است.

سیسرون می‌گوید:

«کسانی که دوستی را از زندگی برمی‌دارند، مثل آن است که آفتاب را از عالم برداشته‌اند».⁽¹⁾

عالم هستی بدون خورشید و آفتاب نابود می‌گردد و آدم بی‌رفیق نیز محکوم به نابودی است. امرسون می‌گوید:

«زینت و زیبایی خانه، دوستانی هستند که به آن‌جا رفت و آمد دارند».⁽²⁾

حکیم ارسطو گفته است انسان در همه حال، محتاج به دوستان است. در حال خوشی و نعمت، برای آن که ندیم و مونس او باشند و در حال سختی و تعب، برای آن که او را کمک کند. و حکیم نامبرده، به جان خود قسم خورده که هم سلطان، محتاج دوستانی است که در امور مملکتی او را کمک و یاری نمایند و او در عوض به آنها احسان کند و هم فقیر، محتاج به دوستانی است که در امور زندگانی به وی کمک نمایند.⁽³⁾

پرهیز از دشمنی و توجّه به دوستی

امام سجاد علیه‌السلام می‌فرمایند:

«لاتُعادَیَنَّ أَحَدا وَ اِنْ ظَنَنْتَ أَنَّهُ لایَضُرُّکَ وَ لاتَزْهَدَنَّ فی صِداقَةِ أَحَدٍ وَ اِنْ ظَنَنْتَ أَنَّهُ لایَنْفَعُکَ»⁽⁴⁾

«هرگز با هیچ کس دشمنی نکن، هرچند گمان کنی که او به تو زیان نرساند. و هرگز دوستی هیچ کس را ترک نکن، هرچند گمان کنی که او سودی به تو نمی‌رساند».

دوست‌شناسی

دوست‌یابی با توجّه به موارد زیر، عامل پیروزی و سعادت است:

امام حسن علیه‌السلام به یکی از فرزندانش فرمود:

«یا بُنَیَّ لاتُواخِ أَحَدا حَتّی تَعْرِفَ مَوارِدَهُ وَ مَصادِرَهُ فَاِذا اسْتَنْبَطْتَ

الْخُبْرَةَ وَ رَضیتَ الْعِشْرَةَ فَآخِهِ عَلی اِقالَةِ الْعَثْرَةِ وَ الْمُواساةِ فِی الْعُسْرَةِ»⁽¹⁾

«ای پسرم! با هیچ کس برادری مکن تا بدانی کجاها می‌رود و از کجاها می‌آید، و چون از حالش خوب آگاه شدی، و معاشرتش را پسندیدی، به شرط این که معاشرت، بر اساس چشم‌پوشی از لغزش و همراهی در سختی باشد، با او برادری کن».

پس برای دوست‌یابی ابتدا باید تحقیق کنیم و از حالات و کارهای او آگاه گردیم که: آیا او دوستی قابل اعتماد و اطمینان است؟ آیا اعمال او نیکو است؟ اخلاقیّات او چگونه است؟ آیا در هنگام دوستی، از لغزش‌هایم چشم‌پوشی خواهد کرد؟ آیا در سختی‌ها با من یار و همراه است؟

هنگامی که به درستی معلوم شد که او تمامی خصوصیات یک دوست دانا و خردمند و... را دارد، او را به دوستی برگزینیم.

گفتار سقراط حکیم درباره آیین دوست‌یابی (گامی به سوی خوشبختی)

نخست: باید حال دوست را بررسی کنیم که در حال کودکی نسبت به پدر و مادر و خواهر و برادر و فامیل و خویشاوندان خود چگونه رفتار می‌کرده است، اگر فهمیدیم که نسبت به آنها به خوبی و دوستی سلوک می‌کرده و درباره هر یک انجام وظیفه می‌کرده، آن وقت امید خوبی و رستگاری از وی هست وگرنه از وی دور شویم و از وی حذر کنیم.

دوم: ببین رفتار او با دوستانی که قبل از تو داشته، چگونه بوده است. اگر نسبت به آنها به شرایط دوستی و مودّت عمل کرده، او را به دوستی خود برگزین و ببین کسانی

که با او خوبی می‌کنند، چگونه از آنها سپاس‌گذاری می‌کند و احسان آنها را جبران می‌کند؟ غرض آن که کفران ننماید و لااقل کسی که احسان به وی کرده، آیا از ذکر خیر و نشر خوبی‌های وی خودداری می‌کند یا نه؟ این اندازه تلافی برای همه کس میسر است و هیچ کس در ترک آن معذور نیست...

سوم: ببین میل و رغبت او در چیست؟ اگر تنبلی و راحت‌طلبی و خودخواهی بر وی چیره شده و این روحیه بد بر وی غالب گردیده و مایل به عیاشی و شهوت‌پرستی است، بدان که همین صفت، باعث زمین خوردن وی می‌شود و حقوق دوستی و اخوت را ادا نخواهد نمود.

چهارم: نظر کن که محبّت او نسبت به مال و دنیا به چه اندازه است. اگر دیدی به جمع کردن مال و دنیا بسیار اهمّیّت می‌دهد، از وی دوری نما.

پنجم: ببین محبّت او نسبت به ریاست به چه درجه و پایه است، کسی که حبّ ریاست بر وی غلبه کرده، در دوستی و محبّت به انصاف عمل نخواهد کرد.

ششم: اگر مایل به لهو و لعب و شنیدن حرف‌های بیهوده و هم‌نشینی با اشخاصی که کارشان مسخرگی و بیهودگی است تمایل دارد، بدان که آن نیز قابل دوستی نیست.

«... و کسی که طالب دوست و رفیق گردید، بایستی از عیوب کوچکی که غالب بشر خالی از آن نیست، چشم‌پوشی کند وگرنه باید بدون دوست و رفیق بماند و از سعادت دوستی محروم باشد. پس باید از عیب‌های مردم چشم پوشیده و در خود نگریست و عیوب خود را در نظر گرفت».⁽¹⁾

امام زین‌العابدین علیه‌السلام می‌فرمایند:

1- مبادا با دروغگو همنشین شوی که او چون سراب است، دور را به تو نزدیک کند و نزدیک را به تو دور نماید.

2- مبادا با فاسق و بدکار همنشین شوی که تو را به یک لقمه و یا کمتر بفروشد.

3- مبادا با بخیل همنشین شوی که او در نهایت نیازت، تو را واگذارد.

4- مبادا با احمق رفیق شوی که هرگاه اراده کند به تو سود رساند، زیانت زند.

5- مبادا با آن که از خویشان خود جدا شده است، مصاحبت کنی که من او را در قرآن ملعون یافتم.⁽¹⁾

دوست نادان

دگر با خردمند مردم، نشین

که نادان نباشد بر آیین دین

که دانا تو را دشمن جان بود

به از دوست مردی، که نادان بود⁽²⁾

نوشین‌روان در قابوسنامه گفته است:

«با مردم‌بی‌هنر دوستی‌مکن که مردم‌بی‌هنر نه‌دوستی را شاید و نه دشمنی را».⁽³⁾

قدم اوّل (گامی به سوی سعادت)

برای این که دوستان خوب با صفت‌های اخلاقی و دور از رذیلت‌های اخلاقی و... بیابیم، در قدم اوّل باید صفات اخلاقی را در خویش زنده کنیم و رفتارهای ناپسند را کنار بگذاریم.

اگر چنین نکنیم، خوبان نیز با ما دوست نمی‌شوند و ما تنها می‌مانیم.

در حدیث از معصوم علیه‌السلام نقل شده است:

«آنچه برای خود می‌خواهی برای دیگران نیز بخواه».

«همیشه به خاطر داشته باشیم اوّلین دوست ما خداست. بنابراین سعی کنیم در درجه اوّل همان گونه رفتار کنیم و همان گونه زندگی کنیم که این دوست از ما می‌خواهد. اگر این‌گونه زندگی کنیم باید بدانیم که دوستان خوب بسیاری را به دست خواهیم آورد».⁽⁴⁾

معیار دوستی و دشمنی

قال الحسین علیه‌السلام:

«مَنْ أَحَبَّکَ نَهاکَ وَ مَنْ أَبْغَضَکَ أَغْراکَ»⁽¹⁾

«هر که دوستت می‌دارد، تو را از کارهای زشت باز می‌دارد و آن کس که دشمن تو است، تو را فریب می‌دهد».

تداوم دوستی

پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

«اِنَّ اللّهَ تَعالی یُحِبُّ الْمُداوَمَةَ عَلَی الاْخاءِ الْقَدیمِ فَداوِمُوا»⁽²⁾

«خداوندادامه‌دوستی دیرینه را دوست‌دارد،بنابراین دوستی‌دیرینه‌راادامه دهید».

بعضی اشخاص پس از مدّتی یک دوست جدید انتخاب می‌کنند و از دوستان

قبلی فاصله می‌گیرند و این بسیار بد است. دوستی‌های ناپایدار ارزشی ندارد. هنگامی که با کسی دوست شدیم باید تا آخر با او باشیم و در هر شرایطی از همدیگر جدا نگردیم و همین گونه که می‌خواهیم او در سختی‌ها و مشکلات یار و مددکار ما باشد، ما نیز در هر موقعیّتی دوست او باشیم.

یکی از بزرگان می‌گوید:

«دوست جدید پیدا کن و دوستان قدیمی‌ات را حفظ کن، چون دوست جدید مثل نقره است و دوستان قدیمی مثل طلا».⁽³⁾

طریقه دوست شدن

قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: «ثَلاثٌ یُصْفینَ لَکَ وُدَّ أَخیکَ: تُسَلِّمُ عَلَیْهِ اِذا لَقیتَهُ وَ تُوَّسَعَ لَهُ فِی الْمَجْلِسِ وَ تَدْعُوهُ بِأَحَبِّ أَسْمائِهِ اِلَیْهِ»⁽⁴⁾

«سه چیز محبّت دوست به تو را خالص می‌کند: 1) وقتی او را دیدی سلامش کنی؛ 2) در مجلس، جای او را باز کنی؛ 3) او را به بهترین نام‌هایش بخوانی».

دوستی شایسته (گامی به سوی خوشبختی)

قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: «مَنْ اَرادَ اللّهُ بِهِ خَیْرا رَزَقَهُ اللّهُ خَلیلاً صالِحا»⁽¹⁾

«هرکه خدا خیر او را بخواهد، دوستی شایسته نصیب او می‌کند».

اگر می‌خواهیم دوستی شایسته نصیب ما گردد، ابتدا خداوند بزرگ را بهترین دوست بدانیم و دستورات الهی را فراراه خویش قرار دهیم و علاوه بر آنچه در مورد دوست‌یابی ذکر شد، پس از راز و نیاز با خداوند بزرگ، دست به دعا برداریم و از او درخواست کنیم تا دوستی شایسته نصیب ما کند.

شناخت دوستان و دشمنان

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«دوستان تو سه گروه، و دشمنان تو سه دسته‌اند، امّا دوستانت:

1- دوست تو 2- دوستِ دوست تو 3- دشمنِ دشمن تو.

و امّا دشمنانت:

1- دشمن تو 2- دشمنِ دوست تو 3- دوستِ دشمن تو».⁽²⁾

دوست حقیقی نه تنها با ما دوست است، بلکه به خاطر ما، با دوستان ما نیز دوست است و با دشمنانمان دشمن است.

اعتدال در دوستی‌ها و دشمنی‌ها

قال علی علیه‌السلام: «أَحْبِبْ حَبیبَکَ هَوْنا ما، عَسی أَنْ‌یَکُونَ بِغَیْضِکَ یَوْما ما، وَ

أبْغِضْ بَغیضَکَ هَوْنا ما، عَسی أَنْ یَکُونَ حَبیبَکَ یَوْما ما»⁽¹⁾

«در دوستی با دوست مدارا کن، شاید روزی دشمن تو گردد. و در دشمنی با دشمن نیز مدارا کن، شاید روزی دوست تو گردد».

ره‌آورد دوستی پدران

قال علی علیه‌السلام: «مَوَدَّةُ الاْباءِ قَرابَةٌ بَیْنَ الابْناءِ وَ الْقَرابَةُ اِلی الْمَوَدَّةِ أَحْوَجُ مِنَ الْمَوَدَّةِ اِلی الْقَرابَةِ»⁽²⁾

«دوستی میان پدران، سبب خویشاوندی فرزندان است، و خویشاوندی به دوستی نیازمندتر از دوستی به خویشاوندی است».

حقوق دوستان

قال علی علیه‌السلام: «لایَکُونُ الصَّدیقُ صَدیقا حَتّی یَحْفَظَ أَخاهُ فِی ثَلاثٍ: فِی نَکْبَتِهِ، وَ غَیْبَتِهِ، وَ وَفاتِهِ»⁽³⁾

«دوست، دوست نیست مگر آن که حقوق برادرش را در سه جایگاه حفظ کند:

1- در روزگار گرفتاری.

2- آن هنگام که حضور ندارد.

3- پس از مرگ».

آفات دوستی

1- دوری

قال علی علیه‌السلام: «زُهْدُکَ فی راغِبٍ فیکَ نُقْصانُ حَظٍّ، وَ رَغْبَتُکَ فِی زاهِدٍ فیکَ ذُلُّ نَفْسٍ»⁽⁴⁾

«دوری تو از آن کس که خواهان تو است، نشانه کمبود بهره تو در دوستی است، و گرایش تو به آن کس که تو را نخواهد، سبب خواری تو است».

2- حسد

قال علی علیه‌السلام: «حَسَدُ الصِّدیقِ مِنْ سُقْمِ الْمَوَدَّةِ»

«حسادت بر دوست، از آفات دوستی است».

3- خشم

قال علی علیه‌السلام: «اِذا احْتَشَمَ الْمُؤْمِنُ أَخاهُ فَقَدْ فارَقَهُ»

«وقتی مؤمن برادرش را به خشم آورد، به یقین از او جدا شده است (از او جدا می‌شود)».⁽¹⁾

بخش دهم: سخن

اشاره

سخن، گامی به سوی خوشبختی

یکی از راه‌های رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی، سخن است.

تا مرد سخن نگفته باشد

عیب و هنرش نهفته باشد

بنابراین باید با فکر، سخن بگوییم. این زبان، سرهای زیادی را بالای دار برده است، افراد بی‌شماری را بدبخت و سرنگون نموده است. افرادی به واسطه یک کلمه یا یک جمله به پیروزی و خوشبختی رسیده‌اند. هرگز از زبان غافل نمانیم، و یک کلمه حرف بدون فکر و بی‌جهت نزنیم، زیرا ممکن است سرنوشت خویش را عوض نماییم.

برای این که بهتر و بیشتر با زبان و راه‌های سخن گفتن آشنا شویم، این موضوع را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«زبان شما، شناسنامه شما است».⁽¹⁾

ژاپنی در مورد این موضوع می‌گوید:

«یک کلمه محبّت‌آمیز، می‌تواند سه ماه زمستان را گرم کند».⁽²⁾

بلی، گاهی یک جمله یا یک کلمه سخن می‌تواند باعث گرمی محفل یا شخصی شود و شنوندگان، مدّت‌ها از آن سخن به نیکی یاد کنند.

«عموما اشخاصی که زیاد می‌دانند، کم حرف می‌زنند و کسانی که کم می‌دانند، پرحرف هستند».⁽¹⁾ژان ژاک روسو

مونتسکیو می‌گوید:

«کسی که بدون تأمّل حرف می‌زند، مانند صیّادی است که بدون نشانه، تیر می‌اندازد».⁽²⁾

تصمیم بگیریم قبل از سخن گفتن فکر کنیم و صحبت ما از روی فکر و خرد انجام گیرد، و از سخن‌های لغو و بیهوده خودداری ورزیم.

سقراط می‌گوید:

«اگر خاموش باشی تا دیگران تو را به سخن آورند، بهتر از این است که در حال سخن گفتن، دیگران خاموشت نمایند».⁽³⁾

پیامبر گرامی اسلام درباره این مطلب می‌فرمایند:

«اَحَبُّ الاْعْمالِ اِلی اللّهِ حِفْظُ اللِّسانِ»⁽⁴⁾

«بهترین کارها در پیش خدا نگهداری زبان است».

«أَکْثَرُ خَطَایا بن آدَمَ فی لِسانِهِ»⁽⁵⁾

«بیشترین گناهان فرزند آدم، از زبان اوست».

«طُوبی لِمَنْ مَلَکَ لِسانَهُ وَ بَکی عَلی خَطیئَتِهِ»⁽⁶⁾

«خوشا آن که اختیار زبان خویش دارد و بر گناه خویش بگرید».

معلوم می‌شود که باید با تمرین و ممارست زبان خویش را نگهداریم، و لحظه‌ای بدون تأمّل زبان نگشاییم و اسیر زبان نشویم؛ بلکه زبان، اسیر فکر و خرد ما باشد. فکر و خرد و دانش، زبان ما را به حرکت درآورد، و هر سخنی که می‌گوییم در راه رسیدن به هدف و خوشبختی ما باشد.

قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: «مَنْ کَثُرَ کَلامُهُ کَثُرَ سَقَطُهُ وَ مَنْ کَثُرَ سَقَطُهُ کَثُرَ ذُنُوبُهُ وَ مَنْ کَثُرَ ذُنُوبُهُ کانَتِ النّارُ أَوْلی بِهِ»⁽¹⁾

«هر که گفتارش بسیار باشد، خطایش بسیار گردد و هر که خطایش بسیار باشد، گناهانش بسیار شود و هرکه گناهانش بسیار باشد، جهنّم برای او شایسته‌تر است».

باید از پُرحرفی بپرهیزیم و خاموشی را جایگزین آن نماییم. پیامبر گرامی اسلام نیز می‌فرمایند:

«أُتْرُکْ فُضولَ الْکَلامِ وَ حَسْبُکَ مِنَ الْکَلامِ ماتَبْلُغُ بِهِ حاجَتَکَ»⁽²⁾

«سخنان بیهوده را ترک کن. سخنی که رفع حاجت کند، تو را کفایت کند».

در هنگامی که باید خاموش باشید هرگز سخن نگویید و وقتی که سخن می‌گویید، در حدّ ضرورت صحبت کنید.

قال علی علیه‌السلام: «لِسانُ الْعاقِلِ وَراءَ قَلْبِهِ، وَ قَلْبُ الاْحْمَقِ وَراءَ لِسانِهِ»⁽³⁾

«زبان عاقل در پشت قلب اوست، و قلب احمق در پُشت زبانش قرار دارد».

