پیام امام امیرالمومنین علیه السلام شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه جلد 7

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور:پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان.

مشخصات نشر:قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:15‌ج.

شابک:۴۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-964-533-037-6 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-533-113-7 ؛ ۸۰۰۰۰ ریال: ج.۱۲‌978-964-533-143-4 : ؛ ۸۰۰۰۰ریال: ج.۱۳‌978-964-533-160-1: ؛ ج.۱۴‌978-964-533-162-5 : ؛ ۱۴۰۰۰۰ ریال:ج.۱۵: 978-964-533-174-8

وضعیت فهرست نویسی:برون‌سپاری

یادداشت:فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم،۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ قبلی: دارالکتب‌الاسلامیه، ۱۳۷۵.

یادداشت:ج. ۱۰ ( چاپ اول : ۱۳۸۹ ).

یادداشت:ج.۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۱۲ (چاپ اول: ۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۳(چاپ اول:۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۵(چاپ اول:۱۳۹۱).

یادداشت:ج.۱۴ (چاپ اول: ۱۳۹۵) (فیپا) .

یادداشت:ناشر جلد نهم، دهم الی دوازدهم و چهاردهم و پانزدهم انتشارات امام علی‌بن‌ابیطالب (ع) میباشد .

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج ۸. خطبه ۲۰۱ -۲۴۱.- ج. ۱۰ . نامه‌های تاریخی امام علی ( ع ) ۳۲ - ۵۳.-ج.۱۱. نامه‌های تاریخی امام علی (ع) ۵۴-۷۹.- ج.۱۲. گفتار حکیمانه ۱ - ۱۲۰

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه‌ها

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۴۲۲/م۷پ۹ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۳۰۵۴۵۷

اشاره

پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

مکارم شیرازی

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

ادامۀ خطبه های امام امیر مؤمنان علیه السلام

خطبۀ 181: بعد ترس گروهی از سپاه کوفه از امام و پیوستن آنها به خوارج

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

⁽¹⁾ و قد أرسل رجلا من أصحابه،یعلم له علم أحوال قوم من جند الکوفة،قد همّوا باللّحاق بالخوارج،و کانوا علی خوف منه علیه السّلام،فلمّا عاد إلیه الرّجل قال له:«أ أمنوا فقطنوا ⁽²⁾،أم جبنوا فظعنوا ⁽³⁾؟»فقال الرّجل:بل ظعنوا یا أمیر المؤمنین.فقال علیه السّلام:

از سخنان امام علیه السّلام است امام علیه السّلام یکی از یاران خود را فرستاد تا از وضع گروهی از سپاه کوفه که تصمیم داشتند

به سبب ترس از او به گروه خوارج بپیوندند،اطّلاعی کسب کند.پس‌از بازگشت،امام علیه السّلام از او پرسید آیا احساس امنیت کردند و ماندند یا ترسیدند و کوچ کردند؟عرض کرد:ای امیر مؤمنان ترسیدند و کوچ کردند.در اینجا امام علیه السّلام سخن زیر را ایراد فرمود:

خطبه در یک نگاه

برای آگاهی از اشاراتی که در این گفتار امام علیه السّلام آمده لازم است شأن ورود آن را قبلا بدانیم.

ماجرا چنین بود که مردی به نام«خرّیت بن راشد»از قبیله«بنی ناجیه»بعد از ماجرای حکمین با سی نفر(و طبق روایت طبری سیصد نفر)از یارانش نزد امام علیه السّلام آمد و با جسارت خاصی به حضرت عرض کرد:«و اللّه یا علیّ لا أطیع أمرک و لا أصلّی خلفک و إنّی غدا مفارقک؛به خدا سوگند ای علی من فرمان تو را اطاعت نمی‌کنم و پشت سرت نماز نمی‌خوانم و فردا از تو جدا خواهم شد».

امام علیه السّلام به او فرمود:«ثکلتک أمّک إذا تعصی ربّک و تنکث عهدک و لا تضرّ إلاّ نفسک؛مادرت به عزایت بنشیند!با این کار معصیت خدا می‌کنی و پیمان خویش را می‌شکنی و تنها به خویشتن ضرر می‌زنی».بگو ببینم چرا این کار را می‌کنی؟عرض کرد:

برای اینکه افراد را به حکمیت درباره کتاب خدا پذیرفتی و در برابر حق ضعف نشان دادی،هنگامی که به پیروزی نزدیک بودی،به همین دلیل من از تو جدا می‌شوم.

فرمود:بیا تا من نکته‌هایی از کتاب خدا را به تو بیاموزم و درباره سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله با تو سخن بگویم و اموری از حق را برای تو بگشایم که من از آن آگاه‌ترم شاید آنچه را اکنون انکار می‌کنی بپذیری و از آنچه آگاه نیستی آگاه شوی.

او گفت:(اکنون آمادگی ندارم)من نزد تو خواهم آمد.فرمود:مراقب باش شیطان تو را فریب ندهد و جهل و نادانی تو را سبک‌سر نسازد.به خدا سوگند اگر به سخن من گوش فرا

دهی تو را به راه راست هدایت می‌کنم. ⁽¹⁾

این مرد سبک مغز تصمیم گرفت با قوم خود به خوارج بپیوندد و به سرنوشت شوم آنها گرفتار شود.و به دنبال همین ماجرا بود که امام علیه السّلام یکی از یاران خود را برای تحقیق حال به دنبال او فرستاد شاید از تصمیم زشت خود منصرف شده باشد؛ولی چیزی نگذشت که فرستاده امام علیه السّلام خبر آورد که او با یارانش کوفه را به سوی خوارج ترک کرده‌اند.

---

بعدا لهم «کَما بَعِدَتْ ثَمُودُ» !أما لو أشرعت الأسنّة إلیهم،و صبّت السّیوف علی هاماتهم،لقد ندموا علی ما کان منهم.إنّ الشّیطان الیوم قد استفلّهم،و هو غدا متبرّیء منهم،و متخلّ عنهم.فحسبهم بخروجهم من الهدی،و ارتکاسهم فی الضّلال و العمی،و صدّهم عن الحقّ،و جماحهم فی التّیه.

ترجمه

(این فراریان)از رحمت خدا به دور باشند همانگونه که قوم ثمود از رحمتش دور شدند،آگاه باشید آنها(افراد غافل و بی‌خبری هستند که)اگر نوک نیزه‌ها به سوی آنان متوجه شود و شمشیرها بر فرقشان ببارد از گذشته خود پشیمان خواهند شد(آری!) شیطان امروز از آنها درخواست تفرقه و جدایی کرده؛ولی فردای قیامت از آنها بیزاری می‌جوید و خود را کنار خواهد کشید.آنها را همین بس که از طریق هدایت خارج شدند و به گمراهی و کوری بازگشتند.راه حق را سدّ کردند و در وادی جهل و ضلالت گام نهادند.

شرح و تفسیر: سرنوشت خرده‌گیران لجوج

سرنوشت خرده‌گیران لجوج

همانگونه که در شأن ورود این کلام گذشت،سخن از گروه کوچک نادان و متعصّبی است که به امام علیه السّلام خرده می‌گرفتند که چرا به حکمیّت در برابر قرآن تن دادی؟!حال آنکه آنها و امثالشان بودند که برای پذیرش این امر در ماجرای صفین امام را تحت فشار قرار دادند و بدتر از آن اینکه به دنبال این اعتراض از امام علیه السّلام که کانون هدایت بود بریدند و

به خوارج،سرچشمه تعصّب و ضلالت پیوستند.

امام علیه السّلام در این سخن عوامل بدبختی و تیره‌روزی این گروه گمراه را تشریح می‌کند تا دیگران در این دام نیفتند،می‌فرماید:«از رحمت خدا به دور باشند همانگونه که قوم ثمود از رحمتش دور شدند»؛ (بعدا ⁽¹⁾لهم «کَما بَعِدَتْ ثَمُودُ» !) .

این تعبیر ممکن است اشاره به همان تعبیری باشد که در قرآن مجید درباره قوم ثمود آمده،می‌فرماید: «أَلا بُعْداً لِمَدْیَنَ کَما بَعِدَتْ ثَمُودُ» ⁽²⁾که نفرینی است برای قوم سرکش و بت‌پرست شعیب و نیز می‌تواند اشاره به جهات مشترکی باشد که بین این قوم گمراه و قوم شعیب و قوم صالح وجود داشت؛آنها مردم بسیار متکبّر و خودخواه و لجوجی بودند که داستانشان در قرآن مجید در سوره‌های متعدد از جمله سوره هود آمده است.

سپس می‌افزاید:«آگاه باشید آنها(افراد غافل و بی‌خبری هستند که)اگر نوک نیزه‌ها به سوی آنان متوجه شود و شمشیرها بر فرقشان ببارد از گذشته خود پشیمان خواهند شد(آری!)شیطان امروز از آنها درخواست تفرقه و جدایی کرده،ولی فردای قیامت از آنها بیزاری می‌جوید و خود را کنار خواهد کشید»؛ (أما لو أشرعت ⁽³⁾الأسنّة إلیهم،و صبّت السّیوف علی هاماتهم ⁽⁴⁾،لقد ندموا علی ما کان منهم.إنّ الشّیطان الیوم قد استفلّهم ⁽⁵⁾،و هو غدا متبرّیء منهم،و متخلّ عنهم) .

این سخن در حقیقت اشاره به همان چیزی است که در قرآن مجید بارها درباره طاغیان غافل آمده است که وقتی سوار کشتی می‌شوند و میان امواج خروشان دریا گرفتار

می‌گردند پرده‌های غفلتشان کنار می‌رود و به خدا متوجّه می‌شوند ولی هنگامی که به ساحل نجات می‌رسند باز در همان خواب غفلت فرومی‌روند. ⁽¹⁾

نیز اشاره به چیزی است که قرآن کرارا بیان فرموده که در روز قیامت شیطان ⁽²⁾و پیشوایان گمراه ⁽³⁾از پیروان خود بیزاری می‌جویند.

و در ادامه این سخن می‌فرماید:«آنها را همین بس که از طریق هدایت خارج شدند و به گمراهی و کوری بازگشتند.راه حق را سدّ کردند و در وادی جهل و ضلالت گام نهادند» (فحسبهم بخروجهم من الهدی،و ارتکاسهم ⁽⁴⁾فی الضّلال و العمی،و صدّهم عن الحقّ،و جماحهم ⁽⁵⁾فی التّیه) .

اشاره به اینکه نتیجه آن لجاجت و خیره‌سری سرگردانی در وادی ضلالت و دور شدن از مسیر هدایت است و این عاقبت شومی است که هرانسان لجوج و خیره‌سر و جاهل و بی‌خبر برای خود فراهم می‌سازد.

قابل توجه است که از این کلام و از مقدّمه تاریخی که برای آن ذکر شد به خوبی استفاده می‌شود که امام حتّی نسبت به افراد لجوج و متعصّب و بدزبان نیز مهربان بود و تا می‌توانست در اصلاح آنان می‌کوشید و هرگاه مواعظ سودمند،مؤثّر واقع نمی‌شد آن‌ها را با سخنانی کمی خشن‌تر سرزنش می‌کرد و سرانجام کارشان را در دنیا و آخرت به آنان نشان می‌داد شاید به راه حق بازگردند.

---

خطبۀ 182: آماده ساختن مردم برای جهاد با معاویه و غارتگران شام

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

⁽¹⁾ روی عن نوف البکّالی قال:خطبنا بهذه الخطبة أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام بالکوفة و هو قائم علی حجارة،نصبها له جعدة ⁽²⁾بن هبیرة المخزومی،و علیه مدرعة ⁽³⁾من صوف و حمائل سیفه لیف،و فی رجلیه نعلان من لیف،و کأن جبینه ثفنة ⁽⁴⁾بعیر.فقال علیه السّلام:

از خطبه‌های امام علیه السّلام است

از«نوف بکّالی»نقل شده که امیر مؤمنان علی علیه السّلام در کوفه روی قطعه‌ای سنگ،که «جعدة بن هبیره مخزومی»نصب کرده بود ایستاد درحالی‌که پیراهنی خشن از پشم بر تن داشت و شمشیرش را با بندی از لیف خرما حمایل کرده بود و در پاهایش کفشی از لیف خرما بود و پیشانی‌اش از اثر سجده،پینه بسته بود،و این خطبه را ایراد کرد.

خطبه در یک نگاه

از پایان این خطبه استفاده می‌شود که امام علیه السّلام آن را یک هفته قبل از شهادتش ایراد فرموده و هدفش از ایراد آن آماده ساختن مردم برای جهاد با معاویه و غارتگران شام بوده مردم دعوتش را اجابت کردند و هزاران هزار نفر برای جهاد با ستمگران آماده شدند؛ولی افسوس...

امام علیه السّلام در این خطبه برای آماده ساختن روح و جان مردم جهت مبارزه با دشمنان ستمگر به بیان چند نکته مهم می‌پردازد.در بخش اوّل و دوم و سوم این خطبه سخن از حمد و سپاس خداوند به میان آمده و همچنین،صفات جمال و جلال او،سپس یگانگی ذات مقدّس و علم بی‌پایان خدا به همه ذرّات وجود بیان شده و به اینکه ذات و وصف او برتر از آن است که در فکر و اندیشه ما بگنجد و حتّی ملائکه مقرّبین نیز قادر بر این امر نیستند اشاره شده است.

حضرت در بخش چهارم تقوا و پاکدامنی و زهد در دنیا را وصف می‌کند و نمونه‌هایی از زندگی پیامبران بزرگ پیشین را مانند حضرت سلیمان بیان می‌دارد که با آن همه امکانات،زهد در دنیا را فراموش نکردند.

در بخش پنجم سرنوشت شوم گردنکشان جهان؛مانند فراعنه و عمالقه و اصحاب الرّس بیان شده که پیامبران الهی را کشتند و برای خاموش کردن نور خداوند تلاش کردند اما چیزی نگذشت که فرمان مرگ آنها صادر شد و از صفحه روزگار محو شدند.

در بخش ششم اشاره سربسته‌ای به ظهور حضرت مهدی علیه السّلام و تشکیل حکومت عدل الهی در سراسر جهان و بخشی از صفات و فضایل او می‌کند.

در بخش هفتم باز هم به موعظه و نصیحت مردم می‌پردازد و از بی‌وفایی و بی‌اعتباری دنیا سخن می‌گوید و از شهیدان صفّین که به فیض عظیم شهادت رسیدند یاد می‌کند و از عده‌ای از آنان،همچون عمار یاسر،ابن تیّهان و خزیمه ذو الشهادتین نام می‌برد و در فراغ آنها سخت می‌گرید و آنها را این‌گونه می‌ستاید که گروهی فرمان‌بردار بودند،سنّت پیامبر را زنده کردند و بدعت را میراندند و همواره آماده جهاد بودند.

در هشتمین بخش با صدای رسا فرمان جهاد را صادر می‌کند و از همگان به شرکت در این میدان دعوت می‌فرماید.

---

بخش اوّل

اشاره

الحمد للّه الّذی إلیه مصائر الخلق،و عواقب الأمر.نحمده علی عظیم إحسانه،و نیّر برهانه،و نوامی فضله و امتنانه،حمدا یکون لحقّه قضاء،و لشکره أداء،و إلی ثوابه مقرّبا،و لحسن مزیده موجبا.و نستعین به استعانة راج لفضله،مؤمّل لنفعه،واثق بدفعه،معترف له بالطّول،مذعن له بالعمل و القول.و نؤمن به إیمان من رجاه موقنا،و أناب إلیه مؤمنا،و خنع له مذعنا،و أخلص له موحّدا،و عظّمه ممجّدا،و لاذ به راغبا مجتهدا.

ترجمه

حمد و سپاس مخصوص خداوندی است که سرانجام مخلوقات و عواقب امور به او منتهی می‌گردد.او را بر احسان عظیم و برهان روشن و فضل و نعمت فزاینده‌اش سپاس می‌گوییم؛سپاسی که آنچه را شایسته حق اوست ادا کند و آنچه درخور شکر اوست انجام دهد و ما را به ثوابش نزدیک سازد و موجب فزونی نعمتش گردد.و از او استعانت می‌جوییم استعانت کسی که به فضل پروردگار امیدوار است و به سودش آرزومند و به دفع زیان‌ها مطمئن و به نعمتش معترف و کردار و رفتار به او اذعان دارد.به او ایمان داریم،ایمان کسی که با یقین کامل به او امیدوار است و با اعتقاد خالص به او توجه دارد، ایمان کسی که در برابر او خاضع و با خلوص نیّت به توحید او عقیده‌مند است.با تمجید فراوان به بزرگداشت او می‌پردازد و با رغبت و کوشش به او پناهنده می‌شود.

شرح و تفسیر: آنچه شایسته شکر اوست

آنچه شایسته شکر اوست

پیش از شروع در تفسیر خطبه لازم است اشاره‌ای به شخصیت«نوف بکالی»که راوی

اصلی این خطبه است داشته باشیم.در اینکه او از دوستان علی علیه السّلام و به قولی دربان آن حضرت بود گفت‌وگویی نیست.بعضی معتقدند که از طایفه حمیر در یمن بوده و بعضی او را از طایفه همدان می‌دانند و در ضبط نام او نیز گفت‌وگوست:بعضی بکّال(بر وزن فعّال)و بعضی بکال(بر وزن کتاب)و بعضی بکال(بر وزن طواف)خوانده‌اند.به‌هرحال او مردی پاکدل،باایمان و وفادار بود.

*** امام علیه السّلام در این بخش از خطبه برای آماده ساختن دلهای مخاطبان و زدودن زنگار غفلت از آنان،نخست به سراغ حمد و شکر پروردگار می‌رود و بعد از ذات مقدّسش استعانت می‌جوید و سپس ایمان قاطع خود را به او ابراز می‌دارد.

در قسمت حمد و سپاس می‌فرماید:«حمد و سپاس مخصوص خداوندی است که سرانجام مخلوقات و عواقب امور به او منتهی می‌گردد»؛ (الحمد للّه الّذی إلیه مصائر ⁽¹⁾الخلق،و عواقب الأمر) .

آری آغاز خلقت از اوست و عاقبت هم از آن اوست،همه موجودات این جهان از فیض وجود او سرچشمه گرفته و سرانجام به سوی او بازمی‌گردند،که این اشاره‌ای است به مسئله معاد و رستاخیز.

در این جمله سخن از مبدئی بود که او را سپاس می‌گوییم؛ولی این حمد و سپاس برای چیست؟می‌فرماید:«او را بر احسان عظیم و برهان روشن و فضل و نعمت فزاینده‌اش سپاس می‌گوییم»؛ (نحمده علی عظیم إحسانه،و نیّر برهانه،و نوامی ⁽²⁾فضله و امتنانه) .

تعبیر به «عظیم إحسان» ممکن است اشاره به نعمت ایمان و عقیده خالصانه به پروردگار باشد(به قرینه «نیّر برهانه» که اشاره به دلایل آشکار است)و ممکن است اشاره

به نعمت حیات و آفرینش باشد که بزرگترین نعمت خداست؛ولی تفسیر اول مناسب است.

جمله «و نوامی فضله و امتنانه» اشاره به تکامل انسان در جنبه‌های مادی و معنوی است که از نعمتهای فزاینده خدا سرچشمه می‌گیرد.

آن‌گاه به بیان کیفیت این حمد و سپاس پرداخته،می‌فرماید:«سپاسی که آنچه شایسته حق اوست انجام دهد و آنچه درخور شکر اوست ادا کند و به ثوابش نزدیک سازد.و موجب افزونی نعمتش گردد»؛ (حمدا یکون لحقّه قضاء،و لشکره أداء،و إلی ثوابه مقرّبا،و لحسن مزیده موجبا) .

بدیهی است هیچ‌کس نمی‌تواند حق شکر و سپاس خدا را ادا کند،حتی همه انبیا و اولیا و فرشتگان مقرّب از این کار عاجزند،بنابراین منظور ادای همان چیزی است که در توان آدمی است که موجب پاداش الهی و مزید نعمت او می‌شود.

به این ترتیب امام علیه السّلام در این چند جمله حساب شده از یک طرف اشاره به صفات خداوند بخشنده نعمت می‌کند و از طرف دیگر اشاره‌ای به اصول نعمتهای گوناگون او و از سوی سوم کیفیت حمد و شکر را بیان می‌فرماید،و مجموعه کاملی در این زمینه ارائه می‌دهد.

بعد از حمد-همانگونه که در سوره«حمد»نیز شبیه آن آمده-به سراغ استعانت جستن از پروردگار می‌رود و می‌فرماید:«و از او استعانت می‌جوییم،استعانت کسی که به فضل پروردگار امیدوار است و به سودش آرزومند و به دفع زیانها مطمئن و به نعمتش معترف و باکردار و گفتار به او اذعان دارد»؛ (و نستعین به استعانة راج لفضله،مؤمّل لنفعه،واثق بدفعه،معترف له بالطّول ⁽¹⁾،مذعن ⁽²⁾له بالعمل و القول) .

این تعبیرات پنج‌گانه اشاره به مطالب مختلفی دارد؛نخست سخن از امید به فضل خداوند در امور معنوی است!سپس امیدواری در منافع مادی،و در مرحله سوم اطمینان به دفع آفات و مضرات از بندگان و در مرحله چهارم در مقام اعتراف به نعمتها برآمدن و بالاخره در مرحله پنجم با قول و عمل حق شکر او را ادا کردن.

امام علیه السّلام بعد از بیان حمد شایسته پروردگار و استعانت جستن کامل از ذرات پاک او به سراغ ابراز ایمان به ذات مقدس پروردگار می‌رود،ایمانی که همه امتیازات در آن جمع است و می‌فرماید:«به او ایمان داریم ایمان کسی که با یقین کامل به او امیدوار است و با اعتقاد خالص به او متوجه شده،ایمان کسی که در برابر او خاضع و با خلوص نیّت به توحید او عقیده‌مند است.با تمجید فراوان به بزرگداشت او می‌پردازد و با رغبت و کوشش به او پناهنده می‌شود»؛ (و نؤمن به إیمان من رجاه موقنا،و أناب إلیه مؤمنا،و خنع ⁽¹⁾له مذعنا،و أخلص له موحّدا،و عظّمه ممجّدا،و لاذ به راغبا مجتهدا) .

بدیهی است ایمانی که واجد این صفات و دارای این آثار باشد برترین ایمان و محکمترین عقیده است و چنین ایمانی جز با پاکسازی صفحه دل از زنگار گناه و پرهیز از هواپرستی و تلاش و کوشش در طریق خودسازی و التجاء به درگاه پروردگار حاصل نمی‌شود.

ممکن است این سؤال برای خوانندگان عزیز پیش آید که چرا امام علیه السّلام نخست از حمد و سپاس الهی و سپس استعانت به ذات پاک او سخن می‌گوید و در پایان به سراغ ایمان می‌رود،درحالی‌که ایمان انگیزه حمد و استعانت است؟

پاسخ سؤال این است؛ایمانی که امام علیه السّلام در اینجا از آن سخن می‌گوید ایمان کاملی است که همه جهات کمال در آن جمع است و این بعد از حمد و ثنای الهی و استعانت به ذات پاک او حاصل می‌شود.آنچه قبلا برای حمد و استعانت لازم است مراحل ابتدایی ایمان است.

بخش دوم

اشاره

لم یولد سبحانه فیکون فی العزّ مشارکا،و لم یلد فیکون موروثا هالکا.

و لم یتقدّمه وقت و لا زمان،و لم یتعاوره زیادة و لا نقصان،بل ظهر للعقول بما أرانا من علامات التّدبیر المتقن،و القضاء المبرم.فمن شواهد خلقه خلق السّماوات موطّدات بلا عمد،قائمات بلا سند.دعاهنّ فأجبن طائعات مذعنات،غیر متلکّئات و لا مبطئات؛و لو لا إقرارهنّ له بالرّبوبیّة و إذعانهنّ بالطّواعیة،لما جعلهنّ موضعا لعرشه،و لا مسکنا لملائکته،و لا مصعدا للکلم الطّیّب و العمل الصّالح من خلقه.

ترجمه

او از کسی متولد نشده تا همتایی در عزّت و قدرت داشته باشد و فرزندی به دنیا نیاورده تا پس از وفاتش وارث او گردد.وقت و زمانی پیش از او نبوده و زیادی و نقصانی بر او عارض نشده است؛بلکه به سبب نشانه‌های تدبیر متقن و نظام محکمی که به ما ارائه داده عظمتش پیش چشم عقلها آشکار شده است.از شواهد خلقت(حکیمانه و)با عظمت او آفرینش آسمانهای پابرجایی است که بدون ستون و تکیه‌گاهی برپاست.

خداوند آنها را به قبول فرمان خویش دعوت کرد و آنها با اطاعت و اذعان در برابر او بدون درنگ و سستی دعوتش را پذیرفتند و اگر اقرار آنها به ربوبیت خداوند و اذعانشان به اطاعت او نبود هرگز آنجا را محلّ عرش خود و مسکن فرشتگان(مقرّب)و محل بالا رفتن سخنان پاک و اعمال صالح بندگانش قرار نمی‌داد.

شرح و تفسیر: این آسمان باعظمت نشانه‌ای از اوست

این آسمان باعظمت نشانه‌ای از اوست

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه-در ادامه شرح اوصاف خداوند که در آغاز خطبه آمده بود-چنین می‌فرماید:«او از کسی متولد نشده تا همتایی در عزّت و قدرت داشته باشد و فرزندی به دنیا نیاورده تا پس از وفاتش وارث او گردد.وقت و زمانی پیش از او نبوده و زیادی و نقصانی بر او عارض نشده است»؛ (لم یولد سبحانه فیکون فی العزّ مشارکا،و لم یلد فیکون موروثا هالکا.و لم یتقدّمه وقت و لا زمان،و لم یتعاوره ⁽¹⁾زیادة و لا نقصان) .

از جمله قوانینی که بر جهان ماده و ممکنات حاکم است این است که هرگروهی قدم به عرصه حیات می‌گذارد بعد از مدتی جای خود را به گروه جدیدی می‌سپارد.فرزندان صفات پدران را به ارث می‌برند و آنها نیز آن صفات را برای فرزندانشان به ارث می‌گذارند و چون که ذات پاک پروردگار ازلی و ابدی است،نه از کسی تولد یافته تا همتایی داشته باشد و نه کسی از وی متولد شده تا وارث او گردد.

جمله «و لم یتقدّمه...» اشاره به این است که او مافوق زمان است،زیرا زمان نتیجه حرکت موجودات از نقصان به کمال و از کمال به نقصان است و چون وجود مقدس او عین کمال مطلق است و زیادی و نقصان در او راه ندارد وقت و زمانی نیز برای او تصور نمی‌شود. ⁽²⁾

چون نفی شبیه و همتا،وقت و زمان و زیاده و نقصان از ذات پاک او ممکن است این توهّم را به وجود آورد که نتیجه آن تعطیل معرفة اللّه است و به بیان دیگر راهی به سوی شناخت او وجود ندارد بلافاصله می‌فرماید:«بلکه به سبب نشانه‌های تدبیر متقن و نظام محکمی که به ما ارائه داده عظمتش نزد چشم عقلها آشکار شده است»؛ (بل ظهر للعقول بما أرانا من علامات التّدبیر المتقن،و القضاء المبرم) .

اشاره به این که گرچه کنه ذات خداوند از دسترس عقول بشر خارج است؛ولی اثبات اصل وجود او از طریق مطالعه در نظام آفرینش و تدبیر بسیار حکیمانه‌ای که بر آن حاکم است کاملا ممکن است.این همان چیزی است که در روایات دیگر اسلامی نیز به آن اشاره شده که درباره کنه ذات خدا نیندیشید،بلکه درباره آثار قدرت و عظمت و علم او در جهان اندیشه کنید و این همان چیزی است که قرآن مجید پایه خداشناسی را بر آن قرار داده و صاحبان اندیشه و«اولو الالباب»را به تفکر در آن در همه حال دعوت می‌کند و می‌فرماید: «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ لَآیاتٍ لِأُولِی الْأَلْبابِ اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَکَ فَقِنا عَذابَ النّارِ» ⁽¹⁾

سپس امام علیه السّلام انگشت روی مصداق‌هایی از این بیان کلی و عام می‌گذارد و می‌فرماید:

«از شواهد خلقت(حکیمانه و)باعظمت او آفرینش آسمانهای ثابت و پابرجایی است که بدون ستون و تکیه‌گاهی برپاست»؛ (فمن شواهد خلقه خلق السّماوات موطّدات ⁽²⁾بلا عمد ⁽³⁾،قائمات بلا سند ⁽⁴⁾) .

آن‌گاه به این حقیقت اشاره می‌فرماید:«خداوند آسمانها را به قبول فرمان خویش

دعوت کرد و آنها با اطاعت و اذعان در برابر او بدون درنگ و سستی دعوتش را پذیرفتند»؛ (دعاهنّ فأجبن طائعات مذعنات،غیر متلکّئات ⁽¹⁾و لا مبطئات) .

در اینکه منظور از اطاعت آسمانها نسبت به اوامر الهی و اقرار آنها به ربوبیّت پروردگار چیست؟دو نظر وجود دارد؛بعضی گفته‌اند:مراد اقرار و اطاعت به زبان حال است؛یعنی خداوند آنها را چنان آفریده که از نظر نظام علّت و معلول و قوانین آفرینش همه در برابر آن تسلیم هستند بی‌آنکه از خود علم و آگاهی و اراده‌ای داشته باشند،زیرا موجودات بی‌جان و جامدند.

برخی دیگر گفته‌اند:تعبیرات فوق دلالت می‌کند که همه جهان هستی-از انسان و حیوان گرفته تا جمادات و همه کرات آسمانی-دارای عقل و شعورند و با اراده خود به ربوبیّت پروردگار اقرار و اذعان به اطاعت او دارند.

البته هرکدام از این دو تفسیر درست باشد تفاوتی در آنچه امام علیه السّلام در صدد بیان آن بوده است ندارد،زیرا هدف بیان عظمت آفرینش و تسلیم بودن عالم هستی در برابر فرمان اوست.

در ادامه این سخن می‌فرماید:«اگر این اقرار آنها به ربوبیت خداوند و اذعانشان به اطاعت او نبود هرگز آنجا را محل عرش خود،و مسکن فرشتگان(مقرّب)و محل بالا رفتن سخنان پاک و اعمال صالح بندگانش قرار نمی‌داد»؛ (و لو لا إقرارهنّ له بالرّبوبیّة و إذعانهنّ بالطّواعیة ⁽²⁾،لما جعلهنّ موضعا لعرشه،و لا مسکنا لملائکته،و لا مصعدا ⁽³⁾للکلم الطّیّب و العمل الصّالح من خلقه) .

در این عبارت امام علیه السّلام می‌فرماید:مطیع بودن آسمان‌ها در برابر فرمان خدا سبب شده است که سه امتیاز به آنها داده شود:نخست اینکه محل عرش خدا باشد.دیگر این

که مسکن فرشتگان گردد و سوم اینکه محل صعود گفتار و اعمال صالحه بندگان شود؛به این معنا که حافظان اعمال و کاتبان افعال،آنها را در نامه‌های عمل می‌نویسند و آنچه را شایسته و لایق قرب الهی است به آسمانها می‌برند.

بدیهی است خداوند محلّی را برای این امور برمی‌گزیند که در سیطره حاکمیّت اوست و به تعبیر دیگر چون آسمانها همگی در سیطره او قرار دارند آنها را جایگاه این امور قرار داده است.

تعبیر به ملائکه در جمله بالا اشاره به فرشتگان مقرّب است،وگرنه طبق روایات فرشتگان الهی در همه جای عالم در زمین و هرگوشه‌ای از آسمان حضور دارند.

در اینکه حقیقت عرش چیست،به خواست خدا در ادامه همین خطبه خواهد آمد.

---

بخش سوم

اشاره

جعل نجومها أعلاما یستدلّ بها الحیران فی مختلف فجاج الأقطار.لم یمنع ضوء نورها ادلهمام سجف اللّیل المظلم،و لا استطاعت جلابیب سواد الحنادس أن تردّ ما شاع فی السّماوات من تلألؤ نور القمر.فسبحان من لا یخفی علیه سواد غسق داج،و لا لیل ساج،فی بقاع الأرضین المتطأطئات،و لا فی یفاع السّفع المتجاورات؛و ما یتجلجل به الرّعد فی أفق السّماء،و ما تلاشت عنه بروق الغمام،و ما تسقط من ورقة تزیلها عن مسقطها عواصف الأنواء و انهطال السّماء!و یعلم مسقط القطرة و مقرّها، و مسحب الذّرّة و مجرّها،و ما یکفی البعوضة من قوتها،و ما تحمل الأنثی فی بطنها.

ترجمه

خداوند ستارگان آسمان را نشانه‌هایی قرار داد تا انسانهای سرگردان را در شب تاریک در نقاط مختلف رهنمون گردد.نه پرده‌های تاریک شبهای ظلمانی مانع نورافشانی ستارگان می‌شود و نه چادر سیاه و تاریک آن می‌تواند از تلألؤ نور ماه در پهنه آسمانها جلوگیری کند،منزه است خداوندی که ظلمت شبهای تار و خاموش در نقاط پست زمین و در قله‌های کوتاه و بلند کوهها که در کنار یکدیگر قرار دارند بر او مخفی نیست.و نه آنچه را که غرّش رعد در کرانه‌های آسمان به وجود می‌آورد و آنچه برقهای ابر آن را پراکنده می‌سازد و همچنین آنچه را تندبادها از برگهای درختان فرومی‌ریزد یا دانه‌های باران آنها را از شاخه‌ها جدا می‌سازد و نیز از محل سقوط و قرارگاه قطرات باران و جایگاه کشش

دانه‌ها به وسیله مورچگان و حرکات آنها(بر روی زمین)و غذایی که پشه را کفایت می‌کند و آنچه انسان یا حیوانات ماده در رحم دارند،از همه اینها آگاه است.

شرح و تفسیر: احاطه علمی او به همه‌چیز

احاطه علمی او به همه‌چیز

امام علیه السّلام در ادامه بیان آثار عظمت خداوند در پهنه آسمانها شگفتی‌های دیگر عالم بالا را بازمی‌گوید و از ستارگان و ماه سخن می‌گوید.به گفته ابن ابی الحدید این بخش از کلام امام علیه السّلام از فصیح‌ترین کلمات و زیباترین عبارات تشکیل شده که توحید و تمجید خدا را به عالی‌ترین وجه بیان می‌دارد،می‌فرماید:«خداوند ستارگان آسمان را نشانه‌هایی قرار داد تا انسانهای سرگردان را در شب تاریک در نقاط مختلف رهنمون گردد»؛ (جعل نجومها أعلاما یستدلّ بها الحیران فی مختلف فجاج ⁽¹⁾الأقطار ⁽²⁾) .

این سخن اشاره به چیزی است که در قرآن مجید کرارا درباره ستارگان ذکر شده است:« «وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ» به‌وسیله ستارگان مردم هدایت می‌شوند». ⁽³⁾و در جای دیگر می‌فرماید:« «وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِی ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ» او کسی است که ستارگان را برای شما قرار داد تا به وسیله آنها در ظلمتهای صحرا و دریا هدایت شوید». ⁽⁴⁾

می‌دانیم که ستارگان ثابت که اکثریت نزدیک به اتفاق ستارگان آسمان را تشکیل می‌دهند همواره از نقاط معینی طلوع و در نقاط معینی غروب می‌کنند و جایگاه آنها در آسمان می‌تواند شمال و جنوب و شرق و غرب را تعیین کند و در سفرهای طولانی در

شبهای تاریک در دریا و صحرا،بهترین راهنماست.

سپس به نکته بدیع دیگری اشاره کرده،می‌افزاید:«نه پرده‌های تاریک شبهای ظلمانی مانع نورافشانی ستارگان می‌شود و نه چادر سیاه و تاریک شبها می‌تواند از تلألؤ نور ماه در پهنه آسمانها جلوگیری کند»؛ (لم یمنع ضوء نورها ادلهمام ⁽¹⁾سجف ⁽²⁾اللّیل المظلم،و لا استطاعت جلابیب ⁽³⁾سواد الحنادس ⁽⁴⁾أن تردّ ما شاع فی السّماوات من تلألؤ نور القمر) .

در حقیقت امام علیه السّلام در اینجا به این نکته ظریف اشاره می‌فرماید که خداوند از یکسو تاریکی شب را نعمتی بزرگ جهت آسایش و آرامش موجودات آفریده است و از سوی دیگر گروه ستارگان را برای راهیابی در دریا و صحرا قرار داده و ماه را چراغ روشنی‌بخش؛ ولی این دو منبع نور آن‌گونه هستند که در عین کارآیی،ظلمت شب و فلسفه آن را نابود نمی‌کنند و جمع میان این نور و ظلمت با دو هدف مختلف نمونه‌ای از قدرت بی‌پایان خداوند است.

آن‌گاه امام بعد از بیان نشانه‌های عظمت و قدرت خداوند در جهان آفرینش به بیان گسترش علم او به تمام موجودات در زمین و آسمان و در تمام حالات،شرح جالبی بیان می‌فرماید و با اشاره به بیش از ده مورد از آنها گستردگی علم خدا را کاملا مجسّم می‌سازد و می‌فرماید:«منزه است خداوندی که ظلمت شبهای تار و خاموش در نقاط پست زمین و در قله‌های کوتاه و بلند کوه‌ها که در کنار یکدیگر قرار دارند بر او مخفی نیست.و نه آنچه را غرّش رعد در کرانه‌های آسمان به وجود می‌آورد و آنچه برق‌های ابر آن را پراکنده می‌سازد و همچنین آنچه را تندبادها از برگهای درختان فرومی‌ریزد یا دانه‌های باران

آن‌ها را از شاخه‌ها جدا می‌سازد و نیز از محل سقوط و قرارگاه قطرات باران و جایگاه کشش دانه‌ها به وسیله مورچگان و حرکات آنها(بر روی زمین)و غذایی که پشه را کفایت می‌کند و آنچه را که انسان یا حیوانات ماده در رحم دارند،از همه اینها آگاه است»؛ (فسبحان من لا یخفی علیه سواد غسق ⁽¹⁾داج ⁽²⁾،و لا لیل ساج ⁽³⁾،فی بقاع الأرضین المتطأطئات ⁽⁴⁾،و لا فی یفاع ⁽⁵⁾السّفع ⁽⁶⁾المتجاورات؛و ما یتجلجل ⁽⁷⁾به الرّعد فی أفق السّماء،و ما تلاشت ⁽⁸⁾عنه بروق الغمام،و ما تسقط من ورقة تزیلها عن مسقطها عواصف ⁽⁹⁾الأنواء ⁽¹⁰⁾و انهطال ⁽¹¹⁾السّماء!و یعلم مسقط القطرة و مقرّها،و مسحب ⁽¹²⁾الذّرّة و مجرّها ⁽¹³⁾،و ما یکفی البعوضة من قوتها،و ما تحمل الأنثی فی بطنها) .

به راستی دقّت در آنچه امام در بالا درباره علم و آگاهی خداوند نسبت به همه

موجودات،زمین و آسمان بیان فرموده که چگونه عظیم‌ترین اشیا و کوچک‌ترین موجودات و پوشیده‌ترین مخلوقات(مانند جنینی که در میان پرده‌های سه‌گانه رحم از همه دیدگان پنهان است)انسان را عمیقا در این فکر فرومی‌برد که آیا ممکن است گفتار و کردار ما و حتّی اندیشه‌ها و نیّات ما از چنین خداوندی پنهان باشد و چیزی از اعمال ما بر او مخفی بماند؟این یکی از مهم‌ترین آثار تربیتی ایمان به علم وسیع خداوند به همه اشیاست.

جالب اینکه امام هنگامی که از تاریکی شب یا آرامش آن سخن می‌گوید،اثرات مختلف آن را در مناطق گوناگون زمین از قلّه کوههای بلند گرفته تا فراز تپّه‌ها نیز بیان می‌کند و هنگامی که از ریزش برگها سخن می‌گوید،از اسباب مختلف این ریزش،طوفانها و بارانها نیز بحث می‌کند و آنگاه که از نزول قطرات باران دم می‌زند،از قرارگاه آنها در اعماق زمین که مخزن پربرکتی برای ذخیره آبها هستند نیز سخن می‌گوید و هنگامی که از غذای یک مگس نام می‌برد،به مقدار آن نیز اشاره می‌کند و اینهاست که این خطبه را در ردیف یکی از فصیح‌ترین و بلیغ‌ترین خطبه‌های نهج البلاغه درآورده است؛فصاحت و بلاغتی در سرحدّ اعجاز.

ناگفته پیداست که بسیاری از این تعبیرات ریشه در آیات قرآنی دارد؛آنجا که خداوند به علم و آگاهی خود نسبت به همه موجودات اشاره می‌کند و می‌فرماید:« «اللّهُ یَعْلَمُ ما تَحْمِلُ کُلُّ أُنْثی وَ ما تَغِیضُ الْأَرْحامُ وَ ما تَزْدادُ وَ کُلُّ شَیْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ» خدا از جنین‌هایی که هر(انسان یا حیوان)ماده‌ای حمل می‌کند،آگاه است و نیز از آنچه رحمها کم می‌کنند(و پیش از موعد مقرّر می‌زایند)و هم از آنچه افزون می‌کنند(و بعد از موقع می‌زایند)و هرچیز نزد او مقدار معیّنی دارد». ⁽¹⁾

و در جای دیگر می‌فرماید:« «إِنَّ اللّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ» آگاهی از زمان قیام قیامت،مخصوص خداست و اوست که باران را نازل

می‌کند(و از قدر و اندازه آن باخبر است)و آنچه را که در رحم‌ها(ی مادران)است، می‌داند». ⁽¹⁾

---

نکته: انواء چیست؟

انواء چیست؟

در این بخش از خطبه بالا اشاره‌ای به تندبادهای«انواء»شده بود و شایسته است شرح کافی در این باره داده شود.

«انواء»جمع«نوء»بر وزن نوع در لغت به معنای طلوع یا غروب ستارگان است؛ولی غالبا آن را به معنای طلوع ستاره ذکر کرده‌اند،هرچند بعضی غروب را نیز به آن افزوده و آن را از لغات اضداد دانسته‌اند.

یکی از اعتقادات عرب این بود که ماه در طول گردش خود در سال 28 منزل را طی می‌کند و هرمنزلی 13 روز به طول می‌انجامد و آغاز هرمنزل با طلوع ستاره‌ای در مشرق و غروب ستاره‌ای در مغرب همراه است و معتقد بودند همراه با آغاز هرمنزلی دگرگونی در هوا پیدا می‌شود و بارانی می‌بارد یا طوفانی می‌ورزد،ازاین‌رو می‌گفتند:«مطرنا بنوء فلان»یعنی این باران مربوط به طلوع یا غروب فلان ستاره بود.

این اعتقاد تدریجا شکل خرافی و بت‌پرستی به خود گرفت و عقیده آنها بر این شد که عامل نزول باران همان ستاره است و باید چشم امید به آن ستاره دوخت و نزول باران را از آن خواست.

مرحوم علامه مجلسی در جلد 55 بحار الانوار باب مشروحی تحت عنوان«فی النهی عن الاستمطار بالانواء و الطیرة و العدوی»(نهی از طلبیدن باران به وسیله انواء و اعتقاد به فال بد و همچنین سرایت در سرنوشت انسانها)آورده و روایات متعدّدی در این

زمینه ذکر می‌کند از جمله در حدیثی از امام باقر علیه السّلام نقل می‌کند که فرمود:«ثلاثة من عمل الجاهلیّة،الفخر بالأنساب و الطّعن فی الأحساب و الاستسقاء بالأنواء؛سه کار از اعمال جاهلیت است؛تفاخر کردن به نسب خویش(بی‌آنکه نسب افتخارآمیزی باشد یا خود آنها چیزی از افتخار نیاکان را داشته باشند)و اصالت دیگران را بی‌جهت زیر سؤال بردن یا به اندک چیزی نسبت فرزند نامشروع بودن به افراد دادن و همچنین طلب باران از انواء». ⁽¹⁾

نکته مهم اینجاست که اگر کسی این مطلب را به صورت بحثی نجومی مطرح کند و بگوید:مقارن هریک از ستارگان بیست و هشتگانه که در منزلگاههای ماه پیدا می‌شوند تندبادی به فرمان خدا می‌وزد یا بارانی می‌بارد سخن خلافی نگفته و مورد نهی نیست؛ ولی عرب جاهلی پیدایش بادها و بارانها را به آن ستارگان نسبت می‌داد و در واقع از قبیل اعتقاد به«ارباب انواع»بود که نوعی از شرک است،زیرا آنان برای«ارباب انواع»تأثیر استقلالی قائل بودند.

و از اینجا روشن می‌شود که هیچ‌گونه اشکالی متوجّه کلام امام علیه السّلام در تعبیر بالا (تزیلها عن مسقطها عواصف الأنواء)متوجّه نمی‌شود،زیرا منظور امام به یقین این است که هرآنچه مقارن طلوع و غروب ستارگان واقع شود به اذن خدا و فرمان اوست.

---

بخش چهارم

اشاره

و الحمد للّه الکائن قبل أن یکون کرسیّ أو عرش،أو سماء أو أرض،أو جانّ أو إنس.لا یدرک بوهم،و لا یقدّر بفهم،و لا یشغله سائل،و لا ینقصه نائل،و لا ینظر بعین،و لا یحدّ بأین،و لا یوصف بالأزواج،و لا یخلق بعلاج،و لا یدرک بالحواسّ،و لا یقاس بالنّاس.الّذی کلّم موسی تکلیما،و أراه من آیاته عظیما؛بلا جوارح و لا أدوات،و لا نطق و لا لهوات.بل إن کنت صادقا أیّها المتکلّف لوصف ربّک،فصف جبریل و میکائیل و جنود الملائکة المقرّبین،فی حجرات القدس مرجحنّین،متولّهة عقولهم أن یحدّوا أحسن الخالقین.فإنّما یدرک بالصّفات ذوو الهیئات و الأدوات،و من ینقضی إذا بلغ أمد حدّه بالفناء.فلا إله إلاّ هو،أضاء بنوره کلّ ظلام،و أظلم بظلمته کلّ نور .

ترجمه

ستایش مخصوص خداوندی است که پیش از آن‌که کرسی یا عرش یا آسمان و زمین یا جن و انسی موجود باشد وجود داشته است.خداوندی که نه با فکر و عقل ژرف‌اندیشان درک می‌شود و نه با نیروی فهم اندازه‌ای برای او می‌توان تعیین کرد.هیچ درخواست کننده‌ای او را به خود(از دیگری)مشغول نمی‌سازد و هیچ‌گاه بخشش و عطایش از خزانه بی‌کرانش نمی‌کاهد.

نه به وسیله چشم می‌بیند و نه در مکانی محدود می‌شود.نه همتا و همسری دارد و نه در آفرینش نیاز به وسیله‌ای؛نه با حواس درک می‌شود و نه با مردم مقایسه می‌گردد.او

همان کسی است که با موسی سخن گفت و آیات بزرگش را به او نشان داد بی‌آنکه نیاز به اعضا و ابزار و زبان و حنجره داشته باشد.ای کسی که خود را برای بیان اوصاف پروردگارت به زحمت افکنده‌ای!اگر راست می‌گویی جبرئیل و میکائیل و لشکر فرشتگان مقربین را وصف کن،همانها که در بارگاه قدس به عبادت و خضوع مشغولند و عقولشان از این که خداوند احسن الخالقین را وصف کند در حیرت فرومانده است.(آری!)کسی را می‌توان با صفات شناخت که دارای هیأت و اعضا و ابزاری باشد و عمرش در زمان معینی سپری گردد،معبودی جز او نیست معبودی که با نور خویش هرظلمتی را روشن ساخته و با تاریکیهایی که آفریده هرنوری را در ظلمت فروبرده است.

شرح و تفسیر: عجز ما از درک صفات او

عجز ما از درک صفات او

امام علیه السّلام بعد از بیان عظمت خلقت و قدرت خدا و ذکر نشانه‌های او در جهان هستی، بیان صفات پروردگار را پی می‌گیرد و در این فراز،بخش مهمی از صفات ثبوتیه و سلبیه و صفات فعل را بسیار زیبا شرح می‌دهد و درس خود را در طریق معرفة اللّه برای مخاطبان تکمیل می‌کند.

نخست از ازلیّت خداوند دم می‌زند که البتّه با ابدیت او توأم است،می‌فرماید:«ستایش مخصوص خداوندی است که پیش از آنکه کرسی یا عرش یا آسمان یا زمین یا جن و انس موجود باشند وجود داشته است»؛ (و الحمد للّه الکائن قبل أن یکون کرسیّ أو عرش، أو سماء أو أرض،أو جانّ أو إنس) .

این امور ششگانه اشاره به مجموعه عالم است،زیرا آنها اصل و اساس و بقیه تابع هستند.در هرحال،این جمله اشاره به یکی از مهم‌ترین اوصاف جمال الهی است که بقیه صفات به آن بازمی‌گردد و آن نامتناهی بودن ذات پاک او از هرنظر است.همه مخلوقات زمان و تاریخ حدوثی دارند جز ذات پاک او که از ازل بوده و تا ابد ادامه دارد؛از

این رو به دنبال این وصف اشاره به یازده صفت از صفات سلبیه می‌کند که همه آنها از نامتناهی بودن ذات پاکش سرچشمه می‌گیرند.

در جمله اول و دوم می‌فرماید:«نه با فکر و عقل ژرف‌اندیش درک می‌شود و نه با نیروی فهم،اندازه‌ای برایش می‌توان تعیین کرد»؛ (لا یدرک بوهم،و لا یقدّر بفهم) .

بعضی از شارحان نهج البلاغه درباره تفاوت این دو جمله گفته‌اند:و هم اشاره به نیروی درک جزئیات است و فهم اشاره به درک کلیّات.این احتمال نیز وجود دارد که وهم اشاره به قوّه تخمین و فرض باشد و فهم اشاره به درک و یقین؛یعنی نه از طریق علم و نه از طریق ظن و گمان به او نمی‌توان رسید.

اضافه بر این،جمله اول اشاره به درک اصل وجود او و جمله دوم اشاره به اندازه‌گیری ذات پاک اوست و چون بی‌نهایت است نه در وهم می‌گنجد و نه با عقل اندازه‌گیری می‌شود.

و در سومین و چهارمین وصف سلبی می‌فرماید:«هیچ درخواست‌کننده‌ای او را به خود(از دیگری)مشغول نمی‌سازد و هیچ‌گاه عطا و بخشش از دارایی او نمی‌کاهد»؛ (و لا یشغله سائل،و لا ینقصه نائل ⁽¹⁾) .

انسان هرقدر باهوش و زیرک باشد،هنگامی که یک یا چند نفر درباره مطلب مهمی با او روبه‌رو بشوند نمی‌تواند مطلب دیگران را درک کند و پرداختن به شخصی او را از دیگری بازمی‌دارد،زیرا وجودی است محدود و متناهی؛ولی ذات پاک خداوند آنچنان است که اگر تمام مخلوقات در آن واحد،دست به درگاه او بردارند و حاجات خود را طلب کنند او صدای همه را می‌شنود و از نیّات همه باخبر است و هیچ سائلی او را از دیگری به خود مشغول نمی‌سازد.

همچنین اگر همه بندگان به درگاه او آیند و هرچه می‌خواهند از او بخواهند و

خواسته‌های همه آنها را یکجا بدهد کمترین نقصانی در ملک او حاصل نمی‌شود و به تعبیر روایتی همه آنها روی‌هم‌رفته به منزله رطوبتی هستند که در یک نخ از ملاقات با آب دریا جای می‌گیرد ⁽¹⁾که کمترین اثری در وضع آن دریا نمی‌گذارد،بلکه از آن هم کمتر است،زیرا او خلاّق ما یشاء و چشمه جوشان فیض است.

سپس در بیان پنجمین و ششمین وصف او می‌فرماید:«خداوند نه با چشم می‌بیند (زیرا جسم نیست)و نه در مکانی محدود می‌شود(چون محدودیت مکانی از ویژگیهای اجسام است)؛ (و لا ینظر بعین،و لا یحدّ بأین ⁽²⁾) .

آری!او همه‌چیز و همه‌جا را می‌بیند و همه عالم محضر اوست؛درعین‌حال نه چشم دارد نه مکان،زیرا برتر از زمان و مکان و عوارض جسمانی است.

حضرت در هفتمین و هشتمین وصف می‌فرماید:«نه همتا و همسر و شبیه و مانندی برای او بیان می‌شود و نه در آفرینش نیاز به وسیله‌ای دارد»؛ (و لا یوصف بالأزواج ⁽³⁾، و لا یخلق بعلاج) .

برای«ازواج»جمع«زوج»معانی زیادی ذکر کرده‌اند؛مثل:همتا،همسر،شبیه،مانند، ضدّ و ترکیب.

و مانعی ندارد که همه این مفاهیم در جمله بالا جمع باشد؛یعنی خداوند از همه این امور منزّه است.جمله «لا یخلق بعلاج» اشاره به این است که انسانها و مانند آنها اگر بخواهند چیزی بیافرینند-یا به تعبیر صحیح‌تر-هیأت تازه‌ای از ترکیب اشیا بوجود آورند ناگزیر از وسایل و ابزاری استفاده می‌کند که گاهی ساده و گاهی بسیار پیچیده است.

تنها آفریننده‌ای که هیچ‌گونه نیازی به ابزار و ادوات ندارد ذات پاک پروردگار است ⁽¹⁾،بلکه همان‌گونه که قرآن مجید می‌گوید:« «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ» ⁽²⁾فرمان او هنگامی که اراده آفرینش چیزی کند این است که می‌گوید:موجود باش و بی‌درنگ موجود می‌شود».

در نهمین و دهمین وصف از اوصاف سلبیه خداوند می‌فرماید:«با حواس درک نمی‌شود و با مردم مقایسه نمی‌گردد»؛ (و لا یدرک بالحواسّ،و لا یقاس بالنّاس) .

می‌دانیم که قلمرو حواس انسان اجسام مادی است،بنابراین ذات پاکی که مافوق جهان ماده است جز با عقل و اندیشه درک نمی‌شود و آنها که معتقدند خداوند در دنیا و آخرت با این چشم دیده می‌شوند سخت دچار اشتباه و آلوده به شرک‌اند.جمله «لا یقاس بالنّاس» بیانگر یک اصل کلی درباره صفات خداست که در هیچ مورد نباید صفات او را با صفات مخلوق مقایسه کرد که سبب گمراهی و ضلالت است و این همان است که در خطبه اول نهج البلاغه آمده است: «و کمال الإخلاص له نفی الصّفات عنه ؛همانا نهایت اخلاص و توحید پروردگار آن است که صفات مخلوقین را از او نفی کنند».

سرانجام در بیان آخرین وصف چنین می‌فرماید:«او همان کسی است که با موسی سخن گفت و آیات بزرگش را به او نشان داد بی‌آن‌که نیاز به اعضا و ابزار و زبان و حنجره داشته باشد»؛ (الّذی کلّم موسی تکلیما،و أراه من آیاته عظیما؛بلا جوارح و لا أدوات،و لا نطق و لا لهوات ⁽³⁾) .

چون در گذشته صفات مختلفی از صفات مخلوقین نقل کرد،هرچند نتیجه آن را در عالی‌ترین وجه برای خدا اثبات نمود در اینجا نیز به مسئله تکلّم و سخن گفتن می‌پردازد و می‌فرماید:«خدا با موسی سخن گفت؛ولی نه مثل انسانها که با زبان و دهان و تارهای صوتی مخارج حروف را تنظیم کند و کلمات را به وجود آورده بلکه او امواج صوتی را در فضا آفرید و از این طریق با موسی سخن گفت و موسی سخن خدا را از شش جهت می‌شنید که این خود از آیات عظیم پروردگار بود،بی‌آنکه نیاز به جوارح و اعضای صوتی داشته باشد».

ظاهر کلام امام علیه السّلام این است که آیات عظیم پروردگار همان شنیدن سخنان خداوند از شش جهت بود،چنان‌که جمله‌های «بلا جوارح و لا أدوات،و لا نطق و لا لهوات» نیز شاهد و گواه آن است.

احتمال دیگری را جمعی از شارحان نهج البلاغه در اینجا داده‌اند که منظور از آیات عظیم خداوند،معجزات نه‌گانه ⁽¹⁾موسی بن عمران باشد؛ولی این احتمال بسیار بعید به نظر می‌رسد و با نظم کلام امام سازگار نیست مگر با تکلف و ارتکاب خلاف ظاهر.

البتّه این احتمال وجود دارد که منظور خصوص دو معجزه عصا و ید و بیضا باشد که مقارن تکلّم با موسی به وی ارائه شد.

به‌هرحال اطلاق وصف ناطق،یا لافظ به خداوند صحیح نیست،زیرا این دو لفظ اشاره به حرکت زبان و مخارج حروف و تارهای صوتی دارد که خداوند از آن منزّه است؛ ولی اطلاق لفظ متکلّم بر خدا صحیح است،چون او ایجاد کلام می‌کند و برای اینکه

موسی یا دیگران تصوّر نکنند او مکان خاصی دارد امواج صوتی را در شش جهت ایجاد می‌فرماید.

سپس امام علیه السّلام برای تکمیل این اوصاف و اثبات عجز افکار بشری از بیان واقعی پروردگار به دو بیان دیگر می‌پردازد،نخست می‌فرماید:«ای کسی که خود را برای بیان اوصاف پروردگارت به زحمت افکنده‌ای،اگر راست می‌گویی جبرئیل و میکائیل و لشکر فرشتگان مقرّبین را وصف کن،همانها که در بارگاه قدس همواره به عبادت و خضوع مشغول‌اند و عقولشان از این که خداوند احسن الخالقین را وصف کند در حیرت فرومانده است»؛ (بل إن کنت صادقا أیّها المتکلّف ⁽¹⁾لوصف ربّک،فصف جبریل و میکائیل و جنود الملائکة المقرّبین،فی حجرات القدس مرجحنّین ⁽²⁾،متولّهة ⁽³⁾عقولهم أن یحدّوا أحسن الخالقین) .

اشاره به اینکه انسانی که از بیان اوصاف فرشتگان مقرّب الهی عاجز است و نمی‌تواند حقیقت وجود آنها و چگونگی صفاتشان را دریابد،چگونه انتظار دارد که اوصاف خالق آنها را درک کند و صفات جمال و جلالش را در چنبر اندیشه درآورد تازه این فرشتگانی که ما از بیان اوصافشان عاجزیم خود آنها نیز در این دایره،حیران و سرگردانند.

آن‌گاه به نکته دوم که دلیل روشن عقلی است پرداخته می‌فرماید:«کسی را می‌توان با صفات شناخت که دارای هیأت و ابزار و اعضایی باشد و در زمان معینی عمرش سپری گردد؛(یعنی هم محدود به حدودی باشد و هم در زمره جسم و جسمانیّات؛خدایی که نه جسم و هیأتی دارد و نه حدّ و حدودی،چگونه با فکر محدود بشری قابل وصف است

(فإنّما یدرک بالصّفات ذوو الهیئات و الأدوات،و من ینقضی إذا بلغ أمد حدّه بالفناء) .

سپس این بخش را با یک نتیجه‌گیری روشن پایان می‌دهد و می‌فرماید:«بنابراین معبودی جز او نیست،معبودی که با نور خویش هرظلمتی را روشن ساخته و با تاریکی‌هایی که آفریده هرنوری را در ظلمت فروبرده است»؛ (فلا إله إلاّ هو،أضاء بنوره کلّ ظلام،و أظلم بظلمته کلّ نور) .

شارحان نهج البلاغه در تفسیر این جمله یا به معنای مطابقی آن توجه کرده و گفته‌اند:منظور این است که با روشنایی روز،تاریکی شب را برمی‌چیند و به همه‌جا نور و روشنایی می‌تابد و با تاریکی شب اشعه نورانی روز را جمع می‌کند و ظلمتی آمیخته با آرامش و سکوت بر همه‌جا حاکم می‌سازد،و گاه معنای کنایی آن را در نظر گرفته و گفته‌اند:منظور از ظلمتها اخلاق زشت است که با نور معرفت الله از صفحه روح انسان برچیده می‌شود و در مقابل،کسانی که در ظلمت جهل و عدم معرفت پروردگار گرفتار شوند،انوار فضیلت و اخلاق انسانی از وجودشان برچیده خواهد شد.

آری با توجه به امکان تفسیر آن بر وفق معنای مطابقی و عدم وجود قرینه بر معنای کنایی،ضرورتی برای تفسیر کنایی به نظر نمی‌رسد،هرچند جمع میان هردو معنا مانعی ندارد.

---

نکته‌ها

1-رمز پیچیدگی صفات خدا

بارها گفته‌ایم به همان اندازه که راه خداجویی روشن و هموار است طریق خداشناسی پیچیده است و به بیان دیگر علم به وجود خدا از طریق مطالعه اسرار آفرینش در زمین و

آسمان و بررسی عجایب آفرینش مخلوقات،کار بسیار سختی است.هرانسانی در هرحد از علم و شعور باشد آثار علم و قدرت و عظمت او را در همه‌جا و در همه‌چیز می‌بیند؛ولی فهم کنه ذات و صفات او بسیار مشکل است،زیرا همان‌گونه که امام علیه السّلام در خطبه بالا اشاره فرمود ما در این‌جا گرفتار قیاس گمراه‌کننده‌ای می‌شویم،ما تنها صفاتی را می‌شناسیم که از طریق ابزار و ادوات و هیئات و آمیخته با زمان و مکان مفهوم است.

بدیهی است کسی که مافوق زمان و مکان و ابزار و ادوات است و از هرنظر وجود او و صفاتش نامتناهی است درک آن برای ما مشکل و یا به تعبیری غیر ممکن است:«ما لتراب و ربّ الأرباب».

ما حتی قادر به درک اوصاف مخلوقات برتر همچون ملائکه مقرّبین نیستیم- همان‌گونه که امام علیه السّلام در خطبه بالا اشاره کرد-تا چه رسد به درک صفات خالق آنها.

به همین دلیل به ما دستور روشنی داده شده و در مرحله درک کنه ذات و صفات به علم اجمالی قناعت کنیم و برای درک علم تفصیلی نکوشیم که در دسترس ما قرار نمی‌گیرد.

فی المثل ما می‌دانیم:خدا از همه‌چیز آگاه و بر هرچیز قادر است اما آگاهی او از طریق صورتهای ذهنی مانند ما انسانهاست؟البتّه نه!پس از چه طریقی است دقیقا نمی‌دانیم.

این حقیقتی است که امام علیه السّلام در خطبه‌های نهج البلاغه کرارا به آن اشاره فرموده است مخصوصا در خطبه اشباح،(خطبه 91)به صورت گسترده‌ای به آن پرداخته است و سایر امامان معصوم علیهم السّلام به ورود در این وادی هشدار داده‌اند که مرحوم کلینی در کافی و صدوق در کتاب توحید نمونه‌هایی از آن را نقل کرده‌اند.

عبد الملک اعین که از اصحاب امام صادق علیه السّلام بود خدمتش نامه نگاشت که گروهی در عراق خدا را با اوصاف جسمانی توصیف می‌کنند!فدایت شوم اگر مصلحت می‌دانی

مذهب صحیح را در توحید برای من بنویس.امام علیه السّلام در پاسخ او نوشت:خدایت رحمت کند سؤال از توحید و پاره‌ای از انحرافات مردم آن منطقه کرده بودی،بدان!خدایی که مثل و همانندی ندارد و سمیع و بصیر است از اوصافی که افراد ناآگاه درباره او ذکر می‌کنند و او را شبیه مخلوقات می‌دانند و به خدا افترا می‌بندند برتر و بالاتر است.

بدان!مذهب صحیح همان چیزی که در قرآن نازل شده است.بطلان و تشبیه را از خدا نفی کن(اشاره به این است که در باب صفات خدا نه تشبیه به مخلوقات قائل شویم و نه اعتقاد به عدم به‌طور کلی؛بلکه به معرفت اجمالی قناعت کن). ⁽¹⁾

2-عرش و کرسی چیست؟

درباره عرش و کرسی سخن بسیار گفته شده است.ما هم در شرح خطبه اوّل درباره عرش و حاملان عرش الهی به‌طور مشروح سخن گفتیم. ⁽²⁾

در قرآن مجید بیش از 20 بار واژه عرش تکرار شده است،هرچند همه آنها مربوط به عرش الهی نیست و دوبار واژه کرسی ذکر شده که تنها یک بار آن مربوط به کرسی خداوند است.در نهج البلاغه نیز هفت بار عرش و یک بار کرسی(در خطبه بالا)آمده است.

گرچه عرش به معنای تختهای پایه‌بلند سلاطین که در اعیاد و روزهای رسمی بر آن جلوس می‌کردند و کرسی به معنای تخت پایه کوتاه است که در روزهای عادی بر آن می‌نشستند؛ولی به یقین آنچه در قرآن و نهج البلاغه و روایات درباره کرسی و عرش الهی آمده است به این معنا نیست و کنایه از امور دیگری است.

بعضی عرش را اشاره به مجموعه عالم هستی و بعضی دیگر آن را علم خدا و بعضی نیز صفات جمال و جلال خدا دانسته‌اند.آنان کرسی را نیز به همین معنا تفسیر کرده‌اند.

بعضی دیگر کرسی را اشاره به تدبیرات امور جزئیه عالم و عرش را به معنای تدبیر کلّی واحدی که همه تدبیرات جزئی از آن سرچشمه می‌گیرد،دانسته‌اند؛ولی همان‌گونه که در سابق هم اشاره کردیم آنچه از قرآن مجید فهمیده می‌شود این است که لااقل یکی از معانی کرسی مجموعه آسمان و زمین و جهان ماده یا حاکمیت بر آن است و عرش اشاره به عالم ارواح و فرشتگان و جهان ماورای ماده یا حاکمیت بر آنهاست،زیرا قرآن در آیة الکرسی می‌گوید:« «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ» کرسی حاکمیت خداوند آسمانها و زمین را دربر گرفته است» ⁽¹⁾و بدیهی است عرش که برتر و بالاتر از کرسی است ماورای آن است.

البتّه آنچه گفتیم یکی از تفسیرهای روشن عرش و کرسی است و از بعضی روایات تفاسیر دیگری درباره آن استفاده می‌شود. ⁽²⁾

---

بخش پنجم

اشاره

أوصیکم عباد اللّه بتقوی اللّه الّذی ألبسکم الرّیاش،و أسبغ علیکم المعاش؛فلو أنّ أحدا یجد إلی البقاء سلّما،أو لدفع الموت سبیلا،لکان ذلک سلیمان بن داوود علیه السّلام،الّذی سخّر له ملک الجنّ و الإنس،مع النّبوّة و عظیم الزّلفة.فلمّا استوفی طعمته،و استکمل مدّته،رمته قسیّ الفناء بنبال الموت،و أصبحت الدّیار منه خالیة،و المساکن معطّلة،و ورثها قوم آخرون.و إنّ لکم فی القرون السّالفة لعبرة!

أین العمالقة و أبناء العمالقة!أین الفراعنة و أبناء الفراعنة!أین أصحاب مدائن الرّسّ الّذین قتلوا النّبیّین،و أطفؤوا سنن المرسلین،و أحیوا سنن الجبّارین!أین الّذین ساروا بالجیوش،و هزموا بالألوف،و عسکروا العساکر،و مدّنوا المدائن!

ترجمه

ای بندگان خدا!شما را به تقوا و پرهیزگاری در برابر خداوند سفارش می‌کنم؛همان خدایی که لباسهای فاخر به شما پوشانید و وسایل زندگی را به فراوانی در اختیارتان قرار داد.(هشیار باشید دنیا شما را نفریبد چرا که هرگز پایدار نیست).

اگر کسی راهی به سوی بقا و جاودانگی یا جلوگیری از مرگ پیدا می‌کرد چنین کسی به یقین سلیمان بن داود علیه السّلام بود.همان کس که خداوند حکومت جن و انس را افزون بر نبوّت و قرب پروردگار مسخّر وی ساخت؛ولی آن‌گاه که آخرین روزی‌اش را برگرفت و مدّت زندگانی‌اش پایان یافت،کمانهای فنا تیرهای مرگ را به سوی او پرتاب کردند و دار و

دیار از او خالی گشت،مسکنها(و قصرها)ی او بی‌صاحب ماند و گروهی دیگر،آن را به ارث بردند.(آری)در قرون گذشته برای شما درسهای عبرت فراوانی است.کجا هستند «عمالقه»و فرزندان«عمالقه؟!»کجایند فرعونها و فرزندانشان؟و کجا هستند صاحبان شهرهای رسّ؛همانها که پیامبران را کشتند و چراغ پرفروغ سنّتهای فرستادگان خدا را خاموش کردند و سنّتهای جباران را زنده ساختند؟کجایند آنها که با لشکرهای گران به راه افتادند و هزاران نفر را شکست دادند و متواری ساختند؛همانها که سپاهیان فراوان گرد آوردند و شهرهای بسیار بنا نهادند.

شرح و تفسیر: کجا رفتند فراعنه و عمالقه؟

کجا رفتند فراعنه و عمالقه؟

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به دنبال بحثهای مربوط به صفات جمال و جلال خدا و عظمت جهان هستی به جنبه‌های عملی می‌پردازد،زیرا اعمال صالح از عقیده صالح سرچشمه می‌گیرد امام علیه السّلام همگان را در برابر آن همه نعمتهایی که خدا به بندگانش ارزانی داشته دعوت به تقوا می‌کند و می‌فرماید:«ای بندگان خدا شما را به تقوا و پرهیزگاری در برابر خداوند سفارش می‌کنم،همان خدایی که لباس‌های فاخر به شما پوشانید و وسایل زندگی را به فراوانی در اختیار شما قرار داد»؛ (أوصیکم عباد اللّه بتقوی اللّه الّذی ألبسکم الرّیاش ⁽¹⁾،و أسبغ علیکم المعاش) .

در واقع امام علیه السّلام به دو نعمت بزرگ اشاره می‌کند که سرچشمه نعمتهای فراوان دیگری است؛نعمت اول انواع لباسهاست که هم بدن را از سرما و گرما و انواع آسیبها حفظ می‌کند و هم به انسان وقار،شخصیت،احترام و ارزش می‌بخشد و او را از حیوانات

جدا می‌سازد.

نعمت دیگر معاش است؛یعنی انواع روزیهایی که انسان در زندگی به آن محتاج است.

با توجه به اینکه معاش از ریشه معیشت به معنای زندگی است،مفهوم وسیعی دارد که غذا و آب و هوا و مسکن و دارو و درمان را شامل می‌شود و کلیه مواهب حیات را در بر می‌گیرد و اینکه بعضی تصوّر کرده‌اند مفهوم آن محدود به آب و غذاست صحیح به‌نظر نمی‌رسد،گرچه این مفهوم عام،انواع لباس‌های فاخر را نیز شامل می‌شود؛ولی ممکن است ذکر آن به خصوص به جهت اهمیّت فوق العاده‌ای که در زندگی انسان دارد،باشد.

چون بی‌تقواییها و انواع گناهان از حبّ دنیا سرچشمه می‌گیرد، امام علیه السّلام به ناپایداری دنیا و فنای آن می‌پردازد و مخصوصا انگشت روی یک مصداق روشن آن می‌گذارد و می‌فرماید:«اگر کسی راهی به سوی بقا و جاودانگی یا جلوگیری از مرگ پیدا می‌کرد چنین کسی به یقین سلیمان بن داود علیه السّلام بود؛همان که خداوند حکومت بر جنّ و انس را مسخّر وی ساخت.افزون بر نبوّت و مقام قرب پروردگار»؛ (فلو أنّ أحدا یجد إلی البقاء سلّما،أو لدفع الموت سبیلا،لکان ذلک سلیمان بن داوود علیه السّلام،الّذی سخّر له ملک الجنّ و الإنس،مع النّبوّة و عظیم الزّلفة ⁽¹⁾) .

آری سلیمان با آن همه جلال و جبروت و قدرت و عزّت و کرّ و فرّ،هرگز نتوانست راه را بر مرگ ببندد و درست در موعد مقرّر بدون اندک تأخیری چشم از جهان فروبست.از همین‌رو امام علیه السّلام در ادامه سخن می‌فرماید:«ولی آن‌گاه که آخرین روزی‌اش را برگرفت و مدّت زندگانی‌اش را کامل ساخت کمانهای فنا تیرهای مرگ را به سوی او پرتاب کردند و دار و دیار از او خالی گشت و مسکنها(و قصرها)ی او بی‌صاحب ماند و گروهی دیگر آن را به ارث بردند(و در آنها ساکن گشتند)»؛ (فلمّا استوفی طعمته،و استکمل مدّته،رمته قسیّ ⁽²⁾الفناء بنبال ⁽³⁾الموت،و أصبحت الدّیار منه خالیة،و المساکن معطّلة،و

ورثها قوم آخرون) .

چه تشبیه گویایی!امام علیه السّلام قانون فنا را به کمانهایی تشبیه کرده که تیرهای آن مرگ است این کمانها همگان را نشانه‌گیری کرده‌اند و منتظرند آخرین لقمه روزی را بخورند و آخرین دقیقه عمر را به پایان ببرند؛بلافاصله تیرها رها شده و به اهداف خود اصابت می‌کنند؛خواه این هدف مورچه ضعیفی باشد یا سلیمان حاکم بر انس و جن و وحش و طیور.

عجب اینکه قانون فنا و مرگ از قوانینی است که هیچ‌گونه استثنا در آن راه ندارد؛ خوبان و بدان،انبیا و اولیا و اشقیا و ظالمان و اقویا و ضعفا همه و همه را دربر می‌گیرد و به هیچ‌کس رحم نمی‌کند و لحظه‌ای مهلت نمی‌دهد: «فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ» ⁽¹⁾درباره چگونگی مرگ سلیمان بحث آموزنده‌ای در نکته‌ها خواهد آمد.

سپس امام علیه السّلام در نتیجه‌گیری،می‌فرماید:«در قرون گذشته برای شما درسهای عبرت فراوانی است.کجا هستند«عمالقه»و فرزندان عمالقه!کجایند فرعون‌ها و فرزندانشان و کجا هستند صاحبان شهرهای«رسّ»؛همانها که پیامبران را کشتند و چراغ پرفروغ سنّتهای فرستادگان خدا را خاموش کردند و سنّتهای جباران را زنده ساختند کجایند آنها که با لشکرهای گران به راه انداختند و هزاران نفر را شکست دادند و متواری ساختند همانها که سپاهیان فراوان گرد آوردند و شهرهای بسیار بنا نهادند»؛ (و إنّ لکم فی القرون السّالفة لعبرة!أین العمالقة و أبناء العمالقة!أین الفراعنة و أبناء الفراعنة!أین أصحاب مدائن الرّسّ الّذین قتلوا النّبیّین،و أطفؤوا سنن المرسلین، و أحیوا سنن الجبّارین!أین الّذین ساروا بالجیوش،و هزموا ⁽²⁾بالألوف،و

عسکروا العساکر،و مدّنوا المدائن!) .

امام علیه السّلام در این عبارات پرمعنا و تکان‌دهنده بعد از اشاره به مرگ عبرت‌انگیز سلیمان، نظری به پهنه تاریخ پیشین بشریّت افکنده و از قدرتمندانی که در زمان خود بر کشورها با جلال و جبروت حکومت می‌کردند و امروز جز مشتی خاک از آنها باقی نمانده،یاد می‌کند به خصوص روی چند گروه از آنها انگشت می‌نهد:

نخست به«عمالقه»اشاره می‌کند که از فرزندان«عملاق»یکی از نوادگان نوح پیامبر بودند پیکرهای قوی و نیرومندی داشتند و سالیان دراز بر شامات و غیر شامات حکومت می‌کردند.

سپس به فراعنه یعنی پادشاهان مصر که از مقتدرترین شاهان تاریخ بودند می‌پردازد و در سومین مرحله از صاحبان شهرهای رسّ(رودخانه ارس یا چاهای پرآبی که در بعضی از مناطق ایران وجود داشت)سخن به میان می‌آورد؛همانها که در برابر پیامبران خداوند ایستادند،آنها را شهید کردند،سنّتهای الهی را خاموش ساختند و سنّتهای ستمگران را احیا نمودند.

در آخرین مرحله اشاره‌ای کلّی به همه شاهان قدرتمند پیشین می‌کند که صاحب لشکر فراوان بودند و شهرهای زیادی بنا نهادند؛ولی سرانجام همگی در برابر مرگ زانو زدند و از فراز تختهای زرّین به زیر خاکهای سرد و خاموش منتقل شدند.

---

نکته‌ها

1-شوکت سلیمان علیه السّلام و مرگ او

برخلاف تورات کنونی که سلیمان علیه السّلام را پادشاهی جبار و بتخانه‌ساز و هوس‌باز معرفی کرده ⁽¹⁾،قرآن مجید او را پیامبری بزرگ و پاک و خداترس می‌شمرد و نمونه قدرت و

حاکمیت بی‌نظیر مطرح می‌کند که در لابه‌لای سرگذشت او درسهای بزرگی برای همگان نهفته است.

قرآن می‌گوید:خداوند مواهب عظیمی به او داد؛مرکب بسیار سریعی همچون باد که می‌توانست با آن در مدت کوتاهی سراسر کشورش را سیر کند،نیروهای فعال انس و جنّ، علم و دانش فراوان حتی آشنایی با نطق پرندگان به وی بخشید،لشکریان و کارگزاران بسیار در اختیار او قرار داد با این حال مرگ او بسیار عبرت‌انگیز بود.

در بعضی از روایات آمده است که روزی سلیمان علیه السّلام به اصحاب و یاران خود گفت خداوند چنین حکومت عظیمی را در اختیار من قرار داده؛ولی علی‌رغم این همه امکانات،یک روز را شاد زندگی نکرده‌ام،فردا تصمیم دارم به بالای قصر بروم و تنها باشم و نگاهی به اطراف بیفکنم و عظمت خویش را بنگرم و لذت ببرم.به هیچ‌کس اجازه ندهید بر من وارد شود تا یک روز را تنها و خوشحال باشم.گفتند:بسیار خوب.فردای آن روز عصایش را گرفت و به بالاترین نقطه قصر رفت.تکیه بر عصا کرده بود و به اطراف پایتخت و شکوه و عظمت آن می‌نگریست و از این همه نعمت خداداد شاد و خندان بود.ناگهان دید جوان خوش قیافه و خوش لباسی از گوشه قصر به سراغ او آمد.سلیمان گفت:چه کسی به تو اجازه داده وارد قصر شوی؟من خواستم امروز تنها باشم.جوان گفت:من به اذن پروردگار این قصر وارد شدم.سلیمان علیه السّلام گفت:او از من سزاوارتر است بگو ببینم کیستی؟گفت:من فرشته مرگم.سلیمان علیه السّلام پرسید:برای چه آمده‌ای؟گفت:آمده‌ام قبض روح تو کنم،سلیمان علیه السّلام گفت: بسم الله مأموریت خود را انجام بده این روز شادی من بود گویا خدا نمی‌خواهد سرور و شادی جز با لقای او صورت بگیرد:«أبی اللّه عزّ و جلّ أن یکون لی سرور دون لقائه».

