بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 31

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 31: فتنه ها و محنت ها - 4

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

اشارة

بسم الله الرحمن الرحيم

بحار الأنوار

الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار

بحار الأنوار

الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار

تأليف

العَلَم العلامة الحجة فخر الأُمَّةِ المَوْلَى

الشيخ محمد باقر المجلسي

قدس الله سره

الجزء الحادي والثلاثون

تحقيق

الشيخ عبد الزهراء العلوي

دار الرضا

بيروت - لبنان

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي قَوْلِهِ: (ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ)، قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَايَجْتَمِعُ حُبُّنَا وَ حُبُّ عَدُوِّنَا فِي جَوْفِ إِنْسَانٍ، إِنَّ اللَّهَ لَمْيَجْعَلْ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ، فَيُحِبُّ بِهَذَا وَيُبْغِضُ بِهَذَا، فَأَمَّا مُحِبُّنَا فَيُخْلِصُ الْحُبَّ لَنَا كَمَايَخْلُصُ الذَّهَبُ بِالنَّارِ لَا كَدَرَ فِيهِ، فَمَنْ أَرَادَ أَنْيَعْلَمَ حُبَّنَا فَلْيَمْتَحِنْ قَلْبَهُ، فَإِنْ شَارَكَهُ فِي حُبِّنَا حُبَّ عَدُوِّنَا فَلَيْسَ مِنَّا وَ لَسْنَا مِنْهُ، وَ اللَّهُ عَدُوُّهُمْ وَ جَبْرَئِيلُ وَ مِيكَائِيلُ وَ اللَّهُ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ.

بحار الأنوار: 27- 51- حديث 1.

تفسير القمّيّ: 514 2- 171- 172.

بسم الله الرحمن الرحیم

از ابا جعفر علیه السلام درباره این آیه «ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فِی جَوْفِهِ» {خداوند برای هیچ مردی در درونش دو دل ننهاده است} روایت است که: علی بن ابیطالب علیه السلام فرمود: محبت به ما با دوستی با دشمنمان در دل یک انسان گرد نمی آید، همانا خداوند در درون هیچ انسانی دو قلب ننهاده است، تا با یکی دوست داشته باشد و با دیگری کینه جویی کند. اما دوستدار ما محبتی خالص به ما دارد چونان طلایی که به آتش خالص گردد و بی شائبه باشد و هر که خواهد بداند محب ما هست یا خیر، دلش را بیازماید، پس اگر جز محبت ما، محبت به دشمنمان نیز در آن باشد، او را با ما پیوندی نیست و ما را با او رابطه ای نیست و خداوند دشمن ایشان است و جبرئیل و میکائیل و خداوند دشمن کافران است. ⁽¹⁾

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ، عَلَيْهِ السَّلَامُ، قَالَ: لَيْسَ النَّاصِبُ مَنْ نَصَبَ لَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ، لِأَنَّكَ لَا تَجِدُ رَجُلًايَقُولُ: أَنَا أُبْغِضُ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ، وَ لَكِنَّ النَّاصِبَ مَنْ نَصَبَ لَكُمْ وَ هُوَيَعْلَمُ أَنَّكُمْ تَتَوَلَّوْنَّا وَ أَنَّكُمْ مِنْ شِيعَتِنَا

علل الشرائع: 200

ثواب الأعمال: 200

معاني الأخبار: 104 قريب منه

بحار الأنوار: 27- 232- 233 حديث 42

ابا عبدالله علیه السلام: ناصبی (دشمن توطئه گر) کسی نیست که علیه ما اهل بیت با توطئه گری، دشمنی نماید، چرا که هیچ انسانی را نخواهی یافت که بگوید: من به محمد و آل محمد کینه دارم، بلکه ناصب کسی است که می داند شما پیرو ما هستید و شیعه ما می باشید و با این حال علیه شما دشمنی و توطئه چینی می کند. ⁽¹⁾

تتمة كتاب المحن و الفتن- 4 / ادامه بابها ی کتاب فقنه ها و محنت ها - 4

تتمة الباب [23]

الطعن الرابع عشر: أنّه أبدع في الدين بدعا كثيرة:

منها: صلاة التراويح

فإنّه كانت بدعة ⁽¹⁾

و شرح المواهب للزرقاني 7- 149.

وَ قَدْ رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ خَرَجَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ لَيْلًا فَرَأَي الْمَصَابِيحَ فِي الْمَسْجِدِ، فَقَالَ: مَا هَذَا؟. فَقِيلَ لَهُ: إِنَّ النَّاسَ قَدِ اجْتَمَعُوا لِصَلَاةِ التَّطَوُّعِ، فَقَالَ: بِدْعَةٌ وَ نِعْمَتِ الْبِدْعَةُ ⁽⁴⁾

و أورده ابن الأثير في جامع الأصول 6- 122 حديث 4222، و القسطلاني في إرشاد السّاريّ في شرح صحيح البخاريّ 5- 4، و قال: سمّاها بدعة لأنّ رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله لميسنّ لهم الاجتماع لها، و لا كانت في زمن الصّدّيق، و لا أوّل اللّيل، و لا هذا العدد!.

وَ قَدْ رُوِيَ أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ لَمَّا اجْتَمَعُوا إِلَيْهِ بِالْكُوفَةِ فَسَأَلُوهُ أَنْ

ادامه باب بیست و سوم؛ شروح معایب عمر و استدلال به آنها بر علیه مخافین

طعن چهاردهم؛ در بیان اینکه او بدعتهای بسیاری در دین وارد کرده است

از جمله: نماز تراویح

چرا که این نماز بدعت⁽⁵⁾

است، زیرا روایت شده است از: پیامبر صلی الله علیه و آله: ای مردمان! همانا نماز نافله به جماعت در شب ماه رمضان بدعت است⁽⁶⁾

و نماز چاشتگاه هم بدعت است، هان پس در شب ماه رمضان به جماعت نماز نافله بر پا نکنید و نماز وقت چاشتگاه نخوانید، چرا که اندک بنا بر سنت برتر است از بسیار بنا بر بدعت. هان که هر بدعتی گمراهی است و هر گمراهی راه به آتش دارد. ⁽⁷⁾

و روایت شده که عمر در شب ماه رمضان از خانه برون رفت و در مسجد چراغهای روشن را دید و پرسید: چیست این چراغها؟ گفتند مردم برای نماز نافله اختیاری گرد آمده اند و او گفت: بدعت است و نیک بدعتی است! ⁽⁸⁾

و روایت شده که امیر المومنین علیه السلام آنگاه که در کوفه نزد وی گرد آمدند و از وی خواستند

يَنْصَبَ لَهُ ⁽¹⁾إِمَاماً يُصَلِّي بِهِمْ نَافِلَةَ شَهْرِ رَمَضَانَ، زَجَرَهُمْ وَ عَرَّفَهُمْ أَنَّ ذَلِكَ خِلَافُ السُّنَّةِ، فَتَرَكُوهُ وَ اجْتَمَعُوا لِأَنْفُسِهِمْ وَ قَدَّمُوا بَعْضَهُمْ، فَبَعَثَ إِلَيْهِمُ الْحَسَنَ عَلَيْهِ السَّلَامُ، فَدَخَلَ عَلَيْهِمُ الْمَسْجِدَ وَ مَعَهُ الدِّرَّةُ، فَلَمَّا رَأَوْهُ تَبَادَرُوا الْأَبْوَابَ وَ صَاحُوا: وَا عُمَرَاهْ؟!. هذه الروايات أوردها السيّد رحمه اللّه في الشافي ⁽²⁾

و حاصل الاستدلال أنّ التراويح كانت بدعة جماعتها، بل أصلها، و⁽³⁾وضعها و أمر بها عمر و كلّ بدعة حرام، أمّا الأولي فلاعترافه بكونه بدعة كما مرّ.

و روي عنه صاحب النهاية ⁽⁴⁾و غيره ⁽⁵⁾من علمائهم.

وَ رَوَي الْبُخَارِيُّ ⁽⁶⁾وَ مُسْلِمٌ ⁽⁷⁾فِي صَحِيحِهِمَا، وَ صَاحِبُ جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽⁸⁾عَنْ أَبِي سَلَمَةَ أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ: كَيْفَ كَانَتْ صَلَاةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] فِي رَمَضَانَ؟. فَقَالَتْ ⁽⁹⁾: مَا كَانَ ⁽¹⁰⁾يَزِيدُ فِي رَمَضَانَ وَ لَا فِي غَيْرِهَا عَلَي إِحْدَي عَشْرَةَ رَكْعَةً، يُصَلِّي أَرْبَعاً فَلَا تَسْأَلُ عَنْ حُسْنِهِنَّ وَ طُولِهِنَّ، ثُمَّ يُصَلِّي أَرْبَعاً فَلَا تَسْأَلُ ⁽¹¹⁾عَنْ حُسْنِهِنَّ وَ طُولِهِنَّ، ثُمَّ يُصَلِّي ثَلَاثاً ⁽¹²⁾، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَ تَنَامُ قَبْلَ أَنْ

که برایشان امامی تعیین کند که نافله ماه رمضان را پیشنمازشان گردد، او ایشان را به تندی بازداشت و به ایشان فهماند که این خلاف سنت است و آنان وی را رها کرده و برای خود تجمع کرده و یکی از خودشان را پیشنماز کردند پس امام علیه السلام، حسن علیه السلام را نزد ایشان فرستاد و او تازیانه به دست، در مسجد بر ایشان وارد شد و آنان چون وی را دیدند بسوی درها دویدند و فریاد زدند: واعُمراه! (ای فریاد حسرت ما بر تباهی عمر!)

این روایتها را سید رحمه الله در الشافی⁽¹³⁾

آورده و حاصل استدلال اینکه نماز تراویح به جماعت بدعت است بلکه در اصل و وضع نمودن آن و عمر بود که به آن دستور داد و هر بدعتی حرام است و اما به جماعت بدعت بودن آن، بخاطر اعتراف خود عمر به بدعت بودن آن، چنانکه گذشت، می باشد و مولف النهایة⁽¹⁴⁾

و دیگر⁽¹⁵⁾

علمای اهل سنت این قضیه را از عمر روایت کرده اند.

بخاری⁽¹⁶⁾

و مسلم⁽¹⁷⁾

در صحیح هر دو ایشان و مولف جامع الاصول⁽¹⁸⁾

از ابی سلمة روایت می کنند که وی از عایشه پرسید: نماز رسول خدا صلی الله علیه در رمضان چگونه بود؟ وی گفت: نه در ماه رمضان و نه غیر آن، بیشتر از یازده رکعت نافله نمی خواند. چهار رکعت نماز می گزارد و چه حاجت که از حُسن و طول آن بپرسی، سپس چهار رکعت دیگر می خواند و چه حاجت که از حُسن و طول آن بپرسی و آنگاه سه رکعت می خواند. گفتم ای رسول خدا آیا پیش از آنکه نماز وتر بخوانی، می خوابی؟

تُوتِرَ؟. قَالَ: يَا عَائِشَةُ! إِنَّ عَيْنَيَّ تَنَامَانِ وَ لَا يَنَامُ قَلْبِي.

وَ رَوَي مُسْلِمٌ ⁽¹⁾وَ صَاحِبُ الْجَامِعِ ⁽²⁾أَيْضاً، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، قَالَ: أَتَيْتُ عَائِشَةَ، فَقُلْتُ: أَيْ أُمَّةِ! أَخْبِرِينِي عَنْ صَلَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] ؟. فَقَالَتْ: كَانَتْ صَلَاتُهُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ وَ غَيْرِهِ ثَلَاثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً بِاللَّيْلِ، مِنْهَا رَكْعَتَا الْفَجْرِ.

وَ رَوَيَا ⁽³⁾رِوَايَاتٍ أُخَرَ قَرِيبَةً مِنْ ذَلِكَ.

وَ رُوِيَ فِي جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽⁴⁾، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ: احْتَجَرَ النَّبِيُّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] حُجَيْرَةً بِخَصَفَةٍ أَوْ حَصِيرٍ، قَالَ عَفَّانُ: فِي الْمَسْجِدِ، وَ قَالَ عَبْدُ الْأَعْلَي: فِي رَمَضَانَ، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] يُصَلِّي فِيهَا، قَالَ: فَتَبِعَ ⁽⁵⁾إِلَيْهِ رِجَالٌ وَ جَاءُوا يُصَلُّونَ بِصَلَاتِهِ، قَالَ: ثُمَّ جَاءُوا إِلَيْهِ ⁽⁶⁾فَحَضَرُوا وَ أَبْطَأَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] عَنْهُمْ فَلَمْ يَخْرُجْ إِلَيْهِمْ، فَرَفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ وَ حَصَّبُوا الْبَابَ ⁽⁷⁾

أقول: إنّه قد ضمّن في هذه اللّفظة معني الجلوس، أي حصّبوا و جلسوا في الباب، و يحتمل أن يكون المعني: إنّهم رموا الباب بالحصي ليخرج إليهم النّبيّ صلّي اللّه عليه و آله و سلّم علي نحو الإعلان، و هذا- و إن كان لا يليق بالمسلم العارف بحقّ النّبيّ صلّي اللّه عليه و آله بل بمن تأدّب بآداب الإسلام- إلّا أنّ أكثرهم كانوا لا يفقهون و ينادونه صلي الله عليه و آله من وراء الحجرات.

فرمود: ای عائشه! به راستی که چشمانم می خوابند ولی دلم در خواب نیست.

همچنین مسلم⁽⁹⁾

و مولف الجامع⁽¹⁰⁾

از ابی سلمة روایت می کنند که گفت به نزد عایشه رفتم و گفتم: ای مادرم! مرا از نماز رسول خدا صلی الله علیه آگاه ساز! وی گفت: نماز وی در ماه رمضان و غیر آن سیزده رکعت در شب و از جمله آن دو رکعت نماز صبح بود.

و این دو روایات دیگری شبیه به این روایت کرده اند. ⁽¹¹⁾

در جامع الاصول از زید بن ثابت روایت است که: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با بوریا و یا حصیر حجره ای کوچک درست کرد، عفان گوید در مسجد و عبد الاعلی گوید در ماه رمضان، و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از خانه برون رفته و در آن نماز می خواند. گوید: مردانی ره او گرفته و آمدند و با او نماز خواندند. گوید: سپس یک شب حاضر شدند و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درنگ نمود و از درون حجره اش به نزد ایشان بیرون نیامد، پس صدا برآوردند و سنگریزه های کوچک بر در او انداختند، پس رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم برافروخته برون آمد و همچنان این کارتان را انجام می دهید به حدی که گمان دارم که این کار بر شما نوشته می شود، پس در خانه هاتان نماز بخوانید

بُيُوتِكُمْ، فَإِنَّ خَيْرَ صَلَاةِ الْمَرْءِ فِي بَيْتِهِ إِلَّا الصَّلَاةَ الْمَكْتُوبَةَ.

أخرجه البخاري ⁽¹⁾و مسلم ⁽²⁾و أخرج أبو داود ⁽³⁾و لم يذكر: في رمضان.

وَ فِي رِوَايَةِ النَّسَائِيِّ ⁽⁴⁾: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] اتَّخَذَ حُجْرَةً فِي الْمَسْجِدِ مِنْ حَصِيرٍ فَصَلَّي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] فِيهَا لَيَالِيَ فَاجْتَمَعَ ⁽⁵⁾إِلَيْهِ نَاسٌ ثُمَّ فُقِدَ ⁽⁶⁾صَوْتُهُ لَيْلَةً فَظَنُّوا أَنَّهُ قَدْ نَامَ، فَجَعَلَ بَعْضُهُمْ يَتَنَحْنَحُ لِيَخْرُجَ فَلَمْ يَخْرُجْ، فَلَمَّا خَرَجَ لِلصُّبْحِ قَالَ: مَا زَالَ بِكُمُ الَّذِي رَأَيْتُ مِنْ صَنِيعِكُمْ حَتَّي خَشِيتُ أَنْ يُكْتَبَ عَلَيْكُمْ، وَ لَوْ كُتِبَ عَلَيْكُمْ مَا قُمْتُمْ بِهِ، فَصَلُّوا أَيُّهَا النَّاسُ فِي بُيُوتِكُمْ، فَإِنَّ أَفْضَلَ الصَّلَاةِ صَلَاةُ الْمَرْءِ فِي بَيْتِهِ إِلَّا الْمَكْتُوبَةَ ⁽⁷⁾.

وَ عَنْ أَنَسٍ ⁽⁸⁾، قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] يُصَلِّي ⁽⁹⁾فِي رَمَضَانَ، فَجِئْتُ فَقُمْتُ إِلَي جَنْبِهِ وَ جَاءَ رَجُلٌ فَقَامَ أَيْضاً حَتَّي كُنَّا رَهْطاً، فَلَمَّا أَحَسَّ النَّبِيُّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] أَنَا خَلْفَهُ جَعَلَ يَتَجَوَّزُ ⁽¹⁰⁾

انظر: القاموس 2- 170.

چرا که بهترین نماز فرد نماز در خانه اش است مگر نماز واجب.

بخاری‌⁽¹¹⁾

و مسلم⁽¹²⁾

آنرا به سند ذکر کرده و ابو داود⁽¹³⁾

به سند ذکر کرده و لفظ در رمضان را نیاورده است .

نسائی روایت می کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم حجره ای از حصیر در مسجد برگرفت و چندین شب در آن نماز گزارد و مردمانی نزد وی گرد آمدند و آنگاه شبی صدای پیامبر را نشنیدند و گمان گردند که خفته است و یکی از ایشان برای اینکه پیامبر خارج شود چند بار گلو صاف کرد و حضرت خارج نشد و چون برای نماز صبح بیرون آمد، فرمود: همچنان این کاری که از شما دیدم را تکرار می کنید که می ترسم بر شما نوشته شود و اگر بر شما نوشته می شد آنرا انجام نمی دادید، پس ای مردمان در خانه هایتان نماز بگزارید چه آنکه برترین نماز انسان نماز او در خانه اش است مگر نماز واجب. ⁽¹⁴⁾

و از انس⁽¹⁵⁾روایت است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در ماه رمضان نماز می خواند که آمدم و کنار او ایستادم و مردی دیگر آمد و ایستاد تا آنکه هفت هشت ده تن شدیم و چون پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم احساس کرد که من پشت او هستم، شروع به مختصر کردن نماز کرد و سپس به منزل خود رفت

فَصَلَّي صَلَاةً لَا يُصَلِّيهَا عِنْدَنَا، قَالَ: قُلْنَا لَهُ حِينَ خَرَجَ ⁽¹⁾: أَ فَطَنْتَ بِنَا ⁽²⁾اللَّيْلَةَ؟. قَالَ: نَعَمْ، ذَاكَ الَّذِي حَمَلَنِي عَلَي مَا صَنَعْتُ.

و قد ذكر ⁽³⁾أخبارا كثيرة نحوا ممّا ذكرنا تركناها لقلّة الجدوي في تكرارها.

فظهر من بعض ⁽⁴⁾أخبارهم أنّه صلّي اللّه عليه و آله ما كان يزيد في شهر رمضان شيئا من النوافل، و من بعضها أنّه صلّي اللّه عليه و آله لم يرض بإيقاع النافلة جماعة، فإبداع هذا العدد المخصوص في الشريعة ⁽⁵⁾و جعلها سنّة أكيدة بدعة لم يأمر بها النبيّ صلّي اللّه عليه و آله و لم يأت بها، فظهر أنّ قول بعضهم أنّ النبيّ صلّي اللّه عليه و آله أتي بها ثم تركها من غير نسخ- لا مستند له، و لو كانت سنّة مرغوبا فيها و مندوبا إليها، فلم كان يتركه رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و يخرج إليهم مغضبا، و يقول: عليكم بالصلاة في بيوتكم؟! و لا كان يترك صلاته و يهرب منهم، و لا خلاف في أنّ الجماعة في كلّ صلاة تجوز فيها عبادة، و لها فضل عظيم، فلو جازت في هذه الصلاة و في غيرها من النوافل لما أغضبه الاجتماع، و لا كان يأمرهم بالصلاة في بيوتهم في غير المكتوبة.

و أمّا التعليل الوارد في رواياتهم المرويّة عن الكذّابين المشهورين فلا يخفي علي عاقل أنّه من مفترياتهم، و ليس في أخبار أهل البيت عليهم السلام شي‌ء من ذلك، فإنّ المواظبة علي الخير و الاجتماع علي الفعل المندوب إليه لا يصير سببا لأن يفرض علي الناس، و ليس الربّ تعالي غافلا عن وجوه المصالح حتّي يتفطّن بذلك

و نمازی خواند که نزد ما نخواند و چون بیرون آمد گفتم آیا شب گذشته از حضور ما آگاه گشتی؟ فرمود آری و همان باعث شد که چنان رفتار کردم.

اخبار⁽⁶⁾بسیار دیگری نظیر آنچه ذکر شد، وارد شده که بدلیل عدم افاده ، آنرا تکرار نمی کنیم.

از برخی اخبار ایشان روشن می شود که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در ماه رمضان چیزی بر نافله خود نمی افزوده و از برخی اخبار چنین در می یابیم که حضرت صلی الله علیه و آله و سلم به واجب نمودن نافله بصورت جماعت راضی نبوده و بدعت افکندن این عدد مخصوص در شریعت⁽⁷⁾

و به شکل سنت حتمی درآوردن آن بدعتی است که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم به آن امر نکرده و از سوی خدا برای مسلمین نیاورده است. و روشن می شود که این سخن برخی از ایشان که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این نماز را آورده سپس بدون نسخ آنرا ترک نموده است، هیچ سندی ندارد و اگر سنتی پسندیده و مستحب شده بود، چرا رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می بایست آنرا ترک می کرد و برافروخته از درون حجره اش بسوی آن بیرون می آمد و میگفت: در خانه هایتان نماز بخوانید؟! و اگر چنین بود، هرگز نمازش را رها نمی کرد و از ایشان دوری نمی جست. و خلافی نیست در اینکه جماعت در هر نمازی جایز باشد عبادت است و فضل بسیار دارد و اگر دراین نماز و نافله های غیر آن جایز بود، به جماعت خواندن وی را خشمگین نمی کرد و ایشان را در نمازهای غیر واجب به اقامه در خانه امر نمی فرمود.

اما علت تراشی های وارد شده در روایات نقل شده از دروغگویان مشهور ایشان، بر هیچ خردمندی پوشیده نیست که از افتراهای ایشان است و در اخبار منقول از اهل بیت علیهم السلام هیچ اثری از آن نیست، چه آنکه استمرار در عمل خیر و انجام جمعی کار مستحب، نمی تواند سبب آن گردد که بر مردمان واجب گردد و خداوند تعالی از وجه مصلحتهای بشر بی خبر نیست که با این اجتماع ایشان بدان راه یابد

الاجتماع، و يظهر له الجهة المحسنة لإيجاب الفعل، و كيف أمرهم صلّي اللّه عليه و آله مع ذلك الخوف بأن يصلوها في بيوتهم؟ و لم لم يأمرهم بترك الرواتب خشية الافتراض ⁽¹⁾

ثم المناسب لهذا التعليل أن يقول: خشيت أن يفرض عليكم الجماعة فيها، لا أن يفرض عليكم صلاة الليل، كما في بعض رواياتهم. و قد ذهبوا إلي أنّ الجماعة مستحبة في بعض النوافل كصلاة العيد و الكسوف و الاستسقاء و الجنازة، و لم يصر ⁽²⁾الاجتماع فيها سببا للافتراض، و لم ينه عن الجماعة فيها لذلك، فلو صحّت الرواية لكانت محمولة علي أنّ المراد النهي عن تكلّف ما لم يأمر اللّه به، و التحذير من أن يوجب عليهم صلاة الليل لارتكاب البدعة في الدين، ففيه دلالة واضحة علي قبح فعلهم و أنّه مظنّة العقاب، و إذا كان كذلك فلا يجوز ارتكابه بعد ارتفاع الوحي أيضا.

و أمّا أنّ عمر ابتدعها، فلا خلاف فيه ⁽³⁾

انظر: تاريخ عمر بن الخطّاب لابن الجوزي: 54، تاريخ ابن سمنة حوادث سنة 23 ه، تاريخ الخلفاء للسيوطي.

و عدّها من أوليات عمر في: طبقات ابن سعد 3- 281، قال: و ذلك في شهر رمضان سنة أربع عشرة، و جعل للناس بالمدينة قارئين، قارئا يصلّي بالرجال و قارئا يصلّي بالنساء، و تاريخ الطبريّ 5- 22، و الكامل لابن الأثير 2- 41. و قد تقدّم في أول البحث عن محاضرات الأوائل، و إرشاد الساري و غيرهما.

و أمّا أنّ كلّ بدعة ضلالة، فقد استفيض ⁽⁴⁾في أخبار الخاصّة ⁽⁵⁾و العامّة.

و وجهی که واجب نمودن آن کار را نیک جلوه دهد، برایش کشف گردد و چگونه است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با وجود این ترس و نگرانی، به ایشان فرمود تا آن نماز را در خانه شان بخوانند ؟ و چرا ایشان را از بیم مفروض و به شکل واجب در آمدن نمازهای نافله در سنت، به ترک این نمازها وانداشت؟ آنگاه سخن مناسب در این بیان علت آنست که بگوید: بیم آن داشتم که جماعت در این نماز بر شما واجب گردد، نه اینکه- بر اساس برخی روایتهای ایشان- بگوید (بیم آن داشتم که) نماز شب بر شما واجب گردد. و گفته اند که جماعت در برخی نمازهای نافله چون نماز عید و کسوف و استسقاء و نماز میت مستحب است ولی به جماعت خواندن آن سبب واجب شدن آن نگشته است و بخاطر احتراز از چنین امری، از به جماعت خواندن آنها منع نشده است. این روایت اگر هم درست باشد، حمل بر آنست که مراد نهی از انجام دادن متکلفانه آنچه خداوند امر نکرده است، می باشد و هشدار است از اینکه بخاطر ایجاد بدعت در دین، نماز شب بر ایشان واجب گردد و در این سخن، دلالت آشکاری بر زشتی این کردار ایشان و اینکه گمان مجازات الهی درباره آن برود، هست. و اگر چنین باشد، اکنون بخصوص پس از منتفی گشتن وحی، اقدام به این عمل جایز نیست. و اما اینکه عمر به بدعت آنرا ایجاد نمود، مورد اختلاف نمی باشد⁽⁶⁾

ولی اینکه هر بدعتی گمراهی است، در اخبار خاص⁽⁷⁾و عام راویان آمده است.

فَرَوَي مُسْلِمٌ ⁽¹⁾فِي صَحِيحِهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] يَقُولُ فِي خُطْبَتِهِ: أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ خَيْرَ الْحَدِيثِ كِتَابُ اللَّهِ، وَ خَيْرَ الْهَدْيِ هَدْيُ مُحَمَّدٍ، وَ شَرَّ الْأُمُورِ مُحْدَثَاتُهَا، وَ كُلَّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ ⁽²⁾.

وَ رَوَي الْبُخَارِيُّ ⁽³⁾وَ مُسْلِمٍ ⁽⁴⁾، عَنْهُ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] أَنَّهُ قَالَ: مَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي⁽⁵⁾

وَ رَوَيَا ⁽⁶⁾أَيْضاً عَنْهُ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] ، أَنَّهُ قَالَ: مَا بَالُ أَقْوَامٍ يَتَنَزَّهُونَ عَنِ الشَّيْ‌ءِ أَصْنَعُهُ، فَوَ اللَّهِ إِنِّي لَأَعْلَمُهُمْ ⁽⁷⁾بِاللَّهِ وَ أَشَدُّهُمْ لَهُ خَشْيَةً ⁽⁸⁾.

وَ رَوَيَا⁽⁹⁾

و في صحيح مسلم 2- 42 كتاب الأقضية، و أورد شرحه النّوويّ في شرح صحيح مسلم 7- 335.

مسلم⁽¹⁰⁾در صحیح از جابر بن عبدالله روایت می کند که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در خطبه خود فرمود: اما پس از حمد الهی، بهترین سخنان کتاب خدا و برترین هدایت، هدایت محمد و بدترین امور نوآورده های آن است و هر بدعتی گمراهی است. ⁽¹¹⁾

بخاری⁽¹²⁾و مسلم⁽¹³⁾

از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت می کنند که فرمود: هر که از سنت من رویگردان شود، از من نیست. ⁽¹⁴⁾

و هم آن دو⁽¹⁵⁾از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کنند: چه می شود مردمانی را که از کاری که من می کنم، برکنار رفته و دوری می جویند، به خدا سوگند که من آگاه ترین ایشان به خدا و پر خشیت ترین ایشان در برابر وی هستم. ⁽¹⁶⁾

و همچنین از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده اند: هر که کاری کند که فرمان ما بر آن نباشد، عملش مردود است. ⁽¹⁷⁾

لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ ⁽¹⁾

وَ حَكَي فِي جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽²⁾، عَنِ التِّرْمِذِيِّ ⁽³⁾وَ أَبِي دَاوُدَ ⁽⁴⁾، عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ: إِيَّاكُمْ وَ مُحْدَثَاتِ الْأُمُورِ، فَإِنَّ كُلَّ مُحْدَثَةٍ بِدْعَةٌ، وَ كُلَّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ ⁽⁵⁾.

وَ قَالَ فِي فَتْحِ الْبَارِي - شَرْحِ الْبُخَارِيِّ- ⁽⁶⁾: قَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ بِسَنَدٍ جَيِّدٍ، عَنْ عَصِيفِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ ..: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] وَ سَلَّمَ: مَا أَحْدَثَ قَوْمٌ بِدْعَةً إِلَّا رُفِعَ مِنَ السُّنَّةِ مِثْلُهَا.

و أخبارنا في ذلك متواترة ⁽⁷⁾، و ما زعمه بعض فقهاء العامّة ⁽⁸⁾من انقسام البدعة بالأقسام الخمسة لا وجه له ⁽⁹⁾بل يظهر من عموم النصوص أنّ كلّ ما أحدث في الدين ممّا لم يرد في الشريعة خصوصا أو عموما فهو بدعة محرّمة، فكلّ ما فعل علي وجه العبادة و لم يكن مستفادا من دليل شرعيّ عامّ أو خاصّ فهو بدعة و تشريع، سواء كان فعلا مستقلا أو وصفا لعبادة متلقّاة من الشارع، كفعل

مولف جامع الاصول⁽¹⁰⁾

از ترمذی⁽¹¹⁾

و ابی داود⁽¹²⁾

به نقل از العرباض بن ساریة نقل می کند: مباد شما را پیروی از امور من درآوردی، چرا که هر من درآورده ای بدعت است و هر بدعتی گمراهی. ⁽¹³⁾

و در فتح الباری⁽¹⁴⁾

در شرح صحیح بخاری آمده است و احمد بن حنبل به سندی خوب آنرا اخراج نموده از عصیف بن الحارث که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود هیچ مردمی بدعتی نیاوردند مگر آنکه به اندازه آن، از سنت کاسته (و گرفته) شود .

اخبار موجود در این زمینه متواتر⁽¹⁵⁾

است و آنچه برخی فقیهان عامه⁽¹⁶⁾

درباره تقسیم شدن بدعت به پنچ گونه بیان کرده اند، خالی از صحت است بلکه از کلیت متون دریافت می شود که هر آنچه از امور غیر مذکور در کلیات و جزئیات شریعت، در دین حادث کنند، بدعتِ حرام شمرده است و هر چه که به منظور عبادت انجام دهند و متکی بر دلیل شرعی عام یا خاصی نباشد، بدعت و شریعت سازی است، چه آنکه عملی مستقل باشد یا شکلی از عبادتی قابل دریافت و برگرفته از دین اسلام باشد همچون انجام

الواجب علي وجه الندب و بالعكس، و إيجاب وصف خاصّ في عبادة مخصوصة، فلو أوجب أحد إيقاع الطواف مثلا جماعة، أو زعمه مستحبّا، أو استحبّ عددا مخصوصا في الصلاة.

و بالجملة، كلّ فعل أو وصف في فعل أتي به المكلّف علي غير الوجه الذي وردت به الشريعة، و تضمّن تغيير حكم شرعيّ و إن كان بالقصد و النية فلا ريب في أنّه بدعة و ضلالة.

و أمّا ما دلّ عليه دليل شرعيّ سواء كان قولا أو فعلا عامّا أو خاصّا فهو من السنّة.

و قد ظهر من رواياتهم أنّ النبيّ صلّي اللّه عليه و آله لم يصلّ عشرين ركعة يسمّونها: التراويح، و إنّما كان يصلّي ثلاث عشرة ركعة، و لم يدلّ شي‌ء من رواياتهم التي ظفرنا بها علي استحباب هذا العدد المخصوص فضلا عن الجماعة فيها، و الصلاة و إن كانت خيرا موضوعا يجوز قليلها و كثيرها إلّا أنّ القول باستحباب عدد مخصوص منها في وقت مخصوص علي وجه الخصوص بدعة و ضلالة، و لا ريب في أنّ المتّبعون لسنّة عمر يزعمونها علي هذا الوجه سنّة وكيدة، بل عزيمة، و يجعلونها من شعائر دينهم.

و لو سلّمنا انقسام البدعة بالأقسام الخمسة و تخصيص كونها ضلالة بالبدعة المحرّمة، فلا ريب أنّ هذا ممّا عدّوه من البدع المحرّمة لما عرفت، و الأقسام الأخري من البدع التي عدوها ليست من هذا القبيل، بل هي ممّا ورد في الشريعة عموما أو خصوصا فلا ينفعهم التقسيم، و اللّه الهادي إلي الصراط المستقيم.

و منها: أنّه وضع الخراج علي أرض السواد

اشاره

و لم يعط أرباب الخمس منها خمسهم، و جعلها موقوفة علي كافة المسلمين ⁽¹⁾، و قد اعترف بجميع ذلك

یک امر واجب بصورت غیرواجب و داوطلبانه و عکس آن و یا واجب کردن یک وصف خاص در عبادتی بخصوص و مثلا اگر کسی طواف به جماعت را ایجاد کند یا آنرا مستحب معرفی کند یا اینکه در نماز، شمار رکعات بخصوصی را مستحب شمرد، (از مصادیق این قضیه است). و به طور کلی هر کردار یا شکلی از یک کردار که فرد افراط کار آنرا به وجهی که در شریعت نیامده، جاری سازد و این دگرگون نمودن یک حکم شرعی را هر چند اگر در قصد و نیت آن باشد، در برداشته باشد، هیچ شکی در بدعت و ضلالت بودن آن نیست. و اما هر آنچه که یک نشانه و دلیل شرعی بر آن دلالت کند چه قول یا فعل، عام یا خاص باشد، از سنت می باشد.

از روایات ایشان برمی آید که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آن بیست رکعتی که ایشان آنرا تراویح می نامند، بجای نیاورده بلکه تنها سیزده رکعت می خوانده و در روایات ایشان که به دست رسیده، نشانی از آنچه بیانگر مستحب بودن این عدد بخصوص، گذشته از به جماعت خواندن آن، باشد، یافت نمی شود و نماز اگر چه که خیری است وضع شده که اندک و بسیار آن جایز است ولی ادعای اینکه رکعات بخصوصی از آن در وقتی بخصوص به شکل مخصوص مستحب است، بدعت و گمراهی است و شکی نیست که پیروان این سنت عمر مدعی هستند که این نمازشان به این شکل سنتی استوار بلکه از فرایض الهی است و آنرا از شعائر دین خود قرار می دهند.

و حتی اگر به تقسیم بندی بدعت به اقسام پنجگانه و اختصاص ضلالت بودن آن به بدعتِ حرام شمرده، قائل باشیم؛ شکی نیست که این نماز، چنانکه دریافتی، از جمله بدعت هایی است که آنرا حرام شمرده اند و گونه های دیگر بدعت که برشمرده اند، نظیر این نبوده بلکه از اموری است که بطور کلی یا جزیی در شریعت وارد شده است و این تقسیم بندی ایشان را بهره ای نرساند و خداوند خود هدایتگر به راه استوار است.

و دیگر از بدعتهای عمر اینکه وی جزیه را

اشاره

از آنچه که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مقرر فرموده بود⁽²⁾

افزون نمود و این بنا بر مذاهب چهارگانه فقیهان ایشان مگر نزد احمد در یک روایت، حرام است. ⁽³⁾

و از دیگر موارد: اینکه وی بر اراضی سواد (درختزارهای بیرون شهر) نیز خراج بست

و حق صاحبان خمس را از آن به آنها نداد.

و او آنرا وقف بر جمیع مسلمانان قرار داد و مخالفان به همه این مسائل اعتراف دارند و ابن ابی الحدید⁽⁴⁾

المخالفون، و قد صرّح بها ابن أبي الحديد ⁽¹⁾و غيره، و كلّ ذلك مخالف للكتاب و السنّة و بدعة في الدين.

قال العلّامة رحمه اللّه في كتاب منتهي المطلب ⁽²⁾: أرض السواد هي الأرض المغنومة من الفرس التي فتحها عمر بن الخطاب، و هي سواد العراق، و حده في العرض من منقطع الجبال بحلوان ⁽³⁾إلي طرف القادسية المتّصل بعذيب من أرض العرب، و من تخوم الموصل طولا إلي ساحل البحر ببلاد عبادان من شرقيّ دجلة، فأمّا الغربي الذي يليه البصرة فإسلاميّ ⁽⁴⁾مثل شطّ عثمان بن أبي العاص و ما والاها كانت سباخا و مواتا فأحياها ⁽⁵⁾ابن أبي العاص و سميت هذه الأرض: سوادا، لأنّ الجيش لّما خرجوا من البادية رأوا هذه الأرض و التفاف شجرها فسمّوها: السواد لذلك ⁽⁶⁾، و هذه الأرض فتحت عنوة، فتحها عمر بن الخطاب ثم بعث إليها بعد فتحه ثلاث أنفس: عمّار بن ياسر علي صلاتهم أميرا، و ابن مسعود قاضيا و واليا علي بيت المال، و عثمان بن حنيف علي مساحة الأرض، و فرض لهم في كلّ يوم شاة شطرها ⁽⁷⁾مع السواقط لعمّار، و شطرها للآخرين ⁽⁸⁾،

و غیر او بدان تصریح کرده اند و همه این امور مخالف قران و سنت و بدعت در دین است.

علامه رحمه الله در کتاب منتهی المطلب گفته است: ارض سواد، سرزمینهای به غنیمت گرفته شده از ایرانیان است که عمر بن الخطاب فتح کرده بود و منظور سرزمین عراق است و مرزهای آن در عرض از نقطه پایان کوهستانها در حلوان تا انتهای قادسیه که به منطقه عذیب از سرزمینهای عرب متصل است، بوده و در طول از مرزهای موصل تا ساحل دریا در سرزمین آبادان در شرق دجله است و اما سمت غربی آن که بصره در جانب آن است از اراضی اسلامی نظیر رود عثمان بن ابی العاص و پیرامون که شوره زارها و بایرهایی بود که ابن ابی العاص آنرا آباد کرد و این سرزمینها سواد نامیده شدند، زیرا که سپاهیان چون از بیابان برون آمدند این سرزمینها و پر شاخ و برگی درختان آنرا دیدند و به این خاطر آنرا: سواد (سیاهی، چیزی که از دور به سیاهی می زند)نامیدند. این سرزمین به قهر و خشونت گرفته شد و عمر بن الخطاب آنرا فتح نمود و پس از فتح سه تن را بسوی آن فرستاد: عمار بن یاسر بعنوان امیر بر نماز ایشان، ابن مسعود بعنوان قاضی و مسوول بیت المال و عثمان بن حنیف بعنوان پیمایشگر اراضی و برای هر روز ایشان یک گوسفند مقرر کرد که نیمی از آن به همراه شکنبه و احشاء از آن عمار بود و نیم دیگر از آنِ دو نفر دیگر

و مسح عثمان بن حنیف أرض الخراج، و اختلفوا فی مبلغها ⁽¹⁾فقال الساجی ⁽²⁾:

اثنان و ثلاثون ألف ألف جریب، و قال أبو عبیدة: ستة و ثلاثون ألف ألف جریب، ثم ضرب علی کلّ جریب نخل عشرة دراهم، و علی الکرم ثمانیة دراهم ⁽³⁾، و علی جریب الشجر و الرطبة ستة دراهم، و علی الحنطة أربعة دراهم، و علی الشعیر درهمین، ثم کتب ⁽⁴⁾بذلک إلی عمر فأمضاه ⁽⁵⁾.

