بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 21

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 21: تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله - 7

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة كتاب تاريخ نبينا صلي الله عليه و آله

تتمة أبواب أحواله صلي الله عليه و آله من البعثة إلي نزول المدينة

باب 22 غزوة خيبر و فدك و قدوم جعفر بن أبي طالب عليهما السلام

الآيات

الفتح: «سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلي مَغانِمَ لِتَأْخُذُوها ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنا بَلْ كانُوا لا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا»(15)

(و قال تعالي): «فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَ أَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً* وَ مَغانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَها وَ كانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً* وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَها فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ وَ كَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ وَ لِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَ يَهْدِيَكُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً»(18-20)

تفسير

أقول: قد مر تفسير الآيات في باب نوادر الغزوات و باب غزوة الحديبية.

و قال الطبرسي رحمه الله: لما قدم رسول الله صلي الله عليه و آله المدينة من الحديبية مكث بها عشرين ليلة ثم خرج منها غاديا إلي خيبر. وَ ذَكَرَ ابْنُ إِسْحَاقَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي مَرْوَانَ الْأَسْلَمِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ ⁽¹⁾قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي خَيْبَرَ حَتَّي إِذَا كُنَّا قَرِيباً مِنْهَا وَ أَشْرَفْنَا عَلَيْهَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قِفُوا فَوَقَفَ النَّاسُ فَقَالَ اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ مَا أَظْلَلْنَ وَ رَبَّ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَ مَا أَقْلَلْنَ وَ رَبَّ الشَّيَاطِينِ وَ مَا أَضْلَلْنَ ⁽²⁾إِنَّا نَسْأَلُكَ خَيْرَ هَذِهِ الْقَرْيَةِ وَ خَيْرَ أَهْلِهَا وَ خَيْرَ مَا فِيهَا وَ نَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ هَذِهِ الْقَرْيَةِ وَ شَرِّ أَهْلِهَا وَ شَرِّ مَا فِيهَا قَدِّمُوا ⁽³⁾

ادامه بابها از کتاب تاریخ پیامبر ما صلی الله علیه و آله

ادامه باب های أحوال پیامبر صلی الله علیه و آله از بعثت تا ورود در مدینه منوره

باب بیست و دوم: غزوه خیبر و فدک و آمدن جعفر بن ابی طالب

آیات

{چون به [قصدِ] گرفتن غنایم روانه شدید، به زودی برجای‌ماندگان خواهند گفت: «بگذارید ما [هم] به دنبال شما بیاییم.» [این گونه] می‌خواهند دستورِ خدا را دگرگون کنند. بگو: «هرگز از پی ما نخواهید آمد. آری، خدا از پیش درباره شما چنین فرموده.» پس به زودی خواهند گفت: «[نه،] بلکه بر ما رشگ می‌برید.» [نه چنین است] بلکه جز اندکی درنمی‌یابند.}

{و [نیز] غنیمتهای فراوانی خواهند گرفت، و خدا همواره نیرومند سنجیده‌کار است*خدا به شما غنیمتهای فراوان [دیگری] وعده داده که به زودی آنها را خواهید گرفت، و این [پیروزی] را برای شما پیش انداخت، و دستهای مردم را از شما کوتاه ساخت، و تا برای مؤمنان نشانه‌ای باشد و شما را به راه راست هدایت کند}.

تفسیر

مؤلف: تفسیر آیات در باب غزوه های برجسته و باب غزوه حدیبیه آمد.

طبرسی رحمة اللّه علیه گفته است: آن هنگام که رسول الله صلی الله علیه و آله از مدینه به حدیبیه رسید، بیست شب در آنجا اقامت نمود، سپس صبحدم روانه خیبر شد. ابن اسحاق از ابومروان اسلمی و او از پدرش و از جدّش روایت کرده است که گفت: با پیامبر به سوی خیبر خارج شدیم تا آنکه به نزدیکی آن رسیدیم و بر آن مشرف شدیم. در این هنگام رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «بایستید». با این سخن، مردم توقف کردند. آنگاه فرمود: «خداوندا: ای پروردگار آسمان های هفت گانه و آنچه بر آن سایه افکنده اند و ای پروردگار زمین های هفت گانه و آنچه که بر روی خود دارند و ای پروردگار شیاطین و آنچه که گمراهش می سازند، ما از تو خیر و نیکی این قریه و اهلش و آن چه در آن است را می خواهیم و از شرّ این قریه و شر اهلش و شر آنچه در آن است به تو پناه می جوییم.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ.

وَ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي خَيْبَرَ فَسِرْنَا لَيْلًا فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ لِعَامِرِ بْنِ الْأَكْوَعِ أَ لَا تُسْمِعُنَا مِنْ هُنَيْهَاتِكَ⁽¹⁾وَ كَانَ عَامِرٌ رَجُلًا شَاعِراً فَجَعَلَ يَقُولُ:

لَاهُمَّ لَوْ لَا أَنْتَ مَا اهْتَدَيْنَا⁽²⁾*** وَ لَا تَصَدَّقْنَا وَ لَا صَلَّيْنَا⁽³⁾

انا إذا قوم بغوا علينا *** وان ارادوا فتنة ابينا

فانزلن سكينة علينا *** وثبت الاقدام ان لاقينا

فَاغْفِرْ فِدَاءٌ لَكَ مَا اقْتَنَيْنَا *** وَ ثَبِّتِ الْأَقْدَامَ إِنْ لَاقَيْنَا

وَ أَنْزِلَنْ سَكِينَةً عَلَيْنَا *** إِنَّا إِذَا صِيحَ بِنَا أَنَيْنَا

وَ بِالصِّيَاحِ عَوَّلُوا عَلَيْنَا

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَنْ هَذَا السَّائِقُ قَالُوا عَامِرٌ قَالَ يَرْحَمُهُ اللَّهُ قَالَ عُمَرُ وَ هُوَ عَلَي جَمَلٍ وَجَبَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ لَا أَمْتَعْتَنَا بِهِ وَ ذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا اسْتَغْفَرَ لِرَجُلٍ قَطُّ يَخُصُّهُ إِلَّا اسْتُشْهِدَ قَالُوا فَلَمَّا جَدَّ الْحَرْبُ وَ تَصَافَّ الْقَوْمُ خَرَجَ يَهُودِيٌّ وَ هُوَ يَقُولُ:

قَدْ عَلِمَتْ خَيْبَرُ أَنِّي مَرْحَبُ *** شَاكِي السِّلَاحِ بَطَلٌ مُجَرَّبُ

إِذَا الْحُرُوبُ أَقْبَلَتْ تَلَهَّبُ

فَبَرَزَ⁽⁴⁾إِلَيْهِ عَامِرٌ وَ هُوَ يَقُولُ:

قَدْ عَلِمَتْ خَيْبَرُ أَنِّي عَامِرٌ *** شَاكِي السِّلَاحِ بَطَلٌ مُغَامِرٌ

فَاخْتَلَفَا ضَرْبَتَيْنِ فَوَقَعَ سَيْفُ الْيَهُودِيِّ فِي تُرْسِ عَامِرٍ وَ كَانَ سَيْفُ عَامِرٍ فِيهِ قِصَرٌ فَتَنَاوَلَ بِهِ سَاقَ الْيَهُودِيِّ لِيَضْرِبَهُ فَرَجَعَ ذُبَابُ سَيْفِهِ فَأَصَابَ عَيْنَ رُكْبَةِ عَامِرٍ فَمَاتَ مِنْهُ قَالَ سَلَمَةُ فَإِذَا نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُونَ بَطَلَ عَمَلُ عَامِرٍ قَتَلَ نَفْسَهُ قَالَ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله وَ أَنَا أَبْكِي فَقُلْتُ قَالُوا إِنَّ عَامِراً بَطَلَ

با بسم الله الرحمن الرحیم داخل شوید».

و از سلمة بن اکوع روایت است که گفت: با رسول خدا صلی الله علیه و آله به سوی خیبر خارج شدیم و شبانه راه سپردیم. یک نفر از همراهان به عامر بن اکوع که مردی شاعر بود، گفت: آیا از رجزهایت برای ما نمی خوانی؟ عامر نیز گفت: - پروردگارا، اگر تو نبودی ما هدایت نمی شدیم و صدقه نمی دادیم و نماز نمی خواندیم.

و با فریاد بر ما زاری می کنند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «این گوینده کیست؟». گفتند: عامر. فرمود: «خدا رحمتش کند!». عمر که بر شتری سوار بود، گفت: ای رسول خدا! مغفرت و شهادت را بر او واجب ساختی! چرا ما را از آن بهره مند نساختی؟ و دلیل این سخن آن بود که رسول خدا هرگز برای کسی به طور مخصوص تقاضای مغفرت الهی نکرد، مگر آن که او به شهادت رسید. گفته اند: آن دم که جنگ شدت یافت و دو لشکر در برابر هم صف آرایی کردند، یک نفر یهودی خارج شد و گفت:

پس عامر به مقابله اش شتافت در حالی که می گفت:

و دو ضربه بر یکدیگر وارد ساختند: ضربه یهودی به سپر عامر برخورد کرد و عامر که شمشیری کوتاه داشت، ساق یهودی را هدف قرار داد تا بر آن ضربه وارد کند، ولی لبه شمشیر عامر برگشت و کاسه زانوی خود او را مورد اصابت قرار داد و در نتیجه عامر جان سپرد. سلمه گفت: برخی از اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله گفتند: کار عامر تباه و باطل شد، چرا که خود را به کشتن داد. - گفت: - در حالی که می گریستم نزد پیامبر آمدم و گفتم: می گویند عامرعملش را باطل کرد.

عَمَلُهُ فَقَالَ مَنْ قَالَ ذَلِكَ قُلْتُ نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِكَ فَقَالَ كَذَبَ أُولَئِكَ بَلْ أُوتِيَ مِنَ الْأَجْرِ مَرَّتَيْنِ قَالَ فَحَاصَرْنَاهُمْ حَتَّي إِذَا أَصَابَتْنَا مَخْمَصَةٌ شَدِيدَةٌ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ فَتَحَهَا عَلَيْنَا وَ ذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله أَعْطَي اللِّوَاءَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ⁽¹⁾وَ نَهَضَ مَنْ نَهَضَ مَعَهُ مِنَ النَّاسِ فَلَقُوا أَهْلَ خَيْبَرَ فَانْكَشَفَ عُمَرُ وَ أَصْحَابُهُ فَرَجَعُوا إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يُجَبِّنُهُ أَصْحَابُهُ وَ يُجَبِّنُهُمْ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ أَخَذَتْهُ الشَّقِيقَةُ فَلَمْ يَخْرُجْ إِلَي النَّاسِ فَقَالَ حِينَ أَفَاقَ مِنْ وَجَعِهِ مَا فَعَلَ النَّاسُ بِخَيْبَرَ فَأُخْبِرَ فَقَالَ لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ كَرَّاراً غَيْرَ فَرَّارٍ لَا يَرْجِعُ حَتَّي يَفْتَحَ اللَّهُ عَلَي يَدَيْهِ.

وَ رَوَي الْبُخَارِيُّ وَ مُسْلِمٌ عَنْ قُتَيْبَةَ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْإِسْكَنْدَرَانِيِّ عَنْ أَبِي حَازِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ سَهْلٍ⁽²⁾أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ يَوْمَ خَيْبَرَ لَأُعْطِيَنَّ هَذِهِ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَي يَدَيْهِ يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ قَالَ فَبَاتَ النَّاسُ يَدُوكُونَ بِجُمْلَتِهِمْ⁽³⁾أَيُّهُمْ يُعْطَاهَا⁽⁴⁾فَلَمَّا أَصْبَحَ النَّاسُ غَدَوْا عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كُلُّهُمْ يَرْجُونَ أَنْ يُعْطَاهَا فَقَالَ أَيْنَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ هُوَ يَشْتَكِي عَيْنَيْهِ⁽⁵⁾قَالَ فَأَرْسِلُوا إِلَيْهِ فَأُتِيَ بِهِ فَبَصَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي عَيْنَيْهِ وَ دَعَا لَهُ فَبَرَأَ كَأَنْ لَمْ يَكُنْ بِهِ وَجَعٌ⁽⁶⁾فَأَعْطَاهُ الرَّايَةَ فَقَالَ عَلِيٌّ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُقَاتِلُهُمْ حَتَّي يَكُونُوا مِثْلَنَا قَالَ⁽⁷⁾انْفِذْ عَلَي رِسْلِكَ حَتَّي تَنْزِلَ بِسَاحَتِهِمْ ثُمَّ ادْعُهُمْ إِلَي الْإِسْلَامِ وَ أَخْبِرْهُمْ بِمَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ مِنْ حَقِّ اللَّهِ⁽⁸⁾فَوَ اللَّهِ لَأَنْ يَهْدِيَ اللَّهُ بِكَ رَجُلًا وَاحِداً خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَكُونَ لَكَ حُمْرُ النَّعَمِ.⁽⁹⁾

فرمود: چه کسی این را گفته است؟ گفتم: تعدادی از اصحاب. فرمود: آنان دروغ گفته اند، بلکه عامر دو بار از پاداش و ثواب بهره مند گردید. - گفت: - آنان را محاصره کردیم تا آن که به گرسنگی سختی دچار گشتیم، و سپس خداوند آن را بر ما گشود. و آن اینگونه بود که پیامبر صلی الله علیه و آله در ابتدا پرچم را به عمر بن خطاب سپرد⁽¹⁰⁾

و تعدادی از مردم با او همراه گشتند و با اهل خیبر رودرو شدند، ولی عمر و یارانش شکست خوردند و در حالی به نزد پیامبر بازگشتند که یکدیگر را ترسو می خواندند. رسول خدا صلی الله علیه و آله دچار سر درد شده بود، از همین رو به سوی مردم خارج نگشت و چون بهبود یافت، فرمود: «مردم با خیبر چه کردند؟» چون (از کرده عمر و همراهانش) آگاه شد، فرمود: «فردا پرچم را به مردی خواهم سپرد که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش هم او را دوست دارند. جنگاوری مهاجم است که نمی گریزد و باز نمی گردد تا آنکه خدا به دستان او فتح و پیروزی را محقق کند.».

و بخاری و مسلم از سعید بن سهل روایت کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ خیبر فرمود: «بی شک فردا این پرچم را به مردی خوهم داد که خدا به دستان او فتح و پیروزی را رقم می زند. او خدا و رسولش را دوست دارد وخدا و رسولش هم او را دوست دارند.» می گوید: مردم شب را در حالی به سر آوردندکه همگی در آرزوی پرچم داری بودند. ولی صبح فردا پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «علی بن ابی طالب کجاست؟» گفتند: یا رسول الله! او از درد چشم می نالد. فرمود: «به سوی او بفرستید (و او را بیاورید).» او را آوردند.

حضرت رسول از آب دهانش بر دیدگان او نهاد و برای او دعا فرمود و او چنان شفا یافت که گویی هیچ درد و بیماری در او نبود. سپس پرچم را به او سپرد. علی علیه السّلام عرض داشت: ای رسول خدا، با آنان بجنگم تا آنکه مانند ما شوند؟ فرمود: «در این کار بی درنگ پیش رو، تا آنکه در برابرشان قرار گیری، سپس آن ها را به اسلام فرا بخوان. و به آنچه که از حق خدا بر آنان واجب است آگاهشان ساز که به خدا سوگند اگر خداوند به واسطه تو یک نفر را هدایت کن،د بهتر از آن است که تو را شترانی سرخ موی باشد».

قَالَ سَلَمَةُ فَبَرَزَ مَرْحَبٌ وَ هُوَ يَقُولُ :

قَدْ عَلِمَتْ خَيْبَرُ أَنِّي مَرْحَبٌ الْأَبْيَاتِ.

فَبَرَزَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام وَ هُوَ يَقُولُ:

أَنَا الَّذِي سَمَّتْنِي أُمِّي حَيْدَرَةَ *** كَلَيْثِ غَابَاتٍ كَرِيهِ الْمَنْظَرَةِ

أُوفِيهِمُ بِالصَّاعِ كَيْلَ السَّنْدَرَةِ⁽¹⁾

فَضَرَبَ مَرْحَباً فَفَلَقَ رَأْسَهُ فَقَتَلَهُ وَ كَانَ الْفَتْحُ عَلَي يَدِهِ⁽²⁾أَوْرَدَهُ مُسْلِمٌ فِي الصَّحِيحِ.

وَ رَوَي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ مَوْلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ خَرَجْنَا مَعَ عَلِيٍّ عليه السلام حِينَ بَعَثَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَلَمَّا دَنَا مِنَ الْحِصْنِ خَرَجَ إِلَيْهِ أَهْلُهُ فَقَاتَلَهُمْ فَضَرَبَهُ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ فَطَرَحَ تُرْسَهُ مِنْ يَدِهِ فَتَنَاوَلَ عَلِيٌّ عليه السلام بَابَ الْحِصْنِ فَتَتَرَّسَ بِهِ عَنْ نَفْسِهِ فَلَمْ يَزَلْ فِي يَدِهِ وَ هُوَ يُقَاتِلُ حَتَّي فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ ثُمَّ أَلْقَاهُ مِنْ يَدِهِ فَلَقَدْ رَأَيْتُنِي فِي سَبْعَةِ نَفَرٍ أَنَا مِنْهُمْ⁽³⁾نَجْهَدُ عَلَي أَنْ نَقْلِبَ ذَلِكَ الْبَابَ فَمَا اسْتَطَعْنَا أَنْ نَقْلِبَهُ.

و بإسناده عن ليث بن أبي سليم⁽⁴⁾عن أبي جعفر محمد بن علي عليهم السلام قال حدثني جابر بن عبد الله أن عليا عليه السلام حمل الباب يوم خيبر حتي صعد المسلمون عليه فاقتحموها ففتحوها و أنه حرك بعد ذلك فلم يحمله أربعون رجلا.

قال و روي من وجه آخر عن جابر ثم اجتمع عليه سبعون رجلا فكان جهدهم أن أعادوا الباب.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَي قَالَ كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام يَلْبَسُ فِي الْحَرِّ وَ الشِّتَاءِ الْقَبَاءَ الْمَحْشُوَّ الثَّخِينَ وَ مَا يُبَالِي الْحَرَّ فَأَتَانِي أَصْحَابِي فَقَالُوا إِنَّا رَأَيْنَا مِنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ شَيْئاً فَهَلْ رَأَيْتَ قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالُوا رَأَيْنَاهُ يَخْرُجُ عَلَيْنَا فِي الْحَرِّ الشَّدِيدِ فِي الْقَبَاءِ الْمَحْشُوِّ الثَّخِينِ وَ مَا يُبَالِي الْحَرَّ وَ يَخْرُجُ عَلَيْنَا

سلمه می گوید: مرحب ظاهر شد در حالی که می گفت:

و علی علیه السلام نیز به مقابله او شتافت و فرمود:

آنگاه بر مرحب ضربه ای وارد کرد و سرش را شکافت و او را کشت. و فتح و پیروزی با دستان او محقق شد. این را مسلم در صحیح آورده است.

و ابوعبدالله حافظ از ابورافع غلام آزاد شده رسول خدا روایت کرده است که گفت: با علی علیه السّلام، آن هنگام که رسول خدا صلی الله علیه و آله او را گسیل داشت خارج شدیم. هنگامی که نزدیک قلعه شد، اهل آن به سوی او خارج شدند. پس یک نفر یهودی ضربه ای بر او وارد ساخت که سپرش را از دستش انداخت. در این هنگام علی علیه السلام در قلعه را برداشت و آن را سپر مدافع خود قرار داد و پیوسته در دستان او بود و می جنگید تا آنکه خدا فتح و پیروزی را نصیب او گردانید. سپس آن را از دستانش فرو افکند و هفت نفر که من هم از آن ها بودم، کوشیدیم در را برگردانیم ولی موفق نشدیم.

و با إسناد روایی از لیث بن ابی سلیم از امام محمد باقر علیه السّلام روایت کرده است که فرمود: جابر بن عبدالله به من گفت که علی علیه السّلام روز خیبر در را برداشت و مسلمانان توانستند از آن بگذرند و به قلعه هجوم برند و آن را فتح کنند. و خواستند آن در را بعد از آن واقعه حرکت دهند ولی چهل مرد نتوانستند آن را بردارند.

گفت: و به صورتی دیگر از جابر روایت شده است: سپس هفتاد مرد بر آن در جمع شدند و تلاششان آن بود که در را برگردانند (ولی از انجام آن بازماندند).

و از عبدالرحمن بن ابی لیلی روایت کرده است که گفت: علی علیه السّلام در گرما و سرما قبای پشمی سخت و ضخیمی به تن می کرد و به گرما اهمیتی نمی داد. به همین خاطر اصحابم نزد من آمدند و گفتند: ما از امیرالمومنین کار عجیبی دیده ایم. آیا تو هم دیده ای؟ گفتم: چه کاری؟ گفتند: ما او را دیده ایم که در گرمای شدید بر ما خارج می شود در حالی که قبای پشمی سخت و ضخیم می پوشد و اهمیتی به گرما نمی دهد

فِي الْبَرْدِ الشَّدِيدِ فِي الثَّوْبَيْنِ الْخَفِيفَيْنِ وَ مَا يُبَالِي الْبَرْدَ فَهَلْ سَمِعْتَ فِي ذَلِكَ شَيْئاً فَقُلْتُ لَا فَقَالُوا فَسَلْ لَنَا أَبَاكَ عَنْ ذَلِكَ فَإِنَّهُ يَسْمُرُ⁽¹⁾مَعَهُ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ مَا سَمِعْتُ فِي ذَلِكَ شَيْئاً فَدَخَلَ عَلَي عَلِيٍّ عليه السلام فَسَمَرَ مَعَهُ فَسَأَلَهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ أَ وَ مَا شَهِدْتَ مَعَنَا خَيْبَرَ قُلْتُ بَلَي قَالَ أَ وَ مَا رَأَيْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حِينَ دَعَا أَبَا بَكْرٍ فَعَقَدَ لَهُ ثُمَّ بَعَثَهُ إِلَي الْقَوْمِ فَانْطَلَقَ فَلَقِيَ الْقَوْمَ ثُمَّ جَاءَ بِالنَّاسِ وَ قَدْ هُزِمُوا⁽²⁾فَقَالَ بَلَي قَالَ ثُمَّ بَعَثَ إِلَي عُمَرَ فَعَقَدَ لَهُ ثُمَّ بَعَثَهُ إِلَي الْقَوْمِ فَانْطَلَقَ فَلَقِيَ الْقَوْمَ فَقَاتَلَهُمْ ثُمَّ رَجَعَ وَ قَدْ هُزِمَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ الْيَوْمَ رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَي يَدَيْهِ كَرَّاراً غَيْرَ فَرَّارٍ فَدَعَانِي فَأَعْطَانِي الرَّايَةَ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ اكْفِهِ الْحَرَّ وَ الْبَرْدَ فَمَا وَجَدْتُ بَعْدَ ذَلِكَ حَرّاً وَ لَا بَرْداً.

ثُمَّ لَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَفْتَحُ الْحُصُونَ حِصْناً فَحِصْناً وَ يَحُوزُ الْأَمْوَالَ حَتَّي انْتَهَوْا إِلَي حِصْنِ الْوَطِيحِ وَ السَّلَالِمِ وَ كَانَ آخِرَ حُصُونِ خَيْبَرَ افْتَتَحَ وَ حَاصَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ بِضْعَ عَشَرَ لَيْلَةً.

قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَ لَمَّا افْتُتِحَ الْقَمُوصُ حِصْنُ ابْنُ أَبِي الْحُقَيْقِ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِصَفِيَّةَ بِنْتِ⁽³⁾حُيَيِّ بْنِ أَخْطَبَ وَ بِأُخْرَي مَعَهَا فَمَرَّ بِهِمَا بِلَالٌ وَ هُوَ الَّذِي جَاءَ بِهِمَا عَلَي قَتْلَي مِنْ قَتْلَي الْيَهُودِ⁽⁴⁾فَلَمَّا رَأَتْهُمُ الَّتِي مَعَهَا صَفِيَّةُ صَاحَتْ وَ صَكَّتْ وَجْهَهَا وَ حَثَتِ التُّرَابَ عَلَي رَأْسِهَا فَلَمَّا رَآهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ أَعْزِبُوا⁽⁵⁾عَنِّي هَذِهِ الشَّيْطَانَةَ وَ أَمَرَ بِصَفِيَّةَ فَحِيزَتْ خَلْفَهُ وَ أَلْقَي عَلَيْهَا رِدَاءَهُ فَعَرَفَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّهُ قَدِ اصْطَفَاهَا لِنَفْسِهِ وَ قَالَ صلي الله عليه و آله لِبِلَالٍ لَمَّا رَأَي مِنْ تِلْكَ الْيَهُودِيَّةِ مَا رَأَي أَ نُزِعَتْ مِنْكَ الرَّحْمَةُ يَا بِلَالُ حَيْثُ تَمُرُّ بِامْرَأَتَيْنِ عَلَي قَتْلَي رِجَالِهِمَا.

وَ كَانَتْ صَفِيَّةُ قَدْ رَأَتْ فِي الْمَنَامِ وَ هِيَ عَرُوسٌ بِكِنَانَةَ بْنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَبِي الْحُقَيْقِ

و در سرمای شدید هم بر ما با دو لباس نازک خارج می شود و اهمیتی به سرما نمی دهد. آیا در این مورد چیزی شنیده ای؟ گفتم: نه. گفتند: در مورد این موضوع از پدرت بپرس که او شبانه با علی علیه السّلام به گفتگو می نشیند. از او درباره این موضوع پرسش کردم. پدرم گفت: در این مورد چیزی نشنیده ام. چون بر علی وارد شد، در گفتگوی شبانه در این مورد از او پرسید. فرمود: آیا با ما در خیبر نبودی؟(خیبر را ندیدی؟). گفتم: آری، بودم. فرمود: آیا ندیدی رسول خدا هنگامی که ابوبکر را فراخواند و او را به فرماندهی سپاه گماشت و او را به سوی قوم (یهودیان) گسیل داشت و او با آنان رو در رو شد؛ ولی با مردم در حالی بازگشت که شکست خورده بودند؟ گفتم: آری، دیدم. فرمود: آنگاه به سوی عمر فرستاد (و عمر را فراخواند) و فرماندهی را به او سپرد و او را به سوی قوم (یهودیان) گسیل داشت. او نیز روانه (جنگ) شد و با آنان رو در رو گردید و با آنان نبرد کرد ولی او نیز شکست خورده و مغلوب بازگشت؟ و (در پی این شکست) رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود: «بی شک امروز این پرچم را به مردی خواهم سپرد که خدا و رسول او را دوست دارند و خدا و رسول هم او را دوست دارند، خدا به دستان او فتح و ظفر آورد. و او جنگاوری مهاجم است که از نبرد نمی گریزد». در این هنگام مرا فراخواند و پرچم را به من سپرد و فرمود: «خدایا او را از گرما و سرما حفظ کن». و من بعد از آن دیگر گرما و سرما را احساس نکردم.

و همه این مطالب از کتاب دلائل النبوة امام ابوبکر بیهقی نقل شده است.

سپس رسول خدا صلی اللّه علیه و آله پیاپی قلعه ها را یکی بعد از دیگری می گشود و اموال را تصرف می کرد تا آنکه به دژ وطیح و سلالم رسید که آخرین قلعه های خیبر بود که فتح شد. و پیامبر آنان را ده شب و اندی به محاصره درآورد.

ابن اسحاق گفت: وقتی قموص، قلعه ابن ابی الحقیق گشوده شد، صفیه دختر حیّ بن اخطب و یک زن دیگر که همراهش بود، نزد رسول خدا آورده شدند. ولی بلال که آن ها را آورد، آن دو را از کنار کشته شد گان یهود عبور داد و چون زن همراه صفیه آن ها را دید، فریاد برآورد و بر سر و صورتش زد و خاک بر سرش ریخت. وقتی رسول خدا او را دید، فرمود: «این زن شیطان صفت را از من دور کنید». و به صفیه دستور داد که در پشت سر او قرار گیرد و ردای خود را روی دوش او انداخت؛ اینگونه مسلمانان متوجه شدند که رسول خدا صلی الله علیه و آله صفیه را برای خود برگزیده است. پیامبر صلی اللّه علیه و آله وقتی آن عمل را از آن زن یهودی دید، به بلال فرمود: «ای بلال، آیا رحمت الهی از تو دور شده است که دو زن را بر کشته های مردانشان می گذرانی؟».

و صفیه که همسر کنانة بن ربیع بن ابی الحقیق بود

أَنَّ قَمَراً وَقَعَ فِي حَجْرِهَا فَعَرَضَتْ رُؤْيَاهَا عَلَي زَوْجِهَا فَقَالَ مَا هَذَا إِلَّا أَنَّكَ تَتَمَنَّيْنَ مَلِكَ الْحِجَازِ مُحَمَّداً وَ لَطَمَ عَلَي وَجْهِهَا لَطْمَةً اخْضَرَّتْ عَيْنُهَا مِنْهَا فَأَتَي بِهَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ بِهَا أَثَرٌ مِنْهَا فَسَأَلَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا هُوَ فَأَخْبَرَتْهُ.

وَ أَرْسَلَ ابْنُ أَبِي الْحُقَيْقِ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله انْزِلْ لِأُكَلِّمَكَ⁽¹⁾قَالَ نَعَمْ فَنَزَلَ وَ صَالَحَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي حَقْنِ دِمَاءِ مَنْ فِي حُصُونِهِمْ مِنَ الْمُقَاتِلَةِ وَ تَرَكَ الذُّرِّيَّةَ لَهُمْ وَ يَخْرُجُونَ مِنْ خَيْبَرَ وَ أَرْضِهَا بِذَرَارِيِّهِمْ وَ يُخَلُّونَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ بَيْنَ مَا كَانَ لَهُمْ مِنْ مَالٍ وَ أَرْضٍ وَ عَلَي الصَّفْرَاءِ وَ الْبَيْضَاءِ وَ الْكُرَاعِ وَ عَلَي الْحَلْقَةِ وَ عَلَي الْبَزِّ إِلَّا ثوب⁽²⁾(ثَوْباً) عَلَي ظَهْرِ إِنْسَانٍ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ بَرِئَتْ مِنْكُمْ ذِمَّةُ اللَّهِ وَ ذِمَّةُ رَسُولِهِ إِنْ كَتَمْتُمُونِي شَيْئاً فَصَالَحُوهُ عَلَي ذَلِكَ فَلَمَّا سَمِعَ بِهِمْ أَهْلُ فَدَكَ قَدْ صَنَعُوا مَا صَنَعُوا بَعَثُوا إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَسْأَلُونَهُ أَنْ يُسَيِّرَهُمْ⁽³⁾وَ يَحْقُنَ دِمَاءَهُمْ وَ يُخَلُّونَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْأَمْوَالِ فَفَعَلَ وَ كَانَ مِمَّنْ مَشَي بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ بَيْنَهُمْ فِي ذَلِكَ مُحَيَّصَةُ بْنُ مَسْعُودٍ أَحَدُ بَنِي حَارِثَةَ فَلَمَّا نَزَلَ أَهْلُ خَيْبَرَ عَلَي ذَلِكَ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْ يُعَامِلَهُمُ الْأَمْوَالَ عَلَي النِّصْفِ وَ قَالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِهَا مِنْكُمْ وَ أَعْمَرُ لَهَا فَصَالَحَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ عَلَي النِّصْفِ عَلَي أَنَّا إِذَا شِئْنَا أَنْ نُخْرِجَكُمْ أَخْرَجْنَاكُمْ وَ صَالَحَهُ أَهْلُ فَدَكَ عَلَي مِثْلِ ذَلِكَ فَكَانَتْ أَمْوَالُ خَيْبَرَ فَيْئاً بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَ كَانَتْ فَدَكُ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِأَنَّهُمْ لَمْ يُوجِفُوا عَلَيْهَا بِخَيْلٍ وَ لَا رِكَابٍ.

وَ لَمَّا اطْمَأَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَهْدَتْ لَهُ زَيْنَبُ بِنْتُ الْحَارِثِ بْنِ سَلَّامِ بْنِ مِشْكَمٍ وَ هِيَ ابْنَةُ أَخِي مَرْحَبٍ شَاةً مَصْلِيَّةً⁽⁴⁾وَ قَدْ سَأَلَتْ أَيُّ عُضْوٍ مِنَ الشَّاةِ أَحَبُّ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقِيلَ لَهَا الذِّرَاعُ فَأَكْثَرَتْ فِيهَا السَّمَّ وَ سَمَّتْ⁽⁵⁾سَائِرَ الشَّاةِ ثُمَّ جَاءَتْ بِهَا فَلَمَّا وَضَعَتْهَا بَيْنَ يَدَيْهِ تَنَاوَلَ الذِّرَاعَ فَأَخَذَهَا فَلَاكَ مِنْهَا مَضْغَةً وَ انْتَهَشَ⁽⁶⁾

در خواب دید که ماه در دامن او افتاده است. چون رویای خود را برای زوجش بازگفت، شوهرش گفت: این رویا تنها به این معنی است که تو در آرزوی (وصال) پادشاه حجاز، محمد هستی، و چنان با سیلی بر صورتش زد که چشمش از آن سیلی کبود گردید. و حتی هنگامی که او را نزد رسول خدا آوردند، همچنان اثر سیلی بر چهره او باقی بود. رسول خدا در مورد آن پرسید و صفیه او را از چگونگی ماجرا آگاه ساخت.

و ابن ابی الحقیق به رسول خدا صلی الله علیه و آله پیام داد: من به نزد تو می آیم تا با تو سخن گویم. پیامبر فرمود: «من آن را می پذیرم.» چون ابن ابی الحقیق به نزد پیامبر آمد، با رسول خدا بر عدم ریختن خون ساکنان دژها و حفظ جانشان در جنگ و باقی ماندن فرزندانشان برای آن ها و خروج از خیبر و زمین آن به همراه فرزندانشان و واگذاری دارایی هایشان به پیامبر از مال و زمین و طلا و نقره و چهارپا و سلاح و لباس، به جز لباسی که بر تن انسان است، مصالحه کرد و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اگر چیزی را از من پنهان سازید، عهد و پیمان و ضمانت خدا و رسولش شامل حال شما نمی شود.» پس با او بر این امر مصالحه کردند. و وقتی اهل فدک از کرده و عمل خیبریان آگاه شدند، به سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله فرستادند و از او خواستند که آنان را از سرزمینشان تبعید کند. ولی از ریختن خون آن ها صرفنظر کند و در مقابل، آنان نیز اموال را برای او واگذارند. پیامبر نیز چنین کرد و از کسانی که در این امر میان رسول خدا و آنان رفت و آمد می کرد، یک نفر از بنی حارثه به نام محیصة بن مسعود بود. هنگامی که اهل خیبر این شروط را پذیرفتند، از رسول خدا خواستند که در مورد اموال آنان به نصف اکتفا کند و گفتند: ما از شما به آن ها آگاهتر و دلسوزتر (زیاد کننده تر) هستیم. رسول خدا صلی الله علیه و آله با این شرط که «هر گاه خواستیم شما را خارج کنیم، اخراجتان می کنیم» بر نصف اموال با آنان مصالحه کرد. و اهل فدک نیز همانند این با وی مصالحه کردند. و اموال خیبر در حکم (فیء) غنیمت از آنِ مسلمانان بود. ولی فدک مخصوص رسول خدا گشت. چرا که مسلمانان برای به دست آوردن آن اسب و شتری نراندند (بدون جنگ به دست آمد).

چون رسول خدا صلی الله علیه و آله از این کار آسوده گردید، زینب دختر حارث بن سلام بن مشکم که برادرزاده مرحب بود، گوسفندی کباب شده خدمت پیامبر هدیه آورد و پرسید: رسول خدا کدام عضو (گوسفند) را بیشتر دوست دارد. به او گفته شد: دست. پس در آن سَمّ بیشتری ریخت و سایر قسمت های گوسفند را نیز مسموم ساخت و آن را به حضور پیامبر صلی الله علیه و آله آورد و آن را در برابر او قرار داد. حضرت دست گوسفند را برگرفت و از آن لقمه ای جوید ودر دهان گردانید. و

مِنْهَا وَ مَعَهُ بِشْرُ بْنُ الْبَرَاءِ بْنِ مَعْرُورٍ فَتَنَاوَلَ عَظْماً فَانْتَهَشَ مِنْهُ⁽¹⁾فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ارْفَعُوا أَيْدِيَكُمْ فَإِنَّ كَتِفَ هَذِهِ الشَّاةِ تُخْبِرُنِي أَنَّهَا مَسْمُومَةٌ فَدَعَاهَا⁽²⁾فَاعْتَرَفَتْ فَقَالَ مَا حَمَلَكِ عَلَي ذَلِكِ فَقَالَتْ بَلَغْتَ مِنْ قَوْمِي مَا لَمْ يَخْفَ عَلَيْكَ فَقُلْتُ إِنْ كَانَ نَبِيّاً فَسَيُخْبَرُ وَ إِنْ كَانَ مَلِكاً اسْتَرَحْتُ مِنْهُ فَتَجَاوَزَ عَنْهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ مَاتَ بِشْرُ بْنُ الْبَرَاءِ مِنْ أَكَلْتِهِ الَّتِي أَكَلَ قَالَ وَ دَخَلَتْ أُمُّ بِشْرِ بْنِ الْبَرَاءِ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله تَعُودُهُ فِي مَرَضِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ فَقَالَ صلي الله عليه و آله يَا أُمَّ بِشْرٍ مَا زَالَتْ أُكْلَةُ خَيْبَرَ الَّتِي أَكَلْتُ بِخَيْبَرَ مَعَ ابْنِكَ تُعَاوِدُنِي فَهَذَا أَوَانُ قُطِعَتْ⁽³⁾أَبْهَرِي فَكَانَ⁽⁴⁾الْمُسْلِمُونَ يَرَوْنَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَاتَ شَهِيداً مَعَ مَا أَكْرَمَهُ اللَّهُ بِهِ مِنَ النُّبُوَّةِ⁽⁵⁾.

بيان

قوله من هنيهاتك قال الجزري أي من كلماتك أو من أراجيزك قوله وجبت أي الرحمة أو الشهادة في مجمع البحار أي وجبت له الجنة و المغفرة التي ترحمت بها عليه و إنه يقتل شهيدا و قال النووي في شرح الصحيح أي ثبتت له الشهادة و ستقع قريبا و كان معلوما عندهم أنه كل من دعا له النبي صلي الله عليه و آله هذا الدعاء في هذا الموطن استشهد.

و في النهاية في حديث ابن الأكوع قالوا يا رسول الله لو لا متعتنا به أي هلا تركتنا ننتفع به انتهي و قال النووي أي وددنا أنك أخرت الدعاء له فنتمتع بمصاحبته مدة و قال غيره أي ليتك أشركتنا في دعائه.

و قال الجزري في النهاية في حديث خيبر لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَي يَدَيْهِ فبات الناس يدوكون تلك

بشر بن براء بن معرور هم که با او بود، استخوانی برداشت و از آن به دندان گرفت. در این هنگام رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «دستانتان را بالا بیاورید (کنار بکشید) که کتف این میش به من خبر می دهد که آن مسموم است». آن زن یهودی را خواست و او هم به مسموم ساختن آن اعتراف کرد. به آن زن فرمود: «چه چیزی تو را واداشت که چنین کنی؟» گفت: با قومم چنان کردی (قومم را به بیچارگی ای انداختی) که بر خودت پوشیده نیست. پس گفتم: اگر پیامبر باشد آگاه می شود و اگر پادشاه است از او آسوده می شوم. رسول خدا او را مورد عفو قرار داد. ولی بشر بن براء به خاطر لقمه ای که خورد، درگذشت. - می گوید: - مادر بشر بن براء به قصد عیادت از رسول خدا در هنگامه بیماری که از آن وفات یافت، بر او وارد شد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «ای اُمّ بشر: همچنان اثر آن لقمه که در خیبر با پسرت خوردم بر من عود می کند و این زمانی است که نزدیک است شاهرگ مرا قطع کند». و مسلمانان بر این عقیده بودند که رسول خدا به همراه مقام نبوت که خداوند به وی ارزانی داشت، به مقام شهادت نیز رسیده است⁽⁶⁾.

توضیح

سخنش: «من هنیهاتک»: جزری گفته است: یعنی از کلماتت یا از رجزهایت. سخنش: «وجبتَ»: یعنی: رحمت یا شهادت را واجب ساختی. در مجمع البحار آمده است: یعنی بر او بهشت و آمرزش الهی را که برایش خواستار شدی، واجب ساختی و او شهید خواهد شد. و نووی در شرح صحیح می گوید: یعنی شهادت را برایش ثبت کردی و شهادت او به زودی واقع خواهد شد. و این برای آنان روشن و مشخص بود که هر کس که پیامبر برای او در چنین موقعیتی این دعا را کرده است، به شهادت رسیده است.

و در النهایه: آمده که در حدیث ابن اکوع است که گفتند: «یا رسول الله: لولا متعتنا به» یعنی چرا ما را ترک نکردی تا از آن شخص بهره مند گردیم. نووی گفت: یعنی اینکه دوست داشتیم که تو دعا برای او را مدتی به تاخیر می افکندی تا مدتی از همنشینی او بهره مند می گشتیم. و دیگری گفته است: یعنی ای کاش ما را هم در دعای او شریک می گرداندی.

جزری در النهایة می گوید: در حدیث خیبر: «لأعطینّ الرایة غداً رجلاً یحبّه الله و رسوله، و یحبّ الله و رسوله، یفتح الله علی یدیه فبات الناس یدوکون تلک

الليلة أي يخوضون و يموجون فيمن يدفعها إليه يقال وقع الناس في دوكة أي خوض و اختلاط و قال النهس أخذ اللحم بأطراف الأسنان و النهش الأخذ بجميعها.

أقول: قال الطبرسي قدس الله روحه في قوله تعالي إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً⁽¹⁾قيل إن المراد بالفتح هنا فتح خيبر و روي عن مجمع بن حارثة الأنصاري و كان أحد القراء قال شهدنا الحديبية مع رسول الله صلي الله عليه و آله فلما انصرفنا عنها إذا الناس يهزون الأباعر فقال بعض الناس لبعض ما بال الناس قالوا أوحي إلي رسول الله صلي الله عليه و آله فخرجنا نوجف فوجدنا النبي صلي الله عليه و آله واقفا علي راحلته عند كراع الغميم فلما اجتمع الناس عليه قرأ إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً السورة فقال عمر أ فتح هو يا رسول الله قال نعم فقال⁽²⁾و الذي نفسي بيده إنه لفتح فقسمت خيبر علي أهل الحديبية لم يدخل فيها أحد إلا من شهدها.⁽³⁾.

بيان

في النهاية إذا الناس يهزون الأباعر أي يحثونها و يدفعونها و الوهز شدة الدفع و الوطء انتهي و قد يقرأ بتشديد الزاي من الهز و هو إسراع السير و كراع الغميم كغراب موضع علي ثلاثة أميال من عسفان ذكره الفيروزآبادي.

الأخبار

«1»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ التَّمِيمِيِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ الدِّيبَاجِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَزِيزٍ عَنْ سَلَامَةَ بْنِ عَقِيلٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ: قَدِمَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله⁽⁴⁾فَقَامَ فَتَلَقَّاهُ فَقَبَّلَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَي النَّاسِ فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ مَا أَدْرِي بِأَيِّهِمَا أَنَا أَسَرُّ بِافْتِتَاحِي خَيْبَرَ أَمْ بِقُدُومِ ابْنِ عَمِّي جَعْفَرٍ⁽⁵⁾.

«2»

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ أَهْلَ خَيْبَرَ يُرِيدُونَ أَنْ يَلْقَوْكُمْ فَلَا تَبْدَءُوهُمْ بِالسَّلَامِ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَإِنْ سَلَّمُوا عَلَيْنَا فَمَا ذَا نَرُدُّ عَلَيْهِمْ؟

اللیلة» یعنی مردم در هم آمیخته و کنجکاوی می کردند که پرچم به چه کسی داده خواهد شد؟. گفته می شود: «وقع الناس فی دوکة» یعنی در هم فرورفتگی و درهم آمیختگی. و گفت: «النهس» یعنی گرفتن گوشت با کناره های دندان ها و «النهش» گرفتن با تمامی دندان ها.

مؤلف: طبرسی رحمة الله علیه در مورد سخن حق تعالی «إنّا فَتَحنَا لَکَ فَتحَاً مُبِینَاً»⁽⁶⁾گفته است: گفته شده است اینجا منظور از فتح، همان فتح خیبر است. و از مجمع بن حارثه انصاری که یکی از قاریان بود، روایت شده است که گفت: به همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله در حدیبیه بودیم. وقتی از آن برگشتیم، مردم به شدت شتران را می راندند. پس برخی از مردم به برخی دیگر می گفتند: مردم را چه شده است؟ گفتند: به رسول خدا صلی الله علیه و آله وحی شد، پس خارج شدیم که بتازیم (بجنگیم). ما پیامبر را دیدیم که بر شترش در کراع الغمیم ایستاده است. وقتی مردم در نزد او اجتماع کردند، (این آیه را) را خواند: «إنَّا فَتَحنَا لَکَ فَتحَاً مُبِینَاً». عمر گفت: ای رسول خدا، آیا این فتح و پیروزی است؟ حضرت فرمود: «آری. قسم به آن که جانم در دست اوست، بی هیچ تردیدی این فتح و پیروزی است». و خیبر بر اهل حدیبیه تقسیم شد و بر آن کسی جز آنان که در حدیبیه بودند، وارد نشد.⁽⁷⁾

توضیح

در النهایة آمده است: «إذا الناس یهزون الأباعر»: شتران را برانگیخته و می راندند، و «الوهز»: به شدت راندن و راه سپردن و سواری گفته می شود. و گاهی با تشدید زای از: «الهزّ» خوانده می شود و آن به معنی سریع رفتن است. «کراع الغمیم» بر وزن غراب: مکانی در سه مایلی عسفان است که فیروز آبادی آن را ذکر کرده است.

روایات

روایت 1

نوادر الراوندی از ابن شهاب آورده است که گفت: جعفر بن ابی طالب نزد رسول خدا آمد. پیامبر صلی الله علیه و آله نیز برخاست و از او استقبال کرد و میان دو دیده اش را بوسید. سپس رو به مردم کرد و فرمود: «ای مردم، نمی دانم به کدام یک از این دو خوشحال تر باشم؟ به فتح خیبر یا به آمدن پسرعمویم جعفر؟»⁽⁸⁾

روایت 2

و با همین إسناد گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اهل خیبر می خواهند شما را ببینند. ولی شما آغاز کننده سلام نباشید». گفتند: ای رسول خدا، اگر بر ما سلام کردند، پاسخشان را چگونه دهیم؟

قَالَ تَقُولُونَ وَ عَلَيْكُمْ⁽¹⁾.

«3»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ التَّمَّارِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَاهَانَ عَنْ عَمِّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ مَكْحُولٍ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ خَيْبَرَ خَرَجَ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ يُقَالُ لَهُ مَرْحَبٌ وَ كَانَ طَوِيلَ الْقَامَةِ عَظِيمَ الْهَامَةِ وَ كَانَتِ الْيَهُودُ تُقَدِّمُهُ لِشَجَاعَتِهِ وَ يَسَارِهِ قَالَ فَخَرَجَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ إِلَي أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَمَا واقَفَهُ قِرْنٌ إِلَّا قَالَ أَنَا مَرْحَبٌ ثُمَّ حَمَلَ عَلَيْهِ فَلَمْ يَثْبُتْ لَهُ قَالَ وَ كَانَتْ لَهُ ظِئْرٌ وَ كَانَتْ كَاهِنَةً تَعْجَبُ بِشَبَابِهِ وَ عِظَمِ خَلْقِهِ⁽²⁾وَ كَانَتْ تَقُولُ لَهُ قَاتِلْ كُلَّ مَنْ قَاتَلَكَ وَ غَالِبْ كُلَّ مَنْ غَالَبَكَ إِلَّا مَنْ تَسَمَّي عَلَيْكَ بِحَيْدَرَةَ فَإِنَّكَ إِنْ وَقَفْتَ لَهُ هَلَكْتَ قَالَ فَلَمَّا كَثُرَ مُنَاوَشَتُهُ وَ جَزِعَ⁽³⁾النَّاسُ بِمُقَاوَمَتِهِ شَكَوْا ذَلِكَ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ سَأَلُوهُ أَنْ يُخْرِجَ إِلَيْهِ عَلِيّاً عليه السلام فَدَعَا النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله عَلِيّاً وَ قَالَ لَهُ يَا عَلِيُّ اكْفِنِي مَرْحَباً فَخَرَجَ إِلَيْهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَلَمَّا بَصُرَ بِهِ مَرْحَبٌ يُسْرِعُ إِلَيْهِ فَلَمْ يَرَهُ يَعْبَأُ بِهِ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ وَ أَحْجَمَ عَنْهُ ثُمَّ أَقْدَمَ وَ هُوَ يَقُولُ :

أَنَا الَّذِي سَمَّتْنِي أُمِّي مَرْحَباً .

فَأَقْبَلَ عَلِيٌّ عليه السلام⁽⁴⁾وَ هُوَ يَقُولُ: أَنَا الَّذِي سَمَّتْنِي أُمِّي حَيْدَرَةَ.

فَلَمَّا سَمِعَهَا مِنْهُ مَرْحَبٌ هَرَبَ وَ لَمْ يَقِفْ خَوْفاً مِمَّا حَذَّرَتْهُ مِنْهُ ظِئْرُهُ فَتَمَثَّلَ لَهُ إِبْلِيسُ فِي صُورَةِ حِبْرٍ مِنْ أَحْبَارِ الْيَهُودِ فَقَالَ إِلَي أَيْنَ يَا مَرْحَبُ فَقَالَ قَدْ تَسَمَّي عَلَيَّ هَذَا الْقِرْنُ بِحَيْدَرَةَ فَقَالَ لَهُ إِبْلِيسُ فَمَا حَيْدَرَةُ فَقَالَ إِنَّ فُلَانَةَ ظِئْرِي كَانَتْ تُحَذِّرُنِي مِنْ مُبَارَزَةِ رَجُلٍ اسْمُهُ حَيْدَرَةُ وَ تَقُولُ إِنَّهُ قَاتِلُكَ فَقَالَ لَهُ إِبْلِيسُ شَوْهاً لَكَ لَوْ لَمْ يَكُنْ حَيْدَرَةُ إِلَّا هَذَا وَحْدَهُ لَمَا كَانَ مِثْلُكَ يَرْجِعُ عَنْ مِثْلِهِ تَأْخُذُ بِقَوْلِ النِّسَاءِ وَ هُنَّ يُخْطِئْنَ أَكْثَرَ مِمَّا يُصِبْنَ وَ حَيْدَرَةُ فِي الدُّنْيَا كَثِيرٌ فَارْجِعْ فَلَعَلَّكَ تَقْتُلُهُ فَإِنْ قَتَلْتَهُ سُدْتَ قَوْمَكَ وَ أَنَا فِي ظَهْرِكَ أَسْتَصْرِخُ الْيَهُودَ لَكَ فَرَدَّهُ فَوَ اللَّهِ مَا كَانَ إِلَّا كَفُوَاقِ نَاقَةٍ حَتَّي ضَرَبَهُ عَلِيٌّ ضَرْبَةً سَقَطَ مِنْهَا لِوَجْهِهِ وَ انْهَزَمَ الْيَهُودُ يَقُولُونَ قُتِلَ مَرْحَبٌ قُتِلَ مَرْحَبٌ.

فرمود: «بگویید: و علیکم»⁽⁵⁾.

روایت 3

امالی طوسی: مفید از مکحول روایت کرده است که گفت: در روز جنگ خیبر مردی از یهودیان خارج شد که او را مرحب می گفتند که بلند قامت و دارای سری بزرگ بود. و یهودیان او را به خاطر شجاعت و توانگریش پیش می داشتند. گفت: در آن روز مرحب به سوی اصحاب رسول خدا خارج شد و هیچ هماوردی در برابرش قرار نگرفت مگر آنکه گفت: من مرحب هستم و بر او هجوم برد و کسی در برابرش تاب نیاورد. گفت: او دایه ای داشت که زنی کاهن بود و شیفته جوانی و عظمت خلقت مرحب (هیبت مرحب) بود. و به او می گفت: با هر که با تو جنگید بجنگ! و بر هر که خواست بر تو غالب شود، چیره شو! جز کسی که حیدر نامیده می شود، که اگر تو در برابر او بایستی، هلاک می گردی. گفت: چون کارزار او به درازا کشید و مردم از او به ستوه آمدند، از این امر شکایت به نزد رسول خدا بردند و از او خواستند که علی علیه السلام را به مقابله مرحب بفرستد. پیامبر صلی الله علیه و آله نیز علی را فراخواند و فرمود: «یا علی، از مرحب خلاصم ساز». با این سخن امیرالمومنین به سوی او خارج شد. وقتی مرحب او را دید که به سویش روان است و اهمیتی به او نمی دهد، ناراحت شد و واپس رفت. سپس پیش آمد در حالی که می گفت:

علی علیه السلام هم پیش آمد و گفت:

وقتی مرحب این کلام را از او شنید، به خاطر ترس از آنچه که دایه اش او را از آن بازداشته و هشدار داده بود، رو به فرار نهاد و توقف نکرد. در این هنگام ابلیس به صورت یکی از احبار یهود در برابرش ظاهر شد و گفت: ای مرحب، به کجا چنین شتابان؟! گفت: این هماورد حیدر نام دارد. ابلیس به او گفت: حیدر کیست؟ پاسخ داد: فلانی که دایه من است، مرا از نبرد با مردی که نامش حیدر است، باز می داشت و می گفت: او قاتل تو خواهد بود. ابلیس به او گفت: رویت سیاه! اگر تنها او همان حیدر باشد، بی شک همانند تو از همانند او باز نمی گردد. آیا سخن زنان را می پذیری، در حالی که آنان بیش از آنکه درست گویند خطا می کنند؟ و حیدر در دنیا فراوان است (و معلوم نیست این همان حیدر باشد). پس برگرد، باشد که او را بکشی. و اگر او را بکشی، آقا و سرور قومت می گردی و من در پشت سرت یهود را به یاری تو می خوانم. و اینگونه او را بازگرداند. و به خدا سوگند، تنها به مانند فاصله کوتاه میان دو بار دوشیدن شتر، از نبرد آنان گذشت که علی بر مرحب چنان ضربه ای وارد ساخت که از آن ضربه به روی خویش بر زمین افتاد و یهودیان گریختند و فریاد برآوردند: مرحب کشته شد، مرحب کشته شد.

قَالَ وَ فِي ذَلِكَ يَقُولُ الْكُمَيْتُ بْنُ يَزِيدَ الْأَسَدِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ فِي مَدْحِهِ عليه السلام شِعْراً:

سَقَي جُرَعَ الْمَوْتِ ابْنُ عُثْمَانَ بَعْدَ مَا *** تَعَاوَرَهَا مِنْهُ وَلِيدٌ وَ مَرْحَبٌ

وَ الْوَلِيدُ هُوَ ابْنُ عُتْبَةَ خَالُ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ وَ عُثْمَانُ بْنُ طَلْحَةَ⁽¹⁾مِنْ قُرَيْشٍ وَ مَرْحَبٌ مِنَ الْيَهُودِ⁽²⁾.

يج، الخرائج و الجرائح عن مكحول مثله مع اختصار و لم يذكر البيتين⁽³⁾.

«4»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي أَبُو عَمْرٍو عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ أَبِي شِهَابٍ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ وَ مِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَمَّا افْتَتَحَ خَيْبَرَ وَ قَسَّمَهَا عَلَي ثَمَانِيَةَ عَشَرَ سَهْماً كَانَتِ الرِّجَالُ أَلْفاً وَ أَرْبَعَمِائَةِ رَجُلٍ وَ الْخَيْلُ مِائَتَا⁽⁴⁾فَرَسٍ وَ أَرْبَعُمِائَةِ سَهْمٍ لِلْخَيْلِ كُلُّ سَهْمٍ مِنَ الثَّمَانِيَةَ عَشَرَ سَهْماً مِائَةُ سَهْمٍ وَ لِكُلِّ مِائَةِ سَهْمٍ رَأْسٌ فَكَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَأْساً وَ عَلِيٌّ رَأْساً⁽⁵⁾وَ الزُّبَيْرُ رَأْساً وَ عَاصِمُ بْنُ عَدِيٍّ رَأْساً فَكَانَ سَهْمُ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله مَعَ عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ⁽⁶⁾.

«5»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي الْفَوَارِسِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّائِغِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ السَّرَّاجِ عَنْ قُتَيْبَةَ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَاتِمٍ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ لِعَلِيٍّ ثَلَاثٌ فَلَأَنْ يَكُونَ لِي وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ حُمْرِ النَّعَمِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ لِعَلِيٍّ وَ خَلَّفَهُ فِي بَعْضِ مَغَازِيهِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ تُخَلِّفُنِي مَعَ النِّسَاءِ وَ الصِّبْيَانِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَ مَا تَرْضَي أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ يَوْمَ خَيْبَرَ لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ قَالَ فَتَطَاوَلْنَا لِهَذَا قَالَ ادْعُوا لِي عَلِيّاً فَأَتَي عَلِيٌّ أَرْمَدَ الْعَيْنِ فَبَصَقَ فِي عَيْنَيْهِ وَ دَفَعَ إِلَيْهِ الرَّايَةَ فَفَتَحَ عَلَيْهِ وَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ نَدْعُ أَبْناءَنا وَ

و منظور از ولید پسر عتبه، دایی معاویة بن ابوسفیان می باشد. عثمان بن طلحه از قریش و مرحب از یهود⁽⁷⁾است.

الخرائج: از مکحول همانند آن را با اختصار نقل کرده است. ولی این دو بیت را نیاورده است.

روایت 4

امالی طوسی: ابوعمرو از مسور بن مخرمه روایت کرده است: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله خیبر را گشود و آن را به هجده سهم تقسیم کرد، پیاده ها دو هزار و چهارصد نفر و سواران دویست نفر بودند. و پیامبر چهار صد سهم برای سواران در نظر گرفت که هر سهم از آن هجده سهم، معادل صد سهم می شد و هر صد سهم را رأسی بود که عمر بن خطاب یک رأس و علی علیه السّلام رأس دیگر و زبیر و عاصم بن عدیّ هم هر یک، یک رأس به شمار می رفتند و سهم پیامبر همراه عاصم بن عدی بود⁽⁸⁾.

روایت 5

امالی طوسی: عامر بن سعد از پدرش نقل کرده است که گفت: سه بار شنیدم که پیامبر صلی اللّه علیه و آله علی علیه السّلام را خطاب قرار داد که اگر یکی از آن ها (خطاب ها) از آنِ من بود، برایم از شتران سرخ مو ارزشمندتر بود. شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله در یکی از غزوه ها علی را به جانشینی خود باقی گذاشته بود. علی علیه السّلام عرضه داشت: ای رسول خدا! مرا با زنان و کودکان بر جا می نهی؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود «آیا از این راضی و خشنود نمی شوی که نسبت به من مانند هارون به موسی هستی، جز آنکه بعد از من پیامبری نمی آید؟». و از او شنیدم که در روز جنگ خیبر فرمود: «به یقین این پرچم را به مردی خواهم سپرد که خدا و رسولش را دوست دارد و آن ها هم او را دوست می دارند» گفت: پس ما گردن کشیدیم - بر این امر با هم رقابت کردیم -. ولی او فرمود: «علی را به پیش من بخوانید». علی در حالی به حضور وی رسید که چشمش دچار درد و بیماری بود. پس او آب دهانش را بر دیدگان علی نهاد و پرچم را به او داد که فتح و پیروزی را محقق گردانید. و هنگامی که این آیه:

أَبْناءَكُمْ⁽¹⁾دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلِيّاً وَ فَاطِمَةَ وَ حَسَناً وَ حُسَيْناً عليهم السلام وَ قَالَ اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلِي⁽²⁾.

«6»

فس، تفسير القمي يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقي إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا⁽³⁾فَإِنَّهَا نَزَلَتْ لَمَّا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنْ غَزْوَةِ خَيْبَرَ وَ بَعَثَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ فِي خَيْلٍ إِلَي بَعْضِ قُرَي الْيَهُودِ فِي نَاحِيَةِ فَدَكٍ لِيَدْعُوَهُمْ إِلَي الْإِسْلَامِ وَ كَانَ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ يُقَالُ لَهُ مِرْدَاسُ بْنُ نَهِيكٍ الْفَدَكِيُّ فِي بَعْضِ الْقُرَي فَلَمَّا أَحَسَّ بِخَيْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله جَمَعَ أَهْلَهُ وَ مَالَهُ وَ صَارَ فِي نَاحِيَةِ الْجَبَلِ فَأَقْبَلَ يَقُولُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ فَمَرَّ بِهِ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ فَطَعَنَهُ وَ قَتَلَهُ فَلَمَّا رَجَعَ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَخْبَرَهُ بِذَلِكَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَتَلْتَ رَجُلًا شَهِدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا قَالَهَا تَعَوُّذاً مِنَ الْقَتْلِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَلَا شَقَقْتَ الْغِطَاءَ عَنْ قَلْبِهِ لَا مَا قَالَ بِلِسَانِهِ قَبِلْتَ وَ لَا مَا كَانَ فِي نَفْسِهِ عَلِمْتَ فَحَلَفَ أُسَامَةُ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّهُ لَا يُقَاتِلُ أَحَداً شَهِدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ فَتَخَلَّفَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي حُرُوبِهِ وَ أَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقي إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً⁽⁴⁾.

«7»

ج، الإحتجاج عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَعَثَ سَعْدَ بْنَ⁽⁵⁾مُعَاذٍ بِرَايَةِ الْأَنْصَارِ إِلَي خَيْبَرَ فَرَجَعَ مُنْهَزِماً ثُمَّ بَعَثَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ بِرَايَةِ الْمُهَاجِرِينَ فَأُتِيَ بِسَعْدٍ جَرِيحاً وَ جَاءَ عُمَرُ يُجَبِّنُ أَصْحَابَهُ وَ يُجَبِّنُونَهُ فَقَالَ رَسُولُ

«فَمَنْ حَآجَّکَ فِیهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءنَا وَأَبْنَاءکُمْ وَنِسَاءنَا وَنِسَاءکُمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَةُ اللّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ»، {پس هر که در این [باره] پس از دانشی که تو را [حاصل] آمده، با تو محاجه کند، بگو: «بیایید پسرانمان و پسرانتان، و زنانمان و زنانتان، و ما خویشان نزدیک و شما خویشان نزدیک خود را فرا خوانیم. سپس مباهله کنیم، و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.}⁽⁶⁾نازل گردید، رسول خدا صلی الله علیه و آله، علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السّلام را فراخواند و فرمود: «پروردگارا، اینان اهل من هستند»⁽⁷⁾.

روایت 6

تفسیر علی بن ابراهیم: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ إِذَا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ فَتَبَیَّنُواْ وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ أَلْقَی إِلَیْکُمُ السَّلاَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا فَعِندَ اللّهِ مَغَانِمُ کَثِیرَةٌ کَذَلِکَ کُنتُم مِّن قَبْلُ فَمَنَّ اللّهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُواْ إِنَّ اللّهَ کَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرًا»، {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چون در راه خدا سفر می‌کنید [خوب] رسیدگی کنید و به کسی که نزد شما [اظهارِ] اسلام می‌کند مگویید: «تو مؤمن نیستی» [تا بدین بهانه] متاع زندگی دنیا را بجویید، چرا که غنیمتهای فراوان نزد خداست. قبلًا خودتان [نیز] همین گونه بودید، و خدا بر شما منّت نهاد. پس خوب رسیدگی کنید، که خدا همواره به آنچه انجام می‌دهید آگاه است.⁽⁸⁾}

این آیه هنگامی نازل شد که رسول خدا صلی الله علیه و آله از غزوه خیبر بازگشت و اسامة بن زید را با سوارانی به سوی برخی از دهکده های یهودی در ناحیه فدک فرستاد تا آنان را به اسلام فرا خواند. و در یکی از دهکده ها مردی یهودی که مرداس بن نهیک فدکی نام داشت، هنگامی که متوجه سپاهیان رسول الله شد، خانواده و مالش را جمع کرد و به گوشه ای از کوه رفت و رو به مسلمانان کرد و گفت: «أشهد أن لا إله إلا الله، و أنّ محمداً رسول الله». ولی اُسامة بن زید به سوی او رفت و با نیزه بر او ضربه ای زد و او را کشت. و وقتی به سوی رسول خدا صلی اللّه علیه و آله بازگشت، او را از این موضوع آگاه ساخت، رسول خدا به او فرمود: «تو کسی را کشتی که شهادت به یگانگی خدا و رسالت من می داد؟». اُسامه گفت: ای پیامبر خدا! ولی او تنها برای در امان ماندن از کشته شدن آن را بر زبان راند!. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «تو نه از دل او پرده بر داشتی و نه اظهار زبانی او را پذیرفتی و نه به اسرار درونی او آگاه بودی». و اُسامه بعد از آن سوگند یاد کرد که دیگر با کسی که شهادت به یگانگی خدا می دهد نبرد نکند و به همین خاطر از همراهی امیرالمومنین علیه السلام در جنگهایش خودداری کرد. و خداوند در این مورد این آیه را نازل کرد: «وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ أَلْقَی إِلَیْکُمُ السَّلاَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا فَعِندَ اللّهِ مَغَانِمُ کَثِیرَةٌ کَذَلِکَ کُنتُم مِّن قَبْلُ فَمَنَّ اللّهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُواْ إِنَّ اللّهَ کَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرًا»، {و به کسی که نزد شما [اظهارِ] اسلام می‌کند مگویید: «تو مؤمن نیستی» [تا بدین بهانه متاع زندگی دنیا را بجویید، چرا که غنیمتهای فراوان نزد خداست. قبلًا خودتان [نیز] همین گونه بودید، و خدا بر شما منّت نهاد. پس خوب رسیدگی کنید، که خدا همواره به آنچه انجام می‌دهید آگاه است}⁽⁹⁾.