فرشته مرگ روح او را قبض کرد در حالی‌که بر عصا تکیه داشت(حتی اجازه نشستن به او نداد)آری او از دنیا رفت در حالی‌که همچنان به کمک عصا ایستاده بود و مردم به او نگاه می‌کردند و تصوّر می‌کردند زنده است.چند روز بر این حال گذشت.بعضی گفتند به

راستی عجیب است او چند روز است به این حال مانده،نه خسته شده و نه خوابیده،نه غذا و آبی خورده و نوشیده،او حتما خدای ماست که باید او را بپرستیم.بعضی گفتند نه او ساحر است،چنین وانمود می‌کند که متکی به عصا ایستاده؛ولی در واقع چنین نیست مؤمنان گفتند سلیمان بنده خداست و پیامبر اوست و در قبضه تدبیر پروردگار است.

(باید منتظر بمانیم تا ببینیم چه می‌شود).

هنگامی که این اختلافات بالا گرفت خداوند متعال موریانه را بر عصای او مسلّط ساخت و چیزی نگذشت که عصا شکست و سلیمان علیه السّلام فروافتاد.در این هنگام همه از مرگ او آگاه شدند.آری!موریانه‌ای حکومتی را به‌هم ریخت. ⁽¹⁾و همان‌گونه که امام علی علیه السّلام در خطبه بالا اشاره فرموده هنگامی که پیمانه عمر سلیمان علیه السّلام لبریز شد کمانهای فنا و نیستی او را با تیرهای مرگ هدف قرار دادند.

2-عمالقه کیانند

«عمالقه»جمع«عملاق»نام شخصی است از فرزندزادگان نوح و قبیله عمالقه به او منسوب است؛آنان افرادی نیرومند و قوی پیکر و جنگجو بودند و به گفته بعضی از مورّخان در شمال حجاز،در دو هزار سال پیش از میلاد حضرت مسیح زندگی می‌کردند.

به مصر حمله کردند و آنجا را تصرف و مدتها در آنجا فرمان‌روایی داشتند ولی سرانجام در حدود 17 قرن پیش از میلاد،مصریان به آن حمله کردند و به جزیرة العرب بازگشتند و در یمن و حجاز و دیگر مناطق این جزیره ساکن شدند و دولتهایی تشکیل دادند.

جبارانی که قرآن مجید در داستان ورود موسی و بنی اسرائیل به بیت المقدّس،از آنها یاد کرده به اعتقاد جمعی از مفسّران شاخه‌ای از همان عمالقه بوده‌اند.سرانجام یوشع فرمانده بنی اسرائیل به امر موسی علیه السّلام با آنها پیکار کرد و بر آنها غلبه یافت.

این قوم چون دارای قدرت فراوانی بودند و قرن‌ها حکومتهای مقتدری تشکیل دادند و سپس همگی بر باد رفتند و تنها نامی از آنها بر صفحه تاریخ ماند،امیر مؤمنان علیه السّلام در خطبه بالا می‌فرماید:«کجایند عمالقه و فرزندان آنها». ⁽¹⁾

3-فراعنۀ مصر

نام پادشاهان مصر به صورت عام،«فرعون»بود همان‌گونه که به سلاطین روم«قیصر» و به سلاطین ایران«کسری»می‌گفتند.یکی از فراعنه معاصر حضرت موسی بود که «رامسیس دوم»نام داشت و دیگری که فرعون معاصر حضرت یوسف بود«ریّان بن ولید».

بعضی گفته‌اند:پادشاهانی که در مصر قبل از ظهور حضرت مسیح حکومت کردند 32 نفر بودند؛گروهی از سرزمین مصر بودند و جمعی از عمالقه و عده‌ای از رومیان و عده‌ای از یونانیان و بعضی از ایرانیان که از طرف کسراها برای فتح مصر فرستاده شده بودند و در آنجا حکومت داشتند که امروز اثری از هیچ‌یک از آنها نیست.

4-اصحاب رسّ

واژه رسّ در اصل به معنای اثر مختصر است.بعضی«رسّ»را مخفّف«ارس»(رودخانه معروف در شمال ایران)دانسته‌اند؛ولی اکثرا آن را به معنای چاه می‌دانند و معتقدند این گروه که اکنون آثار بسیار کمی از آنها به جای مانده،اقوام کشاورزی بودند که چاههای پرآب فراوانی داشتند و به همین دلیل وضع زندگانی آنها خوب بود.

در اینکه آنها در کجا زندگی می‌کردند و نام پیامبرشان چه بود،اختلاف زیادی در میان مفسّران است؛بعضی آنها را از بقایای عاد و ثمود می‌دانند و بعضی می‌گویند آنها در یمامه می‌زیستند و پیامبری به نام حنظله داشتند.بعضی پیامبر آنها را شعیب علیه السّلام می‌دانند.

در کتاب عیون اخبار الرضا از امیر مؤمنان علی علیه السّلام نقل شده است که فرمود:آنها قومی بودند که درخت صنوبر را می‌پرستیدند و به آن شاه درخت می‌گفتند:دوازده شهر آباد داشتند که بر کنار نهری به نام رسّ بنا شده بود این شهرها به نامهای آبان،آذر،دی، بهمن،اسفندار،فروردین،اردیبهشت،خرداد،تیر،مرداد،شهریور و مهر نامیده شده بوده و ایرانیان نام ماههای سال خود را از آن گرفتند.برای آن درخت قربانی می‌کردند و هنگامی که قربانی را می‌سوزاندند و دود از آن به آسمان برمی‌خاست در مقابل درخت به سجده می‌افتادند.هنگامی که آنها در کفر و بت‌پرستی فرورفتند خداوند پیامبری از بنی اسرائیل به سوی آنها فرستاد؛ولی ایمان نیاوردند.آن پیامبر از خدا تقاضا کرد که آن درخت صنوبر که بیش از همه مورد احترام بود بخشکد.هنگامی که درخت خشکید آنها تصمیم بر کشتن پیامبرشان گرفتند.«چاهی»عمیق کندند و او را زنده در آن افکندند تا جان سپرد.خداوند به جهت اصرار آنها بر کفر و ظلم به عذاب شدیدی گرفتارشان کرد و نابود شدند. ⁽¹⁾

*** آری!دنیا از این‌گونه سلاطین نیرومند و اقوام سرکش و جباران و ستمگران بسیار به خود دیده است که اکنون گردوغبار نسیان نه تنها بر قبورشان که بر تاریخشان نیز نشسته است و این بهترین سند بی‌وفایی و ناپایداری دنیاست:

بشکاف خاک را و ببین اکنون بی‌مهری زمانه رسوا را

این دشت خوابگاه شهیدان است فرصت شمار وقت تماشا را!

بخش ششم

اشاره

و منها:قد لبس للحکمة جنّتها،و أخذها بجمیع أدبها،من الإقبال علیها، و المعرفة بها،و التّفرّغ لها:فهی عند نفسه ضالّته الّتی یطلبها،و حاجته الّتی یسأل عنها.فهو مغترب إذا اغترب الإسلام،و ضرب بعسیب ذنبه،و ألصق الأرض بجرانه،بقیّة من بقایا حجّته،خلیفة من خلائف أنبیائه.

ترجمه

بخش دیگری از خطبه:(آن مرد الهی)برای حفظ حکمت و دانش،زرهی بر تن کرده و حکمت را با تمام آدابش دربر گرفته،توجه خاص به آن نموده و آن را به خوبی شناخته و یکسره به آن پرداخته است.حکمت و دانش برای او گمشده‌ای است که همواره در جستجوی آن است و نیازی اوست که پیوسته در طلب آن است.او به هنگامی که اسلام غروب کند و همچون شتری خسته که از راه رفتن بازماند،و بر زمین قرار گرفته و سینه به آن چسبانده است،پنهان خواهد شد.(آری)او باقیمانده‌ای از حجّتهای خداست و خلیفه و جانشینی از جانشینان پیامبران اوست.

شرح و تفسیر: ویژگیهای آن مرد الهی

ویژگیهای آن مرد الهی

آنچه در این بخش آمده در ظاهر پیوندی با بخشهای سابق این خطبه ندارد.دلیل آن این است که مرحوم سیّد رضی در بسیاری از موارد همه خطبه را نقل نمی‌کند،بلکه بخشهایی از آن را به صورت گزینشی انتخاب می‌کند.تعبیر به«منها»نیز در آغاز این

بخش،گواه روشنی بر این مطلب است و همین امر سبب شده است که این بخش و مرجع ضمیرهای آن در هاله‌ای از ابهام فرورود و هریک از مفسّران،احتمالی درباره آن بدهند؛ ولی به اعتقاد ما قرائنی در مجموع این بخش وجود دارد که هرگونه ابهام را برطرف می‌سازد که به آن اشاره می‌کنم.

نخست می‌فرماید:«او برای حفظ حکمت و دانش،زرهی که حافظ آن است بر تن کرده و حکمت را با همه آدابش را دربر گرفته،توجه خاص به آن نموده و آن را به خوبی شناخته و یکسره به آن پرداخته است»؛ (قد لبس للحکمة جنّتها ⁽¹⁾،و أخذها بجمیع أدبها،من الإقبال علیها،و المعرفة بها،و التّفرّغ لها) .

در اینکه منظور از این شخص حکیم که حکمت همه وجود او را پر کرده و توجه او را به خود جلب نموده و آن را با همه آداب دربر گرفته کیست،احتمالات متعددی داده شده که از جمله چهار احتمال زیر است:

1-گروهی گفته‌اند:این کلام،اشاره به حضرت مهدی علیه السّلام و دوران غیبت و قیام اوست.

ابن ابی الحدید این نظر را به امامیه نسبت داده است و در آغاز آن را نمی‌پذیرد؛ولی در پایان به عنوان کسی که در آخر الزمان متولّد می‌شود و نامش مهدی علیه السّلام است،این نظریه پذیرفته است.

2-فلاسفه گفته‌اند:مراد از آن نخبگان عرفا هستند که در هرزمان در میان مردم وجود دارند.

3-از بعضی متصوفه نقل شده که منظور اولیاء اللّه و سالکان طریق حقیقتند که

همواره در روی زمین وجود دارند.

4-از جماعت معتزله نقل شده که منظور عالم به عدل و توحید از مؤمنان است که در هرعصر و زمان،افرادی از آنها در میان مردم دیده می‌شود؛ولی هنگامی که تعبیرات حضرت را تا پایان این بخش تفسیر کنیم به روشنی در خواهیم یافت که این عبارات تفسیر صحیحی جز حضرت مهدی علیه السّلام ندارد.

به‌هرحال تعبیر به (قد لبس للحکمة جنّتها) اشاره به این است که او حکیم است و برای حفظ حکمت سپری بر تن کرده که منظور از آن،سپر تقوا و پرهیزکاری است، همان‌گونه که در این حدیث معروف آمده است:«ما أخلص عبد للّه عزّ و جلّ أربعین صباحا إلاّ جرت ینابیع الحکمة من قلبه علی لسانه؛هیچ بنده‌ای چهل روز اعمال خود را برای خدا کاملا خالص نکرد مگر این که چشمه‌های جوشان حکمت از قلب او بر زبانش سرازیر شد». ⁽¹⁾

جمله‌های بعد از آن نیز، «و أخذها بجمیع أدبها...» همه اشاره به این است که او حکیمی است توانا که علم و دانش و حکمت و تدبیر بر همه وجود او حاکم است و با همین ابزار محیط خود را اداره می‌کند.

امام علیه السّلام در ادامه این سخن می‌افزاید:«حکمت و دانش برای او گمشده‌ای است که همواره در جستجوی آن است و نیاز اوست که پیوسته در طلب آن است»؛ (فهی عند نفسه ضالّته الّتی یطلبها،و حاجته الّتی یسأل عنها) .

این سخن تأکید دیگری است بر اینکه آن مرد الهی برنامه کارش براساس حکمت قرار گرفته و قبل از ایجاد هرتحوّلی تحوّل علمی و فرهنگی برقرار می‌کند؛این سخن هماهنگ با چیزی است که در روایات درباره حضرت مهدی علیه السّلام آمده است.از جمله در حدیثی از امام باقر علیه السّلام چنین می‌خوانیم:«إذا قام قائمنا وضع یده علی رؤوس العباد

فجمع بها عقولهم و کملت بها أحلامهم؛هنگامی که قیام‌کننده ما به‌پا خیزد دست خود را بر سر بندگان بگذارد(آنها را تحت تربیت خود قرار دهد)و به این وسیله عقلهای آنها را متمرکز سازد و افکار آنها را کامل کند». ⁽¹⁾

در ادامه در بیان یک ویژگی دیگر آن مرد الهی می‌فرماید:«او به هنگامی که اسلام غروب کند همچون شتری گردد که از راه رفتن بازمانده،بر زمین قرار گرفته و سینه به آن چسبانده است،پنهان خواهد شد»؛ (فهو مغترب إذا اغترب ⁽²⁾الإسلام،و ضرب بعسیب ⁽³⁾ذنبه ⁽⁴⁾،و ألصق الأرض بجرانه ⁽⁵⁾) .

هنگامی که شتر از راه رفتن بازمی‌ماند بر زمین چنان پهن می‌شود که انتهای دم او به زمین می‌چسبد و حتی پایین گردن خود را نیز بر آن می‌نهد و این نشانه نهایت خستگی است و عرب از آن به عنوان کنایه برای نهایت ضعف و ناتوانی استفاده می‌کند.

این سخن اشاره آشکار دیگری به یکی از اوصاف آن مرد الهی است و که در دوران غیبت او اسلام و مسلمین در نهایت ضعف قرار می‌گیرند و دشمنان از هرسو برای محو اسلام و شکست مسلمین قیام می‌کنند.

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السّلام آمده است:«العلم سبعة و عشرون حرفا فجمیع ما جاءت به الرّسل حرفان فلم یعرف النّاس حتّی الیوم غیر الحرفین فإذا قام قائمنا أخرج خمس و عشرین حرفا فبثّها فی النّاس و ضمّ إلیها الحرفین حتّی یبثّها سبعة

و عشرین حرفا؛علم و دانش 27 حرف(27 باب)است جمیع آنچه پیامبران الهی آورده‌اند به اندازه دو حرف آن است و مردم تا امروز جز آن دو حرف را نشناختند.هنگامی که قیام‌کننده ما قیام می‌کند 25 حرف دیگر را بیرون می‌آورد و در میان مردم می‌گستراند و آن دو حرف را نیز به آن ضمیمه می‌کند تا 27 حرف کامل شود» ⁽¹⁾(اشاره به اینکه آن حضرت انقلاب فرهنگی قوی و پرشتابی پی‌ریزی می‌کند که سطح آگاهی و علم در جهان بیش از ده برابر وضع موجودش می‌شود).

به گفته حافظ:

ز قاطعان طریق این زمان شوند ایمن قوافل دل و دانش که مرد راه رسید

کجاست صوفی دجّال فعل ملحد شکل بگو بسوز که مهدی دین پناه رسید

عزیز مصر به زعم برادران حسود ز قعر چاه برآمد،به اوج ماه رسید

امام علیه السّلام در پایان این فراز به نکته روشن‌تری در این زمینه می‌پردازد و می‌فرماید:«او باقیمانده‌ای از حجّتهای خدا است و خلیفه و جانشینی از جانشینان پیامبران اوست»؛ (بقیّة من بقایا حجّته،خلیفة من خلائف أنبیائه) .

همان‌گونه که از بیان این اوصاف به دست می‌آید جمله‌های بالا مرجع ضمیری جز حضرت مهدی نمی‌تواند داشته باشد به ویژه اینکه واژه‌های«بقیه»(بقیة اللّه)و«حجّت»و «خلیفه»در فرهنگ دینی ما کاملا منطبق بر آن حضرت است.

---

نکته: اشاراتی به قیام مهدی

اشاراتی به قیام مهدی

از این بخش خطبه که اشارات روشنی به قیام حضرت مهدی علیه السّلام داشت،به خوبی استفاده می‌شود که برخلاف تصوّر ناآگاهان،تکیه‌گاه اصلی مهدی بر انقلابی فکری،

علمی و فرهنگی است؛نه قیامی نظامی و مملوّ از خونریزی.او چنان سطح افکار مردم را بالا می‌برد که با پای خود به سوی یک حکومت سراسر عدل و داد پیش می‌روند.بی‌شکّ در آغاز راه،اقلیّت ماجراجو و منحرف و گردنکشان زورگو و ظالمی در این طریق سدّ راهند که امام آنها را با قدرت نظامی خود برمی‌دارد.او پیوسته در طلب دانش و ارتقای سطح معلومات امّت است و همچون جدّش پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله با زبان حال و قال می‌گوید:

«رَبِّ زِدْنِی عِلْماً» . ⁽¹⁾

---

بخش هفتم

اشاره

ثمّ قال علیه السّلام أیّها النّاس،إنّی قد بثثت لکم المواعظ الّتی وعظ الأنبیاء بها أممهم،و أدّیت إلیکم ما أدّت الأوصیاء إلی من بعدهم،و أدّبتکم بسوطی فلم تستقیموا،و حدوتکم بالزّواجر فلم تستوسقوا.للّه أنتم!أ تتوقّعون إماما غیری یطأ بکم الطّریق،و یرشدکم السّبیل؟

ألا إنّه قد أدبر من الدّنیا ما کان مقبلا،و أقبل منها ما کان مدبرا،و أزمع التّرحال عباد اللّه الأخیار،و باعوا قلیلا من الدّنیا لا یبقی،بکثیر من الآخرة لا یفنی.ما ضرّ إخواننا الّذین سفکت دماؤهم-و هم بصفّین-ألاّ یکونوا الیوم أحیاء؟یسیغون الغصص و یشربون الرّنق!قد-و اللّه-لقوا اللّه فوفّاهم أجورهم،و أحلّهم دار الأمن بعد خوفهم .

ترجمه

سپس آن حضرت فرمود:ای مردم من مواعظ و اندرزهایی را که پیامبران به امتهایشان دادند،برای شما بازگو کردم و در میان شما منتشر ساختم.و نیز آنچه را اوصیای پیامبران به امتهای بعد رساندند،(و در آنجا که ضرورت داشت)شما را با تازیانه‌ام ادب کردم؛ولی شما به هیچ صراطی مستقیم نشدید.بانگ نواهی پروردگار را در میان شما سر دادم(که از اختلاف و تفرقه بپرهیزید)؛اما هرگز اجتماع نکردید و متحد نشدید.

شما را به خدا آیا انتظار دارید پیشوایی جز من شما را به راه بیاورد و طریق حق را به شما نشان دهد؟آگاه باشید آنچه از دنیا روی آورده بود،پشت کرده و آنچه پشت کرده بود، روی آورده است(سنّتهای پیامبر صلّی اللّه علیه و اله فراموش شده و سنن جاهلی در حکومت امویان

بازگشته است)بندگان نیک خدا به سرعت تصمیم به کوچ گرفتند و متاع اندک دنیای فانی را با سرمایه‌های فراوان آخرت ماندگار،مبادله نمودند.راستی،برادران ما که خونشان در صفین ریخته شد(و شربت شهادت نوشیدند)اگر امروز زنده نیستند که از این لقمه‌های گلوگیر بخورند و از این آبهای ناگوار بنوشند،(و این حوادث دردناک را ببینند)چه ضرری کردند؟به خدا سوگند!آنها به لقای پروردگار نایل شدند و خدا پاداششان را به‌طور کامل عطا فرمود و آنها را در سرای امن و امان بعد از این زندگی پر از خوف جای داد.

شرح و تفسیر: آنچه لازم بود،گفتم!

آنچه لازم بود،گفتم!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به اندرزها و مواعظ هشدارکننده‌ای می‌پردازد و می‌فرماید:«ای مردم من مواعظ و اندرزهایی را که پیامبران به امتهایشان دادند برای شما بازگو کردم و در میان شما گستردم.و(نیز)آنچه را اوصیای پیامبران به امتهای بعد از آنان رساندند،رساندم.(در آنجا که ضرورت داشت)شما را با تازیانه‌ام ادب کردم؛ولی (هیچ‌یک مؤثر نیفتاد و)شما به هیچ صراطی مستقیم نشدید.بانگ نواهی پروردگار را در میان شما سر دادم(که از اختلاف و تفرقه بپرهیزید)؛اما هرگز اجتماع نکردید و متحد نشدید»؛ (أیّها النّاس،إنّی قد بثثت ⁽¹⁾لکم المواعظ الّتی وعظ الأنبیاء بها أممهم،و أدّیت إلیکم ما أدّت الأوصیاء إلی من بعدهم،و أدّبتکم بسوطی فلم تستقیموا،و حدوتکم ⁽²⁾بالزّواجر فلم تستوسقوا ⁽³⁾) .

این تعبیرات نشان می‌دهد که امام علیه السّلام برای هدایت مردم کوفه که افرادی سست و پراکنده بودند از هروسیله‌ای استفاده فرمود و کار فرهنگی گسترده‌ای را درباره آنها انجام داد تا آنجا که همه مواعظ انبیا و اندرزهای اوصیا را برای آنها جمع،و در اختیارشان قرار داد؛ولی این باران حیات‌بخش رحمت الهی،در آن شوره‌زارها اثر نکرد سپس محبّت و نرمش را کنار گذاشت و با شدت با آنها برخورد کرد.شاید به راه بیایند و متحد شوند؛ولی این میخهای آهنین در آن سنگهای خارا فرونرفت و معلوم شد کمترین نقص و عیبی در رهبری و مدیریت و فرماندهی نیست،بلکه همه عیب در آن گروه نابخرد و بی‌حمیت بود.

این جمله‌ها نشان می‌دهد اگر تمام انبیا و اوصیا برای هدایت آنها می‌کوشیدند، هدایت نمی‌شدند.

«شما را به خدا آیا انتظار دارید پیشوایی جز من شما را به راه بیاورد و طریق حق را به شما نشان دهد؟»؛ (للّه أنتم!أ تتوقّعون إماما غیری یطأ بکم الطّریق،و یرشدکم السّبیل؟) .

اشاره به اینکه هرگاه پیشوایی چون من نتواند شما را به راه آورد کس دیگری این کار را نمی‌تواند انجام دهد.

عجب اینکه با آن همه یأس و ناامیدی از این جمعیّت،باز امام علیه السّلام به نصایح تازه‌ای می‌پردازد.شرایط زمان و محیط را برای آنها تشریح می‌کند و ارزش شهادت در راه خدا را برای آنها بازگو می‌کند و می‌فرماید:«آگاه باشید آنچه از دنیا روی آورده بود،پشت کرده و آنچه پشت کرده بود،روی آورده است»؛ (ألا إنّه قد أدبر من الدّنیا ما کان مقبلا،و أقبل منها ما کان مدبرا) .

اشاره به اینکه با طلوع آفتاب عالمتاب اسلام و ظهور پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نیکیها و فضیلتها به جامعه انسانی روی آورد،ولی اکنون با ظهور بنی امیّه و بازماندگان دوران

جاهلیّت آن نیکیها و سنّتهای الهی از جامعه رخت بربسته و زشتیهای عصر جاهلیّت که پشت کرده بود به جامعه اسلامی روی آورده بود.

سپس به عنوان مقدمه‌ای برای تجلیل از مقام شهیدان راه خدا و تقویت فرهنگ جهاد و شهادت در برابر ظالمان و ستمگران می‌فرماید:«بندگان نیک خدا به سرعت عزم بر کوچ گرفتند و متاع اندک دنیای فانی را با سرمایه فراوان آخرت ماندگار،مبادله نمودند»؛ (و أزمع ⁽¹⁾التّرحال ⁽²⁾عباد اللّه الأخیار،و باعوا قلیلا من الدّنیا لا یبقی بکثیر من الآخرة لا یفنی) .

این تعبیر لطیف اشاره به این است که آن نیکان و پاکانی که شرب شهادت نوشیدند و در راه خدا به این افتخار بزرگ نایل شدند نه تنها زیانی نکردند،بلکه تجارت پرسودی نمودند،متاع قلیل فانی را به متاع کثیر باقی فروختند.

کسانی هم که افتخار شهادت پیدا نکردند امّا در جهاد با نفس پیروز شدند و زرق‌وبرق دنیای فانی را به سعادت آخرت فروختند آنها نیز در سلسله این گروه از عباد اللّه الاخیار جای دارند.

در ادامه این سخن،با تأکید می‌فرماید:«راستی برادران ما که خونشان در صفین ریخته شد(و شربت شهادت نوشیدند)اگر امروز زنده نیستند که از این لقمه‌های گلوگیر بخورند و از این آبهای ناگوار بنوشند چه ضرری کرده‌اند؟»؛ (ما ضرّ إخواننا الّذین سفکت دماؤهم-و هم بصفّین-ألاّ یکونوا الیوم أحیاء؟یسیغون ⁽³⁾الغصص و یشربون الرّنق! ⁽⁴⁾) .

اشاره به اینکه آنها رفتند و آسوده شدند و امروز ما ماندیم و این اوضاع نابسامان.

دشمنان حق در همه جا جولان می‌کنند و دوستان حق ضعیف و ناتوان و بی‌اراده در برابر آنها ایستاده و تماشاگرند.صحنه‌ای که هرانسان باایمان و غیوری را سخت آزار می‌دهد.

در واقع عبارات امام علیه السّلام اشاره به جنایات معاویه و لشکر شام و سکوت و سستی مردم کوفه و عراق است. در پایان این سخن،کلام امام علیه السّلام اوج می‌گیرد و می‌فرماید:«به خدا سوگند!آنها به لقای پروردگار نایل شدند و خدا پاداششان را به‌طور کامل عطا فرمود و آنها را در سرای امن و امان بعد از این زندگی پر از خوف جای داد»؛ (قد-و اللّه-لقوا اللّه فوفّاهم أجورهم،و أحلّهم دار الأمن بعد خوفهم) .

آری همان‌گونه که قرآن می‌فرماید:گمان مبر آنها که در راه خدا کشته شده‌اند مردگانند آنها زنده جاویدانند و در نزد پروردگارشان به انواع روزیها متنعم‌اند،مرده آنها هستند که تن به ذلت می‌سپرند و زیر پرچم ظالمان به زندگی مادی و تحقیرآمیز ادامه می‌دهند.

شهادت همیشه مایه افتخار است ولی در محیطهای آلوده شهادت و رخت بربستن از آلودگی‌ها و مفاسد و رهایی از دست گروه‌های فاسد و مفسد افتخار دیگری است.پیامی که علی علیه السّلام در محراب عبادت در لحظات شهادت به ما داد درس بزرگی بود فرمود:«فزت و ربّ الکعبة؛به خدای کعبه نجات یافتم و رستگار شدم».و به گفته شاعر:

مرده دلانند به روی زمین بهر چه با مرده شوم همنشین

هم دمی مرده دهد مردگی صحبت افسرده دل افسردگی

زیر گل آنان که پراکنده‌اند گرچه به تن مرده،به دل زنده‌اند!

زنده شدم از نظر پاکشان آب حیات است مرا خاکشان ⁽¹⁾

و به گفته شاعر توانایی دیگر(سنائی):

بمیر ای حکیم از چنین زندگانی کز از این زندگانی چون بمیری بمانی!

از این مرگ صورت نگر تا نترسی از این زندگی ترس کاینک درآنی

بخش هشتم

اشاره

أین إخوانی الّذین رکبوا الطّریق،و مضوا علی الحقّ؟أین عمّار؟و أین ابن التّیّهان؟و أین ذو الشّهادتین؟و أین نظراؤهم من إخوانهم الّذین تعاقدوا علی المنیّة،و أبرد برؤسهم إلی الفجرة!

قال:ثمّ ضرب بیده علی لحیته الشریفة الکریمة،فأطال البکاء ثم قال علیه السّلام:

أوّه علی إخوانی الّذین تلوا القرآن فأحکموه،و تدبّروا الفرض فأقاموه، أحیوا السّنّة و أماتوا البدعة.دعوا للجهاد فأجابوا،و وثقوا بالقائد فاتّبعوه.

ثم نادی بأعلی صوته:

الجهاد الجهاد عباد اللّه!ألا و إنّی معسکر فی یومی هذا؛فمن أراد الرّواح إلی اللّه فلیخرج!

ترجمه

کجایند برادران من؟همانها که در مسیر صحیح گام نهادند و در راه حق پیش افتادند، کجاست«عمار»؟کجاست«ابن تیّهان»؟و کجاست«ذو الشهادتین».(سه نفر از بزرگان یاران امام که شربت شهادت نوشیدند).و کجایند کسانی همچون آنان از برادرانشان که پیمان بر جانبازی بستند و سرانجام سرهایشان برای فاجران فرستاده شد!

آن‌گاه امام علیه السّلام دست به محاسن شریف خود زد و مدت طولانی گریست و فرمود:

آه بر برادرانم.همانها که قرآن را تلاوت می‌کردند و به کار می‌بستند در فرائض الهی

تدبّر می‌کردند و به‌پا می‌داشتند.سنّتها را زنده کرده،بدعتها را میراندند.هنگامی که به سوی جهاد دعوت شدند،مشتاقانه پذیرفتند به رهبر خود اطمینان داشتند و از او پیروی کردند سپس با صدای رسا ندا داد-ای بندگان خدا!جهاد،جهاد!آگاه باشید من امروز لشکر را به سوی اردوگاه حرکت می‌دهم،آن کس که می‌خواهد به سوی خدا حرکت کند با ما کوچ نماید.

شرح و تفسیر: همگی آماده جهاد شوید!

همگی آماده جهاد شوید!

در این بخش از خطبه،لحن کلام امام علیه السّلام تغییر پیدا می‌کند و با تعبیراتی بسیار غم‌انگیز،سخنان گذشته را ادامه می‌دهد و از شهیدان بزرگواری که در صفین شربت شهادت نوشیدند و جای آنها در میان اصحابش خالی است یاد می‌کند و می‌فرماید:

«کجایند برادران من همانها که در مسیر صحیح گام نهادند و در راه حق پیش رفتند»؛ (أین إخوانی الّذین رکبوا الطّریق،و مضوا علی الحقّ؟) .

سپس روی چند نفر از این پیشتازان ایثار و شهادت و آگاهی و معرفت،انگشت می‌نهد و می‌فرماید:«کجاست عمار؟کجاست ابن تیّهان؟و کجاست ذو الشهادتین.(سه نفر از بزرگان اصحاب که شرح حالشان خواهد آمد)»؛ (أین عمّار؟و أین ابن التّیّهان؟) .

آن‌گاه به صورت کلی و عام از همه آنها چنین یاد می‌کند:«کجایند مانند آنان از برادرانشان که پیمان بر جانبازی بستند و سرانجام سرهایشان برای فاجران و فاسقان فرستاده شد»؛ (و أین ذو الشّهادتین؟و أین نظراؤهم من إخوانهم الّذین تعاقدوا علی المنیّة،و أبرد ⁽¹⁾برؤوسهم إلی الفجرة!) .

اشاره به ده‌ها نفر از صحابیان بزرگوار پیامبر صلّی اللّه علیه و اله است که همراه علی علیه السّلام در صفین بودند و شربت شهادت نوشیدند و جنایتکاران لشکر معاویه،سرهای آنها را جدا کردند و برای معاویه بردند. ⁽¹⁾

در اینجا خاطره آنان سبب شد که امام علیه السّلام حالت تأثر شدیدی پیدا کند آن گونه که راوی این خطبه(نوف بکالی)می‌گوید:آن‌گاه امام علیه السّلام دست به محاسن شریف خود زد و مدت طولانی گریست و فرمود:

«آه بر برادرانم.همانها که قرآن را تلاوت می‌نمودند و به کار می‌بستند در فرائض الهی دقت می‌کردند و آنها را به‌پا می‌داشتند.سنّتها را زنده کرده و بدعتها را می‌راندند.بسوی جهاد دعوت شدند و مشتاقانه پذیرفتند،به رهبر خود اطمینان داشتند و از او پیروی کردند»؛ (قال:ثمّ ضرب بیده علی لحیته الشّریفة الکریمة،فأطال البکاء،ثمّ قال علیه السّلام:أوّه ⁽²⁾علی إخوانی الّذین تلوا القرآن فأحکموه،و تدبّروا الفرض فأقاموه، أحیوا السّنّة و أماتوا البدعة.دعوا للجهاد فأجابوا،و وثقوا بالقائد فاتّبعوه) .

این اوصاف شش‌گانه حکایت از عظمت مقام آنان در علم و عمل در پاسداری دین و در جهاد و اطاعت از پیشوا و رهبر الهی می‌کند.هم از قرآن آگاهی داشتند و آن را موبه‌مو در مورد زندگی اجرا می‌کردند،هم از واجبات باخبر بودند و به آن عمل می‌کردند هم پاسداری از سنّتها و مبارزه با بدعتها داشتند و به هنگام جهاد اهل ایثار و فداکاری بودند.

در واقع امام علیه السّلام می‌خواهد سرمشقی به یارانش بدهد و بگوید مؤمنان واقعی و

حافظان راستین اسلام و صحابه حقیقی پیامبر صلّی اللّه علیه و اله چه ویژگی‌هایی داشتند.شاید این سخنان داغ در آن دلهای سرد اثر بگذارد و برای جهاد با ظالمان و جانیان به‌پا خیزند.

سپس امام علیه السّلام با صدای رسا و بانگ بلند ندا داد:«ای بندگان خدا جهاد،جهاد.آگاه باشید من امروز لشکر را به سوی اردوگاه حرکت می‌دهم آن کس که می‌خواهد به سوی خدا حرکت کند با ما کوچ نماید»؛ (ثمّ نادی بأعلی صوته:الجهاد الجهاد عباد اللّه!ألا و إنّی معسکر فی یومی هذا؛فمن أراد الرّواح إلی اللّه فلیخرج!) .

به این ترتیب امام علیه السّلام بعد از آن همه بیانات تکان‌دهنده و بیدارگر،مردم را برای جهاد به سوی دشمن دعوت کرد و گروه زیادی از مردم از سخنان امام علیه السّلام به شوق آمدند و احساس مسئولیت کردند و آماده حرکت به میدان جهاد شدند.

*** «نوف بکالی(راوی این خطبه)می‌گوید:امام علیه السّلام پرچمی به امام حسین علیه السّلام برای یک لشکر ده هزار نفری داد و پرچمی به قیس ابن سعد-که رحمت خدا بر او باد-برای ده هزار و به ابو ایوب انصاری برای ده هزار و برای دیگران هرکدام به تعدادهای دیگر،و این در حالی بود که می‌خواست به صفین بازگردد ولی هنوز روز جمعه نگذشته بود که ابن ملجم -که لعنت خدا بر او باد-امام علیه السّلام را ضربت زد و لشکرها بازگشتند و ما همچون گلّه‌هایی بودیم که شبان خود را از دست می‌دهد و گرگان از هرسو به آنها حمله‌ور می‌شوند و آنها را می‌ربایند»؛ (قال نوف:و عقد للحسین علیه السّلام فی عشرة آلاف،و لقیس بن سعد قدّس سرّه فی عشرة آلاف،و لأبی أیّوب الأنصاری فی عشرة آلاف،و لغیرهم علی أعداد أخر، و هو یرید الرّجعة إلی صفین،فما دارت الجمعة حتّی ضربه الملعون ابن ملجم لعنه اللّه،فتراجعت العساکر،فکنّا کأغنام فقدت راعیها،تختطفها الذئاب من کلّ مکان!) .

به این ترتیب گرگان شام و غارتگران سپاه معاویه شادمان شدند و از اینکه خطر بزرگی

بار دیگر از آنها دفع شد شادی کردند؛ولی مؤمنان راستین در دریایی از غم و اندوه فرو رفتند.

در حدیث آمده است هنگامی که خبر شهادت امیر مؤمنان علی علیه السّلام به شام رسید.

عمرو ابن عاص باخبر شد و با این جمله به معاویه بشارت داد:«إنّ الأسد المفرش ذراعیه بالعراق لاقی شعوبه؛آن شیری که در عراق در کمین ما بود به یاران خود پیوست.» ⁽¹⁾

نکته‌ها: یاران باوفای امام علیه السّلام

اشاره

یاران باوفای امام علیه السّلام

امام علیه السّلام در این خطبه نام چند نفر از یاران وفادار و بزرگان اسلام را می‌برد که در زمره صحابه راستین پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بودند.و سپس پیمان وفاداری با امام بستند و در میدان صفین شربت شهادت نوشیدند.و همان‌گونه که قبلا اشاره شد طبق روایتی 300 تن از صحابه پیامبر که در بیعت رضوان و گروهی از آنها از بدریون بودند.با علی علیه السّلام در جنگ صفین همکاری می‌کردند از این جمع 63 نفر در آن میدان شهید شدند که امام علیه السّلام نام سه تن از آنها را می‌برد.در ذیل شرح حال مختصری از هریک از آنها را می‌آوریم.سپس به شرح حال قیس ابن سعد و ابو ایوب انصاری که نامشان در پایان این خطبه به عنوان فرمانده آمده است،می‌پردازیم.

1-عمّار یاسر

کنیه‌اش ابو یقظان و از کسانی است که در مکّه اسلام آورد و مرارتهای فراوانی را متحمل شد.ابن عبد البر در کتاب استیعاب می‌نویسد:هنگامی که یاسر به مکّه آمد با کنیزی به نام سمیه ازدواج کرد و عمار از او متولّد شد.عمار کسی بود که در راه خدا از

سوی مشرکان شکنجه شد،هرچند به حکم اجبار کلماتی را در بیزاری از اسلام بر زبان جاری ساخت؛ولی سخت ناراحت و گریان شد و خدمت پیامبر آمد و آیه شریفه «إِلاّ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ» ⁽¹⁾که دلیلی بر جواز تقیّه در این موارد است،درباره وی نازل گردید.مفسّران به اجماع نزول این آیه را درباره عمار می‌دانند.او از کسانی بود که به سرزمین حبشه هجرت کرد و به دو قبله نماز گزارد.او از مهاجران نخستین است که در جنگ بدر و همه جنگهای اسلامی حضور داشت.

پیامبر صلّی اللّه علیه و اله درباره وی فرمود:«انّه ملیئ إیمانا إلی أخمص قدمیه؛عمار سرتاپا مملو از ایمان است»و نیز فرمود:«من أبغض عمّارا أبغضه اللّه؛کسی که با عمار دشمن کند خدا دشمن او خواهد بود».در حدیث دیگری از آن حضرت می‌خوانیم که:«بهشت مشتاق چهار نفر است:علی و عمار و سلمان و ابو ذر».

ابن عبد البرّ می‌افزاید:اخبار متواتری داریم که پیامبر صلّی اللّه علیه و اله درباره عمار فرمود:«تقتل عمّارا الفئة الباغیة؛عمار را گروه ستمگر و متجاوز خواهند کشت».ابن عبد البر این خبر را از صحیح‌ترین اخبار می‌شمرد.می‌دانیم که عمار به دست یاران معاویه در صفین شهید شد و عجب اینکه بسیاری از مردم این خبر را شنیده بودند که مهم‌ترین سند در جنایات معاویه است؛ولی باز از خواب غفلت بیدار نشدند.

ابن عبد البرّ در ادامه سخنان خود روایتی از ابو عبد الرحمان سلمی نقل می‌کند که می‌گوید:ما با علی علیه السّلام در صفین بودیم.عمّار یاسر را دیدم که به هرسو حرکت می‌کرد اصحاب محمّد او را همراهی می‌کردند گویی پرچم آنها بود.و از عمار شنیدم که به هاشم ابن عقبه(عتبه)می‌گفت ای هاشم به پیش بتاز که بهشت در سایه شمشیرهاست.امروز دوستانم محمد صلّی اللّه علیه و اله و یارانش را ملاقات خواهند کرد.می‌دانم که ما بر حق و آنها بر باطل‌اند.عبد الله ابن سلمه می‌گوید:من در روز صفین به عمار می‌نگریستم که تشنه شد و تقاضای آب کرد،ظرف شیری برای او آوردند او گفت امروز روز ملاقات دوستان است

چرا که رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله به من فرمود:آخرین شربتی که از دنیا می‌نوشی شیر است. ⁽¹⁾

قابل توجه است هنگامی که خبر شهادت مالک اشتر-بعد از جنگ صفین-به معاویه رسید،در میان مردم خطبه‌ای خواند و گفت:علی علیه السّلام دو دوست نیرومند داشت؛یکی در صفین قطع شد؛یعنی عمار یاسر و دیگری امروز؛یعنی مالک اشتر. ⁽²⁾

2-ابن تیّهان

نام او مالک و کنیه‌اش ابو الهیثم،از طایفه انصار و از کسانی است که در بیعت عقبه با پیغمبر بیعت کرد و در جنگ بدر حاضر بود.اکثر مورخان معتقدند او در جنگ صفین حضور داشت و در همان جنگ به شهادت رسید و خطبه بالا گواه بر این مطلب است.

ابن ابی الحدید در اینجا نام گروهی از عالمان اهل سنّت را ذکر می‌کند که تصریح کرده‌اند او در جنگ صفین شهید شده است. ⁽³⁾

3-ذو الشهادتین

نام او خزیمة بن ثابت انصاری و کنیه‌اش ابو عمار و از کسانی است که در مدینه به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله پیوست.در مورد این که چرا به نام ذو الشهادتین لقب داده شده،ابن اثیر در اسد الغابه می‌نویسد:

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله اسبی از سواء بن قیس محاربی خریداری کرده بود.سواء معامله را انکار کرد.خزیمة بن ثابت به نفع پیامبر صلّی اللّه علیه و اله گواهی داد.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله فرمود با این که در جریان معامله حضور نداشتی چگونه شهادت دادی؟عرض کرد:ما در(مسائل بسیار مهم‌تری مانند)وحی الهی تو را تصدیق کردیم و می‌دانیم جز حق نمی‌گویی(چگونه در

موضوع کوچکی گواهی به صدق تو ندهیم؟)رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله فرمود:هرکس خزیمه به نفع یا زیان او گواهی دهد همان یک شهادت او کافی است. ⁽¹⁾

(البتّه این یک استثناست به دلیل ایمان محکم خزیمه و شاید به این دلیل که گواهی او سبب علم قاضی می‌شد).

او نیز در بسیاری از جنگهای اسلامی حضور داشت و ابن عبد البرّ در استیعاب می‌نویسد او در صفین هنگامی که عمار شهید شد سخت برآشفت،شمشیر کشید و آن قدر پیکار کرد تا به شهادت رسید. ⁽²⁾

4-قیس بن سعد بن عباده

کنیه او ابو الفضل،مردی رشید و شجاع و باسخاوت و فرزند سعد بن عباده رییس خزرج بود.قیس بن سعد از بزرگان شیعیان امیر المؤمنین علیه السّلام محسوب می‌شد و در همه جنگها در رکاب علی علیه السّلام شرکت کرد.انس بن مالک درباره او می‌گوید:قیس بن سعد، رئیس محافظان پیامبر صلّی اللّه علیه و اله محسوب می‌شد(و از هرنظر مورد اعتماد بود)و ابن شهاب می‌گوید:هرگاه مشکل اجتماعی و فتنه‌ای روی می‌داد پنج نفر از سیاستمداران عرب،به مشاوره می‌پرداختند که یکی از آنها قیس بن سعد بود. ⁽³⁾

5-ابو ایوب انصاری

نام او خالد بن زید بود ولی بیشتر او را با کنیه‌اش می‌شناسند.و از یاران نخستین پیامبر صلّی اللّه علیه و اله است که در جنگ بدر و سایر جنگها شرکت داشت.و این افتخار را پیدا کرد که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله به هنگام ورود به مدینه،به خانه او وارد شد و همچنان میهمان او بود تا

مسجد و خانه ساده پیامبر صلّی اللّه علیه و اله در کنار مسجد ساخته شد.ابو ایوب در همه جنگهای امیر مؤمنان علی علیه السّلام شرکت داشت و در جنگ با خوارج در مقدمه لشکر بود.ابو ایوب ده سال پس از شهادت علی علیه السّلام زنده بود و در سال 50 از دنیا رفت. ⁽¹⁾

*** از آنچه در بالا گفته شد این نکته تاریخی روشن می‌شود که هم‌رزمان علی علیه السّلام در جنگها و در مبارزه با منحرفان شام و دیگر افراد باغی و یاغی چه کسانی بودند؟چه کسانی در لشکر علی شربت شهادت نوشیدند و چه کسانی فرماندهی لشکر آن حضرت را بر عهده داشتند؟اگر دلیلی بر حقانیت آن حضرت و نادرستی عقیده مخالفانش جز این نباشد، کافی است.

---

خطبۀ 183: درباره قدرت خداوند و فضیلت قرآن و توصیه به تقوا و پرهیزکاری

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

فی قدرة اللّه و فی فضل القرآن و فی الوصیّة بالتّقوی

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است که درباره قدرت خداوند و فضیلت قرآن و توصیه به تقوا و پرهیزکاری ایراد فرموده است.

خطبه در یک نگاه

این خطبه که از خطبه‌های بسیار شیوا و فصیح است مباحث گوناگونی را دنبال

می‌کند که به جهت روش گزینشی سیّد رضی قدّس سرّه پیوند بخشهای مختلف آن‌گاه در هاله‌ای از ابهام فرورفته است.به هرحال پنج مسئله مهم در این خطبه مورد بحث واقع شده است:

1-بخشی از صفات جلال و جمال خدا با تعبیرات بسیار پرمعنا.

2-معرفی قرآن مجید و بیان بعضی از ویژگی‌های مهم آن.

3-توصیه به تقوا و پرهیزکاری و شرح آثار و برکات آن.

4-یادی از قیامت و آتش وحشتناک دوزخ و ناتوانی انسانها از تحمل آن.

5-بیان طرق نجات از آتش دوزخ و بهره‌گیری از امکانات دنیا در این راه که از مهمترین آنها کمک به محرومان و درماندگان است.

---

بخش اوّل

اشاره

الحمد للّه المعروف من غیر رؤیة،و الخالق من غیر منصبة.خلق الخلائق بقدرته،و استعبد الأرباب بعزّته،و ساد العظماء بجوده؛و هو الّذی أسکن الدّنیا خلقه،و بعث إلی الجنّ و الإنس رسله،لیکشفوا لهم عن غطائها،و لیحذّروهم من ضرّائها،و لیضربوا لهم أمثالها،و لیبصّروهم عیوبها،و لیهجموا علیهم بمعتبر من تصرّف مصاحّها و أسقامها،و حلالها و حرامها،و ما أعدّ اللّه للمطیعین منهم و العصاة من جنّة و نار،و کرامة و هوان.أحمده إلی نفسه کما استحمد إلی خلقه،و جعل لکلّ شیء قدرا،و لکلّ قدر أجلا،و لکلّ أجل کتابا .

ترجمه

ستایش مخصوص خداوندی است که بدون اینکه دیده شود شناخته شده،و بی‌هیچ زحمت و مشقّتی(جهان را)آفریده است.با قدرت خویش مخلوقات را آفرید و با عزّتش گردنکشان را تسلیم خود ساخت و با جود و سخایش بر همه بزرگان برتری جست.او کسی است که خلق خود را در دنیا سکونت داد و رسولانش را به سوی جنّ و انس مبعوث ساخت،تا پرده از چهره دنیا برای آنها برگیرند و آنان را از زیانهایش بر حذر دارند،برای آنها(از بی‌وفایی دنیا)مثلها زنند و عیوب دنیاپرستی را به ایشان نشان دهند همچنین با بیانات قوی و کوبنده،آنچه را که مایه عبرت است از تندرستی‌ها و بیماریها،که یکی بعد از دیگری ظاهر می‌شود،برای آنها بیان کنند.و نیز حلالها و حرامهای این دنیا و آنچه را خداوند(در سرای دیگر)برای مطیعان و عاصیان از بهشت و دوزخ و احترام و تحقیر

فراهم ساخته به آنان گوشزد کنند.او را آن‌گونه ستایش می‌کنم که از بندگانش خواسته است.او برای هرچیز اندازه‌ای قرار داده و برای هراندازه‌ای سرآمدی و برای هرسرآمدی حساب دقیقی تعیین کرده است.

شرح و تفسیر: نقش پیامبران در هدایت امتها

نقش پیامبران در هدایت امتها

قابل توجه این که«ابن ابی الحدید معتزلی»هنگامی که به این خطبه می‌رسد سخت تحت تأثیر فصاحت و بلاغت آن قرار می‌گیرد.سپس به مقایسه آن با یکی از بهترین خطبه‌هایی که نویسنده معروف عرب(ابن ابی الشحماء عسقلانی)ایراد کرده می‌پردازد.و ضعفهای آن خطبه را در برابر این خطبه امیر مؤمنان علیه السّلام روشن می‌نماید،و نتیجه می‌گیرد که چنین عباراتی جز از مثل علی علیه السّلام صادر نمی‌شود.وی متعصبانی را که گاه می‌کوشند خطبه‌های نهج البلاغه را به غیر امام نسبت دهند سخت نکوهش می‌کند و آنها را پیروان هوا و هوس می‌شمرند. ⁽¹⁾

به هر حال امام علیه السّلام در آغاز این خطبه می‌فرماید:«ستایش مخصوص خداوندی است که بدون اینکه دیده شود شناخته شده است و بی‌هیچ زحمت و مشقّتی آفریدگار است.با قدرت خویش مخلوقات را آفرید و با عزّتش گردنکشان را بنده خود ساخت و با جود و سخایش بر همه بزرگان برتری جست»؛ (الحمد للّه المعروف من غیر رؤیة،و الخالق من غیر منصبة ⁽²⁾.خلق الخلائق بقدرته،و استعبد الأرباب بعزّته،و ساد العظماء بجوده) .

بی‌شک رؤیت و مشاهده،ویژه جسمانیات است و خداوند برتر و بالاتر از آن است که

جسم باشد و خستگی و زحمت به دنبال انجام کارها مخصوص کسانی است که قدرت محدودی دارند.آن کس که همه صفات او نامحدود است برای آفرینش جهان،کمترین مشقت و خستگی به وجودش راه نمی‌یابد.آفرینش این جهان برای او حتی آسان‌تر از آن است که ما چهره دوست خود را در یک لحظه تصور می‌کنیم و نیز قدرت قدرتمندان در برابر او ناچیز است.با یک طوفان،صاعقه مرگبار،زلزله،سیلاب عظیم،همه چیز را می‌تواند برهم زند و از درون آب و هوا و زمینی که وسیله حیات و مرکز آرامش انسان است مرگ او را به سویش سوق دهد.

جمله «و ساد العظماء بجوده» اشاره لطیفی به این حقیقت است که انسان از طریق جود و بخشش،بزرگ می‌شود هرقدر سخاوتش بیشتر باشد عظمتش بیشتر خواهد بود؛ ولی چون همه مواهب و نعمتهای زمین و آسمان از سوی اوست و خوان نعمتش را همه جا گسترده و همه را مشمول عنایتهای خود ساخته است،از هرعظیمی عظیم‌تر است.

سپس به دنبال بیان گوشه‌ای از صفات والای پروردگار،آفرینش انسان و هدف از خلقت او و برنامه تعلیم و تربیت انبیا را مورد توجه قرار داده،می‌فرماید:«او کسی است که خلق خود را در دنیا سکونت داد و رسولانش را به سوی جنّ و انس مبعوث ساخت»؛ (و هو الّذی أسکن الدّنیا خلقه،و بعث إلی الجنّ و الإنس رسله) .

آن‌گاه به هدف بعثت انبیا اشاره کرده و آن را در چند چیز خلاصه می‌کند،می‌فرماید:

«هدف از این بعثت آن بود که پرده از چهره(زشت)دنیا برای آنها برگیرند و آنان را از زیانهایش بر حذر دارند و برای آنها(از بی‌وفایی دنیا)مثلها زنند و عیوب دنیاپرستی را به ایشان نشان دهند»؛ (لیکشفوا لهم عن غطائها،و لیحذّروهم من ضرّائها،و لیضربوا لهم أمثالها،و لیبصّروهم عیوبها) .

آری زرق‌وبرق دنیا غفلت‌آور و عیش و نوش آن،فریبنده و مال و مقامش گمراه کننده است.به همین دلیل یکی از برنامه‌های اصلی پیامبران الهی هشدارهای پی‌درپی به انسانهاست تا از هدف اصلی خلقت غافل نشوند و به دانه‌هایی که در دام است مشغول

نگردند و به جای این که دنیا را پلی برای عبور بنگرند یا منزلگاهی که در وسط راه یک شب در آن توقف می‌کنند،محل اقامت خود نسازند.

در ادامه این سخن به چند بخش دیگر از اهداف انبیا اشاره کرده،می‌فرماید:«هدف این بود که با بیانات قوی و کوبنده،آنچه را که مایه عبرت است از تندرستی‌ها و بیماریها که یکی بعد از دیگری ظاهر می‌شود برای آنها بیان کنند همچنین حلالها و حرامهای این دنیا و آنچه را خداوند(در سرای دیگر)برای مطیعان و عاصیان از بهشت و دوزخ و احترام و تحقیر فراهم ساخته به آنان گوشزد کنند»؛ (و لیهجموا ⁽¹⁾علیهم بمعتبر ⁽²⁾من تصرّف مصاحّها ⁽³⁾و أسقامها،و حلالها و حرامها،و ما أعدّ اللّه للمطیعین منهم و العصاة من جنّة و نار،و کرامة و هوان) .

اشاره به اینکه انبیا افزون بر آنچه گذشت،سه هدف مهم دیگر را برای هدایت انسانها با قوی‌ترین بیان دنبال می‌کردند؛نخست بیان درسهای عبرت که در این زندگی چند روزه دنیاست.از جمله افراد تندرست و نیرومندی را می‌بینیم که ناگهان به بستر بیماری می‌افتند و قدرت بر حرکت ندارند و بیماران دم مرگ را می‌بینیم که ناگهان از بستر بر می‌خیزند و همچون افراد تندرست راه فعالیتهای زندگی را در پیش می‌گیرند.دیگری بیان حلالها و حرامهاست که بخش مهمی از دعوت انبیا را دربرمی‌گیرد و منطقه امن را از منطقه ناامن نشان می‌دهد.سوم بیان پاداش‌ها و کیفرهای مادی و معنوی است- مادی،مانند بهشت و دوزخ و معنوی،مانند احترام و تحقیر است-همه اینها می‌تواند

انگیزه‌ای برای اطاعت فرمان حق باشد. ⁽¹⁾

تعبیر «لیهجموا» اشاره به این است که پیامبران الهی با بیانات رسا و تعبیرات آمیخته با انواع تأکیدها که در شنونده تأثیر مهمی بگذارد اهداف تبلیغی خود را دنبال می‌کردند.

در پایان این بخش بار دیگر امام علیه السّلام به حمد و ستایش الهی بازمی‌گردد و عرضه می‌دارد:«او را آن‌گونه ستایش می‌کنم که(با بخشش نعمتها)از بندگانش خواسته است»؛ (أحمده إلی نفسه کما استحمد إلی خلقه) .

در اینکه مجموع این جمله چه مفهومی را می‌رساند،شارحان نهج البلاغه غالبا به ابهام گذر کرده‌اند؛ولی با توجه به اینکه جمله«استحمد إلی فلان»از نظر لغت مفهومش این است که به او نیکی کرد تا حمدش کنند ⁽²⁾،مفهوم جمله این می‌شود که من او را آن‌گونه حمد می‌کنم که(با بخشش نعمتها)از بندگانش خواسته است.

در پایان این بخش به آغاز خطبه بازمی‌گردد و از محدود بودن زندگی دنیا و حساب دقیقی که بر این جهان حاکم است سخن می‌گوید و می‌فرماید:«خداوند برای هرچیز اندازه‌ای قرار داده و برای هراندازه‌ای سرآمدی و برای هرسرآمدی حساب دقیقی مقرّر داشته است)»؛ (و جعل لکلّ شیء قدرا،و لکلّ قدر أجلا،و لکلّ أجل کتابا) .

آری!همه ذرّات این عالم حساب دارد و همه‌چیز در لوح محفوظ ثبت است همان گونه که تمام موجودات این عالم سرآمدی دارند که روزی فراخواهد رسید و عمرشان پایان می‌گیرد و این درسی است آموزنده برای همه انسانها که از یک سو بدانند زندگی پایدار نیست و از سوی دیگر بدانند که حساب همه از جمله اعمال آنها،به‌طور دقیق محفوظ است.

بخش دوم

اشاره

منها:فالقرآن آمر زاجر،و صامت ناطق.حجّة اللّه علی خلقه.أخذ علیه میثاقهم،و ارتهن علیهم أنفسهم.أتمّ نوره،و أکمل به دینه،و قبض نبیّه- صلّی اللّه علیه و آله-و قد فرغ إلی الخلق من أحکام الهدی به.فعظّموا منه سبحانه ما عظّم من نفسه،فإنّه لم یخف عنکم شیئا من دینه،و لم یترک شیئا رضیه أو کرهه إلاّ و جعل له علما بادیا،و آیة محکمة،تزجر عنه،أو تدعو إلیه،فرضاه فیما بقی واحد،و سخطه فیما بقی واحد.و اعلموا أنّه لن یرضی عنکم بشیء سخطه علی من کان قبلکم،و لن یسخط علیکم بشیء رضیه ممّن کان قبلکم.و إنّما تسیرون فی أثر بیّن،و تتکلّمون برجع قول قد قاله الرّجال من قبلکم.قد کفاکم مؤونة دنیاکم،و حثّکم علی الشّکر،و افترض من ألسنتکم الذّکر .

ترجمه

قرآن امرکننده و بازدارنده است،خاموش است و گویا،و حجت خداست بر خلق.

خداوند پیمان عمل به آن را از بندگانش گرفته و آنان را در گروه دستورات قرآن قرار داده است.نور خدا را(در میان بندگان به وسیله آن)کامل ساخت و دین و آیینش را با آن به حدّ کمال رساند.پیامبرش صلّی اللّه علیه و اله را در حالی از این جهان برد که احکام هدایتگر قرآن را به خلق،رسانده بود.حال که چنین است خدا را آن‌گونه بزرگ بشمارید و توصیف کنید که خود(در قرآن)بیان کرده،خداوند چیزی از دینش را بر شما پنهان ننموده و هیچ مطلبی را که سبب رضا یا ناخشنودیش باشد وانگذاشته است جز اینکه(در قرآن)نشانه‌ای آشکار

و آیه‌ای محکم و روشن برای آن قرار داده که از آن بازمی‌دارد یا به سوی آن دعوت می‌کند.(بازداشتن از معاصی و دعوت به سوی اطاعت)رضا و خشم او در گذشته و حال یکسان است.(و این احکام مخصوص به گروه خاصّی نیست)بدانید خداوند هیچ‌گاه به سبب کاری که بر پیشینیان خشم گرفته خشنود نمی‌شود و هرگز بر شما به سبب چیزی که از پیشینیان راضی شده است،خشمگین نمی‌گردد.(آری)شما در راه روشنی گام بر می‌دارید(که همه انبیا به آن دعوت کرده‌اند)و همان سخنی را می‌گویید که بزرگان پیش از شما گفته‌اند.خداوند نیاز دنیای شما را برطرف ساخته و شما را به شکر نعمتهایش ترغیب کرده(تا نعمتش را بر شما افزون کند)و ذکر و یادش را با زبان بر شما واجب ساخته است(تا دلهایتان همواره بیدار باشد).

شرح و تفسیر: هدایت الهی در سایه قرآن

هدایت الهی در سایه قرآن

در بخش اول خطبه امام علیه السّلام درباره مبدأ و معاد و صفات جمال و جلال الهی و پاداش و کیفر روز قیامت و همچنین بعثت انبیا و رسولان الهی و بیان حلال و حرام برای آنها سخن گفت.

در این بخش درباره قرآن مجید که برترین معجزه پیامبر اسلام و جامع‌ترین دستور العمل تا روز قیامت است سخن می‌گوید و اوصاف مختلفی برای آن ذکر می‌کند که همگی دلالت بر جامعیّت قرآن دارد.

می‌فرماید:«قرآن امرکننده و بازداره است،خاموش است و گویا،و حجت خداست بر خلق.خداوند پیمان عمل به آن را از بندگانش گرفته و آنان را در گرو دستورات قرآن قرار داده است»؛ (فالقرآن آمر زاجر،و صامت ناطق.حجّة اللّه علی خلقه.أخذ علیه میثاقهم،و ارتهن علیهم أنفسهم) .

به این ترتیب امام علیه السّلام هفت وصف مهم را برای قرآن ذکر فرموده است که برای بیان اهمیّت قرآن و موقعیت آن کافی است.جمله «آمر زاجر،و صامت ناطق» در واقع هر کدام دو وصف است برای قرآن که واو عاطفه در میان آنها حذف شده است؛یعنی قرآن اوامر و نواهی‌ای دارد و در برابر بعضی از امور که مصلحت در سکوت بوده ساکت شده است و در برابر اموری که آگاهی از آن برای همگان لازم بوده زبان گشوده است،یا اینکه قرآن به حسب ظاهر خاموش است،زیرا خطوط و نقوشی بیش نیست؛ولی در حقیقت با صد زبان سخن می‌گوید و حقایق را فاش می‌سازد.

جمله «أخذ علیه میثاقهم» اشاره به پیمانی است که به هنگام اظهار ایمان به توحید و رسالت پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و اله خداوند و پیامبرش از مؤمنان گرفته‌اند،زیرا وقتی کسی اظهار ایمان نسبت به این دو اصل می‌کند مفهومش تسلیم در برابر فرمان خدا و دستورات پیامبر صلّی اللّه علیه و اله است.

یا اینکه خداوند از طریق اعطای عقل،از یک سو و فطرت توحیدی،از سوی دیگر این پیمان را از راه تکوین از همه انسانها گرفته است تا به فرمانش گردن نهند و به کتابش عمل کنند.

جمله «و ارتهن علیهم أنفسهم» اشاره به همان حقیقتی است که در قرآن مجید آمده و می‌فرماید: «کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَةٌ» ⁽¹⁾هرکسی در گرو اعمال خویش است.

همان‌گونه که عین مرهونه(چیزی را که گرو گذاشته‌اند)بدون پرداختن بدهی‌ها آزاد نمی‌شود،همچنین تا انسان وظایف الهیش را انجام ندهد به آزادی و حریّت واقعی نخواهد رسید.

در ادامه این سخن،امام علیه السّلام با بیان دو وصف دیگر برای این کتاب بزرگ آسمانی، عمق اهمیّت آن را آشکارتر می‌سازد و می‌فرماید:«خداوند به‌وسیله قرآن،نور خود را(در

میان بندگان)کامل ساخت و دین و آیینش را با آن به حدّ کمال رساند»؛ (أتمّ نوره،و أکمل به دینه) .

منظور از نور در اینجا همان فیض الهی است که از طریق قرآن به بندگان رسیده و تعبیر «أکمل به دینه» اشاره به آیه «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ» ⁽¹⁾است که با نزول قرآن و پیام ولایت،دین کامل شد.

امام علیه السّلام در ادامه سخن به بیان جامعیّت احکام اسلام و قرآن پرداخته،می‌فرماید:

«خداوند پیامبرش صلّی اللّه علیه و اله را در حالی از این جهان برد که احکام هدایت قرآن را به خلق، رسانده بود(و حلال و حرام را به‌طور کامل برای همگان تبیین نمود)»؛ (و قبض نبیّه- صلّی اللّه علیه و آله-و قد فرغ إلی الخلق من أحکام الهدی به) .

سپس چنین نتیجه‌گیری می‌کند؛«حال که چنین است خدا را آن‌گونه بزرگ بشمارید که خود(در قرآن)بیان کرده است»؛ (فعظّموا منه سبحانه ما عظّم من نفسه) .

اشاره به اینکه از پیش خود صفاتی برای خدا قرار ندهید و در مقام عبادت و نیایش و تعظیم و تقدیس پروردگار از خود چیزی اختراع نکنید بلکه در همه این امور تابع هدایتها و دستورهای او باشید که در قرآن آمده است(این تعبیر ممکن است اشاره به توقیفی بودن صفات خدا و تعبّدی بودن عبادات باشد).

سپس به بیان علّت این موضوع می‌پردازد و می‌فرماید:«چنان‌که خداوند چیزی از دینش را بر شما پنهان نکرده است،و هیچ مطلبی را که سبب رضایت او یا ناخشنودیش باشد وانگذاشته،جز اینکه(در قرآن)نشانه‌ای آشکار و آیه‌ای محکم و روشن برای آن قرار داده است که از آن بازمی‌دارد یا به سوی آن دعوت می‌کند»؛ (فإنّه لم یخف عنکم شیئا من دینه،و لم یترک شیئا رضیه أو کرهه إلاّ و جعل له علما بادیا ⁽²⁾،و آیة

محکمة،تزجر عنه،أو تدعو إلیه) .

به بیان دیگر،خداوند نسبت به همه اوامر و نواهیش اتمام حجّت فرموده و رسول خدا در رساندن پیام الهی کوتاهی نکرده؛اصول را روشن ساخته و فروع را تبیین کرده است، بنابراین جایی برای ابداعات این و آن نگذاشته است.

در ادامه می‌فرماید:این احکام مخصوص زمان پیامبر نبود،بلکه«رضا و خشم(و قانون)او در گذشته و حال و آینده یکسان است»؛ (فرضاه فیما بقی واحد،و سخطه فیما بقی واحد) .

بنابراین نباید بعضی به این بهانه متوسل شودند که احکام عصر پیامبر مخصوص آن زمان بوده و با تغییر زمان و دگرگونی محیط باید اجتهاد تازه‌ای به راه اندازیم!در واقع این جمله امام اشاره به مضمون حدیث معروف نبوی است:«حلال محمّد حلال أبدا إلی یوم القیامة و حرامه حرام أبدا إلی یوم القیامة». ⁽¹⁾

در ادامه این سخن و در تأکید وحدت برنامه‌های الهی درباره همه انسانها،اعم از آیندگان و گذشتگان و حال،می‌افزاید:«بدانید خداوند هیچ‌گاه از شما خشنود نمی‌شود به کاری که بر پیشینیان به سبب آن،خشم گرفته،و هرگز بر شما خشمگین نمی‌شود به چیزی که از پیشینیان راضی شده است.(آری)شما در راه روشنی گام برمی‌دارید(که همه انبیا به آن دعوت کرده‌اند)و همان سخنی را می‌گویید که بزرگان پیش از شما گفته‌اند»؛ (و اعلموا أنّه لن یرضی عنکم بشیء سخطه علی من کان قبلکم،و لن یسخط علیکم بشیء رضیه ممّن کان قبلکم.و إنّما تسیرون فی أثر بیّن،و تتکلّمون برجع قول قد قاله الرّجال من قبلکم) .

همه این تعبیرات اشاره به آن است که اصول تعلیمات انبیا و رجال وحی یکی است و برنامه سعادت و تکامل انسانها که از سوی خدا به وسیله مردان وحی ابلاغ شده است

یکسان است،هرچند با گذشت زمان تکامل بیشتری یافته است و این در واقع یکی از شاخه‌های توحید است.این همان چیزی است که قرآن مجید می‌گوید:« «آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ» پیامبر به آنچه از سوی پروردگارش بر او نازل شده ایمان آورده است و مؤمنان نیز همگی به خدا و فرشتگانش و کتابهای او و رسولانش ایمان آورده‌اند(و می‌گویند)ما در میان هیچ‌یک از رسولان او فرق نمی‌گذاریم(و به همه ایمان داریم)». ⁽¹⁾

امام علیه السّلام در پایان این بخش به چند نکته پراهمّیّت اشاره کرده،می‌فرماید:«خداوند نیاز دنیای شما را برطرف ساخته و شما را به شکر نعمتهایش ترغیب کرده(تا نعمتش را بر شما افزون کند)و ذکر و یاد خود را با زبانهایتان بر شما واجب ساخته است(تا دلهایتان همواره بیدار باشد)»؛ (قد کفاکم مؤونة دنیاکم،و حثّکم علی الشّکر،و افترض من ألسنتکم الذّکر) .

اشاره به اینکه از یک سو شما را مشمول انواع نعمتها ساخته و به حکم «وَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ» ⁽²⁾و «هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً» ⁽³⁾همه مواهب زمین و آسمان را از نور آفتاب گرفته تا باران حیاتبخش و نسیم روح‌پرور و چشمه‌ها و نهرها و منابع زیرزمینی و روزمینی،همه را مسخّر شما کرده است.از سوی دیگر،به شما دستور شکرگزاری داده،همان کاری که موجب فزونی نعمت و بقای مواهب الهی و الطاف او خواهد شد.از سوی سوم شما را وادار به یاد او کرده،یادی که مایه آرامش دلها و نجات از چنگال شیطان است:« «أَلا بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» بدانید با ذکر خدا دلها آرامش می‌پذیرد». ⁽⁴⁾« «إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّیْطانِ تَذَکَّرُوا فَإِذا هُمْ»

«مُبْصِرُونَ» آنها که تقوا پیشه کنند هنگامی که وسوسه‌ای از شیطان به آنها می‌رسد به یاد خدا می‌افتند و بینا می‌شوند(و راه نجات را پیدا می‌کنند)». ⁽¹⁾

اینکه ملاحظه می‌شود امام علیه السّلام از میان همه اعمال واجب و مستحب بر ذکر زبانی تکیه کرده به جهت آن است که ذکر با زبان،مایه بیداری دل است و این بیداری سرچشمه اصلی حرکت به سوی خیر و سعادت است.افزون بر این اگر زبان در اختیار ذکر خدا قرار نگیرد در اختیار شیطان قرار خواهد گرفت و می‌دانیم که بخش مهمّی از گناهان کبیره با زبان انجام می‌شود.

این نکته نیز حائز اهمیّت است که توجه به نعمتها و شکر منعم در برابر نعمتها،پایه اصلی معرفة الله است همان‌گونه که در علم عقاید آمده است.

---

نکته‌ها

1-یکسان بودن حکم خدا در اولین و آخرین

از نکات مهمی که در این بخش از خطبه،امام بر روی آن تأکید می‌کند یکسان بودن اصول احکام الهی در میان همه اقوام و ملل و گذشتگان و مردم امروز و فرداست.

توضیح این که تاریخ بشر در گذشته و حال شاهد و ناظر انواع تبعیض‌ها در میان اقوام و ملل در وضع قوانین و احکام عرفی بوده است؛گروهی به جهت رنگ پوست و گروه دیگری به موجب طبقه اجتماعی خاص خود،احکام متفاوتی با دیگران داشتند و در واقع خون سفیدپوستان رنگین‌تر از رنگین‌پوستان بوده و طبقه اشراف از نظر قوانین، امتیازات ویژه‌ای بر دیگران داشتند.

اسلام آمد و با شعار معروف مساوات نژادها و رنگها و قومیتها خط بطلان بر امتیازات

قومی و نژادی و قبیلگی و طبقات اجتماعی کشید.

معروف است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله در ایّام حج در سرزمین منا در حالی که بر شتری سوار بود و رو به سوی مردم فرمود:«یا أیّها النّاس ألا إنّ ربّکم واحد و إنّ أباکم واحد ألا لا فضل لعربیّ علی عجمی،و لا لعجمی علی عربی،و لا لإسود علی أحمر،و لا لأحمر علی اسود إلاّ بالتّقوی.ألا هل بلّغت؟قالوا نعم!قال لیبلغ الشّاهد الغائب؛ ای مردم بدانید!خدای شما یکی است و پدرتان یکی،نه عرب بر عجم برتری دارد و نه عجم بر عرب،نه سیاهپوست بر گندمگون ⁽¹⁾و نه گندمگون بر سیاهپوست مگر به تقوا.آیا من دستور الهی را ابلاغ کردم؟همه گفتند:آری!فرمود:این سخن را حاضران به غایبان برسانند». ⁽²⁾

این سخن را پیامبر تنها در اجتماع عظیم منا نفرمود،بلکه در موارد دیگر نیز به عنوان یکی از اصول مسلّم اسلام به آن اشاره کرد از جمله در حدیثی می‌خوانیم:«روزی سلمان فارسی وارد مجلس پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله شد،او را گرامی داشتند و به موجب فضیلتها و سن و سالش در صدر مجلس جای دادند،در این هنگام عمر وارد شد و با اعتراض گفت:

«من هذا العجمیّ.المتصدّر فیما بین العرب؛این مرد عجمی که در میان عربها صدر نشین شده کیست؟»پیغمبر بر فراز منبر رفت(کاری که در مواقع بیان یک حکم عام و اساسی انجام می‌گرفت)و خطبه خواند و فرمود:«إنّ النّاس من آدم إلی یومنا هذا مثل أسنان المشط؛لا فضل للعربیّ علی الأعجمیّ و لا للأحمر علی الأسود إلاّ بالتّقوی،سلمان بحر لا ینزف و کنز لا ینفد،سلمان منّا أهل البیت؛مردم از زمان آدم تا به امروز همگی مانند دندانهای شانه مساوی هستند،عرب فضیلتی بر عجم ندارد و گندمگون فضیلتی بر سیاه‌پوست مگر به تقوا،سلمان دریایی است که پایان نمی‌گیرد و

گنجی است که تمام نمی‌شود،سلمان از ما اهل بیت است». ⁽¹⁾

این حدیث به خوبی نشان می‌دهد که نه تنها انسانهایی که در یک عصر زندگی می‌کنند در برابر اصول قوانین الهی یکسانند،بلکه انسانهایی که در طول تاریخ بشریت بر صفحه زمین گام نهاده‌اند در شرایط همگون یکسانند و با توجه به اینکه امتیازات قبیلگی در میان عرب و امتیازات نژادی و طبقاتی در سطح جهان آن روز سخت مورد توجه بود، این حکم اسلام درخشندگی فوق العاده‌ای دارد.

کلام امام امیر مؤمنان علیه السّلام در خطبه بالا تأکیدی بر همین موضوع است که می‌فرماید:

آنچه را خدا برای اقوام پیشین پسندیده و راضی شده،برای شما هم پسندیده است و آنچه مورد خشم و نفرت بوده،هم‌اکنون نیز چنین است.با توجه به اینکه خلیفه دوم هنگامی که به حکومت رسید بار دیگر امتیازات جاهلی از جمله امتیاز عرب را بر عجم- طبق تواریخ شیعه و اهل سنّت-برقرار کرد این بیان امام نیز در ادامه بیانات پیامبر است، ارزش فوق العاده‌ای دارد.

این سخن را با جمله‌ای از خطبه حجة الوداع که پیامبر اکرم در آنجا اصول قوانین اسلام را برای همگان بیان فرمود پایان می‌دهیم:«أیّها النّاس إنّ ربّکم واحد و إنّ أباکم واحد کلّکم لآدم و آدم من تراب، «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ» و لیس لعربیّ علی عجمیّ فضل إلاّ بالتّقوی؛ألا هل بلّغت؟قالوا:نعم.قال:فلیبلغ الشّاهد الغائب؛ای مردم پروردگار شما یکی است و پدر شما همه یکی،شما فرزندان آدم و آدم از خاک بود.گرامی‌ترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست.عرب بر عجم برتری ندارد مگر به تقوا.ای مردم آیا من دستور خدا را به شما رساندم؟همگی گفتند:آری،فرمود:

حاضران این مطلب را به غایبان برسانند». ⁽²⁾

2-قرآن ناطق است یا صامت؟

در آغاز این بخش از خطبه،امام علیه السّلام فرمود:قرآن خاموش است و گویا،این در حالی است که در خطبه 125 در داستان حکمین چنین فرمود:«هذا القرآن إنّما هو خطّ مستور بین الدّفتین لا ینطق بلسان و لا بدّ له من ترجمان.و إنّما ینطق عنه الرّجال؛ این قرآن خطوطی است که در میان دو جلد مستور و پنهان شده است با زبان سخن نمی‌گوید و نیازمند به ترجمان است و تنها انسانها می‌توانند از آن سخن بگویند»قریب به این معنا در خطبه 158 نیز آمده است.

آیا این دو تعبیر باهم منافات ندارد؟پاسخ این است که منظور از ناطق بودن قرآن این است که با لسان عربی مبین احکام خدا را بیان کرده است.هرکسی آماده پذیرش باشد او را به سوی خود فرامی‌خواند و به خیر و سعادت هدایت می‌کند،بنابراین برای حق‌طلبان کاملا گویاست؛ولی کسانی که از روی تعصب و لجاج به نزاع برخاسته‌اند پیام قرآن را نمی‌شنوند و اگر بشنوند نشنیده می‌انگارد.برای این افراد باید قاضی و حکم عادلی باشد که پیام قرآن را به آنها برساند و اتمام حجت کند.مثلا در داستان جنگ صفین،قرآن پیام روشنی داشت و می‌فرمود:« «فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ» هرگاه گروهی طغیان کنند و بر دیگر مسلمین ستم روا دارند با آنها پیکار کنید تا تسلیم حق شوند». ⁽¹⁾بر همه واضح بود که علی علیه السّلام اضافه بر اینکه از سوی خدا به خلافت پیامبر منصوب شده بود،از سوی قاطبه مؤمنان و اکثریت قریب به اتفاق مهاجر و انصار نیز برای خلافت پذیرفته شده بود و معاویه و لشکر شام یاغیان و طاغیان بودند که می‌خواستند خود را بر مسلمین تحمیل کنند ولی چون در برابر حکم خدا لجاجت و سرسختی نشان می‌دادند لازم بود کسی به عنوان حکم آنها را به سوی حق رهنمون شود،هرچند متأسفانه حکمیت در مسیر صحیحی قرار نگرفت و نتیجه مطلوبی نداد.