فضیلت خاموشی (شعر)

سعدی در بوستان چنین سروده است:

اگر پای در دامن آری چو کوه

سرت ز آسمان بگذرد در شکوه

زبان درکش ای مرد بسیار دان

که فردا قلم نیست بر بی‌زبان

صدف‌وار گوهرشناسان دهر

دهان جز به لؤلؤ نکردند باز

فراوان سخن باشد آگنده گوش

نصیحت نگیرد مگر در خموش

چو خواهی که گویی نفس بر نفس

نخواهی شنیدن مگر گفت کس؟

نباید سخن گفت ناساخته

نشاید بر بدن نینداخته

تأمّل‌کنان در خطا و صواب

به از ژاژخایان حاضر جواب

کمان است در نفس انسان سخن

تو خود را به گفتار ناقص مکن

کم‌آواز هرگز نبینی خجل

جوی مشک بهتر که یک توده گل

حذر کن ز نادان ده مرده‌گوی

چو دانا یکی گوی و پرورده گوی

صد انداختی تیر و هر صد خطاست

اگر هوشمندی یک انداز و راست

چرا گوید آن چیز در خُفیه مرد

که گر فاش گردد شوی روی زرد؟

مکن پیش دیوار غیبت بسی

بود کز پسش گوش دارد کسی

درون دلت شهر بندست راز

نگر تا نبیند در شهر باز

از آن مرد دانا دهان دوخته‌ست

که بیند که شمع از زبان سوخته‌ست⁽¹⁾

ضرورت کنترل زبان (راه سعادت و پیروزی)

مبادا حرفی بزنید که رنجش خاطر کسی را فراهم آورید. این کار با تمرین و ممارست میسّر است. قبل از هر صحبتی فکر کنید؛ آیا آن سخن منفعت دارد؟ آیا خردمندانه است؟ آیا موجبات رنجش خاطر کسی را فراهم نمی‌کند؟! و... .

امیرالمؤمنین حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«اللِّسانُ سَبُعٌ اِنْ خُلِّیَ عَنْهُ عَقَرَ»⁽²⁾

«زبان تربیت‌نشده، درّنده‌ای است که اگر رهایش کنی می‌گزد!»

«اَلْکَلامُ فی‌وَثاقِکَ ما لَمْ‌تَتَکَلَّمْ بِهِ، فَاِذا تَکَلَّمْتَ بِهِ صِرْتَ فی وَثاقِهِ، فَاخْزُنْ لِسانَکَ کَما تَخْزُنُ ذَهَبَکَ وَ وَرِقَکَ، فَرُبَّ کَلِمَةِ سَلَبَتْ نِعْمَةً وَ جَلَبَتْ نِقْمَةً»⁽³⁾

«تا کلامی نگفته‌ای آن سخن در بند توست، و چون گفتی، تو در بند آنی، پس زبانت را نگه دار، چنان که طلا و نقره خود را نگه می‌داری، زیرا چه بسا سخنی که نعمتی را دور یا نزدیک کند».

ارنست همینگوی می‌گوید:

«همیشه موقعی که حواست کاملاً جمع است قُول بده، آن وقت می‌فهمی که در مواقع دیگر باید دهانت را بسته نگه داری».⁽¹⁾

ما می‌گوییم همیشه هروقت حواست کاملاً جمع است، صحبت کن و همیشه

حرف‌های بااهمّیّت را بزن.

قال الحسین علیه‌السلام: «السُّکوتُ کَالذَّهَبِ، وَ الْکَلامُ کَالفِضَّةِ»⁽²⁾

«سکوت، مانند طلا است و سخن، همچون نقره است».

قال الامام موسی بن جعفر علیه‌السلام: «مِلَّةُ الْمَنْطِقِ حُکْمٌ عَظیمٌ، فَعَلَیْکُمْ

بِالصَّمْتِ، فَاِنَّهُ دَعَةٌ حَسَنَةٌ وَ قِلَّةُ وِزْرٍ، وَ خِفَّةٌ مِنَ الذُّنُوبِ»⁽³⁾

«کم‌گویی، حکمت بزرگی است. بر شما باد به سکوت، که شیوه‌ای نیکو و موجب کم‌شدن مشکلات سبب تخفیف گناه است».

شمشیر زبان (زبان او را به کام مرگ فرو برد) (داستان)

علی بن عبّاس، معروف به ابن الرومی، شاعر معروف هجوگو و مدیحه‌سرای

دوره عباسی، در نیمه قرن سوم هجری در مجلس وزیر المعتضد عباسی به نام قاسم بن عبیداللّه نشسته و سرگرم بود. او همیشه به قدرت منطق و بیان و شمشیر زبان خویش مغرور بود. قاسم بن عبیداللّه از زخم زبان ابن الرومی خیلی می‌ترسید و نگران بود، ولی ناراحتی و خشم خود را ظاهر نمی‌کرد؛ برعکس به گونه‌ای رفتار می‌کرد که ابن الرومی از معاشرت با او پرهیز نمی‌کرد، قاسم محرمانه دستور داد، تا در غذای ابن الرومی سم داخل کردند. ابن الرومی بعد از آن که غذا را خورد متوجه شد. فورا از جا برخواست که برود. قاسم گفت:

ابن الرومی به خانه خویش رفت و به معالجه پرداخت، ولی معالجه‌ها فایده نداشت و بالاخره با شمشیر زبان خویش، از پای درآمد.⁽¹⁾

فایده سکوت

حضرت علی بن الحسین، امام سجاد علیه‌السلام می‌فرمایند:

«کَفُّ الاَْذی رَفْضُ الْبَذاءِ، وَ اسْتَعِنْ عَلَی الْکَلامِ بِالسُّکُوتِ فَاِنَّ لِلْقَوْلِ

حالاتٌ تَضُرُّ، فَاحْذرِ الاْحْمَقَ»⁽²⁾

«جلوگیری از آزار، ترک‌کلام‌قبیح است، و در سخن‌گفتن ازسکوت‌کمک بخواه، زیرا برای سخن، حالاتی است که زیان می‌زند، بنابراین از احمق دوری کن».

پرهیز از کلام پست و سبک

حضرت سیدالشهداء، امام حسین علیه‌السلام فرمود:

«لاتَقُولُوا بِأَلْسِنَتِکُمْ ما یَنْقُصُ عَنْ قَدْرِکُمْ»⁽³⁾

«چیزی به زبانتان نیاورید که از ارزش شما بکاهد».

سخن عالمانه

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«تَکَلَّمُوا فِی الْعِلْمِ تَبَیَّنَ أَقْدارُکُمْ»⁽⁴⁾

«عالمانه سخن گویید تا قدر شما روشن گردد».

آداب سخن گفتن (راه سعادت و خوشبختی)

خواجه نصیرالدین طوسی در «اخلاق ناصری» می‌گوید:

«... باید که بسیار نگوید و سخن دیگری، به سخن خود قطع نکند و هر که حکایتی یا روایتی کند که او بر آن واقف باشد، وقوف خود بر آن اظهار نکند تا آن کس، آن سخن به اتمام رساند. و چیزی را که از غیر او بپرسند، جواب نگوید و اگر سؤال از جماعتی کنند که او داخل آن جماعت بود، بر ایشان سبقت ننماید. و اگر کسی به جواب مشغول شود و او بر بهتر از آن جوابی قادر بود، صبر کند تا آن سخن تمام شود، پس جواب خود بگوید بر وجهی که در متقدّم طعن نکند. و در مجاراتی⁽¹⁾که با حضور او در میان دو کس رود، خوض⁽²⁾ننماید، و اگر از او پوشیده دارند، استراق سمع نکند و تا او را با خود در آن سرّ مشارکت ندهند، مداخله نکند. و با مهتران، سخن به کنایت گوید و آواز نه بلند دارد و نه آهسته، بلکه در اعتدال نگاه دارد. و اگر در سخن او، معنی، غامض افتد در بیان آن به مثال‌های واضح جهد کند والاّ شرط ایجاز نگاه دارد و الفاظ غریب و کنایات نامستعمل به کار ندارد. و تا سخنی که با او تقریر می‌کنند تمام نشود و به جواب مشغول نگردد، و تا آنچه خواهد گفت در خاطر مقرّر نگرداند، در نطق نیاورد. و سخن مکرر نکند مگر که بدان محتاج شود و اگر بدان محتاج شود، قَلَق⁽³⁾و ضجرت⁽⁴⁾ننماید و فحش و شتم در لفظ نگیرد، و اگر به عبارت از چیزی فاحش مضطر گردد، بر سبیل تعریض کنایت کند از آن، و مزاج منکر نکند.

و در هر مجلسی سخن مناسب آن مجلس گوید و در اثنای سخن به دست و چشم و ابرو و اشارت نکند مگر که حدیث اقتضای اشارتی لطیف کند، آن‌گاه آن را بر وجه ادا کند. و در راست و دروغ با اهل مجلس خلاف نکند و لجاج نکند، خاصّه با مهتران یا با سفیهان. مجارات طرف خصم را رجحان یابد انصاف بدهد، و از مخاطبه عوام و

کودکان و زنان و دیوانگان و مستان تا تواند احتراز کند، و سخن باریک با کسی که فهم نکند نگوید، و لطف در محاوره نگاه دارد و حرکت و اقوال هیچ کس را محاکات نکند و سخن‌های موحش نگوید.

و چون در پیش مهتری شود، ابتدا به سخنی کند که به فال ستوده دارند. و از غیبت و نمّامی و بهتان و دروغ گفتن تجنّب کند، چنان که به هیچ حال به آن اقدام ننماید و با اهل آن مداخلت نکند و استماع آن را کارِهْ باشد. و باید که شنیدن او را، از گفتن بیشتر بود. از حکیمی پرسیدند که چرا استماع تو از نطق زیادت هست؟ گفت: زیرا که مرا دو گوش دادند و یک زبان، یعنی دوچندان که گویی می‌شنو.⁽¹⁾

فردوسی می‌گوید:

سخن بهتر از گوهر شاهوار

چو بر جایگه برندش به کار

چو مهتر سراید سخن سخته به

ز گفتار بدکام پرداخته به⁽²⁾

هر که در سخنِ دیگران افتد تا مایه فضلش بدانند، پایه جهلش بشناسند.

ندهد مردِ هوشمند جواب

مگر آنگه کز او سؤال کنند

گرچه بر حق بود فراخ‌سخن

حمل دعویش بر مُحال کنند⁽³⁾

امّا در هنگامی که باید سخن بگوییم، اگر خاموش باشیم بد است. در هنگام حرف زدن باید خردمندانه صحبت کنیم.

«کم گوی و گزیده گوی چون درّ»

صائب تبریزی می‌گوید:

در مقام حرف بر لب مُهر خاموشی زدن

تیغ را زیر سپر در جنگ پنهان کردن است⁽⁴⁾

الگوی سخن

یکی از راه‌هایی که بتوانیم کمتر سخن بگوییم و هنگام صحبت کردن خردمندانه و عاقلانه حرف بزنیم، الگو گرفتن است.

در این جا شیوه سخن گفتن نبی‌اکرم حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را می‌آوریم، تا از آن بزرگوار الگو بگیریم.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله زبان خویش را نگه می‌داشت و مگر در اموری که به آن حضرت مربوط بود، یا سودمند بود، به کار نمی‌انداخت. وقتی هم سخنی می‌فرمود، الفت‌بخش و وحدت‌آفرین بود، نه عامل تفرقه و موجب بددلی و کدورت نسبت به یکدیگر: «کانَ یَخْزُنُ لِسانَهُ اِلاّ عَمّا یَعْنیهِ وَ یُؤَلِّفُهُمْ وَ لایُنَفِّرُوهُم».

«... پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با آن که عقل کلّ و دانای همه اسرار و معارف والا بودند، امّا هنگام سخن گفتن، سطح شعور و ظرفیّت طرف را می‌سنجیدند.

امام صادق علیه‌السلام فرموده‌اند:

«ما کَلَّمَ رَسُولُ‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله العِبادَ بِکُنْهِ عَقْلِهِ قطُّ، قالَ رَسُولُ‌اللّهَ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: اِنّا مَعاشِرُ الانبیاءِ أُمِرْنا أَنْ نُکَلِّمَ النّاسَ عَلی قَدْرِ عُقُولِهِمْ»

«رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، هرگز با مردم، با عمق عقل و درک خود سخن نمی‌گفتند و می‌فرمودند: ما پیامبران، مأموریم که با مردم به اندازه عقل آنان حرف بزنیم، نه اندازه فهم خودمان».

سخنان پیامبر، روشن، گویا و واضح بود، چنان که هر شنونده‌ای آن را می‌فهمید:

«کانَ کَلامُهُ فَصْلاً یَتَبَیَّنُهُ کُلُّ مَنْ سَمِعَهُ».

حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اصحاب را چنان تربیت کرده بودند که حرف گوینده را تا پایان، گوش می‌دادند و ساکت بودند تا گوینده از سخن فارغ شود، و خود آن حضرت نیز، هرگز کلام کسی را قطع نمی‌کردند:

«مَنْ تَکَلَّمَ أَنْصَتُوا لَهُ حَتّی یَفْرَغَ، وَ لایَقْطَعُ عَلی أَحَدٍ کَلامَهُ».

سخن گفتن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آمیخته به تبسّمی نمکین و دلنشین بود:

«کان رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اِذا حَدَّثَ بِحَدیثٍ تَبَسَّمَ فی حَدیثِهِ».

با این که رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله همه کلامش نور و حکمت و آموزنده بود، امّا خطبه‌هایش کوتاه بود.

«کانَ أَقْصَرَ النّاسِ خُطْبَةً وَ اَقَلَّهُ هَذَرا»

خطبه‌هایشان کوتاه‌ترین بود و کم‌ترین سخن بیهوده و غیرلازم نداشت.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در حال رضا و غضب، چیزی جز حق نمی‌گفتند:

«وَ کانَ فِی الرّضا وَ الْغَضَبِ لایَقُولُ اِلاّ حَقّا».

اَنَس بن مالک می‌گوید: من نُه سال خدمتکار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بودم، به یاد ندارم که یک بار آن حضرت به من فرموده باشد: «چرا چنین و چنان کردی؟» یا آن که چیزی را بر من عیب گرفته باشند.⁽¹⁾

در کتاب «آکولاتوم» درباره سخن، چنین آمده است:

«سخن بگو، امّا با زبان نیکو».

«کلمه را اوّل از دل و سپس از زبان بیرون بیاور».

«سکوت را فقط با آوازی شیرین بشکن».⁽²⁾

بخش یازدهم: رازداری

اشاره

رازداری، راز موفقیّت و خوشبختی

یکی دیگر از راه‌های رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی رازداری است. به علّت عدم رازداری، سرها بر دار رفته است، انسان‌های زیادی، تیره‌بخت شده‌اند و پیروزی‌های زیاد، محکوم به شکست گردیده‌اند.

مولا علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«مَنْ کَتَمَ سِرَّهُ کانَتِ الخِیرَةُ بِیَدِهِ»⁽¹⁾

«آن کس که راز خود را پنهان دارد، اختیار آن در دست اوست».

«صَدْرُ الْعاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ»⁽²⁾

«سینه خردمند، گنجینه اسرار اوست».

مولا علی علیه‌السلام در مورد رازداری و پیروزی می‌فرمایند:

«الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ، وَ الْحَزْمُ بِاِجالَةِ الرَّأْیِ، الرَّأْیُ بِتَحْصینِ الاْسْرارِ»⁽³⁾

«پیروزی در دوراندیشی، و دوراندیشی در به کارگیری صحیح اندیشه و اندیشه صحیح، به رازداری است».

در هر شرایطی، زبان خویش را نگه دارید و راز خویش را با محرم‌ترین افراد و حتّی دوستان باوفا و فداکار خویش مطرح نکنید.

نوشین روان در قابوسنامه گفته است:

«اگر خواهی راز تو دشمن نداند، با دوست مگوی».⁽¹⁾

اگر راز را با دوست خود گفتی، او نیز دوستانی دارد و با آنها در میان می‌گذارد. بنابراین در هر شرایطی و در هر موقعیّتی رازدار باشیم، در سختی‌ها و مشکلات طاقت‌فرسا، خوشی‌های زودگذر و زمان‌هایی که اشخاصی را همراز خویش می‌پنداریم ذره‌ای از رازمان را بازگو نکنیم، زیرا پیروزی ما به رازداری است.

جلال‌الدّین مولوی در این زمینه چنین سروده است:

آن مرادت زودتر حاصل شود(شعر)

گور خانه رازِ تو چون دل شود

آن مرادت زودتر حاصل شود

گفت پیغمبر که هر که سر نهفت

زود گردد با مُرادِ خویش جفت

دانه چون اندر زمین پنهان شود

سرّ او سرسبزیِ بستان شود

زر و نقره گر نبودندی نهان

پرورش کی یافتندی زیرِ کان؟

وعده‌ها باشد حقیقی دلپذیر

وعده‌ها باشد مجازی تا سه گیر

وعده اهل کرم گنج روان

وعده نااهل شد رنج روان⁽²⁾

شوپنهاور گفته است:

«اسرار شخص، حال زندانیان را دارند که چون رها شوند، تسلّط بر آنها غیر میسر است».⁽¹⁾

اگر رازی گفته شود، دوباره نمی‌توانیم آن را به سینه خویش بازگردانیم و از خطرات احتمالی آن جلوگیری کنیم. حکما گفته‌اند:

«صَدْرُ الاْحْرار، صندوقُ الاْسْرار»

«سینه‌های آزادگان، صندوقچه اسرار است».

بخش دوازدهم: نیکی

اشاره

نیکی، راهی به سوی سعادت و کامیابی

یکی دیگر از علل رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی، نیکی کردن است که اثرات معجزه‌آسا بر روح و روان دارد و به روح و روان آرامش و نشاط می‌بخشد.

نیکی به انسان کمک می‌کند تا کمتر به بیماری‌های روحی مبتلا شود. او از این کار پسندیده، لذّت معنوی سرشاری می‌برد و آرامش بر وجودش، حکم‌فرما می‌گردد.

قال علی علیه‌السلام:

«اِفْعَلُوا الْخَیْرَ وَ لاتَحْقِرُوا مِنْهُ شَیْئا، فَاِنَّ صَغیرَهُ کَبیرٌ وَ قَلیلَهُ کَثیرٌ، وَ لایَقُولَنَّ أَحَدُکُمْ: اِنَّ أَحَدا أَوْلی بِفِعْلِ الْخَیْرِ مِنِّی، فَیَکُونَ وَ اللّهِ کَذلِکَ اِنَّ لِلْخَیْرِ وَ الشَّرِّ أَهْلاً، فَمَهْما تَرَکْتُمُوهُ مِنْهُما کَفاکُمُوهُ أَهْلُهُ»⁽¹⁾

«کار نیک به جا آورید، و آن را هر مقدار که باشد کوچک نشمارید، زیرا کوچکِ آن بزرگ و اندکِ آن فراوان است، و کسی از شما نگوید که دیگری در انجام کار نیک از من سزاوارتر است! گرچه سوگند به خدا که چنین است، خوب و بد را طرفدارانی است که هرگاه هر کدام از آن دو را واگذارید، انجامشان خواهند داد».