روایت 7

احتجاج: از امام محمد باقر علیه السلام روایت کرده است که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله سعد بن معاذ را با پرچم انصار به سوی خیبر فرستاد. ولی او شکست خورد و بازگشت. سپس عمر بن خطاب را با پرچم مهاجران فرستاد. ولی در این اعزام ها سعد را مجروح آوردند و عمر هم در حالی بازگشت که اصحابش را ترسو می خواند و آنان هم عمر را ترسو می شمردند. رسول خدا

اللَّهِ صلي الله عليه و آله هَكَذَا تَفْعَلُ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ حَتَّي قَالَهَا ثَلَاثاً ثُمَّ قَالَ لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ رَجُلًا لَيْسَ بِفَرَّارٍ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ الْخَبَرَ.

بيان

لعله كان سعد بن عبادة فصحف إذ الفرار منه بعيد مع أنه مات يوم قريظة و لم يبق إلي تلك الغزوة.

«8»

لي، الأمالي للصدوق أَخْبَرَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ اللَّحْمِيُّ⁽¹⁾فِيمَا كَتَبَ إِلَيَّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رماخس [رُمَاحِسِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدِ بْنِ حَبِيبِ بْنِ قَيْسِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ بْنِ غَزِيَّةَ بْنِ جُشَمَ بْنِ بَكْرِ بْنِ هَوَازِنَ بِرَمَادَةِ الْقُلَّيْسِيِّينَ رَمَادَةِ الْعُلْيَا وَ كَانَ فِيمَا ذُكِرَ ابْنَ مِائَةٍ وَ عِشْرِينَ سَنَةً قَالَ حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ طَارِقٍ الْجُشَمِيِّ وَ كَانَ ابْنَ تِسْعِينَ سَنَةً قَالَ حَدَّثَنَا جَدِّي أَبُو جَرْوَلٍ زُهَيْرٌ وَ كَانَ رَئِيسَ قَوْمِهِ قَالَ: أَسَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَوْمَ فَتْحِ خَيْبَرَ⁽²⁾فَبَيْنَا هُوَ يَمِيزُ الرِّجَالَ مِنَ النِّسَاءِ إِذْ وَثَبْتُ حَتَّي جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَأَسْمَعْتُهُ شِعْراً أُذَكِّرُهُ حِينَ شَبَّ فِينَا وَ نَشَأَ فِي هَوَازِنَ وَ حِينَ أَرْضَعُوهُ فَأَنْشَأْتُ أَقُولُ:

امْنُنْ عَلَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ فِي كَرَمٍ *** فَإِنَّكَ الْمَرْءُ نَرْجُوهُ وَ نَنْتَظِرُ

امْنُنْ عَلَي بَيْضَةٍ قَدْ عَاقَهَا قَدَرٌ *** مُفَرَّقٍ شَمْلُهَا فِي دَهْرِهَا عِبَرٌ⁽³⁾

أَبْقَتْ لَنَا الْحَرْبُ هُتَّافاً عَلَي حَزَنٍ *** عَلَي قُلُوبِهِمُ الْغَمَّاءُ وَ الْغَمَرُ

إِنْ لَمْ تَدَارَكْهُمُ نَعْمَاءُ تَنْشُرُهَا *** يَا أَرْجَحَ النَّاسِ حِلْماً حِينَ يُخْتَبَرُ⁽⁴⁾

امْنُنْ عَلَي نِسْوَةٍ قَدْ كُنْتَ تَرْضَعُهَا *** إِذْ فُوكَ يَمْلَؤُهُ مِنْ مَحْضِهَا⁽⁵⁾الدُّرَرُ

إِذْ أَنْتَ طِفْلٌ صَغِيرٌ كُنْتَ تَرْضَعُهَا *** وَ إِذْ يَزِينُكَ⁽⁶⁾مَا تَأْتِي وَ مَا تَذَرُ

صلی الله علیه و آله با مشاهده این وضع فرمود: «آیا مهاجران و انصار باید چنین کنند؟!» و سه بار این جمله را تکرار کرد و فرمود: «بی تردید این پرچم را به مردی خواهم سپرد که نمی گریزد، خدا و رسولش او را دوست دارند و او هم خدا و رسولش را دوست دارد.»

توضیح

شاید منظور سعد بن عباده است و تصحیف صورت گرفته باشد. چرا که فرار او (سعد بن معاذ) بعید به نظر می رسد. علاوه بر اینکه وی در روز جنگ قریظه درگذشت و تا آن غزوه زنده نماند.

روایت 8

امالی صدوق: زیاد بن طارق جشمی هنگامی که نود سال داشت برایم نقل کرد و گفت: پدربزرگم أبوجرول که بزرگ قومش بود، برای ما گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله در روز فتح خیبر⁽⁷⁾ما را اسیر کرد و در حالی که او مردان را از زنان جدا می کرد، ناگهان جستم و در برابر او نشستم و برایش شعری سرودم و در آن شعر، روزگاری را برایش یادآوری کردم که در میان ما بالید و بزرگ شد و در هوازن رشد کرد و او را شیر دادند و گفتم:

يَا خَيْرَ مَنْ مَرِحَتْ كُمْتُ الْجِيَادِ بِهِ *** عِنْدَ الْهِيَاجِ إِذَا مَا اسْتَوْقَدَ الشَّرَرُ

لَا تَتْرُكَنَّا⁽¹⁾كَمَنْ شَالَتْ نَعَامَتُهُ *** وَ اسْتَبْقِ مِنَّا فَإِنَّا مَعْشَرٌ زُهَرُ

إِنَّا لَنَشْكُرُ لِلنَّعْمَاءِ وَ قَدْ كُفِرَتْ⁽²⁾*** وَ عِنْدَنَا بَعْدَ هَذَا الْيَوْمِ مُدَّخَرٌ

فَأَلْبِسِ الْعَفْوَ مَنْ قَدْ كُنْتَ تَرْضَعُهُ *** مِنْ أُمَّهَاتِكَ إِنَّ الْعَفْوَ مُشْتَهَرٌ⁽³⁾

إِنَّا نُؤَمِّلُ عَفْواً مِنْكَ تُلْبِسُهُ *** هَادِيَ الْبَرِيَّةِ أَنْ تَعْفُوَ وَ تَنْتَصِرَ⁽⁴⁾

فَاعْفُ عَفَا اللَّهُ عَمَّا أَنْتَ رَاهِبُهُ *** يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِذْ يُهْدَي لَكَ الظَّفَرُ

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَمَّا مَا كَانَ لِي وَ لِبَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَهُوَ لِلَّهِ وَ لَكُمْ وَ قَالَتِ الْأَنْصَارُ مَا كَانَ لَنَا فَهُوَ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ فَرَدَّتِ الْأَنْصَارُ مَا كَانَ فِي أَيْدِيهِمَا مِنَ الذَّرَارِيِّ وَ الْأَمْوَالِ⁽⁵⁾.

بيان

البيضة الأصل و العشيرة و مجتمع القوم و موضع سلطانهم و يقال شالت نعامتهم إذا ماتوا و تفرقوا كأنهم لم يبق منهم إلا بقية و النعامة الجماعة ذكره الجزري ثم إن الظاهر أنه كان يوم فتح حنين فصحف كما سيظهر مما سيأتي في تلك الغزاة.

«9»

ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام بِإِسْنَادِ التَّمِيمِيِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ عليهم السلام قَالَ: دَفَعَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله الرَّايَةَ يَوْمَ خَيْبَرَ إِلَيَّ فَمَا بَرِحْتُ حَتَّي فَتَحَ اللَّهُ عَلَيَّ⁽⁶⁾.

«10»

ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا مَرَّ بِالنَّبِيِّ صلي الله عليه و آله يَوْمٌ كَانَ أَشَدَّ عَلَيْهِ مِنْ يَوْمِ خَيْبَرَ وَ ذَلِكَ أَنَّ الْعَرَبَ تَبَاغَتْ عَلَيْهِ⁽⁷⁾.

بيان

الأظهر أنه كان يوم حنين كما في بعض النسخ أو يوم الأحزاب فصحف.

با شنیدن این شعر، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «آنچه که برای من و فرزندان عبدالمطلب بود، از آن خدا و شما باد.» و انصار نیز گفتند: «آنچه برای ماست، از آن خدا و رسول اوست». و به این ترتیب انصار آنچه را که از اولاد و اموال در دستشان بود، بازگرداندند.⁽⁸⁾

توضیح

«البیضة»، اصل و عشیره و اجتماع مردم و موضوع تسلط و نفوذشان. و گفته می شود: «شالت نعامتهم»، هنگامی که بمیرند و پراکنده گردند. گویی که از آن ها تنها اندکی باقی مانده باشد. و «نعامة» جماعت، که جزری آن را آورده است. چنین به نظر می آید که این واقعه در روز فتح حنین رخ داده است و سپس تصحیف صورت گرفته است. همچنان که در قسمت مربوط به آن غزوه ها خواهد آمد و مشخص و روشن می شود.

روایت 9

عیون اخبار الرضا علیه السلام: علی علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله در روز جنگ خیبر پرچم را به من سپرد و من پیوسته جنگیدم تا آنکه خداوند فتح و پیروزی را نصیبم گردانید.⁽⁹⁾

روایت 10

علل الشرائع: امام صادق علیه السلام فرمود: بر پیامبر روزی دشوارتر از روز خیبر پیش نیامد، چرا که عرب در آن روز بر جفای به وی اتفاق کردند.⁽¹⁰⁾

توضیح

به نظر می رسد که روز: «حنین» صحیح تر باشد. چنان که در برخی نسخ آمده است. یا منظور جنگ احزاب باشد. سپس تصحیف (تحریف) صورت گرفته است.

«11»

شا، الإرشاد ثم تلت الحديبية خيبر و كان الفتح فيها لأمير المؤمنين عليه السلام بلا ارتياب و ظهر من فضله في هذه الغزاة ما أجمع علي نقله الرواة و تفرد فيها من المناقب ما لم يشركه فيها⁽¹⁾أحد من الناس فَرَوَي يَحْيَي بْنُ⁽²⁾مُحَمَّدٍ الْأَزْدِيُّ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ الْيَسَعَ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحِيمِ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ هِشَامٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ وَ غَيْرِهِمْ مِنْ أَصْحَابِ الْآثَارِ قَالُوا لَمَّا دَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنْ خَيْبَرَ قَالَ لِلنَّاسِ قِفُوا فَوَقَفَ النَّاسُ فَرَفَعَ يَدَيْهِ إِلَي السَّمَاءِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ مَا أَظْلَلْنَ وَ رَبَّ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ⁽³⁾وَ مَا أَقْلَلْنَ وَ رَبَّ الشَّيَاطِينِ وَ مَا أَضْلَلْنَ أَسْأَلُكَ خَيْرَ⁽⁴⁾هَذِهِ الْقَرْيَةِ وَ خَيْرَ مَا فِيهَا وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّهَا وَ شَرِّ مَا فِيهَا.⁽⁵⁾.

ثُمَّ نَزَلَ تَحْتَ شَجَرَةٍ فِي الْمَكَانِ ثُمَّ⁽⁶⁾أَقَامَ وَ أَقَمْنَا بَقِيَّةَ يَوْمِنَا وَ مِنْ غَدِهِ فَلَمَّا كَانَ نِصْفُ النَّهَارِ نَادَي مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَاجْتَمَعْنَا إِلَيْهِ فَإِذَا عِنْدَهُ رَجُلٌ جَالِسٌ فَقَالَ إِنَّ هَذَا جَاءَنِي وَ أَنَا نَائِمٌ فَسَلَّ سَيْفِي وَ قَالَ يَا مُحَمَّدُ مَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي الْيَوْمَ قُلْتُ اللَّهُ يَمْنَعُنِي مِنْكَ فَشَامَ السَّيْفَ وَ هُوَ جَالِسٌ كَمَا تَرَوْنَ لَا حَرَاكَ بِهِ فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ لَعَلَّ فِي عَقْلِهِ شَيْئاً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله نَعَمْ دَعُوهُ ثُمَّ صَرَفَهُ وَ لَمْ يُعَاقِبْهُ وَ حَاصَرَ رَسُولُ اللَّهِ خَيْبَرَ بِضْعاً وَ عِشْرِينَ لَيْلَةً وَ كَانَتِ الرَّايَةُ يَوْمَئِذٍ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَلَحِقَهُ رَمَدٌ فَمَنَعَهُ⁽⁷⁾مِنَ الْحَرْبِ وَ كَانَ الْمُسْلِمُونَ يُنَاوِشُونَ⁽⁸⁾الْيَهُودَ مِنْ بَيْنِ أَيْدِي حُصُونِهِمْ وَ جَنْبَاتِهَا فَلَمَّا كَانَ ذَاتَ يَوْمٍ فَتَحُوا الْبَابَ وَ قَدْ كَانُوا خَنْدَقُوا عَلَي أَنْفُسِهِمْ خَنْدَقاً وَ خَرَجَ مَرْحَبٌ بِرِجْلِهِ يَتَعَرَّضُ لِلْحَرْبِ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ص

روایت 11

الإرشاد: بعد از حدیبیه، خیبر واقع شد و در آن فتح و پیروزی بی هیچ شک و تردیدی از آن امیرالمومنین علیه السلام بود و از فضل و برتریش در این جنگ مواردی آشکار شد که همه راویان آن را نقل کرده اند و در مناقب و ویژگی هایی منحصر (یگانه) گشته است که هیچ یک از مردم با وی در آن ها شریک نگشته است. یحیی بن محمد أزدی از عبدالملک بن هشام و محمد بن اسحاق و سایرین از اصحاب کتب روایت کرده است که گفته اند: وقتی رسول خدا صلی اللّه علیه وآله به خیبر نزدیک شد، به مردم فرمود: «بایستید». آنگاه دو دستش را به آسمان بلند کرد و فرمود: «پروردگارا! ای خداوند آسمان های هفت گانه و آنچه بر آن سایه افکنده اند، و ای پروردگار زمین های هفت گانه و آنچه که روزی اش می دهند و ای پروردگار شیاطین و آنچه که گمراهش سازند، از تو خیر و نیکی این قریه و خیر آنچه در آن است را می طلبم و از شر آن و شر آنچه که در آن است، به تو پناه می جویم.» آنگاه در زیر درختی که آنجا بود فرود آمد و اطراق نمود. و ما هم بقیه آن روز و روز بعد را توقف کردیم. وقتی روز به نیمه رسید، منادی رسول خدا صلی الله علیه و آله ندا داد. ما نزد او جمع شدیم و ناگاه در نزد او مردی را نشسته یافتیم. حضرت فرمود: «این فرد سراغ من آمد در حالی که خواب بودم. پس شمشیرم را کشید و گفت: ای محمد، چه کسی امروز از تو در برابر من محافظت می کند؟ گفتم: خدا مرا در برابر تو حفظ می کند. پس شمشیر را غلاف ساخت و همچنان که می بینید او نشسته است و هیچ حرکتی در او نیست.» گفتیم: ای رسول خدا، شاید در عقلش خللی باشد. رسول خدا فرمود: «بله، رهایش کنید». سپس او را مرخص کرد و مجازاتش نکرد. رسول خدا صلی الله علیه و آله بیست شب و اندی خیبر را محاصره کرد و پرچم در آن روز در اختیار امیر المومنین علیه السلام بود. ولی درد چشم بر او عارض گشت و مانع از حضورش در نبرد شد و مسلمانان با یهودیان از برابر دژها و کناره های آن، جنگ و گریز داشتند. ولی یک روز یهودیان که در اطراف خود خندقی حفر کرده بودند، دروازه قلعه را گشودند و در این هنگام مرحب پیاده خارج شد و آماده جنگ گردید. در این هنگام رسول خدا صلی الله علیه و آله،

أَبَا بَكْرٍ⁽¹⁾فَقَالَ لَهُ خُذِ الرَّايَةَ فَأَخَذَهَا فِي جَمْعٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ⁽²⁾فَاجْتَهَدَ فَلَمْ يُغْنِ شَيْئاً فَعَادَ⁽³⁾يُؤَنِّبُ الْقَوْمَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ يُؤَنِّبُونَهُ فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ تَعَرَّضَ لَهَا عُمَرُ فَسَارَ بِهَا غَيْرَ بَعِيدٍ ثُمَّ رَجَعَ يُجَبِّنُ أَصْحَابَهُ وَ يُجَبِّنُونَهُ فَقَالَ النَّبِيُّ⁽⁴⁾صلي الله عليه و آله لَيْسَتْ هَذِهِ الرَّايَةُ لِمَنْ حَمَلَهَا جِيئُونِي بِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَقِيلَ لَهُ إِنَّهُ أَرْمَدُ⁽⁵⁾قَالَ أَرُونِيهِ تُرُونِي رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ يَأْخُذُهَا بِحَقِّهَا لَيْسَ بِفَرَّارٍ فَجَاءُوا بِعَلِيٍّ عليه السلام يَقُودُونَهُ إِلَيْهِ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مَا تَشْتَكِي يَا عَلِيُّ قَالَ رَمَدٌ مَا أُبْصِرُ مَعَهُ وَ صُدَاعٌ بِرَأْسِي فَقَالَ لَهُ اجْلِسْ وَ ضَعْ رَأْسَكَ عَلَي فَخِذِي فَفَعَلَ عَلِيٌّ عليه السلام ذَلِكَ فَدَعَا لَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَتَفَلَ⁽⁶⁾فِي يَدِهِ فَمَسَحَ⁽⁷⁾بِهَا عَلَي عَيْنَيْهِ وَ رَأْسِهِ فَانْفَتَحَتْ عَيْنَاهُ وَ سَكَنَ مَا كَانَ يَجِدُهُ مِنَ الصُّدَاعِ وَ قَالَ فِي دُعَائِهِ⁽⁸⁾اللَّهُمَّ قِهِ الْحَرَّ وَ الْبَرْدَ وَ أَعْطَاهُ الرَّايَةَ وَ كَانَتْ رَايَةً بَيْضَاءَ وَ قَالَ لَهُ خُذِ الرَّايَةَ وَ امْضِ بِهَا فَجَبْرَئِيلُ⁽⁹⁾مَعَكَ وَ النَّصْرُ أَمَامَكَ وَ الرُّعْبُ مَبْثُوثٌ فِي صُدُورِ الْقَوْمِ وَ اعْلَمْ يَا عَلِيُّ أَنَّهُمْ يَجِدُونَ فِي كِتَابِهِمْ أَنَّ الَّذِي يُدَمِّرُ عَلَيْهِمْ اسْمُهُ إِيلِيَا فَإِذَا لَقِيتَهُمْ فَقُلْ أَنَا عَلِيٌّ فَإِنَّهُمْ يُخْذَلُونَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَي قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ⁽¹⁰⁾عليه السلام فَمَضَيْتُ بِهَا حَتَّي أَتَيْتُ الْحُصُونَ⁽¹¹⁾فَخَرَجَ مَرْحَبٌ وَ عَلَيْهِ مِغْفَرٌ وَ حَجَرٌ قَدْ ثَقَبَهُ مِثْلَ الْبَيْضَةِ عَلَي رَأْسِهِ وَ هُوَ يَرْتَجِزُ وَ يَقُولُ:

قَدْ عَلِمَتْ خَيْبَرُ أَنِّي مَرْحَبٌ *** شَاكِ السِّلَاحِ⁽¹²⁾بَطَلٌ مُجَرَّبٌ

فَقُلْتُ:

أَنَا الَّذِي سَمَّتْنِي أُمِّي حَيْدَرَةَ⁽¹³⁾*** كَلَيْثِ غَابَاتٍ⁽¹⁴⁾شَدِيدٍ قَسْوَرَةٍ

أَكِيلُكُمْ بِالسَّيْفِ كَيْلَ السَّنْدَرَةِ⁽¹⁵⁾

ابوبکر را فراخواند و به او فرمود: «پرچم را برگیر». ابوبکر نیز آن را با جمعی از مهاجران برداشت و (در امر نبرد) کوشید. ولی کاری از پیش نبرد و در نهایت و در حالی که او و مردمی که در پی اش رفته بودند، یکدیگر را ملامت می کردند، بازگشت. فردای آن روز عمر پرچم را برداشت و با آن اندکی پیش رفت. ولی در نهایت او نیز در حالی که او و اصحابش یکدیگر را ترسو می خواندند، برگشت. در این هنگام پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «این پرچم در دست کسی که لیاقت آن را داشته باشد، نیست. علی بن ابی طالب را نزد من بیاورید». به او گفته شد: علی دچار درد چشم است. فرمود: «او را نشانم دهید، مردی را که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش هم او را دوست دارند. او حق این پرچم را ادا می کند و فرار نمی کند». پس علی علیه السلام را که سایرین دست او را گرفته بودند، در نزد پیامبر صلی الله علیه و آله حاضر ساختند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «ای علی! از چه شکایت می کنی؟». عرض داشت: درد چشم که با وجود آن نمی بینم و نیز دردی که در سر دارم. پیامبر صلی اللّه علیه وآله به او فرمود: «بنشین و سرت را بر زانوی من گذار.» علی علیه السلام نیز چنین کرد. سپس پیامبر برایش دعا کرد. آنگاه از آب دهانش در دستش قرار داد و با آن دیدگان و سر علی علیه السلام را مسح نمود. و در اثر آن، علی علیه السلام چشمانش را گشود و سر درد او نیز آرام شد و پیامبر صلی اللّه علیه و آله در دعایش فرمود: «خدایا او را از گرما و سرما حفظ فرما». و پرچم را که پرچمی سفید بود به او سپرد و فرمود: «پرچم را بگیر و با آن پیش رو، که جبرئیل با توست و پیروزی در پیش روی تو قرار دارد و ترس در سینه های این قوم گسترده شده است. و ای علی! آگاه باش! در کتاب آنان آمده است کسی که آنان را در هم می کوبد و مقهور می سازد، نامش ایلیا است. پس اگر با آنان رو در رو شدی، بگو نامم علی است که آنان إن شاء الله شکست می خورند». امیر المومنین علیه السلام فرمود: پس با آن پرچم پیش رفتم تا آنکه به قلعه ها رسیدم. در این هنگام مرحب خارج شد و او کلاهخود و سنگی که آن را سوراخ کرده بود و به کلاهخود می ماند، بر سر نهاده بود و رجز می خواند و می گفت:

من نیز گفتم:

وَ اخْتَلَفْنَا ضَرْبَتَيْنِ فَبَدَرْتُهُ وَ ضَرَبْتُهُ فَقَدَدْتُ الْحَجَرَ وَ الْمِغْفَرَ وَ رَأْسَهُ حَتَّي وَقَعَ السَّيْفُ فِي أَضْرَاسِهِ فَخَرَّ صَرِيعاً.⁽¹⁾.

وَ جَاءَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لَمَّا قَالَ أَنَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ قَالَ حِبْرٌ مِنْ أَحْبَارِ الْقَوْمِ غُلِبْتُمْ وَ مَا أُنْزِلَ عَلَي مُوسَي⁽²⁾فَدَخَلَ فِي قُلُوبِهِمْ⁽³⁾مِنَ الرُّعْبِ مَا لَمْ يُمْكِنْهُمْ مَعَهُ الِاسْتِيطَانُ بِهِ وَ لَمَّا قَتَلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مَرْحَباً رَجَعَ مَنْ كَانَ مَعَهُ وَ أَغْلَقُوا بَابَ الْحِصْنِ عَلَيْهِمْ دُونَهُ فَصَارَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِلَيْهِ فَعَالَجَهُ حَتَّي فَتَحَهُ وَ أَكْثَرُ النَّاسِ مِنْ جَانِبِ الْخَنْدَقِ لَمْ يَعْبُرُوا مَعَهُ فَأَخَذَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بَابَ الْحِصْنِ فَجَعَلَهُ عَلَي الْخَنْدَقِ جِسْراً لَهُمْ حَتَّي عَبَرُوا فَظَفِرُوا⁽⁴⁾بِالْحِصْنِ وَ نَالُوا الْغَنَائِمَ فَلَمَّا انْصَرَفُوا مِنَ الْحِصْنِ أَخَذَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِيُمْنَاهُ فَدَحَا⁽⁵⁾بِهِ أَذْرُعاً مِنَ الْأَرْضِ وَ كَانَ الْبَابُ يُغْلِقُهُ عِشْرُونَ رَجُلًا⁽⁶⁾وَ لَمَّا فَتَحَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام الْحِصْنَ وَ قَتَلَ مَرْحَباً وَ أَغْنَمَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ أَمْوَالَهُمُ اسْتَأْذَنَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ الْأَنْصَارِيُّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْ يَقُولَ فِيهِ شِعْراً فَقَالَ لَهُ⁽⁷⁾قُلْ فَأَنْشَأَ يَقُولُ:

وَ كَانَ عَلِيٌّ أَرْمَدَ الْعَيْنِ يَبْتَغِي *** دَوَاءً فَلَمَّا لَمْ يُحِسَّ مُدَاوِياً

شَفَاهُ رَسُولُ اللَّهِ مِنْهُ بِتَفْلِهِ *** فَبُورِكَ مَرْقِيّاً وَ بُورِكَ رَاقِياً

وَ قَالَ سَأُعْطِي الرَّايَةَ الْيَوْمَ صَارِماً *** كَمِيّاً مُحِبّاً لِلرَّسُولِ مُوَالِياً

يُحِبُّ إِلَهِي وَ الْإِلَهُ يُحِبُّهُ *** بِهِ يَفْتَحُ اللَّهُ الْحُصُونَ الأَوَابِيَا

فَأَصْفَي بِهَا دُونَ الْبَرِيَّةِ كُلِّهَا *** عَلِيّاً وَ سَمَّاهُ الْوَزِيرَ الْمُوَاخِيَا

وَ قَدْ رَوَي أَصْحَابُ الْآثَارِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي⁽⁸⁾إِسْحَاقَ

آنگاه دو ضربه بر یکدیگر وارد ساختیم. من بر او پیشی گرفتم و چنان ضربه ای بر او وارد ساختم که سنگ و کلاهخود و سرش را شکافتم و از شدت ضربه شمشیر در دندان هایش واقع شد و او بر زمین فرو افتاد.

و در حدیث آمده است: هنگامی که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: من علی بن ابی طالب هستم، یکی از أحبار یهود گفت: سوگند به آنچه بر موسی نازل گشته است، شما (یهودیان) مغلوب خواهید گشت. از این سخن قلب هایشان را چنان ترس و وحشتی فراگرفت که آرامش و قرار را از آنان سلب نمود و هنگامی که امیر المومنین علیه السلام مرحب را هلاک ساخت، همراهان مرحب بازگشتند و در قلعه را بر او بستند. ولی امیرالمؤمنین به سوی در روانه شد و به کار آن پرداخت تا آنکه آن را گشود. و این در حالی بود که بیشتر مردم در کنار خندق باقی ماندند و از عبور از آن بازماندند. هنگامی که امیرالمؤمنین علیه السلام در قلعه را از جای برکند، آن را مانند پلی بر روی خندق قرار داد و این چنین مردم از آن گذشتند و قلعه را فتح کردند و غنیمت ها به دست آوردند و هنگامی که از قلعه بازگشتند، امیرالمومنین علیه السلام در قلعه را به دست راستش گرفت و آن را چند ذرع آن سوتر پرتاب کرد و این در حالی بود که تنها برای بستن آن در، نیاز به زور بازوی بیست مرد بود. آن دم که امیرالمومنین قلعه را فتح کرد و مرحب را کشت و خداوند اموال آنان را به غنیمت به مسلمانان داد، حسّان بن ثابت انصاری از رسول خدا اجازه خواست که درباره او شعری بگوید. حضرت فرمود: بگو. او هم چنین گفت:

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْجَدَلِيِّ⁽¹⁾قَالَ سَمِعْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَقُولُ لَمَّا عَالَجْتُ بَابَ خَيْبَرَ جَعَلْتُهُ مِجَنّاً لِي فَقَاتَلْتُهُمْ⁽²⁾بِهِ فَلَمَّا أَخْزَاهُمُ اللَّهُ وَضَعْتُ الْبَابَ عَلَي حِصْنِهِمْ طَرِيقاً ثُمَّ رَمَيْتُ بِهِ فِي خَنْدَقِهِمْ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ لَقَدْ حَمَلْتَ مِنْهُ ثِقَلًا فَقَالَ مَا كَانَ إِلَّا مِثْلَ جُنَّتِيَ الَّتِي فِي يَدِي فِي غَيْرِ ذَلِكَ الْمُقَامِ.

و ذكر أصحاب السيرة أن المسلمين لما انصرفوا من خيبر راموا حمل الباب فلم يقله منهم إلا سبعون⁽³⁾رجلا.

و في حمل أمير المؤمنين عليه السلام الباب يقول الشاعر:

إن امرأ حمل الرتاج⁽⁴⁾بخيبر *** يوم اليهود بقدرة لمؤيد

حمل الرتاج رتاج باب قموصها *** و المسلمون و أهل خيبر حشد

فرمي به و لقد تكلف رده *** سبعون شخصا كلهم متشدد⁽⁵⁾

ردوه بعد تكلف و مشقة *** و مقال بعضهم لبعض ارددوا

و فيه أيضا قال شاعر من شعراء الشيعة يمدح أمير المؤمنين عليه السلام و يهجو أعداءه علي ما رواه أبو محمد الحسن بن محمد بن جمهور قال قرأت علي أبي عثمان المازني:

بعث النبي براية منصورة *** عمر بن حنتمة الدلام الأدلما⁽⁶⁾

فمضي بها حتي إذا برزوا له *** دون القموص نبا⁽⁷⁾و هاب و أحجما

فأتي النبي براية مردودة *** أ لا تخوف عارها فتذمما

فبكي النبي له و أنبه بها *** و دعا امرأ حسن البصيرة مقدما

فغدا بها في فيلق و دعا له *** ألا يصد بها و ألا يهزما

فزوي اليهود إلي القموص و قد كسا *** كبش الكتيبة ذا غرار مخذما

از ابوعبدالله جدلی نقل شده است که گفت: از امیرالمؤمنین علیه السّلام شنیدم که فرمود: هنگامی که دروازه خیبر را برداشتم، آن را سپر خود قرار دادم و با آن به نبرد یهود برخاستم. و آنگاه که خداوند آنان را خوار و مغلوب ساخت، در را چون راهی بر قلعه آنان قرار دادم و سپس آن را در خندق ایشان افکندم. در این هنگام مردی او را گفت: بی شک تو در برداشتن آن، در سختی و تنگنا افتاده ای! حضرت پاسخ داد: آن مانند سپرم بود که در سایر مواقع در دست دارم.

و سیره نویسان آورده اند: آن دم که مسلمانان از فتح خیبر فارغ و آسوده شدند، برآن شدند که در را بلند کنند، ولی تنها به قدرت هفتاد مرد توانستند این کار را صورت دهند.

و شاعر در مورد برداشتن در به دست امیر المومنین می گوید:

همچنین درباره این موضوع، یکی از شعرای شیعه، شعری در مدح امیرالمومنین و هجو دشمنان سروده است که ابومحمد حسن بن محمد بن جمهور در روایتش آورده و گفته است: بر ابوعثمان مازنی این شعر را خواندم:

و ثني بناس بعدهم فقراهم *** طلس الذئاب و كل نسر قشعما

ساط الإله بحب آل محمد *** و بحب من والاهم مني الدما ⁽¹⁾

بيان

قال الجوهري شمت السيف أغمدته و شمته سللته من الأضداد قوله يجبن أصحابه أي ينسبهم إلي الجبن و قال الجزري في حديث علي عليه السلام أكيلكم بالسيف كيل السندرة أي أقتلكم قتلا واسعا ذريعا و السندرة مكيال واسع و قيل يحتمل أن يكون اتخذ من السندرة و هي شجرة تعمل منها النبل و القسي و السندرة أيضا العجلة.

أَقُولُ فِي الدِّيوَانِ الْمَنْسُوبِ إِلَيْهِ عليه السلام:

أَنَا الَّذِي سَمَّتْنِي أُمِّي حَيْدَرَةَ *** ضِرْغَامُ آجَامٍ وَ لَيْثٌ قَسْوَرَةٌ

عَبْلُ الذِّرَاعَيْنِ شَدِيدُ الْقِصَرَةِ *** كَلَيْثِ غَابَاتٍ كَرِيهِ الْمَنْظَرَةِ

أَكِيلُكُمْ بِالسَّيْفِ كَيْلَ السَّنْدَرَةِ *** أَضْرِبُكُمْ ضَرْباً يُبِينُ الْفِقَرَةَ

وَ أَتْرُكُ الْقِرْنَ بِقَاعٍ جَزَرَةٍ *** أَضْرِبُ بِالسَّيْفِ رِقَابَ الْكَفَرَةِ

ضَرْبَ غُلَامٍ مَاجِدٍ حَزَوَّرَهْ *** مَنْ تَرَكَ⁽²⁾الْحَقَّ يَقُومُ صَغَرَةً

أَقْتُلُ مِنْهُمْ سَبْعَةً أَوْ عَشَرَةً *** فَكُلُّهُمْ أَهْلُ فُسُوقٍ فَجَرَةٍ ⁽³⁾.

العبل: الضخم من كل شي‌ء و القصرة بالتحريك: أصل العنق و جزر السباع: اللحم الذي تأكله و الحزور كجعفر و بتشديد الواو و فتح الزاء أيضا الغلام إذا اشتد و قوي و خدم و صغرة جمع صاغر بمعني الذليل و الفيلق الجيش و الغرار بالكسر حد الرمح و السهم و السيف و المخذم بالكسر السيف القاطع و القري الضيافة و الطلس بالكسر الذئب الأمعط أي المتساقط الشعر و القشعم المسن من النسور و الضخم و السوط الخلط.

«12»

قب، المناقب لابن شهرآشوب أَرْكَبَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَوْمَ خَيْبَرَ وَ عَمَّمَهُ بِيَدِهِ وَ أَلْبَسَهُ ثِيَابَهُ وَ أَرْكَبَهُ بَغْلَتَهُ ثُمَّ قَالَ امْضِ يَا عَلِيُّ وَ جَبْرَئِيلُ عَنْ يَمِينِكَ وَ مِيكَائِيلُ عَنْ يَسَارِكَ وَ

توضیح

جوهری گفته است: »شمت السیف» آن را غلاف کردم و از غلاف خارج کردم. از اضداد است. سخنش: «یجبّن أصحابه» یعنی آنان را ترسو می خواند (آنان را به ترس متهم می کند). و جزری گفته است: در حدیث علی علیه السّلام: «أکیلکم بالسیف کیل السندره»، یعنی به صورتی گسترده و وحشتناک شما را می کشم. و «سندره» به پیمانه بزرگ گفته می شود، و گفته شده است: احتمالا از «سندرة» گرفته شده است و آن درختی است که از آن تیر و کمان می سازند، و «سندرة» به معنای چرخ نیز می باشد.

مؤلف: در دیوان منسوب به حضرت علی علیه السّلام آمده است:

«العبل»: بزرگ و ستبر از هر چیز. و «القَصَره» با تحریک، بیخ گردن. و «جزر السباع»: گوشتی که درندگان می خورند. «الحَزوَر» بروزن جعفر و با تشدید واو و نیز فتح زاء: پسربچه هنگامی که بزرگ و قوی شود و کمر خدمت بربندد. و «الصغره» جمع صاغر به معنای خوار و ذلیل. و «الفیلق» به معنای ارتش. و «الغِرار» با کسره: لبه نیزه و تیر و شمشیر. و «المخذم» با کسره: شمشیر برّان. و «القری»: پذیرایی و میهمانی. و «الطلس» با کسره: گرگی که موهایش فرو ریخته باشد. و «القشعم»، عقاب پیر و درشت هیکل. و «السوط»: درهم آمیختن.

روایت 12

مناقب ابن شهر آشوب: رسول خدا صلی الله علیه و آله، خود او را راهی میدان کرد و با دست خود عمامه بر سرش نهاد و لباسهایش را به او پوشانید و او را بر قاطرش سوار ساخت. سپس فرمود: «ای علی! پیش رو. در حالی که جبرئیل در سمت راست تو و میکائیل در سمت چپ تو

عِزْرَائِيلُ أَمَامَكَ وَ إِسْرَافِيلُ وَرَاءَكَ وَ نَصْرُ اللَّهِ فَوْقَكَ وَ دُعَائِي خَلْفَكَ وَ خَبَّرَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله رَمْيَهُ بَابَ خَيْبَرَ أَرْبَعِينَ ذِرَاعاً فَقَالَ صلي الله عليه و آله وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ أَعَانَهُ عَلَيْهِ أَرْبَعُونَ⁽¹⁾مَلَكاً.

«13»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي فِي خَبَرِ الشُّورَي بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَهَلْ فِيكُمْ أَحَدٌ احْتَمَلَ بَابَ خَيْبَرَ يَوْمَ فَتَحْتُ حِصْنَهَا ثُمَّ مَشَي بِهِ سَاعَةً ثُمَّ أَلْقَاهُ فَعَالَجَهُ بَعْدَ ذَلِكَ أَرْبَعُونَ رَجُلًا فَلَمْ يُقِلُّوهُ مِنَ الْأَرْضِ⁽²⁾قَالُوا لَا⁽³⁾.

«14»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سُلَيْمَانَ الْأَزْدِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْأَزْدِيِّ عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ الْهَمَّامِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِي هَارُونَ الْعَبْدِيِّ عَنْ رَبِيعَةَ السَّعْدِيِّ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ قَالَ: لَمَّا خَرَجَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ مِنْ أَرْضِ الْحَبَشَةِ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَدِمَ جَعْفَرٌ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله بِأَرْضِ خَيْبَرَ فَأَتَاهُ بِالْفَرْعِ مِنَ الْغَالِيَةِ وَ الْقَطِيفَةِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لَأَدْفَعَنَّ هَذِهِ الْقَطِيفَةَ إِلَي رَجُلٍ يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ فَمَدَّ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَعْنَاقَهُمْ إِلَيْهَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَيْنَ عَلِيٌّ فَوَثَبَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَدَعَا عَلِيّاً عليه السلام فَلَمَّا جَاءَ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَا عَلِيُّ خُذْ هَذِهِ الْقَطِيفَةَ إِلَيْكَ فَأَخَذَهَا عَلِيٌّ عليه السلام وَ أَمْهَلَ حَتَّي قَدِمَ الْمَدِينَةَ فَانْطَلَقَ إِلَي الْبَقِيعِ وَ هُوَ سُوقُ الْمَدِينَةِ فَأَمَرَ صَائِغاً فَفَصَّلَ الْقَطِيفَةَ سِلْكاً سِلْكاً فَبَاعَ الذَّهَبَ وَ كَانَ أَلْفَ مِثْقَالٍ فَفَرَّقَهُ عَلِيٌّ عليه السلام فِي فُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ ثُمَّ رَجَعَ إِلَي مَنْزِلِهِ وَ لَمْ يَتْرُكْ⁽⁴⁾مِنَ الذَّهَبِ قَلِيلًا وَ لَا كَثِيراً فَلَقِيَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مِنْ غَدٍ فِي نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فِيهِمْ حُذَيْفَةُ وَ عَمَّارٌ فَقَالَ يَا عَلِيُّ إِنَّكَ أَخَذْتَ بِالْأَمْسِ أَلْفَ مِثْقَالٍ فَاجْعَلْ غَدَائِي الْيَوْمَ وَ أَصْحَابِي هَؤُلَاءِ عِنْدَكَ وَ لَمْ يَكُنْ عَلِيٌّ عليه السلام يَرْجِعُ يَوْمَئِذٍ إِلَي شَيْ‌ءٍ مِنَ الْعُرُوضِ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ فَقَالَ حَيَاءً مِنْهُ وَ تَكَرُّماً نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ فِي الرَّحْبِ وَ السَّعَةِ ادْخُلْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَنْتَ

و عزرائیل در پیش رو و إسرافیل در پشت سرت و یاری خداوند در بالای سر تو و دعای من پشت سرت، همراه تو هستند». و هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله آگاه گردید که حضرت علی علیه السّلام در خیبر را چهل ذراع آن سوتر پرتاب کرده است، فرمود: «سوگند به کسی که جانم در دست اوست، بی شک در این کار چهل فرشته او را یاری کردند.»⁽⁵⁾

روایت 13

أمالی شیخ طوسی: در خبر شورا به نقل از ابوذر - رضی الله عنه - آورده است که گفت: امیرالمومنین علیه السّلام فرمود: آیا در میان شما کسی هست که در خیبر را در روزی که من قلعه آن را گشودم، از جای کنده باشد، سپس ساعتی آن را برده، آنگاه آن را افکنده باشد و بعد از آن چهل مرد برای بلند کردن آن کوشیده باشند، ولی از این کار بازمانده باشند؟ گفتند: نه.⁽⁶⁾

روایت 14

أمالی شیخ طوسی: از حذیفة بن یمان روایت کرده اند که گفت: هنگامی که جعفر بن ابی طالب از سرزمین حبشه به سوی پیامبر خارج شد، زمانی به خدمت پیامبر رسید که او در خیبر بود. جعفر برای او بهترین نوع ماده خوشبو کننده (مشک) و پارچه زربافت گران قیمتی هدیه آورد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: «بی شک این پارچه را به مردی خواهم داد که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش هم او را دوست دارند.» با این سخن، اصحاب پیامبر از روی اشتیاق، گردن های خود را به سوی آن پارچه دراز می کردند (و در آرزوی آن بودند). ولی پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «علی کجاست؟» عمار بن یاسر - رضی الله - عنه از جای برخاست و علی را فراخواند. هنگامی که علی آمد، پیامبر صلی الله علیه و آله به وی فرمود: «ای علی! این پارچه را برگیر.» علی علیه السّلام نیز آن را گرفت و صبر کرد تا آنکه به مدینه رسید و چون وارد شهر شد، راهی بقیع که بازار مدینه بود، گردید. و پارچه زربافت را به زرگری سپرد و به او فرمان داد که آن را رشته به رشته جدا کند. و طلا را که هزار مثقال بود فروخت و علی علیه السّلام پول آن را در میان فقرای مهاجرین و انصار پخش کرد. آنگاه در حالی به خانه اش برگشت که از طلا هیچ نمانده بود. فردای آن روز پیامبر با جمعی از اصحاب که حذیفه و عمار هم در میان آن ها بودند، علی علیه السلام را دید و فرمود: «ای علی: تو دیروز هزار مثقال (طلا) گرفتی. پس امروز من و این اصحابم را ناهار، میهمان کن». و علی علیه السّلام را در آن روز هیچ طلا و نقره ای نبود، ولی از روی حیاء و احترام عرض کرد: بله یا رسول الله، خوش آمدید، ای پیامبر خدا، شما و

وَ مَنْ مَعَكَ قَالَ فَدَخَلَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله ثُمَّ قَالَ لَنَا ادْخُلُوا قَالَ حُذَيْفَةُ وَ كُنَّا خَمْسَةَ نَفَرٍ أَنَا وَ عَمَّارٌ وَ سَلْمَانُ وَ أَبُو ذَرٍّ وَ الْمِقْدَادُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ فَدَخَلْنَا وَ دَخَلَ عَلِيٌّ عَلَي فَاطِمَةَ عليهما السلام يَبْتَغِي عِنْدَهَا شَيْئاً مِنْ زَادٍ فَوَجَدَ فِي وَسَطِ الْبَيْتِ جَفْنَةً مِنْ ثَرِيدٍ تَفُورُ وَ عَلَيْهَا عُرَاقٌ كَثِيرٌ وَ كَأَنَّ رَائِحَتَهَا الْمِسْكُ فَحَمَلَهَا عَلِيٌّ عليه السلام حَتَّي وَضَعَهَا بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ مَنْ حَضَرَ مَعَهُ فَأَكَلْنَا مِنْهَا حَتَّي تَمَلَّأْنَا وَ لَا يَنْقُصُ مِنْهَا قَلِيلٌ وَ لَا كَثِيرٌ وَ قَامَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله حَتَّي دَخَلَ عَلَي فَاطِمَةَ عليه السلام وَ قَالَ أَنَّي لَكِ هَذَا الطَّعَامُ يَا فَاطِمَةُ فَرَدَّتْ عَلَيْهِ وَ نَحْنُ نَسْمَعُ قَوْلَهُمَا فَقَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله إِلَيْنَا مُسْتَعْبِراً وَ هُوَ يَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يُمِتْنِي حَتَّي رَأَيْتُ لِابْنَتِي مَا رَأَي زَكَرِيَّا لِمَرْيَمَ كَانَ إِذَا دَخَلَ عَلَيْها ... الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً فَيَقُولُ لَهَا يا مَرْيَمُ أَنَّي لَكِ هذا فَتَقُولُ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ⁽¹⁾.

بيان

في القاموس فرع كل شي‌ء أعلاه و من القوم شريفهم و المال الطائل المعد.

«15»

ل، الخصال بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَامِرِ بْنِ وَاثِلَةَ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِيّاً عليه السلام يَقُولُ يَوْمَ الشُّورَي نَشَدْتُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ فِيكُمْ أَحَدٌ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حِينَ رَجَعَ عُمَرُ يُجَبِّنُ أَصْحَابَهُ وَ يُجَبِّنُونَهُ قَدْ رَدَّ رَايَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مُنْهَزِماً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا لَيْسَ بِفَرَّارٍ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَا يَرْجِعُ حَتَّي يَفْتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَلَمَّا أَصْبَحَ قَالَ ادْعُوا لِي عَلِيّاً فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ هُوَ رَمِدٌ مَا يَطْرِفُ فَقَالَ جِيئُونِي بِهِ فَلَمَّا قُمْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ تَفَلَ فِي عَيْنِي وَ قَالَ اللَّهُمَّ أَذْهِبْ عَنْهُ الْحَرَّ وَ الْبَرْدَ فَأَذْهَبَ اللَّهُ عَنِّيَ الْحَرَّ وَ الْبَرْدَ إِلَي سَاعَتِي هَذِهِ فَأَخَذْتُ الرَّايَةَ وَ هَزَمَ اللَّهُ الْمُشْرِكِينَ وَ أَظْفَرَنِي بِهِمْ غَيْرِي قَالُوا اللَّهُمَّ لَا .

قَالَ نَشَدْتُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ فِيكُمْ أَحَدٌ حِينَ جَاءَ مَرْحَبٌ وَ هُوَ يَقُولُ:

أَنَا الَّذِي سَمَّتْنِي أُمِّي مَرْحَبٌ *** شَاكِي السِّلَاحِ بَطَلٌ مُجَرَّبٌ

أَطْعَنُ أَحْيَاناً وَ حِيناً أَضْرِبُ

همراهانت میهمان من باشید. گفت: پس پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شدند. سپس به ما فرمودند: داخل شوید. حذیفه می گوید:

ما پنج نفر بودیم: من، عمار، سلمان، ابوذر و مقداد - رضی الله عنهم -. ما داخل شدیم و علی علیه السلام نزد فاطمه سلام الله علیها رفت و از او چیزی از طعام خواست. در این حال در میانه خانه دیگ بزرگی از آبگوشت دید که می جوشید و پر از گوشت خالص بود و بوی مشک می داد. علی علیه السّلام آن را برداشت و جلوی پیامبر و همراهان وی قرار داد. ما از آن خوردیم تا آنکه سیر شدیم، ولی از آن چیزی کاسته نشد. پیامبر صلی الله علیه و آله برخاست و بر فاطمه داخل شد و فرمود: «ای فاطمه! این طعام از کجا برایت رسیده است؟» فاطمه سلام الله علیها - در حالی که ما سخنشان را می شنیدیم - پاسخ داد: این غذا از سوی پروردگار است که او هر که را بخواهد، بی حساب روزی می دهد. پیامبر صلی الله علیه و آله با دیده ای گریان به سوی ما خارج گردید و فرمود: «سپاس خدای را که جانم را نستاند تاآنکه آنچه زکریا از مریم دیده بود، برای دخترم نیز مشاهده کردم. آن دم که زکریا بر او در محراب وارد شد، در نزد او غذایی یافت. به او گفت: ای مریم، این طعام از کجا برایت رسیده است؟ و مریم پاسخ داد: {آن از پیشگاه خداوند آمده است که خداوند هر که را خواهد بی حساب و کتاب روزی می دهد.}⁽²⁾

توضیح

در قاموس آمده است: «فرع کل شیء»: بهترین آن و از قوم، بزرگشان، و مال فراوان و آماده.

روایت 15

الخصال: با سلسله روایی از عامر بن واثله روایت کرده است که گفت: شنیدم که علی علیه السلام در روز شورا می فرمود: شما را به خدا سوگند می دهم، آیا در میان شما به جز من کسی هست که آن دم که عمر بازگشت در حالی که او یارانش را به ترس متهم می کرد و آنان هم او را ترسو می شمردند و پرچم رسول الله را شکست خورده بازگرداند، پیامبر در مورد او فرموده باشد: «به یقین فردا این پرچم را به مردی خواهم سپرد که نمی گریزد. خدا و رسولش او را دوست دارند. او هم خدا و رسول خدا را دوست دارد و باز نمی گردد تا آنکه خداوند فتح و پیروزی را نصیب وی کند.» و چون به صبح درآمد، فرمود: »علی را به سوی من بخوانید». پس گفتند: ای رسول خدا، او دچار درد چشم است و نمی بیند.

فرمود: «او را نزد من بیاورید» و آنگاه که در برابر او نشستم و از آب دهانش بر چشمم نهاد و فرمود: «خدایا از او گرما و سرما را دور کن.»

خداوند نیز گرما و سرما را از من تا این ساعت زدود، پس پرچم را برداشتم و خداوند مشرکین را مغلوب و مرا بر آنان پیروز ساخت. (آیا در میان شما چنین کسی هست؟) گفتند: صد البته که نیست.

فرمود: شما را به خدا سوگند می دهم، آیا در میان شما - به مانند من - کسی است آن دم که مرحب آمد در حالی که می گفت:

گاهی با نیزه و گاهی با شمشیر ضربه می زنم.

فَخَرَجْتُ إِلَيْهِ فَضَرَبَنِي وَ ضَرَبْتُهُ وَ عَلَي رَأْسِهِ نَقِيرٌ مِنْ جَبَلٍ⁽¹⁾لَمْ يَكُنْ⁽²⁾تَصْلُحُ عَلَي رَأْسِهِ بَيْضَةٌ مِنْ عِظَمِ رَأْسِهِ فَفَلَقْتُ النَّقِيرَ وَ وَصَلَ السَّيْفُ إِلَي رَأْسِهِ فَقَتَلَهُ فَفِيكُمْ أَحَدٌ فَعَلَ هَذَا قَالُوا اللَّهُمَّ لَا⁽³⁾.

«16»

ج، الإحتجاج عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فِي حَدِيثِ الشُّورَي قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام نَشَدْتُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ فِيكُمْ أَحَدٌ مَسَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَيْنَيْهِ وَ أَعْطَاهُ الرَّايَةَ يَوْمَ خَيْبَرَ فَلَمْ يَجِدْ حَرّاً وَ لَا بَرْداً غَيْرِي قَالُوا لَا قَالَ نَشَدْتُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ فِيكُمْ أَحَدٌ قَتَلَ مَرْحَباً الْيَهُودِيَّ مُبَارَزَةً فَارِسَ الْيَهُودِ غَيْرِي قَالُوا لَا قَالَ نَشَدْتُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ فِيكُمْ أَحَدٌ احْتَمَلَ بَابَ خَيْبَرَ حِينَ فَتَحَهَا فَمَشَي بِهِ مِائَةَ ذِرَاعٍ ثُمَّ عَالَجَهُ بَعْدَهُ أَرْبَعُونَ رَجُلًا فَلَمْ يُطِيقُوهُ غَيْرِي قَالُوا لَا⁽⁴⁾.

«17»

عم، إعلام الوري ثم كانت غزوة خيبر في ذي الحجة من سنة ست و ذكر الواقدي أنها كانت أول سنة سبع من الهجرة و حاصرهم رسول الله صلي الله عليه و آله بضعا و عشرين ليلة و بخيبر أربعة عشر ألف يهودي في حصونهم فجعل رسول الله عليه السلام يفتحها حصنا حصنا و كان من أشد حصونهم و أكثرها رجالا القموص فأخذ أبو بكر راية المهاجرين فقاتل بها ثم رجع منهزما ثم أخذها عمر من الغد فرجع منهزما يجبن الناس و يجبنونه حتي ساء رسول الله صلي الله عليه و آله ذلك فَقَالَ لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا كَرَّاراً غَيْرَ فَرَّارٍ يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ لَا يَرْجِعُ حَتَّي يَفْتَحَ اللَّهُ عَلَي يَدَيْهِ فغدت قريش يقول بعضهم لبعض أما علي فقد كفيتموه فإنه أرمد لا يبصر موضع قدمه وَ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام لَمَّا سَمِعَ مَقَالَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله اللَّهُمَّ لَا مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ وَ لَا مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ فأصبح رسول الله صلي الله عليه و آله و اجتمع إليه الناس قال سعد جلست نصب عينيه ثم جثوت علي ركبتي ثم قمت علي رجلي قائما رجاء أن يدعوني فقال ادعوا لي عليا فصاح الناس من كل جانب إنه أرمد رمدا لا يبصر موضع قدمه فقال أرسلوا إليه و ادعوه فأتي به يقاد فوضع رأسه علي فخذه

به سویش رفتم و بر یکدیگر ضربه وارد ساختیم. و بر سر او سنگی تراش داده شده، قرار داشت. چرا که از بزرگی سرش، کلاهخود بر آن وارد نمی شد، پس - با ضربتی - آن سنگ را چنان شکافتم که شمشیر به سرش رسید و او را کشت. پس آیا در میان شما کسی هست که این کار را به انجام رسانده باشد؟ گفتند: به یقین که نه، نیست.⁽⁵⁾

روایت 16

الإحتجاج: از امام محمد باقر علیه السّلام در حدیث شورا روایت کرد که فرمود: امیرالمومنین علیه السّلام فرمود: شما را به خدا سوگند می دهم، آیا در میان شما به جز من کسی هست که رسول خدا چشمان او را مسح کرده و پرچم را در روز خیبر به او سپرده باشد و گرما و سرما از او دور شده باشد؟ گفتند: نه. فرمود: شما را به خدا سوگند، آیا در میان شما به جز من کسی است که مرحب یهودی، جنگاور و سوارکار یهود را در نبرد کشته باشد؟ گفتند: نه. فرمود: شما را به خدا سوگند، آیا در میان شما به جز من کسی است که درِ خیبر را هنگامه فتح آن از جای برداشته و آن را صد ذراع حمل کرده باشد، و

بعد از او چهل مرد در برداشتن آن کوشیده و عاجز مانده باشند؟ گفتند: نه.⁽⁶⁾

روایت 17

أعلام الوری: غزوه خیبر در ذی الحجّه سال ششم هجری واقع شد و واقدی آورده است که آن در ابتدای سال هفتم هجری رخ داده است. و رسول خدا صلی الله علیه و آله آنان را بیست شب و اندی محاصره کرد و در قلعه های خیبر چهارده هزار یهودی ساکن بودند. رسول خدا صلی اللّه علیه و آله نیز شروع به فتح قلعه به قلعه آن کرد و از مستحکم ترین و پرجمعیت ترین آن قلعه ها، دژ قموص بود. (برای فتح آن قلعه) ابوبکر پرچم مهاجران را در دست گرفت و با آن (پرچم) به نبرد یهود برخاست، ولی مغلوب گشت و عقب نشست. فردای آن روز عمر پرچم را در دست گرفت ولی (او نیز) شکست خورده و مغلوب در حالی بازگشت که او و همراهانش یکدیگر را به ترس و بزدلی متهم می ساختند و کار بدانجا کشید که پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله آزرده گردید و فرمود: «بی شک فردا این پرچم را به مردی خواهم سپرد که جنگاوری مهاجم است و از میدان نمی گریزد، خدا و رسولش را دوست دارد، و خدا و رسولش هم او را دوست دارند، بازنمی گردد تا آنکه خداوند فتح و پیروزی را نصیب او کند». با این سخن، قریشیان به یکدیگر می گفتند: از علی آسوده شدید که او دچار درد چشم است و جلوی پایش را هم نمی بیند. و علی علیه السلام وقتی سخن پیامبر را شنید، گفت: خداوندا! آنچه را تو منع سازی هیچ کس را یارای عطای آن نیست و بر آنچه که تو ببخشی، هیچ کس را توان منع آن نیست. (فردای آن روز) رسول خدا به صبح درآمد و مردم در اطراف او اجتماع کردند. سعد می گوید: من در مقابل دیدگان پیامبر نشستم، سپس بر روی دو زانویم نشستم، سپس ایستادم، به امید آنکه مرا بخواند، ولی او فرمود: »علی را نزد من آورید». با این سخن مردم از هر سو بانگ برآوردند که او دچار درد چشم است و جلوی پایش را هم نمی بیند، ولی پیامبر فرمود: «به سوی او بفرستید و او را (به اینجا) بخوانید». او را آوردند، و او سرش را بر زانوی پیامبر صلی اللّه علیه و آله قرار داد

ثم تفل في عينيه فقام و كأن⁽¹⁾عينيه جزعتان ثم أعطاه الراية و دعا له فخرج يهرول هرولة فو الله ما بلغت أخراهم حتي دخل الحصن قال جابر فأعجلنا أن نلبس أسلحتنا و صاح سعد⁽²⁾أربع يلحق بك الناس فأقبل حتي ركزها قريبا من الحصن فخرج إليه مرحب في عادته باليهود فبارزه فضرب رجله فقطعها و سقط و حمل علي عليه السلام و المسلمون عليهم فانهزموا.

قَالَ أَبَانٌ وَ حَدَّثَنِي زُرَارَةُ قَالَ قَالَ الْبَاقِرُ عليه السلام انْتَهَي إِلَي بَابِ الْحِصْنِ وَ قَدْ أُغْلِقَ فِي وَجْهِهِ فَاجْتَذَبَهُ اجْتِذَاباً وَ تَتَرَّسَ بِهِ ثُمَّ حَمَلَهُ عَلَي ظَهْرِهِ وَ اقْتَحَمَ الْحِصْنَ اقْتِحَاماً وَ اقْتَحَمَ الْمُسْلِمُونَ وَ الْبَابُ عَلَي ظَهْرِهِ قَالَ فَوَ اللَّهِ مَا لَقِيَ عَلِيٌّ مِنَ النَّاسِ تَحْتَ الْبَابِ أَشَدَّ مِمَّا لَقِيَ مِنَ الْبَابِ ثُمَّ رَمَي بِالْبَابِ رَمْياً وَ خَرَجَ الْبَشِيرُ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام دَخَلَ الْحِصْنَ فَأَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ فَخَرَجَ عَلِيٌّ عليه السلام يَتَلَقَّاهُ فَقَالَ صلي الله عليه و آله بَلَغَنِي⁽³⁾نَبَؤُكَ الْمَشْكُورُ وَ صَنِيعُكَ الْمَذْكُورُ قَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنْكَ فَرَضِيتُ أَنَا⁽⁴⁾عَنْكَ فَبَكَي عَلِيٌّ عليه السلام فَقَالَ لَهُ مَا يُبْكِيكَ يَا عَلِيُّ فَقَالَ فَرَحاً بِأَنَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ عَنِّي رَاضِيَانِ قَالَ وَ أَخَذَ عَلِيٌّ فِيمَنْ أَخَذَ صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَيٍّ فَدَعَا بِلَالًا فَدَفَعَهَا إِلَيْهِ وَ قَالَ لَهُ لَا تَضَعْهَا إِلَّا فِي يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حَتَّي يَرَي فِيهَا رَأْيَهُ فَأَخْرَجَهَا بِلَالٌ وَ مَرَّ بِهَا إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي الْقَتْلَي وَ قَدْ كَادَتْ تَذْهَبُ رُوحُهَا⁽⁵⁾فَقَالَ صلي الله عليه و آله أَ نُزِعَتْ مِنْكَ الرَّحْمَةُ يَا بِلَالُ ثُمَّ اصْطَفَاهَا لِنَفْسِهِ ثُمَّ أَعْتَقَهَا وَ تَزَوَّجَهَا.

قَالَ: فَلَمَّا فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنْ خَيْبَرَ عَقَدَ لِوَاءً ثُمَّ قَالَ مَنْ يَقُومُ إِلَيْهِ⁽⁶⁾فَيَأْخُذُهُ بِحَقِّهِ وَ هُوَ يُرِيدُ أَنْ يَبْعَثَ بِهِ إِلَي حَوَائِطِ فَدَكَ فَقَامَ الزُّبَيْرُ إِلَيْهِ فَقَالَ أَنَا فَقَالَ أَمِطْ عَنْهُ ثُمَّ قَامَ إِلَيْهِ⁽⁷⁾سَعْدٌ فَقَالَ أَمِطْ عَنْهُ ثُمَّ قَالَ:

و پیامبر صلی اللّه علیه وآله از آب دهانش بر دیدگان او نهاد. علی در حالی که چشمانش چون مهره های یمانی گشته بودند، از جای برخاست. سپس پیامبر پرچم را به او سپرد و برایش دعا کرد. علی علیه السّلام که به شتاب در حرکت بود، خارج شد. به خدا سوگند هنوز نفرات آخر نرسیده بودند که او وارد قلعه شد. جابر می گوید: او ما را واداشت که شتاب کنیم و سلاح هایمان را برداریم. سعد فریاد زد: توقف کن تا مردم به تو برسند. او پیش رفت تا آنکه پرچم را در نزدیکی قلعه، در زمین فرو برد و مرحب طبق عادتش، با یهود به سوی او خارج شد. علی علیه السّلام با او به نبرد پرداخت و ضربه ای بر پایش وارد ساخت که آن را قطع کرد و مرحب نقش زمین شد و علی علیه السّلام و مسلمانان بر آنان هجوم بردند و یهودیان شکست خوردند.

أبان می گوید: زراره برایم گفت: امام باقر علیه السّلام فرمود: علی علیه السلام به در قلعه رسید در حالی که به رویش بسته شده بود. پس آن را از جای برکند و سپر خود قرار داد. سپس آن را بر پشتش نهاد و قلعه را به سختی مورد حمله و هجوم قرار داد و مسلمانان نیز هجوم بردند و در حالی که در بر پشت او قرار داشت، از روی آن گذشتند. فرمود: به خدا سوگند برخوردی که مردم با علی علیه السّلام داشتند در حالی که زیر در - خیبر - بود، سخت تر از سنگینی تحمل کردن در بود. سپس با قدرت هر چه تمام تر در را پرتاب کرد و بشارت دهنده به نزد رسول خدا رفت و آگاهش ساخت که علی وارد قلعه شد. رسول خدا با شنیدن این خبر به سوی او رفت و علی نیز به سوی او خارج شد و از او استقبال کرد، سپس پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: »خبر کار قابل سپاس و عملکرد قابل تقدیرت به من رسید، خدا از تو راضی و خشنود گردیده است، پس من نیز از تو راضی و خشنود گشتم». علی علیه السّلام گریست. پیامبر به او فرمود: «یا علی چه چیزی تو را به گریه وا می دارد؟» عرض کرد: گریه ام به خاطر شادی از رضایت خدا و رسولش از من است. گفت: صفیه دختر حییّ در میان کسانی بود که علی علیه السلام به اسارت گرفته بود. پس بلال را فراخواند و صفیه را به او سپرد و فرمود: او را تنها به شخص رسول خدا بسپار تا در مورد او رأی و نظر خود را بیان کند. بلال نیز او را بیرون آورد. ولی او را از کنار جنازه کشته شدگان عبور داد و به نزد رسول خدا برد، تا آنجا که نزدیک بود جان صفیه برآید. پیامبر صلی الله علیه و آله نیز فرمود: «ای بلال! آیا رحمت الهی از تو سلب شده است؟ (که زنی را بر جنازه کشته هایش عبور می دهی؟). سپس صفیه را برای خود برگزید و آزادش کرد و با او ازدواج کرد.