بخش سوم

اشاره

و أوصاکم بالتّقوی،و جعلها منتهی رضاه،و حاجته من خلقه.فاتّقوا اللّه الّذی أنتم بعینه،و نواصیکم بیده،و تقلّبکم فی قبضته.إن أسررتم علمه،و إن أعلنتم کتبه؛قد وکّل بذلک حفظة کراما،لا یسقطون حقّا،و لا یثبتون باطلا.و اعلموا أنّه «مَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً» من الفتن،و نورا من الظّلم،و یخلّده فیما اشتهت نفسه،و ینزله منزل الکرامة عنده، فی دار اصطنعها لنفسه؛ظلّها عرشه،و نورها بهجته،و زوّارها ملائکته،و رفقاؤها رسله؛فبادروا المعاد،و سابقوا الآجال،فإنّ النّاس یوشک أن ینقطع بهم الأمل،و یرهقهم الأجل،و یسدّ عنهم باب التّوبة.فقد أصبحتم فی مثل ما سأل إلیه الرّجعة من کان قبلکم،و أنتم بنو سبیل،علی سفر من دار لیست بدارکم،و قد أوذنتم منها بالإرتحال،و أمرتم فیها بالزّاد.

ترجمه

خداوند شما را به تقوا سفارش فرموده و آن را آخرین مرحله خشنودی و خواست خویش از بندگان قرار داده است،پس تقوای الهی پیشه کنید.تقوا در برابر خداوندی که همواره در پیشگاه او حاضرید،زمام امور شما به دست اوست و حرکات شما در اختیار وی قرار دارد.او کسی است که اگر کار خود را پنهان کنید می‌داند و اگر آشکار سازید ثبت می‌کند،پاسداران والامقامی برای ثبت اعمال شما گماشته که از هیچ حقّی غفلت نمی‌ورزند و چیزی را بیهوده ثبت نمی‌کنند.بدانید آن کس که تقوا پیشه کند خداوند

راهی برای رهایی از فتنه‌ها به رویش می‌گشاید و نوری در دل تاریکیها به او اعطا می‌کند، او را در آنجا که دوست دارد و به آن علاقه‌مند است(در بهشت)برای همیشه مخلّد می‌سازد و در جایگاه والایی نزد خود در سرایی که آن را برای خاصّان خویش ساخته است جای می‌دهد.همان جایی که سایه‌اش از عرش خداست و نور و روشنایی‌اش جمال اوست،زائرانش فرشتگان و یارانش پیامبران خدا هستند.حال که چنین است به سوی معاد(با اعمال صالح)بر یکدیگر سبقت جویید و بر سرآمد زندگی خود پیشی گیرید،زیرا نزدیک است آرزوهای مردم قطع گردد و مرگ آنها را در آغوش کشد و درهای توبه به رویشان بسته شود(بدانید)شما همانند کسانی هستید که قبل از شما بودند؛مرگشان فرا رسید و تقاضای بازگشت به این جهان کردند(اما پذیرفته نشد)و همچون رهروانی در حال کوچ کردن از خانه‌ای هستید که خانه شما نیست،فرمان کوچ به شما داده شده و دستور تهیّه زاد و توشه(از این سرا)را نیز به شما داده‌اند.

شرح و تفسیر: جایگاه عظیم تقوا

جایگاه عظیم تقوا

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه با تأکید هرچه بیشتر دعوت به تقوا و دلیل آن را ذکر می‌فرماید.سپس از آثار تقوا سخن می‌گوید و در ادامه درباره ناپایداری دنیا و سفر آخرت و زاد و توشه آن‌که تقواست شرح پرمعنایی می‌دهد.

نخست می‌فرماید:«خداوند شما را به تقوا سفارش کرده و آن را آخرین مرحله خشنودی و خواست خویش از بندگان قرار داده است»؛ (و أوصاکم بالتّقوی،و جعلها منتهی رضاه،و حاجته من خلقه) .

این عبارت نشان می‌دهد که تقوا برترین خواست پروردگار از بندگان و بالاترین افتخار برای همگان است.و هماهنگ با آیات قرآنی است که می‌گوید: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ»

«أَتْقاکُمْ» ⁽¹⁾، «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی» ⁽²⁾، «تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتِی نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ کانَ تَقِیًّا» ⁽³⁾و بالاترین بها را برای تقوا قائل شده است.

حقیقت این است که تقوا احساس مسئولیت از درون است از یک سو زاییده ایمان قوی است و از سوی دیگر سرچشمه اطاعت و پرهیز از گناه است.

تعبیر به حاجت در مورد خداوند؛نه به این معناست که خداوند احتیاج به بندگان دارد.حاجت در لغت تنها به معنای نیاز و فقر نیست،بلکه گاه به معنای درخواست نیز آمده است.

امام علیه السّلام در ادامه این سخن به بیان دلیل رعایت تقوای شدید در پیشگاه الهی پرداخته،می‌فرماید:«پرهیزکاری در برابر خداوندی پیشه کنید که همواره در پیشگاه او حاضرید و زمام شما به دست اوست و حرکات شما در اختیار او قرار دارد»: (فاتّقوا اللّه الّذی أنتم بعینه،و نواصیکم ⁽⁴⁾بیده،و تقلّبکم ⁽⁵⁾فی قبضته) .

آری عالم محضر خداست و زمام اختیار همه به دست اوست،هرچند بندگان را در اعمالشان آزاد قرار داده؛ولی این آزادی به معنای سلب قدرت از ذات پاک او نیست.

در ادامه برای تأکید بیشتر می‌افزاید:«کسی که اگر کار خود را پنهان کنید می‌داند و اگر آشکار سازید می‌نویسد.پاسداران والامقامی برای ثبت اعمال شما گماشته که از حفظ هیچ حقّی غفلت نمی‌ورزند و چیزی را بیهوده ثبت نمی‌کنند»؛ (إن أسررتم علمه،و إن أعلنتم کتبه؛قد وکّل بذلک حفظة کراما،لا یسقطون حقّا،و لا یثبتون باطلا) .

در قرآن مجید نیز می‌خوانیم:« «وَ أَسِرُّوا قَوْلَکُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ» ⁽¹⁾سخنان خود را پنهان سازید یا آشکار کنید(تفاوتی نمی‌کند)او از آنچه در درون سینه‌هاست آگاه است.»نیز می‌فرماید:« «وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظِینَ کِراماً کاتِبِینَ یَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ» ⁽²⁾و بی‌شک نگهبانانی بر شما گمارده شده والامقام و نویسنده (اعمال نیک و بد شما)که می‌دانند شما چه می‌کنید».

بدیهی است ثبت اعمال به وسیله فرشتگان حافظ اعمال،برای تأکید است وگرنه از جمله‌های قبل به خوبی روشن شد که آشکار و پنهان و همه‌چیز در زمین و آسمان در برابر علم خدا یکسان است.

با توجه به این که جمله «قد وکّل بذلک ؛خداوند برای کتابت گروهی را مأمور کرده است»و با توجه به این‌که کتابت اعمال آشکار را به اعمال محدود ساخته «و إن أعلنتم کتبه» چنین استفاده می‌شود که فرشتگان الهی مأموریت ندارند همه اعمال پنهانی را بنویسند و خداوندی که ستار العیوب است بخشی از این اعمال را از قلمرو اطلاع آنها خارج ساخته و تنها در اختیار خودش قرار داده است و این حکایت از نهایت لطف او می‌کند.

در دعای کمیل نیز می‌خوانیم:«و کلّ سیّئة أمرت باثباتها الکرام الکاتبین الّذین وکّلتهم بحفظ ما یکون منّی و جعلتهم شهودا علیّ مع جوارحی و کنت انت الرّقیب علیّ من ورائهم و الشّاهد لما خفی عنهم و برحمتک اخفیته و بفضلک سترته؛خداوندا گناهان مرا ببخش هرگناهی که فرشتگان والامقام را مأمور ثبت آن کرده‌ای همان‌ها که مأموریت دارند همه آنچه را از من سر می‌زند بنویسند و آنها را افزون بر اعضای من گواه من قرار دادی و تو در ماورای آنها مراقب آنان هستی و گواه بر چیزی هستی که از آنها پنهان شده است(آری)به رحمتت آن را پنهان سختی و به سبب فضلت مستور داشتی».

سپس امام علیه السّلام به بیان آثار و برکات تقوا می‌پردازد و در عبارت کوتاه و بسیار پرمعنایی چهار نتیجه برای تقوا و پرهیزکاری ذکر می‌کند.در بیان اولین و دومین‌اش می‌فرماید:

«بدانید آن کس که تقوا پیشه کند،خداوند راهی برای رهایی از فتنه‌ها به رویش می‌گشاید و نور در دل تاریکیها به او اعطا می‌کند»؛ (و اعلموا أنّه «مَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً» من الفتن،و نورا من الظّلم) .

قسمت اول این سخن برگرفته از آیه شریفه: «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً» ⁽¹⁾است.در حدیثی از ابو ذر غفاری نقل شده که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله فرمود:«إنّی لأعلم آیة لو أخذ بها النّاس لکففتهم: «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً» فما زال یقولها و یعیدها؛من آیه‌ای را می‌دانم که اگر همه انسانها دست به دامن آن زنند برای حلّ مشکلاتشان کافی است...پس آیه «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّهَ» را تلاوت کرد و بارها تکرار نمود». ⁽²⁾

قسمت دوم برگرفته از آیات دیگر است؛مانند« «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقاناً» ای کسانی که ایمان آورده‌اید اگر تقوای الهی پیشه کنید برای شما وسیله جداسازی حق از باطل(و روشن‌بینی خاصّی که در پرتو آن حق را از باطل خواهید شناخت)قرار می‌دهد». ⁽³⁾

در سومین و چهارمین ثمره پربار تقوا می‌فرماید:«خداوند او را در آنچه دوست دارد و علاقه‌مند است(یعنی بهشت)برای همیشه مخلّد می‌سازد و در جایگاه والایی نزد خود در سرایی که آن را برای(خاصّان)خویش ساخته است جای می‌دهد»؛ (و یخلّده فیما اشتهت نفسه،و ینزله منزل الکرامة عنده،فی دار اصطنعها ⁽⁴⁾لنفسه) .

در این عبارت نتیجه تقوا را بیرون رفتن از فتنه‌ها و برطرف شدن ظلمتها از صحنه زندگی پرهیزکاران در این جهان و خلود در مواهب مادی و معنوی در آن جهان ذکر کرده

است.در واقع خداوند میان نعمتهای مادی و معنوی این جهان و مادی و معنوی آن جهان را برای پرهیزگاران جمع می‌کند و جمله‌های بالا هرکدام اشاره به یکی از این نعمتهاست.

جمله «اصطنعها لنفسه» یا اشاره به این است که خداوند منزلگاه خاص آخرت را برای خاصّان خویش آفریده یا از قبیل تعبیراتی همچون«بیت الله»و«شهر اللّه»است که اشاره به عظمت و اهمیّت آن سراست.

سپس در شرح اوصاف این جایگاه ویژه می‌فرماید:«همان جایی که سایه‌اش از عرش خداست و نور و روشنایی‌اش جمال اوست،زائرانش فرشتگان و یارانش پیامبران خدا هستند»؛ (ظلّها عرشه،و نورها بهجته،و زوّارها ملائکته،و رفقاؤها رسله) .

راستی چه جایگاه والایی است جایی که مافوق زمین و آسمان و در سایه عرش خداست.پرتو انوار الهی آن را روشن کرده و فرشتگان او هردم به زیارت انسان می‌آیند و او با پیامبران بزرگ همنشین است.اوصافی که شنیدنش انسان را به وجد می‌آورد،پس دیدنش چگونه خواهد بود.

قرآن مجید نیز می‌گوید:« «وَ مَنْ یُطِعِ اللّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِیقاً» و کسانی که خدا و پیامبر را اطاعت کنند(در روز رستاخیز)همنشین کسانی خواهند بود که خدا نعمت خود را بر آنان تمام کرده؛از پیامبران و صدیقان و شهدا و صالحان و آنها رفیق‌های خوبی هستند». ⁽¹⁾

در ادامه این سخن که امام علیه السّلام دعوت به تقوا کرد و آثار بسیار گران‌بهای آن را بیان فرمود در یک نتیجه‌گیری روشن می‌فرماید:«حال که چنین است به سوی معاد(با اعمال صالح)سبقت جویید و بر اجل پیشی گیرید(و پیش از آنکه فرصتها از دست برود و عمر به پایان برسد از آن بهره بردارید و زاد و توشه بیندوزید»؛ (فبادروا المعاد،و سابقوا

الآجال) .

همان‌گونه که قرآن می‌فرماید:« «سابِقُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها کَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ» به پیش تازید برای رسیدن به مغفرت پروردگارتان و بهشتی که وسعت آن همچون وسعت آسمان و زمین است». ⁽¹⁾

در جایی دیگر می‌فرماید:« «وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّارِ» فرشتگان بر بهشتیان از هردری وارد می‌شوند و می‌گویند سلام بر شما به سبب صبر و استقامتتان.چه نیکوست سرانجام این سرا». ⁽²⁾

در ادامه سخن به بیان علت آن می‌پردازد و می‌فرماید:«چرا که نزدیک است آرزوهای مردم قطع گردد و مرگ آنها را در آغوش کشد و درهای توبه به رویشان بسته شود و (بدانید)شما همانند کسانی هستید که قبل از شما بودند؛مرگشان فرارسید و تقاضای بازگشت به این جهان کردند(اما پذیرفته نشد)»؛ (فإنّ النّاس یوشک أن ینقطع بهم الأمل،و یرهقهم ⁽³⁾الأجل،و یسدّ عنهم باب التّوبة.فقد أصبحتم فی مثل ما سأل إلیه الرّجعة من کان قبلکم) .

این سخن،اشاره به چیزی است که در قرآن آمده و می‌فرماید:« «حَتّی إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْتُ کَلاّ إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها» تا زمانی که مرگ یکی از آنان فرارسد می‌گوید:پروردگارا مرا بازگردانید شاید در آنچه ترک کردم(و کوتاهی نمودم)عمل صالحی انجام دهم(ولی فرشتگان می‌گویند) چنین نیست این سخنی است که او به زبان می‌آورد(و پذیرفته نخواهد بود)». ⁽⁴⁾

مقصود امام علیه السّلام این است که پیش از آن‌که به چنین سرنوشتی گرفتار شوید و

تقاضایی که پذیرفته نمی‌شود داشته باشید امروز آنچه از اعمال صالح و توبه از گناه می‌خواهید انجام دهید.

در ادامه همگان را به سفر آخرت و آمادگی برای این سفر طولانی و پرخطر متوجه می‌کند و می‌فرماید:«شما همچون رهروانی هستید در حال کوچ کردن از خانه‌ای که خانه شما نیست(بلکه سرایی است ناپایدار و منزلگاهی است در مسیر راه)»؛ (و أنتم بنو سبیل،علی سفر من دار لیست بدارکم) .

سپس می‌افزاید:«فرمان کوچ به شما اعلام شده و دستور تهیّه زاد و توشه(از این سرا) نیز به شما داده‌اند»؛ (و قد أوذنتم منها بالإرتحال،و أمرتم فیها بالزّاد) .

در بعضی از آیات قرآن و در بسیاری از روایات این تشبیه گویا برای سرای آخرت و دنیا و ساکنان این جهان دیده می‌شود که انسانها را به مسافرانی شبیه کرده‌اند که به سوی سرمنزل مقصود در حرکتند و در راه به منزلگاهی رسیده‌اند که باید چند روزی در آن توقف کنند و زاد و توشه و مرکب فراهم سازند و از آنجا به راه خود ادامه دهند.زاد و توشه چیزی جز تقوا و مرکب راهوار چیزی جز ایمان نیست.آنها که در تهیه آن کوتاهی کنند،در راه می‌مانند و هلاک می‌شوند و هرگز به مقصد نمی‌رسند.قافله‌سالاران انبیا و اوصیا هستند که فریاد«الرحیل»(کوچ کنید)را برآورده و ندای زاد و توشه را آماده سازید سر داده‌اند،هرچند گروهی در خوابند یا بیدارند و گوش شنوا ندارند و بانگ و ندای آنها را نمی‌شنوند.

قرآن مجید می‌گوید:« «وَ إِنَّ الْآخِرَةَ هِیَ دارُ الْقَرارِ» سرای آخرت،سرای جاویدان است». ⁽¹⁾و نیز می‌فرماید:« «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی» و زاد و توشه تهیه کنید که بهترین زاد و توشه پرهیزکاری است». ⁽²⁾

---

بخش چهارم

اشاره

و اعلموا أنّه لیس لهذا الجلد الرّقیق صبر علی النّار،فارحموا نفوسکم، فإنّکم قد جرّبتموها فی مصائب الدّنیا.

أفرأیتم جزع أحدکم من الشّوکة تصیبه،و العثرة تدمیه،و الرّمضاء تحرقه؟فکیف إذا کان بین طابقین من نار،ضجیع حجر،و قرین شیطان! أعلمتم أنّ مالکا إذا غضب علی النّار حطم بعضها بعضا لغضبه،و إذا زجرها توثّبت بین أبوابها جزعا من زجرته!

ترجمه

بدانید این پوست نازک تن(انسان)طاقت آتش دوزخ را ندارد،بنابراین بر خویشتن رحم کنید،چنان‌که شما این حقیقت را درباره خویش در مصائب دنیا آزموده‌اید.آیا ناراحتی یکی از شما را که خاری به بدنش فرومی‌رود و یا زمین خوردنی که او را کمی مجروح می‌سازد و یا ریگهای داغ بیابان(در فصل گرما)که او را آزار می‌دهد،مشاهده کرده‌اید؟حال چگونه خواهید بود هنگامی که در میان دو طبقه از آتش بر کنار سنگ‌های گداخته در مجاورت شیطان قرار گیرید؟آیا می‌دانید آن‌گاه که مالک دوزخ بر آتش خشم می‌گیرد،آتشها روی هم می‌غلتند و یکدیگر را می‌کوبند(و شعله‌های عظیم از درون آنها برمی‌خیزد)و آن‌گاه که بر آتش فریاد زند از وحشت فریادش قطعات عظیم آتش در میان درهای جهنم به هرسو پرتاب می‌شوند!

---

شرح و تفسیر: عذاب هولناک قیامت!

عذاب هولناک قیامت!

امام علیه السّلام به دنبال سفارشهای مؤکّدی که درباره تقوا و پرهیزکاری در بخش پیشین گذشت در این بخش از خطبه اشارات تکان‌دهنده‌ای به کیفرهای سخت آخرت و عذاب‌های هولناک دوزخ کرده،می‌فرماید:«بدانید این پوست نازک تن(انسان)طاقت آتش دوزخ را ندارد،بنابراین بر خویشتن رحم کنید!»؛ (و اعلموا أنّه لیس لهذا الجلد الرّقیق صبر علی النّار،فارحموا نفوسکم) .

سپس با مقایسه‌ای ساده و روشن شدّت سوزش فوق العاده عذاب دوزخ را مجسّم می‌سازد و می‌فرماید:«شما این حقیقت را درباره خویش در مصائب دنیا آزموده‌اید.آیا ناراحتی یکی از شما را که خاری به بدنش فرومی‌رود و یا زمین خوردنی که او را کمی مجروح می‌سازد و یا ریگهای داغ بیابان(در فصل گرما)که او را آزار می‌دهد،مشاهده کرده‌اید؟(شما با این مصائب جزئی ناراحت می‌شوید و گاه فریادتان بلند می‌شود،حال فکر کنید)چگونه خواهید بود هنگامی که در میان دو طبقه از آتش در کنار سنگهای گداخته،در مجاورت شیطان قرار گیرید؟»؛ (فإنّکم قد جرّبتموها فی مصائب الدّنیا.

أ فرأیتم جزع أحدکم من الشّوکة ⁽¹⁾تصیبه،و العثرة تدمیه ⁽²⁾،و الرّمضاء ⁽³⁾تحرقه؟ فکیف إذا کان بین طابقین ⁽⁴⁾من نار،ضجیع حجر،و قرین شیطان!) .

در تکمیل این سخن می‌افزاید:«آیا می‌دانید آن‌گاه که مالک(دوزخ)بر آتش(دوزخ) خشم می‌گیرد،آتشهای بر روی هم می‌غلتند و یکدیگر را می‌کوبند(و شعله‌های عظیم از درون آنها برمی‌خیزد!)و آن‌گاه که بر آتش فریاد زند از وحشت فریاد او قطعات عظیم آتش در میان درهای جهنم به هرسو پرتاب می‌شوند!»؛ (أعلمتم أنّ مالکا إذا غضب علی النّار حطم ⁽¹⁾بعضها بعضا لغضبه،و إذا زجرها توثّبت ⁽²⁾بین أبوابها جزعا من زجرته!) .

مرحوم«مغنیه»هنگامی که به شرح این بخش از خطبه می‌رسد سخن جالبی دارد.

وی می‌گوید:

«همه خطبه‌های نهج البلاغه دو یا سه اصل را همراه با هم تعقیب می‌کنند،از یک سو حمد و ستایش و تعظیم پروردگار و شرح صفات جمال و جلال و اسمای حسنای او و از سوی دیگر،ثنا و تمجید پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و نور و هدایتی که برای جهان انسانیّت آورده از سوی سوم سخن از فکر و فریب دنیا و سکرات مرگ و وحشت قبر و حساب و عذابهای شدید الهی در قیامت.

و شگفت آن که با این همه تکرار،چیزی مکرر در آن نیست،زیرا هر کدام اسلوب تازه و شکل جدید و بدیعی دارد که در قبل و بعد آن دیده نمی‌شود،چیزی که شارحان نهج البلاغه را به زحمت می‌افکند و در حیرت فرومی‌برد». ⁽³⁾

به هر حال امام علیه السّلام در این سخن ناتوانی و ناراحتی شدید انسان را در برابر مصائب کوچک دنیا شرح می‌دهد و آن را با مسائل عظیم آخرت و عذاب‌های شدید آن مقایسه

می‌کند و به همگان هشدار می‌دهد.شبیه این سخن همان است که در دعای کمیل می‌گوید:«یا ربّ و انت تعلم ضعفی عن قلیل من بلاء الدّنیا و عقوباتها و ما یجری فیها من المکاره علی اهلها علی انّ ذلک بلاء و مکروه قلیل مکثه یسیر بقائه قصیر مدّته فکیف احتمالی لبلاء الاخرة و جلیل وقوع المکاره فیها و هو بلاء تطول مدّته و یدوم مقامه و لا یخفّف عن اهله؛پروردگارا تو ناتوانی مرا در برابر کمی از رنج و عذاب دنیا و ناراحتیهایی که در دنیا به اهل دنیا می‌رسد می‌دانی با این که درد و رنجی است که زمانش کوتاه و بقایش کم و مدتش ناچیز است،پس چگونه طاقت عذاب آخرت و ناراحتیهای شدید آن را دارم،حال آن که مدت آن طولانی و بقایش زیاد است و تخفیفی به مجازات‌شدگان داده نمی‌شود».

در ضمن از تعبیرات بالا چنین استفاده می‌شود که آتش دوزخ،موجودی هوشیار است و بر اثر خشم فرشته‌ای که مالک دوزخ است به وحشت درمی‌آید و به هرسو پرتاب می‌شود،و نیز از تعبیرات فوق استفاده می‌شود که عذاب دوزخ هم جنبه جسمانی دارد که سوزش آتش است و هم روحانی که مجاورت و همنشینی با شیطان است.

---

بخش پنجم

اشاره

أیّها الیفن الکبیر،الّذی قد لهزه القتیر،کیف أنت إذا التحمت أطواق النّار بعظام الأعناق،و نشبت الجوامع حتّی أکلت لحوم السّواعد.فاللّه اللّه معشر العباد!و أنتم سالمون فی الصّحّة قبل السّقم،و فی الفسحة قبل الضّیق.فاسعوا فی فکاک رقابکم من قبل أن تغلق رهائنها.أسهروا عیونکم،و أضمروا بطونکم،و استعملوا أقدامکم،و أنفقوا أموالکم،و خذوا من أجسادکم فجودوا بها علی أنفسکم،و لا تبخلوا بها عنها،فقد قال اللّه سبحانه: «إِنْ تَنْصُرُوا اللّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ» و قال تعالی: «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ» فلم یستنصرکم من ذلّ،و لم یستقرضکم من قلّ؛استنصرکم«و له جنود السّماوات و الأرض و هو العزیز الحکیم».و استقرضکم«و له خزائن السّماوات و الأرض و هو الغنیّ الحمید».و إنّما أراد أن «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» .

ترجمه

ای پیر کهن‌سال!ای کسی که پیری در سراسر وجودت نفوذ کرده!چگونه خواهی بود آن زمانی که طوقهای آتشین به گردنها افکنده می‌شود و غلهای جامعه دست و گردن را به یکدیگر می‌بندد و چنان فشار می‌دهد که گوشت‌های ساق دستها را می‌خورد.خدا را خدا را!ای بندگان خدا!اکنون که سالم و تندرست هستید و پیش از آنکه بیمار شوید و اکنون که در حال وسعت به سر می‌برید،پیش از آنکه در تنگنای زندگی قرار گیرید فرصت

را غنیمت بشمرید و کوشش کنید گردن خود را از زیر بار مسئولیتها رها سازید پیش از آنکه درهای رهایی به روی شما بسته شود.چشمها را در دل شب بیدار دارید،شکمها را لاغر کنید،گامها را بکار گیرید،اموال خود را انفاق کنید و از جسم و تن خویش بکاهید و بر جان و روان خود بیفزایید و در این کار بخل نورزید.خداوند سبحان فرموده:«اگر خدا را یاری کنید،شما را یاری می‌کند و گامهایتان را استوار می‌دارد»و نیز فرموده است:

«کیست که به خداوند قرض نیکو دهد تا چند برابر به او عطا کند و برای چنین کسی پاداش والایی است».به یقین خدا به سبب ضعف و ناتوانی از شما یاری نطلبیده و قرض گرفتنش از شما(انفاق در راهش)به سبب کمبود نیست.او از شما یاری خواسته در حالی که لشکرهای آسمانها و زمین از آن اوست و شکست‌ناپذیر و حکیم است و(همچنین)از شما درخواست قرض کرده در حالی که گنجهای آسمانها و زمین به او تعلق دارد و بی‌نیاز و شایسته ستایش است.او خواسته است شما را بیازماید که کدام‌یک نیکوکارترید.

شرح و تفسیر: آزمون الهی

آزمون الهی

در این بخش از خطبه لحن کلام امام تغییر می‌کند و پیران کهن‌سال را مخاطب قرار می‌دهد و بخشی از دردناک‌ترین عذاب قیامت را برای آنها بازگو می‌کند.سپس همه بندگان خدا را به استفاده از فرصت برای نجات از عذاب و کیفر الهی فرامی‌خواند و دستورات دقیقی در این زمینه می‌دهد که یکی از آنها دستور انفاق است،می‌فرماید:«ای پیر کهن‌سال!ای کسی که پیری در سراسر وجودت نفوذ کرده!چگونه خواهی بود آن زمانی که طوقهای آتشین به گردنهای افکنده شود و غلهای جامعه دست و گردن را به یکدیگر ببندد و چنان فشار دهد که گوشتهای ساق دستها را بخورد»؛ (أیّها الیفن ⁽¹⁾

الکبیر،الّذی قد لهزه ⁽¹⁾القتیر ⁽²⁾،کیف أنت إذا التحمت ⁽³⁾أطواق النّار بعظام الأعناق،و نشبت ⁽⁴⁾الجوامع ⁽⁵⁾حتّی أکلت لحوم السّواعد ⁽⁶⁾) .

چرا امام علیه السّلام خطاب به پیر کهن‌سال می‌کند؟ممکن است به خاطر این باشد که آفتاب عمر آنها بر لب بام آمده-هرچند مرگ هیچ‌کس را خبر نمی‌کند-و باید بیشتر مراقبت کنند و یا به جهت اینکه پیران در جوانان و فرزندان و خانواده خود نفوذ دارند و می‌توانند آنها را پند دهند.جمله «قد لهزه القتیر» با توجه به این که«لهز»در اصل به معنای نفوذ و گسترش چیزی در چیز دیگر است و«قتیر»از ریشه«قتر»(بر وزن چتر) تنگ گرفتن و سخت‌گیری است مفهومش این است که پیری در همه وجود آنها نفوذ کرده،استخوانها سست شده،مغز و اعصاب ضعیف گشته و همه اعضای بدن ناتوان شده است.

امام علیه السّلام در اینجا به دو عذاب بسیار دردناک دوزخیان اشاره می‌کند.یکی طوقه‌های آتشین که به گردن مجرمان انداخته می‌شود،به گوشت آنها نفوذ کرده و به استخوانها می‌رسد و دیگر غلهای جامعه است که دستها را محکم به گردنها می‌بندد به گونه‌ای که ساق دست را مجروح می‌کند.البتّه این عذابها گرچه بسیار دردناک است ولی به سبب

تأثیر بازدارندگی آنها از گناه،رحمت محسوب می‌شود.

در ادامه این سخن عموم بندگان را مخاطب ساخته،می‌فرماید:«خدا را،خدا را،ای بندگان خدا!اکنون که سالم و تندرست هستید پیش از آنکه بیمار شوید و اکنون که در حال وسعت قرار دارید پیش از آنکه در تنگنای زندگی قرار گیرید،فرصت را غنیمت بشمرید و کوشش کنید گردن خود را از زیر بار مسئولیتها رها سازید پیش از آنکه درهای رهایی به روی شما بسته شود»؛ (فاللّه معشر العباد!و أنتم سالمون فی الصّحّة قبل السّقم،و فی الفسحة قبل الضّیق.فاسعوا فی فکاک رقابکم من قبل أن تغلق رهائنها ⁽¹⁾) .

در اینجا امام علیه السّلام به دو نعمت بزرگ الهی اشاره می‌کند که یکی سلامت و تندرستی و دیگر فراهم بودن امکانات که سبب می‌شود انسان توانایی بر اقدام به هرکاری داشته باشد.آری به همگان هشدار می‌دهد که از این فرصتها استفاده کنند و خود را از زیر بار مسئولیت رها سازند.عبارت «فاسعوا فی فکاک رقابکم» اشاره به این است که ذمّه همه انسانها مشغول به تکالیفی است که تا آن را انجام ندهند آزاد نمی‌شوند.در زمانهای گذشته در میان بعضی از اقوام چنین معمول بود که اگر بدهکاری توان پرداخت بدهی‌های خود را نداشت طلبکار شخص بدهکار را به بردگی می‌گرفت و تا بدهی خود را نمی‌پرداخت آزاد نمی‌شد و طوق بندگی او را در گردن داشت،جمله بالا می‌تواند کنایه‌ای از این مطلب باشد.

فقره «قبل أن تغلق رهائنها» نیز اشاره‌ای به این است که هرگاه شخص بدهکار در ادای بدهی خود کوتاهی کند چیزی را که به گروگان نزد طلبکار گذاشته است به ملک او درمی‌آید(البتّه به مقدار طلبش).امام علیه السّلام می‌فرماید:دیون الهی خود را که همان انجام فرامانها و واجبات است ادا کنید تا گروگان آنها که خود شما هستید رهایی یابد.

در ادامه این سخن امام علیه السّلام آنچه را در عبارات قبل کلی و سربسته بیان فرموده بود به طور مشروح بیان کرده و روی پنج موضوع تکیه می‌کند و می‌فرماید:«چشمها را در دل شب بیدار دارید،شکمها را لاغر کنید،گامها را بکار گیرید،اموال خود را انفاق کنید و از جسم و تن خویش بکاهید و بر جان و روان خود بیفزایید و در این کار بخل نورزید»؛ (أسهروا ⁽¹⁾عیونکم،و أضمروا ⁽²⁾بطونکم،و استعملوا أقدامکم،و أنفقوا أموالکم، و خذوا من أجسادکم فجودوا بها علی أنفسکم،و لا تبخلوا بها عنها) .

منظور از«بیدار داشتن چشمها در دل شب»همان راز و نیاز شبانه مخصوصا نماز شب است و«لاغر ساختن شکمها»اشاره به روزه داشتن و«بکار گرفتن قدم‌ها»اشاره به قیام شبانه یا گام برداشتن در راه حلّ مشکلات مردم و کمک به دردمندان و نیازمندان و «انفاق اموال»اشاره به خمس و زکات واجب و صدقات مستحب،و«گرفتن از بدنها و افزودن بر جان و روان»اشاره به ریاضات شرعی و خودسازی و جهاد در راه خداست.

آن‌گاه امام با استفاده از دو آیه قرآن مجید بر سخنان خویش مهر تأیید می‌نهد و می‌گوید:«خداوند سبحان فرموده:اگر خدا را یاری کنید،شما را یاری می‌کند و گامهایتان را استوار می‌دارد»؛ (فقد قال اللّه سبحانه: «إِنْ تَنْصُرُوا اللّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ» ⁽³⁾) .

«و نیز فرموده:کیست که به خداوند قرض نیکو دهد،تا چند برابر به او عطا کند و برای چنین کسی پاداش والایی است»؛ (و قال تعالی: «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ» ⁽⁴⁾) .

حضرت در توضیح این آیات می‌افزاید:«به یقین خدا به سبب ضعف و ناتوانی از شما یاری نطلبیده و قرض گرفتنش از شما(انفاق در راهش)به سبب کمبود نیست.او از شما یاری خواسته در حالی که لشکرهای آسمانها و زمین از آن اوست و شکست‌ناپذیر و حکیم است و(همچنین)از شما درخواست قرض کرده در حالی که گنجهای آسمانها و زمین به او تعلق دارد و بی‌نیاز و شایسته ستایش است.او خواسته است شما را بیازماید که کدام‌یک نیکوکارترید»؛ (فلم یستنصرکم من ذلّ،و لم یستقرضکم من قلّ؛ استنصرکم و له جنود السّماوات و الأرض و هو العزیز الحکیم و استقرضکم و له خزائن السّماوات و الأرض و هو الغنیّ الحمید و إنّما أراد أن لیبلوکم أیّکم أحسن عملا) .

اشاره به اینکه خداوند نهایت لطافت در سخن را به کار برده تا هرکس کمترین آمادگی برای اطاعت در او باشد با این تعبیرات مملوّ از لطف و مهربانی،پند گیرد و در راه اطاعت او گام بردارد.

در حقیقت کلام امام پاسخ به این سخن است که مگر می‌شود خداوندی که لشکر آسمانها و زمینها را در اختیار دارد از بنده ضعیف و ناتوانی که هرچه دارد از خداست یاری طلبد؟یا کسی که همه خزائن آسمان و زمین در اختیار اوست از من ضعیفی که سر تا پایم غرق نعمت اوست قرض بگیرد؟اگر خدا می‌خواهد ضعیفی را یاری کند چرا خودش یاری نمی‌کند و اگر می‌خواهد فقیری بی‌نیاز شود چرا خودش اقدام نمی‌کند؟!امام علیه السّلام می‌فرماید:هدف از همه اینها آزمودن مردم است.

شایان توجه است که همه گفته‌های بالا برگرفته از قرآن مجید است.در یک جا می‌فرماید:« «وَ لَوْ یَشاءُ اللّهُ لاَنْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لکِنْ لِیَبْلُوَا بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ» و اگر خدا می‌خواست خودش آنها را یاری می‌کرد و دشمنانشان را کیفر می‌داد اما می‌خواهد بعضی

از شما را با بعضی دیگر بیازماید». ⁽¹⁾

در جای دیگر می‌فرماید:« «الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» آن کس که مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید که کدام‌یک از شما بهتر عمل می‌کنید» ⁽²⁾و آیات دیگر.

---

بخش ششم

اشاره

فبادروا بأعمالکم تکونوا مع جیران اللّه فی داره.رافق بهم رسله،و أزارهم ملائکته،و أکرم أسماعهم أن تسمع حسیس نار أبدا،و صان أجسادهم أن تلقی لغوبا و نصبا: «ذلِکَ فَضْلُ اللّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ» أقول ما تسمعون،و اللّه المستعان علی نفسی و أنفسکم، و هو حسبنا و نعم الوکیل!

ترجمه

حال که چنین است به اعمال نیک مبادرت ورزید تا همنشین همسایگان خدا در سرای جاودان او باشید.نزد کسانی که خداوند،پیامبران خود را رفیق آنها ساخته، فرشتگان خود را به دیدارشان فرستاده و حتی گوشهایشان را از اینکه صدای خفیف آتش دوزخ را بشنوند رهایی بخشیده و بدنهایشان را از ملاقات هرگونه رنج و ناراحتی مصون داشته است.این فضل و رحمت الهی است که به هرکس بخواهد می‌دهد و خداوند صاحب فضل عظیم است.من آنچه را می‌شنوید می‌گویم(و به شما اتمام حجت می‌کنم)و خداوند را برای خود و شما به یاری می‌طلبم و او کفایت‌کننده امور ما و بهترین حامی ماست.

شرح و تفسیر: به همسایگان الهی بپیوندید

به همسایگان الهی بپیوندید

امام علیه السّلام در پایان خطبه در یک نتیجه‌گیری روشن می‌فرماید:«حال که چنین است به

اعمال نیک مبادرت ورزید تا همنشین همسایگان خدا در سرای او باشید»؛ (فبادروا بأعمالکم تکونوا مع جیران اللّه فی داره) .

سپس به شرح حال اوصاف این همسایگان پرداخته،می‌فرماید:«نزد کسانی که خداوند پیامبران خود را رفیق آنها ساخته،فرشتگان خود را به دیدارشان فرستاده و حتی گوشهایشان را از این که صدای خفیف آتش دوزخ را بشنوند رهایی بخشیده و بدنهایشان را از ملاقات هرگونه رنج و ناراحتی مصون داشته است.این فضل و رحمت الهی است که به هرکس بخواهد می‌دهد و خداوند صاحب فضل عظیم است»؛ (رافق بهم رسله،و أزارهم ملائکته،و أکرم أسماعهم أن تسمع حسیس ⁽¹⁾نار أبدا،و صان ⁽²⁾أجسادهم أن تلقی لغوبا ⁽³⁾و نصبا ⁽⁴⁾: «ذلِکَ فَضْلُ اللّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ» ⁽⁵⁾) .

امام علیه السّلام در این بیان زیبا و پرمعنا چهار وصف برای همسایگان الهی بیان می‌کند که دو وصف،جنبه معنوی دارد و دو وصف آن جنبه مادّی؛مرافقت و دوستی پیامبران و زیارت فرشتگان نسبت به آنها،دو نوع کرامت معنوی و فضیلت روحانی بی‌مانند است،و نشنیدن کمترین صدای آتش دوزخ و مصونیت در برابر هرگونه درد و رنج و ناراحتی،دو نوع کرامت مادی است که مایه آرامش جسم و جان آنهاست.

چه افتخاری از این بالاتر که انسان در بهترین غرفه‌های بهشتی با چنین افرادی

همنشین باشد که مشمول چنین مواهب مهم معنوی و مادی هستند.

در ضمن با استفاده از آیه شریفه قرآن،امام بر اهمیّت این نعمتهای بهشتی تأکید می‌نهد و آن را فضیلت بزرگ خدایی می‌شمرد.

جمله« و أکرم أسماعهم ...»برگرفته از آیه« «لا یَسْمَعُونَ حَسِیسَها وَ هُمْ فِی مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ» آنها(بهشتیان)صدای آتش دوزخ را نمی‌شنوند و در آنچه دلهایشان بخواهد جاودانه متنعّم هستند». ⁽¹⁾

و جمله« و صان أجسادهم ...»اشاره به آیه شریفه« «لا یَمَسُّنا فِیها نَصَبٌ وَ لا یَمَسُّنا فِیها لُغُوبٌ» در آن سرای جاویدان نه رنجی به ما می‌رسد و نه واماندگی و ضعفی». ⁽²⁾

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که«جیران اللّه،همسایگان خدا»چه کسانی هستند که این همه مقامشان بالاست؟

تعبیر به جیران(همسایگان)نشان می‌دهد که آنها از خاصّان و مقربان درگاه خدا هستند تا آنجا که شایسته نام«جیران»شده‌اند و با توجه به اینکه فرشتگان و انبیا به سراغ آنها می‌آیند معلوم می‌شود نه پیامبرند و نه فرشته،بنابراین باید آنها از صدّیقین و شهدا و خاصّان و حواریّونی باشند که همچون پروانه بر گرد شمع وجود انبیا و اولیا گردش می‌کنند و در سایه تقوا و خودسازی کامل به صورت افراد ممتازی درآمده‌اند که مشمول این همه عنایت الهی هستند،همان‌گونه که قرآن مجید می‌فرماید: «وَ مَنْ یُطِعِ اللّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِیقاً» ⁽³⁾

شاهد این مطلب بیانی است که امام علیه السّلام در نامه 27 درباره گروهی از پرهیزگاران که در سطح بالایی از تقوا قرار دارند و زهد و بی‌اعتنایی آنها به زرق‌وبرق دنیا به حدّ اعلاست،

آورده است و در آن،عنوان«جیران اللّه»را به این گروه داده است.

سرانجام بعد از بیان همه گفتنیها در پایان این خطبه برای اتمام حجّت می‌فرماید:

«من آنچه را می‌شنوید می‌گویم(و اتمام حجت می‌کنم)و خداوند را برای خود و شما به یاری می‌طلبم و او کفایت‌کننده امور و بهترین حامی ماست»؛ (أقول ما تسمعون،و اللّه المستعان علی نفسی و أنفسکم،و هو حسبنا و نعم الوکیل!) .

به این ترتیب هم به آنها اتمام حجّت می‌کند و هم برای موفقیّت آنها دعا می‌نماید و هم توکل خود را بر خدا در همه حال روشن می‌سازد.

---

نکته: طریق سیر و سلوک الی اللّه

طریق سیر و سلوک الی اللّه

امام علیه السّلام در این خطبه بهترین درسها را به سالکان راه حق،جهت خودسازی می‌دهد و آیین سلوک و سیر الی اللّه را در جمله‌های کوتاه و پرمعنا بیان می‌کند.

نخست با ذکر گوشه‌ای از عذابهای دردناک دوزخ،آتش خوف الهی را در دلهای آنها شعله‌ور می‌سازد،سپس به آنها هشدار می‌دهد که عمر شما و تندرستی شما عاریتی است،روزی همه را از شما می‌گیرند،این فرصت را که در دست دارید غنیمت شمرید همانگونه که در حدیث معروف از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله:«أغتنم خمسا قبل خمس؛ حیاتک قبل موتک و صحّتک قبل سقمک و فراغک قبل شغلک و شبابک قبل هرمک و غناک قبل فقرک؛پنج چیز را قبل از پنج چیز غنیمت شمار،زندگی خود را قبل از مرگ، تندرستی خود را قبل از بیماری و فراغت خاطرت را قبل از گرفتاری و جوانی را قبل از پیری و غنایت را قبل از فقر». ⁽¹⁾

سپس به ریاضتهای شرعی اشاره کرده،دستور بیداری و عبادت شبانه و کم خوردن غذا و به کارگیری گامها در راه خدمت به خلق و جهاد و آن‌گاه انفاق اموال و در یک کلمه کاستن از جسم و افزودن بر جان،می‌دهد و دلهای سالکان راه را با وعده‌های الهی با ذکر آیاتی از قرآن امیدوار و محکم می‌سازد.

سرانجام انگیزه‌های معنوی را از طریق ذکر پاداشهای عظیم که در جوار قرب پروردگار در انتظار آنان است،تقویت می‌نماید.آری این معلم بزرگ انسانیّت و این راهبر راهیان قرب الی اللّه،حق مطلب را در عبارات کوتاهی ضمن ارائه برنامه‌ای منسجم ادا می‌کند.

---

خطبۀ 184: سخن امام به برج بن مسهر طایی که از خوارج بود

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

قاله للبرج بن مسهر الطّائی،و قد قال له بحیث یسمعه:«لا حکم إلاّ للّه»،

و کان من الخوارج.

⁽¹⁾ از سخنان امام علیه السّلام است.

این سخن را امام به برج بن مسهر طایی که از خوارج بود فرمود و این در زمانی بود که آن شخص با صدای بلند به گونه‌ای که امام آن را بشنود شعار خوارج«لا حکم إلاّ للّه»را سرداد.

خطبه در یک نگاه

می‌دانیم جمعیّت خوارج-همان گروه نادان و کم‌عقل و متعصّبی که بعد از ماجرای حکمین در صفّین بر امام شوریدند-شعارشان«لا حکم إلاّ للّه»بود و مقصودشان این بود

که نباید برای حلّ مشکل جنگ صفین حکم و داوری تعیین کرد،چون حکم و داور فقط خداست.

این شعار که کاملا با معنای انحرافی و نادرست به کار می‌رفت از نشانه‌های خوارج بود و هنگامی که برج بن مسهر طایی در محضر حضرت این شعار را سر داد امام با کلمات تند و کوبنده‌ای آن مرد نادان ماجراجو را خاموش کرد تا دیگری جرأت نکند در محضرش چنین شعاری با چنان محتوای گمراه‌کننده‌ای سر دهد(درباره این شعار و برداشت نادرست خوارج از آن ذیل خطبه چهلم به اندازه کافی شرح داده‌ایم).

---

اسکت قبحک اللّه یا أثرم،فو اللّه لقد ظهر الحقّ فکنت فیه ضئیلا شخصک، خفیّا صوتک؛حتّی إذا نعر الباطل نجمت نجوم قرن الماعز.

ترجمه

خاموش باش!خداوند رویت را زشت(و سیاه)کند ای دندان شکسته!به خدا سوگند حق آشکار شد در حالی که تو شخصی ناچیز و بی‌مقدار بودی و صدایت به جایی نمی‌رسید و آن‌گاه که باطل،نعره برآورد تو همچون شاخ بزی آشکار شدی!

شرح و تفسیر: خاموش باش ای روسیاه!

خاموش باش ای روسیاه!

امام علیه السّلام در آغاز این کلام،کوتاه،نخست با لحنی قاطع این مرد خارجی را وادار به سکوت می‌کند.سپس برای اینکه مردم او را به خوبی بشناسند صفات زشت و سابقه سوء او را برشمرده و می‌فرماید:«خاموش باش!خداوند رویت را زشت(و سیاه)کند ای دندان شکسته»؛ (اسکت قبحک اللّه یا أثرم) .

تعبیر به«أثرم»که به گفته بعضی از ارباب لغت به کسی گفته می‌شود که مشت بر دهانش کوبیده‌اند و دندانهای پیشینش شکسته است،نخست اشاره به این است که دهان و دندان تو نشان می‌دهد آدم بدزبانی هستی که پیش از این،مخالفانت مشت بر دهانت کوبیدند،و دیگر اینکه کسی که دندانهای پیشین او شکسته باشد نمی‌تواند به طور فصیح صحبت کند و چنین کسی طبعا باید بیشتر سکوت کند و کمتر سخن بگوید.

سپس در ادامه سخن به سوابق سوء او اشاره کرده،می‌فرماید:«به خدا سوگند حق آشکار شد در حالی که تو شخصی ناچیز و بی‌مقدار بودی و صدایت به جایی نمی‌رسید و آن‌گاه که باطل،نعره برآورد تو همچون شاخ بزی آشکار شدی!»؛ (فو اللّه لقد ظهر الحقّ فکنت فیه ضئیلا ⁽¹⁾شخصک،خفیّا صوتک؛حتّی إذا نعر الباطل نجمت ⁽²⁾نجوم قرن الماعز ⁽³⁾) .

اشاره به اینکه هنگام ظهور اسلام به وسیله پیامبر یا هنگام ظهور ولایت حق به وسیله امیر مؤمنان علی علیه السّلام تو در صحنه حاضر نبودی و هرگز از حق دفاع نکردی،بلکه موجودی ناچیز بودی که کسی به سخنانت توجه نمی‌کرد؛اما اکنون که نعره از حلقوم باطل برخاسته،سینه سپر کرده‌ای و با آنها هم صدا شده‌ای و احمقانه شعار آنها را سر می‌دهی.

با دقت در سوابق این مرد و گروه هم عقیده او و شرایط موجود آن زمان،روشن می‌شود که برخورد سختگیرانه و خشن امام علیه السّلام و تعبیرات کوبنده و تحقیرآمیز آن حضرت بسیار بجا و حکیمانه بوده است و اگر این کار نمی‌شد بیم آن می‌رفت که افراد ناآگاهی تحت تأثیر شعار ظاهرفریب آنان قرار گیرند.

خوارج گروهی قشری،متعصب،نادان و کم‌عقل بودند که مشکلات عظیمی برای مسلمین به وجود آوردند.بی‌رحمی و قساوت آنها در تاریخ اسلام،کم‌نظیر است.

خوشبختانه در طول تاریخ،جامعه اسلامی آنها را شناخت و عقب زد و هم‌اکنون شاید گروه کمی وابسته به آنها وجود داشته باشند که آنها هم تظاهر به اعتقاد باطل خود نمی‌کنند.

نکته: برج بن مسهر کیست؟

برج بن مسهر کیست؟

ابن ابی الحدید،برج بن مسهر را یکی از شعرای مشهور خوارج می‌شمرد و نسب او را به یعرب بن قحطان می‌رساند؛ولی بعضی معتقدند که برج بن مسهر شاعر،شخص دیگری است.او از افرادی بود که در زمان جاهلیت می‌زیست(احتمالا عصر ظهور اسلام را نیز درک کرده)و ابو تمام ابیاتی از شعر او را در الحماسة نقل کرده است. ⁽¹⁾و برج بن مسهر طایی خارجی که مورد تحقیر علی علیه السّلام قرار گرفته،شخص گمنامی است که در کتب معروف رجال،نامی از او به میان نیامده است.تعبیر امیر مؤمنان علی علیه السّلام که تو شخص ناچیز و گمنامی بودی و یارای سخن گفتن نداشتی نیز مؤید همین است.

---

خطبۀ 185: اسرار آفرینش گروهی از حیوانات

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

یحمد اللّه فیها و یثنی علی رسوله و یصف خلقا من الحیوان

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است.

که در آن از ستایش خداوند و مدح و ثنای پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و سپس اسرار آفرینش گروهی از حیوانات سخن می‌گوید.

خطبه در یک نگاه

این خطبه که یکی از جامع‌ترین خطبه‌های نهج البلاغه است و بیشتر از معارف الهیه سخن می‌گوید در واقع از شش بخش تشکیل یافته است.در بخش اوّل-همانند بسیاری از خطبه‌های نهج البلاغه-از حمد و ستایش الهی و ذکر اسما و صفات او با تعبیرات بسیار

دقیق و حساب‌شده،سخن به میان آمده است.

در بخش دوم از رسالت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و مأموریت ویژه و برنامه‌های عملی او سخن می‌گوید.

در بخش سوم انگشت روی آفرینش بعضی از جانداران،به عنوان نمونه زنده‌ای از نشانه‌های علم و قدرت پروردگار گذارده و به خصوص درباره مورچگان و آفرینش آسمان و زمین و خورشید و ماه،بحث می‌کند.

در بخش چهارم به نتیجه‌گیری از آنچه گفته شد می‌پردازد و عظمت آفریدگار را در پشت این صحنه‌های شگفت‌انگیز نشان می‌دهد و به آنهایی که این آیات عظمت حق را می‌بینند و راه انکار را می‌پویند هشدار می‌دهد.

در بخش پنجم بار دیگر به آفرینش موجود اعجاب‌انگیز دیگری به نام ملخ و دقایق خلقت او می‌پردازد و سرانجام در بخش ششم باز به نتیجه‌گیری جامعی پرداخته و خطبه را با یک بحث کلی درباره نظام آفرینش و عظمت آفریدگار و خضوع همه موجودات در برابر ذات پاک او به پایان می‌رساند.

*** قابل توجه است که در بسیاری از شروح نهج البلاغه نظم میان خطبه‌ها از اینجا به هم می‌خورد؛بعضی خطبه محل بحث را که طبق نسخه صبحی صالح خطبه 185 است، تحت شماره 231 آورده‌اند(مانند ابن ابی الحدید و فیض الاسلام)که به جای این خطبه، خطبه همام را به شماره 185 آورده‌اند).و بعضی تحت شماره 227(مانند نسخه نهج البلاغه بنیاد نهج البلاغه و شرح ابن میثم).

مرحوم شارح خویی آن را به شماره 184 ذکر کرده؛ولی ما-همان‌گونه که خوانندگان محترم می‌دانند-براساس نسخه صبحی صالح پیش می‌رویم.

---

بخش اوّل

اشاره

الحمد للّه الّذی لا تدرکه الشّواهد،و لا تحویه المشاهد،و لا تراه النّواظر، و لا تحجبه السّواتر،الدّالّ علی قدمه بحدوث خلقه،و بحدوث خلقه علی وجوده،و باشتباههم علی أن لا شبه له.الّذی صدق فی میعاده،و ارتفع عن ظلم عباده،و قام بالقسط فی خلقه،و عدل علیهم فی حکمه.مستشهد بحدوث الأشیاء علی أزلیّته،و بما وسمها به من العجز علی قدرته،و بما اضطرّها إلیه من الفناء علی دوامه.واحد لا بعدد،و دائم لا بأمد،و قائم لا بعمد.تتلقّاه الأذهان لا بمشاعرة،و تشهد له المرائی لا بمحاضرة.لم تحط به الأوهام،بل تجلّی لها بها،و بها امتنع منها،و إلیها حاکمها.لیس بذی کبر امتدّت به النّهایات فکبّرته تجسیما،و لا بذی عظم تناهت به الغایات فعظّمته تجسیدا؛بل کبر شأنا،و عظم سلطانا .

ترجمه

ستایش مخصوص خداوندی است که حواس،وی را درک نمی‌کند،و مکانها او را در بر نمی‌گیرد،چشمها او را نمی‌بیند و پوششها وی را مستور نمی‌سازد،خداوندی که با حدوث مخلوقاتش،ازلیت خود را آشکار ساخته و با پیدایش موجودات،وجود خود را نشان داده و با همانند بودن آفریده‌ها،عدم وجود مثل و مانندی را برای ذات پاکش اثبات کرده است.خداوندی که در وعده‌هایش صادق و برتر از آن است که به بندگانش ستم روا دارد.در میان بندگان،قیام به قسط کرده و در داوری خود،عدالت را درباره به آنها(به‌طور

کامل)رعایت می‌کند.حادث بودن اشیا را گواه بر ازلیتش قرار داده و ناتوانی آنها را نشانه‌ای از قدرت خود،و فنای قهری آنها را گواه بر دوام و ابدیتش شمرده است.او یگانه است.اما نه یگانه عددی(بلکه مثل و مانندی ندارد)،همیشگی است؛ولی نه به این معنا که زمان نامحدودی دارد(او برتر از زمان است)و برقرار است بی‌آن که نگهدارنده‌ای داشته باشد.عقل‌ها او را درمی‌یابند ولی نه از طریق حواس،و چشمها او را می‌بینند نه به صورت حضور جسمانی،اندیشه‌ها هرگز به او احاطه پیدا نکرده،بلکه به وسیله اندیشه بر آنها متجلّی شده است و با نیروی عقل،مسلّم گشته که کنه ذاتش را نتوان درک کرد و اندیشه‌های ژرف،افکار سستی را که دعوی احاطه بر کنه ذاتش دارند،به محاکمه کشیده است.(او بزرگ است)اما نه به این معنا که حد و مرز جسمش طولانی است(او باعظمت است)؛اما نه به این معنا که ابعاد جسمانی فوق العاده بزرگی دارد،بلکه شأن و مقامش بزرگ و والاست و سلطه‌اش باعظمت!

شرح و تفسیر: این گونه باید خدا را شناخت

این گونه باید خدا را شناخت

امام علیه السّلام در آغاز این خطبه بعد از ذکر حمد و ستایش پروردگار به بیان اوصاف او می‌پردازد؛اوصافی که نفی جسمیت و نفی حدوث و شبیه و مانند از او می‌کند،حضرت می‌فرماید:«ستایش مخصوص خداوندی است که حواس،وی را درک نمی‌کند و مکانها او را دربر نمی‌گیرد،چشمها او را نمی‌بیند و پوششها وی را مستور نمی‌سازد»؛ (الحمد للّه الّذی لا تدرکه الشّواهد،و لا تحویه المشاهد،و لا تراه النّواظر،و لا تحجبه السّواتر) .

آنچه در اوصاف چهارگانه بالا آمده اموری است که هر گونه شائبه جسمیت را از خداوند نفی می‌کند،نه چشم او را می‌بیند،نه حواس دیگر او را درک می‌کند،نه مکانی دارد و نه

چیزی او را مستور و پنهان می‌سازد.

«شواهد»جمع«شاهدة»به معنای حس و«مشاهد»جمع«مشهد»به معنای مکان حضور و ظهور است.«نواظر»جمع«ناظرة»قوت بینایی است و«سواتر»جمع«ساتره»به معنای پرده و هرچیزی است که اشیا را مستور می‌سازد.

اوصاف بالا که در واقع برگرفته از قرآن مجید در آیات مختلف آمده است خط بطلان بر عقیده«مجسّمه»(گروهی که برای خدا جسم قائل بودند)می‌کشد و بیگانگی آنها را از تعلیمات اسلام مشخص می‌کند.

سپس حضرت اوصاف دیگر از جمله«ازلی»بودن خداوند و نفی هرگونه شبیه و مانند برای او را بیان می‌کند و می‌فرماید:«خداوندی که با حدوث مخلوقاتش،ازلیت خود را آشکار ساخته و با پیدایش موجودات(اسرار آفرینش)وجود خود را نشان داده و با همانند بودن آفریده‌ها،عدم وجود مثل و مانندی را برای ذات پاکش اثبات نموده است»؛ (الدّالّ علی قدمه بحدوث خلقه،و بحدوث خلقه علی وجوده،و باشتباههم علی أن لا شبه له) .

اساس این دلایل سه‌گانه در این نکته استوار است که امکان ندارد سلسله علتها و معلولهای جهان تا بی‌نهایت پیش رود،زیرا تسلسل باطل لازم می‌آید.بنابراین حدوث موجودات دلیل بر این است که یک علت ازلی و ابدی که هستیش از درون ذات اوست در این جهان وجود دارد؛همه حادثند و او قدیم،همه مخلوقند و او خالق،چون ذات پاکش از هرجهت بی‌نهایت است شبیه و مانندی نمی‌تواند داشته باشد،زیرا دو وجود بی‌نهایت از همه جهات غیر ممکن است؛برای اینکه هرکدام دیگری را محدود می‌سازد،ولی مخلوقات که از نظر زمان و مکان و همه چیز محدودند شبیه و مانند بسیار دارند.

آن‌گاه به ذکر دو وصف دیگر از اوصاف ذات پاک خداوند را که جزو«صفات فعل» محسوب می‌شود بیان کرده،چنین می‌فرماید:«خداوندی که در وعده‌هایش صادق و،

برتر از آن است که نسبت به بندگانش ستم روا دارد(به همین دلیل)در میان بندگان، قیام به قسط کرده(و هیچ گونه تبعیض را در شرایط مساوی روا نمی‌دارد)و در داوری خود،عدالت را درباره آنها(به‌طور کامل)رعایت می‌کند»؛ (الّذی صدق فی میعاده،و ارتفع عن ظلم عباده،و قام بالقسط فی خلقه،و عدل علیهم فی حکمه) .

آری،در وعده‌های او چیزی جز صدق وجود ندارد،زیرا تخلّف در وعده یا به علت عجز است یا به جهت جهل و یا به دلیل نیاز(مثلا انسان وعده‌ای می‌دهد،پس از انجام دادن آن ناتوان می‌شود و تخلّف می‌کند یا وعده‌ای می‌دهد و بعد می‌فهمد نباید چنین وعده‌ای را می‌داد،یا وعده‌ای را می‌دهد بعد می‌بیند تخلّف از آن به نفع اوست)بدیهی است هیچ‌یک از این اوصاف سه‌گانه:عجز و جهل و نیاز در ذات پاک او راه ندارد،و به همین دلیل خلف وعده درباره او متصور نمی‌شود.

در بیان دومین وصف،نخست به والا بودن مقام خداوند از ظلم اشاره می‌کند،همان چیزی که از نیاز یا عجز و جهل سرچشمه می‌گیرد.سپس انگشت بر دو شاخه از شاخه‌های عدل خدا می‌گذارد که یکی از آن دو عدم تبعیض است و دیگری عدالت در قضاوت و داوری و مجازات و کیفر و پاداش،بنابراین جمله‌های سه‌گانه «و ارتفع عن ظلم» همه اشاره به عدالت خداوند و نفی ظلم از او در جهات مختلف است.

سپس به بیان چند وصف دیگر از اوصاف جمال و جلال خدا پرداخته و می‌فرماید:

«حادث بودن اشیا را گواه بر ازلیتش قرار داده و ناتوانی آنها را نشانه‌ای از قدرتش و فنای قهری آنها را گواه بر دوام و ابدیتش شمرده است»؛ (مستشهد بحدوث الأشیاء علی أزلیّته،و بما وسمها به من العجز علی قدرته،و بما اضطرّها إلیه من الفناء علی دوامه) .

امام علیه السّلام در نخستین جمله می‌فرماید:«خداوند حدوث اشیا را دلیل بر ازلیت خود قرار داده،زیرا ما در این عالم مجموعه‌ای از موجودات حادث را می‌بینیم که به صورت علت و

معلول زنجیروار به علتهای گذشته بازمی‌گردد.آیا ممکن است این علت و معلولهای زنجیره‌ای تا بی‌نهایت پیش رود؟و هرعلتی خود معلول دیگری باشد و به تعبیر دیگر تسلسل علت و معلول را تا بی‌نهایت بپذیریم؟پاسخ این سؤال به یقین منفی است،زیرا مفهومش این است که بی‌نهایت نیازمند تبدیل به موجود بی‌نیاز شود یا به تعبیر دیگر بی‌نهایت صفر تبدیل به عدد گردد،بنابراین از حدوث اشیا پی به وجودی می‌بریم که از ازل بوده و هستیش از خود اوست و واجب الوجود است.

در جمله دوم به این حقیقت اشاره می‌کند که در جبین هرموجودی نشانه عجز و ناتوانی به چشم می‌خورد؛عمرها محدود،قدرتها،شایستگی‌ها و استعدادها محدود است،این عجز و ناتوانی دلیل بر این است که دست قدرت مطلقه‌ای در پشت سر آنهاست که به هرکدام به مقداری که حکمتش اقتضا کرده،توانایی بخشیده است.

در جمله سوم سخن از فنای موجودات است،فنایی که بی‌اختیار به سوی آن پیش می‌روند و مرگی که در انتظار آنهاست؛چه بخواهد یا نخواهد.روشن است که این موجودات فانی آفریننده خود نیستند و وجودشان از ذاتشان نمی‌جوشد وگرنه فانی نمی‌شدند،بنابراین قدرتی مافوق آنهاست که ازلی و ابدی است و اینها همه متکی به ذات پاک او هستند.

تنها نکته‌ای که در اینجا باقی می‌ماند این است که چه تفاوتی میان جمله «مستشهد بحدوث الأشیاء علی أزلیّته» و جمله‌ای که در بالا گذشت («الدّالّ علی قدمه بحدوث خلقه») وجود دارد؟آیا هردو بیان اثبات ازلیت خداوند از طریق حدوث موجودات است؛ یعنی یک وصف است که با دو عبارت بیان شده یا هرکدام مفهوم جداگانه‌ای دارد؟ فصاحت و بلاغت امام ایجاب می‌کند که هریک نکته جدیدی را القا کند.

بعید نیست که جمله گذشته اشاره به دلالت تکوینی باشد و جمله اخیر به دلالت تشریعی؛یعنی همان‌گونه که حدوث موجودات با زبان تکوین دلالت بر ازلیت خدا

می‌کند،در آیات قرآن و روایات معصومین نیز با عبارات مختلف به این موضوع استدلال شده است.(دقت کنید).

قرآن مجید می‌گوید:« «کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ» تمام کسانی که بر صفحه زمین هستند فانی می‌شوند و تنها ذات ذو الجلال و گرامی پروردگارت باقی می‌ماند». ⁽¹⁾و در جای دیگر می‌خوانیم:« «أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیْرِ شَیْءٍ أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ» آیا آنها بی‌سبب آفریده شدند یا خود خالق خویشتنند». ⁽²⁾

این آیه در واقع اشاره به برهان علیت است که در فلسفه برای اثبات وجود خدا آمده و آن این است که عالمی که در آن زندگی می‌کنیم بدون شک،حادث است.آیا این حادث بدون علت به وجود آمده یا خود علت خویش است یا معلول علتی است که آن هم معلول علت دیگر است و یا مخلوق خداوند واجب الوجودی است که هستی‌اش در ذات اوست؟ با توجه به باطل بودن سه احتمال اوّل،احتمال چهارم تثبیت می‌شود.

آن‌گاه امام علیه السّلام سه وصف دیگر از اوصاف پروردگار را ذکر می‌فرماید:«او یگانه است؛اما نه یگانه عددی(بلکه مثل و مانندی ندارد)همیشگی است ولی نه به این معنا که زمان نامحدودی دارد و برقرار است بی‌آنکه نگهدارنده‌ای داشته باشد»؛ (واحد لا بعدد،و دائم لا بأمد،و قائم لا بعمد) .

منظور از واحد عددی،اشیایی است که شبیه و مانند و دوم و سوم برای آنها امکان دارد ولی یک فرد بیشتر از آن موجود نشده است؛مانند خورشید در منظومه شمسی که یکی بیش نیست ولی دومی برای آن تصور می‌شود.

این معنا درباره خداوند متصور نیست،زیرا وجود او از هرجهت بی‌نهایت است و تعدد در آن امکان‌پذیر نیست،بنابراین وحدت ذات پاک او وحدت عددی نیست،بلکه به این

معناست که شبیه و نظیر و مثل و مانند ندارد،همان چیزی که در سوره توحید آمده است: «وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ» ⁽¹⁾و به تعبیر دیگر در واحد عددی تعدد امکان‌پذیر است؛ ولی در واحد ذاتی امکان‌پذیر نیست.

در جمله دوم «دائم لا بأمد» اشاره به این می‌کند که دوام وجود خداوند،دوام زمانی نیست زیرا ذات پاک او فوق زمان و مکان است بلکه دوام او همان دوام ذاتی است.

جمله «قائم لا بعمد» مفهومش آن است که قیام او به ذات اوست؛نه به کمک دیگری و به بیان دیگر قائم بودن مفهومی مادی دارد و آن اینکه چیزی روی پای خود بایستد یا به کمک ستونی برپا باشد،و مفهومی مافوق مادی دارد و آن اینکه وجودی مدیر و مدبر عالم هستی باشد آن هم بدون اتکا بر چیز دیگری و قائم بودن خداوند به همین معناست.

به بیانی دیگر،همه موجودات وابسته به ذات پاک او هستند و او قائم به ذات پاک خویش.

سپس کلام امام علیه السّلام اوج می‌گیرد و برای معرفی ذات پاک خدا تا آنجا که اندیشه‌های بشری اجازه می‌دهد پیش می‌رود و ذات پاکش را به طریق ماهرانه‌ای که نه به تشبیه انجام و نه به تعطیل معرفت ضمن چند جمله کوتاه و پرمعنا معرفی کرده،می‌فرماید:

«عقلها او را درمی‌یابند؛ولی نه از طریق حواس و چشمها او را می‌بینند؛ولی نه به صورت حضور جسمانی»؛ (تتلقّاه الأذهان لا بمشاعرة ⁽²⁾،و تشهد له المرائی ⁽³⁾لا بمحاضرة ⁽⁴⁾) .

اشاره به اینکه آثار عظمت و قدرت و علم و حکمت او که سراسر جهان را پر کرده دلیل روشنی بر وجود اوست؛وجودی که پشت پرده غیب و در ماورای طبیعت قرار گرفته و همه جا را تجلیگاه علم و قدرت خود قرار داده است.

در ادامه و تکمیل این سخن می‌فرماید:«اندیشه‌ها هرگز به او احاطه پیدا نکرده بلکه به وسیله اندیشه بر آنها متجلّی شده و با نیروی عقل،مسلّم گشته که کنه ذاتش را نتوان درک کرد و اندیشه‌های ژرف،افکار سستی را که دعوای احاطه بر کنه ذاتش دارند،به محاکمه کشیده است»؛ (لم تحط به الأوهام ⁽¹⁾،بل تجلّی لها ⁽²⁾بها،و بها امتنع منها، و إلیها حاکمها) .

امام علیه السّلام طبق آنچه در بالا آمد هم مذهب تعطیل را ابطال می‌کند و هم تشبیه را؛ یعنی به آنها که می‌گویند:ما درباره صفات خدا چیزی جز صفات سلبیه را نمی‌فهمیم،و آنها که خدا را تا سرحد ممکنات پایین می‌آورند و صفات محدود ممکن را برای او قائل می‌شوند،اخطار می‌کند هردو راه خطا می‌پویند از یک سو از تلقی اذهان و تجلی صفات سخن می‌گوید و از سوی دیگر از عدم احاطه افکار به ذات پاک و صفات او،که نتیجه آن، این می‌شود که ما نسبت به ذات و صفات خداوند علم اجمالی داریم،هرچند از شرح و تفصیل آن عاجز و ناتوانیم.

سپس امام علیه السّلام در ادامه و تکمیل این سخن می‌فرماید:«(او بزرگ است)اما نه به این

معنا که حد و مرز جسمش طولانی است(او باعظمت است)اما نه به این معنا که ابعاد جسمانی فوق العاده بزرگ دارد،بلکه شأن و مقامش بزرگ و والاست و سلطه‌اش با عظمت!»؛ (لیس بذی کبر امتدّت به النّهایات فکبّرته تجسیما،و لا بذی عظم تناهت به الغایات فعظّمته تجسیدا؛بل کبر شأنا،و عظم سلطانا) .

اشاره به اینکه وقتی می‌گوییم الله اکبر(خداوند از همه چیز بزرگتر است)گاه به ذهن افراد ناآگاه چنین می‌آید که ابعاد وجودی او شرق و غرب و شمال و جنوب عالم را پر کرده است و هنگامی که می‌گوییم خداوند عظمت دارد فکر می‌کنند نسبت به موجودات دیگر مانند کوهها و دریاها و آسمانها چنین است،در حالی که بزرگی و عظمت خدا جنبه جسمانی ندارد،بلکه عظمت و بزرگی معنوی است،زیرا اگر او دارای جسم بزرگی بود حتما اجزایی داشت و نهایتی و زمان و مکانی،حال آنکه از همه اینها برتر و بالاتر است و چه زیبا فرمود امام صادق علیه السّلام آنجا که شخصی در حضورش گفت:اللّه اکبر،امام علیه السّلام از او پرسید:خدا از چه چیز بزرگتر است؟عرض کرد:«من کل شیء»(از همه چیز)امام علیه السّلام فرمود:در این صورت خدا را محدود(به زمان و مکان)ساختی.آن مرد عرض کرد:پس چه بگویم؟فرمود:بگو:«اللّه اکبر من أن یوصف؛خداوند برتر از آن است که به وصف درآید». ⁽¹⁾اشاره به اینکه ما هروصفی برای او قائل شویم در نهایت از اوصاف مخلوقات است،زیرا در فکر ما بیش از این نمی‌گنجد،بنابراین او برتر از همه این اوصاف است.

قرآن مجید نیز می‌گوید:« «سُبْحانَ اللّهِ عَمّا یَصِفُونَ إِلاّ عِبادَ اللّهِ الْمُخْلَصِینَ» منزه است خداوند از توصیف آنها مگر بندگان مخلص خدا». ⁽²⁾(که او را به آنچه شایسته است وصف می‌کنند).

---

بخش دوم

اشاره

و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله الصّفیّ،و أمینه الرّضیّ-صلّی اللّه علیه و آله-أرسله بوجوب الحجج،و ظهور الفلج،و إیضاح المنهج؛فبلّغ الرّسالة صادعا بها،و حمل علی المحجّة دالاّ علیها،و أقام أعلام الإهتداء و منار الضّیاء،و جعل أمراس الإسلام متینة،و عری الإیمان وثیقة.

ترجمه

و گواهی می‌دهم که محمّد بنده و فرستاده برگزیده و امین مرضیّ اوست-درود خدا بر او و خاندانش باد-(خداوند)او را برای بیان حجتهای لازم و پیروزی آشکار(حق بر باطل) و روشن ساختن راه حق فرستاد.او رسالت خود را آشکارا ابلاغ کرد و انسانها را بر مسیر حق قرار داد در حالی که راه پیشرفت را به آنها نشان داده بود،پرچمهای هدایت را برافراشت و نشانه‌های روشن را برپا ساخت،ریسمانهای(خیمه)اسلام را محکم نمود و دستگیره‌های ایمان را استوار ساخت.

شرح و تفسیر: ابعاد وجودی پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و اله

ابعاد وجودی پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و اله

امام علیه السّلام به دنبال بخش اوّل این خطبه که متکفّل بیان دقیق‌ترین صفات جمال و جلال خدا بود به اصل دوّم دین؛یعنی شهادت به رسالت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله می‌پردازد و او را با صفاتی که بیانگر همه ابعاد وجودی آن حضرت است وصف می‌کند و می‌گوید:«و گواهی می‌دهم که محمّد بنده و فرستاده برگزیده و امین مرضیّ اوست،درود خدا بر او و

خاندانش باد»؛ (و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله الصّفیّ،و أمینه الرّضیّ-صلّی اللّه علیه و آله-) .

به یقین اگر خداوند کسی را برمی‌گزیند و او را امین می‌داند و از وی راضی می‌شود به دلیل خلوص کامل و صفا و پاکی او در همه جهات است و این تعبیرات اشاره‌ای به مسئله عصمت پیامبر از هرگونه خطا و گناه است.

سپس به برنامه‌های مختلف و اهداف بعثت آن حضرت پرداخته،چنین می‌فرماید:

«او را برای بیان حجتهای لازم و پیروزی آشکار(حق بر باطل)و روشن ساختن راه حق فرستاد»؛ (أرسله بوجوب الحجج،و ظهور الفلج ⁽¹⁾،و إیضاح المنهج) .

به این ترتیب در جمله‌های سه‌گانه بالا اهداف بعثت را که اتمام حجت و پیروزی حق بر باطل و روشن ساختن راه سعادت است بیان فرموده است.

آن‌گاه به برنامه‌های عملی پیامبر پرداخته،چنین می‌فرماید:«او رسالت خود را آشکارا ابلاغ کرد،و انسانها را بر مسیر حق قرار داد،در حالی که راه پیشرفت را به آنها نشان داده بود،پرچمهای هدایت را برافراشت و نشانه‌های روشن را برپا ساخت، ریسمانهای(خیمه)اسلام را محکم نمود و دستگیره‌های ایمان را استوار ساخت» (فبلّغ الرّسالة صادعا ⁽²⁾بها،و حمل علی المحجّة دالاّ علیها،و أقام أعلام الإهتداء و منار الضّیاء،و جعل أمراس ⁽³⁾الإسلام متینة،و عری ⁽⁴⁾الإیمان وثیقة) .

در آغاز،سخن از پرداختن به ابلاغ رسالت الهی به‌طور کلی به میان آمده است، همان‌گونه که در قرآن مجید می‌فرماید:« «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ»

آنچه را مأموریت داری آشکارا بیان کن و از مشرکان روی بگردان». ⁽¹⁾سپس از جزئیات این برنامه سخن می‌گوید که پیامبر صلّی اللّه علیه و اله مردم را از بیراهه به جاده اصلی دعوت کرد و دلایل و نشانه‌ها را برای پیمودن این راه به آنها گوشزد نمود و چراغ‌های نورانی بر سر هرراه نهاد تا به هنگام تاریکی نیز از ادامه مسیر بازنایستند و سرانجام با بیانات کافی و تدبیرهای سازنده رشته‌های اسلام را محکم ساخت و دستگیره‌های ایمان را استحکام بخشید.

کمتر کلامی را می‌توان پیدا کرد که در عین کوتاهی و فشردگی این همه مطلب را درباره اهداف و برنامه‌های پیغمبر اسلام صلّی اللّه علیه و اله بیان کند.

جمله «جعل أمراس الإسلام متینة» گویا اسلام را به خیمه‌ای تشبیه می‌کند که ریسمانهای محکمی از هرسو آن را به زمین‌های اطراف متصل کرده است تا تندبادها نتواند آن را از جا برکند این ریسمانها اموری مانند جمعه و جماعات و حج و زکات و جهاد و امر به معروف و نهی از منکر است که همیشه حوزه اسلام را حفظ کرده و از آن دفاع می‌نماید،هرجا این تعلیمات اسلامی پیاده شود اسلام بیمه می‌شود و هرگاه ضعیف گردد دشمنان بر مسلمین چیره خواهند شد.

جمله «و عری الإیمان وثیقة» ایمان را تشبیه به تنابی کرده که دستگیره‌های مختلفی در آن است و برای نجات از قعر چاه،یا نجات در پرتگاه‌ها باید به این دستگیره‌ها چسبید.بدیهی است اگر این دستگیره‌ها سست و ضعیف باشد نه تنها انسان نجات نمی‌یابد،بلکه گرفتار سقوط خطرناکی می‌شود.این دستگیره‌ها همان فروع و تعلیمات اسلام در برنامه‌های مختلف عبادی و اجتماعی است که در احادیث نیز به آن اشاره شده است.از جمله در حدیث است که پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله روزی از یارانش سؤال کرد:«أیّ عری الإیمان أوثق؟؛کدام‌یک از دستگیره‌های ایمان محکم‌تر است؟»جمعی گفتند:خدا و پیامبرش آگاهترند؟و بعضی از نماز یا زکات و...نام بردند.رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله فرمود:«آنچه

گفتید دارای فضیلت است؛ولی پاسخ اصلی نیست»:«و لکن أوثق عری الإیمان الحبّ فی اللّه و البغض فی اللّه و تولّی اولیاء اللّه و التّبری من اعداء اللّه؛محکمترین دستگیره‌های ایمان دوست داشتن برای خدا و دشمن داشتن برای خداست،و محبّت اولیاء اللّه و بیزاری از اعداء اللّه است». ⁽¹⁾

البتّه مفاهیم اخلاقی همچون توکل و تفویض و تسلیم و رضا و صبر و یقین و مانند آنها که در روایات به آن اشاره شده نیز می‌تواند به عنوان دستگیره‌های ایمان معرفی شود و هیچ کدام با یکدیگر منافاتی ندارند.

