آسمان مدینه شرح تطبیقی برده و نهج البرده از شاعران شهیر مصری بوصیری و شوقی در ستایش پیامبر گرامی اسلام

مشخصات کتاب

سرشناسه:دشتی نیشابوری، محمد، 1344 - ، شارح

عنوان و نام پديدآور:آسمان مدینه، شرح تطبیقی برده و نهج البرده از شاعران شهیر مصری بوصیری و شوقی در ستایش پیامبر گرامی اسلام/ محمد دشتی نیشابوری

مشخصات نشر:مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1379.

شابک:964-444-320-9

وضعیت فهرست نویسی:فهرستنویسی قبلی

يادداشت:این کتاب تحت عنوان "الکواکب الدریه فی مدح خیرالبریه (قصیده برده)" نیز معروف است

يادداشت:فهرستنویسی براساس اطلاعات فیپا.

یادداشت:کتابنامه به‌صورت زیرنویس

عنوان دیگر:قصیده برده. شرح

عنوان دیگر:الکواکب الدریه فی مدح خیرالبریه (قصیده برده)

عنوان دیگر:نهج البرده. شرح

موضوع:بوصیری، محمدبن سعید، 696 - 608ق. -- قصیده برده -- نقد و تفسیر

شوقی، احمد، ،1932 - 1868 -- Shawqi, Ahmadنهج البرده -- نقد و تفسیر

محمد(ص)، پیامبر اسلام، 53 قبل از هجرت - 11ق. -- میلاد -- شعر

شعر مذهبی عربی -- قرن ق‌7

شناسه افزوده:بوصیری، محمدبن سعید، 696 - 608ق. قصیده برده. شرح

شناسه افزوده:شوقی، احمد، 1932 - 1868، .Shawqi, Ahmadنهج البرده. شرح

شناسه افزوده:بنیاد پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره:PJA4377/ک‌9084

رده بندی دیویی:892/7134

شماره کتابشناسی ملی:م‌79-7085

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

بَلَغ العُلَى بِكَمَالِهِ * كَشَفَ الدُّجَى بِجَمالِهِ

حَسُنَتْ جَمِيعُ خِصالِهِ * صَلُّوا عَلَيْهِ وَ آلِهِ

« سعدى»

تقديم به آسمان مدينه

كَيفَ تَرقَى رُقيَّكَ الاْءَنبِياءُ * يَا سَماءً ماطَاوَلَتْهَا سَماءُ

« بوصيرى »

پس از حمد خداوند متعال و صلوات بر روح تابناك پيامبر نور و روشنايى، از درگاه مقدس پروردگار براى هر آن كس كه در راه تربيت و تعليم من گامى برداشته است بويژه پدر ارجمندم مرتضى دشتى و مادر بزرگوارم، رحمت و رضوان خداوند را در هر دو سراى طلب مى‌كنم و از سيّده مكرّمه، همسر ارجمندم، كه در راه انجام وظايفم با شكيبايى و مهربانى، بيشترين رنج را متحمل شدند، بسى سپاسگزارم.

فهرست مطالب

سرآغاز... 11

مقدّمه... 15

تصوير نسخه‌هاى خطّى...

فصل اول: پرتوى از مدايح نبوى... 25

سيرى كوتاه در زندگى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ... 25

مدايح نبوى... 27

مشهورترين مدايح نبوى عربى... 28

رابطه بديعيّات و مدايح نبوى... 29

گذرى بر تاريخچه مدايح نبوى... 31

نگاهى به مدايح نبوى در ادبيّات فارسى... 34

فصل دوم: بوصيرى و بُرده... 37

نگاهى به تاريخ مصر... 37

نگاهى به پيش از حكومت مماليك... 38

علل سقوط ايّوبيان... 40

ظهور مماليك... 40

حكومت و جامعه در عصر مملوكى ... 41

وضعيت فرهنگى در دوره مماليك... 43

بوصيرى... 43

ويژگى‌هاى سبك بوصيرى... 45

مدايح نبوى بوصيرى ... 48

«ألبُرْدَة»... 51

قصيده بُرده... 52

انگيزه سرودن بُردَه... 53

شهرت بُرده... 54

شرح‌هاى عربى بُردَه... 55

شرح‌هاى فارسى بُرده... 56

ترجمه هاى فارسى بُردَه... 57

بُردَه در عرصه هنر... 60

ترجمه بُرده به ديگر زبانها... 60

مخالفان بُرده... 61

تأثر بُرده از آثار پيش از خود... 61

تأثير بُرده بر آثار پس از خود... 63

بررسى سه اثر چاپى مربوط به بُرده... 64

نَصُّ « قَصيدَةِ البُرْدَةِ»... 65

ترجمه أبيات بُردَه بوصيرى... 73

شرح أبيات برده بوصيرى... 87

فصل سوم: شوقى و نَهْجُ الْبُرْدَة... 147

نگاهى به وضعيت مصر و جهان عرب در قرن 19 و آغاز قرن 20... 147

احمد شوقى... 150

احوال و افكار شوقى... 152

آثار شوقى ... 152

ويژگيهاى سبك شوقى... 153

مدايح نبوى شوقى ... 156

انگيزه سرودن نَهْجُ الْبُرْدَهِ... 157

نَصُّ قَصِيدَةِ «نَهجِ الْبُرْدَةِ»... 157

ترجمه نَهْجُ الْبُردَه از شوقى ... 165

شرح نَهْجُ الْبُرْدَه... 180

فصل چهارم: شرح تطبيقى قصايد بُرْدَه و نَهْجُ الْبُردَه... 227

نگاهى بر بُرده... 227

نگاهى بر نهج البُرده... 232

تطبيق قصيده «بُرْدَه» و قَصيده «نَهْجُ الْبُرْدَه»... 235

بررسى بخش اول، غزل آغازين قصايد... 235

بخش دوم: در بيم دادن از هواى نفس... 238

بخش سوم: مدح رسول گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ... 240

بخش چهارم : سخن از ميلاد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ... 244

بخش پنجم : سخن از معجزات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ... 249

بخش ششم : درباره قرآن... 254

بخش هفتم : دربيان معراج... 257

بخش هشتم : سخن از مجاهدات رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ... 260

بخش نهم : توسل و طلب شفاعت از پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ... 267

بخش دهم: مناجات و تضرع... 270

تطبيق تحليلى بُرده و نهج البرده از نظر اسلوب... 272

بررسى تطبيقى الفاظ و تركيبهاى دو قصيده... 273

تأثير قرآن و حديث بر قصايد... 274

بررسى نقش خيال در قصايد... 284

بررسى خيال در نهج البرده... 286

بررسى نقش عاطفه در قصايد... 288

ويژگى‌ها و امتيازهاى بُردَه ... 291

عيوب بُردَه... 294

ويژگى‌ها و امتيازهاى نَهجُ الْبُرْدَه... 294

عيبهاى نَهْجُ الْبُرْدَه... 299

نتيجه... 307

منابع... 309

اى نام تو بهترين سرآغاز

حمد و سپاس خدايى را سزاست، كه انسان را آفريد و پيامبران را فرمود: تا چراغ تقوا و دانش و ادب و هنر را در سراسر جهان هستى برافروزند و كام جان آدميان را به شهد شيرين معرفت بنوازند و انديشه و قلب آنان را از گرمى عشق و محبت به آفريدگار انسان و جهان سرشار سازند. هزاران درود بر روح تابناك سيّد و سالار پيام‌آوران، كه دادار عالم و آدم در مدحش فرمود: «لَوْ لاكَ لَما خَلَقْتُ الاْءَفْلاكَ» و او را حبيب خود خواند. آن حبيبى كه آتش عشق، پرتوى از محبت اوست و آب معرفت، جرعه‌اى از درياى بيكران عرفان او. بزرگمردى كه شكوه جوانمردى‌اش همه تيزبينان را انگشت حيرت به دهان نشانده و جلال و جبروت آسمان گونش راه پرواز تيز پروازان وادى انديشه را بسى دراز و پايان ناپذير ساخته است. آن كهكشان رحمت و جمال كه همگان در راه ستودنش حيران و سرگردان از حركت بازمانده‌اند و توان خويش را در وصف يكى از هزاران هزار فضيلت او از دست داده‌اند و سرانجام لبها از سخن فرو بسته، قلمها شكسته و به كنجى نشسته‌اند و بر ذات پاكش صدها هزار درود و آفرين گفته‌اند.

چه نعت پسنديده گويم تو را * عليك السّلام اى نبىَّ الورى

درود مَلَك بر روان تو باد * بر اصحاب و بر پيروان تو باد

خدايا به حقّ بَنى فاطمه * كه بر قولم ايمان كنم خاتمه

اگر دعوتم رد كنى ور قبول * من و دست و دامان آل رسول

خدايت ثنا گفت و تبجيل كرد * زمين بوس قدر تو جبريل كرد

بلند آسمان پيش قَدرت خجِل * تو مخلوق و آدم هنوز آب و گل

تو اصل وجود آمدى از نخست * دِگَر هر چه موجود شد فرع تو است

ندانم كدامين سخن گويمت * كه والاترى زانچه من گويمت

تو را عِزِّ لَولاكْ تمكين بس است * ثناى تو طه و ياسِين بس است

چه وصفت كند سعدىِ ناتمام * عليك السّلام اِى نبىّ و السّلام

براى تبرك بخشيدن به آغاز شرح تطبيقى برده و نهج‌البرده، كلام را با صلوات امام على‌بن ابى‌طالب عليه‌السلام بر روح تابان پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطبه 72 نهج‌البلاغه شروع مى‌كنيم:

اَللّهُمَّ داحِىَ الْمَدْحُوّاتِ. وَ داعِمَ الْمَسْمُوكاتِ. وَ جابِلَ الْقُلُوبِ عَلَى فِطْرتَها شَقِيِّها وَ سَعيِدِها. إِجْعَلْ شَرائِفَ صَلَواتِكَ وَ نَوامِىَ بَرَكاتِكَ عَلَى مُحمَّدٍ عَبْدِكَ وَ رَسُولِكَ الْخاتِمِ لِما سَبَقَ. وَ الْفاتِحِ لِمَا انْغَلَقَ. وَ الْمُعلنِ الْحَقَّ بِالْحَقِّ وَ الدّافِعِ جَيْشاتِ الاْءَباطِيلِ. وَ الدَّامِغِ صَوْلاتِ الاْءَضالِيلِ. كَما حُمِّلَ فَاضْطَلَعَ قائِما بِأَمْرِكَ مُسْتَوْفِزا في مَرْضاتِكَ غَيْرَ نَاكِلٍ عَنْ قُدُمٍ. وَ لا واهٍ في عَزْمٍ. واعِيا لِوَحْيِكَ حافِظا لِعَهْدِكَ. مَاضِياً عَلَى نَفَاذِ اَمْرِكَ. حَتّى اَوْرَى قَبَسَ الْقابِسِ وَ اَضَاءَ الطَّرِيقَ لِلخابِطِ‌وَهُدِيَتْ بِهِ الْقُلُوبِ بَعْدَ خَوْضاتِ الْفِتَنِ. وَ أَقامَ مُوضِحاتِ الاْءَعْلامِ وَ نَيِّراتِ الاْءَحْكامِ. فَهُوَ أمِينُكَ الْمَأْمُونِ وَ خازِنُ عِلْمِكَ الْمَخْزُونِ وَ شَهِيدُكَ يَوْمَ الدِّينِ وَ بَعِيثُكَ بِالْحَقّ. وَ رَسُولُكَ إلَى الْخَلْقِ. اَللَّهُمَ افْسَحْ لَهُ مَفْسَحَا في ظِلِّكَ وَ اجْزِهِ مُضَاعَفاتِ الْخَيْرِ مِنْ فَضْلِكَ. اَللَّهُمَّ اَعْلِ عَلَى بِنَاءِ الْبانِينَ بِنَاءَهُ، وَ اَكْرِمْ لَدَيْكَ مَنْزِلَتَهُ، وَ أَتْمِمْ لَهُ نُورَهُ، وَ اجْزِهِ مِنْ ابْتِعاثِكَ لَهُ مَقْبُولَ الشَّهَادَةِ وَ مَرْضِىَّ الْمَقَالَةِ ذَا مَنْطِقٍ عَدْلٍ. وَ خُطَّةٍ فَصْلٍ. اَللَّهُمَّ اجْمَعْ بَيْنَنا وَ بَيْنَهُ في بَرْدِ الْعَيْشِ وَ قَرَارِ النِّعْمَةِ، وَ مُنَى الشَّهَواتِ. وَ أهْواء اللَّذَّاتِ وَ رَخاءِ الدَّعَةِ. وَ مُنْتَهَى الطُّمَأْنِينَةِ. وَ تُحَفِ الْكَرَامَةِ.: «بارخدايا، اى گستراننده هر گسترده، و اى برافرازنده آسمانهاى بالا برده؛ اى آفريننده دلها بر وفق

سرنوشت، بدبخت يا نيكو بخت! بهترين درودها و پربارترين بركت‌ها را خاصّ بنده و پيامبر خود گردان، كه خاتم پيغمبران پيشين است، و گشاينده درهاى بسته رحمت بر مردم زمين، آشكار كننده حق با برهان، فرونشاننده طغيان و درهم كوبنده شوكت گمراهان. چنان كه‌او بار رسالت را نيرومندانه برداشت، و حق‌آن را چنان كه بايد گذاشت، در انجام فرمانت برپا، و درطلب خشنودى‌ات پويا، نه از اقدامى رويگردان و نه در عزمى سست و ناتوان. وحى تو را به گوش جان شنوا و عهد تو را نگهبان، و در راه اجراى فرمان تو روان. چندان كه چراغ جويندگان حقّ را فروغ بخشيد، و بر سر راه گمراهان چون خورشيدى بدرخشيد، و دل‌هاى فرو رفته در موجهاى شبهت، به راهنمايى او رخت به كنار كشيد. نشانه‌هاى روشن را برپا داشت. و احكام را - چون موكلانى - بر مردمان گماشت. او تو را امانتدارى است درستكار، و گنجينه علم تو را پاسدار. گواه تو است در روز قيامت، و برانگيخته تو به رسالت، و فرستاده تو بر آفريدگان و امّت.

خدايا! سايه - عنايت - خود را بر او بگستران؛ و به فضل خويش پاداش او را فراوان گردان. بنياد - شريعتى را - كه نهاد از ديگر بناها بالاتر بر و مرتبت او را نزد خويش گرامى‌تر و نور شريعت او را در سراسر گيتى بگستر، و پاداش پيامبرى او را گفتار پسنديده قرار ده، و شهادت پذيرفته. - چنان كه گفته او - ميزان عدل باشد و فرموده او قول فصل.

بارخدايا! ما و او را فراهم آور در زندگانى خوشگوار، و نعمت پايدار و آرزوهاى دلنشين، و لذت‌هاى با خواهش دل قرين، و زندگانى فراخ و پر نعمت، و اطمينان خاطر و برخوردارى از تحفه‌هاى كرامت.»

مقدّمه

هدف اساسى اين پژوهش تطبيق قصايد برده و نهج‌البرده است. مقايسه دو اثر ادبى، در صورتى كه يكى يا هر دو در زمره شاهكارهاى ادبى باشد، موجب هويدا شدن زوايا و ابعاد مختلف درونى و برونى آنها مى‌گردد. تطبيق بدون تحقيق ممكن نيست. بناى مطابقت بايد بر استدلال‌ها، آراء و نظريه‌ها، داورى‌ها و آمار و اطلاعات مستند و منطقى و قابل دفاع استوار باشد.

دو مديحه بلند نبوى، «برده بوصيرى» (شامل 161 بيت)، و «نهج البرده شوقى» (شامل 190 بيت)، در موضوع ستايش پيامبر گرامى اسلام، حضرت محمّد مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سروده شده است.

براى مقايسه و تعيين وجوه مشترك و وجوه تمايز دو قصيده و بررسى برترى يا نقصان هر يك در ابعاد مختلف، بايد كارهاى فراوانى را به انجام رسانيد. اكنون نظر مى‌افكنيم بر تلاش هايى كه پيش از ورود در حوزه تطبيق انجام‌شده است.

بررسى تاريخچه و زمينه تحقيق: اگر چه در زمينه مقايسه اين دو قصيده، در فارسى كارى صورت نگرفته اما پيرامون قصيده برده، در هر دو حوزه ادبيات عربى و فارسى كارهاى فراوانى به انجام رسيده. قصيده برده 92 بار به عربى تخميس و 21 بار شرح شده است. براساس گفته دايرة المعارف فارسى، اين قصيده بيش از 70 بار به عربى و تركى و فارسى شرح گرديده است.

در ميان شرح‌هاى فارسى، شش شرح خطى و دو ترجمه و شرح چاپى شهرت بيشترى دارد. ترجمه و شرح‌هاى چاپى فارسى كه در واقع ترجمه‌هاى ناقص و همراه با

اندكى توضيحات ديگر است عبارتند از:

1 - «قصيده مباركه بُردَة» اثر محمّد شيخ الاسلام كردستانى، كه در سال 1361 در 104 صفحه به چاپ رسيده.

2 - «شرح قصيده بُردَة» از فردى ناشناس در سده نهم، كه على محدّث آن راتصحيح و در سال 1361 در 142 صفحه به چاپ رسانده است.

3 - همچنين ترجمه‌اى بسيار معيوب را در سال 1371، قيس آل قيس و محمدرضا عادل به چاپ رسانيده‌اند كه چندان ارزش علمى ندارد.

از ميان انبوه آثار خطى مربوط به برده، در اين جا به سه نمونه مهم، كه هر يك ويژگى‌هايى را دربردارند اشاره مى‌كنيم. اين كتابها همگى در مخزن خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى وجود دارد.

1 - كتاب شماره 4389 كه اثرى است بسيار زيبا و هنرمندانه از برده بوصيرى. اين كتاب شامل متن برده است، كه در قطع رحلى و با آب طلا، به خط ثلث نوشته شده. سال كتابت آن 881 ه. ق و كاتب محيى هروى است، كه تصوير دو برگ از آن در پى خواهد آمد. (تصوير شماره 1 و 2)

2 - نسخه خطى كتاب شماره 8188، مربوط به ترجمه منظوم قصيده برده به فارسى است، كه محيى‌الدّين محمّدآن را در سال 779 ه . ق، يعنى هشتاد و پنج سال پس از وفات بوصيرى ترجمه كرده است. و به دست كاتبى به نام ميرجان عراقى در سال 905 نوشته شده. تصوير دو صفحه از اين اثر نيز پس از مقدمه خواهد آمد. (تصوير شماره 3 و 4)

3 - آخرين اثر خطى كتاب شماره 7332 مى‌باشد با عنوانِ شرح احمد بن محمد بن ابى‌بكر، به عربى، كه در سال 797 ه .ق، شرح و به خط شكسته نستعليق نوشته شده است. (تصوير شماره 5)

شايد اين سؤال به ذهن خوانندگان گرامى خطور كند كه چرا ما در آغاز سخن، بيشتر به توضيح پيرامون برده بوصيرى مى‌پردازيم؟

در حقيقت برده بوصيرى، درخت تناورى است كه نهج‌البرده را مى‌توان يكى از

شاخه‌هاى آن به شمار آورد. اگر «برده بوصيرى» نبود، بديهى است كه آثارى همانند «نهج البرده احمد شوقى» نيز پديد نمى‌آمد. شهرت، شكوهمندى و جهانگيرى برده موجب پديد آمدن آثار گوناگون فراوان پيرامون آن شده است. اما درباره نهج البرده كه حدود نود سال پيش سروده شده (1227 ه . ق/ 1909 م.)، تا جايى كه اطّلاع يافتم، چندان كارى به جز شرح شيخ سليم البشرى صورت نگرفته است. البته دكتر زكى مبارك در «ألْمُوازَنةُ بَيْنَ الشُّعَراءِ» و در «ألْمَدائِحُ النَّبوِيّه»، مطالبى را درباره اين قصيده ارائه كرده است.

مهمترين محدوديت بنده در انجام شرح قصايد و بررسى تطبيقى آنها، عدم دسترسى به شرح‌هاى مشهور عربى اين دو قصيده و كتابهاى نوشته شده پيرامون آنها بود، لذا ممكن است در ساير شرح‌هايى كه دستيابى به آنها براى من مقدور نبوده است، مطالب و آگاهى‌هاى بيشترى وجود داشته باشد.

چنان كه‌اشاره شد بخش اساسى اين نوشتار «تطبيق دو قصيده» را تشكيل مى‌دهد. اين كار نياز به تحقيقات گسترده ديگرى داشت كه اكنون به ذكر آنها مى‌پردازيم:

1 - سيرى در مدايح نبوى و تاريخچه آن در زبان عربى و بيان فرق بين مدايح نبوى و بديعيات، كه به عنوان يك جريان ادبى، همزمان با سرايش برده، در حوزه ادبيات دوره انحطاط پديد آمد.

2 - نگاهى گذرا به چند نمونه مشهور از سروده‌هاى شاعران نكته پرداز پارسى زبان، پيرامون فضايل و تاريخ زندگى و سيره اخلاقى پيامبر اسلام.

3 - نگاهى به اوضاع سياسى و اجتماعى و فرهنگى مصر در قرن هفتم (دوره حيات بوصيرى)، و نيمه دوّم قرن نوزدهم و آغاز قرن بيستم (دوره زندگى شوقى) به منظور شناخت زمينه‌هاى پديد آمدن قصايد «بُردَة» و «نَهْجُ‌الْبُردَة».

4 - گذرى بر تاريخچه زندگى، افكار، آثار و اسلوب هر يك از سرايندگان دو قصيده.

5 - نگاهى به ديگر مدايح نبوىِ بوصيرى و شوقى، و در پى آن معرفى كامل برده و نهج‌البرده.

6 - تحقيقات مفصلى پيرامون برده بوصيرى، و بررسى آثار مختلف پديد آمده

پيرامون آن.

7 - ترجمه و شرح مبسوط برده.

8 - ترجمه و شرح مفصّل نهج البرده.

در دو بخش اخير سعى شده است، نخست مفردات بيت‌ها به‌طور دقيق ريشه‌يابى و شرح گردد.⁽¹⁾سپس به ترجمه روان ابيات پرداخته شده و در اين كار تلاش بر آن بوده كه از ترجمه آزاد پرهيز شود و ضمن رعايت شيوايى زبان فارسى، پيوند ترجمه با بيت‌هاى عربى نيز حفظ گردد.

آن‌گاه پس از ذكر نكات نحوى و ادبى برجسته، به شرح و توضيح پيرامون مضامين و اقتباس‌هاى موجود در آنها پرداخته‌ام. در اين زمينه كليه تلميحات و مضامين اقتباس شده از قرآن، روايات و تاريخ مربوط به سيره پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، با استفاده از منابع مهم اسلامى، ريشه‌يابى گرديده و كليّه منابع مورد استفاده به دو صورت زيرنويس و فهرستگان پايانى، به شيوه علمى معرفى شده است.

پس از شرح كامل قصايد وارد حوزه اصلى و نهايى تحقيق شده و كار تطبيق قصايد را با تكيه بر همه تلاش‌هاى پيشين انجام داده‌ام.

در بخش تطبيق، دو قصيده از چهار جهتِ فكر، تعبير، تخيل و عاطفه، بررسى و مقايسه شده است. قالب كار، در قسمت بررسى تطبيقى افكار و مضامين طرح شده در دو قصيده، بر اساس نظم و ترتيب بخش هاى ده‌گانه برده بوصيرى مى‌باشد. در قسمت مقايسه تعبير و بررسى الفاظ و تركيبات و موسيقى و وجوه زيبا شناختى صورى و صنايع مختلف ادبى به‌كار رفته در دو قصيده، روش آمارى در تطبيق كمىّ، و روش تحليلى در مقايسه و بررسى كيفى، ملاك عمل بوده است. سپس بررسى تطبيقى دو عنصر ديگر، يعنى تخيّل و عاطفه مورد توجه قرار گرفته و پس از آن وحدت فنى دو قصيده با هم مقايسه شده، و سپس در پايان، امتيازها و عيبهاى هر يك از دو قصيده شمارش گرديده است.

نتيجه تحقيق و تطبيق، شدّت تقليد شوقى از بوصيرى را در همه ابعاد اسلوبى، لفظى و معنوى نشان مى‌دهد و ما را به اين نظريه مى‌رساند كه: برده بوصيرى همچنان درخشانترين شاهكار در حوزه ادب دينى و مدايح نبوى در زبان و ادبيات عربى است و هنوز هم اين اثر شكوهمند، فيض بخش جان عاشقان و پيروان رسول‌الله است و شعله‌اى است فروزان بر فراز قله رفيع ادبيات اسلامى در دامنه مدايح نبوى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله .

فصل اول: پرتوى از مدايح نبوى

سيرى كوتاه در زندگى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

سيرى كوتاه در زندگى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله⁽¹⁾

محمّد بن عبداللّه بن عبدالمطلب بن هاشم، از طايفه قريش از قبيله عَدنان، از اَحفاد اسماعيل، فرزند ابراهيم خليل عليه‌السلام ، پيامبر عربى، بنيانگذار جامعه اسلامى و فرهنگ نوين آن، متحد كننده قوم عرب و احياگر حيات سياسى و قانونى آنان، مكنّى به ابوالقاسم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، در مكّه زاده و در يتيمى بزرگ شد.

مادرش، آمنه بنت وَهَب او را پرورش داد. دايه‌اش، حليمه بنت ابى ذؤيب، از قبيله بنى سعد بود. در شش سالگى، مادرش درگذشت و جدّش عبدالمطلب كفيلش گرديد. در هشت سالگى، عبدالمطلب هم در گذشت و عمويش ابوطالب عهده‌دار سرپرستى‌اش شد.

محمد، دلير، بلند همت، راستگو، نيكخو، بزرگ‌منش و خردمند بود. قومش او را اَمين ناميده بودند. در بيست و پنج سالگى، عمويش بين او و خديجه كه پانزده سال از او بزرگتر و از زنان ثروتمند (و هم قبيله او از طايفه قريش) بود، پيوند ازدواج برقرار ساخت. او هر سال يك ماه را به خلوت و عبادت و مراقبه [= تَحنُّث] در غار حرا، در نزديكى مكه مى‌گذراند.

چون به چهل سالگى (يا اندكى پس از آن) رسيد، در رمضان 13 پيش از هجرت [برابر 610 ميلادى [خداوند، توسط جبرئيل، با فرو فرستادن نخستين سوره قرآن، به سوى او وحى فرستاد و ازآن به بعد او را به پيامبرى مبعوث كرد. ابتدا دعوتش را پنهانى آغاز نمود. خديجه، پسر عمويش على بن ابى‌طالب، فرزند خوانده‌اش زيد بن حارثه، و گروهى ديگر از جمله ابوبكر، نخستين ايمان آورندگان به صدق رسالت او بودند. پس از مدتى دعوتش را آشكار كرد. و مردم را به توحيد و ترك بت پرستى و ترك خرافات جاهلى، فرا خواند. قريش در برابر او به گردنكشى و مبارزه برخاستند و از هيچ آزار و شكنجه‌اى فروگذار ننمودند. امّا او شكيبايى و پايدارى و نستوهى پيشه كرد. عمويش ابوطالب تا زنده بود[سال دهم بعثت] از او حمايت كرد. رفته رفته اسلام از مكه به مدينه [= يثرب] گسترش يافت. جمعى از نو مسلمانان مدينه به نزد حضرت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمدند و او را به شهر خود دعوت كردند و قول همه گونه حمايت دادند. به بعضى از يارانش دستور هجرت داد و خود نيز پنهانى، با ابوبكر، از مكه به مدينه هجرت كرد. در آن جا مسجدى بنا نهاد و دعوتش را آشكار نمود. هجرت او در سال 622 ميلادى مبدأ تاريخ اسلام است. مشركان قريش نيز مخالفت و مبارزه خود را با او و جلوگيرى از گسترش اسلام افزايش دادند، سپس آيات «جهاد»

نازل شد. نخستين نبرد بين مسلمانان و مشركان مكه، يعنى غزوه بدر، در نزديكى مدينه، در رمضان سال دوم هجرى رخ داد. به دنبال آن بر اثر پيمان شكنى قبيله يهودى بنى قَيْنُقاع، غَزوه‌اى به همين نام رخ داد. در سال سِوّم هجرى «غزوه احد»، در كوهپايه‌اى به همين نام، در نزديكى مدينه در گرفت، در سال چهارم غزوه «ذات الرِّقاع» و «بَدر صُغرى» در سال پنجم غزوه «خَندق» و «بَنى قُريظه» و در سال ششم غزوه «ذِى قَرا» و «بَنِى المُصطَلق» رخ داد. و در همان سال حضرت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيكهايى به سوى خسرو پرويز ساسانى در ايران، قيصر روم، نجاشى در حبشه، مُقَوقِس پادشاه مصر، حارثِ غَسّانى امير شام، و بعضى ديگر فرستاد و ايشان را به اسلام دعوت كرد. در سال هفتم غزوه «خَيبر» درگرفت در سال هشتم غزوه «مُوتَه» و «حُنَين». در همان سال قبل از غزوه حنين مسلمانان مكه را فتح كردند و مشركان همگى مزه بزرگترين و آخرين شكست را چشيدند. در سال نهم غزوه «تَبوك» پيش آمد و در همه اين جنگها، به جز

غزوه اُحد پيروزى از آن مسلمانان بود.

در سال دهم وفود عرب گروه گروه، با قبول اسلام از در تسليم درآمدند. در سال دهم حَجّة‌الوِداع [آخرين حج پيامبر كه در آن جانشين خود را تعيين كردند] انجام شد. و حضرت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در سال يازدهم هجرى [= 633 م. [در مدينه به رحمت بيكران آفريدگار جهان پيوست.

مدايح نبوى

«در زبانهاى رايج بين مسلمانان، بويژه عربى و فارسى، قصايد، قطعه‌ها و آثار بسيارى در ثناى پيامبر اكرم سروده شده است. مدايح نبوى از مقوله شعر متعهد است نه هنر مجرد. چون در اين‌گونه آثار شاعران حقّانيّت پيامبر اسلام و سيره و مسير تابناك او را، به فرهنگ جامعه و افكار عمومى منتقل مى‌كنند. اين آثار از جهات مختلف ارزشمند است. كه در رأس آنها نكات اخلاقى و تربيتى است. زيرا در آنها ذكر فضايل، اخلاق، خصلتها، آداب و رفتار آن بزرگوار، آزادگى‌ها، فداكارى‌ها و مجاهدتهاى خستگى‌ناپذير او در راه سعادت انسانيت بيان گرديده است. صرف نظر از برخى اشعار سست مذهبى كه در اين اواخر سروده شده است و هر كس به خود اجازه داده است تا در اين كار دخالت ورزد، على‌الاصول اشعار مذهبى در سطحى بس بلند جاى دارد. و اگر آثار و قصايدى را كه در زبان‌هاى اسلامى بويژه فارسى و عربى، در مدح پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سروده شده جمع‌آورى كنند، دهها مجلّد كتاب ارزشمند خواهد شد. يكى از آثار ارزشمند زبان عربى در زمينه مدايح نبوى، «المجمُوعَةُ النَّبْها نِيّةُ فِى المَدائحِ النَّبويّةِ» تأليف شيخ يوسفِ نبهانىِ بيروتى است. اين كتاب از سوى انتشارات «دارُالمَعرِفَة» براى بار دوم در سال 1394 ه .ق به چاپ رسيده است.»⁽¹⁾

مشهورترين مدايح نبوى عربى

مشهورترين مدايح نبوى عربى⁽¹⁾

در ادبيات عربى دهها شاعر توانمند، ذوق خويش را در ستايش حضرت محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، به كار گرفته‌اند. مشهورترين اين آثار عبارت است از:

1 - قصيده لاميّه كعب بن زُهيرِ بن اَبى سُلمى، مشهور به بُردَه كعب (26 ه . ق)

2 - قصايد حسّان بن ثابت انصارى (54 ه . ق)

3 - قصيده رائيّه نابغه جُعدي (64 ه . ق)

4 - قصيده همزيّه شرف‌الدّين بوصيرى (694 ه . ق)

5 - قصيده لاميّه شرف الدّين بوصيرى، كه در معارضه با بُرده كعب بن زهير سروده شده و داراى 202 بيت مى‌باشد.

6 - قصيده ميميّه بوصيرى مشهور به «برده بوصيرى».

7 - قصيده قرآنيّه نبويّة (هائيّه) ابن جابرِ أندلُسى.

8 - قصيده قرآنيّه نبويّة (قافيّه) قَلقَشندى (756 - 821 ه . ق).

9 - قصايد وَتَريّات مَجدُ الدّين محمّد بن ابى‌بكر وَ تَري بغدادى⁽²⁾.

10 - قصيده نونيّه شيخ صَفىّ الدّينِ حِلّى (676 - 750 ه . ق).

11 - قصيده «ألدُّرّ النّظيمِ» عبدالقادر أدهمى طِرابلُسى.

12 - قصيده ميميّه شيخ حسين بن عبدالصّمدِ عاملى (پدر شيخ بهائى).

13 - قصيده بائيّه شبيب بك الوائلى.

14 - قصيده محمّد بن على غَرناطى.

15 - قصيده بائيّه شيخ محمّد سكونى.

16 - قصيده نجم الدّين بغدادى.

17 - قصيده أدكاوىِ مصرى.

18 - قصيده ميميّه محمود سامى البارودى (1904 م).

19 - قصيده ميميّه شيخ قاسم حلاّق.

20 - قصيده نونيّه علاّمه سمنانى.

21 - «قصيده ميميّه احمد شَوقى بَكِ مصرى» مشهور به «نَهجُ البُردَة» كه در ادامه اين گفتار شرح كامل آن خواهد آمد.

رابطه بديعيات و مدايح نبوى

«قصيده بديعيّة قصيده‌اى است كه، هر بيت (يا دو بيت)⁽¹⁾آن، حداقل داراى يكى از صنايع بديعى باشد و بناى بيت بر آن صنعت باشد و همه يا عمده صنايع بديعى در آن قصيده به نظم آمده باشد و بيتى بدون صنعت در آن يافت نشود. اين قصايد طورى ساخته مى‌شوند كه آوردن صنايع بديعى در ابيات، از رونق و فصاحت و انسجام كلام نكاهد و معانى ابيات را مشوّش نسازد. بدين دليل ساختن چنين اشعارى بسيار مشكل است و مايه و ذوقى سرشار و قدرتى خلاّق مى‌طلبد. براساس اين تعريف تعريفى كه در المنجد آمده غلط است.

در صفحه 58 جلد اوّل المنجد عربى به فارسى ترجمه بندرريگى، در تعريف بديعيّات مى‌گويد: «قصيده‌هايى كه در علم بديع سروده شده» ملاحظه مى‌شود كه اين تعريف بر منظومه‌ها و ارجوزه‌هاى بديعى⁽²⁾

ِعلمُ البَديعِ مَا بِهِ قَدْ عُرِفَا * وُجُوهُ تَحسينِ الْكَلام اِنْ وَفى

مُطابقا وَ قَصْدُهُ جَلىُّ * فَمِنْهُ لَفظِىٌّ وَ مَعْنَوِىُّ

به‌كار رفته توريه شده باشد يا نشده باشد.»⁽¹⁾

موضوع اكثر قصايد بديعى «مدايح نبوى» است، در بحر بسيط و روى ميم، بر وزن برده بوصيرى.

مؤلف كتاب «تاريخ الادب العربى» دكتر عمر فروخ، در اين كتاب، همواره قصيده بديعيّه را به معناى قصيده مديحيه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، و شعرى كه در ثناى رسول الله صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سروده شده، گرفته است. با اين‌كه چنين نيست. درست است كه قصايد بديعيّة به‌جز اندكى، همه در مدايح نبوى سروده شده است و در ادبيات اسلامى اين خودبابى است عمده. اما آن همه قصايد بلند كه از صدر اسلام به بعد، در ثنا گسترى پيامبر اكرم و عرض ادب به پيشگاه رسول گرامى اسلام سروده‌اند، همه و همه بديعيّه نيست. و اصولاً اين رايج نيست كه همه مدايح نبوى را «بديعيّه» نام گذاريم.

اگر به زبان اهل منطق بگوييم بين قصايد بديعيّه و ديگر قصايد مدايح نبوى عموم و خصوص من وجه جارى است. مادّه اشتراك، قصايد بديعيّه‌اى خواهد بود كه در مدح پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سروده شده است. و بيشتر قصايد بديعيّه اصطلاحى چنين است. اما دو فرق اساسى بين مدايح نبوى و بديعيّات وجود دارد: يكى صدها قصيده مديحه نبوى كه بديعيّه اصطلاحى نيست و ديگر چند قصيده بديعيّه كه مديح نبوى نيست.

با عنايت به آنچه ذكر شد اين عبارت نويسنده مذكور درباره «مدايح نبوى بوصيرى» كه در پى مى‌آيد درست نيست:

«وَ بَلَغتِ البَديعِيّاتُ (القَصَائِدُ الْمَقُولَةُ في مَدِيحِ مُحمّدٍ رَسُولِ‌اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ) ذِرْوَةَ الْبَراعَةِ في شِعْرِ الْبُوصِيرىِّ.⁽²⁾»

قصيده بوصيرى اگر چه بديعيّه نيست، اما در گزينش بَحْرورَوىّ وَ در انتخاب مضمون (مدايح نبوى)، تأثير شايانى در بديعيّه سرايان داشته است. (مقدمه خَزانة الادب، ابن حجّة الحَموى).

درباره مبتكر سرايش بديعيات در ادبيات عربى بحث است كه آيا «أمينُ الدّين اربلى»

(670 ه . ق) بوده است يا صفىّ الدّين حِلّى (752 ه . ق).

صاحب انوار الربيع (در مقدمه اين كتاب) و صاحب الغدير (ج 6، ص 44) معتقدند كه اصل اين ابتكار از امين اربلى است نه صفى‌الدين حلى وچنين هم هست، زيرا اربلى حدود 60 سال پيش از صفى‌الدّين قصيده خويش را ساخته است.⁽¹⁾

«بَعْضُ هذَا الدَّلالِ وَ اْلإدْلالِ * حَالَ بِالْهَجْرِ وَ التَّجَنُّبِ حالى»

اگر چه ابتكار سرايش قصايد بديعيّه از صفى الدّين نيست، اما انتخاب بحر بسيط و رَوىِّ ميم - كه موجب پيشبرد بسيار كار بديعيات شد - از صفى الدّين است، زيرا كه او قصيده خود را چنين ساخت و سپس ديگر بديعيّه سرايان از او پيروى كردند. پس بايد صفىّ الدّين را مبتكر اين موضوع دانست كه بديعيّات را - از نظر مضمون كه مديح نبوى است - و از نظر وزن و رَوِىِّ ميم در مسير قصيده «بُردَة» انداخت.

آغاز قصيده حِلّى چنين است:

إنْ جِئتَ سَلْعا فَسَلْ عَنْ

جِيرَةِ الْعَلَمِ

وَ اقْرَأ سَلاماً عَلَى عُرْبٍ

بِذِى سَلَمِ

«اگر به وادى سلع آمده‌اى پس از همسايگان و ادىِ عَلَم بپرس و بر عربانِ سرزمين ذى سلم سلام ده. كه داراى 145 بيت است و مشتمل بر 151 نوع صنعت بديعى. چنان كه گفته شد يكى از علل مهم رشد و توسعه بديعيات، پس از صفى‌الدين همين وزن و روى و مضمون برده بوصيرى بوده است.»⁽²⁾

گذرى بر تاريخچه مدايح نبوى

يكى از فنون شعرى كه در صدر اسلام متولد شد شعر مذهبى بود، كه عمده آن شامل ستايش پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و دين اسلام مى‌باشد. مدح و منقبت و نعت و ستايش و وصف و ثناى بزرگوارى‌ها، عظمتها، منش‌هاى والا و مواهب خدايى و تعاليم والاى پيامبر اسلام، خلاصه موجودات، خواجه كائنات، مهتر آدميان و سرور جهانيان، زنده

كننده توحيد و عدالت و بت‌شكن يگانه و منجى انسانيت، حضرت محمد بن عبداللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، از نخستين سال‌هاى طلوع خورشيد نبوّت، به نظم و نثر، در حد وسيعى آغاز گرديد و تا امروز كه 14 قرن از آن زمان مى‌گذرد بيش از پيش ادامه دارد. نخستين كسانى كه پيامبر را ستوده‌اند با توجّه به تقدّم خداوند و فرشتگان در اين امر⁽¹⁾، عبارت‌اند از:

1 - ابوطالب بن عبدالمطلب(ع)⁽²⁾

خَليلَىَّ ما أُذنى لاِءوّلِ عاذلِ - بِصَغواءَ فى حقٍّ و لا عِندَ باطِلِ (ديوان، ص 49).

2 - علىّ‌بن ابى‌طالب (ع) (23 ه . ق - 40 ه . ق)

3 - عبّاس بن عبدالمطلب (51 ه . ق - 32ه . ق)

4 - كعب بن مالك انصارى

5 - حسّان بن ثابت انصارى (54 ه ق)

6 - عبّاس بن مِرداس السلمى، فرزند خنساى شاعر (18 ه . ق)

7 - ورقة بن نوفل، پسر عموى حضرت خديجه عليهاالسلام

8 - لبيد بن ربيعة (- 41 ه . ق)

9 - أعشى قيس (- 7 ه . ق)

10 - عبداللّه بن الزّ بعرى (كه تا زمان زمامدارى عُمَر زنده بود)

11 - ألنّابغة الجعدىّ (80 ه . ق)

12 - كعب بن زهير (- 26 ه . ق)

يادآور مى‌شود كه نام 48 تن از اين شاعران همراه نمونه‌اى از مدايح آنان در ستايش از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، در كتاب «الحَماسة المغربيّة» در بخش «مدح النّبىّ» آمده است.⁽³⁾

«درباره نخستين مدحيه پيامبر اختلاف است، اما هيچ‌كدام به مقام قصيده مشهور

كعب ابن زهير نمى‌رسد. كعب بن زهير از شاعران مُخَضْرَم⁽¹⁾

ابن منظور گفته «رجلٌ مُخَضْرَم»: إذا كانَ نِصفُ عُمرهِ فى الجاهليّةِ وَ نِصْفُه فىِ‌الإسْلامِ.

بانَتْ سُعادُ فَقلبِى الْيومَ مَتْبولُ * مُتَيَّمٌ إثرَها، لَم يُفدَ، مَكْبولُ

«سعاد جدا شد پس امروز قلب من رنجور و نزار است [قلبى كه] شيداى او و زنجيرى عشق اوست».

گويند وقتى كه كعب به اين بيت رسيد:

اِنَّ الرَّسولَ لَنورٌ يُستضاءُ بِه * مُهنَّدٌ مِنْ سُيوفِ اِللّهِ مَسلولُ

«همانا رسول كانون نورى است كه از او نور گيرند، او شمشيرى است بركشيده از شمشيرهاى خداوند».

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بُردَه خويش را بر او پوشاندند و به او خلعت دادند. از اينروى اين قصيده «بُرْدَة» نام گرفت.

اين قصيده مورد توجّه اديبان و عموم دوستداران رسول گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قرار گرفت و بسيارى‌آن راشرح كردند و تعدادى به تخميس آن پرداختند و برخى شاعران در مقام معارضه با آن قصايدى سرودند، كه در اين ميان بوصيرى گوى سبقت را از ديگران ربود. بوصيرى 14 قصيده مدحيه در ثناى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دارد كه يكى از آنها لاميّه اوست، كه «ذُخْرُ المَعادِ فى مُعارَضَةِ بانَتْ سُعاد»⁽²⁾

چنين است:

إلى مَتَى أنْتَ بِاللَّذّاتِ مَشْغُولُ * وَ اَنْتَ عَنْ كُلِّ مَا قَدَّمتَ

مَسْوءُولُ في كُلِّ يَوْمٍ تُرَجِّى أنْ تَتُوبَ غَدًا * و عَقْدُ عَزْمِكَ بِالتَّسوِيفِ مَحْلُولُ⁽¹⁾

توضيح: اين ابيات در صفحات آينده ترجمه شده است.