گفت: وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله از خیبر فارغ گشت، پرچمی بست و فرمود: «چه کسی حمل این پرچم را بر عهده می گیرد و حق آن را اداء می کند؟» و او می خواست که آن پرچم را به سوی بوستان های فدک بفرستد. زیبر برخاست و گفت: من. فرمود: «کنار برو». سپس سعد برخاست. فرمود: «کنار برو» سپس فرمود:

يَا عَلِيُّ قُمْ إِلَيْهِ فَخُذْهُ فَأَخَذَهُ فَبَعَثَ بِهِ إِلَي فَدَكَ فَصَالَحَهُمْ عَلَي أَنْ يَحْقُنَ دِمَاءَهُمْ فَكَانَتْ حَوَائِطُ فَدَكَ لِرَسُولِ اللَّهِ خَاصّاً خَالِصاً فَنَزَلَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَأْمُرُكَ أَنْ تُؤْتِيَ ذَا الْقُرْبَي حَقَّهُ قَالَ يَا جَبْرَئِيلُ وَ مَنْ قُرْبَايَ⁽¹⁾وَ مَا حَقُّهَا قَالَ فَاطِمَةُ فَأَعْطِهَا حَوَائِطَ فَدَكَ وَ مَا لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ فِيهَا فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَاطِمَةَ وَ كَتَبَ لَهَا كِتَاباً جَاءَتْ بِهِ بَعْدَ مَوْتِ أَبِيهَا إِلَي أَبِي بَكْرٍ وَ قَالَتْ هَذَا كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِي وَ لِابْنَيَّ.

قَالَ: وَ لَمَّا افْتَتَحَ⁽²⁾رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خَيْبَرَ أَتَاهُ الْبَشِيرُ بِقُدُومِ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ أَصْحَابِهِ مِنَ الْحَبَشَةِ إِلَي الْمَدِينَةِ فَقَالَ صلي الله عليه و آله مَا أَدْرِي بِأَيِّهِمَا أَنَا⁽³⁾أَسَرُّ بِفَتْحِ خَيْبَرَ أَمْ بِقُدُومِ جَعْفَرٍ.

وَ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: لَمَّا قَدِمَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ مِنْ أَرْضِ الْحَبَشَةِ تَلَقَّاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَلَمَّا نَظَرَ جَعْفَرٌ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حَجَّلَ يَعْنِي مَشَي عَلَي رِجْلٍ وَاحِدَةٍ إِعْظَاماً لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَبَّلَ رَسُولُ اللَّهِ بَيْنَ عَيْنَيْهِ⁽⁴⁾.

وَ رَوَي زُرَارَةُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَمَّا اسْتَقْبَلَ جَعْفَراً الْتَزَمَهُ ثُمَّ قَبَّلَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ⁽⁵⁾قَالَ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَعَثَ قَبْلَ أَنْ يَسِيرَ إِلَي خَيْبَرَ عَمْرَو بْنَ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيَّ⁽⁶⁾إِلَي النَّجَاشِيِّ عَظِيمِ الْحَبَشَةِ⁽⁷⁾وَ دَعَاهُ إِلَي الْإِسْلَامِ فَأَسْلَمَ وَ كَانَ أَمَرَ عَمْراً أَنْ يَتَقَدَّمَ بِجَعْفَرٍ وَ أَصْحَابِهِ فَجَهَّزَ النَّجَاشِيُّ جَعْفَراً وَ أَصْحَابَهُ بِجَهَازٍ حَسَنٍ وَ أَمَرَ لَهُمْ بِكِسْوَةٍ وَ حَمَلَهُمْ فِي سَفِينَتَيْنِ⁽⁸⁾.

بيان

قال الجزري الجزع بالفتح الخرز اليماني و يقال ربع يربع

«ای علی، به سویش برو و آن را بردار.» علی نیز آن را برداشت و پیامبر با آن پرچم او را به سوی فدک فرستاد و او هم با آنان بر محفوظ ماندن خونشان مصالحه کرد. و باغ های فدک خاصّ رسول خدا گشت. پس جبرئیل علیه السلام نازل شد و فرمود: خداوند عزّ و جلّ تو را دستور می دهد که حق و حقوق خویشانت را ادا نمایی. فرمود: «ای جبرئیل! خویشانم چه کسانی هستند؟ و حقشان چیست؟» جبرئیل فرمود: فاطمه؛ و باغ های فدک و آنچه از آن خدا و رسولش در آن است را به او بده. پس رسول خدا صلی الله علیه و آله فاطمه سلام الله علیها را فراخواند و برای او نوشته ای نگاشت که بعد از درگذشت پدرش آن را نزد ابوبکر آورد و گفت: این نوشته رسول خدا صلی الله علیه و آله برای من و پسرانم است. گفت: هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله خیبر را گشود، به او مژده آمدن جعفر بن ابی طالب و اصحابش از حبشه به مدینه داده شد، پس فرمود: «نمی دانم به کدام یک بیشتر خوشحال باشم؟ به فتح خیبر یا به آمدن جعفر؟» سفیان ثوری از جابر روایت کرده است که گفت: هنگامی که جعفر بن ابی طالب از سرزمین حبشه آمد، رسول خدا از او استقبال کرد و وقتی نگاه جعفر به رسول خدا افتاد، از روی احترام به پیامبر، یک پایش را بالا آورد و بر پای دیگر، جست و خیز کرد و پیامبر میان دو دیده اش را بوسید.

و زراره از امام محمد باقر علیه السلام روایت کرده است: هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله از جعفر استقبال کرد، او را در آغوش گرفت. سپس میان دیدگانش را بوسید. و گفت: رسول خدا قبل از آنکه رهسپار خیبر شود، عمرو بن اُمیّه ضمری را به سوی نجاشی پادشاه حبشه فرستاد و او را به اسلام دعوت کرد. او نیز اسلام آورد، و پیامبر به عمرو دستور داده بود که جعفر و اصحابش را بازگرداند. نجاشی نیز امکانات کافی و شایسته ای را در اختیار جعفر و اصحابش قرار داد و به آن ها خلعت عطا نمود و دو کشتی در اختیارشان قرار داد.⁽⁹⁾

توضیح

جزری گفته است: «الجزع» با فتحه: مهره یمانی. و گفته می شود: «ربع یربع»

أي وقف و انتظر و قال في حديث خيبر إنه أخذ الراية فهزها ثم قال من يأخذها بحقها فجاء فلان فقال أنا فقال أمط ثم جاء آخر فقال أمط أي تنح و اذهب و قال الحجل أن يرفع رجلا و يقفز علي الأخري من الفرح و قد يكون بالرجلين إلا أنه قفز و قيل الحجل مشي المقيد.

«18»

كا، الكافي عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ يَحْيَي الْحَلَبِيِّ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِجَعْفَرٍ يَا جَعْفَرُ أَ لَا أَمْنَحُكَ أَ لَا أُعْطِيكَ أَ لَا أَحْبُوكَ فَقَالَ لَهُ جَعْفَرٌ بَلَي يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فَظَنَّ النَّاسُ أَنَّهُ يُعْطِيهِ ذَهَباً أَوْ فِضَّةً فَتَشَوَّفَ النَّاسُ لِذَلِكَ فَقَالَ لَهُ إِنِّي أُعْطِيكَ شَيْئاً إِنْ أَنْتَ صَنَعْتَهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ كَانَ خَيْراً لَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَ مَا فِيهَا ثُمَّ عَلَّمَهُ صلي الله عليه و آله صَلَاةَ جَعْفَرٍ عَلَي مَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ⁽¹⁾.

بيان

تشوف للشي‌ء أي طمح إليه بصره.

«19»

ل، الخصال ن، عيون أخبار الرضا عليه السلام الْمُفَسِّرُ بِإِسْنَادِهِ إِلَي أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ عليهم السلام قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَمَّا جَاءَهُ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ مِنَ الْحَبَشَةِ قَامَ إِلَيْهِ وَ اسْتَقْبَلَهُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ خُطْوَةً وَ قَبَّلَ مَا بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَ بَكَي وَ قَالَ لَا أَدْرِي بِأَيِّهِمَا أَنَا أَشَدُّ سُرُوراً بِقُدُومِكَ يَا جَعْفَرُ أَمْ بِفَتْحِ اللَّهِ عَلَي أَخِيكَ خَيْبَرَ وَ بَكَي فَرَحاً بِرُؤْيَتِهِ⁽²⁾.

«20»

يب، تهذيب الأحكام الْحُسَيْنُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ بِسْطَامَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ لَهُ رَجُلٌ جُعِلْتُ فِدَاكَ أَ يَلْتَزِمُ الرَّجُلُ أَخَاهُ فَقَالَ نَعَمْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَوْمَ افْتَتَحَ خَيْبَرَ أَتَاهُ الْخَبَرُ أَنَّ جَعْفَراً قَدْ قَدِمَ فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا أَدْرِي بِأَيِّهِمَا أَنَا أَشَدُّ سُرُوراً بِقُدُومِ جَعْفَرٍ أَوْ بِفَتْحِ خَيْبَرَ قَالَ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ جَاءَ جَعْفَرٌ قَالَ فَوَثَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَالْتَزَمَهُ وَ قَبَّلَ مَا بَيْنَ عَيْنَيْهِ قَالَ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ الْأَرْبَعُ رَكَعَاتٍ الَّتِي بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَمَرَ جَعْفَراً أَنْ يُصَلِّيَهَا فَقَالَ لَمَّا قَدِمَ عليه السلام عَلَيْهِ قَالَ لَهُ يَا جَعْفَرُ أَ لَا أُعْطِيكَ أَ لَا أَمْنَحُكَ أَ لَا أَحْبُوكَ قَالَ فَتَشَوَّفَ النَّاسُ وَ رَأَوْا

یعنی ایستاد و منتظر ماند. و گفت: در حدیث خیبر، او پرچم را برداشت و تکان داد. سپس فرمود: «چه کسی این پرچم را به حق و شایستگی اش برمی دارد؟» پس فلانی آمد و گفت: من، پس فرمود: «إمط.» سپس دیگری آمد پس فرمود: «إمط.» یعنی کنار بکش و برو. و گفت: «الحجل»: یعنی یک پا را بالا بیاورد و بر پای دیگر از شادی بالا بپرد. و ممکن است با هر دو پا باشد که به آن «قفز» (پرش) گفته می شود و گفته شده است: «الحجل» یعنی راه رفتن فرد در قید و بند.

روایت 18

کافی: ابوبصیر از امام جعفر صادق علیه السلام روایت کرده است که فرمود: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به جعفر فرمود: «ای جعفر: آیا نمی خواهی چیزی به تو دهم؟ آیا نمی خواهی چیزی به تو عطا کنم؟ آیا نمی خواهی چیزی به تو ببخشم؟» پس جعفر به او گفت: بله، دوست دارم ای رسول خدا. مردم گمان بردند که پیامبر به او طلا یا نقره خواهد داد. بنابراین با اشتیاق چشم دوختند. ولی پیامبر به او فرمود: «من به تو چیزی می دهم که اگر هر روز به آن عمل کنی، برایت از دنیا و آنچه که در آن است بهتر خواهد بود.» سپس نماز جعفر را به او آموخت که إن شاء الله در ادامه خواهد آمد.⁽³⁾.

توضیح

«تشوف للشیء»: یعنی به آن چشم دوخت.

روایت 19

الخصال، عیون أخبار الرضا: آورده است که علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا، هنگامی که جعفر بن ابی طالب از حبشه به نزد او آمد، به سوی او رفت و دوازده گام به استقبالش شتافت، و میان دیدگان او را بوسید و گریست و فرمود: «نمی دانم به کدام یک از آن دو شادمان تر باشم؟ به آمدن تو ای جعفر، یا به فتح الهی خیبر به دست برادرت؟» و از شادی دیدن او گریست.⁽⁴⁾

روایت 20

التهذیب: بسطام از امام جعفر صادق علیه السلام روایت کرده است که مردی به ایشان گفت: فدایت شوم، آیا مرد، برادر خود را در آغوش می کشد؟ فرمود: بله. رسول خدا در روزی که خیبر را فتح کرد، آگاه شد که جعفر آمده است. پس فرمود: «به خدا سوگند نمی دانم به کدام یک از این دو بیشتر خوشحالم، به آمدن جعفر یا به فتح خیبر؟». گفت: طولی نکشید که جعفر آمد. پس رسول خدا صلی الله علیه و آله از جای برجست و او را در آغوش گرفت و میان دیدگان او را بوسید. پس آن مرد به او گفت: چهار رکعتی که شنیده ام رسول خدا به جعفر دستور داد که آن را بخواند، - ماجرایش چه بود؟- حضرت پاسخ داد: وقتی جعفر به نزد پیامبر صلی اللّه علیه و آله آمد، پیامبر به او فرمود: «ای جعفر! آیا نمی خواهی چیزی به تو دهم؟ آیا نمی خواهی چیزی به تو عطا کنم؟ آیا نمی خواهی چیزی به تو ببخشم؟». گفت: پس مردم بدان خیره گشتند و گمان بردند

أَنَّهُ يُعْطِيهِ ذَهَباً أَوْ فِضَّةً قَالَ بَلَي يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ صَلِّ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ مَتَي مَا صَلَّيْتَهُنَّ غُفِرَ لَكَ مَا بَيْنَهُنَّ إِنِ اسْتَطَعْتَ كُلَّ يَوْمٍ وَ إِلَّا فَكُلَّ يَوْمَيْنِ أَوْ كُلَّ جُمْعَةٍ أَوْ كُلَّ شَهْرٍ أَوْ كُلَّ سَنَةٍ فَإِنَّهُ يُغْفَرُ لَكَ مَا بَيْنَهُمَا الْخَبَرَ⁽¹⁾.

«21»

قب، المناقب لابن شهرآشوب فُتِحَ خَيْبَرُ فِي الْمُحَرَّمِ سَنَةَ سَبْعٍ وَ لَمَّا رَأَتْ أَهْلُ خَيْبَرَ عَمَلَ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ ابْنُ أَبِي الْحُقَيْقِ لِلنَّبِيِّ صلي الله عليه و آله انْزِلْ فَأُكَلِّمَكَ قَالَ نَعَمْ فَنَزَلَ وَ صَالَحَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله عَلَي حَقْنِ دِمَاءِ مَنْ فِي حُصُونِهِمْ وَ يَخْرُجُونَ مِنْهَا بِثَوْبٍ وَاحِدٍ فَلَمَّا سَمِعَ أَهْلُ فَدَكٍ قِصَّتَهُمْ بَعَثُوا مُحَيَّصَةَ بْنَ مَسْعُودٍ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله يَسْأَلُونَهُ أَنْ يَسْتُرَهُمْ بِأَثْوَابٍ فَلَمَّا نَزَلُوا سَأَلُوا النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله أَنْ يُعَامِلَهُمُ الْأَمْوَالَ عَلَي النِّصْفِ فَصَالَحَهُمْ عَلَي ذَلِكَ وَ كَذَلِكَ فَعَلَ بِأَهْلِ خَيْبَرَ⁽²⁾.

«22»

ل، الخصال الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَلَوِيُّ عَنْ جَدِّهِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زَيْدٍ قَالَ سَمِعْتُ جَمَاعَةً مِنْ أَهْلِ بَيْتِي يَقُولُونَ إِنَّ جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ لَمَّا قَدِمَ مِنْ أَرْضِ الْحَبَشَةِ وَ كَانَ بِهَا مُهَاجِراً وَ ذَلِكَ يَوْمُ فَتْحِ خَيْبَرَ قَامَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَقَبَّلَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ ثُمَّ قَالَ مَا أَدْرِي بِأَيِّهِمَا أَنَا أَسَرُّ بِقُدُومِ جَعْفَرٍ أَوْ بِفَتْحِ خَيْبَرَ⁽³⁾.

«23»

كا، الكافي الْعِدَّةُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِي الْفَضْلِ قَالَ: كُنْتُ مُجَاوِراً بِمَكَّةَ فَسَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مِنْ أَيْنَ أُحْرِمُ بِالْحَجِّ فَقَالَ مِنْ حَيْثُ أَحْرَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنَ الْجِعْرَانَةِ⁽⁴⁾أَتَاهُ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ فُتُوحٌ الطَّائِفُ وَ فَتْحُ خَيْبَرَ وَ الْفَتْحُ⁽⁵⁾.

بيان

لعل خيبر هنا تصحيف حنين كما في بعض النسخ و يمكن أن يقال كانت البشارة بفتح خيبر في الحديبية و هو قريب من الجعرانة.

که پیامبر به او طلا یا نقره خواهد داد. جعفر پاسخ داد: البته ای رسول خدا. فرمود: چهار رکعت نماز بخوان که هرگاه آن را بخوانی، در فاصله میان آن ها، آنچه واقع شود، خدا آن را می آمرزد. اگر توانستی هر روز بخوان و اگر نتوانستی هر دو روز یا هر جمعه یا هر ماه، یا هر سال بخوان، که خدا برای تو آنچه را که میان آن دو واقع می شود، مورد آمرزش قرار می دهد.⁽⁶⁾

روایت 21

مناقب ابن شهر آشوب: فتح خیبر در محرم سال هفتم هجری صورت گرفت. چون اهل خیبر کار علی علیه السّلام را مشاهده کردند، ابن ابی الحقیق به پیامبر گفت: می آیم تا با تو سخن گویم. فرمود: «می پذیرم». پس پایین و آمد و با پیامبر مصالحه کرد، به شرط آنکه جان ساکنان قلعه ها حفظ شود و در عوض، آنان فقط با لباسی که بر تن دارند از آنجا خارج شوند. وقتی اهل فدک از جریان کار خیبریان آگاه شدند، محیصة بن مسعود را به سوی پیامبر فرستادند و از او خواستند، لباس هایشان را بر تن ایشان باقی بگذارد (و از آنان نگیرد). ولی هنگامی که به نزد پیامبر آمدند از او خواستند که در مورد اموال ایشان به نصف اکتفا کند. پیامبر نیز بر این اساس با آنان مصالحه کرد که با اهل خیبر هم، چنین کرده بود.⁽⁷⁾

روایت 22

الخصال: حسن بن زید روایت کرده است که گفت: شنیدم گروهی از اهل بیتم می گفتند: هنگامی که جعفر بن ابی طالب از حبشه آمد - که به آنجا هجرت کرده و بازگشتش روز فتح خیبر بود - پیامبر صلی اله علیه و آله از جای برخاست و میان دیدگان او را بوسید و فرمود: «نمی دانم به کدام یک از این دو خوشحال ترم؟ به آمدن جعفر یا به فتح خیبر؟»⁽⁸⁾

روایت 23

کافی: ابوالفضل نقل کرده است: هنگامی که در مجاورت مکه بودم، از امام صادق علیه السّلام پرسیدم، از کجا به حج مُحرم شوم؟ حضرت فرمود: از آنجایی که رسول خدا در جعرانه⁽⁹⁾

محرم شد که برای او در آن مکان، پیروزی های طائف و خیبر و فتح صورت گرفت.⁽¹⁰⁾

توضیح

احتمالاً خیبر در اینجا مصحّف حنین باشد، چنان که در برخی نسخه ها آمده است. و می توان گفت: بشارت و مژده فتح خیبر، در حدیبیه که نزدیک جعرانه است، داده شده است.

«24»

لي، الأمالي للصدوق الصَّائِغُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ بْنِ بَسَّامٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ سُوَيْدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ لَهِيعَةَ عَنِ ابْنِ قُنْبُلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله دَفَعَ الرَّايَةَ يَوْمَ خَيْبَرَ إِلَي رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَرَجَعَ مُنْهَزِماً فَدَفَعَهَا إِلَي آخَرَ فَرَجَعَ يُجَبِّنُ أَصْحَابَهُ وَ يُجَبِّنُونَهُ قَدْ رَدَّ الرَّايَةَ مُنْهَزِماً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ لَا يَرْجِعُ حَتَّي يَفْتَحَ اللَّهُ عَلَي يَدَيْهِ فَلَمَّا أَصْبَحَ قَالَ ادْعُوا لِي عَلِيّاً فَقِيلَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هُوَ رَمِدٌ فَقَالَ ادْعُوهُ فَلَمَّا جَاءَ تَفَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي عَيْنَيْهِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ ادْفَعْ عَنْهُ الْحَرَّ وَ الْبَرْدَ ثُمَّ دَفَعَ الرَّايَةَ إِلَيْهِ وَ مَضَي فَمَا رَجَعَ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَّا بِفَتْحِ خَيْبَرَ ثُمَّ قَالَ إِنَّهُ لَمَّا دَنَا مِنَ الْقَمُوصِ أَقْبَلَ أَعْدَاءُ اللَّهِ مِنَ الْيَهُودِ يَرْمُونَهُ بِالنَّبْلِ وَ الْحِجَارَةِ فَحَمَلَ عَلَيْهِمْ عَلِيٌّ عليه السلام حَتَّي دَنَا مِنَ الْبَابِ فَثَنَي رِجْلَهُ⁽¹⁾ثُمَّ نَزَلَ مُغْضَباً إِلَي أَصْلِ عَتَبَةِ الْبَابِ فَاقْتَلَعَهُ ثُمَّ رَمَي بِهِ خَلْفَ ظَهْرِهِ أَرْبَعِينَ ذِرَاعاً قَالَ ابْنُ عَمْرٍو مَا عَجِبْنَا مِنْ فَتْحِ اللَّهِ خَيْبَرَ عَلَي يَدَيْ عَلِيٍّ عليه السلام وَ لَكِنَّا عَجِبْنَا مِنْ قَلْعِهِ الْبَابَ وَ رَمْيِهِ خَلْفَهُ أَرْبَعِينَ ذِرَاعاً وَ لَقَدْ تَكَلَّفَ حَمْلَهُ أَرْبَعُونَ رَجُلًا فَمَا أَطَاقُوهُ فَأُخْبِرَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله بِذَلِكَ فَقَالَ وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ أَعَانَهُ عَلَيْهِ أَرْبَعُونَ مَلَكاً⁽²⁾.

«25»

لي، الأمالي للصدوق الدَّقَّاقُ عَنِ الصُّوفِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَي الْحَبَّالِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ الْخَشَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مِحْصَنٍ عَنِ ابْنِ ظَبْيَانَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ فِي رِسَالَتِهِ إِلَي سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ اللَّهِ مَا قَلَعْتُ بَابَ خَيْبَرَ وَ رَمَيْتُ بِهِ خَلْفَ ظَهْرِي أَرْبَعِينَ ذِرَاعاً بِقُوَّةٍ جَسَدِيَّةٍ وَ لَا حَرَكَةٍ غِذَائِيَّةٍ لَكِنِّي أُيِّدْتُ بِقُوَّةٍ مَلَكُوتِيَّةٍ وَ نَفْسٍ بِنُورِ رَبِّهَا مُضِيئَةٍ⁽³⁾وَ أَنَا مِنْ أَحْمَدَ كَالضَّوْءِ مِنَ الضَّوْءِ وَ اللَّهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَي قِتَالِي لَمَا وَلَّيْتُ وَ لَوْ أَمْكَنَتْنِي الْفُرْصَةُ مِنْ رِقَابِهَا لَمَا بَقَّيْتُ وَ مَنْ لَمْ يُبَالِ مَتَي حَتْفُهُ عَلَيْهِ سَاقِطٌ فَجَنَانُهُ فِي الْمُلِمَّاتِ رَابِطٌ⁽⁴⁾.

روایت 24

امالی صدوق: عبدالله بن عمرو بن عاص گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ خیبر پرچم را به یک تن از اصحابش داد. ولی او شکست خورد و بازگشت. سپس آن را به دیگری سپرد که او هم در حالی که یارانش را ترسو می نامید و آنان هم او را به ترس و بزدلی متهم می ساختند، شکست خورده و مغلوب، پرچم را بازگردانید. پس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «به یقین فردا این پرچم را به مردی خواهم داد که خدا و رسول خدا را دوست دارد و خدا و رسول خدا هم او را دوست دارند. باز نمی گردد، تا آنکه خداوند به دستان او فتح و پیروزی را محقق گرداند» و چون به صبح درآمد، فرمود: «علی را به نزد من بخوانید». گفته شد: ای رسول خدا! او دچار درد چشم است. فرمود: «او را بخوانید».

چون در نزد وی حضور یافت، رسول خدا صلی الله علیه و آله آب دهانش را بر دیدگان او نهاد و فرمود: «خدایا! گرما و سرما را از او دور ساز.» سپس پرچم را به او داد و علی علیه السلام عازم نبرد شد و تنها زمانی به نزد رسول خدا برگشت که خیبر را گشوده بود. سپس گفت: وقتی او نزدیک قلعه قموص شد، دشمنان خدا از یهود، او را هدف تیر و سنگ قرار دادند. علی علیه السلام نیز بر آنان هجوم برد تا آنکه نزدیک در شد. در این هنگام پایش را خم کرد، سپس خشمگین به سوی آستانه در رفت و آن را از جای کند. سپس آن را چهل ذراع به پشت سرش پرتاب کرد. ابن عمرو گفت: ما از اینکه خداوند به دستان علی خیبر را گشود تعجب نکردیم، ولی از اینکه او در را از جا کند و چهل ذراع به پشت سرش پرتاب کرد، در شگفت شدیم، و حال آنکه چهل مرد برای حمل آن، کوشش خود را به کار بستند، ولی از حمل و جابجایی آن بازماندند. و هنگامی که این خبر به پیامبر صلی الله علیه و آله داده شد، فرمود: «سوگند به آن که جانم در دست اوست، به یقین چهل فرشته دراین کار او را یاری کردند».⁽⁵⁾

روایت 25

امالی صدوق: امام صادق، از پدرانش علیهم السلام روایت کرده است: امیر المومنین علیه السلام در نامه خود به سهل بن حنیف - رحمه الله - فرمود: به خدا سوگند من در خیبر را با قدرت جسمی و تغذیه از جای نکنده و چهل ذراع به پشت سرم پرتاب نکردم. بلکه با قدرتی ملکوتی و نفسی که از نور پروردگارش روشن بود، پشتیبانی شدم، و من نسبت به احمد مانند نوری از نور هستم. و به خدا سوگند، اگر عرب برای نبرد با من پشت به پشت هم دهند، هرگز به آنان پشت نمی کنم (و نمی گریزم). و اگر فرصت می یافتم که گردن آنان را بزنم، احدی را باقی نمی گذاشتم. و آن که اهمیتی به زمان در رسیدن مرگش ندهد، قلبش در سختی ها محکم و استوار خواهد بود.⁽⁶⁾

«26»

ل، الخصال فِيمَا أَجَابَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام الْيَهُودِيَّ الَّذِي سَأَلَ عَنْ عَلَامَاتِ الْأَوْصِيَاءِ أَنْ قَالَ وَ أَمَّا السَّادِسَةُ يَا أَخَا الْيَهُودِ فَإِنَّا وَرَدْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَدِينَةَ أَصْحَابِكَ خَيْبَرَ عَلَي رِجَالٍ مِنَ الْيَهُودِ وَ فُرْسَانِهَا مِنْ قُرَيْشٍ وَ غَيْرِهَا فَتَلَقَّوْنَا بِأَمْثَالِ الْجِبَالِ مِنَ الْخَيْلِ وَ الرِّجَالِ وَ السِّلَاحِ وَ هُمْ فِي أَمْنَعِ دَارٍ وَ أَكْثَرِ عَدَدٍ كُلٌّ يُنَادِي يَدْعُو⁽¹⁾وَ يُبَادِرُ إِلَي الْقِتَالِ فَلَمْ يَبْرُزْ إِلَيْهِمْ مِنْ أَصْحَابِي أَحَدٌ إِلَّا قَتَلُوهُ حَتَّي إِذَا احْمَرَّتِ الْحَدَقُ وَ دُعِيتُ إِلَي النِّزَالِ وَ أَهَمَّتْ كُلَّ امْرِئٍ نَفْسُهُ وَ الْتَفَتَ بَعْضُ أَصْحَابِي إِلَي بَعْضٍ وَ كُلٌّ يَقُولُ يَا أَبَا الْحَسَنِ انْهَضْ فَأَنْهَضَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي دَارِهِمْ فَلَمْ يَبْرُزْ إِلَيَّ مِنْهُمْ أَحَدٌ إِلَّا قَتَلْتُهُ وَ لَا يَثْبُتُ لِي فَارِسٌ إِلَّا طَحَنْتُهُ ثُمَّ شَدَدْتُ عَلَيْهِمْ شِدَّةَ اللَّيْثِ عَلَي فَرِيسَتِهِ حَتَّي أَدْخَلْتُهُمْ جَوْفَ مَدِينَتِهِمْ مُسَدِّداً عَلَيْهِمْ فَاقْتَلَعْتُ بَابَ حِصْنِهِمْ بِيَدِي حَتَّي دَخَلْتُ عَلَيْهِمْ مَدِينَتَهُمْ وَحْدِي أَقْتُلُ مَنْ يَظْهَرُ فِيهَا مِنْ رِجَالِهَا وَ أَسْبِي مَنْ أَجِدُ مِنْ نِسَائِهَا حَتَّي افْتَتَحْتُهَا وَحْدِي وَ لَمْ يَكُنْ لِي فِيهَا مُعَاوِنٌ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ⁽²⁾.

«27»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي ابْنُ الْحَمَّامِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ الْمُثَنَّي عَنْ مُسَدَّدٍ عَنْ أَبِي عَوَانَةَ عَنْ سُهَيْلٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَا يَرْجِعُ حَتَّي يَفْتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ قَالَ عُمَرُ مَا أَحْبَبْتُ الْإِمَارَةَ قَبْلَ يَوْمِئِذٍ فَدَعَا عَلِيّاً عليه السلام فَبَعَثَهُ فَقَالَ لَهُ اذْهَبْ فَقَاتِلْ حَتَّي يَفْتَحَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْكَ وَ لَا تَلْتَفِتْ فَمَشَي سَاعَةً أَوْ قَالَ قَلِيلًا ثُمَّ وَقَفَ وَ لَمْ يَلْتَفِتْ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَي مَا أُقَاتِلُ النَّاسَ قَالَ قَاتِلْهُمْ حَتَّي يَشْهَدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ فَقَدْ مَنَعُوا مِنْكَ دِمَاءَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهَا وَ حِسَابُهُمْ عَلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ⁽³⁾.

«28»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي ابْنُ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ

روایت 26

الخصال: امیر المؤمنین علیه السلام در پاسخ به مردی یهودی که درباره نشانه های أوصیاء سوال پرسید، فرمود: «و اما ششم ای یهودی: ما به همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله در شهر یارانت:خیبر بر مردانی از یهود و سواران جنگجویشان از قریش و غیر آن وارد شدیم. پس با کوه هایی از اسبان و مردان و سلاح با ما مواجه گشتند و آن ها در استوارترین و دست نیافتنی ترین خانه (قلعه) و با بیشترین نفرات حضور داشتند. هر کس ندا داده و به جنگ می خواند و به میدان نبرد می شتافت و کسی از یارانم به مقابله شان برنخاست، مگر آنکه او را کشتند. تا آنکه دیدگان به سرخی گرایید و به مبارزه خوانده شدم و هر کسی از جان خود بیمناک گشت و یارانم رو به یکدیگر کردند و همگی گفتند: ای أباالحسن به پاخیز! پس رسول خدا صلی الله علیه و آله مرا به سوی قلعه آنان گسیل داشت و احدی از آنان به مقابله ام برنخاست مگر آنکه او را کشتم و هیچ سوار جنگاوری در برابرم ایستادگی نکرد، مگر آنکه هلاکش ساختم. سپس بر آنان همانند هجوم شیر بر شکارش، یورش بردم تا آنکه آنان را وارد شهرشان ساختم، در حالی که آنان را هدف ضربات شمشیر قرار می دادم. در این هنگام با دستم دروازه قلعه آنان را از جای کندم و به تنهایی بر آن ها در شهرشان وارد گشتم. آنجا مردان شهر را که در برابرم قرار می گرفتند، می کشتم و زنانی را که می یافتم به اسارت می گرفتم تا آنکه به تنهایی آن را فتح کردم و در آنجا یاوری جز پروردگار نداشتم.⁽⁴⁾

روایت 27

امالی طوسی: ابوهریره گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «به یقین فردا این پرچم را به مردی خواهم سپرد که خدا و رسولش او را دوست دارند، و او هم خدا و رسولش را دوست دارد. باز نمی گردد تا آنکه خداوند پیروزی را نصیب او کند.» عمر گفت: قبل از آن روز علاقه ای به امیری و فرمانروایی نداشتم. پس علی را فراخواند و او را فرستاد. و به او فرمود: «برو و بجنگ تا آنکه خدای بزرگ و بلند مرتبه فتح و پیروزی را نصیب تو سازد و (و قبل از فتح آنجا) بازنگرد.» پس ساعتی رفت - یا گفت: کمی - سپس ایستاد، در حالی که روی برنگردانده بود و عرض داشت: ای رسول خدا! بر چه اساسی با مردم به جنگ برخیزم؟ فرمود: «با آنان بجنگ تا آنکه شهادت دهند خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد رسول و فرستاده خداست. پس اگر چنین کردند، خون و اموالشان را از تو محفوظ داشته اند. مگر آنجا که حق ایجاب کند و حساب آن ها با خداوند بزرگ و بلند مرتبه است».⁽⁵⁾

روایت 28

امالی طوسی:

بْنِ شَيْبَانَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلَالٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُوسَي بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله دَفَعَ خَيْبَرَ إِلَي أَهْلِهَا بِالشَّطْرِ فَلَمَّا كَانَ عِنْدَ الصِّرَامِ بَعَثَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ فَخَرَصَهَا عَلَيْهِمْ ثُمَّ قَالَ إِنْ شِئْتُمْ أَخَذْتُمْ بِخَرْصِنَا وَ إِنْ شِئْنَا أَخَذْنَا وَ احْتَسَبْنَا لَكُمْ فَقَالُوا هَذَا الْحَقُّ بِهَذَا قَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ⁽¹⁾.

«29»

يج، الخرائج و الجرائح رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: لَمَّا خَرَجْنَا إِلَي خَيْبَرَ فَإِذَا نَحْنُ بِوَادٍ ملأ⁽²⁾[مَلْآنَ مَاءً فَقَدَّرْنَاهُ أَرْبَعَ عَشْرَةَ⁽³⁾قَامَةً فَقَالَ النَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ الْعَدُوُّ مِنْ وَرَائِنَا وَ الْوَادِي أَمَامَنَا كَمَا قالَ أَصْحابُ مُوسي إِنَّا لَمُدْرَكُونَ فَنَزَلَ صلي الله عليه و آله فَقَالَ⁽⁴⁾اللَّهُمَّ إِنَّكَ جَعَلْتَ لِكُلِّ مُرْسَلٍ عَلَامَةً فَأَرِنَا قُدْرَتَكَ⁽⁵⁾فَرَكِبَ وَ عَبَرَتِ الْخَيْلُ وَ الْإِبِلُ لَا تَنْدَي حَوَافِرُهَا وَ أَخْفَافُهَا⁽⁶⁾فَفَتَحُوهُ ثُمَّ أُعْطِيَ بَعْدَهُ فِي أَصْحَابِهِ حِينَ عُبُورِ عَمْرِو بْنِ مَعْدِيكَرِبَ الْبَحْرَ⁽⁷⁾بِالْمَدَائِنِ بحبشه⁽⁸⁾[بِجَيْشِهِ .

«30»

يج، الخرائج و الجرائح مِنْ مُعْجِزَاتِهِ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ لَمَّا سَارَ إِلَي خَيْبَرَ أَخَذَ أَبُو بَكْرٍ الرَّايَةَ إِلَي بَابِ الْحِصْنِ فَحَارَبَهُمْ فَحَمَلَتِ الْيَهُودُ فَرَجَعَ مُنْهَزِماً يُجَبِّنُ أَصْحَابَهُ وَ يُجَبِّنُونَهُ وَ لَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ أَخَذَ عُمَرُ الرَّايَةَ فَخَرَجَ بِهِمْ ثُمَّ رَجَعَ يُجَبِّنُ النَّاسَ⁽⁹⁾فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَالَ مَا بَالُ أَقْوَامٍ يَرْجِعُونَ مُنْهَزِمِينَ يُجَبِّنُونَ أَصْحَابَهُمْ أَمَا لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ كَرَّاراً غَيْرَ فَرَّارٍ لَا يَرْجِعُ حَتَّي يَفْتَحَ اللَّهُ عَلَي يَدِهِ⁽¹⁰⁾وَ كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام أَرْمَدَ الْعَيْنِ فَتَطَاوَلَ جَمِيعُ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ فَقَالُوا أَمَّا عَلِيٌّ فَإِنَّهُ لَا يُبْصِرُ شَيْئاً لَا سَهْلًا وَ لَا جَبَلًا

جعفر بن محمد از پدرش از پدرانش علیهم السلام روایت کرده است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله خیبر را به نصف به ساکنان آن داد. پس چون موعد برداشت محصول رسید، عبدالله بن رواحه را به سوی آنان فرستاد و او میزان محصول آنان را تخمین زد. بعد از تخمین محصول، پیامبر فرمود: شما محصول را برداشت می کنید و سهم ما را می دهید، یا ما برداشت کنیم و سهم شما را بدهیم؟ پس گفتند: این همان حق است و بر این اساس آسمان ها و زمین استوار و برپا گشته اند.⁽¹¹⁾

روایت 29

الخرائج: از علی علیه السلام روایت شده است که فرمود: هنگامی که به سوی خیبر خارج شدیم، ناگهان با دره پر آبی مواجه شدیم که آن را 14 قامت [مقیاس اندازه گیری] تخمین زدیم. مردمان گفتند: ای رسول خدا! دشمن در پشت سر ما و این دره در پیش روی ماست، همچنان که پیروان موسی گفتند: بی شک ما را به چنگ خواهند آورد. با این سخن، پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمد و فرمود: «بار الها، تو برای هر فرستاده ای نشانه ای قرار دادی، پس قدرتت را بر ما نمایان ساز.» آنگاه بر مرکب خود سوار شد و اسبان و شتران از آن دره گذشتند بی آنکه سم هایشان خیس شود، پس آن را فتح کردند و بعد از او، این معجزه بار دیگر برای اصحابش رخ داد، هنگامی که عمرو بن معدی کرب در مداین در حبشه از دریا عبور کرد⁽¹²⁾.

روایت 30

الخرائج: از معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله آن بود که چون راهی خیبر شد، ابوبکر پرچم را تا در قلعه برداشت و با آن ها جنگید، ولی یهودیان هجوم آوردند و او شکست خورد ودر حالی که او و یارانش یکدیگر را ترسو می خواندند، مغلوب عقب نشست. و چون فردای آن روز فرا رسید، عمر پرچم را برداشت و با اصحابش خارج گردید، سپس برگشت، در حالی که مردمان را ترسو می خواند. رسول خدا صلی الله علیه و آله از این وضع در خشم شد و فرمود: «مردمان را چه شده است که مغلوب باز می گردند و اصحابشان را ترسو می خوانند؟ بی شک فردا این پرچم را به مردی خواهم سپرد که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش هم او را دوست دارند، جنگاوری مهاجم است که نمی گریزد و باز نمی گردد تا آنکه خدا به دست او فتح و پیروزی را محقق گرداند.» و علی علیه السّلام گرفتار درد چشم بود. بنابراین همه مهاجرین و انصار به رقابت برخاستند و گفتند: اما در مورد علی، او هیچ چیز را نمی بیند، نه دشت و نه کوه را.

فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنَ الْخَيْمَةِ وَ الرَّايَةُ فِي⁽¹⁾يَدِهِ فَرَكَزَهَا وَ قَالَ أَيْنَ عَلِيٌّ فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هُوَ رَمِدٌ مَعْصُوبُ الْعَيْنَيْنِ قَالَ هَاتُوهُ إِلَيَّ فَأُتِيَ بِهِ يُقَادُ فَفَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَيْنَيْهِ ثُمَّ تَفَلَ فِيهِمَا فَكَأَنَّ عَلِيّاً⁽²⁾لَمْ تَرْمَدْ عَيْنَاهُ قَطُّ⁽³⁾ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ أَذْهِبْ عَنْهُ الْحَرَّ وَ الْبَرْدَ فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ مَا وَجَدْتُ بَعْدَ ذَلِكَ حَرّاً وَ لَا بَرْداً فِي صَيْفٍ وَ لَا شِتَاءٍ ثُمَّ دَفَعَ إِلَيْهِ الرَّايَةَ وَ قَالَ لَهُ سِرْ فِي الْمُسْلِمِينَ إِلَي بَابِ الْحِصْنِ وَ ادْعُهُمْ إِلَي إِحْدَي ثَلَاثِ خِصَالٍ إِمَّا أَنْ يَدْخُلُوا فِي الْإِسْلَامِ وَ لَهُمْ مَا لِلْمُسْلِمِينَ وَ عَلَيْهِمْ مَا عَلَيْهِمْ وَ أَمْوَالُهُمْ لَهُمْ وَ إِمَّا أَنْ يُذْعِنوا لِلْجِزْيَةِ⁽⁴⁾وَ الصُّلْحِ وَ لَهُمُ الذِّمَّةُ وَ أَمْوَالُهُمْ لَهُمْ وَ إِمَّا الْحَرْبِ فَإِنِ⁽⁵⁾اخْتَارُوا الْحَرْبَ فَحَارِبْهُمْ فأخذها و سار بها و المسلمون خلفه حتي وافي باب الحصن فاستقبله حماة اليهود و في أولهم مرحب يهدر⁽⁶⁾كما يهدر البعير فدعاهم إلي الإسلام فأبوا ثم دعاهم إلي الذمة فأبوا فحمل عليهم أمير المؤمنين عليه السلام فانهزموا بين يديه و دخلوا الحصن و ردوا بابه و كان الباب حجرا منقورا في صخر و الباب من الحجر في ذلك الصخر المنقور كأنه حجر رحي و في وسطه ثقب لطيف فرمي أمير المؤمنين عليه السلام بقوسه من يده اليسري و جعل يده اليسري في ذلك الثقب الذي في وسط الحجر دون اليمني لأن السيف كان في يده اليمني ثم جذبه إليه فانهار الصخر المنقور و صار الباب في يده اليسري فحملت عليه اليهود فجعل ذلك ترسا له و حمل عليهم فضرب مرحبا فقتله و انهزم اليهود من بين يديه فرمي عند ذلك الحجر بيده اليسري إلي خلفه فمر الحجر الذي هو الباب علي رءوس الناس من المسلمين إلي أن وقع في آخر العسكر قال المسلمون فذرعنا المسافة التي مضي فيها الباب فكانت أربعين ذراعا ثم اجتمعنا علي الباب⁽⁷⁾لنرفعه من الأرض و كنا أربعين رجلا حتي تهيأ لنا أن نرفعه قليلا من الأرض.

و فردای آن روز رسول خدا صلی الله علیه و آله با پرچمی که در دست داشت، از خیمه خارج شد و آن را بر زمین کوبید و فرمود: «علی کجاست؟» پاسخ داده شد: ای رسول خدا! او دچار درد چشم است و چشمانش از درد بسته شده اند. فرمود: «او را بیاورید.» او را آوردند. رسول خدا چشمان او را گشود و از آب دهانش بر آن ها نهاد و در این هنگام علی علیه السلام چنان بهبود یافت که گویی هرگز دچار درد چشم نبوده است. بعد از آن پیامبر فرمود: «خدایا، گرماو سرما را از او زایل کن (دور ساز)». و علی می فرمود: بعد از آن هیچ گاه گرما و سرما را در تابستان و زمستان احساس نکردم. سپس پرچم را به او سپرد و فرمود: «با مسلمانان به سوی در قلعه برو، و آن ها را به پذیرش یکی از این موارد دعوت کن: یا آنکه در اسلام وارد شوند که در این صورت هر حقی که مسلمانان دارند، آنان نیز داشته باشند و هر چه بر مسلمانان واجب است بر آنان نیز واجب باشد و اموالشان برای خود آن ها باقی بماند؛ یا آنکه به جزیه و صلح تن دهند و از حق ذمّه برخوردار شوند و اموالشان برای خود آن ها باقی بماند؛ و یا جنگ، که اگر جنگ را برگزیدند با آنان نبرد کن.» پس علی پرچم را برداشت و با آن پیش رفت و مسلمانان نیز در پی او روان گردیدند. چون علی علیه السلام به در قلعه رسید، دلاوران یهود به مقابله اش شتافتند و پیشقراول آنان مرحب بود که چون شتر نعره می کشید. علی علیه السلام آنان را به اسلام فراخواند. ولی آنان نپذیرفتند. سپس آنان را به قبول ذمّه دعوت کرد که آن را هم قبول نکردند. پس امیرالمومنین بر آنان هجوم برد و آنان از برابر او گریختند و وارد قلعه شدند و در آن را بستند. و آن در، سنگی کنده کاری شده در دل یک صخره بود و آن در سنگی، در دل آن صخره کنده شده، چون سنگ آسیاب می نمود که در میانه آن حفره ای کوچک بود. پس امیرالمومنین علیه السلام کمان را از دست چپش برانداخت و دست چپش را وارد آن حفره ای که در میان سنگ بود، کرد و دست راست را کنار داشت، چرا که شمشیر در آن بود. آنگاه آن در را به سوی خود کشید که در اثر آن صخره کنده شد و فرو ریخت و آن در، در دست چپ او قرار گرفت و یهودیان بر او هجوم آوردند. او نیز در را سپر مدافع خود قرار داد و بر آنان هجوم برد و آن سنگ را به پشت سرش پرتاب کرد و تخته سنگ که همان در قلعه بود، از فراز مسلمانان عبور کرد تا آنکه در آخر سپاه فرو افتاد. مسلمانان گفتند: فاصله ای را که در طی کرده بود، اندازه گرفتیم و بالغ بر چهل ذراع شد. سپس بر آن در اجتماع کردیم تا آن را از زمین بلند کنیم و چهل مرد بودیم و با کوشش بسیار، (تنها) توانستیم آن را اندکی از زمین بالا بیاوریم.

«31»

يج، الخرائج و الجرائح رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنْ خَيْبَرَ رَاجِعاً إِلَي الْمَدِينَةِ قَالَ جَابِرٌ وَ صِرْنَا⁽¹⁾عَلَي وَادٍ عَظِيمٍ قَدِ امْتَلَأَ بِالْمَاءِ فَقَاسُوا عُمْقَهُ بِرُمْحٍ فَلَمْ يَبْلُغْ قَعْرَهُ فَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَالَ اللَّهُمَّ أَعْطِنَا الْيَوْمَ آيَةً مِنْ آيَاتِ أَنْبِيَائِكَ وَ رُسُلِكَ ثُمَّ ضَرَبَ الْمَاءَ بِقَضِيبِهِ وَ اسْتَوَي عَلَي رَاحِلَتِهِ ثُمَّ قَالَ سِيرُوا خَلْفِي بِاسْمِ اللَّهِ⁽²⁾فَمَضَتْ رَاحِلَتُهُ عَلَي وَجْهِ الْمَاءِ فَاتَّبَعَهُ⁽³⁾النَّاسُ عَلَي رَوَاحِلِهِمْ وَ دَوَابِّهِمْ فَلَمْ تَتَرَطَّبْ⁽⁴⁾أَخْفَافُهَا وَ لَا حَوَافِرُهَا⁽⁵⁾.

«32»

يج، الخرائج و الجرائح رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله لَمَّا صَارَ⁽⁶⁾إِلَي خَيْبَرَ كَانُوا قَدْ جَمَعُوا حُلَفَاءَهُمْ مِنَ الْعَرَبِ مِنْ غَطَفَانَ أَرْبَعَةَ آلَافِ فَارِسٍ فَلَمَّا نَزَلَ صلي الله عليه و آله بِخَيْبَرَ سَمِعَتْ غَطَفَانُ صَائِحاً يَصِيحُ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ يَا مَعْشَرَ غَطَفَانَ الْحَقُوا حَيَّكُمْ فَقَدْ خُولِفْتُمْ إِلَيْهِمْ وَ رَكِبُوا مِنْ لَيْلَتِهِمْ وَ صَارُوا إِلَي حَيِّهِمْ مِنَ الْغَدِ فَوَجَدُوهُمْ سَالِمِينَ قَالُوا فَعَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ لِيَظْفَرَ مُحَمَّدٌ بِيَهُودِ خَيْبَرَ فَنَزَلَ صلي الله عليه و آله تَحْتَ شَجَرَةٍ فَلَمَّا انْتَصَفَ النَّهَارُ نَادَي مُنَادِيهِ قَالُوا فَاجْتَمَعْنَا إِلَيْهِ فَإِذَا عِنْدَهُ رَجُلٌ جَالِسٌ فَقَالَ عَلَيْكُمْ هَذَا جَاءَنِي وَ أَنَا نَائِمٌ وَ سَلَّ سَيْفِي وَ قَالَ مَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي قُلْتُ اللَّهُ يَمْنَعُنِي مِنْكَ فَصَارَ كَمَا تَرَوْنَ لَا حَرَاكَ بِهِ فَقَالَ دَعُوهُ وَ لَمْ يُعَاقِبْهُ وَ لَمَّا فَتَحَ عَلِيٌّ عليه السلام حِصْنَ خَيْبَرَ الْأَعْلَي بَقِيَتْ لَهُمْ قَلْعَةٌ فِيهَا جَمِيعُ أَمْوَالِهِمْ وَ مَأْكُولِهِمْ وَ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهَا حَرْبٌ بِوَجْهٍ⁽⁷⁾مِنَ الْوُجُوهِ نَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ مُحَاصِراً لِمَنْ فِيهَا فَصَارَ إِلَيْهِ يَهُودِيٌّ مِنْهُمْ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ تُؤْمِنُنُي عَلَي نَفْسِي وَ أَهْلِي وَ مَالِي وَ وُلْدِي حَتَّي أَدُلَّكَ عَلَي فَتْحِ الْقَلْعَةِ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَنْتَ آمِنٌ فَمَا دَلَالَتُكَ قَالَ تَأْمُرُ أَنْ يُحْفَرَ هَذَا الْمَوْضِعُ فَإِنَّهُمْ يَصِيرُونَ إِلَي مَاءِ أَهْلِ الْقَلْعَةِ فَيَخْرُجُ وَ يَبْقَوْنَ بِلَا مَاءٍ⁽⁸⁾وَ يُسَلِّمُونَ إِلَيْكَ الْقَلْعَةَ طَوْعاً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَوْ يُحْدِثَ اللَّهُ غَيْرَ هَذَا وَ قَدْ أَمَنَّاكَ فَلَمَّا

روایت 31

الخرائج: روایت شده است: آن هنگام که رسول خدا صلی الله علیه و آله از خیبر به سوی مدینه بازگشت، جابر گفت: بر دره بزرگی گذشتیم که پر از آب بود، پس عمق آن را با نیزه اندازه گرفتند که به عمق آن نرسید. با مشاهده این وضعیت، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرود آمد و فرمود: «خداوندا، امروز نشانه ای از نشانه های انبیاء و رسولانت را بر ما نمایان ساز.» سپس عصایش را به آب زد و بر شترش سوار شد و فرمود: با نام خدا در پی من حرکت کنید. پس شتر او بر روی سطح آب به راه افتاد و مردم سوار بر شترها و چهارپاهایشان به دنبال او رفتند و سم اسبان و شتران هم اصلاً مرطوب و خیس نشد.⁽⁹⁾

روایت 32

الخرائج: روایت شده است: هنگامی که پیامبر رهسپار خیبر شد، هم پیمانان عرب یهود از غطفان، چهار هزار جنگاور گرد آورده بودند. ولی هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله در خیبر فرود آمد، غطفانی ها در آن شب شنیدند که فریادگری بانگ می زند: ای گروه غطفان! خود را به قبیله تان برسانید (قبیله تان را دریابید) که دشمنانتان در غیاب شما بر آنان هجوم برده اند.آنان نیز شبانه سوار مرکب هایشان گشتند و صبحدم فردا به سوی قومشان روان گشتند ولی آن ها را سالم یافتند (و دریافتند که خطری متوجه آن ها نیست)، گفتند: دانستیم که این امر از جانب خداوند بوده است تا محمد را بر یهود چیره سازد. از آن سو پیامبر صلی الله علیه و آله زیر درختی فرود آمد و چون روز به نیمه رسید، ندا دهند ه ای از جانب او مردم را فراخواند. گفتند: با آن ندا در نزد او جمع شدیم و ناگهان در نزد او با مردی مواجه گشتیم که بر زمین نشسته بود. پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: «این مرد هنگامی که من در خواب بودم پیش آمد و شمشیرم را کشید و گفت: چه کسی تو را در برابر من محافظت می کند؟ گفتم: خدا مرا در برابر تو حفاظت می کند، پس همانطور که می بینید، اینگونه بی حرکت گشت». سپس فرمود: «او را رها کنید» و مجازاتش نکرد. هنگامی که علی علیه السّلام قلعه مستحکم خیبر را گشود، برای آن ها قلعه ای باقی ماند که همه اموال و آذوقه شان در آن قرار داشت و برای تصرف آن هیچ جنگی واقع نشده بود. رسول خدا صلی الله علیه و آله کسانی را که در قلعه بودند، محاصره کرد. بعد از محاصره این قلعه، مردی یهودی به نزد پیامبر رفت و گفت: ای محمد! مرا و خانواده و مال و فرزندم را امان ده تا تو را برای فتح قلعه راهنمایی کنم. پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمودند: تو در امانی. حال چگونه می خواهی ما را راهنمایی کنی؟ گفت: دستور بده که این مکان را بکَنند که (از اینجا) به سرچشمه (آب) ساکنان قلعه می رسند و با این کار تمامی آن آب خارج می شود و آن ها بدون آب می مانند و قلعه را با دست خود تسلیم تو می سازند. رسول خدا صلی الله علیه و آله پاسخ داد: یا آنکه خدا غیر از این را رقم بزند - و در هر حال - تو در امان هستی.

كَانَ مِنَ الْغَدِ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ بَغْلَتَهُ وَ قَالَ لِلْمُسْلِمِينَ اتَّبِعُونِي وَ سَارَ نَحْوَ الْقَلْعَةِ فَأَقْبَلَتِ السِّهَامُ وَ الْحِجَارَةُ نَحْوَهُ وَ هِيَ تَمُرُّ عَنْ يَمْنَتِهِ وَ يَسْرَتِهِ فَلَا تُصِيبُهُ وَ لَا أَحَداً مِنَ الْمُسْلِمِينَ شَيْ‌ءٌ مِنْهَا حَتَّي وَصَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي بَابِ الْقَلْعَةِ فَأَشَارَ بِيَدِهِ إِلَي حَائِطِهَا فَانْخَفَضَ الْحَائِطُ حَتَّي صَارَ مِنَ⁽¹⁾الْأَرْضِ وَ قَالَ لِلنَّاسِ ادْخُلُوا الْقَلْعَةَ مِنْ رَأْسِ الْحَائِطِ بِغَيْرِ كُلْفَةٍ⁽²⁾.

بيان

فقد خولفتم إليهم أي أتي عدوكم حيكم مخالفين لكم في الطريق في القاموس هو يخالف فلانة أي يأتيها إذا غاب زوجها.

«33»

كا، الكافي عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّ أَبَاهُ عليه السلام حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَعْطَي خَيْبَرَ بِالنِّصْفِ أَرْضَهَا وَ نَخْلَهَا فَلَمَّا أَدْرَكَتِ الثَّمَرَةُ بَعَثَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ فَقَوَّمَ عَلَيْهِمْ قِيمَةً فَقَالَ لَهُمْ إِمَّا أَنْ تَأْخُذُوهُ وَ تُعْطُونِي نِصْفَ الثَّمَرِ⁽³⁾وَ إِمَّا أَعْطَيْتُكُمْ نِصْفَ الثَّمَرِ⁽⁴⁾وَ آخُذُهُ فَقَالُوا بِهَذَا قَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ⁽⁵⁾.

«34»

كا، الكافي الْعِدَّةُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ إِنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله لَمَّا افْتَتَحَ خَيْبَرَ تَرَكَهَا فِي أَيْدِيهِمْ عَلَي النِّصْفِ فَلَمَّا بَلَغَتِ الثَّمَرَةُ بَعَثَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ إِلَيْهِمْ فَخَرَصَ عَلَيْهِمْ فَجَاءُوا إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَالُوا لَهُ إِنَّهُ قَدْ زَادَ عَلَيْنَا فَأَرْسَلَ إِلَي عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ مَا يَقُولُ هَؤُلَاءِ قَالَ قَدْ خَرَصْتُ عَلَيْهِمْ بِشَيْ‌ءٍ فَإِنْ شَاءُوا يَأْخُذُونَ بِمَا خَرَصْتُ وَ إِنْ شَاءُوا أَخَذْنَا فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ بِهَذَا قَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ⁽⁶⁾.

«35»

أقول قال الكازروني في سنة سبع من الهجرة كانت غزوة خيبر في جمادي الأولي و خيبر علي ثمانية برد من المدينة و ذلك أن رسول الله صلي الله عليه و آله لما

فردای آن روز رسول خدا صلی الله علیه و آله بر قاطرش سوار شد و به مسلمانان فرمود: «دنبال من بیایید». و به سوی قلعه عازم گشت. یهودیان با مشاهده او تیرها و سنگ ها بر سرش ریختند. ولی آن تیرها و سنگ ها از سمت راست و چپ وی می گذشتند و هیچ یک از آن ها نه به او و نه به احدی از مسلمانان برخورد نکرد تا آنکه پیامبر به در قلعه رسید. پس با دست خویش به دیوار اشاره فرمود که دیوار فرو ریخت و با خاک یکسان شد و به مردم فرمود: «از بالای دیوار بی هیچ زحمتی وارد قلعه شوید.»

توضیح

«فقد خولفتم إلیهم» یعنی دشمنتان از غیر راه شما به سوی قبیله تان آمده است. و در قاموس آمده است: «هو یخالف فلانة» یعنی در غیاب شوهرش به سراغ او می رود.

روایت 33

کافی: حلبی گفت: امام صادق علیه السلام مرا آگاه ساخت که پدرش برای او گفته است: رسول خدا صلی الله علیه و آله زمین و نخلستان خیبر را به نصف بخشید و هنگامی که محصولات به ثمر نشستند، عبدالله بن رواحه را به سویشان گسیل داشت و او ارزش محصول (خرما) را تخمین زد، پس به آن ها فرمود: «یا شما محصول را بچینید و نیمی از آن را به من دهید و یا آنکه من بچینم و نیمی از محصول را به شما دهم.» پس گفتند: به این، آسمان ها و زمین برافراشته و برپا شده است.⁽⁷⁾

روایت 34

کافی: ابوصباح گفت: شنیدم که امام صادق علیه السّلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله هنگامی که خیبر را فتح کرد، آن را به نصف به ایشان واگذاشت و چون محصول رسید، عبدالله بن رواحه را به سوی آنان فرستاد. او نیز (مقدار محصول) را برای آنان تخمین زد. بعد از تخمین او،آنان به نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و گفتند: او بر ما سخت گرفته است. پیامبر نیز به سوی عبدالله فرستاد و فرمود: «اینان چه می گویند؟» گفت: برای آنان مقداری تخمین زدم ، پس اگر خواستند، بنا به آنچه تخمین زدم محصول را برداشت می کنند و اگر خواستند ما خود این کار را به انجام می رسانیم. با این سخن مردی از یهود گفت: به این، آسمان ها و زمین برپا شده است.

روایت 35

مؤلف: کازرونی گفت: غزوه خیبر در جمادی الأولی سال هفتم هجری واقع شد و خیبر در هشت بردی مدینه قرار داشت.⁽⁸⁾و فتح آن اینگونه صورت پذیرفت که چون رسول خدا

رجع من الحديبية أقام بالمدينة بقية ذي الحجة و بعض المحرم ثم خرج في بقية المحرم لسنة سبع و استخلف علي المدينة سباع بن عرفطة الغفاري⁽¹⁾و أخرج معه أم سلمة فلما نزل بساحتهم أصبحوا و غدوا⁽²⁾إلي أعمالهم معهم المساحي و المكاتل فلما نظروا إلي رسول الله صلي الله عليه و آله قالوا محمد و الخميس⁽³⁾فولوا هاربين إلي حصونهم و جعل رسول الله صلي الله عليه و آله يقول الله أكبر خزيت⁽⁴⁾خيبر إنا جيش إذا نزلنا⁽⁵⁾بساحة قوم فساء صباح المنذرين فقاتلوهم أشد القتال و فتحها حصنا حصنا و هي حصون ذوات عدد و أخذ كنز⁽⁶⁾آل أبي الحقيق و كان قد غيبوه في خربة فدله الله عليه فاستخرجه و قتل منهم ثلاثة و تسعين⁽⁷⁾رجلا من يهود حتي ألجأهم إلي قصورهم و غلبهم علي الأرض و النخل فصالحهم علي أن يحقن دماءهم و لهم ما حملت ركابهم و للنبي صلي الله عليه و آله الصفراء و البيضاء و السلاح و يخرجهم و شرطوا للنبي صلي الله عليه و آله أن لا يكتموه شيئا فإن فعلوا فلا ذمة لهم و لا عهد فلما وجد المال الذي غيبوه في مسك الجمال⁽⁸⁾سبي نساءهم و غلب علي الأرض و النخل و دفعها إليهم علي الشطر.

ثم ذكر حديث الراية و رجوع أبي بكر و عمر و انهزامهما.

وَ قَوْلَهُ صلي الله عليه و آله أَمَا وَ اللَّهِ لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ يَأْخُذُهَا إلي آخر ما مر.

از حدیبیه بازگشت، باقی ذی الحجّه و بخشی از محرم را در مدینه اقامت کرد. سپس در روزهای باقی مانده محرم سال هفتم هجری از مدینه خارج شد و به جای خویش سباع بن عرفطه غفاری را گمارد و اُمّ سلمه را با خود همراه ساخت. بعد از آنکه پیامبر و سپاهیانش در دیار آنان فرود آمدند، یهودیان که صبحدم با بیل ها و سبدها عازم کارهای روزانه خود بودند، با مشاهده پیامبر صلی الله علیه و آله گفتند: محمد با ارتش خود⁽⁹⁾

اینجاست و به سوی قلعه هایشان گریختند. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «الله اکبر، خیبر خوار گردد، ما ارتشی هستیم که چون به دیار قومی فرود آییم، صبح هشدار داده شدگان آن چه بد می گردد». مسلمانان با آنان به سختی نبرد کردند و پیامبر قلعه ها را که نفرات فراوان داشتند، یکی بعد از دیگری فتح کرد و گنج آل أبی الحقیق را هم تصاحب نمود. یهودیان این گنج را در خرابه ای پنهان ساخته بودند، ولی خداوند پیامبر را به آن راهنمایی کرد و او آن را خارج ساخت و از آنان نود و سه مرد یهودی را کشت تا آنکه آنان را به قصرهایشان پناه داد (راند) و زمین و نخلستان آنان را گرفت و با آنان بر این اساس مصالحه کرد که خونشان محفوظ و هر آنچه بار شترانشان گشته است، برای آن ها باقی بماند. ولی طلا و نقره و سلاح از آن پیامبر باشد و آنان را اخراج کند و به پیامبر تعهد سپردند که چیزی را از او پنهان نسازند، و اگر چیزی را پنهان ساختند، هیچ ذمه و عهدی نسبت به آنان وجود نداشته باشد. بر همین اساس، هنگامی که مالی را که در پوست شتر پنهان ساخته بودند یافت، زنانشان را به کنیزی گرفت و زمین و نخلستان آنان را تصاحب کرد و نصف آن را به آنان بازگرداند.

سپس حدیث پرچم و شکست و بازگشت ابوبکر و عمر و سخن پیامبر صلی الله علیه و آله را آورده است که فرمود: «به خدا سوگند، فردا این پرچم را به مردی خواهم سپرد که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش هم او را دوست دارند، پرچم را بر می دارد...» تاآخر حدیث که در صفحات قبل ذکر شد.