---

بخش سوم

اشاره

و لو فکّروا فی عظیم القدرة،و جسیم النّعمة،لرجعوا إلی الطّریق،و خافوا عذاب الحریق،و لکن القلوب علیلة،و البصائر مدخولة!ألا ینظرون إلی صغیر ما خلق،کیف أحکم خلقه،و أتقن ترکیبه،و فلق له السّمع و البصر،و سوّی له العظم و البشر!انظروا إلی النّملة فی صغر جثّتها،و لطافة هیئتها،لا تکاد تنال بلحظ البصر،و لا بمستدرک الفکر،کیف دبّت علی أرضها،و صبّت علی رزقها،تنقل الحبّة إلی حجرها،و تعدّها فی مستقرّها.تجمع فی حرّها لبردها،و فی وردها لصدرها؛مکفول برزقها، مرزوقة بوفقها؛لا یغفلها المنّان،و لا یحرمها الدّیّان،و لو فی الصّفا الیابس،و الحجر الجامس!و لو فکّرت فی مجاری أکلها،فی علوها و سفلها، و ما فی الجوف من شراسیف بطنها،و ما فی الرأس من عینها و أذنها، لقضیت من خلقها عجبا،و لقیت من وصفها تعبا!فتعالی الّذی أقامها علی قوائمها،و بناها علی دعائمها!لم یشرکه فی فطرتها فاطر،و لم یعنه علی خلقها قادر.و لو ضربت فی مذاهب فکرک لتبلغ غایاته،ما دلّتک الدّلالة إلاّ علی أنّ فاطر النّملة هو فاطر النّخلة،لدقیق تفصیل کلّ شیء،و غامض اختلاف کلّ حیّ.و ما الجلیل و اللّطیف،و الثّقیل و الخفیف،و القویّ و الضّعیف،فی خلقه إلاّ سواء.

ترجمه

اگر در عظمت قدرت(خداوند)و اهمیّت نعمت او می‌اندیشیدند،به راه راست باز

می‌گشتند،و از آتش سوزان دوزخ می‌ترسیدند؛ولی دلها بیمار و چشمهای بصیرت معیوب است،آیا به مخلوقات کوچکی که خدا آفریده،نمی‌نگرند که چگونه آفرینش آنها را دقیق و حساب شده و ترکیب آنها را متقن ساخته،گوش و چشم برای آنها آفریده و استخوان و پوست آنها را مرتّب نموده است.به این مورچه نگاه کنید با آن جثه کوچک و اندام ظریفش که از کوچکی درست،با چشم دیده نمی‌شود و در اندیشه نمی‌گنجد؛ولی با این حال چگونه روی زمین(ناهموار و پرسنگلاخ)راه می‌رود و به روزیش دست می‌یابد، دانه‌ها را(از راه‌های دور و نزدیک)به لانه‌اش منتقل می‌کند و در جایگاه مخصوص نگهداری می‌نماید.در فصل گرما برای سرما،و به هنگام توانایی برای روز ناتوانی،ذخیره می‌کند،روزیش(از سوی خدا)تضمین شده و خوراک موافق طبعش در اختیار او قرار گرفته است،خداوند منّان هرگز از او غافل نمی‌شود و پروردگار مدبّر محرومش نمی‌سازد، هرچند در دل سنگ سخت و خشک و در میان صخره‌ای فاقد رطوبت باشد.

اگر در مجاری خوراک و در بالا و پایین دستگاه گوارش او و آنچه در جوفش از اطراف دنده‌ها وجود دارد و آنچه در سر او از چشم و گوش قرار گرفته،بیندیشی شگفت‌زده خواهی شد و از وصف عجایب او به زحمت خواهی افتاد.پس بزرگ و بلندمرتبه است خداوندی که مورچه را روی دست و پا(ی ضعیف و ظریفش)برپا داشته و او را بر ستونهای محکمی(نسبت به او)بنا نهاده است.هیچ آفریدگاری در آفرینش این حشره با او شریک نبوده و هیچ قدرتمندی او را در آفرینش آن یاری نکرده است.اگر همه راههای فکر و اندیشه را طی کنی تا به آخر رسی،همه دلایل به تو می‌گوید که آفریننده مورچه کوچک همان آفریدگار درخت(تناور)نخل است،زیرا ساختمان اجزای هرموجودی دقیق است و هرمخلوق زنده‌ای در درون خود اعضای مختلف و پیچیده‌ای دارد.(به یقین)بزرگ و کوچک،سنگین و سبک،قویّ و ضعیف،همه در خلقتش یکسان است و در برابر قدرتش همگون!

شرح و تفسیر: قدرت بی‌نظیر او در آفرینش موجودات کوچک و بزرگ

قدرت بی‌نظیر او در آفرینش موجودات کوچک و بزرگ

در ادامه بحث این خطبه که از خداشناسی آغاز شد و با پیامبرشناسی ادامه یافت، امام علیه السّلام بار دیگر به خداشناسی بازمی‌گردد و این بار به ادله اثبات وجود خداوند و علم و قدرت بی‌پایان او می‌پردازد و به آنها که از بیراهه می‌روند هشدار داده و می‌فرماید:«اگر در عظمت قدرت(خداوند)و اهمیّت نعمت او می‌اندیشیدند،به راه راست بازمی‌گشتند و از آتش سوزان(دوزخ)می‌ترسیدند»؛ (و لو فکّروا فی عظیم القدرة،و جسیم النّعمة، لرجعوا إلی الطّریق،و خافوا عذاب الحریق) .

اشاره به دو چیز است که اگر اندیشه‌ها در آن به کار گرفته شود آثار آن به زودی در اعمال انسان آشکار می‌شود؛نخست اندیشه در عظمت قدرت خدا،که کرات عظیم آسمانی و میلیاردها ستاره در یک کهکشان و صدها میلیون کهکشان آفریده و کرانه‌های ملک عظیم او بر هیچ کس روشن نیست و آنچه را درباره عظمت جهان می‌گوییم مربوط به چیزی است که در قلمرو علم قاصر ما قرار گرفته و ای بسا تمام اینها همچون برگ درختی باشد که بر پیکر درخت سر به آسمان کشیده‌ای در میان جنگلی قرار دارد.

اندیشه در این امر سبب می‌شود که انسان در برابر چنین قدرتی خاضع گردد،سر بر آستانش نهد دل به او ببندد و زندگی خود را با نام و یاد او نورانی سازد.

دیگر اینکه در نعمتهایی بیاندیشد که همه وجود ما را دربرگرفته و از لحظه انعقاد نطفه تا پایان عمر ادامه دارد؛خورشید و ماه و آسمان و زمین را به خدمت ما گماشته و ابرها و بادها و بارانها را سر بر فرمان ما نهاده،در همه جا خوان نعمتش را گسترده و همه را روزی خوار خود ساخته است.

به یقین شکر نعمت که در فطرت هرانسانی است او را به دنبال شناخت منعم می‌فرستد.

حضرت در ادامه می‌فرماید:چه عاملی سبب می‌شود که با وجود این انگیزه‌های قوی،

انسان از راه بماند و به بیراهه کشیده شود و عذاب دردناک الهی دامان او را بگیرد.

می‌فرماید:«ولی دلها بیمار و چشمهای بصیرت معیوب است» (و لکن القلوب علیلة، و البصائر مدخولة! ⁽¹⁾) .

در اینجا امام علیه السّلام به دو علت عمده اشاره می‌کند،زیرا منظور از«قلوب»،عقلهاست که بر اثر هوا و هوسها و آفات دیگر،شناخت از کار می‌افتد و منظور از«بصائر»چشمهای بصیرت است که پرده‌های گناه و تعصب و خودخواهی بر روی آن افکنده می‌شود.

بدیهی است آنها هرگز در اصل خلقت چنین نبوده،بلکه بر اثر غفلت و هوا و هوس و شهوت به این روز افتاده‌اند.امام علیه السّلام در این عبارت کوتاه،اشاره به موانع شناخت می‌کند که در آیات قرآن نیز آمده است:« «کَلاّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ» چنین نیست که آنها خیال می‌کنند،بلکه اعمالشان چون زنگاری بر دل‌های آنها نشسته است». ⁽²⁾و در جای دیگر می‌فرماید:« «أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللّهُ عَلی عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلی سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلی بَصَرِهِ غِشاوَةً» آیا دیدی کسی را که معبود خود را هوای نفس خویش قرار داده و خداوند او را با آگاهی(بر اینکه شایسته هدایت نیست) گمراه ساخته و بر گوش و دلش مهر زده و بر چشمش پرده افکنده است». ⁽³⁾

همان‌گونه که در آیات بیشماری نیز همگان را دعوت به مطالعه اسرار آفرینش و تفکّر در قدرت و نعمتهای خدا کرده تا از این طریق به راه راست پی‌برند.

سپس امام علیه السّلام بعد از بیان مسأله اسرار آفرینش به صورت کلّی انگشت روی بخشی از موجودات شگفت‌انگیز جهان آفرینش می‌گذارد و می‌فرماید:«آیا به مخلوقات کوچکی که خدا آفریده،نمی‌نگرند که چگونه آفرینش آنها را دقیق و حساب شده و ترکیب آنها را متقن ساخته،و گوش و چشم برای آنها آفریده و استخوان پوست آنها را مرتّب کرده

است»؛ (أ لا ینظرون إلی صغیر ما خلق،کیف أحکم خلقه،و أتقن ترکیبه،و فلق له السّمع و البصر،و سوّی ⁽¹⁾له العظم و البشر ⁽²⁾!) .

در اینجا امام علیه السّلام به امور ششگانه‌ای درباره حیوانات و حشرات بسیار کوچک اشاره می‌کند؛آفرینش مستحکم،ترکیب صحیح،دارا بودن گوش و چشم و نظم خاص استخوان و پوست.آری در عین کوچکی،همه اعضا و ابزار مورد نیاز در اختیار آنهاست و آنچه را خداوند به حیوان عظیمی همچون فیل و کرگدن داده،به آنها نیز به نسبت اندام و نیازشان بخشیده است و به یقین آفرینش این موجودات کوچک به جهت ظرافت و دقت عجیبی که در آنها به کار رفته از آفرینش موجودات عظیم مهمتر است.

آن‌گاه امام وارد مرحله دقیق‌تری می‌شود و از میان موجودات کوچک به شرح بسیار جالبی درباره دو مخلوق صغیر که غالبا انسانها درباره آفرینش آن دو نمی‌اندیشند می‌پردازد؛نخست درباره مورچه چنین می‌فرماید:«به این مورچه نگاه کنید با آن جثه کوچک و اندام ظریفش که از کوچکی درست،با چشم دیده نمی‌شود و در اندیشه نمی‌گنجد»؛ (انظروا إلی النّملة فی صغر جثّتها،و لطافة هیئتها،لا تکاد تنال بلحظ البصر،و لا بمستدرک الفکر) .

سپس می‌افزاید:«ولی با این حال چگونه روی زمین(ناهموار و پرسنگلاخ)راه می‌رود و به روزیش دست می‌یابد،دانه‌ها را(از راه‌های دور و نزدیک)به لانه‌اش منتقل می‌کند و در جایگاه مخصوص نگهداری می‌نماید.در فصل گرما برای سرما و به هنگام توانایی برای روز ناتوانی ذخیره می‌کند»؛ (کیف دبّت علی أرضها،و صبّت علی رزقها، تنقل الحبّة إلی حجرها،و تعدّها فی مستقرّها.تجمع فی حرّها لبردها،و فی وردها ⁽³⁾لصدرها ⁽⁴⁾) .

آری،این موجود ضعیف و ناتوان به قدری هوشیار است که راه و رسم زندگی خود را به خوبی می‌داند،با این دست و پای کوچک کوه و دشت و بیابان و درختها را جولانگاه خود قرار می‌دهد و آن دسته از مواد غذایی که با مزاج او سازگار است از میان مواد مختلف بر می‌گزیند و دانه‌های غذایی را از راه‌های دور و نزدیک به لانه خود می‌برد؛دانه‌هایی را انتخاب می‌کند که از پیچ‌وخم لانه بگذرد و مشکلی برای عبور و مرور سایر همنوعانش ایجاد نکند.دانه‌ها را در جایگاه مخصوص جای می‌دهد به گونه‌ای که فاسد نشود.در فصل تابستان با یک الهام درونی بی‌آن که زمستان را دیده باشد-یعنی متولّد همان سال باشد-پیش‌بینی ایّامی را که برف و باران سراسر روی زمین را گرفته و جمع‌آوری روزی را بر او غیر ممکن ساخته می‌کند و درست به اندازه نیازش با دوراندیشی مواد غذایی را ذخیره می‌سازد.

در ادامه می‌افزاید:«روزیش(از سوی خدا)تضمین شده و خوراک موافق طبعش در اختیار او قرار گرفته،خداوند منّان هرگز از او غافل نمی‌شود،و پروردگار مدبّر محرومش نمی‌سازد،هرچند در دل سنگی سخت و خشک و در میان صخره‌ای فاقد رطوبت باشد»؛ (مکفول برزقها،مرزوقة بوفقها؛لا یغفلها المنّان،و لا یحرمها الدّیّان ⁽¹⁾،و لو فی الصّفا ⁽²⁾الیابس،و الحجر الجامس! ⁽³⁾) .

اشاره به اینکه خداوند منان این موجودات کوچک را که در دشتها و بیابانها و کوهها زندگی می‌کنند از نظر لطفش دور نداشته هرغذایی که موافق طبع آنهاست در اختیارشان قرار داده است،حتی اگر در دل سنگ سخت و خشکی زندگی کنند غذا و رطوبت لازم را هرچند از طریق هوا باشد برای آنها فراهم می‌کند و با الهام درونی آنها را

وادار می‌سازد که در ایّام توانایی برای روزهای ناتوانی ذخیره کنند و این واقعا حیرت‌آور است.

آیا این حشره می‌داند چند روز از زمستان را نمی‌تواند از لانه بیرون آید؟آیا می‌فهمد که جیره غذایی او در این مدت چه اندازه است؟آیا توجه دارد چه موادی ممکن است در این مدت سالم بماند و فاسد نشود؟و آیا خبر دارد که این مواد در کجاست و از چه جایی باید به دست آورد؟

آری همه اینها را می‌داند و استاد ازل به او آموخته است.

سپس امام علیه السّلام ساختمان شگفت‌آور این موجود زنده کوچک را با نیروی فکر و اندیشه تشریح می‌کند و می‌فرماید:«اگر در مجاری خوراک و در بالا و پایین دستگاه گوارش او و آنچه در جوفش از جوانب دنده‌ها وجود دارد و آنچه در سر او از چشم و گوش قرار گرفته، بیندیشی شگفت‌زده خواهی شد و از وصف عجایب آن به زحمت خواهی افتاد»؛ (و لو فکّرت فی مجاری أکلها،فی علوها و سفلها،و ما فی الجوف من شراسیف ⁽¹⁾بطنها،و ما فی الرأس من عینها و أذنها،لقضیت من خلقها عجبا،و لقیت من وصفها تعبا!) .

اشاره به اینکه اگر انسان در آفرینش این موجود کوچک که به زحمت دیده می‌شود دقت کند،و پرده‌های غفلت را که ناشی از عادی شدن مسئله است کنار بزند،به راستی یک دنیا شگفتی در آن دیده می‌شود؛در سر بسیار کوچک او هم چشم است و هم گوش و هم دهان و دو شاخکی همچون دو آنتن دارد که برای برقراری ارتباط از آن استفاده می‌کند و در شکمش چیزی همانند معده و روده است و دنده‌های بسیار ظریف و کوچکی از هرطرف آن را احاطه کرده است.اعصاب و عضلات ظریفش به اندازه نیاز اوست و مغز کوچکش مدیریت زندگی پیچیده او را بر عهده گرفته،پاهایش مفاصل مختلف دارد و هر مفصلی همچون مفاصل حیوانات بزرگ کار ویژه‌ای انجام می‌دهد.

سپس امام علیه السّلام به نتیجه‌گیری از بیان بالا پرداخته،چنین می‌فرماید:«پس بزرگ و بلند مرتبه است خداوندی که مورچه را روی دست و پا(ی ضعیف و ظریفش)برپا داشته و او را بر ستونهای محکمی(نسبت به او)بنا نهاده است،هیچ آفریدگاری در آفرینش این حشره با او شریک نبود و هیچ قدرتمندی او را در آفرینش آن یاری نکرده است»؛ (فتعالی الّذی أقامها علی قوائمها،و بناها علی دعائمها!لم یشرکه فی فطرتها فاطر،و لم یعنه علی خلقها قادر) .

امام علیه السّلام در این عبارت همگان را به دو موضوع توجه می‌دهد و آن اینکه خداوند این پیکر ظریف را بر دست و پای ظریفی که توان حمل آن را دارد بلکه گاه کوله‌بار سنگینی که چندین برابر وزن اوست بر دوش می‌گیرد،استوار ساخته و عجب اینکه با کوله‌بارش از دیوار صاف بالا می‌رود و گاه به سقف می‌چسبد و به راه خود ادامه می‌دهد کاری که از هیچ انسان قهرمانی ساخته نیست.اضافه بر این برای او اسکلتی متناسب حالش آفریده که امام از آن تعبیر به دعائم(ستونها)فرموده است.این اسکلت نه چندان سنگین است که از توان حرکت او بکاهد و نه آن قدر سبک و ظریف که نتواند هیأت او و محتوای درون وجودش را نگهدارد.

آن‌گاه به نکته مهم دیگری اشاره کرده،می‌فرماید:«اگر تمام راه‌های فکر و اندیشه را طی کنی تا به آخر برسی همه دلایل به تو می‌گوید که آفریننده مورچه کوچک همان آفریدگار درخت(تناور)نخل است،زیرا ساختمان اجزای هرموجودی دقیق است و هر مخلوق زنده‌ای در درون خود اعضای مختلف و پیچیده‌ای دارد»؛ (و لو ضربت فی مذاهب فکرک لتبلغ غایاته،ما دلّتک الدّلالة إلاّ علی أنّ فاطر النّملة هو فاطر النّخلة،لدقیق تفصیل کلّ شیء،و غامض اختلاف کلّ حیّ) .

اشاره به اینکه تصوّر نکنید ساختمان یک موجود بزرگ؛مانند درخت نخل تناور از ساختمان یک موجود کوچک همچون مورچه مهم‌تر است،زیرا اگر درست بنگرید هردو ساختمان بسیار پیچیده و دقیقی دارند و قوانین منظّم بر هردو حاکم است و هدایت‌های

الهی از لحظه تولّد تا پایان عمر در هردو نمایان است.به علاوه آن درخت بزرگ هم در حدّ خود دارای اعضای مختلف کوچک و بزرگ و قوی و ضعیف است که هرکدام متناسب با وظیفه و مسئولیتهایشان ساخته شده‌اند(و به این ترتیب ارتباط علت و معلول در جمله‌های بالا آشکار می‌شود).

کوتاه سخن اینکه گاه انسان آثار مختلفی از نظر کوچکی و بزرگی یک پدیده‌آورنده می‌بیند؛مثلا ساعتهایی را که به اندازه یک سانتی‌متر است و ساعتهایی که چند متر طول و عرض آن است یا کتابی را که چند صفحه پایان یافته با کتابی که دوره آن ده‌ها جلد است هنگامی که انسان آنها را با یکدیگر مقایسه می‌کند و اصول کلّی حاکم بر آن را یکسان می‌بیند و ادبیّات خاصّی که در آن کتاب کوچک و بزرگ به کار رفته هماهنگ مشاهده می‌کند می‌فهمد هردو اثر از یک منبع،سرچشمه گرفته و پدیدآورنده هردو یکی است.

سپس به نکته مهم دیگری در تکمیل این سخن پرداخته می‌فرماید:«(به یقین) بزرگ و کوچک،سنگین و سبک،قویّ و ضعیف،همه در خلقتش یکسان است و در برابر قدرتش همگون»؛ (و ما الجلیل و اللّطیف،و الثّقیل و الخفیف،و القویّ و الضّعیف، فی خلقه إلاّ سواء) .

اشاره به اینکه کوچک و بزرگ و آسان و مشکل نسبت به موجودی تصوّر می‌شود که قدرت و نیروی او محدود باشد.آنچه از استعداد او بیرون است ممتنع،و آنچه به اندازه آخرین حدّ استعداد اوست مشکل و آنچه کمتر از قدرت اوست آسان است؛ولی ذات پاک خداوند که قدرتی نامحدود دارد همه اینها در برابرش یکسان است؛حرکت دادن کلّ منظومه شمسی با حرکت دادن یک ذرّه غبار برای او تفاوتی نمی‌کند و آفرینش مورچه‌های بسیار ریز با درختان بسیار بلند و قوی پیکر برای او یکی است.

برای یک مورچه برداشتن یک دانه گندم با دو دانه بسیار فرق می‌کند؛ممکن است یکی را به آسانی بردارد و برای برداشتن دومی بسیار خسته و ناتوان گردد،در حالی که ما انسانها در این دو کمترین تفاوتی را احساس نمی‌کنیم.همچنین ما در تصورات ذهنی

خود می‌توانیم یک قطره آب را تصوّر کنیم و به همان سادگی و آسانی یک دریای بی‌کران و موّاج را.این مثالها می‌تواند عمق بحثی را که درباره قدرت بی‌پایان خدا در بالا گفتیم، روشن سازد.

---

نکته: زندگی بسیار شگفت‌انگیز مورچه‌ها

زندگی بسیار شگفت‌انگیز مورچه‌ها

گرچه مورچه‌ها بر اثر کثرت و تنوّع و وجود بی‌شمارشان در کوه و صحرا و درون خانه‌ها،به صورت یک امر عادی درآمده و توجه عامّه مردم را هرگز به خود جلب نمی‌کند؛ ولی برای دانشمندانی که گاه بیست سال درباره زندگی آنها اندیشیده‌اند بسیار شگفت‌آور است و مطالعات آنها درباره اسرار آفرینش مورچگان درهای بزرگی را برای پی‌بردن به عظمت آفریدگار به روی ما گشوده است که به گوشه‌ای از آن ذیلا اشاره می‌شود:

1.حیوانات و حشراتی که به صورت گروهی زندگی می‌کنند کم نیستند؛مانند بخشی از پرندگان و ماهیان و گوزنها و آهوها؛ولی آنها که زندگی دسته‌جمعیشان براساس تقسیم کار است کم هستند و مورچگان یکی از شاخص‌ترین آنها هستند.مورچه‌های ماده وظیفه جمع‌آوری غذا،نگهداری نوزادان و حتی نگهداری مادر لانه(ملکه مورچگان)را بر عهده دارند.مورچه‌های نر کارشان بارور ساختن ملکه و ملکه کارش تخم گذاری است و جالب این که نرها بعد از جفت‌گیری می‌میرند.گروهی نیز به صورت نیروهای مسلّح هستند که آرواره‌های قوی دارند و از لانه در برابر هجوم دشمنان پاسداری می‌کنند.

2.مورچه‌های کارگر(ماده‌ها)زمین را سوراخ می‌کنند و به تدریج خاک را می‌کنند تا محل مناسبی برای زندگی آنها در زیر سطح زمین فراهم شود؛ولی همه مورچه‌ها در زیر زمین زندگی نمی‌کنند.گروهی از مورچه‌ها که آنها را مورچه نجار می‌نامند،درون چوبها را سوراخ می‌کنند و در آن لانه می‌سازند.

3.مورچه‌ها در اندام کوچک خود که گاهی فقط به دو میلیمتر می‌رسد تمام دستگاههایی را که در یک حیوان عظیم الجثه است،دارا هستند و حتی چیزی بیش از او دارند،پاهای اضافی و شاخکهایی که آنها را با محیط خود آشنا می‌سازد و عقل و هوش اجتماعی قوی و آینده‌نگری.

4.بسیاری از مورچه‌ها،حشرات دیگر را به خدمت خود درمی‌آورند و از آنها استفاده می‌کنند(در واقع نوعی دامداری دارند)از جمله مورچه گندمزار یکی از این نوع مورچه‌هاست.جانوری که مورد استفاده این نوع مورچه قرار می‌گیرد،شپشه‌های گیاهی است.این حشرات اگر خشمگین شوند مایع شیرینی مانند عسل ترشح می‌کنند و مورچه‌ها از آن بهره می‌گیرند.

بعضی دیگر از مورچه‌ها،حشرات مخصوصی را که در پوست درختان تخم می‌گذارند یا سوسکها را به خدمت خود درمی‌آورند.

5.اگر تعجب نکنید گروهی از مورچه‌ها دست به کشاورزی می‌زنند.نوعی مورچه که به نام مورچه چتری نامیده می‌شود،باغچه‌ای در اطراف لانه خود ترتیب می‌دهد و در آن قارچهای کوچک می‌پروراند.مورچه‌های کارگر برای رشد قارچها قطعات کوچکی از برگها را جدا می‌کنند و با خود می‌آورند.هنگامی که مورچه کارگر قطعه‌ای از برگ را با خود می‌آورد گویی چتری بالای سر دارد و به همین دلیل به این نام نامیده شده است.

6.نوعی از مورچه‌ها به مورچه‌های سپاهی نامیده شده‌اند که مانند عشایر از جایی به جای دیگر کوچ می‌کنند.آنها حشراتی واقعا درنده هستند که حتی فیلها سعی می‌کنند سر راه آنها قرار نگیرند وگرنه صدمه زیادی به آنها می‌زنند.

گروهی از این مورچگان که در مناطق حارّه زندگی می‌کنند گوشت‌خوارند و هرگاه دسته‌جمعی به جانوری حمله کنند به زودی از پای در می‌آید و در مدت کمی همه عضلات حیوان را می‌خورند و تنها اسکلتی از او به جای می‌ماند.

7.مورچه‌ها معمولا سری بزرگ و کمری باریک دارند و نسبت به جثه خود بسیار قوی و پرزورند چنان‌که دانه‌ای را که چندین برابر آنها وزن دارد با دندان می‌گیرند و از دیوار بالا

می‌روند کاری که برای هیچ قهرمان وزنه‌برداری از انسانها امکان‌پذیر نیست.آری!مورچه برخلاف جثه کوچک خود،به راحتی می‌تواند بارهایی را که ده برابر خودش وزن دارد بلند کند یا جابجا نماید.

8.آینده‌نگری مورچه و مدیریت او بسیار جالب است؛در تابستان با الهام درونی به فکر زمستان سخت است در صورتی که چه بسا در طول عمرش هرگز زمستان ندیده باشد.دانه‌های غذایی را به طرز مطلوبی نگهداری می‌کند؛گاه آنها را از لانه بیرون می‌آورد تا هوا بخورد و فاسد نشود و گاه آنها را به دو یا چند قسمت تقسیم می‌کند تا سبز نشود و فاسد نگردد،حتی نوشته‌اند دانه گشنیز را به چهار قسمت تقسیم می‌کند،زیرا اگر کمتر از آن باشد سبز می‌شود.

9.موقعیت‌شناسی مورچه عجیب است.بعضی از دانشمندان نوشته‌اند مورچه‌ای را در وسط دایره‌ای از آتش قرار دادند او برای نجات خود به هرسو حرکت کرد و چون راه فراری پیدا نکرد سرانجام جان داد.نقطه‌ای را که او جان داده بود اندازه‌گیری کردند درست مرکز دایره بود؛یعنی دورترین نقطه به آتش اطراف.

10.مورچه‌ها انواع زیادی دارند که بعضی از دانشمندان بالغ بر چهار هزار نوع را شمارش کرده‌اند و تعداد مورچه‌های روی زمین را ده برابر مجموع انسانها می‌دانند.

مطالعات جدید نشان می‌دهد که مورچه‌ها در زمینه حل مشکل ترافیک از انسانها پیشی گرفته‌اند.میلیونها مورچه صبورانه با دنبال کردن یک ساختار ساده«تک گذر»بهترین راه را برای رسیدن به مقصد در اسرع وقت و بدون تأخیر در پیش می‌گیرند.

شگفتیهای دنیای مورچگان بسیار بیش از آن است که در بالا گفته شد و در این زمینه کتابها یا مقالات فراوانی نوشته شده است و از اینجا روشن می‌شود که امیر مؤمنان علی علیه السّلام در این خطبه بر چه نقطه حساسی از آفرینش خداوند انگشت نهاده است. ⁽¹⁾

بخش چهارم

اشاره

و کذلک السّماء و الهواء،و الرّیاح و الماء.فانظر إلی الشّمس و القمر، و النّبات و الشّجر،و الماء و الحجر،و اختلاف هذا اللّیل و النّهار،و تفجّر هذه البحار،و کثرة هذه الجبال،و طول هذه القلال و تفرّق هذه اللّغات،و الألسن المختلفات.فالویل لمن أنکر المقدّر،و جحد المدبّر!زعموا أنّهم کالنّبات ما لهم زارع،و لا لاختلاف صورهم صانع؛و لم یلجؤوا إلی حجّة فیما ادّعوا،و لا تحقیق لما أوعوا،و هل یکون بناء من غیر بان،أو جنایة من غیر جان؟!

ترجمه

و همین گونه است(آفرینش)آسمان و هوا و بادها و آب نگاهی بیفکن.به خورشید و ماه و گیاه و درخت و آب و سنگ و آمدوشد این شبها و روزها و پیدایش دریاها و کثرت این کوهها و بلندی این قلّه‌ها و تعدّد این لغات و زبانهای گوناگون،وای بر آن کس که(این نظام شگرف را ببیند و)نظام آفرین این جهان را انکار کرده،و مدبّر عالم را نفی کند،آنها گمان کردند همچون علفهای خودرو هستند که زارعی ندارند و برای اشکال گوناگونشان آفریننده‌ای نیست.آنها برای اثبات ادعای خویش به دلیلی پناه نبرده،و برای آنچه در مغز خود پرورانده‌اند تحقیقی به عمل نیاورده‌اند.آیا ممکن است ساختمانی بدون سازنده(عاقل و آگاه)یا حتی جنایتی(برنامه‌ریزی شده)بدون جنایتگر پدید آید؟!

شرح و تفسیر: نگاهی به موجودات آسمان و زمین بیفکنید!

نگاهی به موجودات آسمان و زمین بیفکنید!

امام علیه السّلام در بخش پیشین این خطبه درباره دقایق و عجایب آفرینش مورچگان،

سخن گفت؛ولی برای اینکه تصور نشود شگفتیها و نظامات عجیب و خیره‌کننده منحصر به این مورد یا موارد محدود نیست بلافاصله به سراغ این نکته می‌رود که اگر در جای جای این جهان پهناور در زمین و آسمان و مخلوقات گوناگون دقت کنید همه همین گونه است.در این میان انگشت روی شانزده پدیده شگفت‌انگیز این جهان می‌گذارد؛از زمین و آسمان گرفته تا بعضی مسائل مربوط به انسان و می‌فرماید:«و همین گونه است(آفرینش)آسمان و هوا و بادها و آب»؛ (و کذلک السّماء و الهواء،و الرّیاح و الماء) .

در ادامه می‌افزاید:«نگاهی بیفکن به خورشید و ماه و گیاه و درخت و آب و سنگ و آمدوشد این شبها و روزها و پیدایش دریاها و کثرت این کوهها و بلندی این قلّه‌ها و تعدّد این لغات و زبانهای گوناگون»؛ (فانظر إلی الشّمس و القمر،و النّبات و الشّجر،و الماء و الحجر،و اختلاف هذا اللّیل و النّهار،و تفجّر هذه البحار،و کثرة هذه الجبال،و طول هذه القلال ⁽¹⁾و تفرّق هذه اللّغات،و الألسن المختلفات) .

امام علیه السّلام در اینجا مجموعه‌ای از موجودات گوناگون این جهان را مطرح فرموده که هر یک خلقتی شگفت‌آور و آثاری بسیار دارند.منظور از«سماء»اشاره به مجموعه کرات عالم بالا از ثوابت و سیارات گرفته تا کهکشانهاست،بنابراین شمس و قمر که در جمله بعد می‌آید از قبیل ذکر خاص بعد از عام است و می‌دانیم آسمان با این معنا آفرینشی بسیار عجیب دارد،همان‌گونه که قرآن می‌فرماید:« «لَخَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النّاسِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النّاسِ لا یَعْلَمُونَ» آفرینش آسمان و زمین از آفرینش انسانها مهمتر است ولی بیشتر مردم نمی‌دانند». ⁽²⁾

منظور از«هواء»همان هوایی است که گرداگرد کره زمین را گرفته،از همه چیز حیاتی‌تر و از همه چیز فراوان‌تر است.

«ریاح»(جمع ریح)اشاره به بادهاست که وظایف مختلفی در چرخه حیات انسان و موجودات زنده بر عهده دارند،ابرها را به حرکت درآورده به سوی زمینهای خشک و بی آب،گسیل می‌دارند،گیاهان را بارور می‌کنند،دریاها را مواج می‌سازند و به موجودات دریایی اکسیژن می‌دهند،هوای آلوده را جابجا می‌کنند و هوای تصفیه شده جنگلها را به شهرها می‌فرستند.

«ماء»(آب)در اینجا به قرینه ریاح(بادها)اشاره به نزول بارانهای حیات‌بخش و زنده کننده است همان‌گونه که قرآن می‌فرماید:« «وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً» ما بادها را برای بارور ساختن(ابرها)فرستادیم و از آسمان آبی نازل کردیم». ⁽¹⁾

سپس امام علیه السّلام دستور می‌دهد به موجودات مختلف این جهان،از خورشید و ماه گرفته تا گیاهان و درختان نگاه کنید و همچنین آبها و سنگها.(به نظر می‌رسد«ماء»در اینجا که در کنار حجر(سنگ)قرار گرفته اشاره به چشمه‌ها و نهرهای جاری است)و اختلاف لیل و نهار،اشاره به نظام بسیار دقیق و حساب شده نور و ظلمت است که هر یک به دنبال دیگری می‌آید و فصول چهارگانه را با آثار و برکاتش پدید می‌آورد با شب‌های آرام‌بخش و روزهای پرتلاش که در آیات بسیاری از قرآن به آن اشاره شده است.

جمله «و تفجّر البحار» می‌تواند اشاره به پیدایش دریاها یا جوش و خروشی باشد که بر اثر امواج کوه‌پیکر پیدا می‌شود و می‌دانیم دریاها کانون عجیب‌ترین مخلوقات خداست،آن‌گونه که در دعای امام سجاد علیه السّلام آمده است:«یا من فی البحار عجائبه» ⁽²⁾و نیز منبع مهمی برای مواد غذایی و معدنی و وسیله خوبی برای نقل و انتقالات به صورت بسیار گسترده و سرچشمه پیدایش ابرها و نزول بارانهاست.

کثرت جبال اشاره به کوه‌های فراوانی است که کره زمین را همچون زرهی در بر گرفته، طوفانها را درهم می‌شکند.ابرها را برای آبیاری زمینها نگه می‌دارد و به پوسته زمین در

مقابل جزر و مد ناشی از جاذبه ماه آرامش می‌بخشد،و دامنه‌های آن چراگاه آماده‌ای برای چهارپایان است.همچنین طولانی بودن گله‌ها سبب می‌شود منابع آب به صورت برف برفراز آنها ذخیره شود و تدریجا به سوی زمینهای تشنه سرازیر گردد و آنها را آبیاری کند،و انسانها و حیوانات تشنه را سیراب کند.قرآن مجید می‌گوید:« «وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَ مَرْعاها وَ الْجِبالَ أَرْساها مَتاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعامِکُمْ» زمین را بعد از آن گسترش داد،و از آن آب و چراگاهش را بیرون آورد،و کوه‌ها را ثابت و محکم نمود،همه اینها برای بهره‌گیری شما و چهارپایانتان است». ⁽¹⁾

در پایان به نکته مهمی از زندگی بشر اشاره می‌کند و آن اختلاف لغات و لهجه‌ها و کثرت زبانهاست.با اینکه پدر و مادر همه یکی است این تعدد لغات از کجا سرچشمه گرفته است و چگونه هرگروهی به زبان خاصی سخن می‌گویند؟و هم‌اکنون بیش از هزار زبان،اعم از زبانهای رسمی و محلی در دنیا وجود دارد.خداوند چنان استعدادی برای خلق لغات به انسانها داده که هرگروهی می‌توانند برای خود لغت و زبانی ابداع کنند.شاید برای اینکه اسرار زندگیشان تنها نزد خودشان باشد و بیگانگان از آن باخبر نشوند.قرآن مجید می‌گوید:« «الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَیانَ» خداوند رحمن قرآن را تعلیم فرمود،انسان را آفرید و به او سخن گفتن آموخت». ⁽²⁾

نیز می‌فرماید:« «وَ مِنْ آیاتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوانِکُمْ» و از آیات او آفرینش آسمانها و زمین و تفاوت زبان‌ها و رنگهای شماست». ⁽³⁾

امام علیه السّلام بعد از استدلالات قوی و نیرومند و قانع‌کننده بالا برای اثبات وجود خدا درباره منکران پروردگار سخن می‌گوید و ادعای بی‌اساس آنها را با دو دلیل ابطال می‌کند.

(البتّه کمتر موردی در قرآن و نهج البلاغه دیده می‌شود که سخن از مادیها و منکران ذات

پاک پروردگار به میان آمده باشد،زیرا آنها حداقل در آن زمان،بسیار کم بودند و اکثریت مردم جهان را صاحبان ادیان و مذاهب تشکیل می‌دادند).

می‌فرماید:«وای بر آن کس که(این نظام شگرف را ببیند)و نظام آفرین این جهان را انکار کرده و مدبّر عالم را نفی کند»؛ (فالویل لمن أنکر المقدّر،و جحد المدبّر!) .

اشاره به اینکه آثار تدبیر در سراسر جهان آفرینش آن قدر آشکار است که منکران مدبّر جهان درخور سرزنش و نفرین هستند.

سپس می‌افزاید:«آنها گمان کردند همچون علفهای خودرو هستند که زارعی ندارند و برای اشکال گوناگونشان آفریننده‌ای نیست»؛ (زعموا أنّهم کالنّبات ما لهم زارع،و لا لاختلاف صورهم صانع) .

البتّه این تعبیر به خاطر نگاه ساده اندیشانه‌ای است که انسانها معمولا نسبت به علفهای خودرو دارند،حال آنکه از نظر یک دانشمند گیاه‌شناس هربرگی از آنها نیز دفتری از معرفت کردگار است.امروز دانشمندان به این نکته پی برده‌اند که هزاران نوع گیاه خودرو در دشتها و کوهها با خواص دارویی مختلف و حیات‌بخش می‌روید و هرکدام ساختمان شگرفی برای خود دارند.ریشه‌ها،ساقه‌ها،برگها و گلهای هریک از دیگری عجیبتر و شگفت‌آورتر است،پس با دقت معلوم می‌شود که آنها هم زارع و خالقی دارند با علم و قدرت بی‌پایان.

آن‌گاه امام علیه السّلام با دو دلیل سخن آنها را در هم می‌شکند،نخست می‌فرماید:«آنچه منکران پروردگار می‌گویند گفتاری است بی‌دلیل،زیرا آنها برای اثبات ادعای خویش به دلیلی پناه نبرده،و برای آنچه در مغز خود پرورانده‌اند تحقیقی به عمل نیاورده‌اند»؛ (و لم یلجؤوا ⁽¹⁾إلی حجّة فیما ادّعوا،و لا تحقیق لما أوعوا ⁽²⁾) .

دلیل دوم اینکه هرساختمان و بنای منظم و حساب‌شده‌ای حتما مهندس و معماری داشته است،می‌فرماید:«آیا ممکن است ساختمانی بدون سازنده(عاقل و آگاه) یا حتی جنایتی(برنامه‌ریزی‌شده)بدون جنایتگر پدید آید»؛ (و هل یکون بناء من غیر بان،أو جنایة من غیر جان) .

هم‌اکنون آثار و بناهایی در گوشه و کنار کره زمین وجود دارد که هزاران سال از عمر آن می‌گذرد و به جهت ظرافتها و هنرنماییهایی که در آنها به کار رفته به عنوان آثار باستانی حفظ می‌شود و در واقع کتابهایی هستند که تمدن انسانهای پیشین را در خود نگهداری می‌کنند.نه خداپرستان نه مادیها هیچ کدام ادعا نمی‌کنند که این ساختمانها به وسیله باد و باران و طوفانها به وجود آمده یا افراد ناآگاه و بی‌هنری به صورت تصادفی آنها را روی هم چیده‌اند،بلکه همه بدون استثنا از وجود این بناها پی به بانی صاحب عقل و شعوری می‌برند و درایت و تدبیر و هنرمندی او را می‌ستایند.

و جمله «أو جنایة من غیر جان» اشاره به این است که نه تنها بنا و سازندگی احتیاج به علم و تدبیر دارد،بلکه تخریبها و جنایات هدفدار نیز نیاز به برنامه‌ریزی شخص عاقلی دارد که برای رسیدن به مقصود و مطلوب خویش چه زمان و مکانی را انتخاب کند،از چه وسیله‌ای استفاده کند و چگونه وارد عمل شود تا به مقصود برسد.

امروز برای تخریب یک بنای عظیم به گونه‌ای که عوارض نامطلوب جانبی نداشته باشد از وجود متخصصان و آگاهان استفاده می‌کنند،بنابراین هم ساخت و سازهای حساب‌شده و هم تخریبهای برنامه‌ریزی شده هردو نیاز به عقل و تدبیر دارد.گواه این سخن اینکه امام علیه السّلام در بخش آینده این خطبه سخن از ملخ و ساختمان شگفت‌انگیز او به میان می‌آورد که کارش تخریب حساب‌شده زراعتها و گیاهان است.

---

نکته: جلوه‌هایی از برهان نظم

جلوه‌هایی از برهان نظم

آنچه امام علیه السّلام در جمله‌های آخر این خطبه بیان فرمود«و هل یکون بناء من غیر بان،أو جنایة من غیر جان»اشاره لطیفی است به برهان معروف نظم که از مهم‌ترین استدلالات خداشناسی است.

توضیح اینکه هرگاه ما وارد ساختمان مجلل چند طبقه‌ای شویم که دارای اتاقهای خواب متعدد،سالنهای پذیرایی،آشپزخانه،حمام و سرویس بهداشتی و آسانسورهایی باشد هنگامی که به سقفها و دیوارها نگاه می‌کنیم آیینه‌کاریهای زیبا،گچ‌بریها و نقاشی و رنگ‌آمیزی جالبی در هرطرف می‌بینیم.وسایل گرمایش و سرمایش،لوله‌کشیهای آب و گاز،سیم‌کشیهای برق و تلفن همه منظم و مرتب است.

آیا هیچ کس-در هرحد از عقل و شعور باشد-احتمال می‌دهد که تصادفهای ناشی از حوادث مختلف طبیعی آن را به وجود آورده؟یا چند کارگر بی‌سواد مقداری مصالح را فراهم ساخته و بدون هیچ آگاهی از معماری و امور دیگر چنین بنای باشکوهی را به وجود آورده‌اند؟به یقین هرکس چنین احتمالی دهد یا مزاح می‌کند و یا عقل خود را از دست داده است.همه عقلای دنیا چنین قضاوت می‌کنند که افراد هوشمندی نقشه‌های دقیق آن را قبلا تهیه کرده‌اند سپس گروهی از معمارها و بناهای ماهر و مهندسان تأسیسات و هنرمندان در تزیینات ساختمان دست به دست هم داده‌اند و چنین اثری را آفریده‌اند.

این سخن درباره هربنا،هرکارخانه،هرکتاب علمی و...نیز صادق است و از آن تعبیر به برهان نظم می‌شود.می‌گویند همیشه نظم دلیل بر عقل و شعور پدیدآورنده آن است و هرقدر نظم دقیقتر و پیچیده‌تر باشد از عقل و دانش بیشتری حکایت می‌کند.

اگر درست دقت کنیم ساختمان یک مورچه که ممکن است همه‌روزه زیردست و

پاهای ما بر اثر بی‌توجهی از بین رود از این بناهای باشکوه هم مهم‌تر است.ساختمان پاها،مفصل زانوها،دستها و شاخکها،چشم فوق العاده کوچک و بینا،دستگاه شامه قوی که از راههای دور باخبر می‌شود،دهان و روده‌ها و دستگاه هاضمه و سلسله اعصاب و از همه مهم‌تر آن مغز بسیار کوچک و فوق العاده هوشمند،هرکدام به تنهایی از خالق عالم و قادری که آن را آفریده است حکایت می‌کند.

اضافه بر این،این حشره کوچک تغذیه و نمو می‌کند و تولید مثل دارد در حالی که آن ساختمان مجلل،موجود بی‌جانی است نه تغذیه‌ای دارد و نه نمو و تولیدمثلی.

حال اگر به سراغ ساختمان یک انسان و دستگاه‌های فوق العاده پیچیده و حساس قلب و مغز و اعصاب و دهها هزار کیلومتر رگها و مویرگهایی که تمام ذرات بدن او را هر لحظه آبیاری و تغذیه می‌کنند در نظر بگیریم ایمان ما به آن خالق عالم و قادر بیشتر می‌شود.

افزون بر اینها می‌دانیم در این جهان صدها هزار نوع گیاه و صدها هزار نوع حیوان و پرنده و حشرات و...وجود دارد که هریک داستان شگفت‌انگیزی مخصوص به خود دارند.

قرآن مجید نام یکایک آنها را آیتی از آیات خدا نهاده و می‌گوید: «سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ» ⁽¹⁾

این همه نقش عجب بر در و دیوار وجود هرکه فکرت نکند نقش بود بر دیوار

---

بخش پنجم

اشاره

و إن شئت قلت فی الجرادة،إذ خلق لها عینین حمراوین،و أسرج لها حدقتین قمراوین،و جعل لها السّمع الخفیّ،و فتح لها الفم السّویّ،و جعل لها الحسّ القویّ،و نابین بهما تقرض،و منجلین بهما تقبض.یرهبها الزّرّاع فی زرعهم،و لا یستطیعون ذبّها،و لو أجلبوا بجمعهم،حتّی ترد الحرث فی نزواتها،و تقضی منه شهواتها.و خلقها کلّه لا یکوّن إصبعا مستدقّة.

ترجمه

و اگر بخواهی درباره ملخ سخن بگو که خداوند برای او دو چشم سرخ رنگ و دو حدقه همچون دو قرص ماه،آفریده و گوش پنهان و دهان مرتب و متناسب به او بخشیده است.

خداوند برای او حس قوی و دو دندان که با آنها(ساقه و شاخه گیاهان و برگهای درختان را)می‌چیند و دو داس که با آنها(ساقه‌ها و برگهای مورد نظر را)می‌گیرد.کشاورزان برای زراعت خود از آنها می‌ترسند ولی هرگز قادر بر دفع آنها نیستند حتی اگر همه دست به دست هم دهند.ملخ آنچنان نیرومندانه پیش می‌آید تا با جست‌وخیز خود به کشتزارها وارد شود و آنچه را می‌خواهد انجام دهد(و هرزمان مایل بود-و احتمالا پس از نابودی کشتزار-آنجا را ترک گوید)اینها همه در حالی است که تمام پیکر او به اندازه یک انگشت باریک نیست!

شرح و تفسیر: به ساختمان ملخ نگاه کن!

به ساختمان ملخ نگاه کن!

حشرات را می‌توان بر سه گونه تقسیم کرد:گروهی از آنان خدمتگزار انسانها هستند

مانند زنبوران عسل که شهد گلها را برای ما جمع‌آوری می‌کنند و عموم زنبورها که گردهای گلها را جابه‌جا کرده و آنها را بارور می‌کنند و میوه‌های درختان را پربرکت می‌سازند.

بخش دیگری حشرات بی‌آزارند که(در ظاهر)نه خدمتی دارند و نه زحمت و دردسری،و گروه سومی هستند که جزء آفات و بلاها محسوب می‌شوند؛مانند ملخ.

امام در بخش‌های گذشته این خطبه شرحی درباره شگفتیهای آفرینش مورچه بیان فرمود که موجودی است غالبا بی‌آزار و سخت‌کوش و می‌تواند الگویی برای انسانها باشد؛ ولی در این بخش از خطبه درباره حشره‌ای سخن می‌گوید که از مأموران عذاب الهی است و می‌تواند لشکری فراهم کند و به باغها و زراعتها چنان حمله‌ور شود که هیچ قدرت و لشکری نتواند با آن مقابله کند و به این ترتیب خداوند قدرت‌نمایی خود را در تمام جهات آشکار می‌سازد و خوف و رجا را در انسانها تقویت کرده،می‌فرماید:«و اگر بخواهی درباره ملخ گفت‌وگو کن که خداوند برای او دو چشم سرخ رنگ و دو حدقه همچون دو قرص ماه آفریده و گوش پنهان و دهان مرتب و متناسب به او بخشیده است»؛ (و إن شئت قلت فی الجرادة ⁽¹⁾،إذ خلق لها عینین حمراوین،و أسرج لها حدقتین قمراوین ⁽²⁾،و جعل لها السّمع الخفیّ،و فتح لها الفم السّویّ ⁽³⁾) .

در ادامه سخن می‌افزاید:«خداوند برای او حس قوی و دو دندان که با آنها(ساقه و شاخه گیاهان و برگهای درختان را)می‌چیند و دو وسیله همچون دو داس که با آنها اشیای مورد نظر را می‌گیرد»؛ (و جعل لها الحسّ القویّ،و نابین ⁽⁴⁾بهما تقرض،و

منجلین ⁽¹⁾بهما تقبض) .

بعضی از دانشمندان می‌گویند:ملخ موجود عجیبی است که در هربخشی از اعضای خود شبیه یکی از حیوانات است و به تعبیر دیگر با این که ظاهرا حیوان ضعیفی است ده شباهت به ده حیوان نیرومند دارد:صورتش همچون صورت اسب،چشمانش مانند چشمان فیل،گردنش همانند گردن گاو،شاخکهایش همچون شاخهای گوزن،سینه‌اش همچون سینه شیر،شکمش همچون شکم عقرب،بالهایش همانند بالهای عقاب، رانهایش همچون رانهای شتر،پاهایش مانند پاهای شترمرغ و دم او مانند دم مار است و امام علیه السّلام در بیان بالا به هفت ویژگی شگفت‌آور او اشاره فرموده؛چشمها،حدقه‌ها،گوش پنهان،دهان مخصوص،احساس قوی،دندانهای نیرومند و دو عضو شبیه دو داس در دو طرف دهان.

درباره عجایب خلقت این حشره در نکته‌ها بحث جالبی خواهد آمد.

سپس امام علیه السّلام به خطرات عظیم این حشره ظاهرا ضعیف پرداخته،می‌افزاید:

«کشاورزان برای زراعت خود از آنها می‌ترسند ولی هرگز قادر بر دفع آنها نیستند،حتی اگر همه دست به دست هم دهند.ملخ آنچنان نیرومندانه پیش می‌آید تا با جست‌وخیز خود در کشتزارها وارد شود و آنچه را میل دارد بخورد(و هر زمان مایل بود-و احتمالا پس از نابودی کشتزار-آنجا را ترک گوید)اینها همه در حالی است که تمام پیکر او به اندازه یک انگشت باریک نیست»؛ (یرهبها الزّرّاع فی زرعهم،و لا یستطیعون ذبّها،و لو أجلبوا بجمعهم،حتّی ترد الحرث فی نزواتها ⁽²⁾،و تقضی منه شهواتها.و خلقها کلّه لا یکوّن إصبعا مستدقّة ⁽³⁾) .

راستی عجیب است هر گاه فرماندهان بزرگ تاریخ لشکر خود را برای مبارزه با این

حشره کوچک بسیج کنند قادر بر دفع آن نیستند؛دسته‌های ملخها همچون قطعات بزرگ ابر در آسمان ظاهر می‌شوند و ناگهان بر باغها و زراعتهای وسیع فرود می‌آیند و در مدّت کوتاهی ساقه‌های گیاهان و شاخه‌ها و برگها را می‌خورند و بیابانی خشک یا درختانی عریان از هرگونه برگ و میوه از خود به یادگار می‌گذارند.

حتی امروز که با هواپیمای سمپاشی و وسایل دیگر به مبارزه با آنها برمی‌خیزند تنها در بعضی از موارد ممکن است توفیقی نصیبشان شود،اگر حمله ملخها شدید باشد وسایل امروز نیز قادر به مبارزه با آنها نیست.

---

نکته: زندگی عجیب ملخها

زندگی عجیب ملخها

یکی از حشرات شگفت‌انگیز ملخ است حیوانی که در حال عادی به صورت بی‌ضرر و غیر مزاحم در گوشه و کنار مزارع،باغها،درّه‌ها و کوه‌ها زندگی می‌کند؛ولی هنگامی که فرمان مرموزی به او داده شود به سرعت تکثیرمثل می‌کند و به صورت دسته‌جات عظیم؛مانند قطعات ابر در آسمان به پرواز درمی‌آید و بر هرزراعت و باغی فرود آید آن را نابود می‌کند.

به گفته دانشمندان ساختمان این حشره بسیار پیچیده و عجیب است؛از جمله اینکه دارای دو زوج چشم مرکّب و سه چشم بسیط است،چشمهای مرکّب او از چهار هزار قسمت تشکیل شده و هریک ساختمان مخصوص به خود را دارد و از مجموع آنها چشم مرکب با دید واحد تشکیل می‌شود.اما چشمهای سه‌گانه بسیط او در بالای سرش قرار گرفته سینه‌اش از سه حلقه و شکمش از ده حلقه شبیه به یکدیگر تشکیل شده است.

او دارای دو زوج بال است؛یک زوج بالهای جلو او که سخت است و به صورت قابی درآمده و جهت پرواز به کار نمی‌رود و کارش حفاظت بالهای ظریف پرواز است که به

هنگام استراحت چند مرتبه چین می‌خورد و زیر بالهای سخت جلو محفوظ می‌ماند.

پاهای عقب ملخ رشد زیادی کرده و برای جهش و پرش به او کمک می‌کند.ملخها در فصل تابستان یا بهار تخم‌ریزی می‌کنند،این تخمها به وسیله نوع ماده از انتهای دم او بیرون می‌آید و در سوراخهایی از زمین که بوجود آورده قرار می‌گیرد،نوزادان پس از خروج از تخم بسیار پرخور و حریصند و آنچه را سر راه خود بیابند می‌خورند و از این جهت در مبارزه با ملخ همیشه باید محلّ تخم‌ریزی آنها را دانست و وسیله نابودی نوزادها را قبل از خروج از تخم فراهم کرد.

ملخ انواع و اقسامی دارد؛ملخهای دریایی،ملخهای مراکشی،ملخهای ایتالیایی که بیش از انواع ملخها به زراعتها خسارت وارد می‌کنند.

از شگفتیهای زندگی ملخ این است که از هنگامی که از تخم بیرون می‌آید تا زمانی که کامل شود و به پرواز درآید شش بار تغییر شکل می‌دهد.

توده‌های ملخ گاهی به قدری زیاد و گسترده می‌شوند که هزاران کیلومتر مربع از آسمان را می‌پوشانند. ⁽¹⁾

---

بخش ششم

اشاره

فتبارک اللّه الّذی یسجد له «مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً» ،و یعفّر له خدّا و وجها،و یلقی إلیه بالطّاعة سلما و ضعفا،و یعطی له القیاد رهبة و خوفا!فالطّیر مسخّرة لأمره؛أحصی عدد الرّیش منها و النّفس،و أرسی قوائمها علی النّدی و الیبس؛و قدّر أقواتها،و أحصی أجناسها.فهذا غراب و هذا عقاب.و هذا حمام و هذا نعام؛دعا کلّ طائر باسمه،و کفل له برزقه.

و أنشأ «السَّحابَ الثِّقالَ» فأهطل دیمها،و عدّد قسمها.فبلّ الأرض بعد جفوفها،و أخرج نبتها بعد جدوبها .

ترجمه

بزرگ و جاویدان است خداوندی که همه آنها که در آسمانها و زمین‌اند از روی اختیار یا اجبار در برابرش سجده می‌کنند و صورت و جبین را برای او بر خاک می‌سایند و طوق عبادت او را در سلامت و ضعف به گردن می‌نهند و زمام اختیار خویش را از روی ترس و بیم به او می‌سپارند.پرندگان مسخّر فرمان اویند،خداوند شماره پرها و نفسهای آنها را احصا کرده،پاهای(بعضی از)آنها را برای حرکت درون آب و(گروهی دیگر را برای) خشکی محکم ساخته.و برای هرکدام غذای مناسب و خاصّی مقدّر فرموده و اصناف آنها را شماره نموده(و هریک را به شکل خاصّی آفریده است)این کلاغ است و آن عقاب،و این کبوتر است و آن شترمرغ.هریک را به نامی فراخوانده و روزی‌اش را بر عهده گرفته است.ابرهای سنگین(و پرآب)ایجاد کرد و بارانهای پرپشت و پی‌درپی از آن فرو

فرستاد.سهم هرمکانی را(از باران)مشخص ساخت و با آن زمینهای خشک را آبیاری نمود و گیاهان را بعد از خشکسالی رویاند.

شرح و تفسیر: راستی او بزرگ است!

راستی او بزرگ است!

امام علیه السّلام در پایان این خطبه در واقع یک جمع‌بندی کلی بیان می‌کند و همه موجودات زمین و آسمان و انواع پرندگان و ابر و باد را سر بر فرمان او می‌شمرد و می‌فرماید:«بزرگ و جاویدان است خداوندی که همه کسانی که در آسمانها و زمین‌اند از روی اختیار یا اجبار در برابرش سجده می‌کنند و صورت و جبین را برای او بر خاک می‌سایند و طوق عبادت او را در سلامت و ضعف به گردن می‌نهند و زمام اختیار خویش را از روی ترس و بیم به او می‌سپارند»؛ (فتبارک ⁽¹⁾اللّه الّذی یسجد له «مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً» ⁽²⁾،و یعفّر ⁽³⁾له خدّا ⁽⁴⁾و وجها،و یلقی إلیه بالطّاعة سلما و ضعفا،و یعطی له القیاد رهبة و خوفا!) .

سجود در اینجا ممکن است اشاره به خضوع ارادی در برابر ذات پاک پروردگار باشد، چون فاعل آن،صاحبان عقل‌اند که از کلمه«من»فهمیده می‌شود.این احتمال نیز داده

شده که منظور هم سجده ارادی تشریعی باشد و هم تکوینی،بنابراین که واژه«من»در اینجا شامل صاحبان عقل و غیر آنها هردو باشد(و به اصطلاح جنبه تغلیب داشته باشد).

تعبیر «طوعا و کرها» می‌تواند اشاره به همین معنا باشد،زیرا آنها سجود تشریعی دارند از روی اراده است و آنها که سجده تکوینی می‌کنند از روی اراده نیست و می‌تواند اشاره به این باشد که گروهی در حال اختیار در پیشگاه او سر به سجده می‌نهند و گروهی به هنگام گرفتاریها و مشکلات،آن‌گونه که در قرآن مجید آمده است:« «فَإِذا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّا نَجّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذا هُمْ یُشْرِکُونَ» هنگامی که مشرکان بر کشتی سوار می‌شوند(در برابر طوفانها و امواج کوه‌پیکر دریا قرار می‌گیرند) خدا را با اخلاص و خالی از هرگونه آلودگی به شرک می‌خوانند ولی هنگامی که خدا آنان را به خشکی می‌رساند و نجات می‌دهد باز مشرک می‌شوند». ⁽¹⁾

جمله «یعفّر له ...»اگر به معنای حقیقی آن تفسیر شود،اشاره به سجده معمولی است که انسان پیشانی بر خاک می‌نهد و اگر به معنای مجازی تفسیر شود هرگونه خضوع تشریعی و تکوینی را شامل می‌گردد.

همچنین جمله «یلقی إلیه بالطّاعة ...»نیز ناظر به همین معناست که گروهی از عقلا از روی میل و اختیار و احساس ضعف و ناتوانی سر بر فرمان او می‌نهند و اما موجودات غیر عاقل بی‌اختیار تسلیم قوانین آفرینش‌اند.

جمله «یعطی له القیاد ..»اشاره به مرحله‌ای فراتر از مرحله اطاعت است،زیرا در اطاعت انسان فرمان مولا را می‌شنود و به‌پا می‌خیزد و آن را انجام می‌دهد؛ولی در«قیاد» خود را تسلیم او می‌کند و مولا او را می‌برد«هرجا که خاطرخواه اوست».

بعضی از لغویان در میان«رهبت»و«خوف»این فرق را گذاشته‌اند که«خوف»به معنای مطلق ترس است و«رهبت»ترسی است که با اضطراب و خویشتن‌داری همراه باشد.

سپس امام علیه السّلام بار دیگر به بخشی از مخلوقات شگفت‌انگیز خدا؛یعنی پرندگان

می‌پردازد که به راستی از عجایب خلقت‌اند.نه تنها از این جهت که برخلاف جاذبه زمین به آسمان پرواز می‌کنند و با سرعت عجیب و فوق العاده‌ای به هرسو می‌روند،بلکه ساختمان آنها از جهات مختلف-که در پایان این بحث به بخشی از آن اشاره می‌شود- جنبه استثنایی دارد.حضرت می‌فرماید:«پرندگان مسخّر فرمان اویند»؛ (فالطّیر مسخّرة لأمره) .

این جمله برگرفته از آیه شریفه« «أَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الطَّیْرِ مُسَخَّراتٍ فِی جَوِّ السَّماءِ ما یُمْسِکُهُنَّ إِلاَّ اللّهُ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ» آیا پرندگانی را که بر فراز آسمانها نگه داشته شده‌اند ندیدند؟هیچ کس جز خدا آنها را نگاه نمی‌دارد،در این امر نشانه‌هایی (از عظمت و قدرت خدا)وجود دارد برای کسانی که ایمان می‌آورند(و آماده پذیرش حقّند)». ⁽¹⁾

آن‌گاه به شرح بیشتری درباره پرندگان پرداخته و به چند نکته مهم اشاره می‌کند و می‌فرماید:«خداوند شماره پرها و نفسهای آنها را احصا کرده،پاهای بعضی را برای حرکت درون آب،محکم ساخته و پای گروهی را برای خشکی و برای هرکدام غذای مناسب و خاصّی مقدّر فرموده و اصناف آنها را شماره نموده(و هریک را به شکل خاصّی آفریده است)این کلاغ است و آن عقاب،و این کبوتر است و آن شترمرغ.هریک را به نامی فرا خوانده و روزی‌اش را بر عهده گرفته است»؛ (أحصی عدد الرّیش ⁽²⁾منها و النّفس،و أرسی ⁽³⁾قوائمها علی النّدی ⁽⁴⁾و الیبس؛و قدّر أقواتها،و أحصی أجناسها.فهذا غراب و هذا عقاب.و هذا حمام و هذا نعام؛دعا کلّ طائر باسمه،و کفل له برزقه) .

امام علیه السّلام در این عبارات به نکات زیبایی اشاره می‌کند.پرهای پرندگان از شگفت‌انگیزترین بخشهای آنهاست؛هرکدام شبیه نهال زیبایی است که ریشه‌اش در گوشت بدن او به‌طور سطحی فرورفته و شاخ و برگها به صورت منظم از آن روییده و با چینش مخصوص در اطراف سر،گلو،بالها و سینه‌ها روی هم قرار گرفته است و هریک از آنها که بیفتد نهال دیگری به جای آن می‌روید.لطافت آن عجیب و رنگ‌آمیزی آن عجیب‌تر است.

سپس به پاهای آنها اشاره می‌کند که بعضی برای خشکی ساخته شده،کوتاه و محکم و بعضی برای استفاده در کنار دریاها و نهرها،بلند و کشیده که با گردن بلندی همراه است و به حیوان اجازه می‌دهد غذای خود را از درون آب بگیرد.

آن‌گاه به مواد غذایی آنها اشاره می‌کند که برای هریک سهمی از دانه‌های غذایی و غیر آن قائل شده است و جالب اینکه هیچ‌یک از پرندگان دندانی برای خرد کردن این دانه‌ها ندارند.در عوض معده‌ای به آنها داده(که در عربی به آن«قانصه»می‌گویند)بسیار پرحرارت و داغ که با ترشحات مناسب دانه‌ها را نرم و قابل جذب می‌کند و چون به جهت وجود دشمنان مختلف،وقت زیادی برای برچیدن دانه ندارد،خداوند عضو دیگری به آنها داده به نام چینه‌دان(که در عربی به آن«حوصله»می‌گویند)و مانند کیسه‌ای است برای جمع‌آوری سریع دانه‌ها تا به هنگام فرصت به‌طور تدریجی به سنگدان منتقل کند و آن را هضم و جذب نماید.

آن‌گاه به انواع گوناگون و کاملا متفاوت پرندگان اشاره می‌کند که هریک ساختمانی مخصوص خود و برنامه‌های ویژه‌ای در زندگی دارند؛از کلاغها گرفته تا عقابها و از کبوترها تا شترمرغها و عجایب آفرینش در آنها به قدری زیاد است که انسان را مبهوت می‌کند.

بزرگ است خداوندی که این همه موجودات را به صورتهای مختلف آفریده است.

شاید جمله «دعا کلّ طائر باسمه» اشاره به همین موضوع باشد که هریک از پرندگان

را با ویژگی‌هایی که اراده کرده آفریده است و در واقع این دعوت تکوینی است با مجموعه ویژگی‌هایی که از آن تعبیر به اسم شده و شبیه تعبیری است که قرآن مجید در مورد آفرینش همه موجودات دارد:« «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ» فرمان او چنین است که هرگاه چیزی را اراده کند تنها به آن می‌گوید موجود باش آن نیز بی درنگ موجود می‌شود». ⁽¹⁾

امام علیه السّلام پایان خطبه را به آفرینش ابرهایی اختصاص می‌دهد که آب،سرچشمه اصلی حیات همه موجودات،از آن فرومی‌ریزد،می‌فرماید:«ابرهای سنگین(و پرآب)ایجاد کرد و بارانهای پرپشت و پی‌درپی از آن فروفرستاد.سهم هرمکانی را مشخص ساخت و با آن زمینهای خشک را آبیاری نمود و گیاهان را بعد از خشکسالی رویانید»؛ (و أنشأ «السَّحابَ الثِّقالَ» ⁽²⁾فأهطل ⁽³⁾دیمها ⁽⁴⁾،و عدّد قسمها.فبلّ الأرض بعد جفوفها و أخرج نبتها بعد جدوبها ⁽⁵⁾) .

می‌دانیم ابرها اقسام مختلفی دارند نوعی ابرهای پوششی هستند که تقریبا هیچ آبی ندارند و ابرهایی که آب مختصری با خود حمل می‌کنند.قسم سوم ابرهای فشرده پرآبی است که رطوبت زیادی با خود دارند و گویی دریاهایی معلق بر فراز آسمان‌اند و معمولا در طبقات پایین جوّ قرار می‌گیرند و قرآن از آنها به«سحاب ثقال»تعبیر کرده است، می‌فرماید:« «وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّی إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ» او کسی است که بادها را بشارت‌دهنده در پیشاپیش(باران)رحمتش می‌فرستد تا ابرهای سنگین بار را

(بر دوش)کشند(سپس)ما آنها را به سوی زمینهای مرده می‌فرستیم و به وسیله آنها آب (حیات‌بخش)را نازل می‌کنیم و با آن از هرگونه میوه‌ای(از خاک تیره)بیرون می‌آوریم». ⁽¹⁾

---

نکته: درسهایی بزرگ در جمله‌های کوتاه

درسهایی بزرگ در جمله‌های کوتاه

این خطبه درسهای مهمی به ما می‌آموزد؛از جمله اینکه اسرار عظمت خداوند را حتی در کوچکترین موجودات این جهان جستجو کنیم چه بسا موجودات کوچک و در ظاهر بی‌اهمیّتی همچون مورچه و ملخ را بیابیم که دارای شگفت‌انگیزترین اسرار خلقت باشند.به همه چیز،به عنوان اینکه نخستین بار است آن را می‌بینیم نگاه کنیم،تا به عجایبش پی ببریم و از این مخلوقات به خالق دانا و توانایش برسیم.

قابل توجه اینکه پیشینیان درباره اسرار آفرینش موجودات مخصوصا حیوانات اموری گفته‌اند که خالی از اسطوره و افسانه نیست،در حالی که آنچه امام در این خطبه و خطبه‌های دیگر نهج البلاغه از اسرار آفرینش بیان می‌کند خالی از هرگونه اغراق و مطلب خرافی و نادرست است.

---

خطبۀ 186: درباره توحید

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

فی التوحید و تجمع هذه الخطبة من أصول العلم ما لا تجمعه خطبة

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است که درباره توحید ایراد فرموده و آن قدر اصول علمی در آن گرد آمده که در هیچ خطبه‌ای وجود ندارد.

خطبه در یک نگاه

امام علیه السّلام در این خطبه درباره صفات خداداد سخن سرداده و بیش از هفتاد وصف از

اوصاف الهی را در آن بیان کرده است که در هیچ خطبه دیگری گستردگی ذکر صفات جلال و جمال،در این حدّ دیده نمی‌شود.

در واقع امام علیه السّلام در این خطبه قدرت بیان اندیشه الهی خود را در شرح پیچیده‌ترین مسائل اعتقادی نشان داده و همه دقایق صفات ثبوتی و سلبی و اضافی حق تعالی را با نظم خاصّی برشمرده است و سزاوار است که آن را به منزله سوره توحید-که در روایات به عنوان یک سوم قرآن شمرده شده است-در نهج البلاغه بدانیم.

این خطبه در واقع یک بخش است و آن شرح اسما و صفات خداست؛ولی آن را با کمی مسامحه می‌توان به سه بخش تقسیم کرد:بخشی درباره صفات ثبوتی خداوند سخن می‌گوید و بخشی دیگر درباره صفات سلبی و بخشی هم به قدرت پروردگار در مسأله معاد و بازگشت انسانها به زندگی مجدّد اشاره دارد.

در مجموع،هرکس این خطبه را با دقّت بررسی کند می‌داند که هرگز فیلسوفان الهی جهان در گذشته و حال خدا را این‌گونه دقیق و روشن،زیبا و جالب معرفی نکرده‌اند و حتی اگر مطالعه‌کننده مسلمان هم نباشد بر گوینده این سخنان هزاران آفرین می‌گوید.

---

بخش اوّل

اشاره

ما وحّده من کیّفه،و لا حقیقته أصاب من مثّله،و لا إیّاه عنی من شبّهه،و لا صمده من أشار إلیه و توهّمه.کلّ معروف بنفسه مصنوع،و کلّ قائم فی سواه معلول.فاعل لا باضطراب آلة،مقدّر لا بجول فکرة،غنیّ لا باستفادة.

لا تصحبه الأوقات،و لا ترفده الأدوات؛سبق الأوقات کونه،و العدم وجوده،و الإبتداء أزله.بتشعیره المشاعر عرف أن لا مشعر له،و بمضادّته بین الأمور عرف أن لا ضدّ له،و بمقارنته بین الأشیاء عرف أن لا قرین له.ضادّ النّور بالظّلمة،و الوضوح بالبهمة،و الجمود بالبلل، و الحرور بالصّرد.مؤلّف بین متعادیاتها،مقارن بین متبایناتها،مقرّب بین متباعداتها،مفرّق بین متدانیاتها .

ترجمه

کسی که برای خدا کیفیّتی قائل گردد او را یگانه ندانسته و آن کس که برای او مانند قرار داده به حقیقتش پی‌نبرده و هرکس او را به چیزی تشبیه کند به مقصد نرسیده و آن کس که به او اشاره کند یا در وهم و اندیشه آورد،او را منزّه(از صفات مخلوقات)ندانسته است.(کنه ذاتش هرگز شناخته نمی‌شود،زیرا)آنچه کنه ذاتش شناخته شده مصنوع و مخلوق است و آنچه بقایش به دیگری وابسته است معلول علّتی است.او فاعلی است که نیازمند به حرکت دادن ابزار و آلات نیست و مدبّری است که احتیاج به جولان فکر و اندیشه ندارد،بی‌نیاز است امّا نه به این معنا که(قبلا از شخص یا چیزی)بهره گرفته باشد.نه زمانها با او قرین است و نه ابزار و وسایل از او حمایت می‌کند(بلکه)وجودش بر

زمان پیشی گرفته و بر عدم،سبقت جسته و ازلیّتش بر آغاز مقدّم بوده است.با آفرینش حواس(برای مخلوقات)معلوم شد که او از داشتن حواس پیراسته است و با آفرینش اشیای متضاد معلوم شد که ضدی برای او نیست و با قرین ساختن موجودات به یکدیگر روشن شد که قرین و همتایی ندارد،نور را ضد ظلمت،و رنگهای روشن را ضد رنگهای تیره و تار،و خشکی را ضد رطوبت و گرمی را ضد سردی قرار داده.

اضداد را باهم ترکیب نمود و متباینات را قرین هم ساخت،اموری را که از هم دور بودند به یکدیگر نزدیک کرد و آنها را که به یکدیگر نزدیک بودند از هم جدا ساخت.

شرح و تفسیر: نکات دقیقی درباره صفات خدا

نکات دقیقی درباره صفات خدا

این خطبه شریفه همان‌گونه که در بالا آمد مشتمل بر مطالب نفیس و مباحث پرارزشی از علم الهی است که در نهایت فصاحت و بلاغت و حسن اسلوب و انسجام عبارات و زیبایی بیان شده است.در آغاز این خطبه امام علیه السّلام به بخشی از صفات سلبیه خداوند اشاره می‌کند و می‌فرماید:«کسی که برای خدا کیفیّتی قائل گردد او را یگانه ندانسته و آن کس که برای او مانند قرار داده به حقیقتش پی نبرده و هرکس او را به چیزی تشبیه کند به مقصد نرسیده و آن کس که به او اشاره کند،یا در وهم و اندیشه آورد او را منزّه(از صفات مخلوقات)ندانسته است»؛ (ما وحّده من کیّفه،و لا حقیقته أصاب من مثّله،و لا إیّاه عنی من شبّهه،و لا صمده ⁽¹⁾من أشار إلیه و توهّمه) .

امام علیه السّلام در بیان نخستین وصف از اوصاف سلبیّه پروردگار به مسئله نفی کیفیّت از خداوند اشاره می‌کند که همان حالتی است که عارض به جسم مادی یا موجود روحانی می‌شود و چون در معرض حدوث عوارض بودن دلیل بر مخلوق بودن است ذات پاکی که

ازلی و ابدی است در معرض کیفیّتی قرار نمی‌گیرد.

در بیان دومین وصف،هرگونه مثل و مانند و همتا را از او نفی می‌کند،زیرا اگر مثلی داشته باشد هرگاه مثلیّت در همه جهات باشد،عین او می‌شود و اگر در بعضی از جهات باشد لازمه آن ترکیب است(ترکیب از ما به الاشتراک و مابه الامتیاز)و ترکیب با واجب الوجود بودن نمی‌سازد،زیرا هرمرکّبی نیازمند به اجزای خود است و نیاز در واجب الوجود مفهومی ندارد و به تعبیر دیگر اجزای در مرتبه قبل از«کلّ»قرار دارند،بنابراین اگر واجب الوجودی هست باید همان اجزای باشد؛نه«کلّ»که مولود آن اجزاست و از طرفی لازمه اجزا،تعدّد است و در واجب الوجود تعدّد امکان ندارد،زیرا واجب الوجود از هرنظر نامتناهی است و دو«نامتناهی از هرنظر»محال است.

در سومین وصف نفی شبیه از ذات مقدّس او می‌کند،زیرا ذات نامتناهی از جمیع جهات،شبیه و مانند ندارد.(تفاوت مثل و شبیه از این جهت است که مثل در همه جهات یا اکثر صفات ملاحظه می‌شود و شبیه ممکن است در پاره‌ای از جهات باشد).

در چهارمین و پنجمین وصف می‌فرماید:آن کس که به خدا اشاره کند یا او را در وهم خویش بگنجاند خدا را نشناخته،زیرا اشاره حسی دلیل بر جسمانیت و دارا بودن جهت و مکان است که خداوند از همه اینها منزّه است و در وهم گنجانیدن به معنای محدود ساختن ذات پاک نامحدود اوست و به همین دلیل می‌گوییم:هیچ کس کنه ذات خدا را درک نمی‌کند و علم ما به او همانند علم اجمالی است،مثلا می‌گوییم:خداوند همان آفریدگار و خالق این جهان است.

در ادامه این سخن به دو وصف دیگر اشاره کرده،می‌فرماید:«(کنه ذاتش هرگز شناخته نمی‌شود،زیرا)آنچه کنه ذاتش شناخته شده مصنوع و مخلوق است و آنچه بقایش به دیگری وابسته است معلول علّتی است»؛ (کلّ معروف بنفسه مصنوع،و کلّ قائم فی سواه معلول) .

بارها گفته‌ایم خداوند وجودی است از هرنظر غیر متناهی و هرگز در فکر محدود ما

نمی‌گنجد و به همین دلیل برتر از خیال و قیاس و گمان و وهم است و اگر سؤال شود پس چگونه ما خدا را می‌شناسیم؟می‌گوییم:عمدتا از دو راه:یکی از طریق اشاره به آثار و افعال او که جهان هستی را پر کرده و بر هرچه نظر کنیم سیمای او را در ماورای آن اجمالا می‌بینیم و دیگر از طریق تحلیل حقیقت وجود که به واجب الوجود اجمالا منتهی می‌شود و در اصطلاح«برهان صدیقین»نام دارد و در احادیث و دعاها به عنوان«یا من دلّ علی ذاته بذاته»به آن اشاره شده است که آن هم یک علم اجمالی است؛نه علم به کنه و حقیقت ذات او که از دسترس همه افکار حتّی افکار انبیا و اولیا بیرون است.

این نکته نیز روشن است که هر چیزی قائم به دیگری باشد خواه به صورت عرض بر آن عارض باشد و خواه به صورت وجود جوهری وابسته،به هرحال معلول دیگری است و خداوندی که واجب الوجود است معلول نیست؛بلکه قیّوم است؛یعنی قائم به ذات خویش است و قیام دیگران به اوست.

سپس به افعال و تدبیرات و غنای او اشاره کرده،می‌فرماید:«او فاعلی است که نیازمند به حرکت دادن ابزار و آلات نیست و تدبیرکننده‌ای است که احتیاج به جولان فکر و اندیشه ندارد و غنی و بی‌نیاز است امّا نه به این معنا که(قبلا از شخص یا چیزی)بهره گرفته باشد»؛ (فاعل لا باضطراب آلة،مقدّر لا بجول ⁽¹⁾فکرة،غنیّ لا باستفادة) .

زیرا کسی که برای انجام کارش متوسل به ابزار و آلاتی می‌شود و به سبب آن است که قدرتش محدود است لذا از آن ابزار کمک می‌گیرد و کسی که در تدبیراتش نیاز به تفکّر و مطالعه دارد به سبب محدود بودن علم اوست که به ناچار با اندیشه و مطالعه بر آن می‌افزاید؛ولی کسی که علم و قدرتش نامحدود است از همه اینها بی‌نیاز است و نیز همه اغنیا غیر از او از طریق تحصیل مال و مقام و امثال آن از بیرون وجود خود غنی می‌شوند در حالی که خداوند غنیّ بالذات است.