نگاهى به مدايح نبوى در ادبيات فارسى

نگاهى به مدايح نبوى در ادبيات فارسى⁽²⁾

ديوانهاى شاعران پارسى زبان، از دورترين روزگاران، آكنده است از شعر مذهبى، از جمله مدايح غرّاى نبوى. از شاهنامه حكيم ابوالقاسم فردوسى كه با ذكر توحيد و مدح پيامبر و آل او آغاز مى‌شود، تا سنايى و ناصر خسرو و خاقانى و ... و ملك الشعراى بهار تا امروز. ما در اين جا به دليل مجال اندك از خرمن بزرگ چامه‌ها و اشعار گوناگون فارسى در ستايش بزرگترين پيغامبر آسمانى، فقط به معرفى چند نمونه مشهور بسنده مى‌كنيم و رد مى‌شويم:

1 - تركيب بندِ جمال الدّين عبدالرّزّاقِ اصفهانى (م - 588 ه . ق) قصيده سراى بزرگ قرن ششم، در سبك عراقى، كه شامل 11 بند، هر بند 9 بيت است، اينك يك بند آن:

اى از بر سِدرَه شاهراهت * وى قُبّه عرش تكيه گاهت

اى طاق نهم رَواق بالا * بشكسته زگوشه كلاهت

هم عقل دويده در ركابت * هم شرع خزيده در پناهت

اى چرخ كبود ژنده دلقى * در گردن پير خانقاهت

مه طاسكِ گردن سمندت * شب طُرّه پرچم سياهت

جبريل مقيم آستانت * افلاك حريم بارگاهت

چرخ ارچه رفيع، خاك پايت * عقل ار چه بزرگ، طفل راهت

خورده است خدا زِ روى تعظيم * سوگند به روى همچو ماهت

ايزد كه رقيب جانْ خِرَد كرد * نام تو رديف نام خود كرد.⁽¹⁾

2 - نظامى گنجوى، (م - 614 ه .ق)، حكيم نظامى كه در داستان سرايى و خيالپردازى هاى شاعرانه و بسيار دلپسند، استادى بى‌همانند است. معمولاً آغاز مثنوى هايش به توحيديّه‌هايى مزيّن است. كه پس از آن به ستايش پيامبر اكرم نيز پرداخته است. او در مخزن الاسرار كه مهمترين مثنوى اوست در ثناى پيامبر اكرم قصيده‌اى با 217 بيت سروده كه برگزيده‌اى چند از ابيات او در پى مى‌آيد:

شمسه نُه مَسندِ هفت أختران * ختمِ رُسل خاتم پيغمبران

احمد مرسل كه خِرَد خاك اوست * هر دو جهان بسته فِتْراك اوست

اى تن تو پاكتر از جان پاك * روح تو پرورده روحى فِداك

خاك تو خود روضه جان من است * روضه تو جان جهان من است

خاك تو در چشم نظامى كشم * غاشيه بر دوش غلامى كشم

بر سر آن روضه چون جان پاك * خيزم چون با دو نشينم چو خاك

3 - مسمّط اديب الممالك فراهانى (1277 - 1336 ه .ق) كه 38 بند است و هر بند 7 مصراع كه جمعا 266 مصراع مى‌شود. هر فرازى از اين قصيده بخشى از زندگى يا سيره پيامبر را در بر دارد. فراز ميلاد آن چنين آغاز مى‌شود:

برخيز شتر بانا بَر بندْ كجاوه * كز چرخ همى گشت عيان رايتِ كاوه

در شاخ شجر برخاست آواى چكاوه * وز طول سفر حسرت من گشت علاوه

بگذر به شتاب اندر از رود سماوه * در ديده من بنگر درياچه ساوه

وز سينه‌ام آتشكده پارس نمودار

4 - قصيده پيام، از شاعر معاصر نعمت ميرزازاده (م.آزرم) كه چندين بار چاپ شده است. اين قصيده مانند برده بوصيرى است كه در چند بخش تنظيم يافته و مجموع ابيات آن 273 بيت مى‌شود. پيام از نمونه‌هاى والاى قصايد فارسى و از مفاخر ادبيات مذهبى به شمار مى‌رود. لطايف شعرى و احساس ژرف و تابلوهاى زيبا و علو مفاهيم در آن

فراوان است.

5 - قصيده مرحوم مهرداد اوستا در 72 بيت بدين مطلع:

نَه جلوه بود و نَه رنگ اين رَواق الوان را

نَه پر ستاره برآورده چرخ دامان را

كوتاه سخن آن كه در حوزه ادب فارسى صدها تن از شاعران نامدار و گمنام، به طور مستقل يا در ضمن ديگر اشعار خود، به ستايش از گوهر نبوّت پرداخته‌اند. كه براى اطّلاع بيشتر مراجعه شود به دو كتاب زير:

1 - مدايح محمّدى در شعر فارسى، احمد احمدى بيرجندى، بنياد پژوهشهاى اسلامى، 1372، 164 ص.

2 - سيماى محمّد در آينه شعر فارسى، محمود شاهرخى و مشفق كاشانى، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1372، 255 ص.

پايان بخش اين گفتار شعر زيبايى است از شيخ سعدى شيرازى عليه الرّحمة.

ماه فروماند از جمال محمّد * سرو نباشد به اعتدال محمّد

قدر فلك را كمال و منزلتى نيست * در نظر قدر با كمال محمّد

وعده ديدار هر كسى به قيامت * ليله أسرى شب وصال محمّد

آدم و نوح و خليل و موسى و عيسى * آمده مجموع در ظلال محمّد

عرصه گيتى مجال همّت او نيست * روز قيامت نگر مجال محمّد

وان همه پيرايه بسته جنّت فردوس * بو كه قبولش كند بلال محمّد

همچو زمين خواهد آسمان كه بيفتد * تا بدهد بوسه بر نعال محمّد

شمس و قمر در زمين حشر نتابد * نور نتابد مگر جمال محمّد

شايد اگر آفتاب و ماه نتابند * پيش دو ابروى چون هلال محمّد

چشم مرا تا به خواب ديد جمالش * خواب نمى‌گيرد از خيال محمّد

سعدى اگر عاشقى كنى و جوانى * عشق محمّد بس است و آل محمّد

فصل دوّم : بوصيرى و بردة

نگاهى به تاريخ مصر

نگاهى به تاريخ مصر⁽¹⁾

از روزگاران كهن، مصر يكى از مهمترين مراكز فرهنگ و تمدن جهان و از نقاط استراتژيك جغرافياى كشورهاى اسلامى بوده است. اين كشور كهنسال از صدر اسلام، بويژه از دوره خلفا به بعد، فراز و نشيب‌هاى فراوانى را از سر گذرانده است. آن دوره از تاريخ مصر كه مربوط به پژوهش ما است دوره مماليك خوانده مى شود، كه از سال 648 ه. آغاز و به سال 922 ه. با ظهور امپراتورى عثمانى پايان يافت.

براى درك درستِ موقعيت مماليك، ناگزيريم اندكى پيش از آن دوره را نيز به اختصار بررسى كنيم. از قرن سوّم به بعد سلسله‌هايى به ترتيب بر مصر حكومت كرده‌اند كه عبارتند از: بنى طولون، شامل پنج امير، از سال 254 ه. تا 293 ه. اخشيديان، شامل پنج امير، از 323 ه. تا 358 ه. فاطميون، داراى 12 امير، از سال 362 تا 567 ه ايوبيان، داراى 8 امير، از 562 ه. تا 648 ه. مماليك بحرى، شامل 27 امير، از سال 648 ه. تا 784 ه. و مماليك چِرِكْس، از 784 ه تا 922 ه .

بوصيرى در زمان چهارمين امير ايّوبى، سيف الدّين ابوبكر بن ايّوب، در سال 608 ه به دنيا آمد. 40 سال عمر او در دوره سلطه ايّوبيان گذشت. و از 40 سالگى تا 87 سالگى كه بخش اصلى فعّاليّت هاى ادبى‌اش را تشكيل مى‌دهد، همزمان با حكومت 9 تن از مماليك بحرى، سپرى شد. و سرانجام در زمان چهارمين زمامدار مملوكى از خاندان قَلاوُون، يعنى زين‌الدّين كَتبوغا در سال 694 ه يا اندكى پس از آن در گذشت.

نگاهى به پيش از حكومت مماليك

صلاح الدّين ايّوبى (532 - 589 ه/ 1138 - 1193 م) يك نظامىِ كُرد از اهالى تكريت عراق بود. او پس از سالها تلاش توانست سرانجام در سال 564 ه. نظامِ فاطميان را در مصر براندازد. پس از تثبيتِ اوضاع سياسى كوشيد تا با سياست‌هاى جديد فرهنگى آثار فاطميان و مذهب آنان، شيعه اسماعيلى را از صحنه مصر ازميان ببرد و مذاهب اهل سنّت را ترويج نمايد. او براى ترويج مذهب شافعى و محو ميراث فكرى فاطميان، مدارسِ متعدّدى در قاهره و ساير شهرهاى مصر احداث كرد، كه اين مدارس معروفتر بود: مدرسه صلاحيّه، مدرسه فاضليّه، دارالحديثِ كامل. او به ديگر مذاهب نظير حنفى و حنبلى نيز كم و بيش توجه نمود.

يكى ديگر از كارهاى فرهنگى صلاح‌الدّين گسترش تصوّف در مصر بود. او اوّلين خانقاه صوفيّه را در اين كشور بنا كرد و موقوفاتى را براى آنان در نظر گرفت. شايد در بيان علّت سياست او در جذب و توسعه تصوّف با استناد به شواهد و قراين موجود بتوان گفت: در دوره فاطميان به تقويت و گسترش تشيّع در مصر بسى توجّه شد و فرهنگ و محبّت اهل بيت در افكار و قلبهاى مردم نفوذ كرد - كه آثارش البته هنوز هم در جامعه مصر باقى است - لذا ايوبى‌ها در گسترش مبانىِ عقيدتى و پيشبرد اهداف سياسى خود، به چند كار مهم دست زدند. كه عبارتند از:

1 - گسترش و جايگزينى تصوّف به جاى تشيّع⁽¹⁾.گرايش به تصوّف در قرن هفتم زياد

بود و امام تصوّف يعنى محى الدّين بن عربى (دمشق، 638ه.) در همين عصر مى‌زيست.

2 - اعزام علماى عامّه به مراكز مهم شيعه، نظير شهر اَسنا در ناحيه دِلتاى مصر براى زدودن يا تضعيف فرهنگ تشيّع.

3 - توسعه مدارسِ علميّه مذاهب أربعه.

4 - به آتش كشيدن كتابخانه بزرگ شيعيان اسماعيلى در قاهره.

5 - ممنوع كردن عزادارى سيّدالشّهدا در روز عاشورا و به قول مَقريزى‌آن راروز شادى قرار دادن.

6 - تشويق نويسندگان براى حمله به تشيّع. براى نمونه به تشويق حكومت، قاضى بهاءالدّين هبة‌اللّه بن عبداللهِ قَفْطى (600 - 697 ه) كتابى در اين زمينه به نام فَضائح المُفْتَرضَةُ فِى الرَّدِّ علَى الرَّفْضَةِ تاليف كرد.

ايّوبيان علاوه بر عزم نابودىِ تشيّع دو هدفِ مهمِّ ديگر را نيز دنبال مى‌كردند:

1 - وحدت بخشيدن به مصر و شام.

2 - جنگ با صليبى‌ها⁽¹⁾و آزادى بيت‌المُقدّس.

پس از مرگ صلاح‌الدّين در سال 598 ه، بازماندگانش بر سر قدرت با هم درگير شدند و هر يك مى‌كوشيد تا سيادت و رياست سلسله ايّوبى را از آن خود كند. حكومت ايّوبيان يك حكومت نظامى و مبتنى بر قدرت بود. آنان اگر دست به اصلاحات يا سازندگى‌هايى هم مى‌زدند، در جهت تحكيم پايه‌هاى قدرتشان بود نه چيز ديگر. جامعه مصر در آن زمان متشكّل بود از بربرها، تركان، كردها، عربها، و اسلاوها؛ كه اين گوناگونى به ارتش نيز سرايت كرده بود.

علل سقوط ايوبيان

1 - جنگ دايمى با دشمنان خارجى بويژه صليبى‌ها و متحدان اروپايى آنان.

2 - درگيرى‌هاى داخلى بين اميران ايوبى.

3 - زياد شدن انبوه نظاميان مملوكى در بين سپاهيان.

4 - بى‌توجهى ايّوبيان به خواسته‌هاى مردم و زورگويى به آنان.

5 - بدى اوضاع اقتصادى ناشى از مخارج جنگها و نظامى‌گرى و پرورش سپاهيان فراوان.

6 - گسترش فقر و جهل و ناامنى و شيوع بيمارى‌هاى مهلك نظير وبا و طاعون.

7 - شورش عربهاى بومى مصر و قيام‌هاى پراكنده شيعيان كه با همين شورش‌ها پيوند خورده بود.

ظهور مماليك

سرانجام مماليك كه بيشتر ترك بودند در سال 648 ه بر سلطنت مصر چيره شدند. آنان در آغاز حكومتشان در چهار جبهه جنگ داشتند.

1 - خاندان ايّوبى در شام.

2 - سپاهيان مغول كه پس از اشغال بغداد و به آخر رساندن خلافت پانصد ساله عباسى، شام را نيز به علت ضعف و سستى حاكمان ايّوبى تصاحب كردند و پس از آن هلاكو قصد مصر كرد. امّا در منطقه «عين جالوت» شكست سختى از سيف‌الدّين قدّوز خورد. اين واقعه در سال 657 رخ داد.

3 - تفرقه و درگيرى‌هاى داخلى بين دو دسته از مماليك به نامهاى بحرى و برجى.

4 - عربهاى مقيم مصر كه بيشتر كشاورز بودند به سبب اين‌كه اميران مملوكى نظام مالياتى سختى را وضع و زندگى را بر آنان سخت كرده بودند، زمينه شورش اين طبقه ضعيف نيز فراهم شده بود.

از پنجاه سالگى تا 68 سالگى بوصيرى مقارن بود با حكومت بيبرس بُندُقْدارى، چهارمين امير مملوكى كه در ميان مماليك از همه قدرتمندتر بود. او علاوه بر سركوبى حركتهاى مذهبى و مردمى مصر، به منظور تحكيم موقعيت سياسى خود بر آن شد تا بازماندگان آخرين خليفه عبّاسى را به مصر فراخواند. در زمان او هنوز مرزهاى مسلمانان در شام و مصر از سوى مغولان و صليبى‌ها تهديد مى‌شد. اما بيبرس تا زنده بود با وضع تدابيرى، نگذاشت شعله جنگى افروخته گردد.

دو دهه آخر زندگى بوصيرى مصادف بود با ظهور منصور قلاوون، هفتمين امير سلسله مملوكى و سر سلسله خاندان قلاوون. او توانست در دوره حكومتش ( از678 ه تا 689 ه) مغولان را كه دوباره به شام حمله‌ور شده بودند در حمص به سختى شكست دهد. و نيز صفحات شرق مديترانه را از لوث صليبيان پاكسازى كند. اين امير قدرتمند همان كسى است كه «بيمارستان منصورى» قاهره را بنا كرد. بوصيرى در ستايش از اين عملِ نيك قصيده‌اى به اين مطلع سرود:

عَمَّرْتَ مَدرَسةً و مارِستانا

لِتُصحِّحَ اْلأَديانَ و الأبدانَا

سرانجام بوصيرى، در زمان زين‌الدّين كتبوغا (از 694 - 696 ه) دهمين امير مملوكى از مماليك بحرى در بيمارستان منصورى قاهره درگذشت.

حكومت و جامعه در عصر مملوكى

ساختار حكومت مماليك، همانند عصر ايّوبى، بر نظام اقطاعى مبتنى بود و بر اساس آن سلطان مملوكى منطقه‌اى را به اميرى مى‌سپرد، تا ضمن حمايت و حراست آن منطقه و جمع‌آورى مالياتهاى متنوّع كه براساس فرمانها و منشورهاى ديوان مركزى مقرر مى‌شد، حكومت را پشتيبانى كرده و در موقع هجوم خارجيان نيروهاى جنگى را نيز تامين كند. جامعه مصر در عصر مملوكى هفت طبقه بودند: 1 - اهل دولت 2

قدرت مماليك بر دو پايه استوار بود: سپاهيان و عقايد دينى مردم. اين غلامان ترك در حفظ ظواهر اسلامى مى‌كوشيدند و تعدادى از عالمان و فقيهان را به خود نزديك ساخته بودند و به بناى مساجد و مدارس علوم دينى تا حدّى توجّه مى‌كردند. البتّه در شرايطى كه دشمنان خونخوارى چون صليبى‌ها و مغولان در كمين مال و ناموس و خاك و دين امت اسلامى بودند، مردم ناگزير بايد زورگويى‌ها و فشارهاى امراى خويش را به جان مى‌خريدند و دم بر نمى‌آوردند.

اميران مملوكى در زندگى شخصى خود تجمّل پرست، شهوتران، خوشگذران و فاسد بودند و از هيچ ظلمى به مردم فروگذار نمى‌كردند. خوبى و بدى حال هركس در اين دوران بستگى به ميزان وابستگى‌اش به حكومت مركزى داشت. لذا در هر طبقه‌اى به فراخور مقدار و شدّت داد و ستد با حكومت، معدودى افراد مرفّه و بسيارى از افراد زحمتكش و بى‌پناه وجود داشتند. فساد اخلاقى و مالى در بين مردم فراگير شده بود. شرب خمر، دزدى، روابط نامشروع، آدمكشى، ناامنى، اعتياد به مواد مخدر و بى‌توجهى به احكام شرعى در سراسر جامعه به چشم مى‌خورد.

عوامل فراوانى زندگى را بر مردم سخت كرده بود كه به مهمترين آنها اشاره مى‌شود:

1 - جنگ با صليبى‌ها.

2 - جنگ با مغولان.

3 - بحرانهاى سياسى داخلى و درگيرى و كشمكش بر سر قدرت بين مماليك بَحرى و بُرجى.

4 - فشارهاى مالى ناشى از سياستهاى مالياتى سنگين دولت بر مردم.

5 - فساد و بى‌رحمى گسترده در بين حاكمان و ماموران دولتى كه غالبا نظامى بودند.

6 - فروكش كردن آب نيل و بروز قحطسالى در مزارع كشاورزى. اولين قحطسالى در سال 662 ه رخ داد، كه در آن مردم وادار به گياهخوارى شدند و يكى از شديدترين گرانى‌ها و قحطى‌ها، بحران سال 695 يا 696 ه (سال مرگ بوصيرى) است كه مردم به جسد خوارى انسان‌ها و حيوانات روى آوردند.

7 - شيوع وبا و مرگهاى دسته جمعى مردم.

بررسى اوضاع اجتماعى مصر در دوره مماليك بيانگر اين موضوع است كه: بجز در مواردى معدود، به طور كلى بحران‌هاى اجتماعى دامنه‌دار، امنيّت كم، آشوب فراوان، فقر و فلاكت فراگير و ستم بر مردم آشكارا ديده مى‌شود. بازرگانى، صنعت و كشاورزى به كسادى گراييده، گرانى و گرسنگى مردم را از پاى درآورده است.

فرجام اميران بحرى مويّدِ بى‌ثباتى سياسى نيز هست. زيرا از ميان 25 تن سلطان مملوكى بحرى هفت نفر به گاه سلطنت كشته شدند. چهار نفر پس از عزل و فرار از قاهره به قتل رسيدند. هفت نفر عزل شدند و دو نفر گريختند و فقط پنج نفر به وقت سلطنت، به مرگ طبيعى مردند.

وضعيت فرهنگى در دوره مماليك

بسيارى از دانشمندان و اديبان بزرگ، به سبب حملات وحشيانه مغولان، از ديگر بلاد اسلامى به شام و مصر پناهنده شدند. از طرفى، مماليك كه ترويج مذاهب چهارگانه اهل سنّت را مايه تقويت بنيانهاى حكومت خود مى‌پنداشتند، كوشيدند بر تعداد مدارس و كتابخانه‌هاى شهرهاى بزرگ، خصوصا قاهره، دمشق، حلب و حَماة بيفزايند. در اين دوره، حركت فكرى برجسته‌اى پيرامونِ تأليف كتابهاى وزين و جامع در فنون مختلف صورت پذيرفت، كه آثار فراوانى از آنها در موضوع‌هاى لغت، نحو، ادبيات، فقه، تاريخ و جغرافى، نويسندگى، تراجم و سِيَر، مجموعه‌ها، دايرة‌المعارف‌ها، طبقات و رجالِ حديث هم اكنون در دست است. البتّه اين رشد شگفت‌انگيز را نه به حكومت‌ها، بلكه بايد به تلاش عاشقانه اهل علم وابسته دانست كه از نظر معيشتى، از پايين‌ترين طبقات اجتماعى بودند. چنان كه زندگى آن بزرگان بهترين گواه اين مدّعا است.

بوصيرى

«امام شرف‌الدّين محمّد بن سعيد بن حمّاد الصّنهاجى البوصيرى الدُّلاّصى المصرى، منسوب به «صنهاجة» يكى از قبايل بزرگ مغرب (وطن يكى از اجدادش) و منسوب به

بوصير، شهركى واقع در بين فيوم و بنى سُوَيف، در مصر عليا، (وطن پدرش) و يا منسوب به دولاص (وطن مادرش) است. لذا به او بوصيرى يا دولاصى يا صنهاجى هم گفته‌اند.

او در اوّل شوّال سال 608 ه . ق برابر با 6/3/1212م. در ناحيه دولاص يا در «بهشيم» كه هر دو از توابع «بهنسا» بوده به دنيا آمد و در سال 694 ه برابر با 1295 م. يا كمى پس از آن در بيمارستان منصورى قاهره در گذشت و در شهر اسكندريه به خاك سپرده شد. گويا او از اوان نوجوانى به انديشه‌ها و منش‌هاى صوفيان علاقه‌مند بوده. نوشته‌اند: او چندى از محضر ابوالعباس مرسى (686 ه) جانشين ابوالحسن شاذلى (656 ه) بهره مند شده است. اما احوال و آثارش شباهت زيادى به اهل تصوف ندارد. بلكه نمايانگر عشق بى‌كرانه او به وجود بى‌همتاى رسول‌اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است.

بروكلمان ذكر كرده كه بوصيرى ده سال را در قدس گذرانده سپس به مدينه رفت و بعد از آن 13 سال از زندگى‌اش را در جوار كعبه، در مكه سپرى كرد و در آنجا به تدريس قرآن كريم اشتغال داشت.زمانى كه به مصر برگشت (در حدود 659 ه) به استخدام دولت درآمد و نزديك چهار سال در بلبيس شرقى به عنوان مباشر (كاتب) كار مى‌كرد. پس از آن روانه قاهره شد و تا چندى مى‌كوشيد از راه شعر ارتزاق كند اما موفق نشد. پس تا آخر عمر در همان‌جا زيست و به تعليم قرآن مشغول بود.»⁽¹⁾بيشتر اشعار او در قالب غزل، و در مضامين مدح، هجو، وصف و مدايح نبوى است.

«بوصيرى» به مطالعه تورات و انجيل و تعدادى از كتابهاى يهود و نصارى انس بسيار داشت و آنچه را در آن كتابها يافت كه با عقايد اسلامى مخالف بود، در قصايد خود، و نيز در تعليقات بر آن قصائد⁽²⁾رد نمود. بوصيرى شاعرى نكته‌بين و حسّاس و نقّاد بود و در قصايد خود تصويرى از اوضاع اجتماعى دورانش را جلوه‌گر ساخته است. او از دزدى ماموران دولت، رشوه‌خوارى كاتبان و خيانت قاضيان شكايت مى‌كند و مذاهب و ملّيت‌هاى مختلف مصر را در سده هفتم هجرى ياد مى‌نمايد و سپس پرده از دشمنى

فرقه‌اى و مذهبى آنان با يكديگر برمى‌دارد. اين نوع قصايد او، اگر چه از جهت ادبى در درجه عالى نيستند، اما به دليل آن كه بيانگر اوضاع و احوال مردم مصر در آن روزگار هستند، از حيث تاريخى و اجتماعى مهم تلقّى مى‌شوند.⁽¹⁾

براى آگاهى كامل از شرح حال بوصيرى به كتابهاى زير مراجعه كنيد:

ويژگى‌هاى سبك بوصيرى

ويژگى‌هاى سبك بوصيرى⁽²⁾

در مورد سهولت، شاعر بر گزينش الفاظ واضح و وزنهاى آسان تعمّد ورزيده و علاقه شديدى نشان داده است. زيرا مقتضاى وصف و طبيعت به تصوير كشيدن حيات اجتماعى كه بخش مهمى از اشعار اوست، اين است كه شاعر در حد فهم عموم مردم شعر بسرايد تا تاثيرش فراگير باشد. نسبت به جزالت و استوارى كلام، بوصيرى در مدايح نبوى‌اش الفاظ مناسب با طبيعت دينى شعر را برگزيده. الفاظى كه بار معنوى قصه‌هاى نبوى و اسلامى و معجزه‌ها و معراج پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به خوبى و سرشارى بيان مى‌دارد. و او را در مناجاتها و توسل‌ها و شفاعت خواهى‌هايش از درگاه رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، يارى مى‌رساند.

بوصيرى خود در يكى از نبويّاتش به مهمترين ويژگى‌هاى فنّى مدايح نبوى‌اش چنين اشاره مى‌كند:

مَدْحُ النّبىِّ أمانُ الخائفِ الوَجِلِ * فَامْدَحهُ مُرتَجِلاً او غَيرَ مُرتَجلِ

وَ لا تُشَبِّبْ بِأوطانٍ وَلادِمَنٍ * وَ لا تُعّرِجْ علَى رَبعٍ و لا طَللِ

وَصِفْ جَمالَ حبيبِ اللّهِ مُنفرداً * بِوَصفهِ فَهْوَ خَيرُ الوصفِ و الغَزلِ

رَيحانتاه على زَهْرِ الرُّبى زَهَتا * فَما لِقَلبى وَ ذِكْرِ البانِ وَ اْلأَثَلِ؟

رَيحانَتاه مِنَ الزَّهراءِ فاطِمةٍ * خَيرِ النّساءِ وَ مِنْ صِنْوِ الإمامِ علىّ

«مدح پيامبر پناه هر بلاديده و ترسانى است پس او را بى مقدّمه يا با مقدّمه بستاى

همچنين در ابيات ديگرى مى‌گويد:

إذَا امتَدَحتُ نَسيباً⁽¹⁾مِنْ سُلالَتِه * فَهُوَ النّسيبُ لِمَدْحِى، سَيِّدَ الرُّسُلِ

و نَزِّه الفِكرَ فى رَوْضاتِ فِكْرَتِها * وَ اجْنِ البَلاغةَ مِنْ أغْصانِهَا الذُّلُلِ

«هرگاه من خويشاوندى از تبار او را ستودم پس خود آن‌حضرت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، غزل مدح من است. انديشه را در باغهاى انديشه او به گردش درآور و از شاخسارهاى فروافتاده و آويزانش ميوه شيرين شيوايى بچين.»

در اين اشعار نكاتى وجود دارد كه بيانگر اسلوب بوصيرى هستند از جمله:

1 - در شعر او هم ارتجال وجود دارد و هم عدم ارتجال.

2 - او چندان اعتقادى به شيوه شاعران جاهليت در وقوف بر دمن و گريه بر اطلال، در آغاز غزليّات و قصايد ندارد.

3 - او حتّى از تشبيب به ذكر اوطان هم اِعراض كرده، زيرا بر اين باور است كه هر غزل يا تشبيب يا سوز و آهى بايد كه نظر به معانى متعالى نبوى داشته باشد.لذا اطلال و دمن او كعبه و مدينه است.

شعر بوصيرى از غرابت لفظى يا تعقيد در صنايع بلاغى خالى است. لذا اسلوب او در مواردى نظير اشعار اجتماعى‌اش، چنان سهل است كه گويى الفاظ و تركيب‌هايش را از زبان گفتارى مردم كوچه و بازار برگرفته است. به همين سبب است كه اشعار او به سرعت در بين عموم مردم رواج يافت. چون اين شعر بيانگر احساسات و عواطف و خواسته‌هاى آنان در حالات و مناسبتهاى مختلف بود.

ابن شاكر الكتبى گويد: «شعر او در نهايت حسن و لطافت و برخوردار از شيرينى الفاظ و انسجام و هماهنگى تركيب‌هاست.»⁽¹⁾يكى از ويژگى‌هاى لفظى مشهود در بيان بوصيرى، كه شعر او را از رقّت و انسجام و موسيقى ويژه‌اى برخوردار كرده است، كثرت موزون تكرار، ندا و به‌كارگيرى متعادل اسم‌هاى استفهام است.

مثلاً در قصيده همزيّه‌اش تكرار ندا هشت بار، «يا نبىّ الهدى»، «يا شفيعا»، «يا رحيما»، «يا أبالقاسم»، «رَبِّ»، «صَاحِ»، «يالاَءمرٍ» و تكرار استفهام ده بار، لفظ «سلام» چهار بار و «أمْ» هشت بار است. اين ويژگى‌ها در ديگر قصايد نبوى او نيز به چشم مى‌خورد. مثلاً در قصيده نَبويّه (محمّديّه) او كه 16 بيت دارد، نام مقدّس «محمّد» در اول همه مصراعها وجود دارد. يعنى 32 بار تكرار شده است.

مُحمَّدٌ أشرفُ الأعْرابِ و العَجَمِ

مُحمّدٌ خَيرُ مَن يَمشى عَلَى قَدمِ

مُحمّدٌ ثابِتُ الميثاقِ حافِظُه

مُحمّدٌ طَيِّبُ الاَْخلاقِ و الشِّيَمِ

يا پديده «ندا»، كه در قصيده مربوط به امامزاده «سيّدة نفيسه»، پانزده بار تكرار شده است. خلاصه سخن آن كه بوصيرى توانست با قدرت بيان و طبع سليم و ذوق سرشار و عشق خالصانه خود به روح مطهّر و تابناكِ حبيب يگانه خداى بى‌همتا، مدايح نبوى را به بالاترين نقطه، نسبت به ديگر اغراض شعرىِ عصر خود برساند.

مدايح نبوى بوصيرى

مدايح نبوى بوصيرى⁽¹⁾

درخشانترين فصل اشعار بوصيرى مدايح نبوى اوست. مجموعه اين قصايد چهارده قصيده است كه مى‌توان گفت در سه مرحله از زندگى شاعر سروده شده است.

مرحله اول: پيش از سفر به حجاز.

مرحله دوم: قبل از بازگشت از حجاز.

مرحله سوم: پس از بازگشتن از سرزمين وحى به مصر.

از جمله حوادثى كه موجب شد بوصيرى و برخى از ديگر شاعران نظير سيف الدّين علىّ بن خَزْعَل، در آن زمان به ستايش پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و دفاع از مقدّسات اسلام بپردازند، دو آتش سوزى بزرگ و با فاصله‌اى اندك از هم، در مدينه و در مسجد پيامبر سلام اللّه عليه بود. اين حوادث موجب شد كه دشمنان اسلام و بويژه صليبى‌هايى كه با مسلمانان در ستيز بودند، سوء استفاده تبليغاتى كنند و به تحقير عظيمترين مقدّسات اسلام، يعنى ساحت مقدّسِ پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بپردازند. لذا در جبهه اسلام، شاعران غيورى چون بوصيرى قيام كردند و ضمن تقويت حالت هجومىِ مسلمانان، به دفاع از خورشيد رحمت و دژ استوار عشق پرداختند. بوصيرى در اين زمينه دو قصيده گفت كه نام يكى: «تَقديسُ الحرَمِ مِنْ تَدنيسِ‌الضَّرمْ» بود در صد بيت، كه چنين شروع مى‌شود:

اِلَهي عَلَى كُلِّ اْلاُمُورِ لَكَ الحَمْدُ * فَلَيسَ لِما أولَيْتَ مِنْ نِعَمٍ حَدُّ

«خدايا بر همه كارها تو را سپاس و ستايش بيكران، زيرا براى نعمتى كه بخشيده‌اى حدّ و اندازه‌اى نيست». بوصيرى در اين قصيده پس از پاسخگويى به دشمنان كه آن آتش را به آتش دوزخ تشبيه كرده بودند، لب به ستايش پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌گشايد و از سيره و معجزاتش سخن مى‌گويد، و در پايان از آن حضرت عذر مى‌خواهد كه گمراهان چنين كلماتى بر زبان رانده‌اند و آن گاه پرده از شوق ديدار خود بر مى‌دارد و عرضه مى‌كند كه:

فَهَبْ لى رَسولَ اللّهِ قُربَ مَودَّةٍ * تَقِرُّبِهِ عَينٌ وَ تُروى بِه كَبْدُ

وَ لَوْلا وُثُوقي مِنكَ بِالفَوزِ فى غَدٍ * لَما لَذَّلي يَوماً شَرابٌ وَلا بَرْدُ

«اى رسول خدا مرا به چنان قرب و دوستيى بنواز كه چشم بدان روشن گردد و جگر سوخته به آن سيراب؛ و چنانچه اطمينان من به رستگارى به وسيله تو، در فرداى قيامت نباشد، هرگز نه شهد شربتى به كامم خوش مى‌آيد و نه لذت هيچ خُنكايى.»

پس از آن بوصيرى به راه روشن خويش ادامه داد و قصايد نبوى ديگرى سرود، از جمله قصيده‌اى به مطلع:

أمَدائِحٌ لي فيكَ أمْ تَسبيحُ * لَولاكَ مَا غَفَرَ الذُّنُوبَ مَديحُ

حَدَّثتَ أنَّ مَدائِحى فِى المُصطَفى * كَفّارةٌ لي وَ الْحَديثُ صَحيحُ

«آيا اينها مدايح من درباره تو است يا تسبيح خداست، اگر تو نبودى هيچ ستايشى گناهان را نمى‌آمرزيد. تو گفتى كه مدايح من در حقّ مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كفاره گناهان من است و اين سخنى روا است.»

او در اين قصيده نيز به وصف سيره رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌پردازد و با شوق ديدار به پايانش مى‌برد:

شَوْقاً اِلى حَرَمٍ بِطيبَةَ آمِنٍ * طابَتْ بِذلِكَ رَوضَةٌ وَ ضَريحُ

إنّى َلاَرْجُو أنْ تَقِرَّ بِقُربِهِ * عَينى وَ يُؤسى قَلبِىَ الْمَجْروحُ

«چه شوقى است مرا به حرمى امن در مدينه طيّبه، كه روضه و ضريحى بدان حرم طيب و طاهر گشته است. همانا من اميدوارم كه به قرب او ديده‌ام روشن گردد و قلب مجروحم درمان شود.»

سوّمين قصيده‌اى كه بوصيرى در دوران پيش از سفر به حجاز، در ستايش پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سرود «ذُخْرُ المَعادِ في وَزنِ بانَتْ سُعاد» نام دارد. او در اين قصيده دويست و چهار بيتى، به معارضه با قصيده معروفِ «كَعب بن زُهير» پرداخته است. مطلع قصيده اين است:

اِلى مَتَى أنْتَ بِاللَّذّاتِ مَشغُولُ * وَ أنْتَ عَنْ كُلِّ ما قَدَّمْتَ مَسئُوولُ

في كُلِّ يَومٍ تُرَجّى أنْ تَتُوبَ غَداً * وَ عَقْدُ عَزْمِكَ بِالتَّسوِيفِ مَحْلُولُ

«تا كى تو به لذّتها مشغولى، و تو از هر چه پيش فرستى سوال خواهى شد. در هر روز به خود اميد مى‌دهى كه فردا توبه كنى، حال آن كه رشته عزم تو به امروز و فردا كردن از هم مى‌گسلد.

اين قصيده از مشهورترين قصايد بوصيرى است كه سيمايى ناصحانه دارد و آثار تفكر صوفيانه در آن بارز است.

چهارمين قصيده نبوى، كه در آن به نقد و بررسى عقايد اهل كتاب درباره نبوّت مى‌پردازد. «ألمُخرج و المَردود على النّصارى و اليهود» نام دارد، و در آن مانند ديگر قصايدى كه ذكر شد، پرده از اشتياق خود به زيارت عتبات مقدّسه برمى‌دارد. بر اين قصيده به وسيله شاعر با نثرى روان، تعليقاتى نوشته شده كه اكنون موجود است.

چنان كه ملاحظه شد هيچ يك از قصايد با غزل مرسوم در آغاز قصايد عربى، شروع نشده‌اند. شايد اين امر برخاسته از يك بينش اعتقادى بوده است كه شاعر نخواسته بر مدح سمبل عشق، مقدمه‌اى عاشقانه، بدان‌گونه كه ديگر شاعران سروده‌اند، بيفزايد. بوصيرى در همين مرحله پرده از محبت شديد خود نسبت به اهل بيت پيامبر عليهم‌السلام نيز برداشته و قصيده‌اى درباره سيّدة نفيسه، دختر حسن بن زيد بن على بن الحسين، كه به سال 208 ه در مصر در گذشته و حرمش در قاهره است، سروده است. اين قصيده كه هشتاد بيت دارد چنين شروع مى‌شود:

جَنابُكِ مِنْهُ تُستَفادُ الفَوائِدُ * وَ لِلنَّاسِ بِالاِْحسانِ مِنكِ عَوائدُ

ترجمه: «از حضور تو فوايد فراوان نصيب مى‌گردد و مردم از ناحيه احسان تو بهره‌ها مى‌برند.

در اين قصيده از مظلوميت امام حسين عليه‌السلام و خاندان پاك او نيز ياد شده است».

مطلع يكى ديگر از نبويّات او چنين است:

يا رَبِّ صَلِّ عَلَى الْمُختارِ مِنْ مُضَرٍ * وَ اْلأنبياءِ جَميعِ الرُّسْلِ ما ذُكِروُا

«بار خدايا، بر (پيامبر ) برگزيده مُضَر و بر همه پيامبران و فرستادگان درود فرست.»

در مرحله دوم يعنى سال‌هاى اقامتش در حجاز از كام ذوق سرشار بوصيرى چهار قصيده ديگر جوشيد. يكى از اين قصايد، كه از صد و هفت بيت تشكيل شده، كه ابياتى از آن در پى مى‌آيد:

بِمَدحِ المُصطَفى تَحيَى القُلوبُ * وَ تُغْتَفَرُ الْخَطايا وَ الذُّنُوبُ

نَبِىٌ كامِلُ الاَْوصافِ تَمَّتْ * مَحاسِنُهُ فَقيلَ لَهُ الْحَبيبُ...

مَدائحُهُ تَزيدُ القَلْبَ شَوقاً * إلَيْهِ كَأَ نَّهاَ حَلْىٌ وَ طِيبُ

وَ صَفْتُ شَمائلاً مِنهُ حِساناً * فَماأدْري أمَدْحٌ أمْ نَسيبُ

بَدَتْ لِلنِّاسِ مِنهُ شُموسُ عِلْمٍ * طَوالِعُ ما تَزُولُ وَ لا تَغيبُ

وَ آدابُ النّبُوّةِ مُعجِزاتُ * فَكَيْفَ يَنالُهَا الرَّجُلُ‌الاَْديِبُ

«به ستايش مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قلبها زنده مى‌گردد و گناهان آمرزيده مى‌شود. آن پيامبر كاملى كه اوصاف نيكويش تمام شد و سپس به او «حبيب» گفته شد. مدايحش بر شوق قلب نسبت به او مى‌افزايد. گويى كه آن مدايح زيوراند و بوى مُشك. من شمايل نيكوى او را به وصف كشيدم پس نمى‌دانم آيا اينها مدح‌اند يا غزل.

از سوى او خورشيدهاى دانش بر مردمان آشكار شد. طلوع كنندگانى كه هرگز غروب نكنند. آداب پيامبرى همه معجزه است، پس مرد اديب چگونه به (درك و وصف) آنها نايل شود.»؟

بوصيرى پس از مدت مديدى كه از حجاز به مصر برگشت، با خود عشقى متعالى و شعله‌ور نسبت به رسول گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به ارمغان آورد. عشقى كه سرانجام در دامن خويش شاهكارهاى نبوى را پرورد.

در مرحله سوم، نخست قصيده مشهور همزيه او در 458 بيت سروده شد. آغاز آن چنين است:

كَيفَ تَرقى رُقيَّكَ الاَْنبياءُ * يا سَماءٌ ماطاوَلْتَها سَماءُ

چسان پيامبران بسان تو بالا و بالا روند، اى آسمانى كه آسمان نتواند با او رقابت ورزد. اين قصيده طولانى شباهت فراوانى با ديگر قصايد او دارد و آنچه درباره آن قابل ملاحظه است آن است كه شاعران و اديبان بدان توجه خاصى مبذول داشته‌اند و به شرح و حفظ و معارضه آن پرداخته‌اند. اما آنچه نام بوصيرى را جهانگير كرد قصيده اوست به نام «ألكَواكِبُ الدُّرّيّةُ فِى مَدحِ خَيْرِ البَريّةِ» مشهور به «بُردَة» يا «بُرأَة».

البُردَة

«بُرْدْ، كه در عربى با تاى وحدت «ة» بُردَة گفته مى‌شود به معناى نوعى پارچه كتانى

راه راه است. بُردِ يمانى، پارچه كتانى منسوب به يمن است. و نيز بُرد، نوعى لباس گشاد بوده كه بالاى ديگر جامه‌ها مى‌پوشيده‌اند.»⁽¹⁾

«در صدر اسلام و پيش از آن، عربها پشمينه‌اى بر روى ديگر لباس‌ها، نظير عبا، مى‌پوشيده‌اند كه بعضا رواَنداز شبشان نيز همان بوده است. اين بالاپوش را بُردَه مى‌گفته‌اند [مشهور است كه پيامبر اكرم بُردَه‌اى داشته‌اند كه در شب هجرت،آن را به امام على عليه‌السلام دادند تا دشمنان گمان كنند پيغمبر خود در بستر خفته است.]

بُردَه پيامبر پس از رحلت ايشان به دست خلفا رسيد. همچنين پيامبر در زمان حيات، بُردَه‌اى را به كعب بن زهير در قبال قصيده مدحيّه‌اش عطا فرمودند، كه سالها بعد معاويه‌آن رااز كعب خريد و سرانجام اين عباى مقدس در گرماگرم غارتگرى‌هاى هلاكو سوخت و از بين رفت»⁽²⁾

قصيده برده

«قصيده برده از مدايح درخشان نبوى است و از قصايد جاويدان (خالده) ادبيات عربى اسلام. و در واقع، از بهترين اشعار اسلامى عرب، به تعبير اديبان عرب: «ألشّعر الذّهبى» است. اين قصيده همراه موكب صبا جهان را گشته و به همه اقاليم ادب رسيده است. از نظر تركيب و بافت سخن، بسيار رشيق و محكم و فنى است، و از نظر بلاغت در اوج است، و از لحاظ معانى و تعبيرات، بسيار نغز و بلند و لطيف؛ و سرشار است از مضامين زيبا در تغزّل و عشق و حكمت و آداب نفس؛ و هم فضايل و سيرت و خصايل نبوى. ابياتى از آن چندان معروف است كه بر منابر مى‌خوانند و در جرايد نقل مى‌كنند.

نام اصيل قصيده «ألكواكبُ الدّرّيّةُ فى مدحِ خَيرِ البريّةِ» است. و داراى 161 بيت مى‌باشد. اين قصيده به جهت اسلوب و مضمون، اهميت ويژه‌اى يافته است. تا جايى كه برخى براى خواندن آن شروط و آدابى قرار داده‌اند.⁽³⁾و از باب حرمت گذارى به

جايگاه والاى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، اين قصيده را سخت حرمت هشته‌اند⁽¹⁾».

«ابن حجر هيثمى گويد: هر گاه گفته بوصيرى منحصر به همين قصيده برده بود، در شرف و تقدّمِ رتبه وى كفايت مى‌نمود. چون اين قصيده در شهرت به مقامى رسيده است كه در مسجد و خانه‌ها مثل قرآنش درس مى‌خوانند.

نوشته‌اند: از جمله خصايص اين قصيده آن است كه بعد از آن، دعا مستجاب مى‌شود. و آثار آن به اندازه‌اى تكرار شده كه مستغنى از اظهار است.»⁽²⁾«كه از جمله مى‌توان به شفايابى بيماران، گشايش گره مشكلات و برآورده شدن حاجات اشاره كرد.»⁽³⁾

«اين قصيده بليغ و شيوا از همان اوان سروده شدن مورد توجّه و اقبال فراوان مسلمين قرار گرفت و چنان شهرت يافت كه نسخه‌هاى‌آن رادر همه اقطار اسلامى، چون كاغذ زر مى‌بردند. با آن كه قصيده‌اى طولانى است ولى مردم‌آن رابا رغبت حفظ مى‌كردند و مى‌خواندند. بسيارى‌آن راهمچون دُعايا مناجاتنامه براى تقرب به خدا و پيامبر قرائت مى‌نمودند و هنوز هم صوفيان مصر اين قصيده را دسته جمعى با صداى بلند و با آهنگ مخصوصى در برخى از مراسم خود مى‌خوانند.»⁽⁴⁾

انگيزه سرودن برده

على نجيب عطوى، در كتاب «البوصيرى» صفحه 127، نوشته كه بوصيرى از باب تبرّك دوست داشته مشهورترين مديحه نبوى‌اش، همنام مشهورترين مديحه نبوى تا قرن هفتم يعنى «بُرده كعب بن زهير»⁽⁵⁾

(رجوع شود به فهرست كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى، جلد 12، غلامعلى عرفانيان، ص، 502، 1370 ش) .