ویکتورهوگو می‌گوید:

«اشک دیگران را مبدل به نگاه‌های پرشادی کردن، بزرگ‌ترین خوشبختی است».⁽²⁾

ویلیام شکسپیر نیز گفته است:

«این قانون طبیعت است که هیچ کس به تنهایی نمی‌تواند خوشبخت باشد، بلکه خوشبختی و سعادت را باید در سعادت و خوشبختی دیگران جستجو کرد».⁽¹⁾

بنابراین، برای این که روحی بانشاط و روانی سالم و آرام داشته باشیم و لذّت معنوی نیکویی را حس کنیم، آنچه برای خود می‌خواهیم برای دیگران نیز بخواهیم.

بر اثر نیکی کردن به دیگران، آنها نیز ما را تنها نمی‌گذارند و در هنگام سختی‌ها و مشکلات به یاری ما می‌شتابند، و همچون یاری وفادار و دلسوز به نابسامانی‌های ما، سامان می‌بخشند.

«یگانه راه برای افزودن خوشبختی بر روی زمین، آن است که تقسیمش کنید».

پول شرر

همه چیز را فقط برای خویش نخواهیم، هنگامی که در رفاه کامل به سر می‌بریم، می‌توانیم با کمک به انسان‌های نیازمند، به زندگی آنان سروسامان بخشیم و دست افتاده‌ای را بگیریم و به یاری مردم بشتابیم و در حل مشکلاتشان، آنها را یاری کنیم؛

زیرا:

بنی آدم اعضای یکدیگرند

که در آفرینش ز یک گوهرند

چو عضوی به درد آورد روزگار

دگر عضوها را نماند قرار

تو کز محنت دیگران بی‌غمی

نشاید که نامت نهند آدمی

سعدی

گوته گفته است:

«خوشبخت کسی است که راه خدمت دیگران را بلد است، و شادی دیگران را به قدر شادی خود حس می‌کند».⁽²⁾

خواجه عبداللّه انصاری گفته است:

«نیکویی نمودن، به دل‌ها راه یافتن است و دل‌نوازی کردن، به خشنودی شتافتن است».⁽¹⁾

«اگر بر روی آب رَوی، خسی باشی و اگر در هوا پری، مگسی باشی؛ دل به دست آر تا کسی باشی».⁽²⁾

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله:

«مَنْ أَوْلی مَعْرُوفا فَلْیُکافِ بِهِ فَاِنْ لَمْ یَسْتَطِعْ فَلْیَذْکُرْهُ فَاِنْ ذَکَرَهُ فَقَدْ شَکَرَهُ»⁽³⁾

«هر که نیکی بیند آن را تلافی کند و اگر نتواند آن را یاد کند که اگر یاد کند شکر آن گذاشته است».

پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در حدیثی دیگر می‌فرمایند:

«مَنْ یَزْرَعْ خَیْرا یَحْصَدْ زُعْبَهُ وَ مَنْ یَزْرَعْ شرّا یَحْصَدْهُ»⁽⁴⁾

«هر که خیر بکارد، سود برد و هر که شرّی بکارد، آن را درو کند».

در کتاب قانون طلایی سقراط آمده است:

«همان گونه که دوست داری دیگران با تو رفتار کنند با آنان رفتار کن و آنچه را دوست نداری در حقّت انجام دهند، با آنان مکن».⁽⁵⁾

«اینها، کارهایی است که باید انجام بدهی: زمین و خورشید و حیوانات را دوست بدار، به نیازمندان کمک کن، دست نادانان و ابلهان را بگیر، از دسترنجت به دیگران سهمی بده، از زورگویان متنفّر باش، در برابر هرکس و ناکسی خم و راست نشو، نیرومندان دانش‌نیاموخته، و جوانان و مادران را آزادانه دوست بدار،... در این صورت آدمی وارسته و پرمعناترین شعر می‌شوی، نه تنها در واژگان بلکه در سکوتی که بین خطوط لبان و چهره و مژگان و در هر حرکت اندامت وجود دارد».⁽⁶⁾

روش پاسخ دادن به ستایش‌ها و نیکی‌ها

قال علی علیه‌السلام:

«اِذا حُیِّیتَ بِتَحِیَّةٍ فَحَیِّ بِأَحْسَنَ مِنْها وَ اِذا أُسُدِیَتْ اِلَیْکَ یَدٌ فَکافِئْها بِما یُرْبی عَلَیْها، وَ الْفَضْلُ مَعَ ذلِکَ لِلْبادِیِ»⁽¹⁾

«چون تو را ستودند، بهتر از آنان ستایش کن، و چون به تو احسان کردند، بیشتر از آن ببخش، به هر حال پاداشِ بیشتر، برای آغازکننده است».

بی‌توجّهی به سپاس‌گذاری مردم

قال علی علیه‌السلام:

«لایُزَهِّدَنَّکَ فِی الْمَعْرُوفِ مَنْ لایَشْکُرُهُ لَکَ، فَقَدْ یَشْکُرُکَ عَلَیْهِ مَنْ لایَسْتَمْتِعُ بِشَی‌ءٍ مِنْهُ، وَ قَدْ تُدْرِکُ مَنْ شُکْرِ الشّاکِرِ أَکْثَرَ مِمّا أَضاعَ الْکافِرُ وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ»⁽²⁾

«ناسپاسی مردم تو را از کار نیکو باز ندارد، زیرا هستند کسانی، بی آن که از تو سودی برند تو را می‌ستایند، چه بسا ستایش اندک آنان برای تو، سودمندتر از ناسپاسی ناسپاسان باشد. و خداوند نیکوکاران را دوست دارد».

نیکی از دیدگاه حضرت علی علیه‌السلام (نیکی موجب شرافت، بزرگی و سعادت)

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«آن کس که خدا او را مالی بخشید، پس باید به خویشاوندان خود بخشش نماید و سفره مهمانی خوب بگستراند، و اسیر آزاد کند، و رنجدیده را بنوازد، و مستمند را بهره‌مند کند، و قرض وام‌دار را بپردازد، و برای درک ثواب الهی، در

برابر پرداخت حقوق دیگران و مشکلاتی که در این راه به او می‌رسد شکیبا باشد، زیرا به دست آوردن صفات یادشده، موجب شرافت و بزرگی دنیا و درک فضایل سرای آخرت است».⁽¹⁾

نیکی به نااهلان، خودنمایی ممنوع

نیکوکار باید بدون خودنمایی و ریا نیکی کند، و به نااهلان نیکی نکند.

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«وَ لَیْسَ لِواضِعِ فِی غَیْرِ حَقِّهِ، وَ عِنْدَ غَیْرِ أَهْلِهِ، مِنَ الْحَظِّ فیما أَتی اِلاّ مَحْمَدَةُ اللِّئامِ، وَ ثَناءُ الاَْشْرارِ، وَ مَقالَةُ الْجُهّالِ، مادامَ مُنْعِما عَلَیْهِمْ»⁽²⁾

«برای کسی که نابه‌جا به ناکسان نیکی کند، بهره‌ای جز ستایش فرومایگان، توصیف سرکشان و اشرار، و سخنان جاهلان بدگفتار ندارد، و اینها نیز تا هنگامی که به آنها بخشش می‌کند، ادامه دارد».

(داستان)

در کتاب «بحر السعاده» آورده‌اند که شخصی به خدمت حضرت امام حسن علیه‌السلام

آمده در حالی که آن حضرت در اعتکاف بودند. آن شخص گفت: یابن رسول‌اللّه هزار دینار از فلان کس برعهده من است، و مرا امان نمی‌دهد، زمانش گذشته و در نزد من از مال دنیا چیزی نیست. مرا از دست او خلاص کن.

حضرت فرمودند: از مال دنیا در این وقت چیزی پیش من نیست. آن مرد گفت: یابن رسول‌اللّه! با او وعده کن و نوعی بفرما که مرا امان و مهلت دهد.

پس آن حضرت، اعتکاف حرم کعبه را قطع نموده و به خانه طلبکار رفت. در راه ابن عباس به آن حضرت برخورد کرد، و گفت: یابن رسول‌اللّه! فدای شما گردم شما در اعتکاف بودید مگر فراموش کرده‌اید؟

امام علیه‌السلام فرمودند: فراموش نکردم، امّا از پدر بزرگوار خود شنیدم که ایشان از جدّم رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیده بودند، که هرکس حاجت برادر خود را برآورد، ثواب او با هفتاد سال عبادت برابر باشد.

ای ابن عباس! بهترین عمل‌ها برآوردن حاجت برادر مؤمن است.

دل به دست آور که حج اکبر است

یک دم از صد حج اکبر بهتر است⁽¹⁾

(داستان)

آورده‌اند که در عهد حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بزرگی به نام عبدالجبّار همراه با کاروانی به حج می‌رفت و هزار دینار در کمر داشت. چون به کوفه رسیدند، قافله توقف کرد. عبدالجبّار به خرابه‌ای رسید؛ زنی را دید که در خرابه، مرغ مرده‌ای را برداشت و در زیر چادر خود گرفت. عبدالجبار با خود گفت: این زن بی‌چیز است. به دنبال او حرکت کرد. آن زن به خانه خود رفت، مرغ مرده را کباب کرد و با بچّه‌هایش خورد. عبدالجبّار از مشاهده این ماجرا ناراحت شد. با خود اندیشید که اگر این زن را از فقر

نجات دهم بهتر است که به حج روم. پس آن زن و فرزندانش را از فقر رهایی بخشید، شب در خواب دید که به او گفتند:

ای عبدالجبّار! چون تو دل آن زن و کودکانش را به دست آوردی، ما هم در عوض ثواب حج را برای تو نوشتیم.

ای عزیز! چون دانستی که کعبه معنوی دل است، پس جحد کن تا دلی به دست آری که عمارت کعبه گل، مرتبه دیگر دارد و عمارت کعبه دل پایه دیگر.⁽²⁾

طواف کعبه دلمولوی

طواف کعبه دل کن اگر دلی داری

دل است کعبه معنی، تو گل چه پنداری

طواف کعبه صورت، حقت از آن فرمود

که تا به واسطه آن، دلی به دست آری

هزار بار پیاده، طواف کعبه کنی؟

قبول حق نشود گر دلی بیازاری

هزار بدره زر، گر بری به حضرت حق

حقت بگوید: دل آر گر به ما آری⁽¹⁾

ای قوم به حج رفته کجایید کجایید؟

معشوق همین‌جاست بیایید بیایید

معشوق تو همسایه و دیوار به دیوار

در بادیه سرگشته، شما در چه هوایید؟!⁽²⁾

بخش سیزدهم: زن و فرزند

اشاره

زن و فرزند، عامل موفقیّت و خوشبختی

قال الحسین بن علی علیه‌السلام:

«ما مِنْ شابٍّ تَزَوَّجَ فی حِداثَةِ سِنِّهِ اِلاّ عَجَّ شَیْطانُهُ یا وَیْلَهُ یا وَیْلَهُ عَصِمَ مِنّی ثُلْثَیْ دینِهِ»⁽¹⁾

«هیچ جوانی ازدواج نمی‌کند، مگر آن که شیطان به فریاد می‌آید که وای! وای! او دو سوم دینش را از شرّ من در امان داشت».

ازدواج با انسان نجیب، پاکدامن و پارسا یکی از راه‌های رسیدن به نیک‌بختی است. کسانی که فقط به زیبایی ظاهری توجه دارند، و به خصوصیّات دیگر و توافق اخلاقی کم‌توجّه هستند، از نعمت یک زندگی آرام و سعادتمندانه دورند.

همسر، شریک زندگی انسان است و می‌تواند ما را در راه رسیدن به نیک‌بختی و موفّقیّت یاری کند. همسر در محیط خانواده، یار، غمخوار و مددکار محسوب می‌شود، و می‌تواند محیطی آرام را آماده کند.

متأسّفانه عده‌ای می‌خواهند با همسری ازدواج کنند که خانواده او ثروتمند باشد، بنابراین بدون درنظر گرفتن شرایط اخلاقی به سراغ چنین افرادی می‌روند. غالبا نیز زندگی سعادتمندانه‌ای ندارند.

رولاند درباره این موضوع چنین می‌گوید:

«ازدواجی که به خاطر پول صورت بگیرد، به خاطر پول هم به هم می‌خورد».⁽¹⁾

هنگامی که هدف از ازدواج، پول باشد، آن ازدواج متزلزل است و پس از چندی بنیان آن فرو می‌ریزد.

همسر خویش را با بینش و آگاهی کافی و تحقیقات کامل انتخاب کنید. هنگامی که او را فهیم، خردمند، باحیا و سازگار یافتید، با او پیمان ازدواج ببندید.

پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«اِیّاکُمْ وَ خَضْراءَ الدِّمَنِ. قیلَ: وَ ما خَضْراءُ الدِّمَنِ؟ قالَ: اَلْمَرْأَةُ الْحُسْناءُ

فی مَنْبَتِ سُوءٍ»⁽²⁾

«از سبزه در زباله‌دان بپرهیزید. گفتند: سبزه در زباله‌دان چیست؟ حضرت فرمودند: زن زیبا در خانواده بد».

بنابراین، زیبایی ظاهری کافی نیست، بلکه او باید زیبایی باطن نیز داشته باشد.

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«چه زشت است که انسان، ظاهری زیبا و باطنی نازیبا داشته باشد».

عوامل خوشبختی

زن خوب فرمانبر پارسا

کند مرد درویش را پادشا

پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمودند:

«سه چیز مایه خوشبختی است و سه چیز مایه بدبختی است. آنچه مایه خوشبختی است:

1- زن پارسایی که دیدارش تو را مسرور سازد و اگر از او غایب شوی، وی را بر عفّت و مال خود امین دانی.

2- سواری خوب که تو را به مقصد رساند.

3- خانه‌ای که وسیع باشد.

و سه چیز که مایه بدبختی است:

1- زنی است که دیدارش تو را دلگیر سازد، و با تو زبان‌درازی کند و اگر از او غایب شوی وی را بر عفّت و مال خود امین ندانی.

2- سواری نامطلوب که اگر او را بزنی تو را به رنج آورد و اگر به حال خود گذاری تو را به مقصد نرساند.

3- خانه کوچک که جای کم داشته باشد».⁽¹⁾

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله:

«تَزَوَّجُوا النِّساءَ فَاِنَّهُنَّ یَأْتینَ بِالْمالِ»⁽²⁾

«زن بگیرید که زنان، توانگری و ثروتمندی می‌آورند. (یعنی موجب ثروتمندی می‌شوند)».

بهترین گنج مرد

رسول مکرّم اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمودند:

«اَلا أُخْبِرُکَ بِخَیْرِ ما یَکْنِزُ الْمَرْءُ؟...اَلْمَرْأَةُ الصّالِحَةُ اِذا نَظَرَ اِلَیْها سَرَّتْهُ وَ اِذا أَمَرَها أَطاعَتْهُ وَ اِذا غابَ عَنْها حَفِظَتْهُ»⁽³⁾

«می‌خواهی تو را از بهترین گنجینه مرد خبر دهم؟ زن پارسا که:

1- وقتی به او نگاه کند، مسرور و شاد شود.

2- هنگامی که به او فرمان دهد، اطاعت کند.

3- هنگام غیبت، امانت او را محفوظ دارد».

فرزند

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«اَلْوَلَدُ مِنْ رَیْحانِ الْجَنَّةِ»⁽¹⁾

«فرزند، از گل‌های بهشتی است».

برای رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی، فرزندان باادب، باسواد و خردمند تربیت نماییم.

فرزندی که از خصلت‌های اخلاقی بویی نمی‌برد و دارای صفات زشت اخلاقی است و اسیر نفس خویشتن است و فریب شیطان را می‌خورد، و یا این که بی‌ادبانه حرف‌های پدر و مادر را گوش فرا نمی‌دهد و با آنها به تندی برخورد می‌کند و... ممکن است مانع پیشرفت و ترقّی انسان گردد و مانع نیکبختی شود.

فرزندان اگر با دوستان نامناسب نشست و برخاست کنند، به راه‌های خلاف کشیده می‌شوند و آبروی خود و پدر و مادرشان را می‌برند، و یا ممکن است به راه‌های گوناگون با پدر و مادر به مقابله برخیزند و مانع اهداف موفّقیّت‌آمیز آنان شوند و یا از آنان سلب آسایش و راحتی کنند.

فرزند خوش‌اخلاق، باادب، فهیم، باسواد، خردمند و دین‌دار که مطیع پدر و مادر خویش است، گلی از باغ‌های بهشت است.

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«از سعادت آدمی، داشتن فرزند صالح است».⁽²⁾

ویکتورهوگو چنین می‌گوید:

«گل فرح‌انگیز زندگی فقط با تبسّم ملکوتی کودک شکفته می‌گردد».⁽³⁾

تربیت فرزندان (مایه آرامش، آسایش و سعادتِ خانواده)

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«هیچ پدری هدیه‌ای بهتر از ادب به فرزند نداده است».⁽¹⁾

اگر فرزندان خویش را خوب تربیت کنیم، مایه آسایش، آرامش و سعادت و یار و مددکار ما خواهند شد و ما را در مشکلات زندگی یاری می‌کنند.

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«فرزند را بر پدر، و پدر را بر فرزند حقّی است:

1- حقّ پدر بر فرزند این است که فرزند در همه چیز جز نافرمانی خدا، از پدر اطاعت کند.

2- حقّ فرزند بر پدر آن که نام نیکو بر فرزند نهد، خوب تربیتش کند، و او را قرآن بیاموزد».⁽²⁾

الگوی تربیت فرزندان

امام علی علیه‌السلام خطاب به فرزندشان امام حسن علیه‌السلام چنین می‌فرمایند:

«پسرم! هنگامی که دیدم سالیانی از من گذشت و توانایی، رو به کاستی رفت، پیش از آن که اجل فرا رسد، و رازهای درونم را به تو منتقل نکرده باشم، و در نظرم کاهشی پدید آید، چنان که در جسمم پدید آمد، و پیش از آن که خواهش‌ها و دگرگونی‌های دنیا به تو هجوم آورند، و پذیرش و اطاعت مشکل گردد، زیرا قلب نوجوان چونان زمین کاشته نشده، آماده پذیرش هر بذری است که در آن پاشیده شود. پس، در تربیت تو شتاب کردم، پیش از آن که دل تو سخت شود، و عقل تو به چیز دیگری مشغول گردد، تا به استقبال کارهایی

بروی که صاحبان تجربه، زحمت آزمون آن را کشیده‌اند و تو را از تلاش و یافتن بی‌نیاز ساخته‌اند، و آنچه از تجربیّات آنها نصیب ما شد، به تو هم رسیده، و برخی از تجربیّاتی که بر ما پنهان مانده بود برای شما روشن گردد... به نوشتن وصیّت برای تو شتاب کردم، و ارزش‌های اخلاقی را برای تو برشمردم... .