قرآن مجید می‌گوید:« «یا أَیُّهَا النّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللّهِ وَ اللّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ» ای مردم شما همگی نیازمند خداوند هستید و تنها خداوند است که بی‌نیاز و شایسته ستایش است». ⁽¹⁾

در ادامه بیان این اوصاف می‌فرماید:«نه زمانها با او قرین است و نه ابزار و وسایل از او حمایت می‌کند(بلکه)وجودش بر زمان پیشی گرفته،و بر عدم سبقت جسته و ازلیّتش بر آغاز مقدّم بوده است»؛ (لا تصحبه الأوقات،و لا ترفده ⁽²⁾الأدوات؛سبق الأوقات کونه،و العدم وجوده،و الإبتداء أزله) .

جمله «لا تصحبه الأوقات ...»اشاره به این است که زمان،امری حادث است و خداوندی که ذاتش ازلی و ابدی است قرین با حوادث نبوده و نخواهد بود و آلات و ابزار و ادوات،معین و یاور و حامی او نبوده است.

تفاوت این جمله با جمله «فاعل لا باضطراب آلة» ممکن است از این نظر باشد که در جمله سابق سخن از افعال خدا بود که نیاز به آلات و ابزاری ندارد و این جمله اشاره به این است که در بقایش کمک از ابزار و ادواتی نمی‌گیرد.

و جمله‌های سه‌گانه «سبق الأوقات کونه ...»در واقع،شرحی است برای جمله «لا تصحبه الأوقات »چون هنگامی که پذیرفتیم هستی او برتر از زمان و مکان است نتیجه می‌گیریم که وجود او بر زمان پیشی گرفته و هستی او بر عدم سبقت جسته و ازلیت او بر هرآغازی مقدم بوده است.

در اینجا سؤالی مطرح است و آن اینکه امام می‌فرماید:وجود خداوند بر عدم سبقت گرفت در حالی که«عدم»چیزی نیست که وجود خداوند بر آن سبقت گیرد.

در پاسخ این سؤال می‌توان گفت که مقصود از عدم،عدم مخلوقات است؛یعنی آن هنگام که هیچ‌یک از این کائنات موجود نشده بود خداوند وجود داشت.

گاه گفته می‌شود:این جمله کنایه از واجب الوجود بودن خداوند است،زیرا ذاتی که واجب الوجود است همیشه بوده است و خواهد بود و بر عدم غلبه دارد و هرگز«عدم»بر ذات پاک او عارض نمی‌شود.

جمله «و الإبتداء أزله» (ازلیّت خداوند بر ابتدا پیشی گرفت)اشاره به این است که ذات ازلی و ابدی او برتر از این است که آغاز و ابتدایی داشته باشد.

سپس امام علیه السّلام به بیان اوصاف دیگری می‌پردازد که هریک از دیگری مهم‌تر است، می‌فرماید:«به سبب آفرینش حواس(برای مخلوقات)معلوم شد که او از داشتن حواس پیراسته است»؛ (بتشعیره ⁽¹⁾المشاعر عرف أن لا مشعر له) ،زیرا وجود حواس از لوازم مخلوقات امکانیه است و واجب الوجود از آن منزه است.افزون بر این،حواس از عوارض موجودات است و عرض و معروض دو چیز مختلفند حال آنکه می‌دانیم ترکیب در ذات خداوند راه ندارد.

به تعبیر دیگر خداوند با آفرینش حواس به بندگانش نشان داد که احساس و حواس اموری عارضی هستند و جدای از ذات اشیا.بندگان نیز از اینجا فهمیدند که او دارای حواس نیست،چون ذاتش محل عوارض نیست.

در ادامه می‌افزاید:«با آفرینش اشیای متضاد معلوم شد که ضدی برای او نیست و با قرین ساختن موجودات به یکدیگر روشن شد که قرین و همتایی ندارد»؛ (و بمضادّته بین الأمور عرف أن لا ضدّ له،و بمقارنته بین الأشیاء عرف أن لا قرین له) .

تفسیر این سخن،آن است که دو موجود متضاد،به یقین هردو محدود و دارای دو حالت مختلفند،در حالی که ذات خداوندی نه محدودیت دارد و نه چیزی بر او عارض می‌شود؛همچنین دو موجود قرین یکدیگر هردو محدودند و دارای عوار مشابه،در حالی که ذات پاک او از هرنظر نامحدود و عاری از عوارض است.

امام علیه السّلام به دنبال این سخن انگشت بر چند مصداق از امور متضاد گذارده،می‌فرماید:

«نور را ضد ظلمت،و رنگهای روشن را ضد رنگهای تیره و تار،و خشکی را ضد رطوبت و گرمی را ضد سردی قرار داد»؛ (ضادّ النّور بالظّلمة،و الوضوح بالبهمة ⁽¹⁾،و الجمود بالبلل،و الحرور بالصّرد ⁽²⁾) .

بدیهی است این تضادّ فلسفه‌ای دارد و آن ایجاد تعادل و از میان بردن آثار سوء هر یک با دیگری است.اگر آفتاب،پیوسته در قسمتی از کره زمین بتابد و بخش دیگری پیوسته در ظلمت فرورود حیات و زندگی،به زودی برچیده خواهد شد؛آنچه در معرض تابش آفتاب است از شدّت حرارت می‌سوزد و نابود می‌شود و آنچه در ظلمت فرورفته منجمد می‌گردد و از میان می‌رود:« «قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّهُ عَلَیْکُمُ اللَّیْلَ سَرْمَداً إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ مَنْ إِلهٌ غَیْرُ اللّهِ یَأْتِیکُمْ بِضِیاءٍ أَ فَلا تَسْمَعُونَ» ⁽³⁾بگو به من خبر دهید اگر خداوند شب را تا قیامت بر شما جاودان سازد آیا معبودی جز خدا می‌تواند روشنایی برای شما بیاورد؟آیا نمی‌شنوید؟»:« «قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّهُ عَلَیْکُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ مَنْ إِلهٌ غَیْرُ اللّهِ یَأْتِیکُمْ بِلَیْلٍ تَسْکُنُونَ فِیهِ أَ فَلا تُبْصِرُونَ» ⁽⁴⁾بگو به من خبر دهید اگر خداوند روز را تا قیامت بر شما جاودان کند کدام معبود غیر از خداست که شبی برای شما بیاورد تا در آن آرامش یابید؟آیا نمی‌بینید؟»:« «وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» ⁽⁵⁾و از رحمت او است که برای شما شب و روز قرار داد تا هم در آن آرامش داشته باشید و هم برای بهره‌گیری از فضل خدا تلاش کنید و شاید شکر نعمت او را به جا آورید».

در اینجا این سؤال مطرح است که ظلمت،امری عدمی است و چیزی نیست که

خداوند آن را آفریده باشد و یا به عنوان ضدّ در مقابل نور قرار گیرد.همین سؤال در آیه شریفه« «الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ» ⁽¹⁾ستایش مخصوص خداوندی که آسمانها و زمین را آفرید و ظلمتها و نورها را پدید آورد»نیز مطرح است.

ولی با توجه به این نکته که ظلمت شب و مانند آن ظلمت مطلق نیست تا عدمی باشد،بلکه ضعف شدید نور است،به همین دلیل شبانگاه هنگامی که ناگهان چراغها خاموش می‌شود ما چیزی را مطلقا نمی‌بینیم؛ولی به تدریج که چشم ما به آن نور ضعیف درون ظلمت عادت می‌کند اطراف خود را مشاهده می‌کنیم،بنابراین ظلمت نیز مخلوقی از مخلوقات خداست که با نور متضادّ است.

جمله «و الوضوح بالبهمة» ممکن است اشاره به تفاوت رنگها باشد که فلسفه آن تمیز اشیا از یکدیگر است.«وضوح»اشاره به رنگهای روشن و«بهمه»اشاره به رنگهای تیره و تاریک است.یا اشاره به حالات نیمه روشن و نیمه تاریک در بین الطلوعین و بین الغروبین است «و الجمود بالبلل» اشاره به خشکی‌ها و دریاها و اشیای جامد و مرطوب است که هرکدام فلسفه وجودی خاصّی دارد.

«و الحرور بالصّرد» اشاره به فصول سال،یا به‌طور کلی گرما و سرماست که هرکدام نقشی در حیات موجودات زنده و پرورش آنها دارد.

آن‌گاه در ادامه این سخن به چهار وصف دیگر اشاره کرده،می‌فرماید:«اضداد را با هم ترکیب نمود و موجودات متباین را قرین هم ساخت،اموری را که از هم دور بودند به یکدیگر نزدیک کرد و آنها را که به یکدیگر نزدیک بودند از هم جدا ساخت»؛ (مؤلّف بین متعادیاتها،مقارن بین متبایناتها،مقرّب بین متباعداتها،مفرّق بین متدانیاتها) .

امام علیه السّلام در این بیان اشاره به نکات بسیار مهمّی می‌کند که خداوند در تدبیر جهان هستی به کار گرفته است.در بسیاری از موارد جمع بین ضدّین کرده،روح را که جوهری

است لطیف و ماورای ماده با جسم خاکی پیوند داده و موجودات مختلف را در کنار یکدیگر قرار داده است،همان‌گونه که در ترکیب بدن انسان و جانوران و گیاهان دیده می‌شود که ده‌ها فلز و شبه فلز در کنار هم قرار گرفته و ترکیبی بدیع به وجود آورده‌اند.

جالب اینکه در میان دو ضدّ؛مانند قطب مثبت و منفی الکتریسیته،جاذبه و کشش قرار داد،و در میان دو الکتریسیته یکسان؛مانند دو مثبت یا دو منفی،دافعه قرار داده است.

در میان جنس نر و ماده به‌طور طبیعی جاذبه و در میان دو هم جنس دافعه قرار داده است.

به این ترتیب امام علیه السّلام به چهار بخش از موجودات جهان اشاره کرده است که بخشی از آنها متضادّند؛مانند نور و ظلمت و روح و جسم،و بعضی متباینند؛مانند انواع گیاهان و جانداران که در عین تباین تضادّی هم با یکدیگر ندارند.خداوند در میان همه اینها الفتی ایجاد کرد.

قسم سوم آنهایی هستند که از هم دورند و خداوند آنها را به یکدیگر نزدیک می‌کند؛ مانند همسرانی از دو قوم جدای از یکدیگر که بر اثر عشق و محبّت به هم نزدیک می‌شوند.

قسم چهارم اموری هستند که ذاتا به یکدیگر نزدیکند؛ولی خداوند در تدبیر جهان آنها را از هم دور می‌سازد؛مانند کرات منظومه شمسی که طبق نظریه معروف،روزی همه در کنار هم بودند اما خداوند آنها را از هم جدا کرد و منظومه شمسی را به وجود آورد.

یا اینکه اجزای ترکیبی و برگهای گیاهان بعد از خشکیدن از یکدیگر جدا می‌شوند و تبدیل به عناصر فعّالی برای پرورش درختان و گیاهان دیگر می‌گردند،همچنین گاه قطعات ابر را از مناطق مختلف با فرمانی که به بادها می‌دهد به هم پیوند می‌زند و باران‌های حیات‌بخش نازل می‌کند و به بادهای دیگر فرمان می‌دهد که آنها را از هم متلاشی کنند و به جاهای دیگر بفرستند.

آری!ربوبیّت و تدبیر او چنین اقتضا می‌کند که گاه جمع بین ضدّین کند و گاه

متباینین را به یکدیگر نزدیک سازد؛زمانی دورها را نزدیک و هنگامی نزدیکها را دور سازد.

---

نکته: چگونگی جمع ضدّین

چگونگی جمع ضدّین

گروهی معتقدند که جهان از جمع اضداد تشکیل شده و تضاد سبب تکامل است و به گفته بعضی از حکما«لو لا التّضاد ما صحّ الفیض عن المبدأ الجواد؛اگر تضاد نبود فیض از ناحیه پروردگار ادامه نمی‌یافت».بعضی جمله بالا را که در کلام امام علیه السّلام آمده است (مؤلّف بین متعادیاتها،مقارن بین متبایناتها...)نیز دلیل بر این مطلب گرفته‌اند.

طرفداران مکتب ماتریالیسم دیالکتیک یکی از اصول اساسی چهارگانه مکتب خود را نیز جمع ضدین می‌شمردند و می‌گویند:هرموجودی ضد خود را در دل خود پرورش می‌دهد و با ظاهر شدن ضد موجود قبلی از بین می‌رود و مثال به جوجه و تخم‌مرغ و امثال آن می‌زنند و از آن نتیجه می‌گیرند که جامعه سرمایه‌داری به‌طور جبری ضد خود را که جامعه سوسیالیستی و کمونیستی است در دل خود می‌پروراند و با ظهور اینها سرمایه‌داری نفی می‌شود.بر این اساس مطالب واهی و سستی را بنا نهاده‌اند که ضعف و ناتوانی آنها در عمل ظاهر و آشکار گردید و همان‌گونه که مشاهده کردیم دستگاه آنها برچیده شد.

البتّه باید توجه داشت که جمع بین ضدین(یا نقیضین)یک اصطلاح فلسفی دارد که مفهومش جمع در محل واحد از جمیع جهات است.به این معنا که مثلا شیئی واحد در آن واحد همه آن سفید و یا سیاه باشد البتّه محال است.یا یک لحظه معین در مکان واحد هم شب باشد و هم روز یا انسان معینی در زمان معینی هم زنده باشد و هم مرده.

بدیهی است جمع بین ضدین یا نقیضین به این مفهوم غیر ممکن است.

ولی گاه منظور جمع عرفی است؛مانند اینکه دو جسم سیاه و سفید در آن واحد در کنار هم قرار گیرند.یا در دو زمان متصل به هم،گاه جسمی سفید و گاه سیاه باشد.این معنا نه تنها محال نیست،بلکه بخش‌های عظیمی از جهان را دربرگرفته است.با توجه به این نکته به اصل مسئله بازمی‌گردیم و می‌گوییم:در جهانی که ما زندگی می‌کنیم مدیر و مدبّر عالم،ذات پاک خداست که گاه نظام اضداد را گسترده است و همان‌گونه که در کلام امام علیه السّلام آمده بود،نور و ظلمت حرارت و برودت خشکی و رطوبت را به هم آمیخته و نظام شب و روز و فصول سال و ابر و باران و آفتاب را مأمور کارهای مهمی کرده است و گاه میان امثال دیده می‌شود مثلا اعضای پیکر یک انسان یا یک گیاه نه تنها تضادی ندارند،بلکه با یکدیگر هماهنگ‌اند.

به هرحال شک نیست که تضادها به گونه‌ای که گفته شد در بسیاری از مواقع می‌توانند نقش مهمی در پیشرفت جامعه انسانی و تکامل موجودات داشته باشند؛ رقابتهای سازنده در هرجامعه‌ای منشأ پیشرفت است و در میدان‌های مختلف سبب نیرومندی است حتی وجود شیطان در برابر مؤمنان موجب افزایش و قدرت ایمانی آنهاست.

---

بخش دوم

اشاره

لا یشمل بحدّ،و لا یحسب بعدّ،و إنّما تحدّ الأدوات أنفسها،و تشیر الالات إلی نظائرها.منعتها«منذ»القدمة،و حمتها«قد»الأزلیّة،و جنّبتها«لو لا» التّکملة!بها تجلّی صانعها للعقول،و بها امتنع عن نظر العیون،و لا یجری علیه السّکون و الحرکة،و کیف یجری علیه ما هو أجراه،و یعود فیه ما هو أبداه،و یحدث فیه ما هو أحدثه!إذا لتفاوتت ذاته،و لتجزّأ کنهه،و لا متنع من الأزل معناه،و لکان له وراء إذ وجد له أمام،و لا لتمس التّمام إذ لزمه النّقصان.و إذا لقامت آیة المصنوع فیه،و لتحوّل دلیلا بعد أن کان مدلولا علیه،و خرج بسلطان الإمتناع من أن یؤثّر فیه ما یؤثّر فی غیره.

الّذی لا یحول و لا یزول،و لا یجوز علیه الأفول.لم یلد فیکون مولودا،و لم یولد فیصیر محدودا.جلّ عن اتّخاذ الأبناء،و طهر عن ملامسة النّساء .

ترجمه

حدّ و اندازه‌ای برای او نیست،و به شمارش درنمی‌آید،زیرا«واژه‌ها»خودش را محدود می‌سازد و«کلمات»به مانند خود اشاره می‌کند.(منظور از ادوات و آلات واژه‌هایی همچون«متی»،«قد»و«لعل»است که در عبارات بعد به آن اشاره خواهد شد).اینکه می‌گوییم:موجودات از فلان زمان پیدا شده‌اند آنها را از قدیم بودن بازمی‌دارد،و اینکه می‌گوییم:به تحقیق به وجود آمده‌اند آنها را از ازلی بودن ممنوع می‌سازد و هنگامی که گفته می‌شود:اگر چنین نبود مشکلی نداشتند،دلیلی بر آن است که به کمال نرسیده‌اند.

آفریدگار جهان با آفرینش مخلوقات در برابر عقل‌ها تجلی کرد،و به همین سبب مشاهده

او با چشم‌های ظاهر غیر ممکن است سکون و حرکت در او راه ندارد(زیرا)چگونه ممکن است چیزی بر او عارض شود که خودش آن را ایجاد کرده است؟و چگونه ممکن است آنچه را او ظاهر کرده به خودش بازگردد و تحت تأثیر آفریده خویش قرار گیرد؟که اگر حرکت و سکون در ذات او راه پیدا کند ذاتش تغییر می‌پذیرد و کنه ذاتش تجزیه می‌شود مفهوم ازلیت برای او ممتنع می‌گردد و باید پشت‌سری داشته باشد اگر پیش‌رویی دارد، و به سبب نقصان باید در جستجوی کمال باشد،و در این حال نشانه مخلوق بودن در او ظاهر خواهد شد و خود دلیل بر وجود خالقی دیگر خواهد بود؛نه اینکه مخلوقات دلیل وجود او باشند(و سرانجام اینکه)به سبب دارا بودن قدرت مطلقه آنچه در غیر او اثر می‌گذارد در او اثر نخواهد گذاشت.آری او خداوندی است که نه تغییر در ذات او راه دارد و نه زوال و غروب و افول بر او رواست.کسی را نزد او تا خود مولود دیگری باشد و از کسی زاده نشد تا محدود به حدودی گردد،برتر از آن است که فرزندانی برگزیند و پاک‌تر از آن است که تصور آمیزش با زنان درباره او رود.

شرح و تفسیر: صفات سلبیه خداوند

امام علیه السّلام در این بخش،نخست اشاره به صفات دیگری از صفات سلبیه خداوند کرده، می‌فرماید:«حد و اندازه‌ای او را فرانمی‌گیرد،و به حساب و شمارش در نمی‌آید،زیرا «واژه‌ها»خودش را محدود می‌سازند و«کلمات»به مانند خود اشاره می‌کند»؛ (لا یشمل بحدّ،و لا یحسب بعدّ،و إنّما تحدّ الأدوات أنفسها،و تشیر الآلات إلی نظائرها) .

تفسیر جمله اوّل و دوم روشن است،چون خداوند وجودی است از هرنظر نامحدود و اگر محدود بود واجب الوجود نبود بلکه ممکن الوجود بود.همچنین اگر به شمارش عددی درآید باید از قبیل ممکنات باشد که تعدد در آن راه می‌یابد و اگر می‌گوییم خداوند یگانه و یکتاست نه به معنای واحد عددی است،بلکه به معنای بی‌نظیر بودن است:

«لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ» ⁽¹⁾

ولی در تفسیر جمله سوم و چهارم به جهت ابهامی که بر آنها حاکم است،شارحان نهج البلاغه اختلاف نظر دارند و کلید حلّ مشکل تفسیر این دو جمله در این امر نهفته است که قرائنی نشان می‌دهد مرحوم سیّد رضی به هنگام گلچین کردن خطبه که جزء برنامه همیشگی اوست جمله‌هایی را در ارتباط با این دو جمله حذف کرده است.

گرچه مرحوم رضی این نکته را رعایت می‌کند که در میان جمله‌های مرتبط با یکدیگر جدایی نیفکند ولی گاه ممکن است بدون توجه این مسئله به فراموشی سپرده شود.

شاهد این سخن که بعضی از جملات خطبه در اینجا حذف شده است،روایت تحف العقول است.در آنجا که امام علیه السّلام می‌فرماید:«لا تفوّته«متی»و لا تدنیه«قد»و لا تحجبه«لعلّ»و لا تقارنه«مع»و لا تشتمله«هو»انّما تحدّ الأدوات أنفسها و تشیر الآلة الی نظائرها؛در ذات پاک خداوند«متی»(چه زمان؟)راه ندارد که قبل یا بعد از آن وجود داشته باشد و تعبیر به«قد»(که در مورد وقوع چیزی قریب به زمان حال به کار می‌رود)به او نزدیک نمی‌شود(تا او را محدود سازد)و«لعلّ»(-شاید)او را محجوب نمی‌دارد(تا علم او آمیخته به شکّ گردد)و«هو»(-او)تمام وجود وی را شامل نمی‌شود تا کنه ذاتش آشکار گردد.این کلمات(تعبیراتی همچون متی و قد و لعل و مع و هو)خود را محدود می‌سازد(یعنی تنها در جایی به کار می‌روند که زمان و مکان ناآگاهی در آن راه داشته باشد)و این تعبیرات به نظایر خود اشاره می‌کند(نظایری که در عالم ممکنات وجود دارد؛نه ذات پاک خدا که بی‌نظیر است).

سپس در تأکید بر این سخن می‌فرماید:«همین که می‌گوییم:موجودات«از فلان زمان»پیدا شده‌اند آنها را از قدیم بودن بازمی‌دارد و این که می‌گوییم:«به تحقیق»به وجود آمده‌اند آنها را از ازلی بودن ممنوع می‌سازد و هنگامی که گفته می‌شود:«اگر چنین نبود»مشکلی نداشتند دلیل بر آن است که به کمال نرسیده‌اید»؛ (منعتها«منذ»القدمة،

و حمتها«قد»الأزلیّة،و جنّبتها«لو لا»التّکملة!) . ⁽¹⁾

توضیح اینکه واژه«منذ»در مواردی به کار می‌رود که تاریخچه‌ای برای وجود چیزی باشد،بنابراین با توجه به استعمال این واژه در مورد ممکنات به خوبی می‌توان یافت که اینها حادثند؛نه قدیم.همچنین واژه«قد»هنگامی که در ماضی به کار می‌رود به معنای وقوع چیزی قریب به زمان حال است که آن هم با ازلیّت سازگار نیست و نیز واژه«لو لا» در جایی به کار می‌رود که مانعی بر سر راه تکامل چیزی به وجود آمده؛مانند سخنی که قرآن مجید از کافران نقل می‌کند که به مستکبران می‌گویند:« «لَوْ لا أَنْتُمْ لَکُنّا مُؤْمِنِینَ» اگر شما نبودیم ایمان آورده بودیم». ⁽²⁾و با توجه به ازلیّت و ابدیّت و کمال مطلق خداوند این ادوات و تعبیرات هیچ کدام درباره او به کار نمی‌رود.

امام علیه السّلام در بیان اوصاف دیگری از اوصاف خداوند می‌فرماید:«آفریدگار جهان با آفرینش مخلوقات در برابر عقل‌ها تجلی کرد،و به همین سبب مشاهده او با چشم‌های ظاهر غیر ممکن است» (بها تجلّی صانعها للعقول،و بها امتنع عن نظر العیون) .

آری آثار او در جای جای عالم هستی نمایان است و از آنها پی به وجود مقدّس او می‌بریم؛ولی با این حال با چشم ظاهر دیده نمی‌شود،زیرا رؤیت چشم،مخصوص اجسام است که دارای زمان و مکان و اجزا و جهت هستند و خداوند از تمام اینها منزّه است.

آن‌گاه امام علیه السّلام مسئله مهم دیگری را مطرح می‌کند و درباره نفی سکون و حرکت از ذات پاک خداوند سخن می‌گوید،می‌فرماید:«سکون و حرکت در او راه ندارد(زیرا)چگونه می‌تواند چیزی بر او عارض شود که خودش آن را ایجاد کرده است،و چگونه ممکن است آن‌چه را او ظاهر کرده به خودش بازگردد و تحت تأثیر آفریده خویش قرار گیرد؟»؛ (و لا

یجری علیه السّکون و الحرکة،و کیف یجری علیه ما هو أجراه،و یعود فیه ما هو أبداه،و یحدث فیه ما هو أحدثه!) .

آری حرکت و سکون از عوارض ممکنات است.حرکت آن است که یک شیء در دو زمان در دو جا یا در دو حالت قرار گیرد و سکون آن است که در دو زمان در یک جا یا در یک حالت باشد،بنابراین هم سکون حادث است و هم حرکت،زیرا هر دو وصف بیان حالت دوم چیزی است که زمانی بر آن گذشته است.به تعبیر دیگر در حالت اوّل نه سکون است نه حرکت و در حالت دوم است که سکون و حرکت معنا می‌یابد که اگر در جای اوّل باشد سکون است و اگر در جای دیگری باشد حرکت است.

اضافه بر این اگر حرکت در مکان و زمان و کیفیت و مانند اینها باشد از عوارض جسم است و همچنین اگر حرکت در جوهر باشد و می‌دانیم خداوند نه جسم است و نه جوهر.

نتیجه اینکه حرکت و سکون از مخلوقات خدا و از ممکنات است و هرگز به ذات پاک واجب الوجود راه ندارد.

در ادامه این سخن امام علیه السّلام به دلایل این موضوع پرداخته و هشت دلیل برای آن ذکر می‌فرماید:

نخست اینکه«اگر حرکت و سکون در ذات خداوند راه پیدا کند ذاتش تغییر می‌پذیرد»؛ (إذا لتفاوتت ذاته) و می‌دانیم او وجودی است دارای کمال مطلق و دور از هر گونه تغییر،و ذاتی است ثابت.

دیگر اینکه«کنه ذاتش تجزیه می‌شود»؛ (و لتجزّأ کنهه) ،زیرا لازمه حرکت آن است که موجودی به چیزی رسد که نداشته است،بنابراین وجود او ترکیبی از ما بالفعل و ما بالقوّه است(یعنی چیزی که هست و چیزی که بعدا به آن خواهد رسید).

سوم اینکه«مفهوم ازلیت برای او ممتنع می‌گردد»؛ (و لامتنع من الأزل معناه) .

زیرا حرکت و سکون،چنان‌که گفتیم،هردو حادث است و ذات پاک او ازلی و قدیم است و جمع میان حادث و قدیم ممکن نیست.

چهارم اینکه اگر حرکت در ذات او راه پیدا کند«باید پشت‌سری داشته باشد اگر پیش‌رویی دارد»؛ (و لکان له وراء إذ وجد له أمام) ،زیرا حرکت به هرسو باشد و به هر مفهومی در نظر گرفته شود،سمت و سویی دارد که سمت و سوی آن،پیش‌رو محسوب می‌شود و عکس آن پشت‌سر.

پنجم اینکه لازمه حرکت جستجوی کمال است پس به سبب نقصان باید در جستجوی کمال باشد»؛ (و لالتمس التّمام إذ لزمه النّقصان) ،زیرا حرکت یا به سوی تکامل است یا به سوی نقصان و هرکدام باشد مفهومش آن است که موجود متحرک کمال مطلق نیست.

ششم اینکه اگر حرکت در ذات پاک او باشد«نشانه مخلوق بودن در او ظاهر خواهد شد»؛ (و إذا لقامت آیة المصنوع فیه) .

هفتم اینکه اگر چنین باشد«او دلیل وجود خالقی دیگر خواهد بود؛نه اینکه مخلوقات دلیل وجود او باشند»؛ (و لتحوّل دلیلا بعد أن کان مدلولا علیه) .

هشتم اینکه«به سبب دارا بودن قدرت مطلقه،آنچه در غیر او اثر می‌گذارد در او اثر نخواهد گذاشت»؛ (و خرج بسلطان الإمتناع من أن یؤثّر فیه ما یؤثّر فی غیره) .اشاره به اینکه سلطه نفوذناپذیر و غیر قابل تغییر او سبب می‌شود که معرض در حوادث نباشد و آنچه در غیر او مؤثر است در او تأثیر نکند،زیرا ذات پاکش غیر قابل تغییر است:

آنچه تغیّر نپذیرد تویی آنکه نمرده است و نمیرد تویی

کوتاه سخن اینکه حرکت خواه در عرض باشد یا جوهر،در کمیّت باشد(مانند رشد بدن انسان یا نموّ گیاهان)یا در کیفیت باشد(مانند دگرگونی رنگ‌ها در جهان طبیعت و کم و زیاد شدن گرما و سرما در فصول سال)خواه به سوی کمال باشد(مانند رشد کودک) و خواه به سوی نقصان باشد(مانند ضعف و ناتوانی پیران)هیچ‌یک از آنها در ذات پاک خداوند راه ندارد،چون واجب الوجود است و کمال مطلق،و حرکت مخصوص ممکنات و موجودات دارای نقصان است.

افزون بر این،حرکت نشانه تجزیه‌پذیری و حادث بودن است که در ذات بسیط ازلی راه ندارد.

سپس امام در ادامه این اوصاف به بیان هفت وصف دیگر می‌پردازد که رابطه نزدیکی با مسئله حرکت دارد،می‌فرماید:«آری!او خداوندی که نه تغییر در ذات او راه دارد و نه زوال و غروب و افول بر او رواست»؛ (الّذی لا یحول و لا یزول،و لا یجوز علیه الأفول) .

تغییر و زوال و افول و غروب همه از عوارض موجودات امکانیه و محدود و ناقص است و این اوصاف برای او متصوّر نیست.

آن‌گاه می‌فرماید:«کسی را نزد او تا خود مولود دیگری باشد و از کسی زاده نشد تا محدود به حدودی گردد،برتر از آن است که فرزندانی برگزیند و پاکتر از آن است که تصور آمیزش با زنان درباره او رود»؛ (لم یلد فیکون مولودا،و لم یولد فیصیر محدودا.جلّ عن اتّخاذ الأبناء،و طهر عن ملامسة النّساء) .

بی‌شک همه این امور،زادن و زاییده شدن و صاحب زن و فرزند شدن از عوارض موجودات جسمانی است و خداوند سبحان نه جسم است و نه عوارض جسمانی دارد، اضافه بر این،این امور هم نشانه حدوث است و هم نیاز،و او نه حادث است و نه نیازمند.

جمله «لم یلد فیکون مولودا» اشاره به وضع متعارف موجودات زنده است که از یک سو متولّد از دیگری می‌شوند و از سوی دیگر فرزندانی از آنها متولد می‌شود،بنابراین نقض و ایراد در مورد حضرت آدم که او صاحب فرزند شد ولی خودش از کسی متولد نشد وارد نمی‌شود،زیرا آدم فردی استثنایی بود،به علاوه اگر آدم متولد از انسانی نشد متولد از خاک شد که این خود نوعی ولادت است.

---

بخش سوم

اشاره

لا تناله الأوهام فتقدّره،و لا تتوهّمه الفطن فتصوّره،و لا تدرکه الحواسّ فتحسّه،و لا تلمسه الأیدی فتمسّه.و لا یتغیّر بحال،و لا یتبدّل فی الأحوال.و لا تبلیه اللّیالی و الأیام،و لا یغیّره الضّیاء و الظّلام.و لا یوصف بشیء من الأجزاء،و لا بالجوارح و الأعضاء،و لا بعرض من الأعراض،و لا بالغیریّة و الأبعاض.و لا یقال:له حدّ و لا نهایة،و لا انقطاع و لا غایة؛و لا أنّ الأشیاء تحویه فتقلّه أو تهویه،أو أنّ شیئا یحمله،فیمیله أو یعدّله.لیس فی الأشیاء بوالج،و لا عنها بخارج.یخبر لا بلسان و لهوات،و یسمع لا بخروق و أدوات.یقول و لا یلفظ،و یحفظ و لا یتحفّظ،و یرید و لا یضمر.یحبّ و یرضی من غیر رقّة،و یبغض و یغضب من غیر مشقّة.یقول لمن أراد کونه: «کُنْ فَیَکُونُ» لا بصوت یقرع،و لا بنداء یسمع؛ و إنّما کلامه سبحانه فعل منه أنشأه و مثّله،لم یکن من قبل ذلک کائنا،و لو کان قدیما لکان إلها ثانیا .

ترجمه

دست وهم و خیال به دمان کبریاییش نمی‌رسد تا محدودش سازد و تیزهوشی هوشمندان نمی‌تواند نقش او را در ذهن و تصور آورد.نه حواس قادر بر ادراک او هستند تا محسوس گردد،و نه دست‌ها می‌توانند او را لمس کنند تا ملموس شود،هیچ‌گاه تغییر نمی‌پذیرد و دگرگونی در او حاصل نمی‌شود،آمدوشد شب‌ها و روزها وی را کهنه نمی‌سازد و روشنایی و تاریکی تغییرش نمی‌دهد،هرگز توصیف به داشتن اجزا و جوارح و

اعضا،و عرضی از اعراض و تفاوت و ابعاض نمی‌شود،حد و نهایتی برای او نیست،و نه انقطاع و پایانی،اشیا به او احاطه ندارند تا وی را بالا و پایین برند،و چیزی او را حمل نمی‌کند تا به جانبی متمایل سازد یا ثابت نگهدارد.

نه درون اشیا داخل است و نه از آنها خارج،خبر می‌دهد اما نه با زبان و حنجره و می‌شنود ولی نه با کمک استخوان‌ها(ی شنوایی)و پرده گوش،سخن می‌گوید؛اما نه با الفاظ،(همه چیز را)در علم خود دارد؛ولی نه با رنج به خاطر سپردن،و اراده می‌کند؛اما نه با تصمیم‌گیری درونی دوست می‌دارد و خشنود می‌شود؛اما نه از روی رقت قلب و نازک‌دلی و دشمن می‌دارد و خشم می‌گیرد؛اما نه از روی ناراحتی و رنج درون،هرگاه اراده چیزی کند،می‌گوید:«موجود باش»و بی‌درنگ موجود می‌شود؛نه به این معنا که صدایی از او در گوش‌ها بنشیند یا فریادی شنیده شود،بلکه سخن خداوند همان چیزی است که ایجاد می‌کند و صورت می‌بخشد و پیش از آن چیزی وجود نداشته و اگر پیش از آن چیزی از ازل وجود داشت خدا معبود دوم بود.

شرح و تفسیر: بخش دیگری از اوصاف بی‌نظیر او

بخش دیگری از اوصاف بی‌نظیر او

از نکات مهمی که در کلام امام علیه السّلام در این خطبه کاملا متجلی و آشکار است این است که امام علیه السّلام با تعبیرات بسیار متنوع هرگونه وصفی از اوصاف مادی و جسمانی را از خداوند نفی می‌کند؛زیرا بسیاری از مردم در طریق معرفة الله گرفتار تشبیه می‌شوند و خدا را با اوصاف مخلوقات در ذهن خود تصور می‌کنند که اشتباهی بزرگ و نابخشودنی است.

این معلم بزرگ توحید و معرفة الله،به‌طور مکرر به این مسئله بازمی‌گردد و با عبارات زیبا و دلنشین مخاطبان خود را از پرتگاه تشبیه رهایی می‌بخشد.

به همین دلیل در ادامه بحث‌های سابق،در این بخش از خطبه می‌فرماید:«دست وهم و خیال به دامان کبریاییش نمی‌رسد تا محدودش سازد و تیزهوشی هوشمندان نمی‌تواند نقش او را در ذهن و تصوّر آورد،نه حواس قادر بر ادراک او هستند تا محسوس گردد،و نه دست‌ها می‌توانند او را لمس کنند تا ملموس شود.هیچ‌گاه تغییر نمی‌پذیرد و دگرگونی در او حاصل نمی‌شود،آمدوشد شب‌ها و روزها وی را کهنه نمی‌سازد و روشنایی و تاریکی تغییرش نمی‌دهد»؛ (لا تناله الأوهام فتقدّره،و لا تتوهّمه الفطن فتصوّره،و لا تدرکه الحواسّ فتحسّه،و لا تلمسه الأیدی فتمسّه.و لا یتغیّر بحال،و لا یتبدّل فی الأحوال.و لا تبلیه اللّیالی و الأیّام،و لا یغیّره الضّیاء و الظّلام) .

«اوهام»جمع«وهم»به معنای قوه خیال است که تعلق به ماده و محسوسات دارد و اگر خداوند در وهم بگنجد باید مکان و زمان و کیفیت و کمیتی برای او تصور شود؛حال آنکه ذات پاکش از این امور منزه است،جسم دارای اجزاست و زمان و مکان و تغییر و حرکت و اینها اموری هستند که در ذات لایتناهی او راه ندارند.

«فطن»جمع«فطنه»به معنای قوه عقل و خرد است و به افراد تیزهوش«فطن»گفته می‌شود.قوه عقل نیز به کمک وهم و تصورات ذهنی وابسته به اجسام،فعالیت دارد، بنابراین اگر با عقل و به کمک وهم درک شود باز پای عوارض جسمانی در میان می‌آید.

تعبیر به «و لا تلمسه ...»-با توجه به اینکه لمس و مسّ دو معنا دارد،مسّ به تماس با اجسام اطلاق می‌شود و لمس به طلب و تلاش برای تماس گفته می‌شود-اشاره به این است که هرچه انسانها بکوشند با دست خود او را لمس کنند غیر ممکن است،چون جسم نیست تا لمس شود.

اما با توجه به ثبات ذاتش،تغییر او با گذشت زمان و پدیده‌هایی همچون نور و ظلمت ممکن نیست؛زیرا بارها گفته‌ایم او وجودی است کامل و نامتناهی از هرجهت و مافوق زمان و مکان و حرکت،و چنین ذاتی دستخوش حوادث و تغییرات نمی‌شود و اسیر

چنگال شب و روز و نور و ظلمت نمی‌گردد.

آن‌گاه در ادامه این سخن می‌فرماید:«هرگز توصیف به داشتن اجزا و داشتن جوارح و اعضا،و عرضی از اعراض و دارا بودن تفاوت و ابعاض نمی‌شود»؛ (و لا یوصف بشیء من الأجزاء،و لا بالجوارح و الأعضاء،و لا بعرض من الأعراض،و لا بالغیریّة و الأبعاض) .

روشن است تمام این امور یعنی دارا بودن اجزا و اعضای بدن و قبول عوارض-مانند رنگ‌ها و کیفیت و کمیت متفاوت-همه از خواص جسم و جسمانیات و ماده و ممکنات است و همچنین تفاوت با اشیای دیگر،زیرا لازمه آن ترکیب از قدر مشترک و مابه الامتیاز است و هرگونه ترکیب دلیل است بر احتیاج مرکب به اجزای خود،و موجود محتاج،واجب الوجود بی‌نیاز از همه چیز نتواند بود.

در ادامه بیان اوصاف سلبیه خداوند امام علیه السّلام اوصاف دیگری را بیان می‌فرماید که:

«حد و نهایتی برای او نیست و نه انقطاع و پایانی،اشیا به او احاطه ندارند تا وی را بالا برند یا پایین آورند،و چیزی او را حمل نمی‌کند تا به جانبی متمایل سازد یا ثابت نگهدارد!»؛ (و لا یقال:له حدّ و لا نهایة،و لا انقطاع و لا غایة؛و لا أنّ الأشیاء تحویه فتقلّه ⁽¹⁾أو تهویه ⁽²⁾،أو أنّ شیئا یحمله،فیمیله أو یعدّله) .

این اوصاف ششگانه(حد،نهایت،انقطاع،پایان،احاطه کردن و حمل کردن)همه از اوصاف جسم و جسمانیات است و خداوندی که منزه از جسمانیت است هیچ‌یک از این اوصاف در ذات پاکش راه ندارد و به فرض که بعضی از این اوصاف درباره غیر موجودات مادی نیز صادق باشد بی‌شک از اوصاف ممکن الوجود است که همواره و از هرنظر

محدود است و بارها گفته‌ایم ذات پاک واجب الوجود از هرنظر نامحدود است.بنابراین هیچ‌یک از این اوصاف را به خود نمی‌پذیرد.

افزون بر این،اوصاف ذکر شده لوازمی دارد که آنها نیز مربوط به عالم اجسام است؛ احاطه کردن بر چیزی سبب می‌شود آن را بالا ببرد و یا پایین بیاورد و حمل کردن چیزی گاه سبب می‌شود آن را به یک طرف متمایل کنند یا ثابت نگهدارند و همه اینها از اوصاف اجسامند.

حتی بعضی از فلاسفه گفته‌اند خداوند به«لا نهایة»نیز وصف نمی‌شود،زیرا این تعبیر لا نهایت جسمانی را تداعی می‌کند.

به هر حال امام علیه السّلام در جای جای این خطبه سعی بر این می‌فرماید که همه مخاطبان را از گرفتار شدن در دام تشبیه رهایی بخشد و خداوند را از هرگونه وصف مخلوقات منزّه شمارد.

سپس در ادامه این اوصاف،اوصاف دیگری را می‌شمرد و می‌فرماید:«نه درون اشیا داخل است،و نه از آنها خارج!»(بلکه همه جا هست و به همه چیز احاطه دارد)؛ (لیس فی الأشیاء بوالج ⁽¹⁾،و لا عنها بخارج) .

گاه ممکن است برای بعضی این‌گونه تعبیرات که درباره احاطه ذات پاک خداوند به همه اشیا در این خطبه و خطبه‌ها و روایات دیگر آمده؛چیزی شبیه تناقض جلوه کند که چگونه ممکن است وجودی نه داخل اشیا باشد نه خارج از آن؛ولی این یک واقعیت است؛در یک تشبیه ناقص می‌توان گفت ذات مقدس او روح عالم هستی است.روح انسان در بدن او هست نه به معنای جزء بدن و از بدن خارج است نه به عنوان بیگانگی از بدن،بلکه احاطه تدبیر و تصرف در جسم دارد و هرزمان روح از جسم خارج شود؛یعنی رابطه تدبیر و تصرفش قطع گردد،می‌میرد.آری خداوند به منزله روح عالم هستی است.

در ادامه این سخن امام علیه السّلام به بیان پنج وصف دیگر پرداخته،می‌فرماید:«خداوند خبر می‌دهد؛اما نه با زبان و حنجره،و می‌شنود؛ولی نه با کمک استخوانها(ی شنوایی)و پرده گوش،سخن می‌گوید؛اما نه با الفاظ،(همه چیز را)در علم خود دارد؛ولی نه با رنج به خاطر سپردن،و اراده می‌کند؛اما نه با تصمیم‌گیری درونی»؛ (یخبر لا بلسان و لهوات ⁽¹⁾،و یسمع لا بخروق ⁽²⁾و أدوات.یقول و لا یلفظ،و یحفظ و لا یتحفّظ،و یرید و لا یضمر) .

اشاره به این که صفاتی همچون سمیع و حفیظ و متکلم و مرید بر ذات پاک او اطلاق می‌شود؛ولی مجرد از عوارض جسمانی و اسباب مادی،چون او نه جسم است و نه ماده، اگر سخن می‌گوید امواج صوتی را برای موسی بن عمران یا غیر او در فضا ایجاد می‌کند،و اگر می‌شنود یا در حفظ دارد به معنای علم او به تمام سخنان و گفته‌ها و آگاهی او بر تمام حوادث گذشته است که نتیجه و عصاره حفظ و شنوایی و اراده است.به بیان دیگر این تعبیرات از قبیل مجازات مافوق الحقیقة است و هرگز نباید با شنیدن این الفاظ که بشر برای زندگی روزمره خود ابداع کرده است و عموما رنگ جسمانی و مادی دارد تصور کنیم ذات پاک خداوند نیز همین گونه است.بلکه هنگام به کارگیری این الفاظ درباره خدا باید از تمام پوششهای جسمانی و مادی به درآید و در نتیجه و عصاره این امور خلاصه شود تا بتوان آنها را در مورد خداوند به کار برد و در واقع از قبیل«خذ الغایات و اترک المبادی» است.

بعضی از شارحان نهج البلاغه در جمله «یحفظ و لا یتحفّظ» احتمال داده‌اند منظور این است که خداوند موجودات را از حوادث آفات حفظ می‌کند و خودش نیاز به حافظی

ندارد؛ولی از توجه به سایر اوصافی که قبل از این وصف آمده روشن می‌شود که مفهوم صحیح این کلام همان است که در بالا آمد؛یعنی اشاره به نیروی حافظه است.

سپس به دو وصف دیگر اشاره کرده،می‌فرماید:«دوست می‌دارد و خشنود می‌شود؛ اما نه از روی رقت قلب و نازک‌دلی و دشمن می‌دارد و خشم می‌گیرد؛اما نه از روی ناراحتی و رنج درون»؛ (یحبّ و یرضی من غیر رقّة،و یبغض و یغضب من غیر مشقّة) .

گرچه بعضی تصور کرده‌اند که «یحبّ و یرضی» دو معنای متفاوت دارند و همچنین «یبغض و یغضب» ولی لحن کلام امام علیه السّلام نشان می‌دهد که هردو را در یک معنا و یا قریب به یک معنا به کار برده است.

در هرحال،این دو وصف شبیه اوصافی است که قبلا ذکر شد،اسباب آن جنبه آسمانی دارد؛ولی نتیجه آن در مورد خداوند صادق است،محبت و رضایت ما آمیخته با رقت قلب و نوعی آرامش و تمایل باطنی است و بغض و غضب ما به جهت درد و رنج درونی،همراه تحریک اعصاب و بالا رفتن فشار خون است.بدیهی است این معانی در مورد خداوند صادق نیست و لذا این اوصاف را تفسیر به نتیجه کرده‌اند و گفته‌اند:محبت و رضایت خداوند نسبت به بنده‌اش به این صورت است که عملا او را مشمول نعمتها و توفیقات بیشتر می‌کند و بغض و غضب او به کسی به این است که نعمت و سعادت و توفیق را از او می‌گیرد.

این‌گونه تفسیر به نتیجه،یکی از اصول اساسی است که در مورد بسیاری از صفات خداوند به کار می‌رود.

سپس امام علیه السّلام در تکمیل این سخن می‌فرماید:«هرگاه اراده چیزی کند،می‌گوید:

«موجود باش»و بلا درنگ موجود می‌شود،نه به این معنا که صدایی از او در گوش‌ها بنشیند یا فریادی شنیده شود،بلکه سخن خداوند همان کاری است که ایجاد می‌کند و صورت می‌بخشد و پیش از آن چیزی وجود نداشته و اگر پیش از آن چیزی از ازل وجود

داشت خدا معبود دوم بود»؛ (یقول لمن أراد کونه: «کُنْ فَیَکُونُ» ⁽¹⁾،لا بصوت یقرع،و لا بنداء یسمع؛و إنّما کلامه سبحانه فعل منه أنشأه و مثّله،لم یکن من قبل ذلک کائنا،و لو کان قدیما لکان إلها ثانیا) .

مقصود امام علیه السّلام از این سخن این است که جمله«کن فیکون»که در آیات قرآن مجید آمده به معنای فرمانی لفظی؛مانند فرمان رؤسا و پادشاهان به زیردستان خود نیست که الفاظی بر زبان می‌رانند و در گوش مخاطبین می‌نشیند و گاه که اصرار بر چیزی دارند فریاد می‌کشند که تا فاصله زیادی فریادشان شنیده می‌شود،بلکه اوامر خداوند همان فرمان تکوینی او و به تعبیر دیگر فعل است،تا اراده چیزی کند(اراده نیز به معنای علم به نظام اصلح است)بی‌درنگ موجود می‌شود،اگر اراده کند کائنات در یک لحظه موجود شوند در همان یک لحظه آسمان و زمین و ستارگان و کهکشانها ایجاد می‌شوند و اگر اراده کند به‌طور تدریجی در هزار سال یا میلیونها سال به وجود آیند بی‌کم‌وکاست همان خواهد شد.

در ضمن،فعل خداوند که همان آفرینش موجودات است براساس شبیه‌سازی قبلی هرگز نبوده است،زیرا اگر چنین باشد مفهوم آن تعدد وجود ازلی و تعدد خداوند و معبود خواهد بود و همان‌گونه که در بحث‌های توحیدی گفته‌ایم تعدد در این مورد محال است، زیرا وجود نامتناهی و نامحدود از هرجهت،تعدد نمی‌پذیرد.

---

بخش چهارم

اشاره

لا یقال:کان بعد أن لم یکن،فتجری علیه الصّفات المحدثات،و لا یکون بینها و بینه فصل،و لا له علیها فضل،فیستوی الصّانع و المصنوع،و یتکافأ المبتدع و البدیع.خلق الخلائق علی غیر مثال خلا من غیره،و لم یستعن علی خلقها بأحد من خلقه.و أنشأ الأرض فأمسکها من غیر اشتغال،و أرساها علی غیر قرار،و أقامها بغیر قوائم،و رفعها بغیر دعائم،و حصّنها من الأود و الإعوجاج،و منعها من التّهافت و الإنفراج.

أرسی أوتادها،و ضرب أسدادها،و استفاض عیونها،و خدّ أودیتها؛فلم یهن ما بناه،و لا ضعف ما قوّاه.هو الظّاهر علیها بسلطانه و عظمته،و هو الباطن لها بعلمه و معرفته،و العالی علی کلّ شیء منها بجلاله و عزّته.لا یعجزه شیء منها طلبه،و لا یمتنع علیه فیغلبه،و لا یفوته السّریع منها فیسبقه،و لا یحتاج إلی ذی مال فیرزقه.خضعت الأشیاء له،و ذلّت مستکینة لعظمته،لا تستطیع الهرب من سلطانه إلی غیره فتمتنع من نفعه و ضرّه،و لا کفء له فیکافئه،و لا نظیر له فیساویه.

ترجمه

شایسته نیست گفته شود:خداوند موجود شد بعد از آنکه نبود که در این صورت صفات موجودات حادث بر او جاری می‌شود و میان او و آنها تفاوتی باقی نمی‌ماند و هیچ‌گونه برتری بر سایر مخلوقات نخواهد داشت؛در نتیجه صانع و مصنوع و ایجادکننده و ایجادشونده یکسان خواهد شد.مخلوقات را بدون همانندی که از دیگری گرفته باشد

آفرید و در آفرینش آنها از کسی یاری نجست.زمین را آفرید و آن را در جای خود ثابت نگه داشت بی‌آنکه این کار او را به خود مشغول سازد و در عین حرکت و بی‌قراری به او ثبات بخشید.بدون هیچ پایه‌ای آن را برپا نمود و بی‌هیچ ستونی آن را برافراشت و از کژی و اعوجاج نگاه داشت و از سقوط و درهم شکافتن آن جلوگیری کرد.

خداوند میخهای زمین را محکم نمود و سدهایی در آن ایجاد کرد چشمه‌هایش را جاری ساخت و درّه‌هایش را(برای جریان سیلاب‌ها)شکافت.آنچه را بنا کرد هرگز سست نشد و هرچه را قوت بخشید ناتوان نگشت.او با عظمتش بر ظاهر آن سلطه دارد و با علم و آگاهیش از درون آن باخبر است،با جلال و عزتی بر همه چیز آن مسلط است و چیزی از قلمرو قدرتش بیرون نیست.هرگز موجودی از فرمانش سر نمی‌پیچد تا بر او چیره گردد و هیچ شتاب‌کننده‌ای از چنگ قدرتش نمی‌گریزد تا بر او پیشی گیرد و به هیچ ثروتمندی نیاز ندارد تا به او روزی دهد.تمامی اشیا در برابر وی خاضع و فرمانبردار و در مقابل عظمتش ذلیل و خوارند.

هیچ موجودی قدرت فرار از محیط حکومتش به خارج از آن را ندارد تا از پذیرش سود و زیانش خودداری کند.نه مانندی دارد تا همتای او گردد و نه نظیر و شبیهی برای او متصور است تا با او مساوی شود.

شرح و تفسیر: باز هم اوصاف مهم دیگری از اوصاف جمال و جلالش

باز هم اوصاف مهم دیگری از اوصاف جمال و جلالش

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به صفات دیگری از صفات خداوند اشاره کرده و بحثهای گذشته را بدین وسیله تکمیل می‌کند.

نخست به سراغ ازلیت خداوند می‌رود و می‌فرماید:«شایسته نیست گفته شود او موجود شد بعد از آنکه نبود که در این صورت صفات موجودات حادث بر او جاری می‌شود و بین او و آنها تفاوتی باقی نمی‌ماند و هیچ‌گونه برتری بر سایر مخلوقات نخواهد داشت؛

در نتیجه صانع و مصنوع و ایجادکننده و ایجادشونده یکسان خواهد شد»؛ (لا یقال:کان بعد أن لم یکن،فتجری علیه الصّفات المحدثات،و لا یکون بینها و بینه فصل،و لا له علیها فضل،فیستوی الصّانع و المصنوع،و یتکافأ المبتدع و البدیع ⁽¹⁾) .

سپس به شرح یکی دیگر از صفات بارز خداوند یعنی قدرت بارز او می‌پردازد و در این زمینه نخست به مسئله ابداع و آفرینش بی‌سابقه را مطرح کرده و می‌فرماید:«مخلوقات را بی‌نمونه‌ای که از دیگری گرفته باشد آفرید و در آفرینش آنها از کسی یاری نجست»؛ (خلق الخلائق علی غیر مثال خلا من غیره،و لم یستعن علی خلقها بأحد من خلقه) .

هنگامی که به جهان خلقت نظر می‌افکنیم انواع بیشماری مخلوقات در عالم جانداران و گیاهان و جمادات می‌بینیم که هریک شکل و ساختمان بدیع و آفرینش ویژه و جالبی دارد.موجوداتی که هرگز سابقه نداشته و خداوند آنها را از کتم عدم به عرصه وجود آورد و در مسیر تکامل پیش فرستاد در حالی که اگر انسانها صنایعی دارند هم به اقتباس از دیگری است؛مثلا روز نخست کسی با دقت در بال و پر پرندگان و کیفیت پرواز آنها به فکر ساختن نوعی هواپیمای بسیار ابتدایی افتاد.سپس دانشمندان در زمان‌های بعد یکی پس از دیگری اختراع پیشین را گرفته و به تکمیل آن پرداختند تا در عصر و زمان ما به اوج تکامل خود رسید.

بر این اساس،مخترعان ما یا در اختراعات خود از طبیعت الهام می‌گیرند و یا از دیگری؛نه کار بدون سابقه انجام می‌دهند و نه کاری بدون کمک گرفتن از دیگران.در حالی که کارهای آنها محدود است؛ولی خداوند در پهنه آفرینش و در ایجاد این همه

مخلوقات متنوع و بیشمار،نه نیاز به سابقه دارد و نه نیاز به کمک.

آن‌گاه به سراغ چهره دیگر از قدرت بی‌پایان او می‌رود و می‌فرماید:«خداوند زمین را آفرید و آن را در جای خود ثابت نگه داشت بی‌آنکه این کار او را به خود مشغول سازد و در عین حرکت و بی‌قراری به او ثبات بخشید.بدون هیچ پایه‌ای آن را برپا کرد و بی‌هیچ ستونی آن را برافراشت و از کژی و اعوجاج نگاه داشت و از سقوط و درهم شکافتن آن جلوگیری کرد»؛ (و أنشأ الأرض فأمسکها من غیر اشتغال،و أرساها علی غیر قرار،و أقامها بغیر قوائم،و رفعها بغیر دعائم،و حصّنها من الأود ⁽¹⁾و الإعوجاج، و منعها من التّهافت ⁽²⁾و الإنفراج ⁽³⁾) .

امروز این مطلب برای همه ما مسلم است که میلیونها سال است کره زمین به دور خود و به دور خورشید در مدار معینی در حرکت است و این حرکت سریع به قدری منظم و آرام است که ساکنان زمین هرگز آن را احساس نمی‌کنند و به همین دلیل دانشمندان پیشین کره زمین را مرکز عالم و ثابت می‌دانستند.

این چه قدرتی است که زمین با این همه عظمت را در میلیونها سال در عین حرکتهای متعدد،آن را ثابت نگهداشته بی‌آن‌که پایه‌ای بخواهد و یا ستونی داشته باشد و یا اینکه با گذشت این همه زمان شکافی بردارد و اجزای آن درهم بریزد؛آیا جز قدرت عظیم پروردگار می‌تواند چنین برنامه‌ای برای زمین تنظیم کند؟

امروز ما می‌دانیم قرار گرفتن زمین در فاصله معینی از خورشید و در وضعی کاملا یکنواخت و آرام،نتیجه تعادل دقیقه قوه جاذبه و دافعه است.براساس نیروی جاذبه به هردو جسم یکدیگر را نسبت مستقیم جرمها و به نسبت معکوس مجذور فاصله‌ها جذب می‌کنند.این نیرو سبب می‌شود کره خاکی ما به سرعت به سوی خورشید پیش رود و

مجذوب آن شود و تبدیل به دود و بخار گردد از سوی دیگر حرکت دورانی بر گرد یک مرکز سبب فرار آن جسم از مرکز می‌شود که آن را نیروی گریز از مرکز می‌نامند و هرچه قدر حرکت سریع‌تر باشد نیروی گریز از مرکز بیشتر است،لذا هنگامی که قلاب سنگ را به دور دست به‌طور سریع به گردش در می‌آورند ناگهان آن را رها می‌کنند به شدت به نقطه دور پرتاب می‌شود.

حال برای اینکه زمین میلیونها سال در مدار خود به صورت یکنواخت گردش کند تنها راه این است که نیروی جاذبه که تناسب با جسم زمین و خورشید دارد با نیروی دافعه که بر اثر حرکت و گریز از مرکز حاصل می‌شود کاملا مساوی باشد؛حتی اگر کمی فاصله زیادتر و یا کمتر گردد و یا کمی حرکت کندتر و یا سریع‌تر شود این معادله دقیق بر هم می‌خورد و زمین در فضا سرگردان می‌شود و یا به سوی خورشید جذب می‌گردد.

اکنون این سؤال باقی می‌ماند که این تعبیرهای مختلف برای چیست؟

بعضی از شارحان نهج البلاغه آنها را از قبیل عطف تفسیری دانسته‌اند؛ولی به نظر می‌رسد مولا امیر مؤمنان علی علیه السّلام هریک از اینها را در معنای خاصی به کار برده تا همه جوانب مطلب را روشن سازد.توضیح اینکه هنگامی که بخواهند چیزی را ثابت قرار دهند نخست قرارگاهی می‌خواهد که بر آن تکیه کند،سپس احتیاج به پایه‌های زیرین و بعد از آن ستونهای محکم و قوی دارد.امام علیه السّلام می‌فرماید:خدا زمین را ثابت نگهداشته بی‌آنکه نیازی به یکی از این امور سه‌گانه داشته باشد.در فضای بی‌کران با نرمی شنا می‌کند و بدون تکیه‌گاه و ستون در یک حال ثابت است.

در جمله بعد فرمود:خداوند زمین را از اود و اعوجاج و تهافت و انفراج بازداشت که هر کدام از این چهار واژه معنای خاص خود دارد. «اود» اشاره به سنگینی و فشاری است که گاه موجب کجی (اعوجاج) و گاه موجب فروریختن (تهافت) و یا شکاف (انفراج) در بنا می‌شود.خداوند زمین را از همه اینها حفظ کرد.

سپس در ادامه این سخن به بعضی دیگر از عجایب و شگفتیهای زمین و تدبیرهای

الهی برای آماده ساختن آن برای زندگی انسانها اشاره کرده،می‌فرماید:«خداوند میخهای زمین را محکم نمود و سدهایی در آن ایجاد نمود،چشمه‌هایش را جاری ساخت و درّه‌هایش را(برای جریان سیلابها)شکافت.آنچه را بنا نمود هرگز سست نشد و هرچه را قوت بخشید ناتوان نگشت»؛ (أرسی أوتادها،و ضرب أسدادها ⁽¹⁾،و استفاض عیونها، و خدّ ⁽²⁾أودیتها؛فلم یهن ما بناه،و لا ضعف ما قوّاه) .

جمله اوّل اشاره به آیات متعددی است که در قرآن درباره کوهها آمده و خداوند آنها را به منزله میخ‌های زمین قرار داده تا از لرزه‌ها و بی‌قراریها زمین را نجات دهد.در سوره نبأ می‌خوانیم:« «وَ الْجِبالَ أَوْتاداً» خداوند کوهها را میخهای زمین قرار داد». ⁽³⁾و ⁽⁴⁾

از آنجا که یکی از آثار کوهها این است که به صورت سدی در مقابل سیلابها و تندبادها درمی‌آید از آن تعبیر به«اسداد»فرموده است.با توجه به اینکه خلل و فرج کوهها و فضاهای خالی در گوشه و کنار آنها سبب ذخیره آب و سپس جاری شدن چشمه‌ها می‌گردد و نیز شکافهای کوهها که سبب پیدایش دره‌ها و هدایت آب باران به جلگه‌ها و دره‌ها می‌شود روی این دو مسئله نیز تکیه فرموده است.

آن‌گاه در پی بیان ربوبیت و تدبیر خداوند که از صفات فعل اوست به سراغ صفات ذات می‌رود و به علم و قدرت و وحدانیت خداوند با تعبیرهای بسیار عمیق و دلنشین اشاره کرده،می‌فرماید:«او با سلطه و عظمتش بر ظاهر آن سلطه دارد و با علم و آگاهیش از درون آن باخبر است.با جلال و عزتش بر همه چیز مسلط است و چیزی از قلمرو قدرتش بیرون نیست.هرگز موجودی از فرمانش سر نمی‌پیچد تا بر او چیره گردد و هیچ شتاب

کننده‌ای از چنگ قدرتش نمی‌گریزد تا بر او پیشی گیرد و به هیچ ثروتمندی نیاز ندارد تا به او روزی دهد»؛ (هو الظّاهر علیها بسلطانه و عظمته،و هو الباطن لها بعلمه و معرفته،و العالی علی کلّ شیء منها بجلاله و عزّته.لا یعجزه شیء منها طلبه،و لا یمتنع علیه فیغلبه،و لا یفوته السّریع منها فیسبقه،و لا یحتاج إلی ذی مال فیرزقه) .

دلیل همه این صفات در واقع قدرت و علم بی‌پایان اوست،آن کس که قدرت نامحدود دارد بر همه چیز غالب است و بر همه موجودات برتری دارد،چیزی بر او غالب نمی‌شود و کسی از حیطه قدرتش نمی‌تواند بگریزد و طبعا نیاز به هیچ کس ندارد،چون بر هرچیز قادر و تواناست.

همچنین کسی که علمش بی‌پایان است از درون و برون اشیا آگاه است و اساسا درون و برون برای او معنا ندارد،همان‌گونه که قوی و ضعیف،دور و نزدیک و بالا و پایین همه نزد او یکسان است.

بدیهی است توجه به این صفات افزون بر بالا بردن سطح معرفت انسان نسبت به خدا، آثار بسیار مهمی در تربیت نفوس و تزکیه انسان دارد.

آن‌گاه در ادامه شرح قدرت پروردگار در پهنه جهان هستی می‌افزاید:«تمامی اشیا در برابرش خاضع و فرمانبردار و در مقابل عظمتش ذلیل و خوارند.هیچ موجودی قدرت فرار از محیط حکومتش به خارج از آن را ندارد تا از پذیرش سود و زیان او خودداری کند»؛ (خضعت الأشیاء له،و ذلّت مستکینة لعظمته،لا تستطیع الهرب من سلطانه إلی غیره فتمتنع من نفعه و ضرّه) .

آری همه جهان ملک خداست و قوانین او در همه جا حکومت می‌کند و هرجا برویم تحت سلطه او هستیم و بیرون از آن چیزی جز عدم نیست و فرار به جای دیگر مفهومی ندارد.

در اینجا این سؤال برای شارحان نهج البلاغه مطرح شده که فرار از زیان قابل درک

است؛ولی فرار از منفعت چه مفهومی می‌تواند داشته باشد؟

در پاسخ گفته‌اند:منظور این است که اگر کسی نخواهد وامدار دیگری گردد تا در برابر خواسته‌های او مسئولیتی داشته باشد و به تعبیر دیگر از منافع و عطایای او بگریزد تا ناچار نباشد سر بر فرمان او نهد چنین کاری در مورد خداوند و مهر و قهر او مفهومی ندارد.

قرآن مجید می‌گوید:« «قُلْ مَنْ ذَا الَّذِی یَعْصِمُکُمْ مِنَ اللّهِ إِنْ أَرادَ بِکُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِکُمْ رَحْمَةً» بگو چه کسی می‌تواند شما را در برابر اراده خدا بازدارد اگر او مصیبت یا رحمتی را برای شما بخواهد». ⁽¹⁾

در اینجا نیز سخن از امتناع از پذیرش رحمت و کیفر الهی است؛می‌فرماید:در هر حال شما راهی جز پذیرش ندارید؛خواه رحمتی برای شما بخواهد یا مصیبتی در برابر رحمت او به هرحال وامدار خواهید بود.

سرانجام این فراز از خطبه با تأکید بر یگانگی ذات پاک پروردگار پایان می‌گیرد، حضرت می‌فرماید:«نه مانندی دارد تا همتای او گردد و نه نظیر و شبیهی برای او متصور است تا با او مساوی شود»؛ (و لا کفء له فیکافئه،و لا نظیر له فیساویه) .

بارها گفته‌ایم،ذات پاک خداوند از هرنظر نامحدود است.بدیهی است دوگانگی در وجود نامحدود امکان ندارد،زیرا تعدّد همیشه همراه با محدودیت است،چون هریک از آن دو فاقد وجود دیگری است و یا به تعبیر دیگر مرز هرکدام به دیگری که می‌رسد نقطه پایان آن است و این امر با نامحدود بودن ذات پروردگار او سازگار نیست.

جالب اینکه این فراز از توحید شروع می‌شود و بعد از ذکر مجموعه‌ای از صفات ذات و صفات افعال با تأکید بر توحید پایان می‌گیرد.

---

بخش پنجم

اشاره

هو المفنی لها بعد وجودها،حتّی یصیر موجودها کمفقودها.و لیس فناء الدّنیا بعد ابتداعها بأعجب من إنشائها و اختراعها.و کیف و لو اجتمع جمیع حیوانها من طیرها و بهائمها،و ما کان من مراحها و سائمها،و أصناف أسناخها و أجناسها،و متبلّدة أممها و أکیاسها،علی إحداث بعوضة،ما قدرت علی إحداثها،و لا عرفت کیف السّبیل إلی إیجادها،و لتحیّرت عقولها فی علم ذلک و تاهت،و عجزت قواها و تناهت،و رجعت خاسئة حسیرة،عارفة بأنّها مقهورة،مقرّة بالعجز عن إنشائها،مذعنة بالضّعف عن إفنائها!

ترجمه

اوست که اشیا را پس از ایجاد(در زمان معینی)نابود خواهد کرد(و بساط جهان را در هم می‌پیچد)تا وجودش همچون عدمش گردد.فنای جهان بعد از وجودش، شگفت‌آورتر از ایجاد آن بعد از عدم نیست،زیرا اگر تمام جانداران اعم از پرندگان و چهارپایان و حیواناتی که شبانگاه به جایگاهشان می‌روند و آنها که در بیابان مشغول چرا هستند و انواع و اقسام گوناگون آنها اعم از آنها؛که کم‌هوش(یا غیر عاقل)هستند و آنها که(مانند انسان‌ها)زیرکند(آری اگر همه آنها)جمع شوند هرگز توانایی بر خلق پشه‌ای ندارند و هیچ‌گاه طریق ایجاد آن را نتوانند شناخت.(نه تنها نمی‌توانند پشه‌ای بیافرینند بلکه)عقول آنها در کشف اسرار آفرینش آن حیران می‌ماند و قوای آنها در این راه ناتوان می‌شود و سرانجام پس از تلاش فراوان شکست‌خورده و وامانده بازمی‌گردند و به

شکست خود اعتراف و به ناتوانی خود اقرار می‌کنند؛حتی به ناتوانی خود از نابود ساختن آن نیز اذعان دارند!

شرح و تفسیر: حتی قادر به خلق پشه‌ای نیستند!

حتی قادر به خلق پشه‌ای نیستند!

به دنبال بحث عمیقی که در بخش گذشته این خطبه درباره آفرینش جهان مخصوصا زمین و شگفتیهایش گذشت،امام علیه السّلام در این بخش،سخن از مسئله فنا و نابودی جهان می‌گوید و قدرت بی‌پایان خدا را بر ایجاد و نابودی جهان،آشکار می‌سازد و می‌فرماید:

«اوست که اشیا را پس از ایجاد(در زمان معینی)نابود خواهد کرد(و بساط جهان را درهم می‌پیچد)تا وجودش همچون عدمش گردد»؛ (هو المفنی لها بعد وجودها،حتّی یصیر موجودها کمفقودها) .

سپس در تکمیل این سخن،می‌افزاید:«فنای جهان بعد از وجودش شگفت‌آورتر از ایجاد آن بعد از عدم نیست،زیرا اگر همه جانداران؛اعم از پرندگان و چهارپایان و حیواناتی که شبانگاه به جایگاهشان بازمی‌گردند و آنها که در بیابان مشغول چرا هستند و تمام انواع و اقسام گوناگون آنها؛اعم از آنها که کم‌هوش(یا غیرعاقل)هستند و آنها که (مانند انسانها)زیرکند(آری اگر همه آنها)جمع شوند هرگز توانایی بر خلق ندارند و هیچ‌گاه طریق ایجاد آن را نتوانند شناخت»؛ (و لیس فناء الدّنیا بعد ابتداعها بأعجب من إنشائها و اختراعها.و کیف و لو اجتمع جمیع حیوانها من طیرها و بهائمها،و ما کان من مراحها ⁽¹⁾و سائمها ⁽²⁾،و أصناف أسناخها ⁽³⁾و أجناسها،و متبلّدة ⁽⁴⁾أممها و

أکیاسها،علی إحداث بعوضة،ما قدرت علی إحداثها،و لا عرفت کیف السّبیل إلی إیجادها) .

این سخن نه تنها در زمان صدورش از امام علیه السّلام واقعیت داشت،بلکه امروز نیز کاملا صادق است،زیرا اگر همه دانشمندان جهان،جمع شوند تا پشه‌ای بیافرینند توانایی ندارند،زیرا مسئله پیدایش حیات از موجودات بی‌جان همچنان لاینحل باقی مانده است.افزون بر این،ساختمان پشه از نظر بالها و پاها و مغز و اعصاب و دستگاه تغذیه و تولیدمثل به قدری پیچیده و ظریف و دقیق است که به فرض مسئله پیدایش حیات هم حل شود باز دانشمندان از انجام دادن مثل آن عاجزند.

جمله‌های (ما قدرت علی إحداثها،و لا عرفت کیف السّبیل إلی إیجادها) هر یک به نکته‌ای اشاره دارد.جمله اوّل اشاره به عجز انسانها و حیوانات از ایجاد پشه و جمله دوم اشاره به عدم آگاهی به عوامل و اسباب آن است.

همین معنا در قرآن مجید نیز درباره آفرینش مگس آمده است که می‌فرماید:« «إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ لَنْ یَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ» کسانی را که غیر از خدا عبادت می‌کنید هرگز قادر نیستند مگسی بیافرینند هرچند همگی بر این کار اجتماع کنند». ⁽¹⁾

در ادامه این سخن می‌افزاید:«(نه تنها نمی‌توانند پشه‌ای بیافرینند،بلکه)عقول آنها در کشف اسرار آفرینش آن حیران می‌ماند و قوای آنها در این راه ناتوان می‌شود.و سرانجام پس از تلاش فراوان شکست‌خورده و وامانده بازمی‌گردند و به اعتراف به شکست خود و اقرار به ناتوانی از ایجاد پشه‌ای می‌کنند.حتی به ناتوانی خود از نابود ساختن آن نیز اذعان دارند»؛ (و لتحیّرت عقولها فی علم ذلک و تاهت،و عجزت

قواها و تناهت،و رجعت خاسئة ⁽¹⁾حسیرة ⁽²⁾،عارفة بأنّها مقهورة،مقرّة بالعجز عن إنشائها،مذعنة بالضّعف عن إفنائها!) .

آری این پشه‌های کوچک اگر تصمیم به اذیت و آزار انسانها و سایر جانداران بگیرند و خداوند کنترل تولید مثل را از آن بردارد به قدری افزایش پیدا می‌کنند که فضای زندگی را بر انسانها تیره و تار می‌سازند و همه مواد حشره‌کش در برابر نابودی آنها درمانده می‌شود و اگر امروز می‌بینیم با موادی می‌توان آنها را در مناطق محدودی از بین برد از آن رو است که به‌طور محدود،تولید مثل می‌کنند وگرنه مانند ملخها که از کنترل خارج می‌شوند گروههای عظیمی تشکیل می‌دهند که مانند ابر فضا را می‌پوشانند.

این پشه‌های به ظاهر ضعیف،قدرتنمایی خود را در بعضی موارد-به فرمان خدا- نشان داده‌اند گاه به صورت گروهی که به یک فیل حمله می‌کنند او را از پای در می‌آورند.

بعضی از آنها-در شرایط خاصی-ناقل میکروبهای خطرناک یا سموم کشنده هستند که هرانسانی را در مقابل خود،ناتوان می‌سازد تا توانایی خود را به اثبات رساند.

---

نکته‌ها

1-معاد جسمانی و اعادۀ معدوم

بعضی از شارحان نهج البلاغه به تناسب جمله«هو المفنی لها بعد وجودها»که در آغاز این بخش از خطبه آمده بود،درباره معاد جسمانی سخن گفته‌اند و آیاتی همچون آیه ذیل را شاهد اصل مطلب گرفته‌اند:« «یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ کَما»

«بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ» روزی که آسمان را چون طوماری درهم می‌پیچیم سپس همان گونه که آفرینش را آغاز کردیم بازگردانیم». ⁽¹⁾

سپس افزوده‌اند:همه انبیا،به خصوص پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله خبر از فنای این جهان داده‌اند و افزوده‌اند که فلاسفه با این امر مخالفت کرده‌اند نه به این جهت که فنای عالم غیر ممکن است،بلکه به این جهت که با بقای علت که ذات پاک خداست،معدوم شدن این جهان ممکن نیست.

سپس به شرح مسئله امتناع اعاده معدوم پرداخته‌اند و به تردید بعضی در مسئله معاد جسمانی اشاره کرده‌اند؛ولی حق این است که نه فنای عالم غیر ممکن است،زیرا خداوند فاعل مختار است و هنگامی که مصلحت بداند چیزی را ایجاد می‌کند و اگر مصلحت بداند آن را به دیار عدم می‌فرستد،و نه مسئله معاد جسمانی جای تردید است، زیرا قرآن با صراحت در آیات بی‌شماری به آن اشاره کرده و هیچ دلیل عقلی بر امتناع آن وجود ندارد. ⁽²⁾

مسئله محال بودن اعاده معدوم نیز ارتباطی به مسئله معاد ندارد،زیرا اگر می‌گوییم اعاده معدوم محال است؛یعنی بازگرداندن آن چیز با همه خصوصیات حتی زمان و مکان محال است و به یقین زمانی که سپری شد بازنمی‌گردد؛ولی بازگشت انسان‌ها در معاد و رستاخیز مفهومش بازگشت زمان و مکان گذشته نیست،زیرا هیچ عاقلی نمی‌گوید همان زمانی که در دنیا در آن می‌زیستند در قیامت بازمی‌گردد،بلکه منظور بازگشتن انسان با همه ویژگیهای او در زمان و مکان دیگر است.مثلا هنگامی که حضرت مسیح مرده‌ای را زنده کرد به یقین همان شخص سابق بود،هرچند در زمان و مکان دیگری زنده شد.

احیای اموات در قیامت نیز چنین است.

کوتاه‌سخن اینکه آنچه در این خطبه آمده چیزی جز آنچه در قرآن مجید آمده نیست،بلکه امام با تعبیرات زیبا و عمیقی در واقع آیات معاد را در اینجا شرح داده است.

2-آفرینش شگفت پشه‌ها!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه تصریح می‌فرماید که اگر همه موجودات جمع شوند تا پشه‌ای را بیافرینند قدرت ندارند و اگر زادوولد پشه‌ها به فرمان الهی از کنترل خارج شود هیچ قدرتی در جهان توان نابود کردن آنها را ندارد و همان‌گونه که در بالا گفتیم این سخن نه تنها در عصر نزول قرآن و عصر امام علیه السّلام مقرون به واقعیت بود،بلکه در عصر ما نیز چنین است،زیرا:

پشه‌ها خلقت پیچیده‌ای دارند؛بسیاری از آنها تنها در آبهای راکد کنار نهرها، باتلاق‌ها و مانند آن پرورش می‌یابند.به این ترتیب که پشه ماده هربار قریب 150 تخم می‌ریزد نوزاد از تخم به زودی بیرون می‌آید.هرنوزاد لوله تنفس بسیار ظریف و باریکی دارد که به سطح آب مربوط می‌شود و نوزاد به آن آویزان می‌ماند.چند روز بعد پوسته‌ای در اطراف او نمایان می‌شود و در درون پوسته که ظاهرا بی‌حرکت است تغییرات فراوانی در ساختمان او پیدا می‌شود.چند روز بعد پشه نابالغ از پوسته خارج می‌شود و به پرواز در می‌آید و بقیه عمر خود را در هوا زندگی می‌کند.

تحولات عجیبی که در این مدت کوتاه در ساختمان پشه پدید می‌آید و موجودی آبی تبدیل به پرنده‌ای تمام عیار می‌گردد راستی شگفت‌آور است.

دانشمندان می‌گویند پشه‌های نر از شیره‌های گیاهان و عصاره میوه‌ها تغذیه می‌کنند؛ولی پشه ماده بیشتر خون می‌مکد.هنگامی که پشه به کسی نیش می‌زند در جستجوی خوراک خود؛یعنی خون است.

همه پشه‌ها حشراتی کوچک‌اند که تنها دو بال دارند و اگر زیر ذره‌بین گذارده شوند

ساختمانی بسیار ظریف و شگفت‌انگیز در آنها دیده می‌شود که ساختن آن برای انسان غیر ممکن است آن هم به صورتی موجودی زنده دارای رشد و نمو و تغذیه و تولید مثل.

عجب اینکه بعضی از آنها چنان بی‌رنگ هستند که با چشم دیده نمی‌شوند.