اما غالبا درباره انگيزه سرايش قصيده «الكواكب الدريّة» مشهور به «بُرده»، به نقل از خود بوصيرى چنين نوشته‌اند كه او خود مى‌گويد: «من به بيمارى فلج دچار شدم و نيمى از بدنم از كار افتاد. پس از يأس از بهبود، به نظرم رسيد كه با سرودن قصيده‌اى در مدح پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به او متوسل شوم و شفايم را از او بخواهم. لذا چنين كردم و پيوسته‌مى‌خواندم و زار زار مى‌گريستم و شفايم را مى‌طلبيدم تا آن كه شبى پس از انجام اين كار به خواب رفتم. پيامبر را به خواب ديدم كه با مهربانى پيش آمدند و بر بخش فلج شده بدنم دست سودند و سپس بُردَه خويش را بر رويم انداختند. پس از آن از خواب پريدم و در پيكر خويش اثرى از بيمارى نديدم و سراسيمه از خانه به كوچه دويدم.»⁽¹⁾به همين جهت اين قصيده «بُردَة» يا «بُرأَة» (يعنى بهبودى يافتن) نام گرفته است. «اين قول مشهور، گفته بروكلمان را كه نوشته: «بُردَة» در مكه سروده شده، رد مى‌كند.⁽²⁾

شهرت برده

«قصيده بُردَة، اندكى پس از سروده شدن، شهرت يافت. و شرق و غرب عالم را در نورديد. مردم‌آن راحفظ مى‌كردند و در ميلادها و مناسبت‌هاى مهم مى‌خواندند. و صوفيان به عنوان ذكر، در حلقه‌ها،آن راتلاوت مى‌كردند.»⁽³⁾«شهرت برده به جايى رسيده است كه 92 بار تخميس و 21 بار به عربى شرح گرديده است.»⁽⁴⁾و به نوشته دايرة‌المعارف فارسى، اين قصيده بيش از 70 شرح به عربى و فارسى و تركى دارد.⁽⁵⁾

به گفته زكى مبارك: «أهمّيّت و رواج اين قصيده را از آنجا مى‌توان دريافت كه بجز چاپهاى گوناگونى كه در كشورهاى مختلف جهان از آن شده، فقط در قاهره، تا زمان تأليف كتاب «المدائح النّبّوية» در سال 1350 ه . ق، حدود پنجاه بار به چاپ رسيده بود.»⁽¹⁾اين امر را عمر موسى پاشا در صفحه 194، تاريخ الادب العربى العصر المملوكى، نيز تأييد كرده است. حنّاالفاخورى نوشته كه تاكنون بيش از 90 بار به زبانهاى عربى و فارسى و تركى و بربرى شرح شده است⁽²⁾.

شرح‌هاى عربى برده

«بر اين قصيده شرح‌هاى فراوانى نوشته شده كه نام تعدادى از آنها را در پى مى‌آوريم:

1 - شرح بسطامى شاهرودى (875 ه . ق)

2 - شرح بدرالدّين الغُزّى (984 ه . ق)

3 - شرح شيخ‌زاده (951 ه . ق)

4 - شرح ابن الصّائغ (776 ه . ق)»(3)

5 - حاشيه شيخ ابراهيم باجورى بر متن برده بوصيرى، كه به آن شرح باجورى هم مى‌گويند.

6 - شرح احمد بن محمد بن ابى‌بكر، تاريخ شرح: 797 ه . ق، خط شكسته نستعليق محمد على، بى‌تا. اين شرح هم اكنون در مخزن خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى به شماره 7332 نگهدارى مى‌شود (عكس شماره 5، پس از مقدمه)⁽³⁾

شرح‌هاى فارسى برده

پژوهشگران ايران نيز از قديم به اين قصيده عنايت داشته و ترجمه‌ها و شرح‌هاى فراوانى برآن نگاشته‌اند و ياآن رابه نظم پارسى برگردانده‌اند، كه برخى از اين شرحها مانند شرح قصيده برده، تاليف يكى از دانشمندان سده نهم، كه به تصحيح و مقدمه على محدث به چاپ رسيده است مختصر و بعضى ديگر مانند شرح شرف الدّين على يزدى مفصّل است.

«در ميان شروح فارسى آن چند شرح مشهورتر و نسخ خطى‌آن غالبا موجود است، مانند:

1 - شرح شرف الدّين على يزدى، به نام سلطان محمّد بهادر

2 - شرح خبيصى كرمانى مشهور به شمس امام⁽¹⁾

3 - شرح ملايوسف دشت‌بياضى به نثر و نظم

4 - شرح منسوب به عبدالرّحمن جامى

5 - شرح محمّد افضل، فرزند روزبهان، مَدعوّ به خواجه مولانا اصفهانى، كه در سال 921 ه . ق كتابت شده.

6 - شرحى به نظم، به دو زبان پنجابى و فارسى، كه ابيات تازى آن 166 بيت، فارسى 164 بيت و پنجابى 160 بيت است: «آغازش»: «به نام خداى بخشاينده، أمن تَذكّرِ جيرانٍ...

جان چت آون ميرى تامين ساتهى ذى سلم...

اى زياد صحبت ياران * اشك چشم آميخته با خونِ روان»⁽²⁾

شرح‌هاى چاپى قصيده برده به فارسى كه اكنون در دسترس است، سه كتاب است به نام‌هاى:

1 - قصيده مباركه برده، شارح و مترجم: حاج سيّد محمّد شيخ‌الاسلام كردستانى، نشر سروش، سال 1361 ش، در 104 صفحه.

2 - شرح قصيده برده، نوشته يكى از دانشمندان ناشناس قرن 9، با تصحيح و مقدّمه على محدّث، انتشارات علمى و فرهنگى، 1361 ش، در 142 صفحه.

3- كتاب العدّة فيشرح قصيده برده، تأليف محسن آذرشهرى،تبريز،1343ش،416ص.

ترجمه‌هاى فارسى برده

«1 - ترجمه محمّد حافظ شرف، كه در سال 810 ه . ق انجام شده. آغازش چنين است:

اى زياد صحبت يارانت اندرذى سلم

اشك چشم آميختى با خون روان گشته به هم

نكته جالب اين است كه بسيارى از ترجمه‌هاى شعرى، كه شاعرانِ گمنام و ناشناخته دارد، بيت آغازش همين است. (ك فهرست نسخه‌هاى خطّى، تاليف احمد منزوى، ج 4، ص 724).

ترجمه‌هاى مشابهى نيز در كتابخانه گنج دانش پاكستان و كتابخانه مركزى دانشگاه تهران موجود است كه با توجه به شباهت بين نسخه‌هاى مختلف، مى‌توان حدس زد كه گوينده يكى باشد، امّا در نقل اشعار اندك تغييرى رخ داده يا آن كه هر گوينده از ديگرى تأثير پذيرفته است.

2 - ترجمه منسوب به ابوالقاسم جنيد شيرازى.

3 - ترجمه منظوم بُردَة به فارسى، از محيى‌الدّين محمّد، كه در سال 779 سروده شده و بر ترجمه شعرى محمد حافظ شرف كه ذكر شد سى‌ويك سال مقدم است. نسخه‌اى خطّى از اين كتاب، كه به دست كاتبى به نام ميرجان عراقى در سال 905 ه . ق نوشته شده، به شماره 8188 در مخزن خطى كتابخانه مركزى آستان قدس نگهدارى مى‌شود.

(عكس شماره 3 و 4 پس از مقدمه)

اشعار فارسى محيى‌الدّين محمّد، با آن كه در قيد ترجمه عربى مانده، و مانند ساير ترجمه‌هاى شعرى اين قصيده غالبا از قوافى عربى چون «مُضطرِم»، «صَمَم»، «تُهَم»، «هَرِم»، «كَتَم»، «لُجُم»، «دَسَم»، و «شَمَم» و نظاير آن استفاده كرده، نسبتا اشعار روان هم دارد كه در مقايسه با ترجمه‌هاى شعرى ديگر سليس‌تر و تاحدّى دلنشين‌تر به نظر مى‌رسد.

از ويژگى‌هاى لفظى اين ترجمه به‌كار بردن ياى شرطى و استمرارى و تمنّى در مواردى چند است كه در ترجمه‌هاى ديگر كمتر وجود دارد مثلاً در ترجمه بيت:

مَحَضتَنى النُّصحَ لكِنْ لَستُ أسْمعه

إنِّ الْمحُبَّ عَنِ الْعُذّالِ فى صَممِ

ناصحم، كردى ملامت ليك من نشنيدمى

زانكه عاشق در ملامت هست در حكم صمم

تو نصيحت مى‌كنى دايم ولى من نشنوم

عاشقان باشند دايم از ملامت در صمم

نكته قابل ذكر در ترجمه قصيده برده به فارسى اين است كه قصيده در بَحر مُجتَثّ محذوف «مَفاعِلُن فَعَلاتُن مَفاعِلُن فَعَلُن» سروده شده، امّا ترجمه‌هاى آن عموما در بحر «رَمَل مُثَّمَّنِ مَحذُوف»: «فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتُن فاعِلُن» گفته شده. و اگر فرض ما پذيرفته آيد كه ترجمه محيى‌الدّين محمّد نخستين و قديمترين ترجمه قصيده بُرده به زبان فارسى باشد، چون او قصيده خود را به اين وزن گفته، ظاهرا بسيارى از كسان ديگر از او تبعيّت كرده و در همين بحر قصيده را به شعر فارسى برگردانده‌اند.»⁽¹⁾

در ميان كتب چاپى، در لابلاى كتاب «پرده‌نشين جلال»، ترجمه قصيده برده به نظم فارسى نيز به چشم مى‌خورد، كه به درستى روشن نيست ناظم آن كيست امّا به دليل آشنايى با آن، بخشى از ابيات غزل آورده مى‌شود.

«آيا زياد مهر عزيزان به ذى سَلَم

جارى است اشك از مژه خونين بسانِ دَم؟

يا از نسيم مهر و محبّت ز كاظمه

در تيره شب فروغ بتابيد از إضَم؟

اشك از محبّت است و يا از فراق دوست

ريزان چنين به دامن و من فارغ از اَلَم

باران اشك در جريان از دو ديدگان

در حيرتى چنان نتوان گفت جُزيَهِم

سوزى است سوز عشق نماند نهان به دل

دردى است درد عشق كه زانروست در تَبَم

گر عشق او نبود نبودى سرشك خون

بيخواب كى همى شدم از بان و از عَلَم

انكار عشق بعد شهادت مفيد نيست

بيمار دوست را چه غم از صِحّت و سَقَم

بيمارى و سرشك دو شاهد به ماجرا

زرد است و سرخ چهره، چو پاييز، گه عَنَم»⁽¹⁾

يكى از ترجمه‌هاى فارسى كه در سالهاى اخير به چاپ رسيده و اكنون در دسترس است اين است:

«قصيده مباركه برده، ترجمه قيس آل قيس و محمّدرضا عادل، نشر صدوق، چاپ اوّل، 1371، 227 صفحه».

بُردَه در عرصه هنر

1 - نسخه‌هاى بسيارى از قصيده برده را هنرمندان، مانند قرآن به خط زيبا نوشته و

تذهيب كارى كرده‌اند.

يكى از زيباترين اين آثار كه اكنون در مخزن خطى كتابخانه مركزى آستان‌قدس رضوى به شماره 4389 وجود دارد. به خط ثلث و با آب طلا نوشته شده است، محقّق و رقّاع اين اثر بسيار نفيس كه در سال 881 ه . ق كتابت شده، محيى هروى است كه جهت آشنايى خوانندگان صفحات اوّل و آخر اين كتاب بسيار زيبا و ديدنى پس از مقدّمه (ك تصوير شماره 1 و 2) ضميمه گرديده است.

2 - در موزه تبريز يك اثر ديدنى مربوط به برده بوصيرى وجود دارد به نام «سنگ بسم اللّه».

اين تخته سنگ در 1270 ه . ق در شهر قاهره، به دست استاد سنگلاخ قوچانى تراشيده شد. طول آن 70/3 و عرض آن 30/1 متر است. از 5 قطعه درست شده كه 4 قطعه آن قاب و يك قطعه‌اش متن است. در وسط، لفظ جلاله «بسم‌اللّه الّرحمن‌الرّحيم» به خط نستعليق نوشته شده است. در حاشيه اشعارى در مدح حضرت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و القاب او به زبان فارسى نوشته شده. همچنين داراى متن تركى است به عنوان: تقديم به حرم مطهّر حضرت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله .⁽¹⁾

چنان كه ملاحظه شد كتاب آسمان مدينه با تصويرى از همين تابلو آغاز گرديد.

ترجمه برده به ديگر زبان‌ها

دكتر عمر موسى پاشا مى‌نويسد: هيچ قصيده‌اى در ادبيّات عرب، از دوره جاهلى گرفته تا عصر حاضر، به اندازه برده بوصيرى معروف و جهانگير نشده است.

«مستشرقان به چندين زبان آن راترجمه كرده‌اند. متن آن در اروپا نيز به چاپ رسيده. چاپ پاكيزه‌اى از آن به وسيله «رنه باسه» در سال 1894، انجام گرفته است.»⁽²⁾

همچنين اين قصيده به زبانهاى آلمانى، انگليسى، بوسنيايى، آلبانيايى⁽¹⁾و اردو ترجمه شده است.

ترك زبانان نيز بارها آن را ترجمه و شرح كرده‌اند.

مخالفان برده

مهمترين كسى كه به مبارزه با برده بوصيرى برخاسته است «ابن تيميّه (661 - 728 ه . ق) است.

اين فقيه حنبلى كه داعيه احياى تفكّر توحيدى را داشت، بسيارى از معتقدات و مقّدسات مسلمانان را به شرك منسوب و رد كرد. از جمله او اين ابيات برده را با توحيد در تضاد ديده است:

دَعْ مَاادَّعَتْهُ النَّصارَى فى نَبِيِّهِمِ * وَ احْكُمْ بِما شِئْتَ مَدْحا فيهِ وَ احْتَكِمِ

فَاِنَّ فَضْلَ رَسولِ اللّهِ لَيسَ لَهُ * حَدٌّ فَيُعرِب عَنْهُ ناطِقٌ بِفَمِ

وَ انْسُبْ اِلى ذاتِهِ ما شِئْتَ مِنْ شَرَفٍ * وَ انْسُبْ إلى قَدْرِهِ ما شِئْتَ مِنْ عِظَمِ

لَوْ ناسَبَتْ قَدْرَهُ آياتُهُ عِظَما * أحْيَا اسْمُهُ حِينَ يُدعى دارِسَ الرِّمَمِ

پس از او محمّد بن عبدالوهّاب نجدى (1111 - 1207 ه . ق)، مؤسّسِ فرقه ضالّه وهّابيت كه بزرگترين بدعت‌گذار در دين مبين اسلام در سده‌هاى اخير بوده، به مخالفت با بُرده بوصيرى پرداخته و آن را در زمره اشعار مشركانه تلقّى كرده است⁽²⁾

تأثّر برده از آثار پيش از خود

چنان كه گفته شد مدح پيامبر از صدر اسلام رواج داشت و در صدر مدايح از «برده» كعب‌بن زهير نام برديم كه بوصيرى در برده خود، فضايى را مجسّم نموده كه مشابه همان فضاى روحانى است كه بُرده كعب در آن سروده گرديد. و تقريبا در همه موارد بيانش از

بيان كعب بهتر پرورده شده است. انتخاب بحر بسيط و رَوىِّ ميم و برخى از الفاظ و مضامينِ بخشى از «بُرده» بوصيرى، از يكى از غزل‌هاى ابن فارض (576 - 632 ه) به نام «نارُلَيلى»⁽¹⁾اثر پذيرفته است. سه بيت آغازين غزل چنين است.

هَلْ نارُ لَيلَى بَدَتْ لَيْلاً «بِذى سَلَمِ» * اَمْ بارِقٌ لاحَ فى «الزَّوْراءِ» فَالْعَلَمِ

اَرْواحَ «نَعْمانَ» هَلاّ نَسْمةٌ سَحَرا * وَ ماءَ «وَجْرَةَ» هَلاّ نَهْلَةٌ بِفَمِ

يا سائِقَ الظَّعْنِ يَطْوي الْبِيدَ مُعْتَسِفا * طَىَّ السِّجِلِّ، بِذاتِ الشَّيْخِ مِنْ إِضَمِ

«آيا آتش ليلى يك شبى در وادى ذى‌سلم آشكار شد، يا ابرى آذرخش آفرين در [آسمانِ [وادى زوراء و سپس در وادىِ عَلَم پديدار گرديد؟ - اى بادهاى «سرزمين نعمان» آيا نسيم سحرى نخواهد وزيد و اى آب وجرة آيا جرعه‌اى به دهان نخواهد رسيد؟ هاى ساربان خسته كه بيابانها را بشتاب بسان پيمايش (گرد آمدن) طومار، در ناحيه ذات الشّيخ از وادى إضم در مى‌نوردى.

بيت 9 غزل برده چنين است:

يالائِمى في اْلهَوىَ اْلعُذْرِىِّ *مَعْذِرَةً * مِنّى إلَيْكَ وَ لَوْ أَنْصَفْتَ لَمْ تَلُمِ

و بيت 10 غزل ابن فارض اين:

يا لائِما لامَنى فى حُبِّهِمْ، سَفَها * كُفَّ الْمَلامَ، فَلَوْ أَحْبَبْتَ لَمْ تَلُمِ

«اى سرزنشگرى كه مرا در عشق آنان، به نادانى نكوهيدى، بس كن، اگر تو عاشق مى‌بودى ملامت نمى‌كردى.

پيش از اين بيان شد كه بوصيرى با آثار عارفان و اهل تصّوف، ارتباط طولانى و عميقى داشت.

«يكى ديگر از آثارى كه در ظهور بُرده بوصيرى، مدّنظر سراينده آن بوده است قصيده مدحيه‌اى است از شقراطيسى،⁽²⁾در مدح پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، كه به «لاميّة‌الشَّقراطيسى» معروف است. اين قصيده 133 بيت دارد. او در ضمن اين قصيده

فرازهايى از سيره رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و رخدادها و معجزات و غزوات ايشان را به رشته نظم كشيده است. اگرچه اين قصيده به دليل كثرت كاربرد صنايع لفظى (جناس و طباق) و غموض معانى و پيچيدگى الفاظ، قصيده‌اى ضعيف است امّا بوصيرى در سرايش بُردَة بدان نظر داشته است، ابياتى از آن چنين است:

ضَاءَتْ بِمَوْلِدِهِ اْلآفاقُ وَاتَّصَلَتْ * بُشْرَى الْهَواتِفِ فىِ اْلإشْراقِ وَ الطَّفَلِ

وَ صَرْحُ كَسْرَى تَدَاعَى مِنْ قَوَاعِدِهِ * وَ انْقَضَّ مُنْكَسِرَ الاَْرْجاءِ ذا مَيَلِ

وَ نارُ فارِسَ لَمْ تُوقَدْ، وَ مَاخَمَدَتْ * مُذْ ألْفِ عامٍ، وَ نَهْرُ الْقوْمِ لَمْ يَسِلِ

خَرَّتْ لِمَبْعَثِهِ الاْءوْثانُ وَ انْبَعَثَتْ * ثَواقِبُ الشُّهْبِ تَرْمِى الْجِنَّ بِالشُّعَلِ⁽¹⁾

«كران تا كران به ميلادش نورافشان گشت و مژده سروشهاى آسمانى در شب و روز به هم پيوست.

و كاخ كسرى از پايه‌ها ترك برداشت و فروريخت و درهم شكست و واژگون شد.

و آتش آتشكده پارس كه از هزار سال پيش خاموش نشده بود، ديگر شعله نكشيد وَرُودِ قوم پارس از جريان ايستاد. از بعثت او بت‌ها برزمين افتاد و شهابهاى نافذ آسمانى به حركت درآمد، تا آتش به جان شيطان دراندازد.»

اين ابيات با ابيات 59 تا 69 بُردَة اشتراك مضمونى دارد.

تاثير برده بر آثار پس از خود

در كتاب ادبيات و تعهّد در اسلام نوشته محمّدرضا حكيمى، فصل هفتم، به معّرفى بيش از پنجاه قصيده بديعيّه، از پنجاه شاعر برجسته پرداخته شده كه همگى در بحر بسيط و روّىِ ميم، بر وزن برده بوصيرى و به شيوه بديعيّه سرايان، در مدح پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سروده شده است. شايسته است تشنگان دانش براى بسط دانايى خويش در اين زمينه بدان‌جا مراجعه فرمايند. آن‌گاه تاثير شگفت‌انگيز بُردَه را بر شاعران مسلمان در طول تاريخ دريابند.

در عصر حاضر نيز افرادى به معارضه يا پيروى از بوصيرى پرداخته‌اند كه از جمله آنان مى‌توان بارودى، و احمد شوقى بَكِ مصرى را نام برد. امّا آنچه روشن است هيچ قصيده‌اى از شاعران معاصر به پاى «نهج‌البرده» احمد شوقى نمى‌رسد. لذا ما در ادامه گفتار هدف اصلى‌مان، مقايسه كاملِ اين قصيده با «بُردَة» مى‌باشد. كه ان‌شاءاللّه در پى خواهد آمد.

بررسى سه اثر چاپى مربوط به بُردَة

پس از انقلاب اسلامى تاكنون پيرامون ترجمه و شرح برده بوصيرى سه كتاب با عنوان‌هايى كه ذكر مى‌گردد، به زبان فارسى، به چاپ رسيده است.

1 - قصيده مباركه برده، ترجمه: قيس آل قيس ومحمدرضا عادل، همراه با تركيب ابيات، نشر صدوق، 1371 ش، 225 ص.

2 - قصيده مباركه برده، ترجمه و شرح محمّد شيخ‌الاسلام كردستانى، نشر سروش، 1361، 104 ص.

3 - شرح قصيده بُردَة، يكى از دانشمندان سده نهم، تصحيح و مقدّمه: على محدّث، انتشارات علمى وفرهنگى، 1361 ش، 145 ص.

اثر نخست كه ترجمه و تركيب است، داراى غلط‌هاى فراوانى در هر دو زمينه مى‌باشد.

در اثر دوّم نيز نقص‌ها و اشكال‌هاى زيادى وجود دارد كه به آنها اشاره مى‌شود: فقدان توضيح مفردات، عدم شيوايى كافى در ترجمه ابيات، مستند نبودن مطالب فراوانى كه در ذيل بيت‌ها به عنوان شرح آورده شده است نظير بيت 96. استفاده بى‌جا از قرآن در توضيح برخى از بيت‌ها مانند بيت 84، افزودن بيش از 350 بيت شعر از جامى و محى‌الّدين محمّد و ديگران كه نه تنها به بهتر فهميدن قصيده چندان يارى نرسانده بلكه موجب بروز آفتى فراگير در تمام اثر شده و آن را حجيم و خواندنش را بر خواننده مشكل ساخته است. زيرا اين اشعار سرشار از كلمات و قافيه‌هاى عربى برگرفته از اصل بُرده است، كه نه تنها گره‌گشا نيست بلكه كار را بر خواننده سخت‌تر مى‌كند.

كتاب سوّم منسوب به «فخرالدّين احمدبن محمّدبن ابى‌بكر شيرازى» است، گرچه از ساير كتابها بهتر مى‌نمايد اما كامل نيست. مفردات را ترجمه و شرح نكرده، در ترجمه بيت‌ها بر سياق كهن و ترجمه لفظ به لفظ عمل كرده و از كلمات و ساختار قديمى استفاده نموده كه از شيوايى كلام كاسته است.

مترجم در اين اثر اقتباس هاى قرآنى و روايى و داستانها و حكايات دينى و تاريخى را به طور ناقص و بدون استناد آورده. خلاصه آن كه بهتر است بگوييم هر سه اثر ترجمه هايى از قصيده برده هستند كه بر هريك به گونه‌اى توضيحاتى چند افزوده شده. و نمى‌توان بر هيچ يك نام «شرح بُرده» اطلاق كرد.

بردة الشاعر البوصيرى نص قصيدة البردة

(1) «فِى النَّسيبِ النَّبَوِىِّ»

1 - أمِنْ تَذَكُّرِ جيرانٍ بِذى سَلَمِ * مَزَجْتَ دَمعا جَرَى مِنْ مُقْلَةٍ بِدَمِ

أَمْ هَبَّتِ الرّيحُ مِنْ تِلقاءِ كاظِمَةٍ * وَ أوْمَضَ الْبَرقُ فى الظَّلْماءِ مِنْ إِضَمِ

فما لِعَيْنَيْكَ إنْ قُلْتَ اكفُفا هَمَتَا * وَ ما لِقلْبِكَ إنْ قُلتَ استَفِقْ يَهِمِ

أَيَحْسَبُ الصَّبُّ أنَّ الحُبَّ مُنْكَتِمٌ * مابَيْنَ مُنسَجِمٍ مِنهُ و مُضْطَرِمِ

لَوْلاَ الْهَوَى لَمْ تُرِقْ دَمْعا علَى طَلَلٍ * وَ لا أرِقْتَ لِذِكْرِ البانِ وَالعَلَمِ

فَكَيْفَ تُنْكِرُ حُبّا بعدَما شَهِدَتْ * بِهِ عَلَيْكَ عُدُولُ الدَّمعِ والسَّقمِ

وَ أَثْبَتَ الوَجْدُ خَطَّىْ عَبْرةٍ وضَنىً * مِثلَ البَهارِ عَلى خَدَّيْكَ وَالعَنَمِ

نَعَمْ سَرَى طَيْفُ مَنْ أهوَى فَأرَّقَنى * وَالْحُبُّ يَعْتَرِضُ اللَّذّاتِ بِالاَْلَمِ

يا لائِمى فىِ الْهَوَى الْعُذْرِىِّ مَعذِرةً * مِنِّى إلَيكَ وَ لَوْ أنصَفْتَ لم تَلُمِ

10 - عَدَتْكَ حالىَ لاسرِّى بِمُستَتِرٍ * عَنِ الوُشاةِ و لا دائى بِمُنْحَسِمِ

مَحَضْتَنىِ النُّصْحَ لكِنْ لَستُ أسمَعُهُ * إنَّ الْمُحِبَّ عن العُذَّالِ فى صَمَمِ

إنِّى اتَّهَمْتُ نَصيحَ الشَّيبِ فى عَذَلى * وَ الشَّيْبُ أَبعَدُ فى نُصحٍ عَنِ التُّهَمِ

(2) «فىِ التَّحذِيرِ مِنْ هَوَى النَّفْسِ»

فإنَّ أمَّارتى بالسُّوءِ ما اتَّعَظَتْ * مِنْ جَهْلِها بنذيرِ الشَّيْبِ و الهَرَم

و لا أعدَّتْ من الفِعلِ الجميلِ قِرىَ * ضَيفٍ ألَمَّ بِرَأسى غيرَ مُحتَشِمِ

لو كنتُ أعلَمُ أَنِّى ما أُوَقِّرُهُ * كَتَمتُ سِرّا بَدا لى منه بالكَتَمِ

مَنْ لى بِرَدِّ جِماحٍ مِنْ غَوايَتِهَا * كَما يُرَدُّ جِماحُ الخَيْلِ بِاللُّجُمِ

فلا تَرُمْ بالمعاصى كَسْرَ شَهْوَتِهَا * إِنَّ الطَّعامَ يُقَوِّى شَهوَةَ النَّهِمِ

وَ النَّفْسُ كَالطِّفلِ إنْ تَهْمِلْهُ شَبَّ على * حُبِّ الرَّضاعِ و إن تَفْطِمْهُ يَنْفَطِمِ

فَاصْرِفْ هواها و حاذِرْ أنْ تُوَلِّيَهُ * إنَّ الهَوى ما تَولَّى يُصْمِ أو يَصِمِ

20 - وَراعِها و هى فى الأَعمالِ سائِمةٌ * وَ إنْ هِىَ اسْتَحْلَتِ المَرْعَى فَلا تُسِمِ

كَم حسَّنَتْ لَذةً لِلْمَرءِ قاتِلةً * مِنْ حَيثُ لَمْ يَدْرِ أنَّ السُّمَّ فى الدَّسَمِ

وَاخْشَ الدَّسائسَ مِنْ جُوعٍ وَ من شِبَعٍ * فَرُبَّ مَخْمَصَةٍ شَرٌّ مِنَ التُّخَمِ

وَاسْتَفْرِغِ الدَّمعَ من عَينٍ قَدِ امْتَلأَتْ * مِنَ المَحارِمِ والْزَمْ حِميَةَ النَّدَمِ

و خالفِ النَّفْسَ والشَّيطانَ واعْصِهما * وإنْ هُما مَحضَاك النُّصحَ فاتَّهِمِ

و لا تُطِعْ مِنهما خَصْما ولا حَكَما * فَأنْتَ تَعرِفُ كَيدَ الخَصْمِ والحَكَمِ

أَستغْفِرُ اللّهَ مِنْ قَولٍ بِلا عَمَلٍ * لَقَدْ نَسَبْتُ به نَسلاً لِذى عُقُمِ

أمرتُكَ الخَير لكن مَا ائْتمرْتَ بهِ * وما اسْتَقمْتَ فما قَولى لَكَ اسْتَقِمِ

ولا تَزَوَّدْتُ قبلَ الموتِ نافِلةً * وَلم أُصَلِّ سِوَى فَرضٍ وَ لَمْ أَصُمِ

(3) «فى مدح الرسول الكريم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله »

ظَلَمْتُ سُنَّةَ مَنْ أحيَا الظَّلامَ إلَى * أَنِ اشْتَكَتْ قَدَماهُ الضُّرَّ مِنْ وَرَمِ

30 - وَ شَدَّ مِنْ سَغَبٍ أَحشاءَه وَ طَوَى * تَحتَ الْحِجارةِ كَشْحا مُتْرفَ اْلأَدَمِ

وَ راوَدَتْهُ الجِبالُ الشُّمُّ مِنْ ذَهَبٍ * عَنْ نَفْسِهَا فَأَرَاها أيَّما شَمَمِ

وَ أَكَّدَتْ زُهْدَهُ فيها ضَرورَتُهُ * إنَّ الضَّرُورَةَ لا تَعْدُو عَلى العِصَمِ

وَ كَيْفَ تَدْعُو إِلى الدُّنيا ضَرورَةُ مَنْ * لَولاه لم تَخْرُجِ الدّنيا مِنَ العَدَمِ

محمدٌ سَيِّدُ الكَونَينِ والثَّقَلَي * -نِ والْفَريقَيْنِ مِنْ عُرْبٍ وَ مِنْ عَجَمِ

نَبِيُّنا الآمِرُ النّاهى فَلا أحَدٌ * أبرَّ فى قولِ (لا) مِنْه و لا (نَعَمِ)

هُوَ الحبيبُ الّذى تُرْجَى شَفاعَتُهُ * لِكُلِّ هَوْلٍ من الأَهوالِ مُقْتَحِمٍ

دَعا إلَى اللّهِ فَالْمُسْتَمْسِكونَ بِهِ * مُسْتَمْسِكُونَ بِحَبْلٍ غَيرِمُنْفَصِمِ

فاقَ النَّبِيّينَ فى خَلْقٍ و فى خُلُقٍ * و لم يُدانُوه فى عِلْمٍ و لا كَرَمِ

و كلُّهُمْ مِنْ رَسولِ اللّه مُلْتَمِسٌ * غَرْفا مِنَ الْبَحرِ أوْ رَشْفا مِنَ الدِّيَمِ

40 - وَ واقِفونَ لَدَيْهِ عِندَ حَدِّهِمُ * مِنْ نُقْطَةِ العِلْمِ أوْ مِنْ شَكْلَةِ الحِكَمِ

فَهْوَ الّذى تَمَّ مَعناهُ وَ صُورَتُهُ * ثُمَّ اصْطَفاهُ حَبِيبا بارِى‌ءُ النَّسَمِ

مُنزَّهٌ عن شَريكٍ فى مَحاسِنهِ * فَجَوْهَرُ الْحُسْنِ فيه غَيرُ مُنْقَسِمِ

دَعْ مَا ادَّعَتْهُ النَّصارى فى نَبِيِّهِمُ * وَ احْكُمْ بِما شِئْتَ مَدْحا فيه و احْتَكِمِ

وانْسُبْ إلَى ذاتِهِ ما شِئْتَ مِنْ شَرَفٍ * وَ انْسُبْ إلى قَدْرِهِ ما شِئْتَ مِنْ عِظَمِ

فَإِنَّ فَضْلَ رَسولِ اللّه لَيسَ لَهُ * حَدٌّ فَيُعْرِبَ عَنْهُ ناطِقٌ بِفَمِ

لَوْ ناسَبَتْ قَدْرَه آياتُهُ عِظَما * أَحْيَا اسْمُهُ حِينَ يُدْعَى دارِسَ الرِّمَمِ

لَمْ يَمْتَحِنَّا بما تَعْيَا العُقولُ بِهِ * حِرْصا علينا فلَم نَرتَبْ وَ لَم نَهِمِ

أَعيَا الوَرىَ فَهمُ مَعناهُ فليسَ يُرىَ * لِلْقُربِ وَ البُعدِ فيهِ غَيرُ مُنْفَحِمِ

كَالشَّمسِ تَظْهَرُ لِلْعَينَينِ مِنْ بُعُدٍ * صَغِيرةً و تُكِلُّ الطَّرفَ مِن أَمَمِ

50 - و كيفَ يُدرِكُ فى الدُّنيا حَقِيقَتَهُ * قَومٌ نِيامٌ تَسلَّوْا عَنهُ بِالحُلُمِ

فَمبْلغُ العِلمِ فيهِ أَنَّهُ بَشَرٌ * وَ أَنَّهُ خَيرُ خَلْقِ اللّه كُلِّهِمِ

وَ كُلُّ آىٍ أَتَى الرُّسْلُ الكِرامُ بِهَا * فَإِنَّمَا اتَّصَلَتْ مِنْ نُورِه بِهِمِ

فَإِنَّهُ شَمْسُ فَضْلٍ هُمْ كَواكِبُهَا * يُظْهِرْنَ أَنْوارَهَا لِلنَّاسِ فى الظُّلَمِ

أَكْرِمْ بِخَلْقِ نبِىٍّ زانَهُ خُلُقٌ * بِالحُسْنِ مُشْتَمِلٍ بالبشرِ مُتَّسِمِ

كَالزَّهْرِ فى تَرَفٍ وَالبَدْرِ فى شَرَفٍ * وَالبَحْرِ فى كَرَمٍ وَالدَّهرِ فى هِمَمِ

كَأَنَّهُ وَ هُوَ فَرْدٌ مِنْ جَلالَتِهِ * فى عَسكَرٍ حِينَ تَلْقَاهُ وَ فى حَشَمِ

كَأَنَّمَا اللُّؤْلُؤُ الْمَكْنُونُ فى صَدَفٍ * مِنْ مَعْدِنَىْ مَنْطِقٍ مِنْهُ وَ مُبْتَسَمِ

لا طِيبَ يَعْدِلُ تُرْبا ضَمَّ أَعْظُمَهُ * طُوبَى لِمُنْتَشِقٍ مِنْهُ وَ مُلْتَثِمِ

(4) «فىِ التَّحَدُّثِ عَنْ مَوْلِدِهِ»

أَبَانَ مَولِدُهُ عَن طِيبِ عُنصُرِهِ * يَا طِيبَ مُبتَدَأٍ مِنْهُ وَ مُخْتَتَمِ

60 - يَومٌ تَفرَّسَ فيه الفُرسُ أَنَّهُمُ * قَدْ أُنذِرُوا بِحُلُولِ الْبُؤسِ وَ النِّقَمِ

وَ باتَ إِيوانُ كِسرى وَهْوَ مُنْصَدِعٌ * كَشَملِ أَصحابِ كِسرى غَيرَ مُلْتَئِمِ

وَالنّارُ خامِدَةُ الأنفاسِ مِنْ أسَفٍ * عَليهِ وَ النَّهرُ ساهىِ العَينِ مِنْ سَدَمِ

وَ ساءَ ساوَةَ أَنْ غاضَتْ بُحَيرتُها * وَ رُدَّ وارِدُها بِالغَيظِ حينَ ظَمِى

كأنَّ بِالنّارِ ما باِلماءِ مِنْ بَلَلٍ * حُزناً و بالماءِ ما بالنّارِ مِنْ ضَرَمِ

وَالْجِنُّ تَهتِفُ وَ الأَنوارُ ساطعةٌ * وَالحَقُّ يَظْهَرُ مِنْ مَعْنىً وَ مِنْ كَلِمِ

عَمُوا وَ صَمُّوا فَإِعلانُ البَشائِرِ لَمْ * تُسْمَعْ وَ بارِقَةُ الإنذارِ لم تُشَمِ

مِنْ بَعْدِمَا أَخبَر الأقوامَ كاهِنُهُم * بِأَنَّ دينَهُمُ المُعْوجَّ لم يَقُمِ

وَ بَعْدَمَا عايَنُوا فىِ الأُفْقِ مِنْ شُهُبٍ * مُنْقَضَّةٍ وِفْقَ ما فىِ الأرضِ مِنْ صَنَمِ

حتّى غَدا عن طَريقِ الوَحْىِ مُنْهَزِمٌ * مِنَ الشّياطينِ يَقْفُو إِثْرَ مُنْهَزِمِ

70 - كَأَنَّهُمْ هَرَبا أبطالُ أبْرَهَةٍ * أوْ عَسكَرٌ بِالْحَصَى مِنْ راحَتَيْهِ رُمِى

نَبْذا بهِ بَعْدَ تَسبيحٍ بِبَطنِهما * نَبْذَ الْمُسَبِّحِ مِنْ أحشاءِ مُلْتَقِمِ

(5) «فىِ التَّحَدُّثِ عَنْ مُعْجِزاتِهِ»

جاءَتْ لِدَعْوَتِهِ الاْءشْجارُ ساجِدَةً * تَمْشى إلَيهِ عَلى ساقٍ بِلا قَدَمِ

كَأنَّما سَطَرَتْ سَطْرا لِما كَتَبَتْ * فُروعُهَا مِنْ بَديِعِ الْخَطِّ فىِ اللَّقَمِ

مِثْلُ الغَمامَةِ أَنّى سارَ سائِرةً * تَقِيهِ حَرَّ وَ طِيسٍ لِلْهَجيرِ حَمى

أَقْسَمْتُ بِالقَمَرِ الْمُنشَقِّ إنَّ لَهُ * مِنْ قَلْبِهِ نِسْبَةً مَبْروُرَةَ القَسَمِ

وَ ما حَوَى الغارُ مِنْ خَيرٍ وَ مِنْ كَرَمٍ * وَ كُلُّ طَرْفٍ مِنَ الكُفَّارِ عَنْهُ عَمِى

فَالصِّدقُ فىِ الغارِ وَ الصِّدّيقُ لَمْ يَرِما * وَ هُمْ يَقُولُونَ ما بِالغارِ مِنْ أَرِمِ

ظَنُّوا الْحَمَامَ وَ ظَنُّوا الْعَنْكَبُوتَ عَلَى * خَيْرِ الْبَريَّةِ لَمْ تَنْسُجْ وَ لَمْ تَحُمِ

وِقايَةُ اللّهِ أغْنَتْ عَنْ مُضاعَفَةٍ * مِنَ الدُّروعِ وَ عَنْ عالٍ مِنَ الاْءُطُمِ

80 - ما سامَنىِ الدّهرُ ضَيما وَ اسْتَجَرْتُ بِهِ * إِلاّ وَنِلْتُ جِوارا مِنْهُ لَمْ يُضَمِ

وَ لاَ الْتَمَسْتُ غِنَى الدَّارَيْنِ مِنْ يَدِهِ * إِلاّ اسْتَلَمْتُ النَّدى مِنْ خَيْرِ مُسْتَلَمِ

لا تُنكِرِ الْوَحىَ مِنْ رُؤْياهُ إِنَّ لَهُ * قَلْبا إِذا نامَتِ الْعَيْنانِ لَمْ يَنَمِ

وَ ذاكَ حينَ بُلُوغٍ مِنْ نُبُوَّتِهِ * فَلَيْسَ يُنكَرُ فِيهِ حالُ مُحْتَلِمِ

تَبارَكَ اللّهُ ما وَحْىٌ بِمُكْتَسَبٍ * وَ لا نَبىٌّ عَلى غَيْبٍ بِمُتَّهَمِ

كَمْ أَبْرَأتْ وَصِبا بِاللَّمْسِ راحَتُهُ * وَ أطْلَقَتْ أَرِبا مِنْ رِبْقَةِ اللَّمَمِ

وَ أَحْيَتِ السَّنَةَ الشَّهباءَ دَعْوَتُهُ * حَتَّى حَكَتْ غُرَّةً فى الاْءَعْصُرِ الدُّهُمِ

بِعارِضٍ جادَ أَوْ خِلْتَ البِطاحَ بِها * سَيْبٌ مِنَ الْيَمِّ أوْ سَيْلٌ مِنَ الْعَرِمِ

(6) «فىِ التَّحَدُّثِ عَنِ الْقُرآنِ الْكَرِيمِ»

دَعْنى وَ وَصِفىَ آياتٍ لَهُ ظَهَرَتْ * ظُهورَ نارِ القِرى لَيلاً عَلى عَلَمِ

فَالدُّرُّ يَزْدادُ حُسْنا وَهْوَ مُنْتَظِمٌ * وَ لَيْسَ يَنْقُصُ قَدْرا غَيرَ مُنْتَظِمِ

90 - فَما تَطاوَلُ آمالُ الْمَدِيحِ إلَى * ما فِيهِ مِنْ كَرَمِ الاْءَخْلاقِ وَ الشِّيَمِ

آياتُ حقٍّ مِنَ الرَّحْمنِ مُحْدَثَةٌ * قَديمةٌ صِفَةُ الْمَوصُوفِ بِالقِدَمِ

لَمْ تَقْتَرِنْ بِزَمانٍ وَهْىَ تُخْبِرُنا * عَنِ الْمَعادِ وَ عَنْ عادٍ وَ عَنْ إِرَمِ

دامَتْ لَدَيْنا فَفاقَتْ كُلَّ مُعْجِزَةٍ * مِنَ النَّبِيّينَ إذْ جاءَتْ وَ لَمْ تَدُمِ

مُحَكَّمَاتٌ فَما يُبْقِينَ مِنْ شُبَهٍ * لِذى شِقاقٍ وَ ما يَبْغِينَ مِنْ حَكَمِ

ما حُورِبَتْ قَطُّ إلاّ عَادَ مِنْ حَرَبٍ * أَعْدَى الاْءَعادى إِلَيْها مُلْقِىَ السَّلَمِ

رَدَّتْ بلاغَتُها دَعْوَى مُعارِضِها * رَدَّ الْغَيُورِ يَدَ الجانى عَنِ الْحُرَمِ

لَها مَعانٍ كَمَوْجِ الْبَحْرِ فى مَدَدٍ * وَ فَوْقَ جَوْهَرِهِ فى الْحُسْنِ وَ القِيَمِ

فَلا تُعَدُّ وَ لا تُحْصَى عَجَائِبُها * وَ لا تُسامُ عَلَى الاْءكْثارِ بِالسَّأَمِ

قَرَّتْ بِها عَيْنُ قاريها فَقُلْتُ لَهُ * لَقَدْ ظَفِرْتَ بِحَبْلِ اللّهِ فَاعْتَصِمِ

100 - إنْ تَتْلُها خِيَفةً مِن حَرِّ نارِ لَظى * أَطْفَأْتَ حَرَّ لَظى مِنْ وِرْدِهَا الشَّبِمِ

كَأَ نَّها الْحَوْضُ تَبْيَضُّ الْوُجُوهُ بِهِ * مِنَ الْعُصاةِ وَقَدْ جاءوهُ كَالْحُمَمِ

وَ كَالصِّراطِ وَ كَالْمِيزانِ مَعْدِلَةً * فَالقِسْطُ مِنْ غَيْرِها فىِ النّاسِ لَمْ يَقُمِ

لا تَعْجَبَنْ لِحَسُودٍ راحَ يُنْكِرُها * تَجاهُلاً وَ هْوَ عَيْنُ الْحَاذِقِ الفَهِمِ

قد تُنْكِرُ العينُ ضَوْءَ الشَّمْسِ من رَمَدٍ * ويُنْكِرُ الفَمُ طَعْمَ الماءِ مِنْ سَقَمِ

(7) «فىِ التَّحَدُّثِ عَنِ الاْءِسْراءِ وَ الْمِعْراجِ»

يا خَيْرَ مَنْ يَمَّمَ الْعافُونَ ساحَتَهُ * سَعْيا وَفَوْقَ مُتُونِ الاْءَيْنُقِ الرُّسُمِ

وَ مَنْ هُوَ الاْآيَةُ الْكُبْرَى لِمُعْتَبِرٍ * وَ مَنْ هُوَ النِّعْمَةُ العُظْمَى لِمُغْتَنِمِ