پس در آغاز تربیت، تصمیم گرفتم تا کتاب خدای توانا و بزرگ را همراه با تفسیر آیات، به تو بیاموزم و شریعت اسلام و احکام آن از حلال و حرام، به تو تعلیم دهم».⁽¹⁾

فرزندان کمتر و آسایش زندگی

قال علی علیه‌السلام:

«قِلَّةُ الْعَیالِ أَحَدُ الْیَسارَیْنِ»⁽²⁾

«اندک بودن تعداد زن و فرزند، یکی از دو آسایش است».

دعای امام علی بن الحسین علیهماالسلام برای فرزندانشان

«خداوندا! با بقای فرزندانم برای من، و شایسته قرار دادن آنان و بهره‌برداریم از آنان، بر من منّت گذار.

خدایا! به خاطر من، عمرشان را طولانی و مرگشان را به تأخیر افکن،

کوچکشان را برایم تربیت و ضعیفانشان را برایم نیرومند فرما. بدن‌هایشان را برایم سالم، دین و اخلاقشان را صحیح و درست دار، و جان‌هایشان، اعضا و جوارحشان و هرچه از آنها که مورد اهتمام و عنایت من است، مشمول عافیت خود قرار ده و روزی‌هایشان را برای من و به دست من جاری و افزون ساز، و

آنان را افرادی نیکوکار، متّقی و پرهیزکار و بینایان و شنوایان راه حق، و مطیع و رهرو راه خویش، و دوستدار و خیرخواه اولیایت، و دشمن دشمنان و کینه‌توزان خود قرار ده، آمین».⁽¹⁾

دعای پدر و مادر در حقّ فرزندان مستجاب می‌گردد، پس به فرزندان خویش دعا کنیم و عافیت دنیا و آخرت آنها را از خداوند بزرگ بخواهیم.

بخش چهاردهم: اخلاق نیک

اشاره

اخلاق نیک، گامی به سوی سعادت و کامیابی

یکی از راه‌های رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی، اخلاق نیک است. کسی که از صفات زشت و رذیلت‌های اخلاقی پرهیز کند و دارای خصوصیات اخلاقی نیکو باشد، سرانجام موفّقیّت و خوشبختی را در آغوش می‌کشد.

ویژگی‌های اخلاقی مانند، صبر، استقامت، قناعت، آداب معاشرت، حیا و عفّت و... که بعضی از آنها را قبلاً شرح دادیم، موجب سعادت و خوشبختی هستند.

در این فصل نیز به بعضی از رفتارها مانند خوش‌رویی و آداب معاشرت که با اثر معجزه‌آسای خود، انسان را در راه رسیدن به اهداف یاری می‌نماید، اشاره می‌کنیم.

هنگامی که با مردم، خوب برخورد کنیم و آداب معاشرت را رعایت کنیم، آنها با نگاهی دیگر به ما نگاه می‌کنند، و بعضی از آنها با دل و جان به یاری ما می‌شتابند ودر سختی‌ها یار و مددکار ما هستند.

نیک‌خویی، مایه خوشبختی

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله:

«مِنْ سَعادَةِ الْمَرْءِ حُسْنُ الْخُلْقِ وَ مِنْ شَقاوَتِه سُوءُ الْخُلْقِ»⁽¹⁾

«نیک‌خویی، نیکبختی انسان است و بدخویی، بدبختی او است».

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله:

«عَلَیْکَ بِحُسْنِ الْخُلْقِ وَ طُولِ الصَّمْتِ فَوَالَّذی نَفْسی بِیَدِهِ ماتَجَمَّلَ الْخَلائِقُ بِمِثْلِها»⁽¹⁾

«نیک‌خویی کن و خموشی طولانی گزین، قسم به خدایی که جان من به دست اوست، خلایق زینتی مانند آن ندارند».

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله:

«حُسْنُ الْخُلْقِ یُنْبِتُ الْمَوَدَّةَ»⁽²⁾

«نیک‌خویی، دوستی را استوار می‌کند».

لقمان حکیم می‌گوید:

«بداخلاق، با خویش بیگانه باشد و خوش‌اخلاق با بیگانه، خویش».⁽³⁾

گرامی‌ترین ارزش خانوادگی

امام علی علیه‌السلام به فرزندشان امام حسن علیه‌السلام فرمود:

«پسرم! چهار چیز از من یاد گیر (در خوبی‌ها)، و چهار چیز به خاطر بسپار (هشدارها) که تا به آنها عمل می‌کنی، زیان نمی‌بینی:

1- همانا ارزشمندترین بی‌نیازی، عقل است.

2- بزرگ‌ترین فقر، بی‌خردی است.

3- ترسناک‌ترین تنهایی، خودپسندی است.

4- گرامی‌ترین ارزش خانوادگی، اخلاق نیکوست».⁽⁴⁾

با اخلاق، خانواده‌ها از هم پاشیده نمی‌شود، و طلاق و جدایی دور می‌گردد. بلکه خوش‌خویی موجب تداوم دوستی و پیوند همیشگی آنها است.

ارزش‌های والای اخلاقی

حضرت علی علیه‌السلام در مورد ارزش‌های والای اخلاقی چنین می‌فرمایند:

1- هیچ سرمایه‌ای، سودمندتر از عقل نیست.

2- هیچ تنهایی، ترسناک‌تر از خودبینی نیست.

3- هیچ عقلی، چون دوراندیشی نیست.

4- هیچ بزرگواری‌ای، چون تقوا نیست.

5- هیچ همنشینی، چون اخلاق خوش نیست.

6- هیچ میراثی، چون ادب نیست.

7- هیچ رهبری، چون توفیق الهی نیست.

8- هیچ تجارتی، چون عمل صالح نیست.

9- هیچ سودی، چون پاداش الهی نیست.

10- هیچ پارسایی، چون پرهیز از شبهات نیست.

11- هیچ زُهدی، چون بی‌اعتنایی به دنیای حرام نیست.

12- هیچ دانشی، چون اندیشیدن نیست.

13- هیچ عبادتی، چون انجام واجبات نیست.

14- هیچ ایمانی، چون حیا و صبر نیست.

15- هیچ خویشاوندی، چون فروتنی نیست.

16- هیچ شرافتی، چون دانش نیست.

17- هیچ عزّتی، چون بردباری نیست.

18- هیچ پشتیبانی، مطمئن‌تر از مشورت کردن نیست.⁽¹⁾

نشانه‌های مکارم اخلاق (عوامل موفقیت‌آمیز و سعادت‌آفرین)

حضرت امام حسن مجتبی علیه‌السلام در مورد نشانه‌های مکارم اخلاق می‌فرمایند:

مکارم و فضایل اخلاق، ده چیز است:

1- راستگویی.

2- راستگویی در وقت سختی و گرفتاری.

3- بخشش به سائل.

4- خوش خلقی.

5- پاداش در مقابل کارها و ابتکارات.

6- پیوند با خویشان.

7- حمایت از همسایه.

8- حق‌شناسی درباره دوست و رفیق.

9- میهمان‌نوازی.

10- و در رأس همه اینها شرم و حیاست.⁽¹⁾

قسمتی از دعای مکارم اخلاق امام سجّاد علیه‌السلام

«خدایا! بر محمّد و آل او درود فرست و ایمانم را به کامل‌ترین ایمان برسان و باورم را (به آنچه پیامبران آورده‌اند) بهترین یقین، و نیّت مرا بهترین نیّت‌ها، و رفتارم را نیکوترین رفتارها قرار ده.

خدایا! نیّت مرا به لطف خود کامل گردان و باورم را به رحمت خویش پابرجا نما و آنچه از من تباه شده، به قدرت خود اصلاح فرما.

... و مرا به بندگی خود آرام ساز و عبادتم را با خودپسندی تباه مگردان و خیر

و نیکی برای مردم را به دست من روان ساز و آن را به منّت نهادن من، باطل مفرما، و صفات پسندیده به من ببخش و مرا از فخرفروشی نگاه دار..».⁽¹⁾

الگوی اخلاق

عبدالملک بن مروان، بعد از بیست و یک سال حکومت استبدادی، در سال 86 هجری از دنیا رفت. بعد از وی پسرش ولید جانشین او شد. ولید برای آن که از نارضایتی‌های مردم بکاهد، تصمیم گرفت در روش دستگاه خلافت و رفتار با مردم تعدیل بنماید. به خصوص در جلب رضایت مردم مدینه - که یکی از دو شهر مقدّس مسلمین و مرکز تابعین و باقی‌ماندگان صحابه پیغمبر و اهل فقه و حدیث بود - برآمد. از این رو، هشام بن اسماعیل مخزونی، پدر زن عبدالملک را که قبلاً حاکم مدینه بود و ستم‌ها کرده بود و مردم همواره آرزوی سقوط وی را می‌کردند، از کار برکنار کرد.

هشام بن اسماعیل در ستم و توهین به اهل مدینه بیداد کرده بود. سعید بن مسیّب، محدّث معروف و مورد احترام اهل مدینه را به خاطر امتناع از بیعت، شصت تازیانه زده بود و جامه‌ای درشت بر وی پوشانده، بر شتری سوارش کرده، دور تا دور مدینه گردانده بود. با خاندان علی علیه‌السلام و به خصوص سرور علویین، امام علی بن الحسین زین العابدین علیه‌السلام بیش از دیگران بدرفتاری کرده بود.

ولید، هشام را معزول ساخت و به جای او عمر بن عبدالعزیز، پسرعموی جوان خود را که در میان مردم به حسن نیّت و انصاف معروف بود حاکم مدینه قرار داد. عمر برای باز شدن عقده دل مردم، دستور داد هشام بن اسماعیل را مقابل خانه مروان حکم نگاه دارند و هر کس که از هشام بدی دیده یا شنیده، بیاید و تلافی کند و داد دل خود را بگیرد. مردم، گروه گروه می‌آمدند و هرچه دشنام و ناسزا و لعن و نفرین بود، نثار هشام بن اسماعیل می‌شد. خود هشام بن اسماعیل، بیش از همه،

نگران امام علی بن الحسین علیهماالسلام و علویین بود. با خود فکر می‌کرد انتقام علی بن الحسین در مقابل آن همه ستم‌ها و دشنام‌ها و لعن‌ها نسبت به پدران بزرگوارش کمتر از کشتن نخواهد بود. ولی از آن طرف، امام به علویین فرمود رفتار ما این‌گونه نیست که به افتاده لگد بزنیم و از دشمن، بعد از آن که ضعیف شد انتقام بگیریم؛ بلکه اخلاق ما این است که به افتادگان کمک و مساعدت کنیم. هنگامی که امام، با جمعیّت انبوه علویین به طرف هشام بن اسماعیل می‌آمد، رنگ در چهره هشام باقی نماند. هر لحظه، انتظار مرگ را می‌کشید. ولی برخلاف انتظار وی، امام، با صدای بلند فرمودند: «سلام علیکم» و با او دست داد و بر حال او ترحّم کرده به او فرمودند:

«اگر کمکی از من ساخته است حاضرم». بعد از این جریان، مردم مدینه نیز دشمنی با او را تمام کردند.⁽¹⁾

شانینگ می‌گوید:

«اگر به منحرفان اخلاق بیاموزید، مانند آن است که به مردگان، جان بخشیده‌اید».⁽²⁾

بخش پانزدهم: جوانی

اشاره

غنیمت شمردن جوانی، عامل موفقیّت و خوشبختی

یکی دیگر از راه‌های رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی، غنیمت شمردن دوران جوانی است. در ایّام جوانی، نیروی آدمی بیشتر، اراده قوی‌تر، قوای جسمی و روحی عالی‌تر است و بهتر می‌تواند تلاش کند، و بر مشکلات پیروز شود.

باید ایّام جوانی را قدر بدانیم تا به آنچه که می‌خواهیم برسیم و خویش را برای دوران پیری آماده کنیم.

انگلیسی می‌گوید:

«جوانی، بهار عمر و پیری، پاییز آن است».

«برای شب پیری، در روز جوانی، چراغی باید تهیه کرد».⁽¹⁾پلوتارک

بنابراین در جوانی اهدافی چون علم و دانش، ثروت، دین‌داری و... را انتخاب کرده و آن را دنبال کنیم و خویش را برای دوران پیری آماده کنیم. و در دوران پیری از آن بهره ببریم، مبادا در جوانی، با انتخاب دوستان بد و یا با انجام اعمال خلاف شرع و عرف به بیراهه کشیده شویم و زندگی خویش را تباه کنیم.

شوپنهاور چنین می‌گوید:

«تفاوت میان جوانی و پیری آن است که مقصود اوّل، زندگی است و انتهای دومی، مرگ است».⁽²⁾

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله:

«مَنْ تَعَلَّمَ فی شَبابِه کانَ بِمَنزَلَةِ الرَّسمِ فِی الحَجَرِ وَ مَن تَعَلَّمَ وَ هُوَ کبیرٌ کانَ بِمَنزِلَةَ الکِتابِ عَلی وَجهِ الْماءِ»⁽¹⁾

«هر که در جوانی دانش آموزد، علم او همچون نقشی است که بر سنگ حکّاکی شود و هر که در بزرگسالی بیاموزد، کارش همچون نوشتن بر روی آب است».

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«ای بندگان خدا! تا ریسمان‌های مرگ بر گلوی شما سخت نشده، و روح شما برای کسب کمالات آزاد است، و بدن‌ها راحت، و در حالتی قرار دارید که می‌توانید مشکلات یکدیگر را حل کنید، مهلت دارید به اعمال نیک بپردازید».⁽²⁾

همچنین آن حضرت فرمود:

«شَیْئان لایَعْرِفُ فَضْلَهُما اِلاّ مَنْ فَقَدَهُما: الشَّبابُ وَ العافِیَةُ»⁽³⁾

«دونعمت‌است‌که‌قدرآن‌رانداندمگرکسی‌که از دستشان دهد: جوانی وتندرستی».

جوانی چیست؟ (ایّام موفقیّت‌آمیز و خوشبختی‌آفرین)

جوانی، منزلی است که میان مسافت کودکی و پیری واقع شده است و ایّام سلطنت و کامیابی زندگی، در آن‌جا می‌گذرد.

جوانی، گره‌ای است که رشته طفولیت را به کهولت می‌بندد.

جوانی، ستاره‌ای است که فقط یک بار در آسمان عمر طلوع می‌کند.

جوانی، ترکیبی است که از ترکیب بی‌تجربگی، و شادمانی و غفلت به وجود می‌آید.

جوانی، فصلی از کتاب ترجمه حال انسان است که مهم‌ترین قسمت آن را نشان می‌دهد.

جوانی، بهار دوره‌های سه‌گانه حیات است.

جوانی، قدرتی است که مغلوب نمی‌شود.

جوانی، بازیچه‌ای است که قدر و قیمت آن مجهول است.

جوانی، فرصتی است که بیش از یک مرتبه نتوان آن را به دست آورد.

جوانی، آفتابی است که با غروب خود، جز خسارت و افسوس چیزی باقی

نمی‌گذارد.

جوانی، نعمتی است که به خیر یاد می‌شود، و فقدان آن همیشه موجب تأسّف است.⁽¹⁾

هانیه می‌گوید:

«تجربه، مدرسه خوبی است ولی افسوس که خرجش سنگین است».⁽²⁾

فرانکلین نیز می‌گوید:

«تجربه، مدرسه‌ای است که دانش‌آموزان خود را با قیمتی گران بار می‌آورد».⁽³⁾

حضرت علی علیه‌السلام فرمود:

«رَأْیُ الشَّیْخِ أَحَبُّ اِلَیَّ مِنْ جَلَدِ الْغُلامِ»⁽⁴⁾

«اندیشه پیر در نزد من، از تلاش جوان خوشایندتر است».

یکی از نکاتی که در دوران جوانی باید به آن توجّه کنیم، غرور جوانی است. در این دوران به خویش مغرور نگردیم. غرور کاذب موجب تخریب است و عواقب ناگواری دربردارد.

جوانی و پیری از دیدگاه شعرا

تبه کردم جوانی، تا کنم خوش زندگانی را

چه سود از زندگانی، چون تبه کردم جوانی را

***حبیب یغمایی

صد حیف که ما پیر جهاندیده نبودیم

روزی که رسیدیم به ایام جوانی

***واعظ قزوینی

شدیم پیر ز بار غم تو، رحمی کن

به ما که رحم نکردیم بر جوانی خویش

***لسانی شیرازی

سلامی ساقی از من عهد عیش و کامرانی را

که چون گل داده‌ام بر باد ایام جوانی را

***حالتی ترکمان

بهار آمد به صحرا و در و دشت

جوانی هم بهاری بود و بگذشت

***باباطاهر عریان

رحمی بده خدایا، آن سنگدل جوان را

یا طاقتی و صبری، این پیر ناتوان را

***جامی

به گرد میکده‌ها گردم و نمی‌یابم

از آن شراب که در ساغر جوانی بود

***کلیم کاشانی

از آن به باد فنا داده‌ام جوانی را

که بی تو خاک به سر باد زندگانی را

***امیر فیروزکوهی

افسوس که نامه جوانی طی شد و

آن تازه بهار زندگانی دی شد

آن مرغ طرب که نام او بود شباب

فریاد ندانم که کی آمد کی شد!⁽¹⁾

خیام

بخش شانزدهم: خوشحالی

اشاره

خوشحالی، گامی به سوی خوشبختی

«خوشحالی، نوعی خوشبختی است. غصّه و غم خوردن انسان را پیر و ناتوان می‌سازد و خوشحالی انسان را جوان نگه می‌دارد. خنده، فریاد موتور نیرومند بدن است در حالی که گریه (برای امور مادی)، نماینده ضعف و ناتوانی‌است».⁽¹⁾

ژیون ژور

سقراط نیز می‌گوید:

«خنده، بزرگ‌ترین اسلحه در جنگ زندگی است».⁽²⁾

هرگاه زندگی در نظرم کسالت‌بار می‌شد، به آدم‌های شاد نگاه می‌کردم و با تعجب از خود می‌پرسیدم: «زندگی این آدم‌ها چگونه تا به این حد، شیرین شده است؟ بعدها متوجّه شدم که همه این آدم‌ها در زمانی از زندگی خود، گام اوّل را برای شاد زیستن برداشته‌اند و همان گام، مقدّمه قدم‌های بعدی شده است.⁽³⁾

مؤثّرترین عوامل استراحت و شادی، ایمان، خواب و خنده است: به خدا ایمان داشته باش، خوب خوابیدن را بیاموز.⁽⁴⁾

لرد آویبوری، خوشحالی را نیز عامل خوشبختی می‌شمارد. بنابراین از هم اکنون تصمیم بگیریم غم نخوریم و خوشحال باشیم.⁽⁵⁾

آغوش خوشبختی.

پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«خنده دو قسم است: خنده‌ای که خدا آن را دوست دارد و خنده‌ای که خدا آن را دشمن دارد، امّا خنده‌ای که خدا آن را دوست دارد، آن است که مرد، بر برادر خویش از شوق دیدار وی لبخند زند. امّا خنده‌ای که خدای والا آن را دشمن دارد آن است که مرد، سخن خشن و ناروا گوید که بخندد یا بخنداند و به سبب آن هفتاد پاییز (هفتاد سال) در جهنم، سرنگون رود».⁽¹⁾

خنده زیاد از حد، دل را می‌میراند و در روایات اسلامی مذمّت شده است.⁽²⁾ولی خوشحالی، تبسّم و لبخند سفارش شده است و غم و غصّه خوردن نهی شده است. پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله همیشه تبسّم بر لب داشتند.