و روی أنّ ارتفاعهما کان فی عهد عمر مائة و ستین ألف ألف درهم، فلمّا کان زمن الحجّاج رجع إلی ثمانیة عشر ألف ألف درهم⁽⁶⁾، فلمّا ولی عمر بن عبد العزیز رجع إلی ثلاثین ألف ألف درهم فی أوّل سنة، و فی الثانیة بلغ ستین ألف ألف درهم، فقال: لو عشت سنة أخری لرددتها إلی⁽⁷⁾ما کان فی أیّام عمر، فمات فی ⁽⁸⁾تلک السنة، فلمّا أفضی الأمر إلی أمیر المؤمنین (علیه السلام) أمضی ذلک، لأنّه لم یمکنه أن یخالف و یحکم بما یجب عنده فیه.

قال الشیخ رحمه اللّه-: و الذی یقتضیه المذهب أنّ هذه الأراضی و غیرها من البلاد التی فتحت عنوة یخرج خمسها لأرباب الخمس و أربعة الأخماس الباقیة تکون للمسلمین قاطبة، الغانمون و غیرهم سواء فی ذلک، و یکون للإمام النظر فیها و یقبلها و یضمنها بما شاء و یأخذ ارتفاعها ⁽⁹⁾و یصرفه فی مصالح المسلمین و ما

و عثمان بن حنيف اراضي خراج را ارزيابي نمود و در مقدار آن اختلاف نمودند و الساجي گفت سي و دو هزار هزار جريب و ابو عبيده گفت سي و شش هزار هزار جريب و آنگاه بر هر جريب از نخلستانها، ده درهم ماليات بست و بر انگور هشت درهم و بر جريب درختان و سبزي كاريها شش درهم و بر گندم چهار درهم و بر جو دو درهم و آنگاه سياهه آنرا به عمر نوشت و او آنرا امضاء كرد.⁽¹⁰⁾

و روايت شده كه در زمان عمر اوج عدد خراج تا صد و شصت هزار هزار درهم نيز بالا رفت و چون زمان حجاج شد، اين عدد به هجده هزار هزار درهم رسيد و چون عمر بن عبدالعزيز حاكم اين سرزمينها گشت، در سال اول به سي هزار هزار درهم بازگشت و در سال دوم به شصت هزار هزار درهم اوج گرفت، و او خود گفت كه اگر يك سال ديگر عمر كنم آنرا به آنچه كه در زمان عمر بود بازميگردانم ولي او در همان سال درگذشت و چون امر به امير المومنين عليه السلام منتهي گشت، آن را عملي كرد چرا كه براي او امكان نداشت با او مخالفت كند و بدانچه در نظرش براي آن منطقه واجب بود، حكم كند.

شيخ رحمه الله ميگويد: آنچه كه مذهب ما اقتضاء مي كند آنست كه اين زمينها و سرزمينهاي ديگري كه به قهر و زور فتح شده، خمسش براي مستحقان خمس است و چهار پنجم ديگر براي كل مسلمين است و غنيمت گيرندگان و ديگران در آن يكسانند و امام امت اسلامي مي تواند در آن نظر دهد و آنرا بپذيرد و هر حكمي خواهد با مسئوليت خود انجام دهد و سرريز درآمدهاي آنرا (از بيت المال) برداشته و در جهت مصلحت مسلمانان

ينوبهم من ⁽¹⁾سدّ الثغور و تقوية المجاهدين و بناء القناطر ⁽²⁾و غير ذلك من المصالح، و ليس للغانمين في هذه الأرضين علي وجه التخصيص شي‌ء، بل هم و المسلمون فيه سواء، و لا يصحّ بيع شي‌ء من ⁽³⁾هذه الأرضين و لا هبته و لا معاوضته و لا تملّكه و لا وقفه و لا رهنه و لا إجارته و لا إرثه، و لا يصحّ أن يبني دورا و منازل و مساجد و سقايات و لا غير ذلك من أنواع التصرّف الذي يتبع ⁽⁴⁾الملك، و متي فعل شي‌ء من ذلك كان التصرّف باطلا و هو باق علي الأصل.

ثم قال رحمه اللّه: و علي الرواية التي رواها أصحابنا أنّ كلّ عسكر أو فرقة غزت ⁽⁵⁾بغير أمر الإمام فغنمت تكون الغنيمة للإمام خاصّة، تكون هذه الأرضون و غيرها ممّا فتحت بعد الرسول صلّي اللّه عليه و آله إلّا ما فتح في أيّام أمير المؤمنين عليه السلام إن صحّ شي‌ء من ذلك ⁽⁶⁾للإمام خاصّة، و تكون من جملة الأنفال التي له خاصّة لا يشركه فيها غيره. انتهي كلامه رفع اللّه مقامه.

أقول: فالبدعة فيه من وجوه

أحدها

منع أرباب الخمس حقّهم، و هو مخالف لصريح آية الخمس و للسنّة أيضا، حيث ذَكَرَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ⁽⁷⁾أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ قَسَّمَ خَيْبَرَ وَ صَيَّرَهَا غَنِيمَةً وَ أَخْرَجَ خُمُسَهَا لِأَهْلِ الْخُمُسِ ⁽⁸⁾

و جاء في مسند أحمد بن حنبل 1- 320، و سنن البيهقيّ 6- 344 و 345 بطريقين باختلاف في اللّفظ، و أورده البيهقيّ في سننه المجلّد السّادس باب سهم ذي القربي بسنده عن عبد الرّحمن بن أبي ليلي قال: لقيت عليّا عليه السّلام عند أحجار الزّيت، فقلت له: بأبي و أمّي! ما فعل أبو بكر و عمر في حقّكم أهل البيت من الخمس ... إلي أن قال: إنّ عمر قال: لكم حقّ و لا يبلغ علمي إذا كثر أن يكون لكم كلّه، فإن شئتم أعطيتكم منه بقدرها ما أري لكم، فأبينا عليه إلّا كلّه، فأبي أن يعطينا كلّه. و رواه الشّافعيّ في المسند في كتاب قسم الفي‌ء: 187، و قريب منه ما ذكره في كنز العمّال 2- 305، و قد حكاها في السّبعة من السّلف 108- 109.

و هر امر دیگری که بدان دچارند از محافظت مرزها و حمایت رزمندگان و ساخت پلها و دیگر مصلحتهای مردمان خرج نماید و هیچ چیز در این سرزمینها ویژه غنیمت گیرندگان نیست بلکه ایشان با دیگر مسلمانان در آن برابرند و فروختن، بخشیدن، معاوضه ، تملک، وقف نمودن، به رهن دادن، اجاره دادن و ارث بردن چیزی از آنها جایز نیست و درست نیست که در آن خانه یا منزلگاه یا مسجد یا آبشخور و یا هر شکل دیگری از دخل و تصری که موجب تملک می گردد، انجام شود و اگر هر قسمی از این امور انجام شود، تصرفی باطل بوده و این زمینها به حال خود باقی خواهند بود.

آنگاه شیخ رحمه الله گوید: بنا بر روایتی که اصحاب ما روایت کرده اند مبنی بر اینکه هر سپاه یا گروهی که بدون دستور امام جنگ نماید و غنایمی ببرد، آن غنایم از آن امام خواهد بود؛ این زمینها و غیر آن که پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فتح شده، غیر از آنچه که در زمان امیر المومنین علیه السلام فتح شده، اگر چیزی از آن سالم ماند، از آن امام خواهد بود، و از جمله انفال می باشد که مخصوص اوست و کسی را در آن با وی شراکتی نیست. پایان کلام شیخ رفع الله مقامه.

می گویم: بدعت در این امر از چند وجه است:

اول

بازداشتن حق مستحقین خمس که مخالفت با متن صریح آیه خمس و نیز با سنت نبی صلی الله علیه و آله دارد. چنانکه ابن ابی الحدید⁽⁹⁾

ذکر می کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم خیبر را تقسیم کرده و آنرا جزء غنایم به شمار آورد و خمس آنرا برای خمس گیرندگان جدا نمود.⁽¹⁰⁾

و كان الباعث علي ذلك إضعاف جانب بني هاشم، و الحذر من أن يميل الناس إليهم لنيل الحطام فينتقل إليهم الخلافة فينهدم ما أسّسوه يوم السقيفة و شيّدوه بكتابة الصحيفة.

و ثانيها

منع الغانمين بعض حقوهم ⁽¹⁾من أرض الخراج و جعلها موقوفة علي مصالح المسلمين، و هذا إلزامي ⁽²⁾عليهم لما اعترفوا به من أنّ رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله قسّم الأرض المفتوحة عنوة بين الغانمين⁽³⁾، و به أفتي الشافعي ⁽⁴⁾و أنس بن مالك ⁽⁵⁾و الزبير و بلال كما ذكره المخالفون⁽⁶⁾

أقول: قال ابن حزم في المحلّي 7- 344: روينا من طريق أحمد ... قال أبو هريرة: قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله: أيّما قرية أتيتموها و أقمتم فيها فسهمكم فيها، و أيّما قرية عصت اللّه و رسوله. فإنّ خمسها للّه و رسوله، ثمّ هي لكم. قال: و هذا نصّ جليّ لا محيص عنه، و قد صحّ أنّ النبيّ صلي الله عليه و آله قسّم أرض بني قريظة و خيبر، ثمّ العجب كلّه أنّ مالكا قلّد هاهنا عمر ثمّ فيما ذكرتم وقف و لم يخبر كيف يعمل في خراجها؟!.

و انگیزه آن، تضعیف جانب بنی هاشم و بیمناکی از اینکه مردمان برای بدست آوردن اموال به ایشان گرایش پیدا کنند و خلافت به دست ایشان افتد و آنچه را که خود در روز سقیفه بنیان نهادند و با نگاشتن قران از سوی خود پایه گذاری کردند، ویران شود.

دوم

بازداشتن غنیمت گیرندگان از برخی حقوق خود از زمینهای خراج و وقف نمودن آن بر منافع عموم مسلمین. و این امر بخاطر این اعتراف ایشان که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم زمین به قهر فتح شده را بین غنیمت گیرندگان تقسیم نمود بر آنها لازم نمود⁽⁷⁾

و شافعی⁽⁸⁾

و انس بن مالک⁽⁹⁾

و الزبیر و بلال نیز چنانکه مخالفان خود ذکر کرده اند، به این قول، نظر داده اند. ⁽¹⁰⁾

و ما ذكروه من أنّه عوّض الغانمين و وقفها فهو ⁽¹⁾دعوي بلا ثبت، بل يظهر من كلام الأكثر خلافه، كما يستفاد من كلام ابن أبي الحديد ⁽²⁾و غيره..

و ثالثها

أنّ سيرة الرسول صلّي اللّه عليه و آله في ⁽³⁾الأراضي المفتوحة عنوة كانت أخذ حصّته عليه السلام من غلّتها دون الدراهم المعيّنة، و سيأتي ⁽⁴⁾بعض القول في ذلك في باب العلّة التي لم يغيّر عليه السلام بعض البدع في زمانه⁽⁵⁾.

و منها: أنّه زاد الجزية عمّا قرّرها رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله

⁽⁶⁾، و هو حرام علي مذهب فقهائهم الأربعة إلّا أحمد في رواية ⁽⁷⁾.

و منها: تغريب نصر بن الحجّاج و أبي ذويب من غير ذنب من المدينة

، فقد روي ابن أبي الحديد في شرح النهج ⁽⁸⁾، عن محمد بن سعيد، قال: بينا عمر يطوف في بعض سكك المدينة إذا سمع امرأة تهتف من خدرها:

و این قول ایشان که پیامبر غنیمت گیرندگان را مالی دیگر داد و آنرا وقف کرد، ادعایی اثبات نشده است بلکه از کلام بیشتر راویان خلاف آن ثابت است نظیر آنچه از سخن ابن ابی الحدید و دیگران دریافت می شود .

سوم

اینکه سیره رفتاری پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درباره سرزمینهای به زور فتح شده آن بود که سهم خود را از غلات آن اخذ می کرد و نه با درهمهای مشخص و در ادامه سخنانی در این زمینه در باب علت آنکه برخی از بدعتها در زمان خود را تغییر نداد، خواهد آمد.

و منها: أنّه زاد الجزیة عمّا قرّرها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله

و هو حرام علی مذهب فقهائهم الأربعة إلّا أحمد فی روایة

و از دیگر بدعتهای وی تبعید کردن نصر بن الحجاج و ابو ذویب از مدینه بدون هیچگونه گناه بود.

چه اینکه ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه⁽⁹⁾

از محمد بن سعید روایت می کند که گفت: در حالیکه عمر در یکی از راههای اصلی شهر مدینه چرخ می زد، صدای زنی را شنید که از درون اندرونی اش فریاد برمی آورد:

هل من سبيل إلي خمر فأشربها *** أم هل سبيل إلي نصر بن حجّاج

إلي فتي ماجد الأعراق مقتبل *** سهل المحيّا كريم غير ملجاج

تنميه أعراق ⁽¹⁾

انظر: لسان العرب 10- 241- 249، و 11- 545 و 2- 354، و مجمع البحرين 5- 213 و 263، و 3- 231، و 1- 134، و الصحاح 5- 1797، و 6- 2325، و 2- 598- 599، و 4- 1581، تاج العروس 10- 107، و 2- 92.

سامي النّواظر من بهر له ⁽⁴⁾قدم *** يضي‌ء صورته في الحالك الدّاجي

فقال ⁽⁵⁾: ألا لا أري ⁽⁶⁾معي رجلا تهتف به العواتق في خدورهنّ! عَلَيَّ بنصر بن حجّاج، فَأُتِيَ به، و إذا هو أحسن الناس وجها و عينا و شعرا، فأمر بشعره فجزّ، فخرجت له وجنتان كأنّهما قمر، فأمره أن يعتم فأعتم، ففتن النساء ⁽⁷⁾بعينيه، فقال عمر: لا و اللّه لا تساكنني بأرض أنا بها. فقال: و لم يا أمير المؤمنين؟!. قال: هو ما أقول لك، فسيّره إلي البصرة.

و خافت المرأة ⁽⁸⁾التي تسمّع ⁽⁹⁾عمر منها ما سمع أن يبدر إليها منه شي‌ء،

شعر:

پس عمر گفت: هان در کنار خود مردی نمی بینم که زنان بالغ بی شوهر در اندرونی هاشان به فریاد خوانندش. نصر بن حجاج را بیاورید و او را آوردند و ناگاه بدید که خوش روی و موی و دیده ترین مردمان است و دستور داد که مو و ریشش را بزنند پس لپهایی چون ماه پدیدار گشت، پس دستور داد که روی بپوشاند پس چنین کرد ولی همچنان به چشمانش از زنان دل می ربود. پس عمر گفت که به خدا که هرگز در جایی که من هستم، ساکن نخواهی گشت. گفت چرا ای امیر مومنان؟ گفت: همین که من می گویم، و او را به بصره روانه نمود. زنی که عمر آن ابیات شعر را با گوش تیز کردن از وی شنیده بود ترسید که از سوی عمر حکمی متوجه وی شود.

فدسّت إليه أبياتا:

قل للأمير الذي يخشي بوادره *** ما لي و للخمر أو نصر بن حجّاج

إنّي بليت أبا حفص بغيرهما *** شرب الحليب و طرف فاتر ساجي

لا تجعل الظنّ حقّا أو تبيّنه *** إنّ السّبيل سبيل الخائف الراجي

ما منية قلتها عرضا بضائرة *** و النّاس من هالك قدما و من ناجي

إنّ الهوي رمية التقوي فقيّده *** حفظي أقرّ بألجام و أسراجي ⁽¹⁾

إنّ الهوي رعية التقوي تقيّده *** حتّي أقرّ بألجام و أسراج

فبكي عمر، و قال: الحمد للّه الذي قيّد الهوي بالتقوي.

و كان لنصر أمّ فأتي عليه حين و اشتدّ عليها غيبة ابنها، فتعرّضت لعمر بين الأذان و الإقامة، فقعدت له علي الطريق، فلمّا خرج يريد الصلاة هتفت به و قالت: يا أمير المؤمنين! لأجاثينّك ⁽²⁾غدا بين يدي اللّه عزّ و جلّ، و لأخاصمنّك إليه، أجلست عاصما ⁽³⁾و عبد اللّه إلي جانبيك و بيني و بين ابني الفيافي ⁽⁴⁾و القفار و المفاوز و الأميال ⁽⁵⁾؟!. قال: من هذه؟. قيل: أمّ نصر بن الحجّاج. فقال لها: يا أمّ نصر! إنّ عاصما و عبد اللّه لم يهتف بهما العواتق من وراء الخدور.

قال ⁽⁶⁾: و روي عبد اللّه بن يزيد ⁽⁷⁾، قال: بينا عمر يعس ذات ليلة إذ ⁽⁸⁾انتهي إلي باب مجاف و امرأة تغنّي بشعر:

پس ابیاتی را برای وی فرستاد:

پس عمر گریست و گفت سپاس خدایی راست که هوی و هوس را با پرهیزکاری بند بر پای نهاد. نصر را مادری بود که چون پسر مدتی پیش وی نبود، غیبت او بر مادر گران آمد و میان اذان و اقامه به سراغ عمر آمد و سر راه او نشست و چون وی برای نماز خارج می شد، او را صدا زد و گفت: ای امیر مومنان، سوگند که فردا روز پیش روی خداوند عز و جل، به حق خواهی در برابر تو بر سر زانو بلند شوم و به نزد وی با تو جدال پیش می گیرم. عاصم و عبدالله را در دو پهلوی خود نشانده ای و میان من و پسرم فاصله بیابانها و خشک راهها و شوره زارها و کوه هاست؟! گفت کیست این؟ گفتند مادر نصر بن حجاج است. پس به او گفت ای ام نصر! عاصم و عبدالله را زنان بی شوهر از پشت پرده هاشان صدا نزده اند.

گوید⁽¹⁰⁾: عبدالله بن یزید روایت کرد که در حالیکه عمر شبی پاسبانی می کرد به دری رسید که زنی از ورای آن شعری به غناء می خواند:

هل من سبيل إلي خمر فأشربها *** أم هل سبيل إلي نصر بن حجّاج

... و ذكر نحو ما مرّ.

ثم ⁽¹⁾روي عن الأصمعي ... أنّ نصر بن الحجّاج كتب إلي عمر كتابا هذه صورته: لعبد اللّه عمر أمير المؤمنين من نصر بن حجّاج: سلام عليك، أمّا بعد، يا أمير المؤمنين!⁽²⁾

لعمري لئن سيّرتني أو ⁽³⁾حرمتني *** لما نلت من عرضي عليك حرام

أ إن ⁽⁴⁾غنّت الذلفاء ⁽⁵⁾يوما بمنية *** و بعض أمانيّ النّساء غرام

ظننت بي الظّنّ الّذي ليس بعده *** بقاء فما لي في النّديّ كلام ⁽⁶⁾

نصّ عليها في القاموس 3- 125، و 4- 156 و 394، و 1- 43. و انظر: لسان العرب 9- 35 و 12- 436، و 10- 363 و 1- 171، و مجمع البحرين 1- 412، و 2- 21، و تاج العروس 9- 3، و 10- 363، و 1- 171.

و أصبحت منفيّا ⁽⁷⁾علي غير ريبة ⁽⁸⁾*** و قد كان لي بالمكّتين مقام

سيمنعني عمّا⁽⁹⁾تظنّ تكرّمي *** و آباء صدق صالحون ⁽¹⁰⁾كرام

سپس از اصمعی روایت شده که نصر بن الحجاج به عمر نامه ای نوشت به این شرح: از نصر بن الحجاج به عبدالله عمر امیر مومنان: سلام بر شما. اما بعد، ای امیر مومنان!

و يمنعها ممّا تمنّت صلاتها *** و حال لها في دينها و صيام⁽¹⁾

وتمنعي ام أتمت صلاتها *** وحال لها في دينها وصيام

فهاتان حالانا فهل⁽²⁾أنت راجع *** فقد جبّ ⁽³⁾منّي كاهل و سنام

فقال عمر: أما ولي إمارة ⁽⁴⁾فلا، و أقطعه أرضا بالبصرة و دارا، فلمّا قتل عمر ركب راحلته و لحق بالمدينة.

قال ⁽⁵⁾: و روي عبد اللّه بن يزيد ⁽⁶⁾: أنّ عمر خرج ليلة ⁽⁷⁾يعس فإذا نسوة يتحدّثن، و إذا هنّ يقلن: أيّ فتيان المدينة أصبح؟. فقالت امرأة منهنّ: أبو ذؤيب و اللّه، فلمّا أصبح عمر سأل عنه، فإذا هو من بني سليم، و إذا هو ابن عمّ نصر بن حجّاج، فأتي ⁽⁸⁾إليه، فحضر، فإذا هو أجمل الناس و أملحهم، فلمّا نظر إليه قال: أنت و اللّه ذئبهنّ! و يكرّرها ⁽⁹⁾و يردّدها- لا و الذي نفسي بيده لا تجامعني بأرض أبدا. فقال: يا أمير المؤمنين! إن كنت لا بدّ مسيّري فسيّرني حيث سيّرت ابن عمّي نصر بن الحجّاج ⁽¹⁰⁾، فأمر بتسييره إلي البصرة، فأشخص إليها. انتهي ما حكاه ابن أبي الحديد.

و قد روي قصّة نصر بن حجّاج جلّ أرباب السير ⁽¹¹⁾، و ربّما عدّ أحبّاء عمر

عمر گفت: تا زمانی که من امارت دارم، نه؛ و در بصره زمینی و خانه ای به او واگذار کرد و چون عمر کشته شد وی بر شترش نشست و به مدینه بازگشت.

گوید: عبدالله بن یزید روایت کند که شبی عمر به پاسبانی روانه کوچه ها گشت و ناگاه شنید زنانی سخن میگویند و چون دقت کرد شنید که می گویند: کدامیک از جوانان مدینه خوشرو تر است. یکی از ایشان گفت به راستی که ابو ذویب. و چون صبح شد عمر درباره وی پرسید و فهمید که او از بنی سلیم است و فهمید که پسر عموی نصر بن حجاج است، پس بسوی او فرستاد و او را آوردند و بدید که او از نیک روی ترین و ملیح ترین مردمان است. پس چون به وی نگریست گفت به خدا که تو گرگ ایشانی و این کلام را چندین بار تکرار کرد. به آنکه جانم در دستش است هرگز با من در یک مکان همنشین نگردی. وی گفت ای امیر مومنان، اگر مرا تبعید می کنی پس مرا به همانجا که پسر عمویم نصر بن الحجاج را فرستادی، تبعید کن. پس دستور داد او را به بصره تبعید کنند و او مستقیم بسوی آنجا روانه گشت. پایان آنچه ابن ابی الحدید نقل میکند. و قصه نصر بن حجاج را بیشتر سیره نویسان روایت کرده اند و چه بسا که دوستداران عمر این مساله را از سیاستهای خوب وی شمرده اند.

ذلك من حسن سياسته.

و وجه البدعة فيه ظاهر، فإنّ إخراج نصر من المدينة و تغريبه و نفيه عن وطنه بمجرّد أنّ امرأة غنّت بما يدلّ علي هواها فيه و رغبتها إليه مخالف لضرورة الدين، لقوله تعالي: (وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْري ⁽¹⁾، و لا ريب في⁽²⁾أنّ التغريب تعذيب عنيف و عقوبة عظيمة، و لم يجعل اللّه تعالي في دين من الأديان حسن الوجه و لا قبحه منشأ لاستحقاق العذاب لا في الدنيا و لا في الآخرة، و قد كان يمكنه دفع ما زعمه مفسدة من افتتان ⁽³⁾النساء به بأمر أخفّ من التغريب و إن كان بدعة أيضا، و هو أن يأمره بالحجاب و ستر وجهه عن النساء أو مطلقا حتي لا يفتتن به أحد.

ثم ليت شعري ما الفائدة في تسيير نصر إلي البصرة، فهل كانت نساء البصرة أعفّ و أتقي من نساء المدينة، مع أنّها «مَهْبِطُ إِبْلِيسَ و مَغْرِسُ الْفِتْنَةِ» ⁽⁴⁾؟!.

اللّهمّ إلّا أن يقال: لما كانت المدينة يومئذ مستقرّ سلطنة عمر كان القاطنون بها أقرب إلي الضلال ممّن نشأ في مغرس الفتنة، و قد حمل أصحابنا علي ما يناسب هذا المقام ما روي في فضائل عمر: ما لقيك الشيطان قطّ سالكا فجّا إلّا سلك فجّا غير فجّك، و كأنّه المصداق لما قيل:

و كنت امرأ من جند إبليس فارتقت *** بي الحال حتي صار إبليس من جندي

و هذه البدعة من فروع بدعة أخري له عدّوها ⁽⁵⁾من فضائله، قالوا: هو أوّل من عسّ في عمله بنفسه، و هي مخالفة للنهي الصريح في قوله تعالي: (وَ لا

و وجه بدعت در این کار مشخص است چرا که اخراج کردن نصر از مدینه و تبعید و طرد او از وطنش به مجرد اینکه زنی غنایی خوانده که نشانه عشقش به وی و دلبستگی اش به او بوده، مخالف با ضرورت دین است چرا که خدایتعالی می فرماید: (وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری)⁽⁶⁾-:

و هیچ باربرداری بار [گناه] دیگری را برنمی‌دارد) و شکی نیست که تبعید کردن، شکنجه ای سخت و مجازاتی شدید است و خداوند تبارک و تعالی در هیچ دینی از ادیان خوبرویی یا زشترویی را منشآ عذاب در دنیا و آخرت قرار نداده است و عمر می توانست آنچه را که مفسده فریفته شدن زنان به او انگاشته، به روشی آسان تر از تبعید برطرف سازد حتی اگر با بدعتی دیگر باشد نظیر آنکه او را به حجاب و پوشاندن چهره اش از زنان یا از همگان امر کند تا کسی فریفته وی نگردد. سپس ای کاش می دانستم که فایده تبعید نصر به بصره چه بوده و آیا زنان بصره از زنان مدینه پاکدامن تر و پرهیزکارتر بودند در حالیکه بصره " محل فرود ابلیس و کشتگاه فتنه است؟! ⁽⁷⁾البته مگر این که بگوییم از آنجا که مدینه در آن زمان محل سلطنت عمر بود، ساکنان آن بیش از کسانی که در کشتگاه فتنه رشد کرده بودند، به گمراهی نزدیک بودند و این سخن که در فضیلت عمر روایت شده، برخی از اصحاب ما را به باور به آنچه مناسب این حال است کشانده است: هیچ شیطانی هرگز بر راهی روانه نباشد، مگر آنکه اگر با تو روبرو گردد به راهی غیر از راه تو روانه گردد. و گویی که او مصدایق این بیت شعر است که: یکی از سربازان ابلیس بودم و حالم چنان بالا گرفت که ابلیس یکی از سربازان من گشت.

و این بدعت نیز از فروع بدعت دیگری است که آن را از فضایل او شمرده اند: گفته اند که او نخستین کسی بود که خودش در زمان حکومتش شبانه تجسس نمود و این مخالف با نهی صریح در آیه قران است که (وَ لا تَجَسَّسُوا ... )⁽⁸⁾

تَجَسَّسُوا ... )⁽¹⁾

و منها: بدعة الطلاق‌

رُوِيَ فِي جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽²⁾، عَنْ طَاوُسٍ، قَالَ: إِنَّ أَبَا الصَّهْبَاءِ كَانَ كَثِيرَ السُّؤَالِ لِابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا ⁽³⁾طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا جَعَلُوهَا وَاحِدَةً عَلَي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] وَ أَبِي بَكْرٍ وَ صَدْراً مِنَ إِمَارَةِ عُمَرَ؟. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بَلْ ⁽⁴⁾كَانَ الرَّجُلُ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثاً قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا جَعَلُوهَا وَاحِدَةً عَلَي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ (صلي الله عليه و آله) وَ أَبِي بَكْرٍ وَ صَدْراً مِنْ إِمَارَةِ عُمَرَ ⁽⁵⁾، فَلَمَّا أَنْ ⁽⁶⁾رَأَي النَّاسُ قَدْ تَتَابَعُوا عَلَيْهَا ⁽⁷⁾قَالَ: أَجِيزُوهُنَّ عَلَيْهِمْ ⁽⁸⁾.

وَ فِي رِوَايَةِ مُسْلِمٍ ⁽⁹⁾: إِنَّ أَبَا الصَّهْبَاءِ قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: هَاتِ مِنْ هَنَاتِكَ ⁽¹⁰⁾، أَ لَمْ يَكُنْ طَلَاقُ الثَّلَاثِ عَلَي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] وَ أَبِي بَكْرٍ وَاحِدَةً؟. فَقَالَ: قَدْ كَانَ ذَلِكَ، فَلَمَّا كَانَ فِي عَهْدِ عُمَرَ تَتَابَعَ ⁽¹¹⁾النَّاسُ فِي الطَّلَاقِ

-: و جاسوسی مکنید ... )

از دیگر بدعتهای وی: بدعت طلاق است.

در جامع الاصول از طاووس روایت شده که گفت: ابا الصهباء بسیار از ابن عباس سوال می کرد. آیا می دانستی که در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ابی بکر و آغاز دوره امارت عمر، مرد چون زنش را پیش از مباشرت، سه طلاقه می کرد، آنرا یک طلاق حساب می کردند؟ ابن عباس گفت: آری در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ابی بکر و آغاز دوره امارت عمر، مرد چون زنش را پیش از مباشرت، سه طلاقه می کرد، آنرا یک طلاق حساب می کردند، ولی چون دید مردم مکررا طلاق می دهند، گفت: این کار (طلاق) را برای ایشان اجازه دهید. ⁽¹²⁾

در روایت مسلم آمده است که ابا الصهباء به ابن عباس گفت: چیزی از لغزشها را بیان کن. آیا سه طلاقه کردن در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ابی بکر، یک طلاق حساب نمی شد؟ گفت آری چنین بود ولی در زمان عمر مردمان پیاپی به طلاق دادن روی آوردند و او آنرا برای ایشان مجاز نمود. ⁽¹³⁾

فَأَجَازَهُ عَلَيْهِمْ ⁽¹⁾.

وَ فِي رِوَايَةٍ ⁽²⁾عَنْهُ: أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ الطَّلَاقُ عَلَي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] وَ أَبِي بَكْرٍ وَ سَنَتَيْنِ مِنَ خِلَافَةِ عُمَرَ طَلَاقُ الثَّلَاثِ وَاحِدَةٌ، فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: إِنَّ النَّاسَ قَدِ اسْتَعْجَلُوا فِي أَمْرٍ كَانَتْ لَهُمْ فِيهِ أَنَاةٌ، فَلَوْ أَمْضَيْنَاهُ عَلَيْهِمُ ... فَأَمْضَاهُ عَلَيْهِمْ ⁽³⁾.

وَ فِي أُخْرَي ⁽⁴⁾: أَنَّ أَبَا الصَّهْبَاءِ قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: أَ تَعْلَمُ أَنَّمَا كَانَ الثَّلَاثُ تُجْعَلُ وَاحِدَةً عَلَي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ (صلي الله عليه و آله) وَ أَبِي بَكْرٍ وَ ثَلَاثاً مِنْ إِمَارَةِ عُمَرَ؟. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَعَمْ ⁽⁵⁾

و أخرج أبو داود ⁽⁶⁾أيضا، و النسائي ⁽⁷⁾هذه الرواية الأخيرة. انتهي كلام جامع الأصول ⁽⁸⁾.

و وجه البدعة في جعل الواحدة ثلاثا واضح، و سيأتي تفصيل أحكام تلك

در روایتی از هم او⁽⁹⁾

آمده است که ابن عباس گفت: در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ابوبکر و دو سال از خلافت عمر طلاق سه باره، یکبار به حساب می آمد، پس عمر بن الخطاب گفت که مردمان در کاری که برای ایشان درنگی بود، شتاب می نمایند، پس چطور است که این شتاب را بر ایشان جاری نماییم ... پس چنین کرد و جاری نمود. ⁽¹⁰⁾

و در روایت دیگری⁽¹¹⁾

است که ابا الصهباء به ابن عباس گفت آیا می دانستی که طلاق سه باره در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ابی بکر و سه سال از امارت عمر، یک طلاق حساب می شد؟ ابن عباس گفت آری. ⁽¹²⁾

ابو داود⁽¹³⁾و النسائی⁽¹⁴⁾

نیز روایت اخیر را با ذکر سند نقل کرده اند. پایان کلام جامع الاصول.

وجه بدعت در تبدیل آنچه یک طلاق حساب می شد بعنوان سه طلاق، روشن است و تفصیل احکام این مساله به یاری خدا در کتاب الطلاق⁽¹⁵⁾

خواهد آمد.

المسألة في كتاب الطلاق ⁽¹⁾إن شاء اللّه تعالي ⁽²⁾.

و منها: تحويل المقام عن موضعه‌

، كما ورد في كثير من أخبارنا، و قال ابن أبي الحديد ⁽³⁾قال المؤرّخون: إنّ عمر أوّل من سنّ قيام شهر ⁽⁴⁾رمضان في جماعة و كتب به إلي البلدان، و أوّل من ضرب ⁽⁵⁾في الخمر ثمانين، و أحرق بيت رويشد الثقفي و كان نبّاذا و أوّل من عسّ في عمله بنفسه ⁽⁶⁾، و أوّل من حمل الدّرّة و أدّب بها-، و قيل بعده: كان درّة عمر أهيب من سيف الحجّاج-. ⁽⁷⁾

منها: أنّ أحد المجاهدين المسلمين قال: إنّا لمّا فتحنا المدائن أصبنا كتابا فيه علم من علوم الفرس و كلام معجب، فدعا عمر بالدرّة فجعل يضربه بها ... إلي آخر القصّة التي أوردها المتّقي في كنز العمّال 1- 95، و ابن الجوزي في سيرة عمر: 107، و ابن أبي الحديد في شرحه للنهج 3- 122، و غيرهم.

و منها: ما أورده ابن الجوزية في سيرة عمر: 174 عن أبي عمرو الشيباني، قال: خبّر عمر بن الخطاب برجل يصوم الدهر، فجعل يضربه بمخفقته- أي درّته- و يقول: كل! يا دهر يا دهر.

و منها: أنّه ضرب رجلين بالدرّة لزيارتهما بيت المقدس، كما أورده في كنز العمّال 7- 157، مع ما هناك من نصوص متظافرة في أنّه لا تشدّ الرحال إلّا إلي ثلاثة مساجد، و منها بيت المقدس.

و منها: ضربه لعمّاله علي البلاد بالدرّة، كما في قصّة والي البحرين أبي هريرة التي أوردها ابن أبي الحديد في شرحه علي النهج 3- 113، بل قد ضرب بالدرّة بغير موجب جمع من الأصحاب و الوجهاء كلّ ذلك تنفيسا لعقده، و بسطا لهيمنته و سلطانه، و إخافة لصحبته و من حوله، فها هو يضرب ولده عبد اللّه بلا موجب و سبب، كما في تاريخ الخلفاء للسيوطي: 96، و ضربه للجارود العامري- سيّد ربيعة- كما في سيرة عمر لابن الجوزي: 178، و شرح النهج لابن أبي الحديد 3- 112، و كنز العمّال 2- 167، و ضربه لمعاوية عليهما اللعنة و الهاوية، كما أورده ابن كثير في تاريخه 8- 125، و ابن حجر في الإصابة 3- 434، و ضربه بالجريدة للربيع بن زياد الحارثي، كما نصّ عليه في الطبقات 3- 280، و انظر جملة من قصصه هناك في صفحة: 2308 مع أبي موسي الأشعري.

و منها: ضربه لجمع لأكلهم اللحم! كما في سيرة عمر لابن الجوزي: 68، و كنز العمّال 3- 111، و الفتوحات الإسلامية 2- 424، و مجمع الزوائد للحافظ الهيثمي 5- 35.

و منها: ضربه لجمع من نسائه و نساء المهاجرين و الأنصار لبكائهم علي أمواتهم، و قد فصّلنا الحديث عنه، و هذه من بطولات الخليفة التي تحدّثت بها الركبان!!.

و منها: ضربه لجمع- كتميم الداري و السائب بن يزيد و غيرهما- لصلاتهما بعد العصر، كما سيأتي مصادرها.

و منها: سأل رجل عن قوله تعالي: « وَ فاكِهَةً وَ أَبًّا»، فجهل الخليفة و أجابه الصحابة، فأقبل عليهم بالدرّة!!. مجمع الزوائد 5- 8.

و منها: ما ذكره ابن القيّم الجوزية في كتابه الطرق الحكمية: 45 من أمر الخليفة بضرب غلام خاصم أمّه- و هو علي حقّ- و ردعه ما حكم به يعسوب الدين و إمام المتّقين صلوات اللّه عليه في الواقعة، و قد فصّلها العلّامة الأميني في غديره 6- 104- 105، فلاحظ.

و منها: ما عن عبد اللّه بن عمر، قال: كان عمر يأتي مجزرة الزبير بن العوام بالبقيع، و لم يكن بالمدينة مجزرة و غيرها، فيأتي معه بالدرّة، فإذا رأي رجلا اشتري لحما يومين متتابعين ضربه بالدرّة، و قال: أ لا ضويت بطنك يومين. انظر: سيرة عمر لابن الجوزي: 68، و كنز العمّال 3- 111، و الفتوحات الإسلامية 2- 424، و ما جاء في مجمع الزوائد 5- 35.

و منها: استدعي عمر امرأة ليسألها عن أمر- و كانت حاملا- فلشدّة هيبته ألقت ما في بطنها فأجهضت به جنينا ميّتا، فاستفتي عمر أكابر الصحابة في ذلك، فقالوا: لا شي‌ء عليك إنّما أنت مؤدّب. فقال له عليّ عليه السلام: إن كانوا راقبوك فقد غشوك، و إن كان هذا جهد رأيهم فقد أخطئوا عليك غرّة- يعني عتق رقبة- فرجع عمر و الصحابة إلي قوله، كما أخرجه ابن الجوزي في سيرة عمر: 117، و أبو عمر في العلم، و السيوطي، كما في ترتيب جمع الجوامع 7- 300، و ذكره ابن أبي الحديد في شرح النهج 1- 58 [أربع مجلدات] .

و منها: ما رواه جمع من الحفّاظ عن بعض الصحابة قال: رأيت عمر بن الخطّاب يضرب أكفّ الرجال في صوم رجب حتّي يضعونها في الطعام، كما أورده في كنز العمّال 4- 321، و مجمع الزوائد 3- 191 و غيرهما، و ناقشه شيخنا الأميني في غديره 6- 282- 290.

و منها: ما حكي عن الشهاب في كتابه شفاء العليل فيما في لغة العرب من الدخيل عن بعض حواشي الكشّاف: أنّ عمر ضرب كاتبا كتب بين يديه: بسم اللّه الرحمن الرحيم ... و لم يبيّن السين. ... إلي غير ذلك من الموارد الآتية و السالفة و التي تركناها خوف الإطالة.

أقول: و بعد كلّ هذا و غيره فإنّ خشونة الرجل و فضاضته و جلفه أغضب رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله أكثر من مرّة، فقد ذكر الهيثمي في مجمع الزوائد 8- 216 عن ابن عبّاس، قال: لمّا توفي ابن لصفيّة عمّة رسول اللّه صلّي اللّه عليه [و آله] و سلّم، فبكت عليه و صاحت ... إلي أن قال: فاستقبلها عمر بن الخطّاب، فقال: يا صفيّة! قد سمعت صراخك، إنّ قرابتك من رسول اللّه صلّي اللّه عليه [و آله] و سلّم لن تغني عنك من اللّه شيئا!، فبكت، فسمعها رسول اللّه صلّي اللّه عليه [و آله] و سلّم- و كان يكرمها و يحبّها-، فقال: يا عمّة! أ تبكين و قد قلت لك ما قلت؟!، قالت: ليس ذاك أبكاني يا رسول اللّه، استقبلني عمر بن الخطّاب فقال: إنّ قرابتك من رسول اللّه صلّي اللّه عليه [و آله] و سلّم لن تغني عنك من اللّه شيئا. قال: فغضب النبيّ صلّي اللّه عليه [و آله] و سلّم ... إلي أن قال: فصعد المنبر، فحمد اللّه و أثني عليه ثمّ قال: ما بال أقوام يزعمون أنّ قرابتي لا تنفع، كلّ سبب و نسب منقطع يوم القيامة إلّا سببي و نسبي، فإنّها موصولة في الدنيا و الآخرة ... الحديث.