سَرَيْتَ مِنْ حَرَمٍ لَيْلاً إِلَى حَرَمٍ * كَما سَرَى الْبَدْرُ فى دَاجٍ مِنَ الظُّلَمِ

وَ بِتَّ تَرقَى إِلَى أنْ نِلْتَ مَنْزِلَةً * مِنْ قابِ قَوْسَينِ لَمْ تُدْرَكْ وَ لَمْ تُرَمِ

وَ قَدَّ مَتْكَ جَمِيعُ الاَْنْبِياءِ بِها * وَ الرُّسْلِ تَقْدِيمَ مَخْدُومٍ عَلى خَدَمِ

110 - وَ أَنْتَ تَخْتَرِقُ السَّبْعَ الطِّباقَ بِهِمْ * فى مَوْكِبٍ كُنْتَ فِيهِ صاحِبَ الْعَلَمِ

حَتّى إذا لَمْ تَدَعْ شَأوا لِمُسْتَبِقٍ * مِنَ الدُّنُوِّ وَ لا مَرْقىً لِمُسْتَنِمِ

خَفَضْتَ كُلَّ مَقامٍ بِالاْءضافَةِ إذْ * نُودِيتَ بِالرَّفْعِ مِثْلَ الْمُفْرَدِ العَلَمِ

كَيْما تَفُوزَ بِوَصْلٍ أىِّ مُسْتَتِرٍ * عَنِ الْعُيُونِ وَ سرٍّ أىِّ مُكتَتِمِ

فَحُزْتَ كُلَّ فَخَارٍ غَيرَ مُشْتَرَكٍ * وَجُزْتَ كُلَّ مَقامٍ غَيرَ مُزْدَحَمِ

وَجَلَّ مِقْدارُ ما وُلِّيتَ مِنْ رُتَبٍ * وَ عَزَّ إِدْراكُ ما أُوليتَ مِنْ نِعَمِ

بُشْرى لَنَا مَعْشَرَ الاْءسلامِ إِنَّ لَنَا * مِنَ الْعِنَايَةِ رُكْنا غَيرَ مُنْهَدِمِ

لَمّا دَعَا اللّهُ داعِينا لِطاعَتِهِ * بِأَكْرَمِ الرُّسْلِ كُنّا أَكْرَمَ الاْءُمَمِ

(8) «فىِ التَّحَدُّثِ عَنْ جِهادِ الرَّسُولِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وَ غَزَواتِهِ»

راعَتْ قُلوبَ العِدا أَنْباءُ بِعْثَتِهِ * كَنَبْأَةٍ أَجْفَلَتْ غُفْلاً مِنَ الغَنَمِ

ما زالَ يَلقاهُمُ فى كُلِّ مُعتَرَكٍ * حَتّى حَكَوْا بِالقَنا لَحْما عَلَى وَضَمِ

120 - وَدُّوا الفِرارَ فَكادُوا يَغْبِطُونَ بِهِ * أَشْلاءَ شالَتْ مَعَ العُقْبانِ وَ الرَّخَمِ

تَمْضى اللّيالى وَلا يَدْرُونَ عِدَّتَها * مَا لَمْ تَكُنْ مِن لَيالى الأشْهُرِ الْحُرُمِ

كَأنَّما الدّينُ ضَيفٌ حَلَّ ساحَتَهُم * بِكُلِّ قَرْمٍ إلى لَحمِ العِدا قَرِمِ

يَجُرُّ بَحرَ خَميسٍ فَوقَ سابِحَةٍ * يَرمى بِمَوْجٍ مِنَ الاْءبطالِ مُلْتَطِمِ

مِنْ كُلِّ مُنْتَدِبٍ لِلّهِ مُحتَسِبٍ * يَسطُو بِمُستَأصِلٍ لِلْكُفْرِ مُصْطَلِمِ

حَتّى غَدَتْ مِلّةُ الاْءسلامِ وَهْىَ بِهِمْ * مِنْ بَعْدِ غُرْبَتِهَا مَوْصُولَةَ الرَّحِمِ

مَكْفُولَةً أَبَدا مِنْهُم بِخَيْرِ أَبٍ * وَخَيرِ بَعْلٍ فَلَمْ تَيْتَمْ وَ لَمْ تَئِمِ

هُمُ الْجِبَالُ فَسَلْ عَنْهُم مُصادِمَهُم * مَاذا رَأىَ مِنْهُمُ فى كُلِّ مُصْطَدَمِ

وَسَلْ حُنَينا وَسَلْ بَدرا وَسَلْ أُحُدا * فُصولَ حَتْفٍ لَهُم أَدهى مِنَ الوَخَمِ

المُصدرىِ البيضِ حُمْرا بَعدَما وَرَدَتْ * مِنَ الْعِدا كُلَّ مُسْوَدٍّ مِنَ اللِّمَمِ

130 - وَالْكاتِبينَ بِسُمْرِ الْخَطِّ ماتَرَكَتْ * أَقْلامُهُم حَرفَ جِسْمٍ غَيْرَ مُنْعَجِمِ

شاكىِ السّلاحِ لَهُمْ سِيما تُمَيِّزُهُم * وَالوَرْدُ يَمْتَازُ بِالسِّيما عَنِ السَّلَمِ

تُهدى إِلَيكَ رِياحُ النَّصْرِ نَشرَهُمُ * فَتَحْسَبُ الزَّهْرَ فى الأَكْمامِ كُلُّ كَمِى

كَأَنَّهُمُ فى ظُهورِ الخَيلِ نَبْتُ رُبا * مِنْ شِدَّةِ الْحَزْمِ لا مِنْ شِدَّةِ الْحُزُمِ

طارَتْ قُلُوبُ العِدا مِنْ بَأْسِهِمْ فَرَقا * فَما تُفَرِّقُ بَيْنَ البَهْمِ وَالبُهَمِ

وَ مَنْ تَكُنْ بِرَسُولِ اللّهِ نُصْرَتُهُ * إِنْ تَلْقَهُ الأُسْدُ فى آجامِهَا تَجِمِ

وَلَنْ تَرَى مِنْ وَلىٍّ غَيْرَ مُنْتَصِرٍ * بِهِ وَ لا مِنْ عَدُوٍّ غَيرَ مُنْقَصِمِ

أَحَلَّ أُمَّتَهُ فى حِرْزِ مِلَّتِهِ * كَاللَّيْثِ حَلَّ مَعَ الأَشْبالِ فى أَجَمِ

كَمْ جَدَّلَتْ كَلِماتُ اللّهِ مِنْ جَدِلٍ * فِيهِ وَ كَمْ خَصَّمَ الْبُرهانُ مِنْ خَصِمِ

كَفاكَ بِالْعِلمِ فى الاْءُمّىِّ مُعْجِزَةً * فىِ الجاهِلِيَّةِ وَالتَّأدِيبِ فىِ اليُتُمِ

(9) «فىِ التَّوَسُّلِ وَالتَّشَفُّعِ»

140 - خَدَمْتُهُ بِمَديحٍ أَستَقِيلُ بِهِ * ذُنوبَ عُمْرٍ مَضَى فى الشِّعرِ والْخِدَمِ

إذ قَلّدانىَ مَا تُخْشَى عَواقِبُهُ * كَأنَّنى بِهما هَدْىٌ مِنَ النَّعَمِ

أَطَعْتُ غَىَّ الصِّبا فىِ الحالَتَيْنِ وَما * حَصَلْتُ إلاّ عَلى الاْآثامِ وَالنَّدَمِ

فَيا خَسارَةَ نَفْسٍ فى تِجارَتِها * لَمْ تَشْتَرِ الدِّينَ بِالدُّنْيا وَلمْ تَسُمِ

وَ مَنْ يَبِعْ آجِلاً مِنْهُ بِعاجِلهِ * يَبِنْ لَهُ الغَبْنُ فى بيعٍ وَ فى سَلَمِ

إنْ آتِ ذَنْبا فَما عَهْدى بِمُنْتَقِضٍ * مِنَ النَّبِىِّ وَ لا حَبْلى بِمُنْصَرِمِ

فَإِنَّ لى ذِمّةً مِنْهُ بِتَسْمِيَتى * مُحَمّدا وَهْوَ أوْفَى الْخَلْقِ بِالذِّمَمِ

إِنْ لَمْ تَكُنْ فى مَعادى آخِذا بِيَدى * فَضْلاً وَ إِلاّ فَقُلْ يا زَلَّةَ القَدَمِ

حاشاهُ أنْ يَحْرِمَ الرّاجى مَكارِمَهُ * أَوْ يَرجِعَ الجارُ مِنْهُ غَيرَ مُحتَرَمِ

وَ مُنْذُ ألْزَمْتُ أَفكارى مَدائِحَهُ * وَجْدتُهُ لِخَلاصى خَيرَ مُلْتَزِمِ

150 - وَ لَنْ يَفُوتَ الغِنَى مِنْهُ يَدا تَربَتْ * إنَّ الْحَيا يُنْبِتُ الأزهارَ فى الأَكَمِ

وَ لَمْ أُرِدْ زَهْرةَ الدُّنيا الّتى اقْتَطَفَتْ * يَدا زُهَيرٍ بِما أَثْنَى عَلَى هَرِمِ

(10) «فىِ الْمُناجاةِ وَالتَّضَرُّعِ»

يا أكْرمَ الْخَلْقِ ما لى مَنْ أَلوُذُ بِهِ * سِواكَ عِنْدَ حُلولِ الْحادِثِ العَمَمِ

وَ لَنْ يَضِيقَ رَسُولَ اللّهِ جاهُكَ بى * إذَا الكَرِيمُ تَجَلَّى بِاسْمِ مُنْتَقِمِ

فَإِنَّ مِنْ جُودِكَ الدُّنيا وضَرَّتَها * وَ مِنْ عُلُومِكَ عِلْمَ اللَّوْحِ وَ الْقَلَمِ

يا نَفْسُ لا تَقْنَطى مِنْ زَلَّةٍ * عَظُمَتْ إنَّ الكَبائِرَ فىِ الغُفْرانِ كَاللَّمَمِ

لَعَلَّ رَحْمَةَ رَبّى حِينَ يَقْسِمُهَا * تَأتى عَلَى حَسَبِ العِصْيانِ فىِ القِسَمِ

يا رَبِّ وَاجْعَلْ رَجائى غَيرَ مُنْعَكِسٍ * لَدَيْكَ وَاجْعَلْ حِسابى غَيرَ مُنْخَرِمِ

وَالْطُفْ بِعَبْدِكَ فىِ الدَّارَيْنِ إنَّ لَهُ * صَبْرا مَتَى تَدْعُهُ الاْءهْوالُ يَنْهَزِمِ

وَائْذَنْ لِسُحْبِ صَلاةٍ مِنْكَ دائمةٍ * عَلَى النِّبىِّ بِمُنْهَلٍّ وَ مُنْسَجِمِ

160 - وَ الآلِ وَالصَّحْبِ ثُمَّ التّابِعينَ لَهُمْ * أَهْلِ التُّقَى وَالنُّقَى وَ الْحِلْمِ وَ الْكَرَمِ

ما رَنَّحَتْ عَذَباتِ الْبانِ رِيحُ صَبا * وَأَطْرَبَ الْعِيسَ حادِى الْعِيسِ بِالْنَّغَمِ

ترجمه أبيات بُردَه بوصيرى

غزل

1 - آيا ازياد كرد ياران همجوار سرزمين ذى سلم، اشك روان چشمان را به خون آميخته‌اى؟

2 - يا كه بادى از سوى سرزمين كاظمه وزيد و آذرخشى در تاريكى شب از سوى إضم درخشيد،] كه چنين زار و گريانى؟]

3 - چه بر سر چشمانت آمده است كه تا مى‌گويى بس كنيد، اشك مى‌ريزند و چرا دلت اين‌گونه است كه تا مى‌گويى بهوش آى [و آرام و قرارگير] باز شيدايى پيشه مى‌كند؟

4 - آيا عاشق مى‌پندارد كه [راز] عشق، در ميان اشك روان و آه سوزانش پوشيده مى‌ماند؟

5 - اگر عشق نبود، تو نه بر نِشانِ بجاى مانده از منزلى اشك مى‌باريدى و نه از يادِ درخت بان و كوه ]كوى دوست]، خوابزده و بى‌قرار مى‌شدى.

6 - پس چسان انكار عشق مى‌كنى، پس از آن كه گواهان عادلى بسان اشك و بيمارى، به وجود او، و عليه تو، شهادت داده‌اند؟

7 - و [پس از آن كه] شور عشق خط سرخى از اشك خونين به رنگ ميوه گلنار و خط زردى از بيمارى و رنجورى به رنگ گل زرد بهار، بر گونه‌هايت برجاى نهاده است؟

8 - آرى، چنين است، شبانه خيال دوست به خوابم آمد و بى‌خواب و قرارم كرد و اين عشق است كه دردهايش جلو لذّتها را مى‌گيرد.

9 - اى نكوهشگر من در عشق پاك، عذرم را بپذير، اگر انصاف مى‌داشتى، ملامتم نمى‌كردى.

10 - خدا تو را به درد من گرفتار كند، من نه رازم از سخن چينان نهفته است و نه درد دلم پايان مى‌پذيرد [پس چرا سرزنشم مى‌كنى؟]

11 - تو مرا از سر اخلاص و دلسوزى اندرز دادى، امّا من آن را ننيوشيدم، زيرا كه عاشق، ناشنواى نكوهش ملامتگران است.

12 - [چنان شيدايم كه] پندآموز پيرى را در ملامت خود، نسبتهاى ناروا دادم. هر چند پير در مقام اندرزگويى از تهمت‌ها بركنار است [چون صادق و بى‌غرض است.]

در بيم دادن از هواى نفس

13 - پس براستى نفس امّاره‌ام كه هماره به بدى فرمان مى‌دهد، به سبب نادانى‌اش، از هشدار پيرى سپيد موى و كهنسال پند نپذيرفت.

14 - و [نفس امّاره من] براى پذيرايى از ميهمانى كه ناخواسته بر سرم فرود آمده است، از كارهاى شايسته چيزى فراهم نياورده و او را گرامى نداشته است.

15 - اگر مى‌دانستم كه پيرى را بزرگ و محترم نخواهم داشت.[و پندش را نخواهم نيوشيد، پيش از اين [رازى را كه از او فاش شده است، با رنگ گياه وسمه پنهان مى‌كردم.

16 - ياور من كيست تا كه نفسى سركش را از گمراهى‌اش بازگرداند، چنان كه اسبان چموش با لگام برگردانده مى‌شوند؟

17 - پس قصد مكن كه با گناهان شهوت نفس را درهم شكنى، چون خوراك، اشتهاى پرخواره را تقويت مى‌كند.

18 - نفس مانند كودك شيرخواره است، اگر او را به حال خود رها كنى بر دوستى و عادت شيرخوارگى جوان مى‌گردد. و اگر از شير خوردن بازش دارى، دست از آن برمى‌دارد.

19 - هوس‌هاى نفس را كنار بزن، و برحذر باش كه سرپرست خويشش نسازى، زيرا وقتى كه هوس متولّى امور شود يا نابود مى‌كند، يا معيوب مى‌سازد.

20 - در حالتى كه نفس تو در كارهاى نيكو مى‌چرد مراعاتش كن و اگر از علف و چراگاه خوشش آمد ديگر او را مچران.

21 - چه بسا نفس، لذّتى را براى انسان نيكو جلوه دهد كه كشنده اوست. چون نمى‌داند كه زهر در غذايى چرب آميخته شده.

22 - از نيرنگهاى پنهان گرسنگى و سيرى برحذر باش. زيرا چه بسا گرسنگى كه زيانبارتر از پرخورى است.

23 - اشك بيفشان از چشمى كه پر از گناه شده است و در پناه پشيمانى نشين. [و توبه كن]

24 - با نفس و شيطان مخالفت كن و فرمانشان مبر و اگر] بظاهر] دلسوزانه اندرزت دادند، [باز هم به دشمنى] متهمشان كن.

25 - از آن دو پيروى مكن، خواه دشمن باشند و خواه ميانجى، زيرا تو نيّت پليد خصم و داور را خوب مى‌شناسى.

26 - من از درگاه خداوند متعال به سبب گفتار بى‌كردار آمرزش مى‌طلبم، گويا بدين‌سان نسلى را به شخصى عقيم نسبت داده‌ام.

27 - تو را به كار نيك فرمان دادم اما خود بدان عمل نكردم، من كه چندان ثابت قدم نبوده‌ام، چگونه از تو بخواهم كه : در راستى و درستى پايدار باش؟

28 - [و افسوس كه] پيش از مرگ، توشه‌اى از امور مستحبى براى خويش نيندوختم، و نماز و روزه‌اى بجز واجبات به جا نياوردم.

در ستايش رسول گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

29 - من بر آيين بزرگوارى ستم كردم كه شبها را تا بدان‌جا زنده مى‌داشت كه پاهاى آزرده‌اش از رنج آماس شِكوه سر مى‌دادند.

30 - [آن عزيزى كه] از شدت گرسنگى شكمش را محكم مى‌بست و پوست نرم و نازك پهلوهايش را به زير سنگ محكم در مى‌پيچيد.

31 - و [همان‌كه] كوههاى افراشته زرّين، دلش را به سوى خود فراخواندند و او بدانها توجهى ننمود [و علوّ همت خويش را به رخشان كشاند.]

32 - نيازمندى او زهدش را محكمتر و استوارتر نمود. آرى فقر و حاجت نمى‌تواند به ساحت عصمت تجاوز نمايد.

33 - چسان نياز مادّى، مى‌تواند آن بزرگوارى را به دنيا بگرواند كه اگر او نبود، جهان پديد نيامده بود.

34 - محّمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سيّد و سالار دو جهان، سرور آدميان و پريان و مهتر عربان و ديگر مردمان است.

35 - پيامبر ما، خداوند اَمر و خداوند نهى، آن كه هيچ كس ديگر، در گفتار خوش يا

ناخوش، راستگوتر از او نيست.

36 - او حبيب خداوند است، همان كه [به وقت بروز] هر نوع حادثه وحشتناكى كه آدميان بناگهان در آن مى‌افتند، اميد دستگيرى و شفاعتش مى‌رود.

37 - او [جهانيان را] به سوى [شناخت و بندگى] خداوند فراخواند. پس آنان كه چنگ در دامان وى زده‌اند [درحقيقت [به رشته‌اى محكم و ناگسستنى درآويخته‌اند.

38 - محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در سرشت و در فضايل اخلاقى بر همه پيامبران برترى يافت و آنان در دانش و بخشش و بزرگوارى به مقام او نزديك نشدند.

39 - و تمام پيامبران، به التماس خواهان مشتى آب از درياى [علم] و يا جرعه‌اى از باران پيوسته و ريزان [كرم] او هستند.

40 - آنان جملگى در پيشگاه او، در مقام خويش ايستاده‌اند، با علمى بسان نقطه‌اى در برابر علم تمام، يا همسان حركتى و اِعرابى در مقابل كتاب حكمت.

41 - او همان [شريفى] است كه سيرت و صورت وى به حدّ كمال رسيد و سپس آفريدگار خلايق او را به دوستى خويش برگزيد.

42 - برتر از آن است كه كسى در خوبى‌ها و زيبايى‌ها، انبازش گردد. چون گوهر والاى حُسن و خوبىِ ذاتى او تقسيم ناپذير است.

43 - آنچه را مسيحيان درباره پيامبرشان ادّعا مى‌كنند واگذار، و [از آن پس] به دلخواه خود، هرگونه كه مى‌پسندى او را بستاى و درباره‌اش داورى كن.

44 - هر شرف و بزرگوارى كه خواهى به ذات او نسبت ده و هر عظمت و بزرگى را به شأن والاى آن ارجمند منسوب‌دار.

45 - پس همانا فضيلت و برترى فرستاده خدا را كرانه‌اى نيست، تا گوينده‌اى بتواند با نيروى بيان [نهايت كمال] آن را بازگو نمايد.

46 - اگر قرار بود معجزه ها و كرامتهاى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، جمله به تناسب شأن والاى او باشد، نام «محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله » را چون بر استخوانهاى پوسيده مردگان ديرين مى‌خواندى، همه زنده مى‌شدند و جان مى‌گرفتند.

47 - او [در دين و احكام آسمانى خويش] ما را با چيزهايى كه توان خردها را

بفرسايد، نيازمود، زيرا حريصانه خواهان سعادت ما بود، لذا [در اين راه] ما نه به شك درافتاديم و نه سرگردان شديم.

48 - شناخت حقيقت ذات او مردمان [تيز هوش و ژرفنگر] را از پا انداخت. از اين رو نزديكان به او و دوران از او [همگى در برابر خصايل و فضايلش] لب فرو بسته ماندند.

49 - مانند خورشيد، كه از دور بسان جرمى كوچك بنمايد و از نزديك چشم را خيره مى‌سازد.

50 - چگونه مردمان مى‌توانستند «حقيقت محمّدى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله » را در اين جهان دريابند، خفتگانى كه درباره‌اش، تنها به ديدن رؤيايى، دل خوش كرده بودند.

51 - آخرين درجه دانش و آگاهى ما، درباره او اين است كه: محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بشر بود و بهترين همه خلق خدا.

52 - همه آيات و معجزاتى كه پيامبران بزرگوار آوردند، از فروغ معنويت و نور ازلى «محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله » به آنان رسيد.

53 - «محمّد مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله » خورشيد تابان فضيلت و شرف بود و ديگر رسولان ستارگانى كه پرتوهاى درخشان او را در تاريكى‌ها براى مردمان منعكس مى‌ساختند.

54 - عجب ارجمند و گرانمايه است سرشت پاك پيامبرى كه زينت و زيورش خوى خوش اوست، صورتى همه زيبايى، به نشان خوشرويى و خندانى.

55 - چونان شكوفه نوشكفته در لطافت، بسان ماه شب چهارده در تابندگى و شرافت، نظير دريا در بخشندگى و كرامت و همانند روزگار در بلند نظرى و عُلوّ همّت.

56 - زمانى كه او را تنها ديدار كنى، از شدّت شكوه و عظمت، پندارى آن حضرت در ميان لشكريان و خدمتگزاران خويش قرار گرفته است.

57 - گويى دندانهاى مباركش به گاه سخن گفتن و تبسم نمودن، مرواريدهاى نهفته در صدف‌اند.

58 - هيچ عطر و مشكى در خوشبويى، به پاى [شميم] خاكى كه استخوانهاى مقدس او را در آغوش گرفته است نمى‌رسد.

خوش به حال بوينده آن خاك و خنكا بوسه زننده بر آن تربت پاك.

درباره تولّد آن حضرت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

59 - اوان ولادتش، پرده از پاك نهادى‌اش برداشت. اى [انسانها بنگريد بر] پاكى آغاز او و پاكى فرجام او.

60 - [روز ميلاد آن بزرگوار] روزى بود كه [سران مشرك و ستمگر] پارسيان، با فراست دريافتند كه نسبت به فرا رسيدن دوران سخت تنگدستى و بلا ديدگى، بيم داده شده‌اند.

61 - [شب ميلاد آن حضرت] بارگاه كسرى شكاف برداشت، شكافى بسان پراكندگى ياران انوشيروان كه ديگر به هم نپيوستند.

62 - و آتش [آتشكده پارس] از غصه ترك برداشتنِ ايوان، خموش گشت و سرچشمه رود خروشان آن سامان از شدّت حزن فرو خشكيد.

63 - فرو رفتن آب درياچه ساوه، مردم آن ناحيه را اندوهگين ساخت و هركس كه در پى آب به آن درياچه وارد شد، با خشم و تشنگى بازگشت.

64 - گويى از شدّت اندوه، آتش مرطوب و آب شعله‌ور شده بود.

65 - [به هنگام تولدش]، شيطان نعره مى‌كشيد و پرتوهاى [ملكوتى [مى‌درخشيد و نور حق از باطن و ظاهر جهان نمايان بود.

66 - [گمراهان و سيه دلان] كور و كر شدند، پس خبرهاى مسرّت بخشِ [ظهور رسالت از سوى آنان [شنيده نشد و آذرخش تهديد [ستمكاران و كژروان] رؤيت نگرديد.

67 - [اين حالت انكار كفّار حتّى] پس از آن ادامه يافت كه پيشگويانشان خبر داده بودند كه آيين كژ و ناراستشان برپا نخواهد ماند.

68 - و از آن پس كه در كرانه آسمان شهابهايى را ديدند كه به سوى زمين سقوط مى‌كرد، به همان سان كه بتهايشان برخاك افتاده بود.

69 - تا آن كه [از ترس شهابها] گروههايى شكست خورده از شياطين، در پى هم، از راه نزول وحى [آسمان [مى‌گريختند.

70 - گويى شيطانهاى فرارى، پهلوانان سپاه ابرهه بودند و يا همچو لشكرى كه با پرتاب سنگريزه‌ها از دست پيامبر رانده شدند.

71 - [همان سنگريزه‌هايى كه] پس از تسبيح گفتن در دستان پيامبر [به سوى دشمن[ افكنده شدند. چنان كه يونس تسبيحگو از شكم ماهى برون افتاده شد.

در بيان معجزات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

72 - به سبب دعوتش، درختان سجده كنان به سويش آمدند. [شگفت آن كه] آنها بر ساق پاى بدون قدم ره مى‌سپردند.

73 - پندارى كه آن درختان [به گاه حركت] سطرى مستقيم بر صفحه زمين كشيده بودند تا شاخه‌هايشان به خطّ نو و بى‌نظيرى بر ميانه راه چيزى بنويسند.

74 - [آن معجزه پيشين] مانند معجزه ابرى است كه هركجا [پيامبر] مى‌رفت او نيز مى‌رفت تا حضرتش را از گزند گرماى بس شديد ظهر تابستان حفاظت كند.

75 - سوگند مى‌خورم، سوگندى صادقانه، به ماه دو نيم شده [به اشاره آن حضرت[ كه آن ماه را با دل او نسبتى بود [و از تابناكى‌اش نصيبى داشت.]

76 - سوگند مى‌خورم به آنچه از خوبى و بزرگوارى، كه غار ثور در برگرفته بود و تمام ديدگان كافران از ديدن آن كور و مهجور بود.

77 - پيامبر راستى و ابوبكر صديق در غار بودند و آن را ترك نكرده بودند، امّا كافران مى‌گفتند كه هيچ كس در غار نيست.

78 - كافران گمان بردند كه كبوتر بر گرد وجود بهترين خلايق نگرديده و عنكبوت براى او تار نتنيده است.

79 - پاسدارى خداوند، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از زره‌هاى دو جداره و از دژهاى بلند و استوار بى‌نياز كرد.

80 - زمانه بر من ستمى نورزيد مگر آن كه پس از پناهندگى به حضرتش به جوار امنى نايل شدم.

81 - و هرگز نشد كه از دارايى‌ها و توانايى‌هاى دنيوى و اخروى، چيزى از او بخواهم

و باران نعمت را از متبرك ترين بوسه گاه دريافت نكنم.

82 - تو وحى را در خواب پيامبر انكار مكن زيرا حضرتش را دلى بود كه هرگاه چشمان سر مى‌خفتند، او نمى‌خفت.

83 - و آن [نزول وحى در خواب] در سرآغاز نبوّت حضرتش بود [بنابراين [در دوران كمال عقل و علم او، اين امر انكار نشدنى است.

84 - خداوند پاك و منزه است، وحى پديده‌اى اكتسابى نيست. و هيچ پيغمبرى بر غيبگويى متهّم نمى‌باشد.

85 - اى بسا، كف دست مباركش بيمارى را شفا بخشيد و چه بسا خردمندى را كه از بند جنون آزاد گردانيد.

86 - و چه بسا سال خشك و سفيدى را كه دعاى آن حضرت زنده و سرسبز گردانيد [سالى آنقدر خشك [به حدّى كه خشكى‌اش بسان سپيدى آشكارى بر پيشانى سالهاى تيره و خرّم هويدا بود.

87 - [دعا آن سال را زنده كرد] به ابرى پرباران، چنان كه پندارى در بستر سيل‌ها، جريانى عظيم از دريا يا سيلى سهمناك و شتابان جارى بود.

در سخن از قرآن كريم

88 - بگذار تا آيات و معجزاتى را به رشته وصف كشم كه چونان آتش فروزان در شب، بر فراز كوهى بلند، نمايان و درخشان گرديده است.

89 - پس مرواريد اگر به رشته نظم درآيد حُسن و جمالش فزونى گيرد، هرچند پراكنده و نامرتب باشد از ارزشش كاسته نخواهد شد.

90 - آرزوهاى مديح نبوى هرگز نمى‌تواند به همه مكارم اخلاقى و ويژگى‌هاى نهاد نيكوى آن حضرت دسترسى يابد و از آنها درگذرد.

91 - [قرآن] نشانه‌هاى حقيقت از سوى خداوند بخشايشگر است كه نزولش حادث و معانى‌اش قديم است زيرا صفت خدا است.

92 - آيات قرآن وابسته به هيچ زمانى نيست و ما را از روز قيامت و از قوم هود پيامبر

و مجموعه كاخهاى شكوهمند فرمانرواى آنان آگاه مى‌كند.

93 - معجزه قرآن در نزد ما مسلمانان جاويد ماند، پس بر همه معجزاتى كه از سوى ديگر پيامبران پديدار شد و دوام نيافت، فايق آمد.

94 - [آيات قرآن، چنان] استوارند كه براى دشمنان جاى هيچ شك و شبهه‌اى باقى نمى‌نهند و هيچ داورى رابه قضاوت نمى‌طلبند.

95 - هرگز معارضه‌اى با آيات قرآن در نگرفت مگر آن كه حتّى سرسخت‌ترين دشمنان دست از مخالفت برداشته و تسليم آن شدند.

96 - زبان‌آورى و شيوا سخنى آيات قرآن دست رد بر [سينه] مخالف آن زد، چنان كه جوانمردى غيرتمند دست متجاوز را از اهل و خانمان بدور سازد.

97 - معانى آيات، در فزايندگى، همسان موج خروشان دريا، و در زيبايى و ارزش، فراتر از گوهر پربهاى آنند.

98 - پس شگفتى‌هاى آيات حق نه شمار شوند و نه به حساب آمار درآيند [و به همين سبب] هرگز زياد خواندن آنها، خستگى و ملال نمى‌آورد.

99 - چشم قرآن خوان به خواندن آن روشن گرديد، پس گفتمش [سرانجام [به ريسمان خدا دست يافتى، اينك محكم بگير [و رهايش مكن].

100 - تو اگر آيات قرآن را از بيم داغىِ آتش دوزخ بر زبان مى‌رانى [در حقيقت[ لهيب سوزان آن را با آب سرد قرآن فرو نشانده‌اى.

101 - گويا قرآن حوض كوثر است، كه گهنكاران سيه فام چون بدان وارد شوند، روهايشان سپيد و درخشان مى‌گردد.

102 - و قرآن چونان راه راست و روشن است و بسان ترازو در سنجش عادلانه، پس [بدان كه [قسط و عدل ناشى از غير قرآن، در ميان آدميان، دوام نيافته است.

103 - از حسودى كه خود را به نادانى مى‌زند و آيات رحمان را آگاهانه انكار مى‌كند تعجّب مكن.

104 - [زيرا] گاهى چشم به سبب دردمندى و آزردگى، نور خورشيد را، و يا دهان به سبب بيمارى، مزه آب را انكار مى‌كند.

در بيان معراج پيامبر گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

105 - اِى بهترين كسى كه جويندگان روزى و احسان، پياده و سواره شتابان قصد آستان او كرده‌اند.

106 - وَ اِى آن كه براى پند پذير، بزرگترين نشان هدايتى، و براى غنيمت جو بزرگترين نعمت.

107 - شبانه از حرمى به سوى حرمى ديگر ره سپردى، چنان كه ماه كامل در تاريكىِ سياه شب، شبروى كرد.

108 - تو آن شب در آسمان تا مرتبه دوكمانى خداوند پيش رفتى، مقامى كه پاى هيچ فهم و قصدى را بدان راه نبود و نيست.

109 - همه پيامبران و فرستادگان در آن مرتبت تو را پيش فرستادند، بسان پيش فرستادن مهترى از سوى نوكران.

110 - تو همپاى پيامبران سينه هفت آسمان را شكافتى، در جمع همراهانى كه خود سالار و پرچمدارشان بودى.

111 - [اى عزيز تو در آسمان تقرب بالا رفتى] تا جايى كه نه براى هيچ سبقت جويى، جاى پيشروى گذاشتى و نه براى هيچ اوج گيرنده‌اى جاى عروج.

112 - تو آن زمان كه از سوى خداوند، بسان شخصيتى شهير و بى‌نظير، به عروج فرا خوان شدى، هر مقام [بلندى] را نسبت به مقام خويش پايين آوردى.

113 - تا به وصالى نايل شوى كه از ديدگان چه پنهان است و به رازى [آگاه گردى كه از ديگران [چه در پرده كتمان !

114 - پس تو هر فضل و عظمتى را بى‌شريك دريافتى و هر مقامى را بى‌زحمت و ازدحام درنورديدى.

115 - اندازه درجاتى كه به تو داده شده بس عظيم است و ادراك نعمتهايى كه به تو بخشيده شده سخت دشوار.

116 - اى امّت مسلمان، ما را مژده باد كه پايه‌اى ويران نشدنى از عنايت و لطف الهى

نصيب ما است.

117 - از آن زمان كه خداوند دعوت كننده ما را به بندگىِ خويش، «ارجمندترين رسولان» ناميد، ما نيز «گرانمايه‌ترين مردمان» بوده‌ايم.

در سخن از جنگها و مجاهدات رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

118 - اخبار بعثتش، دل‌هاى دشمنان را به وحشت انداخت، بسان صدايى كه ترس به دل رمگان مى‌اندازد.

119 - پيامبر اسلام، پيوسته با دشمنان در آوردگاه مى‌جنگيد، تا آنجا كه پيكرهاى آنان بر سر نيزه مسلمانان، بسان گوشتِ روى كُنده قصّابان شد.

120 - آرزو داشتند بگريزند، تا جايى كه به حال پاره گوشت‌هايى كه با عقابها و لاشخورها [از پيكر كشتگان ميدان رزم] ربوده و بلند شده بود غبطه مى‌خوردند.

121 - شبها مى‌گذشت و دشمنان [از شدت ترس] شمار آنها را نمى‌دانستند. مگر شبهاى ماههاى حرام [كه مسلمانان شمشيرها را درنيام مى‌كردند.]

122 - گوييا دين اسلام ميهمانى است كه با همه بهادُران مشتاق به كشتن دشمنان، به منزلگاه ايشان فرود آمده است.

123 - [پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ] درياى سپاه مسلمانان را بر بالاى اسبان شتابان [به پيش[ مى‌كشيد و موجى خروشان از پهلوانان را [به جان سپاه دشمن] مى‌افكند.

124 - [دليرانى] همه پذيراى دعوت حق و جويندگان خشنودى خدا، كه براى ريشه‌كنى و نابودى كفر يورش مى‌بردند.

125 - تا آن كه دين اسلام به مجاهدت مسلمانان، پس از غربت و بى‌كسى، ارجمند و پرتوان گشت.

126 - آيين اسلام، براى هميشه، از شّرِ دشمنان، در پناه بهترين پدر و برترين سرپرست حمايت شده است. بنابراين هيچ گاه يتيم و بى‌سرپرست نخواهد شد.

127 - مبارزان مسلمان بسان كوههايند، پس از دشمنانِ هم نبردشان بپرس كه در هر آوردگاهى از اينان چه‌ها ديده‌اند؟

128 - [چگونگى] انواع مرگهاى كافران را كه دهشتناكتر از وَبا و طاعون بود از [دلاوران [جنگهاى حُنين و بدر و اُحد بپرس.

129 - آنان كه شمشيرهاى سپيد را پس از فرو كردن در سرهاى پر از موهاى سياه و تا بناگوش رسيده دشمنان، سرخ و خونين بيرون مى‌كشيدند.

130 - و نويسندگانِ با نيزه‌هاى خطّى كه قلم‌هايشان كناره هيچ پيكرى را بى‌نقطه رها نكرد.

131 - مردانى سرتا پا مسلح كه رخساره و نور جبين، آنان را مشخص مى‌ساخت، آرى گل سرخ با چهره‌اش از درخت خاركيكر ممتاز مى‌شود.

132 - بادهاى پيروزى بوى خوش آنان را به سويت هديه مى‌فرستد. پس تو پندارى، دلاوران مسلّح، شكوفه‌هاى درون غلافها [غنچه‌هايند].

133 - گويى آنان بر پشت اسبان، درختان بالاى تپه‌هايند [و استحكامشان ناشى] از قدرت استوار كارى است نه از محكمى تنگهاى اسبان.

134 - دل‌هاى دشمنان، از بيم دلاورى مسلمانان [از سينه‌ها برون] پريد، پس [از شدت هول و هراس چنان شدند كه] بين چارپايان و پهلوانان فرقى نمى‌نهادند.

135 - و اگر شيران در بيشه‌هاى خود با كسى كه يارى‌اش با رسول اللّه است رويا روى شوند، از شدّت رعب، در جايشان ساكت و آرام خواهند ماند.

136 - و تو هرگز هيچ دوستى [از دوستان پيامبر] را ظفر نايافته نبينى و هيچ دشمنى [از دشمنانش] را شكست نخورده نيابى.

137 - [حضرت محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ] امّت خويش را در پناه دينش درآورد، بدان سان كه شير با بچهّ‌هايش در كنام جا و پناه گرفته‌اند.

138 - چه بسا كه قرآن، ستيزه جويان را بر خاك [ذلّت] افكنده و بر دشمنان سرسخت چيره شده است.

139 - معجزه [درياى بيكران] دانش او در [بستر] نانويسندگى، و در دوره جاهليّت، و تربيت [با شكوه] او در دوره يتيمى، تو را بسنده است.

در توسّل و شفاعت خواهى

140 - من با مديحه سرايى پيامبر را خدمت گزاردم و بدين وسيله از خداوند مى‌خواهم كه گناهان عمرى را كه در شعر سرايى و خدمت گرى [دنيا پرستان] گذشت ببخشايد.

141 - زيرا آن دو كار، قلاّده‌اى بدفرجام به گردنم انداختند، انگار كه من شتر قربانى آنهايم.

142 - من در هر دو حال از هوس‌هاى كودكانه فرمان بردم و به چيزى جز گناه و پشيمانى دست نيافتم.

143 - پس واى بر نفس، در تجارتش چه زيانمند شد كه آخرت را با دنياى دون نخريد و خواستار خريدارى هم نگرديد.

144 - و هر آن كس كه فرداى آخرت را به امروز دنيايش بفروشد، زيانمندى‌اش [در همه معاملات] در بيع و در سَلَم آشكار خواهد شد.

145 - من اگر بار گناه آورده‌ام، نه پيمانم با پيامبر شكسته و نه رشته پيوندم گسسته.

146 - همانا، مرا با پيامبر، به سبب نام «محمّد» عهدى است، و او وفادارترين مردم است به پيمان‌ها.

147 - اگر او در روز جزايم، از سرفضل و از درِ پيمان دستگيرم نباشد پس به من بگو، اى لغزيده قدم [بر صراط].

148 - از كرم او بدور است كه اميدوار را از فضل خويش محروم كند يا همجوارش را تكريم ناشده بازگرداند.

149 - و از وقتى كه افكارم را وادار به بيان نيكى‌ها و فضايلش كرده‌ام، آن حضرت را بهترين ضامن رهايى خويش يافته‌ام.

150 - جود و عطاى او هرگز از دست هيچ تهيدستى در نمى‌گذرد، براستى كه باران، گلها و شكوفه‌ها را [حتّى] در تپه‌ها مى‌روياند.

151 - و من از درگاه او شكوفه دنيا را نخواسته‌ام، همان شكوفه‌اى كه دستان زهير به سبب مدح و ثناى هرم‌بن سنان چيد و قاپيد.

در مناجات

152 - اى گرانمايه‌ترين مردم، من جز تو كسى را ندارم كه هنگام رسيدن حادثه فراگير [قيامت] به او پناهنده شوم.

153 - اى رسول خدا، در روز قيامت، هرگز از جاه و مقام والاى تو، به خاطر [شفاعت [من كاسته نمى‌گردد.

154 - همانا دنيا و آخرت از آثار عطاى تواند و علم لوح و قلم جزئى از علوم تواست.

155 - اى نفس، از گناه بزرگ [نيز] نوميد مباش، زيرا در مقام آمرزش، گناهان بزرگ مانند گناهان كوچك است.

156 - اميد است، پروردگارم، رحمت و غفرانش را در زمان قسمت كردن، به ميزان [خُردى و دُرشتىِ [نافرمانى فرو فرستد.

157 - بار خدايا، در نزد مقدّس خويش، اميدم را نااميد مدار، و رشته دلبستگى‌ام را به رحمتت نابريده بدار.

158 - و به بنده‌ات در هر دو سراى مهربانى ورز، زيرا او را قلبى است كه وقتى سختى‌ها فرايش مى‌خوانند، گريزان مى‌شود.

159 - و به ابرهاى رحمت جاودان خودت، فرمان فرماى، تا بر حضرت پيامبر بسى ريزان گردند.

160 - [همچنين] باران رحمتت را بر اهل بيت پيامبر و اصحاب و تابعين او، كه در زمره پرهيزگاران، پاكان و ارباب حلم و كرامت بوده‌اند، سرازير كن.

161 - تا آن زمان كه باد صبا شاخه‌هاى نرم درخت خوشبوى بان را بجنباند و تا روزى كه ساربان به آواز خوش، شتران سپيدموى را در طرب اندازد.

شرح ابيات برده بوصيرى

غزل

1 - مفردات: جيران: جمع جار، همسايه - سَلَم: نوعى گياه، درخت كرت كه برگش در دبّاغى به‌كار مى‌رود - ذى سَلَم: جايى است بين مكّه و مدينه؛ نام درّه‌اى است مشرف بر منطقه ذَنائب بين مكّه و مدينه،⁽¹⁾سرزمين سلم زار- مُقلَة: پيه چشم، سياهى و سپيدى چشم، چشم.

شرح عبارت: جيرانٍ بِذى سَلَم: شايد مقصود كسانى از اهل حجاز باشند كه در دوره نزول شاعر در آن جا با آنان مأنوس و همجوار بوده‌است.⁽²⁾يا به كنايه شايد مرادش اشاره به وجود مقّدس رسول گرامى اسلام و اولياى پاك الهى آرميده در آن خاك پاك باشد.

نكته ادبى: شعر با صنعت تجريد شروع شده، بدين معنى كه شاعر، شخصى را از وجود خويش انتزاع كرده و او را مورد خطاب قرار داده.

2 - مفردات: تِلْقاء: جانب - كاظِمَة: ناحيه‌اى پرآب و آبادان بر كرانه دريا در راه بحرين به بصره كه فاصله‌اش تا بصره دو ايستگاه بوده است، در حدود نزديك كويت امروزى؛ شاعران اين نام را در اشعارشان زياد به‌كار برده‌اند.⁽³⁾...أَوْمَضَ الْبَرقُ: آذرخش اندكى درخشيد. - إضَم: نام واديى است در كوههاى تهامه ميان يمامه و ضريّه؛ سرزمينى كه مدينه در آن واقع گرديده است.⁽⁴⁾

نكته ادبى: بين «ريح» و «برق» و بين «كاظمة» و «إضم» مراعات نظير وجود دارد.

3 - مفردات: أُكْفُفْ: بس كن، بازايست - هَمَتِ العَينُ: چشم اشك ريخت - إسْتَفاقَ مِنْ نَومِه أوْغَفلَتِه: از خواب بيدار شد يا از غفلت خودآگاه و هشيار گرديد - يَهِيُم: شيدا مى‌شود، سرگردان مى‌شود.

4 - مفردات: الصَّبّ: عاشق، شيدا - مُنكَتِم: پنهان، پوشيده، راز نهان - مُنْسَجِم: روان، مقصود اشك روان است - مُضْطَرِم: افروخته، مقصود قلب سوخته عاشق است.

«عاشقى پيدا است از زارىّ دل * نيست بيمارى چو بيمارىّ دل

«مولوى»

5 - مفردات: أَراقَ الماءَ: آب را ريخت - طَلَلْ: جاى بلند و مرتفع، اثر برپا مانده و نمايان از يك بنا - أرِقَ: خواب از سرش پريد - الْبان: «درختى خوشبو، نوعى درخت كه برگهايى شبيه أقاقى دارد با گلهاى قرمز يا سفيد به شكل خوشه در انتهاى ساقه آن.»⁽¹⁾

«درختى از تيره بان‌ها كه در مناطق استوايى رشد مى‌كند و بسيار دراز و بلند مى‌شود، اين درخت مانند درخت گز نرم و انعطاف پذير است. و هميشه قامت بلند و زيبا را به آن تشبيه مى‌كنند. برگهاى آن همانند برگ اَقاقى و چوب آن نرم است. ميوه‌اى نظير لوبيا دارد كه از دانه‌هايش روغن خوشبو گرفته مى‌شود. مفردش «بانة» است. از نام‌هاى ديگر آن «يُسر»، «يسار» «شُوع» و «سيّاغ» است⁽²⁾. برخى گفته‌اند مقصود از بان «نام موضعى است در حجاز»⁽³⁾[توضيح: در بعضى فرهنگها «بان» را به معناى بيدمشك آورده‌اند كه صحيح نيست] -

العَلَم: كوه، «نام كوهى يگانه در ناحيه شرقى جاجِر كه درّه‌اش داراى چشمه‌سارها و نخلستانهاى فراوان بوده است.⁽⁴⁾

نكته ادبى: بين «تُرِق» و «أرِقتَ» جناس شبه اشتقاق وجود دارد.