«لبخند، محبّت می‌آورد و کدورت را می‌زداید. از این شیوه افسون‌کننده و محبّت‌آور، رسول خدا فراوان استفاده می‌کردند. اغلب، خندان و متبسّم بودند، مگر آن‌گاه که قرآن فرود می‌آمد، یا در حال وعظ و پند دادن بود».

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، کلام خویش را با تبسّم می‌آمیختند. چهره‌ای خندان داشتند. به چهره دیگران لبخند می‌زدند و خوشرویی و خوشخویی با مردم از خصلت‌های ایشان بود. در حدیث است:

«کان صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أَکْثَرُ النّاس تَبَسُّما وَ ضِحْکا فی وُجُوهِ أَصْحابِهِ»

«[رسول اکرم] بیش از همه، لبخند داشت و در روی یارانش لبخند می‌زد».⁽³⁾

شادی(فخرالدین اسعد گرگانی)

به شادی دار، دل را تا توانی

که بفزاید ز شادی زندگانی

چو روز ما همی بر ما نپاید

درو بیهوده غم خوردن چه باید⁽⁴⁾

پند زمانه(رودکی)

زمانه، پندی آزادوار داد مرا

زمانه، چون نگری، سر به سر همه پند است

به روز نیک کسان گفت تا تو غم نخوری

بسا کسا که به روز تو آرزومند است

زمانه گفت مرا خشم خویش دار نگاه

که را زبان نه به بند است، پای در بند است⁽¹⁾

ویکتورهوگو می‌گوید:

«بهترین دوستان من، کسانی هستند که پیشانی و ابروهای آنها باز است».⁽²⁾

بنابراین دلیلی ندارد که ما غصّه‌دار باشیم. اگر به پایین‌تر از خود نگاه کنیم و خود را با طبقات پایین‌تر مقایسه کنیم، می‌بینیم که آنها آرزو دارند مثل ما زندگی کنند. پس قدر زندگی خویش را بدانیم و هرگز غم را به وجود خویش راه ندهیم.

باید برای نعمت‌هایی که خدا به ما عنایت کرده است خوشحال باشیم و شکر نعمت‌های او را به جا آوریم. همیشه به چیزهایی که داریم توجّه کنیم و برای چیزهایی که نداریم، غم نخوریم.

حکیمی گفته است:

«شادی دنیا در آن است که به آنچه داری خرسند باشی و اندوه دنیا در آن است که غمِ آن خوری که روزی تو نیست».⁽³⁾

غم مخور- حافظ

یوسف گم گشته باز آید به کنعان غم مخور

کلبه احزان شود روزی گلستان غم مخور

دور گردون گر دو روزی بر مراد ما نبود

دائما یکسان نباشد حال دوران غم مخور

گرچه منزل بس خطرناک است و مقصد بس بعید

هیچ راهی نیست کان را نیست پایان، غم مخور

ای دل ار سیل فنا بنیاد هستی برکند

چون تو را نوح است کشتیبان، ز طوفان غم مخور

در بیابان گر ز شوق کعبه خواهی زد قدم

سرزنش‌ها گر کند خار مغیلان غم مخور

هان مشو نومید چون واقف نه‌ای از سرّ غیب

باشد اندر پرده بازی‌های پنهان غم مخور

حافظا! در کنج فقر و خلوت شب‌های تار

تا بود وِرْدت دعا و درس قرآن غم مخور⁽¹⁾

هیچ وقت اجازه ندهید چیزهای کوچک زندگی شما را تباه کند. به خاطر داشته باشید که زندگی، کوتاه‌تر از آن است که کوچکش شمارید.⁽²⁾

راز کامیابی (داستان)(به قلم دیل هیوز)

در سال 1943 سه دنده‌ام سخت آسیب دید و ریه‌ام سوراخ شد و به یکی از بیمارستان‌های مکزیک منتقل شدم. این واقعه «شوم»، هنگامی روی داد که در یکی از تمرین‌های دریایی در جزایر هاوایی برای پریدن از روی قایق موتوری خود را حاضر کرده بودم که ناگهان موجی عظیم قایق را تکان داد؛ تعادل خود را از دست دادم و با چنان فشاری روی شن‌ها زمین خوردم که دنده‌های راستم شکست و ریه‌ام

مجروح شد. بعد از سه ماه بستری بودن در بیمارستان، دکتر به من اطلاع داد که اثری از بهبودی در من دیده نمی‌شود.

پس از مدتی فکر کردن، دریافتم که نگرانی مانع بزرگی است که جلوی بهبودی مرا می‌گیرد. در گذشته، زندگی پرفعّالیّتی داشتم و ظرف این سه ماه جز این که 24 ساعت شبانه‌روز فکر کنم کار دیگری نداشتم. هرچه بیشتر فکر می‌کردم، نگرانی من بیشتر می‌شد، بیم داشتم که بعدها نتوانم جای خود را در این دنیا بگیرم یا نتوانم ازدواج کرده و زندگی معمولی داشته باشم.

دکتر به درخواست من، موافقت کرد که مرا به بیمارستانی به نام باشگاه حومه شهر که در آنجا بیماران می‌توانستند خود را به هر کاری که مایل بودند مشغول کنند، منتقل نماید. در این باشگاه، به بازی بریج علاقه پیدا کردم. بعد از شش هفته به خوبی این بازی را یاد گرفتم و کتاب‌هایی را که در این باره نوشته بودند، مطالعه کردم. بعد از این مدّت، تقریبا هر روز عصر مشغول بازی می‌شدم. و همچنین به نقّاشی علاقه‌مند گشته و زیر نظر استاد، هر روز از ساعت 3 تا 5 بعدازظهر در این رشته کار می‌کردم. اگر امروز آن نقّاشی‌ها را ببینید، باور نمی‌کنید که با آن وضعی که داشتم کار من باشد. به قدری خود را مشغول داشتم که وقتی برای نگرانی درباره نقص بدن خود پیدا نمی‌کردم.

بعد از سه ماه، پزشکان به ملاقات من آمده و به من تبریک گفتند. جملات آنها شیرین‌ترین کلماتی بود که در عمرم شنیده بودم و می‌خواستم از شادی فریاد بکشم. نکته‌ای که می‌خواهم یادآور شوم این است که وقتی به پشت می‌خوابیدم و برای آینده نگران می‌شدم، کوچک‌ترین اثری از بهبودی در من نبود. من جسم خود را با نگرانی‌های بی‌حاصل مسموم می‌کردم و حتی نمی‌گذاشتم دنده‌های شکسته‌ام جوش بخورند، ولی وقتی خود را با بازی بریج و نقاشی مشغول کردم، پزشکان اظهار داشتند که معجزه‌ای به وقوع پیوسته و من شفا یافته‌ام.

اکنون زندگانی عادی و راحتی را می‌گذرانم. ریه و دنده‌هایم مانند شما سالم و قوی شده است.

به یاد داشته باشید که جرج برنارد شاو چه می‌گوید:

«راز بدبختی ما، داشتن ایّام فراغتی است که درباره خوشبختی فکر می‌کنیم». (بلکه باید خوشحال باشیم و به تفریح بپردازیم)، زیرا در این داستان متوجه شدید که چگونه سرگرمی و شادی و خوشحالی ناشی از آن چگونه دیل هیوز را خوشبخت و موفق نمود.)

پیوسته خود را سرگرم کنید.⁽¹⁾

غم مخور- عمادالدین نسیمی

تکیه کن بر فضل حق، ای دل ز هجران غم مخور

وصل یار آید، شوی زان خرّم ای جان غم مخور

غنچه باز آید، شود روزی گلستان غم مخور

یک دو روزی دور اگر گردید برعکس مراد

همچنین دائم نخواهد گشت دوران، غم مخور

جور گردون گرچه بسیار است و قهرش بی‌شمار

رحمت رحمان چو بی‌حدّ است و پایان غم مخور

گر جهان از فتنه یأجوج پرطوفان شود

چون تویی با نوح در کشتی ز طوفان غم مخور

گر هوای کعبه داری در سر، ای عاشق چو ما

ساز راهش خون دل کن، وز مغیلان غم مخور

«کنت کنزا» مخفی از ادراک هر بی‌دیده است

چون که داری گوهر آن گنج پنهان غم مخور

ای «نسیمی» با تو چون دارد نظر فضل اله

قید و زندانش همه لطف است و احسان غم مخور

خندان باش- علی نظمی

نظمی از نیک و بدت، هرچه رسد خندان باش

چون به تقدیر قضا، جنگ نباید کردن

در چنین عمر که چون آب روان می‌گذرد

بر دل خویش، جهان تنگ نباید کردن

ای دوست بیا تا غم فردا نخوریم

وین یک دم عمر را غنیمت شمریم

فردا که از این دیر فنا درگذریم

با هفت هزارسالگان سر به سریم⁽¹⁾

خیام

بخندید

وقتی خوشحال هستید، مطمئنا ناراحت نیستید، پس احساستان را با خنده نشان دهید.⁽²⁾

لبخند بزنید

یک لبخند ساده، محرّکی تولید می‌کند که باعث تحریک مرکز لذت در مغز

می‌شود. از لبخند زدن کمی پا فراتر بگذارید و آن را به خنده تبدیل کنید؛ می‌بینید که اثر آن چند برابر می‌شود.⁽³⁾

بخش هفدهم: دین‌داری

اشاره

دین‌داری، راز موفقیّت و سعادت

یکی از عوامل موفّقیّت و خوشبختی، خداشناسی و دینداری است. هنگامی که دیندار باشیم و به عبادت خداوند بزرگ بپردازیم و به او تقرّب جوییم، از معنویّات بهره برده‌ایم.

انسان همان گونه که به مادیّات و همچنین به آب، غذا و لوازم زندگی احتیاج دارد، به معنویّات نیز نیاز دارد، و باید روح او تغذیه شود. با خداشناسی و دینداری و تقرّب به خداوند بزرگ، به این مهم می‌رسیم، روح ما از عالم بالا سیراب می‌گردد.

خداوند بزرگ نیز در کارها، مشکلات و نابسامانی‌ها و... به ما کمک خواهد کرد و مشکلات ما حل خواهد شد، نابسامانی‌های ما سامان می‌گیرد و کارهای ما رونق می‌یابد.

در مسیر زندگی، تنها نیستیم و به او تقرّب می‌جوییم و همیشه از او مدد می‌گیریم. با او به راز و نیاز می‌پردازیم و دعا می‌کنیم و او نیز دعاهای ما را به هدف اجابت می‌رساند و حاجات ما را برآورده می‌کند.

اگر کسی قدم در عالم دین بگذارد و از روی صدق و حقیقت تسلیم اوامر خداوند شود و خواست و سلیقه شخصی خود را مقدّم بر تعالیم دینی نگرفته و صادقانه خود را بر تعالیم آسمانی منطبق گرداند، محال است خوشبخت نشود.⁽¹⁾

ویلیام جیمس می‌گوید:

«من قادر نیستم بدون خدا زندگی کنم».⁽¹⁾

«آن دل که از یاد خدا تهی و بی‌نصیب است، همانند محکمه‌ای است که از قاضی تهی باشد».⁽²⁾لامارتین

برای این کار باید کتاب‌های خداشناسی را مطالعه کنیم و در نظام خلقت تفکّر و تعقّل کنیم:

«تنها قوّه جاذبه، برای تعلیل و تفسیر نظام شگفت عالم سیّارات کافی نیست، بلکه باید یک منبع علم و قدرتی، جِرم و فاصله و سرعت حرکت همه آنها را سنجیده و هر یک را در مدار معیّنی قرار داده باشد و او خداست».⁽³⁾نیوتن

کتاب‌های خداشناسی بسیار زیاد است. شما می‌توانید چند عدد از آنها را تهیّه کنید و روزی چند صفحه از آن را بخوانید و بر روی آنها تفکّر کنید و به عظمت و یگانگی خدا پی ببرید.

چون اصول دین تحقیقی است، پس بر روی اصول پنج‌گانه، تحقیق و بررسی کنیم و فروع دین را نیز از مجتهد اعلم تقلید نماییم تا ان شاءاللّه خداوند بزرگ، در همه کارها به ما کمک و یاری نماید.

آلفرد می‌گوید:

«هنگامی پروردگار به ما پاسخ خواهد داد که به او نزدیک شده باشیم».⁽⁴⁾

بنابراین هنگامی که به قرب الهی رسیدیم، او به زندگی ما سامان می‌بخشد، و به سرانجام نیک‌بختی خواهیم رسید.

هنگامی که ایمان به خداوند مهربان داشته باشیم، همه مشکلات در برابر اراده او آسان است، خدایی که می‌توانیم همیشه با او راز و نیاز کنیم و مشکلات خود را با او در میان گذاریم و از قدرتش مدد بگیریم، به او تقرّب جوییم و با خودسازی و

نیکوکاری به او نزدیک شویم و از گناهان خود، در پیشگاهش آمرزش طلبیم.⁽¹⁾

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«بازرگان زیان‌دیده، ورشکست نیست، بلکه در حقیقت آن کس که گوهر ایمان خود را از کف داد، زیانکار و ورشکست است».⁽²⁾

بلی، ما بارها مشاهده کرده‌ایم کسانی که به خدا و جهان آخرت ایمان ندارند و شیطان در وجود آنان رسوخ کرده است، در صحنه زندگی شکست را پذیرفته‌اند و به سرمنزل مقصود نرسیده‌اند.

میزان آرامش قلبی هرکس، متناسب با میزان توجّه او به خدا است. دل‌هایی که از یاد خدا غافلند، چون زورقی بر سطح دریا هستند که با کوچک‌ترین نسیم، به حرکت درآمده و با اوّلین موجی که برمی‌خیزد، متلاطم شده و غرق می‌شوند. امّا کشتی‌های بزرگ، به تلاطم نمی‌افتند و تکان نمی‌خورند.⁽³⁾

«قوی‌ترین قدرتی که مانند جاذبه زمین، وجودش حقیقی و قابل احساس است، عبادت و دعا است. در زندگی پزشکی خود، به کسانی برخورد کرده‌ام که هیچ کدام از وسایل درمان برایشان مؤثّر نبوده است، ولی به مدد دعا نجات یافته‌اند».⁽⁴⁾دکتر الکسیس کارل

مهماتما گاندی نیز گفته است:

«اگر دعا و عبادت نبود، من مدّت‌ها قبل دیوانه شده بودم».⁽⁵⁾

بهترین کار

رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«أَفْضَلُ الاْعْمالِ الْعِلْمُ بِاللّهِ اِنَّ الْعِلْمَ یَنْفَعُکَ مَعَهُ قَلیلُ الْعَمَلِ و کَثیرُهُ وَ اِنَّ

الْجَهْلَ لایَنْفَعُکَ مَعَهُ قَلیلُ الْعَمَلِ وَ لا کَثیرُهُ»⁽¹⁾

«بهترین کارها خداشناسی است. کاری که با دانش همراه است اندک و بسیار آن سودمند است و کاری که با نادانی همراه است، نه اندک آن سود می‌دهد و نه بسیار آن».

آثار یاد خداوند (راز خوشبختی)

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«اِنَّ اللّهَ سُبْحانَهُ وَ تَعالی جَعَلَ الذِّکْرَ جَلاءً لِلْقُلُوبِ، تَسْمَعُ بِهِ بَعْدَ الْوَقْرَةِ وَ تُبْصِرُ بِهِ بَعْدَ الْعَشْوَةِ، وَ تَنْقادُ بِهِ بَعْدَ الْمُعانَدَةِ...»⁽²⁾

«همانا خدای سبحان و بزرگ، یاد خود را روشنی‌بخش دل‌ها قرار داد، تا گوش، پس از شنوایی بشنود، و چشم، پس از کم‌نوری بنگرد، و انسان پس از دشمنی رام گردد...».

الهی (مناجات)

الهی: بنیاد توحید ما و باغ امید ما را خراب نکن.

الهی: دلی ده که در کار تو جان بازیم و جانی ده که در کار آن جهان پردازیم.

الهی: دانایی ده که از راه نیفتیم.

الهی: دست گیر که دست‌آویز نداریم، عذر ما بپذیر که جای گریز نداریم.

الهی: مخلصان به محبّت تو می‌نازند و مشتاقان به سوی تو می‌تازند، کار ایشان را تو ساز که دیگران نسازند و ایشان را تو نواز که دیگران ننوازند.

الهی: بیاموز تا معرفت بدانیم و برافروز تا در تاریکی نمانیم.

الهی: همه را از مکر شیطان نگاه دار، و همه ما را از قید خود آگاه دار، و همه را از کید نفس امّاره در پناه دار.

الهی: بر آر کار من و ننگر بر کردار من.

الهی: دلی ده که در کار تو طاعت افزون کند، و توفیق توبه و بازگشتی ده که به تو رهنمون کند.

الهی: دیده‌ای ده که جز تماشای ربوبی تو نبیند و دلی ده که غیر از مهر عبودیّت تو نگزیند.

الهی: نفسی ده که حلقه بندگی تو در گوش کند و جانی ده تا زهر حکمت تو را نوش کند.

الهی: آفریدی ما را رایگان، و روزی دادی ما را رایگان، بیامرز ما را رایگان که تو

خدایی نه بازرگان.

الهی: عبداللّه را از سه آفت نگه دار: از وسواس شیطان و خواهش‌های نفسانی و غرور نادانی.

الهی: در دل‌های ما، جز تخم محبّت مکار و بر این جان‌ها جز الطاف و مرحمت مدار و بر این کشت‌ها جز باران رحمت مبار.

الهی: بر تارک ما، خاک خجالت نثار مکن و ما را به بلای خود گرفتار مکن.

الهی: همّتی ده که شوق طاعت تو افزون کند، و طاعتی ده که خشنودی تو رهنمون کند.⁽¹⁾

جویای یقین (امام محمد غزالی به موفقیت و خوشبختی رسید) (داستان)

در همه کشور عظیم سلجوقی، نظامیه بغداد و نظامیه نیشابور مثل دو ستاره روشن می‌درخشیدند. طالبان علم و جویندگان بینش، بیشتر به یکی از این دو دانشگاه عظیم هجوم می‌آوردند. ریاست و کرسی بزرگ تدریس نظامیه نیشابور، در حدود سال‌های 478 - 450 هجری، به عهده ابوالمعالی امام الحرمین جوینی بود.

صدها نفر دانشجوی جوان جدّی در حوزه تدریس وی حاضر می‌شدند و می‌نوشتند و حفظ می‌کردند. در میان همه شاگردان امام الحرمین، سه نفر جوان پرشور و بااستعداد بیش از همه جلب توجّه می‌کردند و انگشت‌نما شده بودند. محمّد غزالی طوسی، کیاهراسی، احمد بن محمّد خوافی.