و أورده السيوطي في الدرّ المنثور 3- 451، ذيل قوله تعالي: « (إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ» ... ) قال: و أخرج ابن أبي حاتم عن عبيدة السلماني ... في قصّة عيينة بن حصن و الأقرع بن حابس، و كتابة أبي بكر لهما كتابا و تناول عمر له و تفله فيه و محوه إيّاه، و قولهم له مقالة سيّئة. و زاد في ذيله المتّقي الهندي في كنز العمّال 2- 189: ... فأقبلا إلي أبي بكر- و هما يتذمّران- فقالا: و اللّه ما ندري أنت الخليفة أم عمر. فقال: بل هو، و لو شاء كان. قال: أخرجه ابن أبي شيبة و البخاري في تاريخه و يعقوب بن سفيان و ابن عساكر، و ذكره العسقلاني أيضا في الإصابة 5- 56، و أورده أيضا في كنز العمّال 6- 335 باختلاف يسير.

و منها: قصّة الدرّة- التي هي أهيب من سيف الحجّاج، كما قالوا- خير شاهد علي خشونته و قساوته، و قد مرّت قبلا. و هو يضرب تارة: بدرّته، و أخري، بمخفقته، و ثالثة: بجريدته و ...

و ...

و منها: ما أخرجه ابن ماجة في أبواب النكاح باب ضرب النساء، بسنده عن الأشعث بن قيس، قال: ضفت عمر، فلمّا كان في جوف الليل قام إلي امرأته يضربها، فحجزت بينهما، فلمّا أوي إلي فراشه قال لي: يا أشعث! احفظ عنّي شيئا سمعته من رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله: لا يسأل الرجل فيم يضرب امرأته ..! الحديث. و قد رواه أحمد بن حنبل في مسنده 1- 20 خاليا من حجز الأشعث بين الخليفة و زوجته.

أقول: هذه من تقوّلاته علي رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله بلا شبهة، و لا شك بكونها تتنافي مع روح الإسلام، و ضرورة العقل و الفطرة، قال في السبعة من السلف: 110- 111: ... فالذي أحتمله قويّا- بل أجزم به- أنّه ضرب امرأته في تلك الليلة ظلما و عدوانا، و قد عرف ذلك منه الأشعث، فافتري هذا الحديث علي النبيّ صلّي اللّه عليه و آله لكي لا يعترض عليه بما ارتكبه و يعاتبه علي ما لا ينبغي صدوره من قبله.

أقول: هذا حديث لا يعرف إلّا منه، كقوله: إنّ الميّت يعذّب ببكاء الحيّ ... و غيرهما كلّها شاهد صدق علي مدي ما بلغ الرجل من الشدّة و الخبث، و كم ضرب نساءه- و أبناءه كما مرّ و سيأتي كضربه لزوجته عاتكة بنت زيد حتّي نغض رأسها، كما جاء في الطبقات لابن سعد 3- 308.

و منها: ما ذكره الطبريّ في تاريخه 4- 206: في سنة 17 من الهجرة: اعتمر عمر بن الخطّاب و بني المسجد الحرام و وسّع فيه، و أقام بمكّة عشرين ليلة، و هدم علي أقوام من جيران المسجد أبوا أن يبيعوا ... و انظر: فتوح البلدان للبلاذري: 53، و سنن البيهقيّ 6- 168، و الكامل لابن الأثير 2- 227، و تذكرة الحفّاظ للذهبي 1- 7، و الدرّ المنثور 4- 159، و وفاء الوفاء 1- 341- 349، و غيرها.

أقول: ثم إنّه قد نهي الخليفة عن البكاء علي الميّت و نهي عن نهيه صاحب الرسالة و ما انتهي، و بقيت عقدة ذلك إلي أن مات، حتي اضطرّ إلي أن جعل حديثا علي لسان رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله من: أنّ الميّت ليعذّب ببكاء الحيّ، و قد ناقشة بما لا مزيد عليه شيخنا الأميني في غديره 6- 156- 167، و ...

و في أكثر من رواية و بألفاظ مختلفة و في زمن صاحب الرسالة نهي عن البكاء حيث إنّ نساء المهاجرين و الأنصار لمّا بكين عند موت زينب و رقيّة بنتي رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم جعل عمر يضربهنّ بالسوط، و أخذ رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله يده و قال: مهلا يا عمر! دعهنّ يبكين ..، كما أوردها ابن حنبل في مسنده 1- 237 و 335، و 3- 333، و 4- 408، و مستدرك الحاكم 1- 381، و 3- 191، و مسند الطيالسي: 351، و الاستيعاب- ترجمة عثمان بن مظعون 2- 482، و مجمع الزوائد 3- 17، و السنن الكبري 4- 70، و عمدة القاري 4- 87.

و قال ابن أبي الحديد في شرحه علي النهج 1- 181 [1- 60- أربع مجلدات: إنّ أوّل من ضرب عمر بالدرّة أمّ فروة بنت أبي قحافة، مات أبو بكر فناح النساء عليه و فيهنّ أخته أمّ فروة، فنهاهنّ عمر مرارا، و هنّ يعاودن، فأخرج أمّ فروة من بينهنّ و علاها بالدرّة ... أقول: هذا لعلّه أوّل مرّة بعد تولّيه الخلافة، و إلّا كم ضرب قبلها، و حسبنا السقيفة و عند دار فاطمة سلام اللّه عليها، و قصّته مع خالد في واقعة مالك بن نويرة و غيرهم، و أمّا بعدها فحدّث و لا حرج.

و لعلّ أوج قساوته و غاية حدّته حدّه لابنه بعد الحدّ! ثم قتله، و هو ما رواه البيهقيّ في السنن الكبري 8- 312، و ابن عبد البرّ في العقد الفريد 3- 470، و الخطيب البغداديّ في تاريخه 5- 455، و ابن الجوزي في سيرة عمر: 170، و المحبّ الطبريّ في الرياض النضرة 2- 32، و القسطلاني في إرشاد الساري 9- 439، و أبو عمرو في الاستيعاب 2- 394، و ابن حجر في الإصابة 2- 394 و غيرهم، و حاصل القصّة أنّ عبد الرحمن بن عمر الأوسط و هو أبو شحمة، و هو الذي ضربه عمرو بن العاص بمصر في الخمر بأمر الخليفة، ثمّ حمله إلي المدينة علي قتب و حدّه، و في بعض الروايات: فجعل عبد الرحمن يصيح: أنا مريض و أنت قاتلي، فضربه الحدّ ثانيا و حبسه، ثمّ مرض فمات ... و فيها موارد للدقّة و العجب، أعرضنا عن ذكرها فصّل بعضها شيخنا الأميني في غديره 6- 316- 319.

از دیگر بدعتهای وی، تغییر مکان مقام ابراهیم بود.

آنچنان که در بسیاری از اخبار آمده است و ابن ابی الحدید⁽⁸⁾

گوید: مورخین نوشته اند که عمر نخستین کسی بود که به نماز تراویح ایستادن به جماعت در ماه رمضان را بشکل سنت رواج داد و دستور اجرای آنرا به شهرها فرستاد و نخستین کسی که برای که به مجازات میگساری هشتاد ضربه تازیانه حد مشخص نمود ⁽⁹⁾

و خانه رویشد الثقفی را که مشروب فروش بود به آتش کشید و نخستین کسی بود که در دوره حکومتش، به شبگردی پرداخت و نخستین کسی بود که تازیانه به کمر بست و با آن تأدیب نمود و پس از وی گفته می شد: تازیانه عمر از شمشیر حجاج ترس آورتر بود.

و أوّل ⁽¹⁾من قاسم العمّال و شاطرهم أموالهم، ⁽²⁾

أقول: قد جاء ذكر سبق عمر في مقاسمة العمّال و مشاطرتهم أموالهم في غيره، و إليك جملة من المصادر: فتوح البلدان: 286، تاريخ الطبريّ 4- 56، العقد الفريد 1- 18- 21، معجم البلدان 2- 75، صبح الأعشي 6- 386، سيرة عمر لابن الجوزي: 44، تاريخ ابن كثير 7- 18 و 115، و 9- 113، السيرة الحلبيّة 3- 220، تاريخ الخلفاء للسيوطي: 96، الفتوحات الإسلامية 2- 480، و غيرها كثير ...

ثمّ إنّه قد سبق ضربه بالدرّة لواليه علي البحرين أبي هريرة، و كذا ما صنعه مع سعد بن أبي وقّاص، و أبي موسي الأشعري و إليه علي البصرة، و عمرو بن العاص و إليه علي مصر، و خالد بن الوليد و إليه علي الشام و غيرهم، و قد نصّ البلاذري علي عشرين منهم، و هم يزيدون علي ذلك، كما في كتب السير و التاريخ.

واو نخستین کسی بود که با کارگران شریک شد و نیمی از دستمزد ایشان را گرفت⁽³⁾و او بود که مسجد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم را ویران کرد

صلّي اللّه عليه و آله و زاد فيه، و أدخل دار العباس فيما زاد ⁽¹⁾، و هو الذي أخّر المقام إلي موضعه اليوم و كان ملصقا بالبيت ... إلي آخر ما ذكره.

و قد أشار إلي تحويل المقام صاحب الكشّاف ⁽²⁾، قال: إنّ عمر سأل المطلب بن أبي وداعة: هل تدري أين كان موضعه الأول؟. قال: نعم، فأراه موضعه اليوم.

وَ رَوَي ثِقَةُ الْإِسْلَامِ فِي الْكَافِي ⁽³⁾، بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَدْرَكْتَ ⁽⁴⁾الْحُسَيْنَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ؟. قَالَ: نَعَمْ، أَذْكُرُ وَ أَنَا مَعَهُ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ قَدْ دَخَلَ فِيهِ السَّيْلُ وَ النَّاسُ يَقُومُونَ عَلَي الْمَقَامِ يَخْرُجُ الْخَارِجُ يَقُولُ: قَدْ ذَهَبَ بِهِ ⁽⁵⁾، وَ يَخْرُجُ مِنْهُ الْخَارِجُ فَيَقُولُ: هُوَ مَكَانَهُ، قَالَ فَقَالَ لِي: يَا فُلَانُ! مَا صَنَعَ هَؤُلَاءِ؟. فَقُلْتُ لَهُ: أَصْلَحَكَ اللَّهُ! يَخَافُونَ أَنْ يَكُونَ السَّيْلُ قَدْ ذَهَبَ بِالْمَقَامِ. فَقَالَ: نَادِ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ جَعَلَهُ عَلَماً لَمْ يَكُنْ لِيَذْهَبَ بِهِ فَاسْتَقِرُّوا، وَ كَانَ مَوْضِعُ الْمَقَامِ الَّذِي وَضَعَهُ إِبْرَاهِيمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ عِنْدَ جِدَارِ الْبَيْتِ، فَلَمْ يَزَلْ هُنَاكَ حَتَّي حَوَّلَهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ إِلَي الْمَكَانِ الَّذِي هُوَ فِيهِ الْيَوْمَ، فَلَمَّا فَتَحَ النَّبِيُّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ مَكَّةَ رَدَّهُ إِلَي الْمَوْضِعِ الَّذِي وَضَعَهُ إِبْرَاهِيمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ، فَلَمْ يَزَلْ

و آنرا تغییر داد و خانه عباس را به مساحت مسجد افزود و هم او بود که مقام ابراهیم را که به کعبه چسبیده بود، تا محل کنونی عقب آورد ... و تا پایان آنچه که ذکر می کند.

صاحب کشاف⁽⁶⁾نیز به تغییر مکان مقام ابراهیم اشاره کرده و می گوید: عمر از مطلب بن ابی وداعة پرسید که آیا می دانی محل اولیه مقام کجا بود. گفت آری و مکان کنونی آنرا به او نشان داد.

شیخ کلینی در الکافی⁽⁷⁾

با ذکر سند از زرارة روایت می کند که گفت: به ابی جعفر علیه السلام گفتم آیا محضر حسین صلوات الله علیه را درک کردی؟ فرمود آری، به یاد می آورم که در مسجد الحرام بودم و سیل به آن راه یافته بود و مردم بروی مقام می ایستادند، یکی بیرون می آمد و می گفت آنرا جابجا کرده و دیگری بیرون می آمد و می گفت سر جایش است. گوید پس به من گفت ای فلانی اینان چه می کنند؟ به او گفتم که خدا صلاح و هدایتت بخشد، بیم آن دارند که سیل مکان مقام را تغییر داده باشد. پس گفت فریاد بزند که خدا وند آنرا بعنوان علامت قرار داده و اراده تغییر آنرا نداشته پس شما نیز آرام شدند. جایگاه مقامی که ابراهیم علیه السلام آنرا نصب کرده بود، کنار دیوار کعبه بود و همچنان در آنجا بود تا آنکه اهل جاهلیت آنرا به موضع کنونی منتقل کردند و چون پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مکه را فتح نمود، آنرا به محلی که ابراهیم علیه السلام در آن گذاشته بود بازگرداند و همچنان در آنجا بود

هُنَاكَ إِلَي أَنْ وَلِيَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَسَأَلَ النَّاسَ: مَنْ مِنْكُمْ يَعْرِفُ الْمَكَانَ الَّذِي كَانَ فِيهِ الْمَقَامُ؟. فَقَالَ رَجُلٌ: أَنَا، قَدْ كُنْتُ أَخَذْتُ مِقْدَارَهُ بِنِسْعٍ ⁽¹⁾فَهُوَ عِنْدِي، فَقَالَ: تَأْتِينِي بِهِ، فَأَتَاهُ بِهِ فَقَاسَهُ ثُمَّ رَدَّهُ إِلَي ذَلِكَ الْمَكَانِ.

و منها: تغيير الجزية عن النصاري‌

، فقد رُوِيَ عَنِ الصَّادِقِ عَلَيْهِ السَّلَامُ ⁽²⁾

و عن الرّضا عليه السّلام أنّه قال: إنّ بني تغلب أنفوا من الجزية، و سألوا عمر أن يعفيهم، فخشي أن يلحقوا بالرّوم، فصالحهم علي أن صرف ذلك عن رءوسهم، و ضاعف عليهم الصّدقة فعليهم ما صالحوا عليه و رضوا به إلي أن يظهر الحقّ. كما في كتاب من لا يحضره الفقيه 2- 29 باب 101 حديث 1611، و أورده الشّيخ الحرّ في وسائل الشّيعة 11- 116 باب 68 حديث 6.

وَ قَالَ الْبَغَوِيُّ فِي شَرْحِ السُّنَّةِ: رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَامَ نَصَارَي الْعَرَبِ عَلَي الْجِزْيَةِ، فَقَالُوا: نَحْنُ عَرَبٌ لَا نُؤَدِّي مَا يُؤَدِّي الْعَجَمُ، وَ لَكِنْ خُذْ مِنَّا كَمَا يَأْخُذُ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ يَعْنُونَ الصَّدَقَةَ-. فَقَالَ عُمَرُ: هَذَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَي الْمُسْلِمِينَ. قَالُوا: فَزِدْ مَا شِئْتَ بِهَذَا الِاسْمِ لَا بِاسْمِ الْجِزْيَةِ، فَرَاضَاهُمْ عَلَي أَنْ ضَعَّفَ عَلَيْهِمُ الصَّدَقَةَ ⁽⁴⁾. انتهي.

فهؤلاء ليسوا بأهل ذمّة لمنع الجزية، و قد جعل اللّه الجزية علي أهل الذمّة

تا آنکه عمر بن الخطاب والی شد و از مردم پرسید کدامیک از شما می دانید که محل مقام کجا بود؟ و مردی گفت که من اندازه تغییر مکان آنرا با تسمه ای اندازه گیری کردم و آنرا نزد خود دارم. عمر گفت آنرا بیاور و مرد تسمه را آورد و عمر اندازه گیری کرد و مقام را به مکان دوره جاهلی بازگرداند.

و از دیگر بدعتهای عمر: تغییر جزیه نصرانیان بود.

از صادق علیه السلام⁽⁵⁾

روایت است که فرمود: بنی تغلب از نصرانیان عرب از پذیرش جزیه پرداختن ابراز بیزاری کرده و سرکشانه سر باز زدند و از عمر خواستند که ایشان را از جزیه معاف سازد و بجای آن دو برابر زکات بپردازند و عمر که ترسید ایشان به رومیان بپیوندند، با ایشان مصالحه نمود که جزیه را از ایشان بردارد و زکات را بر ایشان دو برابر نمود و این را پذیرفتند.

البغوی در شرح السنة گوید: روایت است که عمر بن الخطاب قصد آن کرد که از عربهای نصرانی جزیه بگیرد و ایشان گفتند که ما عرب هستیم و آنچه عجم ها می پردازند، نمی پردازیم و بجای آن از ما آنچه برخی از شما از برخی دیگر می گیرند و منظورشان زکات بود، بگیرید. عمر گفت: این را که خداوند بر مسلمانان واجب گردانده است. گفتند پس به همین نام و نه به نام جزیه، هر چه خواهی اضافه بگیر و با ایشان به توافق رسید که زکات را برای ایشان دو برابر نمود. پایان.

اینان اهل پیمانی با مسلمانان نیستند که جزیه را از ایشان ساقط کند و خداوند جزیه را برای اهل ذمه (غیر مسلمانان ساکن در سایه حکومت اسلامی) قرار داد

ليكونوا أذلّاء صاغرين، و ليس في أحد من الزكاة صغار و ذلّ، فكان عليه أن يقاتلهم و يسبي ذراريهم لو أصرّوا علي الاستنكاف و الاستكبار.

و منها

اشاره

ما روي أنّ عمر أطلق تزويج قريش في سائر العرب و العجم، و تزويج العرب في سائر العجم، و منع العرب من التزويج في قريش، و منع العجم من التزويج في العرب ⁽¹⁾.

فأنزل العرب مع قريش، و العجم مع العرب منزلة اليهود و النصاري، إذ أطلق تعالي للمسلمين التزويج في أهل الكتاب، و لم يطلق تزويج أهل الكتاب في المسلمين ⁽²⁾

وَ قَدْ زَوَّجَ ⁽³⁾رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ضُبَاعَةَ بِنْتَ الزُّبَيْرِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ مِنَ الْمِقْدَادِ بْنِ الْأَسْوَدِ الْكِنْدِيِّ وَ كَانَ مَوْلًي لِبَنِي كِنْدَةَ ثُمَّ قَالَ: أَ تَعْلَمُونَ لِمَ زَوَّجْتُ ضُبَاعَةَ بِنْتَ عَمِّي مِنَ الْمِقْدَادِ؟. قَالُوا: لَا. قَالَ: لِيَتَّضِعَ النِّكَاحُ فَيَنَالَهُ كُلُّ مُسْلِمٍ، وَ لِتَعْلَمُوا (إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ) ⁽⁴⁾، فهذه سنّة، وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ

تا ذلیل و سرشکسته باشند و هیچ کسی از بابت زکات دچار خواری و ذلت نمی باشد و بر عمر واجب بود که اگر بر سرکشی و استکبار ورزیدن پافشاری می کردند، با ایشان بجنگد و زن و فرزند ایشان را اسیر کند.

و از دیگر بدعتهای او اینکه روایت شده عمر ازدواج مردان قریش با دیگر اعراب و عجمها را و نیز ازدواج مردان عرب با عجمها را آزاد نمود

و مردان عرب را از ازدواج با زنان قریشیان بازداشت و مردان عجم را از ازدواج با زنان عرب بازداشت⁽⁵⁾

و عربها را در برابر قریش و عجمها را در برابر عربها به منزله یهودیان و نصرانیان قرار داد، چرا که خدای تعالی ازدواج مردان مسلمان با اهل کتاب را آزاد نمود و ازدواج مردان اهل کتاب با زنان مسلمان را آزاد نکرد. ⁽⁶⁾

این در حالیست که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ضباعة بنت الزبیر بن عبدالمطلب را به ازدواج مقداد بن اسود کندی که از موالی بنی کنده بود در آورد و سپس فرمود آیا می دانید چرا دختر عمه ام ضباعه را به ازدواج مقداد در آوردم؟ گفتند خیر. فرمود تا ازدواج فرودست آید و هر مسلمانی بر آن توانایی یابد و تا بدانید که (إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ) ⁽⁷⁾

: همانا گرامی ترین شما نزد خداوند، پرهیزکارترین شماست.

اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي ⁽¹⁾.

وَ قِيلَ ⁽²⁾لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: أَ تَزَوَّجُ ⁽³⁾الْمَوَالِي بِالْعَرَبِيَّاتِ؟!. فَقَالَ: تَتَكَافَأُ دِمَاؤُكُمْ وَ لَا تَتَكَافَأُ فُرُوجُكُمْ؟!.

و قال سبحانه: (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ) ⁽⁴⁾، و قال: (إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ) ⁽⁵⁾.

و منها: المسح علي الخفّين

، كما رواه الشَّيْخُ فِي التَّهْذِيبِ ⁽⁶⁾، بِإِسْنَادِهِ عَنْ رَقَبَةَ ⁽⁷⁾بْنِ مَصْقَلَةَ، قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ، فَسَأَلْتُهُ عَنْ أَشْيَاءَ، فَقَالَ: إِنِّي أَرَاكَ مِمَّنْ يُفْتِي فِي مَسْجِدِ الْعِرَاقِ؟. فَقُلْتُ: نَعَمْ. قَالَ: فَقَالَ لِي: مَنْ أَنْتَ؟. فَقُلْتُ: ابْنُ عَمٍّ لِصَعْصَعَةَ. فَقَالَ: مَرْحَباً بِكَ يَا ابْنَ عَمِّ صَعْصَعَةَ. فَقُلْتُ لَهُ: مَا تَقُولُ فِي الْمَسْحِ عَلَي الْخُفَّيْنِ؟. فَقَالَ: كَانَ عُمَرُ يَرَاهُ ثَلَاثاً لِلْمُسَافِرِ وَ يَوْماً وَ لَيْلَةً لِلْمُقِيمِ، وَ كَانَ أَبِي لَا يَرَاهُ فِي سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ، فَلَمَّا خَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهِ فَقُمْتُ عَلَي عَتَبَةِ الْبَابِ، فَقَالَ لِي: أَقْبِلْ يَا ابْنَ عَمِّ صَعْصَعَةَ، فَأَقْبَلْتُ عَلَيْهِ، فَقَالَ: إِنَ

و این سنت است. و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم

فرموده است هر که از سنت من رویگردان شود، از من نیست. ⁽⁸⁾و به امیر المومنین علیه السلام عرض کردند که آیا موالی با زنان عرب به ازدواج در می آوری؟! فرمود: آیا خونهایتان با هم برابر است ولی عورتهاتان یکسان نیستند؟! و خدایتعالی فرموده است: (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ)⁽⁹⁾

به راستی که مومنان برادرند، و قال: (إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ)⁽¹⁰⁾:

همانا گرامی ترین شما نزد خداوند، پرهیزکارترین شماست.

و از دیگر بدعتهای او مسح از روی پایپوش هاست.

چنانکه شیخ در التهذیب⁽¹¹⁾

با ذکر سند از رقبة بن مصقلة روایت می کند که گفت: به محضر ابی جعفر علیه السلام رسیدم و درباره اموری از وی پرسیدم و فرمود: به نظرم از کسانی هستی که در مسجد کوفه فتوا می دهی؟ گفتم آری. گوید پس گفت که هستی؟ گفتم پسر عموی صعصعة. پس فرمود خوش آمدی ای پسر عموی صعصعة. عرض کردم درباره مسح به روی پایپوش چه می فرمایید؟ پس فرمود: عمر معتقد بود که برای مسافر (در سفرِ) سه شبانروز است و برای مقیم (در اقامتِ)یک شبانروز و پدرم معتقد بود که نه در سفر و نه در وقت اقامت جایز نیست. پس وقتی که از نزد وی مرخص می شدم و در آستانه در بودم فرمود نگاه کن ای پسر عموی صعصعة. پس نگاه کردم و فرمود:

الْقَوْمَ کَانُوا یَقُولُونَ بِرَأْیِهِمْ فَیُخْطِئُونَ وَ یُصِیبُونَ، وَ کَانَ أَبِی لَا یَقُولُ بِرَأْیِهِ ⁽¹⁾.

وَ بِإِسْنَادِهِ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ، قَالَ: سَمِعْتُهُ یَقُولُ: جَمَعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَصْحَابَ النَّبِیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ فِیهِمْ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ، وَ قَالَ: مَا تَقُولُونَ فِی الْمَسْحِ عَلَی الْخُفَّیْنِ؟. فَقَامَ الْمُغِیرَةُ بْنُ شُعْبَةَ، فَقَالَ: رَأَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَمْسَحُ عَلَی الْخُفَّیْنِ. فَقَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ: قَبْلَ (الْمَائِدَةِ) أَوْ بَعْدَهَا؟. فَقَالَ: لَا أَدْرِی. فَقَالَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ: سَبَقَ الْکِتَابُ الْخُفَّیْنِ، إِنَّمَا أُنْزِلَتِ الْمَائِدَةُ قَبْلَ أَنْ یُقْبَضَ بِشَهْرَیْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ ⁽²⁾

انظر: الدّرّ المنثور 2- 464- 465 عند قوله تعالی: « وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ ..»، و قد نقل عن ابن عبّاس أنّه قال: أبی النّاس إلّا الغسل، و لا أجد فی کتاب اللّه إلّا المسح، و عن أنس و الشّعبیّ: أنّ القرآن نزل بالمسح. و لاحظ تفاسیر العامّة حول هذه الآیة

أقول: لعلّ التردید من الراوی، أو لکون ذلک ممّا اختلفوا فیه، فتردّد علیه السلام إلزاما علی الفریقین.

و مخالفة هذه الرأی للقرآن واضح، فإنّ الخفّ لیس بالرجل الذی أمر اللّه بمسحه، کما أنّ (الکمّ) لیس بالید، و النقاب لیس بالوجه، و لو غسلهما أحد لم یکن آتیا بالمأمور به، کما أشار علیه السلام إلیه بقوله: سبق الکتاب الخفّین.

و قد ورد المنع من المسح علی الخفّین فی کثیر من أخبارهم، فَعَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَنَّهُ قَالَ: أَشَدُّ النَّاسِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَنْ رَأَی وُضُوءَهُ عَلَی جِلْدِ غَیْرِهِ ⁽³⁾.

آنها نظر خودشان را می گفتند و گاه به اشتباه می رفتند و گاه نظرشان درست از آب در می آمد ولی پدرم هرگز نظر شخصی خود را نمی گفت – نظر او بر گرفته از وحی بود -. ⁽⁴⁾

و هم او با ذکر سند از ابی جعفر علیه السلام گوید: شنیدم که امام می فرمود: عمر اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را گرد آورد و علی نیز در میان ایشان بود و پرسید: نظرتان درباره مسح بروی پایپوش چیست؟ مغیرة بن شعبه برخاست و گفت دیدم که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از روی پایپوشها مسح می کشید. علی علیه السلام فرمود: آیا پیش از سوره المائدة یا پس از آن؟ گفت نمی دانم. پس علی علیه السلام فرمود: کتاب خدا بر (شاهدِ) پایپوشها مقدم است سوره مائده دو یا سه ماه پیش از آنکه پیامبر رحلت فرماید، نازل شد. ⁽⁵⁾

می گویم: شاید این تردید – دو ماه یا سه ماه - از سوی راوی بوده یا بخاطر اینکه در این قضیه اختلاف نظر پیدا کرده بودند و امام علیه السلام بجهت الزام نمودن بر دو گروه، این تردید را مطرح نمود.

بر خلاف قرآن بودن این نظر روشن است چرا که پایپوش، پایی که خداوند امر به مسح بروی آن نموده نیست همچنانکه آستین، دست نیست و نقاب، صورت نیست و اگر کسی یکی از آنها را بشوید به آنچه که بدان امر شده، عمل نکرده است چنانکه امام علیه السلام با این سخن خود که کتاب خدا بر (شاهدِ) پایپوشها مقدم است، همین نکته را بیان می کند.

منع از مسح بروی پایپوشها در بسیاری از اخبار ایشان آمده است و از عایشه به نقل از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است که فرمود: حسرت خورنده ترین مردمان در روز قیامت کسی است که که وضوی خود را بروی پوست دیگری ببیند.⁽⁶⁾

وَ رُوِيَ عَنْهَا، أَنَّهَا قَالَتْ: لَأَنْ أَمْسَحَ عَلَي ظَهْرِ عَيْرٍ ⁽¹⁾بِالْفَلَاةِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَمْسَحَ عَلَي خُفِّي ⁽²⁾.

وَ عَنْهَا، قَالَتْ: لَأَنْ يُقْطَعَ رِجْلَايَ بِالْمَوَاسِي أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَمْسَحَ عَلَي الْخُفَّيْنِ ⁽³⁾.

وَ رَوَوْا الْمَنْعُ مِنْهُ، عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ ⁽⁴⁾وَ ابْنِ عَبَّاسٍ ⁽⁵⁾وَ غَيْرِهِمَا، و سيأتي ⁽⁶⁾بعض القول فيه في محلّه.

و منها: نقص تكبير من الصلاة علي الجنائز و جعلها أربعا

ومنها : نقص ⁽⁷⁾تكبير من الصلاة علي الجنائز وجعلها أربعا ، قَالَ: ابْنُ حَزْمٍ فِي كِتَابِ الْمُحَلَّي⁽⁸⁾: وَ احْتَجَّ مَنْ مَنَعَ أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعٍ بِخَبَرٍ رَوَيْنَاهُ مِنْ طَرِيقِ وَكِيعٍ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ عَامِرِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ: جَمَعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ النَّاسَ فَاسْتَشَارَهُمْ فِي التَّكْبِيرِ عَلَي الْجِنَازَةِ، فَقَالُوا: كَبَّرَ النَّبِيُّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ سَبْعاً وَ خَمْساً وَ أَرْبَعاً، فَجَمَعَهُمْ عُمَرُ عَلَي أَرْبَعِ تَكْبِيرَاتٍ⁽⁹⁾

و از عایشه روایت شده که گفت: اگر به روی گورخری در بیابان مسح بکشم نزد من پسندیده تر است تا اینکه بخواهم بروی پایپوشهایم مسح بکشم. ⁽¹⁰⁾

و از او روایت است که گفت اگر پاهایم با تیغهای تیز بریده شود نزد من پسندیده تر است تا اینکه بخواهم بروی پایپوشها مسح بکشم. ⁽¹¹⁾

منع از این کار را از امیر المومنین⁽¹²⁾

علیه السلام و از ابن عباس⁽¹³⁾

و غیر ایشان روایت کرده اند و در جای خود⁽¹⁴⁾

سخنی در این باب ذکر خواهد شد.

و از دیگر بدعتهای او: کاستن یک تکبیر از نماز بر میت و چهار بار قرار دادن تکبیر است.

ابن حزم در کتاب المحلّی گوید: کسانی که از بیش از چهار تکبیر منع نموده اند به خبری که از طریق وکیع از سفیان الثوری از عامر بن شقیق از ابی وائل نقل کرده ایم، استدلال می کنند که گفت: عمر بن الخطاب مردم را جمع کرد و درباره تکبیر بر میت سوال نمود. گفتند پیامبر خدا هفت بار و پنج بار و چهار بار تکبیر گفته است و عمر ایشان را بر چهار تکبیر دستور داد. ⁽¹⁵⁾

و هو خلاف ما فعله رسول اللّه (صلي الله عليه و آله) كما رواه مُسْلِمٌ فِي ⁽¹⁾صَحِيحِهِ ⁽²⁾، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَي ⁽³⁾، قَالَ: كَانَ زَيْدٌ يُكَبِّرُ عَلَي جَنَائِزِنَا أَرْبَعاً، وَ إِنَّهُ كَبَّرَ عَلَي جِنَازَةٍ خَمْساً، فَسَأَلْتُهُ، فَقَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] يُكَبِّرُهَا.

وَ رَوَاهُ فِي جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽⁴⁾، عَنْ مُسْلِمٍ وَ النَّسَائِيِّ ⁽⁵⁾وَ أَبِي دَاوُدَ ⁽⁶⁾وَ التِّرْمِذِيِّ ⁽⁷⁾، وَ قَالَ ⁽⁸⁾: وَ فِي رِوَايَةِ النَّسَائِيِّ: أَنَّ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ صَلَّي عَلَي جِنَازَةٍ فَكَبَّرَ عَلَيْهَا خَمْساً وَ قَالَ: كَبَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] .

وَ رَوَي ابْنُ شِيرَوَيْهِ فِي الْفِرْدَوْسِ ⁽⁹⁾أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] كَانَ يُصَلِّي عَلَي الْمَيِّتِ خَمْسَ تَكْبِيرَاتٍ ⁽¹⁰⁾

فالروايات كما تري صريحة في أنّ رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله كان يكبّر خمس تكبيرات، و ظاهر (كان) الدوام، و لو سلّم أنّه قد كان يكبّر أربعا فلا ريب

و این بر خلاف چیزی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم انجام داده، است. چنان که مسلم در صحیح⁽¹¹⁾

از عبدالله بن ابی لیلی روایت می کند که گفت: زید بر جنازه مردگان ما چهار بار تکبیر می گفت و بر جنازه ای اینگونه تکبیر گفت .

از او درباره این امر پرسیدم و گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پنج بار تکبیر می گفت.

همین روایت را در جامع الاصول⁽¹²⁾

از مسلم و النسائی⁽¹³⁾

و ابی داود⁽¹⁴⁾

و الترمذی⁽¹⁵⁾

روایت نموده و گوید⁽¹⁶⁾

در روایت النسائی آمده است: زید بن ارقم بر جنازه ای نماز گزارد و پنج بار تکبیر گفت و گفت که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم چنین تکبیر گفته است.

ابن شیرویه در الفردوس روایت کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با پنج تکبیر بر میت نماز می گزارد. ⁽¹⁷⁾

چنانکه می بینم روایات در بیان اینکه پیامبر پنج تکبیر می گفته، روشن است و استمرار آن نیز مشخص است و اگر پذیرفته شود که حضرت چهار تکبیر می گفت

في جواز الخمس، فالمنع من الزيادة علي الأربع من أسوإ البدع.

و منها:

مَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّإِ ⁽¹⁾وَ حَكَاهُ فِي جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽²⁾، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ: أَبَي عُمَرُ أَنْ يُوَرِّثَ أَحَداً ⁽³⁾مِنَ الْأَعَاجِمِ إِلَّا أَحَداً وُلِدَ فِي الْعَرَبِ. قَالَ: وَ زَادَ رَزِينٌ ⁽⁴⁾وَ ⁽⁵⁾امْرَأَةٌ جَاءَتْ حَامِلًا فَوَلَدَتْ فِي الْعَرَبِ فَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ مَاتَتْ وَ تَرِثُهُ إِنْ مَاتَ مِيرَاثَهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ. انتهي.

و مضادة هذا المنع للآيات و الأخبار، بل مخالفته لما علم ضرورة من دين الإسلام ⁽⁶⁾من ثبوت التوارث بين المسلمين ممّا لا يريب فيه أحد.

و منها: القول بالعول و التعصيب في الميراث

كما سيأتي، و روت الخاصّة و العامّة ذلك بأسانيد جمّة يأتي ⁽⁷⁾بعضها، و لنورد هنا خبرا واحدا رواه الشَّهِيدُ الثَّانِي رَحِمَهُ اللَّهُ ⁽⁸⁾وَ غَيْرُهُ ⁽⁹⁾: عَنْ أَبِي طَالِبٍ الْأَنْبَارِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْحَافِظِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُصَيْنِ ⁽¹⁰⁾، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ

شکی در جایز بودن پنج تکبیر نیست پس که منع از بیش از چهار (تکبیر)، از بدترین بدعتهاست.

و از دیگر بدعت های عمر:

آنچه در الموطأ⁽¹¹⁾

از ابن المسیب روایت شده و صاحب جامع الاصول⁽¹²⁾

آنرا نقل می کند که گفت: عمر هرگز نپذیرفت که احدی از عجمها را میراث برنده قلمداد کند و فقط عرب زادگان را صاحب ارث می دانست. گوید: و رزین افزود: و نیز زنی که باردار به میان عربها آمده و در میان آنها بزاید، پس فرزندش از این زن، چون بمیرد، ارث می برد و زن نیز از این فرزند، چون بمیرد، مطابق با کتاب خدا ارث می برد. پایان.

تضاد این ممنوعیت با آیات و اخبار بلکه مخالفت آن با قضیه ارث بردن مسلمانان از یکدیگر که ضرورتا از دین اسلام دانسته می شود، قضیه ایست که احدی در آن شک نمی کند.

و از دیگر بدعتهای عمر: اعتقاد به عَول و تعصیب در میراث

آنست که تعداد سهم دارندگان در ارث افزون گردد و میزان هر سهمی بنا بر این افزایش نفرات کاهش یابد- و تعصیب - ارث بردن کلاله یا همان عصبه: خویشاوندانی که والدین یا فرزند میت نیستند و در زمان نبود آن دو گروه و یا در صورت باقی ماندن اموال پس از ادای سهمهای فریضه یا واجب، ارث می برند. - در ارث است.