ثم قال قال ابن عباس لما أراد النبي صلي الله عليه و آله أن يخرج من خيبر قال القوم الآن نعلم أ سرية صفية أم امرأة فإن كانت امرأة فسيحجبها و إلا فهي سرية فلما خرج أمر بستر فستر دونها فعرف الناس أنها امرأة فلما أرادت أن تركب أدني رسول الله صلي الله عليه و آله فخذه منها لتركب عليها فأبت و وضعت ركبتها علي فخذه ثم حملها فلما كان الليل نزل فدخل الفسطاط و دخلت معه و جاء أبو أيوب فبات عند الفسطاط معه السيف واضع رأسه علي الفسطاط فلما أصبح رسول الله صلي الله عليه و آله سمع صوتا فقال من هذا فقال أنا أبو أيوب فقال ما شأنك قال يا رسول الله جارية شابة حديثة عهد بعرس و قد صنعت بزوجها ما صنعت فلم آمنها قلت إن تحركت كنت قريبا منك فقال رسول الله صلي الله عليه و آله رحمك الله يا أبا أيوب مرتين و كانت صفية عروسا بكنانة بن الربيع بن أبي الحقيق حين نزل رسول الله خيبر فرأت في المنام كأن الشمس نزلت حتي وقعت علي صدرها فقصت ذلك علي زوجها فقال و الله ما تمنيت⁽¹⁾إلا هذا الملك الذي نزل بنا ففتحها رسول الله صلي الله عليه و آله و ضرب عنق زوجها فتزوجها.

و في بعض الروايات أن صفية كانت قد رأت في المنام و هي عروس بكنانة بن الربيع أن قمرا وقع في حجرها فعرضت رؤياها علي زوجها فقال ما هذا إلا أنك تمنين ملك الحجاز فلطم وجهها لطمة اخضرت عينها منها فأتي رسول الله صلي الله عليه و آله بها و بها أثر منها فسألها ما هو فأخبرته هذا الخبر.

و أتي رسول الله صلي الله عليه و آله بزوجها كنانة و كان عنده كنز بني النضير فسأله فجحده أن يكون يعلم مكانه فأتي رسول الله صلي الله عليه و آله برجل من اليهود فقال لرسول الله صلي الله عليه و آله إني قد رأيت كنانة يطيف بهذه الخربة كل غداة فقال رسول الله أ رأيت إن وجدناه عندك أ نقتلك قال نعم فأمر رسول الله صلي الله عليه و آله بالخربة فحفرت فأخرج منها بعض كنزهم ثم سأله ما بقي فأبي أن يؤديه فأمر صلي الله عليه و آله الزبير بن العوام قال عذبه حتي تستأصل ما عنده و كان الزبير يقدح بزند في

و در برخی روایات آمده است: صفیه که همسر کنانة بن ربیع بود، در خواب دیده بود ماهی وارد اتاق او شده است. پس خواب خود را بر شویش بازگفت. شوهرش گفت: این تنها به این معنی است که تو آرزومند (وصال) پادشاه حجاز هستی. پس چنان سیلی بر او زد که دیدگانش از آن به کبودی گرایید. بعد از فتح خیبر او را به نزد رسول خدا آوردند، در حالی که همچنان اثر سیلی بر چهره او هویدا بود. و پیامبر از او درباره چند و چون آن سؤال نمود و صفیه او را از این ماجرا آگاه ساخت.

و کنانه همسر صفیه را که گنج بنی نضیر نزد او بود، خدمت پیامبر آوردند. پیامبر آن گنج را از او مطالبه کرد. ولی کنانه منکر آگاهی از مکان آن گنج شد. در این حین مردی یهودی را خدمت پیامبر آوردند و او به پیامبر گفت: من کنانه را می دیدم که هر صبح در اطراف این خرابه می گشت. رسول خدا صلی الله علیه و آله به کنانه فرمود: «آیا می پذیری که اگر گنج را نزد تو یافتیم تو را بکشیم؟» گفت: بله، می پذیرم. رسول خدا دستور جستجوی خرابه را صادر نمود. مسلمانان آن خرابه را حفر کردند و مقداری از گنج آنان را خارج ساختند. سپس پیامبر از کنانه، باقی مانده گنج را مطالبه نمود. ولی او(بار دیگر) از دادن آن امتناع کرد. رسول خدا صلی الله علیه و آله با مشاهده سرسختی کنانه، به زبیر بن عوّام فرمود: «او را شکنجه کن تا به آنچه که نزد اوست دست یابی.»⁽²⁾و زبیر با آتش زنه سینه او را می سوزاند

صدره حتي أشرف علي نفسه ثم دفعه رسول الله صلي الله عليه و آله إلي محمد بن مسلمة فضرب عنقه بأخيه محمود بن مسلمة.

و بإسناده عن أنس قال لما افتتح رسول الله صلي الله عليه و آله خيبر قال الحجاج بن علاط يا رسول الله إن لي بمكة مالا و إن لي بها أهلا أريد أن آتيهم فأنا في حل إن أنا نلت منك و قلت⁽¹⁾شيئا فأذن له رسول الله صلي الله عليه و آله أن يقول ما شاء فأتي امرأته حين⁽²⁾قدم و قال اجمعي لي ما كان عندك فإني أريد أن أشتري من غنائم محمد و أصحابه فإنهم قد استبيحوا و قد أصيبت أموالهم و فشا ذلك في مكة فانقمع المسلمون و أظهر المشركون فرحا و سرورا فبلغ الخبر العباس بن عبد المطلب فعقر و جعل لا يستطيع أن يقوم ثم أرسل الغلام إلي الحجاج ويلك ما ذا جئت به و ما ذا تقول فما وعد الله خير مما جئت به فقال الحجاج اقرأ علي أبي الفضل السلام و قل له فليخل لي بعض بيوته لآتيه فإن الخبر علي ما يسره قال فجاء غلامه فلما بلغ الباب قال أبشر يا أبا الفضل قال فوثب العباس فرحا حتي قبل بين عينيه فأخبره بما قال الحجاج فأعتقه قال ثم جاء الحجاج فأخبره أن رسول الله صلي الله عليه و آله قد افتتح خيبر و غنم أموالهم و جرت سهام الله تعالي في أموالهم و اصطفي رسول الله صلي الله عليه و آله صفية و اتخذها لنفسه و خيرها بين أن يعتقها و تكون زوجته أو تلحق بأهلها فاختارت أن يعتقها و تكون زوجته و لكن جئت⁽³⁾لمال لي هاهنا أردت أن أجمعه فأذهب به فاستأذنت رسول الله صلي الله عليه و آله فأذن لي أن أقول ما شئت فاخف علي ثلاثا ثم اذكر ما بدا لك قال فجمعت امرأته ما كان عندها من حلي و متاع فدفعته إليه ثم انشمر به فلما كان بعد ثلاث أتي العباس امرأة الحجاج فقال ما فعل زوجك فأخبرته أنه ذهب يوم كذا و كذا و قالت لا يحزنك الله يا أبا الفضل لقد شق علينا الذي بلغك قال أجل لا يحزنني الله تعالي و لم يكن بحمد الله إلا ما أحببنا فتح الله خيبر

تا آنکه در آستانه مرگ قرار گرفت. سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله او را به محمد بن مسلمه سپرد که به انتقام خون برادرش محمود بن مسلمه، گردن او را زد.

و به نقل از انس روایت کرده است که گفت: آن هنگام که رسول خدا صلی الله علیه و آله خیبر را گشود، حجاج بن علاط گفت: ای رسول خدا! دارایی و خانواده من در مکه است و می خواهم آن ها را بیاورم. آیا من اجازه دارم که از تو بدگویی کنم و سخنی (بر ضد تو) بر زبان آرم؟ رسول خدا نیز به او اجازه داد آنچه می خواهد بگوید. هنگامی که حجاج به مکه رسید، نزد همسرش رفت و گفت: آنچه از من نزد توست، جمع کن که می خواهم از غنائم محمّد و اصحابش[که به دست یهود افتاده] خریداری کنم. چرا که آنان همگی قلع و قمع شدند و اموالشان به تاراج رفت. این خبر در مکه منتشر شد و مسلمانان را غمگین و خانه نشین ساخت و مشرکان به شادی و سرور پرداختند. این خبر به عباس بن عبدالمطلب نیز رسید و او از شنیدن آن چنان در بهت و حیرت فرو رفت که حتی یارای برخاستن از زمین را هم نداشت. عباس غلامش را به نزد حجاج فرستاد (و به او پیام داد:) وای بر تو! چرا چنین خبری آورده ای؟ و این چه سخنی است که می گویی؟ و حال آنکه، آنچه خداوند به تحقق آن وعده داده است، از آنچه تو آورده ای، بسی بهتر و نیکوتر است. حجاج در پاسخ گفت: سلامم را به ابوالفضل برسان و به او بگو: یکی از خانه هایش را برایم خالی کند که به یقین من به نزدش می آیم و خبر چنان است که او را شاد و مسرور می سازد. گفت: غلام عباس آمد، و هنگامی که به در رسید گفت: ای ابوالفضل، تو را مژده ای دارم. گفت: عباس از خوشحالی برجست و میان دیدگان او را بوسید و او عباس را از آنچه حجاج گفته بود آگاه ساخت و عباس به پاس این خبر، غلام را آزاد ساخت. سپس حجاج به نزد او آمد و او را آگاه ساخت که رسول خدا خیبر را فتح کرد و اموال آنان را به غنیمت گرفت و سهام الهی در اموال آنان جاری شد، و رسول خدا صفیه را برگزید و او را برای خود برداشت و او مخیّر شد که یا پیامبر او را آزاد کند و همسر او گردد و یا آنکه به خانواده اش بپوندد. و صفیه آزاد شدن و به همسری پیامبر درآمدن را برگزید. و اما من، به خاطر مال و دارایی که اینجا دارم، آمدم و خواستم که آن را جمع کنم و با خود ببرم. پس از رسول خدا اجازه خواستم و او هم به من اجازه داد که هر آنچه می خواهم بگویم. پس تا سه روز این سخن را پنهان دار. سپس آنچه خواستی بر زبان آر. گفت: همسر حجاج هر آنچه از زیورآلات و لوازم زندگی در اختیارش بود جمع کرد و به او داد و حجاج با آن ها به شتاب گریخت. و چون سه روز گذشت، عباس به نزد همسر حجاج آمد و گفت: شوهرت چه کرد؟ و او عباس را آگاه ساخت که روز کذا و کذا رفت و گفت: ای ابوالفضل، خدا غمگینت نسازد. خبری که به تو رسید برای ما بسی سخت و ناگوار بود. گفت: صد البته همین گونه است و خدا مرا غمگین نسازد. و به شکر خدا آن خبر جز آنچه که دوست داشتیم نبود. خداوند خیبر را

علي رسول الله صلي الله عليه و آله و اصطفي رسول الله صلي الله عليه و آله صفية لنفسه فإن كان لك حاجة في زوجك فالحقي به قالت أظنك و الله صادقا قال فو الله إني لصادق و الأمر علي ما أخبرتك قال ثم ذهب حتي أتي مجلس قريش⁽¹⁾و هم يقولون إذا مر بهم لا يصيبك إلا خير يا أبا الفضل قال لم يصبني إلا خير بحمد الله لقد أخبرني الحجاج أن خيبر فتح الله علي رسوله و جرت سهام الله فيها و اصطفي رسول الله صلي الله عليه و آله صفية لنفسه و قد سألني أن أخفي عنه ثلاثا و إنما جاء ليأخذ ماله و ما كان له من شي‌ء هاهنا ثم يذهب قال فرد الله الكأبة التي بالمسلمين علي المشركين و خرج من كان دخل بيته مكتئبا حتي أتوا العباس فأخبرهم الخبر فسر المسلمون و رد الله ما كان من كأبة أو غيظ أو حزن علي المشركين.⁽²⁾.

قوله⁽³⁾فانقمع أي انكسر و عقر أي دهش من كراهة الخبر الذي سمعه و انشمر به أي خف به و أسرع به.

«36»

مِنَ الدِّيوَانِ الْمَنْسُوبِ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مِمَّا أَنْشَدَهُ فِي غَزَاةِ خَيْبَرَ:

سَتَشْهَدُ لِي بِالْكَرِّ وَ الطَّعْنِ رَايَةٌ *** حَبَانِي بِهَا الطُّهْرُ النَّبِيُّ الْمُهَذَّبُ

وَ تَعْلَمُ أَنِّي فِي الْحُرُوبِ إِذَا الْتَظَتْ *** بِنِيرَانِهَا اللَّيْثُ الْهَمُوسُ الْمُجَرَّبُ

وَ مِثْلِيَ لَاقَي الْهَوْلَ فِي مَفْظِعَاتِهِ *** وَ قَلَّ لَهُ الْجَيْشُ الْخَمِيسُ الْعَطَبْطَبُ⁽⁴⁾

وَ قَدْ عَلِمَ الْأَحْيَاءُ أَنِّي زَعِيمُهَا *** وَ أَنِّي لَدَي الْحَرْبِ الْعُذَيْقُ الْمُرَجَّبُ⁽⁵⁾

بيان

الالتظاء الاشتعال و الالتهاب و قال الجوهري الأسد الهموس الخفي الوطء و قل المضبوط في النسخ بالقاف و لعل الفاء أنسب من قولهم فل الجيش إذا هزمهم و العطبطب لم أجده في اللغة و في الشرح المهلك و الزعيم سيد القوم و رئيسهم و العذيق تصغير العذق بالفتح و هي النخلة و هو

به روی رسول خدا گشود و او صفیه را برای خود برگزید، و اگر تو نیازمند شوهرت هستی، به او ملحق شو. همسر حجاج گفت: به خدا سوگند که تو را فردی راستگو می دانم. گفت: به خدا که من راست می گویم و حقیقت کار آن است که تو را از آن آگاه ساختم. - گفت: - سپس عباس رفت تا آنکه وارد مجلس قریش شد، در حالی که آنان به او می گفتند: ای ابوالفضل، جز خیر و نیکی تو را پیش نیاید. گفت: بحمدالله جز خیر مرا پیش نیامده است. به یقین حجاج مرا آگاه ساخت که خداوند خیبر را به روی رسول خود گشود و سهام خداوند در آن جاری گردید، و رسول خدا صفیه را برای خود برگزید. و حجاج از من خواست تا سه روز این موضوع را پنهان دارم و او تنها برای برداشتن و بردن دارایی و آنچه که اینجا داشت، به مکه آمد. پس خداوند اندوهی را که بر مسلمانان عارض گشته بود، به مشرکان بازگرداند و کسانی که با غصه و اندوه خانه نشین شده بودند خارج شدند و نزد عباس آمدند. او نیز خبر را به آنان داد و مسلمانان شادی و سرور کردند و خداوند غم و اندوه و خشم را به مشرکان بازگرداند.⁽⁶⁾

سخنش: «إنقمع» یعنی إنکسر: شکسته شد. و «عقر»: یعنی از بدی و ناگواری خبری که شنید، بهت زده و از خود بیخود شد. و «إنشمر به»: یعنی به شتاب با آن رفت.

روایت 36

در دیوان منسوب به امیرالمومنین، از آنچه در جنگ خیبر سرود، آمده است:

و آن پرچم می داند که من در گرماگرم نبردها، در میانه آن چون شیری خونخوار و نابودگر هستم .

و کسی همانند من، همیشه با حوادث سخت و طاقت فرسا روبرو بوده و تمام پنج رکن لشکری که خطرناک است، برای او ناچیز بوده است.

تمام طائفه‌های عرب می‌دانند که من پرچمدار عرب و جنگ هستم و می‌دانند که به هنگام جنگ نخلی پربار و استوارم.

توضیح

«الإلتظاء»، شعله کشیدن و ملتهب شدن. و جوهری گفته است: «الأسد الهموس» یعنی شیری که در پنهانی گام برمی دارد، و «قلّ» در نسخه ها با قاف آمده است ولی شاید با فاء صحیح تر باشد از «فلّ الجیش»: آنگاه که آنان را شکست دهد. و «العطبطب»: آن را در لغت نیافتم، و در شرح یعنی نابودگر و هلاک کننده. و «الزعیم»: بزرگ و رئیس قوم. «العذیق»: تصغیر العذق با فتحه به معنی نخل است،

تصغير تعظيم و الرجبة هو أن تعمد النخلة الكريمة ببناء من حجارة أو خشب إذا خيف عليها لطولها و كثرة حملها أن تقع و قد يكون ترجيبها بأن يجعل حولها شوك لئلا يرقي إليها و من الترجيب أن تعمد بخشبة ذات شعبتين و قيل أراد بالترجيب التعظيم كل ذلك ذكره في النهاية.

وَ مِنْهُ فِيهَا:

أَنَا عَلِيٌّ وَ ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ *** مُهَذَّبٌ ذُو سَطْوَةٍ وَ ذُو غَضَبٍ

غُذِّيتُ⁽¹⁾فِي الْحَرْبِ وَ عِصْيَانِ النُّؤَبِ *** مِنْ بَيْتِ عِزٍّ لَيْسَ فِيهِ مُنْشَعَبُ

وَ فِي يَمِينِي صَارِمٌ يَجْلُو⁽²⁾الْكُرَبَ *** مَنْ يَلْقَنِي يَلْقَي الْمَنَايَا وَ الْعَطَبَ

إِذْ كَفُّ مِثْلِي بِالرُّءُوسِ يَلْتَعِبُ⁽³⁾

بيان

و عصيان النؤب أي عدم إطاعة نوائب الدهر لي و غلبتها علي و المنشعب مصدر ميمي أو اسم مكان و الانشعاب التفرق و إذ للتعليل أو ظرف ليلقي.

وَ مِنْهُ فِيهَا مُخَاطِباً لِيَاسِرٍ وَ غَيْرِهِ:

هَذَا لَكُمْ مِنَ الْغُلَامِ الْغَالِبِ *** مِنْ ضَرْبِ صِدْقٍ وَ قَضَاءِ الْوَاجِبِ⁽⁴⁾

وَ فَالِقِ الْهَامَاتِ وَ الْمَنَاكِبِ *** أَحْمِي بِهِ قَمَاقِمَ الْكَتَائِبِ⁽⁵⁾

بيان

القمقام السيد و العدد الكثير و الكتيبة الجيش.

وَ مِنْهُ فِيهَا مُخَاطِباً لِعَنْتَرٍ وَ سَائِرِ عَسْكَرِ خَيْبَرَ:

هَذَا لَكُمْ مَعَاشِرَ الْأَحْزَابِ *** مِنْ فَالِقِ الْهَامَاتِ وَ الرِّقَابِ

فَاسْتَعْجِلُوا لِلطَّعْنِ وَ الضِّرَابِ *** وَ اسْتَبْسِلُوا لِلْمَوْتِ وَ الْمَآبِ

صَيَّرَكُمْ سيفي إلَي الْعَذَابِ *** بِعَوْنِ رَبِّي الْوَاحِدِ الْوَهَّابِ⁽⁶⁾

بيان

استبسل طرح نفسه في الحرب و يريد أن يقتل أو يقتل لا محالة و

و آن تصغیر تعظیم است، و «الرجبة» یعنی آنکه نخل بزرگ آن هنگام که از بلندی و زیادی بار، ترس فرو افتادن آن رود، بنایی از سنگ یا چوب تکیه گاه آن گردد. و ممکن است ترجیب نخل به این صورت باشد که در اطراف آن خار گذاشته شود تا از آن بالا نروند. و از ترجیب آن است که به چوبی دو شاخه تکیه داده شود. و گفته شده است که منظور او از ترجیب، تعظیم و بزرگداشت است، همه آن ها را در النهایة آورده است.

و از دیگر اشعار موجود در این دیوان درباره جنگ خیبر:

توضیح

«و عصیان النؤب»: یعنی عدم فرمانبرداری سختی ها و مصیبت ها از من و غلبه آن ها. و «المنشعب» مصدر میمی یا اسم مکان، و «الانشعاب» یعنی جدایی و پراکندگی، و «إذ» یا به معنای تعلیل است و یا ظرف برای فعل یلقی می باشد.

و از دیگر اشعار منسوب به او در جنگ خیبر که یاسر و سایرین را خطاب قرار داده، است:

توضیح

«القمقام»: بزرگ قوم، و عدد زیاد، و «الکتیبة»: ارتش

و از دیگر اشعار دیوان درباره جنگ خیبر که عنتر و سایر لشکریان خیبر را خطاب قرار داده است:

توضیح

«استبسل»، خود را در جنگ انداخت و خواست که بی تردید یا بکشد یا کشته شود.

المآب المرجع في الآخرة.

وَ مِنْهُ فِيهِ مُخَاطِباً لِرَبِيعِ بْنِ أَبِي الْحُقَيْقِ:

أَنَا عَلِيٌّ وَ ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ *** أَحْمِي ذِمَارِي وَ أَذُبُّ عَنْ حَسَبٍ

وَ الْمَوْتُ خَيْرٌ لِلْفَتَي مِنَ الْهَرَبِ⁽¹⁾

وَ مِنْهُ فِيهَا مُخَاطِباً لِجَمَاهِيرِ أَهْلِ خَيْبَرَ:

أَنَا عَلِيٌّ وَ ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ *** مُهَذَّبٌ ذُو سَطْوَةٍ وَ ذُو حَسَبٍ

قِرْنٌ إِذَا لَاقَيْتُ قِرْناً لَمْ أَهَبْ *** مَنْ يَلْقَنِي يَلْقَي الْمَنَايَا وَ الْكُرَبَ⁽²⁾

وَ مِنْهُ فِيهَا مُخَاطِباً لِمُرَّةَ بْنِ مَرْوَانَ:

أَنَا عَلِيٌّ وَ ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ *** أَخُو النَّبِيِّ الْمُصْطَفَي الْمُنْتَجَبِ

رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ قَدْ غَلَبَ *** بَيَّنَهُ رَبُّ السَّمَاءِ فِي الْكُتُبِ

وَ كُلُّهُمْ⁽³⁾يَعْلَمُ لَا قَوْلَ كَذِبٍ *** وَ لَا بِزُورٍ حِينَ يدء⁽⁴⁾(يَدْوِي) بِالنَّسَبِ

صَافِي الْأَدِيمِ وَ الْجَبِينِ كَالذَّهَبِ *** الْيَوْمَ أُرْضِيهِ بِضَرْبٍ وَ غَضَبٍ

ضَرْبَ غُلَامٍ أَرِبٍ مِنَ الْعَرَبِ *** لَيْسَ بِخَوَّارٍ يُرَي عِنْدَ النُّكَبِ

فَاثْبُتْ لِضَرْبٍ مِنْ حُسَامٍ كَاللَّهَبِ⁽⁵⁾

بيان

حين يدء قال الشارح الداو و الداي الحكاية و لم أجده فيما عندنا من الكتب و في القاموس دأيت الشي‌ء كسعيت ختلته و يحتمل أن يكون بالباء الموحدة من الابتداء.

وَ مِنْهُ فِيهَا مُخَاطِباً لِمَرْحَبٍ:

نَحْنُ بَنُو الْحَرْبِ بِنَا سَعِيرُهَا *** حَرْبَ عَوَانٍ حَرُّهَا نَذِيرُهَا

تَحُثُّ رَكْضَ الْخَيْلِ فِي زَفِيرِهَا⁽⁶⁾

وَ مِنْهُ فِيهَا مُجِيباً لِيَاسِرٍ الْخَيْبَرِيِ:

و «المآب»، محل بازگشت در آخرت.

و از دیگر اشعار که خطاب به ربیع بن ابی الحقیق سروده است:

و از دیگر اشعار خطاب به ساکنان خیبر:

و از دیگر اشعار خطاب به مرّة بن مروان:

توضیح

«حین یدء»: شارح گفته است: «الدأو» و «الدأی» یعنی حکایت کردن و ماجرا گفتن، و آن را در میان کتاب هایی که داریم نیافتیم، و در قاموس آمده است: «دأیتُ الشیء» بر وزن سعیتُ یعنی آن را فریفتم و ممکن است که با باء از ماده «إبتداء» باشد.

و از دیگر اشعار خطاب به مرحب:

تَبّاً وَ تَعْساً لَكَ يَا ابْنِ الْكَافِرِ *** أَنَا عَلِيٌّ هَازِمُ الْعَسَاكِرِ

أَنَا الَّذِي أَضْرِبُكُمْ وَ نَاصِرِي *** إِلَهُ حَقٍّ وَ لَهُ مُهَاجَرِي

أَضْرِبُكُمْ بِالسَّيْفِ فِي الْمَصَاغِرِ *** أَجُودُ بِالطَّعْنِ وَ ضَرْبٍ طاهر⁽¹⁾(ظَاهِرٍ)

مَعَ ابْنِ عَمِّي وَ السِّرَاجِ الزَّاهِرِ *** حَتَّي تَدِينُوا لِلْعَلِيِّ الْقَاهِرِ

ضَرْبَ غُلَامٍ صَارِمٍ مُمَاهِرِ⁽²⁾

وَ أَيْضاً فِي جَوَابِهِ:

يَنْصُرُنِي رَبِّي خَيْرُ نَاصِرٍ *** آمَنْتُ بِاللَّهِ بِقَلْبٍ شَاكِرٍ

أَضْرِبُ بِالسَّيْفِ عَلَي الْمَغَافِرِ *** مَعَ النَّبِيِّ الْمُصْطَفَي الْمُهَاجِرِ⁽³⁾

وَ مِنْهُ فِيهَا مُجِيباً لِأَبِي الْبُلَيْتِ عَنْتَرٍ:

أَنَا عَلِيٌّ الْبَطَلُ الْمُظَفَّرُ *** غَشَمْشَمُ الْقَلْبِ بِذَاكَ أُذْكَرُ

وَ فِي يَمِينِي لِلِّقَاءِ أَخْضَرُ *** يَلْمَعُ مِنْ حافته (حَافَيْهِ) بَرْقٌ يَزْهَرُ⁽⁴⁾

لِلطَّعْنِ وَ الضَّرْبِ الشَّدِيدِ مُحْضَرُ *** مَعَ النَّبِيِّ الطَّاهِرِ الْمُطَهَّرِ

اخْتَارَهُ اللَّهُ الْعَلِيُّ الْأَكْبَرُ *** الْيَوْمَ يُرْضِيهِ وَ يُخْزِي عَنْتَرٌ⁽⁵⁾

بيان

قال الجوهري الغشمشم الذي يركب رأسه لا يثنيه شي‌ء عما يريد و يهوي من شجاعته و إنما عبر عن السيف بالأخضر لأنه من الحديد و هو أسود و العرب يعبر عن السواد بالخضرة أو لكثرة مائه كما يسمي البحر الأخضر.

وَ مِنْهُ فِيهَا قَالَ ارْتَجَزَ دَاوُدُ بْنُ قَابُوسَ فَقَالَ:

يَا أَيُّهَا الْحَامِلُ⁽⁶⁾بِالتَّرَغُّمِ *** مَا ذَا تُرِيدُ مِنْ فَتًي غَشَمْشَمِ

أَرْوَعَ مِفْضَالٍ هَصُورٍ هَيْصَمٍ *** مَا ذَا تَرَي بِبَازِلِ مُعْتَصَمٍ⁽⁷⁾

وَ قَاتِلِ الْقِرْنِ الْجَرِي‌ءِ الْمُقْدِمِ *** وَ اللَّهِ لَا أُسْلِمُ حَتَّي تُحْرَمِ

و از اشعار او در پاسخ به یاسر خیبری:

و همچنین در پاسخ او:

و از دیگر اشعار در پاسخ به أبوبلیت عنتر:

توضیح

جوهری گفته است: «الغشمشم»: کسی که بی هیچ اندیشه ای به کاری می پردازد و هیچ چیز به دلیل شجاعتش، او را از خواسته اش و آنچه هوای آن را دارد، باز نمی دارد. و به این دلیل صفت «أخضر» (سبز) را برای تعبیر از شمشیر به کار برد که شمشیر از آهن ساخته می شود که سیاه است و عرب «سِواد» (سیاهی) را با «خضرة» (رنگ سبز) بیان می کند، یا آنکه به خاطر درخشش زیاد، از آن استفاده کند. همچنان که دریا، سبز (الأخضر) نامیده می شود.

و از دیگر اشعار، رجزی است که داود بن قابوس سرود:

فَأَجَابَهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ:

اثْبُتْ لَحَاكَ اللَّهُ إِنْ لَمْ تُسْلِمِ *** لِوَقْعِ سَيْفٍ عَجْرَفِيٍّ خِضْرَمٍ

تَحْمِلُهُ مِنِّي بَنَانُ الْمِعْصَمِ *** أَحْمِي بِهِ كَتَائِبِي وَ أَحْتَمِي

إِنِّي وَ رَبِّ الْحَجَرِ الْمُكَرَّمِ *** قَدْ جُدْتُ لِلَّهِ بِلَحْمِي وَ دَمِي⁽¹⁾

بيان

الترغم التغضب و الغشمشم الشجاع الذي لا يرده شي‌ء و الأروع الذي يعجبك حسنه و الهصور الأسد و الهيصم الأسد و القوي من الرجال و بزل البعير انشق نابه لحاك الله أي لعنك الله و يقال جمل فيه عجرفة أي قلة مبالاة لسرعته و فلان يتعجرف علي إذا كان يركبه بما يكره و لا يهاب شيئا و عجارف الدهر حوادثه و قال الجوهري الخضرم بالكسر الكثير العطية مشبه بالبحر الخضرم و هو الكثير الماء و كل شي‌ء كثير واسع خضرم و المعصم موضع السوار من الساعد و الحجر المكرم الحجر الأسود.

وَ مِنْهُ فِيهَا: مُخَاطِباً لِلْيَهُودِ:

هَذَا لَكُمْ مِنَ الْغُلَامِ الْهَاشِمِيِّ *** مِنْ ضَرْبِ صِدْقٍ فِي ذُرَي الْكَمَائِمِ

ضَرْبَ يقود⁽²⁾(نُفُوذٍ) شَعَرَ الْجَمَاجِمِ *** بِصَارِمٍ أَبْيَضَ أَيِّ صَارِمِ

أَحْمِي بِهِ كَتَائِبَ الْقَمَاقِمِ *** عِنْدَ مَجَالِ الْخَيْلِ بِالْأَقَادِمِ⁽³⁾

بيان

الكمة القلنسوة المدورة و يقال سيد قماقم بالضم لكثرة خيره و بالفتح جمع القمقام و هو السيد.

وَ مِنْهُ عِنْدَ قَتْلِ الْخَيْبَرِيِ:

أَنَا عَلِيٌّ وَلَدَتْنِي هَاشِمٌ *** لَيْثٌ حَرُوبٌ لِلرِّجَالِ قَاصِمٌ

مُعْصَوْصَبٌ فِي نَقْعِهَا مَقَادِمُ *** مَنْ يَلْقَنِي يَلْقَاهُ مَوْتٌ هَاجِمٌ⁽⁴⁾

بيان

قصمت الشي‌ء قصما كسرته و اعصوصب القوم اجتمعوا و النقع الغبار و المقادم جمع مقدام كمفاتح و مفتاح.

پس به او پاسخ داد:

توضیح

«الترغم»: خشم. و «الغشمشم»: شجاعی که هیچ چیز او را باز نمی گرداند. و «الأروع»: کسی که نیکویی و زیبایی اش را ستایش می کنی. و «الهصور»: شیر. و «الهیصم»: شیر و مرد قوی، و «بزل البعیر»: دندان نیشش شکافته شد. «لحاک الله»: یعنی خدا تو را لعنت کند، و گفته می شود: «جمل فیه عجرفة»: شتری که به خاطر سرعت زیادش توجهی به اطراف ندارد. و «فلانٌ یتعجرف علیّ»: هنگامی که او را به کاری وادارد که نمی پسندد و از چیزی نهراسد. و «عجارف الدهر»: حوادث روزگار. و جوهری گفته است: «الخضرم» با کسره: یعنی زیاد بخشنده. مانند: «البحر الخضرم»: یعنی پر آب. و به هر چیز فراوان و گسترده «خضرم» گفته می شود. و «المعصم»: مکان النگو در مچ دست. و «الحجر المکرم»: منظور حجر الأسود است.

و از دیگر اشعار در خطاب به یهودیان:

توضیح

«الکمّة»: نوعی کلاه گرد. و گفته می شود: «سیّد قماقم» با ضمّه به خاطر زیادی خیرش و با فتحه: جمع «القمقام» به معنی سیّد، آقا و بزرگ است.

و از اشعار او بعد از کشتن جنگاور خیبری:

توضیح

«قصمت الشیء قصماً»: آن را شکستم. و «إعصوصب القوم»: جمع شدند. و «النقع»: غبار. و «المقادم»: جمع مقدام بر وزن مفاتح و مفتاح: دلیر، بی باک.

«37»

الْبُرْسِيُّ فِي مَشَارِقِ الْأَنْوَارِ قَالَ: لَمَّا جَاءَتْ صَفِيَّةُ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ كَانَتْ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ وَجْهاً فَرَأَي فِي وَجْهِهَا شَجَّةً فَقَالَ مَا هَذِهِ وَ أَنْتِ ابْنَةُ الْمُلُوكِ فَقَالَتْ إِنَّ عَلِيّاً عليه السلام لَمَّا قَدِمَ إِلَي الْحِصْنِ هَزَّ الْبَابَ فَاهْتَزَّ الْحِصْنُ وَ سَقَطَ مَنْ كَانَ عَلَيْهِ مِنَ النَّظَّارَةِ⁽¹⁾وَ ارْتَجَفَ بِيَ السَّرِيرُ فَسَقَطْتُ لِوَجْهِي فَشَجَّنِي جَانِبُ السَّرِيرِ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا صَفِيَّةُ إِنَّ عَلِيّاً عَظِيمٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ إِنَّهُ لَمَّا هَزَّ الْبَابَ اهْتَزَّ الْحِصْنُ وَ اهْتَزَّتِ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرَضُونَ السَّبْعُ وَ اهْتَزَّ عَرْشُ الرَّحْمَنِ غَضَباً لِعَلِيٍّ .

وَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ لَمَّا سَأَلَهُ عُمَرُ فَقَالَ يَا أَبَا الْحَسَنِ لَقَدِ اقْتَلَعْتَ مَنِيعاً⁽²⁾وَ أَنْتَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ خَمِيصاً فَهَلْ قَلَعْتَهَا بِقُوَّةٍ بَشَرِيَّةٍ فَقَالَ مَا قَلَعْتُهَا بِقُوَّةٍ بَشَرِيَّةٍ وَ لَكِنْ قَلَعْتُهَا بِقُوَّةٍ إِلَهِيَّةٍ وَ نَفْسٍ بِلِقَاءِ رَبِّهَا مُطْمَئِنَّةٍ رَضِيَّةٍ .

وَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ لَمَّا شَطَرَ مَرْحَباً شَطْرَيْنِ وَ أَلْقَاهُ مُجَدَّلًا جَاءَ جَبْرَئِيلُ مِنَ السَّمَاءِ مُتَعَجِّباً فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مِمَّ تَعَجَّبْتَ فَقَالَ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ تُنَادِي فِي صَوَامِعِ جَوَامِعِ⁽³⁾السَّمَاوَاتِ لَا فَتَي إِلَّا عَلِيٌّ لَا سَيْفَ إِلَّا ذُو الْفَقَارِ .

وَ أَمَّا إِعْجَابِي فَإِنِّي لَمَّا أُمِرْتُ أَنْ أُدَمِّرَ قَوْمَ لُوطٍ حَمَلْتُ مَدَائِنَهُمْ وَ هِيَ سَبْعُ مَدَائِنَ مِنَ الْأَرْضِ السَّابِعَةِ السُّفْلَي إِلَي الْأَرْضِ السَّابِعَةِ الْعُلْيَا عَلَي رِيشَةٍ مِنْ جَنَاحِي وَ رَفَعْتُهَا حَتَّي سَمِعَ حَمَلَةُ الْعَرْشِ صِيَاحَ دِيَكَتِهِمْ وَ بُكَاءَ أَطْفَالِهِمْ وَ وَقَفْتُ بِهَا إِلَي الصُّبْحِ أَنْتَظِرُ الْأَمْرَ وَ لَمْ أُثْقَلْ بِهَا وَ الْيَوْمَ لَمَّا ضَرَبَ عَلِيٌّ ضَرْبَتَهُ الْهَاشِمِيَّةَ وَ كَبَّرَ أُمِرْتُ أَنْ أَقْبِضَ فَاضِلَ سَيْفِهِ حَتَّي لَا يَشُقَّ الْأَرْضَ وَ تَصِلَ إِلَي الثَّوْرِ الْحَامِلِ لَهَا فَيَشْطُرَهُ شَطْرَيْنِ فَتَنْقَلِبَ الْأَرْضُ بِأَهْلِهَا فَكَانَ فَاضِلُ سَيْفِهِ عَلَيَّ أَثْقَلَ مِنْ مَدَائِنِ لُوطٍ هَذَا وَ إِسْرَافِيلُ وَ مِيكَائِيلُ قَدْ قَبَضَا عَضُدَهُ فِي الْهَوَاءِ⁽⁴⁾.

روایت 37

البرسی در مشارق الانوار آورده است: چون صفیه که از زیباروترین مردمان بود نزد رسول خدا آمد، پیامبر صلی الله علیه و آله در چهره او زخمی را مشاهده کرد و فرمود: «این زخم چیست و حال آنکه تو دختر پادشاه هستی؟» صفیه پاسخ داد: وقتی علی به قلعه رسید، در را به لرزه انداخت و قلعه چنان به لرزه افتاد که کسانی که در بالای قلعه به تماشای جنگ ایستاده بودند، به زیر افتادند و تخت من نیز به لرزه در افتاد و در پی آن به روی و صورت فرو افتادم و کناره تخت، صورتم را مجروح ساخت. رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: «ای صفیه! علی در نزد خداوند مقامی بس والا و بزرگ دارد. و هنگامی که او در را به لرزه انداخت، قلعه و آسمان ها و زمین های هفت گانه و عرش الهی به خاطر خشم علی علیه السلام لرزیدند».

و در آن روز هنگامی که عمر از او پرسید: ای اباالحسن، تو در قلعه مستحکم و والایی را از جای کندی و حال آنکه سه روز گرسنه بودی، آیا آن را با قدرت بشری از جا کندی؟ در پاسخ فرمود: «من نه با قدرت بشری، بلکه با قدرتی الهی و نفسی که از دیدار پروردگارش مطمئن و خشنود است، آن را از جای کندم». و در آن روز هنگامی که علی، مرحب را دو نیم ساخت و او را بر زمین افکند، جبرئیل شگفت زده از آسمان فرود آمد. پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: «از چه در عجبی؟» عرض کرد: ملائکه در صومعه ها و مساجد آسمان ها ندا می دهند: یگانه رادمرد گیتی، علی و یگانه شمشیر هستی، ذوالفقار است؛ اما شگفتی من از آن است که چون مامور گشتم قوم لوط را نابود سازم، شهرهایشان را که هفت شهر از زمین هفتم سفلی تا زمین هفتم علیا بود، بر روی پری از بالم حمل کردم و از جای برداشتم و آن را بالا بردم تا آنجا که حاملان عرش الهی بانگ خروس ها و گریه کودکان آنان را شنیدند⁽⁵⁾. و تا صبحدم با این شهرها به انتظار حکم الهی توقف کردم و هیچ احساس سنگینی نکردم، ولی امروز وقتی علی آن ضربه هاشمی خود را فرود آورد و تکبیر گفت، دستور یافتم که دنباله (ضربت) شمشیرش را بگیرم تا زمین را نشکافد و به گاو نری که زمین را حمل می کند، اصابت نکند که در این صورت آن را دو نیم می ساخت و زمین با ساکنانش واژگون می گشت. من نیز چنین کردم. ولی دنباله (ضربت) شمشیرش بر من از شهرهای لوط سنگین تر آمد و این در حالی بود که اسرافیل و میکائیل نیز بازوی علی علیه السّلام را در هوا گرفته بودند.

أقول: سيأتي بعض ما يتعلق بتلك الغزوة في باب أحوال جعفر بن أبي طالب عليهما السلام و في أبواب فضائل أمير المؤمنين عليه السلام و في احتجاج الحسن عليه السلام علي معاوية و احتجاج سعد عليه.

باب 23 ذكر الحوادث بعد غزوة خيبر إلي غزوة مؤتة

الأخبار

«1»

قب، المناقب لابن شهرآشوب عم، إعلام الوري ثم بعث رسول الله صلي الله عليه و آله بعد غزوة خيبر فيما رواه الزهري عبد الله بن رواحة في ثلاثين راكبا فيهم عبد الله بن أنيس إلي البشير بن رازم اليهودي لما بلغه أنه يجمع غطفان ليغزو بهم فأتوه فقالوا أرسلنا⁽¹⁾إليك رسول الله صلي الله عليه و آله ليستعملك علي خيبر فلم يزالوا به حتي تبعهم في ثلاثين رجلا مع كل رجل منهم رديف من المسلمين فلما صاروا ستة أميال ندم البشير فأهوي بيده إلي سيف عبد الله بن أنيس ففطن له عبد الله فزجر بعيره ثم اقتحم يسوق بالقوم حتي إذا استمكن من البشير ضرب رجله فقطعه⁽²⁾فاقتحم البشير و في يده مخرش من شوحط فضرب به وجه عبد الله فشجه مأمومة و انكفأ⁽³⁾كل رجل من المسلمين علي رديفه فقتله غير رجل واحد من اليهود أعجزهم شدا و لم يصب من المسلمين أحد و قدموا علي رسول الله صلي الله عليه و آله فبصق في شجة عبد الله بن أنيس فلم تؤذه حتي مات.

و بعث غالب بن عبد الله الكلبي إلي أرض بني مرة فقتل و أسر.

و بعث عيينة بن حصن البدري إلي أرض بني العنبر فقتل و أسر.

ثم كانت عمرة القضاء سنة سبع اعتمر رسول الله صلي الله عليه و آله و الذين شهدوا معه الحديبية و لما بلغ قريشا ذلك خرجوا متبددين فدخل مكة و طاف بالبيت علي بعيره بيده محجن يستلم به الحجر و عبد الله بن رواحة أخذ بخطامه و هو يقول:

مؤلف: برخی از حوادث مربوط به آن غزوه (خیبر) در باب احوال جعفر بن ابی طالب و در ابواب فضائل امیر المومنین علیه السّلام، و در احتجاج حسن بن علی علیه السلام در برابر معاویه و احتجاج سعد در برابر او خواهد آمد.

باب بیست و سوم : ذکر حوادث بعد از غزوه خیبر تا غزوه موته

روایات

روایت 1

مناقب إبن شهر آشوب، أعلام الوری: بنا به آنچه الزهری روایت کرده است، بعد از غزوه خیبر، وقتی به پیامبر صلی الله علیه وآله خبر رسید که بشیر بن رزام یهودی در حال گردآوری غطفان برای نبرد با ایشان است، عبدالله بن رواحه را با سی سوار که عبدالله بن انیس هم در میان آن ها بود، به سوی او گسیل داشت. آنان به نزد بشیر آمدند و گفتند: رسول خدا ما را به سوی تو فرستاده است تا تو را به حکمرانی خیبر بگمارد.آنان بعد از ابلاغ پیام رسول خدا صلی الله علیه وآله همواره در کنار او بودند، تا آنکه بشیر با سی مرد که هر یک سوار همراهی (ترکه سواری) از مسلمانان (بر روی مرکب خود) به همراه داشتند، در پی آنان روان شد. و چون شش میل پیمودند، بشیر از کرده خود پشیمان گشت.از همین رو دستش را به سوی شمشیر عبدالله بن انیس برد. ولی عبدالله متوجه شد و شترش را راند، سپس حمله آورد و بر آنان تاخت تا آنکه بر بشیر دست یافت و ضربه ای بر پایش وارد ساخت و آن را قطع کرد. بشیر نیز حمله آورد و با عصای کجی از درخت شوحط که در دستش بود، ضربه ای بر صورت عبدالله وارد ساخت و بر سر او زخمی وارد ساخت که تا مغزش رسید و هر یک از مسلمانان به سوی هم تَرک خود (همراه یهودی خود) بازگشت و او را کشت. در نهایت از یهودیان تنها یک نفر که از همه آن ها ضعیف تر بود، زنده ماند و به هیچ یک از مسلمانان آسیبی نرسید و آنان به نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله بازگشتند و او از آب دهانش بر جراحت عبدالله بن انیس نهاد و آن جراحت تا روز مرگش او را نیازرد.

و پیامبر، غالب بن عبدالله کلبی را به سرزمین بنی مرّه فرستاد که او در آنجا جمعی را کشت و جمعی دیگر را اسیر کرد. و عیینة بن حصن بدری را به سرزمین بنی عنبر فرستاد که او نیز جمعی را مقتول و اسیر ساخت.

سپس در سال هفتم هجری عمرة القضا واقع شد که رسول خدا و همراهان او در حدیبیه عمره گزاردند. وقتی این خبر به قریش رسید، پراکنده و خارج شدند. پیامبر صلی الله علیه و آله وارد مکه شد و در بیت الله الحرام بر روی شترش طواف کرد، در حالی که در دستش عصای کجی بود که با آن حجرالأسود را لمس می کرد و عبدالله بن رواحه افسار شترش را در دست گرفته بود و می گفت:

خلوا بني الكفار عن سبيله *** خلوا فكل الخير في رسوله

إلي آخر ما مر من الأبيات.

و أقام بمكة ثلاثة أيام تزوج بها ميمونة بنت الحارث الهلالية ثم خرج فابتني بها بسرف و رجع إلي المدينة فأقام بها حتي دخلت سنة ثمان.⁽¹⁾.

بيان

المخرش عصاء معوجة الرأس كالصولجان و الشوحط ضرب من شجر الجبال يتخذ منه القسي و المأمومة الشجة التي بلغت أم الرأس.

«2»

أقول قال الكازروني في حوادث سنة سبع و فيها نام رسول الله صلي الله عليه و آله عن صلاة الصبح حتي طلعت الشمس.

بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حِينَ قَفَلَ مِنْ غَزْوَةِ خَيْبَرَ سَارَ حَتَّي إِذَا أَدْرَكَهُ الْكَرَي عَرَّسَ⁽²⁾وَ قَالَ لِبِلَالٍ اكْلَأْ لَنَا اللَّيْلَ فَصَلَّي بِلَالٌ مَا قُدِّرَ لَهُ وَ نَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَلَمَّا تَقَارَبَ الْفَجْرُ اسْتَنَدَ بِلَالٌ إِلَي رَاحِلَتِهِ مُوَاجِهَ الْفَجْرِ فَغَلَبَتْ بِلَالًا عَيْنُهُ وَ هُوَ مُسْتَنِدٌ إِلَي رَاحِلَتِهِ فَلَمْ يَسْتَيْقِظْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ لَا بِلَالٌ وَ لَا أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ حَتَّي ضَرَبَتْهُمُ الشَّمْسُ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَوَّلَهُمُ اسْتِيقَاظاً فَفَزِعَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ أَيْ بِلَالُ فَقَالَ بِلَالٌ أَخَذَ بِنَفْسِيَ الَّذِي أَخَذَ بِنَفْسِكَ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ اقْتَادُوا فَاقْتَادُوا رَوَاحِلَهُمْ شَيْئاً ثُمَّ تَوَضَّأَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَمَرَ بِلَالًا فَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَ صَلَّي بِهِمُ الصُّبْحَ فَلَمَّا قَضَي الصَّلَاةَ قَالَ مَنْ نَسِيَ صَلَاةً فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي⁽³⁾.

أقول: قد مضي الكلام فيه في باب سهوه صلي الله عليه و آله.

ثم قال و فيها طلعت الشمس بعد ما غربت لعلي عليه السلام علي ما أَوْرَدَهُ الطَّحَاوِيُّ فِي مُشْكِلِ الْحَدِيثِ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ مِنْ⁽⁴⁾طَرِيقَيْنِ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله كَانَ يُوحَي

... تا آخر ابیات که گذشت.

و پیامبر صلی الله علیه و آله سه روز در مکه اقامت فرمود و در خلال آن میمونه دختر حارث هلالی را به ازدواج خود درآورد و در سرف - در نزدیکی مکه - خانه ای برای او ساخت. سپس به مدینه بازگشت و در آنجا اقامت نمود تا آنکه سال هشتم هجری فرا رسید.⁽⁵⁾

توضیح

«المخرش»: عصای سرکج مانند صولجان (عصای سلطنتی یا اسقفی)، «الشوحط»: نوعی درخت کوهی که از آن کمان ساخته می شود. و «المأمومة»: زخم و جراحتی که به پرده مغز برسد.

روایت 2

مؤلف: کازرونی در مورد وقایع سال هفتم هجری گفته است: و در آن سال رسول خدا صلی الله علیه وآله خوابید و از نماز صبح بازماند تا آنکه خورشید برآمد.

و به نقل از ابوهریره روایت کرده است: هنگامی که رسول خدا از غزوه خیبر بازگشت، شبانه راه خود را پیمود تا آنکه بی خوابی عرصه را بر او تنگ ساخت. از همین رو، جهت استراحت فرود آمد و به بلال فرمود: «شب را برای ما بیدار بمان». بلال نیز تا آنجا که برایش میسر بود نماز به پا داشت و رسول خدا خوابید و چون زمان دمیدن سپیده صبح نزدیک شد، بلال در برابر (نزدیکی) سپیده صبح به شترش تکیه داد و در همین حال خواب او را در ربود. در نتیجه نه رسول خدا صلی الله علیه و آله، نه بلال و نه هیچ یک از صحابه از خواب بیدار نشدند تا آنکه پرتو خورشید بر آنان دمیدن یافت، و رسول خدا اولین آن ها بود که هراسان بیدار شد و به بلال فرمود: «ای بلال!». بلال گفت: پدرم فدای تو باد ای رسول خدا! آنکه تو را چنین در خواب فرو برد، همو نیز مرا در خواب کرد. رسول خدا فرمود: «شترها را به دنبال خود حرکت دهید». آنان نیز اندکی شتران را پیش بردند. سپس رسول خدا وضو گرفت و به بلال دستور (اذان) داد و با آن ها نماز صبح را اقامه کرد. پس چون نماز را به پا داشت، فرمود: «هر کس نمازی را فراموش کرد، آنگاه که آن را به یاد آورد، باید آن را به پا دارد که خداوند می فرماید: «نماز را برای یاد و ذکر من به پا دار»⁽⁶⁾.

مؤلف: پیشتر درباره این موضوع در باب سهو آن حضرت سخن رفت.

سپس گفت: و در آن سال (سال هفتم هجری) خورشید بعد از آنکه غروب کرد (دوباره) بر حضرت علی علیه السّلام طلوع کرد. این را طحاوی در مشکل الحدیث از أسماء بنت عمیس⁽⁷⁾به دو طریق آورده است که: وحی الهی بر رسول خدا صلی الله علیه و آله در حالی نازل می گشت

إِلَيْهِ وَ رَأْسُهُ فِي حَجْرِ عَلِيٍّ عليه السلام فَلَمْ يُصَلِّ الْعَصْرَ حَتَّي غَرَبَتِ الشَّمْسُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَ صَلَّيْتَ يَا عَلِيُّ قَالَ لَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ اللَّهُمَّ إِنَّهُ كَانَ فِي طَاعَتِكَ وَ طَاعَةِ رَسُولِكَ فَارْدُدْ عَلَيْهِ الشَّمْسَ قَالَتْ أَسْمَاءُ فَرَأَيْتُهَا غَرَبَتْ ثُمَّ رَأَيْتُهَا طَلَعَتْ بَعْدَ مَا غَرَبَتْ وَ وَقَعَتْ عَلَي الْجَبَلِ وَ الْأَرْضِ وَ ذَلِكَ بِالصَّهْبَاءِ فِي خَيْبَرَ و هذا حديث ثابت رواته ثقات.

و حكي الطحاوي أن أحمد بن صالح كان يقول لا ينبغي لمن سبيله العلم التخلف عن حفظ حديث أسماء لأنه من علامات النبوة.

قصة أم حبيبة كانت قد خرجت مهاجرة إلي أرض الحبشة مع زوجها عبيد الله بن جحش فتنصر⁽¹⁾و ثبتت علي الإسلام روي عن سعيد بن العاص قال قالت أم حبيبة رأيت في المنام كأن عبيد الله بن جحش زوجي أسوأ صورة و أشوهها ففزعت فقلت تغيرت و الله حاله فإذا هو يقول حين أصبح يا أم حبيبة إني نظرت في الدين فلم أر دينا خيرا من النصرانية و كنت قد دنت بها ثم دخلت في دين محمد قد رجعت⁽²⁾إلي النصرانية فقلت و الله ما خير لك و أخبرته بالرؤيا التي رأيت له فلم يحفل بها⁽³⁾و أكب علي الخمر حتي مات فأري في المنام كأن آتيا يقول يا أم المؤمنين ففزعت فأولتها أن رسول الله يتزوجني قالت فما هو إلا أن انقضت عدتي فما شعرت إلا برسول النجاشي علي بابي يستأذن فإذا جارية له يقال لها أبرهة كانت تقوم علي ثيابه و دهنه فدخلت علي فقالت إن الملك يقول لك إن رسول الله صلي الله عليه و آله كتب إلي أن أزوجكه فقلت بشرك الله بخير قالت يقول لك الملك وكلي من يزوجك فأرسلت إلي خالد بن سعيد بن العاص فوكلته فأعطت⁽⁴⁾أبرهة سوارين من فضة و خدمتين كانتا في رجليها و خواتيم⁽⁵⁾فضة كانت في أصابع رجليها سرورا بما بشرتها فلما كان العشي

که سر آن حضرت در آغوش حضرت علی علیه السّلام بود، به همین خاطر او نماز عصر را به پا نداشت تا آنکه خورشید غروب کرد. بعد از نزول وحی، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «ای علی! آیا تو نماز خواندی؟» عرض کرد: نه. پس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «خداوندا، او در حال فرمانبرداری از تو و رسول تو بود، پس خورشید را بر او بازگردان.» اسماء می گوید: من خورشید را دیدم که غروب کرد، سپس آن را دیدم که بعد از غروب، دوباره طلوع کرد و بر کوه و زمین تابیدن گرفت و این واقعه در صهباء خیبر به وقوع پیوست. و این حدیثی ثابت است که راویان آن مورد اعتمادند.

و طحاوی آورده است که احمد بن صالح می گفت: شایسته نیست کسی که راه علم را در پیش گرفته است از حفظ حدیث أسماء باز بماند. چرا که آن یکی از نشانه های نبوّت است.

داستان اُمّ حبیبه

او به همراه شوهرش عبیدالله بن جحش به سرزمین حبشه هجرت کرده بود و در آنجا شوهرش به نصرانیت گروید. ولی او بر اسلام باقی ماند. از سعید بن عاص روایت شده است که گفت: اُمّ حبیبه گفت: در خواب شوهرم، عبیدالله بن جحش را در بدترین و زشت ترین چهره ها دیدم. هراسان شده و گفتم: به خدا سوگند که حال او دگرگون گردیده است. چون به صبح درآمد، او را دیدم که می گفت: ای أمّ حبیبه! من در امر دین اندیشه کردم و دینی بهتر از نصرانیت نیافتم و در سابق نیز بر آن دین بودم، سپس در دین محمد داخل شدم و اکنون به نصرانیت بازگشته ام. گفتم: به خدا سوگند تو را در آن خیری نیست. و او را از خوابی که دیده بودم آگاه ساختم. ولی او به آن اعتنایی نکرد و ملازم شرب خمر گردید تا آنکه مُرد. بعد از آن در خواب دیدم که گویی رهگذری می گوید: ای اُمّ المومنین! از این خواب مرا ترس فراگرفت و آن خواب را اینگونه تأویل کردم که رسول خدا مرا به ازدواج خویش درمی آورد. گفت: طولی نکشید که بعد از پایان عدّه ام، فرستاده نجاشی را بر در خانه یافتم که اجازه ورود می خواست و او کنیزی أبرهه نام بود که مسئول لباس ها و عطریات نجاشی بود. او بر من وارد شد و گفت: پادشاه تو را پیغام داده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله به من نوشته است که تو را به ازدواج او درآورم. گفتم: خدا به تو بشارت نیک دهد. کنیز گفت: پادشاه به تو می گوید: کسی را به وکالت برگزین که تو را به ازدواج درآورد. من نیز به سوی خالد بن سعید بن عاص فرستادم و به او وکالت دادم. و اُمّ حبیبه به خاطر بشارتی که ابرهه داد، دو النگوی نقره و دو خلخال پاها و انگشترهای نقره که در انگشتان پاهایش بود را از خوشحالی به او داد. چون شب در رسید

أمر النجاشي جعفر بن أبي طالب و من هناك من المسلمين فحضروا فخطب النجاشي فقال الحمد لله الملك القدوس السلام المؤمن المهيمن العزيز الجبار أشهد أن لا إله إلا الله و أن محمدا عبده و رسوله و أنه الذي بشر به عيسي ابن مريم أما بعد فإن رسول الله صلي الله عليه و آله كتب إلي أن أزوجه أم حبيبة بنت أبي سفيان فأجبت إلي ما دعا إليه رسول الله صلي الله عليه و آله و قد أصدقتها أربعمائة دينار.

ثم سكب الدنانير بين يدي القوم فتكلم خالد بن سعيد فقال الحمد لله أحمده و أستعينه و أستغفره و أشهد أن لا إله إلا الله و أن محمدا عبده و رسوله أرسله بِالْهُدي وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَي الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ أما بعد فقد أجبت إلي ما دعا إليه رسول الله صلي الله عليه و آله و زوجته أم حبيبة بنت أبي سفيان فبارك الله لرسول الله صلي الله عليه و آله.

و دفع الدنانير إلي خالد بن سعيد فقبضها ثم أرادوا أن يقوموا فقال اجلسوا فإن سنة الأنبياء إذا تزوجوا أن يؤكل طعام علي التزويج فدعا بطعام فأكلوا ثم تفرقوا قالت أم حبيبة فلما أتي بالمال أرسلت إلي أبرهة التي بشرتني فقلت لها إني كنت أعطيتك ما أعطيتك يومئذ و لا مال بيدي فهذه خمسون مثقالا فخذيها فاستعيني بها فأخرجت حقا فيه كل ما كنت أعطيتها فردته علي و قالت عزم علي الملك أن لا أرزأك⁽¹⁾شيئا و أنا الذي أقوم علي ثيابه و دهنه و قد اتبعت دين محمد رسول الله و أسلمت لله و قد أمر الملك نساءه أن يبعثن إليك بكل ما عندهن من العطر قالت فلما كان الغد جاءتني بعدد ورس و عنبر و زباد⁽²⁾كثير فقدمت بكله علي النبي صلي الله عليه و آله و كان يراه علي و عندي و لا ينكره ثم قالت أبرهة حاجتي إليك أن تقرئي علي رسول الله صلي الله عليه و آله مني السلام و تعليمه أني قد اتبعت دينه قالت و كانت هي التي جهزتني و كانت كلما دخلت علي

نجاشی، جعفر بن ابی طالب و مسلمانانی که آنجا بودند را به حضور طلبید. آنان نیز حضور یافتند. نجاشی خطبه ای خواند و گفت: سپاس خداوند پادشاه و پاک منزه از عیوب و سلام و مومن و نگاهبان و مسلط بر مخلوقات را، پروردگار قدرت مدار، شکست ناپذیر جبّار را. شهادت می دهم که خدایی جز خدای یگانه نیست و شهادت می دهم که محمّد بنده و فرستاده اوست و او همان کسی است که عیسی بن مریم مژده به آمدن او داده است. امّا بعد، رسول خدا برای من نگاشته است که اُمّ حبیبه دختر ابوسفیان را به ازدواج او درآورم. من نیز آنچه را که رسول خدا خواستارش گشته بود، اجابت کردم و چهارصد دینار کابین او ساختم.

سپس دینارها را در پیش روی قوم بر زمین ریخت و خالد بن سعید زبان به سخن گشود و گفت: سپاس خدای را که او را شکرگزارم و از او یاری می جویم و از او طلب بخشش می کنم و شهادت می دهم که خدایی جز خدای یگانه نیست و محمّد بنده و فرستاده اوست که او را با هدایت و دین حق فرستاد تا بر همه ادیان غالبش گرداند. هر چند مشرکان را خوش نیاید. امّا بعد، آنچه که رسول خدا خواسته بود را اجابت کردم و امّ حبیبه دختر ابوسفیان را به ازدواج او درآوردم. خداوند نیز این امر را برای رسول الله مبارک گرداند.

نجاشی دینارها را به خالد بن سعید داد و او آن ها را گرفت. سپس حاضران در صدد برآمدند که برخیزند. نجاشی گفت: بنشینید که سنت انبیا چنین است که چون ازدواج کنند غذایی در آن خورده شود. پس به غذایی فراخواند و آنان خوردند و سپس متفرق شدند. اُمّ حبیبه گفت: وقتی که آن مال را نزد من آوردند، به سوی ابرهه که آن مژده را برایم آورده بود، فرستادم و به او گفتم: من به تو آن روز چیزی بخشیدم در حالی که چیزی در دستم نبود. این پنجاه مثقال است، آن را بگیر و از آن استفاده کن. ولی او همه آنچه را که به او داده بودم، (از دست و پایش) خارج ساخت و به من بازگرداند. و گفت: پادشاه مرا دستور داده است که از تو منفعتی نبرم و من کسی هستم که مسئول لباس ها و عطریات اویم، و پیرو آیین محمّد، فرستاده خدا شدم و برای خدا اسلام آوردم. و پاشاه زنان خویش را فرمان داده است تا هر آنچه از عطریات نزد آن هاست، برای تو بفرستند. گفت: فردای آن روز ابرهه مقدار فراوانی از ورس و عنبر و زَباد⁽³⁾برایم

آورد. من همه آن ها را به نزد پیامبر بردم و او آن ها را بر من و نزد من می دید، ولی

آن را ناپسند نمی شمرد. سپس ابرهه گفت: خواسته من از تو آن است که سلام مرا به رسول خدا برسانی و او را آگاه سازی که من پیرو دین او گشته ام. - گفت: - و او کسی بود که اسباب و لوازم سفر مرا آماده ساخت. و هر بار که بر من وارد می شد

تقول لا تنسي⁽¹⁾حاجتي إليك فلما قدمت علي رسول الله صلي الله عليه و آله أخبرته كيف كانت الخطبة و ما فعلت بي أبرهة فتبسم و أقرأته منها السلام فقال و عليها السلام و رحمة الله و بركاته و كان لأم حبيبة حين قدم بها المدينة بضع و ثلاثون سنة و لما بلغ أبا سفيان تزويج رسول الله صلي الله عليه و آله أم حبيبة قال ذاك الفحل لا يقرع أنفه و قيل إن هذه القصة في سنة ست.

و فيها قتل شيرويه أباه قال الواقدي كان ذلك في ليلة الثلاثاء لعشر⁽²⁾مضين من جمادي الآخرة سنة سبع لست ساعات مضين من الليل و روي أنه لما قتل أباه قتل معه سبعة عشر أخا له ذوي أدب و شجاعة فابتلي بالأسقام فبقي بعده ثمانية أشهر فمات.⁽³⁾.

و فيها وصلت هدية المقوقس و هي مارية و سيرين أخت مارية و يعفور و دلدل كانت بيضاء فاتخذ لنفسه مارية و وهب سيرين لحسان بن وهب و كان معهم خصي يقال له مايوشنج⁽⁴⁾كان أخا مارية و بعث ذلك كله⁽⁵⁾مع حاطب بن أبي بلتعة فعرض حاطب الإسلام علي مارية و رغبها فيه فأسلمت و أسلمت أختها و أقام الخصي علي دينه حتي أسلم بالمدينة⁽⁶⁾و كان رسول الله صلي الله عليه و آله معجبا بأم إبراهيم و كانت بيضاء جميلة و ضرب عليها الحجاب و كان يطؤها بملك اليمين فلما حملت و وضعت إبراهيم قبلتها⁽⁷⁾سلمي مولاة رسول الله صلي الله عليه و آله فجاء أبو رافع زوج سلمي فبشر رسول الله صلي الله عليه و آله بإبراهيم فوهب له عبدا و ذلك في ذي الحجة سنة ثمان في رواية أخري.

می گفت: آنچه از تو خواسته ام را فراموش مکن. من نیز چون به خدمت پیامبر رسیدم، او را از چگونگی و کیفیت خطبه و رفتار ابرهه با خود آگاه ساختم. پیامبر لبخندی بر لب آورد. و بعد از آنکه من سلام ابرهه را به او رساندم، فرمود: «سلام و رحمت و برکت خدا بر او باد». و هنگامی که امّ حبیبه به مدینه آورده شد، سی و اندی سال داشت و چون خبر ازدواج رسول الله صلی الله علیه و آله با ام حبیبه به ابوسفیان رسید، گفت: آن بزرگ مرد بازداشته نمی شود. و گفته شده است که این واقعه در سال ششم هجری روی داده است.

و در آن سال (سال هفتم هجری) شیرویه پدرش را کشت. واقدی گفت: این واقعه بعد از آنکه 6 ساعت از شب 13 جمادی الاخر سال هفتم هجری گذشت، روی داد. و روایت شده است: که او به همراه پدرش، 17 برادر خود که همگی شجاع و اهل ادب بودند را کشت. و بعد از آن به بیماری هایی مبتلا شد و 8 ماه بعد از آن زنده بود تا آنکه درگذشت.