سخن امام الحرمین درباره این سه نفر گوش به گوش و دهان به دهان می‌گشت که: غزالی، دریایی است موّاج؛ کیا، شیری است درّنده؛ خوافی، آتشی است سوزان. از این سه نفر نیز محمّد غزالی مبرّزتر و برازنده‌تر می‌نمود، از این رو چشم و چراغ حوزه

علمیه نیشابور آن روز، محمّد غزالی بود.

امام الحرمین در سال 478 هجری وفات کرد. غزالی که دیگر برای خود عِدْل و همپایه‌ای نمی‌شناخت، آهنگ خدمت وزیر دانشمند سلجوقی، خواجه نظام الملک طوسی کرد که محضرش ارباب فضل و دانش بود.

در آنجا نیز مورد احترام و محبت قرار گرفت و در مباحثات و مناظرات بر همه اقران پیروز شد! ضمنا کرسی ریاست نظامیه بغداد خالی شده بود و انتظار استادی بالیاقت را می‌کشید که بتواند از عهده تدریس آنجا برآید.

جای تردید نبود. شخصیّتی لایق‌تر از این نابغه جوان که تازه از خراسان رسیده بود، پیدا نمی‌شد. در سال 484 هجری قمری غزالی باشکوه و جلال تمام، وارد بغداد شد و بر کرسی ریاست دانشگاه نظامیّه تکیه زد.

عالی‌ترین مقامات علمی و روحانی آن روز، همان بود که غزالی بدان رسید. بزرگ‌ترین دانشمند زمان و عالی‌ترین مرجع دین به شمار می‌رفت. در مسائل بزرگ سیاسی روز، مداخله می‌کرد. خلیفه وقت، المقتدر باللّه، و بعد از او المستظهر باللّه

برای وی احترام زیادی قائل بودند. همچنین پادشاه بزرگ ایران ملکشاه سلجوقی و وزیر دانشمند مقتدر وی خواجه نظام الملک طوسی نسبت به او ارادت می‌ورزیدند و کمال احترام را مرعی می‌داشتند. غزالی به نقطه اوج ترقیّات خود رسیده بود و دیگر مقامی برای مثل او باقی نمانده بود که احراز نکرده باشد.

ولی در همان حال که بر عرش سیادت علمی و روحانی جلوس کرده بود و دیگران غبطه مقام او را می‌خوردند، از درون روح وی شعله‌ای که کم و بیش در همه دوران عمر وی سوسو می‌زد زبانه کشید که خرمن هستی و مقام و جاه و جلال وی را یکباره سوخت. غزالی در همه دوران تحصیل خویش، احساسی مرموز را در خود می‌یافت که از او آرامش و یقین و اطمینان می‌خواست، ولی حس تفوّق بر اقران و کسب نام و شهرت و افتخار، مجال بروز و فعّالیّت زیادی به این حس نمی‌داد. همین که به نقطه اوج ترقیّات دنیای خود رسید و اشباع شد، فعّالیّت حسّ کنجکاوی و حقیقت‌جویی وی آغاز گشت. این مطلب بر وی روشن شد که جدل‌ها و استدلالات وی که دیگران را اقناع و ملزم می‌کند، روح کنجکاو و تشنه خود او را اقناع نمی‌کند. دانست که تعلیم و تعلّم و بحث و استدلال کافی نیست، سیر و سلوک و مجاهدت و تقوا لازم است؛ با خود گفت: از نام شراب، مستی، و از نام نان، سیری، و از نام دوا، بهبود پیدا نمی‌شود. از بحث و گفتگو درباره حقیقت و سعادت نیز آرامش و یقین و اطمینان حاصل نمی‌شود.

باید برای حقیقت، خالص شد و این با حبّ جاه و شهرت و مقام سازگار نیست. کشمکش عجیبی در درون وی پیدا شد. دردی بود که جز خود او و خدای او کسی از آن آگاه نبود. شش ماه این کشمکش به صورت جانکاهی دوام یافت و به قدری شدّت کرد که خواب و خوراک از وی سلب شد. زبانش از گفتار بازمانده و دیگر قادر به تدریس و بحث نبود. بیمار شد و در جهاز هاضمه‌اش اختلال پیدا شد.

پزشکان معاینه کردند؛ بیماری روحی تشخیص دادند. راه چاره از هر طرف بسته شده بود. جز خدا و حقیقت، دادرسی نبود. از خدا خواست که او را مدد کند و از این کشمکش برهاند. کار آسانی نبود. از یک طرف، آن حس مرموز به شدّت فعّالیّت می‌کرد و از طرف دیگر، چشم پوشیدن از آن همه جلال و عظمت و احترام و محبوبیّت دشوار می‌نمود. تا آن که یک وقت احساس کرد که تمام جاه و جلال‌ها از نظرش ساقط شد. تصمیم گرفت از جاه و مقام چشم بپوشد. از ترس ممانعت مردم

اظهار نکرد و به بهانه سفر مکه از بغداد بیرون رفت، ولی همین که مقداری از بغداد دور شد و مشایعت‌کنندگان، همه برگشتند، راه خود را به سوی شام و بیت المقدس برگرداند. برای آن که کسی او را نشناسد و مزاحم سیر درونی‌اش نشود، در جامه فقرا در آمد. سیر آفاق و انفس را آن‌قدر ادامه داد تا آنچه را که می‌خواست، (یعنی یقین و

آرامش درونی) پیدا کرد. ده سال مدّت تفکّر و خلوت و ریاضت وی طول کشید.⁽¹⁾

از این داستان نتیجه می‌گیریم که او به مطالعاتش در خداشناسی و دینداری ادامه داد و به یقین رسید و به کمک خداوند بزرگ، آرامش روحی به او بازگشت و شفا یافت.

بخش هیجدهم: احترام به پدر و مادر

اشاره

احترام به پدر و مادر، گامی به سوی سعادت و خوشبختی

یکی از راه‌های رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی، نیکی به پدر و مادر است. آنان سنّ زیادتری دارند و در نتیجه تجربه بیشتری از زندگی دارند. آنان به راه‌های رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی (به علّت دارا بودن تجربه) آگاه هستند و با اطاعت از سخنان والدین و یاری آنها، راه‌های رسیدن به موفّقیّت و خوشبختی هموار می‌گردد.

«احترام به والدین لازمه خوشبختی است».⁽¹⁾

پندها و نصیحت‌های آنان می‌تواند برای ما راهگشا باشد و با اطاعت از آنان که خیر و صلاح ما را می‌خواهند، راه را از چاه تشخیص می‌دهیم و در مسیر نیک‌بختی گام برمی‌داریم تا به سرمنزل مقصود برسیم.

«مطمئن باشید! اگر تمام وسایل راحتی زندگی را فراهم نمایید، ولی به والدین احترام نکنید، خوشبخت نخواهید شد».⁽²⁾

قرآن کریم می‌فرماید:

«وَ وَصَّیْنَا الاْنْسانَ بِوالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنا عَلی وَهْنٍ وَ فِصالُهُ فی عامَیْنِ أَنِ اشْکُرْلی وَ لِوالِدَیْکَ اِلَیَّ الْمَصیرُ»⁽³⁾

«و ما به انسان درباره پدر و مادرش سفارش کردیم، مادرش او را با ناتوانی روی ناتوانی، حمل کرد و دوران شیرخوارگی او در دو سال پایان می‌یابد، (به او توصیه کردم) که برای من و برای پدر و مادرت شکر به جا آور که بازگشت (همه) به سوی من است!»

خداوند بزرگ پس از اطاعت و شکر خودش، اطاعت و احسان به والدین را سفارش کرده‌اند و در چند آیه، به این مطلب تأکید فرموده‌اند.

احادیث زیادی درباره نیکی به پدر و مادر و اطاعت از آنان نقل گردیده است که به این موضوع تأکید نموده‌اند که در این جا به ذکر چند حدیث اکتفا می‌کنیم:

رسول مکرّم اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«اَلْعَبْدُ الْمُطیعُ لِوالِدَیْهِ وَ لِرَبِّهِ فی أَعْلی عِلّییّنَ»⁽¹⁾

«کسی‌که مطیع پدرومادر وپروردگارخویش باشد، در مقام اعلای بهشت‌است».

«مَلْعُونٌ مَنْ سَبَّ أَباهُ، مَلْعُونٌ مَنْ سَبَّ أُمَّهُ»

«هر که به پدر خویش ناسزا گوید، ملعون است و هر که به مادر خویش ناسزا گوید، ملعون است».

«مَنْ أَرْضی والِدَیْهِ فَقَدْ أَرْضَی اللّهَ وَ مَنْ أَسْخَطَ والِدَیْهِ فَقَدْ أَسْخَطَ‌اللّهَ»⁽²⁾

«هر که پدر و مادر خویش را خشنود کند، خدا را خشنود کرده و هر که پدر و مادر خویش را خشمگین کند، خدا را خشمگین کرده است».

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«همانا فرزند را به پدر، و پدر را به فرزند حقّی است: حقّ پدر بر فرزند این است که فرزند، در همه چیز جز نافرمانی خدا، از پدر اطاعت کند، و حقّ فرزند بر پدر آن که: نام نیکو بر فرزند نهد، خوب تربیتش کند، و او را قرآن بیاموزد».⁽³⁾

مادر

مادر به خدا جز تو کسی یار ندارم

جز مهر تو در پرده پندار ندارم

مادر به خدا با صنمی دلبر و زیبا

بعد تو دگر وعده دیدار ندارم

مادر به خدا شاخه امید و جوانی

فرسوده و جز مشت خسی بار ندارم

مادر به خدا عشق تو زد شعله به جانم

از داغ تو جز پیکر تب‌دار ندارم⁽¹⁾

احترام به پدر، او را به خوشبختی رساند. (داستان)

در داستان گاو بنی‌اسرائیل که یک نفر از بنی‌اسرائیل به شکل مرموزی کشته می‌شود و قاتل آن معلوم نمی‌شود و موسی علیه‌السلام برای پیدا کردن قاتل دستور می‌دهد گاوی را بکشند و قطعه‌ای از بدن آن را به مقتول بزنند تا زنده شود و قاتل را معرفی کند، پس از آن که بنی‌اسراییل ایرادات بسیار گرفتند، موسی مشخصات گاو را بیان کرد و آنها به دنبال پیدا کردن گاو رفتند.

می‌گویند: این گاو در آن محیط منحصر به فرد بوده است و بنی‌اسراییل آن را به قیمت بسیار گزافی خریدند.

می‌گویند صاحب این گاو مرد نیکوکاری بود و نسبت به پدر خویش احترام فراوان قائل می‌شد. در یکی از روزها که پدرش در خواب بود، معامله پرسودی برای او پیش آمد، ولی او به خاطر این که پدرش ناراحت نشود، حاضر نشد وی را بیدار سازد و کلید صندوق را از او بگیرد، در نتیجه از معامله صرف‌نظر کرد. و به قول بعضی فروشنده حاضر می‌شود آن جنس را به هفتاد هزار بفروشد به شرط این که نقد

بپردازد، و پرداختن پول نقد مقیّد به این بوده است که پدر را بیدار کند و کلید صندوق را از او بگیرد، ولی جوان مذکور حاضر می‌گردد که به هشتاد هزار بخرد ولی پول را پس از بیداری پدر بپردازد!

بالاخره معامله انجام نشد. خداوند به جبران گذشت این جوان، معامله پرسود بالا را برای او فراهم می‌سازد.

بعضی نیز می‌گویند: پدر پس از بیدار شدن از ماجرا آگاه می‌شود و گاو را به پاداش این عمل به پسر خود می‌بخشد که سرانجام آن سود فراوان را برای او به بار می‌آورد.⁽¹⁾

بخش نوزدهم: آراستگی و زیبایی

اشاره

آراستگی و زیبایی، گامی به سوی سعادت و کامیابی

افلاطون می‌گوید:

«زیبایی، امضایی است که خداوند بر صورت اشخاص می‌گذارد».⁽¹⁾

زیبایی انسان، تأثیر مستقیم بر اطرافیان دارد. عدّه زیادی شخص زیباروی را دوست دارند و او را گرامی می‌دارند.

انسان زیبا نزد عدّه‌ای از افراد عزیز است و اگر با زیبایی باطن و خوشخویی و ادب درآمیخته باشد، نزد همگان عزیز و محترم است.

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«زیبایی ظاهر خوب‌رویی، و زیبایی باطن خوش‌خویی است».⁽²⁾

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله:

«اِنَّ اللّهَ جَمیلٌ وَ یُحِبُّ الْجمالَ»⁽³⁾

«خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد».

«وَ سُئِلَ علیه‌السلام عَنْ قُوْلِ الرَّسُولِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله «غَیِّرُوا الشَّیْبَ، وَ لاتَشَبَّهُوا بِالْیَهُوِد» فَقالَ علیه‌السلام: اِنَّما قالَ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ذلِکَ وَ الدّینُ قَلَّ، فَاَمَّا الآنَ وَ قدِ اتَّسَعَ نِطاقُهُ، وَ ضَرَبَ بِجِرانِهِ، فَأمْرُؤٌ وَ ما اخْتارَ»⁽⁴⁾

«از امام علیه‌السلام پرسیدند: که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود: موها را رنگ کنید، و خود را شبیه یهود نسازید، یعنی چه؟ فرمود: پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله این سخن را در روزگاری فرمود، که پیروان اسلام اندک بودند، امّا امروز که اسلام گسترش یافت، و نظام اسلامی استوار شده، هرکس آنچه را دوست دارد، انجام دهد».

زیبایی، یک نعمت الهی است و باید در حفظ این نعمت الهی کوشا باشیم.

امروزه برای حفظ پوست، کرم‌های مختلفی وجود دارد که باید با استفاده از آنها پوست خویش را از آفات، سرما و گرما حفظ کنید. رنگ موهای مختلف وجود دارد، می‌توانید موهای خویش را رنگ بزنید.

به امام علی علیه‌السلام گفتند: «چه شد موی خود را رنگ می‌کردی؟ حضرت فرمود: رنگ کردن مو، آرایش است، امّا ما در عزای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به سر می‌بریم».

قال الامام الصادق علیه‌السلام:

«أَلْبِسْ وَ تَجَمَّلْ فَاِنَّ اللّهَ جَمیلٌ یُحِبُّ الْجَمالَ وَلْیَکُنْ مِن حَلال»⁽¹⁾

«لباس زیبا بپوش؛ زیرا خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد. امّا باید از حلال باشد».

قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله:

«الشَّعرُ الحَسَنُ مِن کِسْوَةِ اللّه فَأَکْرِمُوهُ»⁽²⁾

«موی زیبا پوششی خدایی است؛ پس آن را ارج نهید».

نبیّ اکرم اسلام حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمایند:

«هرکس مو بگذارد، باید خوب به آن برسد وگرنه کوتاهش کند».⁽³⁾

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرمایند:

«خداوند عزّوجلّ زیبایی زن را در رخسار او و زیبایی مرد را در گفتارش قرار داده است».⁽⁴⁾

پس انسان باید لباس‌های پاک و تمیز و مرتّب بپوشد، و با آرایش و رنگ مو، موهای خود را حالت دهد، و همچنین زیبایی خویش را از هرگونه آفتی حفظ کند.

زیبایی و محبوبیّت(شعر)

شاهد آن‌جا که رود عزّت و حرمت بیند

ور برانند ز خدمت، پدر و مادر خویش

پر طاووس در اوراق مصاحف دیدم

گفتم این منزلت، از قدر تو می‌بینم بیش

گفت: خاموش، که هرکس که جمالی دارد

هر کجا پای نهد، دست نیارندش پیش⁽¹⁾

زیبایی - قاآنی شیرازی

تو در خوبی و زیبایی چنان امروز یکتایی

که خورشید ار به خود بندی به زیبایی نیفزایی

حدیث روز محشر هر کسی در پرده می‌گوید

شود بی‌پرده آن روزی که روی از پرده بنمایی

چه نسبت با شکر داری که سر تا پای شیرینی؟

چه خویشی با قمر داری که پا تا فرق زیبایی؟

مگر همسایه نوری که در وهمم نمی‌گنجی؟

مگر همشیره حوری که در چشمم نمی‌آیی؟

به هرجا رو کنی در روشنی چون ماه مشهوری

به هرجا پا نهی در راستی چون سرو یکتایی

جمال خوبرویان را به زیور زینت افزاید

تو گر زیور به خود بندی به خوبی زیور افزایی

اگر خواهد خدا روزی که هستی را بیاراید

تو را گوید تجلّی کن که هستی را بیارایی

گنه کن هرچه می‌خواهی و از محشر مکن پروا

که با این چهره در دوزخ دَرِ فردوس بگشایی⁽¹⁾

الگوی زیبایی و آراستگی

آراستگی سر و صورت و وضعیّت موی چهره و سر، از نشانه‌های واضح اهمّیّت دادن به این سنّت اسلامی است. رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در آینه نگاه می‌کردند و موی سر خود را مرتّب می‌ساختند و خود را برای خانواده آراسته می‌کردند، و برای برادران دینی هم خود را می‌آراستند:

«وَ کانَ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یَنْظُرُ فِی الْمِرآةِ وَ یُرَّجِلُ وَ جَمَّتَهُ وَ یَمْتَشِطُ وَ رُبّما نَظَرَ فِی الماءِ وَ سَوّی جَمَّتَهُ فیهِ وَ لَقَد کان یَتَجَمَّلُ لِأَصْحابِهِ فَضْلاً عَلی تَجَمُّلِهِ لاِهْلِهِ»⁽²⁾

نیز نقل شده است که وقتی همسرش عایشه، دید که آن حضرت در ظرف آبی نگاه می‌کند که در اتاق اوست و خود را می‌آراید، گفت: «پدر و مادرم فدایت! تو پیامبری و بهترین آفریدگان، چرا چنین می‌کنی؟» فرمود:

«اِنَّ اللّهَ تَعالی یُحِبُّ مِنْ عَبْدِهِ اِذا خَرَجَ اِلی اِخْوانِهِ أَنْ یَتَهَیَّأَ لَهُمْ وَ یَتَجَمَّلَ»⁽³⁾

«خداوند از بنده‌اش این را دوست دارد که هرگاه نزد برادران دینی‌اش بیرون می‌رود، خود را برای آنان آماده و آراسته سازد».

روشن است که این شیوه، سبب جذب و توجّه دیگران می‌شود و نفوذ دعوت تبلیغی یک پیشوا را افزایش می‌دهد.

از نشانه‌های دیگر آراستگی، استفاده از عطریّات است که هم عامل نشاط و روحیه خود شخص معطّر است و هم به دیگران نشاط و شادی می‌بخشد.