چنانکه خواهد آمد و خاص و عام علماء این قضیه را با اسن

دی کامل که برخی از آنها ذکر خواهد شد⁽¹³⁾بیان داشته اند و در اینجا یک خبر را ذکر می کنیم. شهید ثانی رحمه الله و دیگران⁽¹⁴⁾

با ذکر سند از عبید الله بن عبدالله بن عتبة روایت می کنند:

أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي ⁽¹⁾ابْنِ عَبَّاسٍ، فَجَرَي ذِكْرُ الْفَرَائِضِ وَ الْمَوَارِيثِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ! أَ تَرَوْنَ ⁽²⁾الَّذِي أَحْصَي رَمْلَ عَالِجٍ ⁽³⁾عَدَداً جَعَلَ فِي مَالٍ نِصْفَيْنِ ⁽⁴⁾وَ ثُلُثاً وَ رُبُعاً أَوْ قَالَ: نِصْفاً وَ نِصْفاً وَ ثُلُثاً وَ هَذَانِ النِّصْفَانِ قَدْ ذَهَبَا بِالْمَالِ، فَأَيْنَ مَوْضِعُ الثُّلُثِ؟! فَقَالَ لَهُ زُفَرُ بْنُ أَوْسٍ الْبَصْرِيُّ: يَا أَبَا الْعَبَّاسِ! فَمَنْ أَوَّلُ مَنْ أَعَالَ الْفَرَائِضَ؟. فَقَالَ: عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ⁽⁵⁾، لَمَّا الْتَفَّتْ عِنْدَهُ الْفَرَائِضُ وَ دَفَعَ ⁽⁶⁾بَعْضُهَا بَعْضاً، فَقَالَ: وَ اللَّهِ مَا أَدْرِي أَيَّكُمْ قَدَّمَ اللَّهُ وَ أَيَّكُمْ أَخَّرَ، وَ مَا أَجِدُ شَيْئاً هُوَ أَوْسَعُ إِلَّا أَنْ أَقْسِمَ عَلَيْكُمْ هَذَا الْمَالَ بِالْحِصَصِ، وَ أَدْخَلَ عَلَي كُلِّ ذِي حَقٍّ مَا دَخَلَ عَلَيْهِ مِنْ عَوْلِ الْفَرِيضَةِ، وَ ايْمُ اللَّهِ لَوْ قَدَّمَ مَنْ قَدَّمَ اللَّهُ وَ أَخَّرَ مَنْ أَخَّرَ اللَّهُ مَا عَالَتْ فَرِيضَةٌ ⁽⁷⁾فَقَالَ لَهُ زُفَرُ بْنُ أَوْسٍ: فَأَيَّهَا قَدَّمَ وَ أَيَّهَا أَخَّرَ؟. فَقَالَ: كُلُّ فَرِيضَةٍ ⁽⁸⁾. لَمْ يُهْبِطْهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْ فَرِيضَةٍ إِلَّا إِلَي فَرِيضَةٍ، فَهَذَا مَا قَدَّمَ اللَّهُ. وَ أَمَّا مَا أَخَّرَ

که گفت: به نزد ابن عباس رفتم و سخن از فرایض و ارثها درگرفت و ابن عباس گفت: سبحان الله العظیم! آیا باور می کنید آنکس که شنزارهای عالج (کوههای شن فراگیرنده میان یمامه و نجد و به قولی بیشتر سرزمینهای عربستان) را به شماره کند، در یک مال، دو نصف و یک ثلث و یک ربع ،و یا گفت: یک نصف و یک نصف دیگر و یک ثلث قرار قرار داده و این دو نصف کل آن مال را برده اند، پس این ثلث کجا قرار می گیرد؟! زفر بن اوس البصری به وی گفت ای ابن عباس! چه کسی بود که نخستین بار فرایض ارث را بیش از آنچه که بود قرار داد؟ وی گفت: عمر بن الخطاب. ⁽⁹⁾

آنگاه که فرایض گرد وی حلقه زد و هر یک دیگری را کنار می زد. پس او گفت به خدا که نمی دانم خداوند کدامیک از شما را مقدم داشته و کدامیک را در مرتبه بعدی قرار داده است و راهی فراگیرتر و کارگشاتر از این نمی یابم که این مال را بنا به تقسیم بندی مساوی سهمها بین شما پخش کنم. و بر هر صاحب حقی آنچه که از بابت عول و کاسته شدن از سهم ارث فریضه متوجه اش می گردد، جاری نمایم و به خدا سوگند که اگر هر که را خدا مقدم نموده، مقدم می داشت و هر که را که موخر نموده در مرتبه موخر قرار می داد، نیازی نبود که هیچ ارث فریضه ای را کم و زیاد کند. زفر بن اوس به وی گفت: کدام یک را مقدم نمود و کدامیک را موخر نمود؟ گفت: همه ارثهای فریضه را و خداوند عز و جل هیچ فرمان فریضه ای را تغییر نداد مگر به فریضه ای دیگر. این آن چیزی است که خداوند مقدم داشته و اما آنچه را که موخر داشته،

فَكُلُّ فَرِيضَةٍ إِذَا زَالَتْ عَنْ فَرْضِهَا لَمْ يَكُنْ لَهَا إِلَّا مَا بَقِيَ، فَتِلْكَ الَّتِي أَخَّرَ، وَ أَمَّا ⁽¹⁾الَّذِي قَدَّمَ، فَالزَّوْجُ لَهُ النِّصْفُ فَإِذَا دَخَلَ عَلَيْهِ مَا يُزِيلُهُ عَنْهُ رَجَعَ إِلَي الرُّبُعِ لَا يُزِيلُهُ عَنْهُ شَيْ‌ءٌ، وَ الزَّوْجَةُ لَهَا الرُّبُعُ فَإِذَا زَالَتْ عَنْهُ صَارَتْ إِلَي الثُّمُنِ لَا يُزِيلُهَا عَنْهُ شَيْ‌ءٌ، وَ الْأُمُّ لَهَا الثُّلُثُ فَإِذَا زَالَتْ عَنْهُ صَارَتْ إِلَي السُّدُسِ لَا يُزِيلُهَا عَنْهُ شَيْ‌ءٌ، فَهَذِهِ الْفَرَائِضُ الَّتِي قَدَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ أَمَّا الَّتِي أَخَّرَ، فَفَرِيضَةُ الْبَنَاتِ وَ الْأَخَوَاتِ لَهُنَّ النِّصْفُ وَ الثُّلُثَانِ، فَإِذَا أَزَالَتْهُنَّ الْفَرَائِضُ عَنْ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ إِلَّا مَا بَقِيَ، فَتِلْكَ الَّتِي أَخَّرَ، فَإِذَا اجْتَمَعَ مَا قَدَّمَ اللَّهُ تَعَالَي وَ مَا أَخَّرَ ⁽²⁾، بُدِئَ بِمَا قَدَّمَ اللَّهُ فَأُعْطِيَ حَقَّهُ كَامِلًا، فَإِنْ بَقِيَ شَيْ‌ءٌ كَانَ لِمَنْ أَخَّرَ ⁽³⁾وَ إِنْ لَمْ يَبْقَ شَيْ‌ءٌ فَلَا شَيْ‌ءَ لَهُ، فَقَالَ لَهُ زُفَرُ بْنُ أَوْسٍ: فَمَا مَنَعَكَ أَنْ تُشِيرَ بِهَذَا الرَّأْيِ عَلَي عُمَرَ؟. فَقَالَ: هِبْتُهُ ⁽⁴⁾، وَ اللَّهِ وَ كَانَ امْرَأً مَهِيباً، قَالَ الزُّهْرِيُّ: وَ اللَّهِ لَوْ لَا أَنْ تَقَدَّمَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِمَامَ عَدْلٍ كَانَ أَمْرُهُ عَلَي الْوَرَعِ أَمْضَي أَمْراً وَ حَكَمَ بِهِ وَ أَمْضَاهُ لَمَا اخْتَلَفَ عَلَي ابْنِ عَبَّاسٍ اثْنَانِ ⁽⁵⁾

الأولي: ما رواها الحاكم في المستدرك 4- 339، بسنده عن معمّر عن الزّهريّ عن ابن سلمة، قال: جاء إلي ابن عبّاس رجل، فقال: رجل توفّي و ترك بنته و أخته لأبيه و أمّه؟. فقال: لابنته النّصف و ليس لأخته شي‌ء. قال الرّجل: فإنّ عمر قضي بغير ذلك، جعل للابنة و للأخت النّصف. قال ابن عبّاس: أنتم أعلم أم اللّه؟!. فلم أدر ما وجه هذا حتّي لقيت ابن طاوس، فذكرت له حديث الزّهريّ، فقال: أخبرني أبي أنّه سمع ابن عبّاس يقول: قال اللّه عزّ و جلّ: «إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ما تَرَكَ» ... قال ابن عبّاس: فقلتم أنتم لها النّصف و إن كان له ولد. قال: هذا حديث صحيح علي شرط الشّيخين. و قد جاء أيضا فيه 2- 310 باختلاف يسير في اللّفظ، و قد رواه البيهقيّ في سننه 6- 233 أيضا. و قال السّيّد الفيروزآباديّ في السّبعة من السّلف: 92: إنّ هذا الإفتاء من عمر كان علي وجه الجهل بالآية الكريمة، و إلّا فبعيد منه أنّه مع العلم بها يفتي بخلاف ما أنزل اللّه، و اللّه أعلم. و لعلّ مراده رحمه اللّه أن يجهر بالمخالفة، و هذا غريب منه مع صراحة آية المتعة و التّيمّم و غيرهما.

الثّانية: أخرج البيهقيّ في سننه 6- 255 بعدّة طرق، و الدّارميّ في سننه 1- 154، و أبو عمر في العلم: 139، و آخرين، عن مسعود الثّقفيّ، قال: شهدت عمر بن الخطّاب أشرك الإخوة من الأب و الأمّ مع إخوة من الأمّ في الثّلث، فقال له رجل: قضيت في هذا عام أوّل بغير هذا. قال: كيف قضيت؟. قال: جعلته للإخوة من الأمّ و لم تجعل للإخوة من الأب و الأمّ شيئا. قال: تلك علي ما قضينا، و هذا علي ما قضينا!.

و في لفظ: تلك علي ما قضينا يومئذ و هذه علي ما قضينا اليوم!.

أقول: كيف يسوغ لمثل الخليفة أن يجهل أحكام الدّين و هو القائل: ليس أبغض إلي اللّه و لا أعمّ ضرّا من جهل إمام و خرقه، كما نقله عنه ابن الجوزيّ في سيرة عمر: 100، 102، 161. و كيف يشتغل بمنصب الإمارة قبل أن يتفقّه في دين اللّه، و هو القائل: تفقّهوا قبل أن تسودوا، ذكره البخاريّ في صحيحه في باب الاغتباط في العلم 1- 38.

هر فریضه ای اگر واجب آن برداشته شود، چیزی برای آن جز آنچه باقی نمی ماند، و این آن چیزی است که موخر نمود و اما آنچه را که وی مقدم نمود اینکه سهم ارث شوهر نصف است و اگر چیزی بر آن داخل گردد که این حکم را از وی زائل گرداند، به ربع کاهش می یابد که دیگر چیزی آنرا زائل نخواهد کرد. و سهم ارث زن ربع است و اگر از وی زائل گردد به ثمن (یک هشتم) کاهش می یابد که دیگر چیزی آنرا زائل نمی گرداند. و سهم ارث مادر ثلث اموال است و اگر این سهم از وی زائل گردد، به سدس (یک ششم) کاهش می یابد که دیگر چیزی آنرا از او زائل نمی گرداند و این فریضه هایی است که خداوند مقدم داشته است و اما آنچه که مؤخر داشته آنست که فریضه دختران و خواهران، نصف و ثلثان (دو سوم) است و اگر فرایض ایشان را زائل و برکنار نمود، چیزی جز آنچه باقی مانده نخواهند داشت و این آن چیزی است که آن را مؤخر داشت و آنگاه که حکم فریضه ای که خداوند مقدم داشته با حکمی که مؤخر داشته جمع آیند، نخست آنچه را که خداوند مقدم داشته جاری می کنند و حق آنرا کامل ادا می نمایند و اگر چیزی باقی ماند، مال آنهایی است که مؤ خر داشته و اگر چیزی نمانده باشد، سهمی نصیب آنها نخواهد شد.

زفر بن اوس گفت پس چه مانعی بود که این رای را به عمر نگفتی؟ گفت: از او ترسیدم، به خدا که موضوع ترس آوری بود. الزهری گوید: به خدا که اگر ابن عباس خود را به عنوان یک پیشوای عدالت پیشگی مطرح نمی نمود که امر او در پیرهیزکاری رواتر باشد، و به پرهیزکاری حکم نماید و آنرا پیش برَد، هیچ دو تنی در حکم ابن عباس اختلاف نظر نمی کردند.

و منها: التثويب

، و هو قول: الصلاة خير من النوم، في الأذان.

فقد ⁽¹⁾رَوَي فِي جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽²⁾مِمَّا رَوَاهُ عَنِ الْمُوَطَّإِ ⁽³⁾، قَالَ ⁽⁴⁾عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ الْمُؤَذِّنُ جَاءَ عُمَرَ يُؤْذِنُهُ لِصَلَاةِ الصُّبْحِ فَوَجَدَهُ نَائِماً، فَقَالَ: الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ، فَأَمَرَهُ عُمَرُ أَنْ يَجْعَلَهُمَا فِي الصُّبْحِ.

و يظهر منها أنّ ما رووه أنّ النبيّ صلّي اللّه عليه و آله أمر بالتثويب من مفترياتهم، و يؤيّده أنّ رواياتهم ⁽⁵⁾في الأذان خالية عن التثويب ⁽⁶⁾

و هذا تصرّفه الآخر في الأذان. قال الأميني- رحمه اللّه- في الغدير 6- 110: كان أحكام القضايا تدور مدار ما صدر عن رأي الخليفة سواء أصاب الشريعة أم أخطأ، و كان الخليفة له أن يحكم بما شاء و أراد و ليس هناك حكم يتّبع و قانون مطرد في الإسلام، و لعلّ هذا أفظع من التصويب المدحوض بالبرهنة القاطعة.

و من محدثات الخليفة: أن جعل معرفة البلوغ بالقياس بالأشبار، فإن وجد ستة أشبار فهو بالغ و إلّا فلا!!، كما أورده البيهقيّ في السنن الكبري 5- 54 و 59، و أخرجه ابن أبي شيبة و عبد الرزاق و مسدّد و ابن المنذر في الأوسط، كما في كنز العمّال 3- 116.

و أمّا تلاعبه بالحدود تقليلا و زيادة فلو راجعت المسانيد و السنن لوجدت منها العجب العجاب.

و كفاك منها شاهدا ما أورده في كنز العمّال 3- 196 و ما بعدها عن جملة مصادر.

و از دیگر بدعتهای او: تثویب بود

و آن گفتن «الصلاة خیر من النوم» در اذان است.

چه آنکه در جامع الاصول⁽⁷⁾

از الموطأ⁽⁸⁾

از قول مالک روایت شده که موذن به وی گفته است که او نزد عمر رفت تا رسیدن وقت نماز صبح را به او اطلاع دهد و چون عمر را خوابیده یافت به او گفت: نماز بهتر از خواب است و عمر به او دستور داد که این سخن را در اذان صبح وارد کند.

و از این سخن روشن می شود که روایت ایشان از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که به تثویب دستور داد، از افتراءهای ایشان است و اینکه روایات⁽⁹⁾

ایشان درباره اذان خالی از تثویب است، موید این قضیه است.⁽¹⁰⁾

و از جمله بدعتهای این خلیفه آن بود که به حد بلوغ رسیدن را با وجب کردن، اندازه می گرفت و اگر شش وجب کامل شده بود، فرد بالغ بود وگرنه، نه!! چنانکه البیهقیّ در السنن الکبری 5- 54 و 59 ذکر کرده و ابن أبی شیبة و عبد الرزاق و مسدّد و ابن المنذر در الأوسط آنرا به سند صحیح شمرده، نقل کرده اند، و نیز در کنز العمّال 3: 116.

الطعن الخامس عشر:

أنّه كان يعطي من بيت المال ما لا يجوز، فأعطي عائشة و حفصة عشرة آلاف درهم في كلّ سنة ⁽¹⁾، و حرم أهل البيت عليهم السلام خمسهم الذي جعله اللّه لهم ⁽²⁾، و كان عليه ثمانون ألف درهم من بيت المال يوم مات علي سبيل القرض ⁽³⁾

و بنفس هذا المضمون رواه المتّقي في كنز العمّال 6- 362 في وفاة عمر. و أورد أصل الاقتراض الطبريّ في تاريخه 5- 22، و ابن الأثير في الكامل 3- 29، و غيرهما كثير.

طعن پانزدهم : اهمال کاری درباره بیت المال

اینکه وی از بیت المال آنچه جایز نبود، می بخشید و به عائشه و حفصه سالانه ده هزار درهم پرداخت می کرد⁽⁴⁾

و خمس را که خداوند مخصوص اهل بیت علیهم السلام گرداند، از ایشان بازداشت و روزی که خودش مرد، هشتاد هزار درهم از بیت المال که استقراض کرده بود، به گردن او بود، حال آنکه هیچ یک از این امور جایز نبود. اما نخستین قضیه بخاطر اینکه فیء و غنایم و نظیر آن

ليست من الأموال المباحة التي يجوز لكلّ أحد التصرّف ⁽¹⁾فيها كيف شاء، بل هي من حقوق المسلمين يجب صرفه إليهم علي الوجه الذي دلّت عليه الشريعة المقدّسة، فالتصرف فيها محظور إلّا علي الوجه الذي قام عليه دليل شرعيّ، و تفضيل طائفة في القسمة و إعطاؤها أكثر ممّا جرت السنّة عليه لا يمكن إلّا بمنع من استحقّ بالشرع حقّه، و هو غصب لمال الغير و صرف له في غير أهله، و قد جرت السنّة النبويّة بالاتّفاق علي القسم بالتسوية.

و أوّل من فضّل قوما في العطاء هو عمر بن الخطاب كما اعترف به ابن أبي الحديد ⁽²⁾و غيره ⁽³⁾من علمائهم.

قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ ⁽⁴⁾: رَوَي أَبُو الْفَرَجِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَلِيٍّ الْجَوْزِيُّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ: اسْتَشَارَ عُمَرُ الصَّحَابَةَ بِمَنْ يَبْدَأُ فِي الْقَسْمِ وَ الْفَرِيضَةِ؟، فَقَالُوا: ابْدَأْ بِنَفْسِكَ. فَقَالَ: بَلْ أَبْدَأُ بِآلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] وَ ذَوِي قَرَابَتِهِ، فَبَدَأَ بِالْعَبَّاسِ. قَالَ ابْنُ الْجَوْزِيِّ: وَ قَدْ وَقَعَ الِاتِّفَاقُ عَلَي أَنَّهُ

از اموال مباحی نیست که هر کسی بتواند هر طور که خواست در آن تصرف نماید بلکه از حقوق مسلمانان است که بایستی طبق خواست و نیاز ایشان آنسان که شریعت مقدس بدان خوانده است، هزینه گردد، پس دست بردن به آن ممنوع است مگر در صورتی که دلیلی شرعی برای آن موجود باشد و ترجیح دادن یک گروه بهنگام تقسیم و بیشتر از سنت همیشگی به ایشان دادن ممکن نیست مگر با منع حق گروهی که شریعت ایشان را حقی بخشیده و این غصب اموال دیگران و صرف کردن آن برای غیر اهل آن است و سنت نبوی به اتفاق نظر، بنا بر تقسیم مساوی جاری بوده است. و نخستین کسی که گروهی را در اعطای از بیت المال برتری داد، عمر بن الخطاب بود آنچنان که ابن ابی الحدید⁽⁵⁾و برخی علمای دیگر⁽⁶⁾

اعتراف کرده اند.

ابن ابی الحدید گوید: ابوالفرج عبدالرحمن بن علی الجوزی از ابی سلمه بن عبدالرحمن روایت می کند که گفت: عمر با صحابه مشورت نمود که در تقسیم بیت المال و سهمهای مفروض از چه کسی شروع کند؟ گفتند که از خودت شروع کن. گفت بلکه از آل رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و نزدیکان او آغاز می کنم پس از عباس آغاز نمود. ابن الجوزی گوید: همگان اتفاق نظر دارند

لَمْ يَفْرِضْ لِأَحَدٍ أَكْثَرَ مِمَّا فُرِضَ لَهُ، رُوِيَ أَنَّهُ فَرَضَ لَهُ خَمْسَةَ عَشَرَ أَلْفاً ⁽¹⁾، وَ رُوِيَ أَنَّهُ فَرَضَ لَهُ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفاً، وَ هُوَ الْأَصَحُّ، ثم فرض لزوجات رسول اللّه صلّي اللّه عليه [و آله] لكلّ واحدة عشرة آلاف، و فضّل عائشة عليهنّ بألفين فأبت ⁽²⁾، فقال: ذلك لفضل ⁽³⁾منزلتك عند رسول اللّه صلّي اللّه عليه [و آله] ، فإذا أخذت فشأنك، و استثني عن الزوجات جويرية و صفّية و ميمونة ففرض ⁽⁴⁾لكلّ واحدة منهنّ ستّة آلاف،

فقالت عائشة: إنّ رسول اللّه صلّي اللّه عليه [و آله] يعدل بيننا.

، فعدل عمر بينهنّ و ألحق هؤلاء الثلاث بسائرهنّ، ثم فرض للمهاجرين الذين شهدوا بدرا لكلّ واحد خمسة آلاف، و لمن شهدها من الأنصار لكلّ واحد أربعة آلاف.

و قد روي أنّه فرض لكلّ واحد ممّن شهد بدرا من المهاجرين أو من الأنصار أو غيرهم من القبائل خمسة آلاف، ثم فرض لمن شهد أحدا و ما بعدها إلي الحديبية أربعة آلاف، ثم فرض لكلّ من شهد المشاهد بعد الحديبية ثلاثة آلاف، ثم فرض لكلّ من شهد المشاهد بعد ⁽⁵⁾رسول اللّه صلّي اللّه عليه [و آله] ألفين و خمسمائة، و ألفين، و ألفا و خمسمائة، و ألفا واحدا ... إلي مائتين ... و هم أهل هجر ⁽⁶⁾

و هناك ثمّة أقوال أوردها في مراصد الاطّلاع 3- 1452، و معجم البلدان 5- 392- 393، فراجع.

قال ابن الجوزي: و أدخل عمر في أهل بدر ممّن لم يحضر بدرا أربعة، و هم الحسن و الحسين عليهما السلام و أبو ذرّ و سلمان، ففرض لكلّ واحد منهم خمسة

که وی به احدی بیش از آنچه برای او واجب گشته، نداد و روایت شده که برای ابن عباس پانزده هزار (درهم) مقرر نمود و یا روایت شده که دوازده هزار درهم مقرر داشته و این درست تر است، سپس برای همسرهای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هر یک ده هزار درهم مقرر داشت و به عائشه دو هزار درهم بیشتر پیشنهاد کرد و او نپذیرفت و عمر گفت این بخاطر برتری جایگاه تو نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است و اگر بگیری، تنها رعایت شأنت است و از همسران پیامبر جویریة و صفیه و میمونه را استثناء کرد و به هر یک شش هزار درهم اختصاص داد. پس عائشه گفت: به راستی که رسول خدا میان ما به عدالت رفتار می کرد پس عمر بین ایشان عدالت را برقرار کرد و آن سه نفر دیگر را به بقیه ملحق نمود. سپس برای مهاجرین که در بدر شرکت کرده بودند هر یک پنج هزار درهم مقرر نمود و برای هر یک از انصار که در بدر حضور داشتند، چهار هزار درهم. و نیز روایت شده که برای هر یک از مهاجرین یا انصار یا هر کسی از قبایل عرب که در بدر شرکت داشتند پنج هزار درهم مقرر نمود و سپس برای هر کس که در احد و پس از آن تا حدیبیه شرکت کرده بود، چهار هزار درهم و هر کس که در نبردهای پس از حدیبیه حاضر بود، سه هزار درهم و هر کس که در جنگهای پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شرکت کرده بود، دو هزار و پانصد، و دو هزار، و هزار و پانصد، و هزار تا دویست درهم برای اهل هجر (روستایی در بحرین) مقرر نمود و تا عمر زنده بود اینگونه اجرا می شد.

ابن الجوزی گوید: عمر چهار تن را که در جنگ بدر حضور نداشتند را به اهل بدر افزود که حسن و حسین علیهما السلام و ابوذر و سلمان بودند که برای هر یک از ایشان پنج هزار درهم مقرر نمود.

آلاف ⁽¹⁾

قال ابن الجوزي: فأمّا ما اعتمده في النساء فإنّه جعل نساء أهل بدر علي خمسمائة ... خمسمائة ⁽²⁾، و نساء من بعد بدر إلي الحديبية علي أربعمائة ..

أربعمائة ⁽³⁾، و نساء من بعد ذلك علي ثلاثمائة ... ثلاثمائة⁽⁴⁾، و جعل نساء أهل القادسية علي مائتين ⁽⁵⁾، ثم سوّي بين النساء بعد ذلك. انتهي.

وَ رَوَي الْبُخَارِيُّ ⁽⁶⁾وَ مُسْلِمٌ⁽⁷⁾وَ غَيْرُهُمَا ⁽⁸⁾بِأَسَانِيدَ عَدِيدَةٍ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ قَالَ لِلْأَنْصَارِ فِي مَقَامِ التَّسْلِيَةِ قَرِيباً مِنْ وَفَاتِهِ: سَتَلْقَوْنَ بَعْدِي أَثَرَةً، فَاصْبِرُوا حَتَّي تَلْقَوْنِي عَلَي الْحَوْضِ.

و هل يريب عاقل في أنّ هذا القول بعد أن كان يسوّي بين المهاجرين و الأنصار مدّة حياته إخبار بما يكون بعده ⁽⁹⁾من التفضيل، و يتضمّن عدم إباحته و عدم رضاه صلّي اللّه عليه و آله به.

و يؤيّد حظر التفضيل و مخالفة السنّة في القسمة أنّ أمير المؤمنين عليه السلام أبطل سيرة عمر في ذلك، و ردّ الناس إلي السنّة و القسم بالسويّة ⁽¹⁰⁾، و هو عليه السلام

ابن الجوزی گوید: اما آنچه که درباره زنان جاری نمود اینگونه بود که به زنان اهل بدر پانصد درهم و زنان اهل پس از بدر تا حدیبیه چهارصد درهم و زنان اهل جنگهای پس از حدیبیه سیصد درهم و زنان اهل جنگ قادسیه دویست درهم و پس از آن به دیگر زنان بطور مساوی مقرری داد. پایان .

بخاری⁽¹¹⁾و مسلم⁽¹²⁾

و غیر آندو⁽¹³⁾

با ذکر سندهای بسیار روایت کرده اند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در ایام نزدیک به رحلتش در مقام تسلی بخشی خطاب به انصار گفت: پس از من شاهد خودپسندی و خودگزینی خواهید بود، پس شکیبایی ورزید تا آنگاه که مرا بر کنار حوض ملاقات نمایید.

و آیا هیچ عاقلی شک می کند که این سخن پس از آن که حضرت در زمان حیاتش بین مهاجرین و انصار یکسان رفتار می نمود، خبر دادن از ترجیح دادنها و برترشماریهاست و در ضمن خود دلالت بر ناخرسندی وی صلی الله علیه و آله از آن و مباح ندانستن آن است؟

و ممنوعیت برترشماری و مخالف سنت تقسیم بودن آن اینکه امیر المومنین علیه السلام سیره عمر در این کارش را ابطال نمود و مردمان را به سنت نبوی و تقسیم برابر بازگرداند. ⁽¹⁴⁾

السلام يدور مع الحقّ و يدور الحقّ معه حيثما دار بنصّ الرسول صلّي اللّه عليه و آله ⁽¹⁾، كما تضافرت ⁽²⁾به الروايات من طرق المخالف و المؤالف، و مع ذلك احتجّ عليه السلام علي المهاجرين و الأنصار لّما كرهوا عدله في القسمة و أنكروه عليه، بمخالفة التفضيل للشريعة، و ألزمهم العدل في القسمة، فلم يردّه عليه أحد منهم، بل أذعنوا له و صدّقوا قوله، ثم فارقه طلحة و الزبير و من يقفو إثرهما رغبة في الدنيا و كراهة للحقّ، كما سيأتي ⁽³⁾في باب بيعته عليه السلام و غيره.

و قد قال ابن أبي الحديد ⁽⁴⁾في بعض كلامه-:

فإن قلت: إنّ أبا بكر قد قسم بالسويّة ⁽⁵⁾، كما قسمه أمير المؤمنين عليه السلام، و لم ينكروا عليه كما أنكروا علي أمير المؤمنين عليه السلام؟.

قلت: إنّ أبا بكر قسم محتذيا بقسم رسول اللّه صلّي اللّه عليه [و آله] ، فلمّا ولي عمر الخلافة و فضّل قوما علي قوم ألفوا ذلك و نسوا تلك القسمة الأولي، و طالت أيّام عمر، و أشربت قلوبهم حبّ المال و كثرة العطاء، و أمّا الذين اهتضموا فقنعوا و مرنّوا علي القناعة، و لم يخطر لأحد من الفريقين أنّ هذه الحال تنتقض⁽⁶⁾أو تتغيّر بوجه ما، فلمّا ولي عثمان أجري⁽⁷⁾الأمر علي ما كان عمر يجريه، فازداد وثوق العوام بذلك، و من ألف أمرا أشقّ⁽⁸⁾عليه فراقه و تغيير العادة فيه، فلمّا ولي

و امام علیه السلام آنچنان که پیامبر به نص صریح بیان داشته، گرد حق می گردد و حق بر گرد او، هر کجا که گردد، در دوران است. و چنانکه روایات از طریق مخالفین و موافقین به تواتر بیان شده است و با این وجود آنگاه که مهاجرین و انصار دادگری او در تقسیم را برنتابیده و بر او خرده گرفتند، به مخالف با شریعت بودن برترشماری استدلال نموده و ایشان را به عدالت در تقسیم فراخواند و هیچیک از ایشان با آن مخالفت نکردند بلکه به آن سر نهاده و سخن وی را تصدیق نمودند و اینجا بود که طلحه و زبیر و کسانی که از سر رغبت به دنیا و بیزاری از آخرت پیرو آندو گشتند، از علی علیه السلام جدا گشتند، چنانکه در باب بیعت امام علیه السلام و غیر آن خواهد آمد. ⁽⁹⁾

ابن ابی الحدید در یکی از سخنانش می گوید: اگر بگویی که ابابکر نیز به مساوات تقسیم می کرد، همچنانکه امیر المومنین علیه السلام تقسیم می نمود، و هیچکس هم بر او چنانکه بر علی علیه السلام اعتراض کردند، خرده نگرفت؛ خواهم گفت: ابابکر در تقسیم خود رویه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را پیش گرفت و زمانی که عمر به خلافت رسید و گروهی را بر گروه دیگر ترجیح داد مردمان به آن خو گرفته و آن شیوه تقسیم اول را فراموش کردند و روزگار عمر به درازا انجامید و دل و جان مردم با حب مال و فراوانی بخششها انس گرفت و اما کسانی که حقشان خورده شد، قناعت پیشه کرده و خود را به قناعت آموخته کردند و به ذهن هیچیک از دو گروه خطور نمی کرد که این حالت به نحوی قابل نقض شدن یا تغییر باشد و زمانی که عثمان حکومت را به دست گرفت، این مساله را چنان که در زمان عمر جاری بود، پیش برد و اعتماد مردم عوام بدان دوچندان گشت و هر که به امری خوی گرفته باشد جدایی از آن و تغییر عادت دادن برایش دشوار می آید

أمير المؤمنين عليه السلام أراد أن يردّ الأمر إلي ما كان في أيّام رسول اللّه صلّي اللّه عليه [و آله] و أبي بكر، و قد نسي ذلك و رفض، و تخلّل بين الزمانين اثنتان و عشرون سنة، فشقّ ذلك عليهم و أكبروه ⁽¹⁾حتي حدث ما حدث من نقض البيعة و مفارقة الطاعة، و للّه أمر هو بالغه!.

وَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ ⁽²⁾فِي بَعْضِ احْتِجَاجِهِ عَلَي طَلْحَةَ وَ الزُّبَيْرِ: وَ أَمَّا مَا ذَكَرْتُمَا مِنْ أَمْرِ الْأُسْوَةِ ⁽³⁾فَإِنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ لَمْ أَحْكُمْ أَنَا فِيهِ بِرَأْيِي وَ لَا وَلِيتُهُ هَوًي مِنِّي، بَلْ وَجَدْتُ أَنَا وَ أَنْتُمَا مَا جَاءَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ فَلَمْ أَحْتَجْ إِلَيْكُمَا فِيمَا ⁽⁴⁾فَرَغَ اللَّهُ مِنْ قَسْمِهِ، وَ اللَّهُ ⁽⁵⁾أَمْضَي فِيهِ حُكْمَهُ فَلَيْسَ لَكُمَا وَ اللَّهِ عِنْدِي وَ لَا لِغَيْرِكُمَا فِي هَذَا عُتْبَي، أَخَذَ اللَّهُ بِقُلُوبِكُمْ وَ قُلُوبِنَا ⁽⁶⁾إِلَي الْحَقِّ وَ أَلْهَمَنَا وَ إِيَّاكُمُ الصَّبْرَ.

و قال ابن أبي الحديد في شرح هذا الكلام⁽⁷⁾: قد ⁽⁸⁾تكلّم عليه السلام في معني النفل و ⁽⁹⁾العطاء، فقال: إنّي عملت بسنّة رسول اللّه صلّي اللّه عليه [و آله] في ذلك، و صدق عليه السلام، فإن رسول اللّه صلّي اللّه عليه [و آله] سوّي بين الناس في العطاء ⁽¹⁰⁾و هو مذهب أبي بكر.

و چون امیر المومنین علیه السلام قصد آن کرد که این قضیه را به حالتی که در زمان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و ابوبکر بود بازگرداند، و آن فراموش و مردود شده بود و بین این دو دوره بیست و دو سال فاصله افتاده بود؛ این کار بر ایشان دشوار آمد و آنرا اقدامی بس ناپذیرفتنی یافتند تا آنکه آن نقض بیعت و سرکشی از اطاعت امیرالمؤمنین علیه السلام پیش آمد و خداوند را امری است که او خود جاری اش گرداند!

و امیر المومنین علیه السلام در یکی از استدلالهایش در برابر طلحه و زبیر می فرماید: و امّا اعتراض شما که چرا با همه به تساوی رفتار کردم: این روشی نبود که به رأی خود، و یا با خواسته دل خود انجام داده باشم، بلکه من و شما این گونه رفتار را از دستور العمل‌های پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آموختیم، که چه حکمی آورد؟ و چگونه آن را اجرا فرمود؟ پس در تقسیمی که خدا به آن فرمان داد به شما نیازی نداشتم. سوگند به خدا، نه شما، و نه دیگران را بر من ملامتی نیست. خداوند قلب‌های شما و ما را به سوی حق هدایت فرماید، و شکیبایی و استقامت را به ما و شما الهام کند!

ابن ابی الحدید در شرح این کلام امام می گوید: امام علیه السلام درباره بخشش و عطاء سخن گفته و فرموده که من به سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در اینباره عمل کردم. و آن حضرت در این سخن صادق است چرا که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در بخششها بین مردمان یکسان رفتار می کرد و روش ابوبکر نیز چنین بود.

سپس گوید⁽¹¹⁾

ثم قال ⁽¹⁾: إنّ طلحة و الزبير قد نقما عليه ⁽²⁾الاستبداد و ترك المشاورة، و انتقلا من ذلك إلي الوقيعة فيه بمساواة الناس في قسمة المال، و أثنيا علي عمر و حمدا سيرته و صوّبا رأيه، و قالا: إنّه كان يفضّل أهل السوابق ... و ضلّلا عليّا فيما رأي، و قالا: إنّه أخطأ ... و إنّه خالف سيرة عمر و هي السيرة المحمودة ... ⁽³⁾، و استنجدا عليه بالرؤساء من المسلمين الذين ⁽⁴⁾كان عمر يفضّلهم و ينفلهم في القسم علي غيرهم، و الناس أبناء الدنيا، و يحبّون الْمالَ حُبًّا جَمًّا، فتنكّرت علي أمير المؤمنين عليه السلام بتنكّرهما قلوب كثيرة، و نغلت ⁽⁵⁾عليه نيّات كانت من قلب ⁽⁶⁾سليمة. انتهي.

و بالجملة، من راجع السير و الأخبار لم يبق له ريب في أنّ سيرة أمير المؤمنين عليه السلام في القسمة هو العدل تأسّيا برسول اللّه صلّي اللّه عليه [و آله] و اتّباعا لكتابه، و قد احتجّ عليه السلام علي المصوّبين لسيرة عمر في تركه العدل بأنّ التفضيل مخالف للسنّة، فلم يقدر أحد علي ردّه، و صرّح عليه السلام أنّ التفضيل جور و بذل المال في غير حقّه تبذير و إسراف كما سيأتي.

وَ رَوَي ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ ⁽⁷⁾، عَنْ هَارُونَ بْنِ سَعْدٍ⁽⁸⁾، قَالَ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ ⁽⁹⁾لِعَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! لَوْ أَمَرْتَ لِي بِمَعُونَةٍ أَوْ نَفَقَةٍ!، فَوَ اللَّهِ مَا لِي نَفَقَةٌ إِلَّا أَنْ أَبِيعَ دَابَّتِي. فَقَالَ: لَا وَ اللَّهِ، مَا أَجِدُ لَكَ شَيْئاً إِلَّا أَنْ تَأْمُرَ عَمَّكَ

طلحه و زبیر بخاطر مشورت نکردن و بی اعتنایی به رای آنها، راه کینه جویی و انتقام از وی پیش گرفتند و از این مرحله بخاطر مساوات بین مردم در تقسیم اموال، به نزاع و درگیری با وی برخاستند و عمر را ستوده و سیره او را پسندیده شمرده و نظر او را درست دانستند و گفتند وی پیش کسوتان را مقدم می داشت و نظر علی را به گمراهی نسبت دادند و گفتند که وی اشتباه کرده و با سیره عمر که روش پسندیده است مخالفت نمود و علیه او از سران مسلمانان که عمر ایشان را برتر شمرده بود و در تقسیم بیت المال به ایشان هبه بسیار می کرد، یاری جستند و به راستی که مردمان فرزندان دنیایند و بی نهایت دلبسته مال دنیا هستند و با رویگردانی آندو، دلهای بسیاری از مردمان از محبت علی امیر المومنین علیه السلام برگشت و نیتهایی که پیش از این نسبت به او سالم بود، فاسد و پر کینه گشت. پایان.

به طور کلی هر که به سیره ها و کتب اخبار مراجعه کند، شکی برای او باقی نخواهد ماند که سیره امیر المومنین علیه السلام در تقسیم به تاسی از رسول خدا و پیروی از کتاب خدا دادگری بود و امام علیه السلام بر علیه تایید کنندگان سیره عمر در ترک عدالت چنین استدلال نموده که برترشماری مخالف سنت است و کسی نتوانست به وی پاسخی دهد و امام علیه السلام تاکید نموده که برترشماری ستم است و بخشیدن اموال به ناحق، اسرافکاری و تبذیر است. چنانکه در ادامه نیز خواهد آمد.

ابن ابی الحدید از هارون بن سعد روایت می کند که گفت: عبدالله بن جعفر به علی علیه السلام گفت ای امیر المومنین، اگر ممکن است دستور فرمایی تا مقرری یا مساعده ای به من اختصاص یابد که به خدا مرا خرجی روزانه ای نیست مگر آنکه چارپایم را بفروشم. فرمود نه به خدا، چیزی برای تو نزد من نیست مگر اینکه به عمویت بگویی که دزدی کند و به تو بدهد.

أَنْ ⁽¹⁾يَسْرِقَ فَيُعْطِيَكَ.

و ذكر ابن أبي الحديد ⁽²⁾أيضا أنّ عمر أشار ⁽³⁾علي أبي بكر في أيّام خلافته بترك التسوية فلم يقبل، و قال: إنّ اللّه لم يفضّل أحدا علي أحد، و قال: (إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ) ⁽⁴⁾و لم يخصّ قوما دون قوم.

ثم لم يستند عمر فيما زعمه صوابا إلي شبهة فضلا عن حجّة، و لو أقام حجّة علي ما زعمه لحكاه الناصرون له.

و قد روي ابن الأثير في الكامل ⁽⁵⁾ذلك، إلّا أنّه لم يصرّح بالمشير سترا عليه ⁽⁶⁾

قال الشافعي في كتاب الأم 2- 189: قد بلغنا أنّ أبا بكر و عمر كانا لا يضحّيان كراهية أن يقتدي بهما فيظنّ من رءاهما أنّها واجبة. و جاء في مختصر المزني- هامش كتاب الأمّ- 5- 210.

و في رواية أخري: مخافة أن يستنّ بهما، كما في السنن الكبري للبيهقيّ 9- 265، و الكبير للطبراني، و المجمع للهيثمي 4- 18 من طريق الطبراني، و قال رجاله صحيح. و ذكره السيوطي في جمع الجوامع، كما في ترتيبه 3- 45 نقلا عن ابن أبي الدنيا في الأضاحي، و الحاكم في الكني، و أبي بكر عبد اللّه بن محمّد النيسابوريّ في الزيادات، ثمّ قال: قال ابن كثير: إسناده صحيح.

و قال الهندي في كنز العمّال 3- 45 نقلا عن الشعبي: أنّ أبا بكر و عمر شهدا الموسم فلم يضحّيا. و ها هو ينقض السنّة الثابتة من الصادع الكريم خشية ظنّ الأمّة الوجوب و يسنّ لها ما لا أصل له في الدين كزكاة الخيل و صلاة التراويح و غيرهما من أحداث كثيرة!!.

ابن ابی الحدید همچنین می گوید عمر در ایام خلافت ابابکر به وی اشاره نمود که یکسان بینی مردم را رها کند و او نپذیرفت و گفت خداوند احدی را بر احدی برتری نداده است و فرموده است : (إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ و ..)⁽⁷⁾

-: همانا صدقات تنها به تهیدستان و بینوایان و ... اختصاص دارد. و هیچ قومی را فراتر از قومی دیگر، قرار نداده است.

سپس عمر در آنچه که درست می انگاشت بر هیچ شبهه ای، چه رسد که بر حجتی، استناد نکرد و اگر بر آنچه که ادعا داشت حجتی اقامه کرده بود، یاورانش آنرا بیان می کردند. و ابن الاثیر در الکامل این قضیه را نقل کرده ولی نام کسی را که به ابوبکر اشاره کرده بیان نکرده و بر او پوشانده است و آیا هیچ عاقلی شک می کند که اگر راهی به جواز برترشماری و سازش با سران

و الأشراف للمصالح سبيل لما عدل أمير المؤمنين عليه السلام إلي العدل و التسوية، مع ما رآه عيانا من تفرّق أصحابه عنه لذلك و ميلهم إلي معاوية بقبضه عنهم ما عوّدهم به عمر بن الخطاب كما سيأتي ⁽¹⁾، و لم يكن يختار أمرا يوجب حدوث الفتن و إراقة الدماء، و لما كان يمنع عقيلا صاعا من برّ فيذهب إلي معاوية.

فإن قيل: فلم كان الحسنان عليهما السلام يقبلان التفضيل، و أبوهما عليه السلام لم رضي بذلك؟.

قلنا: إمّا للتقيّة كما مرّ مرارا، أو لأنّ عمر لما حرّمهم حقّهم من الخمس و الفي‌ء و الأنفال فلعلّهما أخذا ما أخذا عوضا من حقوقهم.

و يمكن أن يقال: لما كان أمير المؤمنين عليه السلام ولي الأمر فلعلّ ما أخذاه صرفه عليه السلام في مصارفه، و كان الأخذ من قبيل الاستنقاذ من الغاصب و الاستخلاص من السارق.