6 - مفردات: عُدول : جمع عادل، شاهدها، گواهان.

توضيح: در اين بيت دو شاهد براى عشق شديدِ عاشق بيان گرديده است، اوّل: اشك روان، دوّم: بيمارى و بدحالى.

7 - مفردات: الْوَجْد: شور عشق، حزن و اندوه ناشى از عشق - عَبْرَة: اشك - ضَنَى: نزارى، بيمارى و رنجورى - البَهار: گلى است زرد رنگ، مفردش «بهارة» است - الْعَنَم: درختى است كه ميوه‌هاى سرخ رنگ دارد و انگشتان حنايى بدان تشبيه مى‌شود، گلنار.

نكته ادبى: در بيت «لف و نشر نامرتب» وجود دارد.

8 - مفردات: سَرَى: شب روى كرد، شبانه راه پيمود - طَيْف: چيزى كه در خواب انسان مى‌آيد، خيال - أَرّقَنى: بى خوابم كرد، خواب از سرم پراند، خواب زده‌ام كرد -

اِعتَرضَ: مانع شد.

نكته ادبى: بين «لَذّات» و «أَلم» طباق وجود دارد.

توضيح : عاشق سرانجام دست از كتمان و انكار عشق خويش برداشته و بدان اعتراف كرده است.

9 - مفردات: الْهَوىَ الْعُذرِىّ: عشق عفيفانه، عشق‌پاك؛ برخى العُذرِى را منسوب به قبيله «بنى عُذْرة» در يمن دانسته‌اند كه جوانانش در شدت عشق عفيف و مكتوم نگهداشتن آن تا سرحدّ مرگ شهره بوده‌اند.⁽¹⁾

نكات ادبى:

1 - بين «العُذرى» و «مَعذِرة» جناس شبه اشتقاق وجود دارد. 2 - بين «لائِم» و «لَم تَلُم» تصدير يا رَدُّ العَجُزِ عَلَى الصَّدْر است.

مكن به نامه سياهى ملامت من مست

كه آگهست كه تقدير بر سرش چه نوشت؟

«حافظ»

10 - مفردات: عَدَتْكَ حالى: خدا به درد من گرفتارت كند، جمله دعايى است - الوُشاة: جمع واشى، سخن چينان - مُنْحَسِم: قطع و بريده شده، ريشه كن شده.

11 - مفردات: مَحَضْتَنِى النُّصْحَ: مرا خالصانه نصيحت كردى - العُذّال: جمع عاذل، سرزنش كنندگان - صَمَمْ: ناشنوايى.

حديث نبوى: حُبُّكَ الشَّى‌ءَ يُعمِى وَ يُصِمُّ.⁽²⁾«: محبّت تو نسبت به چيزى كور و كرت مى‌كند.»

12 - مفردات: نَصيح: پند دهنده، اندرزگو، در معنى اسم فاعل - عَذَل: ملامت، سرزنش - الشَّيْب: موى سفيد پيرى - التُّهَم: جمع التُّهمة: نسبتهاى ناروا.

نكات ادبى: 1 - جناس اشتقاق بين «إتَّهَمْتُ» و «التُّهَم» 2 - تصدير بين «إنّى اتَّهَمْتُ» و «عَنِ‌التُّهَم» 3 - بين «نَصِيح» و «نُصْح» جناس اشتقاق وجود دارد.

در بيم دادن از هواى نفس

13 - مفردات: أَمّارَتى بِالسُّوء: كنايه از نفس، چون پيوسته به بدى فرمان مى‌دهد - اِتَّعظَ: پند گرفت، به نصيحت عمل كرد - نَذير: هشدار دهنده - الهَرم: به نهايت پيرى رسيدن، فرتوت شدن.

توضيح: اين بيت علّت بيت پيشين است.

سخنى از امام خمينى: «اى عزيز بدان كه خواهش و تمنّاى نفس منتهى نشود به جايى و به آخر نرسد اشتهاى آن. اگر انسان يك قدم دنبال آن بردارد، مجبور شود پس از آن چند قدم بردارد. و اگر با يكى از هواهاى آن همراهى كند، ناچار شود با چندين تمنّاى آن همراهى كند. اگر يك در به روى خواهش نفس بازكنى، لابدّى كه درهاى بسيارى به روى آن باز كنى، يك وقت به واسطه يك متابعت نفس به چندين مفاسد و از آن به هزاران مهالك مبتلا شوى، تا آن كه خداى نخواسته در دم آخر جميع راه حق را بر تو منسدّ كند چنانچه خداى تعالى در نص كتاب كريم از آن خبر داده است» (كالجاثية، 45، آيه 23)⁽¹⁾

14 - مفردات: قِرَى: غذايى كه جلو ميهمان گذارند - أَلمَّ بِالقَوم: بر آن قوم درآمد، اين فعل در مواردى بيشتر به كار مى‌رود كه ناخواسته رخ مى‌دهد مانند آمدن ميهمان ناخواسته، يا گرفتار شدن به بيمارى «ألمّ به مرضٌ» و نظاير اينها - مُحتَشِم: تكريم كننده.

توضيح: مقصود از مهمان، در اين جا، سفيدى مو در دوران پيرى است.

15 - مفردات: وَقَّرالشَّيخَ: پيرمرد را بزرگ و محترم داشت - الْكَتَم: گياهى است كه با آن مو را رنگ مى‌كنند و از آن مداد نيز تهيه مى‌شود، بوته وسمه.

نكات ادبى: در مصراع دوم بين «كَتَمتُ» و «ألكَتَم» دو صنعت بديعى وجود دارد. 1 - تصدير 2 - جناس شبه اشتقاق.

16 - مفردات: ردّ: بازگردانيدن - جِماحُ الخَيل: اسبان چموش و سركش - غَوايَة: گمراهى و سرگردانى - اللُّجُم: جمع لجام، دهنه‌ها، لگام‌ها.

17 - مفردات: رامَ‌الشَّى‌ءَ: آن را خواست - شَهوة: ميل شديد، اشتهاى فروان - النَّهِم: پرخور، شكم‌پرست، كسى كه ميل شديد و بى حدّى به خوردن دارد.

نكات ادبى: 1 - بين دو مصراع حسن تعليل وجود دارد. 2 - در بيت تصدير وجود دارد.

توضيح: گناه خوراك نفس است.

18 - مفردات: أَهمَلَ الاِبِلَ: شتر را شبانه روز بدون چوپان آزاد گذاشت - شَبَّ الغلامُ: پسر بچّه به سن جوانى رسيد.

فَطَمَ الطِّفلَ: بچه را از شير گرفت.

نكته ادبى: براى تكميل استدلال در بيت گذشته، در اين بيت از تمثيل استفاده كرده است.

طفل جان از شير شيطان باز كن

بعد از آنش با ملك انباز كن

تا تو تاريك و ملول و تيره‌اى

دان كه با ديو لعين همشيره‌اى

«مثنوى مولوى»

19 - مفردات: صَرَفَ يَصْرِفُه: او را كنار زد، او را دور كرد - حاذِر: مواظب باش، برحذر باش - وَلَّى فُلانا الامَر: فلانى را عهده‌دار آن كار كرد - أَصمَى يُصمِى: مى‌كُشد - وَصَمَ يَصِمُ: ناقص مى‌كند، عيبناك مى‌كند، تَرَك مى‌دهد.

نكته نحوى: «ما» در اين جا شرطيه است.

نكته ادبى: بين «يُصمِ» و «يَصِم» جناس محرّف وجود دارد.

قرآن: مضمون اين بيت، آيه 34 سوره نمل را به خاطر مى‌آورد: «قالَتْ اِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَريةً أَفْسَدوُهَا وَ جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلّةً وَ كَذلِكَ يَفْعَلُونَ» :«زن گفت: پادشاهان چون به قريه‌اى درآيند، تباهش مى‌كنند و عزيزانش را ذليل مى‌سازند. آرى چنين كنند.

[توضيح: علّت اين كار پادشاهان متابعت از هواى نفس است.]»

20 - مفردات: رَاعَ الرَّجُلَ: ملاحظه و مراعات آن مرد را نمود و به او نيكى كرد - الأَعمال: در اين جا به معنى كارهاى نيكو و شايسته - سائِمة: چرنده، السَّوْم: چريدن چارپا در علف مباح - إِسْتَحْلَى الشَّى‌ءَ: آن چيز را شيرين يا لذيذ يافت. الْمَرعَى: چراگاه،

علف براى چريدن - أَسامَ يُسِيمُ الْماشِيَةَ: مواشى را به چرا برد.

نكات ادبى:الف) بين «سائمه» و «تُسِم» 1 - تصدير 2 - جناس اشتقاق وجود دارد. ب) در اين بيت «حيوان علف خوار» براى نفس آدمى استعاره گرفته شده است.

توضيح: شاعر فرزانه در اين بيت اشاره به يكى از آفات بزرگ هلاكت نفس نموده است. ابتلاى به عجب و خودبينى و رياكارى و گرفتار شدن به التذاذ نفسانى از انجام عمل نيك به جاى خواستار خشنودى خدا شدن، در هر حالى دام شيطان و لغزشگاه سقوط است چنان كه در حديث آمده است: «مَنْ دَخَلَهُ الْعُجْبُ هَلَكَ» :« هر كس گرفتار عجب شد هلاك گرديد.»⁽¹⁾

21 - مفردات: الدَّسَمْ: چربى دنبه و پيه و گوشت.

نكته ادبى: بين «سَمّ» و «دَسَم» جناس ناقص وجود دارد.

توضيح: اصولاً نفس آدمى خواستار دنيا و لذّتها و خوشى‌ها و نعمت‌هاى آن است. و دنيا در ديدگاه عارفان زهرى است مهلك كه خواستار خود را سرانجام به نابودى مى‌كشاند، چنان كه امام على عليه‌السلام به سلمان فرمود: «امّا بعد، دنيا همچون مار است، بپسودن آن نرم و هموار و زهر آن جانشكار. پس از آنچه تو را در دنيا شادمان مى‌دارد روى بگردان، چه اندك زمانى با تو مى‌ماند، و انديشه دنيا را از سر

بنه، چه يقين دارى كه از تو روى بگرداند، و آن گاه كه بدان خو گرفته‌اى بيشتر از آن بترس، كه دنيادار چون در دنيا به خوشى اطمينان كرد او را به تلخكامى درآورد يا اگر به انس گرفتن آرميد او را دچار وحشت كرد. والسلام»⁽²⁾.

22 - مفردات: دَسائِس: جمع دَسيسَة: نيرنگ و دشمنى پنهان - مَخْمَصَة: گرسنگى - التُّخَمْ: جمع التُّخَمَة: اصلش «وُخَمَة» است: سنگين شدن معده براثر پرخورى، رودل كردن بر اثر سوء هاضمه و پرخورى.

نكته ادبى: بين «جوُع» و «شِبَع» و بين «مَخْمَصَة» و «تُخَم» طباق وجود دارد.

توضيح: با توجه به رواياتى كه مى‌گويد: مهلك‌ترين مكرها پنهان‌ترين آنهاست. شاعر

بيان نموده كه اى بسا گرسنگى كشيدن موجب فربه‌تر شدن خودپرستى آدمى و نزارتر شدن روح خداپرستى او شود. زيرا بعيد نيست كه عبادت كردن و رياضت كشيدن مولود و معلول هواپرستى باشد نه خداپرستى، چنان كه در حديث آمده كه امام صادق عليه‌السلام فرمود: «اِنّ اللّهَ عَلِمَ أنَّ الذّنْبَ خَيْرٌ لِلْمُؤمِنِ مِنَ الْعُجْبِ وَ لَوْلا ذلِكَ مَا ابْتَلَى مُؤمِنا بِذَنْبٍ اَبَدا» :« همانا خداوند دانست كه گناه براى مومن بهتر از عجب است. اگر نه اين بود هيچ گاه مومن را مبتلا به گناهى نمى‌كرد.»(⁽¹⁾

23 - مفردات: إسْتَفْرِغِ الدَّمْعَ: اشك بريز - الْمَحارِم: جمع الْمَحْرَم: حرام، ناروا و نيز جمع الْمَحْرَمَةْ: چيزى كه هتك حرمت آن روا نباشد - الْحَمِيَّة: چيز حمايت شده، چيز قرق شده، پرهيز غذايى.

حديث: اين بيت ناظر به اين خبر است كه: «مَا مِنْ قَطْرَةٍ أَحَبُّ إلَى اللّهِ تَعالَى مِنْ قَطْرَةِ دَمْعٍ مِنْ خَشْيَةِ اللّهِ تَعالى...»:

:«هيچ قطره‌اى در پيشگاه خداوند محبوب‌تر از قطره اشكى نيست كه از خوف خدا ريخته شود.⁽²⁾

24 - حديث: امام على عليه‌السلام فرمود: «لاعَدُوَّ أعْدَى عَلَى اْلمَرءِ مِنْ نَفْسِهِ» :«نيست دشمنى ستم كننده‌تر بر مرد از نفس او.»⁽³⁾

قرآن: «إِنَّ الشَّيْطانَ لِلاِْنْسانِ عَدُوٌّ مُبِينٌ»⁽⁴⁾:«همانا شيطان براى انسان دشمنى آشكار است.»⁽⁵⁾

25 - مفردات: حَكَمْ: داور، ميانجى، براى مفرد و جمع - كَيْد: مكر، فريب و نيرنگ، نيّت و نقشه پنهانى براى زيان رساندن به ديگرى.

نكته ادبى: در بيت تصدير وجود دارد.

توضيح: فريب تلبيس ابليس و ديو نفس را به هيچ وجه مخور زيرا آنان در هر شكل و

شمايلى دشمنان خستگى ناپذير و سرسخت تواند.

26 - مفردات: عُقْمْ: نازايى.

27 - مفردات: أَمَرَهُ: به او فرمان داد - إِئْتَمَرَبِه: امر او را پذيرفت، اطاعت كرد.

نكات ادبى: 1 - در بيت تصدير وجود دارد. 2 - بين «اَمَرَ» و «اِئْتَمَرَ» جناس اشتقاق وجود دارد.

قرآن: «ياأيُّهَا الَّذينَ آمَنوُا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ، كَبُرَ مَقْتا عِنْدَاللّهِ أنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ»: اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، چرا سخنانى مى‌گوييد كه به كارشان نمى‌بنديد، خداوند سخت به خشم مى‌آيد كه چيزى بگوييد و بجا نياوريد.»⁽¹⁾

راستى كردند و فرمودند مردان خداى

اى فقيه اوّل نصيحتگوى نفس خويش باش

«سعدى»

28 - مفردات: تَزَوَّدَ: براى خود زاد و توشه فراهم كرد - نافِلَة: كار مستحبّى، كار شايسته‌اى كه در شرع بر انسان واجب نيست امّا انجامش موجب قُرب الهى خواهد شد. نظير نمازهاى نافله شبانه روزى كه عدد ركعات آن در غير روز جمعه 34 ركعت و در روز جمعه 38 ركعت است.⁽²⁾

حديث قرب نوافل: «قدسى»: «لا يَزالُ الْعَبْدُ يَتَقَرَّبُ إلَىَّ بِالنَّوافِلِ حَتَّى أُحِبُّهُ َو يُحِبُّني، فَإذا أَحْبَبْتُهُ صِرْتُ لَهُ سَمْعا وَ بَصَرا وَ يَدا وَ مُؤيِّدا فَبِى يَبْطِشُ وَ بِى يَسْمَعُ وَ بِى يَبْصُرُ وَ بِى يَتَكَلَّمُ» :«بنده من پيوسته به وسيله انجام نوافل به من نزديك مى‌شود تا آن كه من دوستش مى‌دارم و او مرا دوست مى‌دارد، پس چون كه دوستش داشتم، خود گوش و چشم و دست او مى‌شوم و تأييدش مى‌كنم. در نتيجه خشم گرفتنش، شنيدنش، ديدنش و سخن گفتنش، به وسيله من صورت مى‌پذيرد»⁽³⁾

در ستايش رسول گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

29 - مفردات: سُنَّة: راه و روش، شيوه، شريعت - إِشْتَكَى مِنْ جُرْحِهِ: در اثر زخم بدنش آزرده شد و به درد آمد، رنجور و دردمند شد - الضُّرّ: سختى، گزند، بد حالى، رنج - وَرَم: آماس، برآمدگى.

30 - مفردات: شَدَّهُ: آن را بست - سَغَبْ: گرسنگى - أحْشاء: جمع الْحَشا: دل و روده و محتويات شكم - طَوَى كَشْحَهُ: پهلويش را در پيچيد، پهلويش را پنهان كرد - مُتْرَفْ: نرم، نازك - الاْءدَمْ: پوست.

نكته ادبى: با عنايت به بيت 28، بيت‌هاى 29 و 30 از نظر مضمون به هم وابسته‌اند، اين وابستگى بصورت «لف و نشر» مرتب و با عنايت به عبارت «لَمْ أُصَلِّ» و «لَمْ أَصُمِ» مى‌باشد.

31 - مفردات: راوَدَتْهُ عَنْ نَفْسِها: او را براى انجام كار ناشايستى به سوى خود فراخواند - الشُّمّ: جمع أَشَمّ: بلند، رفيع، شَمَمْ: دورى، بى‌توجهى و الاهمتانه به چيزى.

نكته ادبى: در بيت تصدير وجود دارد.

شرح اصطلاح: عبارت «وَراَوَدَتْهُ عَنْ نَفْسِهَا» از سوره يوسف اقتباس شده است كه مربوط به داستان عشق زليخا به حضرت يوسف مى‌باشد. بنابراين نيروى شيطان درباره حضرت يوسف ميل جنسى بود و درباره پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيروى كشش به سوى مال و مقام بيكران دنيوى، چنان كه در روايتى از ابى امامة گفته شده كه رسول خدا فرمود «عَرَضَ عَلَىَّ رَبّىِ بَطْحاءَ مَكَّةَ ذَهَبا فَقُلْتُ: لا يارَبِّ وَ لكِنّى أشْبَعُ يَوْما وَ أجُوُع يَوْما فَإذا جُعْتُ تَضَرَّعْتُ إلَيْكَ وَ ذَكَرْتُكَ وَ إذا شَبِعْتُ حَمَدْتُكَ وَ شَكَرْتُكَ»⁽¹⁾:

«خداوند وادى مكه را به صورت طلا بر من عرضه داشت پس گفتم: نه، پروردگار من، بلكه روزى سير و روزى گرسنه باشم تا به گاه گرسنگى به درگاهت بنالم و يادت كنم. و به گاه سيرى سپاست گويم و شكرت نمايم.»

32 - مفردات: زُهد: رويگردانى از چيزى براى حقير شمردن آن، پارسايى - ضَرُورَة:

حاجت، نياز - عَدَى عَلَيهِ: به او ظلم كرد، به او تجاوز كرد - الْعِصَم: جمع الْعِصْمَة: نيروى الهى بازدارنده از ارتكاب به گناهان و خطاهاى علمى و عملى.

توضيح: پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در زندگى پربركتشان نشان دادند كه هر چه نيازها و فشارهاى گوناگون زندگى مادّى، بيشتر شود، زمينه براى ظهور سجايا و فضايل ناب انسانى فراهم‌تر مى‌گردد. اين پديده در سيره تمام اولياى الهى با مصاديق و جلوه‌هاى گوناگون قابل دسترسى و بررسى است.

33 - حديث قدسى: «لَولاكَ لَمَا خَلَقْتُ الاْءفْلاكَ» :«اگر تو نبودى، هر آيينه آسمانها را نمى‌آفريدم»⁽¹⁾

34 - مفردات: الْكَوْنَيْن: دنيا و آخرت - الثَّقَلَيْن: انسانها و جنّيان - عَجَمْ: در برابر عرب، غير عربها.

35 - مفردات: أَبَرّ: نيكوكارتر، راستگوتر.

نكات ادبى: 1 - بين «آمِر» و «ناهِى» و بين «لا» و «نَعَم» طباق است. 2 - بين «لا» و «لا» جناس تام وجود دارد.

36 - شَفَاعَة: واسطه شدن براى بخشش خطاكار - هَوْلْ: ترس و وحشت شديد - هَوْلٌ مُقْتَحِمٌ: بلاى وحشتناك كه ناگهان فرود آيد.

قرآن: ابوالفتوح مى‌نويسد: «يك روز اميرالمؤمنين على عليه‌السلام رو به أهل كوفه كرد و گفت شما كه از اهل عراقيد گوييد كه اميدوارتر [= اميدبخش‌تر [آيتى كه در قرآن است اين است كه «قُلْ يا عِبادِىَ الّذينَ أَسْرَفُوا عَلَى أنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطوُا مِنْ رَحمَةِ اللّهِ»⁽²⁾گفتند: بلى ما چنين گوييم. گفت: و ما كه أهل بيتيم گوييم اميدوارتر آيتى كه در قرآن است اين است: «وَ لَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى»⁽³⁾و مراد به او [= از آن] شفاعت است...»⁽⁴⁾

حديث: از أنَسَ‌بن مالك نقل شده كه پيامبر فرمود: «أنا أَوّلُ النَّاسِ يَشْفَعُ فى الْجَنَّةِ وَ أَنا اَكْثَرُ الاْءَنْبِياءِ تَبَعا»⁽¹⁾ترجمه: من نخستين مردمانى هستم كه در بهشت شفاعت مى‌كند و پيروان من از پيروان همه پيامبران فزونتر است.

خدايا نور دين همراه ما كن

محمد را شفاعت خواه ما كن

«اسرارنامه عطار نيشابورى»

37 - مفردات: إسْتَمْسَكَ باِلشَّى‌ءِ: با تمام قدرت به آن چيز چنگ در زد - حَبْلٌ غَيْرُ مُنْفَصِمْ: رشته‌اى ناگسستنى و محكم.

قرآن: مضمون بيت از آيه 256 سوره بقره اقتباس شده است. «فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطّاغوتِ وَ يُؤمِنْ بِاللّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لاَانْفِصَامَ لَهَا وَ اللّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ» ترجمه: پس هركس به طاغوت كفر ورزد و به خدا ايمان آورد به چنان رشته استوارى چنگ زده كه گسستنش نباشد و خدا شنواى دانا است.

38 - مفردات: فاقَ: برتر شد، بالاتر رفت - خَلْقْ: ويژگيهاى جسمانى - خُلُقْ: اخلاق و رفتار، منش، خوى، سرشت، خُلق اگر جمع «الخَليق» باشد به معنى داراى خلقت و آفرينش كامل و متعادل، خواهد بود - الكَرَم: بخشش، ارجمندى، بزرگوارى.نكته ادبى: بين «خَلْق» و «خُلُق» جناس محرّف وجود دارد.

قرآن: «ن وَالْقَلَمِ وَ مَا يَسْطُرُونَ، مَا أنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ، وَ إنَّ لَكَ لاَءَجْرا غَيْرَ مَمْنُونٍ، وَ إنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ»⁽²⁾: «نون، سوگند به قلم و آنچه مى‌نويسند كه تو به فضل پروردگارت ديوانه نيستى و تو را است پاداشى پايان ناپذير، و تو راست خُلُقى عظيم.»

برخى مفسران از جمله آية اللّه عبداللّه جوادى آملى، عقيده دارند معنى خُلُق به قرينه آيه پيشين كه كفار پيامبر را متهم به جنون و بى‌خردى كرده بودند «عقل» است. يعنى «اى پيامبر تو بسيار فرزانه‌اى و از خردى عظيم برخوردارى» البته روشن است كه عقل يا نظرى است يا عملى، و عقل عملى همان اخلاق است كه پايه‌اش عقل نظرى است. بنابراين اگر معنى را به طور كلّى «عقل» بگيريم شامل هر دو مصداق مى‌شود.

اگر چه «خُلُق» در مفهوم اخلاق و سيره رفتارى شيوع بيشترى دارد.

39 - مفردات: غَرْفْ: مشتى از آب - رَشْفْ: آب اندك ته حوض - الدِّيمَ: جمع الدِّيمَة: باران پيوسته كه بدون وقفه و آرام و بى رعد و برق و باد مى‌بارد.

40 - مفردات: شَكْلَة: يك حركت زيريازِبرو پيش - الحِكَم: جَمعُ الْحِكمة: علم به حقايق اشياء، شناخت برترين چيزها به برترين دانش‌ها.

41 - مفردات: معنا: جان، باطن، روح، كنه و جوهر چيزى كه با حواس ظاهر درك نمى‌گردد؛ معانى الانسان: صفات پسنديده آدمى مانند علم، تقوى، بخشندگى و ديگر فضيلت‌هاى روحانى - صورة: شكل ظاهرى، چهره، اصطلاحا: آنچه به وسيله آن مادّه موجود مى‌شود و صفات مميّزه آن پديد مى‌آيد - بارِى‌ء: آفريدگار - النَّسَم: جمع النَّسَمَة: انسان و هر جاندارى كه نفس مى‌كشد.

42 - مفردات: مَحاسِن: خوبى‌ها، زيبايى‌ها، در لسان العرب به نقل از صحاح جوهرى گفته شده: محاسن جمع «حُسن» است، «برخلاف قاعده» اما بظاهر گويى جمع مَحسِن است - جوهر: گوهر، موجود قائم به نفس، ضّد عرض است؛ جَوْهَرُالشَّى‌ء: ذات شى‌ء، مادّه و اصل هر چيز كه سرشت و طبيعت آن چيز بر آن استوار باشد.

نكته ادبى: بين «مَحاسِن» و «حُسْن» جناس اشتقاق وجود دارد.

به حُسْن و خُلْق و وفا كس به يار ما نرسد * تو را در اين سخن انكار كار ما نرسد

اگر چه حسن فروشان به جلوه آمده‌اند * كسى به حسن و ملاحت به يار ما نرسد

هزار نقش برآيد ز كِلك صنع و يكى * به دلپذيرى نقشِ نگار ما نرسد.

«حافظ»

43 - مفردات: النَّصارَى: پيروان دين حضرت مسيح، عيسى‌بن مريم عليه‌السلام - اِحْتَكَمَ فِى الشَّى‌ءِ: در آن چيز به دلخواه خود عمل كرد؛. إحْتَكَمَ فِى اْلاَمرِ: پذيرفت كه آن كار را به داورى بگذارند.

نكات ادبى: 1 - بين «أُحْكُمْ» و «إِحْتَكَمَ» جناس اشتقاق و 2 - بين «دَعْ» و «اِدَّعَتْهُ» جناس شبه اشتقاق وجود دارد.

توضيح: به حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نسبت خدايى مده سپس به هرگونه كه خواهى او را

بستاى چنان كه آن حضرت فرمودند: «لا تُطِروُنى كَمَا أطَرَتِ النَّصارَى ابْنَ مَرْيَمَ فَإنَّمَا أنَا عَبْدُهُ....»⁽¹⁾يعنى: آنچنان كه نصارى عيسى را مدح گفتند مرا مستاييد، پس براستى كه من بنده خدايم.

قرآن: به نقل از آيه 30 سوره توبه مسيحيان پيامبرشان را فرزند خدا مى‌دانستند. «يهود گفتند كه عُزير پسر خدا است و نصارى گفتند كه: عيسى پسر خدا است. اين گفتار كه مى‌گويند همانند گفتار كسانى است كه پيش از اين كافر بودند، خدا بكُشدشان، چگونه از حق منحرفشان مى‌كنند.»⁽²⁾

يادآورى لازم: در ديوان بوصيرى قصيده لاميّه‌اى است حاوى 284 بيت در نقد و ردّ يهوديان و نصارى با عنوان «المُخْرَجٌ وَ الْمَردُودُ عَلَى النَّصارَى وَاليَهودِ»⁽³⁾

44 - مفردات: قَدْر: شَأن و بزرگى، ارزش و اعتبار - عِظَم: بزرگى.

نكته ادبى: بين دو مصراع موازنه وجود دارد.

توضيح: اين بيت در ادامه معناى مصراع دوّم از بيت پيشين است چنان كه بيت بعد علّت اين بيت مى‌باشد.

45 - مفردات: حَدّ، اندازه - أَعْرَبَ عَنْهُ، آن را به وضوح بيان كرد.

توضيح: براستى آيا آنچه در وصف و ستايش رسول گرامى اسلام در طول 14 قرن گذشته بر زبانها و قلم‌ها جارى شده است. توانسته حق قطره‌اى از درياى عظمت و جمال تابناكش را ادا كند؟

اى آرزوى قَدَر لقايت * وى قبله آسمان سرايت

در عالَم نُطق هيچ ناطق * ناگفته سزاى تو ثنايت

«از تركيب بند سيّد جمال‌الدّين عبدالرّزّاق اصفهانى»

46 - مفردات: آيات: جمع‌آيه، نشانه، در اين جا مقصود كرامت‌ها و خوارق عاداتى است كه از طرف رسول مكرّم اسلام براى اثبات حقّانيّتش انجام مى‌شد نظير «انشقاق قمر» به اشاره ايشان - دارِس: كهنه، قديمى - الرَّمِيم: جمع الرِّمَّة: استخوان پوسيده.

سايه قدر تو بر قالبم اى عيسى دم

عكس روحى است كه بر عَظْمِ رَميم افتاده است.

«حافظ»

47 - مفردات: عَىَّ: عاجز شد، ناتوان شد - حِرص: علاقه شديد - إِرْتَابَ: شك كرد، به شك افتاد - هَامَ يَهِيمُ: سرگردان شد.

آيه : «لَقَدْ جَاَئَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيهِ مَا عَنِتُّمْ، حَريصٌ عَلَيْكُمْ، بِالْمُؤمِنينَ رَؤوُفٌ رَحيمٌ»(1) : هر آينه پيامبرى از خود شما بر شما مبعوث شد. هر آنچه شما را رنج مى‌دهد بر او گران مى‌آيد، سخت به شما دلبسته است و با مومنان رؤوف و مهربان است. - «لاَ يُكَلِّفُ اللّهُ نَفْسا اِلاّ وُسْعَها»: خدا هيچ كس را جز به اندازه طاقتش مكلّف نمى‌كند. (بقره، 286)

48 - مفردات: أَعيَى: خسته و درمانده كرد - الْوَرَى: مردم، جهانيان - مُنْفَحِم: ساكت و خاموش به دليل محكوميت در برابر دليل محكم، عاجز و ناتوان از پاسخگويى.

نكته ادبى: بين «قُرب» و «بُعد» طباق وجود دارد.

قدر تو بگذشت از درك عقول * عقل اندر شرح تو شد بوالفضول

«مثنوى، دفتر 5، بيت 15»

49 - مفردات: تُكِلُّ: عاجز مى‌كند، خيره مى‌سازد - أَمَمْ: نزديك، پيشِ رو.

نكته ادبى: بين «بُعد» و «أَمَم» طباق وجود دارد.

50 - مفردات: نِيام: جمع نائم، خفتگان - تَسَلَّى عَنِ الشَّى‌ءِ: نسبت به آن چيز آرامش خاطر يافت، دِلخوش شد، فكر و خيال و غم وغصه‌اش زدوده شد - الْحُلُم، رؤيا، آنچه در خواب بينند.

همسرى با انبيا برداشتند * اوليا را همچو خود پنداشتند

گفته اينك ما بشر ايشان بشر * ما و ايشان بسته خوابيم و خور

اين ندانستند ايشان از عمى * هست فرقى در ميان بى‌منتها

صد هزاران اينچنين اشباه بين * فرقشان هفتاد ساله راه بين

«مثنوى، دفتر اول، بيت 265 به‌بعد»

1 - توبه، آيه 128.

توضيح: غالبا مردم براى شناسايى بزرگان، آنان را با همانندانشان قياس مى‌كنند امّا آيا پيامبر اسلام را با اين قاعده مى‌توان شناخت؟ بوصيرى در ضمن سروده‌اى ديگر گفته:

«أَنْتَ سِرُّ اللّهِ فِى الْخَلْقِ وَالسِّرُّ * عَلَى الْعُمْىِ أَشَدُّ احْتِجَابا»

ترجمه: «تو راز خداوند در ميان آفريدگانى، و راز بر كوران پوشيده‌تر است.»

51 - مفردات: مَبْلَغُ الْعِلْم: آخرين درجه علم و دانايى، حوزه دسترسى دانش.

أنفاس عيسي از لب لعلت لطيفه‌اى * آب خَضِر زنوش لبانت كفايتى

«حافظ»

52 - مفردات: آى: جمع آية: نشانه‌ها، كرامات و معجزات

بوصيرى در قصيده همزيّه، در مدح رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، در ضمن ابياتى مى‌گويد:

أَنْتَ مِصْباحُ كُلِّ فَضْلٍ فَمَا تَصْ * -دُرُ اِلاّ عَنْ ضَوْئِكَ الاَْضْواءُ

لَكَ ذَاتُ العُلوُمِ من عَالِمِ الْغَيْ * -بِ وَ مِنْهَا ِلآدَمَ الأسْمَاءُ

«تو چراغ هر فضيلتى هستى. پس هيچ درخششى پرتو افكن نمى‌شود مگر از نور تو.

جان و معنى دانش‌ها از كان غيب، به تو عطا شده و به آدم نام آن‌ها.»

53 - توضيح: ستاره وجود مقدس پيامبران پيش از دميدن خورشيد عالمتاب محمّدى، جهان تاريك را روشن مى‌ساخت و راه را به فطرتهاى خداجوى مى‌نماياند. امّا پس از برآمدن آفتاب اسلام از كرانه هستى، همه آن كواكب بى‌فروغ شدند.

نكات ادبى: 1 - بين «شمس» و «كَواكِب» مراعات نظير و 2 - بين «اَنوار» و «الظُّلَم» طباق وجود دارد.

54 - مفردات: خَلْق: آفرينش - زَانَه: او را آراست - خُلُق: رك بيت 38 - مُشتَمِل: در برگيرنده - بِشْر: خوشرويى - مُتَّسِم: نشاندار، مُتّصِف.

نكته ادبى، (ك بيت 38)

55 - مفردات: تَرَف: نازكى و لطافت، ناز پروردگى و تنعّم - شَرَف: بزرگى مقام، نژادگى و بزرگوارى - هِمَم: جمع الهِمَّة: آنچه آدمى قصد انجام آن كند يا فكرش براى انجامش دور زند، بلند نظرى.

نكات ادبى: 1 - بين «ترف» و «شرف» و 2 - بين «دهر» و «زهر» جناس مردوف و 3 - بين «بدر» و «بحر» جناس مكتنف است.

توضيح: دليل اين كه شاعران عرب، انسانها را در بلند همّتى به «دهر» تشبيه مى‌كنند اين است كه زمانه تا كنون شمار نامحدودى از انسانهاى بزرگ و والا مقام را پديد آورده است و در آينده باز هم چنين خواهد كرد. لذا از تداوم اين كار بزرگ به بلند همتى تعبير شده است.

نكته ادبى: دراين بيت اسلوب تشطير وجود دارد. بدين معنى كه شاعر هر يك از مصراع‌هاى يك بيت را به دو بخش كوچكتر و داراى قافيه مشترك تقسيم مى‌كند و براى دو بخش هر مصراع قافيه جداگانه‌اى مى‌آورد تا از هم متمايز باشند. مانند اين بيت از مسلم‌بن وليد:

مُوفٍ عَلَى مُهَجٍ، فى يَوْمِ ذى رَهَجٍ⁽¹⁾* كَأنّهُ اَجَلٌّ يَسْعَى إلَى اَجَل

56 - مفردات: جَلالة: شكوهمندى و بزرگى - عَسكر: لشكر - حَشَم: خويشان و كسان مرد كه از او حمايت كنند و يا او از آنان حمايت كند، خدمتگزاران خاص مولى و امير.

57 - مفردات: أللُّؤ لُؤُ المَكنون: مرواريد پنهان در صدف كه بهترين مرواريد است - مَنطِق: محل سخنگويى، دهان - مُبْتَسَم: محل تبسم كردن، لب و دندان.

نكته ادبى: لبهاى مقدس پيامبر به صدف و دندانهاى مباركشان به مرواريد تشبيه شده است.

مفهوم اين بيت شبيه به قول بحترى است كه گفته است:

فَمِنْ لُؤلُؤٍ تَجلُوهُ عِندَ ابْتِسامِهَا * وَ مِنْ لُؤلُؤٍ عِنْدَ الْحَدِيثِ تُساقِطُه

:«پس دخترك يك مرواريد را به گاه لبخندش مى‌نماياند و ديگرى را به وقت سخن گفتن فرو مى‌افكند.»

58 - مفردات: طِيب: بوى خوش - طوُبى: نام درختى است در بهشت، خوشا، مصدر است از «الطيب» كه ياى آن به دليل ضمه پيشين به واو بدل گرديده است - مُنْتَشِق: بوينده - مُلْتَثِم: بوسنده.

درباره تولد آن حضرت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

59 - مفردات: أَبانَ: آشكار كرد - مَوْلِد: زمان ولادت - يَا طِيبَ: اى خوشا - مُبْتَدَأ: آغاز - مُخْتَتَم: پايان

نكته ادبى: بين «مُبتَدأ» و «مُختَتم» طباق وجود دارد.

60 - مفردات: تَفَرَّسَ: با فراست و هوشمندى دريافت - أَنْذَرَهُ بِالاَْمْرِ: او را نسبت به آن كار آگاه كرد و از عواقب آن برحذر داشت، نسبت به آن امر به او هشدار داد - البُؤس: فقر و تنگدستى و سختى - النّقِمَ: جمع النِّقْمَة: كينه‌كشى و انتقام، بلا و عقوبت.

نكته ادبى: بين «تَفَرّسَ» و «الفُرْس» جناس شبه اشتقاق وجود دارد.

حوادث ميلاد: «شبى كه پيامبر اسلام در آن به‌دنيا آمد، ايوان كسرى لرزيد و چهارده كنگره‌اش فرو ريخت. آتشكده فارس كه از هزار سال پيش يكسره روشن بود خاموش شد، درياچه ساوه فرو رفت و خشكيد و پيشواى مذهبى پارسيان به خواب ديد كه شترى نيرومند جلودار خيل عظيمى از اسبان است و آنان جملگى از آب دجله رد شدند و در سرزمين ايران سرازير گشتند.»⁽¹⁾

توضيح: «زندگانى بسيارى از اولياى الهى بويژه پيامبران بزرگ نظير حضرت موسى و حضرت عيسى عليهماالسلام، از همان آغاز زندگى توأم با حوادث عجيب و خارق العاده بوده است چنان كه درباره ميلاد اين دو پيامبر به حوادثى شگفت‌انگيز، در قرآن كريم اشاره شده است.

لذا چندان دور از باور نيست كه در ميلاد پيامبر اسلام كه سيّد الانبيا است حوادث عجيبى رخ داده باشد.⁽²⁾

61 - مفردات: ايوان كسرى: ايوان مداين، بارگاه كسرى، طاق كسرى، كاخ انوشيروان

خسرو يكم ساسانى، پادشاه ايران (531 - 579 م.) كه پيامبر اسلام در زمان او بدنيا آمد. اين كاخ شكوهمند در مداين يا تيسفون وجود داشته است كه آثار كمى از آن هنوز باقى است.

نوشته‌اند كه در زمان تولد پيامبر كاخ كسرى شكاف برداشت.⁽¹⁾- مُنْصَدِع: شكافته، ترك برداشته - شَمْل: از اضداد است به دو معنى: 1 - جمع كردن افراد مجموعه‌اى پراكنده و پريشان 2 - پريشان ساختن و از هم گسيختن افراد يك مجموعه، در اين جا مقصود معنى دوّم است - إلتَأَمَ الشَّئُ: آن چيز پيوند خورد و چسبيد - غَيرُ مُلْتَئِم: دو چيز كه به هم پيوند نخورند و گرد هم نيايند.

نكته ادبى: بين «ايوان كسرى» و «اصحاب كسرى» جناس مضاف وجود دارد.

توضيح: حضرت امام خمينى درباره اين حادثه در تاريخ 9/9/1364 ش به مناسبت ميلاد پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سخنانى فرموده‌اند كه به دليل اهميّتش نقل مى‌شود: «در ولادت حضرت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله » قضايايى واقع شده است. قضاياى نادرى به حسب روايات اهل سنّت وارد شده است، كه اين قضايا بايد بررسى شود كه چيست. از جمله قضيه شكست خوردن طاق كسرى و فرو ريختن چهارده كنگره از آن قصر و از آن جمله خاموش شدن آتشكده‌هاى فارس و ريختن بتها به روى زمين. قضيه شكست خوردن طاق كسرى شايد اشاره به اين باشد كه در عهد اين پيغمبر بزرگ طاق ظلم، طاق‌هاى ظلم مى‌شكند و مخصوصا طاق كسرى شكسته شد.

براى آن كه آن وقت اين طاق كسرى مركز ظلم انوشيروان، به خلاف آن چيزهايى كه به واسطه شعرا و به واسطه دربارهاى آن وقت و موبدان / آخوندهاى دربارى آن وقت درست كردند، يكى از ظالم‌هاى ساسانيان است و دنبال او حديثى هم جعل شده است و به حضرت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نسبت داده شده است كه من متولد شدم در عهد سلطان عادل انوشيروان! اين اولاًّ سند ندارد و مرسل است ثانيا كسانى كه اهل تفتيش در امور هستند تكذيب كردند اين را و معلوم است كه يك دروغى است كه بستند. انوشيروان ظالم بايد

گفت نه عادل. اين كه چهارده كنگره از كنگره‌هاى قصر ظالم خراب شده به نظر شما نمى‌آيد كه يعنى در قرن چهاردهم اين كار مى‌شود يا چهارده قرن بعد اين كار مى‌شود؟ به نظر شايد بيايد اين محتمل هست كه اين بناى ظلم شاهنشاهى بعد از چهارده قرن از بين مى‌رود و بحمدالله رفت از بين، بت‌ها همه به رو افتادند اين بت‌ها هم خواهند از بين رفت. حالا چه بت‌هايى كه تراشيده بودند از سنگ يا بت‌هايى كه خود ملّتها يا بعضى از ملّتها مى‌تراشند با آدم. اينها هم رفتنى است. منتهى ما حوصله‌مان كم است»⁽¹⁾

62 - مفردات: خامِد: خاموش - ساهِى العَين: فراموش كننده سرچشمه، خشك شده، از جريان باز ايستاده - سَدَم: اندوه و پشيمانى، خشم آميخته به حزن و ندامت.

نكات‌ادبى: 1 - در بيت دو استعاره بالكنايه وجود دارد. «النّار» و «النَّهر» تشبيه شده‌اند به انسان. آن‌گاه مشبه به‌ها حذف گرديده و لوازمشان آمده يعنى «خَامِدةُ الأنفاس» و «ساهِى العين».

2 - اثبات تاسف خوردن براى آتش و اندوه براى رود. اسناد مجازى است چون هريك نازل منزله عاقل شده است.

3 - در بيت حسن تعليل وجود دارد.

63 - مفردات: ساءَ الأمرُ فُلانا: آن رخداد فلانى را اندوهگين كرد - ساوَة: شهرى است در ايران بين تهران و همدان - غاضَ: فرو رفت - بُحَيرة: درياچه، مصغّر بحرة - ألوارِد: داخل شونده بر آبشخور - ظَمِى‌ءَ: تشنه شد، تشنه بود.

نكات ادبى: 1 - بين «ساءَ» و «ساوة» جناس مطرّف و 2 - بين «غاضَ» و «غَيظ» جناس شبه اشتقاق وجود دارد.

64 - مفردات: بَلَل: ترى، نمناكى - ضَرَم: برافروختگى، شعله‌ورى.

نكته ادبى: بين «النّار» و «الماء» و بين «بَلَل» و «ضَرَم» طباق وجود دارد.

65 - مفردات: جِنّ: موجودى با اراده، نامريى و مكلّف كه نظير انسان داراى تولّد و مرگ و حشر و نشر است و برخوردار از سيرتكاملى⁽²⁾در اين جا مقصود از جّن، شيطان

است كه از همان تيره مى‌باشد - هَتَفَ: فرياد برآورد، نعره زد - ساطِع: درخشان.