و در آن سال هدیه مقوقس رسید که شامل ماریه و خواهرش سیرین و یعفور (نام الاغ) و دُلدُل (نام قاطر) که سفید بود می شد. پیامبر صلی الله علیه وآله ماریه را برای خود برگزید و سیرین را به حسان بن وهب بخشید. همراه آنان خواجه و ملازمی بود که مایوشنج نامیده می شد و برادر ماریه بود و همه آن ها را به همراه حاطب بن أبی بلتعه فرستاده بود. حاطب اسلام را بر ماریه عرضه داشت و او را در اسلام ترغیب کرد. با تشویق حاطب، ماریه و خواهرش اسلام آوردند، ولی آن خواجه بر دین خویش باقی ماند تا آنکه در مدینه اسلام آورد و رسول خدا صلی الله علیه و آله شیفته آُمّ ابراهیم بود که او زیبا و سفید بود. پیامبر بر او پرده ای افکند و با او به عنوان کنیز هم بستر می گردید. و چون اُمّ ابراهیم باردار شد و ابراهیم را به دنیا آورد، سلمی کنیز رسول الله قابلگی او را بر عهده گرفت. بعد از ولادت ابراهیم، ابو رافع شوهر سلمی به نزد رسول خدا آمد و او را به ابراهیم بشارت داد. پیامبر نیز به او بنده ای بخشید. و بنا به روایت دیگر، این رویداد در ذی الحجّه سال هشتم هجری رخ داده است.

و فيها كانت عمرة القضاء و ذلك أن رسول الله صلي الله عليه و آله أمر أصحابه حين رأوا هلال ذي القعدة أن يعتمروا قضاء لعمرتهم التي صدهم المشركون عنها بالحديبية و أن لا يتخلف أحد ممن شهد الحديبية فلم يتخلف منهم أحد إلا من استشهد منهم بخيبر و من مات و خرج مع رسول الله صلي الله عليه و آله قوم من المسلمين عمارا و كانوا في عمرة القضية ألفين و استخلف علي المدينة أبا رهم الغفاري⁽¹⁾و ساق رسول الله صلي الله عليه و آله ستين بدنة و جعل علي هديه ناجية بن جندب الأسلمي و حمل رسول الله صلي الله عليه و آله السلاح و الدروع و الرماح و قاد مائة فرس و خرجت قريش من مكة إلي رءوس الجبال و أخلوا مكة فدخل رسول الله صلي الله عليه و آله من الثنية بطلعة الحجون و عبد الله بن رواحة أخذ بزمام راحلته⁽²⁾فلم يزل رسول الله صلي الله عليه و آله يلبي حتي استلم الركن بمحجنه و أمر النبي صلي الله عليه و آله بلالا فأذن علي ظهر الكعبة و أقام بمكة ثلاثا فلما كان عند الظهر من اليوم الرابع أتاه سهيل بن عمرو و حويطب بن عبد العزي فقالا قد انقضي أجلك فاخرج عنا فأمر أبا رافع ينادي بالرحيل و لا يمسين بها أحد من المسلمين و ركب رسول الله صلي الله عليه و آله حتي نزل بسرف و هي علي عشرة أميال من مكة.

و فيها تزوج رسول الله صلي الله عليه و آله ميمونة بنت الحارث زوجه إياها العباس و كان يلي أمرها و هي أخت أم ولده و كان هذا التزويج بسرف حين نزل بها مرجعه من عمرة القضية و كانت آخر امرأة تزوجها صلي الله عليه و آله و بني بها بسرف.⁽³⁾ثم ذكر في حوادث السنة الثامنة فيها أسلم عمرو بن العاص و خالد بن الوليد و عثمان بن طلحة قدموا المدينة في صفر.

و فيها تزوج رسول الله صلي الله عليه و آله فاطمة بنت الضحاك الكلابية فلما دخلت

و از دیگر حوادث آن سال عمرة القضا بود که در آن رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که هلال ذی القعده رویت شد، به اصحابش دستور داد که به عنوان قضای عمره ای که مشرکان در حدیبیه مانع از برگزاری آن شدند، مراسم عمره را به جا آورند و هیچ یک از کسانی که در حدیبیه بودند از آن باز نمانند. پس جز آن هایی که در خیبر به شهادت رسیدند و کسانی که درگذشته بودند، هیچ یک از مسلمانان از این کار سرباز نزد. و گروهی از مسلمانان عمره گذار با رسول خدا صلی الله علیه و آله خارج شدند که در عمرة القضیه 2000 نفر بودند. پیامبر هم اباذر غفاری را به جای خویش بر مدینه گمارد و 60 شتر قربانی را پیش راند و ناجیة بن جندب اسلمی را بر آن ها گماشت. و سلاح و زره و نیزه ها را برداشت و 100 اسب را حرکت داد. پس رسول خدا از مسیر کوه و از راه طلعة الحجون و در پیشاپیش حاجیان وارد مکه شد و عبدالله بن رواحه افسار شتر او را گرفت. رسول خدا صلی الله علیه و آله پیوسته لبیک می گفت تا آنکه با عصای خویش رکن را استلام کرد و بلال را دستور اذان داد. بلال نیز بر بام کعبه اذان گفت. پیامبر سه روز در مکه اقامت نمود و چون ظهر روز چهارم رسید، سهیل بن عمرو و حویطب بن عبدالعزّی به نزد وی آمدند و گفتند: مهلت تو تمام شده است و باید از نزد ما خارج شوی. پیامبر ابورافع را دستور داد که آوای کوچ سر دهد و هیچ کدام از مسلمانان شب را در آنجا اطراق نکند. و رسول خدا صلی الله علیه و آله سوار مرکب خود شد تا آنکه در سِرف که در ده میلی مکه است، فرود آمد.

و در آن سال رسول خدا با میمونه دختر حارث ازدواج کرد، که عباس او را به همسری پیامبر درآورد. عباس خود سرپرستی امور او را به عهده داشت چرا که میمونه خواهر همسرش بود و این ازدواج در سرف به هنگام بازگشت پیامبر از عمره القضیه واقع شد و او آخرین زنی بود که پیامبر با او ازدواج کرد. و با او در سرف عروسی کرد.⁽⁴⁾

سپس درباره وقایع سال هشتم هجری آورده است: در آن سال عمرو بن العاص و خالد بن ولید و عثمان بن طلحه اسلام آوردند و در ماه صفر وارد مدینه شدند. و در آن سال (سال هشتم هجری) پیامبر صلی الله علیه و آله فاطمه دختر ضحّاک کلابی را به ازدواج خود درآورد.

علي رسول الله صلي الله عليه و آله و دنا منها قالت أعوذ بالله منك فقال رسول الله صلي الله عليه و آله عذت بعظيم الحقي بأهلك.

و فيها اتخذ المنبر لرسول الله صلي الله عليه و آله و قيل كان ذلك في سنة سبع و الأول أصح وَ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَخْطُبُ عَلَي جِذْعِ نَخْلَةٍ⁽¹⁾فَقَالَتِ امْرَأَةٌ مِنَ الْأَنْصَارِ كَانَ لَهَا غُلَامٌ نَجَّارٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي غُلَاماً نَجَّاراً أَ فَلَا آمُرُهُ يَتَّخِذْ لَكَ مِنْبَراً تَخْطُبُ عَلَيْهِ قَالَ بَلَي قَالَ فَاتَّخَذَ لَهُ مِنْبَراً فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ خَطَبَ عَلَي الْمِنْبَرِ قَالَ فَأَنَّ الْجِذْعُ الَّذِي كَانَ يَقُومُ عَلَيْهِ كَأَنِينِ الصَّبِيِّ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله إِنَّ هَذَا بَكَي لِمَا فُقِدَ مِنَ الذِّكْرِ وَ اسْمُ تِلْكَ الْأَنْصَارِيَّةِ عَائِشَةُ وَ اسْمُ غُلَامِهَا النَّجَّارِ يَاقُومُ الرُّومِيُّ⁽²⁾.

وَ فِي رِوَايَةٍ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ ذَلِكَ فَأَجَابَهُ إِلَيْهِ وَ فِيهَا أَنَّهُ صُنِعَ لَهُ ثَلَاثُ دَرَجَاتٍ وَ فِيهَا أَنَّهُ حَنَّ الْجِذْعُ حَتَّي تَصَدَّعَ وَ انْشَقَّ فَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَمْسَحُهُ بِيَدِهِ حَتَّي سَكَنَ ثُمَّ رَجَعَ إِلَي الْمِنْبَرِ فَلَمَّا هُدِمَ الْمَسْجِدُ وَ غُيِّرَ ذَلِكَ أَخَذَ ذَلِكَ الْجِذْعَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَ كَانَ عِنْدَهُ فِي تِلْكَ الدَّارِ حَتَّي بَلِيَ وَ أَكَلَتْهُ الْأَرَضَةُ وَ عَادَ رُفَاتاً⁽³⁾.

بيان

في النهاية قاد البعير و اقتاده جره خلفه و منه حديث الصلاة اقتادوا رواحلهم و قال الخدمة بالتحريك الخلخال و قال القدع الكف و المنع و منه حديث زواجه بخديجة قال ورقة بن نوفل محمد يخطب خديجة هو الفحل لا يقدع أنفه يقال قدعت الفحل و هو أن يكون غير كريم فإذا أراد ركوب الناقة الكريمة ضرب أنفه بالرمح أو غيره حتي يرتدع و ينكف و يروي بالراء⁽⁴⁾أي إنه كفو كريم لا يرد

«3»

و قال ابن الأثير في حوادث السنة السابعة و فيها قدم حاطب من عند

و چون فاطمه بر او وارد شد و پیامبر به او نزدیک شد، فاطمه گفت: از تو به خدا پناه می جویم. با این سخن، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به بزرگی پناه جستی، به خانواده ات ملحق شو.

و در آن (سال هشتم هجری) برای رسول خدا منبری ساخته شد و گفته شده است که این واقعه در سال هفتم هجری بوده است که قول اوّل (سال هشتم) صحیح تر است. و از جابر روایت شده است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله بر تنه نخل خطبه می خواند. پس زنی از انصار که غلامی نجار داشت، گفت: ای رسول خدا! مرا غلامی نجار است. آیا به او بگویم که برای شما منبری بسازد که بر آن خطبه بخوانید؟ فرمود: «چنین کن». - گفت: - پس برای پیامبر منبری ساخته شد و چون روز جمعه شد، بر روی منبر خطبه خواند. گفت: تنه نخلی که پیامبر (هنگام خطبه) بر آن می ایستاد، صدایی چون ناله کودک می داد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «این تنه به خاطر آنچه از ذکر و یاد خدا از دست داده است، می گرید.» و نام آن زن انصاری عایشه و نام غلامش یاقوم رومی بود. و در روایتی دیگر آمده است که مردی آن را خواست. پیامبر نیز آن را به او سپرد و در روایت آمده است: او برای آن سه پله ساخت. و در آن روایت گفته شده است که آن تنه(پیوسته) ناله سر داد تا آنکه ترک برداشت و شکافته شد. رسول خدا صلی الله علیه و آله از منبر فرود آمد و آن را با دستش مسح کرد تا آنکه آن آرام گرفت. آنگاه به منبر بازگشت. و وقتی مسجد را خراب کرد و آن را تغییر داد، أُبیّ بن کعب آن تنه را برداشت و در خانه نزد او بود تا آنکه پوسیده شد و موریانه آن را خورد و شکسته و تکّه تکّه شد.⁽⁵⁾

توضیح

در النهایة آمده است: «قاد البعیر» و «إقتاده»: آن را پشت سر خود کشید. و از این جمله، حدیث نماز است: «إقتادوا رواحلهم»: شترهایشان را به دنبال خود کشیدند. و گفت: «الخدمة» با تحریک: خلخال. و گفت: «القدع»: بازداشتن و مانع شدن. و از آن حدیث (داستان) ازدواج پیامبر با خدیجه است که ورقة بن نوفل گفت: «محمّد یخطب خدیجه. هو الفحل لایقدع أنفه»: محمّد از خدیجه خواستگاری کرده است و او بزرگ مردی است که بازداشته نمی شود. گفته می شود: «قدعت الفحل»: شتر نر را بازداشتم. و آن هنگامی است که غیر اصیل باشد. پس هنگامی که قصد آمیزش با ماده شتر اصیل را داشته باشد، با نیزه یا دیگر چیزها بر دماغ او می زند تا بازداشته شود و بازایستد. و با راء «قرع» روایت شده است یعنی او هماوردی کریم و بزرگوار است که از خواسته اش بازگردانده و محروم نمی شود.

روایت 3

ابن أثیر در مورد وقایع سال هفتم هجری گفته است: در آن سال حاطب از نزد

المقوقس بمارية و أختها⁽¹⁾و بغلته دلدل و حماره يعفور.⁽²⁾

و فيها كانت سرية بشير بن سعد والد النعمان بن بشير الأنصاري إلي بني مرة⁽³⁾في شعبان في ثلاثين رجلا أصيب أصحابه و ارتث⁽⁴⁾في القتلي ثم رجع إلي المدينة.

و فيها كانت سرية غالب بن عبد الله الليثي إلي أرض بني مرة فأصاب مرداس بن بهل⁽⁵⁾حليفا لهم من جهينة قتله أسامة و رجل من الأنصار قال أسامة لما غشيناه قال أشهد أن لا إله إلا الله فلم ننزع عنه حتي قتلناه فلما قدمنا علي النبي صلي الله عليه و آله أخبرناه الخبر فقال كيف نصنع بلا إله إلا الله؟

و فيها كانت سرية غالب بن عبد الله أيضا في مائة و ثلاثين راكبا إلي بني عبد بن تغلبة ⁽⁶⁾فأغار عليهم و استاق الغنم إلي المدينة.⁽⁷⁾

و فيها كانت سرية بشير بن سعد إلي نمر و صاب في شوال.

و فيها كانت عمرة القضاء و تزوج في سفره هذا بميمونة بنت الحارث.⁽⁸⁾

و فيها كانت غزوة ابن أبي العوجاء السلمي إلي بني سليم⁽⁹⁾فلقوه و أصيب هو و أصحابه و قيل بل نجا و أصيب أصحابه.

و قال في حوادث السنة الثامنة و فيها توفيت زينب بنت رسول الله صلي الله عليه و آله.

و فيها كانت سرية غالب بن عبد الله الليثي إلي بني الملوح⁽¹⁰⁾فلقيهم الحارث

مقوقس با ماریه و خواهرش، و قاطر(دلدل) و الاغ (یعفور) مقوقس به حضور پیامبر رسید.

و در شعبان آن سال سریه بشیر بن سعد، پدر نعمان بن بشیر انصاری، با سی مرد به سوی بنی مرّه واقع شد. ولی یارانش جان سالم به در نبردند و خود او هم نیمه جان در میان کشته شدگان افتاد و سپس به مدینه بازگشت. و در آن سال سریّه عبدالله لیثی در سرزمین بنی مرّه رخ داد، پس مرداس بن بهل، هم پیمان آنان از جهینه، به دست اسامه و مردی از انصار کشته شد. اسامه می گوید: هنگامی که به او رسیدیم او: «أشهد أن لا إله إلا الله» بر زبان راند، ولی ما او را کشتیم و چون به نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدیم؛ او را از این واقعه آگاه ساختیم. او فرمود: «با لا إله إلّا الله، چگونه رفتار می کنید؟!».

و در آن سال سریه غالب بن عبدالله با صد و سی سوار به سوی بنی عبد بن تغلبه روی داد که بر آنان هجوم برد و گوسفندانشان را به مدینه آورد. و در شوال آن سال سریه بشیر بن سعد به سوی نمر و صاب رخ داد. و در آن سال عمرة القضاء پیش آمد که در این سفر [پیامبر] با میمونه دختر حارث ازدواج کرد. و در آن سال غزوه ابن ابی العوجاء سلمی به سوی بنی سلیم اتفاق افتاد که با او رو در رو گشتند و او و یارانش کشته شدند. و گفته شده است که ابن ابی العوجاء نجات یافت و یارانش کشته شدند.

در مورد حوادث سال هشتم گفت: در آن سال زینب دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله وفات یافت. و در آن سال سریه غالب بن عبدالله لیثی به سوی بنی ملوح واقع شد.

ابن البرصاء الليثي فأخذوه أسيرا فقال إنما جئت لأسلم فقال له غالب إن كنت صادقا فلن يضرك رباط ليلة و إن كنت كاذبا استوثقنا منك و وكل به بعض أصحابه و قال له إن نازعك فخذ رأسه و أمره بالقيام⁽¹⁾إلي أن يعود ثم ساروا حتي أتوا بطن الكديد فنزلوا بعد العصر و أرسل جندب الجهني رئية⁽²⁾لهم قال فقصدت تلا هناك يطلعني علي الحاضر فانبطحت عليه فخرج منهم رجل فرآني و معه قوسه و سهمان⁽³⁾فرماني بأحدهما فوضعه في جنبي قال فنزعته و لم أتحول⁽⁴⁾ثم رماني بالثاني فوضعه في رأس منكبي قال فنزعته فلم أتحول⁽⁵⁾فقال أما و الله لقد خلطه سهماي و لو كان رئية لتحرك⁽⁶⁾قال فأمهلناهم حتي راحت مواشيهم و احتلبوا و شننا عليهم الغارة فقتلنا منهم و استقنا النعم و رجعنا سراعا و إذا بصريخ القوم فجاءنا ما لا قبل لنا به حتي إذا لم يكن بيننا إلا بطن الوادي بعث الله بسيل لا يقدر أحد أن يجوزه⁽⁷⁾فلقد رأيتهم ينظرون إلينا لا يقدر أحد أن يتقدم و قدمنا المدينة و كان شعار المسلمين أمت أمت و كان عدتهم بضعة عشر رجلا.

و فيها بعث رسول الله صلي الله عليه و آله العلاء بن الحضرمي إلي البحرين و بها المنذر بن شاوي⁽⁸⁾و صالحه المنذر علي أن علي المجوس الجزية و لا يؤكل ذبائحهم و لا ينكح نساؤهم و قيل إن إرساله كان سنة ست من الهجرة مع الرسل الذين أرسلهم

در این سریه، حارث بن برصاء لیثی با آنان مواجه گردید که او را اسیر کردند. او گفت: من تنها برای اسلام آوردن، آمده ام. در پاسخ، غالب به او گفت: اگر راست گفته باشی، قید و بند شبی تو را زیانی نخواهد رساند و اگر دروغ گفته باشی از تو آسوده خواهیم بود. و یکی از اصحابش را بر او گماشت و او را گفت: اگر با تو درگیر شد، گردنش را بزن. و به او دستور داد که تا بازگشت او در آن مکان باقی بماند. سپس آنان به راه افتادند تا آنکه به (قبیله) الکدید رسیدند و بعد از عصر فرود آمدند. و غالب، جندب جهنی را به عنوان دیده بان تعیین کرد تا مراقب حرکات آنان باشد. جندب می گوید: به سوی تل خاکی که آنجا بود و مرا بر قبیله مشرف می ساخت، رفتم و بر روی آن دراز کشیدم. مردی از آن ها که دو تیر و کمانش را به همراه داشت، خارج شد و مرا دید. پس با یکی از تیرها مرا هدف قرار داد و آن را بر پهلوی من نشاند. آن را خارج ساختم و حرکتی نکردم. سپس مرا با دومی هدف گرفت و آن را بر بالای شانه ام نشاند. آن را نیز خارج ساختم و جابجا نشدم. آن مرد گفت: به خدا سوگند که دو تیرم را بر او دوختم. بی شک اگر دیده بان بود از جای می جنبید. گفت: ما آنان را مهلت دادیم تا آنکه چهارپاهایشان به هنگام شب آمدند و آن ها را دوشیدند. آنگاه بر آنان تاختیم واز آنان کشتیم و چهارپایان آنان را حرکت دادیم و به سرعت بازگشتیم و ناگهان فریاد مردمان به گوشمان رسید و به سوی ما، چندان آمدند که توان رویارویی با آنان را نداشتیم. در شرایطی که میان ما و آنان تنها یک دره فاصله مانده بود، خداوند سیلی به راه انداخت که کسی را یارای عبور از آن نبود و من آنان را در حالتی دیدم که به سوی ما می نگریستند، ولی هیچ یک را یارای پیش آمدن نبود. ما وارد مدینه شدیم در حالی که مسلمانان شعار می دادند: بکُش بکُش؛ و تعداد افراد حاضر در این سریه، ده مرد و اندی بود.

و در آن سال رسول خدا صلی الله علیه و آله، علاء بن حضرمی را به سوی بحرین که تحت فرمانروایی منذر بن شاوی بود، گسیل داشت. منذر نیز بر این اساس که مجوس جزیه بپردازد و از قربانی های آن ها نخورد و با زنان آنان ازدواج نکند، با فرستاده پیامبر مصالحه کرد. و گفته شده است: اعزام او در سال ششم هجری و همزمان با اعزام فرستادگانی صورت گرفت

رسول الله صلي الله عليه و آله إلي الملوك.⁽¹⁾

و فيها كانت سرية عمرو بن كعب الغفاري⁽²⁾إلي ذات أطلاح في خمسة عشر رجلا فوجد بها جمعا كثيرا فدعاهم إلي الإسلام فأبوا أن يجيبوا و قتلوا أصحاب عمرو⁽³⁾و نجا حتي قدم إلي المدينة و ذات أطلاح من ناحية الشام⁽⁴⁾.

باب 24 غزوة مؤتة و ما جري بعدها إلي غزوة ذات السلاسل‌

الأخبار

«1»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الْمَرْزُبَانِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فُلَيْحٍ عَنْ مُوسَي بْنِ عُقْبَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيِّ قَالَ: لَمَّا قَدِمَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ مِنْ بِلَادِ الْحَبَشَةِ بَعَثَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي مُؤْتَةَ وَ اسْتَعْمَلَ عَلَي الْجَيْشِ مَعَهُ زَيْدَ بْنَ حَارِثَةَ وَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ فَمَضَي النَّاسُ مَعَهُمْ حَتَّي كَانُوا بِنَحْوِ الْبَلْقَاءِ فَلَقِيَهُمْ جُمُوعُ هِرَقْلٍ مِنَ الرُّومِ وَ الْعَرَبِ فَانْحَازَ الْمُسْلِمُونَ إِلَي قَرْيَةٍ يُقَالُ لَهَا مُؤْتَةُ فَالْتَقَي النَّاسُ عِنْدَهَا وَ اقْتَتَلُوا قِتَالًا شَدِيداً وَ كَانَ اللِّوَاءُ يَوْمَئِذٍ مَعَ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ فَقَاتَلَ بِهِ حَتَّي شَاطَ فِي رِمَاحِ الْقَوْمِ ثُمَّ أَخَذَهُ جَعْفَرٌ فَقَاتَلَ بِهِ قِتَالًا شَدِيداً ثُمَّ اقْتَحَمَ عَنْ فَرَسٍ لَهُ شَقْرَاءَ فَعَقَرَهَا وَ قَاتَلَ حَتَّي قُتِلَ قَالَ وَ كَانَ جَعْفَرٌ أَوَّلَ رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَقَرَ فَرَسَهُ فِي الْإِسْلَامِ ثُمَّ أَخَذَ اللِّوَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ فَقُتِلَ ثُمَّ أَخَذَ اللِّوَاءَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ⁽⁵⁾فَنَاوَشَ الْقَوْمَ

که رسول خدا آنان را به سوی پادشاهان ممالک روانه ساخت.

و در آن سال سریه عمرو بن کعب غفاری به سوی ذات أطلاح با پانزده نفر صورت گرفت و در آنجا جمع فراوانی یافت و آنان را به اسلام فراخواند. ولی آنان از پذیرش دعوت او سرباز زدند و همراهانش را کشتند. ولی خود عمرو نجات یافت و خود را به مدینه رساند. و ذات أطلاح نقطه ای در ناحیه شام است.⁽⁶⁾

باب بیست و چهارم : غزوه موته و حوادث بعد از آن تا غزوه ذات السلاسل

روایات

روایت 1

امالی طوسی: محمد بن شهاب زهریّ گفت: هنگامی که جعفر بن ابی طالب از سرزمین حبشه آمد، رسول خدا صلی الله علیه و آله او را به سوی مؤته گسیل داشت و به همراه او زید بن حارثه و عبدالله بن رواحه را به فرماندهی سپاه گماشت. مردم با آنان رهسپار شدند تا آنکه به نزدیکی بلقاء رسیدند. از آن سو سپاهیان رومی و عرب هرقل با آنان رو در رو گشتند و مسلمانان به سوی دهکده ای - که به آن موته گفته می شد- رفتند و در آنجا دو لشکر در برابر هم قرار گرفتند و به سختی با یکدیگر به پیکار پرداختند. آن روز پرچم سپاه در دست زید بن حارثه بود. او با آن پرچم به نبرد پرداخت، تا آنکه با نیزه های سپاه دشمن کشته شد. سپس جعفر پرچم را برداشت و با آن به سختی نبرد کرد. سپس به سرعت از اسب بور خود فرود آمد و آن را پی کرد و به جنگ پرداخت تا آنکه به شهادت رسید. - گفت: - جعفر اولین مرد مسلمانی بود که اسبش را در اسلام پی کرد. سپس عبدالله بن رواحه پرچم را برداشت تا جان باخت. بعد از شهادت عبدالله، خالد بن ولید آن را برداشت و با سپاه دشمن به جنگ و گریز پرداخت

وَ رَاوَغَهُمْ حَتَّي انْحَازَ بِالْمُسْلِمِينَ مُنْهَزِماً وَ نَجَا بِهِمْ مِنَ الرُّومِ وَ أَنْفَذَ رَجُلًا⁽¹⁾يُقَالُ لَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَمُرَةَ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله بِالْخَبَرِ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَسِرْتُ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَلَمَّا وَصَلْتُ إِلَي الْمَسْجِدِ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي رِسْلِكَ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ ثُمَّ قَالَ صلي الله عليه و آله أَخَذَ اللِّوَاءَ زَيْدٌ فَقَاتَلَ بِهِ فَقُتِلَ رَحِمَ اللَّهُ زَيْداً ثُمَّ أَخَذَ اللِّوَاءَ جَعْفَرٌ وَ قَاتَلَ وَ قُتِلَ رَحِمَ اللَّهُ جَعْفَراً ثُمَّ أَخَذَ اللِّوَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ وَ قَاتَلَ فَقُتِلَ فَرَحِمَ اللَّهُ عَبْدَ اللَّهِ قَالَ فَبَكَي أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُمْ حَوْلَهُ فَقَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله وَ مَا يُبْكِيكُمْ فَقَالُوا وَ مَا لَنَا لَا نَبْكِي وَ قَدْ ذَهَبَ خِيَارُنَا وَ أَشْرَافُنَا وَ أَهْلُ الْفَضْلِ مِنَّا فَقَالَ لَهُمْ صلي الله عليه و آله لَا تَبْكُوا فَإِنَّمَا مَثَلُ أُمَّتِي مَثَلُ حَدِيقَةٍ قَامَ عَلَيْهَا صَاحِبُهَا فَأَصْلَحَ رَوَاكِبَهَا وَ بَنَي مَسَاكِنَهَا وَ حَلَقَ سَعَفَهَا فَأَطْعَمَتْ عَاماً فَوْجاً ثُمَّ عَاماً فَوْجاً ثُمَّ عَاماً فَوْجاً⁽²⁾فَلَعَلَّ آخِرَهَا طَعْماً أَنْ يَكُونَ أَجْوَدَهَا قِنْوَاناً وَ أَطْوَلَهَا شِمْرَاخاً وَ الَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ نَبِيّاً لَيَجِدَنَّ عِيسَي ابْنُ مَرْيَمَ فِي أُمَّتِي خَلَفاً⁽³⁾مِنْ حَوَارِيِّهِ قال و قال كعب بن مالك يرثي جعفر بن أبي طالب رضي الله عنه و المستشهدين معه:

هدت العيون⁽⁴⁾و دمع عينك يهمل *** سحا كما و كف الضباب⁽⁵⁾المخضل

و كان ما بين الجوانح و الحشا *** مما تأوبني شهاب مدخل

وجدا علي النفر الذين تتابعوا *** يوما⁽⁶⁾بمؤتة أسندوا لم ينقلوا⁽⁷⁾

فتغير القمر المنير لفقدهم *** و الشمس قد كسفت و كادت تأفل

قوم بهم نصر الإله⁽⁸⁾عباده *** و عليهم نزل الكتاب المنزل

و در نبرد با آنان دست به نیرنگ زد و توانست علی رغم شکستی که متحمل شد، مسلمانان را از چنگال رومیان نجات دهد و آنان را از این ورطه خارج سازد. آنگاه مردی به نام عبدالرحمن بن سمر را با خبر این شکست به نزد پیامبر فرستاد. عبدالرحمن می گوید: به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله روان گشتم و چون به مسجد رسیدم، رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود: «ای عبدالرحمن، آرام باش». سپس فرمود: «زید پرچم را برداشت و با آن نبرد کرد تا کشته شد، خدا زید را بیامرزد. سپس جعفر پرچم را برداشت و جنگید و کشته شد، خدا جعفر را نیز بیامرزد. سپس عبدالله بن رواحه پرچم را در دست گرفت و به نبرد پرداخت و کشته شد که خداوند عبدالله را نیز بیامرزد». - گفت: - اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله که اطرافش بودند، گریستند. با مشاهده این وضع، پیامبر به آنان فرمود: «چه چیزی شما را به گریه وا می دارد؟» گفتند: چگونه نگرییم و حال آنکه بهترین و شریف ترین ما و اهل فضل از میان ما رخت بربسته اند؟ پیامبر صلی الله علیه و آله خطاب به آنان فرمود: «گریه نکنید. چرا که مثل اُمّت من مانند باغی است که صاحبش بر آن همت گماشته و نهال های آن را اصلاح کرده، و خانه ها را ساخته و زیاده های آن را زدوده است. پس در سالی به گروهی غذا داده است، و در سالی دیگر گروهی دیگر را، سپس سالی دیگر گروهی دیگر، و چه بسا که آخرین پذیرایی آن بهترین خوشه و طولانی ترین ساقه آن باشد. و سوگند به کسی که مرا به حق، به پیامبری فرستاد، بی شک عیسی بن مریم در اُمّت من جانشینانی (صالح) از حواریونش خواهد یافت».

قوم علا بنيانهم من هاشم ⁽¹⁾*** فرع أشم و سودد ما ينقل⁽²⁾

و لهديهم⁽³⁾رضي الإله لخلقه *** و بجدهم نصر النبي المرسل

بيض الوجوه تري بطون أكفهم *** تندي إذا اغبر⁽⁴⁾الزمان الممحل⁽⁵⁾

بيان

شاط فلان هلك و في بعض النسخ بالسين المهملة و السوط الخلط و ساطت نفسي تقلصت و الأول أصح قال في النهاية في حديث زيد بن حارثة يوم مؤتة إنه قاتل براية رسول الله صلي الله عليه و آله حتي شاط في رماح القوم أي هلك.

و قال في جامع الأصول أراد بالاقتحام هنا نزوله عن فرسه مسرعا.

و في القاموس راغ الرجل و الثعلب روغا و روغانا حاد و مال و المراوغة المصارعة و أن يطلب بعض القوم بعضا و قال انحاز عنه عدل و القوم تركوا مراكزهم و الراكب و الراكبة و الراكوب و الراكوبة و الركابة فسيلة في أعلي النخل متدلية لا تبلغ الأرض قوله و حلق سعفها بالحاء المهملة أي أزال زوائدها أو بالمعجمة من خلق العود بتخفيف اللام و تشديده إذا سواه و السح الصب و السيلان من فوق و الضباب ندي كالغيم أو سحاب رقيق و في رواية ابن أبي الحديد الرباب مكان الضباب و هو السحاب الأبيض و أخضله بله و تأوبه أتاه ليلا و فرع كل شي‌ء أعلاه و من القوم شريفهم و الشمم ارتفاع في الجبل و الأشم السيد ذو الأنفة و النفل العطاء و انتفل طلب و منه تبرأ و انتفي⁽⁶⁾و في بعض النسخ بالغين من نغل الأديم كفرح إذا فسد و في بعضها بالقاف.

«2»

يج، الخرائج و الجرائح رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا قُتِلَ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ بِمُؤْتَةَ قَالَ صلي الله عليه و آله بِالْمَدِينَةِ قُتِلَ

توضیح

«شاط فلان»: کشته شد؛ و در برخی نسخه ها با سین «ساط» آمده است. و «السوط» یعنی در هم آمیختن. و «ساطت نفسی». «تقلّصت»: دلم گرفت و اوّلی صحیح تر است. در النهایه آورده است: در حدیث زید بن حارثه در جنگ موته آمده است: «إنه قاتل برایه رسول الله صلی الله علیه و آله حتی شاط فی رماح القوم» یعنی در میان نیزه های دشمنان جان باخت.

و در جامع الاصول آورده است: در اینجا منظورش از «الاقتحام»: فرود آمدن سریع او از اسبش می باشد. و در قاموس آمده است: «راغ الرجل و الثعلب روغاً و روغاناً»: یعنی روی برگرداند و برگشت. و «المراوغة»: کُشتی گرفتن و دست و پنجه نرم کردن، و اینکه برخی از قوم، برخی دیگر را بطلبند. و گفت: «إنحاز عنه»: بازگشت، و «إنحاز القوم»: مراکز خود را ترک کردند. و «الراکب» و «الراکبة» و «الراکوب» و «الراکوبة» و «الرکابة»: نهالی که بر بالای نخل خرما رشد کرده و آویخته گردد و به زمین نرسد. سخنش: «حلقَ سعفها» با حاء یعنی زواید و إضافه های آن را زدود. یا با خاء از «خلق العود» با تخفیف لام و تشدید آن: چوب را صاف کرد. و «السحّ»: ریزش و جاری شدن از بالا. و «الضباب»: نمناکی مانند ابر، یا ابر نازک و رقیق. و در روایت ابن إبی الحدید: «الرباب» به جای «الضباب» آمده است که به معنای ابر سفید می باشد. و «أخضله»: آن را تَر و مرطوب کرد. «تأوّبه»: شبانه نزد او آمد. و «فرع کلّ شی»: بالای آن، و من القوم: شریف و بزرگشان، و «الشمم»: بلندی و ارتفاع کوه. و «الأشم»: بزرگ مرد عزتمند. و «النفل»: بخشش و عطاء، و «إنتفل»: طلب کرد، از معانی آن: از چیزی بیزاری جست. و در برخی نسخه ها با غین از «نَغلَ الأدیم» بر وزن فَرح آمده است. یعنی پوست دباغی شده فاسد شد و در برخی دیگر از نسخه ها با قاف «نقل» آمده است.

روایت 2

الخرائج: روایت شده است: آن دم که زید بن حارثه در موته جان باخت، پیامبر صلی الله علیه و آله در مدینه فرمود: «زید کشته شد

زَيْدٌ وَ أَخَذَ الرَّايَةَ جَعْفَرٌ ثُمَّ قَالَ قُتِلَ جَعْفَرٌ وَ تَوَقَّفَ وَقْفَةً ثُمَّ قَالَ وَ أَخَذَ الرَّايَةَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ وَ ذَلِكَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ لَمْ يُسَارِعْ فِي أَخْذِ الرَّايَةِ كَمُسَارَعَةِ جَعْفَرٍ ثُمَّ قَالَ وَ قُتِلَ عَبْدُ اللَّهِ ثُمَّ قَامَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله إِلَي بَيْتِ جَعْفَرٍ إِلَي أَهْلِهِ ثُمَّ جَاءَتِ الْأَخْبَارُ بِأَنَّهُمْ قَدْ قُتِلُوا عَلَي تِلْكَ الْهَيْئَةِ⁽¹⁾.

«3»

يج، الخرائج و الجرائح رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا بَعَثَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله عَسْكَراً إِلَي مُؤْتَةَ وَلَّي عَلَيْهِمْ زَيْدَ بْنَ حَارِثَةَ وَ دَفَعَ الرَّايَةَ إِلَيْهِ وَ قَالَ إِنْ قُتِلَ زَيْدٌ فَالْوَالِي عَلَيْكُمْ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ إِنْ قُتِلَ جَعْفَرٌ فَالْوَالِي عَلَيْكُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ الْأَنْصَارِيُّ وَ سَكَتَ فَلَمَّا سَارُوا وَ قَدْ حَضَرَ هَذَا التَّرْتِيبَ فِي الْوِلَايَةِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قال رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ⁽²⁾(قَالَ) إِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ نَبِيّاً كَمَا يَقُولُ سَيُقْتَلُ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةُ فَقِيلَ لَهُ لِمَ قُلْتَ هَذَا قَالَ لِأَنَّ أَنْبِيَاءَ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا إِذَا بَعَثَ نَبِيٌّ مِنْهُمْ بَعْثاً فِي الْجِهَادِ فَقَالَ⁽³⁾إِنْ قُتِلَ فُلَانٌ فَالْوَالِي فُلَانٌ بَعْدَهُ عَلَيْكُمْ فَإِنْ سَمَّي لِلْوِلَايَةِ كَذَلِكَ اثْنَيْنِ⁽⁴⁾أَوْ مِائَةً أَوْ أَقَلَّ أَوْ أَكْثَرَ قُتِلَ جَمِيعُ مَنْ ذَكَرَ فِيهِمُ الْوِلَايَاتِ قَالَ جَابِرٌ فَلَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ حَرْبُهُمْ صَلَّي النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله بِنَا الْفَجْرَ⁽⁵⁾ثُمَّ صَعِدَ الْمِنْبَرَ فَقَالَ قَدِ الْتَقَي إِخْوَانُكُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ⁽⁶⁾لِلْمُحَارَبَةِ فَأَقْبَلَ يُحَدِّثُنَا بِكَرَّاتِ بَعْضِهِمْ عَلَي بَعْضٍ إِلَي أَنْ قَالَ قُتِلَ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ وَ سَقَطَتِ الرَّايَةُ ثُمَّ قَالَ قَدْ أَخَذَهَا جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ تَقَدَّمَ لِلْحَرْبِ بِهَا⁽⁷⁾ثُمَّ قَالَ قَدْ قُطِعَتْ يَدُهُ وَ قَدْ أَخَذَ الرَّايَةَ بِيَدِهِ الْأُخْرَي ثُمَّ قَالَ قُطِعَتْ⁽⁸⁾يَدُهُ الْأُخْرَي وَ قَدْ أَخَذَ⁽⁹⁾الرَّايَةَ فِي صَدْرِهِ ثُمَّ قَالَ قُتِلَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ سَقَطَتِ الرَّايَةُ ثُمَّ أَخَذَهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ وَ قَدْ قُتِلَ مِنَ

و جعفر پرچم را برداشت.» سپس فرمود: «جعفر کشته شد». اندکی مکث نمود و سپس فرمود: «و عبدالله بن رواحه پرچم را برداشت.» و علت این مکث پیامبر صلی الله علیه و آله آن بود که عبدالله همانند جعفر در گرفتن پرچم شتاب نکرد. سپس فرمود: «و عبدالله نیز کشته شد.» و پیامبر صلی الله علیه و آله رهسپار خانه خانواده جعفر شد و سپس خبر رسید که همه آن ها بدان شکل کشته شده اند.

روایت 3

الخرائج: روایت شده است: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله سپاهی را به سوی موته گسیل می داشت، زید بن حارثه را به فرماندهی آنان گمارد و پرچم را به او سپرد و فرمود: «اگر زید کشته شد، فرمانده شما جعفر بن ابی طالب است و اگر جعفر هم کشته شد، فرماندهی شما بر عهده عبدالله بن رواحه انصاری خواهد بود» و سکوت نمود. هنگامی که آنان حرکت کردند و این ترتیب در فرماندهی توسط رسول خدا اعمال شد، مردی از یهود گفت: اگر محمد چنانکه که می گوید، به راستی پیامبر خدا باشد، هر سه این افراد کشته خواهند شد. به او گفته شد: چرا چنین سخنی می گویی؟ پاسخ داد: زیرا هر گاه پیامبری از پیامبران بنی اسرائیل سپاهی برای جهاد گسیل می داشت و می فرمود: اگر فلانی کشته شد، بعد از او فلانی فرمانده شما خواهد بود و به این ترتیب برای فرماندهی دو یا صد، بیشتر یا کمتر نام می برد، کسانی که نامشان را در میان فرماندهان ذکر می کرد، همگی کشته می شدند. جابر گفت: در روزی که جنگ آنان واقع شد، پیامبر صلی الله علیه و آله با ما نماز صبح را اقامه کرد. سپس از منبر بالا رفت و فرمود: «برادرانِ شما با مشرکان برای نبرد رودرو شده اند.» آنگاه برای ما شروع به بیان چگونگی حملات آن ها به یکدیگر کرد تا آنکه فرمود: «زید بن حارثه کشته شد و پرچم فرو افتاد.» سپس فرمود: «جعفر بن ابی طالب آن را برداشت و با آن وارد جنگ شد.» سپس فرمود: «دستش قطع شد و با دست دیگرش پرچم را برگرفت.» و ادامه داد: «دست دیگرش هم قطع گردید و پرچم را در میان سینه اش به بر گرفته است.» سپس فرمود: «جعفر بن ابی طالب نیز جان باخت و پرچم فرو افتاد. سپس عبدالله بن رواحه آن را برداشت

الْمُشْرِكِينَ كَذَا وَ قُتِلَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَذَا فُلَانٌ وَ فُلَانٌ⁽¹⁾إِلَي أَنْ ذَكَرَ جَمِيعَ مَنْ قُتِلَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِأَسْمَائِهِمْ ثُمَّ قَالَ قُتِلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ وَ أَخَذَ الرَّايَةَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ فَانْصَرَفَ⁽²⁾الْمُسْلِمُونَ ثُمَّ نَزَلَ عَنِ الْمِنْبَرِ وَ صَارَ إِلَي دَارِ جَعْفَرٍ فَدَعَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرٍ فَأَقْعَدَهُ فِي حَجْرِهِ وَ جَعَلَ يَمْسَحُ عَلَي رَأْسِهِ فَقَالَتْ وَالِدَتُهُ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ لَتَمْسَحُ عَلَي رَأْسِهِ كَأَنَّهُ يَتِيمٌ قَالَ قَدِ اسْتُشْهِدَ جَعْفَرٌ فِي هَذَا الْيَوْمِ وَ دَمَعَتْ عَيْنَا رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَالَ قُطِعَتْ يَدَاهُ قَبْلَ أَنْ استشهد⁽³⁾(يُسْتَشْهَدَ) وَ قَدْ أَبْدَلَهُ اللَّهُ مِنْ يَدَيْهِ جَنَاحَيْنِ مِنْ زُمُرُّدٍ أَخْضَرَ فَهُوَ الْآنَ يَطِيرُ بِهِمَا فِي الْجَنَّةِ مَعَ الْمَلَائِكَةِ كَيْفَ يَشَاءُ⁽⁴⁾.

«4»

سن، المحاسن النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ مُؤْتَةَ كَانَ جَعْفَرٌ عَلَي فَرَسِهِ فَلَمَّا الْتَقَوْا نَزَلَ عَنْ فَرَسِهِ فَعَرْقَبَهَا⁽⁵⁾بِالسَّيْفِ وَ كَانَ أَوَّلَ مَنْ عَرْقَبَ فِي الْإِسْلَامِ⁽⁶⁾.

«5»

كا، الكافي عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ مِثْلَهُ⁽⁷⁾.

«6»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي الْحُسَيْنُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْقَزْوِينِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الزَّعْفَرَانِيِّ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَمَّا مَاتَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَاطِمَةَ عليها السلام أَنْ تَتَّخِذَ طَعَاماً لِأَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ وَ تَأْتِيَهَا وَ نِسَاؤُهَا⁽⁸⁾ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فَجَرَتْ بِذَلِكَ السُّنَّةُ أَنْ يُصْنَعَ لِأَهْلِ الْمَيِّتِ⁽⁹⁾ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ طَعَامٌ⁽¹⁰⁾.

سن، المحاسن أبي عن ابن أبي عمير مثله⁽¹¹⁾

و از مشرکان افرادی کشته شدند و از مسلمانان نیز فلان و فلان کشته شده اند.» و همه کشته های مسلمانان را یک به یک نام برد. سپس فرمود: «عبدالله بن رواحه کشته شد و خالد بن ولید پرچم را برداشت و مسلمانان بازگشتند.» سپس از منبر فرود آمد و راهی منزل جعفر گردید. در آنجا عبدالله بن جعفر را فراخواند و او را در دامان خویش، نشاند و شروع به نوازش او نمود. مادر عبدالله، اسماء بنت عمیس گفت: ای رسول خدا! شما چنان او را نوازش می کنید که گویی او یتیم است. پیامبر فرمود: «جعفر در این روز به شهادت رسید». و دیدگان رسول خدا صلی الله علیه و آله اشک آلود شد و فرمود: «قبل از آنکه شهید شود، دو دستش قطع شد و خدا به جای دستانش دو بال از زمرد سبز به او عطا کرد و اکنون با آن دو بال، به همراه فرشتگان هر گونه که خواهد، در بهشت در پرواز است».⁽¹²⁾

روایت 4

المحاسن: نوفلی از سکونی، از امام جعفر صادق، از پدرش علیهما السّلام روایت کرده است که فرمود: در روز جنگ موته، جعفر بر اسبش سوار بود. و چون با سپاه روم رودرو گشتند، از اسبش فرود آمد و با شمشیرش پی پای ستورش را قطع کرد و در اسلام اولین کسی بود که پی پای ستورش را قطع کرد.⁽¹³⁾

روایت 5

کافی: از پدرش از نوفلی همانند او روایت کرده است.⁽¹⁴⁾

روایت 6

امالی طوسی: هشام بن سالم از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است که فرمود: هنگامی که جعفر بن ابی طالب درگذشت، رسول خدا صلی الله علیه و آله به فاطمه سلام الله علیها امر فرمود که برای اسماء بنت عمیس غذایی آماده سازد تا او ودیگر همسران جعفر سه روز میهمان فاطمه باشند و اینگونه سنت سه روز آماده کردن غذا برای خانواده میّت، پایه گذاری شد.⁽¹⁵⁾

كا، الكافي علي عن أبيه عن ابن أبي عمير عن حفص بن البختري و هشام بن سالم عن أبي عبد الله عليه السلام مثله⁽¹⁾.

«7»

سن، المحاسن بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبِي عليه السلام عَنِ الْمَأْتَمِ⁽²⁾فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَمَّا انْتَهَي إِلَيْهِ قَتْلُ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ دَخَلَ عَلَي أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ امْرَأَةِ جَعْفَرٍ فَقَالَ أَيْنَ⁽³⁾بَنِيَّ فَدَعَتْ بِهِمْ وَ هُمْ ثَلَاثَةٌ عَبْدُ اللَّهِ وَ عَوْنٌ وَ مُحَمَّدٌ فَمَسَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله رُءُوسَهُمْ فَقَالَتْ إِنَّكَ تَمْسَحُ رُءُوسَهُمْ كَأَنَّهُمْ أَيْتَامٌ فَعَجِبَ⁽⁴⁾رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنْ عَقْلِهَا فَقَالَ يَا أَسْمَاءُ أَ لَمْ تَعْلَمِي أَنَّ جَعْفَراً رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ اسْتُشْهِدَ فَبَكَتْ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَا تَبْكِي فَإِنَّ اللَّهَ⁽⁵⁾أَخْبَرَنِي أَنَّ لَهُ جَنَاحَيْنِ فِي الْجَنَّةِ مِنْ يَاقُوتٍ أَحْمَرَ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ جَمَعْتَ النَّاسَ وَ أَخْبَرْتَهُمْ بِفَضْلِ جَعْفَرٍ لَا يُنْسَي فَضْلُهُ فَعَجِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنْ عَقْلِهَا ثُمَّ قَالَ⁽⁶⁾ابْعَثُوا إِلَي أَهْلِ جَعْفَرٍ طَعَاماً فَجَرَتِ السُّنَّةُ⁽⁷⁾.

«8»

يه، من لا يحضره الفقيه قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام إِنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله حِينَ جَاءَتْهُ وَفَاةُ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ كَانَ إِذَا دَخَلَ بَيْتَهُ كَثُرَ بُكَاؤُهُ عَلَيْهِمَا جِدّاً وَ يَقُولُ كَانَا يُحَدِّثَانِي وَ يُؤْنِسَانِي فَذَهَبَا جَمِيعاً⁽⁸⁾.

«9»

عم، إعلام الوري و كانت غزوة مؤتة في جمادي من سنة ثمان بعث جيشا عظيما و أمر علي الجيش زيد بن حارثة ثم قال فإن أصيب زيد فجعفر فإن أصيب جعفر فعبد الله بن رواحة فإن أصيب فليرتض المسلمون واحدا فليجعلوه عليهم.

وَ فِي رِوَايَةِ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام أَنَّهُ اسْتَعْمَلَ عَلَيْهِمْ جَعْفَراً فَإِنْ قُتِلَ فَزَيْدٌ فَإِنْ قُتِلَ فَابْنُ رَوَاحَةَ ثُمَّ خَرَجُوا حَتَّي نَزَلُوا مَعَانَ فَبَلَغَهُمْ أَنَّ هِرَقْلَ مَلِكَ

المحاسن: پدرم از ابن ابی عمیر همانند او روایت کرده است.⁽⁹⁾

کافی: از امام جعفر صادق همانند او روایت کرده است.⁽¹⁰⁾

روایت 7

المحاسن: یکی از اصحاب ما از عباس بن موسی بن جعفر علیه السلام روایت کرده است که گفت: از پدرم درباره مراسم عزاداری و ماتم پرسیدم. فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که خبر کشته شدن جعفر بن ابی طالب به وی رسید، به نزد همسر جعفر أسماء بنت عمیس رفت و فرمود: «پسرانم کجا هستند؟». اسماء آنان را که سه برادر به نام های: عبدالله، عون و محمد بودند، فراخواند و پیامبر بر سرشان دست کشید. همسر جعفر گفت: شما چنان بر سر آن ها دست می کشید که گویی یتیم هستند! رسول خدا از ذکاوت او در شگفت شد و فرمود: «ای اسماء! آیا نمی دانی که جعفر رضوان الله علیه، به شهادت رسیده است؟» اسماء از این سخن گریست. رسول خدا فرمود: «گریه مکن، که خداوند مرا آگاه ساخته است که او را در بهشت دو بال از یاقوت سرخ است.» اسماء گفت: ای رسول خدا! اگر مردم را جمع سازی و از فضل و بزرگی جعفر آگاهشان سازی، فضل و بزرگی او فراموش نگردد. رسول خدا از درایت او به شگفت آمد و فرمود: «برای خانواده جعفر غذایی بفرستید.» و این سنت (بردن غذا برای خانواده میّت) پایه ریزی شد.⁽¹¹⁾

روایت 8

من لا یحضره الفقیه: امام صادق علیه السّلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله هنگامی که خبر وفات جعفر بن ابی طالب و زید بن حارثه به وی رسید، وارد خانه اش شد و بسیار بر آن دو گریست و فرمود: «آن دو هم صحبت و مایه دلگرمی من بودند، ولی (افسوس) هر دو رخت سفر بر بستند».⁽¹²⁾

روایت 9

أعلام الوری: و کارزار موته در جمادی سال هشت هجری رخ داد که پیامبر در آن سال سپاه بزرگی را گسیل داشت و زید بن حارثه را به فرماندهی آن گماشت. سپس فرمود: «اگر زید کشته شد، جعفر جانشین او گردد و اگر جعفر کشته شد، عبدالله بن رواحه و اگر عبدالله نیز کشته شد، مسلمانان یک تن را برگزیده، به فرماندهی خود بگمارند.»

و در روایت ابان بن عثمان به نقل از حضرت صادق علیه السّلام آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله جعفر را به فرماندهی آنان منصوب کرد و ترتیب فرماندهی به این صورت بود که اگر او کشته می شد، زید و اگر زید هم کشته شد، ابن رواحه فرماندهی را بر عهده گیرد. و آنان اینگونه خارج گشتند تا آنکه به (معان) رسیدند و به آنان خبر رسید که هر قل پادشاه

الرُّومِ قَدْ نَزَلَ بِمَأْرِبَ⁽¹⁾فِي مِائَةِ أَلْفٍ مِنَ الرُّومِ وَ مِائَةِ أَلْفٍ مِنَ الْمُسْتَعْرِبَةِ.

و في كتاب أبان بن عثمان بلغهم كثرة عدد الكفار من العرب و العجم من لخم و حذام و بلي و قضاعة⁽²⁾

وحذام مصحف وصحيحه جذام كما في المصدر المطبوع جديدا ، وهم بطن من كهلان من القحطانية ، وهم بنو جذام بن عدي بن الحارث.

وبلي بفتح الباء وسكون اللام : بطن من قضاعة من الحقانية تنتسب إلي بلي بن عمروبن الحافي بن قضاعة. وقضاعة : شعب عظيم ينتسب إلي قضاعة بن مالك بن عمروبن مرة بن زيد بن مالك بن حمير أو إلي قضاعة بن معد بن عدنان علي اختلاف فيهم انهم من حمير ، أو من العدنانية.

وَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: نَعَي النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله جَعْفَراً وَ زَيْدَ بْنَ حَارِثَةَ وَ ابْنَ رَوَاحَةَ نَعَاهُمْ قَبْلَ أَنْ يَجِي‌ءَ خَبَرُهُمْ وَ عَيْنَاهُ تَذْرِفَانِ- رواه البخاري في الصحيح.

قَالَ أَبَانٌ وَ حَدَّثَنِي الْفُضَيْلُ بْنُ يَسَارٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: أُصِيبَ يَوْمَئِذٍ جَعْفَرٌ وَ بِهِ خَمْسُونَ جِرَاحَةً خَمْسٌ وَ عِشْرُونَ مِنْهَا فِي وَجْهِهِ.

قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ أَنَا أَحْفَظُ حِينَ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي أُمِّي فَنَعَي لَهَا أَبِي فَأَنْظُرُ إِلَيْهِ وَ هُوَ يَمْسَحُ عَلَي رَأْسِي وَ رَأْسِ أَخِي وَ عَيْنَاهُ تهراقان [تُهْرِقَانِ الدُّمُوعَ حَتَّي تَقْطُرَ⁽⁴⁾لِحْيَتُهُ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ إِنَّ جَعْفَراً قَدْ قَدِمَ إِلَيْكَ إِلَي أَحْسَنِ الثَّوَابِ فَاخْلُفْهُ فِي ذُرِّيَّتِهِ بِأَحْسَنِ مَا خَلَفْتَ أَحَداً مِنْ عِبَادِكَ فِي ذُرِّيَّتِهِ ثُمَّ قَالَ يَا أَسْمَاءُ

روم، با صد هزار رومی و صد هزار نفر از اعراب مستعربه در مأرب فرود آمده است.

و در کتاب أبان بن عثمان آمده است: خبر فراوانی شمار کفار از عرب و عجم از قبایل لخم و حذام و بلی و قضاعه به مسلمین رسید و مشرکان به سوی منطقه ای که مشارف نامیده می شد، رهسپار گشتند - و از آن رو شمشیر را المشرفی گویند که در آن مکان برای سلیمان بن داود، شمشیر ساخته شده است -. پس مسلمانان دو روز در معان اقامت کردند و گفتند: پیکی به نزد رسول خدا می فرستیم و او را از فراوانی شمار دشمنان آگاه می سازیم تا نظر خود را در این باره اعلام کند. عبدالله بن رواحه گفت: ای مردم! به خدا سوگند که ما با مردمان با فراوانی نفرات به پیکار بر نمی خیزیم، بلکه تنها با این دین که خداوند بواسطه آن ما را کرامت بخشیده است، با آنان وارد کارزار می گردیم. گفتند: راست گفتی. به این ترتیب آنان که سه هزار نفر بودند آماده نبرد شدند تا آنکه در روستایی از روستاهای بلقاء به نام شرف با سپاهیان روم رو در رو گشتند. و مسلمانان راهی موته که روستایی بر فراز احساء بود، گشتند.

و از انس بن مالک روایت شده است که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله با چشمانی اشک آلود خبر شهادت جعفر و زید بن حارثه و ابن رواحه را قبل از رسیدن خبر کشته شدن آنان، داد. این را بخاری در صحیح آورده است.

ابان گفت: فضیل بن یسار از امام محمد باقر علیه السّلام برایم روایت کرد که فرمود: آن روز جعفر در حالی به شهادت رسید که پنجاه زخم بر او وارد شده بود و بیست و پنج عدد از آن زخم ها بر صورتش وارد شده بود.

عبدالله بن جعفر می گوید: آن زمان را که رسول خدا صلی الله علیه و آله بر مادرم وارد شد و خبر شهادت پدرم را به او داد، به خاطر دارم. من به او می نگریستم و او بر سر من و برادرم دست می کشید. در حالی که اشک از چشمانش چنان جاری بود که از ریشش فرو می ریخت. سپس فرمود: «پروردگارا! جعفر به سوی تو، به سوی بهترین پاداش آمده است. پس در میان اولادش برای او، بهترین جانشینی را که برای بنده ای از بندگانت قرار دادی، قرار بده». سپس فرمود: «ای اسماء!

أَ لَا أُبَشِّرُكِ قَالَتْ بَلَي بِأَبِي وَ أُمِّي⁽¹⁾يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ لِجَعْفَرٍ جَنَاحَيْنِ يَطِيرُ بِهِمَا فِي الْجَنَّةِ قَالَتْ فَأَعْلِمِ النَّاسَ ذَلِكَ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَخَذَ بِيَدِي يَمْسَحُ بِيَدِهِ رَأْسِي حَتَّي رَقِيَ إِلَي الْمِنْبَرِ وَ أَجْلَسَنِي أَمَامَهُ عَلَي الدَّرَجَةِ السُّفْلَي وَ الْحُزْنُ يُعْرَفُ عَلَيْهِ فَقَالَ إِنَّ الْمَرْءَ كَثِيرٌ [حُزْنُهُ بِأَخِيهِ⁽²⁾وَ ابْنِ عَمِّهِ أَلَا إِنَّ جَعْفَراً قَدِ اسْتُشْهِدَ وَ جُعِلَ لَهُ جَنَاحَانِ يَطِيرُ بِهِمَا فِي الْجَنَّةِ ثُمَّ نَزَلَ صلي الله عليه و آله وَ دَخَلَ بَيْتَهُ وَ أَدْخَلَنِي مَعَهُ وَ أَمَرَ بِطَعَامٍ يُصْنَعُ لِأَجْلِي وَ أَرْسَلَ إِلَي أَخِي فَتَغَدَّيْنَا عِنْدَهُ غَدَاءً⁽³⁾طَيِّباً مُبَارَكاً وَ أَقَمْنَا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فِي بَيْتِهِ نَدُورُ مَعَهُ كُلَّمَا صَارَ فِي بَيْتِ إِحْدَي نِسَائِهِ ثُمَّ رَجَعْنَا إِلَي بَيْتِنَا فَأَتَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَنَا أُسَاوِمُ شَاةَ أَخٍ لِي فَقَالَ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُ فِي صَفْقَتِهِ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَمَا بِعْتُ شَيْئاً وَ لَا اشْتَرَيْتُ شَيْئاً إِلَّا بُورِكَ لِي فِيهِ.

قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِفَاطِمَةَ اذْهَبِي فَابْكِي عَلَي ابْنِ عَمِّكِ فَإِنْ لَمْ تَدْعِي بِثُكْلٍ فَمَا قُلْتِ فَقَدْ صَدَقْتِ.

و ذكر محمد بن إسحاق عن عروة قال لما أقبل أصحاب مؤتة تلقاهم رسول الله صلي الله عليه و آله و المسلمون معه فجعلوا يحثون عليهم التراب و يقولون يا فرار فررتم⁽⁴⁾في سبيل الله فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَيْسُوا بِفَرَّارٍ وَ لَكِنَّهُمُ الْكَرَّارُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.⁽⁵⁾.

بيان

قال الفيروزآبادي المعان موضع بطريق حاج الشام و قال مؤتة موضع بمشارف الشام قتل فيه جعفر بن أبي طالب و فيه كان تعمل السيوف.

قوله صلي الله عليه و آله إن المرء كثير⁽⁶⁾لعل المراد بالكثرة هنا العزة كما يكني عن الذلة بالقلة أي عزة المرء و كثرة أعوانه إنما يكون بأخيه و ابن عمه قوله إن لم تدعي بثكل أي لا تقولي وا ثكلاه ثم كل ما قلت فيه من الفضائل فقد صدقت لكثرة فضائله و قيل المعني لا تقولي إلا صدقا و لا يخفي بعده.

آیا دوست داری که بشارتی به تو دهم؟». اسماء گفت: پدر و مادرم به فدایت ای رسول خدا! صد البته که دوست دارم. فرمود: «خداوند برای جعفر دو بال قرار داد، که با آن دو در بهشت پرواز می کند.» اسماء گفت: پس مردم را از آن آگاه سازید. رسول خدا صلی الله علیه و آله برخاست و در حالی که دستش را بر سرم می کشید، دستم را گرفت. تا آنکه از منبر بالا رفت. و مرا جلوی خود در پله پایین نشاند و با چهره ای که غرق غم و اندوه بود، فرمود: «عزّت انسان وابسته به برادر و پسر عموی اوست. آگاه باشید که جعفر به شهادت رسیده است و برای او دو بال قرار داده شده است که با آن دو در بهشت، در پرواز است.» سپس پایین آمد و وارد خانه اش شد و مرا با خود داخل برد و دستور داد که برای من غذایی مهیّا شود و به دنبال برادرم فرستاد (تا او را نیز بیاورند). و اینگونه نزد او غذای پاک و پر برکتی خوردیم و سه روز در منزلش اقامت کردیم و هر بار که به خانه یکی از زنانش می رفت، با او بودیم. سپس به خانه خود بازگشتیم. و در زمانی که من بر سر گوسفند برادرم چانه می زدم، پیامبر نزد ما آمد و فرمود: «خدایا به او در معامله اش، برکت ده». عبدالله گفت: بعد از آن من چیزی را نفروختم و چیزی را نخریدم مگر آنکه در آن به من برکت داده شد.

امام صادق علیه السّلام روایت نمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله به فاطمه سلام الله علیها فرمود: «برو و بر پسرعمویت گریه کن، که اگر آه و وامصیبتاه نکنی، هر چه از فضائل او گفته باشی، راست گفته ای.»

و محمد بن اسحاق از عروه نقل کرده است که گفت: چون اصحاب موته باز آمدند، رسول خدا صلی الله علیه و آله و مسلمانان از آنان استقبال کردند، ولی مسلمانان شروع به ریختن خاک بر سر و روی آن ها کردند و گفتند: ای فراریان! آیا در راه خدا گریختید؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «آنان فراری نیستند. بلکه به خواست خداوند مهاجم هستند».⁽⁷⁾

توضیح

فیروز آبادی گفته است: «المعان»: مکانی در راه مسافران شام است، و گفته است: «موته» مکانی در مشارف شام است که جعفر بن ابی طالب در آن کشته شد و در آن شمشیر ساخته می شده است.

حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله: «إنّ المرء کثیرٌ بأخیه و إبن أخیه» ممکن است که مقصود از «کثرت» در اینجا عزّت و سربلندی باشد. همچنان که «قلّة»: کمی را کنایه از ذلت و خواری قرار می دهند. یعنی آنکه عزت انسان و فراوانی یارانش تنها از طریق برادر و پسرعمویش ممکن است. و سخنش: «إن لم تدّعی بثکل» یعنی واثکلاه نگویی، سپس همه آنچه از فضایل او بگویی، به خاطر فراوانی فضایلش راست گفته ای. و گفته شده است که معنی اش آن است که: جز راست نگویی، ولی بعید بودن این احتمال، مخفی نیست.

«10»

كا، الكافي حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْكِنْدِيِّ عَنْ أَحْمَدَ الْمِيثَمِيِّ⁽¹⁾عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: بَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي الْمَسْجِدِ إِذْ خُفِضَ لَهُ كُلُّ رَفِيعٍ وَ رُفِعَ لَهُ كُلُّ خَفِيضٍ حَتَّي نَظَرَ إِلَي جَعْفَرٍ يُقَاتِلُ الْكُفَّارَ قَالَ فَقُتِلَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قُتِلَ جَعْفَرٌ وَ أَخَذَهُ الْمَغْصُ فِي بَطْنِهِ⁽²⁾.

بيان

المغص بالفتح و يحرك وجع في البطن و الأظهر إرجاع الضمير في أخذه إلي النبي صلي الله عليه و آله و إرجاعه إلي جعفر بعيد.

أقول: سيأتي بعض أخبار شهادته عليه السلام في باب فضائله.

«11»

وَ رُوِيَ فِي جَامِعِ الْأُصُولِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: أَمَرَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فِي غَزْوَةِ مُؤْتَةَ زَيْدَ بْنَ حَارِثَةَ فَقَالَ إِنْ قُتِلَ زَيْدٌ فَجَعْفَرٌ فَإِنْ قُتِلَ جَعْفَرٌ فَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ قَالَ ابْنُ عُمَرَ فَكُنْتُ مَعَهُمْ فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ فَالْتَمَسْنَا جَعْفَراً فَوَجَدْنَاهُ فِي الْقَتْلَي وَ وَجَدْنَا فِيمَا أَقْبَلَ مِنْ جَسَدِهِ بِضْعاً وَ تِسْعِينَ مِنْ طَعْنَةٍ وَ رَمْيَةٍ.