پشه‌های معمولی گرچه موجوداتی مزاحم‌اند و ممکن است یک شب خواب را به‌طور کامل از انسانی نیرومند و قوی البنیه بگیرند؛ولی غالبا خطرناک نیستند؛اما در میان پشه‌ها پشه‌های خطرناک و سمی نیز وجود دارد که می‌توانند قوی‌ترین حیوانات را از پای درآورند. ⁽¹⁾

---

بخش ششم

اشاره

و إنّ اللّه سبحانه،یعود بعد فناء الدّنیا وحده لا شیء معه.کما کان قبل ابتدائها،کذلک یکون بعد فنائها،بلا وقت و لا مکان،و لا حین و لا زمان.

عدمت عند ذلک الآجال و الأوقات،و زالت السّنون و السّاعات.فلا شیء إلاّ اللّه الواحد القهّار الّذی إلیه مصیر جمیع الأمور.بلا قدرة منها کان ابتداء خلقها،و بغیر امتناع منها کان فناؤها،و لو قدرت علی الإمتناع لدام بقاؤها.لم یتکاءده صنع شیء منها إذ صنعه،و لم یؤده منها خلق ما خلقه و برأه،و لم یکوّنها لتشدید سلطان،و لا لخوف من زوال و نقصان،و لا للإستعانة بها علی ندّ مکاثر،و لا للإحتراز بها من ضدّ مثاور،و لا للإزدیاد بها فی ملکه،و لا لمکاثرة شریک فی شرکه،و لا لوحشة کانت منه،فأراد أن یستأنس إلیها .

ترجمه

خداوند سبحان بعد از فنای جهان تنها باقی می‌ماند،چیزی با او نخواهد بود و همان گونه که قبل از آفرینش جهان تنها بود بعد از فنای آن چنین خواهد شد.(در آن هنگام) نه وقتی وجود خواهد داشت نه مکانی و نه حین و نه زمانی.در آن هنگام سرآمدها، اوقات،سالها و ساعتها همه از میان می‌رود و چیزی جز خداوند یکتای قاهر نیست، همان خدایی که همه امور به او بازگشت می‌کند،کائنات همان‌گونه که در آغاز آفرینش از خود قدرتی نداشتند،به هنگام فنا و نابودی نیز توان امتناع را ندارند،زیرا اگر قدرت بر امتناع می‌داشتند بقای آنها ادامه می‌یافت.در آن زمان که موجودات را آفرید آفرینش

آن برای او رنج‌آور نبود و به سبب خلقت آنها خستگی برای او پدید نیامد.خداوند(هرگز) موجودات جهان را برای استحکام بخشیدن به حکومتش نیافرید و نه برای ترس از زوال و نقصان،نه برای کمک گرفتن از آنها در برابر همتایی برتری جو و نه برای دوری جستن از دشمنی مهاجم،نه برای افزودن بر ملک خویش،نه برای فزون‌طلبی در برابر شریکی همطراز و نه به سبب وحشت از تنهایی و انس گرفتن با مخلوقات خود.

شرح و تفسیر: من نکردم خلق تا سودی کنم!

من نکردم خلق تا سودی کنم!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه و در ادامه بحثهایی که قبلا درباره وجود و عدم جهان فرمود،می‌افزاید:«خداوند سبحان است که بعد از فنای جهان تنها باقی می‌ماند،چیزی با او نخواهد بود و همان‌گونه که قبل از آفرینش جهان تنها بود بعد از فنای آن چنین خواهد شد.(در آن هنگام)نه وقتی وجود خواهد داشت نه مکانی و نه حین و نه زمان»؛ (و إنّ اللّه سبحانه،یعود بعد فناء الدّنیا وحده لا شیء معه.کما کان قبل ابتدائها، کذلک یکون بعد فنائها،بلا وقت و لا مکان،و لا حین و لا زمان) .

سپس در ادامه همین بحث می‌فرماید:«در آن هنگام سرآمدها و اوقات و سالها و ساعتها همه از میان خواهد رفت(نه موجودی باقی مانده نه وقت و نه زمانی و نه مکانی، زیرا زمان و مکان،زاییده اجسام است و هنگامی که جسمی نباشد زمان و مکانی نیز نیست)»؛ (عدمت عند ذلک الآجال و الأوقات،و زالت السّنون و السّاعات) .

حضرت در نتیجه‌گیری می‌افزاید:«در آن هنگام،چیزی جز خداوند یکتای قاهر نیست،همان خدایی که همه امور به او بازگشت می‌کند و کائنات همان‌گونه که در آغاز آفرینش از خود قدرتی نداشتند به هنگام فنا و نابودی نیز توان امتناع را ندارند،زیرا اگر قدرت بر امتناع می‌داشتند بقای آنها ادامه می‌یافت»؛ (فلا شیء إلاّ اللّه الواحد القهّار

الّذی إلیه مصیر جمیع الأمور.بلا قدرة منها کان ابتداء خلقها،و بغیر امتناع منها کان فناؤها،و لو قدرت علی الإمتناع لدام بقاؤها) .

اشاره به این که همه جهان خلقت،در برابر اراده خداوند،تسلیم است؛نه در آغاز آفرینش خود،اختیاری داشتند نه به هنگام فنا و پایان زندگی،چون اگر آفرینش و فنا به دست آنها بود از آنجا که بی‌شک هرموجودی خواهان بقای خویش است همه موجودات جاودان می‌شدند.

البتّه این سخن منافاتی با اختیاری بودن افعال انسانها ندارد،زیرا منظور مولا علیه السّلام بیان آغاز و پایان خلقت است که از اختیار همه بیرون است و مطابق برنامه‌ای حکیمانه و زمان‌بندی شده انجام می‌گیرد.

آن‌گاه به این نکته اشاره می‌فرماید:«در آن زمان که چیزی را آفرید آفرینش آن برای او رنج‌آور نبود و به سبب خلقت موجودات خستگی برای او پدید نیامد»؛ (لم یتکاءده ⁽¹⁾صنع شیء منها إذ صنعه،و لم یؤده ⁽²⁾منها خلق ما خلقه و برأه) .

زیرا خستگی و ضعف و ناتوانی مربوط به کسی است که قدرت محدودی دارد، هنگامی که بخواهد زیر بار کاری برود که بیش از قدرت اوست ناتوان و فرسوده می‌شود و اگر در حد اعلای قدرت او باشد خسته می‌شود؛اما برای کسی که قدرتش بی‌پایان است برداشتن یک پر کاه از زمین با یک کوه عظیم یکسان است.او نیاز به ابزار و آلاتی ندارد که از آن کمک بگیرد،بلکه به محض اینکه اراده کند همه چیز انجام می‌شود: «إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ» ⁽³⁾

این بیان مولا هماهنگ با چیزی است که در بخشی از آیة الکرسی در قرآن مجید آمده است،آنجا که می‌فرماید:« «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لا یَؤُدُهُ حِفْظُهُما» تخت حاکمیت خداوند آسمان‌ها و زمین را دربر گرفته و حفظ این دو برای او سنگین و موجب زحمت نیست». ⁽¹⁾و در جایی دیگر بعد از اشاره به آفرینش آسمان و زمین می‌فرماید:« «وَ لَمْ یَعْیَ بِخَلْقِهِنَّ» هرگز به موجب آفرینش آنها خسته نشد». ⁽²⁾

سپس حضرت در ادامه به بیان این نکته مهم می‌پردازد که نه آفرینش جهان خلقت برای جلب نفع و دفع ضرری بوده،چون او غنی بالذات است و نه فانی ساختن آنها بعد از آفرینش به جهت ناراحتی و خستگی از وجود آنها بوده است و به این ترتیب هرگونه نیاز را در آفرینش جهان و سپس در فانی ساختن جهان از ذات پاک او نفی می‌کند.

در قسمت اوّل به اهداف هفتگانه‌ای که معمولا انسان‌ها را برای انجام کارهای خویش در نظر می‌گیرند اشاره کرده و همه را که از نشانه‌های ضعف و نقصان است از او نفی می‌کند،می‌فرماید:«هرگز موجودات جهان را برای استحکام بخشیدن به حکومتش نیافرید(زیرا او وجودی است نامحدود و بی‌نیاز از هرنظر)»؛ (و لم یکوّنها لتشدید سلطان) .

«و نه برای ترس از زوال و نقصان»؛(چون او واجب الوجود است و زوال و نقصان در وی راه ندارد)؛ (و لا لخوف من زوال و نقصان) .

«و نه برای کمک گرفتن از آنها در برابر همتایی برتری‌جویی(چرا که او همتایی ندارد)»؛ (و لا للإستعانة بها علی ندّ مکاثر ⁽³⁾) .

«و نه برای دوری جستن از دشمنی مهاجم(چون او ضدّ و دشمنی ندارد و همه چیز و

همه کس سر بر فرمانش دارند)»؛ (و لا للإحتراز بها من ضدّ مثاور ⁽¹⁾) .

«و نه برای افزودن بر ملک خویش»؛(زیرا او نیازی به مخلوقات خود ندارد تا با افزایش آنها نیازش برطرف گردد)»؛ (و لا للإزدیاد بها فی ملکه) .

«و نه برای فزون‌طلبی در برابر شریکی همطراز(چون نه شریکی دارد و نه قرینی)»؛ (و لا لمکاثرة شریک فی شرکه) .

«و نه به سبب وحشت از تنهایی و برای انس گرفتن با مخلوقات خود(زیرا وحشت تنهایی به جهت احساس خطر از ناحیه دشمن یا بروز مشکلات است ولی او نه دشمنی دارد و نه مشکلی)»؛ (و لا لوحشة کانت منه،فأراد أن یستأنس إلیها) .

بدیهی است همه این اهداف هفتگانه به جلب منفعت و دفع ضرر بازمی‌گردد؛ولی امام علیه السّلام آن دو را به طرز بلیغی تشریح فرموده و انگشت روی همه مصادیق مهم آن گذارده است به گونه‌ای که از آن رساتر و گویاتر تصور نمی‌شود.

روشن است هنگامی که همه این اهداف نفی شود،ثابت می‌گردد که خداوند آفرینشی که دارد برای فیض‌بخشی و لطف به آفریدگان است؛نه جهت جلب منفعتی برای به خویش،چون جلب منفعت یا دفع ضرر از لوازم ممکنات است و او واجب الوجود است.

---

نکته: آیا زمانی بود که مخلوقی نباشد؟

آیا زمانی بود که مخلوقی نباشد؟

آنچه امام علیه السّلام در این بخش از خطبه پیرامون فنای دنیا در آغاز و در پایان بیان فرموده به گونه‌ای که خداوند در آغاز تنهای تنها بوده و در پایان نیز چنین می‌شود،سؤالی را برای

بعضی شارحان نهج البلاغه طرح کرده است که می‌گویند:چگونه ممکن است ذات پاک فیاض علی الاطلاق زمانی باشد که فیض از آن بروز و ظهور نکند و پاسخ داده‌اند که منظور عدم وجود اشیا به‌طور مطلق نیست،بلکه در مرحله ذات خداوند است یعنی موجوداتی بوده‌اند؛اما نه مستقل از او،بلکه وابسته به او(البتّه این پاسخ چندان قانع‌کننده نیست).

سؤال مهمتری نیز برای ما مطرح است و آن اینکه آنچه را امام درباره فنای جهان فرموده چگونه با ظاهر آیات قرآن سازگار است؟قرآن در آیات متعددی می‌گوید:این جهان در پایان خراب و ویران می‌گردد؛نه اینکه به کلی نابود شود،می‌فرماید: «إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ وَ إِذَا الْجِبالُ سُیِّرَتْ وَ إِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ» ⁽¹⁾

در جای دیگر می‌فرماید:« «یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ» آن روز که این زمین به زمین دیگر و آسمان‌ها به آسمان‌های دیگری مبدّل می‌شوند». ⁽²⁾

در جای دیگر می‌فرماید:« «وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ یَنْسِفُها رَبِّی نَسْفاً فَیَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً لا تَری فِیها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً» از تو درباره کوه‌ها سؤال می‌کنند بگو پروردگارم آنها را متلاشی کرده بر باد می‌دهد سپس زمین را صاف و هموار می‌سازد به گونه‌ای که در آن هیچ پستی و بلندی نمی‌بینند». ⁽³⁾

اضافه بر این می‌گوید:انسانها روز قیامت از قبرها سر برمی‌آورند و بسیاری از دانشمندان معتقدند طبق ظواهر آیات و روایات بهشت و جهنم هم‌اکنون آفریده شده و اعمال ماست که آنها را گسترش می‌دهد.

با این حال چگونه می‌توان گفت در پایان جهان همه چیز نابود می‌شود و جز خداوند یگانه و یکتا باقی نمی‌ماند حتی زمان و مکان هم از بین می‌رود؟!آن‌گونه که در خطبه بالا

خواندیم.در پاسخ سؤال اوّل می‌توان گفت:همان‌گونه که خداوند فیّاض است حکیم علی الاطلاق نیز هست و او فاعل مجبور نیست ممکن است حکمتش چنان ایجاب کند که در آغاز چیزی نباشد سپس موجود شود،بنابراین فیّاض بودن او مانع از عدم اشیا در قبل از آفرینش نیست.

و در پاسخ سؤال دوم ممکن است گفته شود که در آغاز جهان ویران می‌شود همان گونه که در آیات بالا اشاره شد؛ولی بعد از ویرانی به کلی محو می‌گردد به گونه‌ای که جز ذات پاک خدا باقی نمی‌ماند.سپس آنچه را فانی شده بود-به صورت اعاده معدوم، البتّه در شکل معقولش ⁽¹⁾-را به صحنه حیات می‌آورد،و درست همانند آنچه در سابق بود همان بهشت و همان دوزخ،همان انسانها و همان قبرها،و این امر معقولی است و در بخش آینده این خطبه نیز اشاراتی به این مطلب دیده می‌شود.

---

بخش هفتم

اشاره

ثمّ هو یفنیها بعد تکوینها،لا لسأم دخل علیه فی تصریفها و تدبیرها،و لا لراحة واصلة إلیه،و لا لثقل شیء منها علیه.لا یملّه طول بقائها فیدعوه إلی سرعة إفنائها،و لکنّه سبحانه دبّرها بلطفه،و أمسکها بأمره،و أتقنها بقدرته،ثمّ یعیدها بعد الفناء من غیر حاجة منه إلیها،و لا استعانة بشیء منها علیها،و لا لانصراف من حال وحشة إلی حال استئناس،و لا من حال جهل و عمی إلی حال علم و التماس،و لا من فقر و حاجة إلی غنی و کثرة،و لا من ذلّ وضعة إلی عزّ و قدرة .

ترجمه

سپس خداوند موجودات را بعد از ایجاد،فانی می‌کند نه به خستگی از تدبیر و اداره آنها و نه برای اینکه(با فنای آنها آسایشی یابد؛نه به جهت(رفع)رنج سنگینی که از ناحیه آنها بر او وارد می‌شود و نه اینکه طول بقای موجودات،اسباب ملالت اوست و این امر او را به تسریع در فنای آنها دعوت می‌کند،بلکه خداوند سبحان با لطف خود موجودات جهان را تدبیر کرده؛به امر و فرمانش آنها را نگاه داشته و با قدرتش متقن ساخته است.سپس همه آنها را بعد از فنا بازمی‌گرداند(و حیات نوین می‌بخشد)بی‌آنکه نیازی به آنها داشته باشد یا از بعضی برای ایجاد بعضی دیگر کمک گیرد یا از حال وحشت و تنهایی به حال انس و آرامش منتقل شود؛یا از نادانی و بی‌خبری،علم و تجربه‌ای کسب کند؛یا از فقر و نیاز به توانگری و فزونی دست یابد و یا از ناتوانی و ذلت به عزت و قدرت راه یابد.

شرح و تفسیر: تداوم خلقت و فنا

تداوم خلقت و فنا

در این بخش که آخرین بخش خطبه است امام علیه السّلام به دنبال بیان روشنی که درباره اهداف ایجاد جهان آفرینش بیان فرمود از فنای این جهان و هدف سخن می‌گوید و می‌فرماید:«سپس خداوند موجودات را بعد از ایجاد نابود می‌کند؛نه به سبب خستگی از تدبیر و اداره آنها و نه برای اینکه(با فنای آنها)آسایشی یابد؛و نه به جهت(رفع)رنج سنگینی که از ناحیه آنها بر او وارد می‌شود و نه اینکه طول بقای موجودات اسباب ملالت اوست،و این امر او را به تسریع در فنای آنها دعوت می‌کند»؛ (ثمّ هو یفنیها بعد تکوینها، لا لسأم ⁽¹⁾دخل علیه فی تصریفها و تدبیرها،و لا لراحة واصلة إلیه،و لا لثقل شیء منها علیه.لا یملّه طول بقائها فیدعوه إلی سرعة إفنائها) .

زیرا همه این امور خستگی و ناتوانی و ملالت و طلب استراحت،از محدود بودن قدرت و توان فاعل ناشی می‌شود و آن کس که قدرتش بی‌پایان است در معرض هیچ‌یک از این حوادث نیست.اینها همه از صفات ممکنات است و اگر کسی توهم چنین صفاتی را برای خدا کند گرفتار اشتباه بزرگ تشبیه(واجب به ممکن)شده است.

در اینجا این سؤال مطرح شده که مگر کسی چنین احتمالاتی را درباره خداوند می‌دهد که امام در مقام نفی آن است؟

بدون شک صاحبان عقول مستقیمه چنین احتمالی را به فکر خود راه نمی‌دهند؛ ولی ممکن است افراد عادی گرفتار چنین وسوسه‌هایی بشوند؛آنهایی که خدا را جسم می‌دانند و چشم و گوش و دست و پا و گیسوان او قائل شده‌اند چه جای تعجب که گرفتار

این اوهام شوند؟!سؤال‌های دیگری که در اینجا مطرح شده این است که امام علیه السّلام این‌گونه از اهداف را برای فنای دنیا نفی می‌کند؛ولی به جای آن هدف مثبتی را نام نمی‌برد.

پاسخ این سؤال روشن است؛خداوند حکیم همه کارهایش از روی حکمت است و آثار و فوایدش به انسان و سایر موجودات برمی‌گردد؛نه به ذات پاکش که از همه چیز مستغنی است،ممکن است هدف اصلی از افنا این باشد که انسانها گرفتار اشتباه نشوند، وجودشان را از ناحیه خودشان ندانند و آسمان و زمین را ازلی و ابدی نپندارند و بدانند هر چه جز اوست وابسته به اراده اوست.

آن‌گاه در ادامه و تکمیل این سخن و در یک جمع‌بندی از بحثهای گذشته می‌فرماید:

«بلکه خداوند سبحان با لطف خود موجودات جهان را تدبیر کرده؛به امر و فرمانش آنها را نگاه داشته و با قدرتش متقن ساخته،سپس همه آنها را بعد از فنا بازمی‌گرداند(و حیات نوین می‌بخشد)بی‌آنکه نیازی به آنها داشته باشد یا از بعضی برای ایجاد بعضی دیگر کمک گیرد یا از حال وحشت و تنهایی به حال انس و آرامش منتقل شود؛یا از نادانی و بی خبری،علم و تجربه‌ای کسب کند؛یا از فقر و نیاز به توانگری و فزونی دست یابد و یا از ناتوانی و ذلّت به عزت و قدرت راه یابد»؛ (و لکنّه سبحانه دبّرها بلطفه،و أمسکها بأمره،و أتقنها بقدرته،ثمّ یعیدها بعد الفناء من غیر حاجة منه إلیها،و لا استعانة بشیء منها علیها،و لا لانصراف من حال وحشة إلی حال استئناس،و لا من حال جهل و عمی إلی حال علم و التماس ⁽¹⁾،و لا من فقر و حاجة إلی غنی و کثرة،و لا من ذلّ و ضعة ⁽²⁾إلی عزّ و قدرة) .

آنچه امام علیه السّلام در ذیل این خطبه بیان فرموده و در ضمن شش جمله،اهدافی را که شایسته ذات پاک او نیست نسبت به آفرینش جهان،نفی می‌کند،با کمی تفاوت همان اهداف هفتگانه‌ای است که در بخشهای قبل گذشت و امام علیه السّلام به جهت جمع‌بندی،آنها

را در تعبیرات نوین آورده است و خلاصه همه این است که نه ایجاد جهان آفرینش از روی نیاز او بوده و نه فانی ساختن و نه خلق جدید بعد از عدم.

در اینجا باز این سؤال مطرح شده است که اگر خداوند ایجاد و افنا و سپس خلق جدید را برای نیازهای خود و رفع انواع کمبودها انجام نداده است پس چه هدفی داشته و چرا امام علیه السّلام اشاره به آن هدف نفرموده است؟

پاسخ بخش اوّل این سؤال همان است که در بالا بود؛وجودی که از هرنظر،کامل است هرگز جهت‌گیری افعالش به سوی خویش نیست،بلکه به سوی مخلوقات و ممکنات است و چیزی از آن عاید او نمی‌گردد و به بیان دیگر مخلوقاتش هرچه دارند از او دارند، چیزی از خود ندارند که به او دهند: «وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلاّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ» ⁽¹⁾

آری!

او نکرده خلق تا سودی کند بلکه تا بر بندگان جودی کند

---

خطبۀ 187: خبر از حوادث آینده

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

و هی فی ذکر الملاحم

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است که از حوادث آینده خبر می‌دهد.

خطبه در یک نگاه

این خطبه در واقع دو بخش دارد،در بخش اوّل،امام علیه السّلام سخن از گروهی به میان آورده که در آینده برای دفاع از حق،و نشر عدل و داد قیام می‌کنند،در زمانی که انواع مفاسد جهان را پر کرده و مردم سخت در فشار و گرفتاری هستند که تناسب با ظهور

حضرت مهدی علیه السّلام و یاران او دارد.

در بخش دوم،اصحاب و یاران و مردم زمان خویش را نصیحت می‌کند که از فتنه‌ها بپرهیزند و از گرد پیشوای خود پراکنده نشوند و مراقب فتنه‌های شدیدتری باشند که در پیش روی آنهاست.

گفتنی است که مدائنی-همان‌گونه که در سند خطبه اشاره شد-قسمت‌های دیگری را از این خطبه که مرحوم سید رضی ذکر نکرده است در کتاب خود با نام صفین آورده و در پایان آن می‌گوید:مردی از اهل بصره(هنگامی که پیش‌گویی‌های علی علیه السّلام را با آن شرح و تفصیل شنید)به مردی از اهل کوفه که در کنار او نشسته بود،گفت:من گواهی می‌دهم که این مرد بر خدا و پیامبر دروغ می‌بندد.مردی که از اهل کوفه بود،به او گفت:از کجا فهمیدی؟(ولی او جوابی نداد)سپس می‌افزاید:آن مرد کوفی می‌گوید به خدا قسم علی علیه السّلام از منبر پایین نیامد مگر این که آن مرد بصری فلج شد و دست و پای او از کار افتاد.او را در محملی گذاشتند و به خانه‌اش بردند و در همان شب از دنیا رفت. ⁽¹⁾

---

بخش اوّل

اشاره

ألا بأبی و أمّی،هم من عدّة أسماؤهم فی السّماء معروفة و فی الأرض مجهولة.ألا فتوقّعوا ما یکون من إدبار أمورکم،و انقطاع وصلکم، و استعمال صغارکم.ذاک حیث تکون ضربة السّیف علی المؤمن أهون من الدّرهم من حلّه.ذاک حیث یکون المعطی أعظم أجرا من المعطی.ذاک حیث تسکرون من غیر شراب،بل من النّعمة و النّعیم،و تحلفون من غیر اضطرار،و تکذبون من غیر إحراج.ذاک إذا عضّکم البلاء کما یعضّ القتب غارب البعیر.ما أطول هذا العناء،و أبعد هذا الرّجاء!

ترجمه

هان!پدر و مادرم فدایشان باد!همان گروهی که نامشان در آسمان معروف است و در زمین مجهول.بدانید شما باید منتظر عقب‌گرد در امور خویش و گسیختگی پیوندها و روی کار آمدن خردسالان و بی‌کفایتان باشید و این در زمانی است که ضربه شمشیر بر مؤمن آسان‌تر است از یافتن یک درهم حلال و نیز در زمانی است که اجر و پاداش گیرنده از دهنده بیش‌تر است.این امر هنگامی رخ می‌دهد که مست می‌شوید بی‌آنکه شراب نوشیده باشید،بلکه مست نعمت و فزونی امکانات هستید،سوگند یاد می‌کنید بی‌آنکه مجبور باشید،دروغ می‌گویید در حالی که ناچار نیستید و این هنگامی خواهد بود که بلاها شما را می‌گزد و مجروح می‌سازد آن‌گونه که جهاز نامناسب شتر پشت او را می‌آزارد (و مجروح می‌کند،آه)این رنج و سختی چه طولانی است و امید رهایی چه دور!

شرح و تفسیر: حوادث وحشتناکی در پیش است!

حوادث وحشتناکی در پیش است!

امام در آغاز این خطبه گروهی از خاصّان درگاه پروردگار را نام می‌برد که اجمالا مأموریت مهمّی بر دوش دارند و می‌گوید:«هان!پدر و مادرم فدایشان باد!همان گروهی که نامشان در آسمان معروف است و در زمین مجهول»؛ (ألا بأبی و أمّی ⁽¹⁾،هم من عدّة أسماؤهم فی السّماء معروفة و فی الأرض مجهولة) .

در اینکه این گروه کیانند و مأموریتشان چیست؟در متن خطبه،به اجمال گذشته و لذا در میان شارحان نهج البلاغه اختلاف است؛بعضی معتقدند آنها یازده امام معصوم از نسل علی علیه السّلام هستند که نامهای آنها در میان فرشتگان آسمان معروف است اما زمینیان تنها گروه خاصّی از آنها و موقعیتشان را می‌شناسند.

بعضی دیگر از میان اهل سنّت گفته‌اند:اشاره به جمعی از مؤمنان خاص و اولیاست که در تعبیر آنها به عنوان قطب و ابدال ذکر شده است،تعبیراتی که معمولا صوفیان در کلمات خود به کار می‌برند؛ولی قرائن متعدّد نشان می‌دهد که منظور از آن،حضرت مهدی و یاران خاص اوست،زیرا امام بعد از این جمله از حوادث سخت و دردناکی خبر می‌دهد که انسان را به یاد علائم آخر الزمان و ظهور حضرت مهدی علیه السّلام می‌اندازد.افزون بر این،در بخشی از خطبه که مدائنی در کتاب صفّین آورده است ⁽²⁾،اشاره به«خسف در بیداء»شده است؛یعنی شکافتن بیابان و فرورفتن گروهی در آن و می‌دانیم که«خسف بیداء»جزو علائم ظهور حضرت مهدی علیه السّلام است که در روایات به آن اشاره شده است. ⁽³⁾

از اینجا روشن می‌شود که مأموریت آنها همان مأموریتی است که در روایات فراوان در منابع شیعه و اهل سنّت درباره حضرت مهدی علیه السّلام آمده است که«یملأ الأرض عدلا و قسطا کما ملئت ظلما و جورا». ⁽¹⁾

بعضی در ذیل این جمله سؤالی را مطرح کرده‌اند که چگونه امام می‌گوید:پدر و مادرم فدای آنها باد در حالی که یک نفر آنها حضرت مهدی است بقیه از یاران و اصحاب او هستند؟

پاسخ این سؤال این است که این‌گونه تعبیرات از زبان امامان درباره غیر امامان که برنامه بسیار مهمی را اجرا کرده‌اند،دیده می‌شود؛مانند آنچه در ذیل زیارت وارث آمده است:«بأبی أنتم و أمّی طبتم و طابت الأرض الّتی فیها دفنتم»که معروف است بعضی از امامان علیهم السّلام نیز این زیارت را در برابر قبور شهدای کربلا خوانده‌اند.

مرحوم اربلی در کشف الغمه در حدیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نقل می‌کند که روزی فرمود:من عمویم حمزه و برادرم جعفر بن ابی طالب را در خواب دیدم به آنها گفتم:«بابی و أمّی أنتما ایّ الأعمال وجدتما افضل؟پدر و مادرم به فدایتان باد چه اعمالی را(در آن جهان)افضل و برتر یافتید؟آنها گفتند:همه پدران و مادران فدای تو باد«وجدنا افضل الأعمال الصّلاة علیک و سقی الماء و حبّ علیّ بن ابی طالب؛برترین اعمال را درود فرستادن بر تو و آب دادن به تشنگان و محبّت علی بن ابی طالب یافتیم». ⁽²⁾

سپس امام پیش‌گوییهایی از حوادث آینده دردناکی دارد که در انتظار مردم است؛ حوادثی که شبیه علاماتی است که برای ظهور حضرت مهدی ذکر شده است،می‌فرماید:

«بدانید شما باید منتظر عقب‌گرد در امور خویش و گسیختگی پیوندها و روی کار آمدن خردسالان و بی‌کفایتان باشید»؛ (ألا فتوقّعوا ما یکون من إدبار أمورکم،و انقطاع

وصلکم،و استعمال صغارکم) .

بدیهی است هنگامی که افراد کم تجربه و خام و نالایق در اجتماعی بر سر کار آیند عقب‌گردها شروع می‌شود و پیوندهای اجتماعی می‌گسلد!حال چرا گروهی از زمامداران برای مدیریت‌ها به سراغ صغار و کم‌تجربه‌ها می‌روند؟فقط برای آن است که آنها بندگانی هستند«جان و دل بر کف،چشم بر امر و گوش بر فرمان»و این بزرگ‌ترین عامل بدبختی آنهاست.

آن‌گاه امام علیه السّلام به شرح مبسوطی درباره این حوادث دردناک پرداخته،چنین می‌فرماید:«و این وضع در زمانی است که ضربه شمشیر بر مؤمن آسان‌تر است از یافتن یک درهم حلال و این در زمانی است که اجر و پاداش گیرنده از دهنده بیش‌تر است!»؛ (ذاک حیث تکون ضربة السّیف علی المؤمن أهون من الدّرهم من حلّه.ذاک حیث یکون المعطی أعظم أجرا من المعطی) .

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،قبل از هرچیز مسئله حلال و حرام اموال را یادآور می‌شود،زیرا سرنوشت مادی و معنوی جامعه‌ها به آن بستگی دارد،می‌فرماید:به قدری اموال آلوده و حرام و غصب و رشوه و تقلب در جامعه زیاد می‌شود که به دست آوردن یک درهم حلال از تحمل ضربه شمشیر در یک جنگ مشکل‌تر می‌شود و به همین دلیل آنهایی که انفاق در راه خدا می‌کنند کمتر مشمول اجر و پاداش الهی می‌شوند،چون می‌دانند که اموالشان پاک نیست؛ولی گیرندگان که از این معنا باخبر نیستند یا می‌دانند ولی به حکم اضطرار،آن مال مشکوک یا حرام را می‌گیرند،مسئولیتی در پیشگاه خدا ندارند و اجر و پاداششان بیشتر است در حالی که در یک جامعه سالم مطابق حدیث معروف:«انّ الید العلیا خیر من الید السّفلی؛دست بالا(دهنده)بهتر از دست پایین (گیرنده)است» ⁽¹⁾قضیه برعکس است یعنی معطی(دهنده)اجرش بیشتر از معطی

(گیرنده)است.

در هرحال آنچه درباره فزونی اموال حرام در آخر الزمان در این بیان امام علیه السّلام آمده،در روایات دیگر نیز به وضوح به چشم می‌خورد.از جمله در حدیثی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله می‌خوانیم:«أقلّ ما یکون فی آخر الزّمان أخ یوثق به او درهم من حلال؛کمترین چیزی که در آخر الزمان پیدا می‌شود برادر مورد اعتماد و درهمی از حلال است». ⁽¹⁾

از آنچه گفتیم روشن شد جمله بالا مفهوم پیچیده و ناشناخته‌ای ندارد که جمعی از شارحان نهج البلاغه درباره آن به بحث پرداخته و احتمالات بعید و ضعیفی داده‌اند.

سپس به مشکلات دیگر آن جامعه فاسد که مردم باید به حکم اجبار در انتظار آن باشند،پرداخته می‌فرماید:«این امر هنگامی رخ می‌دهد که مست می‌شوید بی‌آنکه شراب خورده باشید،بلکه مست نعمت و فزونی امکانات هستید و سوگند یاد می‌کنید بی‌آنکه مجبور باشید و دروغ می‌گویید در حالی که ناچار نیستند»؛ (ذاک حیث تسکرون من غیر شراب،بل من النّعمة و النّعیم،و تحلفون من غیر اضطرار،و تکذبون من غیر إحراج) .

این بلاهای سه‌گانه در هرجامعه‌ای باشد آن را به ویرانی می‌کشد،ثروتمندان،مست ثروت شوند و خدا و خلق او را به فراموشی بسپارند که مستی نعمت از مستی شراب خطرناک‌تر است.مستی شراب ممکن است با گذشتن یک شب پایان یابد ولی مستی نعمت ممکن است یک عمر باقی بماند همچنین قسم خوردن بی‌جهت،ارزش نام خدا را پایین می‌آورد و دروغ گفتن بدون اجبار بر پایه‌های اعتماد را لرزان می‌سازد و زندگی در چنین جامعه‌ای بسیار مشکل و طاقت‌فرساست.

و در پایان این پیشگویی،چنین می‌فرماید:«و این هنگامی خواهد بود که بلاها شما را می‌گزد و مجروح می‌سازد آن‌گونه که جهاز نامناسب شتر،پشت او را می‌آزارد(و مجروح

می‌کند،آه)این رنج و سختی چه طولانی است و این امید رهایی چه دور!»؛ (ذاک إذا عضّکم ⁽¹⁾البلاء کما یعضّ القتب ⁽²⁾غارب ⁽³⁾البعیر.ما أطول هذا العناء،و أبعد هذا الرّجاء!) .

بسیاری از شارحان معتقدند این جمله از جمله‌های ما قبل جداست و سیّد رضی- آن‌گونه که معمول اوست-به هنگام گزینش عبارات دلنشین مولا،جمله‌هایی را رها کرده است.

این سخن بعید نیست،زیرا«ذاک»ظاهرا اشاره به نجات و فرجی است که برای اهل ایمان پس از آن همه بلاها حاصل می‌شود و جمله «ما أطول هذا العناء و أبعد هذا الرّجاء» شاهد خوبی بر این معناست که امام می‌فرماید:«امید نجاتی بعد از این همه رنج و سختی وجود دارد».

جمله«ألا بأبی و أمّی»نیز نشان می‌دهد که امام با این سخن در انتظار گروهی است که جامعه اسلامی را از شرّ و فساد نجات می‌دهند و به هرحال مناسب‌ترین تفسیر برای مجموع این بحث همان است که در بالا اشاره شد و گفتیم ناظر به حوادث سخت و دردناک آخر الزمان و نجات جامعه بشری از آنها به وسیله ظهور حضرت مهدی علیه السّلام است.

در اینجا توجه به دو نکته لازم است:نخست این‌که چرا امام علیه السّلام مشکلات و بلاها را تشبیه به«قطب»(جهاز چوبی مخصوص شتر که برای حلّ مشکل کوهان او گذارده می‌شود)کرده است که پشت شتر را می‌آزارد؟بعید نیست این تشبیه از آن رو باشد که «قطب»را برای رهایی از مشکل برآمدگی کوهان شتر می‌گذارند؛ولی مشکل دیگری

ایجاد می‌شود که پشت و گردن شتر را آزار می‌دهد و گاه مجروح می‌کند.حوادث و بلاهای آن زمان نیز چنین است که هرچاره‌ای برای آن اندیشیده شود،مشکل دیگری دامان مردم را می‌گیرد.

دیگر اینکه امام علیه السّلام چگونه می‌فرماید:«امید نجات دور است»در حالی که از بعضی از روایات استفاده می‌شود امید نجات نزدیک است؟

پاسخ آن است که ظهور آن حضرت مشروط به شرایطی است که اگر آن شرایط تحقق یابد،نزدیک است و اگر تحقّق نیابد دور است و به تعبیر دیگر:مؤمنان می‌توانند با فراهم کردن شرایط ظهور؛یعنی خودسازی و آمادگی کامل و دعاهای پی‌درپی،ظهور آن حضرت را از نزدیک سازند و هرگاه این امور ترک شود ظهور به تأخیر خواهد افتاد، بنابراین ظهور از یک نظر نزدیک است و از یک نظر دور و امیدواریم که به لطف پروردگار نزدیک باشد.

---

نکته: حوادث سخت و دردناک آخر الزمان

حوادث سخت و دردناک آخر الزمان

در این خطبه و بعضی خطبه‌های دیگر نهج البلاغه و روایاتی از پیامبر اکرم و امامان اهل بیت علیهم السّلام خبرهایی از آینده تاریک و سختی برای مؤمنان داده شده است.

از ویژگیهای آن زمان،پشت کردن بسیاری از مردم به مسئله حلال و حرام است.آنچه را به دستشان برسد از هرجا و هرکس باشد برای خود حلال می‌شمرند و این آلودگی همه زندگی آنها را می‌آلاید.

ویژگی دیگر که مستی نعمت است سبب می‌شود مبدأ و معاد را به فراموشی بسپارند و همچون مستان شراب،در عالم بی‌خبری به سر ببرند.دور زدن احکام و تکیه بر

بهانه‌های واهی برای انجام هرکار ناروا و تمسّک به حیله‌های شرعی یکی دیگر از ویژگیهای آن زمان است.بدعتها به صورت سنّتها و سنّتها به صورت بدعتها در می‌آید.

در حدیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله می‌خوانیم:«یأتی علی النّاس زمان لا یبقی أحد إلاّ أکل الرّبا فإن لم یأکله أصابه من غباره؛زمانی بر مردم فرامی‌رسد که همه رباخوار می‌شوند و اگر کسانی رباخوار نباشند گرد و غبار ربا بر دامنشان می‌نشیند». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری در وصایای رسول خدا به ابن مسعود آمده است:«زمانی بر مردم فرا می‌رسد که انواع غذاهای لذیذ را می‌خورند و بر مرکبها(ی گران قیمت)سوار می‌شوند و مردان،همچون زنان که برای همسر خود،زینت می‌کنند خود را می‌آرایند.زنان،بی‌پرده خارج می‌شوند و مانند سلاطین جبّار در اجتماع خودنمایی می‌کنند.این گروه منافقان این امت در آخر الزمان‌اند-تا آنجا که می‌فرماید:«یابن مسعود یأتی علی الناس زمان الصّابر علی دینه مثل القابض علی الجمرة بکفّه؛زمانی بر مردم فرامی‌رسد که نگهداری دین همچون نگهداری آتش در کف دست است». ⁽²⁾و حوادث دردناک دیگری که ذکر همه آنها به طول می‌انجامد.

این پیشگوییها در واقع افزون بر اینکه جنبه اعجاز دارد،هشداری است به گروههای وفادار به اسلام که خود را نبازند و بدانند این دوران پایانی دارد که به ظهور حضرت مهدی ارواحنا فداه می‌انجامد.

---

بخش دوم

اشاره

أیّها النّاس،ألقوا هذه الأزمّة الّتی تحمل ظهورها الأثقال من أیدیکم،و لا تصدّعوا علی سلطانکم فتذمّوا غبّ فعالکم.و لا تقتحموا ما استقبلتم من فور نار الفتنة،و أمیطوا عن سننها،و خلّوا قصد السّبیل لها:فقد لعمری یهلک فی لهبها المؤمن،و یسلم فیها غیر المسلم.

إنّما مثلی بینکم کمثل السّراج فی الظّلمة،یستضیء به من ولجها.

فاسمعوا أیّها النّاس وعوا،و أحضروا آذان قلوبکم تفهموا .

ترجمه

ای مردم!افسارهای این حیوانات را که بارهای سنگین بر پشت دارند از دست خود رها سازید(اشاره به فتنه‌هاست).هرگز از اطراف پیشوای خود پراکنده نشوید که سرانجام،خویشتن را به خاطر اعمال خود نکوهش خواهید کرد.خود را در آتش فتنه‌ای که در پیش است نیفکنید و از مسیر آن دوری گزینید.راه را برای عبور آن،باز گذارید.به جانم سوگند مؤمنان(اگر خود را کنار نکشند)هلاک می‌شوند،اما غیر مسلمانان از آن جان سالم به در می‌برند!مثل من در میان شما همچون چراغ در تاریکی است که هرکس در ظلمت قرار گیرد از نور آن بهره می‌برد.ای مردم!بشنوید و سخنانم را حفظ کنید و گوشهای قلب خود را آماده سازید تا کلامم را کاملا درک کنید.

شرح و تفسیر: دستورهایی برای نجات از فتنه

دستورهایی برای نجات از فتنه

به دنبال پیشگوییهایی که امام علیه السّلام از حوادث سخت و دردناک آینده در بخش گذشته

خطبه فرمود،در این بخش به یاران خود دستوراتی می‌دهد که آنها از خطرات این حوادث محفوظ دارد.

نخست می‌فرماید:«ای مردم!افسار این حیوانات(اشاره به فتنه‌هاست)را که بارهای سنگینی بر پشت دارند از دست خود رها سازید»؛ (أیّها النّاس،ألقوا هذه الأزمّة ⁽¹⁾الّتی تحمل ظهورها الأثقال من أیدیکم) .

این جمله کنایه از این است که حوادثی در اطراف شما رخ می‌دهد که بارهای فتنه و فساد را بر دوش دارند،شما رهبری آنها را به عهده نگیرید و به پیشرفت آن کمک نکنید و در واقع دستور قرآن مجید را به آنها یادآور می‌شود که می‌فرماید:« «وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ» همکاری و کمک به گناه و تجاوز بر دیگران،نکنید». ⁽²⁾

سپس می‌افزاید:«هرگز از اطراف پیشوای خود پراکنده نشوید که سرانجام،خویشتن را به موجب اعمال خود نکوهش خواهید کرد،خود را در آتش فتنه‌ای که در پیش است نیفکنید و از مسیر آن دوری گزینید.وسط راه را برای عبور آن،باز گذارید»؛ (و لا تصدّعوا ⁽³⁾علی سلطانکم فتذمّوا غبّ ⁽⁴⁾فعالکم.و لا تقتحموا ⁽⁵⁾ما استقبلتم من فور ⁽⁶⁾نار الفتنة،و أمیطوا ⁽⁷⁾عن سننها ⁽⁸⁾،و خلّوا قصد السّبیل ⁽⁹⁾لها) .

این سخن اشاره به آن است که اگر مردم با فتنه‌ها همکاری نکنند و نه تنها وارد فتنه نشوند،بلکه از آن دوری گزینند و راه را برای عبور آن باز بگذارند،ضایعاتش بسیار کمتر است؛درست مانند سیلاب عظیمی که مردم توانایی بر کنترل آن ندارند؛ولی اگر راه آن را باز گذارند که به درّه‌ها و دشت‌ها سرازیر شود ضایعاتش کمتر از آن است که وارد آن شوند و در درون آن قرار گیرند.

آن‌گاه در ادامه به ذکر علّت پرداخته،می‌فرماید:«به جانم سوگند!مؤمنان(اگر خود را کنار نکشند)هلاک می‌شوند؛اما غیر مسلمانان از آن جان سالم به در می‌برند»؛ (فقد لعمری یهلک فی لهبها المؤمن،و یسلم فیها غیر المسلم) .

اشاره به اینکه موج فتنه به قدری قوی است که مؤمنان اگر بخواهند با آن به مقابله برخیزند نابود می‌شوند و غیر آنها که خود را کنار می‌کشند سالم می‌مانند.در چنین مواردی نباید نیروها را بیهوده از دست داد،بلکه باید آنها را حفظ کرد و منتظر فرصت مناسب بود.این همان چیزی است که فلسفه اصلی تقیّه را در مسائل دینی و اجتماعی و سیاسی تشکیل می‌دهد،حفظ نیروها و انتظار فرصت.

در پایان خطبه امام علیه السّلام اشاره به موقعیت خود می‌کند تا غافلان بیدار شوند و از وجود پرفیض او بهره گیرند،می‌فرماید:«مثل من در میان شما همچون چراغ در تاریکی است که هر کس در ظلمت قرار گیرد از نور آن بهره می‌برد.ای مردم بشنوید و سخنانم را حفظ کنید و گوشهای قلب خود را آماده سازید تا کلامم را کاملا بفهمید»؛ (إنّما مثلی بینکم کمثل السّراج فی الظّلمة،یستضیء به من ولجها.فاسمعوا أیّها النّاس و عوا ⁽¹⁾،و أحضروا آذان قلوبکم تفهموا) .

آری امام علیه السّلام هنگامی که حوادث تلخ آینده و ظلمات فتنه‌ها را پیش‌بینی می‌کند راه نجات آن را نیز نشان می‌دهد و می‌فرماید:اگر سخنانی را که من می‌گویم به خوبی بشنوید و حفظ کنید و دقیقا در آن بیندیشید برای نجات شما از شرّ اشرار و فتنه‌های فتنه‌جویان بسیار مؤثر است.

امام علیه السّلام در اینجا وجود خود را به چراغی پر نور در میان امواج ظلمت،تشبیه کرده و به مردم دستور می‌دهد به سوی این چراغ بیایند و در حوزه پرتوافشانی آن قرار گیرند.

نخست دستور می‌دهند سخنان را بشنوند و نگهداری کنند.سپس فرمان می‌دهد که درباره آن تعمق نمایند و حقیقت آن را درک کنند(و این است تفاوت مفهوم جمله «فاسمعوا أیّها النّاس و عوا» با جمله «و أحضروا آذان قلوبکم تفهموا» که یکی شنیدن و درک کردن و نگهداری نمودن و دیگری دقت کردن و به عمق آن رسیدن را می‌گوید).

---

نکته: کنار رفتن از برابر امواج فتنه‌ها

کنار رفتن از برابر امواج فتنه‌ها

گاه فتنه‌هایی در جوامع بشری بروز می‌کند که افراد باایمان نه قادر بر دفع آن هستند و نه توان تشکیل یک گروه مبارز را دارند و افرادی که مستقیما در برابر این فتنه‌ها قرار گیرند و خود را به آب و آتش بزنند،سرنوشتی جز شکست و نابودی ندارند.

بهترین راه در چنین شرایطی،کنار رفتن از جلو سیلاب فتنه و در انتظار یافتن فرصت مناسب برای قلع و قمع آن است.بدیهی است اقدامات نسنجیده،نتیجه‌ای جز هدر دادن نیروها و از بین بردن فرصتهای آینده ندارد.فلسفه نهی از قیامها در عصر امامان معصوم نیز همین است و این در واقع شاخه‌ای از شاخه‌های تقیّه است؛تقیّه‌ای که فلسفه‌اش حفظ نیروها برای استفاده از فرصت مناسب است.

امام امیر المؤمنین علیه السّلام با اینکه شجاع‌ترین فرد امت و از مبارزان صف اوّل در مقابل دشمنان اسلام بود در خطبه بالا به نکته دقیقی که گفته شد توجه می‌دهد و بر آن تأکید می‌کند.

خطبۀ 188: توصیه مردم به امور مهمّ (تقوی - نعمت های الهی - غفلت و ...)

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

فی الوصیّة بأمور

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است که در آن مردم را به امور مهمّی توصیه می‌کند

خطبه در یک نگاه

در این خطبه،امام علیه السّلام به سه نکته مهم اشاره می‌فرماید:نخست همه مردم را به تقوا و پرهیزکاری و اجتناب از معصیت خداوند سفارش می‌کند و نعمتهای الهی را به آنها یادآور می‌شود تا انگیزه‌ای باشد بر تقوا و اطاعت.

دیگر اینکه همگان را به یادآوری مرگ و انتقال از دنیا و چگونگی این انتقال سفارش می‌کند،با تعبیراتی تکان‌دهنده که می‌تواند عامل دیگری بر اطاعت و ترک گناه باشد.

در نکته سوم هشدار می‌دهد که روزها و شبها و ساعات عمر به سرعت می‌گذرد،به‌پا خیزید و خانه آخرت خویش را آباد کنید.

---

بخش اوّل

اشاره

أوصیکم،أیّها النّاس،بتقوی اللّه و کثرة حمده علی آلائه إلیکم،و نعمائه علیکم،و بلائه لدیکم.فکم خصّکم بنعمة،و تدارککم برحمة!أعورتم له فسترکم،و تعرّضتم لأخذه فأمهلکم!

ترجمه

ای مردم شما را به تقوای الهی و شکر بسیار خداوند در برابر نعمتهای معنوی و مادی که به شما بخشیده و در برابر آزمایشهایش(که سبب ترفیع مقام شما می‌شود)سفارش می‌کنم.چه بسیار نعمتهایی که خداوند ویژه شما قرار داد و شما را مشمول رحمت خاص خود گردانید،شما عیبهای خویش را آشکار کردید و او پوشاند،خود را در معرض مجاز آتش قرار دادید؛اما او به شما مهلت داد.

شرح و تفسیر: توصیه به تقوا و شکر

توصیه به تقوا و شکر

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه همان‌گونه که قبلا اشاره شد همه مخاطبان خود را به تقوا و حمد و سپاس الهی در برابر نعمتها دعوت می‌کند و می‌فرماید:«ای مردم شما را به تقوای الهی و شکر بسیار خداوند در برابر نعمتهای معنوی و مادی که به شما بخشیده و در برابر آزمایشهایش(که سبب ترفیع مقام شما می‌شود)سفارش می‌کنم»؛ (أوصیکم، أیّها النّاس،بتقوی اللّه و کثرة حمده علی آلائه إلیکم،و نعمائه علیکم،و بلائه ⁽¹⁾

لدیکم) .

گرچه«آلاء»و«نعماء»در بسیاری از موارد به یک معنا که همان نعمت‌ها است به کار می‌رود؛ولی بعضی معتقدند که آلاء اشاره به نعمتهای معنوی و نعماء اشاره به نعمتهای مادی است،مخصوصا هنگامی که این دو واژه در کنار هم قرار گیرند.

واژه«بلاء»گاه به معنای آزمایش و امتحان و گاه به معنای حوادث خیر یا شر می‌آید و در جمله بالا به تناسب جمله‌های قبل از آن به معنای حوادث خیر است.بعضی نیز گفته‌اند:مقصود حوادث دردناکی است که خداوند،انسان را با آن آزمایش می‌کند و سبب ارتقای رتبه و فزونی پاداش او در درگاه خدا می‌شود که از این نظر نعمت محسوب می‌گردد.

به هرحال این سخن امام علیه السّلام شبیه همان چیزی است که علمای کلام در بحث معرفة اللّه بر آن تکیه دارند و می‌گویند:انگیزه اصلی این بحث همان مسئله شکر منعم است،زیرا انسان خود را غرق نعمتهایی می‌بیند و چون که شکر بخشنده نعمت در فطرت آدمی نهفته است،به فکر بخشنده نعمت می‌افتد،به سراغ او می‌رود تا او را بشناسد و همین امر می‌تواند سبب اطاعت او و ترک عصیانش شود.

سپس امام علیه السّلام به شرح بعضی از این نعمتها پرداخته،می‌فرماید:«چه بسیار نعمتهایی که خداوند ویژه شما قرار داد و شما را مشمول رحمت خاص خود گردانید،شما عیبهای خویش را آشکار کردید و او پوشاند،و خود را در معرض مجاز آتش قرار دادید؛اما او به

شما مهلت داد»؛ (فکم خصّکم بنعمة،و تدارککم برحمة!أعورتم ⁽¹⁾له فسترکم،و تعرّضتم لأخذه ⁽²⁾فأمهلکم!) .

امام علیه السّلام در این بخش نخست اشاره به نعمتها و رحمتهایی می‌کند که اختصاص به این امت دارد؛مانند خاتمیت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و بهترین امت بودن و عدم نزول بلا بر امت، تا هنگامی که پیامبر در میان آنهاست یا مشغول استغفارند.و بعد از آن به مسئله پرده‌پوشی پروردگار در مقابل پرده‌دری افراد گنهکار،همچنین دادن فرصت کافی برای توبه و بازگشت به سوی خود و عدم تعجیل در مجازات آنها می‌پردازد که هریک از آنها نعمتی بسیار بزرگ است.

---

بخش دوم

اشاره

و أوصیکم بذکر الموت و إقلال الغفلة عنه.و کیف غفلتکم عمّا لیس یغفلکم،و طمعکم فیمن لیس یمهلکم!فکفی واعظا بموتی عاینتموهم، حملوا إلی قبورهم غیر راکبین،و أنزلوا فیها غیر نازلین،فکأنّهم لم یکونوا للدّنیا عمّارا،و کأنّ الآخرة لم تزل لهم دارا.أوحشوا ما کانوا یوطنون،و أوطنوا ما کانوا یوحشون،و اشتغلوا بما فارقوا،و أضاعوا ما إلیه انتقلوا.لا عن قبیح یستطیعون انتقالا،و لا فی حسن یستطیعون ازدیادا.أنسوا بالدّنیا فغرّتهم،و وثقوا بها فصرعتهم.

ترجمه

شما را به یادآوری مرگ و کاستن غفلت از آن توصیه می‌کنم.چگونه غافل می‌شوید از چیزی که او از شما غافل نمی‌شود؟چگونه طمع می‌ورزید در کسی(اشاره به فرشته مرگ است)که به شما مهلت نمی‌دهد؟!بهترین واعظ و اندرزدهنده برای شما مردگانی هستند که با چشم خود آنها را می‌بینید که آنها را به سوی قبرهایشان می‌برند بی‌آنکه اختیاری از خود داشته باشند و در میان قبر می‌گذارند بی‌آن که بخواهند!(چنان از دنیا بیگانه می‌شوند که)گویی هرگز به عمران آن نپرداختند و چنان به آخرت می‌پیوندند که گویی همیشه وطنشان بوده است!(آری)از آنجا که وطنشان بود وحشت و دوری می‌کنند و آنجا را که از آن وحشت داشتند وطن می‌گزینند.آنها در دنیا به چیزی مشغول شدند که (سرانجام)از آن جدا گشتند،و جایی که به آن منتقل گشتند.(سرای آخرت)را تباه کردند،نه قدرت دارند از عمل زشتی که انجام داده‌اند کنار روند و نه می‌توانند بر کارهای

نیک خود چیزی بیفزایند،آنها به دنیا انس گرفتند و فریبشان داد و به آن اعتماد کردند و بر زمینشان زد!

شرح و تفسیر: بهترین واعظ!

بهترین واعظ!

امام در این بخش از خطبه به نکته مهمی اشاره می‌کند که می‌تواند انگیزه نیرومندی برای تقوا که در بخش گذشته آمد،بوده باشد و آن ذکر مرگ است؛نخست به بیان سفارشی کلّی درباره مرگ پرداخته،چنین می‌فرماید:«شما را به یادآوری مرگ و کاستن غفلت از آن توصیه می‌کنم.چگونه غافل می‌شوید از چیزی که او از شما غافل نمی‌شود؟! و چگونه طمع می‌ورزید در کسی که(اشاره به فرشته مرگ است)به شما مهلت نمی‌دهد!»؛ (و أوصیکم بذکر الموت و إقلال الغفلة عنه.و کیف غفلتکم عمّا لیس یغفلکم،و طمعکم فیمن لیس یمهلکم!) .

آری!هیچ عقلی اجازه نمی‌دهد انسان از حادثه‌ای که به هرحال در انتظار اوست، غافل بماند و از چیزی که راه گریزی ندارد امید واهی فرار ببندد،عاقل کسی است که این واقعیت را بپذیرد که مرگ سرنوشت حتمی همه انسانها،بلکه همه موجودات است و به گفته شاعر که اشاره به قبر خویش می‌کند:

هر که باشی و به هر جا برسی آخرین منزل هستی این است

سپس امام علیه السّلام به شرح دقیق و تکان‌دهنده‌ای از لحظات مرگ و حوادث آن در ضمن 12 جمله کوتاه و پرمعنا می‌پردازد:

نخست می‌فرماید:«بهترین واعظ و اندرز دهنده برای شما مردگانی هستند که با چشم خود آنها را می‌بینید که آنها را به سوی قبرهایشان می‌برند بی‌آنکه اختیاری از خود داشته باشند و در میان قبر می‌گذارند بی‌آن که بخواهند!»؛ (فکفی واعظا بموتی

عاینتموهم،حملوا إلی قبورهم غیر راکبین،و أنزلوا فیها غیر نازلین) .

آری!آنها بر دوش مردم سوارند و به سوی منزلگاه ابدی خویش پیش می‌روند بی‌آنکه از خود اختیاری داشته باشند و آنان را در حفره قبر وارد می‌کنند بی‌آنکه بخواهد.

سپس با بیان دو وصف دیگر،سرنوشت آنها را روشن‌تر می‌سازد و می‌فرماید:«(چنان از دنیا بیگانه می‌شوند که)گویی هرگز به عمران آن نپرداخته‌اند و(چنان به آخرت می‌پیوندند که گویی همیشه وطنشان بوده است!)»؛ (فکأنّهم لم یکونوا للدّنیا عمّارا ⁽¹⁾، و کأنّ الآخرة لم تزل لهم دارا) .

اشاره به اینکه همه چیز در یک لحظه تمام می‌شود و به قدری از دنیا فاصله می‌گیرند که گویی هرگز در آن نمی‌زیستند و چنان به آخرت نزدیک می‌شوند که گویی از ازل در آنجا می‌زیستند.

در ادامه می‌افزاید:«از آنجایی که وطنشان بود وحشت و دوری می‌کنند و آنجا را که از آن وحشت داشتند به عنوان وطن برمی‌گزینند»؛ (أوحشوا ما کانوا یوطنون،و أوطنوا ما کانوا یوحشون) .

آری!هنگامی که از کنار قبرستانهای خاموش عبور می‌کردند،از دیدن منظره قبرستان در وحشت فرومی‌رفتند و روی از آن برمی‌گرداندند،به ویژه اگر هنگام شب عبورشان به قبرستان می‌افتاد؛ولی اکنون آنجا وطن آنها شده است و اگر آنها را با این حال به خانه و کاشانه‌شان بازگردانند هم مردم از آنها وحشت می‌کنند و هم آنها-اگر درک و شعوری می‌داشتند-از مردم وحشت می‌کردند.

از سوی دیگر مشکل مهم آنها این است که سرای آخرت را آباد نکردند و هرچه نیرو داشتند بر سر عمران سرای دنیا گذاشتند همان‌گونه که امام علیه السّلام در ادامه سخن می‌فرماید:«آنها در دنیا به چیزی مشغول شدند که(سرانجام)از آن جدا گشتند،و جایی

که به آن منتقل گشتند(سرای آخرت)را تباه کردند»؛ (و اشتغلوا بما فارقوا،و أضاعوا ما إلیه انتقلوا) .

از آن بدتر که راه جبران بسته است،آن‌گونه که امام به دنبال این سخن می‌فرماید:«نه قدرت دارند از عمل زشتی که انجام داده‌اند کنار روند و نه می‌توانند بر کارهای نیک خود چیزی بیفزایند»؛ (لا عن قبیح یستطیعون انتقالا،و لا فی حسن یستطیعون ازدیادا) .

آیا میوه‌ای که از درخت جدا شد خواه رسیده باشد یا کال،ممکن است به شاخه‌ها بازگردد و راه خود را ادامه دهد؟آیا فرزندی که از مادر متولّد می‌شود خواه جنین کامل باشد یا ناقص،امکان دارد به رحم مادر بازگردد و به تکامل خویش ادامه دهد؟هرگز.آری راهیان دیار آخرت نیز چنین‌اند،امکان بازگشتی به دنیا ندارند و به همین دلیل،پرونده اعمال آنها برای همیشه بسته می‌شود؛نه خطایی را می‌توانند جبران کنند و نه حسنه‌ای بر حسنات بیفزایند و بزرگ‌ترین مصیبت برای دنیاپرستان گنهکار و آلوده همین مصیبت است وگرنه مردن اگر توأم با اعمال صالح باشد نه تنها مصیبت نیست،بلکه سعادت است و رحمت؛شکستن قفس و آزاد شدن مرغ روح انسان و پرواز آن در فضای عالم بالا.به همین دلیل مولای متقیان علی علیه السّلام هنگامی که ضربه اشقی الاولین و الآخرین،عبد الرحمن بن ملجم بر فرق مبارکش وارد شد،فرمود:«فزت و ربّ الکعبة؛ به خدای کعبه رستگار شدم».

در جمله آخر این فقره به بیان دلیل این ناکامی و تیره‌روزی می‌پردازد،می‌فرماید:

(اینها به موجب آن بود که)«آنها به دنیا انس گرفتند و فریبشان داد و به آن اعتماد کردند و بر زمینشان زد» (أنسوا بالدّنیا فغرّتهم،و وثقوا بها فصرعتهم ⁽¹⁾) .

آری اعتماد بر دنیا همچون اعتماد بر سراب است که انسان را در بیابان سوزانی به

دنبال خود می‌کشد و تشنه‌تر می‌کند و سرانجام امید او را به یأس مبدّل می‌سازد و یا همچون اعتماد بر دیواری شکسته است که به زودی فرومی‌ریزد و انسان زیر آوار آن می‌ماند.

---

نکته: مرگ را فراموش نکنید

مرگ را فراموش نکنید

نه تنها امیر مؤمنان که همه معلمان اخلاق و هادیان راه نجات،و از همه بالاتر قرآن مجید برای بیدار کردن خفتگان بر مسئله مرگ و پایان زندگی تکیه می‌کنند و بارها یادآور می‌شوند که این زندگی جاودان نیست و به سرعت زوال می‌یابد؛کودکان دیروز جوانان امروز و جوانان امروز پیران فردا هستند و پیران فردا همچون برگ خزان با تندباد اجل فرومی‌ریزند و به صفوف گذشتگان می‌پیوندند.

توجه به این حقیقت راستی عبرت‌انگیز و بیدارگر است؛بسیاری از مردم در عمل آن چنان هستند که گویی زندگی جاوید دارند،حال آنکه به حیات خود تا یک ساعت دیگر اطمینان ندارند.توجه به این نکته کافی است که انسان را از مرکب غرور پیاده کند و چشمان او را بر حقایق بگشاید و راه را به انسان نشان دهد.

یاد مرگ و پایان زندگی هنگامی اثربخش‌تر می‌شود که انسان در حوادثی که هنگام مردن رخ می‌دهد کاملا دقّت ورزد و اموری را که مولای ما امیر مؤمنان در خطبه بالا انگشت بر آن نهاده بررسی کند،جدا شدن از عزیزان،فاصله گرفتن از ثروتها،کاخها و مقامها،بیگانه شدن از همه دوستان و فرود آمدن در وادی خاموشان و پنهان شدن زیر توده‌های خاک تیره و از همه مهم‌تر بسته شدن پرونده زندگی و عدم امکان جبران خطاهای گذشته،همه اینها به راستی بهترین واعظ و اندرزگوست.

به همین دلیل در حدیث معروف پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله می‌خوانیم:«إنّ أکیس المؤمنین، أکثرهم ذکرا للموت و أشدّهم له استعدادا؛باهوش‌ترین مؤمنان کسی است که بیش از همه به یاد مرگ باشد و بیش از همه آماده آن باشد». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از همان بزرگوار می‌خوانیم:از آن حضرت پرسیدند:«هل یحشر مع الشّهداء أحد؛آیا احدی از غیر شهیدان با شهدا محشور می‌شود؟»فرمود:«نعم من یذکر الموت فی الیوم و اللّیلة عشرین مرّة؛آری کسی که در شبانه‌روز،بیست بار به یاد مرگ بیفتد(و خود را با اعمال صالح و توبه از گناه آماده سازد)». ⁽²⁾

این بحث را با حدیث عبرت‌انگیز دیگری از امیر مؤمنان علی علیه السّلام پایان می‌دهیم که می‌فرماید:«انسان هنگامی که در آخرین روز دنیا و نخستین روز آخرت قرار گیرد اموال و فرزندان و اعمال او در برابرش مجسّم می‌شوند؛نخست به اموالش می‌نگرد و می‌گوید:به خدا قسم من در جمع‌آوری تو حریص و بخیل بودم،حال بگو:سهم من نزد تو چیست؟ می‌گوید:فقط به اندازه کفنت از من برگیر و با خود ببر!سپس رو به فرزندانش می‌کند و می‌گوید:من شما را دوست می‌داشتم و از هرجهت شما را حمایت می‌کردم.بهره من نزد شما چیست؟می‌گویند:همین اندازه که ما تو را به سوی قبر می‌بریم و در زیر خاک‌ها پنهان می‌سازیم!سپس متوجه عملش می‌شود و به آن می‌گوید:به خدا سوگند!من نسبت به تو(اعمال)بی‌رغبت بودم و تو بر من سنگین بودی،اکنون من چه بهره‌ای نزد تو دارم!می‌گوید:من در قبر و قیامت با توام». ⁽³⁾و ⁽⁴⁾

---

بخش سوّم

اشاره

فسابقوا-رحمکم اللّه-إلی منازلکم الّتی أمرتم أن تعمروها،و الّتی رغبتم فیها،و دعیتم إلیها.و استتمّوا نعم اللّه علیکم بالصّبر علی طاعته، و المجانبة لمعصیته،فإنّ غدا من الیوم قریب.ما أسرع السّاعات فی الیوم،و أسرع الأیّام فی الشّهر،و أسرع الشّهور فی السّنة،و أسرع السّنین فی العمر!

ترجمه

شما-خدایتان رحمت کند-به سوی منازلی که مأمور عمران آنها هستید و به آن ترغیب و دعوت شده‌اید،بشتابید.نعمتهای خدا را با صبر و استقامت و دوری از معصیت بر خویش کامل کنید،زیرا فردا به امروز نزدیک است،و چقدر ساعات در روز با شتاب و سرعت می‌گذرد و روزها در ماه و ماهها در سال و سالها در عمر!

شرح و تفسیر: راه نجات

راه نجات

امام علیه السّلام در ادامه بخش پیشین خطبه که از مرگ و پایان زندگی و انتقال سریع به جهان آخرت و تأسّف از کوتاهی‌ها و تقصیرها سخن می‌گفت،در این بخش پایانی خطبه راه نجات را نشان می‌دهد و می‌فرماید:«(اکنون که چنین است)شما-خدایتان رحمت کند-به سوی منازلی که مأمور عمران آنها هستید و به آن ترغیب و دعوت شده‌اید، بشتابید»؛ (فسابقوا-رحمکم اللّه-إلی منازلکم الّتی أمرتم أن تعمروها،و الّتی

رغبتم فیها،و دعیتم إلیها) .

به یقین منظور از منازل،منازل آخرت است که هم در آیات و روایات،دستور به عمران و آباد ساختن آن داده شده و هم ترغیب و دعوت به سوی آن شده است،چنان‌که قرآن مجید می‌گوید:« «وَ سارِعُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ» و شتاب کنید برای رسیدن به آمرزش پروردگارتان و بهشتی که به وسعت آسمانها و زمین است و برای پرهیزگاران آماده شده است». ⁽¹⁾

در جای دیگر می‌فرماید:« «وَ اللّهُ یَدْعُوا إِلی دارِ السَّلامِ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ» و خداوند به سرای صلح و سلامت دعوت می‌کند و هرکس را بخواهد و شایسته و لایق ببیند به راه راست هدایت می‌نماید». ⁽²⁾در سوره بقره می‌فرماید:« «وَ اللّهُ یَدْعُوا إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ» و خدا دعوت به بهشت و آمرزش طبق فرمان خود می‌کند». ⁽³⁾

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن به یکی دیگر از برنامه‌های راه نجات اشاره کرده، می‌فرماید:«نعمت‌های خدا را با صبر و استقامت و دوری از معصیت بر خویش کامل کنید»؛ (و استتمّوا نعم اللّه علیکم بالصّبر علی طاعته،و المجانبة لمعصیته) .

این سخن می‌تواند اشاره به تکمیل نعمت‌های مادی دنیا باشد و یا تکمیل این نعمتها با افزودن نعمتهای گرانبهای پروردگار در قیامت،زیرا صبر بر طاعت و دوری از معصیت به مقتضای «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ» ⁽⁴⁾سبب فزونی نعمتهای مادی و معنوی، دنیوی و اخروی است و می‌دانیم شکر حقیقی آن است که انسان نعمتهای خدا را در مسیر طاعت به کار گیرد و هرگز از آنها در جهت نافرمانی گناه،بهره نبرد.

در حدیثی از حضرت(علی علیه السّلام)می‌خوانیم:«اقلّ ما یلزمکم للّه أن لا تستعینوا بنعمته علی معاصیه؛کمترین چیزی که برای خدا بر شما لازم است این است که از نعمت‌های او برای انجام گناه کمک نگیرید». ⁽¹⁾

در پایان به صورت ذکر دلیل برای آنچه قبلا گفته شد،چنین می‌فرماید:«زیرا فردا به امروز نزدیک است،و چقدر ساعات در روز با شتاب و سرعت می‌گذرد و روزها در ماه و ماه‌ها در سال و سال‌ها در عمر»؛ (فإنّ غدا من الیوم قریب.ما أسرع السّاعات فی الیوم،و أسرع الأیّام فی الشّهر،و أسرع الشّهور فی السّنة،و أسرع السّنین فی العمر! ⁽²⁾) .

منظور از«غد»در عبارت بالا یا روز مرگ است،چنان‌که شاعر می‌گوید:

علی الموت إعداد النّفوس و لا أری

بعیدا غدا ما أقرب الیوم من غد

«من مرگ را سبب آمادگی نفوس انسان می‌بینم و فردای مرگ را دور نمی‌بینم چه نزدیک است امروز به فردا»

یا اینکه منظور فردای قیامت است،آن‌گونه که در خطبه 28 آمده است:«ألا و إنّ الیوم المضمار و غدا السّباق؛بدانید امروز روز تمرین است و فردای قیامت روز مسابقه».

ولی با توجه به اینکه بخش مهمّی از این خطبه درباره مرگ و پایان زندگی و بسته شدن پرونده اعمال،سخن می‌گوید در اینجا مناسب همان معنای اوّل است و جمله‌های ذیل که درباره سرعت گذشت روزها و ماهها و سالها و عمر سخن می‌گوید،شاهد دیگری

بر این معناست.

جالب اینکه امام برای نشان دادن شتاب گذشت عمر از اجزای کوچک آن آغاز کرده؛ نخست عبور سریع ساعتها در روز را بیان دارد.می‌رود،سپس گذشت روزها در ماه و ماه‌ها در سال و سالها در عمر،تا این گذشت سریع کاملا مفهوم گردد و راستی چنین است.

بسیاری از پیران در برابر این سؤال که عمرتان چگونه گذشت؟می‌گویند:به سرعت برق و با یک چشم برهم زدن،گویی دیروز بود که با کودکان در کوچه‌ها بازی می‌کردیم و با جوانان می‌گفتیم و می‌خندیدیم،ناگهان در آینه دیدیم برف پیری بر سر و صورت ما نشسته است،اندام سست شده و تاب و توان از اعضا رفته،قامت خمیده و نفسها به شماره افتاده است.

مجموع این خطبه مخصوصا بخش آخر آن هشدار بسیار مؤثّری است برای بیدار کردن عقلهای خفته.ابن ابی الحدید در یکی از سخنان خود در پایان این خطبه چنین می‌گوید:«کلام شریف وجیز بالغ فی معناه و الفصل کلّه نادر لا نظیر له؛این سخن پرارزش فشرده گویایی است و همه این فصل کم‌نظیر،بلکه بی‌مانند است». ⁽¹⁾

---

خطبۀ 189: اقسام ایمان و وجوب هجرت

اشاره

و من کلام له علیه السّلام فی الإیمان و وجوب الهجرة

⁽¹⁾ از کلمات امام علیه السّلام است که درباره اقسام ایمان و وجوب هجرت،سخن می‌گوید.

خطبه در یک نگاه

این خطبه که در عین کوتاهی،بسیار پرمحتوا و مشتمل بر چهار بخش است:در بخش اول،امام علیه السّلام درباره اقسام ایمان(ایمان پایدار و ناپایدار)سخن می‌گوید و در بخش دوم از حقیقت مفهوم مهاجرت در اسلام پرده برمی‌دارد و آن را برنامه‌ای دائم و مستمر معرفی می‌نماید و در بخش سوم به مشکل بودن فهم برخی از احادیث معصومین یا عدم

قدرت بر تحمل مفهوم آن اشاره می‌کند و سرانجام در بخش چهارم به گستردگی دانش خود اشاره می‌فرماید و از مردم دعوت می‌کند که هرچه می‌خواهند از وی بپرسند،پیش از آن‌که حضرتش را از دست بدهند.

---

بخش اوّل

اشاره

فمن الإیمان ما یکون ثابتا مستقرّا فی القلوب،و منه ما یکون عواری بین القلوب و الصّدور،إلی أجل معلوم.فإذا کانت لکم براءة من أحد فقفوه حتّی یحضره الموت،فعند ذلک یقع حدّ البراءة.

ترجمه

بعضی از ایمانها ثابت و استوار در دلهاست و بعضی دیگر ناپایدار و عاریتی است در میان قلبها و سینه‌ها تا سرآمدی معلوم،هرگاه خواستید از کسی بیزاری جویید مهلت دهید تا زمان مرگش فرارسد که آن هنگام(اگر از گناهانش توبه نکرد و تزلزل پیدا کرد) زمان بیزاری جستن است.

شرح و تفسیر: ایمان‌های پایدار و ناپایدار

ایمان‌های پایدار و ناپایدار

همان‌گونه که قبلا نیز اشاره شد،امام علیه السّلام در بخش اوّل این خطبه،اشاره به اقسام ایمانهای ثابت و غیر ثابت می‌کند و می‌فرماید:«بعضی از ایمانها ثابت و استوار در دلهاست و بعضی دیگر ناپایدار و عاریتی در میان قلبها و سینه‌ها تا سرآمدی معلوم است»؛ (فمن الإیمان ما یکون ثابتا مستقرّا فی القلوب،و منه ما یکون عواری بین القلوب و الصّدور،إلی أجل معلوم) .

تقسیم ایمان به ثابت و مستقر و متزلزل و ناپایدار و به بیان دیگر عاریتی،چیزی است که در احادیث اسلامی به آن اشاره شده است.

در حدیثی از امام صادق علیه السّلام در تفسیر آیه شریفه «وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ» ⁽¹⁾این‌چنین می‌خوانیم:«فالمستقرّ الإیمان الثابت و المستودع المعار؛مستقر به معنای ایمان ثابت است و مستودع ایمان عاریتی است». ⁽²⁾

در حدیث دیگری از امام ابو الحسن در تفسیر همان آیه آمده است:«ما کان من الإیمان المستقرّ فمستقرّ إلی یوم القیامة و أبدا و ما کان مستودعا سلبه اللّه قبل الممات؛ایمانی که مستقر باشد تا ابد ادامه خواهد یافت و اما ایمان عاریتی،خداوند آن را قبل از ممات می‌گیرد». ⁽³⁾

گرچه در تفسیر آیه فوق نظرات مختلفی داده شده است،از جمله این‌که منظور از مستقر آنهایی هستند که از قرارگاه رحم به دنیا گام نهادند و مستودع آنهایی هستند که هنوز در رحم مادرانند؛ولی مانعی ندارد که یک آیه دارای چند تفسیر باشد.

به هرحال اگر انسان دارای نفس مطمئنه شود و ایمان در اعماقش نفوذ کند،ایمان او مستقر است و با دگرگونی‌ها شرایط و تهدیدها و تطمیع‌ها متزلزل نمی‌شود؛ولی اگر راسخ نباشد،زوال آن در برابر زر و زور کاملا ممکن است.

عوامل تزلزل ایمان متعدد است؛عدم آگاهی از دلایل محکم و هواپرستیها و ضعف نفس و آلودگی به گناهان بزرگ.هریک از اینها اموری هستند که ممکن است در پایان عمر ایمان انسان را متزلزل سازند و سرانجام آدمی بی‌ایمان از دنیا برود.

تعبیر به (عواری بین القلوب و الصّدور) کنایه از این است که ایمان هنوز در قلب و روح آدمی نفوذ نکرده و به همین دلیل استقرار نیافته است.درست مانند انسانی که به کنار دیوار خانه‌ای می‌رسد و وارد آن نمی‌شود.به یقین چنین شخصی استقراری ندارد.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن مردم را از بیزاری جستن از افراد پیش از پایان

عمرشان برحذر می‌دارد؛زیرا سرنوشت انسان‌ها در پایان عمرشان روشن می‌شود.

حضرت می‌فرماید:«هر گاه خواستید از کسی بیزاری بجویید مهلت دهید تا زمان مرگش فرارسد که آن هنگام(اگر از گناهانش توبه نکرد و تزلزل ایمان یافت آن زمان)بیزاری جستن است»؛ (فإذا کانت لکم براءة من أحد فقفوه حتّی یحضره الموت،فعند ذلک یقع حدّ البراءة) .

به این ترتیب درباره هیچ‌کس حکم قطعی نمی‌توان کرد؛نه افراد باایمان و نه افراد بی‌ایمان،زیرا ممکن است در پایان راه بر اثر عوامل مختلفی برگردد و اگر حکمی بشود حکم موقت و مرحله‌ای است.

---

نکته‌ها: عوامل پایداری ایمان

عوامل پایداری ایمان

در بخش نخستین این خطبه که در بالا آمد،امام علیه السّلام اشاره‌ای پرمعنا بر تقسیم ایمان به دو قسم پایدار و ناپایدار فرمود.اکنون سؤال در این است که چه اموری سبب ثبات یا تزلزل ایمان می‌شود؟

پاسخ این سؤال اجمالا معلوم است،زیرا گناهان سنگین و بی‌توجهی به وظایف شرعی،به یقین از اسباب تزلزل ایمان و سوء خاتمه است؛ولی در آیات و روایات روی موارد خاصی تکیه شده است،از جمله:

همنشینی با بدان و منافقان؛در آیه 28 و 29 سوره فرقان می‌خوانیم که بعضی از دوزخیان در قیامت از داشتن دوستان بد اظهار تأسف می‌کنند و می‌گویند:« «یا وَیْلَتی لَیْتَنِی» «لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِیلاً» «لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِی» ای وای بر من کاش فلان کس را دوست خود انتخاب نکرده بودم،او مرا از ذکر حق گمراه ساخت بعد از آن‌که یاد حق به سراغ من آمده بود».

در آیه 56 و 57 سوره صافات از قول بعضی از بهشتیان می‌خوانیم که از فراز بهشت نگاهی به دوزخ می‌افکند و به دوست گمراه دوزخیش می‌گوید:« «تَاللّهِ إِنْ کِدْتَ لَتُرْدِینِ وَ لَوْ لا نِعْمَةُ رَبِّی لَکُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِینَ» به خدا سوگند!نزدیک بود مرا نیز به هلاکت بکشانی و اگر نعمت پروردگارم نبود من نیز از احضارشدگان در دوزخ بودم».