حديث: در روايتى به نقل از امام على‌بن الحسين عليه‌السلام گفته شده كه شيطان در شب ميلاد، از قرائن مختلف از جمله شادمانى فرشتگان در آسمانها دريافت كه حادثه عظيمى رخ داده است و سپس از شدّت خشم فرياد برآورد.⁽¹⁾نظير اين حادثه به هنگام نزول وحى در آغاز بعثت حضرت رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله واقع شد. امام على عليه‌السلام در خطبه 192 نهج‌البلاغه آن را چنين وصف فرموده است. «وَ لَقَدْ سَمِعْتُ رَنَّةَ الشَّيْطانِ حِينَ نَزَلَ الْوَحْىُ عَلَيهِ صَلّى اللّهُ عليه و آله، فَقُلتُ يا رسولَ اللّهِ مَا هذِهِ الرَّنَّةُ؟ فَقَالَ: هَذا الشَّيْطانُ قد أَيِسَ مِنْ عِبَادَتِهِ» ترجمه: من هنگامى كه وحى بر او فرود آمد، آواى شيطان را شنيدم، گفتم: اى فرستاده خدا اين آوا چيست؟ گفت «اين شيطان است كه از آنكه او را نپرستند نوميد و نگران است.»

66 - مفردات: عَمُوا: كور شدند «از ريشه - عَمَى» - صَمُّوا: كر شدند «از ريشه صمّ» - الْبِشائر: جمع البِشارة: مژده‌ها، خبرهاى خوش و شادى بخش - بارِقة: ابردارى آذرخش - شَامَ الْبَرقُ: به آذرخش نگاه كرد كه كجا مى‌زند و كجا مى‌خواهد باران ببارد.

نكات ادبى: 1 - در بيت لفّ و نشر نامرتب وجود دارد. 2 - بين «عموا» و «صمّوا» جناس مردوف وجود دارد.

توضيح: به استناد روايات تاريخى «بشارت انجيل به ظهور فرستاده‌اى از سوى خداوند به نام «مُحْمَنّا» كه كلمه‌اى است سريانى به معنى «محمد» از قول يك حوارى به نام «يُحَنَّسْ» ذكر گرديده است.»⁽²⁾همچنين در تفسير آيه 76 سوره بقره به بشارت تورات به ظهور پيامبر اسلام اشاره شده است.⁽³⁾

67 - مفردات: كاهن: نام روحانى مصريان باستان، بابليان و يهوديان كه پيشگويى نيز مى‌كرده‌اند. از نظر مسيحيان رسيدن به «سرالكهنوت» است و آن يكى از اسرار هفتگانه كليسا است كه به موجب آن كاهن عهده‌دار قرائت نماز عشاى ربانى و مقدس ساختن قربانى و بخشودن گناهان مى‌شود. - المُعْوَجّ: منحرف، كج

توضيح: به روايت تاريخ راهبان مسيحى، كاهنان عرب زبان و أحبار يهود جملگى براساس آنچه در كتابهاى دينى‌شان خوانده بودند از ظهور پيامبرى بزرگ خبر داشتند.⁽¹⁾

68 - مفردات: عايَنَهُ: آن را به چشم خود ديد - شُهُب: جمع شِهاب، ستاره، شعله آتش، سنگ آتشين آسمانى - مُنْقَضَّة: سرنگون شده، افتاده - وِفق: مانند - صَنَم: بت.

نكته ادبى: بين «أفْق» و «وِفْق» جناس مردوف وجود دارد.

توضيح: سقوط پاره‌هاى آتش و شهاب از آسمان به سوى زمين كنايه از رجم شياطين به وسيله فرشتگان و دور نمودن آنان از ساحت وحى است.

69 - مفردات: مُنْهَزِم: شكست خورده، گريزان - طَريقُ الوَحى: كنايه از آسمان است - قَفَى يَقْفُو إِثْرَه: از او پيروى كرد، در پى او رفت.

نكته ادبى: در بيت تصدير وجود دارد.

توضيح: ابن اسحاق با استناد به روايتى از امام زين‌العابدين عليه‌السلام گفته: «در شب ميلاد پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شياطين از طرف خداوند متعال رجم و رانده شدند»⁽²⁾

«شهاب هست نسيمى زِراى

روشن او

كز آسمان شرف دور كرد ديو رجيم.»

(جمال الدين اصفهانى)

70 - مفردات: هَرَْب: فرار كردن - أبطال: جمع بَطَل: پهلوانان - أبْرَهَة «نام يكى از فرمانروايان مشهور يمن كه از حبشه برخاست و در سال 530 ميلادى به حكومت رسيد. او و سپاهيانش 40 سال پيش از بعثت خواستند خانه كعبه را ويران كنند امّا آنان به وسيله امدادهاى آسمانى به صورت دسته‌هاى پرندگانى كه سنگريزه‌هاى كشنده‌اى را حمل مى‌كردند و بر سر سپاهيان مى‌ريختند، در هم شكسته شدند و به هدف خود نرسيدند.»⁽³⁾از اين حادثه در قرآن كريم نيز ياد شده است.⁽⁴⁾

شادروان خزائلى درمقاله «اصحاب الفيل» در أعلام قرآن نوشته است: «أبرهه از طرف نجاشى پادشاه حبشه، حكمفرماى يمن شد و در آنجا در صنعا كنيسه‌اى زيبا از مرمر بنا كرد و مردم را واداشت كه در آن زيارت يا حج به جاى آورند. مردى عرب از قبيله بنى مالك شبانه آن مكان را ملوّث كرد و ابرهه خشمگين شد و تصميم گرفت به انتقام آن كعبه را ويران سازد. با لشكرى گران و دهها فيل روى به كعبه نهاد. در [حوالى[ مكه پرندگان عجيب از طرف دريا ظاهر شدند كه هركدام دو سنگ در چنگال و سنگى در منقار داشتند و با فرو ريختن [مانند بمباران] آن سنگها همه لشكر ابرهه را نابود كردند. سال اين واقعه به عام‌الفيل معروف است. [حدود 570 ميلادى]»⁽¹⁾دليل اين نامگذارى آن است كه: «سپاهيان ابرهه فيل همراه داشتند و اعراب تا آن روز فيل نديده بودند و ضمنا تا آن روز هنوز مورد استفاده قرار نگرفته بود» پيامبر پنجاه يا پنجاه و پنج روز پس از اين حادثه متولد شده است.⁽²⁾

«قَالَ ابْنُ إسحاق: ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللّهِ أخَذَ حَفْنَةً مِنَ الْحَصْباءِ فَاسْتَقْبَلَ قُرَيْشا ثُمَّ قَالَ: شَاهَتِ الْوُجُوهُ، ثُمَّ نَفَخَهُمْ بِهَا، وَ اَمَرَ اَصْحَابَهُ فَقَاَل: شُدُّوا، فَكانتِ الْهَزِيمَة، فَقَتَلَ اللّهُ مَنْ قَتَلَ مِنْ صَنادِيدِ قُرَيشٍ وَ أسَرَ مَنْ أسَرَ مِنْ أشْرافِهِمْ.⁽³⁾:«ابن اسحاق گفت: پس از آن رسول خدا مشتى ريگ برداشت و با آن به قريش رو نمود و فرمود: چهره‌هايتان زشت باد. سپس آن ريگها را آهسته به سوى دشمنان پرتاب كرد و به يارانش فرمود: يورش بريد، از آن به بعد فرار و شكست دشمن شروع شد. سپس بسيارى از بزرگان و اشراف قريش كشته و اسير شدند.» [توضيح: اين نخستين كرامتى بود كه به إذن خداوند از رسول گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در ميدان رزم سرزد و موجب شكست لشكريان شرك و كفر شد.]

نكته ادبى: بين «هَربا» و «أبرهة» جناس مقلوب به قلب بعض وجود دارد.

71 - مفردات: نَبذْ: دور افكندن - بَطْن: كف دست - المُسَبِّح: مقصود حضرت يونس است كه در شكم ماهى تسبيح‌گوى خداوند بود. الاَحْشَاء: دل و روده و غيره كه در شكم است. - مُلتَقِم: بلعنده: منظور ماهيى است كه حضرت يونس را به شكم خود فرو برده است.

نكته نحوى: «نَبذا» مفعول مطلق براى فعل محذوف است.

نكات ادبى: 1 - بين «تسبيح» و «مُسبِّح» جناس اشتقاق وجود دارد.

2 - در بيت استطراد وجود دارد. بدين معنى كه شاعر پس از تشبيه شياطين فرارى در ابيات پيشين، به فراريان سپاه ابرهه يا به سنگريزه‌هايى كه پيامبر به سوى دشمن افكند، سخن را به گونه‌اى تفصيل مى‌دهد كه ربطى به اصل موضوع ندارد و نوعى گريز محسوب مى‌شود.

توضيح قرآنى: ذكر حضرت يونس در دل ماهى به استناد آيه 87 سوره انبياء چنين بوده است. «لاَإلهَ إلاّ أنْتَ، سُبْحَانَكَ إنّى كُنْتُ مِنَ الظّالِمين».

سرگذشت حضرت يونس در قرآن كريم بدين شرح است. «يونس از پيامبران بود، چون به آن كشتىِ پر از مردم گريخت، قرعه زدند و او در قرعه مغلوب شد، ماهى بلعيدش و او در خور سرزنش بود، پس اگرنه از تسبيحگويان مى‌بود. تا روز قيامت در شكم ماهى مى‌ماند، پس او را كه بيمار بود به خشكى افكنديم و بر فراز سرش بوته كدويى رويانيديم، و او را به رسالت بر صد هزار كس و بيشتر فرستاديم. آنان ايمان آوردند و تا زنده بودند برخورداريشان داديم.»⁽¹⁾

در بيان معجزات پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

72 - مفردات: سَاقْ: ساق پا، مابين زانو و مچ پا، تنه درخت - قَدَمْ: پيش پا، فيمابين مچ تا سر انگشتان، شرح كامل اين معجزه از زبان حضرت امير مؤمنان در خطبه 192 نهج‌البلاغه چنين است.⁽²⁾

«و من با او بودم هنگامى كه مهتران قريش نزد وى آمدند، و گفتند (اى محمّد: تو دعوى كارى بزرگ مى‌كنى كه نه پدرانت چنان دعوى داشتند، نه كسى از خاندانت. ما چيزى را از تو مى‌خواهيم كه اگر آن را پذيرفتى و به ما نماياندى، مى‌دانيم تو پيامبر و فرستاده‌اى و گرنه مى‌دانيم جادوگرى دروغگويى) گفت : «چه مى‌پرسيد؟» گفتند «اين درخت را براى ما بخوان تا با رگ و ريشه برآيد و پيش روى تو آيد». گفت : خدا بر هر چيز توانا است. اگر خدا براى شما چنين كرد مى‌گرويد و به حق گواهى ميدهيد؟» گفتند: «آرى» گفت : «من آنچه را مى‌خواهيد به شما نشان خواهم داد و من مى‌دانم شما به راه خير باز نمى‌گرديد...

...سپس گفت : اى درخت اگر به خدا و روز رستاخيز گرويده‌اى و مى‌دانى من فرستاده خدايم با رگ و ريشه از جاى برآى، و پيش روى من درآى، به فرمان خداى» پس به خدايى كه او را به راستى برانگيخت، رگ و ريشه درخت از هم گسيخت و از جاى برآمد. بانگى سخت كنان و چون پرندگان پرزنان تا پيش روى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بيامد، و شاخه فرازين خود را بر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گسترد، و يكى از شاخه‌هايش را بر دوش من آورد، و من در سوى راست او بودم. پس چون آنان اين - معجزه را ديدند، از روى برترى جويى و گردنكشى گفتند: «بگو تا نيم آن نزد تو آيد و نيم ديگر برجاى ماند.» پس او درخت را چنين فرمان داد و نيم آن رو بسوى او نهاد، پيش آمدنى سخت شگفت‌آور، و با بانگى هرچه سخت‌تر، چنان كه مى‌خواست خود را به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بپيچد پس آنان از روى ناسپاسى گفتند: «اين نيم را بفرما تا نزد نيم خود باز رود چنان كه بود.» و او درخت را چنان فرمود. پس درخت باز گرديد و من گفتم: «لاَ اِلهَ اِلاّ اللّه»، اى فرستاده خدا! من نخستين كسم كه به تو گرويد، و نخستين كس كه اقرار كرد كه درخت آنچه را فرمودى به فرمان خدا به جا آورد. تا پيامبرى تو را گواهى دهد و گفته تو را بزرگ دارد.» پس آنان گفتند «نه كه ساحرى است دروغگو، شگفت جادوگر، و چه كسى تو را در كارت تصديق كند جز او!» و قصدشان من بودم.⁽¹⁾

73 - مفردات: سَطَرَهُ: آن را نوشت - السَّطْر: يك رديف از هر چيز مثل يك رديف از كلمات يا يك رديف درخت، خط افقى - فُروع: جمع فرع: شاخه‌ها - بَديع: تازه، بى‌نظير - اللقَم: بيشترِ قسمت راه يا ميانه آن.

74 - مفردات: الغَمَامَة: ابر - وَقَى فُلانا: فلانى را حفظ كرد - الوَطِيس: تنور، گرماى شديد، جنگ؛ حَمِى الوَطِيس⁽¹⁾: جنگ سخت شد - الهَجِير: نيمه روز در تابستان كه داراى هواى بسيار گرمى است - حَمِيَت النّارُ: آتش خيلى داغ شد.

نكته ادبى: بين «سار» و «سائرة» جناس اشتقاق وجود دارد.

بيان معجزه: «روزى محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در دوران كودكى، از دايه‌اش حليمه اجازه گرفت و به همراه عبداللّه‌بن حارث، ضمرة و قُدّامة روانه گردش در بيابان شد. پس از گذشت پاره‌اى از روز گرماى خورشيد آزار دهنده گرديد. پس به خواست خداوند ابرى سفيد در پهنه آسمان پديدار شد و بر سر آنان سايه افكند، و هرجا كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌رفت ابر هم به همان سو سير مى‌كرد و...»⁽²⁾

75 - مفردات: المُنْشَقّ: شكافته شده، دو نيم شده - أَلمَبْرورُ مِنَ الاْءفْعالِ : كردار و كار صادقانه و درست و خالى از شك و شبهه و دروغ و خيانت - مَبْرُورَةُ القَسَمِ: سوگند صادقانه.

نكته ادبى: در بيت تصدير وجود دارد.

توضيح: اين بيت با استناد به حديث مجعول «شقّ صدر پيامبر» به گونه‌اى ديگر ترجمه شده كه به سبب مردود بودن اصل روايت و به احترام رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از ذكر آن

ترجمه خوددارى گرديد. اما جهت آگاهى خوانندگان محترم مشروح واقعه و نقدهاى مختلف آن در پاورقى آمده است.⁽¹⁾

و نيز (ك بحارالانوار، جلد 15، صفحه 352 و 365، 368 و 378، 380 و 401 - مروج الذهب، جلد 2، صفحه 275، چاپ بيروت؛ و مدارج‌النبوة، عبدالحق دهلوى، جلد اوّل، صفحه 114)*

نگاهى به نقدهاى دانشمندان: دكتر عباس زرياب خوئى نوشته است «ظاهرا اين روايت در تفسير و توضيح آيه‌اى از سوره «انشراح» گفته شده است «ألَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ» كه معناى لفظى آن اين است: «آيا سينه تو را براى تو باز نكرديم؟» شرح صدر يا باز كردن سينه كه در آيات ديگر قرآن نيز آمده است و از جمله در دعاى موسى كه فرمود «رَبِّ اشْرَحْ لى صَدْرى» (طه، 25) ترجمه: پروردگارا سينه مرا باز و گشاده گردان» معناى مجازى والايى دارد كه عبارت است از وسعت ديد باطنى و قدرت تحمل شدايد و فزونى نيروى اراده و استقامت و خالى بودن نفس از هوى و هوس و وساوس شيطانى و آمادگى آن براى پذيرايى اوامر و نواهى و عنايات الهى. شستن سينه در روايات فوق هم رمز تمثيلى از وسعت قلب و خلوص نيت و پاكى احساس است كه لازمه نبوت و رسالت و راهنمايى و هدايت خلق است. روايت را [بر فرض صحّت [نبايد به معناى حرفى و لفظى آن گرفت، زيرا قلبى كه در سينه جاى دارد فقط مركز خون و حيات است و مكان ظاهرى قواى نفسانى و روحانى مغز است و در حقيقت نفس و قواى معنوى آن مكانى خاص ندارد (سيره رسول الله، عباس زرياب خوئى، انتشارات سروش، ص 90، 1370 ش). علامه شيخ محمد أبورَيّه در كتاب «أضواءٌ عَلَى السُّنّةِ المُحمديّة، صفحه 112، اين روايت را مجعول دانسته است.

معجزه انشقاق قمر: «به موجب اخبارى كه از صحابه منقول است، شق‌القمر، در عهد پيامبر در مكّه و به وسيله او واقع شده است. به اين تفصيل كه مشركان مكّه از او خواستند تا ماه را دو نيم كند، پيغمبر هم دعا كرد و ماه دوپاره [رؤيت] شد. چنان كه در دو جانب كوه حرا قرار

گرفت و به قولى يك پاره‌اش بالاى كوه در قُعَيْقِعان واقع شد و يك پاره بر كوه أبوقُبَيس. روايتى هم هست كه در يك شب دوباره به اشاره انگشت سبّابه پيغمبر ماه دو نيم شده و به هم پيوست، مع‌هذا گويند مشركان با آن كه معجزه را ديدند تكذيب كردند و آن را سحر مستمر خواندند»⁽¹⁾

حديث: در روايتى به نقل از احمدبن حنبل از عبداللّه بن مسعود گفته شده: «در زمان رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اشاره آن حضرت و براى نشان دادن حقانيّت خود به ناباوران ماه در آسمان دو نيم شد. به طورى كه گروهى از مردم اين حادثه را ديدند»⁽²⁾

76 - مفردات: حَوَى الشَّى‌ءَ: آن چيز را در برگرفت - الغَار: مقصود غارى است واقع در كوه ثور، بين مكّه و مدينه، كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در شب هجرت از مكّه به مدينه بدان جا پناه برد - طَرْفْ: چشم.

آيه : «إِلاّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِىَ اثْنَيْنِ إِذْهُمَا فِى الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِه لاَتَحْزَنْ إنّ اللّهَ مَعَنَا، فَأنْزَلَ اللّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيهِ وَ أَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا» : اگر شما يارى‌اش نكنيد، آن گاه كه كافران بيرونش كردند، خدا يارى‌اش كرد. يكى از آن دو به هنگامى كه در غار بودند به رفيقش گفت: اندوهگين مباش، خدا با ما است. خدا به دلش آرامش بخشيد و با لشكرهايى كه شما آن را نمى‌ديديد تأييدش كرد.⁽³⁾

تاريخ: «پيامبر اكرم پس از تصميم به هجرت از مكه به مدينه، بُرْدِ خود را به امام على عليّه‌السّلام دادند و او را مأمور به خفتن در بستر خويش نمودند و خود پس از رعايت همه جوانب احتياط، شبانه به سوى كوه ثور حركت كردند و در غارى كه بر آن كوه بود

پنهان شدند. مشركان ساعاتى پس از خروج حضرت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله متوجّه مسأله شدند و در پى‌اش براه افتادند. از جمله در مسير حركت پيامبر تا نزديك غار آمدند و برخى گفته‌اند آنقدر به غار نزديك شدند كه پيامبر صدايشان را مى‌شنيد.

خداوند در سوره توبه از نصرت خود نسبت به رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آن لحظه بحرانى ياد مى‌كند. اين نصرت براساس روايات تاريخى با ايجاد تارهاى عنكبوت بر در غار صورت گرفت. به طورى كه مشركان مطمئن شدند كه كسى به درون غار نرفته.

برخى افزوده‌اند، دو كبوتر نيز در مدخل غار لانه‌اى درست كرده بودند، به طورى كه ممكن نبود كسى به درون غار برود و سامان آن پرندگان را برهم نزند.»⁽¹⁾

77 - مفردات: الصِّدق: مقصود پيامبر اسلام است كه خورشيد تابان راستى و رستگارى است - الصِّدّيِق: مقصود ابوبكر است - رَامَ يَريمُ المكانَ: از آنجا رفت - أَرِمْ: كس، شخص. اين كلمه معمولاً با حرف نفى به كار مى‌رود.

نكته ادبى: 1 - بين «لَمْ يَرِمَا» و «أَرِمْ» جناس شبه اشتقاق وجود دارد. 2 - بين «صِدق» و «صِدّيق» جناس اشتقاق وجود دارد.

توضيح: درباره علّت نامگذارى ابوبكر به لقب صدّيق چنين نوشته‌اند كه: «پس از حادثه معراج بسيارى از نو مسلمانان باور نداشتند كه خداوند پيامبرش را در يك شب از مكّه به قدس برده و سپس او را برگردانده باشد. و دليلشان آن بود كه از مكّه تا قدس يك ماه راه است. امّا در اين ميان عدّه‌اى هم قضيه را انكار نكردند و پيامبر را تأييد نمودند. از جمله ابوبكر وقتى جريان معراج را از زبان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيد چند بار پيايى گفت: «صَدَقْتَ، أَشْهَدُ أنّكَ رَسُولُ اللّهِ» و پيامبر در پاسخ او گفت: «وَ اَنْتَ يَا أبابَكر ألصِّدّيقُ» و از آن پس او به اين لقب ناميده شد⁽²⁾.

78 - مفردات: الحَمام: كبوتر - نَسَجَ يَنْسُجُ: بافت، تنيد - حَامَ يَحُومُ عَلَى الشَّى‌ءِ وَ حَوْلَهُ = به دور آن چيز چرخيد.

توضيح قرآنى : خداوند متعال در آيه 7 سوره فتح فرموده است : «وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَ

اْلأرضِ وَ كَانَ اللَّهُ عَزِيزا حَكِيما».

بنابراين چون همه اجزاى عالم سربازان گوش به فرمان خداوندگار عزيز و حكيم‌اند پس شگفت نيست كه دو تن از اين سربازان يعنى عنكبوت و كبوتر مأمور پاسبانى از جان أشرف خلايق شوند.

نكته ادبى : در بيت "لفّ و نشر" نامرتّب وجود دارد.

79 - مفردات: وِقَاية: نگهدارى - الدُّرُوع المُضَاعَفَة: زره‌هاى دوتو كه حلقه هاى آن مضاعف باشد، زره دو جداره - الأُطُمْ: جمع الأَطَمَة : دژهايى كه از سنگ بنا شده اند، هر ساختمان مرتفع و بلند، قلعه هاى دفاعى كه معمولا بر بلندى‌ها ساخته مى‌شده است.

80 - مفردات: سامَهُ ضَيْما: به او ستم كرد، ظلمى را بر او تحميل كرد - إسْتَجَرْتُ بِهِ : به او پناه بردم - لَمْ يُضَمْ : ستم نشد، گزندى نرسيد.

توضيح تركيبى: وجه مرتّب و آراسته بيت به نثر چنين است: مَا سَامَنِى الدَّهْرُ ضَيْما إلاّ وْاسْتَجَرْتُ بِهِ و...

نكته ادبى : بين "ضَيْم" و "يُضَم" جناس اشتقاق وجود دارد.

81 - مفردات : إلْتَمَسَ: درخواست كرد - إسْتَلَمَ : دست سود، دريافت كرد، بوسيد - النَّدَى: باران، فضل و بخشش - مُسْتَلَمْ: موضع بوسيدن، موضعى كه به تبرّك دست بر آن مى كشند.

نكات ادبى:

1 - بين "إلْتَمَسْتُ" و "إسْتَلَمْتُ" جناس مقلوب وجود دارد.

2 - بين "إسْتَلَمَ" و "مُسْتَلَمْ" جناس اشتقاق وجود دارد.

82 - مفردات: الوَحى : آنچه از طرف خداوند بر دل پيامبران فرود آيد - ألرُّؤيا: آنچه آدمى در خواب مى بيند.

توضيح : ابن اسحاق، به نقل از عروة‌بن زبير نوشته كه: نخستين علايم نزول وحى بر پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كثرت رؤياهاى صادقه ايشان بود. سپس به نقل از عايشه نوشته "لاَيَرَى رَسُولُ اللّهِ رُؤيَا فى نَوْمِهِ إلاَّ جَائَتْ كَفَلَقِ الصُّبْحِ"⁽¹⁾:« رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چيزى را در خواب

نمى‌ديد مگر آن كه در بيدارى چونان سپيده صبح محقّق مى شد.»

حديث: از عطيّة از ابى سعيد خُدَرى از پيامبر كه فرمود: "رُؤيَا الرَّجُلِ الْمُسْلِمِ الصَّالِحِ جُزْءٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزْءا مِنَ النُّبُوةِ"⁽¹⁾:« روياى مرد مسلمان نيكوكار بخشى از هفتاد بخش نبوّت است.»

83 - مفردات : بلوغ : سر آغاز رسيدن به مرحله كمال - مُحْتَلِم: كسى كه به سنّ كمال عقلى رسيده است.

توضيح : «متكلّمان بر پايه آيات و روايات به چند نوع وحى اشاره كرده اند : 1 - رؤياى صادقه كه داستان ابراهيم عليه‌السلام گواه آن است (صافّات، آيه 102). 2 - القاى آيات به قلب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله (بقره، 97، شعراء 192 - 194) 3 - شنيدن صداى ملك كه بر او ظاهر مى شود 4 - سخن گفتن خداوند از وراى حجاب (شورى، 51). 5 - سخن گفتن خدا، آشكارا و بى پرده و مستقيم (كه سخنى است ناروا و مبتنى است بر ادّعاى برخى علماى اهل سنّت كه معتقدند خداوند ديدنى است و رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با چشمانش او را ديد). 6 - مكالمه خداوند با رسولش در خواب (به يكى از شيوه‌هاى گفته شده).⁽³⁾

84 - مفردات: مُكْتَسَبْ: آنچه با كار و كوشش به دست مى آيد.

توضيح : غيبگويى پيامبران چون حقيقت محض است و با روح آفرينش مرتبط است و از سرچشمه راستى مايه مى گيرد قابل تكذيب نيست. نمونه زيباى اين امر تسليم شدن ساحران با تجربه دستگاه فرعون به دعوت حضرت موسى عليه‌السلام پس از ديدن معجزه ايشان است. و نيز تحدّى قرآن كريم كه قرن هاى متمادى است بى جواب باقى مانده و تمام پيشگويى هايش يك‌يك به حقيقت پيوسته است.

85 - مفردات: أَبْرَأَالْمَريضَ: به بيمار بهبودى بخشيد - الوَصِبْ: بيمار - أَرِبْ: خردمند -

رِبْقَة: حلقه طناب، بند - اللَّمَم: جنون، "اين كلمه در بيت 155 در معنى گناهان كوچك به كار رفته است"

توضيح : مى توان اين بيت برده را "بيت القصيد" آن دانست زيرا با انگيزه اصلى سرايش قصيده هماهنگ است و لبريز از اميد به شفا يافتن. بنابراين رابطه وثيقى با حال بيمار شاعر داشته است.

86 - مفردات: ألسَّنَةُ الشَّهْباء: سال خشك، قحطسالى كه در آن زمين به خاطر كم گياهى سفيد مى زند - دَعْوَة: دُعا - حَكَى : شباهت رساند - غُرَّة : سپيدى در پيشانى اسب تيره رنگ - الدُّهُم: جمع أدْهَم: سياه، تيره - ألاْءعْصُرُ الدُّهُم: سال هاى پر نعمت و سر سبز كه زمين به سياهى مى زند.

روايت تاريخى : "روزى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر منبر براى مردم سخنرانى مى كرد، در پايان سخن، مردم از خشكسالى و كم بارانى به پيشگاه مقدّسش شكوه كردند و او دست به دعا برداشت و فرمود : "اللّهُمّ اسْقِنَا، اللّهُمَّ اسْقِنَا" چيزى نگذشت كه آسمان را ابرهاى تيره فرا گرفت و باران شديدى شروع به باريدن كرد و آنقدر باريد كه مردم از ترس به راه افتادن سيل به وحشت افتادند و باز به حضرت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رجوع كردند و ابراز ترس نمودند وايشان دست به دعا برداشت كه "اللّهُمَّ حَوَالَيْنَا وَ لاَ عَلَيْنَا، اللّهُمَّ عَلَى اْلآكامِ وَ اْلجِبَالِ وَ الظِّرَابِ وَ مَنَابِتِ الشَّجَرِ "سپس اندكى بعد باران ايستاد و خورشيد نمايان شد و آن سال سرزمين وحى را نعمت و خرّمى در برگرفت".⁽¹⁾

87 - مفردات : عَارِض : ابرى كه بر زمين سايه افكند - جَادَ : بخشيد، در اين جا : باريد - البِطَاح : جمع البَطْحاء : بستر پهناور سيل كه داراى شن و ماسه است و در مكّه هم وجود دارد. "لقب أباطح از القاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اهل بيت عليهم‌السلام است" - سَيْبُ اْلماءِ: جريان آب - اليَّم : دريا - القَرِمُ مِنَ السُّيُولِ: سيل سختى كه نتوان در برابر آن تاب آورد و ايستادگى كرد -

نكته نحوى : بِعارضٍ، متعلّق به "أَحْيَتْ" در بيت 86 مى باشد.

نكته ادبى : بين "سَيْبْ" و "سَيْلْ" جناس ناقص وجود دارد.

توضيح قرآنى : "سيل عَرِم" اشاره به آيه 16 سوره سبأ است : "فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ

اْلعَرِمِ".

توضيح : مرحوم خزائلى مى نويسد : "مردم سبا (كه جايگاهشان در گوشه جنوب غربى شبه جزيره عربستان يعنى يمن كنونى بود) در آبيارى و سد سازى مهارت زيادى داشتند و بناى سدّ مأرِب، بهترين نماينده هنرمندى آنان است. مورّخان قديم بناى سدّ را به لقمان بن عماد و تعمير آن را به بلقيس، ملكه سبا نسبت داده اند. سدّ مأرِب يا عَرِمْ ديوارى قطور و كوه پيكر بود كه از شمال به مشرق كشيده شده و سوى ديگر آن كوه بوده. اين سدّ در عرض رود "إذنة" قرار داشته و اين فاصله، مخزن آب را تشكيل مى داده است. طول سدّ در حدود هشتصد قدم بود كه تقريبا يك ثلث سمت غربى آن هنوز پايدار است و دو سوّم ديگر را سيل ويران ساخته است. دولتهاى آن زمان بر اثر آشوبها و انقلابهاى داخلى از عهده مرمّتش بر نيامده‌اند.عرض سدّ مأرِب 150 قدم وارتفاعش بين 13تا19 قدم بوده است.⁽¹⁾

در سخن از قرآن كريم

88 - مفردات : آيات : معجزات، اعمال خارق العاده، آيات قرآن - نَارُالقِرَى: آتشى كه بر بلندى مى‌افروخته‌اند تا رهگذران و مسافران بدان سو آيند و پذيرايى شوند - عَلَمْ: كوه بلند.

89 - مفردات : ألدُّرُّ الْمُنْتَظَمْ: مرواريد مرتب شده و به رشته كشيده شده

نكات ادبى : 1 - در بيت تصدير وجود دارد. 2 - بين "يَزْدَادُ" و "يَنْقُصُ" طباق وجود دارد.

90 - مفردات : مَا تَطاوَلُ: "مَا تَتَطَاوَلُ" تجاوز نمى كند، بر نمى گذرد، گردن نمى كشد، دسترسى نمى يابد - المَدِيح : آنچه كسى را بدان بستايد مثل قصيده مدحيّه - الشِّيَم : جمع الشِّيمَة: خلق و خوى و سرشت نيكو.

توضيح : پيامبر گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به دليل عظمت روحانى و كمال شكوهمند انسانى در وجوه مختلف شخصيتى به حدّى از جلال و جبروت برخوردار بود كه كمتر كسى را

توانايى وصف شخصيت آن والا مقام است. به نظر مى رسد كه وصف راستين ايشان را بهتر است از خودشان دريابيم. ناگفته نماند كه گاهى معصومين عليهم السّلام به دلايلى مجبور به ستايش و توصيف از خويشتن مى شده‌اند. از جمله پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در ضمن حديثى فرموده اند : "أنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِىٌّ بَابُهَا، فَمَنْ أرَادَ الْعِلْمَ فَلْيَأتِ الْبَابَ".⁽¹⁾:«من شهر دانش هستم و على دروازه اين شهر، پس هر كه طالب علم است بايد از دروازه شهر وارد شود». براى درك عظمت پيامبر بهتر است نيم نگاهى اندازيم به وصف امام على عليه‌السلام (در همين موضوع) از زبان خودشان. در خطبه سوم نهج البلاغه در تعريف خود فرمود : "يَنْحَدِرُ عَنّىِ السَّيْلُ وَ لاَيَرْقَى إلَىَّ الطَّيرُ"، ترجمه : (من كوهى رفيع و سر بر آسمان را مانم كه) از دامنه‌ام سيل (حكمت و تقوى) سرازير است و پرنده (عقل و وهم) از پريدن به قلّه‌ام گريزان و ناتوان.

حال، وقتى كه امام على عليه السّلام كه تربيت شده دامان پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است چنين باشكوه و وصف ناشدنى باشد پس پيامبر چگونه خواهد بود ؟

بوصيرى در ضمن قصيده‌اى ديگر گفته است :

وَ آدَابُ الْنُّبُوَّةِ مُعْجِزَاتٌ * فَكَيْفَ يَنَالُهَا الرَّجُلُ الاْءَدِيبُ

« آداب و سنن پيامبرى جملگى معجزه است، پس چگونه ممكن است مرد اديب به (درك و وصف) آنها دست يابد.»

91 - مفردات : آياتُ حقٍّ : آيه هاى قرآن كريم - مُحْدَثَة : حادث، در اصطلاح؛ چيزى كه وجودش مسبوق به عدم باشد - قِدَم: اصطلاحا؛ مسبوق نبودن وجود شى‌ء به عدم آن،⁽²⁾بحث حدوث و قِدَم در كتب فلسفى و كلامى به تفصيل شرح شده- ⁽³⁾ألمَوْصُوفُ بِالقِدَم : مقصود ذات بارى تعالى است.

نكات ادبى : 1 - در مصراع دوم "تصدير" وجود دارد. 2 - بين "صفت" و "موصوف" مراعات النظير وجود دارد.

شرح بحث حدوث و قدم قرآن: "يكى از بحث هاى كلامى، عقيدتى كه در اطراف قرآن مجيد در گرفته است بحث در اين بوده كه آيا قرآن كه كلام اللّه است، پيوسته با خودِ صاحبْ كلام يعنى "خداوند" و همانند ذات او قديم و خلق ناپذير است، يعنى كلام (تكلّم / تكليم) الهى جزء صفات ذاتى اوست، يا مانند جهان و همه آفريدگان حادث يا مخلوق است يعنى كلام جزو صفات فعلى اوست. تكلّم از صفات خداوند است. اشاعره مى گويند قرآن كلام نفسى است و قائم به ذات الهى و قديم به قِدَم اوست. معتزله و شيعه بر آنند كه كلام الهى كلام لفظى است و حادث است (ك حُدوثُ القُرآن وَ قِدَمُه در ألبَيان، آية اللّه خوئى، ص432). اين مسأله از اصول يا فروع اعتقادى مسلمانان و از ضروريات دين يا مذهب نيست، ولى در قرن سوم بازتاب اجتماعى عظيمى پيدا كرد كه آغازش در عصر هارون الرّشيد و اوجش در عهد مأمون ومعتصم و واثق و پايانش در دوره متوكل بود. اين تفتيش عقايد را "مِحنَة" مى‌ناميدند. چنان كه‌احمد بن حنبل را كه قايل به قدم بود، يا مُقِرّ به حدوث نبود، در عصر

مأمونِ اعتزال گرا آزارها دادند و در دوره متوكّل تازيانه زدند. شرح اين "محنة" در تاريخ طبرى، ذيل حوادث سال 218 ق. مشروحاً آمده است. آيه دوّم سوره أنبيا از مستندات معتزله و شيعه است. زيرا خداوند صريحاً "ذكر" (= قرآن) را مُحدَث (حادث) ناميده است. قاضى عبدالجبار در متشابه القرآن (ج 2 - صفحه 496) نوشته است : خداوند فرموده كه "ذكر" محدَث است و در چندين آيه روشن ساخته كه مراد از "ذكر" قرآن است. «اِنْ هُوَ إلاَّ ذِكرٌ وَ قُرآنٌ مُبِينٌ» (يس، 69)، و «هَذَا ذِكرٌ مُبَارَكٌ أنْزَلْنَاهُ» (انبياء، 50). همو در شرح متشابهات سوره طه از توضيح آيه اول به بعد (ج 2، صفحه 488 به بعد) دلايل متعددّى در اثبات حدوث قرآن مجيد آورده است. فخر رازى، مفسّر و متكلّم بزرگ اشعرى، دلالت اين آيه را بر اين معنى نمى پذيرد و مى گويد «مَايَأتِيهِمْ مِنْ ذِكرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ»دلالت بر حدوث هر چه ذكر است ندارد، بلكه دلالت بر ذكرى كه محدث (حادث) است دارد. (تفسير كبير)، غافل از آن كه اگر حادث بودن

بعضى از اجزاى قرآن ثابت شود، لا محاله حادث بودن كلّ آن ثابت مى شود."⁽¹⁾

92 - مفردات: إقْتَرَنَ الشَّى‌ءُ بغَيْرِهِ: آن چيز با غير خودش متّصل شد و به آن چسبيد - المَعاد: روز قيامت كه شگفت انگيزترين حوادث مربوط به سرنوشت بنى آدم، به امر خداوند، به وقوع مى پيوندد و سرنوشت جاودانه هر انسانى به تناسب عملكرد گذشته او بر اساس قانون توحيد و عدالت رقم زده مى شود - عاد : قوم حضرت هود پيامبر (ع) كه در سرزمين احقاف از يمن ساكن بوده اند (بنابر آيات سوره الحاقّة 6 -8)، چون اين قوم پس از دعوت هود بر ضلالت خويش اصرار ورزيدند باد سرد و سوزان بر ايشان وزيدن گرفت و هفت شب و هشت روز ادامه داشت تا بدنهايشان را خشكاند و خونهايشان را در رگها منجمد ساخت و همه را نابود كرد. -⁽²⁾إِرَمْ: "نام باغ و عمارتى مخصوص يا نام شهرى با شكوه يا جايى ديگر و يا نام نياى عاد و يا پدر عاد و يا گروهى از عاد است."⁽³⁾

نكته ادبى : بين "عاد" و "معاد"جناس ناقص وجود دارد.

آيه : «ألَمْ تَرَكَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعادٍ إرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ الَّتِى لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِى الْبِلاَدِ».⁽⁴⁾

آيا نديده اى كه پروردگار تو با قوم عاد چه كرد ؟ با ارم كه ستونها داشت و همانند آن در هيچ شهرى آفريده نشده بود.

نهج البلاغه : "أَلاَ إنَّ فِيهِ عِلْمَ مَا يَأتِى وَ الْحَديِثَ عَنِ الْمَاضِى، وَ دَوَاءَ دَائِكُمْ وَ نَظْمَ مَا بَيْنِكُمْ" (خطبه 158)

«بدانيد كه در قرآن علم آينده هست و حديث گذشته، درد شما را درمان است و راه سامان دادن كارهاتان در آن».

93 - مفردات : فَاقَ الشَّى‌ءَ: بر روى آن چيز بالا رفت، از آن برتر شد - مُعْجِزَة: اين كلمه از اعجاز است و آن امرى است كه داعى برخير و سعادت باشد، كه بر خلاف عادت

به دست كسى كه مدّعى نبوّت است ظاهر مى‌شود، يعنى كارى كه انسان هاى ديگر از انجام آن ناتوان هستند.⁽¹⁾

نكته ادبى : در بيت تصدير وجود دارد.

94 - مفردات : مُحَكَّمَات: در مقابل مشبّهات، به معنى كارهاى داراى اشكال و پيچيدگى و امور شبيه به حق كه گمان به بطلان آنها نيز مى رود - آياتٌ مُحَكَّمَاتٌ: آيات قوى و يقين آور و در نهايت اتقان - شُبَه : جمع الشُّبْهَة : همانند بودن دو چيز كه تشخيص آنها را مشكل يا غير ممكن سازد، نامشخّص بودن چيزى كه معلوم نيست حق است يا باطل؛ - در خطبه 38 نهج البلاغه امام شبهه را چنين تعريف كرده اند، "وَ إنَّمَا سُمِّيَتِ الشُّبْهَةُ شُبْهَةً لاِءنَّهَا تُشْبِهُ الْحَقَّ."

« شبهه را بدين جهت چنين ناميده اند كه شبيه به حق است» - شِقَاق : مخالفت و دشمنى، مصدر باب مفاعلة، - ذِى شِقَاق : دشمن، مخالف - بَغَى يَبْغِى الشَّى‌ءَ: آن چيز را خواست و طلب كرد - حَكَمْ: داور، ميانجى كه حكمش نافذ است.

نكات ادبى : 1 - بين "يَبْقِينَ" و "يَبْغِينَ" جناس محرّف وجود دارد.

2 - در بيت تصدير وجود دارد.

توضيح قرآنى: براساس آيه 7 سوره آل عمران "مِنْهُ آياتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَ أُخَرُ مُتَشَابِهَاتٍ" آيات قرآن دو گروهند، محكمات و متشابهات محكمات آياتى هستند كه دلالتشان روشن و مصاديقشان مشخّص و غير قابل تأويل باشند. متشابهات آياتى هستند كه به دليل پيچيدگى علمى، يا در دسترس نبودن موضوع مورد بحث مثل غيب، وحى، قيامت، صفات خدا و... حقيقت مفهومشان كاملا" روشن نيست و بايد از طريق آيات محكم و علم ماخوذ از رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اهل بيت پاك و معصومش كه راسخان در علم اند تفسير و تأويل شوند.⁽²⁾و از آن رو كه اكثر آيات قرآن محكم اند بنابر قاعده تغليب همه را با عنوان محكمات ياد كرده است (توضيح : آنچه گفته شد بر اساس مترادف دانستن مُحَكَّمات و مُحْكَمات مى‌باشد)

آيه : «مَا فَرَّطْنَا فىِ الْكِتَابِ مِنْ شَى‌ءٍ» : فرو گذار نكرديم در كتاب از چيزى.⁽¹⁾

آيه : «وَ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَاناً لِكُلِّ شَى‌ءٍ وَ هُدًى وَ رَحْمَةً وَ بُشْرَى لِلْمُسْلِمينَ» :« و ما قرآن را كه بيان كننده هر چيزى است و هدايت و رحمت و بشارت براى مسلمانان است بر تو نازل كرديم.⁽²⁾

95 - مفردات: السَّلَمْ: سلامت، اسارت - مُلقِى السَّلَم: كسى كه سلامتش را از دست داده، كسى كه خود را تسليم دشمن كند -

نكته ادبى : بين "عاد" و "أعدى" جناس شبه اشتقاق وجود دارد.

توضيح : در اين بيت از معارضه دشمنان و منكران با قرآن كريم سخن رفته است، با توجه به اين كه قرآن، همه منكران را در سراسر جهان و در طول زمان تا روز قيامت، به معارضه با خود فرا خوانده، و به اين أمر "تحدّى" گويند. ما در اين جا به شرح تحدّى مى پردازيم ؛ "تحدّى در لغت يعنى مبارزه طلبى و از كسى خواستن تا با تو برابرى كند در كارى، تا عجز او ظاهر شود (تاج‌المصادر بيهقى)، اوج تحدّيات قرآن آيه 23 سوره بقره است : "و اگر در آنچه بر بنده خود نازل كرده‌ايم در ترديد هستيد سوره‌اى مانند آن بياوريد، و جز خداى همه حاضرانتان را فرا خوانيد، اگر راست مى گوييد. و هرگاه چنين نكنيد، كه هرگز نتوانيد كرد، پس بترسيد از آتشى كه براى كافران مهيّا شد و هيزم آن مردمان و سنگها هستند" در اين آيه معنايى هست كه در ديگر آيات تحدّى نيست و آن پيش بينى قاطعانه عجز مخالفان و منكران از آوردن نظيره براى قرآن است. در طول تاريخ اسلام بعضى كوشيده اند به اين تحدّى پاسخ گويند يا طبعى بيازمايند. اما همه از برابرى با قرآن فرومانده‌اند. از جمله مى توان به اين نامها اشاره كرد :مُسَيْلَمَه كذّاب (كه جمله الفِيلُ مَا الْفِيْلُ وَ مَا أدْرَيكَ مَا الْفِيلُ، لَهُ خُرْطُومٌ طَوِيلٌ او مشهور است) و ابن مقفّع، ابن راوندى و ابو العلاء معرّى نيز هريك به نوعى و به قصدى در مقام نظيره گويى براى قرآن برآمده‌اند و به كوچكترين توفيقى در اين مجال دست نيافته‌اند⁽³⁾(و نيز كآيه 88 سوره اسراء).