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي أَنَّهُ وَقَفَ عَلَي جَعْفَرٍ يَوْمَئِذٍ وَ هُوَ قَتِيلٌ فَعَدَدْتُ خَمْسِينَ بَيْنَ طَعْنَةٍ وَ ضَرْبَةٍ لَيْسَ مِنْهَا شَيْ‌ءٌ فِي دُبُرِهِ.

«12»

و قال عبد الحميد بن أبي الحديد في شرح نهج البلاغة روي الواقدي عن عمر بن الحكم⁽³⁾قال بعث رسول الله صلي الله عليه و آله الحارث بن عمير الأزدي في سنة ثمان إلي ملك بصري بكتاب فلما نزل مؤتة عرض له شرحبيل بن عمرو الغساني فقال أين تريد قال الشام قال لعلك من رسل محمد قال نعم فأمر به فأوثق رباطا ثم قدمه فضرب عنقه صبرا و لم يقتل لرسول الله صلي الله عليه و آله رسول غيره و بلغ ذلك رسول الله صلي الله عليه و آله فاشتد عليه و ندب الناس و أخبرهم بقتل الحارث فأسرعوا و خرجوا فعسكروا بالجرف فلما صلي رسول الله صلي الله عليه و آله الظهر جلس و جلس أصحابه حوله و جاء النعمان بن مهض اليهودي فوقف مع الناس فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله:

روایت 10

کافی: حمید بن زیاد، از حسن بن محمد کندی، از احمد میثمی، از ابو بصیر، از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است که فرمود: در حالی که رسول خدا صلی الله علیه و آله در مسجد بود، ناگهان هر بلندی برای او پست و هر پستی برای او بلند شد، تا آنکه نگاهش بر جعفر افتاد که با کفار در حال نبرد بود و بعد از آنکه او جان باخت، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «جعفر کشته شد». و در ناحیه شکم دچار درد شد.⁽⁴⁾

توضیح

«المغص»: با فتحه و تحریک: درد در ناحیه شکم. آنچه درست به نظر می آید آن است که مرجع ضمیر در «اخذه» پیامبر باشد؛ چرا که ارجاع آن به جعفر بعید می نماید.

مؤلف: برخی اخبار مربوط به شهادت او در باب فضایل او خواهد آمد.

روایت 11

در جامع الأصول از ابن عمر روایت شده است که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله در غزوه موته، زید بن حارثه را به فرماندهی گماشت و فرمود: «اگر زید کشته شد، جعفر و اگر جعفر کشته شد، عبدالله بن رواحه فرماندهی را بر عهده گیرد.» ابن عمر می گوید: در آن غزوه به همراه آنان بودم. ما به دنبال جعفر گشتیم و او را در میان کشته شدگان پیدا کردیم. در حالی که قسمت جلوی بدنش نود و اندی زخم نیزه و شمشیر داشت.

و در روایتی دیگر آمده است که او آن روز بر جعفر که کشته شده بود، توقف کرد و پنجاه زخم از ضربات نیزه و شمشیر شمرد که هیچ یک به پشت او اصابت نکرده بود. (به دشمن پشت نکرده بود.)

روایت 12

و عبدالحمید بن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه گفته است: واقدی از عمر بن حکم روایت کرده است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله در سال هشتم هجری حارث بن عمیر أزدی را با نامه ای به سوی پادشاه بصری فرستاد. چون در موته فرود آمد، شرحبیل بن عمرو غسانی در برابرش قرار گرفت و گفت: عزم کجا کرده ای؟ پاسخ داد: شام. گفت: شاید از فرستادگان محمد باشی؟ گفت:آری. با این پاسخ، فرمان بازداشت او را صادر نمود و او را به بند کشید. سپس او را پیش راند و در حالی که در بند بود، گردن او را زد. و او تنها فرستاده رسول خدا بود که به قتل رسید. این خبر به پیامبر رسید و از شنیدن آن اندوهگین شد و مردم را فراخواند و آنان را از کشته شدن حارث آگاه کرد. مسلمانان نیز به شتاب خارج شدند و در جرف اجتماع کردند. بعد از آنکه رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز ظهر را اقامه نمود، نشست و اصحابش در اطراف او بر زمین نشستند. نعمان بن مهض یهودی نیز آمد و در کنار مردم ایستاد. در این هنگام رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ أَمِيرُ النَّاسِ فَإِنْ قُتِلَ زَيْدٌ فَجَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فَإِنْ أُصِيبَ جَعْفَرٌ فَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ فَإِنْ أُصِيبَ ابْنُ رَوَاحَةَ فَلْيَرْتَضِ الْمُسْلِمُونَ بَيْنَهُمْ رَجُلًا فَلْيَجْعَلُوهُ عَلَيْهِمْ فقال النعمان بن مهض يا أبا القاسم إن كنت نبيا فسيصاب من سميت قليلا كانوا أو كثيرا إن الأنبياء في بني إسرائيل كانوا إذا استعملوا الرجل علي القوم ثم قالوا إن أصيب فلان فلو سمي مائة أصيبوا جميعا ثم جعل اليهودي يقول لزيد بن حارثة اعهد فلا ترجع إلي محمد أبدا إن كان نبيا قال زيد أشهد أنه نبي صادق فلما أجمعوا المسير و عقد رسول الله صلي الله عليه و آله لهم اللواء بيده دفعه إلي زيد بن حارثة و هو لواء أبيض و مشي الناس إلي أمراء رسول الله صلي الله عليه و آله يودعونهم و يدعون لهم و كانوا ثلاثة آلاف فلما ساروا في معسكرهم ناداهم المسلمون دفع الله عنكم و ردكم صالحين غانمين.⁽¹⁾.

قلت اتفق المحدثون علي أن زيد بن حارثة هو كان الأمير الأول و أنكرت الشيعة و قالوا كان جعفر بن أبي طالب هو الأمير الأول فإن قتل فزيد بن حارثة فإن قتل فعبد الله و رووا في ذلك روايات.

وَ رَوَي الْوَاقِدِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ⁽²⁾أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خَطَبَهُمْ فَأَوْصَاهُمْ فَقَالَ أُوصِيكُمْ بِتَقْوَي اللَّهِ وَ بِمَنْ مَعَكُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ خَيْراً اغْزُوا بِسْمِ اللَّهِ وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَاتِلُوا مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ لَا تَغْدِرُوا وَ لَا تَغُلُّوا وَ لَا تَقْتُلُوا وَلِيداً وَ إِذَا لَقِيتَ عَدُوَّكَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَادْعُهُمْ إِلَي إِحْدَي ثَلَاثٍ فَأَيَّتُهُنَّ [مَا] أَجَابُوكَ إِلَيْهَا فَاقْبَلْ مِنْهُمْ وَ اكْفُفْ عَنْهُمْ ادْعُهُمْ إِلَي الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ فَإِنْ فَعَلُوهُ فَاقْبَلْ وَ اكْفُفْ ثُمَّ ادْعُهُمْ إِلَي التَّحَوُّلِ مِنْ دَارِهِمْ إِلَي دَارِ الْمُهَاجِرِينَ فَإِنْ فَعَلُوا فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ لَهُمْ مَا لِلْمُهَاجِرِينَ وَ عَلَيْهِمْ مَا عَلَي الْمُهَاجِرِينَ وَ إِنْ دَخَلُوا فِي الْإِسْلَامِ وَ اخْتَارُوا دَارَهُمْ فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّهُمْ يَكُونُونَ كَأَعْرَابِ الْمُسْلِمِينَ يَجْرِي عَلَيْهِمْ حُكْمُ اللَّهِ وَ لَا يَكُونُ لَهُمْ فِي الْفَيْ‌ءِ وَ لَا فِي الْغَنِيمَةِ شَيْ‌ءٌ إِلَّا أَنْ

«زید بن حارثه فرمانده مردم است. پس اگر زید کشته شد، جعفر بن ابی طالب و اگر جعفر بن ابی طالب کشته شد، عبدالله بن رواحه فرمانده مردم خواهند بود. و اگر ابن رواحه نیز کشته شد، مسلمانان میان خود مردی را برگزینند و او را به فرماندهی خود بگمارند.» با شنیدن این سخن، نعمان بن مهض گفت: ای ابوالقاسم! اگر تو به راستی پیامبر خدا باشی، کسانی را که نام بردی، کم باشند یا زیاد، کشته خواهند شد. چرا که پیامبران بنی اسرائیل وقتی که یک مرد را به فرماندهی مردم می گماردند و می گفتند: اگر فلانی کشته شد(فلانی جانشین او گردد) و به این ترتیب اگر نام صد نفر را هم ذکر می نمودند، همگی آن افراد کشته می شدند.آن مرد یهودی به زید بن حارثه گفت: وداع کن، که اگر محمّد پیامبر باشد، دیگر به سوی او بازنخواهی گشت. زید گفت: شهادت می دهم که او پیامبری راستگوست. هنگامی که برای رفتن به جنگ اجتماع کردند، رسول خدا صلی الله علیه و آله با دست خویش پرچم آنان را بست و آن را که پرچمی سفید بود، به زید بن حارثه سپرد. و مردم به سوی فرماندهان رسول خدا صلی الله علیه و آله رفتند، آنان را بدرقه و برایشان دعا می کردند. و آنان سه هزار تن بودند. پس چون اردوی آن ها حرکت کرد. مسلمانان آنان را ندا دادند: خداوند حافظتان باشد و شما را صالح و با غنایم [پیروز] بازگرداند.

می گویم: راویان حدیث بر این نکته که زید بن حارثه فرمانده اول سپاه بود، هم رأی و متفق هستند؛ ولی شیعه این نظر را رد کرده اند و گفته اند: جعفر بن ابی طالب اولین فرمانده بوده است و اگر کشته می شد، زید بن حارثه و اگر او هم کشته می شد، عبدالله بن رواحه فرمانده سپاه می گشتند و برای این ترتیب، روایاتی نقل کرده اند.

واقدی از زید بن ارقم روایت کرده است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله برای آنان خطبه خواند و آنان را توصیه نمود و فرمود: «شما را به تقوای الهی و نیکی با مسلمانانی که همراه شما هستند، سفارش می کنم. با نام خدا و در راه خدا بجنگید. با کسانی که به خداوند کافرند، به پیکار برخیزید. پیمان نشکنید و هیچ طفلی را به بند نکِشید و نکُشید. هنگامی که با دشمنت از مشرکین رو در رو شدی، آنان را به یکی از این سه راه بخوان و چون هر یک از آن ها را قبول کردند، از آنان بپذیر و از آنان دست بردار: آنان را به قبول اسلام دعوت کن. پس اگر چنان کردند، بپذیر و دست بردار. سپس آنان را به مهاجرت از سرزمین خود به سرزمین مهاجران (مدینه) فراخوان. اگر چنین کردند، آگاهشان ساز که هر حق و تکلیفی که مهاجران دارند، برای آنان نیز خواهد بود و اگر اسلام آوردند و سرزمین خود را انتخاب کردند، آگاهشان ساز که مانند اعراب مسلمان بادیه نشین، حکم خداوند در مورد آنان جاری و در فیء و غنیمت حقی نخواهند داشت، مگر در صورتی که به همراه مسلمانان در جهاد شرکت کنند؛ و اگر این پیشنهاد را نپذیرفتند،

يُجَاهِدُوا مَعَ الْمُسْلِمِينَ فَإِنْ أَبَوْا فَادْعُهُمْ إِلَي إِعْطَاءِ الْجِزْيَةِ فَإِنْ فَعَلُوا فَاقْبَلْ مِنْهُمْ وَ اكْفُفْ عَنْهُمْ فَإِنْ أَبَوْا فَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ وَ قَاتِلْهُمْ وَ إِنْ أَنْتَ حَاصَرْتَ أَهْلَ حِصْنٍ أَوْ مَدِينَةٍ فَأَرَادُوا أَنْ تَسْتَنْزِلَهُمْ عَلَي حُكْمِ اللَّهِ فَلَا تَسْتَنْزِلْهُمْ عَلَي حُكْمِ اللَّهِ وَ لَكِنْ أَنْزِلْهُمْ عَلَي حُكْمِكَ فَإِنَّكَ لَا تَدْرِي أَ تُصِيبُ حُكْمَ اللَّهِ فِيهِمْ أَمْ لَا وَ إِنْ حَاصَرْتَ أَهْلَ حِصْنٍ أَوْ مَدِينَةٍ فَأَرَادُوا أَنْ تَجْعَلَ لَهُمْ ذِمَّةَ اللَّهِ وَ ذِمَّةَ رَسُولِهِ فَلَا تَجْعَلْ لَهُمْ ذِمَّةَ اللَّهِ وَ ذِمَّةَ رَسُولِهِ وَ لَكِنِ اجْعَلْ لَهُمْ ذِمَّتَكَ وَ ذِمَّةَ أَبِيكَ وَ ذِمَّةَ أَصْحَابِكَ فَإِنَّكُمْ أَنْ تَخْفِرُوا ذِمَمَكُمْ وَ ذِمَمَ آبَائِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ مِنْ أَنْ تَخْفِرُوا ذِمَّةَ اللَّهِ وَ ذِمَّةَ رَسُولِهِ.

قَالَ الْوَاقِدِيُّ وَ رَوَي أَبُو صَفْوَانَ عَنْ خَالِدِ بْنِ بُرَيْدٍ⁽¹⁾قَالَ: خَرَجَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مُشَيِّعاً لِأَهْلِ مُؤْتَةَ حَتَّي بَلَغَ ثَنِيَّةَ الْوَدَاعِ فَوَقَفَ وَ وَقَفُوا حَوْلَهُ فَقَالَ اغْزُوا بِسْمِ اللَّهِ فَقَاتِلُوا عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّكُمْ بِالشَّامِ وَ سَتَجِدُونَ فِيهَا رِجَالًا فِي الصَوَامِعِ مُعْتَزِلِينَ النَّاسَ فَلَا تَعَرَّضُوا لَهُمْ وَ سَتَجِدُونَ آخَرِينَ لِلشَّيْطَانِ فِي رُءُوسِهِمْ مَفَاحِصُ⁽²⁾فَاقْلَعُوهَا بِالسُّيُوفِ لَا تَقْتُلُنَّ امْرَأَةً وَ لَا صَغِيراً ضَرِعاً وَ لَا كَبِيراً فَانِياً وَ لَا تَقْطَعُنَّ نَخْلًا وَ لَا شَجَراً وَ لَا تَهْدِمُنَّ بِنَاءً قَالَ فَلَمَّا وَدَّعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ لَهُ مُرْنِي⁽³⁾بِشَيْ‌ءٍ أَحْفَظْهُ عَنْكَ قَالَ إِنَّكَ قَادِمٌ غَداً بَلَداً السُّجُودُ بِهِ قَلِيلٌ فَأَكْثِرِ⁽⁴⁾السُّجُودَ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ زِدْنِي يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ اذْكُرِ اللَّهَ فَإِنَّهُ عَوْنٌ لَكَ عَلَي مَا تَطْلُبُ فَقَامَ مِنْ عِنْدِهِ حَتَّي إِذَا مَضَي ذَاهِباً رَجَعَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَتْرٌ يُحِبُّ الْوَتْرَ فَقَالَ يَا ابْنَ رَوَاحَةَ مَا عَجَزْتَ فَلَا تَعْجَزْ إِنْ أَسَأْتَ عَشْراً أَنْ تُحْسِنَ وَاحِدَةً فَقَالَ ابْنُ رَوَاحَةَ لَا أَسْأَلُكَ عَنْ شَيْ‌ءٍ بَعْدَهَا.

آنان را به پرداخت جزیه دعوت کن. اگر چنان کردند، از آنان بپذیر و از آنان دست بدار و اگر امتناع ورزیدند از خدا یاری گیر و با آنان وارد کارزار شو. و چنانچه تو، اهل قلعه یا شهری را محاصره کردی و از تو خواستند که بر اساس حکم خدا، آنان را فرود آری و با آنان صلح کنی، بر مبنای حکم خدا با آنان صلح مکن! بلکه بر اساس حکم خود با آنان مصالحه کن. چرا که تو نمی دانی آیا به حکم الهی در مورد آنان می رسی یا نه؟ و اگر اهل قلعه یا شهری را محاصره ساختی و از تو خواستند که ذمّه و عهد و ضمانت خدا و رسول خدا را بر آنان قرار دهی، تو ذمّه و عهد خدا و رسول را برای آنان قرار مده، ولی ذمّه و ضمانت و عهد خود و پدر و اصحابت را برای آنان قرار ده. چرا که اگر ذمّه و عهد خود و پدرانتان را بشکنید، بهتر از آن است که ذمه و عهد خدا و رسول را زیر پا گذارید.»

واقدی گفت: ابوصفوان از خالد بن برید روایت کرده است که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله برای بدرقه اهل موته خارج شد تا آنکه به ثنیة الوداع رسید. در آنجا توقف نمود و مسلمانان اطراف او اجتماع کردند. به آنان فرمود: «با نام خدا جهاد کنید و با دشمن خدا و دشمنان در شام بجنگید و در آنجا مردانی را در صومعه ها خواهید یافت که از مردم کناره گرفته اند، پس متعرّض ایشان نشوید. و افراد دیگری خواهید یافت که شیطان در سرهایشان آشیانه ساخته است، پس با شمشیر آن سرها را از بُن بر کنید. هیچ زن و طفل ناتوان و پیر فانی را نکشید، هیچ نخل و درختی را قطع و هیچ بنایی را ویران نسازید.» - گفت: - چون عبدالله بن رواحه با رسول خدا وداع کرد، به او گفت: مرا به چیزی فرمان ده که از تو به خاطر داشته باشم. پیامبر صلی الله علیه و آله پاسخ داد: «فردا تو به سرزمینی خواهی رفت که سجده در آن اندک است. پس بسیار سجده کن.» گفت: ای رسول خدا، برایم بیشتر بگو. فرمود: «خدا را یاد کن که یار تو در به دست آوردن چیزی است که آن را می خواهی.» با این سخن عبدالله از نزد وی برخاست و بعد از آنکه مقداری رفت دوباره برگشت و گفت: ای رسول خدا، خداوند، فرد و یگانه است و یگانه و واحد را دوست دارد. فرمود: «ای پسر رواحه، چون ناتوان شدی، حتی اگر ده بدی هم کردی، از انجام یک نیکی عاجز مشو.» ابن رواحه گفت: بعد از این دیگر از تو درباره چیزی نمی پرسم.

قال الواقدي و مضي المسلمون و نزلوا وادي القري⁽¹⁾فأقاموا به أياما و ساروا حتي نزلوا بمؤتة و بلغهم أن هرقل ملك الروم قد نزل ماء من مياه البلقاء في بكر و بهراء⁽²⁾و لخم و جذام و غيرهم مائة ألف مقاتل و عليهم رجل من بلي فأقام المسلمون ليلتين ينظرون في أمرهم و قالوا نكتب إلي رسول الله صلي الله عليه و آله فنخبره الخبر فإما أن يردنا أو يزيدنا رجالا فبينا الناس علي ذلك إذ جاءهم عبد الله بن رواحة فشجعهم و قال و الله ما كنا نقاتل الناس بكثرة عدد⁽³⁾و لا كثرة سلاح و لا كثرة خيل إلا بهذا الدين الذي أكرمنا الله به انطلقوا فقاتلوا فقد و الله رأيتنا⁽⁴⁾يوم بدر ما معنا إلا فرسان إنما هي إحدي الحسنيين إما الظهور عليهم فذاك ما وعدنا الله و رسوله و ليس لوعده خلف و إما الشهادة فنلحق بالإخوان نرافقهم في الجنان فشجع الناس علي قول ابن رواحة.

قال : و روي أبو هريرة قال شهدت مؤتة فلما رأينا المشركين رأينا ما لا قبل لنا به من العدد و السلاح و الكراع و الديباج و الحرير و الذهب فبرق بصري فقال لي ثابت بن أقرم⁽⁵⁾ما لك يا با هريرة كأنك تري جموعا كثيرة قلت نعم قال لم تشهدنا ببدر إنا لم ننصر بالكثرة.

قال الواقدي فالتقي القوم فأخذ اللواء زيد بن حارثة فقاتل حتي قتل طعنوه بالرماح ثم أخذه جعفر فنزل عن فرس له شقراء فعرقبها فقاتل حتي قتل قيل إنه ضربه رجل من الروم فقطعه نصفين فوقع أحد نصفيه في كرم هناك فوجد فيه ثلاثون أو بضع و ثلاثون جرحا.

قال و قد روي نافع عن ابن عمر أنه وجد في بدن جعفر بن أبي طالب اثنتان و سبعون ضربة و طعنة بالسيوف و الرماح.

واقدی گفت: مسلمانان پیش رفتند تا آنکه در وادی القری فرود آمدند و چند روز در آنجا اقامت کردند و سپس به راه افتادند تا آنکه به موته رسیدند. و به آنان خبر رسید که هرقل، پادشاه روم در آبی از آب های بلقاء فرود آمده است و قبایل بکر و بهراء و لخم و جذام و غیر آن ها با صد هزار جنگجو، به فرماندهی مردی از قبیله بلی، او را همراهی می کنند. با شنیدن این خبر مسلمانان دو شب توقف کردند و در کار خود اندیشه می کردند و در نهایت گفتند: نامه ای برای رسول خدا صلی الله علیه و آله می نویسیم و او را از این امر(تعداد بی شمار سپاهیان هرقل)آگاه می سازیم. با این کار او یا ما را باز می گرداند و یا مردانی بر شمار ما می افزاید. در این زمان که مردم بر این رای متفق بودند، ناگهان عبدالله بن رواحه به نزدشان آمد و به تشویقشان پرداخت و گفت: به خدا سوگند که ما با دشمنان با فراوانی نفرات و کثرت سلاح و اسب، پیکار نمی کردیم، مگر با این دین که خداوند به واسطه آن ما را کرامت بخشید. راهی شوید و بجنگید که به خدا سوگند، در روز جنگ بدر تنها دو اسب در اختیار ما بود. نتیجه کار نیز از دو امر نیک بیرون نخواهد بود: یا بر آنان غلبه می یابیم که این همان چیزی است که خدا و رسولش به ما وعده دادند و برای وعده او (خدا) تخلفی نیست. و یا به شهادت می رسیم که در این صورت به برادرانمان ملحق می شویم و آنان را در بهشت همراهی می کنیم. این سخنان ابن رواحه توانست مسلمانان را به وجد آوَرَد و آنان را بر ورود به جنگ تهییج نماید.

گفت: و ابوهریره روایت کرد و گفت: در موته حضور داشتم. هنگامی که با مشرکان مواجه گشتیم، متوجه شدیم که به لحاظ نفرات و سلاح و چهارپا و دیباج و حریر و طلا، توان رویارویی با آنان را نداریم. چشمانم خیره و حیران ماند. ثابت بن أقرم به من گفت: ای ابوهریره! تو را چه می شود؟ گویی که تو نفرات دشمن را فراوان می انگاری؟ گفتم: آری. گفت: تو در بدر همراه ما نبودی. ما (در بدر) با کثرت و فراوانی پیروز نگشتیم.

واقدی گفت: دو سپاه رو در روی هم صف کشیدند. آغاز زید بن حارثه پرچم را گرفت و به نبرد پرداخت تا آنکه هدف ضربات نیزه های دشمن قرار گرفت و جان باخت. بعد از او جعفر پرچم را برداشت و از اسب بلوند خود فرود آمد و پی پای اسبش را قطع کرد و تا آخرین نفس به نبرد ادامه داد. گفته شده است: مردی رومی بر او (با شمشیر) چنان ضربه ای وارد ساخت که او را دو نیم ساخت و یکی از نیمه هایش در کنار تاکی که آنجا بود افتاد و در بدن او سی یا سی و اندی زخم یافته شد.

گفت: و نافع از ابن عمر روایت کرده است که در بدن جعفر بن ابی طالب علیه السّلام هفتاد ودو ضره نیزه و شمشیر دیده شد.

و قال البلاذري قطعت يداه و لذلك قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَقَدْ أَبْدَلَهُ اللَّهُ بِهِمَا جَنَاحَيْنِ يَطِيرُ بِهِمَا فِي الْجَنَّةِ و لذلك سمي الطيار.

قال ثم أخذ الراية عبد الله بن رواحة فنكل⁽¹⁾يسيرا ثم حمل فقاتل حتي قتل فلما قتل انهزم المسلمون أسوأ هزيمة كانت في كل وجه ثم تراجعوا فأخذ اللواء ثابت بن أقرم⁽²⁾و جعل يصيح يا للأنصار فثاب إليهم⁽³⁾منهم قليل فقال لخالد بن الوليد خذ اللواء يا أبا سليمان قال خالد لا بل خذه أنت فلك سن و قد شهدت بدرا قال ثابت خذه أيها الرجل فو الله ما أخذته إلا لك فأخذه خالد و حمل به ساعة و جعل المشركون يحملون عليه حتي دهمه منهم بشر كثير فانحاز بالمسلمين و انكشفوا راجعين.

قال الواقدي و قد روي أن خالدا ثبت بالناس فلم ينهزموا و الصحيح أن خالدا انهزم بالناس.⁽⁴⁾.

و روي محمد بن إسحاق قال لما أخذ جعفر بن أبي طالب الراية قاتل قتالا شديدا حتي إذا أثخنه⁽⁵⁾القتال اقتحم عن فرس له شقراء فعقرها ثم قاتل القوم حتي قتل فكان جعفر عليه السلام أول رجل عقر في الإسلام.⁽⁶⁾

قال الواقدي و قال عبيد الله بن عبد الله⁽⁷⁾ما لقي جيش بعثوا مبعثا ما لقي أصحاب مؤتة من أهل المدينة لقوهم بالشر حتي إن الرجل لينصرف إلي بيته و أهله فيدق عليهم فيأبون أن يفتحوا له يقولون أ لا تقدمت مع أصحابك فقتلت و جلس الكبراء منهم في بيوتهم استحياء من الناس حتي أرسل النبي صلي الله عليه و آله رجلا رجلا يقول لهم أنتم الكرار في سبيل الله فخرجوا.

و بلاذری گفت: دو دست او قطع گردید و به این خاطر رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «به یقین خداوند به جای آن دستان، دو بال به او عطا کرد که آن دو در بهشت در پرواز است.» و به این خاطر جعفر، طیّار نامیده شد.

گفت: سپس عبدالله بن رواحه پرچم را برداشت. او در ابتدا اندکی عقب نشست، سپس هجوم آورد و به جنگ پرداخت تا آنکه کشته شد. با کشته شدن او، مسلمانان از هر سو به بدترین شکل شکست خوردند و عقب نشینی کردند. در این زمان ثابت بن اقرم پرچم را برگرفت و فریاد برآورد: ای گروه انصار! به فریاد برسید! با این ندا، از آنان اندک نفراتی به سویشان بازگشت. ثابت بن اقرم به خالد بن ولید گفت: ای ابوسلیمان، پرچم را بگیر. خالد گفت: نه. بلکه تو خود آن را بردار، چرا که بزرگتری و در بدر هم حضور داشته ای. ثابت گفت: ای مرد! آن را برگیر که به خدا سوگند تنها برای تو آن را برداشتم. خالد نیز آن را گرفت و با آن ساعتی هجوم برد و مشرکان شروع به حمله به سوی او نمودند تا آنجا که ناگهان نفرات زیادی از آنان بر او یورش بردند و خالد با مشاهده این وضع به مسلمانان پیوست وآنان شکست خورده، بازگشتند.

واقدی گفت: و روایت شده است که خالد با مردم پایداری کردند و شکست نخوردند. ولی صحیح آن است که خالد با مسلمانان مغلوب شد.

و محمد بن اسحاق روایت کرد و گفت: هنگامی که جعفر بن ابی طالب پرچم را برداشت، به سختی جنگید تا آنکه جنگ او را خسته و فرتوت ساخت. در این زمان او به سرعت از اسب بلوند خود پایین آمد و آن را پی کرد. سپس با دشمن به جنگ پرداخت تا آنکه کشته شد. و جعفر اولین مرد در اسلام بود که اسب خود را پی کرد..

واقدی گفت: و عبیدالله بن عبدالله گفت: هیچ سپاهی که به جنگ گسیلش داشتند، آن ندید که اصحاب موته از اهل مدینه دیدند: با شر و بدی از آنان استقبال کردند تا آنجا که مرد به سوی خانه و خانواده اش می رفت و در می زد، ولی آنان از باز کردن در به روی او خودداری می کردند و می گفتند: چرا با یارانت پیش نرفتی تا کشته شوی؟ بزرگان آنان به خاطر شرم از مردم خانه نشین شدند. تا آنکه پیامبر صلی الله علیه و آله مردی را به سوی آن ها فرستاد که به آن ها می گفت: شما هجوم برنده در راه خدایید، و با این سخن از خانه های خود خارج شدند.

و روي الواقدي بإسناده⁽¹⁾عن أسماء بنت عميس قالت أصبحت في اليوم الذي أصيب فيه جعفر و أصحابه فأتاني رسول الله صلي الله عليه و آله و قد منأت أربعين منا من أدم و عجنت عجيني و أخذت بني فغسلت وجوههم و دهنتهم فدخل علي رسول الله صلي الله عليه و آله فقال يا أسماء أين بنو جعفر فجئت بهم إليه فضمهم و شمهم ثم ذرفت عيناه فبكي فقلت يا رسول الله لعله بلغك عن جعفر شي‌ء قال نعم إنه قتل اليوم فقمت أصيح و اجتمعت إلي النساء فجعل رسول الله صلي الله عليه و آله يقول يا أسماء لا تقولي هجرا و لا تضربي صدرا ثم خرج حتي دخل علي ابنته فاطمة عليها السلام و هي تقول وا عماه فقال علي مثل جعفر فلتبك الباكية ثم قال اصنعوا لآل جعفر طعاما فقد شغلوا عن أنفسهم اليوم.⁽²⁾.

و روي أبو الفرج في كتاب مقاتل الطالبيين أن كنية جعفر بن أبي طالب أبو المساكين و كان ثالث الإخوة من ولد أبي طالب أكبرهم طالب و بعده عقيل و بعده جعفر و بعده علي عليه السلام و كل واحد منهم أكبر من الآخر بعشر سنين و أمهم جميعا فاطمة بنت أسد⁽³⁾و هي أول هاشمية ولدت لهاشمي و فضلها كثير و قربها من رسول الله صلي الله عليه و آله و تعظيمه لها معلوم عند أهل الحديث قال أبو الفرج و لجعفر عليه السلام فضل⁽⁴⁾. وَ قَدْ وَرَدَ فِيهِ حَدِيثٌ كَثِيرٌ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَمَّا فَتَحَ خَيْبَرَ قَدِمَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ مِنَ الْحَبَشَةِ فَالْتَزَمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ جَعَلَ يُقَبِّلُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَ يَقُولُ مَا أَدْرِي بِأَيِّهِمَا أَنَا أَشَدُّ فَرَحاً بِقُدُومِ جَعْفَرٍ أَمْ بِفَتْحِ خَيْبَرَ.

وَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خَيْرُ النَّاسِ حَمْزَةُ وَ جَعْفَرٌ وَ عَلِيٌّ عليهم السلام.

قَالَ وَ قَدْ رَوَي جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله:

واقدی با اسناد خود از اسماء بنت عمیس روایت کرده است که گفت: در روزی که جعفر و یارانش کشته شدند، صبح کردم و رسول خدا به نزدم آمدم، در حالی که چهل مَن از پوست را در مایع دباغی خیسانده و آردم را خمیر کرده بودم. پسرانم را آوردم و صورتشان را شستم وآنان را معطر ساختم. در این حین رسول خدا صلی الله علیه و آله به نزد من آمد و فرمود: «ای اسماء! فرزندان جعفر کجایند؟» من نیز آنان را به نزد او آوردم. او آنان را در آغوش کشید و بویید. سپس اشک از چشمانش جاری شد و گریست: گفتم: ای رسول خدا! شاید از جعفر تو را خبری رسیده باشد؟ فرمود: «بله، او امروز کشته شد.» با این پاسخ، برخاستم و فریاد برآوردم و زنان بر من جمع شدند. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «ای اسماء! سخنی زشت و ناروا، مگو و بر سینه مزن.» سپس خارج گردید تا آنکه بر دخترش فاطمه سلام الله علیها وارد شد. در حالی که فاطمه می گفت: وای عموجان! پیامبر فرمود: «بر کسی مانند جعفر، باید هم که زن گریان، بگرید.» سپس فرمود: «برای خانواده جعفر غذایی آماده سازید که آنان امروز از خود بیخود گشته اند.»

و ابوالفرج در کتاب: مقاتل الطالبیین روایت کرده است که کنیه جعفر بن ابی طالب أبوالمساکین بود و سومین برادر از پسران ابوطالب به شمار می رفت. بزرگترین آن ها طالب و بعد از او عقیل و بعد از او جعفر، و بعد او علی علیه السّلام بود و هر یک از آن ها از دیگری ده سال بزرگتر بود و مادر همگی آن ها فاطمه بنت اسد است که نخستین زن هاشمی بود که برای مردی هاشمی، فرزند به دنیا آورده است و فضل و بزرگی او بسیار است. و نزدیکی او به رسول خدا و احترام و بزرگداشت رسول خدا برای او در نزد اهل حدیث، امری روشن و واضح است. ابوالفرج گفت: و برای جعفر علیه السّلام فضل و برتری (فراوان) است و در این زمینه احادیث فراوانی وارد شده است از جمله آنکه: رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که خیبر را گشود، جعفر بن ابی طالب از حبشه به نزد وی آمد. رسول خدا او را در آغوش کشید و شروع به بوسیدن میان دیدگانش کرد و فرمود: «نمی دانم به کدام یک از این دو، بیشتر خوشحال هستم؟ به آمدن جعفر یا به فتح خیبر؟».

و از ابوسعید خدری روایت است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «بهترین مردم، حمزه ، جعفر و علی هستند».

گفت: و جعفر بن محمّد از پدرش علیهما السّلام روایت کرده است که روایت نمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

خُلِقَ النَّاسُ مِنْ أَشْجَارٍ شَتَّي وَ خُلِقْتُ أَنَا وَ جَعْفَرٌ مِنْ شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ أَوْ قَالَ مِنْ طِينَةٍ وَاحِدَةٍ.

وَ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِجَعْفَرٍ أَشْبَهْتَ⁽¹⁾خَلْقِي وَ خُلُقِي.

و قال ابن عبد البر في الاستيعاب كانت سن جعفر عليه السلام يوم قتل إحدي و أربعين سنة.

وَ قَدْ رَوَي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: مُثِّلَ لِي جَعْفَرٌ وَ زَيْدٌ وَ عَبْدُ اللَّهِ فِي خَيْمَةٍ مِنْ دُرٍّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَلَي سَرِيرٍ فَرَأَيْتُ زَيْداً وَ ابْنَ رَوَاحَةَ فِي أَعْنَاقِهِمَا صُدُودٌ وَ رَأَيْتُ جَعْفَراً مُسْتَقِيماً لَيْسَ فِيهِ صُدُودٌ فَسَأَلْتُ فَقِيلَ لِي إِنَّهُمَا حِينَ غَشِيَهُمَا الْمَوْتُ أَعْرَضَا وَ صَدَّا بِوَجْهِهِمَا وَ أَمَّا جَعْفَرٌ فَلَمْ يَفْعَلْ.

و روي الشعبي قال سمعت عبد الله بن جعفر يقول كنت إذا سألت عمي عليا عليه السلام شيئا فمنعني أقول له بحق جعفر فيعطيني.

وَ رُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَمَّا أَتَاهُ قَتْلُ جَعْفَرٍ وَ زَيْدٍ بِمُؤْتَةَ بَكَي وَ قَالَ أَخَوَايَ وَ مُؤْنِسَايَ وَ مُحَدِّثَايَ⁽²⁾.

«13»

وَ قَالَ الْكَازَرُونِيُّ بَعْدَ إِيرَادِ غَزْوَةِ مُؤْتَةَ فِي حَوَادِثِ السَّنَةِ الثَّامِنَةِ وَ فِي هَذِهِ السَّنَةِ كَانَتْ سَرِيَّةُ الْخَبْطِ رُوِيَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي ثَلَاثِمِائَةِ رَاكِبٍ وَ أَمِيرُنَا أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ فِي طَلَبِ عِيرِ قُرَيْشٍ فَأَقَمْنَا عَلَي السَّاحِلِ حَتَّي فَنِيَ زَادُنَا وَ أَكَلْنَا الْخَبَطَ ثُمَّ إِنَّ الْبَحْرَ أَلْقَي إِلَيْنَا دَابَّةً يُقَالُ لَهَا الْعَنْبَرُ فَأَكَلْنَا مِنْهَا نِصْفَ شَهْرٍ حَتَّي صَلَحَتْ أَجْسَامُنَا وَ أَخَذَ أَبُو عُبَيْدَةَ ضِلْعاً مِنْ أَضْلَاعِهَا فَنَصَبَهَا وَ نَظَرَ إِلَي أَطْوَلِ بَعِيرٍ فِي الْجَيْشِ وَ أَطْوَلِ رَجُلٍ فَحَمَلَهُ عَلَيْهِ فَجَازَ تَحْتَهُ وَ قَدْ كَانَ رَجُلٌ نَحَرَ ثَلَاثَ جَزَائِرَ ثُمَّ ثَلَاثَ جَزَائِرَ ثُمَّ نَهَاهُ عَنْهُ أَبُو عُبَيْدَةَ وَ كَانُوا يَرَوْنَهُ قَيْسَ بْنَ سَعْدٍ⁽³⁾.

أَقُولُ وَ رَوَي فِي جَامِعِ الْأُصُولِ بِأَسَانِيدَ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ قَالَ: بَعَثَنَا

«مردم از درختان مختلفی خلق شده اند. و من و جعفر از یک درخت آفریده شده ایم». یا فرمود: «از یک گِل آفریده شده ایم. (سرشته شده ایم.)».

و با اسناد روایت نمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله به جعفر فرمود: «در آفرینش و خلق و خو، همانند من هستی».

و ابن عبدالبر در الاستیعاب گفت: جعفر علیه السّلام در روزی که کشته شد، 41 سال داشت.

و سعید بن مسیّب روایت کرده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «جعفر و زید و عبدالله در خیمه ای از مروارید در برابر من نمایان شدند، در حالی که هر یک از آن ها بر تختی نشسته بود. من زید و ابن رواحه را دیدم که گردنشان بازگشته است. ولی جعفر را دیدم که راست قامت بود و در او بازگشتی نبود. از علت آن جویا گشتم. به من پاسخ داده شد: آن دو هنگامی که مرگ آنان را در برگرفت برگشتند و روی خود را برگرداندند. ولی جعفر چنین نکرد».

و شعبی روایت کرد و گفت: از عبدالله بن جعفر شنیدم که می گفت: هنگامی که از عمویم علی چیزی می خواستم، مرا منع می کرد که بگویم: به حق جعفر، (تا به حرمت برادر) ناچار از عطای آن نگردد.

و روایت شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که خبر کشته شدن جعفر و زید در موته به او رسید، گریست و فرمود: «آن دو برادر و مونس و هم صحبت من بودند».⁽⁴⁾

روایت 13

کازرونی بعد از ذکر غزوه موته در میان حوادث سال هشتم، گفت: و در این سال سریه الخبط واقع شد. از جابربن عبدالله روایت شده است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله ما را با سیصد سوار به فرماندهی ابوعبیدة بن جراح در پی کاروان قریش گسیل داشت. ما نیز در ساحل اقامت کردیم، تا آنکه توشه مان تمام شد و (به ناچار) خبط (برگ ریخته خشک شده و آرد شده مخلوط با آرد و غیر آن) خوردیم. سپس دریا موجودی به سوی ما افکند که به آن عنبر گفته می شد. ما نصف ماه از آن خوردیم تا آنکه بدن هایمان نشاط و سرزندگی خود را بازیافت. و ابوعبیده یک دنده از دنده های آن را برداشت و آن را برافراشت و بلندترین شتر را انتخاب و بلندترین مرد را بر آن سوار کرد (تا از زیر آن بگذرد) و از زیر آن گذشت. و او مردی بود که سه شتر را بعد از سه شتر نحر کرد، سپس ابوعبیده او را از آن نهی کرد و او را قیس بن سعد می گفتند.⁽⁵⁾

مؤلف: در جامع الاصول با اسنادهایی از اسامة بن زید روایت شده است که گفت:

رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي الْحُرُقَاتِ فَصَبَّحْنَا الْقَوْمَ فَهَزَمْنَاهُمْ وَ لَحِقْتُ أَنَا وَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ رَجُلًا مِنْهُمْ فَلَمَّا غَشِينَاهُ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَكَفَّ الْأَنْصَارِيُّ وَ طَعَنْتُهُ بِرُمْحِي حَتَّي قَتَلْتُهُ فَلَمَّا قَدِمْنَا بَلَغَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ يَا أُسَامَةُ أَ قَتَلْتَهُ بَعْدَ مَا قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ قُلْتُ إِنَّمَا كَانَ مُتَعَوِّذاً فَقَالَ أَ قَتَلْتَهُ بَعْدَ مَا قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَمَا زَالَ يُكَرِّرُهَا حَتَّي تَمَنَّيْتُ أَنِّي لَمْ أَكُنْ أَسْلَمْتُ قَبْلَ ذَلِكَ الْيَوْمِ.

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي قَالَ: بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي سَرِيَّةٍ فَصَبَّحْنَا الْحُرُقَاتِ مِنْ جُهَيْنَةَ فَأَدْرَكْتُ رَجُلًا فَقَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَطَعَنْتُهُ فَوَقَعَ فِي نَفْسِي مِنْ ذَلِكَ فَذَكَرْتُهُ لِلنَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ أَ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ قَتَلْتَهُ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا قَالَهَا خَوْفاً مِنَ السِّلَاحِ قَالَ أَ فَلَا شَقَقْتَ قَلْبَهُ حَتَّي تَعْلَمَ أَ قَالَهَا أَمْ لَا فَمَا زَالَ يُكَرِّرُهَا حَتَّي تَمَنَّيْتُ أَنِّي أَسْلَمْتُ يَوْمَئِذٍ⁽¹⁾.

أقول: أورد تلك القصة بعد غزوة مؤتة.

بيان

في النهاية الضارع النحيف الضاوي الجسم يقال ضرع يضرع فهو ضارع و ضرع بالتحريك و قال منأت الأديم إذا ألقيته في الدباغ و يقال له ما دام في الدباغ منيئة و منه حديث أسماء بنت عميس و هي تمعس منيئة لها و في القاموس صد عنه صدودا أعرض و قال الخبط محركة ورق ينفض بالمخابط و يجفف و يطحن و يخلط بدقيق أو غيره و يوخف بالماء فيؤجره الإبل و كل ورق مخبوط و الجزائر جمع الجزور و هو البعير.

رسول خدا صلی الله علیه و آله ما را به سوی حرقات گسیل داشت. ما نیز صبحدم بر آنان تاختیم و آنان را مغلوب ساختیم. من با مردی از انصار به مردی از آن ها رسیدیم. چون او را در برگرفتیم، گفت: «لا إله إلّا الله:. آن مرد انصاری از او دست کشید، ولی من با نیزه ام او را هدف قرار دادم تا آنکه او را کشتم. چون آمدیم، این خبر به پیامبر رسید. فرمود: «ای اسامه! آیا بعد از آنکه «لا إله إلّا الله» گفت، باز او را کشتی؟» گفتم: آن را برای حفظ جان خود گفت. فرمود: «آیا بعد از آنکه «لا إله إلّا الله» گفت، باز او را کشتی؟» و پیوسته آن را تکرار می کرد تا آنجا که آرزو کردم که قبل از آن روز اسلام نمی آوردم.

و در روایتی دیگر آمده است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله ما را در سریه ای گسیل داشت. ما نیز صبحدم بر حرقات از جهینه هجوم بردیم و به مردی رسیدم که: «لا إله إلّا الله» بر زبان آورد. ولی من او را با نیزه زدم و از این امر در دل خویش احساس بدی داشتم. آن را برای پیامبر صلی الله علیه و آله بازگو کردم. حضرت فرمود: «آیا لا إله إلّا الله گفت و او را کشتی؟» گفتم: ای رسول خدا! آن را تنها به خاطر ترس از سلاح گفت. فرمود: «آیا قلبش را نشکافتی تا آگاه گردی که آن را گفت یا نه؟» و پیوسته آن را تکرار می کرد تا آنجا که آرزو کردم که آن روز اسلام می آوردم.⁽²⁾

مؤلف: آن قصه را بعد از غزوه موته آورده است.

توضیح

در النهایة آمده است: «الضارع»: لاغر و نحیف، گفته می شود: «ضَرَعَ یضرعُ» پس آن «ضارع» و «ضرع» با تحریک است، و گفت: «منأتُ الأدیم»: هنگامی که پوست در مایع دباغی افکنده شود. و به آن تا زمانی که در مایع دباغی است: «منیئه» گفته می شود و از آن حدیث اسماء بنت عمیس است که او پوست تازه دباغی شده را می مالید. و در قاموس آمده است: «صدّ عنه صدودا»: از او روی برگرداند. گفت: «الخَبَط» با تحریک: برگ که با چوب ریخته و خشک و آرد می شود و با آرد و غیر آن مخلوط می گردد و با آب خیس می شود و به عنوان دارو به شتر داده می شود. و هر برگی مخبوط است. و «الجزائر» جمع «الجزور» به معنی شتر (پنج تا نه ساله) است.

باب 25 غزوة ذات السلاسل‌

الآيات

وَ الْعادِياتِ* ضَبْحاً فَالْمُورِياتِ قَدْحاً* فَالْمُغِيراتِ صُبْحاً* فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعاً* فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعاً⁽¹⁾

تفسير

قال الطبرسي رحمه الله: قيل: بعث رسول الله صلي الله عليه و آله سرية إلي حي من كنانة فاستعمل عليهم المنذر بن عمرو الأنصاري أحد النقباء فتأخر رجوعهم فقال المنافقون قتلوا جميعا فأخبر الله تعالي عنها بقوله وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً

عن مقاتل وَ قِيلَ نَزَلَتِ السُّورَةُ لَمَّا بَعَثَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله عَلِيّاً إِلَي ذَاتِ السَّلَاسِلِ فَأَوْقَعَ بِهِمْ وَ ذَلِكَ بَعْدَ أَنْ بَعَثَ إِلَيْهِمْ مِرَاراً غَيْرَهُ مِنَ الصَّحَابَةِ فَرَجَعَ كُلٌّ مِنْهُمْ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ الْمَرْوِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ قَالَ وَ سُمِّيَتْ هَذِهِ الْغَزْوَةُ ذَاتَ السَّلَاسِلِ لِأَنَّهُ أَسَرَ مِنْهُمْ وَ قَتَلَ وَ سَبَي وَ شَدَّ أُسَارَاهُمْ فِي الْحِبَالِ مُكَتَّفِينَ كَأَنَّهُمْ فِي السَّلَاسِلِ وَ لَمَّا نَزَلَتِ السُّورَةُ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي النَّاسِ فَصَلَّي بِهِمُ الْغَدَاةَ وَ قَرَأَ فِيهَا وَ الْعادِياتِ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ قَالَ أَصْحَابُهُ هَذِهِ السُّورَةُ لَمْ نَعْرِفْهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله نَعَمْ إِنَّ عَلِيّاً قَدْ ظَفِرَ بِأَعْدَاءِ اللَّهِ وَ بَشَّرَنِي بِذَلِكَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ فَقَدِمَ عَلِيٌّ عليه السلام بَعْدَ أَيَّامٍ بِالْأُسَارَي وَ الْغَنَائِمِ. وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً قيل هي الخيل في الغزو تعدو في سبيل الله عن ابن عباس و أكثر المفسرين قالوا أقسم بالخيل العادية لغزو الكفار و هي تضبح ضبحا و ضبحها صوت أجوافها إذا عدت ليس بصهيل و لا حمحمة و لكنه صوت نفس و قيل هي الإبل حين ذهبت إلي غزوة بدر تمد أعناقها في السير فهي تضبح أي تضبع⁽²⁾و هي أن يمد ضبعه في السير حتي لا يجد مزيدا روي ذلك عن علي عليه السلام و ابن مسعود⁽³⁾و روي

باب بیست و پنجم : جنگ ذات السلاسل

آیات

{سوگند به مادیان‌هایی که با همهمه تازانند و با سمّ [های] خود از سنگ آتش می‌جهانند! و برق [از سنگ] همی جهانند، و صبحگاهان هجوم آرند، و با آن [یورش] ، گَردی برانگیزند، و بدان [هجوم] ، در دل گروهی درآیند.}

تفسیر

طبرسی رحمة اللّه علیه گفت: گفته شده است: رسول خدا صَلی الله علیه و آله سریه ای را به سوی قبیله ای از کنانه گسیل داشت، و یکی از بزرگان به نام منذر بن عمرو انصاری را به فرماندهی آنان گماشت. چون بازگشت آنان به تاخیر افتاد، منافقان گفتند: آنان همگی کشته شده اند. ولی خداوند از آن ها با این سخنش خبر داد: «وَالْعَادِیَاتِ ضَبْحًا». این از مقاتل روایت شده است و گفته شده است: این سوره هنگامی نازل گشت که رسول خدا صلی الله علیه و آله، علی علیه السلام را به جنگ ذات السلاسل فرستاد و او در نبرد، بر آنان برتری یافت. و این امر بعد از آن رخ داد، که پیامبر صلی الله علیه و آله بارها از میان صحابه، افرادی به جز او را به سوی آنان فرستاد. ولی همه آن ها شکست خورده به نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله بازگشتند. و این رخداد از امام صادق علیه السّلام در حدیثی طولانی روایت گشته است که فرمود: این جنگ، ذات السلاسل نامیده شده است، چرا که او (علی علیه السّلام)، از آنان جمعی را به بند کشید و جمعی دیگر را کشت و یا اسیر ساخت و اسیران آن ها را چنان با طناب ها به بند کشید، که گویی با زنجیر بسته شده بودند. و هنگامی که این سوره نازل گردید، رسول خدا صلی الله علیه و آله به سوی مردم خارج شد و با آنان نماز صبح را اقامه کرد، و در آن «وَالْعَادِیَاتِ» را خواند. هنگامی که نماز را به پایان برد، اصحابش گفتند: این سوره برایمان ناآشناست. رسول خدا صلی الله علیه و آله پاسخ داد: «آری، علی بر دشمنان خدا غلبه یافته و جبرئیل در این شب مژده و بشارت آن را به من داد». چون چند روز از این ماجرا گذشت، علی علیه السلام با اسیران و غنائم از راه رسید.

«وَالْعَادِیَاتِ ضَبْحًا »: گفته شده است منظور از آن (العادیات) اسبانی است که در جنگ در راه خدا می دوند، که این قول از ابن عباس نقل شده است. و بیشتر مفسران گفته اند: به اسبان دونده برای جنگ با کفار سوگند خورده است، در حالی که صدای درون شکمشان برخاسته می شود و منظور از (الضبح): صدای درون شکم اسب ها به هنگام دویدن، که شیهه و بانگ نیست، ولی صدای نفس است. و گفته شده است: منظور از آن (العادیات)، شتران در هنگامه رفتن به غزوه بدر است که گردن‌هایشان را در رفتن دراز می کردند. پس آن ها نفس نفس می زدند، یعنی در رفتن شتاب می کردند و آن این گونه است که در رفتن چنان شتاب بگیرد که بیشتر از آن ممکن نباشد. آن از علی علیه السّلام و ابن مسعود روایت شده است و نیز روایت شده است که مقصود از العادیات،

أيضا أنها إبل الحاج تعدو من عرفة إلي المزدلفة و من المزدلفة إلي مني فَالْمُورِياتِ قَدْحاً هي الخيل توري النار بحوافرها إذا سارت في الحجارة و الأرض المخصبة و قال مقاتل يقدحن بحوافرهن النار في الحجارة قال ابن عباس يريد ضرب الخيل بحوافرها الجبل فأورت منه النار مثل الزناد إذا قدح و قال مجاهد يريد مكر الرجال في الحروب تقول العرب إذا أراد الرجل أن يمكر بصاحبه أما و الله لأورين لك بزند وار و لأقدحن لك و قيل هي ألسنة الرجال توري النار من عظيم ما يتكلم⁽¹⁾به فَالْمُغِيراتِ صُبْحاً يريد الخيل تغير بفرسانها علي العدو وقت الصبح و إنما ذكر الصبح⁽²⁾لأنهم كانوا يسيرون إلي العدو ليلا فيأتونهم صبحا و قيل يريد الإبل ترفع ركبانها⁽³⁾يوم النحر من جمع إلي مني و السنة أن لا ترفع⁽⁴⁾بركبانها حتي تصبح و الإغارة سرعة السير فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعاً يقال ثار الغبار أو الدخان و أثرته أي هيجته و الهاء في به عائد إلي معلوم يعني بالمكان أو بالوادي فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعاً أي صرن بعدوهن أو بذلك المكان وسط جمع العدو و قيل يريد جمع مني⁽⁵⁾.

الأخبار

«1»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَعَثَ مَعَ عَلِيٍّ عليه السلام ثَلَاثِينَ فَرَساً فِي غَزْوَةِ ذَاتِ السَّلَاسِلِ وَ قَالَ أَتْلُو عَلَيْكَ آيَةً فِي نَفَقَةِ الْخَيْلِ الَّذِينَ⁽⁶⁾يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً هِيَ النَّفَقَةُ عَلَي الْخَيْلِ سِرّاً وَ عَلَانِيَةً⁽⁷⁾.

«2»

فس، تفسير القمي وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً فَالْمُورِياتِ قَدْحاً فَالْمُغِيراتِ صُبْحاً- حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ مُوسَي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي قَوْلِهِ وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً قَالَ هَذِهِ السُّورَةُ

شتران حاجیان است که از عرفه به سوی مزدلفه و از آنجا تا منا می دوند. «فَالْمُورِیَاتِ قَدْحًا»: مقصود اسبانی است که هنگام رفتن در سنگلاخ و زمین آباد و حاصلخیز با سم های خود آتش می افروزند. و مقاتل گفته است: با ضربه سُم هایشان در سنگ، آتش پدید می آورند و از قول ابن عبّاس نقل شده است که مقصود، ضربه زدن اسب ها بر کوه با سم هایشان است که آتش از آن شعله ور گردد. همانند آتش زنه ای که آتش پدید آرد. و مجاهد گفت: مقصودش مکر و نیرنگ مردان در جنگ است. عرب هنگامی که مرد بخواهد حریف خود را فریب دهد، می گوید: «واللّه لأورینّ لک بزندٍ وارٍ و لأقدحنّ لک»: به خدا سوگند برای تو با آتش زنه ای آتش افروز، آتش خواهم افروخت. و گفته شده است: مقصود زبان مردان است که از عظمت و بزرگی سخنی که بر زبان می رانند، آتش افروخته می شود. «فَالْمُغِیرَاتِ صُبْحًا»: مقصود، اسبانی است که با سواران خود، به هنگام صبح بر دشمن هجوم می برند. و تنها صبح را ذکر کرده است، چرا که آن ها در شب، به سوی دشمن راه پیمایی می کردند و صبحدم به آنان می رسیدند. و گفته شده است: مقصود شترانی است که در روز قربانی، سواران خود را از جمع تا منا حمل می کنند. و سنت اینگونه است که راکبان خود را جز در هنگام صبح حمل نکنند. و «الإغارة»: سرعت راه رفتن را گویند. «فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعًا»: گفته می شود: «ثار الغبار أو الدخان»: غبار یا دود به پاخاست. و «أثرته»: یعنی آن را برانگیختم. و هاء در «به» به آنچه معلوم است بازمی گردد: یعنی مکان یا وادی. «فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعًا»: یعنی با دویدن و یا در آن مکان، در میانه دشمن قرار گرفتند. و گفته شده است: مقصود جمع حاضر در مناست.⁽⁸⁾

روایات

روایت 1

نوادر الراوندی با اسنادش از جعفر بن محمد علیه السّلام، از پدرش روایت کرده است که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله به همراه علی علیه السلام در جنگ ذات السلاسل سی اسب را فرستاد و فرمود: برای تو آیه ای در مورد نفقه اسبان، تلاوت می کنم: «و الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُم بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلاَنِیَةً»، مقصود همان نفقه بر اسب ها، به صورت پنهان و آشکار است.⁽⁹⁾

روایت 2

تفسیر علی بن إبراهیم: «وَ الْعادِیاتِ ضَبْحاً* فَالْمُورِیاتِ قَدْحاً* فَالْمُغیراتِ صُبْحاً*»: ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام در مورد آیه: «وَالْعَادِیَاتِ ضَبْحًا» فرمود: این سوره

نَزَلَتْ فِي أَهْلِ وَادِي يَابِسٍ⁽¹⁾قَالَ قُلْتُ⁽²⁾وَ مَا كَانَ حَالُهُمْ وَ قِصَّتُهُمْ قَالَ إِنَّ أَهْلَ وَادِي يَابِسٍ⁽³⁾اجْتَمَعُوا اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ فَارِسٍ وَ تَعَاقَدُوا وَ تَعَاهَدُوا وَ تَوَاثَقُوا⁽⁴⁾أَنْ لَا يَتَخَلَّفَ رَجُلٌ عَنْ رَجُلٍ وَ لَا يَخْذُلَ أَحَدٌ أَحَداً وَ لَا يَفِرَّ رَجُلٌ عَنْ صَاحِبِهِ حَتَّي يَمُوتُوا كُلُّهُمْ عَلَي خُلُقٍ وَاحِدٍ⁽⁵⁾وَ يَقْتُلُوا مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله وَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام⁽⁶⁾فَنَزَلَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام عَلَي مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله⁽⁷⁾فَأَخْبَرَهُ بِقِصَّتِهِمْ وَ مَا تَعَاقَدُوا عَلَيْهِ وَ تَوَافَقُوا⁽⁸⁾وَ أَمَرَهُ أَنْ يَبْعَثَ أَبَا بَكْرٍ إِلَيْهِمْ فِي أَرْبَعَةِ آلَافِ فَارِسٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ فَصَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ إِنَّ جَبْرَئِيلَ أَخْبَرَنِي أَنَّ أَهْلَ وَادِي الْيَابِسِ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفاً⁽⁹⁾قَدِ اسْتَعَدُّوا وَ تَعَاهَدُوا وَ تَعَاقَدُوا أَنْ لَا يَغْدِرَ رَجُلٌ بِصَاحِبِهِ⁽¹⁰⁾وَ لَا يَفِرَّ عَنْهُ وَ لَا يَخْذُلَهُ حَتَّي يَقْتُلُونِي وَ أَخِي⁽¹¹⁾عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَ أَمَرَنِي أَنْ أُسَيِّرَ إِلَيْهِمْ أَبَا بَكْرٍ فِي أَرْبَعَةِ آلَافِ فَارِسٍ فَخُذُوا⁽¹²⁾فِي أَمْرِكُمْ وَ اسْتَعِدُّوا لِعَدُوِّكُمْ وَ انْهَضُوا إِلَيْهِمْ عَلَي اسْمِ اللَّهِ وَ بَرَكَتِهِ يَوْمَ الِاثْنَيْنِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَأَخَذَ الْمُسْلِمُونَ عُدَّتَهُمْ⁽¹³⁾وَ تَهَيَّئُوا وَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَبَا بَكْرٍ بِأَمْرِهِ وَ كَانَ فِيمَا أَمَرَهُ بِهِ أَنْ إِذَا رَآهُمْ⁽¹⁴⁾أَنْ يَعْرِضَ عَلَيْهِمُ الْإِسْلَامَ

در مورد اهل وادی یابس نازل شد. گفتم: حال و قصه آنان چگونه بود؟ فرمود: اهل وادی یابس با 12000 جنگاور گرد آمدند و با یکدیگر عهد و پیمان بستند که هیچ مردی از دیگری باز نماند، و هیچ کسی دیگری را تنها نگذارد و هیچ مردی از دوست و همراه خود نگریزد تا آنکه همگی بر یک سرشت بمیرند و محمد صلی الله علیه و آله و علی بن ابی طالب علیه السّلام را بکشند. پس جبرئیل علیه السّلام بر پیامبر نازل شد و او را از جریان کار آنان، و آنچه که بر آن عهد و پیمان بسته اند، آگاه ساخت. و به او فرمان داد که ابوبکر را به همراه 4000 نفر از مهاجرین و انصار به سوی آنان گسیل دارد. رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز از منبر بالا رفت، حمد و ثنای الهی را به جا آورد و فرمود: «ای گروه مهاجرین و انصار!جبرئیل مرا آگاه ساخته است که 12000 تن از اهالی وادی یابس آماده شده اند و با یکدیگر عهد و پیمان بسته اند که هیچ مردی، دوست و همراه خود را نفریبد و از او فرار نکرده، تنهایش نگذارد، تا آنکه من و برادرم، علی بن ابی طالب را به قتل برسانند. و (جبرئیل) مرا فرمان داده است، که ابوبکر را به همراه 4000 جنگاور به سوی آنان بفرستم. پس تجهیزات مورد نیازتان را گردآورید و برای (رویارویی) دشمنتان آماده گردید. و إن شاءالله با نام و برکت خدا، در روز دوشنبه به سوی آنان رهسپار گردید.» مسلمانان نیز تجهیزات خود را برداشتند و آماده شدند. رسول خدا صلی الله علیه و آله دستورات خود را به ابوبکر داد و از جمله دستوراتی که به او داد، آن بود که چون با آنان روردرو گردید، اسلام را بر آنان عرضه دارد.

فَإِنْ تَابَعُوا⁽¹⁾وَ إِلَّا وَاقَعَهُمْ⁽²⁾فَقَتَلَ مُقَاتِلِيهِمْ وَ سَبَي ذَرَارِيَّهُمْ وَ اسْتَبَاحَ أَمْوَالَهُمْ وَ خَرَّبَ ضِيَاعَهُمْ وَ دِيَارَهُمْ فَمَضَي أَبُو بَكْرٍ وَ مَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ فِي أَحْسَنِ عُدَّةٍ وَ أَحْسَنِ هَيْئَةٍ يَسِيرُ بِهِمْ سَيْراً رَفِيقاً حَتَّي انْتَهَوْا إِلَي أَهْلِ وَادِي الْيَابِسِ فَلَمَّا بَلَغَ الْقَوْمَ نُزُولُ الْقَوْمِ عَلَيْهِمْ وَ نَزَلَ أَبُو بَكْرٍ وَ أَصْحَابُهُ قَرِيباً مِنْهُمْ خَرَجَ إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ وَادِي الْيَابِسِ مِائَتَا رَجُلٍ مُدَجَّجِينَ بِالسِّلَاحِ⁽³⁾فَلَمَّا صَادَفُوهُمْ قَالُوا لَهُمْ مَنْ أَنْتُمْ وَ مِنْ أَيْنَ أَقْبَلْتُمْ وَ أَيْنَ تُرِيدُونَ لِيَخْرُجْ إِلَيْنَا صَاحِبُكُمْ حَتَّي نُكَلِّمَهُ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ أَبُو بَكْرٍ فِي نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ الْمُسْلِمِينَ فَقَالَ لَهُمْ أَنَا أَبُو بَكْرٍ صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالُوا مَا أَقْدَمَكَ عَلَيْنَا قَالَ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْ أَعْرِضَ عَلَيْكُمُ الْإِسْلَامَ وَ أَنْ تَدْخُلُوا⁽⁴⁾فِيمَا دَخَلَ فِيهِ الْمُسْلِمُونَ وَ لَكُمْ مَا لَهُمْ وَ عَلَيْكُمْ مَا عَلَيْهِمْ وَ إِلَّا فَالْحَرْبُ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمْ قَالُوا لَهُ أَمَا وَ اللَّاتِ وَ الْعُزَّي لَوْ لَا رَحِمٌ⁽⁵⁾مَاسَّةٌ وَ قَرَابَةٌ قَرِيبَةٌ لَقَتَلْنَاكَ وَ جَمِيعَ أَصْحَابِكَ⁽⁶⁾قَتْلَةً تَكُونُ حَدِيثاً لِمَنْ يَكُونُ بَعْدَكُمْ فَارْجِعْ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَكَ وَ ارْتَجُوا⁽⁷⁾الْعَافِيَةَ فَإِنَّا إِنَّمَا نُرِيدُ⁽⁸⁾صَاحِبَكُمْ بِعَيْنِهِ وَ أَخَاهُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لِأَصْحَابِهِ يَا قَوْمِ الْقَوْمُ أَكْثَرُ مِنْكُمْ أَضْعَافاً وَ أَعَدُّ مِنْكُمْ⁽⁹⁾وَ قَدْ نَأَتْ دَارُكُمْ عَنْ إِخْوَانِكُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَارْجِعُوا نُعْلِمْ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِحَالِ الْقَوْمِ فَقَالُوا لَهُ جَمِيعاً خَالَفْتَ يَا أَبَا بَكْرٍ رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا أَمَرَكَ بِهِ فَاتَّقِ اللَّهَ وَ

اگر تبعیت کردند (از آنان دست بکشد) و در غیر این صورت با آنان بجنگد و جنگجویانشان را کشته، اولادشان را اسیر و اموال آنان را مباح سازد (و به غنیمت بگیرد) و کشتزارها و خانه هایشان (سرزمینشان) را ویران کند. به این ترتیب ابوبکر و همراهان او از مهاجرین و انصار، در بهترین هیأت و تجهیزات رهسپار شدند. و ابوبکر آنان را به نرمی و آرامی پیش برد تا آنکه به وادی یابس رسیدند. چون به اهل وادی یابس خبر ورود آنان رسید و ابوبکر و همراهانشان در نزدیکی آنان فرود آمدند، از اهل وادی یابس، دویست مرد سراپا مسلح به سوی آنان خارج شدند و چون با آنان رودرو گشتند، به مسلمانان گفتند: شما که هستید؟ از کجا آمده اید؟ و کجا می روید؟ فرمانده شما به سوی ما خارج شود تا با او سخن گوییم. ابوبکر با گروهی از مسلمانان به سوی آنان خارج شد و به آنان گفت: من ابوبکر فرمانده رسول خدا هستم. گفتند: چه چیز تو را به سوی ما آورده است؟

گفت: رسول خدا مرا فرمان داد که اسلام را بر شما عرضه کنم تا در آنچه مسلمانان در آن داخل شده اند داخل شوید و آنچه که از حق و امتیاز و تکلیف برای ایشان است، بر شما نیز باشد. و در غیر این صورت جنگ میان ما حکم خواهد کرد. به او گفتند: سوگند به لات و عزی که اگر خویشاوندی نزدیک (ما) نبود، بی تردید تو و همه همراهانت را چنان می کشتیم که خود داستان و حکایت برای کسانی می شد که بعد از شما می آیند. تو و همراهانت بازگردید و در پی سلامتی (و حفظ جان) باشید.