در حدیثی نیز از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم که از آن حضرت پرسیدند چه چیز ایمان را در انسان ثابت و راسخ می‌کند؟در پاسخ فرمود:«الّذی یثبته فیه الورع،و الّذی یخرجه منه الطّمع؛ورع و تقوا ایمان را در انسان تثبیت می‌کند و طمع آن را بیرون می‌سازد». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است:«من کان فعله لقوله موافقا فاثبت له الشّهادة بالنّجاة و من لم یکن فعله لقوله موافقا فإنّما ذلک مستودع؛کسی که رفتارش با گفتارش هماهنگ است به نجات او گواهی ده،و آن کس که موافق نیست ایمانش عاریتی است(و بر باد می‌رود)». ⁽²⁾

امیر مؤمنان علی علیه السّلام نیز به«کمیل»راه پایدار بودن را نشان داد و فرمود:«یا کمیل!إنّما تستحقّ أن تکون مستقرا إذا لزمت الجادّة الواضحة الّتی لا تخرجک إلی عوج و لا تزیلک عن منهج ما حملناک علیه و هدیناک إلیه؛ای کمیل!تنها در صورتی مستحق ثبات ایمان هستی که از جاده روشنی که تو را به کژی نمی‌برد حرکت کنی و از روشی که به تو آموخته‌ایم و به سوی آن هدایت شده‌ای،جدا نشوی». ⁽³⁾

البتّه عوامل ثبات و تزلزل ایمان منحصر به آنچه گفته شد نیست؛ولی بخش مهمی را می‌توان در عوامل فوق جستجو کرد.

---

بخش دوم

اشاره

و الهجرة قائمة علی حدّها الأوّل.ما کان للّه فی أهل الأرض حاجة من مستسرّ الإمّة و معلنها.لا یقع اسم الهجرة علی أحد بمعرفة الحجّة فی الأرض.فمن عرفها و أقرّ بها فهو مهاجر.و لا یقع اسم الإستضعاف علی من بلغته الحجّة فسمعتها أذنه و وعاها قلبه.

إنّ أمرنا صعب مستصعب،لا یحمله إلاّ عبد مؤمن امتحن اللّه قلبه للإیمان،و لا یعی حدیثنا إلاّ صدور أمینة،و أحلام رزینة.

أیّها النّاس،سلونی قبل أن تفقدونی،فلأنا بطرق السّماء أعلم منّی بطرق الأرض،قبل أن تشغر برجلها فتنة تطأ فی خطامها،و تذهب بأحلام قومها .

ترجمه

هجرت بر همان وضع نخستین خود باقی است!خداوند به کسانی که در روی زمین زندگی می‌کنند؛خواه ایمانشان را پنهان نمایند یا آشکار سازند نیازی ندارد.(و اگر دستور به هجرت داده به مصلحت اهل ایمان است که بتوانند در برابر دشمن قوی شوند)و نام هجرت بر کسی اطلاق نمی‌شود مگر اینکه حجّت خدا را بر روی زمین بشناسد.آنها که حجت خدا را بشناسند و به او ایمان آورند مهاجرند(هرچند ظاهرا سفری نکرده باشند) و نام مستضعف بر کسی که حجت به او رسیده و گوشش آن را شنیده و قلبش آن را حفظ کرده نهاده نمی‌شود.(بدانید)شناخت موقعیت ما کاری است بس دشوار که جز بنده مؤمنی که خداوند قلبش را به وسیله ایمان آزموده است آن را پذیرا نمی‌شود و احادیث ما

را جز سینه‌ها و افکار امین و عقلهای وزین درک نمی‌کنند.

ای مردم!از من سؤال کنید پیش از آنکه مرا از دست دهید،زیرا من به راههای آسمان از راه‌های زمین آشناترم!(آری بپرسید)پیش از آنکه فتنه و فساد سرزمین شما را همچون شتر لجام‌گسیخته لگدمال کند(و سایه شوم خود را همه جا بگستراند)و عقلهای مردم را برباید.

شرح و تفسیر: هرچه می‌خواهید بپرسید

هرچه می‌خواهید بپرسید

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به سه نکته مهم اشاره می‌فرماید:نخست تفسیر روشنی از مسئله هجرت دارد.می‌دانیم در آغاز دعوت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله در مدینه،نشانه ایمان، هجرت بود؛یعنی کسانی که در مناطق دیگر از جمله مکه ایمان پیدا می‌کردند باید به حضور پیامبر صلّی اللّه علیه و اله بشتابند؛هم تعالیم اسلام را فراگیرند و هم جمعیّت مؤمنان را با حضور خود تقویت کنند؛ولی بعد از سیطره اسلام بر جزیرة العرب،هجرت ظاهرا مفهوم خود را از دست داد.دیگر لزومی نداشت کسانی که در مناطق دیگر ایمان پیدا کرده‌اند به حضور پیامبر صلّی اللّه علیه و اله بشتابند؛ولی هجرت به مفهوم دیگری که در واقع روح همان هجرت نخستین است،پایدار ماند.

امام علیه السّلام اشاره به این معنای هجرت می‌کند و می‌فرماید:«هجرت بر همان وضع نخستین خود باقی است.خداوند به کسانی که در روی زمین زندگی می‌کنند؛خواه ایمانشان را پنهان نمایند یا آشکار سازند نیازی ندارد(و اگر دستور به هجرت داده به مصلحت اهل ایمان است که بتوانند از این طریق در مقابل دشمن قوی شوند)»؛ (و الهجرة قائمة علی حدّها الأوّل.ما کان للّه فی أهل الأرض حاجة من مستسرّ ⁽¹⁾

الإمّة و معلنها) . ⁽¹⁾

«امّة»(به کسر همزه)در عبارت بالا به معنای حالت است و در اینجا به ایمان اشاره دارد؛یعنی کسی که ایمان خود را پنهان سازد؛ولی بعضی امة(با ضم همزه)خوانده‌اند که بر طبق آن معنا جمله این می‌شود:آن افرادی از امت اسلامی که ایمان خود را پنهان سازند و آن افرادی که ایمان خود را آشکار نمایند.

سپس امام علیه السّلام بعد از این بیان اجمالی به شرح معنای هجرت در کلامی شفاف می‌پردازد و می‌فرماید:«نام هجرت بر کسی اطلاق نمی‌شود مگر اینکه حجّت خدا بر روی زمین را بشناسد.آنها که حجت خدا را بشناسند و به او ایمان آورند مهاجرند،(هرچند ظاهرا سفری نکرده باشند)و نام مستضعف بر کسی که حجت به او رسیده و گوشش آن را شنیده و قلبش آن را حفظ کرده نهاده نمی‌شود»؛ (لا یقع اسم الهجرة علی أحد بمعرفة الحجّة فی الأرض.فمن عرفها و أقرّ بها فهو مهاجر.و لا یقع اسم الإستضعاف علی من بلغته الحجّة فسمعتها أذنه و وعاها قلبه) . ⁽²⁾

عصاره کلام امام علیه السّلام این است که هجرت در هرزمان و هرمکانی همچون عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله باقی و برقرار است؛اما نه به این معنا که اهل ایمان از جایی به جای دیگر بروند،بلکه به این معنا که حجت خدا را یعنی جانشین واقعی پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و به تعبیر روایت معروف نبوی،امام زمان خود را بشناسند و به او ایمان آورند؛خواه این امر از طریق هجرت مکانی صورت گیرد یا بدون آن،حاصل شود.کسی که امام زمان خود را بشناسد

مهاجر واقعی است،زیرا هدف از هجرت که شناخت حجت خدا در زمین است برای او حاصل شده و کسانی که چنین نباشند مستضعف‌اند که گاه معذورند و گاه غیر معذور.آنها که راه برای شناخت نداشته باشند جزء گروه اوّل‌اند(یعنی معذورند)و آنها که راه برای شناخت داشته باشند و عمل نکنند جزو گروه دوّم‌اند(یعنی غیر معذورند).

«مستضعف»در قرآن و روایات اسلامی به دو معنا اطلاق شده:کسانی که از نظر زندگی مادی در فشارند؛مانند آنچه در آیه پنج سوره قصص آمده،می‌فرماید:« «وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ» ما می‌خواهیم بر مستضعفان زمین منت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان روی زمین قرار دهیم».این آیه اشاره‌ای به داستان بنی اسرائیل و فرعونیان است و اصل کلّی را در باب مستضعفان بیان دارد.

دوم کسانی که از نظر دینی در فشار واقع شده‌اند و قادر بر هجرت از محل زندگی خود نیستند؛قرآن مجید درباره آنها می‌گوید: «وَ ما لَکُمْ لا تُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْیَةِ الظّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ نَصِیراً» ⁽¹⁾این آیه ناظر به مسلمانان مکه است که توانایی هجرت نداشتند و مشرکان به آنها اجازه نمی‌دادند مراسم دینی خود را آزادانه انجام دهند.قرآن مسلمانان مدینه را تشویق به نجات آنها از چنگال مشرکان می‌کند و نام مستضعف بر آنها می‌نهد.

گاه این واژه در روایات معنای سومی نیز دارد و آن کسی است که توانایی بر تحقیق از حقّ و شناخت آن را ندارد؛خواه بر اثر ضعف فکری باشد یا عدم دسترسی به منابع تحقیق.در روایتی از امام باقر علیه السّلام می‌خوانیم که از آن حضرت درباره مستضعف سؤال کردند،فرمود:«هو الّذی لا یهتدی حیلة إلی الکفر فیکفر و لا یهتدی سبیلا إلی

الإیمان،لا یستطیع أن یؤمن و لا یستطیع أن یکفر؛مستضعف کسی است که راهی بر شناخت کفر و ایمان ندارد؛نه می‌تواند ایمان را اختیار کند و نه می‌تواند کفر را بپذیرد». ⁽¹⁾

منظور امام علیه السّلام در خطبه بالا همین معنای سوم است.

درباره حقیقت مهاجرت در بخش نکات،شرح بیشتری خواهیم داد.

سپس امام نکته دوم را بیان می‌فرماید:«شناخت موقعیت ما کاری است بس دشوار که جز بنده مؤمنی که خداوند قلبش را به وسیله ایمان آزموده است آن را پذیرا نمی‌شود و احادیث ما را جز سینه‌ها و افکار امین و عقل‌های وزین درک نمی‌کنند»؛ (إنّ أمرنا صعب مستصعب ⁽²⁾،لا یحمله إلاّ عبد مؤمن امتحن اللّه قلبه للإیمان،و لا یعی ⁽³⁾حدیثنا إلاّ صدور أمینة،و أحلام رزینة ⁽⁴⁾) .

نظیر این تعبیر امام در احادیث دیگر نیز از امامان معصوم رسیده است و ممکن است اشاره به روایات دقیق و عمیق توحیدی مربوط به صفات جمال و جلال خدا و مقامات پیامبر و ائمه معصومان علیه السّلام و نفوذ آنها در جهان تکوین به اذن خدا و شفاعت گسترده آنان از خاطیان امّت و آگاهی آنها بر غیب و حوادث آینده به تعلیم الهی بوده باشد که همه کس توان تحمل آنها را ندارد،زیرا بسیاری از ناآگاهان صفات خدا را همچون صفات مخلوقات می‌پندارند و پیامبر امام معصوم را در حدّ انسانی معمولی.بدیهی است این‌گونه افراد تحمّل پذیرش آن احادیث را ندارند،همان‌گونه که در بعضی از خطبه‌های نهج البلاغه آمده است وقتی امیر مؤمنان علی علیه السّلام بخشی از اخبار غیبی را بیان فرمود،

افراد ضعیف و نادانی که توان پذیرش آن را نداشتند حضرت را(نعوذ باللّه)به دروغ گفتن متهم کردند.

نمونه‌ای از این مقامات در قسمت آخر همین خطبه آمده است که به یقین همه توان درک و تحمل آن را ندارند.

رابطه این بخش خطبه با آنچه امام علیه السّلام درباره مسئله هجرت بیان فرمود این است که مهاجران برای معرفت امام زمان خود باید سینه‌ای وسیع و روحی گسترده و فکری پرمایه داشته باشند تا بتوانند از این چشمه‌های پرفیض الهی بهره کافی ببرند.

سپس در سومین و آخرین نکته،خطاب به عموم مردم می‌فرماید:«ای مردم از من سؤال کنید پیش از آن‌که مرا از دست دهید،زیرا من به راههای آسمان از راه‌های زمین آشناترم(آری بپرسید)پیش از آن‌که فتنه و فساد سرزمین شما را همچون شتر لجام گسیخته لگدمال کند(و سایه شوم خود را همه جا بگستراند)و عقلهای مردم را برباید»؛ (أیّها النّاس،سلونی قبل أن تفقدونی،فلأنا بطرق السّماء أعلم منّی بطرق الأرض،قبل أن تشغر ⁽¹⁾برجلها فتنة تطأ فی خطامها، ⁽²⁾و تذهب بأحلام ⁽³⁾قومها) .

این سخن از همان احادیث صعب و مستصعب است که ناآگاهان به مقامات معصومین آن را برنمی‌تابند؛ولی بارها علی علیه السّلام آن را فرموده و به هرسؤالی از هرکس پاسخ داده است.

جالب اینکه این سخن تنها در منابع شیعه نیامده است؛دانشمندان اهل سنّت نیز از آن حضرت نقل کرده‌اند؛یحیی بن سعید بن مسیّب مطابق نقل«الاستیعاب»می‌گوید:

«ما کان أحد من النّاس یقول سلونی غیر علیّ بن أبی طالب رضی اللّه تعالی عنه؛از مردم جمله«هرچه را می‌خواهد از من بپرسید»بر زبان جاری نکرد جز علی بن ابی طالب». ⁽¹⁾

در همان کتاب از ابو الطفیل نقل می‌کند که من،علی علیه السّلام را دیدم خطبه می‌خواند و می‌گفت:«سلونی فو اللّه لا تسئلونی عن شیء إلاّ أخبرتکم؛و سلونی عن کتاب اللّه فو اللّه ما من آیة إلاّ و أنا أعلم أبلیل نزلت أم بنهار أم فی سهل أم فی جبل؛هرچه می‌خواهید از من سؤال کنید،به خدا سوگند از چیزی سؤال نمی‌کنید مگر اینکه پاسخ آن را به شما می‌گویم،از قرآن از من بپرسید به خدا قسم من می‌دانم کدام آیه در شب نازل شد و کدام در روز و کدام در دشت و کدام در کوه». ⁽²⁾

در حدیثی از عبد الله بن عباس در همان کتاب استیعاب آمده است که می‌گوید:«و اللّه لقد اعطی علیّ بن أبی طالب تسعة أعشار العلم و أیم اللّه لقد شارککم فی العشر العاشر؛به خدا سوگند علی بن ابی طالب علیه السّلام از نه دهم علوم و دانشها(به لطف پروردگار) بهره‌مند است و به خدا سوگند در یک دهم باقی مانده(که در اختیار مردم است)شریک است». ⁽³⁾

این سخن را با حدیث دیگری پایان می‌دهیم.محمد بن یوسف بلخی شافعی در کتاب خود چنین آورده است:

«از علی علیه السّلام روایت شده است که روزی در مجلسی عمومی فرمود:«سلونی قبل أن تفقدونی...؛از من سؤال کنید پیش از آن‌که مرا از دست دهید»،از من درباره آسمانها

سؤال کنید که به همه بخشهای آن آشنا هستم.مردی از میان جمعیت برخاست و گفت:

ای پسر ابو طالب اکنون که چنین ادعایی کردی بگو ببینم در این ساعت جبرئیل کجاست؟امام علیه السّلام مقدار کمی سکوت کرد و در فکر فرورفت سپس سر برداشت و فرمود:

من همه آسمانهای هفتگانه را جستجو کردم و جبرئیل را نیافتم و تصور می‌کنم تو جبرئیل باشی.سؤال کننده گفت:آفرین آفرین بر تو ای فرزند ابو طالب،پروردگارت به تو بر فرشتگان مباهات می‌کند.این سخن را گفت و سپس از نظر حاضران پنهان شد. ⁽¹⁾

در ضمن آگاه‌تر بودن حضرت به طرق آسمانها به جهت اهمیّتی است که آسمانها نسبت به زمین دارند.

---

نکته: نقش هجرت در اسلام

نقش هجرت در اسلام

می‌دانیم تاریخ اسلام براساس هجرت نوشته شده است؛یعنی مسلمانان مبدأ تاریخ خود را میلاد پیامبر اکرم گرفته‌اند و نه بعثت او،بلکه مبدأ را سال هجرت قرار داده‌اند و این نشان می‌دهد که مهم‌ترین فصل زندگی مسلمانان هجرت است و در واقع هجرت بود که صفحه جدیدی در تاریخ اسلام گشود و سرآغاز حکومت اسلامی و پیشرفت مسلمانان در همه زمینه‌ها شد.

محیط مکه علی‌رغم تبلیغات سیزده ساله پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله،آمادگی برای پذیرش اسلام به‌طور کامل را نداشت،زیرا سران زورمند قریش سعی داشتند هرحرکتی را که بر ضد خود می‌دیدند در نطفه خفه کنند؛آنها بت‌پرستی را حافظ منافع کثیف خود و توحید را مزاحم می‌دانستند؛ولی پیامبر اکرم گروهی از جوانان پاکدل را در این مدت،

آهسته‌آهسته تربیت کرد و قبل از آنکه که خود به مدینه هجرت کند آنها را به مدینه فرستاد.جمعی از پاکدلان مدینه به آنها پیوستند و با یکدیگر هم پیمان شدند و در چنین شرایطی پیامبر به مدینه آمد و مورد استقبال واقع شد و آزادانه به نشر اسلام پرداخت و نخستین مسجد به زودی ساخته شد.

حرکت هجرت به عنوان فریضه‌ای الهی همچنان ادامه یافت؛یعنی هرکس در هر کجا از جزیرة العرب مسلمان می‌شد می‌بایست به مدینه نزد پیامبر بشتابد و جمعیت مسلمانان را تقویت کند و آنها که مهاجرت نمی‌کردند طبق صریح آیه مشمول ولایت اسلامی نبودند: «وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهاجِرُوا ما لَکُمْ مِنْ وَلایَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّی یُهاجِرُوا» ⁽¹⁾

سرانجام هنگام فتح مکّه که اسلام سایه خود را بر همه منطقه گسترانید موضوع هجرت ظاهرا پایان یافت و افرادی که بعد از آن تاریخ از مکه به مدینه می‌آمدند جزو مهاجران محسوب نمی‌شدند و طبق روایت مشهوری پیامبر اکرم فرمود:«لا هجرة بعد فتح مکّة؛بعد از فتح مکه هجرتی در کار نیست». ⁽²⁾

سپس هجرت مفهوم وسیع و گسترده‌تری پیدا کرد؛کسانی که از بلاد کفر به بلاد اسلام می‌رفتند جزو مهاجران بودند و همچنین کسانی که برای دفع شر دشمنان اسلام از منطقه‌ای به منطقه دیگر منتقل می‌شدند از مهاجرین محسوب می‌شدند،لذا در حدیثی از پیامبر اکرم می‌خوانیم:«أیّها النّاس هاجروا و تمسّکوا بالإسلام فإنّ الهجرة لا تنقطعوا ما دام الجهاد؛ای مردم هجرت کنید و اسلام را محکم بگیرید،زیرا هجرت تا زمانی که جهاد برپاست قطع نمی‌شود». ⁽³⁾

سپس از این معنا هم فراتر رفت و هجرت درونی و معنوی افزون بر هجرت برونی و

مکانی،بر آن افزوده شد،همان‌گونه که در احادیث متعددی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله می‌خوانیم:«و المهاجر من هجر الخطایا و الذّنوب؛مهاجر کسی است که از خطایا و گناهان هجرت کند». ⁽¹⁾

حتی در حدیثی از علی علیه السّلام می‌خوانیم:«یقول الرّجل هاجرت و لم یهاجر إنّما المهاجرون الّذین یهجرون السّیئات و لم یأتوا بها؛بعضی می‌گوید:ما مهاجرت کردیم در حالی که مهاجرت نکرده‌اند؛مهاجران واقعی کسانی هستند که از گناهان هجرت کنند و هرگز آن را انجام ندهند». ⁽²⁾به این ترتیب کسانی که هجرت مکانی کنند اما هجرت معنوی و درونی نداشته باشند؛یعنی از گناهان دوری نکنند در زمره مهاجران واقعی نیستند.

دلیل این‌گونه توسعه در مفهوم هجرت روشن است؛زیرا روح و جهان هجرت،رفتن از کفر به سوی ایمان و از عصیان به سوی اطاعت است.

از همین رهگذر در خطبه بالا معرفت امام هرزمان و رسیدن به خدمت او برای فراگیری معارف دینی به عنوان هجرت شناخته شده است.

---

خطبۀ 190: تقوا و پرهیزگاری

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

یحمد اللّه و یثنی علی نبیّه و یعظ بالتّقوی

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است که در آن حمد خدا می‌گوید و بر پیامبر ثنا می‌فرستد و به تقوا و پرهیزگاری اندرز می‌دهد.

خطبه در یک نگاه

این خطبه که از درخشان‌ترین خطبه‌های امیر مؤمنان علی علیه السّلام است از چند بخش

تشکیل شده است:

در بخش اوّل شکر و سپاس خداوند را می‌گوید و شهادت به رسالت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله می‌دهد و از پیروی آن حضرت بر دشمنانش به لطف پروردگار سخن می‌گوید.

در بخش دوّم ضمن تأکید بر مسئله تقوا،همگان را به آمادگی برای سفر آخرت دعوت می‌کند و از پایان زندگی و مشکلات مرگ و حوادث پس از آن سخن می‌گوید.

در بخش سوم ضمن تأکید بر ناپایداری دنیا و شرح عذاب دردناک الهی در قیامت که در انتظار مجرمان است از سرنوشت لذت‌بخش صالحان در سرای دیگر و نعمتهای بی‌نظیر بهشتی و آرامش کامل و پاداش عظیم و فناناپذیر آنها بحث می‌کند.

در بخش چهارم بار دیگر امام علیه السّلام به آنچه در بخش دوم بیان فرمود بازمی‌گردد و با تعبیرات جدیدی همه را تشویق به آمادگی برای سفر آخرت می‌کند.

در بخش پنجم که آخرین بخش خطبه است اصحاب و یاران خود را مخاطب ساخته و از حرکات عجولانه و قیامهای بی‌ثمر و تصمیمهای خام برای نیل به شهادت و مانند آن، بر حذر می‌دارد و تصریح می‌کند که اگر در مسیر حق باشید در بستر،هم بمیرید شهید خواهید بود.

---

بخش اوّل

اشاره

أحمده شکرا لإنعامه،و أستعینه علی وظائف حقوقه،عزیز الجند، عظیم المجد.

و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله دعا إلی طاعته،و قاهر أعداءه جهادا عن دینه؛لا یثنیه عن ذلک اجتماع علی تکذیبه،و التماس لإطفاء نوره.

ترجمه

خداوند را به‌پاس نعمتهایش ستایش می‌کنم و برای ادای حقوق و اطاعت فرمانهایش از او یاری می‌طلبم،خداوندی که سپاهش شکست‌ناپذیر و مجد و عظمتش بزرگ است و گواهی می‌دهم که محمّد صلّی اللّه علیه و اله بنده و فرستاده اوست.انسانها را به اطاعت پروردگار دعوت نمود و با دشمنان خدا در طریق جهاد،برای دین حق پیکار کرد و پیروز شد.هرگز هماهنگی و اتّحاد دشمنانش در تکذیب وی و تصمیم بر خاموش کردن نورش او را از مسیر خود بازنداشت.

شرح و تفسیر: پیامبر رحمت و جهاد

پیامبر رحمت و جهاد

امام علیه السّلام در این بخش،از حمد و سپاس خداوند آغاز می‌کند و می‌گوید:«خداوند را به پاس نعمتهایش ستایش می‌کنم و برای ادای حقوق و اطاعت فرمانهایش از او یاری می‌طلبم.خداوندی که سپاهش شکست‌ناپذیر و مجد و عظمتش بزرگ است»؛ (أحمده

شکرا لإنعامه،و أستعینه علی وظائف حقوقه؛عزیز الجند،عظیم المجد ⁽¹⁾) .

تعبیر به«وظایف حقوق»ممکن است اشاره به واجبات الهی؛مانند نماز و روزه و خمس و زکات باشد که جز با توفیق الهی به‌طور کامل انجام نمی‌گیرد و ممکن است اشاره به حقوق الهی ناشی از نعمتهایی همچون گوش و چشم و عقل و هوش و جوانی و سلامت باشد،چون هرکدام شکری را می‌طلبد.

سپس به ذکر شهادت به رسالت پیامبر و بعضی از اوصاف برجسته آن حضرت پرداخته،چنین می‌فرماید:«شهادت می‌دهم که محمّد بنده و فرستاده اوست.انسانها را به اطاعت پروردگار دعوت نمود و با دشمنان خدا،در طریق جهاد برای دین حق پیکار کرد و پیروز شد.هرگز هماهنگی و اتّحاد دشمنانش در تکذیب وی و تصمیم بر خاموش ساختن نورش،او را از مسیر خود بازنداشت»؛(و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله دعا إلی طاعته،و قاهر أعداءه جهادا عن دینه؛لا یثنیه ⁽²⁾عن ذلک اجتماع علی تکذیبه، و التماس لإطفاء نوره).

امام علیه السّلام در این قسمت از کلامش به دو نکته مهم از زندگی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله اشاره فرموده است:نخست اینکه او همواره در پیکار با دشمنان پیروز می‌شد و این دلیل روشنی بر مدیریت صحیح پیامبر درباره برنامه‌های مبارزاتی و جنگی با دشمن است.

افزون بر عنایات و امدادهای الهی.دیگر این‌که هرگز اتّحاد دشمنان در برابر او در عزم و اراده آن حضرت تأثیر نمی‌گذاشت و او را ناتوان نمی‌ساخت و از برنامه خود منصرف نمی‌کرد؛شجاعانه پیش می‌رفت و به مقصود خود می‌رسید.

معروف است هنگامی که پیامبر در مکّه بود سران قریش به آن حضرت گفتند:تو به

بتهای ما بدگویی می‌کنی و ما را سفیه می‌شمری و اتحاد جمعیّت ما را به پراکندگی مبدّل ساخته‌ای!اگر هدفت به دست آوردن مال است هرچه می‌خواهی به تو می‌دهیم.هرگاه طالب مقامی،مقام برجسته‌ای به تو خواهیم داد و اگر این برنامه‌ها ناشی از بیماری توست به درمانت می‌پردازیم،پیامبر فرمود:هیچ‌یک از اینها نیست،بلکه خداوند مرا به عنوان رسولش به سوی شما فرستاده و کتابی بر شما نازل کرد.اگر آنچه را آوردم می‌پذیرید در دنیا و آخرت بهره‌مند خواهید شد و اگر نپذیرید صبر می‌کنم تا خداوند میان من و شما داوری کند.

سران قریش رو به عمویش ابو طالب کردند و گفتند از او بخواه که به بتهای ما بد نگوید یا با هم پیکار می‌کنیم تا یکی از دو گروه-ما و آنها-از بین برود.پیامبر فرمود:«یا عمّاه لو وضعت الشّمس فی یمینی و القمر فی شمالی ما ترک هذا القول حتّی أنفذه أو أقتل دونه؛ای عمو!اگر خورشید را در دست راست من و ماه را در دست چپ من بگذارند (و بر همه منظومه شمسی مرا حاکم کنند)من دست از برنامه خود برنمی‌دارم تا آن را به انجام برسانم یا در این راه کشته شوم». ⁽¹⁾

---

بخش دوم

اشاره

فاعتصموا بتقوی اللّه،فإنّ لها حبلا وثیقا عروته،و معقلا منیعا ذروته.و بادروا الموت و غمراته،و امهدوا له قبل حلوله،و أعدّوا له قبل نزوله:فإنّ الغایة القیامة؛و کفی بذلک واعظا لمن عقل،و معتبرا لمن جهل! و قبل بلوغ الغایة ما تعلمون من ضیق الأرماس،و شدّة الإبلاس،و هول المطّلع،و روعات الفزع،و اختلاف الأضلاع،و استکاک الأسماع،و ظلمة اللّحد،و خیفة الوعد،و غمّ الضّریح،و ردم الصّفیح.

ترجمه

به رشته تقوا چنگ زنید،زیرا رشته‌ای است با دستاویزهای محکم و پناهگاهی است که قله آن بلند و اطمینان‌بخش است،(با اعمال صالح)به استقبال مرگ و سختیهایش بروید،و پیش از فرارسیدنش آماده آن شوید و هرگونه وسیله نجات را قبل از نزول مرگ فراهم سازید،زیرا پایان کار همه قیامت است،و مرگ برای اندرز خردمندان کفایت می‌کند و وسیله عبرتی برای جاهلان است و پیش از فرارسیدن قیامت،مشکلاتی است که می‌دانید از جمله تنگی قبرها،شدت غم و اندوه،ترس از حوادث قیامت،بیم و وحشت پی‌درپی،درهم فرورفتن استخوانها(بر اثر فشار قبر)،کر شدن گوشها،تاریکی لحد، ترس از وعده عذاب،غم و اندوه تنگنای گور و پوشانده شدن آن از سنگها(و سرانجام خفتن در زیر خروارها سنگ و خاک!).

شرح و تفسیر: مشکلاتی که در پیش رو دارید!

مشکلاتی که در پیش رو دارید!

بعد از حمد و سپاس الهی و شهادت به رسالت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله،امام علیه السّلام در این بخش به

مهمترین موضوع سرنوشت‌ساز در زندگی انسانها؛یعنی تقوا می‌پردازد و می‌فرماید:«به رشته تقوا چنگ زنید،زیرا رشته‌ای است با دستاویزهای محکم و پناهگاهی است که قله آن بلند و اطمینان‌بخش است»؛ (فاعتصموا بتقوی اللّه،فإنّ لها حبلا وثیقا عروته،و معقلا ⁽¹⁾منیعا ⁽²⁾ذروته ⁽³⁾) .

در حقیقت عالم دنیا به منزله چاهی فرض شده که نجات از مشکلات آن جز با چنگ زدن به ریسمانی محکم که همان تقواست ممکن نیست و بار دیگر به محلّی تشبیه شده که مرکز طوفان‌هاست و برای نجات از عوارض منفی آن باید به دامنه کوه بلندی پناه برد و به این ترتیب تقوا هم وسیله نجات است،از حضیض ذلّت به اوج سعادت و عزّت،و هم عاملی است برای دفاع در مقابل طوفان شهوات و هوا و هوس‌ها.

سپس امام علیه السّلام یکی از مهم‌ترین وسائل عبرت و اندرز را مطرح می‌کند و آن را به صورت دقیق و تکان‌دهنده‌ای ترسیم می‌کند،می‌فرماید:«و(با اعمال صالح)به استقبال مرگ و سختیهایش بروید،پیش از فرارسیدنش آماده آن شوید و هرگونه وسیله نجات را قبل از نزول مرگ فراهم سازید چرا که پایان کار همه قیامت است و مرگ برای اندرز خردمندان کفایت می‌کند و وسیله عبرتی برای جاهلان است»؛ (و بادروا الموت و غمراته، ⁽⁴⁾و امهدوا له قبل حلوله،و أعدّوا له قبل نزوله:فإنّ الغایة القیامة؛و کفی بذلک واعظا لمن عقل،و معتبرا لمن جهل!) .

بدیهی است کسی که سفر پر خوف و خطر و غیر قابل بازگشتی در پیش دارد،باید حداکثر آمادگی را برای آن پیدا کند و اسباب آن را از هرنظر فراهم سازد،آن هم سفری

همچون سفر سرنوشت‌ساز آخرت و بی‌شک اگر انسان با پرونده‌ای پاک و نامه اعمالی پر از حسنات و خالی از سیّئات به سراغ آن رود،جای نگرانی نیست.

آن‌گاه امام علیه السّلام به ذکر بخشی از حوادث تکان‌دهنده مرگ و قبر می‌پردازد و می‌فرماید:

«و پیش از فرارسیدن قیامت،اموری است که می‌دانید از جمله:تنگی قبرها،شدت غم و اندوه،ترس از حوادث قیامت،بیم و وحشت پی‌درپی،درهم فرورفتن استخوانها(بر اثر فشار قبر)،کر شدن گوشها،تاریکی لحد،ترس از وعده عذاب،غم و اندوه تنگنای گور و پوشانده شدن آن از سنگها(و سرانجام خفتن در زیر خروارها سنگ و خاک)»؛ (و قبل بلوغ الغایة ما تعلمون من ضیق الأرماس ⁽¹⁾،و شدّة الإبلاس ⁽²⁾،و هول المطّلع ⁽³⁾،و روعات ⁽⁴⁾الفزع،و اختلاف الأضلاع ⁽⁵⁾،و استکاک ⁽⁶⁾الأسماع،و ظلمة اللّحد،و خیفة الوعد،و غمّ الضّریح ⁽⁷⁾،و ردم ⁽⁸⁾الصّفیح ⁽⁹⁾) .

با توجه به اینکه مرگ در نزد ما به معنای پایان همه چیز نیست و روح بعد از آن، هوشیار می‌ماند و بسیاری از مسائل بعد از مرگ را لمس می‌کند،قبرهای تنگ و تاریکی

که در مقایسه با خانه‌های وسیع و زیبا بسیار وحشت‌انگیز است و نگرانیهای مربوط به فشار قبر و وحشت از آینده،جدایی از دوستان و عزیزان و احساس تنهایی مطلق و متلاشی شدن اعضای پیکر در زیر خاک و در یک کلمه منتقل شدن از محیطی آرام و مرفه به محیطی بسیار وحشتناک،همه اینها اموری است که فکر آن لرزه بر اندام می‌اندازد و به همگان هشدار می‌دهد که آماده برای چنین سفر پرخوف و خطری بشوند.

شایان توجه است که امام علیه السّلام ضمن ده تعبیر گویا و کوتاه و تکان‌دهنده،گویی همه چیز را در مقابل چشم مخاطبان در ارتباط با مسئله مرگ و قبر مجسم می‌سازد؛اموری که همه بدون استثنا باید در انتظار آن باشند و اندیشه در آن انسان را از خواب غفلت،هر چند عمیق باشد بیدار می‌سازد و به اصلاح برنامه‌های زندگیش وادار می‌کند.

شاید به همین دلیل در دستورات اسلامی آمده است هنگامی که میّت را به سوی قبر می‌برید قبل از رسیدن به قبر او را به زمین بگذارید،اندکی صبر کنید باز جلوتر ببرید و به زمین بگذارید و اندکی صبر کنید و به این ترتیب او را برای ورود به جایگاه وحشتناکش آماده کنید. ⁽¹⁾

---

بخش سوم

اشاره

فاللّه اللّه عباد اللّه!فإنّ الدّنیا ماضیة بکم علی سنن،و أنتم و السّاعة فی قرن.و کأنّها قد جاءت بأشراطها،و أزفت بأفراطها،و وقفت بکم علی صراطها.و کأنّها قد أشرفت بزلازلها،و أناخت بکلاکلها،و انصرمت الدّنیا بأهلها،و أخرجتهم من حضنها،فکانت کیوم مضی،أو شهر انقضی،و صار جدیدها رثّا،و سمینها غثّا.فی موقف ضنک المقام،و أمور مشتبهة عظام،و نار شدید کلبها،عال لجبها،ساطع لهبها،متغیّظ زفیرها،متأجّج سعیرها،بعید خمودها،ذاک وقودها،مخوف وعیدها،عم قرارها،مظلمة أقطارها،حامیة قدورها،فظیعة أمورها. «وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً» قد أمن العذاب،و انقطع العتاب؛و زحزحوا عن النّار،و اطمأنّت بهم الدّار،و رضوا المثوی و القرار.الّذین کانت أعمالهم فی الدّنیا زاکیة،و أعینهم باکیة،و کان لیلهم فی دنیاهم نهارا،تخشّعا و استغفارا؛و کان نهارهم لیلا،توحّشا و انقطاعا.فجعل اللّه لهم الجنّة مآبا،و الجزاء ثوابا، «وَ کانُوا أَحَقَّ بِها وَ أَهْلَها» فی ملک دائم،و نعیم قائم.

ترجمه

از خدا بترسید از خدا بترسید ای بندگان خدا!(و بدانید)که دنیا شما را به همان راه خود می‌برد(که دیگران را برد و سرنوشتی چون سرنوشت آنها دارید)شما و قیامت را با یک رشته بسته‌اند(و کاملا به یکدیگر نزدیک هستید)گویی نشانه‌های آن فرارسیده و علائم آن نزدیک شده و شما را در مسیر خود قرار داده است.گویا زلزله‌هایش در شرف وقوع است و مانند شتر سینه بر زمین نهاده است.دنیا از اهلش بریده و آنها را از آغوش

گرم خویش خارج ساخته است؛زندگی(برای آنها که رفتند)همچون روزی بود که گذشت یا ماهی که سپری شد؛تازه‌هایش کهنه و فربه‌هایش لاغر شده است(سپس هنگامی که) مردم به عرصه محشر می‌آیند گنه‌کاران در برابر صحنه وحشتناکی قرار می‌گیرند،در جایگاهی تنگ،در میان مشکلاتی بزرگ و آتشی پرسوز که فریادش بلند و زبانه‌هایش آشکار،غرّش آن پرهیجان،شعله‌هایش فروزان،خاموشی‌اش دور از انتظار، آتش‌گیره‌اش شعله‌ور،تهدیدش مخوف،قرارگاهش(بر اثر دودهای متراکم)تاریک، جوانبش تیره و ظلمانی،دیگ‌هایش جوشان و امورش سخت و وحشتناک است.

پرهیزکاران گروه گروه به سوی بهشت رهنمون می‌شوند در حالی که از کیفر عذاب،ایمن و از سرزنشها آسوده و از آتش برکنارند؛در خانه‌هایی امن و مطمئن قرار می‌گیرند و از آن جایگاه،بسیار خشنودند؛همان‌ها که در دنیا اعمالشان پاک،چشمانشان(از خوف خدا) گریان،شبهایشان در دنیا بر اثر خشوع و استغفار همچون روز و روزهایشان از خوف پروردگار و توجه به او همچون شب بوده است.به همین دلیل خداوند بهشت را منزلگاه آنها و پاداش(عظیم)را ثوابشان قرار داد.(آری)آنها سزاوار این نعمت و شایسته آن بودند.(سرانجام)در سرایی دائم و در میان نعمتهای پایدار اقامت می‌گزینند.

شرح و تفسیر: اهوال محشر!

اهوال محشر!

در این بخش از خطبه امام علیه السّلام به دنبال بحثی که درباره مرگ و شداید آن بیان فرمود، همه مردم را به آمادگی برای این سفر پرخوف و خطر دعوت می‌کند و با تعبیرات تکان‌دهنده‌ای از آغاز قیامت و پایان دنیا سخن می‌گوید و می‌فرماید:«از خدا بترسید از خدا بترسید ای بندگان خدا!(بدانید)که دنیا شما را به همان راه خود می‌برد(که دیگران را برد،و سرنوشتی همچون سرنوشت آنها دارید)شما و قیامت را با یک رشته بسته‌اند(و کاملا به یکدیگر نزدیک هستید)گویا نشانه‌های آن فرارسیده و علائم آن نزدیک شده،و

شما را در مسیر خود قرار داده است،گویا زلزله‌هایش در شرف وقوع است و مانند شتر سینه بر زمین نهاده است»؛ (فاللّه اللّه عباد اللّه!فإنّ الدّنیا ماضیة بکم علی سنن ⁽¹⁾، و أنتم و السّاعة فی قرن ⁽²⁾.و کأنّها قد جاءت بأشراطها ⁽³⁾،و أزفت ⁽⁴⁾بأفراطها ⁽⁵⁾،و وقفت بکم علی صراطها.و کأنّها قد أشرفت بزلازلها،و أناخت ⁽⁶⁾بکلاکلها ⁽⁷⁾) .

جمله «أنتم و الساعة فی قرن» با توجه به اینکه«قرن»به معنای طنابی است که چند شتر را با آن می‌بندند،اشاره به این است که فاصله شما از قیامت دور نیست.این تعبیر ممکن است اشاره به قیامت صغرا،یعنی مرگ باشد یا قیامت کبرا،یعنی روز رستاخیز، زیرا عمر دنیا هرقدر باشد ناچیز است و قیامت فرامی‌رسد.

تفاوت جمله «و کأنّها قد جاءت بأشراطها» و جمله «و أزفت بأفراطها» در این است که در جمله اوّل می‌گوید:نشانه‌های قیامت فرارسیده و در جمله دوم سخن از فراهم شدن مقدّمات آن است.

جمله «و أناخت بکلاکلها» را بعضی اشاره به سختیهای قیامت دانسته‌اند،زیرا هنگامی که شتر می‌خوابد و سینه به زمین می‌چسباند سنگینی خود را بر زمین می‌افکند؛ولی بعید نیست که اشاره به آن باشد که برنامه مرگ و قیامت همچون شتری است که بر در خانه همه می‌خوابد.کنایه از اینکه هیچ کس از آن رها نیست.

سپس حضرت درباره اوضاع دنیا می‌فرماید:«دنیا از اهلش بریده و آنها را از آغوش گرم

خویش خارج ساخته است؛زندگی(برای آنها که رفتند)همچون روزی بود که گذشت یا ماهی که سپری شد؛تازه‌هایش کهنه و فربه‌هایش لاغر شده است»؛ (و انصرمت الدّنیا بأهلها،و أخرجتهم من حضنها ⁽¹⁾،فکانت کیوم مضی أو شهر انقضی،و صار جدیدها رثّا ⁽²⁾،و سمینها غثّا ⁽³⁾) .

آری آنها که عمری کوتاه داشتند گویی به منزله یک روز بود و آنها که عمری طولانی داشتند به منزله یک ماه که گذشت.

جمله «أخرجتهم من حضنها» اشاره به این است که دنیا مدّتی آنها را در آغوش خود پرورش می‌دهد،سپس آنها را رها می‌سازد و به کام مرگ می‌فرستد.

جمله‌های «صار جدیدها رثّا،و سمینها غثّا» اشاره به دگرگونی همه نعمتهای دنیاست؛نوها کهنه می‌شوند و از دست می‌روند و چاقها لاغر می‌گردند و با این جهان وداع می‌گویند.

آن‌گاه در ادامه این سخن از وضع انسان در پایان جهان،به بحث از مواقف قیامت می‌پردازد،گویا در اینجا کلامی در تقدیر است و یا مرحوم سیّد رضی به هنگام گزینش عبارات بعضی از جمله‌ها را نیاورده است،می‌فرماید:«(سپس هنگامی که مردم به عرصه محشر می‌آیند گنه‌کاران در برابر صحنه وحشتناکی قرار می‌گیرند)در جایگاهی تنگ،در میان مشکلاتی بزرگ و آتشی پرسوز که فریادش بلند،و زبانه‌هایش آشکار،غرّش آن پر هیجان،شعله‌هایش فروزان،خاموشی‌اش دور از انتظار،آتش‌گیره‌اش شعله‌ور،تهدیدش مخوف،قرارگاهش(بر اثر دودهای متراکم)تاریک و جوانبش تیره و ظلمانی،دیگهایش جوشان و امورش سخت و وحشتناک است»؛ (فی موقف ضنک ⁽⁴⁾المقام،و أمور

مشتبهة عظام،و نار شدید کلبها ⁽¹⁾،عال لجبها ⁽²⁾،ساطع لهبها،متغیّظ زفیرها، متأجّج ⁽³⁾سعیرها،بعید خمودها،ذاک ⁽⁴⁾وقودها،مخوف وعیدها،عم ⁽⁵⁾قرارها،مظلمة أقطارها،حامیة قدورها،فظیعة أمورها) .

تعبیر به«موقف»اشاره به صحنه قیامت یا عرصه دوزخ است،به قرینه وصفی که بعد از آن آمده است و قابل توجه اینکه امام علیه السّلام در این عبارت و اوصاف دوازده‌گانه‌ای که برای آتش جهنّم برشمرده،همه ویژگیهای این اعجازات الهی با دقّت و فصاحت تمام بیان کرده،به گونه‌ای که پشت گنه‌کاران را می‌لرزاند.

آتش سوزان و خطرناک،آتشی است که هم شعله‌هایش شدید باشد و هم بر اثر انفجاراتی که در آن رخ می‌دهد صدای وحشتناکی از آن برخیزد؛به آسانی خاموش نشود و آتش‌گیره‌اش کاملا آماده شعله‌ور شدن باشد؛دودهای انبوه و کشنده،درون و اطرافش را فراگیرد به گونه‌ای که روز روشن در درون آن همچون شب ظلمانی گردد.

امام علیه السّلام این اوصاف را چنان بیان می‌کند که گویی با چشم خود همه را در پشت پرده غیبت می‌بیند.

سپس به احوال بهشتیان می‌پردازد و آن را نیز چنان دقیق و روشن ترسیم می‌کند که شعله اشتیاق را در دل مؤمنان برمی‌افروزد،می‌فرماید:«و پرهیزگاران گروه گروه به سوی بهشت رهنمون می‌شوند در حالی که از کیفر عذاب،ایمن و از سرزنشها آسوده و از آتش برکنارند؛در خانه‌هایی امن و مطمئن قرار می‌گیرند و از این جایگاه،بسیار خشنودند»؛

( «وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً» ⁽¹⁾قد أمن العذاب،و انقطع العتاب؛و زحزحوا ⁽²⁾عن النّار،و اطمأنّت بهم الدّار،و رضوا المثوی و القرار) .

امام در این عبارت کوتاه پنج امتیاز بزرگ برای این دسته از پرهیزکاران بهشتی بیان فرموده که همه را می‌توان در آرامش و آسودگی کامل خلاصه کرد،در امان بودن از عذاب و قطع عتاب و دور شدن از آتش و استقرار کامل در سرای بهشتی و خشنودی از این سرنوشت.

آن‌گاه به معرفی این گروه پرداخته و بخشی از اعمال آنها را شرح می‌دهد و می‌فرماید:

«آنها کسانی هستند که در دنیا اعمالشان پاک چشمانشان(از خوف خدا)گریان، شبهایشان در دنیا بر اثر خشوع و استغفار همچون روز و روزهایشان از خوف پروردگار و توجه به او همچون شب بوده است»؛ (الّذین کانت أعمالهم فی الدّنیا زاکیة،و أعینهم باکیة،و کان لیلهم فی دنیاهم نهارا،تخشّعا و استغفارا؛و کان نهارهم لیلا،توحّشا و انقطاعا) .

امام علیه السّلام در این چهار وصف،مقام والای آنها را به عالی‌ترین صورت ترسیم کرده و آن را دلیل بر بهشتی بودن آنها شمرده است.

از یک سو اعمالشان در دنیا از هر گونه آلودگی به گناه و ریا و خود بزرگ بینی پاک بوده و چشمانشان از خوف خدا و مصائب بندگان مظلوم پروردگار گریان بوده است و از سوی دیگر با شب‌بیداری و خشوع و خضوع و استغفار از لغزشها شبهایشان همچون روز و روزهای آنها به سبب دوری از دنیاپرستان و درگیر شدن در غوغاهای مادی و انقطاع الی الله همچون شب بوده است،آری این است اوصاف بهشتیان والامقام و سعادتمندان اهل نجات و به یقین با داشتن این صفات،شایسته چنان افتخاری هستند، لذا امام علیه السّلام در پایان این سخن می‌افزاید:«به همین دلیل خداوند بهشت را منزلگاه آنها و پاداش

(عظیم)را ثوابشان قرار داد و آنها سزاوار این نعمت و شایسته آن بودند،در سرایی دائم و در میان نعمتهای پایدار اقامت می‌گزینند»؛ (فجعل اللّه لهم الجنّة مآبا،و الجزاء ثوابا، «وَ کانُوا أَحَقَّ بِها وَ أَهْلَها» ⁽¹⁾فی ملک دائم،و نعیم قائم) .

به این ترتیب امام علیه السّلام هم شایستگی‌های آنها را شرح می‌دهد و هم جزا و پاداش عظیمشان را.چند صباحی با هوای نفس به مبارزه برخاستند و با عبادت پروردگار و خوف و خشیت او در روزها و شبها شایستگی خود را ثابت کردند و خداوند جواد و کریم پاداش و جزای بسیار برتر و بالاتر،پاداشی زوال‌ناپذیر و جاودانه نصیبشان کرد.

---

بخش چهارم

اشاره

فارعوا عباد اللّه ما برعایته یفوز فائزکم،و بإضاعته یخسر مبطلکم.و بادروا آجالکم بأعمالکم؛فإنّکم مرتهنون بما أسلفتم،و مدینون بما قدّمتم.

و کأن قد نزل بکم المخوف،فلا رجعة تنالون،و لا عثرة تقالون.استعملنا اللّه و إیّاکم بطاعته و طاعة رسوله،و عفا عنّا و عنکم بفضل رحمته.

ترجمه

ای بندگان خدا مراقب چیزی باشید که پیروزمندان با رعایتش به پیروزی می‌رسند،و بدکاران با ضایع ساختنش به زیان و خسران گرفتار می‌شوند.با اعمال صالح بر مرگ خود پیشی بگیرید،زیرا شما در گرو کارهایی هستید که از پیش فرستاده‌اید.و به سبب اعمالی که در گذشته انجام داده‌اید جزا داده می‌شوید.گویی مرگ وحشتناک به سراغ شما آمده؛ نه دسترسی به بازگشت دارید و نه از هیچ لغزشی توان پوزش.خداوند ما و شما را در راه اطاعت خود موفق دارد و از ما و شما به فضل و رحمتش درگذرد.

شرح و تفسیر: آماده سفر آخرت باشید

آماده سفر آخرت باشید

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به دنبال بیان سرنوشت بدکاران و نیکوکاران به هنگام مرگ و در قیامت مطلبی را بیان می‌دارد که سبب نجات و پیروزی به هنگام مرگ و قیامت است،می‌فرماید:«ای بندگان خدا مراقب چیزی باشید که پیروزمندان با رعایتش به پیروزی می‌رسند،و بدکاران با ضایع ساختنش به زیان و خسران گرفتار می‌شوند»؛

(فارعوا عباد اللّه ما برعایته یفوز فائزکم،و بإضاعته یخسر مبطلکم ⁽¹⁾) .

روشن است که این تعبیر گویای امام،اشاره به تقوا و عمل صالح است که رعایت آن سبب رستگاری و پشت کردن به آن سبب زیان و خسران است.همان‌گونه که در قرآن مجید می‌فرماید:« «وَ مَنْ یُطِعِ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَخْشَ اللّهَ وَ یَتَّقْهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ» هرکس خدا و پیامبرش را اطاعت کند و از خدا بترسد و از مخالفت فرمانش بپرهیزد آنها رستگاران واقعی هستند». ⁽²⁾

در ادامه این سخن،از کوتاهی عمر انسان و عدم اعتماد به بقای عمر و ابهام حاکم بر لحظه تحقق موت سخن می‌گوید و همه را به شتاب برای اندوختن اعمال صالح دعوت می‌کند و می‌فرماید:«با اعمال صالح بر مرگ خود پیشی بگیرید،زیرا شما در گرو کارهایی هستید که از پیش فرستاده‌اید و به سبب اعمالی که در گذشته انجام داده‌اید جزا داده می‌شوید»؛ (و بادروا آجالکم بأعمالکم؛فإنّکم مرتهنون بما أسلفتم،و مدینون ⁽³⁾بما قدّمتم) .

چه تعبیر زیبایی است(تعبیر به رهن و دین)نسبت به گناهان پیشین؛گویی گناهان به صورت وامی به گردن انسان می‌افتد و همه وجود،به منزله رهن در برابر این وام گروگان است که تا توبه نکند و با اعمال صالح جبران ننماید همچنان گرفتار آن است.

قرآن مجید می‌فرماید:« «کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَةٌ» هر کس گرو اعمال خویش است». ⁽⁴⁾

در حدیث معروف نبوی(خطبه شعبانیه درباره اهمیّت ماه مبارک رمضان) می‌خوانیم:«أیّها النّاس إنّ أنفسکم مرهونة بأعمالکم ففکّوها باستغفارکم؛ای مردم

جان شما در گرو اعمال شماست آن را به وسیله استغفار آزاد سازید». ⁽¹⁾

در ادامه به همگان هشدار می‌دهد و می‌فرماید:«گویی مرگ وحشتناک به سراغ شما آمده،نه دسترسی به بازگشت دارید و نه از هیچ لغزشی توان پوزش خواستن»؛ (و کأن قد نزل بکم المخوف،فلا رجعة تنالون،و لا عثرة تقالون ⁽²⁾) .

در حقیقت امام علیه السّلام به این واقعیت اشاره می‌کند که ممکن است هرلحظه مرگ دامان انسان را در حادثه‌ای بگیرد،به خصوص این‌که ما مرگ‌های ناگهانی را که بر اثر ایست قلبی یا حوادث دیگر اتفاق می‌افتد با چشم خود می‌بینیم،مرگی که بازگشت‌ناپذیر است و اسباب ظاهری در برابر آن عاجز و ناتوان است.

سپس امام علیه السّلام این فراز را با دعای کوتاه و جامعی پایان می‌بخشد و می‌گوید:«خداوند ما و شما را در راه اطاعت خود و پیامبرش موفق دارد و از ما و شما به فضل و رحمتش در گذرد»؛ (استعملنا اللّه و إیّاکم بطاعته و طاعة رسوله،و عفا عنّا و عنکم بفضل رحمته) .

---

بخش پنجم

اشاره

الزموا الأرض،و اصبروا علی البلاء.و لا تحرّکوا بأیدیکم و سیوفکم فی هوی ألسنتکم،و لا تستعجلوا بما لم یعجّله اللّه لکم.فإنّه من مات منکم علی فراشه و هو علی معرفة حقّ ربّه و حقّ رسوله و أهل بیته مات شهیدا،و وقع أجره علی اللّه،و استوجب ثواب ما نوی من صالح عمله،و قامت النّیّة مقام إصلاته لسیفه؛فانّ لکلّ شیء مدّة و أجلا.

ترجمه

بر جای خود باشید(و بدون اجازه دست به نبرد نزنید).در برابر مشکلات و بلاها شکیبا باشید،دست و شمشیرهای خود را در طریق هوای نفس و آنچه بر زبانتان جاری می‌شود به کار نگیرید و نسبت به آنچه خداوند تعجیل آن را لازم ندانسته شتاب نکنید، زیرا آن کس از شما که در بستر خویش بمیرد ولی معرفت پروردگار خود و رسول او و اهل بیتش را به‌طور شایسته داشته باشد،شهید از دنیا رفته است،پاداش او بر خداست و ثواب اعمال صالحی را که قصد آن را داشته می‌برد و نیتش جای ضربات شمشیرش را می‌گیرد(بدانید)هرکاری،وقتی دارد و سرآمدی.

شرح و تفسیر: هرکاری وقتی دارد!

هرکاری وقتی دارد!

امام علیه السّلام در بخش پایانی این خطبه به کسانی که برای شهادت بی‌تابی و عجله می‌کردند و اصرار داشتند که نابه‌هنگام و بدون برنامه امام علیه السّلام آنها را به مبارزه با دشمن دعوت کند،چنین دستور می‌دهد:«بر جای خود باشید(و بدون اجازه دست به نبرد

نزنید)در برابر بلاها و مشکلات شکیبا باشید،دست‌ها و شمشیرهای خود را در طریق هوای نفس و آنچه بر زبانتان جاری می‌شود به کار نگیرید و نسبت به آنچه خداوند تعجیل آن را لازم ندانسته شتاب نکنید»؛ (الزموا ⁽¹⁾الأرض،و اصبروا علی البلاء.و لا تحرّکوا بأیدیکم و سیوفکم فی هوی ألسنتکم،و لا تستعجلوا بما لم یعجّله اللّه لکم) .

همان‌گونه که گروهی از جهاد فی سبیل اللّه فرار می‌کنند،گروهی به عکس عجله دارند و نابه‌هنگام طالب جهاد و گاه شهادت در راه خدا هستند.گرچه نیّات این گروه مقدس است ولی اعمال بدون برنامه و بی‌موقع به یقین آثار منفی و نادرستی دارد.به همین دلیل امام علیه السّلام از این کار نهی می‌کند.

سپس به صورت دلیل چنین می‌فرماید:«زیرا آن کس از شما که در بستر خویش بمیرد ولی معرفت پروردگار خود و رسول او و اهل بیتش را به‌طور شایسته داشته باشد شهید از دنیا رفته است.پاداش او بر خداست و ثواب اعمال صالحی را که قصد آن را داشته می‌برد و نیّتش جای ضربات شمشیرش را می‌گیرد»؛ (فإنّه من مات منکم علی فراشه و هو علی معرفة حقّ ربّه و حقّ رسوله و أهل بیته مات شهیدا،و وقع أجره علی اللّه،و استوجب ثواب ما نوی من صالح عمله،و قامت النّیّة مقام إصلاته ⁽²⁾لسیفه) .

در پایان در جمله‌ای فشرده می‌افزاید:«(بدانید)هرکاری،وقتی دارد و سرآمدی»؛ (فانّ لکلّ شیء مدّة و أجلا) .

این جمله‌های حکیمانه در هرعصر و هرزمان کارآیی دارد و پاسخ خوبی است برای افراد تندرو و وقت‌ناشناس که نیّات پاکی دارند و چه بسا عاشق جهاد و شهادتند؛ولی

زمان مناسب آن را تشخیص نمی‌دهند.پیوسته بیتابی می‌کنند و به رهبر خود فشار می‌آورند؛ولی رهبر آگاه،تسلیم فشارها نمی‌شود و میوه را بی‌موقع نمی‌چیند؛اما آنان را بشارت می‌دهد که خداوند پاداشی را که می‌خواهند به سبب نیّتشان به آنها می‌دهد.اگر در ادعای خود صادق و ایمانشان به مبدأ و معاد و پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و خاندانش محکم باشد، مشمول ثواب مجاهدان راه خدا و شهیدان می‌شوند.

این سخن نه تنها در مورد جهاد و شهادت،بلکه درباره همه کارهای خیر،صادق است که باید به موقع اقدام کرد و در غیر موقع،نیّتهای خالص،کار اعمال صالح را انجام می‌دهد.

شبیه همین نکته مهم را در خطبه پنجم با تعبیر دیگری بیان کرده،می‌فرماید: «و مجتنی الثّمرة لغیر وقت ایناعها کالزّارع بغیر أرضه ؛کسی که میوه را پیش از رسیدن بچیند،همانند کسی است که بذر خود را در زمین نامناسب و شوره‌زار بپاشد».

این سخن در عصر و زمان ما نیز صادق است؛گروهی برای مبارزه با منافقان داخلی و دشمنان خارجی بیتابی می‌کنند و در انتظار زمان مناسب و برنامه‌ریزی نیستند و یا برای ظهور حضرت مهدی علیه السّلام و جانفشانی در رکابش سخت بیتابند به همه آنها می‌توان گفت اگر پایه‌های ایمان شما محکم و نیّاتتان خالص باشد،خداوند پاداش مجاهدان و شهیدان را به شما عنایت می‌کند.

---

نکته: قیام های نابهنگام

قیامهای نابهنگام

در جوامعی که تحت فشار شدید از سوی دشمن خارجی یا داخلی قرار دارند،گاه کاسه صبر گروهی از مردمی ساده‌اندیش لبریز می‌شود و دست به قیامهای نابه‌هنگام می‌زنند که نه تنها به شکست می‌انجامد،بلکه دشمن را بیدار می‌کند و فرصتهای آینده را نیز بر

باد می‌دهد.یکی از مشکلات رهبران مدیر و مدبر همین گروه‌ها هستند.

در تاریخ شیعه از این قیامهای نابه‌هنگام،بعد از واقعه کربلا مواردی دیده می‌شود که امامان اهل بیت علیه السّلام از آن نهی می‌کردند؛ولی گاه بعضی از شیعیان مخلص نیز با آنها همراهی می‌نمودند.

مسئله مهم این است که مبارزه و قیام برای سرکوب دشمن شرایط زیادی را می‌طلبد که رهبران مدیر و مدبر تلاش می‌کنند همه آن شرایط فراهم گردد تا قیام به نتیجه قطعی برسد.اگر دیگران«مو»را می‌بینند آنها پیچش«مو»را می‌بینند و اگر ساده‌اندیشان«ابرو» را می‌بینند آنها به«اشارت ابرو»نگاه می‌کنند.

از خطبه بالا استفاده می‌شود که امیر مؤمنان علیه السّلام با اینکه بزرگ‌ترین مبارز و مجاهد اسلام بود،گرفتار چنین اشخاص شده بود که نقطه مقابل،کندروان،بی‌حال و تنبل قرار داشت،در دو سوی افراط و تفریط.

گاه عشق به شهادت پس از شنیدن آیات و روایات مربوط به مقامات شهدا،افرادی را به پیمودن این راه دعوت می‌کرد؛ولی امام در خطبه بالا بهترین راه را به آنها نشان می‌دهد و می‌فرماید:«عجله نکنید،بیتاب نباشید،هرکار زمان و وقتی دارد و بدانید اگر مؤمن و مخلص باشید خدا به نیّات شما همان ثوابی را می‌بخشد که به شهیدان راهش می‌دهد».

---

خطبۀ 191: زهد و تقوا

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

یحمد اللّه و یثنی علی نبیّه و یوصی بالزّهد و التّقوی

⁽¹⁾ از خطبه‌های امام علیه السّلام است که در آن حمد خداوند و ثنای بر پیامبر خدا می‌گوید و به زهد و تقوا توصیه می‌کند.

خطبه در یک نگاه

این خطبه در حقیقت از سه بخش تشکیل شده است:

بخش اوّل ناظر به حمد و ثنای الهی،آمیخته با ذکر نعمتهای و بخشی از صفات جمال و جلال اوست.سپس شهادت بر رسالت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله است و توضیح شرایطی که آن حضرت در آن شرایط برای هدایت مردم مبعوث شده است.

بخش دوم از تقوا و آثار و برکات آن سخن می‌گوید و توصیه می‌کند که مردم در همه امور زندگی به این دستگیره محکم الهی چنگ زنند.

در بخش سوم به دنیاپرستی و فریفته زرق‌وبرق آن شدن هشدار می‌دهد و به معرفی دنیا و نشان دادن عیوب آن می‌پردازد تا همگان بیدار شوند و عبرت گیرند.

---

بخش اوّل

اشاره

ألحمد للّه الفاشی فی الخلق حمده،و الغالب جنده،و المتعالی جدّه أحمده علی نعمه التّؤام،و آلائه العظام.الّذی عظم حلمه فعفا،و عدل فی کلّ ما قضی،و علم ما یمضی و ما مضی،مبتدع الخلائق بعلمه،و منشئهم بحکمه،بلا اقتداء و لا تعلیم،و لا احتذاء لمثال صانع حکیم،و لا إصابة خطإ،و لا حضرة ملإ.

و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله،ابتعثه و النّاس یضربون فی غمرة،و یموجون فی حیرة.قد قادتهم أزمّة الحین،و استغلقت علی أفئدتهم أقفال الرّین .

ترجمه

ستایش ویژه خداوندی است که حمد و ثنایش همه خلایق را فراگرفته،سپاهش پیروز و مجد و عظمتش متعالی است،او را به سبب نعمتهای به هم پیوسته و برکات و فیض عظیمش می‌ستایم،همان خداوندی که حلمش عظیم است و به همین دلیل(از خطاکاران)در می‌گذرد و در آنچه حکم کرده و فرمان داده،دادگر است و از آینده و گذشته باخبر.

خداوندی که به علم خود،آفریدگان را ابداع کرده و با فرمانش آنها را ایجاد نموده است،بی‌آنکه(در این کار)از کسی پیروی کند و یا آموزشی ببیند و یا از نمونه‌ای که از آفریننده حکیمی صادر شده باشد،الگو پذیرد و یا خطایی برای او پیش آید(و از خطای خود تجربه آموزد)و بی‌آنکه جمعیّتی حضور داشته باشند(که با آنها مشورت کند یا از آنان کمک گیرد)،و گواهی می‌دهم که محمّد صلّی اللّه علیه و اله بنده و فرستاده اوست،او را زمانی

مبعوث کرد که مردم غرق گناه و جهل بودند و در میان امواج حیرت و سرگردانی دست و پا می‌زدند.افسار هلاکت،آنها را به هرسو می‌کشید و قفل‌های نادانی و گمراهی بر قلب‌هایشان زده شده بود.

شرح و تفسیر: خلقت بدیع خداوند

خلقت بدیع خداوند

امام علیه السّلام در بخش اوّل این خطبه که از فصیح‌ترین خطبه‌های آن حضرت است از حمد خدا آغاز می‌کند و او را به سه وصف می‌ستاید و عرضه می‌دارد:«ستایش ویژه خداوندی است که حمد و ثنایش همه آفریده‌ها را فراگرفته و سپاهش پیروز و مجد و عظمتش متعالی است»؛ (ألحمد للّه الفاشی ⁽¹⁾فی الخلق حمده،و الغالب جنده،و المتعالی جدّه) .

تعبیر به «الفاشی فی الخلق حمده» که از گستردگی حمد خداوند در میان همه مخلوقات خبر می‌دهد؛ممکن است اشاره به این باشد که همه اقوام باایمان او را حمد و ثنا می‌گویند و یا اشاره به حمد و سپاسی است که همه موجودات جهان به ویژه نعمتهای پروردگار با زبان حال یا زبان قال،حمد و تسبیح او را می‌گویند.

پیروز بودن لشکر خدا از آن رو است که نه تنها فرشتگان الهی بلکه همه عالم سپاه و لشکر خداست و هیچ کس و هیچ چیز تاب مقاومت در برابر آنها را ندارد: «وَ لِلّهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» ⁽²⁾

جمله «و المتعالی جدّه» برگرفته از آیه شریفه «وَ أَنَّهُ تَعالی جَدُّ رَبِّنا» ⁽³⁾است و با توجه به اینکه«جدّ»در اینجا به معنای عظمت است،اشاره به این است که عظمت ذات

پاک او بسیار متعالی است. ⁽¹⁾

سپس انگشت بر نعمتهای مادی و معنوی خداوند گذارده و در برابر آنها حمد خدا می‌گوید و عرضه می‌دارد:«او را به سبب نعمتهای به هم پیوسته و برکات و فیض عظیمش می‌ستایم»؛ (أحمده علی نعمه التّؤام ⁽²⁾،و آلائه العظام) .

با توجه به اینکه«تؤام»(بر وزن غلام)جمع توأم(بر وزن جوهر)به معنای اشیایی است که همراه با یکدیگر است.

اشاره به این است که نعمتهای الهی غالبا نعمتهای به هم پیوسته است،مثلا نعمت زبان هم وسیله گفتار است و هم عاملی برای هدایت غذا به زیر دندان برای جویدن و هم وسیله بسیار مهمی برای فروبردن غذا و هم چشیدن طعمها و باخبر شدن از سلامت و فساد غذاها و همچنین نعمتهای بی‌شمار دیگر و چه زیبا سروده است آن شاعر توانا:

فضل خدای را که تواند شمار کرد یا کیست آن‌که شکر یکی از هزار کرد

آن صانع قدیم که بر فرش کائنات چندین هزار صورت الوان نگار کرد

بحر آفرید و بر و درختان و آدمی خورشید و ماه و انجم و لیل و نهار کرد

الوان نعمتی که نشاید سپاس گفت اسباب راحتی که نشاید شمار کرد

از چوب خشک میوه و در نی شکر نهاد و از قطره دانه‌ای در شاهوار کرد

اجزای خاک مرده به تأثیر آفتاب بستان میوه و چمن و لاله‌زار کرد

چندین هزار منظر زیبا بیافرید تا کیست کو نظر ز سر اعتبار کرد

توحیدگوی او نه بنی آدمند و بس هربلبلی که زمزمه بر شاخسار کرد

لال است در دهان بلاغت زبان وصف از غایت کرم که نهان و آشکار کرد ⁽¹⁾

ممکن است قرار گرفتن«آلاء»در مقابل«نعم»اشاره به نعمتهای معنوی در مقابل نعمتهای مادی باشد. سپس به معرفی خداوندی که حمد و ستایش او را کرده می‌پردازد و او را با پنج وصف مهم یاد می‌کند که هریک به تنهایی می‌تواند انگیزه حمد و ستایش باشد،می‌فرماید:«همان خداوندی که حلمش عظیم است و به همین دلیل(از خطاکاران)در می‌گذرد و در آنچه حکم کرده و فرمان داده دادگر است و از آینده و گذشته باخبر،خداوندی که به علم خود آفریدگان را ابداع کرده،و با حکمش آنها را ایجاد نموده است»؛ (الّذی عظم حلمه فعفا،و عدل فی کلّ ما قضی،و علم ما یمضی و ما مضی، مبتدع الخلائق بعلمه،و منشئهم بحکمه) .

این اوصاف پنجگانه که از فزونی حلم خداوند آغاز می‌شود و به آفرینش خلایق و ابداع کائنات منتهی می‌گردد،مهم‌ترین بخش از صفات خداست که شامل علم و قدرت و عدالت و لطف و مرحمت است.

آن‌گاه به این حقیقت اشاره می‌کند که آفرینش خداوند بدون هیچ‌گونه سابقه تعلم، تجربه و مشورت است،می‌فرماید:«بی‌آنکه(در این کار)از کسی پیروی کند و یا آموزشی ببیند،و یا از نمونه‌ای که از آفریننده حکیمی صادر شده باشد الگو پذیرد،یا خطایی برای او پیش آید(و از خطای خود تجربه آموزد)و نه جمعیّتی حضور داشته باشند(که با آنها مشورت کند یا از آنان کمک گیرد»؛ (بلا اقتداء و لا تعلیم،و لا احتذاء ⁽²⁾لمثال صانع حکیم،و لا إصابة خطإ،و لا حضرة ملإ) .

در واقع کسی که در صنعت خود از دیگری الهام می‌پذیرد،ممکن است از یکی از پنج طریق زیر باشد:

نخست،از دیگری تقلید کند،دوم آموزش ببیند،سوم نمونه‌ای از صنعتگر دانشمندی ببیند و با استفاده از آن به مقصود خود برسد،چهارم از خطاهای خود تجربه بیندوزد و پنجم گروهی را به مشورت و همکاری دعوت کند؛اما خداوند صانع حکیم، خلقتش در همه جا بی‌سابقه و بی‌نیاز است از همه آنچه در بالا آمده،لذا درباره آفرینش او لفظ ابداع(خلقت بدون سابقه)به کار می‌رود.

این مسئله،فوق العاده اهمیّت دارد که انسانها هرچه می‌سازند و هرمصنوعی به وجود می‌آورند حتما نمونه‌هایی از آن را در جهان آفرینش دیده‌اند؛مثلا مخترعان هواپیما،بی‌شک از پرندگان الهام فراوان گرفته‌اند به همین دلیل شباهت زیادی در میان انواع هواپیماها با انواع پرندگان دیده می‌شود.در عین حال برای رسیدن به مقصود باید از علوم و تجارب پیشینیان بهره بگیرند و همیشه در کنار خود آزمایشگاه وسیع و گسترده‌ای داشته باشند تا خطاهای خود را از طریق آزمایش برطرف سازند و غالبا برای تکمیل کار خود شورا تشکیل می‌دهند و از همایشها و کنگره‌ها استفاده می‌کنند،در حالی که خداوند حکیم در خلقت گسترده و انواع نامحدود مخلوقاتش نیاز به هیچ‌یک از این امور ندارد.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این بخش از خطبه بعد از حمد و ثنای الهی،شهادت به رسالت پیامبر پرداخته و وضع عصر قیام آن حضرت را در چند جمله کوتاه و پرمعنا تشریح می‌کند تا اهمیّت این دعوت الهی آشکارتر و ملموس‌تر شود،می‌فرماید:«و گواهی می‌دهم که(محمّد صلّی اللّه علیه و اله)بنده و فرستاده اوست او را زمانی مبعوث کرد که مردم غرق گناه و جهل بودند و در میان امواج حیرت و سرگردانی دست و پا می‌زدند.افسار هلاکت،آنها را به هرسو می‌کشید و قفلهای نادانی و گمراهی بر قلبهایشان زده شده بود»؛ (و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله؛ابتعثه و النّاس یضربون فی غمرة ⁽¹⁾،و یموجون فی حیرة.

قد قادتهم أزمّة الحین ⁽¹⁾،و استغلقت علی أفئدتهم أقفال الرّین ⁽²⁾) .

امام علیه السّلام با چند تشبیه گویا وضع مردم را در عصر جاهلیّت کاملا ترسیم فرموده است؛ گاه آنها را به کسی تشبیه می‌کند که در گرداب وحشتناکی افتاده و پیوسته فریاد می‌کشد و کمک می‌طلبد،و گاه به حیواناتی تشبیه کرده که زمام آنها به دست افراد فاسد و مفسدی است که آنان را به سوی پرتگاه می‌کشند،و گاه دل‌های آنها را شبیه مخزنی می‌داند که قفل محکمی بر در آن خورده و هیچ علم و دانش و آگاهی و فضیلتی وارد آن نمی‌شود.

به راستی تا انسان به وضع مردمی که در عصر جاهلیّت می‌زیستند از نظر فکری و عقیدتی و اخلاقی و اجتماعی و سیاسی آگاه نشود،به عظمت مقام پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و اله و دعوت او آشنا نخواهد شد،به همین دلیل امام در خطبه‌های متعددی از نهج البلاغه با تعبیرهای بسیار گویا وضع آن زمان را برای نسلهایی که آن عصر را درک نکرده بودند و یا درک کرده و به فراموشی سپرده بودند،یادآور می‌شود از جمله:

در خطبه دوم می‌فرماید: «أرسله بالدّین المشهور...و النّاس فی فتن انجزم فیها جعل الدّین...» .

در خطبه 26 می‌فرماید: «إنّ اللّه بعث محمّدا...و أنتم معشر العرب فی شرّ دین و فی شرّ دار...» .

در خطبه 59 می‌فرماید: «بعثه و النّاس ضلاّل فی حیرة و حاطبون فی فتنة...» .و

در خطبه 195 می‌خوانیم: «أرسله و أعلام الهدی دارسة و مناهج الدّین طامسة...» .

هرگاه مجموعه عبارات امام علیه السّلام را در مجموع این خطبه‌ها،کنار هم قرار دهیم،ترسیم بسیار گویایی از وضع زمان جاهلیت و مشکلات عظیم مردم آن زمان در مسائل عقیدتی و اجتماعی و اخلاقی در برابر ما مجسّم می‌شود و آن‌گاه به اهمیّت اسلام و خدمات رسول خدا در تبدیل جامعه جاهلی به جامعه اسلامی پی خواهیم برد.

---

بخش دوم

اشاره

عباد اللّه!أوصیکم بتقوی اللّه فإنّها حقّ اللّه علیکم،و الموجبة علی اللّه حقّکم،و أن تستعینوا علیها باللّه،و تستعینوا بها علی اللّه:فإنّ التّقوی فی الیوم الحرز و الجنّة،و فی غد الطّریق إلی الجنّة.مسلکها واضح،و سالکها رابح،و مستودعها حافظ.لم تبرح عارضة نفسها علی الأمم الماضین منکم و الغابرین،لحاجتهم إلیها غدا،إذا أعاد اللّه ما أبدی،و أخذ ما أعطی،و سأل عمّا أسدی.فما أقلّ من قبلها،و حملها حقّ حملها! أولئک الأقلّون عددا،و هم أهل صفة اللّه سبحانه إذ یقول: «وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ»

ترجمه

ای بندگان خدا!شما را به تقوا و پرهیزکاری توصیه می‌کنم،زیرا تقوا حق خداوند بر شماست و سبب حق شما بر خداوند نیز می‌شود!و نیز توصیه می‌کنم که با استعانت از خداوند به تقوا دست یابید،زیرا پرهیزگاری،امروز پناهگاه و سپر بلای شماست و فردا راه رسیدن به بهشت است.

جاده تقوا واضح و روشن و پوینده آن صاحب سود فراوان و امانت‌دارش(خداوند) حافظ آن است.تقوا همواره خود را به امتهای پیشین و آینده عرضه داشته و می‌دارد، زیرا فردای قیامت همه به آن نیازمندند،در آن روز که خدا آنچه را آفریده بازمی‌گرداند و آنچه را عطا کرده،بازمی‌ستاند و از همه(صاحبان نعمت)نعمتهایش را بازخواست می‌کند(که با نعمتهای او چه کردند؟).

اما چقدر کمند کسانی که تقوا را پذیرا شدند و حق آن را ادا کردند(آری)آنها عددشان کم و شایسته تمجید هستند که خداوند(در قرآن مجید)درباره آنان فرموده:«اندکی از بندگان من سپاسگزارند».

شرح و تفسیر: تقوا بهترین پناهگاه در دنیا و چراغ راه در قیامت است

تقوا بهترین پناهگاه در دنیا و چراغ راه در قیامت است

این بخش از کلام امام علیه السّلام هدف اصلی خطبه را تشکیل می‌دهد و آنچه در بخش نخست گذشت در واقع مقدمه و زمینه‌ساز این بخش است،زیرا تا ایمان به خدا و نبوت پیامبر اکرم نباشد سخن از تقوا گفتن موضوعی ندارد؛نخست می‌فرماید:«ای بندگان خدا شما را به تقوا و پرهیزکاری توصیه می‌کنم،زیرا که تقوا حق خداوند بر شما است و سبب حق شما بر خداوند(نیز)خواهد بود»؛ (عباد اللّه!أوصیکم بتقوی اللّه فإنّها حقّ اللّه علیکم،و الموجبة علی اللّه حقّکم) .

این تعبیر درباره تقوا بدیع است که از یک سو حقّ خداست بر بندگان و از سوی دیگر سبب می‌شود بندگان بر خداوند حقّی پیدا کنند؛اما حق خداست به دلیل آنکه نتیجه تقوا همان اطاعت جمیع اوامر و نواهی پروردگار است و اطاعت حق خدا بر بندگان است، و اما حق بندگان است،زیرا بر اثر آن استحقاق پاداش خواهند یافت.