«تحدّى اقسام مختلف دارد كه به اختصار از آنها نام مى‌بريم: 1 - تحدّى به بلاغت 2 - تحدّى به آوردن اخبار غيبى 3 - تحدّى به يكپارچگى و وحدت شگفت‌انگيز همه آيات قرآن و فقدان تعارض و ناهماهنگى بين آنها.⁽¹⁾

96 - مفردات: رَدَّهُ عَنْ كَذَا، او را از فلان چيز دور كرد و بازداشت- دَعْوَى: إدّعا- مُعَارِض: مخالف، حريف، مدعى - غَيُور: كسى كه بشدت از حريم ناموس خويش دفاع مى‌كند -. الجَانِى: مجرم، جنايتكار- الحُرَمْ: جمع الحُرْمَة: آن چه هتك حرمت آن حرام است،اهل بيت و نواميس آدمى.

نكته ادبى: در اين بيت تشبيه تمثيل وجود دارد.

97 - مفردات: مَدَدْ: گسترش يافتن - الحُسْن: زيبايى، نيكويى- القِيَم: جمع القِيمَة: ارزش.

نهج‌البلاغه: زيباترين عبارت نهج‌البلاغه در توصيف قرآن كه با اين بيت و ابيات اين بخش تناسب دارد مربوط به عبارت آخر خطبه 198 مى‌باشد كه ترجمه آن چنين است: «پس فرو فرستاد بر او قرآن را، نورى كه چراغ‌هاى آن فرو نميرد، و چراغى كه افروختگى‌اش كاهش نپذيرد، و دريايى كه ژرفاى آن كسى نداند و راهى كه پيمودنش رهرو را به گمراهى نكشاند. و پرتوى كه فروغ آن تيرگى نگيرد. و فرقانى كه نور برهانش خاموش نشود. و تبيانى كه اركانش ويرانى نپذيرد، و بهبوديى كه در آن بيم بيمارى نباشد، و ارجمنديى كه يارانش را شكست و ناپايدارى نباشد، و حقى كه ياورانش را زيان و خوارى نباشد. پس قرآن معدن ايمان است و ميانجاى آن، و چشمه سار دانش است و درياهاى آن، و باغستان دادست و انگيزه‌هاى آن، و بنياد اسلام است و بُنلاد استوار آن. وادى‌هاى حقيقت است و سبزه‌زارهاى آن، و دريايى است كه بردارندگان آب آن را خشك نگردانند، وچشمه‌سارهااست كه آب كشندگان، آب آن را به ته نرسانند، و آبشخورها است كه درآيندگان آب آن را كم نكنند ومنزلگاهها است كه مسافران راهش را گم نكنند، و نشانه‌ها است كه روندگان از نظرش دور ندارند، و پشته‌ها است كه روى

آورندگان از آن نگذرند و آن را نگذارند، خدايش مايه سيرابى دانشمندان كرده‌است، و بهار دل‌هاى فقيهان و مقصد راههاى پارسايان، و دارويى كه از پس آن بيمارى نيست و نورى كه با آن تارى نيست، و ريسمانى كه گرفتنگاه آن استوار است و پناهگاهى كه قلّه آن پناهنده را نگاهدار است، و ارجمندى هر كه با او دوستى ورزد و امان آن كس كه بدان در شود و راهنماى هر كه بدان اقتدا كند و عذرخواه آن كه آن را مذهب خود گيرد و برهان هر كس كه بدان سخن گويد و آن را پذيرد، و گواه هر كه در مخاصمت پشتيبان خويشش شمارد، و پيروزى آن كسى كه بدان حجت آرد و راهبر آن كه آن را به‌كار دارد و برنده آن كه آن را كار فرمايد، و نشان آن كس كه در آن بنگرد چنان كه بايد، و نگاهدار كسى كه خود را بدان از آسيب پايد و دانش كسى كه آن را نيك به خاطر سپارد، و حديث كسى كه از آن روايت كند و حكم آن كس كه خواهد حكم دهد»

98 - مفردات: عَدَّ الشَّى‌ءَ: آن چيز را شمرد، آن را به حساب آورد- أَحْصَى الشَّى‌ءَ: آن چيز راشمارش و يادداشت كرد، آمار آن را گرفت- عَجائِب: جمع العَجِيبَة: شگفت‌انگيز، تعجب‌آور- لاتُسَامُ بِالسَّأَمِ: ملال آور نمى‌شود- إكْثَار: بسيار گردانيدن، در اين جا :بسيار تلاوت كردن - السَّأَم: دلتنگى، خستگى.

نكته ادبى: بين «تُسَامُ» و «سَأَم» جناس شبه اشتقاق وجود دارد.

قرآن: در اين بيت از الفاظ آيه 18 سوره «النحل» اقتباس شده: «وَ إِنْ تُعَدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لاَ تُحْصُوهَا».

توضيح روايى: امام على (ع) در خطبه 18 نهج‌البلاغه مى‌فرمايد: «إنَّ الْقُرآنَ ظَاهِرُهُ أَنِيقٌ وَ بَاطِنُهُ عَمِيقٌ، لاَ تَفْنَى عَجَائِبُهُ وَ لاَ تَنْقَضِى غَرائِبُهُ وَ لاَ تُكْشَفُ الظُّلُمَاتُ إلاّ بِهِ» :« ظاهر قرآن زيبا است، باطن آن ژرف و ناپيدا است، عجايب آن سپرى نگردد، غرايب آن به پايان نرسد و تاريكى‌ها جز بدان زدوده نشود.»

و در خطبه 156 فرموده‌اند: «لاَ تُخْلِقُهُ كَثْرَةُ الرَّدِّ وَ وُلُوجُ السَّمْعِ» :« كهنه نگردد به روزگار، نه از خواندن و نه از شنيدن بسيار.»

99 - مفردات: ظَفِرَ بِهِ: به او دست يافت- إعْتَصَمَ بِهِ: آن چيز را با دست خود گرفت.

نكات ادبى: 1 - قرآن به ريسمان تشبيه شده، آن گاه اسم مشبه‌به براى مشبه استعاره

شده و اعتصام ترشيح است براى ريسمان (مشبه به) لذا استعاره از نوع مصرّحه مرشّحه است. 2 - بين «قَرَّ» و «قارِى‌ء» جناس شبه اشتقاق است.

آيه: «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لاَ تَفَرَّقُوا» :« همگى به ريسمان خداوند [قرآن [چنگ در زنيد و پراكنده نشويد.»

نهج‌البلاغه: «وَ عَلَيْكُمْ بِكِتَاب اللَّه فَإنَّهُ الْحَبْلُ الْمَتِينُ وَ النُّورُ الْمُبِينُ وَ الشِّفَاءُ النَّافِعُ، وِ الرَّىُّ النَّاقِعُ وَ الْعِصْمَةُ لِلْمُتَّمَسِّكِ وَ النَّجَاةُ لِلْمُتَعَلِّقِ، لاَ يَعْوَجُّ فَيُقَامَ وَ لاَ يَزِيغُ فَيُسْتَعْتَبَ» :« بر شما باد به كتاب خدا كه ريسمان استوار و نور آشكار است و درمانى است سوددهنده و تشنگى را فرو نشاننده. چنگ زننده را نگهدارنده و در آويزنده را نجات بخشنده، نه كج شود تا راستش گردانند و نه به باطل گرايد تا بازش گردانند.

100 - مفردات: لَظَى: آتش، زبانه آتش، يكى از نامهاى دوزخ- وِرْدْ: آبى كه بر آن وارد شوند، جزئى از قرآن كه هر شب انسان براى قرائت آن برخيزد- الشَّبِم: خنك.

نكات ادبى: 1 - «آيات» به الماء تشبيه شده، آن گاه لفظ مشبه به فراهم چيده شده و يكى از لوازمش ذكر گرديده است يعنى «الوِرْد»، در اين ميان «الشَّبِم» ترشيح است براى «الماء» پس استعاره از نوع مكنيّه است.

2 - بين «حَرّ» و «شَبِم» طباق وجود دارد.

نكته قرآنى: ياد خدا آتش‌هاى درون و برون را خاموش مى‌كند⁽¹⁾.

حديث: «إقْرَؤُوا الْقُرآنَ، فَإِنَّ اللّهَ لاَ يُعَذِّبُ قَلْبا وَعَى الْقُرآنَ» (به نقل از أبى أمامة)⁽²⁾: «قرآن را تلاوت كنيد، براستى خداوند قلبى را كه جايگاه قرآن باشد عذاب نمى‌كند.»

101 - مفردات: أَلْحَوض: حوض كوثر- تَبْيَضُّ: سفيد مى‌شود - الحُمَم: جمع الحُمَّة: زغال، سياهى.

حديث: از انس‌بن مالك، در معنى كوثر، به نقل از رسول گرامى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گفته شده: فَاِنّهُ نَهْرٌ وَعَدَنِيهِ رَبّى عَزَّوَجَلَّ، عَلَيْهِ خَيْرٌ كَثِيرٌ، هُوَ حَوْضٌ تَرِدُ عَلَيْهِ أُمَّتِى يَوْمَ الْقِيَامَةِ، آنِيَتُهُ عَدَدَ

النُّجُومِ»⁽¹⁾:« پس بدرستى كه آن (كوثر) نهرى است كه پروردگارم به من وعده داده است. خير فراوانى در آن است. آن حوضى است كه روز قيامت أمّتم بر آن وارد مى‌شوند و ظرفهاى آن به شمار ستارگان آسمان است.»

102 - مفردات: الصِّراط: راه، راه روشن و آشكار، اين كلمه 40 بار در قرآن با صفت مستقيم به كار رفته است - المِيزَان: ابزار سنجش برابرى دو جسم موزون، ترازو، سمبل عدالت - قِسْط: عدل و داد.

آيه : «اللّهُ الّذى أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَ الْمِيزَانِ» :«خداست كه اين كتاب بر حق و ترازو را نازل كرده است.»⁽²⁾

103 - مفردات :حاذِق :ماهر، خبره، كاردان- الفَهِم: آگاه، زودفهم.

قرآن: به گواهى آيه 89 سوره بقره اهل كتاب از ظهور پيامبر جديد و كتاب جديد به طور ضمنى اِطّلاع داشتند امّا پس از نزول قرآن از سر حسادت و لجاجت آگاهانه با آن سر به مخالفت برداشتند. «وَ لَمّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَ كَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الّذيِنَ كَفَروُا، فَلَمّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفوُا كَفَروُا بِهِ فَلَعْنَةُ اللّهِ عَلَى الْكَافِرينَ» : و «چون ايشان را از جانب خدا كتابى آمد، او را نشناختند (پيامبر اسلام را) هر چند كتابشان را هم تصديق كرده بود. با آن كه پيشتر از آن خواستار پيروزى بر كافران بودند، به ا و ايمان نياوردند كه لعنت خدا بر كافران باد»⁽³⁾

هر كسى كو حاسد كيهان بود

آن حسد خود مرگ جاويدان بود

(دفتر 5 مثنوى، بيت 14)

104 - مفردات: رَمَدْ: درد چشم، آزردگى چشم - سَقَمْ: بيمارى.

ذمّ خورشيد جهان ذمّ خود است

كه دو چشمم كور و تاريك و بد است

«دفتر 5 مثنوى بيت 10»

در بيان معراج پيامبر گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

105 - مفردات: يَمَّمَهُ: قصد او كرد - العافُون، هرجوينده روزى و احسان، كسى كه گروهى او را براى پيدا كردن جاو آب و علف پيش فرستند- سَاحَة: ناحيه، ميدانگاه اطراف خانه- سَعْىْ: راه رفتن، دويدن- مُتُون: جمع مَتْن و پشت - الأَيْنُقْ: جمع النَّاقَة: ماده شتر- الرُّسُم: جمع الرَّسُوم: شترى كه گامها را محكم بر زمين مى‌كوبد و اثر پايش بر زمين مى‌ماند.

106 - مفردات: مُعْتَبِر: عبرت‌گير، پندپذير- مُغْتَنِم: غنيمت گير، كسى كه در صدد به دست آوردن غنيمت است، غنيمت جو.

نكته ادبى: بين دو مصراع موازنة وجود دارد.

107 - مفردات: الدّاجِى :شب تيره و تار.

زمان وقوع معراج: «باتوجه به كثرت اختلاف روايات درباره زمان وقوع معراج نظر ابن‌اسحاق و ابن هشام آن است كه در سال دهم بعثت رخ داده. برخى آن را در اوايل و بعضى در اواخر بعثت ذكر كرده‌اند. اما آنچه روشن است به دليل آن كه نمازهاى يوميه پس از معراج واجب گرديده پس معراج در سال دهم و پس از مرگ حضرت ابوطالب (ع) رخ داده است. چون از روايات برمى‌آيدكه تا لحظه مرگ ابوطالب(ع) نماز واجب نشده بود.⁽¹⁾

آيه : «سُبْحَانَ الّذِى أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ اْلأقْصَى الَّذِى بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنَا إنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ» : «منزّه است آن خدايى كه بنده خود راشبى از مسجدالحرام به مسجدالاقصى كه گرداگردش را بركت داده‌ايم‌سير داد. تا بعضى از آيات خود را به او بنماييم، هر آينه او شنوا و بينا است»⁽²⁾

حديث معراج: از عبدالله بن مسعود درباره معراج رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روايت مفصلى نقل شده كه بخشى از آ ن چنين است:

«أُتِىَ رَسُولُ اللّهِ بِاْلِبُراقِ، فَحُمِلَ عَلَيْهَا، ثُمَّ خَرَجَ بِهِ صَاحِبَهُ، يَرَى الاْآياتِ فيِمَا بَيْنَ السّماءِ وَ الاَءرْضِ. حَتَّى انْتَهَتْ إلَى بَيْتِ الْمُقَدسِ، فَوَجَدَ فِيهِ إبْراهيمَ الْخَلِيلَ وَ مُوسَى وَ

عِيسَى فىِ نَفَرٍ مِنَ الاْءنْبِياءِ قَدْ جُمَعُوا لَهُ، فَصَلَّى بِهِمْ...»⁽¹⁾

«براق براى رسول خدا آورده شد، سوار آن گشت، سپس براق سوارش را بيرون برد، در حالى كه [پيامبر [نشانه‌هاى الهى بين زمين و آسمان را نظاره مى‌كرد، تا كه به بيت‌المقدس رسيد، در آنجا حضرت ابراهيم و موسى و عيسى را در جمع گروهى از ديگر پيامبران يافت: آنان جملگى بر گرد پيامبر اسلام جمع شدند، پس از آن پيامبر با آنان نماز جماعت گزارد...»

توضيح: براى كامل شدن شرح حادثه معراج ( ك شرح بيت 83 نهج‌البرده شوقى)

108 - مفردات: قَابْ: از وسط زه كمان تا سرآن،نصف طول زه كمان- قَابَ قَوْسَيْن: به دو شيوه معنى شده است اول: مقصود «قَابَاقَوسٍ» است، بنابراين به معنى «اندازه يك كمان» خواهد بود يعنى فاصله قبضه كمان تا نوك آن، دوم: به معنى «فاصله دو كمان» است، در هر حال اين عبارت كنايه از كمى فاصله و نزديكى دو چيز به هم است- لَمْ تُرَمْ: قصد نشده بود.

توضيح: مراد از «قاب قوسين» قرب مرتبه و رفع تمامى حجاب‌ها، از جلو ديدگان ظاهرى و باطنى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است نه قرب مكان و مسافت. زيرا خداوند منزه از مكان است. و اين تركيبى كنايى است. عربها رسم داشتند كه اگر يكى مى‌خواست به ديگرى محبت ورزد كمانش را به كمان او مى‌پيوست و همسر مى‌كرد لذا خداوند متعال كه مى‌خواست پرده از محبت خود با بنده پاكش بردارد از آن به «قاب قوسين» تعبير كرد تا مطابق تعبير عربها باشد.

آيه: «عَلَّمَهُ شَدِيدُ القُوَى ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى وَ هُوَ بِالاْءُفُقِ الاْءعْلَى ثُمَّ دَنَى فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أوْ أَدْنَى فَأَوْحَى إلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَارَأَى أَفَتُمَارُونَهُ عَلَى مَايَرىَ وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى اِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى مَا زَاغَ الْبَصَرُ مَا طَغَى لَقَدْ رَأىَ مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرىَ» : «او را آن فرش-ته بس نيرومند تعليم داده است، صاحب نيرويى كه استيلا يافت، و او به كناره بلند آسمان بود، سپس نزديك شد و

بسيار نزديك شد تا به قدر دو كمان يا نزديكتر، و خدا به بنده خود هر چه بايد وحى كند وحى كرد، دل آنچه را كه ديد دروغ نشمرد، آيا در آنچه مى‌بيند با او جدال مى‌كنيد؟ او را ديگر بارهم بديد،نزد سدرة‌المنتهى⁽¹⁾

«خرگاه برون زدى ز كَوْنَين * در خيمه خاص «قاب قوسين»

جبريل ز همرهيت مانده * الله معك ز دور خوانده»

«نظامى گنجوى»

109 - مفردات: قَدَّمَهُ: او را پيش فرستاد، او را جلو انداخت- مَخْدُوم: مهتر و سرور - خَدَم :جمع خادم: نوكر، خدمتكار.

نكته ادبى: بين «مخدوم» و «َخَدم» جناس اشتقاق وجود دارد.

توضيح :مفهوم اين بيت اشاره دارد به حديثى كه در ذيل بيت 107 ذكر گرديده و گفته شد پيامبران اولوالعزم بر حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در شب معراج، در بيت‌المقدس، اقتدا كردند و ب-ه درگاه خداوند متعال نماز گزاردند.

«نظامى گنجوى مثنوى زيبا و بلندى درباره معراج دارد كه به آوردن چند بيت از آن در ا ينجا بسنده مى كنيم.

اى نقش تو معراج معانى * معراج تو نَقل آسمانى

از هفت خزينه درگشاده * برچارگُهر قدم نها ده

از حوصله زمانه تنگ * بر فرق فلك زده شبا هنگ

چون شب عَلَم سياه برداشت * شبرنگ تو رقصِ راه برداشت

خلوتگه عرش گشت جايت

پروازِ پرى گرفت پايت»⁽¹⁾

110 - مفردات: إخْتَرَقَ الأرْضَ: از وسط آن زمين عبور كرد نه از كنار آن - أَلسَّبْعُ الطِّباق: هفت طبقه آسمان، هفت آسمان - مَوْكِبْ: گروه سوار و پياده كه در التزام ركاب بزرگى باشند، گروه سواره- صَاحِبُ العَلَم: پرچمدار.

«از جمله عرش بر پريدى * هفتاد حجاب را دريدى»

نظامى

111 - مفردات: وَدَعْ يَدَعُ الشَّى‌ءَ: آن چيز را وانهاد،رهايش ساخت - الشَّأْوْ: نهايت يك چيز- مُسْتَبِقْ: پيشى گيرنده در مسابقه [تَقَرُّب إلَى اللّه]، مقصود پيامبران و اولياى خاص الهى‌اند- مَرْقَى: نردبان، جاى بالا رفتن- مُسْتَنِمْ: كسى كه خواهان بالا رفتن و رسيدن به بلندترين نقطه چيزى است.

«شبى بر گذشت از فلك بر گذشت * به تمكين و جاه از مَلَك درگذشت

چنان گرم در تيه قربت براند * كه بر سِدْرَه جبريل از او بازماند»

«سعدى»

112 - مفردات: خَفَضَهُ :آن را پايين آورد، او را از مقام و جايگاهش پايين آورد- بِالاْءضَافَة: بِالاْءضَافَةِ إلَى مَقَامِكَ - نُوديِتَ: فراخوانده شدى - المُفْرَدُ الْعَلَم: يگانه مشهور، يكتاى برجسته

نكات ادبى: 1 - بين خفض، رفع ،اضافه و نداء مراعات نظير وجود دارد، همچنين «مفرد علم» با «نداء و رفع» تناسب دارد، چون مناداى مفرد معرفه اعرابش رفع است 2 - اگر معنى لُغوى خَفْض و رَفْع» به معنى «پستى و بلندى» را در نظر بگيريم بين آنها طباق وجود دارد 3 - روشن است كه شاعر با هنرمندى در استخدام اصطلاحات علم نحو توريه كرده است.

«رفته ز وَلاى عرشِ والا * هفتاد هزار پرده بالا»⁽²⁾

«نظامى گنجوى»

113 - مفردات: تَفوز : كامياب شوى، برسى - أَىّ مُسْتَتِرٍ: چه سان پنهان است، در نهايت پوشيدگى است- المُكْتَتَمُ مِنَ الاْءسرار :راز سر به مهر،رازى كه در كتمان آن مبالغه شود.

114 - مفردات: حَازَ يَحُوزُ الشَّى‌ءَ: آن را بدست آورد- فَخار: برترى، عظمت- جَازَ الْمَكانَ: از آن جا گذشت و آن را پشت سرگذاشت- إزْدَحَمَ الْقَوْمُ: آن قوم جا را بر يكديگر تنگ كردند- غَيْر مُزْدَحَمْ : بى‌ازدحام، بى‌مزاحمت.

نكات ادبى: 1 - بين «حُزْتَ» و «جُزْتَ» جناس مُصحّف وجود دارد. 2 - بين دو مصراع موازنة وجود دارد.

115 - مفردات: جَلَّ: بزرگ است، شكوهمند است- وُلِّيتَ: به تو واگذار شده- رُتَبْ :جمع رُتْبَة: درجات - عَزَّ: دشوار است، نادِر است- أُولِيتَ: به تو بخشيده شد.

نكات ادبى: 1 - بين «وُلّيِتَ» و «أُولِيتَ» جناس ناقص وجود دارد 2 - بين دو مصراع موازنه وجود دارد.

«بر سر هستى قدمش تاج بود

عرش بدان مائده محتاج بود»

«نظامى گنجوى»

116 - مفردات: أَلْبُشْرَى: مژده، خبر خوش- بُشْرَى لَنَا: مژده باد بر ما- مَعْشَر: گروه، دسته - مَعْشَرُ الإسْلاَم : أمّت مسلمان - رُكْن: پايه يك چيز، قسمت نيرومندتر و محكمتر يك بنا- غَيْر مُنْهَدِم: ويران نشدنى.

توضيح: مقصود از ركن استوار و خلل ناپذير،و جود پر بركت و رحمت بار رسول گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است.

«بخت جوان يار ما، دادن

جان كار ما

قافله سالار ما، فخر جهان مصطفا است»

«مولوى»

117 - نكته ادبى: بين «دَعَا» و «دَاعينا» جناس اشتقاق وجود دارد.

آيه: «كُنْتُم خَيْرَ أُمّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ‌الْمُنْكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ»:«شما بهترين أمتى هستيد از ميان مردم پديد آمده كه امر به معروف و نهى از منكر مى‌كنيد و به خدا ايمان

داريد.»⁽¹⁾

در سخن از جنگها و مجاهدات رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

118 - مفردات: رَاعَهُ :او را ترساند- نَبْأَة: صداى آهسته - أَجْفَلَهُ: او را ترساند و فرارى‌اش داد،او را رم داد- أَلْغُفْل من الغنم: گوسفندانى كه نشان و علامتى ندارند..

نكات ادبى: 1 - در بيت تشبيه تمثيل وجود دارد. 2 - بين «أَنْباء» و «نَبْأَة» جناس اشتقاق وجود دارد.

119 - مفردات: مُعْتَرَك: ميدان جنگ، آوردگاه- وَضَمْ: تخته قصابى كه زيرگوشت نهند- تَرَكَهُمْ لَحْماًعَلَى وَضَمٍ: آنان را مثل گوشت روى كنده قصابى كرد، آنان را كشت و بشدت خوار و ذليلشان ساخت.

نكته ادبى: در اين بيت تشبيه تمثيل وجود دارد.

120 - مفردات: غَبَطَ يَغْبِطُ: به حال او رشك برد، به حالش حسرت خورد، آرزو كرد كه او نيز مانند ديگرى برخوردار باشد - أَشْلاَء: جمع شِلْوْ: عضوى از گوشت، هر حيوان پوست كنده كه قدرى از گوشتش خورده شده و مقدارى از آن باقى مانده است - شالَ: بالا رفت، بلند شد- العِقْبان: جمع عُقَاب- الرَّخَم: كركس، لاشخور.

نكات ادبى: 1 - بين «أَشْلاَء» و «شَالَتْ» جناس شبه اشتقاق وجود دارد 2 - بين «عِقْبان» و «رَخَم»مراعات نظير است.

توضيح: حالات درونى دشمنان به گونه‌اى محسوس، با هنرمندى خاصى ترسيم شده است.

121 - مفردات: أَلاْءشْهُرُ الْحُرُم: ماههايى كه عربها از قديم جنگيدن در آنها را جايز نمى‌دانسته‌اند اين ماهها عبارت است از :رجب، ذى‌القعده، ذى‌الحجه و محرم و غير از رجب بقيه متصل به هم‌اند، اين حرمت مورد تأييد اسلام نيز قرار گرفت.

آيه: «يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتَالٍ فيِهِ قُلْ قِتالٌ فِيه كَبِيرٌ» :«تو را از جنگ كردن در ماه حرام مى‌پرسند. بگو جنگ كردن در آن گناهى است بزرگ»⁽²⁾.

توضيح: كافران از رزم آورى و شجاعت رزمندگان اسلام چنان مى‌ترسيدند كه چشم انتظارشان به ماههاى حرام بود تا نفس راحتى بكشند.

122 - مفردات: حلّ المَكانَ: در آنجا فرود آمد و ا قامت گزيد- قَرْم: سرور، بزرگوار- قَرِم :كسى كه به خوردن گوشت اشتهاى بسيار دارد، در اين جا به معنى كسى ا ست كه به كشتن دشمنان اسلام بسى مشتاق است.

نكته ادبى: بين «قَرْم» و قَرِم» جناس محرَّف وجود دارد.

123 - مفردات: يَجُرُّ: مى‌كشد- خَمِيس :لشكر، سپاهى كه مركّب از پنج قسمت است؛ مقدمه، قلب،جناح راست، جناح چپ و عَقَبه- السّابِحَة: اسب تيزتك، كشتى شناور- إلْتَطَمَتِ الاَْمْوَاجُ، امواج به هم برخوردند و خروشيدند - مُلْتَطِم: خروشان

نكته ادبى: بحر خميس يك ا ضافه تشبيهى است.

124 - مفردات: مُنْتَدِبْ :پذيرنده دعوت- إحْتَسَبَ عِنْدَ اللّهِ خَيْراً: كار خيرى را براى رضاى خدا انجام داد، كار خيرى را براى خود به نزد خداوند فرستاد- مُحْتَسِبْ: كسى كه براى خرسندى خداوند كار مى‌كند.

يَسْطُو: بر روى او پريد، به او حمله كرد- مُسْتَأصِل: ريشه بركَننده- مُصْطَلِم: بنيان كن، نابود كننده.

125 - مفردات: غُربة: دورى از وطن كه لازمه آن بى‌كسى و گمنامى و بيگانگى و احياناً ناارجمندى است-

مَوْصُولَة الرَّحِم: به خويشان پيوسته، كنايه از ارجمند و پرقوّت شدن است.

نهج‌البلاغه :امام على عليه‌السلام در خطبه 106 مى‌فرمايند: «از كرامت پروردگار به جايى رسيديد كه كنيزان شما را حرمت مى‌گذارند. و همسايگان شما را ارجمند مى‌شمارند. آن كه پايه او با شما يكى است و حق نعمتى از شما به گردن او نيست بزرگتان مى‌دارد. و آن كه از حمله شما ايمن است و شما را بر او فرمانى نيست، از شما بيم دارد.»

126 - مفردات: مَكْفُول: حمايت شده، ضمانت شده- بَعْل: مرد سرپرست خانواده، شوهر - يَتَمَ يَيْتِمُ: يتيم شد- آمَ يَئِيمُ: بيوه شد، همسرش مرد.

نكته ادبى: بين «أب» و «بعل» مراعات نظير است.

127 - مفردات: مُصَادِمهُ: برخوردكننده با او- مُصْطَدَم: محل برخورد، مكان تصادف ،ميدان جنگ كه دو سپاه با يكديگر برخورد مى‌كنند.

نكته ادبى: هُمُ الْجِبالُ، تشبيه بليغ است.

128 - مفردات: حُنَيْن: واديى است ميان مكه و طائف، اين نام در آيه 25 سوره توبه ذكرشده و آن مربوط است به جنگى كه در سال هشتم هجرت پيش از فتح مكه، بين قبيله هوازن و سپاهيان اسلام، به فرماندهى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، در وادى مذكور در گرفت كه منجر به پيروزى مسلمانان شد.⁽¹⁾

اُحُد: كوه احد كه گفته‌اند به دليل جدايى‌اش از ديگر كوههاى ديگر منطقه، اُحد خوانده شده. يا آن كه رسول خدا از روى علاقه به توحيد و اشاعه آن نامش را احد گذاشته، در فاصله شش كيلومترى [شمال [شهر مدينه بوده، و اكنون شهر تا دامنه آن گسترش يافته است. در روز هفتم شوال سال سوم هجرت در دامنه اين كوه⁽³⁾يكى از مهمترين جنگهاى صدر اسلام رخ داد، جنگى كه تجربه‌اى تلخ اما آموزنده از خود بر جاى گذاشته و در ميان غزوات صدر اسلام يك اسثتنا به شمار مى آيد⁽⁴⁾

فُصول حَتْفٍ : فصل هاى مرگ، انواع مرگها - أَدْهَى : دشوارتر، مصيبت بارتر - أَلْوَخَم: وبا، طاعون، نوعى بيمارى واگير و مهلك كه در قديم هزاران نفر رادر زمانى اندك به كام

مرگ مى كشيد.

نكات ادبى : 1 - بين "حُنين" و "بَدر" و "أُحد" مراعات نظير وجود دارد 2 - تكرار فعل "سَلْ" نشانگر تأكيد است.

129 - مفردات : أَصْدَرَهُ عَنْ كَذَا :آن را از فلان چيز بيرون آورد يا بازگردانيد - مُصْدِر : بيرون آورنده، بازگرداننده - البِيض : جمع الأبْيَض : شمشيرهاى سفيد - اللِّمَم : جمع اللِّمَّة: مويى كه تا زير نرمه گوش آويخته باشد، وجه تسميه اش اين است كه به سردوشهانزديك شده است.

نكات ادبى:

1 - بين "البِيض"، "حُمْراً" " و "مُسْوَدّ" مراعات نظير وجود دارد.

2 - بين "المُصْدِر" و "وَرَدَ" طباق وجود دارد.

3 - با در نظر گرفتن معنى لغوى "البِيض" بين آن و "مُسْوَدّ" طباق وجود دارد.

130 - مفردات : سُمْر: جمع أَسْمَر : نيزه - الخَطّ : نام سرزمينى كه نيزه هاى خطّى بدان منسوب است. اين ناحيه در عُمّان واقع شده (كتابُ الْعَين)، برخى هم گفته اند در بحرين بوده، به هر صورت در اين منطقه نيزه هاى سخت و تيز و مقاومى ساخته مى شده و يا از راه تجارت به فروش مى رسيده است.⁽¹⁾- حَرْف : نوك و لبه هر چيز، كنار و انتهاى آن - جِسْم : پيكر، بدن - مُنْعَجِم : نقطه دار

نكات ادبى :

1 - بين "كاتِبين"، "الخَطّ"، "أَقْلامهم"، "حَرف" و "غَير مُنعَجِم" ايهام تناسب وجود دارد.

2 - "طعن" به "كتابت" تشبيه شده، به وجه شبه تأثير گذارى، آن گاه "كتابت" براى "طعن" استعاره شده، سپس از "كتابت" به معنى "طعن"، "كاتبين" به معنى "طاعنين" اخذ شده بنابر استعاره مصرّحه تبعيّه.

3 - أقلام، استعاره است براى "نيزه ها"

131 - مفردات : شَاكِى السِّلاح : مرد تابن دندان مسلّح و خيلى با هيبت و شوكت،

اصل اين اصطلاح "شَائِكُ السِّلاح" است كه مقلوب شده است - سِيما : نور پيشانى، نشانه، هيأت، چهره - تَمَيَّزَهُ : آن را مشخّص مى سازد - يَمْتَازُ : مشخص مى شود - السَّلَم : درخت خار دار كيكر، درخت كرت كه برگش در دبّاغى به كار مى رود.

نكته ادبى : بين "شَاكِى"، "الوَرْد" و "السَّلَم" مراعات نظير وجود دارد.

132 - مفردات: نَشْر : بوى خوش - الزَّهْر : شكوفه، گل گياه - الأَكْمَام : جمع الكُمّ : غلاف شكوفه كه پس از شكافته شدن غنچه از آن بيرون مى آيد، كاسبرگ - الكَمِىّ: دلير، مرد سلاح پوشيده.

133 - مفردات : ظُهور : جمع ظَهر، پشت - رُبَى : جمع الرَّبْوَة : زمين بلند، پشته، تپّه - شِدَّة : نيرومندى، توانايى - الحَزْمْ : هوشيارى، استوارى در كار، دور انديشى - شَدَّة : بستن و محكم كردن با طناب و غيره - الحُزُمْ : جمع الحِزَام: تنگ چارپا، كمربند.

توضيح : گياهان و درختانى كه بر روى تپه ها مى رويند، به دليل آن كه داراى ريشه هاى محكم و عميق هستند استوارند و به راحتى از جا كنده نمى شوند لذا سواران سپاه اسلام به چنين درختانى تشبيه شده اند.

نكات ادبى : 1 - بين "شِدّة" و "شَدّة" جناس محرّف وجود دارد. 2 - بين "الحَزْم" و "الحُزُم" نيز جناس محرّف وجود دارد.

134 - مفردات : بَأْس : شجاعت، دلاورى، نيرومندى - فَرَقْ : ترس شديد - البَهْمْ : چارپايانى نظير گوساله، بزغاله، برّه - البُهَم : جمع البُهْمَة : پهلوان دلير كه هماوردانش از پس او بر نمى آيند و نمى دانند كه او را چگونه شكست دهند.

توضيح : مفهوم روشنتر اين است كه لشكريان كفر چنان وحشت زده شده بودند كه از هر شبحى حتى از اسبان خود بشدّت مى ترسيدند.

نكات ادبى : 1 - بين "البَهم" و "البُهَم" جناس محرّف وجود دارد 2 - بين "فَرَقاً" و "تَفَرَّقَ" جناس اشتقاق وجود دارد.

135 - مفردات : آجام : جمع الجمع َأجَمَة : بيشه شير، كنام شير كه معمولا" درخت زارى است انبوه و درهم فرورفته - وَ جَمَ يَجِمُ فُلانٌ : فلانى از شدّت ترس ساكت و خاموش شد و آرام گرفت.

نكات ادبى : 1 - در مصراع دوم براى تبيين هيبت و شجاعت با شكوه دلاوران اسلام به مبالغه اى زيبا دست زده است زيرا شير در هنگام دفاع از كنام خود به اوج خشم و حمله ورى و درندگى مى رسد. 2 - بين "آجام" و "تجم" جناس شبه اشتقاق وجود دارد.

136 - مفردات : لَنْ تَرَى : هرگز نمى بينى، هرگز نمى يابى - مُنْتَصِر : ظفر يافته - مُنْقَصِمْ : شكست خورده، درهم شكسته شده.

نكات ادبى : 1 - بين دو مصراع توازن با تكرار وجود دارد. 2 - بين "وَلِىّ" و "عَدُوّ" طباق وجود دارد.

137 - مفردات : أَحَلَّهُ بِالْمَكان : او را در آن جا فرود آورد - أُمَّة : مردم همكيش - حِرْزْ: هر چه كه جلو تباهى و نابودى و گم شدن و تلف گشتن چيزى را بگيرد، نظير صندوق - مِلَّة : دين، آيين، شريعت - اللَّيْثْ : شير - أَشبال : جمع شِبْل: بچه شير كه به سن شكار كردن رسيده است - أَجَمْ : جمع أَجَمَة : كُنام شير

نكات ادبى : 1 - در اين بيت، پيامبر در قدرت حمايت از كيان و فرزندان خود،به شير و امتش به فرزندان شير، و دينش به كنام شير تشبيه شده است.

2 - بين "أَحَلَّ" و "حَلَّ" جناس اشتقاق وجود دارد.

3 - بين "لَيْثْ" و "أَشْبال" مراعات نظير وجود دارد.

138 - مفردات : جَدَّلَهُ : اورابر خاك افكند - كَلِماتُ اللّه : مقصود قرآن كريم است - جَدِلْ : كسى كه به شدّت ستيزه مى كند - خَصَّمَهُ : بر او در دشمنى غلبه كرد، بر او چيره شد - خَصِم : ستيزه گر، دشمن سرسخت - البُرهان : يكى از نامهاى قرآن كريم است.

نكات ادبى : 1 - بين "جَدَّلَتْ" و "جَدِلْ" جناس اشتقاق وجود دارد.

2 - بين "خَصَّمَ" و "خَصِمْ" جناس اشتقاق وجود دارد.

139 - مفردات : الأُمِّى : درس نخوانده و به مكتب نرفته، خواندن و نوشتن نياموخته - الجاهِليّة : دوران پيش از ظهور اسلام در عربستان كه نور عقل و وحى در آن سامان خاموش بود - التَّأدِيب : تربيت كردن و پرورش دادن برمبناى درستى و أخلاق - اليُتْمْ : يتيمى، بى پدرى.

نهج البلاغه : "وَ لَقَدْ قَرَنَ اللّهُ بِهِ - صَلَّى اللّهُ عَلَيه وَ آلِه - مِنْ لَدُنْ أَنْ كَانَ فَطيِماً" أَعْظَمْ

مَلَكٍ مِنْ مَلاَئِكَتِهِ يَسْلُكُ بِهِ طَريِقَ الْمَكَارِمِ وَ مَحَاسِنَ أَخْلاَقِ الْعَالَمِ لَيْلَهُ وَ نَهَارَهُ"

« هنگامى كه از شير گرفته شد خدا بزرگترين فرشته از فرشتگانش را شب و روز همنشين او فرمود تا راههاى بزرگوارى را پيمود و خويهاى نيكوى جهان را فراهم نمود. (خطبه 192)

حديث: "أَدَّبَنَى رَبِّى فَأَحْسَنَ تَأْدِيبى"⁽¹⁾ترجمه: پروردگارم مرا بسيار نيكو تربيت كرد.

«نگار من كه به مكتب نرفت و خط ننوشت

به غمزه مسأله آموز صد مدرّس شد.»

"حافظ"

در توسّل و شفاعت خواهى

140 - مفردات : أَسْتَقِيلُ: در خواست بخشش مى كنم - الخِدَم: جمع الخِدْمَة : انجام كارى نيك براى كسى از سر دلسوزى و خير خواهى، در اين جا خدمتكارى اهل دنيا مقصود است.

نكته ادبى : در بيت تصدير وجود دارد.

توضيح : بوصيرى پيش از سرودن بُردَه، به مناسبتهاى مختلف سلاطين و اميران و وزيران رامدح كرده بود كه مجموعه اين قصايد در ديوانش موجود است.

141 - مفردات: قَلَّدَهُ القِلاَدَةَ: گردنبند را در گردنش انداخت - عَواقِب : جمع عاقِبَة : فرجام كار - هَدْى : چارپايى كه براى قربانى كردن به مِنَى برده مى شود، در ابتدا غالبا" بر شتر اطلاق مى شد و بعدا" مصاديقش بيشتر گرديد - النَّعَم : بر شتر، گاو و گوسفند اطلاق مى شود، جمعش انعام است، وجه تسميه اش منافع و خواص آن براى مردم است.

توضيح : معمولا" براى سوق دادن قربانى به سوى قربانگاه قلاّده اى به گردنش مى‌اندازند و او را به دنبال خود مى‌كشند.

142 - مفردات : غَىّ : گمراهى، در پى هوس ها رفتن - الصِبَا : كودكى، خُردى - الحَالَتَيْن :مقصود هر دو حالت شاعرى و خدمتكارى است - الآثام : جمع الإثْم : گناه، خطا - النَّدَمْ : پشيمانى.

143 - مفردات : الدِّين : آخرت - سَامَ الْبائِعُ السَّلْعَةَ : فروشنده كالا را در معرض فروش قرار داد - سَامَ الْمُشْتَرى السَّلْعَةَ : خريدار با قيمتى كه بيان كرد خواستار خريدارى كالا شد.

نكته ادبى : بين "دين" و "دنيا" طباق وجود دارد.

144 - مفردات : آجِل : دير آينده، آخرت - عاجِل : شتابنده، زود آينده، كنايه از دنيا - بَانَ يَبِينُ : آشكار شد، واضح و روشن شد - الغَبْنْ : زيان ديدن در خريد و فروش - بَيْع: خريد و فروش و داد و ستد عادى كه فى المجلس بهاى كالا را مى دهند و آن را تحويل مى گيرند - سَلَمْ : پيش فروش و پيش خريد كردن كالا.

نكات ادبى : 1 - بين "عاجل" و "آجل" جناس مضارع و 2 - بين "بَيْع" و "سَلَم" و "غَبْن" مراعات نظير وجود دارد.

145 - مفردات : عَهْد : پيمان، دوستى، ضمانت - مُنْتَقِض : شكسته شده - حَبْل : رشته پيوند، طناب - مُنْصَرِم : بريده، قطع شده

146 - مفردات : ذِمَّة : امان، پناه، عهد و پيمان - أَوْفَى : باوفاترين - مُحمّد : نام مقدّس پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، در قرآن سوره‌اى به همين نام وجود دارد.

(توضيح : نام شاعر نيز محمّد بوده است.)

نكته ادبى : در بيت تصدير وجود دارد.

حديث : امام صادق عليه‌السلام : "بدان كه بر روى زمين خانه اى نيست كه در آن نام محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشد مگر آن كه آن خانه و زمين هر روز خدا را تقديس مى‌كنند.⁽¹⁾

147 - مفردات : مَعاد : روز جزا - فَضْل: احسان و بخشش- إِلّ: عهد و پيمان، صدا را به دعا بلند كردن - زَلَّة: از راه حق يا از راه درست منحرف شدن، لغزيدن؛ زَلَّةُ القَدَم: منحرف از راه راست، لغزيده قدم، [بديهى است كسى كه پايش بر راه صراط بلغزد در دوزخ سقوط خواهد كرد.]

نكته نحوى: قول بهتر در قرائت اين بيت، عطف كردن «إلاًّ» بر «فَضْلاً» است چون سخن از تعقيد رها مى‌شود.

148 - مفردات: حَاشَاهُ: دور اس-ت از او - حَرَمَ يَحْرِمُهُ الشَّى‌ءَ: او را از آن چيز محروم كرد- مُحْتَرَم: تكريم شده

149 - مفردات: أَلْزَمْتُ: وادار كردم، واجب كردم- مُلْتَزِم: بر عهده گيرنده، كسى كه همراه بزرگى باشد.

نكته ادبى: در بيت تصدير وجود دارد.

«بوصيرى در ضمن يكى ديگر از مدايح نبوى مى‌گويد:

بِمَدْحِ الْمُصْطَفَى تَحْيَى الْقُلُوبُ * وَ تُغْتَفَرُ الْخَطَايَا وَ الذُّنُوبُ

150 - مفردات: فَاتَ يَفُوتُ الشَّى‌ءَ: از آن چيز درگذشت- تَرِبَ الرَّجُلُ: آن مرد فقير شد كه گويا حتى فرش زير پا هم ندارد و روى خاك نشسته است. - الحَيَا: باران، زيرا مردم و زمين را زنده مى‌كند- الاَزْهَار: جمع الزَّهْر: گل - الأَكَم: جمع الأَكَمَة : تپه، زمينى كه از پيرامون خودش بلندتر باشد.

نكات ادبى: 1 - «يداً» مجاز مرسل است به علاقه جزء و كُلّ و مقصود شخص است به معنى «رَجُلاً»

2 - «كرم پيامبر» به بارانى كه گلها و شكوفه‌ها را بر پشته‌ها مى‌روياند تشبيه شده است (به نوع تشبيه ضمنى)

151 - مفردات: زَهْرَةُ الدّنْيا :زيبايى و طراوت دنيا- إقْتَطَفَ الثَّمَرَ: ميوه را چيد- إقْتَطَفَ الشَّىْ‌ءَ: آن چيز را بسرعت گرفت و قاپيد.