ثم من غريب ما ارتكبه عمر من المناقضة في هذه القصّة أنّه نبذ سنّة ⁽²⁾رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله وراء ظهره و أعرض عنه رأسا، و فضّل من شاء علي غيره، ثم لمّا قالت عائشة: إنّ رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله كان يعدل بيننا، عدل بين الثلاث و بين غيرهنّ سوي عائشة، و قد كان فضّل عائشة بألفين ⁽³⁾فكيف كانت سيرة الرسول صلّي اللّه عليه و آله في التسوية بين ثمان من الزوجات حجّة، و لم تكن حجّة في العدل بين التسع، و لا بين المهاجرين و الأنصار و غيرهم؟

و اعلم أنّ أكثر الفتن الحادثة في الإسلام من فروع هذه البدعة، فإنّه لو استمرّ الناس علي ما عوّدهم الرسول من العدل و جري عليه الأمر في أيّام أبي بكر

و بزرگان در جهت منافع بود، آیا امیر المومنین علیه السلام با وجود اینکه به چشم خود می دید یارانش بخاطر این قضیه از گرد وی پراکنده شده و با گرفتن آنچه عمر – چنان که خواهد آمد⁽⁴⁾-

بدان عادتشان داده بود، به معاویه روی می کنند، بسوی دادگری و رفتار یکسان با همگان گرایش می نمود؟ و هرگز روشی را برنمی گزید که موجب فتنه انگیزی و خون ریزی گردد و هرگز یک صاع از گندم را از عقیل بازنمی داشت تا به نزد معاویه برود. و اگر بگویید چرا حسن و حسین علیهما السلام برترشماری را پذیرفتند حال آنکه پدرشان علیه السلام به آن راضی نبود؟ باید گفت چنانکه بارها گفته ایم یا بخاطر تقیّه بوده است و یا اینکه عمر ایشان را از حقشان از خمس و فیء و انفال محروم نموده بود و شاید ایشان اموالی را که پذیرفتند بجای این حقوقشان گرفته اند. و یا می توان گفت از آنجایی که امیرالمومنین علیه السلام ولی امر بود، شاید آنچه را که آندو می گرفتند حضرت علیه السلام آنرا در جای خودش خرج می نمود و گرفتن این اموال از باب نجات و بیرون کشی اموال از دست غاصب و بازپس گیری از سارق بوده است.

سپس از جمله نقض شریعت ها که عمر در این قضیه مرتکب شد اینکه وی سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را زیر پای نهاده و خودسرانه از آن رویگردان شده و هر که را می خواست بر دیگران ترجیح می داد و سپس تنها وقتی که عایشه به او گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم میان ما به عدالت رفتار می کرد، بود که با سه همسر دیگر پیامبر نیز مانند بقیه همسران وی رفتار کرد مگر عایشه که وی را با اعطای دو هزار درهم بیشتر برتر شمرد⁽⁵⁾

پس چگونه است که سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در برابرشماری هشت تن از همسران پیامبر، حجت بود و برای اجرای بین نه تن ایشان، و نیز بین مهاجرین و انصار و دیگران، حجت نبود؟

و بدان که بیشتر فتنه هایی که در اسلام رخ داده از شاخه های منشعب از این بدعت سر گرفته است، چرا که اگر با مردم با همان سیره دادگری که رسول خدا ایشان را به آن عادت داده بود و در ایام ابابکر نیز جاری بود ادامه داده بود

لما نكث طلحة و الزبير بيعة أمير المؤمنين عليه السلام، و لم تقم فتنة الجمل، و لم يستقرّ الأمر لمعاوية، و لا تطرّق الفتور إلي اتّباع أمير المؤمنين عليه السلام و أنصاره، و لو كان المنازع له في أوّل خلافته معاوية لدفعه بسهولة و لم ينتقل الأمر إلي بني أميّة، و لم يحدث ما أثمرته تلك الشجرة الملعونة من إراقة الدماء المعصومة، و قتل الحسين عليه السلام، و شيوع سبّ أمير المؤمنين عليه السلام علي المنابر، ثم انتقال الخلافة إلي بني العباس و ما جري من الظلم و الجور علي أهل البيت عليهم السلام و علي سائر أهل الإسلام.

و قد كان من الدواعي علي الفتن و الشرور بدعته الأخري و هي الشوري، إذ جعل طلحة و الزبير مرشّحين للخلافة نظيرين لأمير المؤمنين عليه السلام، فشقّ عليهما طاعته و الصبر علي الأسوة و العدل، و هذا في غاية الوضوح ⁽¹⁾

و قد روي ابن عبد ربّه في كتاب العقد ⁽²⁾علي ما حكاه العلّامة رحمه اللّه عنه في كشف الحقّ ⁽³⁾، قال: إنّ معاوية قال ⁽⁴⁾لابن الحصين⁽⁵⁾أخبرني: ما الذي شتّت أمر المسلمين و جماعتهم⁽⁶⁾و مزّق ملأهم، و خالف بينهم؟!. فقال: قتل عثمان ⁽⁷⁾قال: ما صنعت شيئا؟. قال: فسير ⁽⁸⁾عليّ إليك ⁽⁹⁾. قال: ما صنعت شيئا⁽¹⁰⁾؟. قال: ما عندي غير هذا يا أمير المؤمنين. قال: فأنا أخبرك،

طلحه و زبیر هم بیعت امیر المومنین علیه السلام را نمی شکستند و فتنه جمل بر پا نمی گشت و جریانها به نفع معاویه پیش نمی رفت و سستی و بی تفاوتی به میان پیروان و یاران امیر المومنین علیه السلام راه نمی یافت و اگر معاویه در آغاز خلافت امام با وی نزاع پیش می گرفت به راحتی وی را کنار می زد و این قضیه به باقی بنی امیه کشیده نمی شد و آنچه که این سلاله ملعون در ریختن خون معصومان و به شهادت رساندن حسین علیه السلام و جریان گرفتن ناسزاگویی به امیرالمومنین علیه السلام بروی منابر و پس از آن انتقال خلافت به بنی عباس و روا گشتن جور و ستم در حق اهل بیت علیه السلام و سایر مسلمین، مرتکب شدند، رخ نمی داد.

همچنین از جمله دیگر عوامل فتنه ها و شرارتها بدعت دیگر وی یعنی شورایی نمودن (امر انتخاب خلیفه) بود، چه آنکه وی طلحه و زبیر را نامزدهایی برای خلافت و همپایه امیر المومنین علیه السلام در این امر قرار داد، پس از اینرو اطاعت از امام و شکیبایی بر پیروی از برابری و دادگری برای آندو دشوار آمد و این مساله کاملا روشن⁽¹¹⁾

است و ابن عبد ربه در کتاب العقد الفرید⁽¹²⁾

بنابر آنچه علامه رحمه الله آنرا در کشف الحق⁽¹³⁾

نقل نموده می گوید: معاویه به ابن الحصین گفت: بگو بدانم چه چیزی پیوند و اتحاد مسلمانان را در هم ریخت و حلقه ایشان را پراکنده ساخت و میان ایشان درگیری انداخت؟! وی گفت: کشته شدن عثمان. گفت: این چه پاسخی است؟! گفت پس روانه شدن علی بسوی تو. گفت: این چه پاسخی است؟⁽¹⁴⁾

گفت: ای امیر مومنان جز این پاسخی نمی دانم. گفت: پس من به تو خبر می دهم،

إنّه لم يشتّت بين المسلمين و لا فرّق أهواءهم إلّا الشوري التي جعلها عمر في ⁽¹⁾ستّة ... ثم فسّر معاوية ذلك، فقال: لم يكن من الستّة رجل إلّا ⁽²⁾رجاها لنفسه، و رجاها ⁽³⁾لقومه، و تطلّعت إلي ذلك نفوسهم ⁽⁴⁾، و لو أنّ عمر استخلف ⁽⁵⁾كما استخلف أبو بكر ما كان في ذلك اختلاف.

و قد حكي ابن أبي الحديد ⁽⁶⁾- أيضا - ذلك عن معاوية و قد تمّم إثارة الفتنة بإغواء معاوية و عمرو بن العاص و إطماعهما ⁽⁷⁾في الخلافة، و كان معاوية عامله علي الشام و عمرو بن العاص أميره و عامله علي مصر، فخاف أن يصير الأمر إلي عليّ عليه السلام. فقال لما طعن و علم بأنّه سيموت ⁽⁸⁾: يا أصحاب محمّد! تناصحوا فإن ⁽⁹⁾لم تفعلوا غلبكم عليها عمرو بن العاص و معاوية بن أبي سفيان، روي ذلك ابن أبي الحديد ⁽¹⁰⁾

ثم حكي ⁽¹¹⁾عن شيخنا المفيد رحمه اللّه، أنّه قال: كان غرض عمر بإلقاء هذه الكلمة إلي الناس أن تصل إلي عمرو بن العاص و معاوية فيتغلّبا علي مصر و الشام لو أفضي الأمر إلي عليّ عليه السلام.

و بالجملة، جميع ما كان و ما يكون في الإسلام من الشرور إلي يوم النشور

هیچ چیز میان مسلمانان تفرقه نیفکند و ایشان را پراکنده نگرداند مگر شورای حکمیتی که عمر آنرا به شش نفر اختصاص داد.. و سپس معاویه این قضیه را تشریح نمود و گفت: هیچ یک از این شش مرد در این شورا نبود مگر اینکه نتیجه را برای خود می خواست و آنرا برای قبیله خود آرزو می کرد و دلهاشان سخت بسته به آن بود و اگر عمر مانند ابوبکر جانشینی تعیین می کرد، اختلافی در امر پدیدار نمی گشت .

ابن ابی الحدید⁽¹²⁾

نیز این را از معاویه حکایت کرده و چنان است که وی فتنه انگیزی را با فریفتن معاویه و عمرو بن العاص و به طمع انداختن آندو برای خلافت، کامل نمود چه آنکه معاویه کارگزار وی در شام بود و عمرو بن العاص امیر و کارگزار وی در مصر بود و او نگران بود که نکند خلافت به دست علی بن ابیطالب علیه السلام بیفتد. عمر زمانی که ضربت خورد و دانست که خواهد مرد، گفت: ای اصحاب محمد! به اندرز خیرخواهانه یکدیگر دل سپرید که اگر چنین نکنید عمرو بن العاص و معاویه بن ابی سفیان در امر خلافت بر شما چیرگی یابند. ابن ابی الحدید⁽¹³⁾

این سخن را نقل کرده و آنگاه از شیخ مفید رحمه الله حکایت می کند⁽¹⁴⁾

که گفت: هدف عمر از بر زبان راندن چنین سخنی آن بود که به گوش عمرو بن العاص و معاویه برسد تا آندو اگر امر خلافت به دست علی علیه السلام وانهاده شد، بر مصر و شام سیطره یابند.

بطور کلی تمام شرارتهایی که در اسلام بوده و تا روز قیامت خواهد بود،

إنّما أثمرته شجر فتنته، فغرس أصل الفتن يوم السقيفة، و ربّاها ⁽¹⁾ببدعه من التفضيل في العطاء و وضع الشوري و ... غير ذلك، فهو السهيم في جميع المعاصي و الأجرام، و الحامل لجملة الأوزار و الآثام، كما مرّ في الأخبار الكثيرة.

و أمّا الخمس، فالآية صريحة في أنّ لذي القربي فيه حقّا، و إن اختلفوا في قدره و لم ينكر أحد أنّ عمر بن الخطاب لم يعطهم شيئا من أرض السواد و لا من خراجها، و كذلك منع سهمهم من أرض خيبر و من سائر الغنائم و جعل الغنائم من بيت المال و وقف خراجها علي مصالح، كما مرّ.

وَ رُوِيَ فِي جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽²⁾مِنْ صَحِيحَيْ أَبُو دَاوُدَ⁽³⁾وَ النَّسَائِيِّ ⁽⁴⁾، عَنْ يَزِيدَ بْنِ هُرْمُزَ، قَالَ: إِنَّ نَجْدَةَ الْحَرُورِيَّ حِينَ حَجَّ فِي فِتْنَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ أَرْسَلَ إِلَي ابْنِ عَبَّاسٍ يَسْأَلُهُ عَنْ سَهْمِ ذِي الْقُرْبَي لِمَنْ يَرَاهُ؟. فَقَالَ لَهُ: لِقُرْبَي ⁽⁵⁾رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] قَسَمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] لَهُمْ، وَ قَدْ كَانَ عُمَرُ عَرَضَ عَلَيْنَا مِنْ ذَلِكَ عَرْضاً رَأَيْنَاهُ دُونَ حَقِّنَا، وَ رَدَدْنَاهُ ⁽⁶⁾عَلَيْهِ، وَ أَبَيْنَا أَنْ نَقْبَلَهُ.

هذه رواية أبي داود⁽⁷⁾.

وَ فِي رِوَايَةِ النَّسَائِيِّ، قَالَ: كَتَبَ نَجْدَةُ إِلَي ابْنِ عَبَّاسٍ يَسْأَلُهُ عَنْ سَهْمِ ذِي الْقُرْبَي لِمَنْ هُوَ؟. قَالَ يَزِيدُ بْنُ هُرْمُزَ: فَأَنَا كَتَبْتُ كِتَابَ ابْنِ عَبَّاسٍ إِلَي نَجْدَةَ، كَتَبَ إِلَيْهِ: كَتَبْتَ تَسْأَلُنِي عَنْ سَهْمِ ذِي الْقُرْبَي لِمَنْ هُوَ؟ وَ هُوَ لَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ، وَ قَدْ كَانَ

به راستی که فقط ثمره درخت فتنه وی بوده و او در روز سقیفه ریشه این فتنها را کاشت و با بدعتهای خود از برترشماری در تقسیم بیت المال گرفته تا علم نمودن آن شورای من درآوردی و غیر آن، آنرا پرورش داد و پس او در تمام این جنایات و معصیتها شریک است و چنانکه در اخبار بسیاری آمده است، بار همه گناهان و جرم ها بر عهده او می باشد.

اما درباره خمس، نص صریح آیه قران تاکید می کندکه ذی القربی (نزدیکان رسول خدا ص) را در آن سهمی است هر چند که در میزان آن اختلاف نموده اند و هیچکس بر عمر بن الخطاب خرده نگرفت که چیزی از اراضی فتوحات عراق و از خراج آن به ایشان نداد، همچنانکه که سهم ایشان از سرزمین خیبر و دیگر غنایم را نیز مسدود نمود و غنایم را بطور کامل از جمله اموال بیت المال قرار داد و خراج آنرا چنانکه ذکر شد، وقف هزینه مصالح عمومی نمود .

در جامع الاصول⁽⁸⁾

از صحیح ابی داود⁽⁹⁾

و نسائی⁽¹⁰⁾

به نقل از یزید بن هرمز نقل شده است که نجدة الحروری وقتی که در زمان فتنه ابن زبیر به حج رفته بود کسی را به نزد ابن عباس فرستاد تا درباره سهم ذی القربی از وی بپرسد که به نظر او از آن چه کسانی است؟ ابن عباس گفت: برای نزدیکان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم آنرا برای ایشان تقسیم نمود و عمر چیزی از آن را به ما پیشنهاد کرد که ما آنرا کمتر از حق خود دیدیم و آنرا باز گرداندیم و از پذیرفتن آن سر باز زدیم.

این روایت ابی دواد بود. ⁽¹¹⁾و اما در روایت نسائی آمده است: نجده به ابن عباس نامه ای نوشت و پرسید که سهم ذی القربی از آن چه کسی است؟ یزید بن هرمز گوید: من نامه ابن عباس را به نجده نوشتم که در آن چنین گفت: در نوشته ای از من پرسیدی که سهم ذی القربی از آن کیست و آن برای ما اهل بیت است

عُمَرُ دَعَانَا إِلَي أَنْ يُنْكِحَ ⁽¹⁾أَيِّمَنَا ⁽²⁾وَ يُجْدِي ⁽³⁾مِنْهُ عَائِلُنَا، وَ يُقْضَي مِنْهُ عَنْ غَارِمِنَا، فَأَبَيْنَا إِلَّا أَنْ يُسَلِّمَهُ إِلَيْنَا، وَ أَبَي ذَلِكَ فَتَرَكْنَا عَلَيْهِ.

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي لَهُ مِثْلُ أَبِي دَاوُدَ، وَ فِيهِ: وَ كَانَ الَّذِي عَرَضَ عَلَيْهِمْ أَنْ يُعِينَ نَاكِحَهُمْ، وَ يَقْضِيَ عَنْ غَارِمِهِمْ، وَ يُعْطِيَ فَقِيرَهُمْ، وَ أَبَي أَنْ يَزِيدَهُمْ عَلَي ذَلِكَ. انتهي.

و هي - مع صحّتها عندهم - تدلّ علي أنّ عمر منع ذوي القربي بعض حقّهم الذي أعطاهم رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله، و يفهم منها أنّ ⁽⁴⁾هذا المنع إنّما كان خوفا من قوّة بني هاشم لو وصل إليهم ما فرض اللّه لهم من الخمس فيميل الناس إليهم رغبة في الدنيا فيمكنهم طلب الخلافة، و قد كان خمس الخراج من سواد العراق وحده اثنين و ثلاثين ألف ألف درهم في كلّ سنة علي بعض الروايات سوي خمس خيبر و غيرها، و لا ريب أنّ قيمة خمس تلك الأراضي أضعاف أضعاف هذا المبلغ، و كذا خمس الغنائم المنقولة المأخوذة من الفرس و غيرهم مال خطير، فلو أنّهم لم يغصبوا هذا الحقّ بل أدّوا إلي بني هاشم و سائر ذوي القربي حقّهم لم يفتقر أحد منهم أبدا، فوزر ما أصابهم من الفقر و المسكنة في أعناق أبي بكر و عمر و أتباعهما إلي يوم القيامة.

و أمّا الفرض، فقد قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ ⁽⁵⁾: رَوَي ابْنُ سَعْدٍ فِي كِتَابِ الطَّبَقَاتِ ⁽⁶⁾: أَنَّ عُمَرَ خَطَبَ فَقَالَ: إِنَّ قَوْماً يَقُولُونَ: إِنَّ هَذَا الْمَالَ حَلَالٌ لِعُمَرَ،

و عمر ما را فراخواند تا با آن سرمایه عزبهای ما را به ازدواج درآورد و همسرداران را کمک خرج دهد و بدهی بدهکاران پرداخت شود و ما نپذیرفتیم مگر اینرا که او این سرمایه را به دست ما واگذارد و او نپذیرفت و ما آنرا نزد وی رها کردیم. و روایت دیگری دارد نظیر روایت ابی داود که در آن می گوید: و پیشنهادی که به ایشان کرده بود اینکه ازدواج کردگان را یاری کند و بدهکاران ایشان را دین ادا نماید و به تهیدستانشان کمک کند و از اینکه بیش از این به ایشان واگذارد، سر باز زد. پایان.

و این روایات که نزد ایشان نیز صحیح است، دلالت بر آن دارد که عمر بخشی از حق ذی القربی را که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به ایشان عطا کرده بود، از ایشان بازداشته است و از این حقیقت برمی آید که این جلوگیری تنها از سر هراس از قوت یافتن بنی هاشم در صورت دست یافتن ایشان به آن خمسی که خداوند برای ایشان واجب نموده بود، بوده و نگرانی از اینکه مردم بخاطر رغبت به مال دنیا به ایشان متمایل گردند و ایشان بتوانند خلافت بازطلبند. این در حالیست که بر اساس برخی روایات فقط خمس خراج به دست آمده از سرزمینهای گشوده شده عراق جدای از خمس خیبر و غیر آن، سی و دو هزار هزار درهم در سال بوده است و شکی نیست که ارزش خمس سرزمینهای دیگر چندین برابر این مبلغ است و همچنین خمس غنایم منقوله که از ایرانیان و غیر ایشان گرفته شده بود، سرمایه ای هنگفت بوده و اگر ایشان این حق را غصب نکرده و آنرا به بنی هاشم و دیگر نزدیکان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پرداخت می کردند، هیچ یک از ایشان هرگز تهیدست نمی زیست و گناه آن فقر و بی نوایی که ایشان تحمل کردند، همه به عهده ابی بکر و عمر و پیروان ایشان تا روز قیامت است.

اما درباره حق واجب، ابن ابی الحدید⁽⁷⁾

گفته است: ابن سعد در کتاب الطبقات روایت کرده که عمر روزی خطبه ای راند و گفت: گروهی از مردم می گویند که این مال حلال عمر است،

وَ لَيْسَ كَمَا قَالُوا، لَا هَا اللَّهِ ⁽¹⁾إِذَنْ! أَنَا أُخْبِرُكُمْ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْهُ، يَحِلُّ لِي مِنْهُ ⁽²⁾حُلَّتَانِ، حُلَّةٌ فِي الشِّتَاءِ وَ حُلَّةٌ فِي الْقَيْظِ ⁽³⁾وَ مَا أَحُجُّ عَلَيْهِ وَ أَعْتَمِرُ مِنَ الظَّهْرِ، وَ قُوتِي وَ قُوتُ أَهْلِي كَقُوتِ رَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ لَيْسَ بِأَغْنَاهُمْ وَ لَا أَفْقَرِهِمْ، ثُمَّ أَنَا بَعْدُ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يُصِيبُنِي مَا أَصَابَهُمْ ⁽⁴⁾.

و روي ابن سعد ⁽⁵⁾أيضا-، أنّ عمر كان إذا احتاج أتي إلي صاحب بيت المال فاستقرضه، فربّما عسر عليه القضاء ⁽⁶⁾فيأتيه صاحب بيت المال فيتقاضاه، فيحتال له، و ربّما خرج عطاؤه فقضاه.

و لقد ⁽⁷⁾اشتكي مرّة فوصف له الطبيب العسل، فخرج حتي صعد المنبر و في بيت المال عكّة ⁽⁸⁾، فقال: إن أذنتم لي فيها أخذتها و إلّا فهي عليّ حرام، فأذنوا له فيها.

ثم قال ⁽⁹⁾: إنّما ⁽¹⁰⁾مثلي و مثلكم كقوم سافروا ⁽¹¹⁾فدفعوا نفقاتهم إلي رجل

و چنان نیست که می گویند، به خدا که چنین نیست. من آنچه را که از آن حلال گشته برایتان بازگو می کنم. برای من از این مال دو لباس حلال گشته: لباسی در زمستان و لباسی در تابستان و شتری که بر پشت آن به حج و عمره روم و روزی و خوراک من و خانواده ام همچون روزی مردی از قریش که نه ثروتمندترین ایشان باشد و نه فقیرترینشان، است و پس از آن من یکی از مسلمانان هستم که هر آنچه ایشان را نصیب گردد، مرا نیز نصیب گردد. ⁽¹²⁾

ابن سعد⁽¹³⁾همچنین روایت می کند که عمر هرگاه نیاز پیدا می کرد به نزد خزانه دار بیت المال می آمد و از او قرض می گرفت و چه بسا که بازپس دادن برایش دشوار می شد و خزانه دار به نزد وی می آمد و آن مال را از وی مطالبه می کرد و او هر بار برای او بهانه ای می آورد و گاه نیز که زمان دریافت سهم بیت المال سرمی رسید و قرضش را ادا می کرد .

و یک بار نیز وی ناخوش شد و حکیم برایش عسل تجویز کرد و او از خانه بیرون رفت و بر منبر مسجد نشست و در انبار بیت المال کوزه کوچک انگبینی بود و او گفت: اگر اجازه دهید آنرا بردارم وگرنه که بر من حرام است، پس مردم به او اجازه دادند. سپس گفت که به راستی حکایت من و شما چون قومی است که با هم سفر کردند و خرج روزانه خود را به دست مردی از میان خود دادند

منهم لينفق عليهم، فهل يحلّ له أن يستأثر منها بشي‌ء؟.

و روي أخبارا أخر أيضا من هذا الباب ظنّا منه أنّها تعينه علي دفع الطعن، مع أنّها ممّا يؤيّده، إذ بعضها يدلّ علي أنّه كان يري الأخذ من بيت المال مجّانا حراما و لو كان للضرورة، إلّا أن يأذن ذوو الحقوق في ذلك، فيردّ حينئذ أنّ الاستئذان ممّن حضره حين صعد المنبر في الأكل من العسل لا يغني من جوع، فإنّ الحقّ لم يكن منحصرا في هؤلاء، و لم يكونوا وكلاء لمن غاب عنه حتي يكفيه إذنهم في التناول منه، مع أنّ بيت المال مصرفه مصالح المسلمين و ليس مشتركا بينهم كالميراث و نحوه، فإذا لم يكن للحاضرين حاجة مصحّحة للأخذ منه لم يكن لهم فيه حقّ حتي ينفع إذنهم في الأخذ، و كون أخذ الإمام من المصالح- لا سيّما للدواء- لا ينفع، فإنّه لو تمّ لدلّ علي عدم الحاجة إلي الاستئذان مطلقا، فهذه [كذا] الاستئذان دائر بين أن يكون ناقصا ⁽¹⁾غير مفيد و بين أن يكون لغوا لا حاجة إليه، فيدلّ إمّا علي الجهل و قلّة المعرفة أو علي الشيد و المكر لأخذ قلوب العوام، كما يقال: يتورّع من سواقط الأوبار و يجرّ الأحمال مع القطار.

الطعن السادس عشر:

إنّه كان يتلوّن في الأحكام، حتي روي أنّه قضي في الجدّ بسبعين ⁽²⁾

أقول: و قد ذكر البيهقيّ في السنن الكبري 6- 247: أنّ أوّل جدّ ورث في الإسلام عمر بن الخطاب، مات ابن فلان بن عمر فأراد أن يأخذ المال دون إخوته، فقال له عليّ و زيد رضي اللّه عنهما: ليس لك ذلك. فقال عمر: لو لا أنّ رأيكما اجتمع لم أر أن يكون ابني و لا أكون أباه.

و قريب منه ما ذكره الدارميّ في سننه 2- 354. و انظر: مستدرك الحاكم 4- 340، و مجمع الزوائد للهيثمي 4- 227، و ترتيب جمع الجوامع للسيوطي 6- 15، و سنن الكبري 6- 247.

و قال البيهقيّ في سننه 6- 245 عن عبيدة قال: إنّي لأحفظ عن عمر في الجدّ مائة قضية كلّها ينقض بعضها بعضا.

و ذكر ابن أبي الحديد في شرحه علي النهج 1- 181 [1- 61 طبعة مصر]: كان عمر يفتي كثيرا بالحكم ثمّ ينقضه و يفتي بضدّه و خلافه، قضي في الجدّ مع الإخوة قضايا كثيرة مختلفة، ثمّ خاف من الحكم في هذه المسألة فقال: من أراد أن يتقحّم يقتحم جراثيم جهنّم فليقل في الجدّ برأيه.

تا بر ایشان هزینه کندپس آیا جایز است که او چیزی از آنرا برای خود برگزیند؟

ابن سعد اخبار دیگری نیز در این باب روایت کرده که گمان دارد بواسطه آن طعن و اتهام را از عمر دور می کند حال آنکه آنرا تایید می کند، چرا که برخی از آنها بیانگر آنست که وی معتقد بود که برداشتن مال از بیت المال بدون بازپس دادن، حتی اگر بخاطر ضرورتی باشد، حرام است؛ مگر آنکه برای اینکار از ذیحقان (یعنی همه مردم) اجازه بگیرد، و این خود ایراد بر او وارد می کند که اجازه خواستن از حاضران بهنگام منبر رفتن، برای خوردن از عسل، مشکل را حل نمی کند، چرا که حق منحصر در آنان نبود وآنان نماینده غایبان نیز نبودند که اجازه ایشان برای خوردن از عسل کافی باشد و این با وجود آنکه بیت المال در جهت منافع مسلمانان مصروف می گردد و مانند ارث و نظیر آن بین ایشان مشترک نیست و اگر حاضرین نیازی نداشتند که بواسطه آن برداشتن از بیت المال صحیح باشد، ایشان حقی در آن نداشته اند تا اذن ایشان برای برداشتن از آن فایده ای داشته باشد و اینکه برداشت امام از بیت المال – بخصوص برای درمان- از جمله مصالح امت بشمار آید نیز وارد نیست، چرا که اگر چنین چیزی واقع می گشت، دلالت بر آن داشت که مطلقا به اجازه گرفتن نیازی نبوده است و اجازه گرفتن او وصفی بین این دو حالت دارد که یا ناقص غیر مفید است و یا لغو است و نیازی به آن نیست و از اینرو یا دلالت بر جهل و کم دانی دارد و یا بر شیادی و حیله گری برای فریفتن دل عوام است، چنانکه می گویند: از رشته های موی فروافتاده (از شتر) پرهیز می کند ولی بارها (قافله) را قطار قطار می برد .

طعن شانزدهم: وی در احکام هر روز به رنگی در می آمد

به نحوی که روایت کرده اند وی درباره پدربزرگ، هفتاد⁽³⁾

جور حکم کرده است

و هذا يدلّ علي قلّة علمه، و أنّه كان يحكم بمجرّد الظنّ و التخمين و الحدس من غير ثبت و دليل ⁽¹⁾

منها: ترك الخليفة القود ممّن يستحقّه محاباة، كما أورده البيهقيّ في السنن الكبري 8- 32، و السيوطي في جمع الجوامع، كما في ترتيبه 7- 303، و غيرهما، و جاء فيهما عدّة وقائع. و نظيره ما رواه في كنز العمّال 7- 304.

و منها: قضاؤه في قتل قاتل عفا عنه بعض أولياء الدم، كما أورده الشافعي في كتابه الأم 7- 295، و البيهقيّ في سننه 8- 60 و غيرهما.

و انظر مسألة الكلالة في الطعن الثالث عشر.

الطعن السابع عشر

أنّه همّ بإحراق بيت فاطمة عليها السلام ⁽²⁾

و جاء بلفظ آخر في كنز العمّال 3- 139، و قال: أخرجه ابن أبي شيبة. و فيه: و ايم اللّه ما ذاك بمانعي إن اجتمع هؤلاء النفر عندكم إن أمرتهم أن يحرق عليهم الباب!.

و في لفظ: يقبضني ما يقبضها و يبسطني ما يبسطها.

و في ثالث: يؤذيني ما آذاها و ينصبني ما أنصبها.

و في رابع: فاطمة شجنة منّي يبسطني ما يبسطها و يقبضني ما يقبضها.

و في خامس: فاطمة مضغة منّي يقبضني ما قبضها و يبسطني ما بسطها.

و في سادس: يسرّني ما يسرّها.

و في سابع: فاطمة قلبي و روحي الّتي بين جنبيّ، فمن آذاها فقد آذاني.

و قد نقلها عن تسعة و خمسين راويا العلّامة الأميني- رحمه اللّه- في الغدير 7- 331- 336، و تعرّض أيضا في 3- 20- 21.

و قال في شرح الجامع الصغير 4- 421: استدلّ به السهيلي علي أنّ من سبّها كفر، لأنّه يغضبه.

و ذكر ابن حجر: و فيه تحريم أذي كلّ من يتأذّي المصطفي بتأذّيه، فكلّ من وقع منه في حقّ فاطمة شي‌ء، فتأذّت به فالنبيّ يتأذّي به بشهادة هذا الخبر.

نذكر مثالا مصادر للحديث علي اختلاف ألفاظه: صحيح البخاريّ 5- 274، صحيح مسلم 2- 261، سنن ابن ماجة 1- 216، سنن أبي داود 1- 324، جامع الترمذي 2- 319، نوادر الأصول للترمذي: 308، خصائص النسائي: 35، مسند أحمد بن حنبل 4- 323، 328، الأغاني 8- 156، مستدرك الحاكم: 154، 158، 159، و حلية الأولياء 2- 40، السنن الكبري 7- 307، مشكاة المصابيح: 560، مصابيح السنّة 2- 278، الجامع الصغير و الكبير للسيوطي، تهذيب التهذيب 12- 441، الصواعق لابن حجر: 112، 114، الفصول المهمة: 150، نزهة المجالس: 228، نور الأبصار: 45 و غيرها كثير جدّا.

و این دلالت بر کم دانی وی دارد و اینکه وی به مجرد حدس و گمان و تخمین بدون هر گونه دلیل و سندی حکم می داد و چنین کسی شایسته امامت مسلمانان و ریاست دین و دنیای ایشان نیست .

طعن هفدهم: قصد سوزاندن خانه فاطمه علیها السلام

اینکه وی قصد نمود که خانه فاطمه علیها السلام را به آتش بکشد⁽⁴⁾

و به متنی دیگر در کنز العمّال 3: 139 آمده و گوید: ابن أبی شیبة سند آنرا درست دانسته است. و در آن آمده است که گفت: بخدا سوگند که اگر این گروه در خانه شما گرد آیند، این مانع من نمی شود که در خانه را، چون ایشان را امر نمایم (و اطاعت نکنند)، بر آنها بسوزانم!

در حالی که امیر المومنین و فاطمه و حسنین علیهم السلام در خانه بودند و او آنانرا تهدید و اذیت کرد با وجود آنکه والایی جایگاه ایشان نزد خدایتعالی و حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم را هیچ بنی بشری مگر کسی که نور خورشید و روشنی ماه را تاریکی بخواند، انکار نمی کند.⁽⁵⁾

مولف شرح الجامع الصغیر در 4: 421 گفته است: السهیلی بر پایه این حدیث استدلال می کند که هر که زهراء را ناسزا گوید، کافر شده است، چرا که او را به خشم آورده است . و ابن حجر ذکر می کند که در آن بیان حرام بودن آزار هر کسی است که مصطفی بواسطه آزرده شدنش، ناراحت و آزرده گردد. پس او به دست عمر آزرده گشت و بنا به شهادت این حدیث، پیامبر به دست وی آزرده شده است.

و نور القمر، و قد تقدّم ⁽¹⁾

أقول: و الأدهي من كلّ ذا و أمر قولته لسيّد الوصيّين و يعسوب الدين أمير المؤمنين صلوات اللّه عليه: إذا و اللّه الذي لا إله إلّا هو نضرب عنقك! بعد رفضه البيعة، و أجابه بعد قوله: تقتلون إذا عبد اللّه و أخا رسوله- قال: أمّا عبد اللّه فنعم، و أمّا أخو رسول اللّه فلا، كما أوردها ابن قتيبة في الإمامة و السياسة و غيره، و ناقشها سيّدنا الفيروزآبادي في السبعة من السلف 2- 17 مفصّلا، فراجع.

الطعن الثامن عشر: ما وقع منه في قصّة الشوري‌

اشارة

، فقد أبدع فيها أمورا كثيرة: .

منها:

أنّه خرج عن النصّ و الاختيار جميعا، فإنّه قال قاضي القضاة في

و سخن در این باب پیش از این بطور کامل بیان شد .

طعن هجدهم : آنچه که وی در قضیه شورا انجام داده است

اشاره

چرا که در این ماجرا در امور چندی بدعتهایی به وجود آورد

از جمله

اینکه وی هم بر نص قران و هم بر شروط انتخاب خروج نمود، چه آنکه قاضی القضاة

المغني ⁽¹⁾: قد ثبت عند كلّ من يقول بالاختيار أنّه إذا حصل العقد من واحد برضا أربعة صار إماما، و اختلفوا فيما عدا ذلك، فلا بدّ فيما يصير به إماما من دليل، فما قارنه الإجماع يجب أن يحكم به.

و حكي ⁽²⁾عن شيخه أبي علي، أنّه قال: إنّ ما روي عن عمر أنّه قال: إن بايع ثلاثة و خالف اثنان فاقتلوا الاثنين ⁽³⁾... من أخبار الآحاد، و لا شي‌ء يقتضي صحّته، فلا يجوز أن يطعن به في الإجماع. فكلامهم صريح في أنّ الإمامة بالاختيار [إنّه] ⁽⁴⁾لا يكون بأقلّ من خمسة، و قد ثبت عن عمر خلافه.

و منها: أنّه وصف كلّ واحد منهم بوصف زعم أنّه يمنع من الإمامة

، ثم جعل الأمر فيمن له هذه الأوصاف.

وَ قَدْ رَوَي السَّيِّدُ فِي الشَّافِي ⁽⁵⁾، عَنِ الْوَاقِدِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: قَالَ عُمَرُ: لَا أَدْرِي مَا أَصْنَعُ بِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ؟. وَ ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُطْعَنَ-، فَقُلْتُ: وَ لِمَ تَهْتَمُّ وَ أَنْتَ تَجِدُ مَنْ تَسْتَخْلِفُهُ عَلَيْهِمْ؟. قَالَ: أَ صَاحِبُكُمْ يَعْنِي عَلِيّاً؟!-. قُلْتُ: نَعَمْ وَ اللَّهِ، هُوَ لَهَا أَهْلٌ فِي قَرَابَتِهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ وَ صِهْرِهِ وَ سَابِقَتِهِ وَ بَلَائِهِ؟. قَالَ: إِنَّ فِيهِ بِطَالَةً وَ فُكَاهَةً ⁽⁶⁾!. قُلْتُ:

در المغنی⁽⁷⁾

گفته است: نزد همه قائلان به انتخاب ثابت است که اگر عقد درباره یک تن از سوی چهار تن حاصل آید، وی امام می گردد و در غیر این اختلاف وجود دارد و به ناچار بایستی برای سببی که بواسطه آن امام می شود، دلیلی وجود داشته باشد و بایستی به آنچه که بر آن به اجماع وجود دارد، حکم گردد.

وی از شیخ خود ابوعلی حکایت می کند که گفت: آنچه از عمر روایت شده که وی گفته است: (اگر سه نفر بیعت کنند و دو تن دیگر مخالفت نمایند، آن دو تن را بکشید⁽⁸⁾)؛

از اخبار چند تن انگشت شمار است و هیچ چیز در بیان درستی آن وجود ندارد و پس جایز نیست در مورد اجماع بر عمر عیب گرفته شود چرا که سخن ایشان در اینکه خلافت بنا بر انتخاب، با کمتر از پنج رأی نمی باشد، صریح و روشن است ولی از عمر خلاف این به ثبت رسیده است.

و از جمله اینکه:

وی هر یک از ایشان (انتخاب شوندگان، نامزدهای خلافت) را به وصفی موصوف دانسته که مدعی است مانع به خلافت رسیدن است ولی پس از آن امر خلافت را به کسی واگذاشت که این صفات در وی وجود داشت. سید در الشافی⁽⁹⁾

به نقل از الواقدی با اسناد از ابن عباس روایت می کند: عمر گفت نمی دانم با امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم چه کنم؟ . و این پیش از آن بود که ضربت بخورد- گفتم: چرا هم این قضیه را داشته باشی حال آنکه کسی هست که به خلیفگی ایشان بگماری؟. گفت: آیا رفیق شما ؟!و منظورش علی بود. – گفتم آری به خدا. او بخاطر نزدیکی اش به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و سابقه اش و عملکردش و اینکه داماد پیامبر است، شایسته آن است. گفت: در وجود او بطالت و شوخ طبعی⁽¹⁰⁾هست! گفتم:

فَأَيْنَ ⁽¹⁾عَنْ طَلْحَةَ؟. قَالَ: فَابْنُ الزَّهْوِ وَ النَّخْوَةِ. قُلْتُ: عَبْدُ الرَّحْمَنِ؟. قَالَ: هُوَ رَجُلٌ صَالِحٌ عَلَي ضَعْفٍ فِيهِ. قُلْتُ: فَسَعْدٌ؟. قَالَ: صَاحِبُ ⁽²⁾مِقْنَبٍ وَ قِتَالٍ لَا يَقُومُ بِقَرْيَةٍ لَوْ حُمِّلَ أَمْرُهَا. قُلْتُ: فَالزُّبَيْرُ؟. قَالَ: وَعْقَةٌ لَقِسٌ ⁽³⁾

و قال في حديث عمر: ... و ذكر الزّبير، فقال: وعقة لقس ... الوعقة- بالسّكون-: الّذي يضجر و يتبرّم، يقال: رجل وعقة و وعقة أيضا، و وعق- بالكسر- فيهما. و اللقس: السّيّئ الخلق، و قيل: الشّحيح. [منه نوّر اللّه ضريحه].

انظر: النّهاية 4- 111 فيه: هو دون ... و 5- 207 و 4- 264.