بسیاری از شارحان نهج البلاغه تقوا را در اینجا به اطاعت کامل از فرمانهای خدا تفسیر کرده‌اند در حالی که تقوا آن خداترسی درونی و پای‌بند بودن باطنی به اصولی است که اثرش اطاعت فرمان خداست؛تقوا همان چیزی است که در مراحل نخستین به صورت عدالت ظاهر می‌شود و در مراحل عالی به صورت عصمت،و اینها همه از صفات باطنی است.

کسی که در برابر اطاعت و گناه بی‌تفاوت است بی‌تقواست و آن کس که پای‌بند به

اصول الهی و متعهّد به آنهاست،باتقواست و آثار هردو در اعمال نمایان می‌شود.سپس امام برای بدست آوردن این گوهر گرانبها چنین می‌فرماید:

«شما را توصیه می‌کنم که با استعانت از خداوند به تقوا دست یابید(که پیمودن این راه بی‌یاری خدا بسیار مشکل است)و به یاری تقوا بر خداوند حق(پاداش)پیدا کنید»؛ (و أن تستعینوا علیها باللّه،و تستعینوا بها علی اللّه) .

آری پیمودن راه تقوا،تقوایی که بر زندگی انسان احاطه کند،جز به یاری خداوند میسّر نیست.حتی انبیا و اولیا خود را در این راه به خدا می‌سپردند و از او یاری می‌جستند و می‌گفتند:« «وَ ما تَوْفِیقِی إِلاّ بِاللّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ» توفیق من جز به یاری خدا نیست،بر او توکّل کردم و به سوی او بازمی‌گردم». ⁽¹⁾

در دعای پرمعنایی که بعد از زیارت امام علی بن موسی الرضا علیه السّلام به آن توصیه شده، می‌خوانیم:«کلّما وفّقتنی بخیر فأنت دلیلی علیه و طریقی إلیه؛هر زمان مرا به کار نیکی دادی تو راهنمای من به سوی آن و نشان‌دهنده مسیر من بودی». ⁽²⁾

آن‌گاه امام به دو اثر مهم تقوا به عنوان دلیل اشاره کرده،می‌فرماید:«زیرا پرهیزگاری امروز،پناهگاه و سپر بلای شماست و فردا راه رسیدن به بهشت است»؛ (فإنّ التّقوی فی الیوم الحرز و الجنّة) .

آری!همه حوادث تلخ فردی و اجتماعی که زندگی را در کام انسان در این جهان، ناگوار می‌کند بر اثر گناه و خروج از جاده عدل و انصاف است؛تقوا سبب می‌شود که انسان در این جهان از سقوط در پرتگاه گناه و عواقب دردناک آن رهایی یابد و زندگی شیرین توأم با آرامش و سعادت داشته باشد و فردای قیامت به مقتضای:« «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی» و زاد و توشه تهیه کنید که بهترین زاد و توشه پرهیزکاری است». ⁽³⁾

راه وصول به بهشت و نعمتهای بی‌نظیر بهشتی است،آیا گوهری گرانبهاتر از این پیدا می‌شود که هم در دنیا حافظ انسان باشد و هم در آخرت نجات‌دهنده او گردد؟

سپس در ادامه سخن به سه نکته مهم درباره تقوا اشاره می‌کند،نخست می‌فرماید:

«جاده تقوا واضح و روشن و پوینده آن صاحب سود فراوان و امانتدارش(خداوند)حافظ آن است» (و فی غد الطّریق إلی الجنّة.مسلکها واضح،و سالکها رابح،و مستودعها حافظ) .

اما واضح بودن جاده تقوا به جهت آن است که از یک سو با فطرت انسان،کاملا هماهنگ است و از سوی دیگر در عالم تشریع در کتاب و سنّت،مسیر این جاده،تبیین شده است.

اما سود بردن سالک این راه به جهت آن است که از یک سو در قیامت به مقتضای «تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتِی نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ کانَ تَقِیًّا» ⁽¹⁾پرهیزکاران را به سوی بهشت دعوت می‌کند و از سوی دیگر در دنیا صاحب آن را از آلودگیها و پستیها و زندگی تاریک و ظلمانی رهایی می‌بخشد و او را آبرومند و سربلند و مورد احترام قرار می‌دهد.

اما حافظ بودن نگاهدارنده آن(بنابر اینکه«مستودع»را به معنای اسم مفعولی بگیریم)به سبب آن است که خداوند اجر و پاداش پرهیزکاران را بر عهده گرفته،بنابراین امانت آنها نزد خدا محفوظ است و فرشتگان الهی نیز حافظ اعمال پرهیزگارانند،و اگر «مستودع»را به معنای اسم مکان(مخزن و جایگاه)بدانیم جایگاه تقوا قلب انسان است که آن را به خوبی حفظ می‌کند و از آن مراقبت می‌نماید.بعضی نیز«حافظ»را به معنای محفوظ گرفته‌اند،بنابراین مفهوم جمله این می‌شود که پرهیزکاران در سایه تقوا محفوظ‌اند.

نکته دومی که امام به آن اشاره می‌کند،این است که تقوا حقیقتی است پایدار که محدود به زمان و مکانی نبوده و نخواهد بود،می‌فرماید:«تقوا همواره خود را به امت‌های

پیشین و آینده عرضه داشته و می‌دارد،زیرا فردای قیامت همه به آن نیازمندند؛در آن روز که خدا آنچه را که آفریده بازمی‌گرداند و آنچه را عطا کرده،بازمی‌ستاند و از همه نعمت‌هایش(صاحبان نعمت را)بازخواست می‌کند(که با نعمت‌های او چه کردند؟)»؛ (لم تبرح ⁽¹⁾عارضة نفسها علی الأمم الماضین منکم و الغابرین، ⁽²⁾لحاجتهم إلیها غدا، إذا أعاد اللّه ما أبدی،و أخذ ما أعطی،و سأل عمّا أسدی ⁽³⁾) .

آری تقوا همچون قصر زیبا،باشکوه و آرام‌بخشی است که همگان را به سوی خود فرا می‌خواند و در برابر دیدگان همه انسانها بوده و خواهد بود و همه کتب آسمانی و انبیا و اولیای الهی به سوی آن دعوت کرده‌اند.قرآن مجید می‌گوید:« «وَ لَقَدْ وَصَّیْنَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ إِیّاکُمْ أَنِ اتَّقُوا اللّهَ» ما به کسانی که پیش از شما کتاب آسمانی به آنها داده شده بود سفارش کردیم به شما نیز سفارش می‌کنیم که تقوای الهی پیشه کنید». ⁽⁴⁾

امام علیه السّلام در سومین نکته می‌فرماید:«اما چه کم هستند کسانی که تقوا را پذیرا شدند و حق آن را ادا کردند(آری)آنها عددشان کم و شایسته توصیفی هستند که خداوند(در قرآن مجید)می‌فرماید:اندکی از بندگان من سپاسگزارند»؛ (فما أقلّ من قبلها،و حملها حقّ حملها!أولئک الأقلّون عددا،و هم أهل صفة اللّه سبحانه إذ یقول: «وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ» ⁽⁵⁾) .

امّا چرا تقوا با آن همه اهمیّتی که دارد طالبانش کم است؟پاسخ این سؤال چندان

پیچیده نیست،زیرا تقوا مخالف هوای نفس است و گام برداشتن برخلاف هوای نفس کار آسانی نیست.جاده تقوا بسیار پرسنگلاخ و پرفراز و نشیب است،هرچند پایانی لذت‌بخش دارد؛ولی جاده هوای نفس،اما صاف و لذت‌بخش؛اما پایانش بسیار دردناک است.

در حدیثی می‌خوانیم هنگامی که خداوند بهشت را آفرید به جبرئیل فرمود نگاهی به آن بیفکن.هنگامی که جبرئیل مناظر زیبای بهشت را دید عرض کرد پروردگارا«لا یترکها أحد إلاّ دخلها؛هیچ‌کس نیست که بهشت را رها سازد و وارد آن نشود»؛اما هنگامی که خداوند آن را در لابه‌لای ناراحتیها(و مخالفت هوای نفس)پیچید،فرمود نگاهی به آن بیفکن،چون جبرئیل به آن نگاه کرد عرض کرد:«یا ربّ أخشی أن لا یدخلها أحد؛پروردگارا از این می‌ترسم که هیچ‌کس وارد آن نشود».هنگامی که دوزخ را آفرید به جبرئیل فرمود:نگاهی به آن بیفکن،چون‌که جبرئیل به آن منظره وحشتناک نگاه کرد عرض کرد:«یا ربّ لا یدخلها أحد؛پروردگارا هیچ‌کس به سراغ آن نخواهد آمد» اما هنگامی که خداوند آن را در لابه‌لای شهوات پیچید فرمود نگاهی به آن بیفکن.وقتی که جبرئیل به آن نگاه کرد عرض کرد:«یا ربّ أخشی أن یدخلها کلّ أحد؛پروردگارا از آن می‌ترسم که همه وارد آن شوند». ⁽¹⁾

این حدیث پرمعنا در واقع شرحی است بر حدیث فشرده‌ای که از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و امیر المؤمنین علیه السّلام نقل شده است:«حفّت الجنّة بالمکاره و حفّت النّار بالشّهوات». ⁽²⁾

---

بخش سوم

اشاره

فأهطعوا بأسماعکم إلیها،و ألظّوا بجدّکم علیها،و اعتاضوها من کلّ سلف خلفا،و من کلّ مخالف موافقا.أیقظوا بها نومکم،و اقطعوا بها یومکم، و أشعروها قلوبکم،و ارحضوا بها ذنوبکم،و داووا بها الأسقام،و بادروا بها الحمام،و اعتبروا بمن أضاعها،و لا یعتبرنّ بکم من أطاعها.ألا فصونوها و تصوّنوا بها،و کونوا عن الدّنیا نزّاها،و إلی الآخرة ولاّها.و لا تضعوا من رفعته التّقوی،و لا ترفعوا من رفعته الدّنیا.و لا تشیموا بارقها،و لا تسمعوا ناطقها،و لا تجیبوا ناعقها و لا تستضیئوا بإشراقها،و لا تفتنوا بأعلاقها،فإنّ برقها خالب،و نطقها کاذب،و أموالها محروبة،و أعلاقها مسلوبة.ألا و هی المتصدّیة العنون،و الجامحة الحرون،و المائنة الخؤون،و الجحود الکنود،و العنود الصّدود،و الحیود المیود .

ترجمه

گوش جان خود را برای شنیدن ندای تقوا باز کنید،و با جدیّت برای به دست آوردن آن تلاش نمایید،تقوا را به جای آنچه از دست رفته است قرار دهید،و آن را در عوض هر کار مخالفی(که انجام می‌دادید)پذیرا شوید،خواب خود را با تقوا به بیداری مبدّل سازید و روز خود را با آن طی کنید،قلوب خود را با آن همراه نمایید،گناهان خویش را با آن شستشو دهید و بیماری جان و دل را با آن مداوا کنید.

به وسیله تقوا بر مرگ خود پیشی گیرید.(و با آن آماده سفر آخرت شوید)از کسانی که تقوا را بر باد دادند(و گرفتار انواع بدبختیها شدند)عبرت بگیرید.مبادا مطیعان تقوا از بی تقوایی شما عبرت گیرند.به هوش باشید!تقوا را حفظ کنید و خویشتن را نیز در پرتو آن

محافظت نمایید.در برابر زرق‌وبرق دنیا خویشتن‌دار،و نسبت به آخرت دلباخته و مشتاق باشید.

آن‌کس را که تقوا او را بلند مرتبه ساخته،خوار مشمرید و آن‌کس که دنیا عزیزش کرده،ارجمند ندانید.به زرق‌وبرق دنیا چشم ندوزید و به سخن کسی که شما را به آن ترغیب می‌کند گوش فراندهید و به ندایش پاسخ مگویید.

از درخشندگی ظاهریش روشنایی مخواهید و فریفته اشیای به ظاهر نفیس آن نگردید،زیرا زرق و برقش نیرنگ و سخنش دروغ و اموال گران قیمتش غارت شده و متاعش به سرقت رفته است.

آگاه باشید دنیا همچون زن هرزه عشوه‌گر و خودنمایی است که مردم را به سوی خود فرامی‌خواند و یا همچون حیوان سرکشی است که صاحبش را از خود می‌راند،دروغگویی است پرخیانت،ناسپاسی است حق‌نشناس و دشمنی است بازدارنده و پشت‌کننده‌ای است مضطرب و نگران!

شرح و تفسیر: ندای بیدارگر تقوا را بشنوید

ندای بیدارگر تقوا را بشنوید

امام علی علیه السّلام در این بخش از خطبه بحث گسترده و عمیقی درباره آثار تقوا برای انسانهای بیدار دل بیان فرموده است و در دوازده جمله کوتاه و پرمعنا ابعاد مختلف آن را به نمایش گذارده است:

نخست می‌فرماید:«گوش جان خود را برای شنیدن ندای تقوا باز کنید،و با جدیت برای به دست آوردن آن تلاش نمایید،تقوا را به جای آنچه از دست رفته است قرار دهید.

و آن را در عوض هرکار مخالفی(که انجام می‌دادید)پذیرا شوید»؛ (فأهطعوا ⁽¹⁾

بأسماعکم إلیها،و ألظّوا ⁽¹⁾بجدّکم علیها،و اعتاضوها من کلّ سلف خلفا،و من کلّ مخالف موافقا) .

گویی تقوا همه انسانها را به سوی خود فرامی‌خواند و آثار نیک خود را برای همگان تشریح می‌کند،لذا امام می‌فرماید:به سرعت گوش خود را به دعوت تقوا بسپارید و به دنبال آن برخیزید و به تهیه مقدمات آن بپردازید و اگر تقوا داشته باشید از دست رفتن سرمایه‌های دنیا غمی ندارد و تقوا در برابر مخالفان مدافع شماست.

واژه«مخالف»در اینجا ممکن است اشاره به گناهان پیشینی باشد که آثار آن با تقوا برچیده می‌شود و یا منظور دشمنان و مخالفان انسان باشد،زیرا خداوند وعده پیروزی به پرهیزگاران داده است همان‌گونه که قرآن مجید می‌فرماید:« «إِنَّ اللّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ» خداوند با پرهیزکاران و نیکوکاران است». ⁽²⁾و نیز می‌فرماید:

« «وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لا یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً» هرگاه شکیبایی و تقوا پیشه کنید مکر مخالفان به شما نمی‌رسد». ⁽³⁾

سپس در شش جمله دیگر می‌افزاید:«خواب خود را با تقوا به بیداری مبدّل سازید،و روز خود را با آن طی کنید،قلوب خود را با آن همراه نمایید،گناهان خویش را با آن شستشو دهید،و بیماریهای جان و دل را با آن مداوا کنید»؛ (ایقظوا بها نومکم و اقطعوا بها یومکم،و أشعروها قلوبکم،و ارحضوا ⁽⁴⁾بها ذنوبکم،و داووا بها الأسقام) .

جمله «أیقظوا بها نومکم» ممکن است اشاره به خواب معمولی باشد؛یعنی در پرتو تقوا پاسی از شب را بیدار باشید و با خدا راز و نیاز کنید.(در مقابل و اقطعوا بها یومکم) این احتمال داده شده که مراد بیدار شدن از خواب غفلت به سبب تقواست.جمله «اشعروها

قلوبکم» (با توجه به اینکه شعار لباس زیرین است)ممکن است به این اشاره باشد که دل خود را با تقوا نورانی کنید و یا تقوا را شعار و علامت خویش قرار دهید و یا دلهای خود را با تقوا بیدار سازید.(چنانچه«اشعروا»از ریشه شعور باشد).

جمله «داووا بها الأسقام» دردهای اجتماعی است که به واسطه تقوا درمان می‌شوند.

در نهمین تا دوازدهمین جمله‌ها می‌فرماید:«به وسیله تقوا بر مرگ خود پیشی گیرید.(و با آن آماده سفر آخرت شوید)از کسانی که تقوا را بر باد دادند(و گرفتار انواع بدبختی‌ها شدند)عبرت بگیرید،مبادا مطیعان تقوا از بی‌تقوایی شما عبرت گیرند!(و زندگی شما عبرتی برای آنان گردد)به هوش باشید!تقوا را حفظ کنید و خویشتن را نیز در پرتو آن محافظت نمایید»؛ (و بادروا بها الحمام ⁽¹⁾،و اعتبروا بمن أضاعها،و لا یعتبرنّ بکم من أطاعها.ألا فصونوها و تصوّنوا ⁽²⁾بها) .

قرآن مجید نیز می‌فرماید:« «سابِقُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها کَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ» به پیش تازید برای رسیدن به مغفرت پروردگارتان و بهشتی که پهنه آن مانند پهنه آسمان و زمین است». ⁽³⁾

در جای دیگر می‌فرماید:« «وَ لِباسُ التَّقْوی ذلِکَ خَیْرٌ» لباس پرهیزکاری لباس خوبی است». ⁽⁴⁾آری لباس تقوا را باید حفظ کرد و با لباس تقوا نیز باید مصون و محفوظ بود.

جمله «و اعتبروا...» اشاره به این است که نتیجه بی‌تقواییها در همین زندگی دنیا در

برابر چشمان شماست؛هم با چشم می‌بینید و هم در تاریخ می‌خوانید که افراد و جوامع بشری بر اثر بی‌تقواییها به چه سرنوشت شوم و دردناکی گرفتار شدند.شما از آنان عبرت گیرید و نگذارید دیگران از شما عبرت گیرند.

قرآن مجید بعد از اینکه داستان یوسف و برادران و همسر عزیز مصر و مشکلاتی که بر اثر بی‌تقوایی دامن گروهی را گرفت و آثار پربرکتی را که از تقوا عاید یوسف علیه السّلام شد بیان می‌کند و می‌فرماید:« «لَقَدْ کانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبابِ» به یقین در سرگذشت آنها درس عبرتی برای صاحبان اندیشه است». ⁽¹⁾

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن به بیان عواقب سوء دنیاپرستی می‌پردازد که از شاخه‌های بی‌تقوایی است و درضمن نه جمله کوتاه،دستوراتی درباره برحذر شدن از دنیای فریبنده بیان کرده،چنین می‌فرماید:«در برابر زرق و برق دنیا خویشتن‌دار،و نسبت به آخرت دلباخته و مشتاق باشید.آن کس که تقوا او را بلند مرتبه ساخته،خوار مشمرید و آن کس که دنیا عزیزش کرده ارجمند ندانید.به زرق‌وبرق دنیا چشم ندوزید و به سخن کسی که شما را ترغیب به آن می‌کند گوش فراندهید و به ندایش پاسخ مگویید.

از درخشندگی ظاهریش روشنایی مخواهید و فریفته اشیای(به ظاهر)نفیس آن نگردید»؛ (و کونوا عن الدّنیا نزّاها ⁽²⁾،و إلی الآخرة ولاّها ⁽³⁾.و لا تضعوا من رفعته التّقوی،و لا ترفعوا من رفعته الدّنیا.و لا تشیموا ⁽⁴⁾بارقها ⁽⁵⁾و لا تسمعوا ناطقها،و لا تجیبوا ناعقها ⁽⁶⁾.و لا تستضیئوا بإشراقها،و لا تفتنو بأعلاقها ⁽⁷⁾) .

در واقع امام علیه السّلام در این عبارت پر معنا طرق نفوذ دنیا را در فکر و جان انسانها مورد توجّه قرار داده و درباره همه آنها هشدار می‌دهد؛دوری از زرق‌وبرق دنیا،عشق به آخرت،حمایت از پرهیزگاران،بی‌اعتنایی به مقامات دنیاپرستان،چشم ندوختن به اموال و ثروتها و کاخها و زینتهای ظاهری،گوش ندادن به وسوسه‌های دنیاپرستان، دست ردّ به سینه آنها گذاشتن،فریب درخشش ظاهری دنیا را نخوردن و به اموری که مورد علاقه صاحبان زر و زور است،دل نبستن.

به یقین هرکس این هشدارهای نه‌گانه را به کار ببندد در دام شیطان و دنیاپرستان نخواهد افتاد.

سپس امام علی علیه السّلام به بیان دلیلهای روشنی برای هشدارهای بالا پرداخته،چنین ادامه می‌دهد:«زیرا زرق و برقش نیرنگ و سخنش دروغ و اموال گران قیمتش غارت شده،و متاعش به سرقت رفته است!»؛ (فإنّ برقها خالب ⁽¹⁾،و نطقها کاذب،و أموالها محروبة ⁽²⁾،و أعلاقها مسلوبة) .

در واقع هر یک از این دلایل چهارگانه اشاره به بخشی از تعبیرات گذشته است:

فریبنده بودن زرق و برق دنیا به جهت آن است که دوام و بقایی ندارد و دروغ بودن سخنانش به دلیل این است که با هیچ‌کس در هیچ زمان وفا نکرده است.غارت شده بودن اموالش به جهت این است که پیوسته دنیاپرستان آن را از دست یکدیگر غارت می‌کنند و به سرقت رفته بودنش از آن روست که هر مال ظاهرا نفیسی که در دست کسی است فرد دنیاپرستی چشم به آن دوخته و در فرصت مناسب آن را می‌رباید.

آن‌گاه بار دیگر امام به همه مخاطبان خویش هشدار می‌دهد و با ذکر شش وصف

دیگر از اوصاف رذیله دنیا همگان را از گرفتار شدن در دام آن بر حذر می‌دارد و می‌فرماید:

«آگاه باشید دنیا همچون زن هرزه عشوه‌گر و خودنمایی است که مردم را به سوی خود فرا می‌خواند و یا همچون حیوان سرکشی صاحبش را از خود می‌راند،دروغگویی است پر خیانت،ناسپاسی است حق‌نشناس و دشمنی است بازدارنده و پشت‌کننده‌ای است مضطرب و نگران»؛ (ألا و هی المتصدّیة ⁽¹⁾العنون ⁽²⁾،و الجامحة ⁽³⁾الحرون ⁽⁴⁾،و المائنة ⁽⁵⁾الخؤون ⁽⁶⁾،و الجحود الکنود ⁽⁷⁾،و العنود الصّدود ⁽⁸⁾،و الحیود ⁽⁹⁾المیود ⁽¹⁰⁾) .

---

بخش چهارم

اشاره

حالها انتقال،و وطأتها زلزال،و عزّها ذلّ،و جدّها هزل،و علوها سفل.

دار حرب و سلب،و نهب و عطب.أهلها علی ساق و سیاق،و لحاق و فراق.

قد تحیّرت مذاهبها،و أعجزت مهاربها،و خابت مطالبها؛فأسلمتهم المعاقل،و لفظتهم المنازل،و أعیتهم المحاول:فمن ناج معقور،و لحم مجزور،و شلو مذبوح،و دم مسفوح،و عاضّ علی یدیه،و صافق بکفّیه،و مرتفق بخدّیه،و زار علی رأیه،و راجع عن عزمه؛و قد أدبرت الحیلة،و أقبلت الغیلة، «وَ لاتَ حِینَ مَناصٍ» هیهات هیهات!قد فات ما فات،و ذهب ما ذهب،و مضت الدّنیا لحال بالها، «فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ وَ ما کانُوا مُنْظَرِینَ»

ترجمه

حال دنیا دگرگونی(دائمی)است و گامهای محکمش لرزان،عزّتش ذلّت،برنامه‌های جدی‌اش شوخی و بلندی‌اش عین سقوط است.

دنیا سرای غارت و دزدی و ربودن(اموال و مقامات یکدیگر)و تباهی و هلاکت است و اهل آن همواره آماده حرکت(به سوی پایان زندگی)و پیوستن(به پیشینیان)و جدایی (از دوستان و عزیزان)هستند.

راههایش حیرت‌زا،گریزگاههایش ضعیف و مقاصدش یأس‌آور و نومیدی زاست (هنگامی که فرمان مرگ دنیاپرستان صادر می‌شود)دژهای محکم صاحبان خود را تسلیم می‌کنند و خانه‌هایشان آنان را بیرون می‌افکنند و تدبیرشان آنها را خسته و ناکام

می‌سازد.در این حال آنها یا نجات یافته‌ای مجروحند یا مرده‌ای پاره پاره،یا سر از تن جدا شده،یا غرق به خون،یا پشیمانی که هردو دستش را به دندان می‌گزد،یا حسرتمندی که دستها را به هم می‌ساید،یا حیرت‌زده‌ای که سر را به روی دستها تکیه داده(و به فکر فرورفته)یا پشیمانی که بر اشتباهات خویش تأسف می‌خورد(و خود را شایسته سرزنش می‌بیند)و یا از تصمیم برگشته‌ای(که راه چاره را در برابر خویش مسدود می‌بیند.آری!)این در حالی است که راه چاره بسته شده،حوادث غافلگیرکننده فرارسیده«و هنگام فرار و نجات نیست».هیهات هیهات!(در این هنگام کار از کار گذشته) آنچه باید از دست برود از دست رفته،گذشته‌ها گذشته و دنیا همچنان به راه خود ادامه می‌دهد(و کسی از آنان یاد نمی‌کند)«نه آسمان بر آنها گریست و نه زمین،و نه به آنها مهلتی داده شد!».

شرح و تفسیر: سرنوشت دنیا و دنیاپرستان

سرنوشت دنیا و دنیاپرستان

با توجه به اینکه حبّ دنیا و دلبستگی شدید به امور مادّی سرچشمه انواع گناهان و جنایات و خلافکاریهاست و با توجّه به اینکه در عصر امام به موجب فتوحات اسلامی، ثروت زیادی در کشور اسلام فراهم شده بود و عدّه‌ای غرق ناز و نعمت بودند،امام بارها در خطبه‌هایش مردم را از دنیاپرستی نهی می‌کند و با تعبیراتی که در کلام دیگری،نظیر آن دیده نشده است آثار زشت دنیاپرستی را بر ملا می‌سازد،لذا در این بخش از خطبه امام علیه السّلام نخست با پنج جمله کوتاه بر بی‌اعتبار بودن مواهب مادی تأکید می‌کند و می‌فرماید:«حال دنیا دگرگونی(دائمی)است و گامهای محکمش لرزان،عزّتش ذلّت، برنامه‌های جدی‌اش شوخی،و بلندی‌اش عین سقوط است»؛ (حالها انتقال،و وطأتها زلزال،و عزّها ذلّ،و جدّها هزل،و علوها سفل ⁽¹⁾) .

اما دگرگونی حال دنیا بر کسی پوشیده نیست چه بسا شبانگاه،بر تخت قدرت نشسته و قصد کشورگشایی دارد؛ولی سحرگاه نه تن سر و نه سر تاج دارد!با یک گردش چرخ نیلوفری نیرومندان سقوط می‌کنند و ضعیفان به قدرت می‌رسند و عزیزان دیروز ذلیلان امروز می‌گردند.

اما متزلزل بودن گامهای آن به آن علت است که قرارگاه انسان در این جهان دائما متزلزل است بر هرچیز تکیه کند-مال،ثروت،جوانی و سلامتی-همه اموری متزلزلند.و امّا اینکه عزّتش عین ذلّت است،بعضی از شارحان آن را به این معنا تفسیر کرده‌اند که عزّت‌های مادی و نامشروع سبب ذلّت در آخرت است و بعضی گفته‌اند:سبب دوری از خدا در همین دنیاست؛ولی تفسیر روشن‌تر آن است که عزّتهای مادّی سبب وابستگیهای شدید می‌شود،وابستگیهایی که او را به ذلّت می‌کشاند و برای حفظ آن باید در مقابل هرکس و ناکس سر فرود آورد.

اما اینکه جدّ آن هزل و شوخی است علت آن ناپایداری و سرعت زوال و عدم استقرار است و بلندی‌اش پستی است از این‌رو که افراد بلند مقام برای حفظ قدرت خویش تن به پستیهای فراوانی می‌دهند و از افراد آلوده و کثیف برای حفظ قدرت خود بهره می‌گیرند.

سپس با دو وصف دیگر،این مطلب را کامل‌تر می‌سازد و می‌فرماید:«دنیا سرای غارت و دزدی و ربودن(اموال و مقامات یکدیگر)و تباه شدن و هلاکت است و اهل آن پیوسته آماده حال حرکت(به سوی مرگ)و پیوستن(به پیشینیان)و جدایی(از دوستان و عزیزان)هستند»؛ (دار حرب و سلب،و نهب و عطب.أهلها علی ساق و سیاق ⁽¹⁾،و لحاق و فراق ⁽²⁾) .

واژه«حرب و سلب،و نهب»هرچند همه به معنای غارت کردن و بردن اموال کسی است؛ولی به نظر می‌رسد در میان آنها تفاوت دقیقی است«حرب»آن است که همه اموال کسی را ببرند،زیرا در لغت به عنوان«اخذ جمیع ماله»تفسیر شده است؛ولی «سلب»غالبا به معنای بردن لباس افراد و آنچه در دست دارند تفسیر شده است و لذا در حدیث داریم:«من قتل قتیلا فله سلبه؛کسی که در میدان جنگ فردی را به قتل برساند لباس و سلاحش از آن اوست». ⁽¹⁾

و اما«نهب»که در لغت به معنای غنیمت گرفتن و غارت کردن آمده است ممکن است اشاره به غارتهای گروهی و دسته‌جمعی باشد،بنابراین معنای کلام امام علیه السّلام این می‌شود که:دنیا گاه تمام هستی انسان را می‌برد و گاه بخشی از آن را و گاه گروهی از غارتگران به عناوین مختلف بر سر کار می‌آیند و اموال گروههایی از مردم را به غارت می‌برند.

آری،به راستی دنیا-اگر خوب دقت کنیم-میدان کارزاری است که غارتگران در آن به جان هم افتاده‌اند و غارت در اشکال مختلف آن صورت می‌گیرد و سرانجامش«عطب» یعنی هلاکت و نابودی است و اینها همه در حالی است که همه انسانها در آستانه سفر،به جهان دیگر قرار دارند و کسی از فردای خود باخبر نیست.سپس امام علیه السّلام در سه جمله دیگر به بخش دیگری از مشکلات و معایب دنیا اشاره کرده می‌فرماید:«راههایش حیرت‌زا،گریزگاههایش ناتوان‌کننده و مقاصدش یأس‌آور و نومیدی زاست»؛ (قد تحیّرت مذاهبها،و أعجزت مهاربها ⁽²⁾،و خابت مطالبها) .

اشاره به اینکه انسانهای بیدار هرگاه بخواهند از مشکلات آن نجات و رهایی یابند آن هم کار آسانی نیست.تشخیص دادن راه فرار در آن بسیار مشکل و پیدا کردن گریزگاه بسیار پیچیده است.

این مسئله را ما با تجربه دریافته‌ایم که افراد هنگامی که گرفتار دنیا می‌شوند سپس بیدار می‌گردند و قصد فرار دارند دست و پای آنها را امور مختلفی می‌بندند و با زحمت زیاد،باید راه را پیدا کنند.

سپس به سرنوشت دنیاپرستان اشاره کرده می‌فرماید:«(هنگامی که فرمان مرگشان صادر می‌شود)دژهای محکم،صاحبان خود را تسلیم می‌کنند و خانه‌هایشان آنان را بیرون می‌افکنند و تدبیرشان آنها را خسته و ناکام می‌سازد»؛ (فأسلمتهم المعاقل ⁽¹⁾،و لفظتهم ⁽²⁾المنازل،و أعیتهم المحاول ⁽³⁾) .

آری!هنگامی که پیمانه آنها لبریز می‌شود همه چیز او را در برابر حوادث تنها می‌گذارد؛نیرومندترین قلعه‌ها و محکم‌ترین خانه‌ها دفاعی از او نمی‌کنند و تدبیرهایش نتیجه معکوس می‌دهند و او را تسلیم مرگ می‌سازند و مطابق ضرب المثل معروف:

«چون قضا آید طبیب ابله شود».

در نتیجه سرنوشت مغروران دنیاپرست به یکی از چند صورتی که امام در ادامه این سخن بیان فرموده،رقم می‌خورد،می‌فرماید:«یا نجات‌یافته‌ای مجروحند یا مرده‌ای پاره پاره،یا سر از تن جدا شده،یا غرق به خون،یا پشیمانی که هر دو دستش را به دندان می‌گزد،یا حسرت‌مندی که دستها را به هم می‌ساید،یا حیرت‌زده‌ای که سر را به روی دستها تکیه داده(و به فکر فرو رفته)یا پشیمانی که بر اشتباهات خویش تأسف می‌خورد (و خود را شایسته ملامت می‌بیند)و یا از تصمیم برگشته‌ای(که راه چاره را در برابر خود مسدود می‌بیند»؛ (فمن ناج معقور ⁽⁴⁾،و لحم مجزور ⁽⁵⁾،و شلو ⁽⁶⁾مذبوح،و دم

مسفوح ⁽¹⁾،و عاضّ ⁽²⁾علی یدیه،و صافق ⁽³⁾بکفّیه،و مرتفق ⁽⁴⁾بخدّیه ⁽⁵⁾،و زار ⁽⁶⁾علی رأیه،و راجع عن عزمه) .

امام عاقبت کار مغروران ناکام در این دنیا را در نه صورت بالا به گونه‌ای بیان فرموده که دقیق‌تر و گویاتر از آن تصوّر نمی‌شود؛این اصناف نه‌گانه هرکدام به نوعی ضربات دنیا را بر پیکر خود احساس می‌کنند و قدر جامع آن است که پایان کارشان شقاوت و حسرت و ندامت است چه آنها که ضرباتشان سنگین است و در کام مرگ فرومی‌روند و چه آنها که زنده می‌مانند و حسرت می‌خورند.

تاریخ نمونه‌های زیادی از هریک از این گروههای نه‌گانه را نشان می‌دهد و ای بسا خود،نیز در عمر کوتاهمان آنها را با چشم خود دیدهایم.

آن‌گاه در آخرین جمله‌های این خطبه به این حقیقت اشاره می‌کند که به هنگام فرا رسیدن حوادث بلاخیر و مرگ حتمی،راهها مسدود می‌شود،می‌فرماید:«این در حالی

است که راه چاره بسته شده،حوادث غافلگیرکننده فرارسیده«و هنگام فرار و نجات نیست»؛ (و قد أدبرت الحیلة،و أقبلت الغیلة ⁽¹⁾، «وَ لاتَ 2حِینَ مَناصٍ» ) ⁽²⁾.

می‌افزاید:«هیهات هیهات!(در این هنگام کار از کار گذشته)آنچه باید از دست برود از دست رفته،گذشته‌ها گذشته و دنیا همچنان به راه خود ادامه می‌دهد(کسی از آنان یاد نمی‌کند)نه آسمان بر آنها گریست و نه زمین،و نه به آنها مهلتی داده شد»؛ (هیهات هیهات!قد فات ما فات،و ذهب ما ذهب،و مضت الدّنیا لحال بالها ⁽³⁾، «فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ وَ ما کانُوا مُنْظَرِینَ» ) .

آری!آنها که روزی بر مرکب غرور سوار بودند در کاخهای پر زرق‌وبرق می‌زیستند و خود را فرمانروایان زمین و آسمان می‌پنداشتند،هنگامی که پنجه‌های نیرومند قضا گلوی آنها را گرفت،چنان ذلیلانه تسلیم شدند و با دنیا وداع گفتند که گویی هرگز نبودند؛ چشمی برای آنها گریان نشد و خاطری پژمان نگشت و بعد از آنها دنیا همچنان به راه خویش ادامه می‌دهد و پیش می‌رود و اقوام و ملّتها و قدرتمندان و زورمندان،یکی بعد از دیگری می‌آیند و می‌روند و گرد و غبار نسیان و فراموشی بر تاریخشان پاشیده می‌شود.

جمله «وَ لاتَ حِینَ مَناصٍ» که عینا از قرآن مجید ⁽⁴⁾گرفته شده درباره گروههایی از اقوام پیشین است که گرفتار غرور اختلاف بودند و زندگی دنیا را جاودان می‌پنداشتند-و هنگامی که در چنگال عذاب الهی گرفتار شدند فریاد می‌زدند و کمک می‌خواستند؛ولی وقت نجات گذشته بود.

و جمله «فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ» نیز آیه‌ای دیگر از قرآن مجید ⁽¹⁾است که اشاره به حال فرعونیان می‌کند در آن هنگام که همگی در دریا غرق شدند و باغها و چشمه‌ها و کاخها و نعمتها را به دیگران واگذاردند و رفتند بی‌آنکه چشمی برای آنها بگرید.

این تعبیر که«نه آسمان بر آنها گریست و نه زمین»ممکن است کنایه از حقارت و پستی و نبودن یار و یاور برای آنها باشد،زیرا در میان عرب معمول است هنگامی که می‌خواهند عظمت مقام کسی را که از دست رفته است بیان کنند می‌گویند:آسمان و زمین بر او گریه کردند و خورشید و ماه به سبب فقدانش تاریک شدند.

این احتمال نیز داده شده که منظور از آن،گریستن اهل آسمانها و زمین باشد،زیرا گاه فرشتگان برای مؤمنان و مقرّبان درگاه خداوند گریه می‌کنند؛نه برای جبّاران و ستمکاران.

خطبۀ 192: خطبه قاصعه(نکوهش ابلیس به جهت تعصب و تکبر)

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام تسمّی القاصعة

⁽¹⁾ و هی تتضمّن ذم إبلیس لعنه اللّه،علی استکباره و ترکه السّجود لآدم علیه السّلام،و أنّه أوّل من أظهر العصبیّة و تبع الحمیّة،و تحذیر الناس من سلوک طریقته.

از خطبه‌های امام علیه السّلام که خطبه قاصعه نامیده شده است.

این خطبه متضمن نکوهش ابلیس(لعنة اللّه علیه)می‌باشد به جهت تکبر ورزیدن و

ترک سجده برای آدم علیه السّلام و این‌که او نخستین کسی است که تعصب و تکبر را ظاهر ساخت و نیز امام علیه السّلام در این خطبه مردم را از پیمودن راه و رسم ابلیس(و تعصب و تکبّر) بر حذر می‌دارد.

خطبه در یک نگاه

در مورد شأن ورود این خطبه چنین گفته‌اند که اهل کوفه در اواخر دوران خلافت امام علیه السّلام(بر اثر فراوانی ثروت و انتقال فرهنگ فاسد بعضی از همسایگان به کشور اسلامی و مشکلاتی که در عصر خلفا در جامعه اسلامی به وجود آمد)گرفتار مفاسد زیادی شده بودند که از همه مهم‌تر،برتری‌جویی قبائل بر یکدیگر و تعصّبهای جاهلی بود تا آنجا که گاه جوانان جلف و بی‌بندوبار با یکدیگر درگیر می‌شدند و هرگاه یکی از آنان مجروح یا مضروب می‌شد فریاد بلند می‌کرد و اهل قبیله خود را به یاری می‌طلبید آنها نیز چشم و گوش بسته به یاری او می‌شتافتند و چه بسا در این میان خونهای زیادی ریخته می‌شد.

امام علیه السّلام برای خاموش کردن آتش این فتنه‌ها این خطبه را که همه آن درباره مذمّت و نکوهش تکبّر و تعصّبهای جاهلی است،ایراد فرمود و حق سخن و نصیحت را به عالی‌ترین وجهی بیان کرد.

خطبه‌ای است بسیار فصیح و بلیغ و کوبنده و تکان‌دهنده و به همین دلیل نام آن را خطبه قاصعه(کوبنده)نهاده‌اند هرچند کلمه قاصعه در این خطبه به کار نرفته است.

بعضی از شارحان نهج البلاغه وجوه دیگری برای نامگذاری این خطبه به تناسب معانی مختلفی که واژه قاصعه دارد،ذکر کرده‌اند؛از جمله مرحوم شارح خویی در وجه تسمیه این خطبه به قاصعه هفت وجه ذکر کرده که از هرکدام از یکی از معانی«قصع»در لغت گرفته شده است؛ولی آنچه را در بالا ذکر کردیم از همه مناسب‌تر به نظر می‌رسد.

به هرحال این خطبه از بخشهای متعددی تشکیل یافته که شارحان نهج البلاغه هر کدام به سلیقه خود آن را به چند بخش تقسیم کرده‌اند؛بعضی به پنج بخش و بعضی به

یازده بخش و بعضی به نوزده بخش.

مسلّم است که تمام بخشهای این خطبه بر یک محور دور می‌زند و آن کوبیدن تعصّبهای جاهلی و تکبّر و خود برتربینی،مخصوصا تعصّبات قبیلگی و نژادی و گروهی است که سرچشمه بسیاری از اختلافات و نابسامانی‌ها و مفاسد اجتماعی است و دقت در مجموع خطبه و همچنین شأن ورود آن این حقیقت را روشن می‌سازد.

بر این اساس ما آن را به بیست بخش تقسیم کردیم:

در بخش اوّل،نخست به حمد و سپاس خداوند و سپس به طرد شیطان به جهت تعصب و تکبر در برابر آدم علیه السّلام اشاره می‌کند.

بخش دوم،اشاره به آفرینش انسان از خاک دارد که روح تواضع را زنده می‌کند سپس بار دیگر عاقبت شوم شیطان به علت کبر و تعصّبش را یادآور می‌شود.

بخش سوم،هشدار به همه مردم است که در دام شیطان نیفتند و راه او را نپویند.

در بخش چهارم،نکوهش از کسانی می‌کند که در دام تکبّر و افتخارات موهوم جاهلیت افتاده‌اند.

بخش پنجم،هشدار به همگان است که از اطاعت و پیروی حاکمان متکبّر و متعصّب بپرهیزند.

بخش ششم،دستور به عبرت گرفتن از امّت‌های پیشین می‌دهد همانان که متکبّرانشان بیچاره شدند و متواضعانشان که در رأس آنها انبیا بودند که به سعادت نائل آمدند.

بخش هفتم،اشاره به زندگی ساده موسی بن عمران و برادرش هارون و لباس ساده‌ای که آنها به هنگام ملاقات با فرعون متکبّر و خودخواه در تن داشتند،می‌کند و تواضع انبیاء و اولیاء اللّه را که در همه زندگانی آنها منعکس بود،نشان می‌دهد.

بخش هشتم،اشاره به انتخاب سرزمینی خشک و سوزان برای بنای کعبه با مصالحی ساده است تا کبر و غرور را از سرها بیرون کند و مراسمی را که مظهر ساده‌زیستی و تواضع

کامل است،به تصویر بکشد.

در بخش نهم،امام علیه السّلام به دامهای مختلف شیطان مخصوصا ظلم و ستم اشاره می‌کند و انجام فرایض دینی مانند نماز و روزه و زکات را وسیله دفاع در برابر شیطان می‌شمرد.

بخش دهم به سرچشمه‌های تعصب و غرور اشاره دارد.

بخش یازدهم اشاره به تعصّب مثبت و نشانه‌ها و آثار آن است.

بخش دوازدهم سرنوشت امتهای پیشین را درس عبرتی می‌شمرند و همگان را به مطالعه احوال آنها دعوت می‌کند.

بخش سیزدهم به آثار بسیار ارزنده وحدت و اتحاد و عواقب شوم تشتّت و اختلاف اختصاص دارد.

در بخش چهاردهم بار دیگر مخاطبان را به تاریخ گذشته بازمی‌گرداند و آثار شوم اختلاف فرزندان اسماعیل و اسحاق و بنی اسرائیل را برمی‌شمرد.

در بخش پانزدهم به نعمت بسیار مهم وجود پیامبر اکرم و آثار آن در جامعه اسلامی اشاره می‌فرماید.

در بخش شانزدهم بازگشت گروهی از مردم به عادات جاهلیّت را بعد از قیام پیامبر مورد نکوهش شدید قرار می‌دهد.

در بخش هفدهم بر اعمال زشت ناکثین و قاسطین انگشت می‌نهد.

در بخش هجدهم امام علیه السّلام به موقعیت خودش نسبت به پیامبر اسلام به عنوان اولین کس از مردان که به او ایمان آورد و همراه با او بود اشاره می‌کند.

در بخش نوزدهم از معجزه باهره درختی که به فرمان پیامبر از جا کنده شد و به سوی او حرکت کرد،به‌طور مبسوط سخن می‌گوید.

بخش بیستم از امتیازات و سجایای اهل بیت علیهم السّلام سخن می‌گوید و به عنوان«ختامه مسک»خطبه را پایان می‌دهد.

بخش اوّل

اشاره

ألحمد للّه الّذی لبس العزّ و الکبریاء؛و اختارهما لنفسه دون خلقه،و جعلهما حمی و حرما علی غیره،و اصطفاهما لجلاله.و جعل اللّعنة علی من نازعه فیهما من عباده.ثمّ اختبر بذلک ملائکته المقرّبین،لیمیز المتواضعین منهم من المستکبرین،فقال سبحانه و هو العالم بمضمرات القلوب،و محجوبات الغیوب: «إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلاّ إِبْلِیسَ» اعترضته الحمیّة فافتخر علی آدم بخلقه،و تعصّب علیه لأصله.فعدوّ اللّه إمام المتعصّبین،و سلف المستکبرین،الّذی وضع أساس العصبیّة،و نازع اللّه رداء الجبریّة،و ادّرع لباس التّعزّز،و خلع قناع التّذلّل.

ألا ترون کیف صغّره اللّه بتکبّره،و وضعه بترفّعه،فجعله فی الدّنیا مدحورا،و أعدّ له فی الآخرة سعیرا؟!

ترجمه

حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که لباس عزّت و عظمت را بر خود پوشانده و این دو را ویژه خویش-نه مخلوقش-ساخته،و آن را حد و مرز و حرم میان خود و دیگران قرار داده و برای جلال خویش برگزیده است،لعن و نفرین را بر بندگانی که با او در این دو صفت به منازعه و ستیز برمی‌خیزند قرار داده(و آنها را از رحمتش دور ساخته است).

سپس بدین وسیله فرشتگان مقرّب خود را در بوته آزمایش قرار داد تا متواضعان آنها

را از متکبران جدا سازد و با اینکه از همه آنچه در دلهاست باخبر و از اسرار نهان آگاه است،به آنها فرمود:«من بشری از گل می‌آفرینم آنگاه که آفرینش او را کامل کردم و از روح خود در او دمیدم همگی برای او سجده کنید»،فرشتگان همه بدون استثنا سجده کردند جز ابلیس که تعصب و نخوت او را فراگرفت و به جهت خلقتش(از آتش)بر آدم افتخار کرد و به سبب اصل و ریشه‌اش نسبت به آدم تعصب ورزید،از این‌رو این دشمن خدا، پیشوای متعصبان و سرسلسله مستکبران شد که اساس تعصب را بنا نهاد و با خداوند در ردای جبروتیش به ستیز برخاست و لباس بزرگی و تکبر بر تن نمود و پوشش تواضع و فروتنی را از تن درآورد.

آیا نمی‌بینید چگونه خداوند او را به سبب تکبّرش کوچک شمرد و بر اثر خود برتر بینی‌اش وی را پست و خوار گردانید و به همین جهت او را در دنیا طرد کرد و در آخرت آتش فروزان دوزخ را برایش آماده ساخت؟

شرح و تفسیر: شیطان بنیانگذار اساس تعصب!

شیطان بنیانگذار اساس تعصب!

همان‌گونه که در شأن ورود خطبه اشاره شد،هدف اصلی از بیان این خطبه طولانی و مملو از اندرزهای عالی و انسان‌ساز،مبارزه با کبر و غرور و تعصبهای جاهلی و طائفی بوده که در عصر آن حضرت،سرچشمه نزاعهای خونین قبایل و افراد شده است.بدین جهت امام علیه السّلام خطبه را با حمد و سپاس الهی،همان خدایی که عظمت و کبریا مخصوص ذات اوست آغاز می‌کند و می‌فرماید:«حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که لباس عزت و عظمت را بر خود پوشانده و این دو را ویژه خویش-نه مخلوقش-برگزیده است و آن را حد و مرز و حرم میان خود و دیگران قرار داده،و برای جلال خویش برگزیده،و لعن و نفرین را بر بندگانی که با او در این دو صفت به منازعه و ستیز برمی‌خیزند قرار داده(و آنها را از رحمتش دور ساخته است)»؛ (الحمد للّه الّذی لبس العزّ و الکبریاء،و

اختارهما لنفسه دون خلقه،و جعلهما حمی ⁽¹⁾و حرما علی غیره،و اصطفاهما لجلاله.و جعل اللّعنة علی من نازعه فیهما من عباده) .

بی‌شک عزّت(شکست‌ناپذیری)عظمت(بزرگی)مخصوص ذات پاک خداوند است، زیرا غیر او در برابرش موجوداتی ضعیف و ناتوانند،افزون بر اینکه هرچه دارند از او دارند، هرزمان اراده کند به آنها می‌بخشد و هر لحظه اراده کند از آنان می‌گیرد.

جمله‌های پنجگانه‌ای که در عبارت بالا آمده که می‌فرماید:لباس عزت و عصمت برازنده غیر او نیست و این دو صفت را مخصوص خود قرار داده و گاه از آن تعبیر به حمی و حرم(منطقه ممنوعه‌ای که غیر،حق ورود در آن را ندارد)و گاه تعبیر به گزینش برای ذات پاک خود می‌کند و گاه لعنت را نثار کسانی که راه کبر و برتری‌جویی را در پیش می‌گیرند، عبارات مختلفی است که یک حقیقت را دنبال می‌کند و همه این عبارات می‌گوید:

بندگان خدا جز تواضع و فروتنی در برابر خداوند و نسبت به یکدیگر،راهی ندارند.

حقیقت این است که خداوند نه نیازی به بزرگ‌نمایی دارد،نه احتیاجی که او را به بزرگی بستایند؛ذات مقدّس او از هرنظر دارای بزرگی و عظمت است؛ولی از آنجا که تکبّر و خودبرتربینی در بندگان،سرچشمه اکثر نابسامانیها و بدبختیها و ظلم و ستم انسانها به یکدیگر است در جمله‌های بالا آنها را از این موضوع بر حذر داشته و همگان را به تواضع و فروتنی دعوت می‌کند.

به همین دلیل در ادامه این سخن درباره نخستین آزمون تواضع به هنگام آفرینش آدم اشاره کرده،می‌فرماید:«سپس بدین وسیله فرشتگان مقرّب خود را در بوته آزمایش قرار داد تا متواضعان آنها را از متکبران جدا سازد و با اینکه از تمام آنچه در دلهاست با خبر و از اسرار نهان آگاه است به آنها فرمود:من بشری از گل می‌آفرینم آن‌گاه که آفرینش

او را کامل کردم و از روح خود در او دمیدم همگی برای او سجده کنید،فرشتگان همه بدون استثنا سجده کردند جز ابلیس»؛ (ثمّ اختبر بذلک ملائکته المقرّبین،لیمیز المتواضعین منهم من المستکبرین،فقال سبحانه و هو العالم بمضمرات القلوب، و محجوبات الغیوب: «إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلاّ إِبْلِیسَ» ) .

به یقین،آزمون خدا با آزمون بندگان متفاوت است؛ما هنگامی که چیزی یا کسی را می‌آزماییم می‌خواهیم جهل خود را درباره آن تبدیل به علم کنیم،لذا از آن تعبیر به اختبار(خبر گرفتن و خبردار شدن)می‌کنیم؛ولی خداوند که طبق جمله‌های بالا عالم به مکنونات دلها و محجوبات غیوب است هرگز نمی‌خواهد با آزمایشهای خود چیزی بر علمش بیفزاید،بلکه آزمایش او برای این است که نیات باطنی و خلقیات درونی و اسرار مخفی بندگانش در لباس افعال ظاهر گردد تا مستحقّ جزا شوند،زیرا نیّت به تنهایی برای این معنا کافی نیست،آنچه برای ثواب و عقاب لازم است انجام اعمال است.

این همان چیزی است که امام علیه السّلام در جایی دیگر می‌فرماید:«انّه یختبرهم بالأموال و الأولاد لیتبیّن السّاخط لرزقه و الرّاضی بقسمه و إن کان سبحانه أعلم بهم من أنفسهم لکن لتظهر الأفعال الّتی بها یستحقّ الثّواب و العقاب؛خداوند انسان‌ها را با اموال و فرزندانشان می‌آزماید تا آن کس که از روزی خود ناخشنود است از آن کس که خرسند است شناخته شود هرچند خداوند به احوالشان از خودشان آگاهتر است(آری! او بندگان خود را می‌آزماید)تا افعالی که سبب استحقاق پاداش یا کیفر است آشکار گردد». ⁽¹⁾

سپس به شرح حال ابلیس پرداخته و دلیل مخالفت او را با فرمان قطعی خداوند چنین بیان می‌کند:«تعصب و نخوت او را فراگرفت و به جهت خلقتش(از آتش)بر آدم افتخار کرد و به سبب اصل و ریشه‌اش نسبت به آدم تعصب ورزید،از این‌رو این دشمن

خدا،پیشوای متعصبان و سرسلسله مستکبران شد که اساس تعصب را بنا نهاد و با خداوند در ردای جبروتیش به ستیز برخاست و لباس بزرگی و تکبّر بر تن نمود،و پوشش تواضع و فروتنی را درآورد»؛ (اعترضته الحمیّة فافتخر علی آدم بخلقه،و تعصّب علیه لأصله.فعدوّ اللّه إمام المتعصّبین،و سلف المستکبرین،الّذی وضع أساس العصبیّة،و نازع اللّه رداء الجبریّة،و ادّرع ⁽¹⁾لباس التّعزّز ⁽²⁾،و خلع قناع التّذلّل) .

در واقع سبب اصلی مخالفت آشکار ابلیس نسبت به فرمان قطعی خداوند همان تعصّب و غرور بود که از یک محاسبه غلط و سرچشمه گرفته از خودبینی و خودخواهی ناشی شده بود او تنها از آفرینش آدم جنبه خاکی او را می‌دید و لذا اصل خود را که از آتش است از او برتر می‌دانست: «خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ» ⁽³⁾و بخش مهم وجود آدم را که همان روح الهی بود «وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ» ⁽⁴⁾به کلّی نادیده می‌گرفت.

آری!خودبینی و خودخواهی بدترین حجاب است که انسان را از درک واضح‌ترین حقایق بازمی‌دارد.ابلیس حتی در برتری آتش بر خاک نیز گرفتار خطا و اشتباه شد،زیرا خاک منبع اصلی حیات،نمو گیاهان،پرورش گلها و میوه‌ها و انواع برکات است در حالی که آتش موجود خطرناکی است که تنها در بخشی از زندگی انسان به کار می‌آید.

به هر حال تعبیر امام درباره ابلیس به «عدوّ الله» اشاره به این است که او تنها دشمن آدم نبود،بلکه دشمن خالق آدم و معترض به فرمان او بود.او سنگ نخستین تعصب را بنا نهاد و آیین استکبار و تکبّر را آغاز کرد؛کاری که در واقع جنگ با خدا محسوب می‌شود، زیرا عزّت و بزرگی تنها شایسته ذات پاک اوست و زیبنده بندگان تنها تواضع و فروتنی

است و به گفته بزرگان علمای اخلاق امّ الرذائل تکبّر و غرور است.

در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم که یکی از یارانش می‌گوید:از آن حضرت سؤال کردم کمترین مرحله الحاد و کفر چیست؟فرمود:«إنّ الکبر أدناه؛تکبّر نخستین مرحله آن است». ⁽¹⁾

در حدیث دیگر از امام باقر و امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم:«لا یدخل الجنّة من فی قلبه مثقال ذرّة من کبر؛کسی که به اندازه ذره‌ای تکبر در قلبش باشد وارد بهشت نخواهد شد». ⁽²⁾

آن‌گاه امام روی سخن را به مخاطبین کرده و از سرنوشت شوم شیطان برای هشدار به آنان بهره‌برداری کرده می‌فرماید:«آیا نمی‌بینید چگونه خداوند او را به سبب تکبّرش تحقیر کرد و کوچک شمرد و بر اثر خودبرتربینی‌اش وی را پست و خوار گردانید و به همین جهت او را در دنیا طرد کرد و آتش فروزان دوزخ را در آخرت برایش آماده ساخت؟»؛ (أ لا ترون کیف صغّره اللّه بتکبّره،و وضعه بترفّعه،فجعله فی الدّنیا مدحورا ⁽³⁾،و أعدّ له فی الآخرة سعیرا؟) .

این تعبیرها اشاره به آیات قرآن مجید است،در یکجا می‌فرماید:« «فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّکَ رَجِیمٌ وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلی یَوْمِ الدِّینِ» از بهشت بیرون رو!که تو رانده شده درگاه مایی و لعنت من بر تو تا روز قیامت باد». ⁽⁴⁾

در جایی دیگر می‌فرماید:« «قالَ فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکَ وَ مِمَّنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعِینَ» فرمود به حق سوگند!و حق می‌گویم که جهنم را از تو و پیروان تو پر خواهم کرد». ⁽⁵⁾

بخش دوم

اشاره

و لو أراد اللّه أن یخلق آدم من نور یخطف الأبصار ضیاؤه،و یبهر العقول رواؤه،و طیب یأخذ الأنفاس عرفه،لفعل.و لو فعل لظلّت له الأعناق خاضعة،و لخفّت البلوی فیه علی الملائکة.و لکنّ اللّه سبحانه یبتلی خلقه ببعض ما یجهلون أصله،تمییزا بالاختبار لهم،و نفیا للاستکبار عنهم،و إبعاد للخیلاء منهم.

فاعتبروا بما کان من فعل اللّه بإبلیس إذ أحبط عمله الطّویل،و جهده الجهید،و کان قد عبد اللّه ستّة آلاف سنة،لا یدری أمن سنی الدّنیا أم من سنی الآخرة،عن کبر ساعة واحدة.فمن ذا بعد إبلیس یسلم علی اللّه بمثل معصیته؟کلاّ،ما کان اللّه سبحانه لیدخل الجنّة بشرا بأمر أخرج به منها ملکا.إنّ حکمه فی أهل السّماء و أهل الأرض لواحد.و ما بین اللّه و بین أحد من خلقه هوادة فی إباحة حمی حرّمه علی العالمین.

ترجمه

اگر خدا می‌خواست می‌توانست آدم را از نوری بیافریند که روشنایی‌اش دیده‌ها را برباید و زیبایی و جمالش عقول را مبهوت کند و عطرش شامّه‌ها را مسخر سازد و اگر چنین می‌کرد گردنها در برابر آدم خاضع می‌شد و آزمایش برای فرشتگان بسیار آسان بود؛ولی خداوند سبحان خلق خود را با اموری می‌آزماید که از فلسفه آن آگاهی ندارند تا (مطیعان از عاصیان)ممتاز گردند و تکبّر را از آنان بزداید و آنها را از کبر و غرور دور سازد، بنابراین،از کاری که خداوند با ابلیس کرد عبرت بگیرید،زیرا اعمال طولانی و کوششهای بسیارش را بر باد داد در حالی که خدا را شش هزار سال عبادت کرده بود،سالهایی که

معلوم نیست از سالهای دنیا بود یا آخرت(آری)همه آنها را به سبب ساعتی تکبّر نابود ساخت.چگونه ممکن است کسی بعد از ابلیس همان نافرمانی او را انجام دهد ولی در برابر(خشم)خدا سالم بماند؟نه،هرگز چنین نخواهد بود هیچ‌گاه خدا انسانی را با داشتن صفتی وارد بهشت نمی‌کند که بر اثر همان صفت فرشته‌ای را از بهشت بیرون کرده است.

حکم او درباره اهل آسمان و زمین یکسان است و خدا با هیچ‌یک از خلق خود دوستی خاصی ندارد تا به سبب آن چیزی را که بر همه جهانیان تحریم کرده است بر وی مباح سازد.

شرح و تفسیر: از سرنوشت ابلیس عبرت بگیرید!

از سرنوشت ابلیس عبرت بگیرید!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه در ادامه آزمایش ابلیس که در بخش قبل گذشت به نکته مهمی اشاره می‌کند و آن اینکه خداوند بندگانش را با اموری آزمایش می‌کند که فلسفه آن بر آنها پوشیده است و گاه تحمل آن بر آنها سخت و سنگین است می‌فرماید:

«اگر خدا می‌خواست می‌توانست آدم را از نوری بیافریند که روشنایی‌اش دیده‌ها را برباید و زیبایی و جمالش عقلها را مبهوت کند و عطرش شامّه‌ها را مسخر سازد و اگر چنین می‌کرد گردنها در برابر آدم خاضع می‌شد و آزمایش برای فرشتگان بسیار آسان بود»؛ (و لو أراد اللّه أن یخلق آدم من نور یخطف ⁽¹⁾الأبصار ضیاؤه،و یبهر ⁽²⁾العقول رواؤه ⁽³⁾،و طیب یأخذ الأنفاس عرفه ⁽⁴⁾لفعل.و لو فعل لظلّت له الأعناق خاضعة، و لخفّت البلوی فیه علی الملائکة) .

اشاره به اینکه اگر امتحانات الهی هماهنگ با خواسته دل افراد باشد،امتحان عملا بی‌اثر خواهد شد،زیرا همه برطبق آن عمل می‌کنند؛هم خداپرستان و هم هواپرستان و چنین امتحانی بی‌نتیجه خواهد بود؛ولی اگر برخلاف میل افراد بود صفوف مؤمنان خداپرست و مخلص از خودخواهان هواپرست و غیر مخلص جدا خواهد شد.

امتحان مغروران و متکبّران باید با اموری باشد که غرور و تکبّر را بشکند همان‌گونه که در امتحان فرشتگان و ابلیس واقع شد.

به همین دلیل امام در ادامه این سخن می‌افزاید:«اما خداوند سبحان خلق خود را با اموری می‌آزماید که از فلسفه آن آگاهی ندارند تا(مطیعان از عاصیان)ممتاز گردند و تکبّر را از آنان بزداید و آنها را از کبر و غرور دور سازد»؛ (و لکنّ اللّه سبحانه یبتلی خلقه ببعض ما یجهلون أصله،تمییزا بالاختبار لهم،و نفیا للاستکبار عنهم،و إبعادا للخیلاء ⁽¹⁾منهم) .

از اینجا روشن می‌شود چرا فلسفه همه احکام شرع،آشکار نیست.درست است که فلسفه بسیاری از آنها به حکم عقل یا به توضیح آیات و روایات بر ما آشکار شده ولی قسمت قابل ملاحظه‌ای از آن همچنان در پرده ابهام باقی مانده،این برای آن است که مطیعان مخلص از متمردان و گردنکشان شناخته شوند.البتّه مخفی بودن اسرار این احکام غیر از آنچه گفته شد دلایل دیگری نیز می‌تواند داشته باشد.

سپس امام علیه السّلام عاقبت کار ابلیس مستکبر و گردنکش را به منظور این‌که درس عبرتی برای همگان باشد مطرح می‌کند و به آنها هشدار می‌دهد که راه ابلیس را نپویند تا به سرنوشت او گرفتار نشوند می‌فرماید:«از کاری که خداوند با ابلیس کرد عبرت بگیرید،زیرا اعمال طولانی و کوششهای بسیارش را بر باد داد در حالی که خدا را شش هزار سال عبادت کرده بود سالهایی که معلوم نیست از سالهای دنیا بود یا آخرت(آری)همه آنها را به سبب ساعتی تکبّر نابود ساخت»؛ (فاعتبروا بما کان من فعل اللّه بإبلیس إذ أحبط

عمله الطّویل،و جهده ⁽¹⁾الجهید،و کان قد عبد اللّه ستّة آلاف سنة،لا یدری أ من سنی ⁽²⁾الدّنیا أم من سنی الآخرة،عن کبر ساعة واحدة) .

تدبیر «لا یدری أ من سنی الدّنیا أم من سنی الاخرة» .مفهومش این نیست که امام از این مسئله خبردار نبود،بلکه اشاره به این است که توده مردم از آن آگاه نیستند و منظور از سالهای دنیا همین سالهایی است که بر ما می‌گذرد که مقدارش معلوم است و منظور از سالهای آخرت آن است که در قرآن به‌طور مکرر به آن اشاره شده است:« «وَ إِنَّ یَوْماً عِنْدَ رَبِّکَ کَأَلْفِ سَنَةٍ مِمّا تَعُدُّونَ» و یک روز نزد پروردگار تو(در جهان آخرت) مانند هزار سال است از آنچه می‌شمارید». ⁽³⁾

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که چگونه ممکن است شش هزار سال عبادت با تکبّر یک ساعت از میان برود؟پاسخ آن روشن است،چون سازندگی کاری است پیچیده و طولانی؛ولی تخریب کاری ساده و سریع است؛یک خانه بزرگ را ممکن است سالها صرف ساختن آن کنند ولی در یک آتش‌سوزی چند ساعته نابود شود؛یک سد عظیم را سالها می‌سازند ولی با چند دینامیت و مواد منفجره در مدتی بسیار کوتاه متلاشی می‌شود.

مسئله«حبط اعمال»بر اثر پاره‌ای از گناهان مطلب مهمی است که در پایان همین بخش در نکته‌ها خواهد آمد.

آن‌گاه امام در ادامه به این نکته اشاره می‌کند که متکبّران از انسانها نیز سرنوشتی همچون ابلیس دارند،می‌فرماید:«چگونه ممکن است کسی بعد از ابلیس همان نافرمانی او را انجام دهد ولی در برابر(خشم)خدا سالم بماند،نه،هرگز چنین نخواهد بود هیچ‌گاه

خدا انسانی را با داشتن صفتی وارد بهشت نمی‌کند که بر اثر همان صفت فرشته‌ای را از بهشت بیرون کرده است»؛ (فمن ذا بعد إبلیس یسلم علی اللّه بمثل معصیته؟کلاّ،ما کان اللّه سبحانه لیدخل الجنّة بشرا بأمر أخرج به منها ملکا) .

سپس در تأکید بر این معنا می‌فرماید:«حکم او درباره اهل آسمان و زمین یکسان است و خدا با هیچ‌یک از خلق خود دوستی خاصی ندارد تا به سبب آن چیزی را که بر همه جهانیان تحریم کرده است بر وی مباح سازد!؛ (إنّ حکمه فی أهل السّماء و أهل الأرض لواحد.و ما بین اللّه و بین أحد من خلقه هوادة ⁽¹⁾فی إباحة حمی ⁽²⁾حرّمه علی العالمین) .

اشاره به اینکه همه مکلفان در برابر خداوند یکسانند و هیچ‌کس را بر دیگری امتیاز نیست،خداوند با کسی خویشاوندی ندارد،گناه برای همه گناه و طاعت برای همه طاعت است.مبادا بعضی تصور کنند مجازات سنگین ابلیس در برابر تکبرش از ویژگیهای او بوده و دامان دیگران را نخواهد گرفت.

---

نکته‌ها

1-مسئلۀ حبط اعمال

در این بخش از خطبه آمده بود که عبادات شش هزار ساله ابلیس به سبب یک ساعت تکبر بر باد رفت.

مسئله احباط و تکفیر،و به تعبیر دیگر بر باد رفتن اعمال نیک یا جبران اعمال سوء با توبه و اطاعت،از مسائل مهمی است که در میان متکلمان و مفسران و ارباب حدیث مورد بحث و گفتگوست.

از آیات قرآن به خوبی استفاده می‌شود که بعضی از اعمال سوء،آن‌قدر اهمیّت دارد که می‌تواند آثار اعمال نیک را از بین ببرد،از جمله کفر به خداوند و پیامبر و یوم المعاد است که در آیه 88 سوره انعام می‌خوانیم:« «وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما کانُوا یَعْمَلُونَ» هرگاه مشرک شوند اعمالی را که انجام دهند از بین می‌رود و در آیه 147 سوره اعراف می‌فرماید:« «وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ» کسانی که آیات ما و روز قیامت را انکار کردند اعمالشان بر باد می‌رود».

در مورد تکفیر نیز قرآن مجید در آیه 7 سوره عنکبوت می‌فرماید:« «وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ» کسانی که ایمان آورده‌اند و عمل صالح انجام داده‌اند گناهان آنها را می‌پوشانیم(و می‌بخشیم)».

البتّه این به آن معنا نیست که روز قیامت مجموعه حسنات و سیئات را در برابر هم قرار دهند،اگر حسنات بیشتر بود،سیئات مورد نظر قرار نگیرد و اگر سیئات بیشتر بود، حسنات به‌طور کلی نادیده گرفته شود،این نوع احباط و تکفیر مورد قبول نیست و با آیات قرآن نیز نمی‌سازد.در آیه 7 و 8 سوره زلزال می‌خوانیم:« «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ» هرکس به مقدار ذره‌ای کار نیک انجام دهد آن را می‌بیند و هرکس به اندازه ذره‌ای کار بد انجام دهد آن را خواهد دید».

کوتاه سخن اینکه هریک از کار نیک و بد اثر خاص خود را عند اللّه در قیامت خواهد داشت؛ولی این مطلب استثنائاتی دارد که بعضی از کارهای نیک،خطاها را می‌پوشانند و بعضی از کارهای زشت،حسنات را از میان می‌برند. ⁽¹⁾

2-آیا ابلیس فرشته بود؟

در این بخش از خطبه آمده بود که ابلیس فرشته‌ای بود که خدا او را به جهت گناه سنگینش از بهشت بیرون راند و مطرود درگاه حق شد.

این تعبیر ممکن است این تصور را ایجاد کند که ابلیس واقعا از فرشتگان بوده است، در حالی که قرآن با صراحت می‌گوید:« «کانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ» او از جن بود سپس از طاعت فرمان پروردگارش خارج شد». ⁽¹⁾از سوی دیگر قرآن به وضوح می‌گوید:

فرشتگان معصوم‌اند و هرگز گناه نمی‌کنند:« «بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ» آنها بندگان گرامی خدا هستند در هیچ سخنی بر او پیشی نمی‌گیرند و فرمان او را به گردن می‌نهند». ⁽²⁾

چگونه ممکن است فرشته معصوم نه تنها نافرمانی کند،بلکه راه کفر و معارضه با پروردگار را بپوید؟!

از اینجا روشن می‌شود که ابلیس به موجب داشتن عبادات فراوان در صفوف فرشتگان جای گرفته بود؛نه اینکه واقعا جزء فرشتگان بود.این تعبیر گرچه تعبیری مجازی است؛ولی با وجود قرائن روشن نباید جای تردید باشد.

3-تکبّر ابلیس سرچشمه کفر او شد!

از آیات قرآن و روایات اسلامی و خطبه بالا به خوبی استفاده می‌شود که تکبّر ابلیس سرانجام به کفر او انجامید،آن هم بالاترین درجه کفر،زیرا به حکمت خدا اعتراض کرد و دستور پروردگار را درباره سجده بر آدم علیه السّلام غیر حکیمانه پنداشت و به همین دلیل به شدیدترین مجازاتها گرفتار شد و آن طرد ابدی از درگاه خدا و حبط عبادات شش هزار ساله بود.

این سخن پیامی به همه ما دارد که تکبّر و تعصب را کوچک نپندارید که گاه ممکن است به کفر و حبط اعمال و طرد از درگاه خداوند بیانجامد.البتّه ابلیس می‌توانست باز گردد و توبه کند؛ولی نخستین شرط توبه او این بود که فرمان خدا را در مورد سجده بر

آدم علیه السّلام اطاعت کند،لذا در حدیثی از امام صادق علیه السّلام آمده است که:«و اللّه لو أنّ إبلیس سجد للّه بعد المعصیة و التّکبّر عمر الدّنیا،ما نفعه ذلک و لا قبله اللّه منه ما لم یسجد لادم کما أمر اللّه أن یسجد له؛به خدا سوگند اگر ابلیس به اندازه عمر دنیا بعد از آن معصیت،سجده برای خدا می‌کرد،سودی به حال او نداشت و خدا از او نمی‌پذیرد جز اینکه بازگردد و بر آدم سجده کند.آن‌گونه که خدا به او دستور داده بود». ⁽¹⁾

4-یکسان بودن حکم خدا دربارۀ همگان

از پیام‌های مهم این بخش از خطبه این است که رابطه خلق با خالق رابطه اطاعت و بندگی است و همه انسانها،بلکه همه مخلوقاتی که در شرایط یکسان قرار دارند،در احکام او یکسانند و آن‌گونه که جمعی از یهود و نصارا خود را فرزندان خدا و خاصّان او می‌پنداشتند و مجازاتی جز اندک برای خود در برابر اعمالشان قائل نبودند: «وَ قالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصاری نَحْنُ أَبْناءُ اللّهِ وَ أَحِبّاؤُهُ» ⁽²⁾خیالی باطل و فکری بی‌اساس است.

بنابراین هرگاه تکبّر و تعصّب و نافرمانی سبب رانده شدن کسی از درگاه خدا شود و هرکس در هرجا آلوده به چنین صفتی گردد،سرنوشتی غیر از آن نخواهد داشت.نژادها، اقوام،انسانها و غیر انسانها همه مشمول همین قاعده‌اند.

---

بخش سوم

اشاره

فاحذروا عباد اللّه عدوّ اللّه أن یعدیکم بدائه،و أن یستفزّکم بندائه،و أن یجلب علیکم بخیله و رجله.فلعمری لقد فوّق لکم سهم الوعید،و أغرق إلیکم بالنّزع الشّدید،و رماکم من مکان قریب،فقال: «رَبِّ بِما أَغْوَیْتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ» قذفا بغیب بعید،و رجما بظنّ غیر مصیب،صدّقه به أبناء الحمیّة،و إخوان العصبیّة،و فرسان الکبر و الجاهلیّة.حتّی إذا انقادت له الجامحة منکم،و استحکمت الطّماعیّة منه فیکم،فنجمت الحال من السّرّ الخفیّ إلی الأمر الجلیّ،استفحل سلطانه علیکم،و دلف بجنوده نحوکم،فأقحموکم و لجات الذّلّ،و أحلّوکم ورطات القتل،و أوطؤوکم إثخان الجراحة،طعنا فی عیونکم،و حزّا فی حلوقکم،و دقّا لمناخرکم،و قصدا لمقاتلکم،و سوقا بخزائم القهر إلی النّار المعدّة لکم.فأصبح أعظم فی دینکم حرجا،و أوری فی دنیاکم قدحا من الّذین أصبحتم لهم مناصبین،و علیهم متألّبین.فاجعلوا علیه حدّکم،و له جدّکم.

ترجمه

ای بندگان خدا!از این دشمن خدا(ابلیس)بر حذر باشید.نکند شما را به بیماری خویش(کبر و غرور و تعصّب)مبتلا سازد و با ندای خود شما را تحریک کند و لشکریان سواره و پیاده‌اش را فریاد زند و بر ضد شما برانگیزد.به جانم سوگند!او تیر خطرناک را برای شما آماده نموده،در کمان گذارده و با قدرت تا آخرین حدّ کشیده و از مکانی نزدیک به سوی شما پرتاب نموده است و گفته است:پروردگارا!بدین جهت که مرا اغوا کردی(و از رحمت خود محروم ساختی)زرق‌وبرق زندگی دنیا را در چشم آنها جلوه می‌دهم و

همه را اغوا می‌کنم(و از رحمتت محروم می‌سازم)او در این سخن تیری در تاریکی به سوی هدفی دور دست انداخت و گمانی نادرست داشت(زیرا خواسته‌اش درباره همه انسانها صورت نپذیرفت،ولی)فرزندان تکبّر و برادران تعصب و سواران بر مرکب غرور و جهل،او را عملا تصدیق کردند و این وضع همچنان ادامه یافت تا افراد سرکش و سست ایمان لذت را در برابر خود تسلیم کرد و طمع خویش را بر شما مستحکم نمود و اسرار پنهانی آشکار شد.در این هنگام سلطه‌اش بر شما قوت گرفت و با سپاه خویش به شما حمله‌ور شد.تا شما را به پناهگاه ذلّت کشاندند و در مهلکه‌های قتل وارد کردند،و زخم خوردگان شما را در زیر پاها له کردند،نیزه‌های خود را در چشمان شما فروبردند،گلوی شما را بریدند،بینی شما را کوبیدند،و قصد هلاکت شما کردند و(سرانجام)شما را با قهر و غلبه به سوی آتش(غضب الهی)که برایتان آماده شده بود،کشاندند.بنابراین ابلیس بزرگترین مشکل برای دین شما و آتش‌افروزترین دشمن برای دنیای شماست و خطرناک‌تر از همه انسانهایی است که با آنها دشمنی می‌ورزید و برای درهم شکستن آنان عدّه و عده گرد می‌آورید،از این‌رو قوت و قدرت خود را در برابر او به کار گیرید و پیوند خویش را با او قطع کنید.

شرح و تفسیر: او خطرناک‌ترین دشمن شماست

او خطرناک‌ترین دشمن شماست

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه به نتیجه‌گیری از داستان گمراهی و طرد شیطان بر اثر تکبّر و عصیان می‌پردازد و به همگان هشدار می‌دهد که گرفتار سرنوشت او نشوند.

می‌فرماید:«ای بندگان خدا!از این دشمن خدا(ابلیس)بر حذر باشید نکند شما را به بیماری خویش(کبر و غرور و تعصّب)مبتلا سازد و با ندای خود شما را تحریک کند و لشکریان سواره و پیاده‌اش را فریاد زند و بر ضد شما گرد آورد»؛ (فاحذروا عباد اللّه عدوّ

اللّه أن یعدیکم ⁽¹⁾بدائه،و أن یستفزّکم ⁽²⁾بندائه،و أن یجلب ⁽³⁾علیکم بخیله و رجله ⁽⁴⁾) .

این گفتار مولا برگرفته از آیه قرآن است که می‌فرماید:« «وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ» هرکدام از آنها را می‌توانید با صدایت تحریک کن و لشکر سواره و پیاده‌ات بر آنها گسیل دار». ⁽⁵⁾

«خیل»هم به معنای اسبهاست و هم به معنای اسب‌سواران و در اینجا به معنای لشکر سواره است و«رجل»به معنای لشکر پیاده است و اشاره به دستیاران فراوانی است که شیطان از جنس خود و از جنس آدمیان دارد که برای گمراه ساختن مردم به او کمک می‌دهند؛بعضی سریع‌تر(همچون لشکر سواره)و بعضی آرام‌تر همچون لشکر پیاده.

البتّه صفات رذیله و عوامل گناه و مراکز فساد و تبلیغات و گمراه‌کننده و ابزار گناه نیز به نوعی لشکر پیاده و سواره شیطانند که امام بندگان خدا را از همه این امور بر حذر می‌دارد.

سپس برای تأکید این سخن به جان خود سوگند می‌خورد و می‌فرماید:«به جانم سوگند!او تیر خطرناک را برای شما آماده نموده،در کمان گذارده،و با قدرت تا آخرین حدّ کشیده و از مکانی نزدیک به سوی شما پرتاب نموده است»؛ (فلعمری لقد فوّق ⁽⁶⁾لکم