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آن قدر عطر بر سر و صورت خود می‌زدند که گاهی جلوه و برّاقی آن در موهای سرشان دیده می‌شد، با مشک و عنبر خود را خوشبو می‌ساختند، گاهی هم با عود خود را معطّر می‌کردند... .⁽¹⁾

قال الصادق علیه‌السلام:

«کانَ رَسُولُ اللّهِ یُنْفِقُ عَلَی الطّیبِ أَکْثَرَ ما یُنْفِقُ عَلَی الطَّعامِ»⁽²⁾

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به این نکته آن‌قدر اهمیّت می‌دادند و معطّر می‌کردند که هرگاه از کوچه و گذرگاهی می‌گذشتند، پس از عبورش، آنان که از آن مسیر می‌گذشتند، از بوی خوش بر جای مانده، می‌دانستند که پیامبر از این کوچه گذشته است!

هرگاه عطری به ایشان عرضه می‌شد، از آن استفاده می‌کردند و می‌فرمودند: بوی آن خوش است و سنگینی هم ندارد! و استفاده از بوی خوش را همیشه دوست داشتند و از آن لذّت می‌بردند.⁽³⁾

به فرموده امام صادق علیه‌السلام رسول خدا، هر جمعه عطر می‌زدند و خود را خوشبو می‌ساختند و اگر عطری هم در اختیار نداشتند، روسری بعضی از همسرانشان را آب پاشیده و بر سر و روی خود می‌کشیدند تا خوشبو گردند:

«کانَ رَسُولُ اللّهِ یَتَطَیَّبُ فی کُلِّ جُمْعَةٍ فَاِذا لَمْ‌یَجِدْ، أَخَدَ بَعْضَ خُمُرِ نِسائِهِ فَرَشَّهُ بِالماء وَ یَمْسَحُ بِهِ».⁽⁴⁾

سیره اخلاقی و رفتاری پیامبر اعظم، ص 57 - 61.

بخش بیستم: اعتماد به نفس

اشاره

اعتماد به نفس، گامی به سوی موفقیت و خوشبختی

یکی از راه‌های رسیدن به موفقیّت و خوشبختی، اعتماد به نفس است. کسانی که در زندگی اعتماد به نفس دارند، بیماری‌های روحی مانند انزوا، گوشه‌گیری، افسردگی، ترس‌های بی‌مورد و ... ندارند. افکارشان مثبت است و از تفکّر منفی پرهیز دارند. بانشاط و سالم هستند. فرصت را غنیمت شمرده، هر روز گامی برای نزدیک شدن به هدف خویش برمی‌دارند. آنها از تعیین اهداف جدید ترسی به خود راه نمی‌دهند و در راه رسیدن به سرمنزل مقصود هیچ‌گونه توجیهی نمی‌نمایند، مانند این که «من در حد خود به این هدف رسیده‌ام، و بیشتر از این نمی‌خواهم به راه خویش در راه مقصود گام بردارم!!» یا «من از اوّل گفته بودم تا مرحله نهایی این کار ادامه نمی‌دهم». افراد بااعتماد بدون بهانه‌جویی به مقصود نهایی خویش نایل می‌شوند و از رسیدن به سرانجام موفقیّت‌آمیز رضایت دارند.

افراد بدون اعتماد، ناامید، مأیوس، بی‌روح و تندخو هستند و توانایی، صبر، استقامت و شکیبایی را تا گام آخر ندارند. ترس‌های بی‌مورد در درون آنان وجود دارد و در چهره بعضی از آنان، دلهره، اضطراب، نگرانی و امراض روحی دیگر مشخص است. افراد بی‌اعتماد، منفی‌گرا هستند و از تفکّر مثبت روگردانند.

معنی اعتماد به نفس

اعتماد به نفس، به معنی خودباوری است، و هنگامی که خودتان را باور کنید، اعتماد به نفس دارید. بعضی از افراد اعتماد به نفس را با غرور و خودبینی اشتباه می‌کنند، و با تعریف‌هایی از خویش مغرور و خودپسند هستند، در صورتی که خودباوری تعریف از خویشتن نمودن نیست و با این رذیلت اخلاقی هیچ گونه ارتباطی ندارد.

یکی از رموز موفقیّت، داشتن روحیّه خودباوری و اعتماد به نفس است. اعتماد به نفس به معنای خوداتّکایی است و نقطه مقابل، اعتماد به انسان‌های دیگر است.⁽¹⁾

انواع اعتماد به نفس

1- علمی، رفتاری.

2- معنوی.

3- اعتماد به نفس روحی.

الف) اعتماد به نفس علمی، رفتاری:

در نوع اوّل معنای اعتماد به نفس و راههای بااعتماد شدن را می‌یابید. اهمیّت و ویژگی‌های اعتماد به نفس و افراد بااعتماد را فرا می‌گیرید، با ضررهای ناشی از عدم اعتماد آشنا می‌شوید و...

پس از آگاهی از این موضوع و مطالعه کتاب‌های مربوط به آن، و الگوبرداری از افراد بااعتماد عملاً در این راه گام برمی‌دارید و هر روز بیشتر از روز قبل با تمرین و ممارست، اعتماد به نفس را در وجود خویشتن زنده می‌نمایید و به سرانجام موفقیّت و خوشبختی نایل می‌شوید. و با رفتار خویش فرد بااعتماد می‌گردید تا این که اعتماد به نفس جزء ذات و معنی شما گردد.

ب) اعتماد به نفس معنوی:

اعتماد به نفس معنوی، اعتماد و ایمان به خداوند بزرگ است. اعتماد و ایمان به این که خداوند متعال، آفریننده جهان هستی است. او نباتات، حیوانات و انسان را آفریده است و راه سعادت و خوشبختی را به ما نشان داده است. ما با توکّل به خداوند منّان نیروی نامرئیِ تازه‌ای می‌گیریم و به اعتماد ما افزوده می‌گردد.

با اراده‌ای قوی و با استقامت و پایداری از پای نمی‌نشینیم تا به اهداف خود نایل گردیم. او را می‌خوانیم و از او یاری می‌طلبیم، آغاز کارها را با نام او شروع نموده و با توکّل به او، با تصمیم جدّی به سرانجام نیکبختی خواهیم رسید.

انسان، دارای روح بلند و عزّت نفس و دارای استعدادهای شگفت‌انگیز خدادادی است. خداوند متعال توان انجام هر کاری را در وجود آدمی نهفته است، تنها کشف و استفاده از آن مهم است. وجود انسان همچون جهان هستی است که تمام نیازهای زیستی بشر در آن به امانت ذخیره گشته، امّا کشف و بهره‌برداری از آن و به کارگیری آن همه ذخایر را به دست انسان داده است.

انسان جوهره‌ای است که توان خلیفة اللّه شدن را دارد، او گوهر گران‌قدری است که تاج «وَ لَقَد کَرَّمنا بَنی آدَمَ»⁽¹⁾بر سرش نهاده شد و در کمالات و معنویّات می‌تواند به «قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی»⁽²⁾برسد، می‌تواند به معراج رود و پا بر فرق هستی بگذارد؛ تا جایی که جبرئیل امین از حرکت و از رفتن و اوج گرفتن باز ماند.

«... اسلام جهت کشف استعدادهای انسان و ظهور و بروز جوهره گران‌قدر او، وی را به استقلال فرا خوانده است».

استغنا و بی‌نیاز دانستن خود از دیگران، از صفات مؤمن و از کمالات اوست. مؤمن خود را از همه کس، جز خدا، بی‌نیاز می‌داند و اظهار عجز، زبونی و ناتوانی

نمی‌کند. لذا طمع داشتن، از صفات رذیله و پست و گدایی کردن برای امور دنیا و مادّیات، از صفات مؤمن نیست.

جوان مسلمان قبل از هر چیز باید به خود متّکی باشد، اعتماد به نفس داشته باشد و بداند که می‌تواند؛ زیرا «مَنْ جَدَّ وَجَدَ»؛⁽¹⁾«جوینده، یابنده است».

ایمان به توانستن است که به انسان قدرت، شجاعت و پشتکار می‌دهد و بالاخره او را به مقصد می‌رساند. این مسأله با خودرأی بودن و بی‌اعتنایی به دیگران فرق می‌کند. مشورت و استفاده از تجربه و عقل دیگران کار خردمندانه‌ای است.

کسی که می‌خواهد اعتماد به نفس داشته باشد باید از تجربه دیگران بهره گیرد، عقل دیگران را به عقل خود بیافزاید. ولی خودباوری و اعتماد به نفس را هیچ جوانی نباید از دست بدهد.

هر که نان از عمل خویش خورد

منّت حاتم طایی نبرد⁽²⁾

ج) اعتماد به نفس روحی:

هنگامی که بااعتماد شدیم، بیماری‌های روحی از قبیل ترس‌های بی‌مورد، دلهره و اضطراب، افسردگی و... جای خود را به ترس‌های صحیح و یا شجاعت، نشاط و سلامتی خواهد داد. علاوه بر این که فرد موفّق و خوشبختی هستیم از سلامت روحی و جسمی نیز برخورداریم. زیرا روح سالم در بدن سالم است.

بنابراین، برای اعتماد بیشتر، به سلامت جسمی خود بها بدهید. از رژیم غذایی مناسب، خواب، ورزش، تفریح و... غافل نمانید. مانند این که: گاهی از اوقات یک قوری چایی تهیه کنید و در فراغت بال چایی بنوشید، و یا این که گاهی اوقات یک دوش آب گرم بگیرید.

بیماری‌های روحی ناشی از عدم اعتماد به نفس

1- احساس انزوا و تنهایی.

2- دستپاچگی و ناشی‌گری.

3- ترس و ضعف.

4- بی‌ارزشی، بی‌فایدگی و ناقابل بودن.

5- گناهکاری و سزاوار سرزنش.

6- بدبینی و هدفی برای سعی و تلاش نداشتن.

7- بی‌روحی و افسردگی.

8- کج‌فهمی.

9- از این که می‌بینیم زندگی بدون این که لذّتی از آن ببریم در حال گذر است، مأیوس و ناامیدیم.

10- تندخویی و رنجیدگی.

«افراشته و مقتدرانه با حالت آرامش و گام‌های استوار راه بروید. ثابت شده افرادی که چنین راه می‌روند، به خود اعتماد دارند».⁽¹⁾

دارا بودن آرامش، از سلامت روحی نشأت می‌گیرد. بنابراین افراد بااعتماد از سلامت روحی و آرامش برخوردارند.

حالت قامت و بدن شما نشان‌دهنده اطمینان به نفس و قدرت شخصی شما می‌باشد. سعی کنید تا حدّ امکان راست و صاف بایستید. هنگامی که می‌نشینید، از کج و کوله شدن خودداری کنید. صورت خود را با دستان نپوشانده و دست‌های خود را به هم نفشرید».⁽²⁾

نشانه‌های بالا همچون صورت خود را با دستان پوشاندن و دست‌های خود را به هم فشردن متألّم از دردهای روحی است. بنابراین، اعتماد به نفس بهتر در بهبود امراض روحی مؤثّر و مفید است.

(داستان)

اکنون داستان دوران بچّگی «گیل لیندن فیلد» را بخوانید. او پس از تحمّل سختی‌ها و مشکلات، یکی از بهترین نویسندگان معاصر، لقب گرفته است. کتاب «اعتماد به نفس برتر» (یکی از پرفروش‌ترین کتاب‌های بین‌المللی و ده‌ها کتاب دیگر) از اوست.

من دوران بچّگی داشتم که اعتماد به نفس را از دل هر مرد و زن و جانداری خالی می‌کرد. به خاطر الکلی بودن مادرم، بیشتر سال‌های بچّگی‌ام را در پرورشگاه‌ها گذراندم. من دختر بزرگ و فرزند ارشد خانواده بودم و برای مراقبت از برادر و خواهرم، احساس مسؤولیت می‌کردم. به یاد دارم که حتّی وقتی بچّه کوچکی بودم، نیازهای سخت و بد خانواده را درک می‌کردم و سعی داشتم که راه‌هایی پیدا کنم که از عهده آنها برآیم. به سرعت فهمیدم که باید سیمایی از اعتماد به نفس و خوش‌بینی اتّخاذ کنم که ترس‌هایم را بپوشاند و اطمینان مجدّد برایم ایجاد کند.

در مواقع زیادی تلاشم در راه مواظبت از خودم و برادر و خواهرم به وسیله افراد بزرگسال مورد خنده قرار می‌گرفت. بعضی از کارهایی که من انجام می‌دادم شاید برای هر شخصی خنده‌دار به نظر می‌رسید؛ مثلاً موقعی که هفت ساله بودم با برادر و خواهر کوچکم در خانه تنها بودم. سعی کردم برای خواهرم که از شدّت گرسنگی داد و فریاد می‌کرد، شام درست کنم. همان‌طور که روی صندلی و کنار چراغ خوراک‌پزی ایستاده بودم و مشغول جوشاندن تعدادی سیب‌زمینی پوست‌نکنده و کثیف بودم، پلیس در خانه را شکست و آن را باز کرد. یک مددکار اجتماعی به طرف آشپزخانه آمد و هنگامی که با آنچه انجام می‌دادم رو به رو شد، خندید و پلیس را صدا کرد تا صحنه را ببیند. پلیس نیز از این کار من خنده‌اش گرفت. همان‌طور که پیش‌بینی می‌کنید، خواهرم را به سرعت از تحت مراقبت من بردند و شاهد بردن او به یک

شیرخوارگاه بودم و با سکوت، صحنه را تماشا می‌کردم. سپس من و برادرم را به یک مؤسسه بزرگ‌تر و حتّی در میان افرادی بی‌شخصیّت‌تر بردند که خاطره شادی از آن در ذهن ندارم.

زندگی ما برای سالیان زیاد با آشفتگی ادامه یافت. در آن روزها مراقبت از کودک در شیرخوارگاه‌ها دور از کمال محسوب می‌شد و معمولاً ما را تهدید می‌کردند و از لحاظ جسمی ما را وادار به کار و مورد سوءاستفاده قرار می‌دادند. طریقه‌ای که به ما لباس می‌پوشاندند، نشان می‌داد که ما از شهروندان درجه دو هستیم. فقط گه‌گاهی ما را از این طریق زندگی بیرون می‌بردند تا در هفته و تعطیلات در میان آداب متفاوت اقوام و خانواده شاغل و طبقه متوسط پدرم بگذرانیم. ما هر جا بودیم، احساس غربت می‌کردیم، ولی یاد گرفتیم که در مقابل رحم و شفقت‌های کم و ناچیز سپاسگزار باشیم.⁽¹⁾

نتیجه

گیل لیندن فیلد در دوران بچّگی با چنین وضع ناگواری زندگی می‌کرده است، ولی همان طور که خودش هم در داستانش گفته است، انواع اعتماد به نفس را در خویشتن تقویت نمود، (علمی، رفتاری، معنوی، روحی) و به اعتماد به نفس برتر دست یافته است و در ایّام جوانی، نویسنده‌ای بزرگ شده است.

اوّلین گام در راه اعتماد به نفس برتر

اوّلین قدم در راه بااعتماد شدن، غنیمت شمردن فرصت است. از همین حالا به سوی سرمنزل مقصود حرکت نماییم، و هر روز بدون بهانه‌تراشی به حرکت خویش در راه مطلوب ادامه دهیم. اگر حرکت به سوی اهداف خویش را به فردا و فرداها

موکول نماییم، شخصی بی‌اعتماد هستیم. بنابراین برای تقویت اعتماد به نفس در خویشتن، فرصت را غنیمت شمرده و هر روز گامی به جلو برداریم.

اعتماد به نفس و شکست

شخص بااعتماد از شکست ترسی به خود راه نمی‌دهد و شکست را مقدّم بر پیروزی می‌داند. او از شکست، درس‌های زیادی می‌آموزد و تجربه کسب می‌نماید. در هنگام شکست‌ها دست از هدف نمی‌کشد و با تجربه افزون‌تری به دنبال موفقیّت است، تا به پیروزی برسد.

موانع اعتماد به نفس

2.جنبه‌های مختلف شخصیت و مجموعه رفتار خودتان را از نظر زیستی

(جسمانی)، ذهنی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی مورد بررسی قرار دهید. مطمئن باشید که شما دچار ضعف شخصیّتی نیستید، لذا بر سلامت کامل شخصیّت خود اطمینان حاصل کنید.⁽²⁾

بعضی از موانع اعتماد به نفس و راههای مقابله با آن به طور اجمالی در بالا آمده است، شما می‌توانید تا حدّ امکان آن موانع را به وسیله تمرین و ممارست از خود دور نمایید و شخصیّت خویش را با اعتماد به نفس عجین سازید.

یکی از موانع اعتماد به نفس، تقلید کورکورانه است. تقلید از کسانی که اعتماد ندارند ما را در این راه تضعیف می‌کند. بنابراین، باید از الگوهای بااعتماد درس بگیریم و با آنان دوست شویم تا اثرات اعتماد آنان در ما زیادتر گردد.

«کاترین پاندر» می‌گوید:

«یکی از راه‌های فرح‌انگیز ایجاد و پرورش اعتماد به نفس، تماس با کسانی است که دارای اعتماد به نفس هستند».⁽²⁾

همان طور که قبلاً گفتیم شکست مقدّمه پیروزی است. باید از شکست‌ها درس بگیریم و تجربه بیاموزیم و افکار منفی نیز یکی از موانع اعتماد به نفس است. بنابراین، در این راه، افکار مثبت را به ذهن خویش تراوش دهیم. ولی مواظب باشیم خویش را در راه رسیدن به هدف گول نزنیم.

«اگر اعتماد به نفس را می‌خواهید، اما به طور معمول از داشتن آن بی‌بهره‌اید، همین امروز فقط برای یک بار کاری کنید که در این جهان مادی خود را دارای اعتماد به نفس حسّ کنید».⁽⁴⁾وین دایر

نداشتن اراده قوی و عمل نیز از موانع اعتماد به نفس است. پس باید با اراده‌ای قوی⁽¹⁾موانع اعتماد به نفس را کنار بزنیم و بر مشکلات فایق آییم.

راه‌های تقویت اعتماد به نفس

نشانه‌های موفقیّت‌آمیز اعتماد به نفس

(داستان)

بی‌گمان داستان‌های فراوانی از زندگی کسانی شنیده‌اید که از هیچ شروع کرده و در شغل خود به شکلی باورنکردنی موفّق شده‌اند. ممکن است داستان مردی را که فروش مرغ سوخاری را در یک شهر کوچک شروع کرد و سپس آن را به کار و تجارتی 20 میلیون دلاری تبدیل نمود، شنیده باشید. شاید هنگامی که داستان زندگی او را خواندید یا شنیدید پیش خودتان فکر کردید، چه شانسی؟! به موقع شانس به او رو کرده و او هم توانسته از آن استفاده کند!