قَالَ السَّيِّدُ رَحِمَهُ اللَّهُ ⁽¹⁰⁾: وَ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الطَّرِيقِ أَنَّ عُمَرَ قَالَ لِأَصْحَابِ الشُّورَي: رُوحُوا إِلَيَّ، فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهِمْ قَالَ: قَدْ جَاءَنِي كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ

نسبت به طلحه چه می اندیشی؟ گفت: وی زاده غرور و به خود بالیدن است. گفتم: عبدالرحمن؟ گفت وی مردی صالح است با وجود ضعفی که در اوست. گفتم؟ و درباره سعد؟ وی سرکرده گروهانی از جنگجویان و مامور به جنگ و نبرد است ولی اگر دهکده ای را به او دهند، از پس آن بر نمی آید. گفتم: و زبیر؟ زود دل آزرده شود و بدخلق و خوست و چون خرسند باشد ایمانش به جاست و چون خشمگین گردد، کافر است و بس بخیل است. و این امر تنها به دست کسی راست می آید که قویدست باشد بدون خشونت، رفیق و مهربان باشد بدون ضعف و سستی و بخشنده باشد بدون اسرافکاری. گفتم پس درباره عثمان چه می اندیشی؟ گفت: اگر خلافت به دست گیرد بنی ابی معیط را بر گرده مردم سوار می کند و اگر چنین کند، مردم وی را خواهند کشت. ⁽¹¹⁾

سید رحمه الله گوید و با سندی جز این نیز روایت شده که عمر به اصحاب شورا گفت که بسوی من آیید و چون به ایشان نگریست گفت هر یک به سوی من آمد در حالیکه صدای خود را به گونه ای بالاتر برده و

يَهُزُّ عَقِيرَتَهُ ⁽¹⁾

انظر: النّهاية 3- 275 و فيه: إنّه رفع عقيرته ... أي صوته. و قال فيه 5- 262: نهزّ بهما ... أي نسرع السّير بهما ... هزيزا كهزيز الرّحي ... أي صوت دورانها.

امیدوار است که خلیفه شود. اما تو ای طلحه آیا تو نبودی که گفتی چون رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم رحلت نماید، با همسرانش ازدواج خواهم کرد؟! و خداوند محمد را از ما سزاوارتر به دخترعموهایمان قرار نداد و درباره تو چنین نازل نکرد که (وَ ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَ لا أَنْ تَنْکِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدا: -: و شما حق ندارید رسول خدا را برنجانید، و مطلقاً [نباید] زنانش را پس از [مرگ] او به نکاح خود درآورید)⁽¹⁴⁾. اما تو ای زبیر! به خدا که دلت هیچ روزی و نه هیچ شبی نرم نگشت و همچنان سنگدل و سخت دل هستی. و اما تو ای عثمان به خدا که سرگینی از تو برتر است و اما ای عبدالرحمن تو مردی ناتوانی که همه افراد قبیله ات را دوست داری و اما تو ای سعد وجودت از تعصب و فتنه پر است و اما تو ای علی به خدا سوگند که اگر ایمان تو با ایمان تمام اهل زمین مقایسه شود، از آن برتر خواهد بود، پس علی علیه السلام برخاست و پشت کرد و خارج شد. پس عمر گفت به خدا که شأن و جایگاه این مرد را می دانم که اگر او را ولی امر خود کنید شما را با دلیلی روشن پیش خواهد برد. گفتند: کیست او؟ گفت: همین که پشت کرد و رفت. گفتند پس چه چیز تو را (از خلیفه کردن او ) باز می دارد؟ گفت: راهی به این کار وجود ندارد .

ذَلِكَ سَبِيلٌ ⁽¹⁾.

وَ فِي خَبَرٍ آخَرَ رَوَاهُ الْبَلاذُرِيُّ فِي تَارِيخِهِ ⁽²⁾: أَنَّ عُمَرَ لَمَّا خَرَجَ أَهْلُ الشُّورَي مِنْ عِنْدِهِ، قَالَ: إِنْ وَلَّوْهَا الْأَجْلَحَ ⁽³⁾سَلَكَ بِهِمُ الطَّرِيقَ. فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ⁽⁴⁾: فَمَا يَمْنَعُكَ مِنْهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟. قَالَ: أَكْرَهُ أَنْ أَتَحَمَّلَهَا حَيّاً وَ مَيِّتاً.

فوصف - كما تري ⁽⁵⁾- كلّ واحد من القوم بوصف قبيح يمنع من الإمامة، ثم جعلها في جملتهم حتي كأنّ تلك الأوصاف تزول في حال الاجتماع، و نحن نعلم أنّ الذي ذكره إن كان مانعا من الإمامة في كلّ واحد علي الانفراد فهو مانع مع الاجتماع، مع أنّه وصف عليّا عليه السلام بوصف لا يليق به و لا ادّعاه عدوّ قطّ عليه، بل هو معروف بضدّه من الركانة و البعد عن المزاح و الدعابة⁽⁶⁾، و هذا معلوم ضرورة لمن سمع أخباره عليه السلام، و كيف يظنّ به ذلك، وَ قَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ إِذَا أَطْرَقَ هِبْنَا أَنْ نَبْتَدِئَهُ⁽⁷⁾بِالْكَلَامِ.

، وَ هَذَا لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ شِدَّةِ التَّزَمُّتِ ⁽⁸⁾

انظر: الصّحاح للجوهريّ 1- 250

و منها: أنّه قال: لا أتحمّلها حيّا و ميّتا ... و هذا إن كان علي عدوله عن

در خبری دیگر که البلاذری در تاریخ⁽⁹⁾خود روایت کرده آمده است: عمر آنگاه که اهل شورا از نزدش خارج گشتند گفت: اگر خلافت را به این اجلح (آنکه موی سرش از دو کناره پیشانی ریخته و عقب رفته باشد) داده بودند، ایشان را به راه درست می برد. پس عبدالله بن عمر گفت: پس چه چیزی تو را باز می دارد ای امیر مومنان؟ گفت دوست ندارم که هم زنده و هم مرده، بار آن (خلافت) را بر دوش کشم.

و چنان که ملاحظه می کنید هر یک را به وصفی زشت متهم کرد که از خلیفه شدن باز می دارد سپس خلافت را به میان همه ایشان افکند گویی که آن صفات با اجتماع ایشان زائل می گردد و روشن است که آنچه وی گفت، اگر در حالت انفراد و تنهایی مانع از خلافت است در حالت اجتماع نیز مانع خواهد بود، با وجود اینکه وی علی علیه السلام را به وصفی بیالود که شایسته او نیست و هرگز هیچ دشمنی آنرا علیه وی ادعا نکرده است بلکه او معروف است به خلاف آن یعنی استواری و متانت و دوری از شوخ طبعی و سبکسری و این نکته ضرورتا برای کسی که اخبار سیره وی را شنیده است، روشن است و چطور می توان چنین چیزی را درباره وی گمان کرد حال آنکه از ابن عباس روایت شده است: چون امیر المومنین علیه السلام سر فرو می افکند، هیبت و خشیت ما را فرا می گرفت که با او کلام آغاز کنیم. و این حالت حاصل نمی آید مگر از شدت سنگینی و وقار و هرگونه صفت مخالف شوخ طبعی و خوشمزگی.

و دیگر اینکه وی گفت: زنده و مرده آنرا تحمل نمی کنم.

و این اگر از سر عدول وی از

النصّ علي واحد بعينه فهو قول متملّس ⁽¹⁾

و الافتيات: افتعال من الفوت و هو السّبق إلي الشّي‌ء دون ائتمار من يؤتمن، يقال: افتات عليه بأمر كذا ... أي فاته به، و فلان لا يفتات عليه ... أي لا يعمل بشي‌ء دون أمره. [منه رحمه اللّه].

انظر: الصحاح 3- 979- 980 و 1- 260، و لسان العرب 6- 221 و 2- 69- 70، و فيهما: يؤتمر، بدلا من: يؤتمن. و هو الظاهر.

و منها: أنّه أمر بضرب أعناق قوم أقرّ بأنّهم أفضل الأمّة

ثم ⁽³⁾أنّه أمر بقتل من يخالف الأربعة ⁽⁴⁾

و ذكره البلاذري في أنساب الأشراف 5- 16- 18، و ابن قتيبة في الإمامة و السياسة 1- 23، و ابن عبد ربّه في العقد الفريد 2- 257. و حكاه عنهم العلّامة الأميني في الغدير 5- 375، فراجع.

و قريب منه ما رواه ابن أبي الحديد 9- 50- 51 عن الشعبي في كتاب الشوري، و مقتل عثمان، و عن الجوهريّ في زيادات كتاب السقيفة.

تاکید بر نام یک تن بخصوص باشد، سخن فردی است که از زیر بار مسوولیت شانه خالی می کند و خود را به گریزی، خلاصی می بخشد و وانمود می کند که بدون نظر مردمان تصمیم گیری نمی کند و سپس این حال خود را با تاکید بر نام شش تن از میان تمام خلایق، نقض نمود و آنگاه این شش تن را ترتیب ویژه ای بخشید که منتهی به آن می گشت که انتخاب عبدالرحمن در اولویت باشد، و چه تحمل (و بر عهده گرفتن و پذیرش بار) ی می تواند بزرگتر از این باشد؟ و چه فرقی هست میان اینکه (مسوولیت انتقال خلافت را) با تاکید بر نام یک تن بر عهده خود گیرد و آن رفتاری که در حصر نمودن (شمار نام بردگان برای خلافت) و مرتب نمودن آنها در ترتیبی خاص؟!

و دیگر اینکه:

وی دستور گردن زدن کسانی را داد که خود به برترین امت بودن ایشان، اعتراف کرده بود. اگر بیش از سه روز از بیعت نمودن تاخیر می نمودند و روشن است که با این کار مستحق کشته شدن نیستند، زیرا که اگر مکلف به آن شده اند که برای انتخاب خلیفه فکر خود را به جهد و تلاش دوچندان اندازند، چه بسا که این جهد ایشان به طول انجامد و شاید که بخاطر آنچه عارض می گردد، چندان وقت نگیرد. پس دستور به قتل چه معنایی دارد اگر که این مدت از سه روز بیشتر شود؟ سپس اینکه وی دستور داد کسی که با چهار تن مخالفت نماید کشته شود و چه کسی با تعدادی که عبدالرحمن هم در آنست مخالفت تواند کرد

الرحمن، و كلّ ذلك ممّا لا يستحقّ به القتل ⁽¹⁾

و ما تمسّكوا به من أنّ أمير المؤمنين عليه السلام دخل في الشوري طائعا و بايع غير مكره، فتدلّ رواياتهم علي خلاف ذلك، فقد رَوَي الطَّبَرِيُّ ⁽²⁾فِي تِلْكَ الْقِصَّةِ: أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ قَالَ: يَا عَلِيُّ! لَا تَجْعَلَنَّ عَلَي نَفْسِكَ سَبِيلًا، فَإِنِّي نَظَرْتُ فَشَاوَرْتُ النَّاسَ فَإِذَا هُمْ لَا يَعْدِلُونَ بِعُثْمَانَ، فَخَرَجَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ هُوَ يَقُولُ: سَيَبْلُغُ الْكِتَابُ أَجَلَهُ.

وَ فِي رِوَايَةِ الطَّبَرِيِّ ⁽³⁾: إِنَّ النَّاسَ لَمَّا بَايَعُوا عُثْمَانَ تَلَكَّأَ ⁽⁴⁾عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ، فَقَالَ عُثْمَانُ ⁽⁵⁾: (فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلي نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفي بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً) ⁽⁶⁾، فَرَجَعَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ حَتَّي بَايَعَهُ وَ هُوَ يَقُولُ: خُدْعَةٌ وَ أَيُّ ⁽⁷⁾خُدْعَةٍ.

وَ رَوَي السَّيِّدُ ⁽⁸⁾رَحِمَهُ اللَّهُ، عَنِ الْبَلاذُرِيِّ ⁽⁹⁾، عَنِ ابْنِ الْكَلْبِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي مِخْنَفٍ فِي إِسْنَادٍ لَهُ: إِنَّ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ لَمَّا بَايَعَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ ⁽¹⁰⁾عُثْمَانَ كَانَ

و تمام این موارد، امریست که قتل بدان جایز نمی گردد و این حکایتی که دستاویز خود کرده اند مبنی بر اینکه امیر المومنین علیه السلام داوطلبانه وارد شورا گشته و به دور از هرگونه جبری بیعت نموده، روایتهای خود ایشان بر خلاف آنست چرا که طبری⁽¹¹⁾پیرامون این داستان روایت می کند که عبدالرحمن گفت: ای علی! راهی بر خود منه چرا که من نگریسته و با مردمان رایزنی نمودم و دریافتم که ایشان هیچکس را با عثمان برابر نمی دانند پس علی علیه السلام در حالیکه می گفت: زمان (جاری شدن) کتاب (حق) خواهد رسید، خارج شد. و در روایت از طبری⁽¹²⁾آمده که وقتی مردمان با عثمان بیعت کردند، علی علیه السلام لختی درنگ نمود و عثمان گفت: (فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفی بِما عاهَدَ عَلَیْهُ اللَّهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً : -: پس هر که پیمان‌شکنی کند، تنها به زیان خود پیمان می‌شکند، و هر که بر آنچه با خدا عهد بسته وفادار بماند، به زودی خدا پاداشی بزرگ به او می‌بخشد)⁽¹³⁾، پس علی بازگشت و با او بیعت نمود درحالیکه می گفت: نیرنگ است، آنهم چه نیرنگی!

و سید⁽¹⁴⁾رحمه الله از البلاذری⁽¹⁵⁾از ابن الکلبی از پدرش از ابی مخنف به اسناد وی روایت می کند که زمانی که عبدالرحمن با عثمان بیعت نمود،

قَائِماً فَقَعَدَ، فَقَالَ لَهُ ⁽¹⁾عَبْدُ الرَّحْمَنِ: بَايِعْ وَ إِلَّا ضَرَبْتُ⁽²⁾عُنُقَكَ، وَ لَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ مَعَ أَحَدٍ ⁽³⁾سَيْفٌ غَيْرَهُ، فَخَرَجَ عَلِيٌّ ⁽⁴⁾عَلَيْهِ السَّلَامُ مُغْضَباً، فَلَحِقَهُ أَصْحَابُ الشُّورَي، فَقَالُوا: بَايِعْ وَ إِلَّا جَاهَدْنَا ⁽⁵⁾، فَأَقْبَلَ مَعَهُمْ يَمْشِي حَتَّي بَايَعَ عُثْمَانَ.

فأيّ رضا هاهنا؟! و أيّ إجماع؟! و كيف يكون مختارا من يهدّد بالقتل و الجهاد؟!.

و قد تكلّم في هذا اليوم المقداد و عمّار رضي اللّه عنهما و جماعة في ذلك عرضوا نصرتهم علي أمير المؤمنين عليه السلام، فقال: وَ اللَّهِ مَا أَجِدُ أَعْوَاناً عَلَيْهِمْ وَ لَا أُحِبُّ أَنْ أُعَرِّضَكُمْ لِمَا لَا تُطِيقُونَ⁽⁶⁾.

و أمّا دخوله عليه السلام في الشوري فسيأتي ما روي من العلل في ذلك، و أيّ علّة أظهر من أنّهم رووا أنّ عمر أوصي أبا طلحة في خمسين رجلا حاملي سيوفهم علي عواتقهم في إحضار القوم و قتلهم لو لم يعيّنوا خليفة في الأيّام المعيّنة.

و قال السيّد ⁽⁷⁾رضي اللّه عنه بعد إيراد بعض الروايات من طرقهم ممّا يدلّ علي عدم رضاه عليه السلام بالشوري و بما ⁽⁸⁾ترتّب عليه-: و هذه الجملة التي أوردناها قليل من كثير في أنّ الخلاف كان واقعا، و الرضا كان مرتفعا، و الأمر إنّما تمّ بالحيلة و المكر و الخداع، و أوّل شي‌ء مكر به عبد الرحمن أنّه ابتدأ فأخرج نفسه

علی علیه السلام ایستاده بود پس نشست و عبدالرحمن به او گفت: بیعت کن وگرنه گردنت را می زنم و در این روز نزد کسی مگر وی، شمشیر نبود، پس علی علیه السلام خشمگین خارج شد و اصحاب شورا به دنبال او رفته و به او رسیدند و گفتند بیعت کن وگرنه با تو نزاع می کنند ( در نسخه دیگر: آندو با تو در نبرد می شوند)، پس علی با ایشان بازگشت تا آنکه با عثمان بیعت نمود.

پس اینجا چه رضایتی در کار است؟! و چه اجماع نظری؟! و چگونه کسی که به کشته شدن و جهاد علیه وی تهدید می شود، مختار است؟

دراین روز مقداد و عمار رضی الله عنهما و گروهی دیگر در این زمینه سخن گفته و به امیر المومنین علیه السلام عرض کردند که وی را یاری نمایند و حضرت گفت: به خدا که در برابر ایشان کمکی نمی بینم و دوست ندارم که شما را دچار امری کنم که طاقت و توان آنرا ندارید. ⁽⁹⁾

و اما مساله وارد شدن حضرت به شورا، علتهایی که درباره آن ذکر شده در پی خواهد آمد و چه علتی بهتر از اینکه روایت کرده اند که عمر اباطلحة را به همراه پنجاه نفر شمشیر بر دوش دستور داد که گروه مردان شورا را حاضر نمایند و اگر در مدت زمان روزهای مشخص شده، خلیفه ای تعیین نکنند، ایشان را بکشند!

سید رضی الله عنه پس از آنکه روایات چندی را که بیانگر عدم رضایت امام علیه السلام به شورا و پیامدهای آن است، به نقل از خود ایشان وارد می کند؛ می گوید: و این موارد که ذکر کردیم مشتی از خروار روایات است درباره اینکه اختلاف واقعا وجود داشت و رضایتی در بین نبود و این امر تنها با نیرنگ و فریبکاری و ترفند انجام شد و نسختین چیزی که عبدالرحمن بدان حیله گری آغاز نمود این بود که وی خود را از دایره این امر خارج نمود

عن الأمر ⁽¹⁾ليتمكّن من صرفه إلي من يريد، و ليقال إنّه لو لا إيثاره⁽²⁾الحقّ و زهده في الولاية لما أخرج نفسه منها ⁽³⁾، ثم عرض علي أمير المؤمنين عليه السلام ما يعلم أنّه لا يجيب إليه ⁽⁴⁾و لا يلزمه ⁽⁵⁾الإجابة إليه من السيرة فيهم بسيرة الرجلين، و علم أنّه عليه السلام لا يتمكّن من أن يقول إنّ سيرتهما لا يلزمني ⁽⁶⁾، لئلّا ينسب إلي الطعن عليهما، و كيف يلتزم بسيرتهما ⁽⁷⁾و كلّ واحد منهما لم يسر بسيرة الآخر، بل اختلفا و تباينا في كثير من الأحكام، هذا بعد أن قال لأهل الشوري: و ثقوا لي ⁽⁸⁾من أنفسكم بأنّكم ترضون باختياري إذا أخرجت ⁽⁹⁾نفسي، فأجابوه علي مَا رَوَاهُ أَبُو مِخْنَفٍ بِإِسْنَادِهِ إِلَي مَا عَرَضَ عَلَيْهِمْ، إِلَّا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ، فَإِنَّهُ قَالَ: انْظُرْ ... لِعِلْمِهِ بِمَا يَجُرُّ هَذَا الْمَكْرُ، حَتَّي أَتَاهُمْ أَبُو طَلْحَةَ فَأَخْبَرَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بِمَا عَرَضَ وَ بِإِجَابَةِ الْقَوْمِ إِيَّاهُ إِلَّا عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ، فَأَقْبَلَ أَبُو طَلْحَةَ عَلَي عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ، فَقَالَ: يَا أَبَا الْحَسَنِ! إِنَّ أَبَا مُحَمَّدٍ ثِقَةٌ لَكَ وَ لِلْمُسْلِمِينَ، فَمَا بَالُكَ تُخَالِفُهُ وَ قَدْ عَدَلَ بِالْأَمْرِ عَنْ نَفْسِهِ، فَلَنْ يَتَحَمَّلَ الْمَأْثَمَ لِغَيْرِهِ؟! فَأَحْلَفَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ ⁽¹⁰⁾أَنْ لَا يَمِيلَ إِلَي هَوًي، وَ أَنْ يُؤْثِرَ الْحَقَّ وَ يَجْتَهِدَ لِلْأُمَّةِ وَ لَا يُحَابِيَ ⁽¹¹⁾ذَا

تا بتواند خلافت را بسوی کسی که خواهد براند، و بگویند که اگر وی حق را برنمی گزید و نسبت به مقام خلافت بی میل نبود، خود را از دایره آن خارج نمی نمود. سپس به امیر المومنین علیه السلام چیزی را پیشنهاد کرد که می دانست وی به آن پاسخ مثبت نمی دهد و پاسخ به آن نیز وی را مجبور به پیش گرفتن روش و رویه ای نظیر دو خلیفه قبلی نمی کرد و دانست که وی علیه السلام نمی تواند بگوید که سیره آن دو خلیفه قبلی، بر من حتم و واجب نیست تا مبادا منتسب به ایرادگیری از آندو شود. و او چطور به سیره آندو متعهد گردد حال آنکه هیچ یک از آندو طبق سیره آن دیگری رفتار نکرد بلکه در بسیاری از احکام با هم مخالف و متضاد بوده اند و این پس از آنکه به اهل شورا گفت: در دل خود به من اعتماد کنید بر اینکه چون خود را از دایره شورا خارج نمودم، انتخاب مرا بپذیرید و ایشان بنا بر آنچه ابو مخنف با ذکر سند روایت می کند، آنچه را وی پیشنهاد کرد پذیرفتند مگر امیر المومنین علیه السلام، که گفت: در آن می اندیشم.. ، چرا که می دانست این حیله به کجا کشیده خواهد شد، تا آنکه ابو طلحة نزد ایشان آمد و عبدالرحمن وی را از آنچه پیشنهاد کرده بود و اینکه همه افراد مگر علی علیه السلام با آن موافقت کرده اند، آگاه ساخت.

پس ابو طلحه به علی علیه السلام روی کرد و گفت ای ابا الحسن! ابا محمد برای تو و همه مسلمانان قابل اطمینان است، چه شده که با او مخالفت می کنی، حال آنکه او این امر را از خود به دور داشته است و هرگز بخاطر دیگری گناه را به جان نخواهد خرید؟! پس علی علیه السلام عبدالرحمن را سوگند داد که به هوی و هوس گرایش نکند و حق را بر همه چیز مقدم دارد و به نفع امت نهایت کوشش و دقت خود به خرج دهد و از هیچ خویشاوندی طرفداری نکند

قَرَابَةٍ، فَحَلَفَ لَهُ. و هذا غاية ما يتمكّن ⁽¹⁾منه أمير المؤمنين عليه السلام في الحال، لأنّ عبد الرحمن لّما أخرج نفسه من الأمر فظنّت⁽²⁾به الجماعة الخير، و فوّضت إليه الاختيار، لم يقدر ⁽³⁾أمير المؤمنين عليه السلام علي أن يخالفهم و ينقض ما اجتمعوا عليه، فكان أكثر ما تمكّن منه أن أحلفه و صرّح بما يخاف من جهته من الميل إلي الهوي و إيثار القرابة غير أنّ ذلك كلّه لم يغن شيئا.

و منها: إنّه نسب أمير المؤمنين عليه السلام إلي الفكاهة و البطالة

و ذمّه عموما في ضمن ذمّ جميع الستة، و كان يهتمّ و يبذل جهده في منع أمير المؤمنين عليه السلام عن الخلافة حسدا و بغيا، و يكفي هذا في القدح، و استبعاد ابن أبي الحديد ⁽⁴⁾هذا و ادّعاؤه الظنّ بأنّها زيدت في كلامه غريب لاشتمال جلّ رواياتهم عليه، و ليس هذا ببدع منه.

فَقَدْ رَوَي ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ⁽⁵⁾عَنْهُ، أَنَّهُ قَالَ: يَا ابْنَ عَبَّاسٍ! لَقَدْ أَجْهَدَ هَذَا الرَّجُلُ ⁽⁶⁾نَفْسَهُ فِي الْعِبَادَةِ حَتَّي نَحَلْتَهُ رِيَاءً!. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قُلْتُ: مَنْ هُوَ؟ قَالَ: الْأَجْلَحُ يَعْنِي عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ. قُلْتُ: وَ مَا يَقْصِدُ بِالرِّيَاءِ؟. قَالَ: يُرَشِّحُ نَفْسَهُ بَيْنَ النَّاسِ لِلْخِلَافَةِ.

وَ رُوِيَ عَنِ الشَّعْبِيِّ فِي كِتَابِ الشُّورَي ⁽⁷⁾، وَ عَنِ الْجَوْهَرِيِّ فِي كِتَابِ السَّقِيفَةِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ الْأَنْصَارِيِّ ⁽⁸⁾، قَالَ: مَشَيْتُ وَرَاءَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ

پس او سوگند خورد.

و این نهایت کاری بود که امیر المومنین علیه السلام در این حالت می توانست انجام دهد، زیرا عبدالرحمن زمانی که خود را از دایره خلیفه شدن خارج نمود، همگان به او گمان خیر بردند و انتخاب را به وی واگذاردند و امیر المومنین علیه السلام نتوانست که با آنها مخالفت کند و آنچه را که ایشان بر آن توافق کرده بودند را نقض نماید و نهایت کاری که توانست بکند آن بود که وی را سوگند دهد و آنچه را که از سوی وی بر آن بیمناک بود، یعنی گرایش به خواهش نفس و مقدم داشتن نزدیکان، را به روشنی بیان نمود ولی تمام این تمهیدات، افاقه ای نکرد.

و دیگر اینکه: وی امیر المومنین علیه السلام را به شوخ طبعی و بی مسوولیتی نسبت داد.

و او را بطور کلی در ضمن بدگویی از هر شش تن، نکوهش کرد و اهتمام ویژه داشت و نهایت کوشش خود را به کار می بست تا امیر المومنین را بخاطر رشک ورزی و ستم پیشگی که نسبت به وی داشت، از خلافت بازدارد و همین برای طعن بر وی کافی است و اینکه ابن ابی الحدید⁽⁹⁾این قضیه را بعید دانسته و مدعی است گمان دارد که این را به کلام وی افزوده اند، عجیب است ، چرا که همه روایات ایشان همین مطلب را در بر دارد و چنین چیزی از سوی او تازگی ندارد.

زیرا ابن ابی الحدید⁽¹⁰⁾روایت کرده که وی گفت: ای ابن عباس! این مرد چنان خود را در عبادت به تلاش و سختی انداخته است که کار عبادت، از سر ریاء، او را لاغر کرده است! ابن عباس گفت: کیست او؟ گفت: اجلح (موی دو کنار پیشانی ریخته و پس رفته) و منظورش علی علیه السلام بود. گفتم: قصدش از ریاء چیست؟ گفت: تا اینکه خود را در میان مردم برای خلافت مطرح کند.

و از الشعبی در کتاب الشوری⁽¹¹⁾و از الجوهری در کتاب السقیفة به نقل از سهل بن سعد الانصاری روایت شده که گفت: آنگاه که علی بن ابیطالب (ع)

(عليهما السلام) حِينَ انْصَرَفَ مِنْ عِنْدِ عُمَرَ، وَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَمْشِي فِي جَانِبِهِ، فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ لِلْعَبَّاسِ ⁽¹⁾: ذَهَبَتْ مِنَّا وَ اللَّهِ!. فَقَالَ: كَيْفَ عَلِمْتَ؟. قَالَ: أَ لَا تَسْمَعُهُ يَقُولُ: كُونُوا فِي الْجَانِبِ الَّذِي فِيهِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ، وَ سَعْدٌ لَا يُخَالِفُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ ⁽²⁾لِأَنَّهُ ابْنُ عَمِّهِ، وَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ نَظِيرُ عُثْمَانَ وَ هُوَ صِهْرُهُ، فَإِذَا اجْتَمَعَ هَؤُلَاءِ! فَلَوْ أَنَّ الرَّجُلَيْنِ الْبَاقِيَيْنِ كَانَا مَعِي لَمْ يُغْنِيَا عَنِّي شَيْئاً، دَعْ إِنِّي لَسْتُ أَرْجُوهُمَا وَ لَا أَحَدَهُمَا ⁽³⁾، وَ مَعَ ذَلِكَ فَقَدْ أَحَبَّ عُمَرُ أَنْ يُعْلِمَنَا أَنَّ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ عِنْدَهُ فَضْلًا عَلَيْنَا لَا، لَعَمْرُ اللَّهِ ⁽⁴⁾مَا جَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ لَهُمْ عَلَيْنَا كَمَا لَمْ يَجْعَلْ لِأَوْلَاهُمْ عَلَي أَوْلَانَا ⁽⁵⁾، أَمَا وَ اللَّهِ لَئِنْ لَمْ يَمُتْ عُمَرُ لَأَذْكُرَنَّهُ ⁽⁶⁾مَا أَتَي إِلَيْنَا قَدِيماً، وَ لَأُعْلِمَنَّهُ ⁽⁷⁾سُوءَ رَأْيِهِ فِينَا وَ مَا أَتَي إِلَيْنَا حَدِيثاً، وَ لَئِنْ مَاتَ وَ لَيَمُوتَنَّ لَيَجْمَعَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ عَلَي أَنْ يَصْرِفُوا هَذَا الْأَمْرَ عَنَّا، وَ لَئِنْ فَعَلُوهَا لَيَرَوْنِي⁽⁸⁾حَيْثُ يَكْرَهُونَ، وَ اللَّهِ مَا بِي رَغْبَةٌ فِي السُّلْطَانِ وَ لَا أُحِبُّ الدُّنْيَا، وَ لَكِنْ لِإِظْهَارِ الْعَدْلِ، وَ الْقِيَامِ بِالْكِتَابِ وَ السُّنَّةِ ⁽⁹⁾.

و قد ورد في الروايات التصريح بأنّه أراد بهذا التدبير قتل أمير المؤمنين عليه السلام كما سيأتي في أخبار الشوري.

وَ رَوَي أَبُو الصَّلَاحِ رَحِمَهُ اللَّهُ فِي كِتَابِ تَقْرِيبِ الْمَعَارِفِ ⁽¹⁰⁾، عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ

از نزد عمر برفت، در پی او روانه شدم، و عباس بن عبد المطلب به همراه او می رفت و شنیدم که به عباس می گفت: به خدا که از دست ما برفت. گفت: از کجا می دانی؟! گفت: آیا نمی شنوی که می گوید در طرفی که عبدالرحمن قرار می گیرد، بایستید و سعد با عبدالرحمن مخالفت نمی کند چرا که او پسر عمویش است و عبدالرحمن مثل عثمان است و او دامادش است و چون اینان گرد آیند! اگر دو مرد دیگر هم با من باشند، فایده ای برای من نخواهد داشت، بگذر از اینکه من به حمایت هیچ کدام حتی یکی از آندو را امیدی ندارم و با این وجود عمر خواسته که به ما بفهماند که عبدالرحمن نزد وی بر ما ترجیح دارد، نه به خدا که خداوند آن را بر ما برای آنها قرار نداده همانگونه که برای اولین آنها بر اولین ما قرار نداد (در منبع: برای فرزندان ایشان بر فرزندان ما) قرار نداد. هان به خدا سوگند که اگر عمر نمیرد به یاد او خواهم آورد که در گذشته بر ما چه آمده است و به حق که به وی خواهم فهماند که چگونه به ما سوء نظر داشته و در این اواخر به ما چه رسیده است. و اگر بمیرد و البته خواهد مرد، این گروه برای اینکه امر خلافت را از ما دور دارند، همدست می شوند و اگر چنین کنند مرا چنان خواهند دید که نمی پسندند و به خدا سوگند که میل و رغبتی به سلطنت ندارم و دنیا را دوست ندارم مگر بخاطر اجرای عدالت و جاری نمودن کتاب خدا و سنت رسول خدا.⁽¹¹⁾

و در روایات، چنانکه در اخبار شورا خواهد آمد، تصریح شده که عمر با این تدبیر قصد کشتن امیر المومنین علیه السلام را داشته و ابو الصلاح رحمه الله در کتاب تقریب المعارف، از امیر المومنین علیه السلام

عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ: ثُمَّ إِنَّ عُمَرَ هَلَكَ وَ جَعَلَهَا شُورَي وَ جَعَلَنِي سَادِسَ سِتَّةٍ كَسَهْمِ الْجَدَّةِ، وَ قَالَ: اقْتُلُوا الْأَقَلَّ، وَ مَا أَرَادَ غَيْرِي، فَكَظَمْتُ غَيْظِي، وَ انْتَظَرْتُ أَمْرَ رَبِّي، وَ أَلْزَقْتُ كَلْكَلِي ⁽¹⁾

انظر: مجمع البحرين 5- 465، و فيه: الكلكل و الكلكال.

وَ رَوَي ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ فِي الشَّرْحِ ⁽²⁾، وَ ابْنُ الْأَثِيرِ فِي الْكَامِلِ ⁽³⁾، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ ... أَنَّهُ قَالَ يَوْماً لِابْنِ عَبَّاسٍ: أَ تَدْرِي مَا مَنَعَ النَّاسَ لَكُمْ ⁽⁴⁾؟. قَالَ: لَا، يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ. قَالَ: وَ ⁽⁵⁾لَكِنِّي أَدْرِي. قَالَ: مَا هُوَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟. قَالَ: كَرِهَتْ قُرَيْشٌ أَنْ تُجْمَعَ لَكُمُ النُّبُوَّةُ وَ الْخِلَافَةُ فَتَجْحَفُوا النَّاسَ جَحْفاً ⁽⁶⁾، فَنَظَرَتْ قُرَيْشٌ لِأَنْفُسِهَا فَاخْتَارَتْ، وَ وَفَّقَتْ فَأَصَابَتْ. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَ يُمِيطُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَنِّي غَضَبَهُ فَيَسْمَعَ؟. قَالَ: قُلْ مَا تَشَاءُ. قَالَ: أَمَّا قَوْلُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ قُرَيْشاً اخْتَارَتْ ⁽⁷⁾لِأَنْفُسِهَا فَأَصَابَتْ وَ وَفَّقَتْ ... ⁽⁸⁾فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَي يَقُولُ: (وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ) ⁽⁹⁾، وَ قَدْ عَلِمْتَ

روایت کرده که فرمود: سپس عمر به هلاکت افتاد و خلافت را به شیوه شورا مقرر نمود و مرا همچون سهم ارث مادربزرگ، ششمین شش تن قرار داد و گفت که (طرف مخالفِ) کمتر را بکشید و منظورش فقط من بودم، پس آتش خشمم را فروخوردم و منتظر فرمان الهی ماندم و سینه ام را به زمین چسباندم ... و ادامه این روایت.

ابن ابی الحدید در شرح نهج و ابن الاثیر در الکامل⁽¹⁰⁾

از عبدالله بن عمر از پدرش روایت کرده اند که روزی به ابن عباس گفت: آیا می دانی که چه چیز مردم را از شما دور نمود؟ گفت نه ای امیر مومنان. گفت: ولی من می دانم. گفت چیست آن ای امیر مومنان؟ گفت قریش نپسندید که هم نبوت و هم خلافت برای شما گرد آید تا در نتیجه بر مردمان اجحاف و ناروایی (در منبع: جخف بمعنی بیش از حد به خود بالیدن) پیش گیرید. پس قریشیان در میان خود نگریستند و کسی را برگزیدند و تناسبی به وجود آوردند و کار را به درستی انجام دادند. ابن عباس گفت: آیا امیر مومنان غضب خود را از من دور می کند تا این سخن را بشنود؟ گفت: هر چه خواهی بگو. گفت: درباره این سخن امیر مؤمنان که قریش برای خود برگزید و به درستی انتخاب کرد و تناسبی بوجود آورد و ... باید گفت که خدایتعالی فرموده است: «وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ » { و پروردگار تو هر چه را بخواهد می‌آفریند و برمی‌گزیند، و آنان اختیاری ندارند}⁽¹¹⁾و خود می دانی

يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّ اللَّهَ اخْتَارَ مِنْ خَلْقِهِ لِذَلِكَ مَنِ اخْتَارَ، فَلَوْ أَنَّ قُرَيْشاً ⁽¹⁾اخْتَارَتْ لِأَنْفُسِهَا حَيْثُ اخْتَارَ اللَّهُ لَهَا لَكَانَ الصَّوَابُ بِيَدِهَا غَيْرَ مَرْدُودٍ وَ لَا مَحْدُودٍ.

وَ أَمَّا قَوْلُكَ: إِنَّهُمْ أَبَوْا أَنْ يَكُونَ لَنَا النُّبُوَّةُ وَ الْخِلَافَةُ ... فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَي وَصَفَ قَوْماً بِالْكَرَاهَةِ، فَقَالَ ⁽²⁾: (ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ) ⁽³⁾، وَ أَمَّا قَوْلُكَ: إِنَّا كُنَّا نَجْحَفُ ... فَلَوْ جَحَفْنَا بِالْخِلَافَةِ لَجَحَفْنَا بِالْقَرَابَةِ، وَ لَكِنَّ أَخْلَاقَنَا ⁽⁴⁾مُشْتَقَّةٌ مِنْ خُلُقِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] وَ سَلَّمَ الَّذِي قَالَ اللَّهُ فِي حَقِّهِ ⁽⁵⁾(وَ إِنَّكَ لَعَلي خُلُقٍ عَظِيمٍ) ⁽⁶⁾، وَ قَالَ لَهُ: (وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) ⁽⁷⁾

فَقَالَ عُمَرُ: عَلَي رِسْلِكَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ!، أَبَتْ قُلُوبُكُمْ يَا بَنِي هَاشِمٍ إِلَّا غِشّاً فِي أَمْرِ قُرَيْشٍ لَا يَزُولُ، وَ حِقْداً عَلَيْهَا لَا يُحَوَّلُ. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَهْلًا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ!، لَا تُنْسَبُ قُلُوبُ بَنِي ⁽⁸⁾هَاشِمٍ إِلَي الْغِشِّ فَإِنَّ قُلُوبَهُمْ مِنْ قَلْبِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] الَّذِي طَهَّرَهُ اللَّهُ وَ زَكَّاهُ، وَ هُمْ أَهْلُ الْبَيْتِ الَّذِي قَالَ اللَّهُ تَعَالَي فِيهِمْ ⁽⁹⁾: (إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً) ⁽¹⁰⁾، وَ أَمَّا قَوْلُكَ: حِقْداً ... فَكَيْفَ لَا يَحْقِدُ مَنْ غُصِبَ شَيْئَهُ، وَ يَرَاهُ فِي يَدِ

ای امیر مومنان که خداوند برای اینکار از میان خلق خود، کسانی را که برگزیده، برگزیده است و اگر قریش برای خود همان چیزی را که خداوند برای خود برگزیده، انتخاب می نمود، خیر و صواب بی بازگشت و بی اندازه به دست ایشان بود.و اما این سخنت که ایشان نپذیرفتندکه نبوت و خلافت هر دو از آن ما باشد، به راستی که خدای تعالی قومی را به نپسندیدن وصف کرده و فرموده است: «ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ» {این بدان سبب است که آنان آنچه را خدا نازل کرده است‌خوش نداشتند و [خدا نیز] کارهایشان را باطل کرد}⁽¹¹⁾

و اما این سخنت که ما اجحاف می کردیم، باید گفت که اگر به خلافت اجحاف می کردیم، پس باید پیش از آن بواسطه قرابت نیز اجحاف می کردیم ولی اخلاق ما برگرفته از خلق نبی خدا صلی الله علیه و آله و سلم است که خداوند درباره وی فرمود: «وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ » {و راستی که تو را خویی والاست »⁽¹²⁾و به او فرمود: «وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ » {و برای آن مؤمنانی که تو را پیروی کرده‌اند بال خود را فرو گستر}⁽¹³⁾.

پس عمر گفت: آرام باش ابن عباس! دلهای شما بنی هاشم جز نیرنگبازی و خیانت پیشگی همیشگی در کار قریش و کینه ای که هرگز کناره نمی رود، را نمی پذیرد. ابن عباس گفت: مهلت بده ای امیر مومنان! دلهای بنی هاشم را با نیرنگبازی کاری نیست چرا که دلهای ایشان از قلب رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم که خداوند آنرا پاک و آراسته از آلایش کرده برآمده است و ایشان اهل بیتی هستند که خداوند درباره ایشان فرموده است: (إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً -: خدا می‌خواهد آلودگی را از شما خاندان [پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند)⁽¹⁴⁾، و اما این سخنت که از سر کینه ای ... ، و چگونه کینه نورزد کسی که داشته هایش غصب شده و آنرا در دست دیگری می بیند؟!

غَيْرِهِ؟!.