چرا که ما تنها شخص رهبر شما و برادرش علی بن ابی طالب را می جوییم. ابوبکر به همراهانش گفت: ای مردم! این قوم، چندین برابر شما و مجهزتر از شمایند و حال آنکه شما از برادران مسلمانتان دور افتاده اید. پس بازگردید تا رسول خدا را از حال این قوم آگاه سازیم. مسلمانان همگی به او گفتند: ای ابوبکر! از رسول خدا و آنچه که تو را به آن دستور داده بود، سرپیچی کردی! از خدا بترس و با

وَاقِعِ الْقَوْمَ وَ لَا تُخَالِفْ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ الشَّاهِدُ⁽¹⁾يَرَي مَا لَا يَرَي الْغَائِبُ فَانْصَرَفَ وَ انْصَرَفَ النَّاسُ أَجْمَعُونَ فَأُخْبِرَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله بِمَقَالَةِ الْقَوْمِ لَهُ وَ مَا رَدَّ عَلَيْهِمْ أَبُو بَكْرٍ⁽²⁾فَقَالَ صلي الله عليه و آله يَا بَا بَكْرٍ خَالَفْتَ أَمْرِي⁽³⁾وَ لَمْ تَفْعَلْ مَا أَمَرْتُكَ بِهِ وَ كُنْتَ لِي وَ اللَّهِ عَاصِياً فِيمَا أَمَرْتُكَ فَقَامَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله وَ صَعِدَ الْمِنْبَرَ⁽⁴⁾فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ⁽⁵⁾يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ إِنِّي أَمَرْتُ أَبَا بَكْرٍ أَنْ يَسِيرَ إِلَي أَهْلِ وَادِي الْيَابِسِ وَ أَنْ يَعْرِضَ عَلَيْهِمُ الْإِسْلَامَ وَ يَدْعُوَهُمْ إِلَي اللَّهِ فَإِنْ أَجَابُوا⁽⁶⁾وَ إِلَّا وَاقَعَهُمْ فَإِنَّهُ⁽⁷⁾سَارَ إِلَيْهِمْ وَ خَرَجَ مِنْهُمْ إِلَيْهِ مِائَتَا رَجُلٍ فَإِذَا سَمِعَ⁽⁸⁾كَلَامَهُمْ وَ مَا اسْتَقْبَلُوهُ بِهِ انْتَفَخَ صَدْرُهُ⁽⁹⁾وَ دَخَلَهُ الرُّعْبُ مِنْهُمْ وَ تَرَكَ قَوْلِي وَ لَمْ يُطِعْ أَمْرِي وَ إِنَّ جَبْرَئِيلَ عليه السلام أَمَرَنِي عَنِ اللَّهِ أَنْ أَبْعَثَ إِلَيْهِمْ عُمَرَ مَكَانَهُ فِي أَصْحَابِهِ فِي أَرْبَعَةِ آلَافِ فَارِسٍ فَسِرْ يَا عُمَرُ عَلَي اسْمِ اللَّهِ وَ لَا تَعْمَلْ كَمَا⁽¹⁰⁾عَمِلَ أَبُو بَكْرٍ أَخُوكَ فَإِنَّهُ قَدْ عَصَي اللَّهَ وَ عَصَانِي وَ أَمَرَهُ بِمَا أَمَرَ بِهِ أَبَا بَكْرٍ فَخَرَجَ عُمَرُ وَ الْمُهَاجِرُونَ⁽¹¹⁾وَ الْأَنْصَارُ الَّذِينَ كَانُوا مَعَ أَبِي بَكْرٍ يَقْتَصِدُ بِهِمْ فِي سَيْرِهِمْ⁽¹²⁾حَتَّي شَارَفَ الْقَوْمَ وَ كَانَ قَرِيباً مِنْهُمْ حَيْثُ يَرَاهُمْ وَ يَرَوْنَهُ وَ خَرَجَ⁽¹³⁾إِلَيْهِمْ مِائَتَا رَجُلٍ فَقَالُوا لَهُ وَ لِأَصْحَابِهِ مِثْلَ مَقَالَتِهِمْ لِأَبِي بَكْرٍ فَانْصَرَفَ وَ انْصَرَفَ النَّاسُ مَعَهُ وَ كَادَ

این قوم پیکار کن و از سخن رسول خدا نافرمانی نکن. ولی او در پاسخ گفت: من چیزی می دانم که شما نمی دانید، شاهد می بیند آنچه را که غایب نمی بیند. با این سخن برگشت و مردم همگی بازگشتند. هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله از گفته مردم به ابوبکر و پاسخ او به آن ها آگاه شد، فرمود: «ای ابوبکر! با فرمانم مخالفت کردی و آنچه که تو را به آن فرمان داده بودم انجام ندادی. و به خدا سوگند که در آنچه که به تو فرمان دادم، نافرمانی ام کردی.» بعد از این سخن، پیامبر صلی الله علیه و آله برخاست و از منبر بالا رفت و حمد و ثنای الهی را به جا آورد و فرمود: «ای گروه مسلمانان! من به ابوبکر فرمان دادم که به سوی اهل وادی یابس رود و اسلام را بر آنان عرضه دارد و آن ها را به سوی خدا دعوت کند. اگر پذیرفتند (از آنان دست بکشد) و در غیر این صورت با آنان نبرد کند. او نیز به سوی آنان رفت و از آنان 200 مرد به سوی او خارج شدند. ولی از شنیدن سخن و مشاهده رفتار آنان، سینه اش برآمد و ترس از آنان بر او غالب شد و سخنم را ترک و فرمانم را اطاعت نکرد. و جبرئیل علیه السّلام از جانب خدا مرا فرمان داده است که به جای او، عمر را با اصحابش، در میان 4000 جنگاور، به سوی آنان بفرستم. پس ای عمر! با نام خدا عازم شو. ولی همانند برادرت ابوبکر رفتار مکن که او خدا را و مرا نافرمانی کرد». و به او نیز همان اوامری را داد که به ابوبکر داده بود و به این ترتیب عمر با مهاجران و انصاری که ابوبکر را همراهی کرده بودند، خارج شدند. عمر با آنان در رفتن مدارا می کرد تا آنکه به نزدیکی آن قوم رسید و به آنان چنان نزدیک گشته بود که آن ها را می دید و آن ها هم او را می دیدند. و از جانب آنان 200 مرد به سوی مسلمانان خارج شدند و همان سخنی را که به ابوبکر گفته بودند، برای او و اصحابش بازگو نمودند و تحت تأثیر سخن آنان، عمر راه بازگشت در پیش گرفت و مردم نیز همراه او بازگشتند

أَنْ يَطِيرَ قَلْبُهُ مِمَّا رَأَي مِنْ عُدَّةِ الْقَوْمِ وَ جَمْعِهِمْ وَ رَجَعَ يَهْرُبُ مِنْهُمْ فَنَزَلَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام فَأَخْبَرَ مُحَمَّداً⁽¹⁾بِمَا صَنَعَ عُمَرُ وَ أَنَّهُ قَدِ انْصَرَفَ وَ انْصَرَفَ الْمُسْلِمُونَ مَعَهُ⁽²⁾فَصَعِدَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ وَ أَخْبَرَهُمْ بِمَا صَنَعَ عُمَرُ وَ مَا كَانَ مِنْهُ وَ أَنَّهُ قَدِ انْصَرَفَ وَ انْصَرَفَ الْمُسْلِمُونَ مَعَهُ مُخَالِفاً لِأَمْرِي عَاصِياً لِقَوْلِي فَقَدِمَ عَلَيْهِ فَأَخْبَرَهُ بِمَقَالَةِ⁽³⁾مَا أَخْبَرَهُ بِهِ صَاحِبُهُ فَقَالَ لَهُ يَا عُمَرُ عَصَيْتَ اللَّهَ فِي عَرْشِهِ وَ عَصَيْتَنِي وَ خَالَفْتَ قَوْلِي وَ عَمِلْتَ بِرَأْيِكَ لَأَقْبَحَ⁽⁴⁾اللَّهُ رَأْيَكَ وَ إِنَّ جَبْرَئِيلَ عليه السلام قَدْ أَمَرَنِي أَنْ أَبْعَثَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فِي هَؤُلَاءِ الْمُسْلِمِينَ فَأَخْبَرَنِي⁽⁵⁾أَنَّ اللَّهَ يَفْتَحُ عَلَيْهِ وَ عَلَي أَصْحَابِهِ فَدَعَا عَلِيّاً وَ أَوْصَاهُ بِمَا أَوْصَي بِهِ أَبَا بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ أَصْحَابَهُ الْأَرْبَعَةَ آلَافٍ وَ أَخْبَرَهُ أَنَّ اللَّهَ سَيَفْتَحُ عَلَيْهِ وَ عَلَي أَصْحَابِهِ فَخَرَجَ عَلِيٌّ وَ مَعَهُ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ فَسَارَ بِهِمْ سَيْراً غَيْرَ سَيْرِ أَبِي بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ أَعْنَفَ بِهِمْ فِي السَّيْرِ حَتَّي خَافُوا أَنْ يَنْقَطِعُوا⁽⁶⁾مِنَ التَّعَبِ وَ تَحْفَي دَوَابُّهُمْ فَقَالَ لَهُمْ لَا تَخَافُوا فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَدْ أَمَرَنِي بِأَمْرٍ⁽⁷⁾وَ أَخْبَرَنِي أَنَّ اللَّهَ سَيَفْتَحُ عَلَيَّ وَ عَلَيْكُمْ فَأَبْشِرُوا فَإِنَّكُمْ عَلَي خَيْرٍ وَ إِلَي خَيْرٍ فَطَابَتْ⁽⁸⁾نُفُوسُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ وَ سَارُوا عَلَي ذَلِكَ السَّيْرِ (وَ) التَّعَبِ⁽⁹⁾حَتَّي إِذَا كَانُوا قَرِيباً مِنْهُمْ حَيْثُ يَرَوْنَهُ وَ يَرَاهُمْ أَمَرَ أَصْحَابَهُ أَنْ يَنْزِلُوا وَ سَمِعَ أَهْلُ وَادِي الْيَابِسِ بِمَقْدَمِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ أَصْحَابِهِ

و چیزی نمانده بود که قلب عمر به خاطر آنچه از تجهیزات و جمعیت آن قوم دید، از جا کنده شود. و در حالی بازگشت که از آنان می گریخت. در این هنگام جبرئیل نازل شد و پیامبر را از کرده عمر آگاه ساخت، و آگاهش کرد که او برگشته و مسلمانان هم با او بازگشته اند. با این خبر، پیامبر صلی الله علیه و آله بر منبر رفت و حمد و ثنای الهی را به جا آورد و آنان را از کرده عمر و آنچه از او (سرزده) بود آگاه ساخت و فرمود: «عمر با نافرمانی از دستورات و گفته های من، راه بازگشت در پیش گرفته است و مسلمانان نیز به تبعیت از او در حال بازگشت می باشند.» بعد از مدتی عمر بر پیامبر وارد شد و همان خبری را که ابوبکر پیش از او آورده بود، برای پیامبرصلی الله علیه وآله بازگو کرد. پیامبر به او فرمود: «ای عمر! از خدا در عرش او نافرمانی کردی و از من سرپیچی و با سخنم مخالفت نمودی و به رای خود عمل نمودی. خدا رای و نظر تو را زشت گردانَد! جبرئیل مرا فرمان داده است که علی بن ابی طالب را در میان این مسلمانان گسیل دارم و مرا آگاه نمود که خداوند فتح و پیروزی را نصیب وی و اصحابش خواهد ساخت.» پس علی را فراخواند و او را به آنچه که ابوبکر و عمر و 4000 همراه آن دو را به آن خوانده بود، توصیه نمود. و او را آگاه ساخت که خداوند فتح و پیروزی را نصیب وی و اصحابش خواهد ساخت. علی علیه السلام نیز به همراه مهاجرین و انصار خارج شد، ولی آن ها را به شیوه ای غیر شیوه ابوبکر و عمر حرکت داد. او در پیمودن مسیر، بر آنان سخت گرفت تا آنجا که ترسیدند از شدت خستگی قطعه قطعه شوند(و جانشان برآید) و سم های چهارپایانشان ساییده شود. با مشاهده این امر، علی (علیه السلام) به آنان فرمود: نهراسید، چرا که رسول خدامرا فرمانی داده است و آگاهم ساخته است که خداوند فتح و پیروزی را نصیب من و شما خواهد ساخت. پس شادمان باشید، که شما بر خیر و نیکی هستید و به سوی خیر و نیکی رهسپارید. با این سخن او جان ها و قلب‌های مسلمانان به وجد آمد و بر آن راهپیمایی جان فرسا، راه پیمودند و سرانجام به نزدیکی آنان رسیدند. و به گونه ای به مشرکان نزدیک گشته بودند که آنان علی علیه السلام را می دیدند و او هم آنان را مشاهده می کرد. در این زمان علی علیه السلام به اصحابش دستور داد که فرود آیند. از دیگر سو، چون اهل وادی یابس از آمدن علی بن ابی طالب و اصحابش مطلع گشتند،

فَخَرَجُوا⁽¹⁾إِلَيْهِ مِنْهُمْ مِائَتَا رَجُلٍ شَاكِينَ بِالسِّلَاحِ⁽²⁾فَلَمَّا رَآهُمْ عَلِيٌّ عليه السلام خَرَجَ إِلَيْهِمْ فِي نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالُوا لَهُمْ⁽³⁾مَنْ أَنْتُمْ وَ مِنْ أَيْنَ أَنْتُمْ وَ مِنْ أَيْنَ أَقْبَلْتُمْ⁽⁴⁾وَ أَيْنَ تُرِيدُونَ قَالَ أَنَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ابْنُ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَخُوهُ وَ رَسُولُهُ إِلَيْكُمْ أَدْعُوكُمْ إِلَي شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ⁽⁵⁾وَ لَكُمْ⁽⁶⁾مَا لِلْمُسْلِمِينَ وَ عَلَيْكُمْ مَا عَلَيْهِمْ⁽⁷⁾مِنْ خَيْرٍ وَ شَرٍّ فَقَالُوا لَهُ إِيَّاكَ أَرَدْنَا وَ أَنْتَ طَلَبْتَنَا قَدْ سَمِعْنَا مَقَالَتَكَ فَاسْتَعِدَّ⁽⁸⁾لِلْحَرْبِ الْعَوَانِ وَ اعْلَمْ أَنَّا⁽⁹⁾قَاتِلِيكَ وَ قَاتِلِي⁽¹⁰⁾أَصْحَابِكَ وَ الْمَوْعُودُ فِيمَا بَيْنَنَا وَ بَيْنَكَ غَداً ضَحْوَةً وَ قَدْ أَعْذَرْنَا فِيمَا بَيْنَنَا وَ بَيْنَكَ فَقَالَ لَهُمْ عَلِيٌّ عليه السلام وَيْلَكُمْ تُهَدِّدُونِّي بِكَثْرَتِكُمْ وَ جَمْعِكُمْ فَأَنَا⁽¹¹⁾أَسْتَعِينُ بِاللَّهِ وَ مَلَائِكَتِهِ وَ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْكُمْ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ فَانْصَرَفُوا إِلَي مَرَاكِزِهِمْ⁽¹²⁾وَ انْصَرَفَ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَي مَرْكَزِهِ⁽¹³⁾فَلَمَّا جَنَّهُ اللَّيْلُ أَمَرَ أَصْحَابَهُ أَنْ يُحْسِنُوا إِلَي دَوَابِّهِمْ وَ يُقْضِمُوا وَ يُسْرِجُوا⁽¹⁴⁾فَلَمَّا انْشَقَّ عَمُودُ الصُّبْحِ صَلَّي بِالنَّاسِ بِغَلَسٍ ثُمَّ غَارَ عَلَيْهِمْ بِأَصْحَابِهِ فَلَمْ يَعْلَمُوا حَتَّي وَطِئَتْهُمُ الْخَيْلُ فَمَا أَدْرَكَ آخِرُ أَصْحَابِهِ حَتَّي قَتَلَ مُقَاتِلِيهِمْ وَ سَبَي ذَرَارِيَّهُمْ وَ اسْتَبَاحَ أَمْوَالَهُمْ وَ خَرَّبَ⁽¹⁵⁾دِيَارَهُمْ وَ أَقْبَلَ بِالْأُسَارَي⁽¹⁶⁾وَ الْأَمْوَالِ مَعَهُ وَ نَزَلَ⁽¹⁷⁾جَبْرَئِيلُ فَأَخْبَرَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَي عَلِيٍّ عليه السلام⁽¹⁸⁾وَ جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ

از آنان 200 مرد سراپا مسلح به سوی او خارج شدند. هنگامی که علی علیه السّلام آن ها را دید، با جمعی از یارانش به سوی آن ها خارج شد.آن مشرکان به مسلمانان گفتند: شما چه کسانی هستید؟ از کجایید؟ و از کجا آمده اید؟ و کجا می روید؟ حضرت پاسخ داد: من علی بن ابی طالب پسرعموی رسول خدا صلی الله علیه و آله و برادر و فرستاده او به سوی شمایم، شما را فرا می خوانم که شهادت دهید: خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد بنده و فرستاده اوست. و (در مقابل) از خیر و شر، آنچه از حقوق و تکالیف بر مسلمانان است، بر شما نیز باشد. در پاسخ به او گفتند: ما در پی تو بودیم ولی تو خود به طلب ما آمدی. سخنت را شنیده ایم. پس برای جنگی سخت آماده شو و بدان که ما تو و اصحابت را خواهیم کشت و لحظه موعود ما، فردا هنگام چاشتگاه خواهد بود و در آنچه میان ما و توست، ما را معذور دار. علی علیه السلام خطاب به آنان فرمود: وای بر شما! مرا به فراوانی و عدّه و عددتان تهدید می کنید؟ من نیز در برابر شما از خدا و فرشتگان و مسلمانان یاری می گیرم و هیچ دگرگونی و قدرتی جز با اتکال بر خداوند بلندمرتبه بزرگ پدیدار نمی گردد. بعد از این گفتگو، مشرکان به جایگاه های خود بازگشتند و علی علیه السّلام به سوی مکان خود بازگشت. چون ظلمت شب جهان را دربرگرفت، به یارانش دستور داد که چهارپایان خود را تیمار کنند و به آنان غذا دهند و زین هایشان را بر روی آن ها قرار دهند. چون روشنای صبح دمید، با مردم در پایان تاریکی شب نماز خواند، سپس با اصحابش بر آنان هجوم برد. و آنان تا دمی که اسب ها، آنان را لگدکوب و پایمال ساختند، متوجه هجوم مسلمانان نگشتند. و هنوز آخرین دنباله اصحابش نرسیده بودند که او جنگاوران آنان را کشت، و فرزندانشان را به اسارت گرفت و اموالشان را مباح گرداند (و به غنیمت گرفت) و خانه های آنان را ویران ساخت و با اسیران و اموال همراهش، آهنگ مدینه نمود. جبرئیل نازل گردید و رسول خدا صلی الله علیه و آله را از فتحی که خداوند نصیب علی علیه السّلام و جماعت مسلمانان ساخته بود، آگاه ساخت. او نیز بر منبر رفت و حمد و ثنای الهی به جا آورد

وَ أَثْنَي عَلَيْهِ وَ أَخْبَرَ النَّاسَ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَي الْمُسْلِمِينَ وَ أَعْلَمَهُمْ أَنَّهُ لَمْ يُصَبْ مِنْهُمْ إِلَّا رَجُلَانِ وَ نَزَلَ فَخَرَجَ⁽¹⁾يَسْتَقْبِلُ عَلِيّاً فِي جَمِيعِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ حَتَّي لَقِيَهُ عَلَي أَمْيَالٍ⁽²⁾مِنَ الْمَدِينَةِ فَلَمَّا رَآهُ عَلِيٌّ مُقْبِلًا نَزَلَ عَنْ دَابَّتِهِ وَ نَزَلَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله حَتَّي الْتَزَمَهُ وَ قَبَّلَ مَا بَيْنَ عَيْنَيْهِ فَنَزَلَ جَمَاعَةُ الْمُسْلِمِينَ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام حَيْثُ⁽³⁾نَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ وَ أَقْبَلَ بِالْغَنِيمَةِ وَ الْأُسَارَي وَ مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ مِنْ أَهْلِ وَادِي الْيَابِسِ ثُمَّ قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عليهما السلام مَا غَنِمَ الْمُسْلِمُونَ مِثْلَهَا قَطُّ إِلَّا أَنْ تَكُونَ خيبرا (مِنْ خَيْبَرَ)⁽⁴⁾فَإِنَّهَا مِثْلُ خَيْبَرَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ⁽⁵⁾وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً يَعْنِي بِالْعَادِيَاتِ الْخَيْلَ تَعْدُو بِالرِّجَالِ وَ الضَّبْحُ ضَبْحُهَا فِي أَعِنَّتِهَا وَ لُجُمِهَا فَالْمُورِياتِ قَدْحاً فَالْمُغِيراتِ صُبْحاً فَقَدْ أَخْبَرَكَ أَنَّهَا غَارَتْ عَلَيْهِمْ صُبْحاً قُلْتُ قَوْلُهُ فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعاً قَالَ يَعْنِي الْخَيْلَ⁽⁶⁾يَأْثَرْنَ بِالْوَادِي نَقْعاً فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعاً قُلْتُ قَوْلُهُ إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ قَالَ لَكَفُورٌ وَ إِنَّهُ عَلي ذلِكَ لَشَهِيدٌ قَالَ يَعْنِيهِمَا⁽⁷⁾جَمِيعاً قَدْ شَهِدَا جَمِيعاً وَادِيَ الْيَابِسِ وَ كَانَا لِحُبِّ الْحَيَاةِ حَرِيصَيْنِ قُلْتُ قَوْلُهُ⁽⁸⁾أَ فَلا يَعْلَمُ إِذا بُعْثِرَ ما فِي الْقُبُورِ وَ حُصِّلَ ما فِي الصُّدُورِ إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ قَالَ نَزَلَتِ الْآيَتَانِ فِيهِمَا خَاصَّةً كَانَا يُضْمِرَانِ ضَمِيرَ السَّوْءِ وَ يَعْمَلَانِ بِهِ فَأَخْبَرَ اللَّهُ خَبَرَهُمَا وَ فِعَالَهُمَا فَهَذِهِ قِصَّةُ أَهْلِ وَادِي الْيَابِسِ وَ تَفْسِيرُ الْعَادِيَاتِ⁽⁹⁾

و مردم را از فتح و پیروزی که خداوند نصیب مسلمانان ساخته بود باخبر ساخت، و آگاهشان کرد که از مسلمانان تنها دو تن کشته شده اند و آنگاه از منبر فرود آمد و برای استقبال از علی با همه مسلمانان اهل مدینه خارج شد تا آنکه با او در چند میلی مدینه رو در رو گردید. چون علی او را دید که به سویش روان است، از مرکب خود پایین آمد و پیامبر صلی الله علیه و آله نیز از مرکب خود پایین آمد و او را در آغوش گرفت و میان دیدگان او را بوسید. جماعت مسلمانان نیز در جایی که پیامبر فرود آمد، نزد علی رفتند و علی علیه السّلام با غنیمت و اسیران و آنچه خداوند از اهل وادی یابس نصیب آنان ساخته بود، بازگشت.

سپس جعفر بن محمد علیه السّلام فرمود: مسلمانان جز در خیبر، هرگز مانند آن نبرد (ذات السلاسل)، غنیمت به دست نیاورند و غنایم آن همانند خیبر بود. و خداوند تبارک و تعالی در آن روز این آیات را نازل فرمود: «وَالْعَادِیَاتِ ضَبْحًا»: مقصودش از «العادیات»: اسبانی است که با مردان می دوند، و «الضبح»: نفس نفس زدن اسب ها در میان عنان و لگام آن هاست. «فَالْمُورِیَاتِ قَدْحًا * فَالْمُغِیرَاتِ صُبْحًا» تو را آگاه ساخته است که آن ها در هنگام صبح بر آنان هجوم برده اند. گفتم مقصود پروردگار از: «فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعًا» چیست؟ فرمود: مقصودش اسب هاست که در وادی (دره) گرد و غبار ایجاد می کنند. «فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعًا» {و بدان [هجوم] در دل گروهی درآیند.} گفتم: سخن او: «إِنَّ الْانسانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ» به چه معناست؟ فرمود: یعنی به یقین انسان بسیار ناسپاس است. از آیه: «وَإِنَّهُ عَلَی ذَلِکَ لَشَهِیدٌ» سؤال کردم. حضرت فرمود: مقصودش هر دوی آن ها (ابوبکر و عمر) هستند که در وادی یابس حضور داشتند و به خاطر محبت دنیا، حریص و علاقمند (به دنیا) بودند. گفتم: سخن پروردگار: «أَفَلَا یَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِی الْقُبُورِ* وَحُصِّلَ مَا فِی الصُّدُورِ* إِنَّ رَبَّهُم بِهِمْ یَوْمَئِذٍ لَّخَبِیرٌ» به چه معناست؟ فرمود: این دو آیه به طور ویژه در مورد آن دو نازل شد که آن دو نیت پلیدی داشتند و بر اساس آن عمل می کردند. خداوند نیز (با این آیات) از آن دو و کارهایشان خبر داد. و این قصه اهل وادی یابس و تفسیر العادیات است.

ثُمَّ قَالَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ فِي قَوْلِهِ وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً أَيْ عَدْواً عَلَيْهِمْ فِي الضَّبْحِ ضُبَاحُ الْكِلَابِ صَوْتُهَا فَالْمُورِياتِ قَدْحاً كَانَتْ بِلَادُهُمْ فِيهَا حِجَارَةٌ فَإِذَا وَطِئَهَا سَنَابِكُ الْخَيْلِ كَانَ⁽¹⁾يَنْقَدِحُ مِنْهَا النَّارُ فَالْمُغِيراتِ صُبْحاً أَيْ صَبَّحَهُمْ بِالْغَارَةِ فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعاً قَالَ ثَارَتِ الْغُبْرَةُ مِنْ رَكْضِ الْخَيْلِ فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعاً قَالَ تَوَسَّطَ الْمُشْرِكِينَ بِجَمْعِهِمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ أَيْ كَفُورٌ وَ هُمُ الَّذِينَ أَمَرُوا وَ أَشَارُوا⁽²⁾عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنْ يَدَعَ الطَّرِيقَ مِمَّا حَسَدُوهُ⁽³⁾وَ كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام أَخَذَ بِهِمْ عَلَي غَيْرِ الطَّرِيقِ الَّذِي أَخَذَ⁽⁴⁾فِيهِ أَبُو بَكْرٍ وَ عُمَرُ فَعَلِمُوا⁽⁵⁾أَنَّهُ يَظْفَرُ بِالْقَوْمِ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لِأَبِي بَكْرٍ إِنَّ عَلِيّاً غُلَامٌ حَدَثٌ لَا عِلْمَ لَهُ بِالطَّرِيقِ وَ هَذَا طَرِيقٌ مُسْبِعٌ لَا نَأْمَنُ فِيهِ مِنَ السِّبَاعِ فَمَشَوْا⁽⁶⁾إِلَيْهِ فَقَالُوا يَا أَبَا الْحَسَنِ هَذَا الطَّرِيقُ الَّذِي أَخَذْتَ فِيهِ طَرِيقٌ مُسْبِعٌ فَلَوْ رَجَعْتَ إِلَي الطَّرِيقِ فَقَالَ لَهُمْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام الْزَمُوا رِحَالَكُمْ وَ كُفُّوا عَمَّا لَا يَعْنِيكُمْ وَ اسْمَعُوا وَ أَطِيعُوا فَإِنِّي أَعْلَمُ بِمَا أَصْنَعُ فَسَكَتُوا⁽⁷⁾وَ إِنَّهُ عَلي ذلِكَ لَشَهِيدٌ أَيْ عَلَي الْعَدَاوَةِ وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ يَعْنِي حُبَّ الْحَيَاةِ حَيْثُ خَافُوا السِّبَاعَ عَلَي أَنْفُسِهِمْ فَقَالَ اللَّهُ أَ فَلا يَعْلَمُ إِذا بُعْثِرَ ما فِي الْقُبُورِ وَ حُصِّلَ ما فِي الصُّدُورِ أَيْ يُجْمَعُ وَ يُظْهَرُ إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ⁽⁸⁾.

فر، تفسير فرات بن إبراهيم عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَحْرِ بْنِ طَيْفُورٍ بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام مِثْلَهُ⁽⁹⁾إِلَي قَوْلِهِ ثُمَّ قَالَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ .

بيان

رجل مدجج و مدجج أي شاك في السلاح و حفي من كثرة المشي

سپس علی بن ابراهیم گفت: در سخنش: «وَالْعَادِیَاتِ ضَبْحًا »: یعنی بر آن ها نفس نفس زنان می دوند. «ضباح الکلاب»: صدای سگ ها. «فَالْمُورِیَاتِ قَدْحًاً»: در سرزمین آن ها، سنگ وجود داشت که چون جلوی سم اسب ها آن ها را لگد می کرد، از آن ها آتش برافروخته می شد. «فَالْمُغِیرَاتِ صُبْحًا»: یعنی صبحدم بر آنان هجوم برد. «فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعًاً»: گفت: از دویدن اسب ها گرد و غبار به پا خاست. «فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعًا»: گفت: سپاه مسلمانان، در میانه مشرکان قرار گرفت. «إِنَّ الْانسانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ»: یعنی نسبت به پروردگار خود ناسپاس است. و آنان، کسانی بودند که به خاطر حسادتشان به امیرالمومنین، او را دستور داده و نصیحت کرده بودند که از راه برگردد و علی علیه السّلام آنان را به راهی، غیر از راهی که ابوبکر و عمر در پیش گرفته بودند، پیش برد. از این رو آنان دانستند که او بر آن قوم چیره خواهد شد. به همین خاطر عمروعاص به ابوبکر گفت: علی جوانکی نورس است که با راه آشنایی ندارد و این راه پر از حیوانات درنده است که در آن از آن ها امنیت نداریم. بنابراین به نزد او رفتند و گفتند: ای ابالحسن! این راهی(بیراهه ای) که در پیش گرفته ای پر از حیوانات درنده است، پس بهتر آن است که به راه اصلی بازگردی. امیرالمومنین علیه السّلام به آنان فرمود: مراقب جهاز شترانتان باشید و از آنچه به شما ارتباطی ندارد، کنار بکشید. و سخن گوش دارید و اطاعت نمایید که من به آنچه می کنم آگاه ترم. با این سخن، آنان وادار به سکوت گشتند. «وَإِنَّهُ عَلَی ذَلِکَ لَشَهِیدٌ »: یعنی بر دشمنی گواه است. «وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ»: یعنی محبت و دوست داشتن زندگی در نزد آنان ریشه دوانده است. چرا که از درندگان بر جان خویش بیمناک گشتند. از همین رو خداوند فرمود: «أَفَلَا یَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِی الْقُبُورِ* وَحُصِّلَ مَا فِی الصُّدُورِ»: یعنی جمع و آشکار شود. «إِنَّ رَبَّهُم بِهِمْ یَوْمَئِذٍ لَّخَبِیرُ»⁽¹⁰⁾

تفسیر فرات بن ابراهیم: عبدالله بن بحر بن طیفور با اسناد خود از جعفر بن محمد علیه السّلام مانند او⁽¹¹⁾

تا سخنش: «سپس علی بن ابراهیم گفت» را روایت کرده است.

توضیح

«رجل مدجَّج و مدجَج»: یعنی غرق در سلاح. و «حفی من کثرة المشی»:

أي رقت قدمه أو حافره و العوان من الحروب التي قوتل فيها مرة كأنهم جعلوا الأولي بكرا و أقضم القوم امتاروا شيئا في القحط و في بعض لغة الفرس القضم خوردن اسب جو را.⁽¹⁾.

قوله عليه السلام يعنيهما أي مصداق الإنسان في هذه الآية أبو بكر و عمر.

قال البيضاوي لَكَنُودٌ لكفور من كند النعمة كنودا أو لعاص بلغة كندة أو لبخيل بلغة بني مالك و هو جواب القسم وَ إِنَّهُ عَلي ذلِكَ و إن الإنسان علي كنوده لَشَهِيدٌ يشهد علي نفسه لظهور أثره عليه أو إن الله علي كنوده لشهيد فيكون وعيدا وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ المال لَشَدِيدٌ لبخيل أو لقوي مبالغ فيه قوله بُعْثِرَ أي بعث و حُصِّلَ جمع محصلا في الصحف أو ميز.

«3»

ما، الأمالي للشيخ الطوسي قَالَ شَيْخُ الطَّائِفَةِ قُرِئَ⁽²⁾عَلَي أَبِي الْقَاسِمِ بْنِ شِبْلٍ وَ أَنَا أَسْمَعُ حَدَّثَنَا ظَفَرُ بْنُ حُمْدُونِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْأَحْمَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ ثَابِتٍ وَ أَبِي الْمَغْرَاءِ الْعِجْلِيِّ قَالا حَدَّثَنَا الْحَلَبِيُّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً قَالَ وَجَّهَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فِي سَرِيَّةٍ فَرَجَعَ مُنْهَزِماً يُجَبِّنُ أَصْحَابَهُ وَ يُجَبِّنُونَهُ⁽³⁾أَصْحَابُهُ فَلَمَّا انْتَهَي إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ لِعَلِيٍّ أَنْتَ صَاحِبُ الْقَوْمِ فَتَهَيَّأْ أَنْتَ وَ مَنْ تُرِيدُ مِنْ فُرْسَانِ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ وَ سِرِ اللَّيْلَ⁽⁴⁾وَ لَا يُفَارِقْكَ الْعَيْنُ قَالَ فَانْتَهَي عَلِيٌّ إِلَي مَا

یعنی (از زیادی راه رفتن) پا یا سُمش ساییده شد. «العوان» از جنگ ها: جنگی که در آن یکبار کشتار صورت گرفته باشد؛ گویی آن ها جنگ اولی را باکره قرار داده اند. و «أقضم القوم»: در هنگام قحطی، کمی آذوقه گرد آورند. و در زبان پارسیان: «القضم»: خوردن اسب جو را. سخن او علیه السّلام: «یُِعنِیهُما»: یِعنی مصداق انسان در این آیه، ابوبکر و عمر است.

البیضاوی گفت: «لَکَنُودٌ»: به یقین انسان بسیار ناسپاس است و از ریشه «کند النعمة کنوداً». یا به لغت کنده: به یقین نافرمان است، یا به لغت بنی مالک: بی تردید بخیل است و آن جواب قسم است. «وَإِنَّهُ عَلَی ذَلِکَ لَشَهِیدٌ »: و به یقین انسان بر ناسپاسی خود گواه است. «لَشَهِیدٌ»: بر علیه خود به خاطر ظهور اثر آن (ناسپاسی) بر او، شهادت می دهد. یا آنکه به یقین خداوند بر ناسپاسی او گواه است. که در این صورت، تهدید محسوب می‌شود. «وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ»: یعنی از محبت مال و ثروت، «لَشَدِیدٌ»: یعنی به یقین بخیل است، یا به یقین قدرتمند و زیاده رو است. سخنش «بُعْثِرَ»: یعنی برانگیخته شود. «وَحُصِّلَ» یعنی به طور روشن در نامه هایی جمع یا جدا و متمایز می شود.

روایت 3

امالی طوسی: شیخ طائفه گفت: بر ابوالقاسم بن شبل روایتی خوانده شد و من نیز آن را می شنیدم که ظفر بن حمدون... از محمد بن ثابت و ابوالمغرا عجلیّ روایت کرده است که گفتند: حلبی برای ما روایت کرد و گفت: از حضرت امام صادق علیه السّلام درباره سخن خدای عزوجل: «وَالْعَادِیَاتِ ضَبْحًا» پرسیدم. حضرت فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله عمر بن خطّاب را در سریه ای گسیل داشت. ولی او شکست خورده و مغلوب بازگشت و این در حالی بود که او و اصحابش یکدیگر را ترسو و بزدل می خواندند. چون او به نزد پیامبر بازگشت، به علی فرمود: «تو فرمانده مردم هستی، پس تو با آن دسته از سوارکاران جنگجوی انصار که برمی گزینی، آماده شو و شبانه راهپیمایی کن و همواره جاسوسانی (برای نظارت بر حرکات دشمن) به همراه داشته باش». اباعبدالله علیه السلام ادامه داد: علی نیز به مکانی که

أَمَرَهُ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَسَارَ إِلَيْهِمْ فَلَمَّا كَانَ عِنْدَ وَجْهِ الصُّبْحِ أَغَارَ عَلَيْهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَي نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً إِلَي آخِرِهَا⁽¹⁾.

بيان

لا يفارقك العين أي ليكن معك جواسيس ينظرون لئلا يكمن لك العدو أو كناية عن ترك النوم أو عن ترك الحذر و النظر إلي مظان الريبة أو المعني لا يفارقك عسكرك و كن معهم قال الجوهري جاء فلان في عين أي في جماعة.

«4»

يج، الخرائج و الجرائح رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله لَمَّا بَعَثَ سَرِيَّةَ ذَاتِ السَّلَاسِلِ وَ عَقَدَ الرَّايَةَ وَ سَارَ بِهَا أَبُو بَكْرٍ حَتَّي إِذَا صَارَ بِهَا بِقُرْبِ الْمُشْرِكِينَ اتَّصَلَ خَبَرُهُمْ فَتَحَرَّزُوا وَ لَمْ يَصِلِ الْمُسْلِمُونَ إِلَيْهِمْ فَأَخَذَ الرَّايَةَ عُمَرُ وَ خَرَجَ مَعَ السَّرِيَّةِ فَاتَّصَلَ بِهِمْ خَبَرُهُمْ⁽²⁾فَتَحَرَّزُوا وَ لَمْ يَصِلِ الْمُسْلِمُونَ إِلَيْهِمْ فَأَخَذَ⁽³⁾الرَّايَةَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فَخَرَجَ فِي السَّرِيَّةِ فَانْهَزَمُوا فَأَخَذَ الرَّايَةَ لِعَلِيٍّ وَ ضَمَّ إِلَيْهِ أَبَا بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَ مَنْ كَانَ مَعَهُ⁽⁴⁾فِي تِلْكَ السَّرِيَّةِ وَ كَانَ الْمُشْرِكُونَ قَدْ أَقَامُوا رُقَبَاءَ عَلَي جِبَالِهِمْ يَنْظُرُونَ إِلَي كُلِّ عَسْكَرٍ يَخْرُجُ إِلَيْهِمْ مِنَ الْمَدِينَةِ عَلَي الْجَادَّةِ فَيَأْخُذُونَ حِذْرَهُمْ وَ اسْتِعْدَادَهُمْ فَلَمَّا خَرَجَ عَلِيٌّ عليه السلام تَرَكَ الْجَادَّةَ وَ أَخَذَ بِالسَّرِيَّةِ فِي الْأَوْدِيَةِ بَيْنَ الْجِبَالِ فَلَمَّا رَأَي عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَ قَدْ فَعَلَ عَلِيٌّ ذَلِكَ عَلِمَ أَنَّهُ سَيَظْفَرُ بِهِمْ فَحَسَدَهُ فَقَالَ لِأَبِي بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ وُجُوهِ السَّرِيَّةِ إِنَّ عَلِيّاً رَجُلٌ غِرٌّ⁽⁵⁾لَا خِبْرَةَ لَهُ بِهَذِهِ الْمَسَالِكِ وَ نَحْنُ أَعْرَفُ بِهَا مِنْهُ وَ هَذَا الطَّرِيقُ الَّذِي تَوَجَّهَ فِيهِ كَثِيرُ السِّبَاعِ وَ سَيَلْقَي النَّاسُ مِنْ مَعَرَّتِهَا أَشَدَّ مَا يُحَاذِرُونَهُ مِنَ الْعَدُوِّ فَسَأَلُوهُ أَنْ يَرْجِعَ عَنْهُ إِلَي الْجَادَّةِ فَعَرَّفُوا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ذَلِكَ قَالَ مَنْ كَانَ طَائِعاً لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ مِنْكُمْ فَلْيَتَّبِعْنِي وَ مَنْ أَرَادَ الْخِلَافَ عَلَي اللَّهِ وَ رَسُولِهِ فَلْيَنْصَرِفْ عَنِّي فَسَكَتُوا وَ سَارُوا مَعَهُ فَكَانَ يَسِيرُ بِهِمْ

رسول خدا به او فرمان حرکت بدانجا را داده بود، رسید و در حین حرکت خود، شبانه به سوی آنان راه پیمود. و چون در آستانه روشنایی صبح قرار گرفت، بر آنان هجوم برد و خداوند بر پیامبر «وَالْعَادِیَاتِ ضَبْحًا» تا آخرش را نازل نمود.⁽⁶⁾

توضیح

«لایفارقک العین»: یعنی باید به همراه تو جاسوسانی باشند که مراقب حرکات دشمن باشند تا تو در کمین آنان گرفتار نگردی. یا آنکه می تواند کنایه از ترک خواب یا ترک بیم و هراس، و توجه داشتن به مکان های مشکوک باشد. یا آنکه به این معنی باشد که از لشکر خود جدا مشو و همراه آنان باش. جوهری گفت: «جاء فلان فی عین»: یعنی در میان گروه و جماعت آمد.

روایت 4

الخرائج: روایت شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله هنگامی که سپاه خود را به سریه ذات السلاسل اعزام کرد و پرچم را بست، ابوبکر با آن پرچم پیش رفت و چون با آن در نزدیکی مشرکان قرار گرفت، اخبار آنان به او رسید. از همین رو آنان از درگیری اجتناب کردند و خود را کنار کشیدند و حال آنکه (هنوز) مسلمانان با آنان روردرو نگشته بودند (و تنها به خاطر اخباری که هنوز درستی آنها به اثبات نرسیده بود، دچار ترس و واهمه گردیدند). بعد از ابوبکر، عمر پرچم را برگرفت و با سپاه خارج شد، ولی وقتی که اخبار عدّه و عدد مشرکین به او رسید، او نیز- بی آنکه مسلمانان با مشرکین رو در رو گردند- از ورود به کارزار خودداری کرد. پس عمروبن عاص پرچم را گرفت و در آن سریه خارج شد. ولی آنان نیز گریختند. پیامبر با مشاهده این وضع پرچم را به علی سپرد و ابوبکر و عمر و عمرو بن عاص و کسانی که همراه آنان در آن سریه حضور داشتند را به او ملحق ساخت. از دیگر سو، مشرکان نیز دیده بانانی بر کوه های آنان گمارده بودند که هر لشکری که از راه مدینه به سوی آنان خارج می شد را زیر نظر داشتند و در صورت بروز هر گونه تهدیدی، در حال آماده باش و آمادگی قرار می گرفتند.به همین خاطر علی علیه السّلام در هنگام خروج، راه اصلی را رها کرد و سریه را در میان دره های کوه ها پیش راند. هنگامی که عمرو بن عاص این کار علی را مشاهده کرد، دانست که او به زودی بر آنان چیره خواهد گشت و به خاطر حسادتش به او، به ابوبکر و عمر و سایر بزرگان سریه گفت: علی جوانکی ناپخته است که با این راه ها آشنایی ندارد و ما به آن ها از او آگاه تریم. و این راهی که در پیش گرفته است پر از حیوانات درنده است و بر مردمان از سختی و دشواری این راه، سختی های بیشتری از آن خواهد رفت که به خاطرش از دشمن می هراسند. بنابراین از او خواستند که از آن بیراهه به راه اصلی برگردد و امیر المومنین علیه السلام را از این خواسته خود آگاه ساختند.حضرت فرمود: هر یک از شما که در برابر خدا و رسولش فرمانبردار است، باید که از من پیروی کند و هر که قصد نافرمانی از خدا و رسولش را دارد، از نزد من بازگردد. با این سخن، آنان سکوت کردند و با او همراه گشتند.

بَيْنَ الْجِبَالِ فِي اللَّيْلِ⁽¹⁾وَ يَكْمُنُ فِي الْأَوْدِيَةِ بِالنَّهَارِ وَ صَارَتِ السِّبَاعُ الَّتِي فِيهَا كَالسَّنَانِيرِ إِلَي أَنْ كَبَسَ⁽²⁾الْمُشْرِكِينَ وَ هُمْ غَارُّونَ آمِنُونَ وَقْتَ الصُّبْحِ فَظَفِرَ بِالرِّجَالِ وَ الذَّرَارِيِّ وَ الْأَمْوَالِ فَحَازَ ذَلِكَ كُلَّهُ وَ شَدَّ الرِّجَالَ فِي الْحِبَالِ كَالسَّلَاسِلِ فَلِذَلِكَ سُمِّيَتْ غَزَاةَ ذَاتِ السَّلَاسِلِ فَلَمَّا كَانَتِ الصَّبِيحَةُ الَّتِي أَغَارَ فِيهَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَلَي الْعَدُوِّ وَ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَي هُنَاكَ خَمْسُ مَرَاحِلَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَصَلَّي⁽³⁾بِالنَّاسِ الْفَجْرَ وَ قَرَأَ وَ الْعادِياتِ فِي الرَّكْعَةِ الْأُولَي وَ قَالَ هَذِهِ سُورَةٌ أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَلَيَّ فِي هَذَا الْوَقْتِ يُخْبِرُنِي فِيهَا بِإِغَارَةِ عَلِيٍّ عَلَي الْعَدُوِّ وَ جَعَلَ حَسَدَهُ لِعَلِيٍّ حَسَداً لَهُ⁽⁴⁾فَقَالَ إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ وَ الْكَنُودُ الْحَسُودُ وَ هُوَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ هَاهُنَا إِذْ هُوَ كَانَ يُحِبُّ الْخَيْرَ وَ هُوَ الْحَيَاةُ حِينَ⁽⁵⁾أَظْهَرَ الْخَوْفَ مِنَ السِّبَاعِ ثُمَّ هَدَّدَهُ اللَّهُ⁽⁶⁾.

«5»

شا، الإرشاد ثم كان⁽⁷⁾غزاة السلسلة و ذلك أن أعرابيا جاء عند النبي صلي الله عليه و آله⁽⁸⁾فجثا بين يديه و قال له جئتك لأنصح لك قال و ما نصيحتك قال قوم من العرب قد اجتمعوا بوادي الرمل و عملوا علي أن يبيتوك بالمدينة و وصفهم له فأمر النبي صلي الله عليه و آله أن ينادي ب الصلاة جامعة فاجتمع المسلمون و صعد المنبر فحمد الله و أثني عليه ثم قال أيها الناس إن هذا عدو الله و عدوكم قد عمل علي أن يبيتكم فمن له⁽⁹⁾فقام جماعة من أهل الصفة فقالوا نحن نخرج إليهم⁽¹⁰⁾فول علينا من شئت فأقرع بينهم فخرجت القرعة علي ثمانين رجلا منهم و من غيرهم فاستدعي أبا بكر فقال له خذ اللواء و امض إلي بني سليم فإنهم قريب من الحرة فمضي

علی علیه السلام آنان را شبانه در میان کوه ها راه می برد و در روز در دره ها پنهان می شدند و حیوانات درنده ای که آنجا بودند، چون گربه ها - بی آزار - شدند و سرانجام بر مشرکان در حالی که آنان در هنگام صبح غافل و ایمن بودند، یورش برد و بر مردان و اولاد و اموالشان دست یافت و همه آن ها را تصاحب کرد. و مردان را با طناب ها چون زنجیر به بند کشید و به همین خاطر این جنگ ذات السلاسل نامیده شد. چون صبحگاه روزی که امیرالمومنین علیه السّلام در آن بر دشمن هجوم برد، فرا رسید - و در شرایطی که از مدینه تا آن مکان 5 روز راه بود - پیامبرصلی الله علیه و آله به هنگام صبح خارج شد و با مردم نماز صبح را اقامه فرمود و در رکعت اول «وَالْعَادِیَاتِ» را خواند، و فرمود: «این سوره ای است که خداوند در این وقت، بر من نازل فرموده و مرا از هجوم علی بر دشمن آگاه ساخته است، و حسادت او به علی را، حسادت نسبت به خود قرار داد». و در ادامه فرمود: «إِنَّ الْانسانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ» و «الکنود»: یعنی حسود، و در اینجا مقصود عمرو بن عاص است؛ چرا که او هنگامی که ترس خود از درندگان را آشکار ساخت، مشتاق و دوستدار خیر - که مقصود از آن زندگی است - بود و در ادامه، خداوند او را مورد تهدید قرار داد.⁽¹¹⁾

روایت 5

الارشاد: سپس جنگ ذات السلاسل واقع شد و جریان آن بدینگونه بود که عربی بادیه‌نشین به نزد پیامبر آمد و در برابرش زانو زد و به او گفت: آمده ام تا (خیرخواهانه) تو را نصیحتی کنم. فرمود: نصیحتت چیست؟ گفت: جماعتی از عرب در وادی الرمل گرد آمده اند و بر آن شده اند که شبانه بر تو در مدینه یورش بیاورند، و(عدّه و عدد) آن ها را برای او توصیف کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله نیز دستور داد که به نماز در مسجد ندا داده شود. با این ندا، مسلمانان اجتماع کردند و پیامبر بر منبر رفت. حمد و ثنای الهی را به جا آورد و فرمود: «ای مردم! این دشمن خدا و دشمن شما بر آن شده است تا شبانه بر شما یورش آورد، پس چه کسی به مقابله او برمی خیزد؟» گروهی از اهل صفه برخاستند و گفتند: ما به سوی آنان خارج می شویم، و تو هر که را خواستی به فرماندهی ما بگمار. پیامبر نیز در میان آن ها قرعه انداخت و قرعه بر هشتاد تن از آن ها و غیر آن ها افتاد. ابوبکر را فراخواند و به او فرمود: «پرچم را بگیر و به سوی بنی سلیم برو، که آن ها نزدیک حرّۀ هستند.»

و معه القوم حتي قارب أرضهم و كانت كثيرة الحجارة و الشجر و هم ببطن الوادي و المنحدر إليه صعب فلما صار أبو بكر إلي الوادي و أراد الانحدار خرجوا إليه فهزموه و قتلوا من المسلمين جمعا كثيرا فانهزم أبو بكر من القوم فلما ورد⁽¹⁾علي النبي صلي الله عليه و آله عقد لعمر بن الخطاب و بعثه إليهم فكمنوا له تحت الحجارة و الشجر فلما ذهب ليهبط خرجوا إليه فهزموه فساء رسول الله صلي الله عليه و آله ذلك فقال له عمرو بن العاص ابعثني يا رسول الله إليهم فإن الحرب خدعة فلعلي⁽²⁾أخدعهم فأنفذه مع جماعة و وصاه فلما صار إلي الوادي خرجوا إليه فهزموه و قتلوا من أصحابه جماعة و مكث رسول الله صلي الله عليه و آله أياما يدعو عليهم ثم دعا أمير المؤمنين عليه السلام⁽³⁾فعقد له ثم قال أرسلته كرارا غير فرار ثم رفع يديه إلي السماء و قال اللهم إن كنت تعلم أني رسولك فاحفظني فيه و افعل به و افعل فدعا له ما شاء الله و خرج علي بن أبي طالب عليهما السلام و خرج رسول الله صلي الله عليه و آله لتشييعه و بلغ معه إلي مسجد الأحزاب و علي علي فرس أشقر مهلوب عليه بردان يمانيان و في يده قناة خطية فشيعه رسول الله صلي الله عليه و آله و دعا له و أنفذ معه فيمن أنفذ أبا بكر و عمر و عمرو بن العاص فسار بهم عليه السلام نحو العراق متنكبا للطريق حتي ظنوا أنه يريد بهم غير ذلك الوجه ثم انحدر⁽⁴⁾بهم علي محجة غامضة فسار بهم حتي استقبل الوادي من فمه و كان يسير الليل و يكمن النهار فلما قرب من الوادي أمر أصحابه أن يعكموا الخيل و وقفهم مكانا و قال لا تبرحوا و انتبذ⁽⁵⁾أمامهم فأقام ناحية منهم فلما رأي عمرو بن العاص ما صنع لم يشك أن الفتح يكون له فقال لأبي بكر أنا أعلم بهذه البلاد من علي و فيها ما هو أشد علينا من بني سليم و هي الضباع و الذئاب فإن خرجت علينا خفت أن تقطعنا فكلمه يخل عنا نعلو الوادي قال فانطلق أبو بكر فكلمه⁽⁶⁾فأطال فلم يجبه أمير المؤمنين عليه السلام

ابوبکر به همراه مردم پیش رفت تا آنکه به نزدیکی سرزمین آن ها که پر از سنگ و درخت بود، رسید. و مشرکان در این زمان داخل دره ای که شیب و سرازیری دشواری داشت، به کمین نشسته بودند. هنگامی که ابوبکر به سوی وادی (دره) رفت و قصد پایین رفتن از آن را نمود، مشرکان به سوی او خارج شدند و او را شکست دادند و گروه زیادی از مسلمانان را کشتند. و در نهایت ابوبکر در برابر آن قوم شکست را پذیرا شد و چون به نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بازگشت، او پرچم فرماندهی را به عمربن خطاب سپرد و او را به سوی ایشان فرستاد. ولی مشرکان بار دیگر در زیر سنگ‌ها و درخت ها به کمین او نشستند و هنگامی که قصد پایین رفتن از وادی (دره) را داشت، به سوی او خارج شدند و او را نیز مغلوب ساختند. این شکست ها رسول خدا را آزرده خاطر ساخت. عمرو بن العاص به ایشان گفت: ای رسول خدا! مرا به سوی آن ها بفرست که جنگ حیله و فریب است و شاید که من آنان را بفریبم. با این پیشنهاد، رسول خدا صلی الله علیه وآله او را به همراهی گروهی از مسلمانان روانه ساخت و به او توصیه هایی کرد. ولی هنگامی که او به سوی وادی (دره) حرکت کرد، مشرکان به سوی او خارج شدند و او را شکست دادند و جمعی از همراهانش را کشتند. بعد از این واقعه، حضرت رسول صلی الله علیه و آله چند روزی درنگ نمود و مردم را بر علیه آن ها بر می انگیخت. سپس امیر المومنین علیه السّلام را فراخواند و فرماندهی را به او سپرد و فرمود: «او را فرستادم، که او مهاجم و پیش رونده است و نمی گریزد.» سپس دو دستش را به آسمان بلند کرد و فرمود: «خداوندا! اگر مرا به رسولی خود قبول داری، پس او را برایم حفظ کن و کار او را جاری ساز» و برای او مشیت و خواسته الهی را خواستار شد. و علی بن ابی طالب علیه السلام خارج شد و پیامبر صلی الله علیه و آله برای همراهی او بیرون آمد و او را تا مسجد احزاب همراهی کرد. در زمان حرکت، علی سوار بر اسب سرخ رنگی بود که موی دمش کنده شده بود و بر او دو برده یمانی و در دستش نیزه ای خطی قرار داشت. رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز او را همراهی کرد و برای او دعا نمود و به همراه کسانی که با او فرستاد، ابوبکر و عمر و عمرو بن عاص را نیز روانه ساخت. علی علیه السلام با آن ها به سوی عراق راهی شد و چنان از راه (اصلی) کناره گرفت که آنان گمان بردند که او آن ها را به جای دیگری می برد. سپس با آن ها از راهی ناآشنا سرازیر شد و آن ها را پیش برد تا آنکه به ابتدای دره رسید. او شبانه راه می رفت و در روز پنهان می گشت. هنگامی که در نزدیکی دره قرار گرفت، به اصحابش دستور داد که دهان اسبان را ببندند. و در مکانی آنان را متوقف ساخت و خطاب به آنان فرمود: از اینجا دور نشوید. و خود از برابر آن ها به یک سو شد و در جانبی از آن ها ایستاد. هنگامی که عمرو بن عاص کرده او را مشاهده نمود، یقین یافت که فتح و پیروزی نصیب وی خواهد شد. از همین رو به ابوبکر گفت: من از علی به این سرزمین آگاه ترم، و آنچه از کفتارها و گرگ ها در آن است، برای ما از بنی سلیم دشوارتر و شدیدتر خواهد بود. مرا بیم آن می رود که اگر این درندگان بر ما خارج شوند، ما را قطعه قطعه سازند. پس با او سخن گو، تا از ما دست بردارد و از این وادی (دره) بالا رویم. گفت: ابوبکر به نزد علی علیه السلام رفت و با او سخن گفت و سخنش را طول داد، ولی امیرالمومنین علیه السلام یک حرف (کلمه) هم در پاسخ وی نگفت.

حرفا واحدا فرجع إليهم فقال لا و الله ما أجابني حرفا واحدا فقال عمرو بن العاص لعمر بن الخطاب أنت أقوي عليه فانطلق عمر فخاطبه فصنع به مثل ما صنع بأبي بكر فرجع إليهم فأخبرهم أنه لم يجبه فقال عمرو بن العاص إنه لا ينبغي لنا أن نضيع أنفسنا انطلقوا بنا نعلو الوادي فقال له المسلمون و الله⁽¹⁾ما نفعل أمرنا رسول الله أن نسمع لعلي و نطيع فنترك أمره و نطيع لك و نسمع فلم يزالوا كذلك حتي أحس أمير المؤمنين عليه السلام بالفجر فكبس القوم و هم غارون⁽²⁾فأمكنه الله تعالي منهم فنزلت علي النبي صلي الله عليه و آله وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً إلي آخرها فَبَشَّرَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَصْحَابَهُ بِالْفَتْحِ وَ أَمَرَهُمْ أَنْ يَسْتَقْبِلُوا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَاسْتَقْبَلُوهُ وَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَقْدُمُهُمْ فَقَامُوا لَهُ صَفَّيْنِ فَلَمَّا بَصُرَ بِالنَّبِيِّ صلي الله عليه و آله تَرَجَّلَ عَنْ فَرَسِهِ⁽³⁾فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله ارْكَبْ فَإِنَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ عَنْكَ رَاضِيَانِ فَبَكَي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَرَحاً فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَا عَلِيُّ لَوْ لَا أَنَّنِي أُشْفِقُ أَنْ تَقُولَ فِيكَ طَوَائِفُ مِنْ أُمَّتِي مَا قَالَتِ النَّصَارَي فِي الْمَسِيحِ عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ لَقُلْتُ فِيكَ الْيَوْمَ مَقَالًا لَا تَمُرُّ بِمَلَإٍ مِنَ النَّاسِ إِلَّا أَخَذُوا التُّرَابَ مِنْ تَحْتِ قَدَمَيْكَ.

و كان الفتح في هذه الغزاة لأمير المؤمنين عليه السلام خاصة بعد أن كان لغيره فيها من الإفساد⁽⁴⁾ما كان و اختص عليه السلام من مديح النبي صلي الله عليه و آله فيها بفضائل لم يحصل منها شي‌ء لغيره و بان له من المنقبة فيها ما لم يشركه فيه⁽⁵⁾سواه.⁽⁶⁾

بيان

المهلبة ما غلظ من شعر الذنب و هلبت الفرس نتفت هلبه فهو مهلوب ذكره الجوهري و قال الخط موضع باليمامة تنسب إليه الرماح الخطية لأنها تحمل من بلاد الهند فتقوم به و يقال عكمت المتاع أي شددته و المراد هنا شد أفواه الدواب لترك صهيلها قوله فكبس القوم أي هجم عليهم

و ابوبکر به سوی آنان برگشت و گفت: به خدا سوگند که یک حرف هم مرا پاسخ نداد. با این سخن، عمرو بن عاص به عمر بن خطاب گفت: تو بر او قوی تر هستی، (تو برو). پس عمر رفت و با او سخن گفت. ولی با او نیز همانند ابوبکر رفتار کرد. او نیز به سوی آن ها برگشت و آگاهشان ساخت که او را نیز پاسخی نداده است. عمرو بن عاص گفت: ما را سزاوار نیست که خود را تباه سازیم! با ما حرکت کنید تا از (این) دره بالا رویم. ولی مسلمانان به او گفتند: ما چنین نمی کنیم. رسول خدا ما را فرمان داده است که گوش به فرمان علی باشیم و از او اطاعت کنیم. آیا فرمان او را رها کنیم و به تو گوش سپاریم و از تو فرمان بریم؟ آنان همواره بر این حال بودند تا آنکه امیرالمومنین متوجه سپیده صبح شد و بر آن قوم که از حرکت مسلمین غافل بودند، هجوم برد. و خداوند تعالی او را بر آنان پیروز و مسلط ساخت و به خاطر این پیروزی، بر پیامبر صلی الله علیه و آله «وَالْعَادِیَاتِ ضَبْحًاَ» تا آخر سوره نازل گردید، و پیامبر به اصحابش مژده فتح و پیروزی داد و به آنان فرمان داد که به استقبال امیرالمومنین علیه السّلام روند.آنان نیز در حالی که رسول خدا صلی الله علیه و آله پیشاپیش آن ها حرکت می کرد، به استقبال او رفتند. و مسلمانان برای او در دو صف ایستادند. چون نگاه علی بر پیامبر افتاد، از اسب خود پیاده شد. پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: «سوار شو! که خدا و رسولش از تو راضی و خشنود هستند.» در این هنگام امیرالمومنین علیه السّلام از شادی گریست و پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: «ای علی، اگر به خاطر ترس از آن نبود که گروه هایی از امت من، در مورد تو سخن نصاری درباره مسیح عیسی بن مریم، را بگویند، به یقین امروز درباره تو سخنی می گفتم که بر گروهی از مردم نمی گذشتی، مگر آنکه خاک زیر پاهایت را (به تبرک) بر می گرفتند.»

و در این جنگ فتح و پیروزی به طور مخصوص و ویژه از آن امیرالمومنین بود، بعد از آن که غیر از او، در آن فساد و تباهی به بار آوردند. و از مدح و ستایش پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد آن جنگ، به فضائلی یکتا و یگانه گشت که اندکی از آن هم برای دیگران حاصل نگشته است و برای او در آن جنگ فخر و بزرگی هایی آشکار شد که جز او، کسی در آن شریک نگردیده است.⁽⁷⁾

توضیح

«المهلبة»: آنچه از موی دم غلیظ و محکم شود. و «هلبت الفرس»: موی دم آن را کندم، پس آن «مهلوب» است، این را جوهری آورده است. و گفت: «الخطّ»: مکانی در یمامه است که نیزه های خطی به آنجا منسوب است. چرا که آن ها از سرزمین هند آورده می شدند و در آنجا ساخته می شدند، و گفته می شود: «عکمت المتاع»: یعنی کالا و بار را بستم. ولی اینجا مقصود بستن دهان چهارپایان است تا شیهه نکشند. سخن او «فکبس القوم»: یعنی بر آن ها هجوم برد.