امّا دیگر این قسمت داستان را کسی برایتان تعریف نکرده که او چند بار شکست خورده و سرمایه‌اش را از دست داد و مجبور شد دوباره از صفر شروع کند. بارها با مشکلات بزرگی رو به رو شد که فکر نمی‌کرد بتواند از آنها جان سالم به در ببرد. امّا

این میلیونر چه چیزی داشت که اغلب ما نداریم؟

او به خودش اعتماد داشت و می‌دانست که هرگز از پا نخواهد نشست. هر اتّفاقی که می‌افتاد برای او کوچک‌ترین اهمیّتی نداشت. شاید نمی‌دانست که چگونه می‌خواهد به حرکت ادامه دهد، یا راه درست آن کدام است. فقط می‌دانست مأیوس نخواهد شد. او اعتماد داشت که هرگز نمی‌خواهد جا بزند، حتّی موقعی که اشتباه می‌کرد و شکست می‌خورد.⁽¹⁾

اعتماد به نفس راه رسیدن به موفقیت و خوشبختی

«بهترین دستور زندگانی این است که اعتماد به نفس داشته باشید».⁽²⁾میکل‌آنژ

میکل‌آنژ بهترین دستور زندگی را که باعث موفقیّت و خوشبختی می‌شود، اعتماد به نفس دانسته است. بلی! اعتماد به نفس یکی از بهترین دستورهای زندگی است که انسان را به موفقیّت و خوشبختی سوق می‌دهد و عدم اعتماد به نفس موجب بدبختی و فلاکت است.

وین دایر درباره اعتماد به نفس و ارتباط به موفقیّت و خوشبختی چنین می‌گوید:

«همیشه اعتماد به نفس خویش را حفظ کنید و به دیگران نیز مجال ندهید آن را سست و متزلزل سازند و بدانید که خودکم‌بینی و عدم اطمینان مانعی بر سر راه موفقیّت و کامیابی است. کسی که قدرت خلاّقه درونی و ارزش‌های وجودی خویش را باور دارد، هرگز در برابر مشکلات سر فرود نخواهد آورد».⁽³⁾

بنابراین، عدم اعتماد به نفس مانعی در راه رسیدن به سرانجام موفقیّت و خوشبختی است. افراد با اعتماد این مانع را از سر راه خویش برداشته‌اند و در مسیری بدون سنگلاخ و مانع به سوی سرمنزل مقصود در حرکتند.

اُشو درباره این موضوع چنین می‌گوید:

«کسی که به خودش اعتماد می‌کند، به زیبایی‌اش شناخت می‌یابد. به این شناخت می‌رسد که هرقدر بیشتر به خود اعتماد کنی، بیشتر شکوفا می‌شوی؛ بیشتر در حالتی از رهایی و فراغی بال قرار داری، هرقدر بیشتر در صلح و صفا و آسودگی خیال باشی، ساکن‌تر و خنگ‌تر و ساکت‌تری».⁽¹⁾

بنابراین، اعتماد به نفس انسان را شکوفا می‌سازد، و او را به راحتی به سرانجام نیکبختی می‌رساند و در این راه از آسودگی و آرامش درونی بهره‌مند است و از ناراحتی‌های جسمی و روحی به دور است.

هیلر ویلمن گنجینه‌های طالع و خوشبختی را در اعتماد به نفس جستجو می‌کند و می‌گوید:

«طالع با گنجینه‌های خود به استقبال کسانی می‌رود که با اعتماد به نفس و جرأت بسیار در جستجوی حق خویش‌اند. شانس و اقبال به معنای استفاده به جا از فرصت‌های پیش آمده است. شانس به معنای توانایی درک موفقیّت‌ها و انتخاب بهترین‌هاست».⁽²⁾

کاترین پاندر اعتماد به نفس را توانگری می‌داند و در تعریف توانگری می‌گوید:

«گویاترین تعریف برای توانگری «اعتماد به نفس» است. اعتماد به نفس یعنی ایمان به توانایی‌های ذاتی و استعدادهای فطری خویش و ایمان به یاری خدا در پرورش و گسترش آنها».⁽³⁾

شیلر اعتماد به نفس را تنها راه موفقیّت می‌داند:

«در دنیا تنها کسی موفّق می‌شود که به انتظار دیگران ننشیند و همه چیز را از خود بخواهد».⁽¹⁾

دانیل دیفو عظمت واقعی را در اعتماد به نفس می‌داند:

«عظمت واقعی این است که بر نفس خود مسلّط باشید».⁽²⁾

سعید نفیسی درباره اعتماد به نفس چنین می‌گوید:

«هیچ چیز بیش از نیروی درونی، بیش از اعتماد به نفس، شخص را قوی و نیرومند نگه نمی‌دارد، وقتی که این قوّت باطنی متزلزل شود، یک باره قوای بدنی شخص فرو می‌ریزد و او را از پای در می‌آورد».

«پوشه» شرط اساسی کامرانی را اعتماد به نفس می‌شمارد:

«بر خویشتن تکیه کنید و این و آن را پیرو نشوید. شرط اساسی کامرانی اعتماد به نفس است».⁽³⁾

«تا بر مکارم اخلاق خویش اعتماد نکنیم و آنچه را که از دیگران می‌خواهیم از خود نطلبیم، بر هیچ گونه کار بزرگی توان نیابیم و نامی پایدار از خویشتن در روزگار نگذاریم».⁽⁴⁾یکی از بزرگان

رمز انجام دادن کارهای بزرگ، اعتماد به نفس در ابعاد مختلف آن است، اعتماد به نفس رفتاری، معنوی و روحی رمز فایق آمدن بر مشکلات و گرفتاری‌های بزرگ و موفقیّت و کامیابی در اهداف بزرگ است.

اعتماد به نفس در تمامی جوانب آن به آسانی ما را به آرمان‌های بزرگ رهنمون می‌سازد و در زندگی نامی نیک از خویش برجا خواهیم گذاشت، چنانچه «امرسون» گفته است:

«مردی که از تمام مساعدت‌های خارجی چشم بپوشد و آن را دور اندازد و شخصا وارد میدان شود، به نیروی خود برپا ایستد، او همان مردی است که

نیرومندی و موفقیّت را برایش پیش‌بینی می‌کنم».⁽¹⁾

«هرکس که بر نفس خود مالک شد، عزیز شد و بر نفوس دیگران نیز مالک و مستولی شد».⁽²⁾سهل بن عبداللّه

بنابراین، اعتماد به نفس موجب عزیزشدن نزد دیگران است، کسی که از حیث رفتاری، معنوی و روحی متّکی به خود است و خویش را محتاج به دیگران نمی‌پندارد، دستِ نیاز به سوی دیگران دراز نمی‌کند و به نفس خویش تکیه دارد و بدون سلب آسایش از دیگران با آرامش به سوی اهداف بلند خویش در حرکت است و طبیعتا نزد مردم عزیز است.

او آزادی فردی را کسب کرده است و در قید و بند رذیلت‌های نفسانی نیست. با تکیه بر نفس خویش اسیر قید و بندهای نفس امّاره نیست، همچنین اسیر دوستان، آشنایان و کلاً مردم اجتماع نیست، زیرا متّکی به خود است، و به خوبی با تسلّط و آرامش و بدون احتیاج به دیگران راه خویش را ادامه می‌دهد.

پرسیس نیز می‌گوید:

«هرکس قادر به تملّک و اداره نفس خود باشد، آزادی حقیقی را به دست آورده است».⁽³⁾

اعتماد به نفس از دیدگاه نهج‌البلاغه

حضرت علی علیه‌السلام در آخر خطبه 176 نهج‌البلاغه می‌فرمایند:

«یا أَیُّهَا النّاسُ طُوبی لِمَن شَغَلَهُ عَیْبُهُ عَنْ عُیُوبِ النّاسِ»⁽⁴⁾

«ای مردم، خوشا به حال کسی که عیب‌شناسی نفس، او را از عیب‌جویی دیگران باز می‌دارد».

اعتماد به نفس از دیدگاه بزرگان

«مطمئنم که مهارت‌های افزایش اعتماد به نفس را می‌توان به آسانی فرا گرفت و هنگامی که همه آنها به طور مرتّب و منظّم تمرین بشوند، بدون تردید، زندگی شخص را بهبود خواهند داد».⁽¹⁾

«هیچ کس نمی‌تواند بدون اجازه و موافقت شما باعث شود شما احساس پستی و حقارت کنید».⁽²⁾ایلینر روزولت

«هدف نهایی شما این است که احساس اطمینان داشته باشید، نه این که فقط مطمئن به نظر برسید».⁽³⁾گیل لیندن فیلد

«شاید یکی از آشکارترین نشانه‌های کمبود اعتماد به نفس، مشکل مداوم در تصمیم‌گیری باشد. این مشکل گاهی اوقات، در اضطراب و رفتار تعلّل‌آمیز (امروز و فردا کردن) نمایان می‌شود؛ امّا می‌تواند شکل مخالفی نیز به خود بگیرد. افراد غالبا خیلی سریع تصمیم‌گیری می‌کنند؛ زیرا تمایل دارند راه آشنا و بی‌دردسر را انتخاب کنند و این بدین معنی است که در عمل، از تصمیم‌گیری واقعی خود خودداری می‌کنند».⁽⁴⁾گیل لیندن فیلد

«مردم به او معمّای چند تکّه‌ای می‌گویند که با کوچک‌ترین مشکلی فرو می‌ریزد».⁽⁵⁾آنون

«افزایش اعتماد به نفس مهارتی است که هر کس برای ادامه زندگی طبیعی روزمره و طلب حق خود به آن احتیاج دارد».⁽⁶⁾

«اگر به دیگران اعتماد نمی‌کنید، این بدان دلیل است که به خودتان اعتماد ندارید

و از خودتان حمایت نمی‌کنید، تکیه‌گاه و پشتیبانی برای خودتان ندارید. اگر واقعا همین جا از آنِ خودتان باشید، پس به خودتان اعتماد می‌کنید و آنگاه که به خودتان اعتماد کردید، به دیگران نیز اعتماد خواهید کرد».⁽⁷⁾لوئیزهی

«شما در حال طیّ فرآیندی هستید که باید براساس آن بهترین دوست خود باشید؛ دوستی که از بودن با وی به وجد درآیید».⁽¹⁾لوئیزهی

«اگر از اعتماد به نفس بهره‌ای ندارید به کاری بپردازید که در نتیجه آن نسبت به خود احساس رضایت کنید».⁽²⁾وین دایر

«برای یافتن مفاهیم و آرمان‌های ژرف و عمیق زندگی، نباید تنها در آراء و عقاید دیگران به جستجو پرداخت، بلکه باید به هوشمندی و اقتدار باطن خویش متوسّل شد».⁽³⁾وین دایر

«تنها زمانی نعمت و فراوانی و ثروت بیکران در زندگی شما پدید می‌آید که باور کنید برای شادمانی و کامروایی کمبودی ندارید، آن‌گاه با احساس ضعف از توانایی خود به استقبال زندگی بروید و از لحظه به لحظه آن کام بجویید».⁽⁴⁾وین دایر

«وقتی تردیدهای ذهن شما به یقین تبدیل شوند، قابلیّت لازم برای شکوفا شدن و به کمال رسیدن و همچنین نیروی دست‌یابی به منظور غایی و نهایی زندگی به شما عطا خواهد شد».⁽⁵⁾وین دایر

«اگر اعتماد به نفس داشته باشید برای آغاز هر کار و حرکتی تنها باید خود را متقاعد کنید، امّا اگر فاقد چنین موهبتی باشید، برای ارزیابی هر تصمیم و هدفی باید دست نیاز به سوی دیگران دراز کنید و داوطلب قربانی شدن باشید».⁽⁶⁾وین دایر

«مدارسی که از دانش‌آموزان انتظار نمره بیست دارند، آنها را در دام رقابتی پلید می‌اندازند. این مدارس ممکن است گاهی چند چهره درخشان نیز تربیت کنند، امّا در عین حال این چهره‌های تابناک به جای اتّکا به خود، رضایت خود را در تحسین دیگران می‌یابند، و در نتیجه زندگی آنها دستخوش احساس ناامنی باطنی و کمبود اطمینان خواهد شد».⁽⁷⁾وین دایر

«قدم‌های خود را به سوی کسی که تو را از خودش کمتر و کوچک‌تر می‌بیند، بلند

برندار و برای مقابله با تکبّر او ارتباط خودت را با وی قطع کن؛ چرا که عزّت نفس انسان با حشمت و جاه و پادشاهی برابری می‌کند».⁽¹⁾حضرت علی علیه‌السلام

«من هیچ وقت نمی‌خواهم مردم از من بترسند، بلکه می‌خواهم از روی واقعیّت مورد احترام مردم قرار گیرم».⁽²⁾زغلول پاشا

«قوّت رأی و ثبات عزم هر کس را در هنگام نکبت توان آزمود؛ زیرا که حوادث زمانه، بوته وفا و محک ثبات مردان است».⁽³⁾کلیله و دمنه

«آن زمان می‌توان به نفس خود اعتماد نمود که همه خصلت‌های نیکو و حکمت‌های عملی، پایه استوار اخلاق باشد».⁽⁴⁾اخلاق روحی

«من می‌خواهم گریبان سرنوشت را بگیرم، او نمی‌تواند سر مرا در برابر زندگانی خم کند».⁽⁵⁾امرسون

«تمام وعده و نویدهای دنیا، فریبی بیش نیست و بهترین دستور زندگی انسان این است که اعتماد به نفس داشته باشد و در پرتو سعی و مجاهدت خود به مقام و منزلتی برسد».⁽⁶⁾میکل آنژ

کسانی که عزّت نفس ندارند، الم ذلّت و اهانت را درک نمی‌کنند، لیکن صاحبان نفوس شریفه با یک سخن کوتاه و یا یک کلمه، ملول و متأثّر می‌شوند».⁽⁷⁾ارسطو

«هرکس که بر نفس خود مالک شد، عزیز شد و بر نفوس دیگران نیز مالک و مستولی شد».⁽⁸⁾سهل بن عبداللّه

«به گرسنگی مردن بهتر که نان فرومایگان خوردن».⁽⁹⁾سعدی

«به هر اندازه که محتاج خدمتکار باشیم، او فرمانروا خواهد بود».⁽¹⁰⁾

«تا می‌توانی از درخواست کردن خویشتن‌داری کن».⁽¹¹⁾حضرت محمّد

«تمام وعده و نویدهای دنیا، فریبی بیش نیست و بهترین دستور زندگانی این است که اعتماد به نفس داشته باشی و در پرتو سعی و مجاهدت خود به مقامی برسی».⁽¹²⁾میکل آنژ

«جوانمرد آن است که دارایی خود را بدهد و آبروی خویش را نگاه‌دارد».⁽¹⁾

حضرت امیر

«خواری در درخواست از خلق است».⁽²⁾حضرت امیر

«خلعت سلطان اگرچه عزیز است، جامه خلقان خود به‌عزّت‌تر و خوان بزرگان اگرچه لذیذ است، خرده انبان خود به‌لذّتر».⁽³⁾سعدی

«خودستا مایل است که به وسیله شما اعتماد به خود را بیاموزد، وی از نگاه‌های شما تغذیه می‌کند و در دست‌های شما تعریف و تمجید نسبت به خود را می‌بلعد».⁽⁴⁾

نیچه

«شرافت مانند تیری است که چون از کمان گذشت، بازگشت آن ممتنع است».⁽⁵⁾

حضرت امیر

«کسی که از سرنوشت خود شکایت کند، از کوچکی و ناچیزی روح خود شکایت کرده است».⁽⁶⁾مترلینگ

«کسی که بر نفس خود غلبه نکرد، بر هیچ چیز غالب نخواهد شد».⁽⁷⁾زرتشت

«کسی که به خود اطمینان دارد، به تعریف کسی احتیاج ندارد».⁽⁸⁾گوستاولوبون

«کسی که هرچه ببیند و بشنود به او برنخورد و متغیّر نشود، من اصلاً با او کاری نخواهم داشت».⁽⁹⁾پرسیس

«مانند پرنده باش که روی شاخه سست و ضعیف لحظه‌ای می‌نشیند و آواز می‌خواند و احساس می‌کند شاخه می‌لرزد ولی مع‌ذلک به آواز خواندن خود ادامه می‌دهد؛ زیرا مطمئن است که بال و پر دارد».⁽¹⁰⁾هوگو

«محترم و عزیز بدارید خود را تا پیش همه کس عزیز بمانید».⁽¹¹⁾بهروز

«نمی‌دانید تا چه حد اعتماد به نفس باعث اعتماد به هر چیز دیگر می‌شود».⁽¹²⁾

هوگو

«هنگامی که اعتماد به نفس و خودباوری خود را بر اساس آنکه و آنچه به راستی هستید و نه بر اساس موفقیّت‌ها و دست‌یابی‌ها، شکست‌ها و ناکامی‌های خود بنا می‌کنید؛ چیزی را در خود خلق می‌نمایید که هیچ کس و هیچ چیز یارای گرفتنش را از شما نخواهد داشت».⁽¹⁾دکتر باربارادی آنجلیس

«نقطه‌ای که در آن از تعقیب رؤیاهایتان چشم‌پوشی می‌کنید همان نقطه‌ای است که اعتماد به نفس شما در آن آسیب دیده و مختل شده است، این نقطه همان نقطه‌ای است که در آن به خودتان اعتماد کافی ندارید».⁽²⁾

«چنانچه بخواهید صبر کنید تا اعتماد به نفس کافی برای تعقیب رؤیاهایتان به دست آورید، ممکن است مجبور باشید تا ابد صبر کنید».⁽³⁾

«هنگامی که فقط دست به کارهایی می‌زنید که می‌دانید و مطمئن هستید از دستتان برآید و توان انجامش را دارید، هرگز به اعتماد به نفس واقعی دست نخواهید یافت».⁽⁴⁾

«اعتماد به نفس حقیقی این نیست که نترسیم. اعتماد به نفس واقعی آن است که بدانید و مطمئن باشید با این که می‌ترسید، امّا بی‌گمان دست به عمل خواهید زد».⁽⁵⁾

سه دلیل مهم برای درخواست کردن:

اشعاری در مورد اعتماد به نفس

اشعاری در مورد اعتماد به نفس⁽⁷⁾

اظهار عجز پیش ستم‌پیشه ابلهیست

اشک کباب موجب طغیان آتش است

صائب تبریزی

خاک انگشت خویش لیسی به

گر ز پالوده کسان انگشت

***نظامی

دست حاجت ز در ناکس و کس کوته کن

آخر این دست بلند تو هنرها دارد

چون بخارد پشت من انگشت من

خم شود از بار منّت پشت من

همّتی کو تا نخارم پشت خویش

وارهم از منّت انگشت خویش

***مولوی

دو قرص نان اگر از گندم است یا که ز جو

دوتای جامه گر از کهنه است یا که ز نو

چهارگوشه دیوار خود به خاطر جمع

که کس نگوید از اینجای خیز و آنجا رو

هزار مرتبه بهتر به نزد «ابن‌یمین»

ز فرّ مملکت کیقباد و کیخسرو

***ابن یمین

دائم جوانم از مدد همّت بلند