فَقَالَ عُمَرُ: أَمَّا أَنْتَ يَا عَبْدَ اللَّهِ ⁽¹⁾فَقَدْ بَلَغَنِي عَنْكَ كَلَامٌ أَكْرَهُ أَنْ أُخْبِرَكَ بِهِ فَتَزُولَ مَنْزِلَتُكَ عِنْدِي. قَالَ: وَ مَا هُوَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ أَخْبِرْنِي بِهِ، فَإِنْ يَكُ بَاطِلًا فَمِثْلِي أَمَاطَ الْبَاطِلَ عَنْ نَفْسِهِ، وَ إِنْ يَكُ حَقّاً فَمَا يَنْبَغِي أَنْ تُزِيلَ مَنْزِلَتِي مِنْكَ. فَقَالَ ⁽²⁾: بَلَغَنِي أَنَّكَ لَا تَزَالُ تَقُولُ: أُخِذَ هَذَا الْأَمْرُ ⁽³⁾حَسَداً وَ ظُلْماً. قَالَ: أَمَّا قَوْلُكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ حَسَداً، فَقَدْ حَسَدَ إِبْلِيسُ آدَمَ، فَأَخْرَجَهُ مِنَ الْجَنَّةِ، فَنَحْنُ بَنُو آدَمَ الْمَحْسُودُونَ ⁽⁴⁾، وَ أَمَّا قَوْلُكَ: ظُلْماً، فَأَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ يَعْلَمُ صَاحِبَ الْحَقِّ مَنْ هُوَ؟!، ثُمَّ قَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ!، أَ لَمْ يَحْتَجَّ ⁽⁵⁾الْعَرَبُ عَلَي الْعَجَمِ بِحَقِّ رَسُولِ اللَّهِ (صلي الله عليه و آله) وَ احْتَجَّتْ قُرَيْشٌ عَلَي سَائِرِ الْعَرَبِ بِحَقِّ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] ، فَنَحْنُ أَحَقُّ بِرَسُولِ اللَّهِ (صلي الله عليه و آله) مِنْ سَائِرِ قُرَيْشٍ؟!. فَقَالَ عُمَرُ: قُمِ الْآنَ فَارْجِعْ إِلَي مَنْزِلِكَ، فَقَامَ فَلَمَّا وَلَّي هَتَفَ بِهِ عُمَرُ: أَيُّهَا الْمُنْصَرِفُ! إِنِّي عَلَي مَا كَانَ مِنْكَ لَرَاعٍ حَقَّكَ!. فَالْتَفَتَ ابْنُ عَبَّاسٍ، فَقَالَ: إِنَّ لِي عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ عَلَي كُلِّ الْمُسْلِمِينَ حَقّاً بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] ، فَمَنْ حَفِظَ فَحَظَّ ⁽⁶⁾نَفْسِهِ حَفِظَ، وَ مَنْ أَضَاعَ فَحَقَّ نَفْسِهِ أَضَاعَ، ثُمَّ مَضَي، فَقَالَ عُمَرُ لِجُلَسَائِهِ: وَاهاً ⁽⁷⁾! لِابْنِ عَبَّاسٍ، مَا رَأَيْتُهُ يُحَاجُّ ⁽⁸⁾أَحَداً قَطُّ إِلَّا خَصَمَهُ!.

عمر گفت اما تو ای عبدالله، سخنی درباره تو به گوشم رسیده که دوست ندارم پیش خودت به زبان آورم تا جایگاهت نزد من زائل گردد. گفت چیست آن سخن ای امیر مومنان؟ خبرم بده که اگر باطل باشد، کسی چون من باطل را از خود دور رانده است و اگر حق باشد شایسته نیست که منزلت من را از تو زایل کند. پس عمر گفت: به گوشم رسیده که تو همچنان می گویی: این امر از سر رشکورزی و ستم پیشگی (در منبع: از تو )گرفته شده است. گفت: اما این سخنت ای امیر مومنان که از سر رشکورزی، بدان که ابلیس به آدم رشک ورزید و او را از بهشت بیرون کرد، و ما بنی بشر مورد حسادت هستیم و اما این سخنت که از سر ستم پیشگی، امیر مومنان خود می داند که چه کسی صاحب حق است! سپس گفت ای امیر مومنان!آیا عربها بنا بر حق رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بر غیر عرب و آیا قریش بر حق رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بر دیگر عربها اقامه حجت نکردند، و این ماییم که در قیاس با سایر قریش، بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم سزاوارتریم. پس عمر گفت: اکنون برخیز و به خانه ات برو و چون برخاست عمر پشت سر او فریاد زد : ای آنکه می روی! من با وجود رفتاری که داشتی، حق تو را رعایت می کنم!. پس ابن عباس روی کرد و گفت: همانا مرا ای امیر مومنین بر تو و بر همه مسلمانان حقی بواسطه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است که هر که آنرا حفظ کند، حق خود را حفظ نموده است و هر که تباهش سازد، حق ، خود را تباه ساخته است، و آنگاه به راه خود رفت و عمر به همنشینانش گفت: وای از دست این ابن عباس. هرگز ندیدم که با کسی اقامه حجت پیش گیرد مگر اینکه وی را از میدان به در کند!

وَ رَوَي أَيْضاً ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ ⁽¹⁾، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي عُمَرَ فِي أَوَّلِ خِلَافَتِهِ وَ قَدْ أُلْقِيَ لَهُ صَاعٌ مِنْ تَمْرَةٍ ⁽²⁾عَلَي خَصَفَةٍ ⁽³⁾فَدَعَانِي إِلَي الْأَكْلِ، فَأَكَلْتُ تَمْرَةً وَاحِدَةً، وَ أَقْبَلَ يَأْكُلُ حَتَّي أَتَي عَلَيْهِ، فَشَرِبَ مِنْ جَرَّةٍ كَانَتْ ⁽⁴⁾

أقول: الجرّ- بفتح الجيم و تشديد الرّاء- آنية من خزف، الواحدة: جرّة. انظر: الصّحاح 2- 611.

أقول: قاله في الصّحاح 1- 193. و متح الماء يمتحه متحا: إذا نزعه. ذكره الجوهريّ في الصّحاح 1- 403، و ابن الأثير في النّهاية 4- 291، و الطّريحيّ في المجمع 2- 411، و الفيروزآباديّ في القاموس 1- 248.

همچنین ابن ابی الحدید⁽⁹⁾از ابن عباس روایت می کند که گفت در آغاز خلافت عمر بر وی وارد شدم در حالیکه یک صاع خرما پیش دست وی بروی حصیری از لیف خرما ریخته شده و مرا به خوردن فراخواند و من یک خرما خوردم و او شروع به خوردن کرد تا آنکه همه آنرا تمام کرد و از کوزه ای که کنارش بود نوشید و بر متکایش لم داد و شروع به شکر گفتن خدای کرد ... و حمد و سپاس را تکرار می کرد. سپس گفت از کجا می آیی عبدالله ؟ گفتم از مسجد. گفت وقتی بیرون آمدی پسر عمویت چکار می کرد؟ و من گمان کردم که منظورش عبدالله بن جعفر است، پس گفتم: در حالی از پیش او آمدم که با هم سن و سالانش بازی می کرد. گفت: منظورم آن نبود، مقصودم بزرگ شما اهل بیت بود. گفتم: در حالی از او جدا شدم که با دلو بزرگ برای نخلهای فلان کس آبکشی می کرد و قران بر لب داشت. گفت ای عبدالله! قربانی کردن شتر بر تو باد اگر از من پنهان کنی، آیا هنوز از قضیه خلافت چیزی در دل او مانده است؟ گفتم: آری. گفت: آیا گمان دارد که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بر نام وی تاکید کرده است. گفتم: آری و چنینت افزون گویم که از پدرم درباره آنچه که وی ادعا دارد پرسیدم و او گفت: راست می گوید. عمر گفت: از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم درباره او خرده سخنانی بود

مِنْ قَوْلٍ لَا يُثْبِتُ حُجَّةً، وَ لَا يَقْطَعُ عُذْراً، وَ لَقَدْ كَانَ يَزِيغُ ⁽¹⁾فِي أَمْرِهِ وَقْتاً مَا، وَ لَقَدْ أَرَادَ فِي مَرَضِهِ أَنْ يُصَرِّحَ بِاسْمِهِ فَمَنَعْتُ مِنْ ذَلِكَ إِشْفَاقاً وَ حِيطَةً عَلَي الْإِسْلَامِ! وَ لَا وَ رَبِّ هَذِهِ الْبَنِيَّةِ لَا تَجْتَمِعُ عَلَيْهِ قُرَيْشٌ أَبَداً، وَ لَوْ وَلِيَهَا لَانْتَقَضَتْ عَلَيْهِ الْعَرَبُ مِنْ أَقْطَارِهَا، فَعَلِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] أَنِّي عَلِمْتُ مَا فِي نَفْسِهِ، فَأَمْسَكَ، وَ أَبَي اللَّهُ إِلَّا إِمْضَاءَ مَا حَتَمَ.

قال ⁽²⁾: ذكر هذا الخبر أحمد بن أبي طاهر صاحب كتاب تاريخ بغداد في كتابه مسندا.

وَ رَوَي أَيْضاً ⁽³⁾، أَنَّهُ قَالَ عُمَرُ لِابْنِ عَبَّاسٍ: يَا عَبْدَ اللَّهِ! أَنْتُمْ أَهْلُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] وَ بَنُو عَمِّهِ فَمَا مَنَعَ قَوْمُكُمْ مِنْكُمْ؟. قَالَ: لَا أَدْرِي ⁽⁴⁾وَ اللَّهِ مَا أَضْمَرْنَا لَهُمْ إِلَّا خَيْراً، قَالَ ⁽⁵⁾: اللَّهُمَّ غَفْراً إِنَّ قَوْمَكُمْ كَرِهُوا أَنْ تَجْتَمِعَ ⁽⁶⁾لَكُمُ النُّبُوَّةُ وَ الْخِلَافَةُ فَتَذْهَبُوا فِي السَّمَاءِ شتحا ⁽⁷⁾وَ بَذَخاً ⁽⁸⁾، وَ لَعَلَّكُمْ تَقُولُونَ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ أَوَّلُ مَنْ أَخَّرَكُمْ، أَمَا إِنَّهُ لَمْ يَقْصِدْ ذَلِكَ وَ لَكِنْ حَضَرَ أَمْرٌ لَمْ يَكُنْ بِحَضْرَتِهِ أَحْزَمَ

که حجتی را اثبات نمی کند و آنچه بدان حجتی فراهم آید را نیز قطع و رد نمی کند و گاهی بود که درباره او به راههایی می رفت (در منبع: یربع بمعنی درنگ کرده و منتظر می ماند)، و در هنگام بیماری اش قصد نمود که نام وی را صریحا به زبان آورد که من از سر نگرانی برای اسلام و بجهت حفظ آن، از اینکار جلوگیری کردم!! به خدای این ساختمان (کعبه) که قریش هرگز بر وی به اجماع نظر نرسند و اگر او خلافت را به دست گیرد، عرب از گوشه و کنار سرزمینشان بر وی خروج کنند و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دانست که من از آنچه در دل دارد آگاهم پس دست نگاه داشت و خداوند جز آنچه که خود از قبل حتم نموده بود، جاری نکرد.

گوید⁽⁹⁾این خبر را احمد بن ابی طاهر در کتاب خود تاریخ بغداد و با ذکر سند بیان کرده است.

و همچنین روایت کرده است که عمر به ابن عباس گفت: ای عبدالله شما اهل رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و پسر عموهای وی هستید، پس چه چیز قبیله شما را از شما دور کرده است؟ گفت نمی دانم، به خدا که ما جز خیر برای ایشان چیزی در دل نداریم. گفت: خداوندا ببخش. قبیله شما نپسندیدند که نبوت و خلافت برای شما گرد آید و شما با بزرگی نمودن و تکبر به آسمان بروید و شاید بگویید که ابوبکر نخستین کسی است که شما را عقب راند، هان بدانید که وی چنین قصدی نداشت ولی امری پیشامد کرد که در برابر آن خردمندانه تر از آنچه که وی انجام داد، دست یافتنی نبود

مِمَّا فَعَلَ، وَ لَوْ لَا رَأْيُ أَبِي بَكْرٍ فِيَّ لَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَمْرِ نَصِيباً، وَ لَوْ فَعَلَ مَا هَنَّاكُمْ مَعَ قَوْمِكُمْ ... أَنَّهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكُمْ نَظَرَ الثَّوْرِ إِلَي جَاذِرِهِ ⁽¹⁾.

وَ رَوَي أَيْضاً ⁽²⁾، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ بَكَّارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ عُمَرُ فِي كَلَامٍ كَانَ بَيْنَهُمَا-: يَا ابْنَ عَبَّاسٍ! إِنَّ صَاحِبَكُمْ إِنْ وَلِيَ هَذَا الْأَمْرَ أَخْشَي عُجْبُهُ بِنَفْسِهِ أَنْ يَذْهَبَ بِهِ، فَلَيْتَنِي أَرَاكُمْ بَعْدِي.

وَ رَوَي - أَيْضاً - فِيهِ ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْأَنْبَارِيِّ فِي أَمَالِيهِ: أَنَّ عَلِيّاً عَلَيْهِ السَّلَامُ جَلَسَ إِلَي عُمَرَ فِي الْمَسْجِدِ وَ عِنْدَهُ نَاسٌ، فَلَمَّا قَامَ عَرَضَ ⁽³⁾وَاحِدٌ بِذِكْرِهِ وَ نَسَبَهُ إِلَي التِّيهِ وَ الْعُجْبِ، فَقَالَ عُمَرُ: حَقٌّ لِمِثْلِهِ أَنْ يَتِيهَ، وَ اللَّهِ لَوْ لَا سَيْفُهُ لَمَا ⁽⁴⁾قَامَ عَمُودُ الْإِسْلَامِ، وَ هُوَ بَعْدُ أَقْضَي الْأُمَّةِ وَ ذُو سَابِقَتِهَا وَ ذُو شَرَفِهَا. فَقَالَ لَهُ ذَلِكَ الْقَائِلُ: فَمَا مَنَعَكُمْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَنْهُ؟. قَالَ: كَرِهْنَاهُ عَلَي حَدَاثَةِ السِّنِّ وَ حُبِّهِ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ.

فقد ظهر من تلك الأخبار أنّ عمر كان يبذل جهده في منع أمير المؤمنين عن الخلافة، مع أنّه كان يعترف مرارا أنّه كان أحقّ بها، و أنّ اللّه و رسوله صلّي اللّه عليه و آله كانا يرتضيانه لها.

و منها: أنّهم رووا أنّه قال - بعد ما طعن-: لو كان سالم حيّا لم يخالجني فيه شكّ و استخلفته

، مع أنّ الخاصّة و العامّة إلّا شذوذا لا يعبأ بهم اتّفقت علي أنّ الإمامة لا تكون إلّا في قريش، و تضافرت بذلك الروايات، ورَوَوْا أَنَّهُ شَهِدَ عُمَرُ يَوْمَ السَّقِيفَةِ بِأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ قَالَ: الْأَئِمَّةُ مِنْ قُرَيْشٍ، وَ ذَلِكَ مُنَاقَضَةٌ صَرِيحَةٌ وَ مُخَالَفَةٌ لِلنَّصِّ وَ الِاتِّفَاقِ.

و اگر نظر ابوبکر به من معطوف نبود، به حتم برای شما سهمی از خلافت قرار می داد و اگر چنین می کرد، این امر برای شما با وجود قبیله تان(قریش) گوارا نمی آمد ... چه آنکه ایشان در این صورت، به شما چون نگاه گاو به گوساله اش، می نگریستند.

و همچنین از الزبیر بن بکار از ابن عباس روایت کرده⁽⁵⁾

که عمر در گفتگویی به وی گفت: ای ابن عباس! می ترسم که این دوست شما اگر امر خلافت را به دست گیرد، خودپسندی اش او را تباه سازد و ای کاش که حال شما را پس از خود می دیدم .

و همچنین از ابی بکر الانباری در امالی روایت می کند⁽⁶⁾

که علی علیه السلام در مسجد نزد عمر که مردمانی گرد او بودند، نشست و چون برخاست کسی نام او را برد و وی را مغرور و خودپسند خواند. پس عمر گفت: چون اویی را سزد که بسیار مغرور باشد، به خدا که اگر شمشیر او نبود، ستون اسلام راست نمی ایستاد و او علاوه بر این، خبره ترین این امت در قضاوت و پرسابقه ترین و شرافتمندترین ایشان است. آن مرد به عمر گفت: پس ای امیر مومنان چه چیزی شما را از وی بازمی دارد؟ گفت: با وجود جوانی او و محبتش نسبت به فرزندان عبدالمطلب، خوش نداشته ایم.

از این اخبار روشن می شود که عمر تمام تلاش خود را برای بازداشتن امیرالمومنین از خلافت بکار می گرفته، با اینکه بارها اعتراف کرده که وی سزاوارتر از او به خلافت بود و خدا و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم وی را برای خلیفه شدن می پسندیده اند.

و دیگر اینکه: عمر پس از آنکه ضربت خورد گفت: اگر سالم (از موالی ابو حذیفه بود) زنده بود، شکی درباره او به دلم راه پیدا نمی کرد و او را خلیفه می نمودم.

با وجود اینکه خاص و عام علماء مگر استثناءهایی که اهمیت چندانی ندارند، اتفاق نظر دارند که امامت امت تنها مختص به قریش است و همه روایات موید این قول است و روایت کرده اند که عمر در روز سقیفه گواهی داد که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: امامان از قریش هستند. و این کار او نقض آشکار و مخالفت با بیان موکد و اتفاق نظر است.

و ⁽¹⁾أمّا المقدّمة الأولي: فَرَوَي ابْنُ الْأَثِيرِ فِي الْكَامِلِ ⁽²⁾، عَنْ عُمَرَ بْنِ مَيْمُونٍ ⁽³⁾أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ لَمَّا طُعِنَ قِيلَ لَهُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! لَوِ اسْتَخْلَفْتَ؟ قَالَ: لَوْ كَانَ أَبُو عُبَيْدَةَ حَيّاً لَاسْتَخْلَفْتُهُ، وَ قُلْتُ لِرَبِّي إِنْ سَأَلَنِي سَمِعْتُ نَبِيَّكَ يَقُولُ: إِنَّهُ أَمِينُ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَ لَوْ كَانَ سَالِمٌ مَوْلَي أَبِي حُذَيْفَةَ حَيّاً لَاسْتَخْلَفْتُهُ وَ قُلْتُ لِرَبِّي إِنْ سَأَلَنِي: سَمِعْتُ نَبِيَّكَ يَقُولُ: إِنَّ سَالِماً شَدِيدُ الْحُبِّ لِلَّهِ. فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ: أَدُلُّكَ عَلَي ⁽⁴⁾عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ. فَقَالَ: قَاتَلَكَ اللَّهُ! وَ اللَّهِ مَا أَرَدْتَ اللَّهَ بِهَذَا ⁽⁵⁾، وَيْحَكَ! كَيْفَ أَسْتَخْلِفُ رَجُلًا عَجَزَ عَنْ طَلَاقِ امْرَأَتِهِ، لَا أَرَبَ لَنَا فِي أُمُورِكُمْ ⁽⁶⁾مَا حَمِدْتُهَا ⁽⁷⁾فَأَرْغَبَ فِيهَا لِأَحَدٍ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي، إِنْ كَانَ خَيْراً، فَقَدْ أَصَبْنَا مِنْهُ، وَ إِنْ كَانَ شَرّاً فَقَدْ صُرِفَ ⁽⁸⁾عَنَّا، حَسْبُ آلِ عُمَرَ أَنْ يُحَاسَبَ مِنْهُمْ رَجُلٌ وَاحِدٌ وَ يُسْأَلَ عَنْ أَمْرِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] .

وَ رَوَي السَّيِّدُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فِي الشَّافِي ⁽⁹⁾وَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ فِي شَرْحِ النَّهْجِ ⁽¹⁰⁾، عَنِ الطَّبَرِيِّ ⁽¹¹⁾مِثْلَهُ.

اما مقدمه اول: ابن الاثیر در الکامل⁽¹²⁾از عمر بن میمون روایت کرده است که زمانی که عمر بن الخطاب ضربت خورد، به او گفتند: ای امیر مومنان، ای کاش که خلیفه را تعیین نمایی! گفت: اگر ابو عبیدة زنده بود او را جانشین خود می کردم و به خدای خود، چون از من سوال نماید، می گفتم: از پیامبرت شنیدم که می گفت: وی امین این امت است و اگر سالم، از موالی ابو حذیفه زنده بود، او را خلیفه می کردم و به خدایم چون از من می پرسید، می گفتم: از پیامبرت شنیدم که سالم بسیار خداوند را دوست دارد. پس مردی به او گفت: عبدالله فرزندت را یادآور می شوم. گفت: خدا تو را بکشد! بخدا که به این کار خدای را اراده نکرده ای. وای بر تو! چگونه مردی را خلیفه کنم که عاجز از طلاق دادن زنش است، ما را در امور (خلافت) شما حاجتی نیست، آنرا نستودم تا کسی از اهل بیت خود را به آن راغب نمایم. اگر خیر بود، سهم خود از آنرا برگرفتیم و اگر شر بود از ما (بسوی دیگران) دور برده شد و برای خاندان عمر کافیست که تنها یک مرد از ایشان محاسبه گردد و درباره امر امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم مورد سوال قرار گیرد.

سید رضی الله عنه در الشافی⁽¹³⁾

و ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه⁽¹⁴⁾از الطبری⁽¹⁵⁾

نظیر این را روایت کرده اند.

وَ رَوَي السَّيِّدُ ⁽¹⁾رَحِمَهُ اللَّهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ⁽²⁾الْبَلاذُرِيِّ فِي كِتَابِ تَارِيخِ الْأَشْرَافِ ⁽³⁾، عَنْ عَفَّانَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ: أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ كَانَ مُسْتَنِداً إِلَي ابْنِ عَبَّاسٍ وَ عِنْدَهُ ابْنُ عُمَرَ وَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ، فَقَالَ: اعْلَمُوا أَنِّي لَمْ أَقُلْ فِي الْكَلَالَةِ شَيْئاً، وَ لَمْ أَسْتَخْلِفْ بَعْدِي أَحَداً، وَ إِنَّهُ مَنْ أَدْرَكَ وَفَاتِي مِنْ سَبْيِ الْعَرَبِ فَهُوَ حُرٌّ مِنْ مَالِ اللَّهِ. فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ: أَمَا أَنَّكَ لَوْ أَشَرْتَ إِلَي رَجُلٍ⁽⁴⁾مِنَ الْمُسْلِمِينَ ائْتَمَنَكَ النَّاسُ. فَقَالَ عُمَرُ: لَقَدْ رَأَيْتُ مِنْ أَصْحَابِي حِرْصاً سَيِّئاً، وَ إِنِّي ⁽⁵⁾جَاعِلُ هَذَا الْأَمْرِ إِلَي هَؤُلَاءِ النَّفَرِ السِّتَّةِ الَّذِينَ مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ (صلي الله عليه و آله) وَ هُوَ عَنْهُمْ ⁽⁶⁾رَاضٍ. ثُمَّ قَالَ: لَوْ أَدْرَكَنِي أَحَدُ الرَّجُلَيْنِ لَجَعَلْتُ ⁽⁷⁾هَذَا الْأَمْرَ إِلَيْهِ وَ ⁽⁸⁾لَوَثِقْتُ بِهِ، سَالِمٌ مَوْلَي أَبِي حُذَيْفَةَ، وَ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! فَأَيْنَ أَنْتَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ؟. فَقَالَ لَهُ: قَاتَلَكَ اللَّهُ ⁽⁹⁾! مَا أَرَدْتُ وَ اللَّهِ أَسْتَخْلِفُ رَجُلًا لَمْ يُحْسِنْ أَنْ يُطَلِّقَ امْرَأَتَهُ ⁽¹⁰⁾.

سید⁽¹¹⁾

رحمه الله از احمد بن محمد⁽¹²⁾البلاذری در کتاب تاریخ الاشراف⁽¹³⁾

به اسنادی از ابی رافع روایت می کند که عمر بن الخطاب در حالیکه ابن عمر و سعید بن زید نزد او بودند، به ابن عباس استناد می جست و گفت: بدانید که من درباره کلاله چیزی نگفته ام و کسی را پس از خود خلیفه نکرده ام و اسیران عرب، اگر مرگ مرا درک کنند، با مال خدای تعالی آزاد خواهند بود. پس سعید بن زید گفت: هان اگر تو به مردی از مسلمانان اشاره نمایی، مردمان تو را امین می گیرند. عمر گفت: در میان اصحاب خود حرصی ناپسند می بینم و من این امر را به این شش نفر که رسول خدا جان سپرد درحالیکه از ایشان راضی بود، وامی گذارم. سپس گفت: و اگر یکی از این دو مرد درزمان مرگ من زنده بود، این امر را به وی سپرده و به او اطمینان می کردم: سالم مولای ابی حذیفه و ابوعبیده بن الجراح. مردی به وی گفت: ای امیر مومنان! درباره عبدالله بن عمر چه می گویی؟ گفت: خدایت بکشد! به خدا که هرگز قصد نکرده ام مردی را به خلیفگی رسانم که از عهده طلاق دادن زنش برنیامد. ⁽¹⁴⁾

قَالَ عَفَّانُ يَعْنِي بِالرَّجُلِ الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ: الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ.

وَ قَدْ ذَكَرَ هَذِهِ الرِّوَايَةَ قَاضِي الْقُضَاةِ ⁽¹⁾وَ لَمْ يَطْعَنْ فِيهَا.

و أما المقدّمة الثانية: فقد رَوَي الْبُخَارِيُّ⁽²⁾وَ مُسْلِمٌ ⁽³⁾فِي صَحِيحَيْهِمَا، وَ صَاحِبُ جَامِعِ الْأُصُولِ⁽⁴⁾، عَنْ ⁽⁵⁾أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] قَالَ: النَّاسُ تَبَعٌ لِقُرَيْشٍ فِي هَذَا الشَّأْنِ، مُسْلِمُهُمْ تَبَعٌ لِمُسْلِمِهِمْ، وَ كَافِرُهُمْ تَبَعٌ لِكَافِرِهِمْ، النَّاسُ مَعَادِنُ، خِيَارُهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خِيَارُهُمْ فِي الْإِسْلَامِ إِذَا فَقُهُوا، تَجِدُونَ مِنْ خَيْرِ النَّاسِ أَشَدَّ كَرَاهِيَةً لِهَذَا الشَّأْنِ حَتَّي يَقَعَ فِيهِ.

وَ رَوَوْا جَمِيعاً ⁽⁶⁾، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ]: لَا يَزَالُ هَذَا الْأَمْرُ فِي قُرَيْشٍ مَا بَقِيَ مِنْهُمُ اثْنَانِ.

وَ رَوَي الْبُخَارِيُّ ⁽⁷⁾، عَنْ مُعَاوِيَةَ، أَنَّهُ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ

عفان گوید منظورش از مردی که به عبدالله بن عمر اشاره کرد، المغیرة بن شعبة است. و این روایت را قاضی القضاة⁽⁸⁾نیز روایت کرده و بر آن ایرادی وارد ندانسته است.

اما مقدمه دوم اینکه البخاری⁽⁹⁾و مسلم هر یک در صحیح خود و صاحب جامع الاصول⁽¹⁰⁾از ابی هریره روایت کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: مردمان در این قضیه پیرو قریش هستند، مسلمانشان پیرو مسلمان ایشان است و کافر ایشان پیرو کافرانشان. مردمان چون معدن هستند، برترین ایشان در دوره جاهلیت برترین ایشانند در دوره اسلام اگر که به علم دین آگاه گردند و بهترین مردم را کسانی خواهید دید که بیش از همه بیزارند از اینکه در این کار بیفتند.

و همه ایشان⁽¹¹⁾از ابن عمر روایت کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: این امر (امامت امت) همچنان، تا وقتی که (حتی فقط) دو نفر از ایشان باقی است، در میان قریش است.

و البخاری⁽¹²⁾از معاویه روایت می کند که شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] وَ سَلَّمَ: إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ فِي قُرَيْشٍ لَا يُعَادِيهِمْ أَحَدٌ إِلَّا أَكَبَّهُ ⁽¹⁾اللَّهُ عَلَي وَجْهِهِ مَا أَقَامُوا الدِّينَ.

وَ رَوَي مُسْلِمٌ ⁽²⁾، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّهُ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] قَالَ: النَّاسُ تَبَعٌ لِقُرَيْشٍ فِي الْخَيْرِ وَ الشَّرِّ.

وَ رَوَي صَاحِبُ جَامِعِ الْأُصُولِ ⁽³⁾، عَنِ التِّرْمِذِيِّ ⁽⁴⁾بِإِسْنَادِهِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] يَقُولُ: قُرَيْشٌ وُلَاةُ النَّاسِ فِي الْخَيْرِ وَ الشَّرِّ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

و قال قاضي القضاة في المغني⁽⁵⁾في بحث أنّ الأئمّة من قريش-: قد استدلّ شيوخنا علي ذلك بما رُوِيَ عَنْهُ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ]: أَنَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ قُرَيْشٍ ⁽⁶⁾

و من مضامينه النّاس تبع لقريش في هذا الشّأن كما جاء في الصّحيحين و سنن النّسائيّ و مسلم و مالك و التّرمذيّ و أكثر من خمس و عشرين مورد في مسند أحمد بن حنبل. و قال عليّ عليه السّلام كما في نهج البلاغة: 200- 201 خطبة 144- صبحي صالح-: إنّ الأئمّة من قريش غرسوا في هذا البطن من هاشم. و أورده عن رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم في شرح ابن أبي الحديد 9- 87.

وَ رُوِيَ أَيْضاً أَنَّهُ قَالَ: هَذَا الْأَمْرُ لَا يَصْلُحُ إِلَّا فِي هَذَا الْحَيِّ مِنْ قُرَيْشٍ.

همانا این امر در میان قریش خواهد بود و کسی با ایشان (بر سر آن) ستیز نکند مگر آنکه، مادام که دین را بر پای می دارند، خداوند وی را سرنگون سازد.

و مسلم⁽⁷⁾از جابر روایت می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: مردمان در خیر و شر پیرو قریش می باشند.

و صاحب جامع الاصول از الترمذی با اسناد وی از عمرو بن العاص روایت می کند که گفت: شنیدم که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می فرمود: قریش تا روز قیامت در خیر و شر والیان مردم هستند.

قاضی القضاة در المغنی در این بحث که امامان امت از قریش هستند، می گوید: شیوخ ما در این قضیه به آنچه که از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده استناد دارند که فرمود: امامان از قریش هستند. ⁽⁸⁾

و روایت شده که حضرت فرمود: این امر به درستی برقرار نمی گردد مگر در این شاخه از قریش.

و قوّوا ذلك بما كان يوم السقيفة من كون ذلك سببا لصرف الأنصار عمّا كانوا عزموا عليه، لأنّهم عند ⁽¹⁾هذه الرواية انصرفوا عن ذلك و تركوا الخوض فيه.

و قوّوا ذلك بأنّ أحدا لم ينكره في تلك الحال، فإنّ أبا بكر استشهد في ذلك بالحاضرين، فشهدوا به ⁽²⁾حتي صار خارجا عن ⁽³⁾باب خبر الواحد إلي الاستفاضة ⁽⁴⁾

و قوّوا ذلك بأنّ ما جري هذا المجري إذا ذكر في ملإ من الناس و ادّعي عليهم ⁽⁵⁾المعرفة فتركهم النكير يدلّ علي صحّة الخبر المذكور.

و قال شارح المواقف ⁽⁶⁾في بحث شروط الإمامة: اشترط الأشاعرة و الجبائيان أن يكون الإمام قرشيّا، و منعه الخوارج و بعض المعتزلة.

لنا قَوْلُهُ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ]: الْأَئِمَّةُ مِنْ قُرَيْشٍ. ثم الصحابة عملوا بمضمون هذا الحديث، فإنّ أبا بكر استدلّ به يوم السقيفة علي الأنصار حين نازعوا في الإمامة بمحضر الصحابة فقبلوه و أجمعوا عليه فصار دليلا قطعيّا يفيد اليقين باشتراط القرشيّة. ⁽⁷⁾.

ثم أجاب عن حجّة المخالف.

و أجاب قاضي القضاة ⁽⁸⁾عن المناقضة بأنّه يحتمل أن يريد عمر أنّه لو كان

و این را بدانچه در روز سقیفه رخ داد تقویت کرده اند مبنی بر اینکه همین قضیه باعث شد که انصار از تصمیمی که گرفته بودند بازگردند، چرا که وقتی این روایت را شنیدند، از قصد خود صرفنظر کرده و از ورود به آن دست کشیدند. همچنین این سخن را هم به این دلیل که در آن حال کسی با آن مخالفت ننمود، قوی می دانند، چرا که ابوبکر درباره آن حاضرین را به گواهی گرفت و همه ایشان به آن شهادت دادند بگونه ای که از حد خبر واحد، به حد خبر شایع و متواتر رسید و نیز آنرا به این جهت قوی می دانند که آنچه به این حال باشد، اگر در میان عموم مردمان ذکر شود و گوینده ادعای دانستن آن کند و هیچ انکار کننده ای به مخالفت برنخیزد، این بر درستی آن خبر دلالت خواهد داشت.

شارح المواقف در بحث شروط امامت میگوید: اشعری ها و جبائی ها شرط کرده اند که امام قریشی باشد و خوارج و برخی از معتزلی ها این را رد کرده اند. و ما این سخن را پذیرفته ایم که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: امامان از قریش هستند.

اما صحابه نیز به مضمون این حدیث عمل نموده اند، چرا که ابوبکر در روز سقیفه، آنگاه که در حضور صحابه درباره امامت مناقشه می کردند، در برابر انصار به این حدیث استناد نمود و ایشان پذیرفتند و بر آن اجماع نمودند، پس این حدیث دلیلی قطعی شد که به یقین افاده شرط بودن قریشی بودن را دارد. آنگاه وی به حجت مخالفین پاسخ می دهد. قاضی القضاة درباره تناقض – در سخن عمر به دلیل قرشی نبودن سالم - توضیح داده است که ممکن است قصد عمر آن بوده باشد که اگر

سالم حيّا لم يتخالجه الشكّ في إدخاله في المشورة و الرأي دون التأهيل للإمامة.

و بطلانه واضح، فإنّ الروايات كما عرفت صريحة في الاستخلاف و تفويض الأمر إليه، و لا تحتمل مثل هذا التأويل، كما لا يخفي علي المنصف.

ثم إنّ قوله في سالم و أبو عبيدة دليل ظاهر علي جهله، فإنّ ما رووا عنه من الامتناع عن التعيين و التنصيص معلّلا بقوله: ما أردت أن أتحمّلها حيّا و ميّتا، بعد اعترافه بأنّ أمير المؤمنين عليه السلام لو ولي الأمر لحمل الناس علي الحقّ، يدلّ علي أنّه إنّما عدل عن النصّ احتياطا و خوفا من اللّه تعالي، و حذرا من أن يسأل يوم القيامة عمّا يفعله من استخلفه، فلذلك ترك الاستخلاف و جعل الأمر شوري ليكون أعذر عند اللّه تعالي، و مع ذلك تمنّي أن يكون سالم حيّا حتي يستخلفه و ينصّ عليه، و لم يخف من السؤال عن استخلافه، و ظنّ أنّ ما سمعه ابن عمّه في سالم أنّه: شديد الحبّ للّه تعالي، حجّة قاطعة علي استحقاقه للخلافة، مع أنّ شدّة الحبّ للّه ليس أمرا مستجمعا لشرائط الإمامة، و لا يستلزم القدرة علي تحمّل أعباء الخلافة، و شدّة الحبّ للّه ⁽¹⁾لها مراتب شتّي، فكيف يستدلّ بالخبر علي أنّها بلغت حدّا يمنع صاحبها عن ارتكاب المنكرات أصلا، و لو كان مثل ذلك قاطعا للعذر كيف لم يكن وصف أمير المؤمنين عليه السلام في خبر الطير بأنّه أحبّ الخلق إلي اللّه تعالي ... حجّة تامّة، مع أنّ المحبوبيّة إلي اللّه أبلغ من الحبّ للّه، و شدّة الحبّ لا يستلزم الفضل علي جميع الخلق، فلم لم يصرّح باسم أمير المؤمنين عليه السلام ليعتذر يوم القيامة بهذا الخبر و سائر النصوص المتواترة و الآيات المتظافرة الدالّة علي فضله و إمامته و كرامته.

و لنعم ما قال أبو الصلاح في كتاب تقريب المعارف ⁽²⁾: إنّ ذلك تحقيق لما ترويه الشيعة من تقدّم المعاهدة بينه و بين صاحبه ⁽³⁾و أبي عبيدة و سالم مولي أبي

سالم زنده بود، شک نمی کرد که او را در مشورت و نظرخواهی وارد می کرد و نه شایسته دانستن برای امامت.

و باطل بودن آن روشن است، چرا که روایتها چنان که دیدیم درباره به جانشین کردن و واگذار نمودن امور به وی صریح است و چنین تفسیری را برنمی تابد، چنانکه که بر مولف نیز پنهان نیست.

آنگاه سخن وی درباره سالم و ابوعبیدة دلیلی روشن بر جهل وی است، زیرا آنچه که از امتناع وی از تعیین و تصریح بنام جانشین خود به بهانه این که: نمی خواستم زنده و مرده آنرا بر دوش کشم، روایت شده، بخصوص پس از اعتراف وی به اینکه اگر امیر المومنین علی علیه السلام اگر امر امامت را به دست می گرفت، مردمان را به راه حق هدایت می نمود؛ دلالت بر این دارد که وی تنها بخاطر احتیاط و ترس از خدای تعالی و از بیم اینکه مبادا در روز قیامت از کرده کسی که جانشین نموده، مورد پرس و جو قرار گیرد، از تعیین دست کشیده و به این دلیل جانشین گماردن را ترک نموده و این امر را بصورت شورا قرار داده که نزد خداوند تبارک عذر بهتری داشته باشد ولی با این وجود آرزو کرده که سالم زنده می بود تا او را به خلیفگی بنشاند و بر این حکم تصریح نماید و از پرس و جو درباره به جانشین کردن وی نیز بیمی ندارد و گمان کرده که آنچه پسر عمویش درباره سالم شنیده مبنی بر اینکه وی شدیدا دوستدار خداوند است، حجتی قاطع برای شایسته شمردن وی برای خلافت می باشد، با آنکه شدت محبت به خداوند، امری نیست که شرایط امامت را برای صاحبش گرد آورد و مستلزم توانایی او برای تحمل دشواریهای خلافت نیست و شدت محبت به خدا را مراحل چندی است و او چه استدلالی از این خبر دارد که ثابت می کند این فرد به حدی از محبت خدا رسیده که او را بکلی از ارتکاب امور ناپسند بازمی دارد و اگر نظیر چنین خبری، هر عذر و سخنی را کنار می زند، چگونه است که وصف امیر المومنین علیه السلام در خبر طیر مبنی بر اینکه او دوست داشتنی ترین بندگان نزد خداوند است، حجت تامه نمی باشد، با اینکه محبوب بودن نزد خداوند ثقل بیشتری از محبت داشتن به خدا دارد و بسیار دوست داشتن خدا ضرورتا بمعنی برتری بر همه خلایق نیست. پس چرا وی نام امیر المومنین را به صراحت ذکر ننمود تا بواسطه این خبر و دیگر سخنان متواتر و نشانه های دوچندان موکد که دلالت بر برتری و کرامت و امامت وی دارد، در روز قیامت برای خود عذری داشته باشد.

و بس سخن نیکی است آنچه ابوالصلاح در کتاب تقریب المعارف⁽⁴⁾

می گوید: این خود اثبات این سخن شیعه است که وی و آن همنشینش و ابی عبیدة و سالم غلام ابی حذیفه، از قبل همدست شده بودند

حذيفة علي نزع هذا الأمر من بني هاشم لو قد مات محمّد صلّي اللّه عليه و آله، و لو لا ذلك لم يكن ⁽¹⁾لتمنّيه ⁽²⁾سالما و إخباره عن فقد الشكّ فيه مع حضور وجوه الصحابة و أهل السوابق و الفضائل و الذرائع التي ليس لسالم منها شي‌ء وجه يعقل، و كذا القول في تمنّيه⁽³⁾أبا عبيدة بن الجرّاح. انتهي.

و بالجملة، صدر عنه في الشوري ما أبدي الضغائن الكامنة في صدره، و بذلك أسّس أساسا للفتنة و الظلم و العدوان علي جميع الأنام إلي يوم القيام.

قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ ⁽⁴⁾: حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ مَكِّيٍّ الْحَاجِبُ، قَالَ: سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ سُلَيْمَانَ حَاجِبَ ⁽⁵⁾الْحُجَّابِ. قَالَ ابْنُ أَبِي الْحَدِيدِ: وَ قَدْ رَأَيْتُ أَنَا مُحَمَّداً هَذَا، وَ كَانَتْ لِي بِهِ مَعْرِفَةٌ غَيْرُ مُسْتَحْكِمَةٍ، وَ كَانَ ظَرِيفاً أَدِيباً، وَ قَدِ اشْتَغَلَ بِالرِّيَاضِيَّاتِ مِنَ الْفَلْسَفَةِ، وَ لَمْ يَكُنْ يَتَعَصَّبُ لِمَذْهَبٍ بِعَيْنِهِ-، قَالَ جَعْفَرٌ: سَأَلْتُهُ عَمَّا عِنْدَهُ فِي أَمْرِ عَلِيٍّ (عليه السلام) وَ عُثْمَانَ؟. فَقَالَ: هَذِهِ عَدَاوَةٌ قَدِيمَةٌ ⁽⁶⁾بَيْنَ بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ وَ بَيْنَ بَنِي هَاشِمٍ ... وَ سَاقَ الْكَلَامَ إِلَي قَوْلِهِ:

وَ أَمَّا السَّبَبُ الثَّانِي فِي الِاخْتِلَافِ فِي أَمْرِ الْإِمَامَةِ فَهُوَ ⁽⁷⁾: أَنَّ عُمَرَ جَعَلَ الْأَمْرَ شُورَي بَيْنَ السِّتَّةِ وَ لَمْ يَنُصَّ عَلَي وَاحِدٍ بِعَيْنِهِ، إِمَّا مِنْهُمْ أَوْ مِنْ غَيْرِهِمْ، فَبَقِيَ فِي نَفْسِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَنَّهُ قَدْ رُشِّحَ لِلْخِلَافَةِ، وَ أَنَّهُ أَهْلٌ لِلْمُلْكِ وَ السَّلْطَنَةِ، فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ فِي نُفُوسِهِمْ وَ أَذْهَانِهِمْ مُصَوَّراً بَيْنَ أَعْيُنِهِمْ مُرْتَسِماً فِي خَيَالاتِهِمْ، مُنَازَعَةً إِلَيْهِ ⁽⁸⁾نُفُوسُهُمْ، طَامِحَةً نَحْوَهُ عُيُونُهُمْ، حَتَّي كَانَ مِنَ الشِّقَاقِ بَيْنَ عَلِيٍّ (عليه السلام) وَ عُثْمَانَ مَا

که چون پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم جان باخت، امامت را از دست بنی هاشم به در آورند.

و اگر چنین نبود آرزوی زنده بودن سالم و این سخنش که هیچ شکی درباره او نداشته با وجود حضور آنهمه سرآمدان صحابه و پیشگامان و اهل فضل و بزرگواریها که سالم ذره ای از آن را نداشته، وجهی از خرد در خود ندارد و چنین است آرزوی او درباره عبیدة بن الجراح. پایان .

بطور کلی در شورا از وی اموری پدیدار گشت که کینه های نهفته در سینه اش را برملا نمود و به این ترتیب پایه فتنه و ستم و ظلم بر همه آدمیان را تا روز قیامت بنیان گذاشت.

ابن ابی الحدید⁽⁹⁾

گوید: جعفر بن مکی پرده دار چنین روایت نمود که از محمد بن سلیمان سرکرده پرده داران پرسیدم: - ابن ابی الحدید گوید و من این محمد را دیده ام و شناختی دورادور از وی داشتم و او ظریف و ادیب بود و از فلسفه به قسم ریاضیات آن می پرداخت و به مذهب بخصوصی تعصب نداشت- جعفر گوید از وی درباره نظرش درباره علی علیه السلام و عثمان پرسیدم و او گفت: این یک دشمنی دیرینه بین بنی عبد شمس و بنی هاشم است و سخن را بدانجا پیش برد که: و اما علت دوم اختلاف در امر امامت آنست که عمر امر خلافت را به شیوه شورا بین شش تن قرار داد و یک تن بخصوص را چه از ایشان و چه غیر ایشان، معین ننمود و به دل هر یک از ایشان افتاد که برای خلافت در نظر گرفته شده است و او شایسته فرمانروایی و حکومت است و همچنان این اندیشه در دل و ذهن ایشان و پیش چشم ایشان و در فکر و خیالشان به تصویر کشیده شده بود و دلهاشان بدان گرایش شدید داشت و چشمشان به آن دوخته شده بود تا آنکه اختلافی که بین علی و عثمان درگرفت،

كَانَ، وَ حَتَّي أَفْضَي الْأَمْرُ إِلَي قَتْلِ عُثْمَانَ، وَ كَانَ أَعْظَمَ الْأَسْبَابِ فِي قَتْلِهِ طَلْحَةُ، وَ كَانَ لَا يَشُكُّ فِي أَنَّ الْأَمْرَ لَهُ بَعْدَهُ⁽¹⁾لِوُجُوهٍ، مِنْهَا سَابِقَتُهُ، وَ مِنْهَا أَنَّهُ كَانَ ⁽²⁾ابْنَ عَمِّ أَبِي بَكْرٍ، وَ كَانَ لِأَبِي بَكْرٍ فِي نُفُوسِ أَهْلِ ذَلِكَ الْعَصْرِ مَنْزِلَةٌ عَظِيمَةٌ أَعْظَمُ مِنْهَا الْآنَ، وَ مِنْهَا أَنَّهُ كَانَ سَمْحاً جَوَاداً، وَ قَدْ كَانَ نَازَعَ عُمَرَ فِي حَيَاةِ أَبِي بَكْرٍ، وَ أَحَبَّ أَنْ يُفَوِّضَ أَبُو بَكْرٍ الْأَمْرَ إِلَيْهِ ⁽³⁾فَمَا زَالَ يَفْتِلُ فِي الذِّرْوَةِ ⁽⁴⁾وَ الْغَارِبِ فِي أَمْرِ عُثْمَانَ، وَ يُنَكِّرُ لَهُ الْقُلُوبَ، وَ يُكَدِّرُ عَلَيْهِ النُّفُوسَ، وَ يُغْرِي ⁽⁵⁾أَهْلَ الْمَدِينَةِ وَ الْأَعْرَابَ وَ أَهْلَ الْأَمْصَارِ بِهِ، وَ سَاعَدَهُ الزُّبَيْرُ، وَ كَانَ أَيْضاً يَرْجُو الْأَمْرَ لِنَفْسِهِ، وَ لَمْ يَكُنْ رَجَاؤُهُمَا الْأَمْرَ بِدُونِ رَجَاءِ عَلِيٍّ (عليه السلام)، بَلْ رَجَاؤُهُمَا كَانَ أَقْوَي، لِأَنَّ عَلِيّاً (عليه السلام) دَحَضَهُ الْأَوَّلَانِ وَ أَسْقَطَاهُ وَ كَسَرا نَامُوسَهُ بَيْنَ النَّاسِ، وَ صَارَ نَسْياً مَنْسِيّاً، وَ مَاتَ الْأَكْثَرُ مِمَّنْ كَانَ يَعْرِفُ ⁽⁶⁾خَصَائِصَهُ الَّتِي كَانَتْ لَهُ ⁽⁷⁾فِي أَيَّامِ النُّبُوَّةِ وَ فَضْلَهُ، وَ نَشَأَ قَوْمٌ لَا يَعْرِفُونَهُ وَ لَا يَرَوْنَهُ إِلَّا رَجُلًا مِنْ عُرْضِ الْمُسْلِمِينَ، وَ لَمْ يَبْقَ لَهُ مِنْ فَضَائِلِهِ ⁽⁸⁾إِلَّا أَنَّهُ ابْنُ عَمِّ الرَّسُولِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ [وَ آلِهِ] وَ زَوْجُ ابْنَتِهِ وَ أَبُو سِبْطَيْهِ، وَ نُسِيَ مَا وَرَاءَ ذَلِكَ ⁽⁹⁾، وَ اتَّفَقَ لَهُ مِنْ بُغْضِ قُرَيْشٍ وَ انْحِرَافِهَا مَا لَمْ يَتَّفِقْ لِأَحَدٍ، وَ كَانَتْ قُرَيْشٌ ⁽¹⁰⁾تُحِبُّ طَلْحَةَ وَ الزُّبَيْرَ، لِأَنَّ الْأَسْبَابَ الْمُوجِبَةَ لِبُغْضِهِمْ لَمْ تَكُنْ مَوْجُودَةً فِيهِمَا، وَ كَانَا يَتَأَلَّفَانِ قُرَيْشاً فِي أَوَاخِرِ أَيَّامِ

تا جایی که کار به کشته شدن عثمان انجامید و اصلی ترین سبب در قتل وی طلحه بود که شک نداشت در اینکه پس از وی کار خلافت به دلایل چندی از آن وی خواهد بود: از جمله سابقه او و اینکه پسر عموی ابوبکر بود و ابوبکر در دل مردمان آن زمان جایگاهی عظیم بیش از آنچه که امروز دارد، داشت و نیز اینکه وی بخشنده و دست و دل باز بود و در زمان زندگی ابوبکر با عمر رقابت کرده بود و دوست داشت که ابوبکر خلافت را به وی بسپارد و همچنان از چپ و راست برای عثمان می زد و اذهان مردمان را نسبت به وی تیره می ساخت و دلهای ایشان را از او بیزار می کرد و اهل مدینه و بیابان نشینها و اهل شهرهای دیگر را علیه وی می شوراند و زبیر او را یاری می کرد و او نیز این امر را از آن خود می خواست و امید آندو به دستیابی به خلافت کمتر از امید علی علیه السلام به آن نبود بلکه آندو خود را امیدوارتر می دیدند، چرا که علی علیه السلام را دو خلیفه اول پس رانده بودند و از اعتبار ساقط دانسته و هیبت او را در برابر مردمان شکسته بودند و به فراموشی سپرده شده بود و بیشتر مردمانی که ویژگیها و فضایلی را که وی در دوره نبوت به آن معروف بود را می شناختند، مرده بودند و نسلی پا گرفته بود که او را نمی شناختند و او را جز یکی از مسلمانان نمی دانستند و از فضایل او چیزی باقی نگذاشته بودند جز اینکه وی پسر عموی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و شوی دختر او و پدر دو نوه اش است و فراتر از این از یادها پاک شده بود و از کینه قریش و کجرویهای ایشان در حق او کارها روا گشت که در حق احدی صورت نپذیرفت و قریش طلحه و زبیر را احترام می کردند چرا که عللی که کینه ایشان را برانگیزد در آندو نبود و در اواخر دوران عثمان می کوشیدند دل قریشیان را به دست آورند

عُثْمَانَ، وَ يَعِدَانِهِمْ بِالْعَطَاءِ وَ الْإِفْضَالِ، وَ هُمَا عِنْدَ أَنْفُسِهِمَا وَ عِنْدَ النَّاسِ خَلِيفَتَانِ بِالْقُوَّةِ لَا بِالْفِعْلِ، لِأَنَّ عُمَرَ نَصَّ عَلَيْهِمَا وَ ارْتَضَاهُمَا لِلْخِلَافَةِ، وَ عُمَرُ كَانَ مُتَّبَعَ الْقَوْلِ، مَرْضِيَّ الْفِعَالِ، مُطَاعاً نَافِذَ ⁽¹⁾الْحُكْمِ فِي حَيَاتِهِ وَ مَمَاتِهِ ⁽²⁾، فَلَمَّا قُتِلَ عُثْمَانُ، أَرَادَهَا طَلْحَةُ وَ حَرَصَ عَلَيْهَا، فَلَوْ لَا الْأَشْتَرُ وَ قَوْمٌ مَعَهُ مِنْ شُجْعَانِ الْعَرَبِ جَعَلُوهَا فِي عَلِيٍّ (عليه السلام) لَمْ تَصِلْ إِلَيْهِ أَبَداً، فَلَمَّا فَاتَتْ طَلْحَةَ وَ الزُّبَيْرَ، فَتَقَا ذَلِكَ الْفَتْقَ الْعَظِيمَ ⁽³⁾، وَ أَخْرَجَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ مَعَهُمَا، وَ قَصَدَا الْعِرَاقَ وَ أَثَارَا الْفِتْنَةَ، وَ كَانَ مِنْ حَرْبِ الْجَمَلِ مَا قَدْ عُلِمَ وَ عُرِفَ، ثُمَّ كَانَ حَرْبُ الْجَمَلِ مُقَدِّمَةً وَ تَمْهِيداً لِحَرْبِ صِفِّينَ، فَإِنَّ مُعَاوِيَةَ لَمْ يَكُنْ لِيَفْعَلَ مَا فَعَلَ لَوْ لَا طَمَعُهُ بِمَا جَرَي فِي الْبَصْرَةِ، ثُمَّ أَوْهَمَ أَهْلَ الشَّامِ أَنَّ عَلِيّاً (عليه السلام) قَدْ فَسَقَ بِمُحَارَبَةِ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، وَ مُحَارَبَةِ الْمُسْلِمِينَ، وَ أَنَّهُ قَتَلَ طَلْحَةَ وَ الزُّبَيْرَ وَ هُمَا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ، فَهَلْ كَانَ الْفَسَادُ الْمُتَوَلِّدُ فِي صِفِّينَ إِلَّا فَرْعاً لِلْفَسَادِ الْكَائِنِ يَوْمَ الْجَمَلِ؟! ثُمَّ نَشَأَ مِنْ فَسَادِ صِفِّينَ وَ ضَلَالِ مُعَاوِيَةَ كُلُّ مَا جَرَي مِنَ الْفَسَادِ وَ الْقَبِيحِ فِي أَيَّامِ بَنِي أُمَيَّةَ، وَ نَشَأَتْ فِتْنَةُ ابْنِ الزُّبَيْرِ فَرْعاً مِنْ ⁽⁴⁾يَوْمِ الدَّارِ، لِأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ كَانَ يَقُولُ: إِنَّ عُثْمَانَ لَمَّا أَيْقَنَ بِالْقَتْلِ نَصَّ عَلَيَّ بِالْخِلَافَةِ، وَ لِي بِذَلِكَ شُهُودٌ، مِنْهُمْ مَرْوَانُ بْنُ الْحَكَمِ، أَ فَلَا تَرَي ⁽⁵⁾كَيْفَ تَسَلْسَلَتْ هَذِهِ الْأُمُورُ فَرْعاً عَلَي أَصْلٍ، وَ غُصْناً مِنْ شَجَرَةٍ ⁽⁶⁾، وَ جَذْوَةً مِنْ ضِرَامٍ؟! وَ هَكَذَا يَدُورُ بَعْضُهُ⁽⁷⁾عَلَي بَعْضٍ وَ كُلُّهُ مِنَ الشُّورَي فِي السِّتَّةِ. قَالَ ⁽⁸⁾: وَ أَعْجَبُ مِنْ ذَلِكَ قَوْلُ عُمَرَ وَ قَدْ قِيلَ لَهُ: إِنَّكَ اسْتَعْمَلْتَ

و ایشان را به بخشش و عطای بسیار وعده می دادند و نزد خود و مردمان گرچه نه بالفعل ولی بالقوه، بعنوان خلیفه قلمداد می شدند، چرا که عمر بر آندو تاکید کرده و برای خلیفه شدن آندو ابراز رضایت کرده بود و عمر در آن زمان سخنش شنیده و کردارش پسندیده بود و مورد اطاعت و حکمش در زندگی و پس از مرگش جاری بود و آنگاه که عثمان کشته شد، طلحه خواستار خلافت گشت و شدیدا بر آن پای فشرد و اگر مالک اشتر و گروهی دیگر از دلیرمردان عرب نبودند که خلافت را به نام علی علیه السلام پیوند زدند، هرگز دست وی به آن نمی رسید و چون خلافت از دست طلحه و زبیر برون شد، آن دودستگی بس عظیم را بوجود آوردند و عایشه ام المومنین را با خود همپا نموده و بسوی عراق روانه شده و فتنه را بر پا کردند و نتیجه جنگ جمل آن شد که همگان دانند و آنگاه جنگ جمل مقدمه و زمینه چینی برای جنگ صفین شد و معاویه اگر به آنچه که در بصره جریان داشت، طمع نداشت، هرگز به آنچه مرتکب شد دست نمی یازید، آنگاه این گمان را به دل اهل شام نفوذ داد که علی علیه السلام با نبرد با ام المومنین و مومنان فاسق گشته است و اینکه وی طلحه و زبیر را که از اهل بهشتند، کشته است و هر که مومنی از اهل بهشت را بکشد، در آتش دوزخ خواهد بود. و آیا جز این بود که فساد برآمده از جنگ صفین چیزی جز شاخه ای از فسادی بود که در جنگ جمل جریان داشت ؟! آنگاه از فساد صفین و گمراهی معاویه هرآنچه از فساد و تباهکاری دوران بنی امیه شکل گرفت، برآمد و فتنه ابن الزبیر شاخه ای از حادثه یوم الدّار بود چرا که عبدالله خود میگفت: عثمان زمانی که یقین کرد کشته خواهد شد، مرا به تاکید برای خلافت تعیین نمود و من در این سخن شاهدانی دارم که از جمله ایشان مروان بن الحکم است. می بینید که این امور چطور از آن ریشه اصلی، انشعابها گرفت و از آن تنه اصلی شاخه ها برآمد و از آن آتش، زبانه ها به هر سو افکنده شد؟ و همچنین این فتنه ها در هم می پیچند و ریشه همه آن در ایجاد شورا در شش تن بود. گوید و شگفت تر از همه این سخن عمر است که چون به وی گفتند:

سَعِيدَ ⁽¹⁾بْنَ الْعَاصِ وَ مُعَاوِيَةَ وَ فُلَاناً وَ فُلَاناً مِنَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الطُّلَقَاءِ وَ أَبْنَاءِ الطُّلَقَاءِ وَ تَرَكْتَ أَنْ تَسْتَعْمِلَ عَلِيّاً وَ الْعَبَّاسَ وَ الزُّبَيْرَ وَ طَلْحَةَ؟! فَقَالَ: فَأَمَّا عَلِيٌّ فأتيه ⁽²⁾مِنْ ذَلِكَ، وَ أَمَّا هَؤُلَاءِ النَّفَرُ مِنْ قُرَيْشٍ، فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ يَنْتَشِرُوا فِي الْبِلَادِ، فَيُكْثِرُوا فِيهَا الْفَسَادَ، فَمَنْ يَخَافُ مِنْ تَأْمِيرِهِمْ لِئَلَّا يَطْمَعُوا فِي الْمُلْكِ، وَ يَدَّعِيَهُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ لِنَفْسِهِ، كَيْفَ لَمْ يَخَفْ مِنْ جَعْلِهِمْ سِتَّةً مُتَسَاوِينَ فِي الشُّورَي، مُرَشِّحِينَ لِلْخِلَافَةِ؟! وَ هَلْ شَيْ‌ءٌ أَقْرَبُ إِلَي الْفَسَادِ مِنْ هَذَا ⁽³⁾؟! وَ قَدْ رَوَوْا أَنَّ الرَّشِيدَ رَأَي يَوْماً مُحَمَّداً وَ عَبْدَ اللَّهِ ابْنَيْهِ يَلْعَبَانِ وَ يَضْحَكَانِ، فَسُرَّ بِذَلِكَ، فَلَمَّا غَابَا عَنْ عَيْنِهِ بَكَي، فَقَالَ لَهُ الْفَضْلُ بْنُ الرَّبِيعِ: مَا يُبْكِيكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، وَ هَذَا مَقَامُ جَذَلٍ ⁽⁴⁾لَا مَقَامُ حُزْنٍ؟!. فَقَالَ: أَ مَا رَأَيْتَ لَعْبَهُمَا وَ مَوَدَّةَ بَيْنِهِمَا؟، أَمَا وَ اللَّهِ لَيَتَبَدَّلَنَّ ذَلِكَ بُغْضاً وَ سَيْفاً ⁽⁵⁾، وَ لَيَخْتَلِسَنَّ ⁽⁶⁾كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا نَفْسَ صَاحِبِهِ عَنْ قَرِيبٍ، فَإِنَّ الْمُلْكَ عَقِيمٌ، وَ كَانَ الرَّشِيدُ قَد⁽⁷⁾عَقَدَ الْأَمْرَ لَهُمَا عَلَي تَرْتِيبٍ، هَذَا بَعْدَ هَذَا، فَكَيْفَ مَنْ لَمْ يُرَتَّبُوا فِي الْخِلَافَةِ، بَلْ جُعِلُوا فِيهَا كَأَسْنَانِ الْمُشْطِ؟! فَقُلْتُ أَنَا لِجَعْفَرٍ: هَذَا كُلُّهُ تَحْكِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ، فَمَا تَقُولُ أَنْتَ؟، فَقَالَ:

تو سعید بن العاص و معاویه و فلانی و فلانی از جمله المولفة قلوبهم (دلگرم شدگان به صدقات و ... ) و از رهاگشتگان و فرزندان ایشان را بکار گرفتی و از اینکه علی و عباس و زبیر و طلحه را بکار گیری رویگردان شدی؟ پس گفت: اما درباره علی، از آن به وی خواهم داد (در نسخه دیگر: اما علی، شرافتمندتر از آنست)، و اما این چند تن از قریش، بیم آن دارم که در سرزمین اسلام پراکنده گشته و در آن بسیار فسادانگیزی کنند. اما کسی که از امیر کردن ایشان بیمناک است تا مبادا که به فرمانروایی طمع ورزند و هر یک مدعی آن برای خود شوند، چگونه نترسید که ایشان را شش تن همسان در شورا و نامزد برای خلافت قرار دهد؟ آیا از این نزدیکتر به فساد چیزی هست؟ و روایت کرده اند که روزی رشید دو فرزندش محمد و عبدالله را دید که بازی می کنند و می خندند و او نیز خرسند گشت و چون از پیش چشمانش دور شدند، گریست. فضل بن ربیع به وی گفت: ای امیر مومنان چه چیز تو را به گریه انداخته، حال آنکه این موقعیت شادی است نه اندوه؟! گفت: آیا بازی آندو و محبت میان ایشان را ندیدی؟ هان به خدا سوگند که به حتم به کینه و شمشیرکشی بدل خواهد شد و براستی که هر یک از آندو به زودی جان رفیقش را به غفلت، در خواهد ربود، چرا که پادشاهی عقیم است. رشید امر خلافت را برای ایشان به ترتیب قرار داده بود، این یک، سپس آن دیگری، پس چگونه شد که در خلافت ترتیب را رعایت نکردند، بلکه حالشان در آن چون دندانه های شانه شد؟! من به جعفر گفتم: همه این سخنان را از محمد بن سلیمان روایت می کنی. تو خود چه می گویی؟ گفت:

إِذَا قَالَتْ حَذَامِ فَصَدِّقُوهَا *** فَإِنَّ الْقَوْلَ مَا قَالَتْ حَذَامِ ⁽¹⁾

انتهي ⁽²⁾

فقد ظهر أنّ جميع الفتن الواقعة في الإسلام من فروع الشوري و السقيفة و سائر ما أبدعه و أسّسه ⁽³⁾هذا و أخوه عليهما لعنة اللاعنين.

بيان

قوله عليه السلام: يهرّ عقيرته ... الهرير: الصّوت و النباح ⁽⁴⁾.

و العقيرة - كفعيلة أيضا - : الصّوت ⁽⁵⁾... أي يرفع صوته. و في بعض النسخ بالزاي.

و عفيرته بالفاء علي التصغير و العفرة ⁽⁶⁾: بياض الإبط ⁽⁷⁾، و لعلّ المعني يحرّك منكبيه للخيلاء، و الأول أظهر ⁽⁸⁾.

قال الجوهري ⁽⁹⁾: العقيرة: السّاق المقطوعة، و قولهم: رفع فلان عقيرته ... أي صوته، و أصله أنّ رجلا قطعت إحدي رجليه فرفعها و وضعها علي الأخري و صرخ، فقيل بعد لكلّ رافع صوته: قد رفع عقيرته ⁽¹⁰⁾.

پایان.

و روشن گشت که همه فتنه هایی که در اسلام رخ نموده از شاخه های شورا و سقیفه و دیگر بدعت سازیهایی است که او و برادرش بنیان نهادند.

توضیح

سخن او «یهر عقیرته» هریر یعنی صدا و پارس کردن و عقیره مانند فعیله نیز به معنای صداست یعنی صدایش را بلند کرد. و در بعضی نسخه ها با زاء یعنی یهز آمده و عفیره با فاء بصورت مصغر است و عفرة یعنی سفیدی زیر بغل، و شاید معنی شانه هایش را با تکبر حرکت می داد باشد و معنی اول ظاهرتر است. جوهری گفته: العقیرة یعنی ساق قطع شده و سخن آنان «رفع فلان عقیرته» یعنی صدایش را بلند کرد و اصل آن این است که شخصی یکی از دو پایش قطع شده آن را بلند می کند و بر دیگری می گذارد و فریاد می زند و بعد از آن به هر کس که صدایش را بلند می کرد گفتند «قد رفع عقیرته» .

الطعن التاسع عشر

اشاره

أنّه أوصي بدفنه في بيت النبيّ صلّي اللّه عليه و آله و كذلك تصدّي لدفن أبي بكر هناك، و هو تصرّف في ملك الغير من غير جهة شرعيّة، و قد نهي اللّه الناس عن دخول بيته صلّي اللّه عليه و آله من غير إذن بقوله: (لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ) ⁽¹⁾، و ضربوا المعاول عند أذنه صلّي اللّه عليه و آله، قال تعالي: (لا تَرْفَعُوا أَصْواتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَ لا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُكُمْ) ⁽²⁾

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: حُرْمَةُ الْمُسْلِمِ مَيِّتاً كَحُرْمَتِهِ ⁽³⁾حَيّاً ⁽⁴⁾.

و تفصيل القول في ذلك، أنّه ليس يخلو موضع قبر النبيّ صلّي اللّه عليه و آله من أن يكون باقيا علي ملكه أو يكون انتقل في حياته إلي عائشة كما ادّعاه بعضهم فإن كان الأول لم يخل ⁽⁵⁾من أن يكون ميراثا بعده أو صدقة، فإن كان ميراثا فما كان يحلّ لأبي بكر و عمر من بعده أن يأمرا بدفنهما فيه إلّا بعد إرضاء الورثة، و لم نجد أحدا خاطب أحدا من الورثة علي ابتياع هذا المكان و لا استنزله ⁽⁶⁾عنه بثمن و لا غيره، و إن كان صدقة فقد كان يجب أن يرضي عنه جماعة المسلمين، و ابتياعه ⁽⁷⁾منهم إن جاز الابتياع لما يجري هذا المجري، و إن كان نقل في حياته فقد كان يجب أن يظهر سبب انتقاله و الحجّة فيه، فإنّ فاطمة عليها السلام لم يقنع

طعن نوزدهم

اشاره

اینکه وی وصیت کرد وی را در خانه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دفن کنند و همچنین خود برای دفن کردن ابوبکر در آنجا اقدام نمود و این تصرف در ملک دیگران بدون هیچ وجه شرعی می باشد و خداوند مردمان را از ورود به خانه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بدون اذن وی بازداشته است و می فرماید: (لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلَّا أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ : -: و به خانه های پیامبر وارد نشوید مگر آنکه به شما اجازه داده شود.)⁽⁸⁾

و کلنگهاشان را در کنار گوش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بر زمین کوبیدند، حال آنکه خدایتعالی می فرماید: (لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُکُمْ –: صدایتان را بلندتر از صدای پیامبر مکنید، و همچنانکه بعضی از شما با بعضی دیگر بلند سخن می‌گویید با او به صدای بلند سخن مگویید، مبادا بی‌آنکه بدانید کرده‌هایتان تباه شود)⁽⁹⁾.

و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: حرمت مومن درحالیکه مرده است، همچون حرمت او در حال زنده بودنش است. ⁽¹⁰⁾

و بیان سخن در این قضیه اینکه محل مقبره رسول خدا پس از رحلتش یا همچنان در ملکیت خود وی مانده و یا آنکه چنانکه برخی از ایشان ادعا کرده اند، به عایشه منتقل شده است. اگر حالت اول باشد پس یا بایستی پس از او به ارث رسیده باشد یا به صدقه رفته باشد و اگر ارث باشد برای ابوبکر و عمر حلال نیست که پس از پیامبر دستور به دفن خود در آن مکان دهند مگر آنکه وارثان را راضی کرده باشد و هیچ کسی را سراغ نداریم که با یکی از وارثان درباره خریدن این مکان سخن گفته باشد یا از ایشان خواسته باشد در برابر بهایی یا چیزی از آن دست بکشند. و اگر صدقه باشد که بایستی تمامی مسلمانان برای تصرف در آن رضایت می دادند و از ایشان خریداری می شد اگر که فروش مکانی با این حال جایز باشد. و اما اگر در زمان زندگی پیامبر انتقال به دیگری شده باشد، بایستی که علت انتقال آن و سند و حجت برای اینکار آشکار می گشته، چه آنکه سخن فاطمه سلام الله علیها،

منها في انتقال فدك إلي ملكها بقولها و لا شهادة من شهد لها.

و أمّا استدلال بعضهم بإضافة البيوت إليهنّ في قوله تعالي: (وَ قَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ ..) ⁽¹⁾فمن ضعيف ⁽²⁾الشبهة، إذ هي لا تقتضي الملك و إنّما تقتضي السكني، و العادة في استعمال هذه اللفظة فيما ذكرناه ظاهرة، قال اللّه تعالي: (لا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَ لا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ) ⁽³⁾و لم يرد تعالي إلّا حيث يسكنّ و ينزلن دون حيث يملكن بلا شبهة، و أيضا قوله تعالي: (لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ) ⁽⁴⁾متأخّر في الترتيب عن قوله: (وَ قَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ) ⁽⁵⁾، فلو كان هذا دالا علي ملكيّة الزوجات لكان ذلك دالا علي⁽⁶⁾كونها ملكه صلّي اللّه عليه و آله، و الجمع بين الآيتين بالانتقال لا يجديهم، لتأخّر النهي عن الدخول من غير إذن عن الآية الأخري في الترتيب، و الترتيب حجّة عند كلّهم أو جلّهم، مع أنّه ظاهر أنّ البيوت كانت في يده صلّي اللّه عليه و آله يتصرّف فيها كيف يشاء، و اختصاص كلّ من الزوجات بحجرة لا يدلّ ⁽⁷⁾علي كونها ملكا لها.

و أمّا اعتذارهم بأنّ عمر استأذن عائشة في ذلك، حيث رَوَي الْبُخَارِيُّ ⁽⁸⁾، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ فِي خَبَرٍ طَوِيلٍ يُشْمَلُ عَلَي قِصَّةِ قَتْلِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ لِابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ: انْطَلِقْ إِلَي عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ فَقُلْ: يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ السَّلَامَ، وَ لَا تَقُلْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، فَإِنِّي لَسْتُ الْيَوْمَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَمِيراً، وَ قُلْ: يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَنْ

درباره انتقال فدک به تملک او بواسطه قول او و نه حتی گواهی شهادت دهندگان به نفع او، مورد قبول (هم اینان) قبول نگرفت. و اما استدلال برخی مبنی بر نسبت دادن خانه ها به زنان پیامبر در آیه شریفه (وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ : و در خانه های خود قرار گیرید )⁽⁹⁾،

از شبهه های ضعیف است، چرا که آیه اقتضای تملک ندارد بلکه تنها معنی سکونت را در خود دارد و استعمال این لفظ در معنایی که گفتیم روشن است و خدایتعالی می فرماید: (لا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ وَ لا یَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ یَأْتِینَ بِفاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ : و آنها را از خانه هایشان بیرون نکنید و بیرون نروند مگر آنکه مرتکب خطای آشکاری شده باشند)⁽¹⁰⁾. و منظور خدای تعالی بی هیچ شبهه ای تنها جایی است که در آن ساکن و ماندگارند و نه جایی که مالک آنند و همچنین در این آیه شریفه که (لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلَّا أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ –: و به خانه های پیامبر وارد نشوید مگر آنکه به شما اجازه داده شود)⁽¹¹⁾که در ترتیب، پس از آیه شریفه (وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ –: و در خانه هایتان قرار گیرید)⁽¹²⁾

قرار دارد. واگر این دلالت بر مالکیت همسران پیامبر بر خانه ها داشته باشد، پس باید دلالت بر مالکیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیز دلالت داشته باشد و جمع میان این دو آیه با انتقال فایده ای به حال ایشان نخواهد داشت چرا که نهی از ورود بدون اذن، در ترتیب پس از آیه دیگر آمده و ترتیب نزد همه ایشان یا بیشتر آنان حجت است و با این وجود روشن است که خانه ها در دست رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بوده و هر طور می خواسته در آن تصرف داشته و اختصاص دادن هر حجره ای به یکی از همسران دلیلی بر اینکه ملک وی باشد، نیست. و اما این بهانه که عمر برای این کار از عایشه اجازه گرفته بوده و البخاری⁽¹³⁾

از عمرو بن میمون در خبری طولانی که شامل داستان قتل عمر نیز هست، روایت می کند: عمر به پسرش عبدالله گفت: به نزد عایشه ام المومنین برو و به او بگو که عمر سلام می رساند و نگو امیر المومنین، چرا که من امروز برای مومنین امیر نیستم و بگو عمر بن الخطاب اجازه می خواهد

يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ، ⁽¹⁾... فَسَلَّمَ وَ اسْتَأْذَنَ ثُمَّ دَخَلَ عَلَيْهَا فَوَجَدَهَا قَاعِدَةً تَبْكِي، فَقَالَ ⁽²⁾: يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ السَّلَامَ وَ يَسْتَأْذِنُ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ، ⁽³⁾فَقَالَتْ: كُنْتُ أُرِيدُهُ لِنَفْسِي وَ لَأُوثِرَنَّ بِهِ الْيَوْمَ عَلَي نَفْسِي، فَلَمَّا أَقْبَلَ قِيلَ هَذَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَدْ جَاءَ، قَالَ ⁽⁴⁾: ارْفَعُونِي، فَأَسْنَدَهُ رَجُلٌ إِلَيْهِ، فَقَالَ: مَا لَدَيْكَ؟. فَقَالَ: الَّذِي تُحِبُّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، أَذِنَتْ. قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ، مَا كَانَ شَيْ‌ءٌ ⁽⁵⁾أَهَمَّ إِلَيَّ مِنْ ذَلِكَ. قَالَ: فَإِذَا أَنَا قُبِضْتُ فَاحْمِلُونِي، ثُمَّ سَلِّمْ فَقُلْ ⁽⁶⁾يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَإِنْ أَذِنَتْ لِي فَأَدْخِلُونِي وَ إِنْ رَدَّتْنِي رُدُّونِي إِلَي مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ ... ⁽⁷⁾.

فهذا دليل واضح علي جهله أو تسويله و تمويهه علي العوام، لما قد عرفت من أنّه إن كان صدقة يشترك فيه المستحقّون كما يدلّ عليه الخبر الذي افتراه أبو بكر فتحريم التصرّف فيه ⁽⁸⁾بالدفن و نحوه واضح، و إن كان ميراثا فالتصرّف فيه قبل القسمة من دون استئذان جميع الورثة أيضا محرّم، و لا ينفع طلب الإذن من عائشة وحدها ⁽⁹⁾

و قد وجدنا نماذج فلتت من أقلام أعلامهم و برزت، و روايات خفيت عن نقّادهم بل كلمات صدرت من الصحابة في غفلة من درّة عمر و سيف البغي.

و في هذا المقام فقد جاء عن عروة أنّه قال: إنّ عمر بن الخطّاب أراد أن يكتب السنن فاستفتي أصحاب رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله في ذلك، فأشاروا عليه أن يكتبها! فطفق عمر يستخير اللّه فيها شهرا ثمّ أصبح يوما و قد عزم اللّه له، فقال: إنّي كنت أريد أن أكتب السنن و إنّي ذكرت قوما كانوا قبلكم كتبوا كتابا فأكبّوا عليه و تركوا كتاب اللّه ..!!. كما أوردها الدارميّ في سننه 1- 125، و الحاكم في مستدركه 1- 104- 106، و جاء في مختصر جامع العلم: 36 و 37 و غيرهم.

و ها هو الطبريّ يحكي عن عمر قوله- كما في شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد 3- 120- أربع مجلدات-: جرّدوا القرآن و لا تفسّروه!، و أقلّوا الرواية عن رسول اللّه و أنا شريككم. و قد قال ابن كثير في تاريخه: 8- 107: هذا معروف عن عمر، و إنّ عمر حبس ثلاثة: ابن مسعود و أبا الدرداء و أبا مسعود الأنصاري حتّي مات عمر. و قاله غير واحد كما في مجمع الزوائد 1- 149، و تذكرة الحفّاظ 1- 7.

و جاء في مستدرك الحاكم 1- 110: أنّ عمر بن الخطّاب قال لابن مسعود و لأبي الدرداء و لأبي ذرّ: ما هذا الحديث عن رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله، و أحسبه حبسهم بالمدينة حتّي أصيب.

و قد سبقه الأول- كما جاء في كنز العمّال 5- 237، و تذكرة الحفّاظ 1- 5، و البداية و النهاية و غيرها عن عائشة، قالت: جمع أبي الحديث عن رسول اللّه فكانت خمسمائة حديث! فبات يتقلّب، فقلت: يتقلّب لشكوي أو لشي‌ء بلغه؟، فلما أصبح قال: أي بنيّة! هلمّي بالأحاديث التي عندك، فجئته بها فأحرقها.

و سار الثاني علي منهاج الأول، فها هو ابن سعد في الطبقات الكبري 5- 188، و الخطيب البغداديّ في تقيّد العلم و غيرهما قالا: إنّ عمر خطب في خلافته فقال: لا يبقين أحد عنده كتابا إلّا أتاني به فأري فيه رأيي، فظنّوا أنّه يريد النظر فيها ليقوّمها علي أمر لا يكون فيه اختلاف، فأتوه بكتبهم فأحرقها بالنار!، بل هو بعث في الأمصار يأمرهم: من كان عنده شي‌ء فليمحه، كما جاء في جامع بيان العلم لابن عبد البرّ.

و علي كلّ، فإنّ السلطة الحاكمة و السياسة الوقتية السائدة اقتضت مصالحها محو السنّة و حرقها، و عدم التحدّث بها، و معاقبة من يقول بها و ينشرها، بل و حتّي من يعمل بها، و إحياء البدع و نشرها، و إعطاءها صبغة شرعيّة، و لذا كان الاجتهاد بالرأي و القياس و الاستحسان مسألة طبيعية في الأحقاب اللاحقة نتيجة فقد النصّ، و لذا تشبّثوا بالاقتداء بسنّة أبي بكر و من لحق به و شايعه كمعاوية و نغله و مروان بن الحكم و عبد الملك و ولده الوليد و سليمان ... و هكذا دواليك إلي أن جاء عمر بن عبد العزيز فطلب من أبي بكر الحزمي أن يكتب له ما كان من حديث رسول اللّه أو سنّته أو حديث عمر بن الخطّاب! كما صرّح بذلك مالك في الموطإ 1- 5 و غيره. و لا حول و لا قوّة إلّا باللّه.

أقول: هذه نماذج يسيرة جدّا عمّا هناك، و لم نستقص و ما كان من قصدنا الاستقصاء حول الدور البشع الذي واجه الخليفة به حديث الرسول (صلي الله عليه و آله) قصد بها أغراض سياسيّة وقتيّة للسدّ علي الأمّة أبواب المعرفة و حبسها في براثن الجاهليّة و حرمانها من ينبوع الوحي، و إلقائها في معترك الأهواء، و إبعادها من نمير صاحب الرسالة و أهل بيته سلام اللّه عليهم أجمعين و فضائلهم.

و هذه سيرة سار عليها قضت علي معالم الدين و ضربت صميم الإسلام و ...

مع أنّا نعلم: أنّ الكتاب أحوج إلي السنّة من السنّة إلي الكتاب- جامع بيان العلم 2- 191 و أنّ متشابهات القرآن لا ترفع إلّا بالسنّة، و هما لا يتفارقان حتّي يردا علي النبيّ الحوض ...

فحقّ لنا أن نعدّ- بعد كلّ هذا- أنّ هذا أهمّ مطاعن الرجل و أعظم مساويه.

و قولته لأبي هريرة و كعب الأحبار و غيرهما معروفة، أورد جملة منها في كنز العمّال 5- 239، و تاريخ ابن كثير 8- 106 و غيرهما.

و جاء في شرح النهج لابن أبي الحديد 1- 174: قيل لابن عبّاس لمّا أظهر قوله في العول بعد موت عمر- و لم يكن قبل يظهره-: هلّا قلت هذا و عمر حيّ؟!. قال: هبته.