«6»

أقول: ذكر المفيد رحمه الله هذه الغزوة علي هذا الوجه بعد غزوة تبوك و ذكرها علي وجه آخر علي ما في بعض النسخ القديمة بعد غزوة بني قريظة و قبل غزوة بني المصطلق قال و قد كان من أمير المؤمنين عليه السلام في غزوة وادي الرمل و يقال إنها كانت تسمي بغزوة السلسلة⁽¹⁾ما حفظه العلماء و دونه الفقهاء و نقله أصحاب الآثار و رواه نقلة الأخبار مما ينضاف إلي مناقبه عليه السلام في الغزوات و يماثل فضائله في الجهاد و ما توحد به في معناه من كافة العباد و ذلك.

أن أصحاب السير ذكروا أن النبي صلي الله عليه و آله كان ذات يوم جالسا إذ جاء أعرابي فجثا بين يديه ثم قال إني جئت⁽²⁾لأنصحك قال و ما نصيحتك قال قوم من العرب قد عملوا علي أن يبيتوك بالمدينة و وصفهم له قال فأمر أمير المؤمنين عليه السلام أن ينادي ب الصلاة جامعة فاجتمع المسلمون فصعد المنبر فحمد الله و أثني عليه ثم قال أيها الناس إن هذا عدو الله و عدوكم قد أقبل عليكم⁽³⁾يزعم أنه يبيتكم بالمدينة فمن للوادي فقام رجل من المهاجرين فقال أنا له يا رسول الله فناوله اللواء و ضم إليه سبعمائة رجل و قال له امض علي اسم الله فمضي فوافي القوم ضحوة فقالوا له من الرجل قالوا⁽⁴⁾رسول لرسول الله صلي الله عليه و آله إما أن تقولوا لا إله إلا الله وحده لا شريك له و أن محمدا عبده و رسوله أو لأضربنكم بالسيف قالوا له ارجع إلي صاحبك فإنا في جمع لا تقوم له فرجع الرجل فأخبر رسول الله صلي الله عليه و آله بذلك فقال النبي صلي الله عليه و آله من للوادي فقام رجل من المهاجرين فقال أنا له يا رسول الله قال فدفع إليه الراية و مضي ثم عاد بمثل⁽⁵⁾ما عاد به صاحبه الأول فقال رسول الله صلي الله عليه و آله أين علي بن أبي طالب فقام أمير المؤمنين عليه السلام فقال أنا ذا يا رسول الله قال⁽⁶⁾

روایت 6

مؤلف: شیخ مفید رحمة الله علیه، این جنگ را بدین صورت بعد از غزوه تبوک آورده است و بر اساس آنچه در برخی از نسخه های قدیمی آمده است، آن را به صورتی دیگر بعد از غزوه بنی قریظه و قبل از غزوه بنی مصطلق ذکر کرده است. گفت: در جنگ وادی الرمل - و گفته می شود که آن جنگ السلسلة نامیده می شد - برای حضرت علی علیه السلام افتخاراتی بوده است که علما آن را حفظ و فقهاء آن را تدوین کرده اند و اصحاب حدیث آن ها را نقل و راویان اخبار آن ها را روایت کرده اند که به مناقب و افتخارات او در جنگ ها افزون می گردد و بیانگر فضائل او در جهاد است. و از میان همه بندگان، در معنا و مفهوم آن یکتا و یگانه است. و جریان آن به این صورت است که سیره نویسان آورده اند: روزی پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بود که به ناگاه مردی بادیه نشین آمد و در برابر او زانو زد. سپس گفت: من آمده ام تا خیرخواهانه تو را نصیحتی کنم. فرمود: «و نصیحت تو چیست؟» گفت: قومی از عرب بر آن شده اند تا شبانه بر تو در مدینه هجوم آورند و(عدّه وعدد) آن ها را برای او توصیف کرد. پیامبر بعد از آگاهی از این موضوع به امیرالمومنین دستور داد که برای نماز در مسجد، ندا در دهد. مسلمانان جمع شدند و پیامبر بالای منبر رفت. حمد و ثنای الهی را به جا آورد و فرمود: «ای مردم! براستی که این دشمن خدا و دشمن شماست، که رو به سوی شما نهاده است، و در پی آن است که شبانه در مدینه بر شما شبیخون زند. پس چه کسی به سوی وادی می رود؟» مردی از مهاجران برخاست و گفت: ای رسول خدا! من بدان سو می روم. بنابراین پرچم را به او سپرد و 700 مرد را همراهش ساخت و به او فرمود: «با نام خدا پیش رو.» او نیز حرکت کرد و هنگام چاشتگاه به آن قوم رسید. به او گفتند: ای مرد تو کیستی؟ گفت: فرستاده رسول خدا. یا بگویید: خدایی جز خدای یگانه نیست و هیچ شریکی ندارد و محمد بنده و فرستاده اوست، یا آنکه به یقین شما را طعمه ضربه شمشیر می سازیم. به او گفتند: به سوی پیامبرت بازگرد که ما جمعیتی هستیم که تو را یارای ایستادگی در برابر آن نیست. با این پاسخ آن مرد بازگشت و رسول خدا از جریان کار آگاه ساخت. پیامبر صلی الله علیه و آله (بار دیگر) فرمود: چه کسی به سوی وادی می رود؟ مردی از مهاجرین برخاست و گفت: ای رسول خدا! من به سوی وادی می روم. گفت: پس پرچم را به او داد و او حرکت نمود، ولی او نیز با همان خبر که دوست اولش آورده بود، بازگشت. رسول خدا صلی الله علیه و آله(با مشاهده ناتوانی صحابه از رویارویی مشرکان) فرمود: «علی بن ابی طالب کجاست؟». امیرالمومنین علیه السلام برخاست و فرمود: ای رسول خدا! من اینجا هسم. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

امض إلي الوادي قال نعم و كانت له عصابة لا يتعصب بها حتي يبعثه النبي صلي الله عليه و آله في وجه شديد فمضي إلي منزل فاطمة عليها السلام فالتمس العصابة منها فقالت أين تريد و أين⁽¹⁾بعثك أبي قال إلي وادي الرمل فبكت إشفاقا عليه فدخل النبي صلي الله عليه و آله و هي علي تلك الحال فقال لها ما لك تبكين أ تخافين أن يقتل بعلك كلا إن شاء الله فقال له علي عليه السلام لا تنفس علي بالجنة يا رسول الله ثم خرج و معه لواء النبي صلي الله عليه و آله فمضي حتي وافي القوم بسحر فأقام حتي أصبح ثم صلي بأصحابه الغداة و صفهم صفوفا و اتكأ علي سيفه مقبلا علي العدو فقال لهم يا هؤلاء أنا رسول رسول الله إليكم أن تقولوا لا إله إلا الله و أن محمدا⁽²⁾عبده و رسوله و إلا أضربنكم بالسيف قالوا⁽³⁾ارجع كما رجع صاحباك قال أنا أرجع⁽⁴⁾لا و الله حتي تسلموا أو أضربكم بسيفي هذا أنا علي بن أبي طالب بن عبد المطلب فاضطرب القوم لما عرفوه ثم اجترءوا علي مواقعته فواقعهم عليه السلام فقتل منهم ستة أو سبعة و انهزم المشركون و ظفر المسلمون و حازوا الغنائم و توجه إلي النبي صلي الله عليه و آله.

فَرُوِيَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا قَالَتْ كَانَ نَبِيُّ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَائِلًا فِي بَيْتِي إِذَا انْتَبَهَ فَزِعاً مِنْ مَنَامِهِ فَقُلْتُ لَهُ اللَّهُ جَارُكَ قَالَ صَدَقْتِ اللَّهُ جَارِي لَكِنْ هَذَا جَبْرَئِيلُ عليه السلام يُخْبِرُنِي أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام قَادِمٌ ثُمَّ خَرَجَ إِلَي النَّاسِ فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَسْتَقْبِلُوا عَلِيّاً عليه السلام فَقَامَ الْمُسْلِمُونَ لَهُ صَفَّيْنِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَلَمَّا بَصُرَ بِالنَّبِيِّ صلي الله عليه و آله تَرَجَّلَ عَنْ فَرَسِهِ وَ أَهْوَي إِلَي قَدَمَيْهِ يُقَبِّلُهُمَا فَقَالَ لَهُ صلي الله عليه و آله ارْكَبْ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَي وَ رَسُولَهُ عَنْكَ رَاضِيَانِ فَبَكَي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَرَحاً وَ انْصَرَفَ إِلَي مَنْزِلِهِ وَ تَسَلَّمَ⁽⁵⁾الْمُسْلِمُونَ الْغَنَائِمَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لِبَعْضِ مَنْ كَانَ مَعَهُ فِي الْجَيْشِ كَيْفَ رَأَيْتُمْ أَمِيرَكُمْ قَالُوا لَمْ نُنْكِرْ مِنْهُ شَيْئاً إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَؤُمَّ بِنَا فِي صَلَاةٍ إِلَّا قَرَأَ

«به سوی وادی برو». گفت: بله. و او را سربندی بود که تنها در مواقعی که پیامبر او را به سوی کاری دشوار روانه می ساخت، آن را به سر می بست. بنابراین به سوی منزل فاطمه علیها السّلام رفت و آن سربند را از او طلب نمود. فاطمه عرض کرد: عزم کجا کرده ای؟ و پدرم تو را به کجا روانه ساخته است؟ فرمود: به سوی وادی الرمل می روم. با این پاسخ، حضرت فاطمه از روی دلسوزی بر او گریست. در حالی که فاطمه می گریست، پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شد و به او فرمود: «تو را چه می شود که گریه می کنی؟ آیا می ترسی که شوهرت کشته شود؟ إن شاء الله هرگز این اتفاق نمی افتد.» علی علیه السلام به او عرض کرد: ای پیامبر خدا! بهشت را از من دریغ مدار! سپس با پرچم پیامبر خارج شد و پیش رفت. هنگامه سحر به آن قوم رسید و توقف کرد تا آنکه به صبح درآمد. سپس با اصحابش نماز صبح را اقامه نمود و آنان را در صفوفی به صف کشید و بر شمشیرش تکیه کرد و رو به دشمن نمود و به آنان فرمود: ای قوم! من فرستاده رسول خدا به سوی شما هستم تا بگویید خدایی جز خدای یگانه نیست و محمد بنده و فرستاده اوست. و اگر چنین نکنید شما را طعمه شمشیر خواهم ساخت. گفتند: بازگرد! همان طور که آن دو دوستت بازگشتند. فرمود: آیا من برگردم؟ به خداوند سوگند چنین نمی کنم مگر آنکه اسلام بیاورید یا آنکه با این شمشیرم شما را هدف قرار خواهم داد. من علی بن ابی طالب بن عبدالمطلب هستم. چون آن قوم او را شناختند، دچار اضطراب و آشفتگی گشتند. سپس بر نبرد با او جرأت یافتند. و او نیز با آنان جنگید و6 یا 7 تن از آنان را هلاک ساخت. و مشرکان شکست خوردند و مسلمین پیروز شدند و غنیمت ها به چنگ آوردند. و علی علیه السلام به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله بازگشت.

و از اُمّ سلمه - رضی الله عنها - روایت شده است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله در خانه من، به خواب نیمروز فرو رفته بود که ناگهان با ترس و دستپاچگی از خواب بلند شد. به او گفتم: خدا پناه تو باشد. فرمود: «راست گفتی، خدا پناه من است، ولی جبرئیل به من خبر داد که علی در حال آمدن است.» و به سوی مردم خارج شد و به آنان دستور داد که به استقبال او بروند. با این فرمان، مسلمانان به همراه پیامبر صلی الله علیه و آله برای او در دو صف ایستادند. هنگامی که نگاه علی علیه السلام بر پیامبر صلی الله علیه و آله افتاد، از اسب خود فرود آمد و خود را به پاهای پیامبر انداخت که آن ها را ببوسد، ولی پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمودند: «سوار شو، که خداوند متعال و رسولش از تو راضی و خشنود هستند». امیرالمومنین از روی شادی گریست و به سوی خانه اش رفت و مسلمانان غنیمت ها را گرفتند. پیامبر صلی الله علیه و آله خطاب به برخی از کسانی که همراه علی (علیه السلام) در آن لشکر بودند، فرمود: «امیرتان را چگونه یافتید؟» گفتند: از او چیز ناپسندی ندیدیم جز آنکه او به امامت ما در هیچ نمازی نایستاد، مگر آنکه در آن

فِيهَا⁽¹⁾بِقُلْ هُوَ اللَّهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَسْأَلُهُ⁽²⁾عَنْ ذَلِكَ فَلَمَّا جَاءَهُ قَالَ لَهُ لِمَ لَمْ تَقْرَأْ بِهِمْ فِي فَرَائِضِكَ إِلَّا بِسُورَةِ الْإِخْلَاصِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَحْبَبْتُهَا قَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَبَّكَ كَمَا أَحْبَبْتَهَا ثُمَّ قَالَ لَهُ يَا عَلِيُّ لَوْ لَا أَنِّي⁽³⁾أُشْفِقُ أَنْ تَقُولَ فِيكَ طَوَائِفُ مَا قَالَتِ النَّصَارَي فِي عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ لَقُلْتُ فِيكَ الْيَوْمَ مَقَالًا لَا تَمُرُّ بِمَلَإٍ مِنْهُمْ إِلَّا أَخَذُوا التُّرَابَ مِنْ تَحْتِ قَدَمَيْكَ.

و قد ذكر كثير من أصحاب السير أن في هذه الغزاة نزل علي النبي صلي الله عليه و آله وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً إلي آخرها فتضمنت ذكر الحال فيما فعله أمير المؤمنين عليه السلام فيها.⁽⁴⁾

أقول ذكر في إعلام الوري تلك القصة علي هذا الوجه مع اختصار⁽⁵⁾.

«7»

فر، تفسير فرات بن إبراهيم فُرَاتُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ مُعَنْعَناً عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: دَعَا النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَبَا بَكْرٍ إِلَي غَزْوَةِ ذَاتِ السَّلَاسِلِ فَأَعْطَاهُ الرَّايَةَ فَرَدَّهَا ثُمَّ دَعَا عُمَرَ فَأَعْطَاهُ الرَّايَةَ فَرَدَّهَا ثُمَّ دَعَا خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ فَأَعْطَاهُ الرَّايَةَ فَرَجَعَ فَدَعَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام فَأَمْكَنَهُ مِنَ الرَّايَةِ فَسَيَّرَهُمْ مَعَهُ وَ أَمَرَهُمْ أَنْ يَسْمَعُوا لَهُ وَ يُطِيعُوهُ قَالَ فَانْطَلَقَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام بِالْعَسْكَرِ وَ هُمْ مَعَهُ حَتَّي انْتَهَي إِلَي الْقَوْمِ فَلَمْ يَكُنْ بَيْنَهُ وَ بَيْنَهُمْ إِلَّا جَبَلٌ قَالَ فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَنْزِلُوا فِي أَسْفَلِ الْجَبَلِ فَقَالَ لَهُمُ ارْكَبُوا دَوَابَّكُمْ فَقَالَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ يَا أَبَا بَكْرٍ وَ أَنْتَ يَا عُمَرُ مَا تَرَوْنَ إِلَي هَذَا الْغُلَامِ أَيْنَ أَنْزَلَنَا فِي وَادٍ كَثِيرِ الْحَيَّاتِ كَثِيرِ الْهَامِّ كَثِيرِ السِّبَاعِ نَحْنُ مِنْهُ عَلَي إِحْدَي ثَلَاثِ خِصَالٍ إِمَّا سَبُعٌ يَأْكُلُنَا وَ يَأْكُلُ دَوَابَّنَا وَ إِمَّا حَيَّاتٌ تَعْقِرُنَا وَ تَعْقِرُ دَوَابَّنَا وَ إِمَّا يَعْلَمُ بِنَا عَدُوُّنَا فَيَقْتُلُنَا قُومُوا بِنَا إِلَيْهِ قَالَ فَجَاءُوا إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام وَ قَالُوا⁽⁶⁾يَا عَلِيُّ أَنْزَلْتَنَا فِي وَادٍ كَثِيرِ السِّبَاعِ كَثِيرِ الْهَامِ

سوره: «قل هو الله» را خواند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «از او درباره این موضوع پرسش می کنم.» هنگامی که به نزد او آمد، به او فرمود: «به چه دلیلی برای آن ها در نمازهای واجب تنها سوره اخلاص را خواندی؟» عرض کرد: ای رسول خدا! آن سوره را دوست داشتم. پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: «به راستی که خدا هم تو را دوست دارد، چنان که تو او را دوست داشته ای.» سپس به او فرمود: «ای علی! اگر از آن بیمناک نبودم که گروه هایی از مردم در مورد تو سخن نصاری درباره عیسی بن مریم را بگویند، به یقین امروز درباره تو سخنی می گفتم که بر هیچ جمعی از آنان نمی گذشتی مگر آنکه خاک را از زیر پاهای تو، (به تبرک) بر می گرفتند.»

و بسیاری از سیره نویسان آورده اند که در این جنگ «وَالْعَادِیَاتِ ضَبْحًا» تا آخر سوره بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و بیان کارهای امیرالمومنین علیه السلام در آن جنگ را در برگرفت.⁽⁷⁾

مؤلف: در اعلام الوری این داستان، به این صورت و با اختصار آمده است.⁽⁸⁾

روایت 7

تفسیر فرات بن ابراهیم: فرات بن ابراهیم به ترتیب راویان از ابن عباس روایت کرده است که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله، ابوبکر را به سوی جنگ ذات السلاسل فراخواند و پرچم را به او سپرد، ولی او پرچم را بازگرداند. سپس عمر را فراخواند و پرچم را به او داد که او مانند ابوبکر آن را بازگرداند. آنگاه خالد بن ولید را فراخواند و پرچم را به او داد، ولی او هم بازگشت. پس امیرالمومنین علی بن ابی طالب را فراخواند و پرچم را به او سپرد و آنان را به همراه او گسیل داشت و به آن ها دستور داد که گوش به فرمان او باشند و از او اطاعت کنند. گفت: پس امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه السلام با سپاه راهی شد و آنان همراه او بودند تا آنکه به آن قوم رسیدند و میان او و آن ها تنها یک کوه فاصله باقی ماند. گفت: به آن ها دستور داد که در پایین کوه فرود آیند و به آن ها فرمود: بر چهارپایانتان سوار گردید. خالد بن ولید گفت: ای ابوبکر و تو ای عمر! درباره این جوان که ما را در این وادی مملو از مار و جغد و حیوانات درنده فرود آورده است، چه می اندیشید؟ ما را در آن سه احتمال است: یا درندگان ما و چهارپایانمان را می خورند، یا مارها ما و چهارپایانمان را می گزند و هلاک می سازند و یا آنکه دشمن از وجود ما آگاه گشته و ما را به قتل می رساند. با ما به نزد او بیایید. گفت: پس به نزد علی آمدند و گفتند: ای علی! ما را در این وادی(دره) که پر از حیوانات درنده و جغدها

كَثِيرِ الْحَيَّاتِ نَحْنُ مِنْهُ عَلَي إِحْدَي ثَلَاثِ خِصَالٍ إِمَّا سَبُعٍ يَأْكُلُنَا وَ يَأْكُلُ دَوَابَّنَا أَوْ حَيَّاتٍ تَعْقِرُنَا وَ تَعْقِرُ دَوَابَّنَا أَوْ يَعْلَمُ بِنَا عَدُوُّنَا فَيُبَيِّتُنَا فَيَقْتُلُنَا قَالَ فَقَالَ لَهُمْ عَلِيٌّ عليه السلام أَ لَيْسَ قَدْ أَمَرَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْ تَسْمَعُوا لِي وَ تُطِيعُوا⁽¹⁾قَالُوا بَلَي قَالَ فَانْزِلُوا فَرَجَعُوا قَالَ فَأَبَوْا أَنْ يَنْقَادُوا وَ اسْتَفَزَّهُمْ خَالِدٌ ثَانِيَةً فَقَالُوا لَهُ ذَلِكَ الْكَلَامَ⁽²⁾فَقَالَ لَهُمْ أَ لَيْسَ قَدْ أَمَرَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْ تَسْمَعُوا لِي وَ تُطِيعُوا⁽³⁾قَالُوا بَلَي قَالَ فَانْزِلُوا بَارَكَ اللَّهُ فِيكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ بَأْسٌ قَالَ فَنَزَلُوا وَ هُمْ مَرْعُوبُونَ قَالَ وَ مَا زَالَ عَلِيٌّ لَيْلَتَهُ قَائِماً يُصَلِّي حَتَّي إِذَا كَانَ فِي السَّحَرِ قَالَ لَهُمُ ارْكَبُوا بَارَكَ اللَّهُ فِيكُمْ قَالَ فَرَكِبُوا وَ طَلَعَ الْجَبَلُ حَتَّي إِذَا انْحَدَرَ عَلَي الْقَوْمِ فَأَشْرَفَ عَلَيْهِمْ قَالَ لَهُمُ انْزِعُوا عَكْمَةَ دَوَابِّكُمْ قَالَ فَشَمَّتِ الْخَيْلُ رِيحَ الْإِنَاثِ فَصَهَلَتْ فَسَمِعَ الْقَوْمُ صَهِيلَ خَيْلِهِمْ⁽⁴⁾فَوَلَّوْا هَارِبِينَ قَالَ فَقَتَلَ مُقَاتِلِيهِمْ وَ سَبَي ذَرَارِيَّهُمْ قَالَ فَهَبَطَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً فَالْمُورِياتِ قَدْحاً فَالْمُغِيراتِ صُبْحاً فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعاً فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعاً قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يُخَالِطُ⁽⁵⁾الْقَوْمَ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ قَالَ وَ جَاءَتِ الْبِشَارَةُ⁽⁶⁾.

«8»

فر، تفسير فرات بن إبراهيم الْحُسَيْنُ بْنُ سَعِيدٍ وَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَزَارِيُّ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِي ذَرٍّ الْغِفَارِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَ غَيْرِهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَدْ أَقْرَعَ بَيْنَ أَهْلِ الصُّفَّةِ فَبَعَثَ مِنْهُمْ ثَمَانِينَ رَجُلًا وَ مِنْ غَيْرِهِمْ إِلَي بَنِي سُلَيْمٍ وَ وَلَّي عَلَيْهِمْ وَ انْهَزَمُوا مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ فَلَبِثَ بِذَلِكَ أَيَّاماً يَدْعُو عَلَيْهِمْ قَالَ ثُمَّ دَعَا بِلَالًا فَقَالَ لَهُ ايتِنِي بِبُرْدِيَ النَّجْرَانِيِّ وَ

و مارهاست، فرود آورده ای و در آن ما را سه احتمال است: یا درندگان ما و چهارپایان ما را می درند، یا مارها ما و چهارپایان ما را گزیده و هلاک می سازند، یا آنکه دشمن از وجود ما آگاه می گردد و شبانه بر ما می تازد و ما را می کشد. گفت: پس علی علیه السلام به آن ها فرمود: آیا رسول خدا شما را فرمان نداده است که گوش به فرمان من باشید و از من اطاعت کنید؟ گفتند: آری، این چنین است. فرمود: پس فرود آیید. با این پاسخ آنان بازگشتند. گفت: آنان از فرمانبرداری امتناع کردند و خالد برای دومین بار آنان را تحریک کرد و به او سخن پیشین را بازگفتند. علی به آن ها فرمود: آیا پیامبر شما را فرمان نداده است که گوش به فرمان باشید و از من اطاعت کنید؟ گفتند: آری، این چنین است. فرمود: پس فرود آیید. خدا بر شما برکت دهد، بیم و هراسی بر شما نیست. گفت: آنان با ترس و وحشت فرود آمدند. گفت: و علی شبش را پیوسته ایستاد و نماز گزارد تا آنکه هنگام سحر به آنان فرمود: سوار گردید! خداوند شما را برکت دهد. گفت: آنان بر مرکب هایشان سوار گشتند و علی علیه السلام از کوه بالا آمد تا آنکه بر آن قوم سرازیر شد و بر آنان مشرف شد و به مسلمانان فرمود: دهان بند (افسار) چهارپایانتان را بردارید. پس اسبان بوی ماده ها را استشمام کردند و شیهه کشیدند و آن قوم شیهه اسبان آن ها را شنیدند و (از ترس) پشت کردند و گریختند. علی علیه السلام نیز جنگجویان آن ها را کشت و اولادشان را به اسارت گرفت. گفت: جبرئیل بر رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل گشت و فرمود: ای محمد: «وَالْعَادِیَاتِ ضَبْحًا* فَالْمُورِیَاتِ قَدْحًا* فَالْمُغِیرَاتِ صُبْحًا* فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعًا* فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعاً*» - و گفت: - رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «به خدای کعبه سوگند که او با آن قوم وارد کارزار گشته است» و بشارت (پیروزی) در رسید.⁽⁷⁾

روایت 8

تفسیر فرات بن ابراهیم: حسین بن سعید و جعفر بن محمد فرازی به ترتیب راویان از ابوذر غفاری - رضی الله عنه - و غیر از او روایت کرده اند که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله میان اهل صفّه قرعه کشید و از میان آن ها 80 مرد را به همراه سایر مسلمانان به سوی بنی سلیم روانه ساخت و بر آنان فرمانده ای گماشت. ولی آنان هر بار بعد از بار دیگر شکست خوردند. با این شکست ها، پیامبر چند روز درنگ نمود و مردم را بر علیه مشرکان فرا می‌خواند. سپس بلال را فراخواند و به او فرمود: «برده نجرانی

قَنَاتِيَ الْخَطِّيَّةِ فَأَتَاهُ بِهِمَا فَدَعَا عَلِيّاً وَ بَعَثَهُ فِي جَيْشٍ إِلَيْهِمْ وَ قَالَ لَقَدْ وَجَّهْتُهُ كَرَّاراً غَيْرَ فَرَّارٍ قَالَ فَسَرَّحَ⁽¹⁾عَلِيّاً قَالَ وَ خَرَجَ مَعَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يُشَيِّعُهُ فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِمْ⁽²⁾عِنْدَ مَسْجِدِ الْأَحْزَابِ وَ عَلِيٌّ عَلَي فَرَسٍ أَشْقَرَ وَ هُوَ يُوصِيهِ ثُمَّ وَدَّعَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله وَ انْصَرَفَ قَالَ وَ سَارَ عَلِيٌّ فِيمَنْ مَعَهُ مُتَوَجِّهاً نَحْوَ الْعِرَاقِ وَ ظَنُّوا أَنَّهُ يُرِيدُ بِهِمْ غَيْرَ ذَلِكَ الْوَجْهِ حَتَّي أَتَي فَمَ الْوَادِي ثُمَّ جَعَلَ يَسِيرُ اللَّيْلَ وَ يَكْمُنُ النَّهَارَ فَلَمَّا دَنَا مِنَ الْقَوْمِ أَمَرَ أَصْحَابَهُ فَعَكَمُوا الْخَيْلَ⁽³⁾وَ أَوْقَفَهُمْ وَ قَالَ لَا تَبْرَحُوا وَ انْتَبَذَ أَمَامَهُمْ⁽⁴⁾فَرَامَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ الْخِلَافَ وَ أَبَي بَعْضٌ حَتَّي إِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ أَغَارَ عَلَيْهِمْ عَلِيٌّ فَمَنَحَهُ اللَّهُ أَكْتَافَهُمْ وَ أَظْهَرَهُ عَلَيْهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَي نَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله الْآيَةَ⁽⁵⁾وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لِصَلَاةِ الْفَجْرِ وَ هُوَ يَقُولُ صَبَّحَ وَ اللَّهِ جَمْعَ الْقَوْمِ ثُمَّ صَلَّي بِالْمُسْلِمِينَ فَقَرَأَ وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً قَالَ فَقَتَلَ مِنْهُمْ مِائَةً وَ عِشْرِينَ⁽⁶⁾رَجُلًا وَ كَانَ رَئِيسُ الْقَوْمِ الْحَارِثَ بْنَ بِشْرٍ وَ سَبَي مِنْهُ مِائَةً وَ عِشْرِينَ نَاهِداً⁽⁷⁾.

بيان

الناهد الجارية أول ما يرتفع ثديها.

«9»

فر، تفسير فرات بن إبراهيم عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الزُّهْرِيُّ⁽⁸⁾مُعَنْعَناً عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: بَيْنَمَا أَجْمَعُ مَا كُنَّا حَوْلَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله مَا خَلَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ⁽⁹⁾عليه السلام إِذْ⁽¹⁰⁾أَقْبَلَ أَعْرَابِيٌّ بَدَوِيٌّ فَتَخَطَّي⁽¹¹⁾صُفُوفَ الْمُهَاجِرِينَ وَ

و نیزه خطی ام را به من بده.» او نیز آن دو را نزد وی آورد. پیامبر علی را فراخواند و او را با سپاهی به سوی آنان گسیل داشت و فرمود: «به یقین تو را مهاجم و پیش رونده فرستادم که نمی‌گریزی.» - گفت: - علی را فرستاد و پیامبر صلی الله علیه و آله با او خارج شد و در حالی که علی سوار بر اسبی سرخ رنگ بود، پیامبر او را توصیه و نصیحت می کرد. من در کنار مسجد احزاب ایستاده بودم و آنان را می نگریستم. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله با او وداع کرد و بازگشت. - گفت: - علی با همراهان خود به سوی عراق روانه شد و آن ها گمان کردند که او آن ها را به جایی غیر از آن مکان می‌برد. تا آنکه به ابتدای دره رسید. و او بعد از آن شبانه راه می پیمود و در روز پنهان می شد. چون نزدیک قوم گردید، به همراهان خود دستور داد تا دهان اسب ها را بستند و آن ها را متوقف ساخت. و فرمود: (از اینجا) دور نشوید. و از برابر آن ها به کناری رفت. برخی از اصحابش در پی نافرمانی برآمدند و برخی (از فرمانبری) خودداری ورزیدند. هنگامی که سپیده صبح بر آنان دمیدن گرفت، علی بر آنان هجوم برد و در این نبرد خداوند کتف های آنان را به بند او کشید و بر آنان چیره اش ساخت و خداوند، بر پیامبرش آیه: «وَالْعَادِیَاتِ ضَبْحًاً» را نازل نمود. بعد از نزول این آیات، پیامبر صلی الله علیه و آله برای نماز صبح خارج شد، در حالی که می فرمود: «به خدا سوگند که صبحدم بر اجتماع قوم یورش برد.» سپس با مسلمانان نماز را به پا داشت و آیه: «وَالْعَادِیَاتِ ضَبْحًا» را قرائت نمود. - گفت:- او از آنان 120 مرد را کشت و رئیس آن قوم حارث بن بشر بود و از آنان 120 دختر نورس را به اسارت گرفت.⁽¹²⁾

توضیح

«الناهد»: دختر (نورس) در ابتدای برآمدن پستانش.

روایت 9

تفسیر فرات بن ابراهیم: علی بن محمد بن عمر زهریّ به ترتیب راویان از سلمان فارسی - رضی الله عنه - روایت کرده است که گفت: در حالی که همه ما به جز امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه السلام در اطراف پیامبر بودیم، ناگهان عربی بادیه‌نشین پیش آمد و صفوف مهاجرین و انصار را شکافت

الْأَنْصَارِ حَتَّي جَثَا بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ يَقُولُ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فِدَاكَ أَبِي وَ أُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله عَلَيْكَ السَّلَامُ مَنْ أَنْتَ يَا أَعْرَابِيُّ قَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي لُجَيْمٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مَا وَرَاكَ بِمَا جَاءَ لُجَيْمٌ⁽¹⁾قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ خَلَّفْتُ خَثْعَمَ⁽²⁾وَ قَدْ تَهَيَّئُوا وَ عَبَّئُوا كَتَائِبَهُمْ وَ خَلَّفْتُ الرَّايَاتِ تَخْفِقُ فَوْقَ رُءُوسِهِمْ يَقْدُمُهُمُ الْحَارِثُ بْنُ مَكِيدَةَ الْخَثْعَمِيُّ فِي خَمْسِمِائَةٍ مِنْ رِجَالِ خَثْعَمَ يَتَأَلَّوْنَ بِاللَّاتِ وَ الْعُزَّي أَنْ لَا يَرْجِعُوا حَتَّي يَرِدُوا الْمَدِينَةَ فَيَقْتُلُوكَ⁽³⁾وَ مَنْ مَعَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فَدَمَعَتْ عَيْنَا النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله حَتَّي أَبْكَي جَمِيعَ أَصْحَابِهِ ثُمَّ قَالَ يَا مَعْشَرَ النَّاسِ سَمِعْتُمْ مَقَالَةَ الْأَعْرَابِيِّ قَالُوا كُلٌّ قَدْ سَمِعْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فَمَنْ مِنْكُمْ يَخْرُجُ إِلَي هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ قَبْلَ أَنْ يَطَئُونَا فِي دِيَارِنَا وَ حَرِيمِنَا لَعَلَّ اللَّهَ يَفْتَحُ عَلَي يَدَيْهِ وَ أَضْمَنُ لَهُ عَلَي اللَّهِ الْجَنَّةَ قَالَ فَوَ اللَّهِ مَا قَالَ أَحَدٌ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فَقَامَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله عَلَي قَدَمَيْهِ وَ هُوَ يَقُولُ مَعَاشِرَ أَصْحَابِي هَلْ سَمِعْتُمْ مَقَالَةَ الْأَعْرَابِيِّ قَالُوا كُلٌّ قَدْ سَمِعْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فَمَنْ مِنْكُمْ يَخْرُجُ إِلَيْهِمْ قَبْلَ أَنْ يَطَئُونَا⁽⁴⁾فِي دِيَارِنَا وَ حَرِيمِنَا لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَفْتَحَ عَلَي يَدَيْهِ وَ أَضْمَنُ لَهُ عَلَي اللَّهِ اثْنَيْ عَشَرَ قَصْراً فِي الْجَنَّةِ قَالَ فَوَ اللَّهِ مَا قَالَ أَحَدٌ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فَبَيْنَمَا النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله وَاقِفٌ إِذْ أَقْبَلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام فَلَمَّا نَظَرَ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَاقِفاً وَ دُمُوعُهُ⁽⁵⁾تَنْحَدِرُ كَأَنَّهَا جُمَانٌ انْقَطَعَ سِلْكُهُ عَلَي خَدَّيْهِ لَمْ يَتَمَالَكْ أَنْ رَمَي بِنَفْسِهِ عَنْ بَعِيرِهِ إِلَي الْأَرْضِ ثُمَّ أَقْبَلَ يَسْعَي نَحْوَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله يَمْسَحُ بِرِدَائِهِ الدُّمُوعَ عَنْ وَجْهِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ يَقُولُ مَا الَّذِي أَبْكَاكَ لَا أَبْكَي اللَّهُ عَيْنَيْكَ يَا حَبِيبَ اللَّهِ هَلْ نَزَلَ فِي أُمَّتِكَ شَيْ‌ءٌ مِنَ السَّمَاءِ قَالَ يَا عَلِيُّ مَا نَزَلَ فِيهِمْ إِلَّا خَيْرٌ وَ لَكِنْ هَذَا الْأَعْرَابِيُّ حَدَّثَنِي عَنْ رِجَالِ خَثْعَمَ بِأَنَّهُمْ قَدْ عَبَّئُوا كَتَائِبَهُمْ وَ خَفَقَتِ الرَّايَاتُ فَوْقَ رُءُوسِهِمْ يُكَذِّبُونَ

تا آنکه در برابر رسول خدا صلی الله علیه و آله زانو زد و گفت: سلام بر تو ای رسول خدا! پدر و مادرم به فدای تو ای رسول خدا! رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز فرمود: «و سلام بر تو ای بادیه نشین. کیستی؟» گفت: ای رسول خدا! مردی از بنی لجیم هستم. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «از لجیم چه خبری داری؟» گفت: ای رسول خدا! قبیله خُثعُم را پشت سر نهادم در حالی که مهیا گشته و سپاهیان خود را آماده ساخته بودند و در پشت سرم، پرچم هایی را دیدم که بر فراز آن‌ها در اهتراز بود و در پیشاپیش آن ها حارث بن مکیده خثعمی با 500 تن از مردان خثعم قرار داشت و آنان به لات و عزی سوگند می خوردند که بازنگردند مگر آنکه بر مدینه وارد شوند و ای تو ای رسول خدا و همراهان تو را بکشند. از این خبر، دیدگان پیامبر صلی الله علیه و آله چنان اشک آلود شد که همه اصحابش را به گریه واداشت. سپس فرمود:

«ای مردم! آیا گفته این بادیه نشین را شنیدید؟». گفتند: ای رسول خدا! همگی شنیدیم. فرمود: «پس کدام یک از شما به سوی این قوم خارج می شود، قبل از آنکه در دیار و در حریممان، ما را پایمال سازند؟ باشد که خدا پیروزی را نصیب وی سازد و من از جانب خدا بهشت را برای او ضمانت کنم؟» - گفت: - پس به خدا سوگند یک نفر هم نگفت: ای رسول خدا! من. گفت: در حالی که رسول خدا صلی الله علیه و آله ایستاده بود و می فرمود: ای گروه یارانم! آیا سخن بادیه نشین را شنیدید؟ گفتند: همه ما شنیدیم ای رسول خدا. پیامبر فرمود: پس کدام یک از شما پیش از آنکه آنان ما را در شهرها و حریممان لگدمال کنند، به سوی آنان رود، شاید خداوند فتحی بر دستان او بدهد و من ضامنم که خداوند به او دوازده قصر در بهشت بدهد.

راوی می گوید: به خدا سوگند، هیچ کس اعلام آمادگی نکرد که یا رسول الله، من آماده ام. راوی می گوید: همین طور که پیامبر صلی الله علیه و آله ایستاده بود، ناگهان امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه السلام آمد. وقتی نگاهش بر پیامبر افتاد که ایستاده بود و اشک هایش همانند مرواریدهایی که رشته آن گسسته شود، بر گونه هایش جاری بود، نتوانست خویشتن داری کند و خود را از شترش بر زمین انداخت. سپس با عجله به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله دوید و با ردایش اشک ها را از چهره رسول خدا صلی الله علیه و آله پاک کرد. در حالی که می گفت: چه چیزی تو را به گریه واداشته است؟ پروردگار دیدگانت را گریان نسازد، ای حبیب خدا! آیا درباره اُمّتت چیزی از آسمان نازل شده است؟ فرمود: «ای علی! در میان آنان جز خیر و نیکی فرو نیامده است. ولی این بادیه نشین برایم از مردان خثعم گفت که آن ها سپاهیانشان را آماده ساخته اند و پرچم ها بر فرازشان به اهتراز درآمده است. سخنم را تکذیب

قَوْلِي وَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ لَا يَعْرِفُونَ رَبِّي يَقْدُمُهُمُ الْحَارِثُ بْنُ مَكِيدَةَ الْخَثْعَمِيُّ فِي خَمْسِمِائَةٍ مِنْ رِجَالِ خَثْعَمَ يَتَأَلَّوْنَ بِاللَّاتِ وَ الْعُزَّي لَا يَرْجِعُونَ حَتَّي يَرِدُوا الْمَدِينَةَ فَيَقْتُلُونِي وَ مَنْ مَعِي وَ إِنِّي قُلْتُ لِأَصْحَابِي مَنْ مِنْكُمْ يَخْرُجُ إِلَي هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَطَئُونَا فِي دِيَارِنَا وَ حَرِيمِنَا لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَفْتَحَ عَلَي يَدَيْهِ وَ أَضْمَنُ لَهُ عَلَي اللَّهِ اثْنَيْ عَشَرَ قَصْراً فِي الْجَنَّةِ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام فِدَاكَ أَبِي وَ أُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ صِفْ لِي هَذِهِ الْقُصُورَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا عَلِيُّ بِنَاءُ هَذِهِ الْقُصُورِ لَبِنَةٌ مِنْ ذَهَبٍ وَ لَبِنَةٌ مِنْ فِضَّةٍ مِلَاطُهَا الْمِسْكُ الْأَذْفَرُ وَ الْعَنْبَرُ حَصْبَاؤُهَا⁽¹⁾الدُّرُّ وَ الْيَاقُوتُ تُرَابُهَا الزَّعْفَرَانُ كُثُبُهَا⁽²⁾الْكَافُورُ فِي صَحْنِ كُلِّ قَصْرٍ مِنْ هَذِهِ الْقُصُورِ أَرْبَعَةُ أَنْهَارٍ نَهَرٌ مِنْ عَسَلٍ وَ نَهَرٌ مِنْ خَمْرٍ وَ نَهَرٌ مِنْ لَبَنٍ وَ نَهَرٌ مِنْ مَاءٍ مَحْفُوفٍ بِالْأَشْجَارِ وَ الْمَرْجَانِ عَلَي حَافَتَيْ كُلِّ نَهَرٍ مِنْ هَذِهِ الْأَنْهَارِ خَيْمَةٌ⁽³⁾مِنْ دُرَّةٍ بيْضَاءَ لَا قَطْعَ فِيهَا وَ لَا فَصْلَ قَالَ لَهَا كُونِي فَكَانَتْ يُرَي بَاطِنُهَا مِنْ ظَاهِرِهَا وَ ظَاهِرُهَا مِنْ بَاطِنِهَا فِي كُلِّ خَيْمَةٍ سَرِيرٌ مُفَصَّصٌ⁽⁴⁾بِالْيَاقُوتِ الْأَحْمَرِ قَوَائِمُهَا مِنَ الزَّبَرْجَدِ الْأَخْضَرِ عَلَي كُلِّ سَرِيرٍ حَوْرَاءُ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ عَلَي كُلِّ حَوْرَاءَ سَبْعُونَ حُلَّةً خَضْرَاءَ وَ سَبْعُونَ حُلَّةً صَفْرَاءَ وَ يُرَي مُخُّ سَاقِهَا خَلْفَ عَظْمِهَا⁽⁵⁾وَ جِلْدِهَا وَ حُلِيِّهَا وَ حُلَلِهَا كَمَا تُرَي الْخَمْرَةُ الصَّافِيَةُ فِي الزُّجَاجَةِ الْبَيْضَاءِ مُكَلَّلَةً بِالْجَوَاهِرِ لِكُلِّ حَوْرَاءَ سَبْعُونَ ذُؤَابَةً كُلُّ ذُؤَابَةٍ بِيَدِ وَصِيفٍ⁽⁶⁾وَ بِيَدِ كُلِّ وَصِيفٍ مِجْمَرٌ يُبَخِّرُ تِلْكَ الذُّؤَابَةَ⁽⁷⁾يَفُوحُ مِنْ ذَلِكَ الْمِجْمَرِ بُخَارٌ لَا يَفُوحُ بِنَارٍ وَ لَكِنْ بِقُدْرَةِ الْجَبَّارِ قَالَ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام فِدَاكَ أُمِّي وَ أَبِي⁽⁸⁾يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَا لَهُمْ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَا عَلِيُّ هَذَا لَكَ وَ أَنْتَ لَهُ انْجُدْ إِلَي الْقَوْمِ فَجَهَّزَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي

و ادعا می کنند که پروردگارم را نمی شناسند. در پیشاپیش آن ها حارث بن مکیده خثعمی با 500 تن از مردان خثعم قرار دارد و به لات و عزی سوگند خورده اند که بازنمی گردند مگر آنکه وارد مدینه شوند و من و همراهان مرا بکشند. و من به اصحابم گفتم: کدام یک از شما به سوی این قوم خارج می شود، پیش از آنکه ما را در دیار و حریممان پایمال سازند، باشد که خدا فتح و پیروزی را نصیب او سازد و من از جانب خدا 12 قصر را در بهشت، برایش ضمانت کنم؟» امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه السلام عرض کرد: ای رسول خدا! پدر و مادرم به فدای تو باد! این قصرها را برای من توصیف کن. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «ای علی! بنای این قصرها خشتی از طلا و خشتی از نقره است، ملاط آن از مشک تیزبوی و عنبر است و سنگریزه های آن از مروارید و یاقوت، و خاکش از زعفران و تپه های آن از کافور است. در صحن هر قصری از این قصرها چهار رود جاری است: رودی از عسل، رودی از شراب، روی از شیر، و رودی از آب که با درخت و مرجان اطراف آن ها پوشیده شده است. بر کناره هر رودی از این رودها خیمه ای از مروارید سفید است که هیچ جدایی و انفصالی در آن نیست. (خداوند) به آن فرمود: پدید آی و (آن خیمه) پدید آمد. باطن آن از ظاهرش دیده می شود. در هر خیمه تختی با روکش یاقوت سرخ وجود دارد که پایه های آن از زبرجد سبز است و بر هر تخت یک حوری سپید از حورالعین نشسته است و بر هر حوری هفتاد حلّه (جامه) سبز و هفتاد حلّه زرد رنگ وجود دارد و مغز استخوان ساق آن حوری به مانند شراب صاف که در شیشه سفید دیده می شود، از پشت استخوان و پوست و زیورآلات و لباس هایش دیده می شود. بر سر آن حوری تاجی از جواهر قرار دارد و هر حوری را هفتاد موی پیشانی است که هر یک در دست پسربچه ای است و در دست هر پسربچه ای عودسوزی قرار دارد که آن موی رسته بر پیشانی را خوشبو می سازد و از آن عودسوز، بخاری خوشبو بر می خیزد که از آتش بلند نمی گردد، بلکه با قدرت خداوند جبار این کار صورت می گیرد.» گفت: پس امیرالمومنین علی بن ابی طالب گفت: ای رسول خدا! پدر و مادرم فدای تو باد! من به سوی آن ها می روم. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «ای علی! این از آن توست و تو برای آن. با شجاعت به نبرد این قوم رو.» رسول خدا صلی الله علیه و آله او را در میان

خَمْسِينَ وَ مِائَةِ رَجُلٍ⁽¹⁾مِنَ الْأَنْصَارِ وَ الْمُهَاجِرِينَ فَقَامَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَ قَالَ فِدَاكَ أَبِي وَ أُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ تُجَهِّزُ ابْنَ عَمِّي فِي خَمْسِينَ وَ مِائَةِ رَجُلٍ مِنَ الْعَرَبِ إِلَي خَمْسِمِائَةِ رَجُلٍ⁽²⁾وَ فِيهِمُ الْحَارِثُ بْنُ مَكِيدَةَ يُعَدُّ بِخَمْسِمِائَةِ فَارِسٍ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله أَمِطْ عَنِّي يَا ابْنَ عَبَّاسٍ فَوَ الَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ لَوْ كَانُوا عَلَي عَدَدِ الثَّرَي وَ عَلِيٌّ وَحْدَهُ لَأَعْطَي اللَّهُ عَلَيْهِمُ النَّصْرَ⁽³⁾حَتَّي يَأْتِيَنَا بِسَبْيِهِمْ أَجْمَعِينَ فَجَهَّزَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ يَقُولُ اذْهَبْ يَا حَبِيبِي حِفْظُ اللَّهِ مِنْ تَحْتِكَ وَ مِنْ فَوْقِكَ وَ عَنْ يَمِينِكَ وَ عَنْ شِمَالِكَ اللَّهُ خَلِيفَتِي عَلَيْكَ فَسَارَ عَلِيٌّ عليه السلام بِمَنْ مَعَهُ حَتَّي نَزَلُوا بِوَادٍ خَلْفَ الْمَدِينَةِ بِثَلَاثَةِ أَمْيَالٍ يُقَالُ لَهُ وَادِي ذِي خُشُبٍ قَالَ فَوَرَدُوا⁽⁴⁾الْوَادِيَ لَيْلًا فَضَلُّوا الطَّرِيقَ قَالَ فَرَفَعَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام رَأْسَهُ إِلَي السَّمَاءِ وَ هُوَ يَقُولُ يَا هَادِيَ كُلِّ ضَالٍّ وَ يَا مُفَرِّجَ كُلِّ مَغْمُومٍ لَا تُقَوِّ عَلَيْنَا ظَالِماً وَ لَا تُظْفِرْ بِنَا عَدُوَّنَا وَ اعهدنا⁽⁵⁾(اهْدِنَا) إِلَي سَبِيلِ الرَّشَادِ قَالَ فَإِذَا الْخَيْلُ يُقْدَحُ بِحَوَافِرِهَا مِنَ الْحِجَارَةِ النَّارُ حَتَّي عَرَفُوا الطَّرِيقَ فَسَلَكُوهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَي نَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً يَعْنِي الْخَيْلَ فَالْمُورِياتِ قَدْحاً قَالَ قَدَحَتِ الْخَيْلُ بِحَوَافِرِهَا مِنَ الْحِجَارَةِ النَّارَ فَالْمُغِيراتِ صُبْحاً قَالَ صَبَّحَهُمْ عَلِيٌّ مَعَ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَ كَانَ لَا يَسْبِقُهُ⁽⁶⁾أَحَدٌ إِلَي الْأَذَانِ فَلَمَّا سَمِعَ الْمُشْرِكُونَ الْأَذَانَ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ رَاعِي فِي رُءُوسِ هَذِهِ الْجِبَالِ يَذْكُرُ اللَّهَ فَلَمَّا أَنْ قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الرَّاعِي مِنْ أَصْحَابِ السَّاحِرِ الْكَذَّابِ وَ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام لَا يُقَاتِلُ حَتَّي تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَ تَنْزِلَ مَلَائِكَةُ النَّهَارِ قَالَ فَلَمَّا أَنْ دَخَلَ النَّهَارُ الْتَفَتَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَي صَاحِبِ رَايَةِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ لَهُ ارْفَعْهَا فَلَمَّا أَنْ رَفَعَهَا وَ رَآهَا الْمُشْرِكُونَ عَرَفُوهَا وَ قَالَ

صد و پنجاه مرد از مهاجرین و انصار تجهیز ساخت. ولی ابن عباس - رضی الله عنه - برخاست و گفت: ای رسول خدا، پدر و مادرم فدای تو باد! آیا پسرعمویم را با صد و پنجاه مرد از عرب مجهز می سازی تا به سوی پانصد مرد که حارث بن مکیده هم در میان آن‌هاست و خود برابر با پانصد سوار جنگاور است، گسیلشان داری؟ پیامبر صَلی الله علیهِ و آله فرمود: «ای ابن عباس! از من کناره گیر. سوگند به کسی که مرا به حق مبعوث داشته است، اگر شمار آن ها به عدد خاک ها و علی تنها باشد، به یقین خداوند او را بر آن ها پیروز می سازد، تا آنکه همه اسیرانشان را نزد ما آورد.» پیامبر صلی الله علیه و آله ساز و برگش را آماده ساخت و فرمود: «ای حبیب من برو که خدا از زیر و بالا و راست و چپ تو را حفظ نماید. خداوند جانشین من بر توست - در غیاب خود، تو را به خدا می سپارم.-». علی علیه السلام با همراهانش حرکت کرد تا آنکه در وادی که در سه میلی پشت مدینه قرار داشت و به آن وادی ذی خشب گفته می شد، فرود آمدند. پس به هنگام شب وارد وادی (دره) شدند و در نتیجه راه را گم کردند. در این هنگامه امیر المومنین، علی بن ابی طالب علیه السلام سرش را به آسمان بلند کرد، درحالی که می فرمود: ای هدایتگر هر گمگشته ای، و ای برطرف کننده اندوه هر دردمند محزونی. هیچ ظالمی را بر ما توانا مساز و دشمن ما را بر ما چیره مگردان و ما را به راه درست هدایت فرما. گفت: به ناگاه اسب ها چنان با سم هایشان از سنگ ها آتش برافروختند که آن ها راه را یافتند و آن را پیمودند. و خدا بر پیامبرش محمد، این آیه را نازل فرمود: «وَالْعَادِیَاتِ ضَبْحًاً»، یعنی اسب ها. «فَالْمُورِیَاتِ قَدْحًا»: اسب ها با سم هایشان از سنگ ها آتش برافروختند. «فَالْمُغِیرَاتِ صُبْحًا » گفت: علی علیه السلام با طلوع فجر بر آنان یورش برد و کسی از او در اذان پیشی نمی گرفت. چون مشرکان صدای اذان را شنیدند، به یکدیگر گفتند: لابد چوپانی است که در بالای این کوه‌ها خدا را یاد می کند. ولی هنگامی که گفت: «أشهد أن محمداً رسول الله»، به یکدیگر گفتند: باید این چوپان از اصحاب آن جادوگر دروغ پیشه باشد. و امیر المومنین علی بن ابی طالب علیه السلام تا خورشید طلوع نمی کرد و ملائکه روز نازل نمی شدند، به جنگ نمی پرداخت. پس چون وارد روز شد، امیرالمومنین علیه السلام رو به حامل پرچم پیامبر صلی الله علیه و آله کرد و به او فرمود: آن را بالا ببر. چون مرد پرچمدار آن را بالا برد و مشرکان پرچم را دیدند، آن را شناختند و به یکدیگر گفتند:

بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ هَذَا عَدُوُّكُمُ الَّذِي جِئْتُمْ تَطْلُبُونَهُ هَذَا مُحَمَّدٌ وَ أَصْحَابُهُ قَالَ فَخَرَجَ غُلَامٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَشَدِّهِمْ بَأْساً وَ أَكْفَرِهِمْ كُفْراً⁽¹⁾فَنَادَي أَصْحَابَ النَّبِيِّ يَا أَصْحَابَ السَّاحِرِ الْكَذَّابِ أَيُّكُمْ مُحَمَّدٌ فَلْيَبْرُزْ إِلَيَّ فَخَرَجَ إِلَيْهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام وَ هُوَ يَقُولُ ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ أَنْتَ السَّاحِرُ الْكَذَّابُ مُحَمَّدٌ جَاءَ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِ الْحَقِّ قَالَ لَهُ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ أَخُو رَسُولِ اللَّهِ وَ ابْنُ عَمِّهِ وَ زَوْجُ ابْنَتِهِ قَالَ لَكَ هَذِهِ الْمَنْزِلَةُ مِنْ مُحَمَّدٍ قَالَ لَهُ عَلِيٌّ نَعَمْ قَالَ فَأَنْتَ وَ مُحَمَّدٌ شَرَعٌ وَاحِدٌ مَا كُنْتُ أُبَالِي لَقِيتُكَ أَوْ لَقِيتُ مُحَمَّداً ثُمَّ شَدَّ عَلَي عَلِيٍّ وَ هُوَ يَقُولُ:

لَاقَيْتَ (لَيْثاً) يَا عَلِيُّ ضَيْغَماً *** قرم (قَرْماً) كريم (كَرِيماً)فِي الْوَغَي⁽²⁾

لا قيت ليثا يا علي ضيغما *** ليثا كريما في الوغا معلما

لَيْثٌ شَدِيدٌ مِنْ رِجَالِ خَثْعَمَا⁽³⁾*** يَنْصُرُ دِيناً مُعْلَماً وَ مُحْكَماً

فَأَجَابَهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام وَ هُوَ يَقُولُ:

لَاقَيْتَ قِرْناً حَدَثاً وَ ضَيْغَماً⁽⁴⁾*** لَيْثاً شَدِيداً فِي الْوَغَي غَشَمْشَماً

أَنَا عَلِيٌّ سَأُبِيرُ⁽⁵⁾خَثْعَمَا *** بِكُلِّ خَطِّيٍّ يُرِي النَّقْعَ دَماً

وَ كُلِّ صَارِمٍ يُثْبِتُ الضَّرْبَ فَيَنْعَمَا⁽⁶⁾(وَ كُلِّ صَارِمٍ ضَرُوبٍ قِمَماً)

ثُمَّ حَمَلَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَي صَاحِبِهِ فَاخْتَلَفَ بَيْنَهُمَا ضَرْبَتَانِ فَضَرَبَهُ عَلِيٌّ عليهما السلام ضَرْبَةً فَقَتَلَهُ وَ عَجَّلَ اللَّهُ بِرُوحِهِ إِلَي النَّارِ ثُمَّ نَادَي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام هَلْ مِنْ مُبَارِزٍ فَبَرَزَ أَخٌ لِلْمَقْتُولِ وَ حَمَلَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَي صَاحِبِهِ فَضَرَبَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ضَرْبَةً فَقَتَلَهُ وَ عَجَّلَ اللَّهُ بِرُوحِهِ إِلَي النَّارِ ثُمَّ نَادَي عَلِيٌّ عليه السلام هَلْ مِنْ مُبَارِزٍ فَبَرَزَ لَهُ الْحَارِثُ بْنُ مَكِيدَةَ وَ كَانَ صَاحِبَ الْجَمْعِ وَ هُوَ يُعَدُّ بِخَمْسِمِائَةِ فَارِسٍ وَ هُوَ

این (همان) دشمن شماست که در طلب او آمده اید! این ها محمد و اصحاب اویند. پس جوانی از مشرکان که از قدرتمندترین و کافرترین آن ها بود، خارج شد و اصحاب پیامبر را ندا داد: ای اصحاب جادوگر دروغگو! محمد کدامین شماست؟ تا به سوی من بیاید. و امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه السلام به سوی او خارج شد و فرمود: مادرت به عزایت بنشیند. جادوگر و دروغگو، تو هستی. محمد با حق از جانب حق آمد. به او گفت: تو کیستی؟ فرمود: من علی بن ابی طالب برادر رسول خدا و پسرعموی او و شوهر دخترش هستم. گفت: آیا تو چنین مقام و منزلتی در نزد محمد داری؟ علی علیه السلام به او فرمود: آری. گفت: پس تو و محمد یکی هستید، اهمیتی نمی دهم که آیا با تو رودرو شده ام یا با محمد؛ و بر علی هجوم آورد در حالی که می گفت:

علی بن ابی طالب علیه السلام نیز به او پاسخ داد و فرمود:

سپس هر یک از آن دو بر رقیب خود هجوم برد و دو ضربه میان آن ها رد و بدل شد. علی علیه السلام بر او ضربه ای وارد ساخت و او را کشت و خداوند روح او را در آتش فرو برد. سپس امیرالمومنین علی السّلام ندا داد: آیا مبارز و هماوردی است؟ با ندای او برادر مقتول به رویارویی اش برخاست و هر یک از آن ها بر حریف خود هجوم برد. امیر المومنین علی السّلام بر او نیز ضربه ای وارد ساخت و خداوند روح او را روانه آتش جهنم ساخت. سپس علی علیه السلام بار دیگر ندا در داد: آیا مبارز و هماوردی هست؟ این بار حارث بن مکیده که فرمانده آن سپاه بود و با پانصد سوار جنگاور برابر شمرده می شد، به رویارویی او شتافت. و او

الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ قَالَ كَفَوْرٌ وَ إِنَّهُ عَلي ذلِكَ لَشَهِيدٌ قَالَ شَهِيدٌ عَلَيْهِ بِالْكُفْرِ وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام يَعْنِي بِاتِّبَاعِهِ مُحَمَّداً فَلَمَّا بَرَزَ⁽¹⁾

ان لنصر اللات عندي حقا *** بكل صارم يريكم صعقا

وكل خطي يزيل الحلقا

فاجابه عليه السلام:

أذودكم بالله عن محمد *** بكل سيف قاطع مهند

أرجو بذاك فوز قدحي في غد. ثم حمل.

أَنَا عَمْرٌو وَ أَبِي الْفَتَّاكُ⁽³⁾

إني عمرو أبي الفتاك *** وفي يدي مخذم بتاك

أطلب حقي إن آتي العراك

أقول: : المخذم : السيف القاطع. والبتاك : مبالغة الباتك : القاطع. السيف.

أَقْطَعُ بِهِ الرُّءُوسَ لِمَنْ أَرَي كَذَاكَ

فَأَجَابَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ هُوَ يَقُولُ:

هاكها (فَهَاكَهَا) مُتْرَعَةً دِهَاقَا *** كَأْسٌ دِهَاقٌ مُزِجَتْ زُعَاقَا

أَبِي امْرُؤٌ إِذَا مَا لَاقَا *** أَقُدُّ الهام (هَاماً) وَ أَجُدُّ سَاقَا⁽⁴⁾

دونكها مترعة دهاقا *** كاسا سلافا مزجت زعاقا

اني أنا المرء الذي إن لاقي *** يقد هاما ويجذ ساقا

أقول: : ذكر في الديوان : ٨٧ البيت الاول وفيه كذلك : خطاب لموسي بن حازم العكي :

دونكها مترعة دهاقا *** كاساز عافا مزجت زعاقا

ثُمَّ حَمَلَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَي صَاحِبِهِ فَضَرَبَهُ عَلِيٌّ عليه السلام ضَرْبَةً فَقَتَلَهُ وَ عَجَّلَ اللَّهُ بِرُوحِهِ إِلَي النَّارِ ثُمَّ نَادَي عَلِيٌّ عليه السلام هَلْ مِنْ مُبَارِزٍ فَلَمْ يَبْرُزْ إِلَيْهِ أَحَدٌ فَشَدَّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَلَيْهِمْ حَتَّي تَوَسَّطَ جَمْعَهُمْ فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعاً

کسی بود که خدا در مورد او این آیه را نازل کرد. «إِنَّ الْانسانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ» یعنی بسیار ناسپاس است. «وَإِنَّهُ عَلَی ذَلِکَ لَشَهِیدٌ». به کفر او شاهد و گواه است. «وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ» - گفت: - مقصود امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه السلام است. یعنی با پیروی و تبعیت از محمد، این اشتیاق خود به خیر و نیکی را نمایان ساخت. هنگامی که حارث در برابر او قرار گرفت، هر یک از آن دو بر حریف خود یورش برد. علی بر او ضربه ای وارد ساخت و او را کشت. و خداوند روح او را در آتش جهنم فرو برد. سپس علی علیه السلام ندا در داد: آیا مبارز و هماوردی وجود دارد؟ این بار پسرعموی او که عمرو بن فتاک نامیده می شد به مقابله اش برخاست در حالی که می‌گفت:

سپس هر یک از آن دو بر حریف خود هجوم برد و علی علیه السّلام بر او ضربه ای وارد ساخت و او را کشت و خداوند روح او را در آتش جهنم فرو برد. سپس علی علیه السّلام ندا داد: آیا مبارز و هماوردی است؟ ولی هیچ کس به مقابله اش برنخاست. و امیرالمومنین علیه السّلام خود بر آنان هجوم برد تا آنکه در میانه آن ها قرار گرفت که (مصداق) این سخن خدا است: «فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعًا»

فَقَتَلَ عَلِيٌّ عليه السلام مُقَاتِلِيهِمْ وَ سَبَي ذَرَارِيَّهُمْ وَ أَخَذَ أَمْوَالَهُمْ وَ أَقْبَلَ بِسَبْيِهِمْ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فَخَرَجَ وَ جَمِيعَ أَصْحَابِهِ حَتَّي اسْتَقْبَلَ علي (عَلِيّاً) عليه السلام⁽¹⁾عَلَي ثَلَاثَةِ أَمْيَالٍ مِنَ الْمَدِينَةِ وَ أَقْبَلَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَمْسَحُ الْغُبَارَ عَنْ وَجْهِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام بِرِدَائِهِ وَ يُقَبِّلُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَ يَبْكِي وَ هُوَ يَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ يَا عَلِيُّ الَّذِي شَدَّ بِكَ أَزْرِي وَ قَوَّي بِكَ ظَهْرِي يَا عَلِيُّ إِنَّنِي سَأَلْتُ اللَّهَ فِيكَ كَمَا سَأَلَ أَخِي مُوسَي بْنُ عِمْرَانَ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَ سَلَامُهُ عَلَيْهِ أَنْ يُشْرِكَ هَارُونَ فِي أَمْرِهِ وَ قَدْ سَأَلْتُ رَبِّي أَنْ يَشُدَّ بِكَ أَزْرِي ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَي أَصْحَابِهِ وَ هُوَ يَقُولُ مَعَاشِرَ أَصْحَابِي لَا تَلُومُونِي فِي حُبِّ⁽²⁾عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام فَإِنَّمَا حُبِّي عَلِيّاً مِنْ أَمْرِ اللَّهِ وَ اللَّهُ أَمَرَنِي أَنْ أُحِبَّ عَلِيّاً وَ أُدْنِيهِ يَا عَلِيُّ مَنْ أَحَبَّكَ فَقَدْ أَحَبَّنِي وَ مَنْ أَحَبَّنِي فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ وَ مَنْ أَحَبَّ اللَّهَ أَحَبَّهُ اللَّهُ وَ حَقِيقٌ⁽³⁾عَلَي اللَّهِ أَنْ يُسْكِنَ مُحِبِّيهِ الْجَنَّةَ يَا عَلِيُّ مَنْ أَبْغَضَكَ فَقَدْ أَبْغَضَنِي وَ مَنْ أَبْغَضَنِي فَقَدْ أَبْغَضَ اللَّهَ وَ مَنْ أَبْغَضَ اللَّهَ أَبْغَضَهُ وَ لَعَنَهُ وَ حَقِيقٌ⁽⁴⁾عَلَي اللَّهِ أَنْ يَقِفَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَوْقِفَ الْبَغْضَاءِ وَ لَا يَقْبَلَ مِنْهُ صَرْفاً وَ لَا عَدْلًا⁽⁵⁾.