زُهَير: إبن أبى سُلمَى المُزْنى، او از اصحاب معلّقات است كه بيشتر اشعارش در حكمت و خويشتندارى و حلم است شش تن از خاندان او نيز شاعر بوده‌اند. از جمله فرزندش كعب بن زهير، كه مدحيه نبوى‌اش شهرت دارد. زهير در سال 520 ميلادى به دنيا آمد و پيش از سال 610

ميلادى برابر 13 قبل از هجرت در گذشت-⁽¹⁾هَرِم: إبن سَنان بن أبى حارثة المُرّى، او با حارث بن عوف آتش جنگ بين قبايل عَبْس و ذُبيان را خاموش كرد و بدين سبب مورد ستايش شاعر صلحدوست جاهلى يعنى زهير قرار گرفت و سپس هداياى فراوانى به زهير داده شد. او در حدود سال 608 ميلادى (15

سال قبل از هجرت) درگذشته است.⁽¹⁾

توضيح قرآنى : اصطلاح «زَهْرَةُ الدّنْيَا» ريشه در قرآن دارد. «وَ لاَ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إلَى مَامَتَّعْنَا بِهِ أزْوَاجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَ رِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَ أبْقَى» : «به چيزى كه اصنافى از آنان را بدان بهره‌مند گردانده‌ايم چشم مدوز كه تجمل زندگى دنيوى است تا سرانجام آنان را بدان بيازماييم و روزىِ پروردگارت بهتر و پاينده‌تر است.»⁽²⁾

در مناجات

152 - مفردات: لاَذَ يَلُوذُ بِالجَبَلِ: به كوه پناه برد- حُلُول: در آ مدن در جايى، فرارسيدن زمانى - الحَادِثُ العَمَمْ: رخداد فراگير و همگانى، ممكن است مقصد بيمارى‌اش باشد كه همه پيكرش را در برگرفته بود و يا شايد رخداد قيامت باشد كه حادثه‌اى است همگانى.

153 - مفردات: ضَاقَ يَضِيقُ: تنگ شد، از وسعتش كاسته شد- جَاه:مقام و منزلت، اعتبار و بزرگى و رتبه- الكَريم: از نامهاى خداوند است - تَجَلَّى: آشكار شد، ظهور يافت- مُنْتَقِمْ: انتقام گيرنده، كين‌خواه - إذا الكَريمُ تَجَلَّى باسْمِ مُنْتَقِمِ: روزى كه خداوند به نام «انتقام گير» ظهور مى‌كند، روز قيامت.

154 - مفردات: ضَرَّةْ: هَوُو، مقصود آخرت است كه رابطه اش با دنيا بر اساس تقابل است چنان كه غالبا" دو هوو چنين‌اند- اللَّوْح: چيز پهنى كه بر رويش چيزى مى‌نويسند و به معنى صحيفه‌اى كه قابل ترسيم صور و كتابت در آن باشد.

صحيفه نفس انسانى را لوح گويند كه محل ارتسام اشياء است و نفوس سماوى را نيز لوح مى‌گويند كه محل ارتسام تمام صور كليه موجودات عالم سفلى است⁽³⁾«به نظر برخى عارفان نظير كاشانى مقصود از لوح قلب حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است⁽⁴⁾

قلم: خامه‌اى كه با آن نويسند، اين ا صطلاح مأخوذ از قر آن است «وَ الْقَلَمِ وَ مَايَسْطُرُونَ» و «الذَّىِ عَلَّمَ بِالْقَلَمِ» عرفا و فلاسفه اسلامى آن را به‌كار برده‌اند و در حديث است كه «اَوّلُ مَا

خَلَقَ اللّهُ الْقَلَمُ» ملاصدرا گويد:

«ذات بارى تعالى ابتدا جوهر مجرّد قدسى را آفريد و به توسط او جوهر قدسى ديگرى آفريد و همين طور به طور مرتب در كمال و شرف و بالجمله هر يك از عقول طوليه علت وجود موجود عقلى و نفسى ديگر است و از اين جهت از هر يك از عقول مجرده طوليه و نفوس و افلاك مى‌توان تعبير به قلم كرد و قلم اول كه عقل اول باشد مَلَك مقرب عقلى و قلم اعلى است و بالجمله عقول را به اعتبار آن كه واسطه‌اى در فَيضان صُوَر علميه‌اند بر نفوس كليّه فَلكيه و موجب وجود آنها هستند، قلم گويند.⁽¹⁾

حكيم ناصر خسرو قباديانى مى‌گويد: «و چنان كه عقل كلى و نفس كلى قلم و لوح خداى‌اند، اندر عالم دين نيز رسول قلمِ خداى است، نبشته بر اين صحيفه جسمى. چنين كه همى بينيم قرآن كريم نيز كتاب خداى است از اين قلم كه رسول است - بر اين لوح - كه وصى است- و چنان كه اين كتاب اوّلى جز بدين لوح ما را معلوم نشد، قرآن نيز جز به «وَصِىّ» ما را معلوم نشود.»⁽²⁾

155 - مفردات: قَنَطَ يَقْنِطُ: نوميد شد - زَلَّة: لغزش، گناه- الكَبَائِر: جمع ألكَبِيرة: گناهان بزرگ- اللَّمَمْ: گناه كوچك، (اين كلمه در بيت 85 به معنى جنون به كار رفته است.)

نكته ادبى: بين «كَبائر»و «اللَّمَم» طباق وجود دارد.

توضيح: براساس معارف قرآنى مسلمان بايد در حالتى متوازن بين خوف و رجا به سوى خداوند رجعت كند. نه به رحمت بيكران او مغرور گردد و نه از تبهكارهاى خويشتن چنان نوميد و مأيوس شود كه راه دل بر غفران خداوند بسته بيند.

درست است كه براى خداوند بخشش، كوچك و بزرگ ندارد ولى به نصّ قرآن «هركس به وزن ذرّه‌اى نيكى كرده باشد. آن را مى‌بيند و هركس به وزن ذره‌اى بدى كرده باشد آن را خواهد ديد».⁽³⁾مع‌الوصف در دنيا و آخرت، رحمت و غفران و فضل و كرم خداوند بر غضب او كه لازمه عدالت او است و عين حقيقت، مقدم است.

156 - مفردات: عِصْيان: سركشى، نافرمانى، گنهكارى- القِسَم: جمع القِسْمَة: بخش، قسمت، پاره.

نكته ادبى: در بيت تصدير وجود دارد.

157 - مفردات: غَيْرَ مُنْعَكِس: واژگون نشده، درست، [برآوردشده] - حِبَالِى: رشته اميدم - غَيْرَ مُنْخَرِم: نابريده، استوار.

نكته ادبى: بين دو مصراع صنعت توازن با تكرار وجود دارد.

158 - مفردات: الدّارَيْن: دنيا و آخرت، دوسراى- يَنْهَزِمُ: درهم مى‌شكند، مى‌گريزد.

159 - مفردات: سُحُبْ: جمع سحاب: أبر- صَلاَة: اگر از جانب خداوند با شد به معنى بارش رحمت بر بندگان است- مُنْهَلّ: باران بسيار شديد- مُنْسَجِم: آبِ ريزان و روان

«صدهزاران آفرين بر جان

او

بر قدوم و دور و فرزندان او»⁽¹⁾

«مولوى»

160 - مفردات: آلُ الرَّجُلِ: خانواده انسان، بستگان نزديك انسان، و فقط در مورد چيزى به كار مى‌رود كه نشانى از شريف بودن دارد. - الصَّحْبْ: جمع الصّاحِبْ: ملازم، دوست، همراه، هم صحبت، در اين جا مقصود مسلمانان صدر اسلام هستند كه از نزديك پيامبر را در پيشبرد اهداف اسلام يارى مى‌رساندند و جملگى از نزديك پيامبر را ديده و زمانى با ا و زيسته بودند- التَّابِعين: جمع التّابعى منسوب به التّابع و التّابِعة: اصطلاحاً مسلمانى را گويند كه خود پيامبر گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را نديده اما يكى از اصحاب بزرگوار آن حضرت را ديده و مسلمان از دنيا رفته- التُّقَى: پرهيزگارى، تقواپيشگى - النَّقَاء: پاكيزگى، خلوص، نيكويى.

161 - مفردات: رَنَّحَتِ الرِّيحُ الْغُصْنَ: باد شاخه درخت را تكان داد و خم كرد- العَذَبَات: جمع العَذَبَة: شاخه درخت - البَان: (بيت 5) - صَبا: بادى كه از سوى مشرق مى‌وزد، ضد دَبور، در ادب فارسى و عربى اين باد پيك عاشقان است.

اطْرَبَهُ: او را به طرب و شادى وادارساخت، او را وادار به حركت موزون توأم با وَجد كرد - العِيس: جمع الأَعْيَس: شتر سفيدى كه رنگ آن با تيرگى مختصرى آميخته باشد كه

از بهترين شتران است- حادِى: كسى كه شتران را با آواز مخصوصى بنام «حُداء» براند- حَادِى العِيس: ساربان- النَّغَم: جمع النَّغْمَة: آواز خوش.

توضيح: مراد از اين بيت درخواست جاودانگى صلوات و درود خداوند متعال بر روح پاك و درخشان و آسمانى حضرت سيّدالانبياء و المرسلين، محمد مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، است.

فصل سوّم : شوقى و نهج البردة

اشاره

نگاهى به وضعيت مصر و جهان عرب در قرن 19 و آغاز قرن 20

احمد شوقى بك در سال (1285 ه . ق/ 1868 م.) ديده به جهان گشود. اندك اندك رشد كرد و از جامعه خويش تأثير پذيرفت و شخصيتش شكل گرفت. آن گاه نقش خاص خويش را به تناسب استعدادهاى خود و نياز جامعه بر عهده گرفت.

دوران احمد شوقى را "عصر نهضت " نام نهاده اند و دليلش آن است كه عوامل فراوانى در سده‌هاى اخير دست به دست هم دادند و موجبات بيدارى و قيام مسلمانان و عرب زبانان را براى ساختن فرهنگ و تمدّنى نوين فراهم نمودند. از جمله عواملى كه موجب حركت بخشيدن به افكار، همتّها و اراده ملّى مردم مصر و بلاد همجوار آن گرديد، به طور فهرست وار مى‌توان به اين عوامل اشاره نمود:

الف - عوامل سياسى:

1 - ورود ناپلئون (1183 -1273 ه.) به مصر در سال (1212 ه ./ 1798م) با هدف قطع حلقه ارتباط امپراتورى بريتانيا با شرق و گسترش سلطه فرانسه بر جهان.

2 - اشغالگريهاى وسيع غربيان در كشورهاى عربى، از جمله اشغال الجزاير از سوى فرانسه در سال 1830، اشغال تونس در سال 1881 م. اشغال مغرب (1907 -1912)، اشغال لبنان و سوريه (1918 -1920)، اشغال مصر از سوى انگليس در سال 1882، و

سودان در 1899 و عراق در 1917 و فلسطين در 1917 و كرانه شرقى اردن در 1920 و اشغال ليبى توسط ايتاليا در سال 1911 م.

3 - تلاش محمدعلى پاشا(1184 -1265 ه./1770 -1849 م.)براى اخراج غربى ها از مصر و سپس كوشش ملّى براى بازسازى و نوسازى ساختار فرهنگى، اجتماعى، اقتصادى و سياسى مصر.

4 - وجود حكومتهاى استبدادى در اكثر بلاد عربى و اسلامى، بويژه حكومت سلطان عبدالحميد ثانى عثمانى (1258 -1337 ه. ق.)

5 - اختلافات دامنه دار بين حكومت عثمانيان و مصر و ديگر كشورهاى اسلامى كه بيشتر به تحريك غربيان بود.

6 - بروز جنگ جهانى اوّل (1914 -1918 م.) و فروپاشى امپراتورى عثمانى.

7 - تلاش مردان بزرگى چون سيّد جمال‌الدّين اسدآبادى (1254 - 1315 ه. ق) براى ايجاد موج بيدارى و خيزش هماهنگ و يكپارچه امّت اسلامى بر ضدّ موانع داخلى و خارجى، و انحطاط مسلمانان.

8 - تلاش وسيع انديشه مندان و بيداران شرقى براى دفع شرّ استعمارگران مهاجم غربى در سراسر كشورهاى مسلمان و طنين انداز شدن نوگرايى و تحوّل طلبى در ساختار نظام هاى سياسى و فكرى حاكم بر جوامع شرقى از سوى بزرگانى چون شيخ محمد عبده (1266 -1323/1849 -1905) و سيدعبدالرحمن كواكبى (1266 -1321/1849 -1903)و مصطفى كامل (1291 -1326/1874 -1908).

ب - عوامل فرهنگى:

1 - نهضت ترجمه كه در دوره محمّدعلى پاشا شروع شد.

2 - تغيير و تحوّل در آموزش و پرورش در سطوح مختلف و اعزام جوانان مستعدّ براى فراگيرى علوم و فنون، به كشورهاى غربى. سرآغاز اين امر در دوره محمّدعلى است كه اوّلين گروه به پاريس اعزام شدند(1242 -1247 ه./ 1826 -1831 م.) و نيز الزام دانشجويان به فراگيرى زبانهاى ايتاليايى و فرانسوى.

3 - تأسيس چاپخانه بولاق در سال (1238 ه./1822 م.)

4 - تأسيس مدرسه آموزش زبانهاى خارجى (1251 ه./1835 م.)، اين كار باعث شد

تا چاپخانه بولاق از سال 1238 تا 1258 ه. تعداد 243 عنوان كتاب را كه از زبانهاى غربى به عربى در موضوع هاى مختلف مورد نياز جامعه ترجمه شده بود به‌چاپ برساند.

5 - ظهور پديده اطّلاع رسانى مكتوب به وسيله روزنامه‌ها و مجلاّت كه در بيدارى و آگاهى افكار عمومى نقش بسزايى داشت.

6 - تلاش جمعى متفكّران،اديبان و مبارزان براى قانونمند سازى حكومت. در همين راستا سرانجام در سال 1908م. سلطان عبدالحميد ثانى وجود قانون اساسى را در حوزه حاكميت خويش پذيرفت.

7 - ظهور پديده نمايشنامه نويسى، كه سرآغاز آن مرهون تلاشهاى مارون نقاش (1233 -1272/1817 -1855) مى‌باشد. علاوه بر اينها دهها عامل بزرگ ديگر در پديد آمدن نهضت دخالت داشت كه تفصيل آن را بايد در كتابهاى تاريخ معاصر جهان عرب جستجو كرد. اين موج بيدارى و تحوّل،منحصر به مصر نبود بلكه لبنان،سوريه،عراق، تونس، الجزاير و ساير بلاد را نيز در برگرفت.

در چنين فضايى كه سرشار از روحيه قيام بود، ستاره وجود احمد شوقى در آسمان ادبيات عربى دميد و آثار او موجب شد تا جوانان و متفكّران زمانش متوجه عظمت و شكوهمندى فرهنگ و تمدّن خودى شوند. شعر او به همّت بيداران حركت بيشترى بخشيد، استعمارگران را رسوا ساخت و روحيه اعتماد به نفس را در ملّت عرب زبان تقويت كرد.

احمد شوقى مهمترين رسالت خود را در اين مى‌دانست كه بين ميراث فرهنگى كهن ملّت مصر با دستاوردهاى جديد علم و فناورى و پيشرفتهاى نوين پيوند زند و از تلفيق اين دو، نيرويى مضاعف براى رشد و سعادت ملّت خويش فراهم نمايد.

احمد شوقى

احمد شوقى⁽¹⁾

احمد شوقى كه به لقبهاى اميرالشّعراء، شاعر الشرق و الغرب، و شاعر الاسلام خوانده شده از طرف اجداد پدرى داراى ريشه كردى، عربى و چِرِكْسى و از طرف مادر داراى اصل تركى و يونانى است.

او در سال 1868م./1285 ه. در خانواده اى ثروتمند در كوى حنفى قاهره به دنيا آمد. مادرش از تركان قبرسى يونان بود. شوقى دوران طفوليّت را در دامان مادربزرگ يونانى تبارش كه با دربار خُديو اسماعيل⁽²⁾(1246 - 1313 ه.) ارتباط داشت رشد يافت. در سال 1873م. پا به مدرسه گذاشت و از سال 1883 م. شروع به تحصيل در رشته حقوق نمود امّا اندكى بعد، حقوق را رها كرد و به عضويت آموزشگاه زبان و ترجمه زبانهاى خارجى در آمد. اين محل افراد را براى گماشته شدن در مناصب دولتى تربيت مى‌كرد. او در اين مكان زبان فرانسه را خوب فرا گرفت و در همين فرصت نزد شيخ الازهر، شاعر محمّد البسيونى، به فراگيرى زبان و ادبيات عرب در سطح عالى، پرداخت.

در سال 1887م./1305 ه. از طرف خُديو توفيق (1269 -1310 ه./1852 -1892) به دانشگاهى در فرانسه اعزام شد تا تحصيلاتش را در رشته حقوق كامل كند. او تا سال 1891در فرانسه بود و در طىّ اين مدّت از انگلستان و الجزاير نيز ديدن كرد، همچنين با شاعر لبنانى شكيب ارسلان آشنا شد. پس از بازگشت به مصر وارد دربار خديو عباس حلمى ثانى (1291 -1363/1874 -1944م.)، (جانشين خُديو توفيق) گرديد. امير اورا در سال 1894 به نمايندگى مصر در كنگره مستشرقين كه در ژنو برگزار شد فرستاد. او در اين مجمع بين المللى قصيده طولانى خود با عنوان "كِبَارُ الحَوادِثِ فِى وَادِى النّيِل " شامل

بيش از 270 بيت را ارائه داد. و بدين وسيله گوشه‌اى از فرهنگ و تمدّن مصر را به جهان معرّفى نمود.

شوقى به دليل طرفدارى از عباس حلمى و مواضع او و به سبب اين كه دشمنان امپراتورى عثمانى را دشمن اسلام و شرق مى‌دانست، در اين مرحله زندگى‌اش، به بدگويى از انگليسى‌ها پرداخت و به شدت به تحقير آنان همت گماشت. پس از آن كه اميرعباس با فشار انگليسى‌ها از حكومت بركنار شد. شوقى نيز وادار به ترك مصر گرديد و در سال 1915 وارد اسپانيا شد. در آن جا تا سال 1919 به مطالعات تاريخى پيرامون ادبيات و فرهنگ اندلس مشغول گرديد. داستان «اَمِيرَةُ الأندُلُس» و قصيده‌اى در معارضه با سينيّه بحترى، محصول همين دوره است. پس از فروكش كردن آتش جنگ جهانى اول، شوقى در سال 1919 به مصر بازگشت و دربندر اسكندريّه مورد استقبال با شكوه جوانان و ادب دوستان و ديگر مردم مصر قرار گرفت.

مرحله دوّم زندگى شوقى از اين به بعد شروع شد. در مرحله پيشين وابستگى شديد او به دربار خُديو عباس حلمى ثانى مانع ارتباط او با حقايق موجود در جامعه شده بود امّا در اين مرحله شوقى به رسالت خود در خدمت به فرهنگ اصيل خودى با توانى مضاعف ادامه داد. و نيز كوشيد بدون عضويّت در هيچ حزب و گروه سياسى، در برخى امور سياسى همكارى ورزد.

او با بسيارى از شاعران و متفكران رابطه داشت. از جمله با تاگور، شاعر شهير هندى نيز ديدار كرد. شوقى بيش از همه با خليل مُطران، إسعاف نشاشيبى (اديب فلسطينى)، محمد عبدالوهاب (موسيقى دان) و دكتر محجوب ثابت صميمى بود. در سال 1930 چهارماه بر بستر بيمارى تصلب شرايين افتاد، در همين ايام چند نمايشنامه به نامهاى «مجنون ليلى»، «قمبيز»، «على‌بك الكبير» و «البخيلة» را نوشت.

از آن به بعد شوقى كه حال خوبى نداشت، زندگى را در سواحل رود نيل سپرى مى‌كرد. او در سال 1932م/1351 ه در شهر قاهره درگذشت. همه مردم و حتى سران حكومتى در تشييع او شركت كردند. و در مدفن حسين شاهين پاشا به خاكش سپردند. شوقى وصيت كرده بود كه بر سنگ قبرش ابيات 100و39 نهج‌البرده را بنويسند:

يَا أَحْمَدَ الْخَيْرِ لى جَاهٌ بِتَسمِيَتى * وَ كَيْفَ لاَ يَتَسَامَى بِالرَّسولِ سَمِى

اِنْ جَلَّ ذَنْبِى عَنِ الْغُفْرَانِ لىِ أَمَلٌ * فىِ اللّهِ يَجْعَلُنِى فِى خَيْرِ مُعْتَصَمِ

احوال و افكار شوقى

شوقى در بين اشراف رشد كرده بود و جوانى اش در دربار سپرى شد. لذا در سن جوانى به عيش و نوش اهميّت مى‌داد. مع‌الوصف او فردى دلسوز، سريع الانتقال، خوش زبان، آرام و مردم دوست بود. شوقى در مراحلى از حيات خود خواستِ خُديو عباس و عبدالحميد ثانى را برخواست ملّت مصر ترجيح داد و همين از نقاط ضعف اوست. چون اميران و سلاطينى را مدح گفت كه دستانشان آلوده به خون مظلومان و ضعيفان بود.

شوقى مطالعات بسيار گسترده كرد. زبان هاى تركى، فرانسوى و اسپانيايى را خوب مى‌دانست. او با ادبيات و تاريخ و تمدّن شرق و با آثار ادبى بزرگان مغرب زمين به خوبى آشنايى داشت.

وى خواهان عزّت و سربلندى عربها و مسلمانان، بويژه مصريان بود.و براى رسيدن به اين هدف تعصّب نداشت، لذا معتقد بود كه رمز سعادت مصر در پيوند ميراث عظيم فرهنگ گذشته ملّى، اسلامى با دستاوردهاى جديد تمدّن و فرهنگ غرب است. آثار اين اعتقاد در همه آثار او به وضوح نمايان است. افق فكر و خيال شوقى پردامنه است، او در موضوع هاى مختلف تاريخى، سياسى، اجتماعى، حماسى، فلسفى، رثاء، زهد، وصف، مدح، غزل، نمايشنامه و برخى موضوعهاى ديگر شعر سروده است.

شوقى بر خلاف شاعران گذشته نظير متنبّى و معرّى و ابونواس و زهاوى و ديگران، در آثار خود سهم شايانى به شعر مذهبى بخشيده است.

آثار شوقى

الف) شعر : 1 - الشّوقيّات در چهار جزء 2 - صَدَى الْحَرْب، قصيده‌اى است كه شيخ

عبدالكريم سلمان شرحش كرده 3 - قَصيدةٌ فى ميلادِ الأمير محمّد عبدالمُنعِم 4 - كَرْمَةُ ابن هَانى‌ء 5 - قَصيدةُ النِّيل، كه به زبان فرانسه نيز ترجمه شده است 6 - دُوَلُ الْعَرَب وَ عُظَماءُ الاْءسلام، كه مجموعه اى از اُرجوزه هاى تاريخى است 7 - نَهْجُ الْبُرْدَة، در مدح پيامبر اسلام به پيروى از بُردَه بوصيرى. اين قصيده را شيخ سليم البُشرَى استاد دانشگاه الأزهر شرح كرده است.

ب) نمايشنامه : 1 - على بك الكبير 2 - مصرع كليوباترا 3 - مجنون ليلى 4 - قمبيز 5 - عنترة 6 - أميرة الأندلس، اين به نثر و ديگر نمايشنامه هايى كه نامبرده شد به شعر است. دو نمايشنامه نيز دارد كه در يك فصل چاپ شده، با عنوانهاى - ألَسْتَ هُدَى، و البَخِيلَة.

ج) نقد اجتماعى : 1 - أسواقُ الذَّهب 2 - مُذَكِّراتُ بنتاؤور

د) داستان : 1 - رِوَايَةُ لاَدِيَاس 2 - رِوايةُ وَرَقَةِ الآس، كه چندان از نظر فنى كامل نيست.

ه- ) ديگر آثار : 1 - كشكول، مجموعه‌اى است سه جلدى شامل داستانها و اشعار چاپ نشده براى كودكان. 2 - أعمالى فى مُؤَتَمَرِ الْمُسْتَشْرْقين 3 - كَلِماتُ شوقى، به دست عبدالعال احمد حمدان گردآورى شده 4 - المَسِيحُ فى شِعر شَوقى، كه حبيب سلامة آن راتأليف كرده.

5 - مجموعه كامل آثار شوقى در كتاب "المَوسُوعَةُ الشَّوقِيّة، الأعْمَالُ الْكَامِلَةُ لاِءمِير الشُّعراء أحمد شَوقى، تأليف و شرح : ابراهيم الأبيارى، دارالكتاب العربى، بيروت، 9 جلد، چاپ اول،1415 ه./ 1995م " گرد آمده است.

ديوان اشعار احمد شوقى تا كنون به صورتهاى مختلف چاپ شده كه به نظر مى‌رسد بهترين چاپ آن كتاب "ديوانُ احمد شوقى، مُداخَلَةٌ و تحقيق : إميل أ.كبا، دارالجيل، بيروت، چاپ اول، 1040 ص، 1415 ه باشد. موضوعات ديوان شوقى عبارتست از: 1 - الإسلاميّات، النّبويّات 2 - التّركيات 3 - المصريّات 4 - التَّأمُّلات 5 - فىِ الحُبِّ وَ الطَّبيعة 6 - فىِ الزَّمَنِ وَ الاْءنسانِ وَ الْحَضَارَةِ 7 - فى نَشْوَةِ اِلذّاتِ وَ التّارِيخِ الْخَاص.

ويژگيهاى سبك شوقى

1 - شوقى در قالب و مضمون پيرو پيشينيان است. به طور كلى او بيشتر از شاعران

دوره عباسى و از برخى شاعران دوره انحطاط تقليد كرده و بيش از همه به متنبّى نظر داشته. اگر چه هيچ گاه نتوانسته است گامى از او پيشتر افتد. امادر برخى موارد مضامين جديدى را وارد اشعارش كرده است.

به چند نمونه از موارد خاص تقليد شوقى از گذشتگان در اين جا اشاره مى‌شود:

همزيّه و بُردَه بوصيرى، نونيّه ابن زيدون، سينيّه بحترى، داليّه حُصَرى و عَينيِّه ابن سينا و رثائيّه ابوالعلاء معّرى با مطلع "غَيْرُ مُجْدٍ فىِ مِلَّتِى وَ اعْتِقَادِى " كه در رثاى محمّد فريد (1338 ه.) سروده شده است همچنين در "أسواقُ الذّهَب " به "أطْبَاقُ الذَّهَب " زمخشرى و وعظ و اندرزهاى آن نظر داشته است. او حتى از اديبان غرب تقليد كرد و در پيروى از "آنتونيو وكلئو پاترا " ى شكسپير، نمايشنامه منظوم "مَصْرَعُ كِليُو باترا" را ساخت. 2 - شعر شوقى داراى چهار گرايش اصلى است، حبّ وطن، آزادى خواهى، گرايش دينى و انسان دوستى.

3 - وابستگى شديد شوقى در دوران جوانى تا سال 1915م. به دربار خُديوى عباس حلمى ثانى موجب دورى او از مردم و نزديكى‌اش به طبقات مرفّه و حاكم گرديد. اين وابستگى در واقع نوعى اسارت بود كه شاعر را از پرواز در افقها و توجه به زندگى توده هاى مردم باز مى‌داشت.دو نوع وابستگى موجب كُند شدن گامهاى شوقى در گشودن افقهاى جديد بر روى ادبيات جديد عربى گرديد. اول: تعلّق فكر و خاطر، به صورت افراطى به آثار ادبى پيشينيان؛ دوم: وابستگى به دربار و زندگى اشرافى.

4 - شوقى اگر چه در برخى از اشعارش مدح را داغ ننگى بر سيماى ادبيات عرب مى‌داند اما خود نيز داغى بر داغهاى پيشين افزوده است و علاوه بر 25 سال ستايش خُديوى عباس، خُديوى اسماعيل، خُديوى توفيق، سلطان حسين و ملك فؤاد، حتّى سلطانى مستبّد و ديكتاتور يعنى سلطان عبدالحميد ثانى، امپراتور دولت عثمانى را در سفرش به آستانه ستود و در مدح مبالغه نمود و او را امام وخليفه مسلمانان ناميد.

نكته قابل توجه اين كه در اين مدح ها نيز مقلّد پيشينيان بود و ابتكارى از خود نشان نداد.

5 - شوقى مردى مذهبى نبوده و در شعر خود به علت همسويى با اعتقادات و آداب

و رسوم حاكم بر جامعه و دور نيفتادن از ساحل اجتماع، تظاهر به ديندارى كرده است.

6 - او در آفرينش آثار خود تابع سياق واحد نبود بدين معنى كه اغراض مختلف را در يك قالب جاى مى‌داد مثلا" در قصيده اى كه مخصوص مدح است مى‌توان ردپاى فخر، حبّ وطن، پند و اندرزو ارشاد، تاريخ، وصف و دين را نيز يافت لذا تبويب قصايد شوقى آسان نيست اگر نگوييم غير ممكن است. گويى او هر اثر خود را مجالى براى نماياندن موضوعهاى مختلف و عرصه اى براى عرضه هر چه بيشتر آموخته هايش مى‌ديد، لذا ما در آثار او با پديده فراگير استطراد و گريز زدن و چرخشهاى شديد و بعضا" ناگهانى موضوعى بر مى‌خوريم.

7 - از نظر خيال مردى خيال پرداز، دقيق النظّر و نوآور بود. شايد علت اين امر سفرهاى بسيار او در آفاق گوناگون و در افكار مختلف باشد.

8 - شوقى فردى با حيا، صلحدوست،آرام، فكور، خوش بين و راحت طلب بود. لذا هيچ‌كس را هجو نكرد و در هيچ حزب سياسى عضو نشد و هميشه خود را از نزاع بر حذر مى داشت.

9 - او در آفرينش نغمه هاى موسيقيايى ماهر بود و در شعر به موسيقى و طنين الفاظ و پژواك حروف و حركات در كلمات اهميّت مى‌داد. تنوّع موسيقيايى در اشعار او آشكارا به چشم مى خورد.

10 - در آثار شوقى نام اشخاص و اماكن و آثار بسيارى وجود دارد و اين گواه وسعت اطّلاعات اوست.

11 - او در تشبيهات و استعاره‌ها و كنايه ها و در شيوه به‌كارگيرى اساليب مختلف بيانى نظير استفهام،تعجّب، وجوه مختلف جملات انشايى و خبرى، و وصف، توانست نوآورى هايى بكند.

12 - كاربرد الفاظ مربوط به جنگ در غزليات او به چشم مى خورد، اين ويژگى را مى توان در شعر عنترة‌بن شدّاد (525 -615 م) مشاهده كرد. همچنين غزل او از رقّت و سلاست لفظ و نغمه‌هاى موسيقيايى برخوردار است.

13 - نثر او نثرى است مصنوع و مسجّع و شبيه به نثر مقامات حريرى⁽¹⁾

مدايح نبوى شوقى

مدايح نبوى شوقى⁽²⁾

1 - هَمزيّه، اين قصيده كه شامل بيش از 130بيت است، در معارضه با هَمْزيِّه بوصيرى سروده شده، مطلع آن چنين است :

وُلِدَ الْهُدَى، فَالْكَائِنَاتُ ضِيَاءٌ * وَ فَمُ الزَّمَانِ تَبَسُّمٌ وَ ثَنَاءُ

الرُّوحُ وَ الْمَلأُ الْمَلاَئِكُ حَوْلَهُ * لِلدّيِنِ وَالدُّنْيَا بِهِ بُشْراَءُ

ترجمه : هدايت زاده شد پس كائنات درخشان گرديد و بر لب زمانه، گل لبخند و ستايش شكفت - روح و گروه فرشتگان بر گِرد او حلقه زده اند، به يمن وجود او براى دنيا و آخرت مژده در رسيد.

2 - قصيده "ذِكْرَى المَوْلِد" كه به مناسبت ميلاد پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با 71 بيت سروده شده است. در آن به ذمّ دنيا، اهميّت اخلاق در سازندگى انسان و مدح پيامبر اسلام از جهات مختلف پرداخته شده است، مطلع قصيده چنين است :

سَلُوا قَلبِى غَدَاةَ سَلاَ وَ ثَابَا * لَعَلَّ عَلَى الْجَمَالِ لَهُ عِتَابا

«از قلب من بپرسيد، در آن پگاهى كه آرام گرفت و باز گشت، شايد او زيبايى را مى‌نكوهد.

3 - نَهْجُ الْبُرْدَة، اين مهمترين مديحه نبوى شوقى است كه به تاثير از بُرْدَه بوصيرى سروده شده است و 190 بيت را در بر مى گيرد.

انگيزه سرودن نهج البردة

انگيزه سرودن نهج البردة⁽¹⁾

"خُديوى عباس حلمى ثانى در سال 1227 ه./ 1909م. روانه حج شد و تصميم گرفت شوقى را به همراه خود به مكّه ببرد. امّا شوقى از اين همراهى سرباز زد و موجب كدورت خاطر ولى نعمت و ممدوح خود گرديد. سپس بر آن شد كه قصيده اى در ستايش از پيامبر بسرايد و بدين وسيله غبار دلگرفتگى امير را فرو نشاند. لذا به معارضه با بزرگترين شاهكار نبوى ادبيات عربى رفت و قصيده اى سرود و نام "نَهْجُ الْبُرْدَة" بر آن نهاد و پس از بازگشت امير از حج، با اين قصيده به پيشواز او شتافت. قصيده نهج البرده به وسيله شيخ سليم البُشرَى استاد دانشگاه ألأزهر شرح گرديده است.⁽²⁾

آنچه گفته شد "نهج البرده" را در زمره يك قصيده اعتذاريّه قرار مى دهد.

نكته جالب توجّه آن كه انگيزه سرايش نخستين قصيده مشهور در مدح پيامبراكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، يعنى "بُرْدَه" كعب بن زهير (26ق) نيز عذرخواهى از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بوده است.

نص نهج البردة

1 - رِيمٌ عَلَى الْقاعِ،بَيْنَ الْبَانِ وَالْعَلَمِ * أَحَلَّ سَفْكَ دَمِى فىِ الاْءشْهُرِ الْحُرُمِ

رَمَى الْقَضَاءُ بِعَيْنَىْ جُؤْذَرٍأسَدًا * يَا سَاكِنَ الْقَاعِ، أَدْرِكْ سَاكِنَ الاْءَجَمِ

لَمّا رَنَا حَدَّثَتْنىِ النَّفْسُ قائلةً * يا وَيْحَ جَنْبِكَ، بِالسَّهمِ الْمُصِيبِ رُمِىَ

جَحَدْتُها، وَكَتَمْتُ السَّهْمَ فى كَبِدى * جُرْحُ الاْءحِبَّةِ عِنْدى غَيرُ ذى أَلَمِ

رُزِقْتَ أَسمَحَ ما فى النّاسِ مِنْ خُلُقٍ * إِذا رُزقْتَ الْتِماسَ الْعُذْرِ فى الشِّيَمِ

يا لائِمى فى هَواهُ، وَالْهَوى قَدَرٌ * لَوْ شَفَّكَ الْوَجْدُ لَمْ تَعذِلْ و لَم تَلُمِ

لَقَدْ أَنَلْتُكَ أُذْنا غَيْرَ وَاعِيَةٍ * وَرُبَّ مُنْتَصِتٍ وَالْقَلبُ فى صَمَمٍ

يا نَاعِسَ الطَّرفِ، لا ذُقتَ الهوى أَبدًا * أَسهَرْتَ مُضْنَاكَ فى حِفْظِ الهَوى، فَنَمِ

أَفدِيكَ إِلْفًا، وَ لا آلُو الْخَيالَ فِدىً * أَغْراكَ بِالبُخْلِ مَنْ أَغراهُ بالْكَرَمِ

10 - سَرَى، فَصَادَفَ جُرْحًا دَامِياً، فَأَسَا * وَ رُبَّ فَضْلٍ عَلَى الْعُشَّاقِ لِلْحُلُمِ

مَنِ الْمُوائِسُ بانًا باِلرُّبَى وَقَنا * اللاّعِباتُ بِرُوحى، السّافِحاتُ دَمِى؟

السّافِراتُ كَأَمْثَالِ الْبُدورِ ضُحًى * يُغِرْنَ شَمْسَ الضُّحَى بِالحَلْىِ وَ الْعِصَمِ

أَلْقاتِلاتُ بِأَجْفَانٍ بِهَا سَقَمٌ * وَلِلْمَنِيَّةِ أَسبابٌ مِنَ السَّقَمِ

أَلْعاثِراتُ بألْبابِ الرِّجالِ وَ مَا * أُقِلنَ مِنْ عَثَراتِ الدَّلِّ فىِ الرَّسَمِ

المُضْرِمَاتُ خُدُودًا، أَسْفَرَتْ، وَجَلَتْ * عَنْ فِتْنَةٍ، تُسلِمُ الاْءَكبادَ لِلضَّرَمِ

الحامِلاتُ لِوَاءَ الْحُسْنِ مُخْتَلِفًا * أَشْكالُهُ، وَ هُوَ فَرْدٌ غَيْرُ مُنْقَسِمٍ

مِنْ كُلِّ بَيْضَاءَ أَوْ سَمْرَاءَ زُيِّنَتَا * لِلْعَيْنِ، وَ الْحُسْنُ فى الاْآرامِ كَالْعُصُمِ

يُرَعْنَ لِلْبَصَرِ السّامى، وَ مِنْ عَجَبٍ * إذا أَشَرْنَ أَسَرْنَ اللَّيْثَ بِالْعَنَمِ

وَضَعْتُ خَدِّى، وَ قَسَّمْتُ الْفُؤادَ رُبىً * يَرتَعْنَ فى كُنُسٍ مِنْهُ وَ فى أَكَمِ

20 - يَا بِنْتَ ذىِ اللَّبَدِ الْمَحْمِىّ جَانِبُهُ * أَلْقَاكِ فىِ الْغَابِ، أَمْ أَلْقاكِ فى الاْءُطُمِ؟

ما كُنْتُ أَعلَمُ، حتَّى عَنَّ مَسْكِنُهُ * أَنَّ الْمُنَى وَ الْمَنَايا مَضْرِبُ الْخِيَمِ

مَنْ أَنْبَتَ الْغُصْنَ مِنْ صَمْصَامَةٍ ذَكَرٍ؟ * وَ أَخْرَجَ الرِّيمَ مِنْ ضِرغَامَةٍ قَرِمِ؟

بَيْنىِ وَ بَيْنَكِ مِنْ سُمْرِ الْقَنَا حُجُبٌ * وَ مِثْلُهَا عِفَّةٌ عُذرِيَّةُ العِصَمِ

لَمْ أَغْشَ مَغْناكِ إِلاّ فى غُضُونِ كَرًى * مَغْنَاكِ أَبْعَدُ لِلْمُشْتَاقِ مِنْ إِرَمِ

يَا نَفْسُ، دُنياكِ تُخْفى كُلَّ مُبْكِيَةٍ * وَ إِنْ بَدَا لَكِ مِنْهَا حُسنُ مُبتَسَمِ

فُضِّى بِتَقْوَاكِ فاهًا كُلَّمَا ضَحِكَتْ * كَمَا يُفَضُّ أَذَى الرَّقْشَاءِ باِلثَّرَمِ

مَخْطُوبَةٌ، مُنْذُ كانَ النّاسُ،خَاطِبَةٌ * مِنْ أَوّلِ الدَّهْرِ لَمْ تُرْمِلْ، وَ لَمْ تَئِمِ

يَفْنَى الزّمانُ، وَ يَبْقى مِنْ إِسَاءَتِهَا * جُرْحٌ بِآدَمَ، يَبْكى مِنهُ، فى الاْءَدَمِ

لاَ تَحْفِلى بِجَناها، اَوْ جِنايَتِهَا * المَوْتُ بِالزَّهْرِ مِثلُ الْمَوْتِ بِالْفَحَمِ

30 - كَمْ نائمٍ لاَ يَرَاهَا، وَهْىَ سَاهِرَةٌ * لَوْلاَ الاْءَمَانِىُّ وَ الاْءَحلاَمُ لَمْ يَنَمِ

طَوْرًا تَمُدُّكَ فى نُعْمَى وَ عَافِيَةٍ * وَ تَارَةً فى قَرَارِ الْبُؤسِ وَ الْوَصَمِ

كمْ ضلَّلْتكَ، وَ مَنْ تُحْجَبْ بصيرتُهُ * إِن يلقَ صابًا يرِدْ، أَو عَلْقمًا يَسُمِ

يَا وَيْلَتَاهُ لِنَفْسى! رَاعَهَا وَدَهَا * مُسْوَدَّةُ الصُّحْفِ فى مُبْيَضَّةِ اللِّمَمِ

رَكَضْتُهَا فى مُرِيعِ الْمَعْصِياتِ، وَ مَا * أَخَذْتُ مِنْ حِمْيَةِ الطّاعَاتِ للِتُّخَمِ

هَامَتْ عَلَى أَثَرِ اللَّذّاتِ تَطْلُبُهَا * وَ النَّفْسُ إِنْ يَدْعُهَا دَاعِى الصِّباتَهِمِ

صَلاَحُ أَمْرِكَ لِلاْءَخْلاَقِ مَرْجِعُهُ * فَقَوِّمِ النَّفسَ بِالاْءَخلاَقِ تَسْتَقِمِ

وَ النَّفْسُ مِنْ خَيْرِهَا فى خَيْرِ عَافِيَةٍ * وَ النَّفْسُ مِنْ شَرِّهَا فى مَرْتَعٍ وَ خِمِ

تَطْغَى إِذَا مُكِّنَتْ مِنْ لَذَّةٍ وَ هَوىً * طَغْىَ الجِيادِ إِذَا عَضَّتْ عَلَى الشُّكُمِ

اِنْ جَلَّ ذَنبِى عَنِ الغُفْرانِ، لِى * أَمَلٌ فىِ اللّهِ يَجْعَلُنى فى خَيْرِ مُعْتَصَمِ

40 - أُلقِى رَجائى، إِذَا عَزَّ الْمُجِيرُ، عَلَى * مُفرِّجِ الْكَرْبِ فى الدَّارَيْنِ وَ الغُمَمِ

إِذَا خَفَضْتُ جَنَاحَ الذُّلِّ أَسأَلُهُ * عِزَّ الشفاعَةِ، لَمْ أَسأَلْ سِوَى أَمَمِ

و إِنْ تَقَدَّمَ ذو تَقوىَ بِصَالِحَةٍ * قَدَّمْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ عَبْرَةَ النَّدَمِ

لَزِمْتُ بَابَ أَمِيرِ الاْءَنْبِيَاءِ، وَ مَنْ * يُمْسِكْ بِمِفْتَاحِ بابِ اللّه يَغْتَنِمِ

فَكُلُّ فَضْلٍ، وَ إِحسانٍ، وَ عَارِفَةٍ * مَا بَيْنَ مُسْتَلَمٍ مِنْهُ و مُلْتَزَمِ

عَلَّقْتُ مِنْ مَدْحِهِ حَبْلاً اُعِزُّ بِهِ * فى يَوْمِ لاَ عِزَّ بِالاْءَنسَابِ و اللُّحَمِ

يُزْرى قَرِيضى زُهَيْرا حينَ أَمدَحُهُ * وَ لاَ يُقَاسُ إِلَى جُودى نَدَى هَرِمِ

مُحَمَّدٌ صَفْوَةُ البَارى، وَ رَحْمَتُهُ * وَ بُغْيَةُ اللّهِ مِنْ خَلْقٍ و منْ نَسَمِ

وَ صَاحِبُ الْحَوْضِ يَوْمِ الرُّسْلُ سائِلَةٌ * مَتَى الْوُرُودُ؟ وَ جِبريلُ الاْءَمينُ ظَمِئَ

سَنَاؤُهُ و سَناهُ الشَّمْسُ طالِعَةً * فَالجِرْمُ فى فَلَكٍ، وَالضَّوءُ فى عَلَمِ

50 - قَدْ أَخْطَأَ النَّجْمَ مَا نَالَتْ أُبُوَّتُهُ * مِنْ سُؤْدَدٍ بَاذِخٍ فى مَظْهَرٍ سَنِمِ

نُمُوا إليهِ، فَزَادُوا فى الْوَرَى شَرَفا * وَ رُبَّ أَصلٍ لِفَرعٍ فى الفَخارِ نُمِى

حَوَاه،ُ فى سُبُحاتِ الطُّهرِ قَبْلَهُمُ * نُورانِ قاما مَقامَ الصُّلْبِ وَ الرَّحِمِ

لَمَّا رَآهُ بَحِيرا قالَ: نَعرِفُهُ * بِمَا حَفِظْنا مِنَ الاْءَسماءِ وَالسِّيَمِ

سائِلْ حِراءَ، وَ رُوحَ القُدْسِ: هَل عَلِما * مَصونَ سِرٍّ عَنِ الإِدراكِ مُنْكَتِمِ

كَم جَيئةٍ و ذَهابٍ شُرِّفَتْ بِهمِا * بَطحاءُ مَكّةَ، فى الإِصباحِ و الغَسَمِ

وَ وَحشَةٍ لاِبْنِ عَبْدِ اللّهِ بَيْنَهُمَا * أَشْهَى مِنَ الاْءُنسِ بِالأَحبابِ و الحَشَمِ

يُسامِرُ الْوَحىَ فيها قَبلَ مَهبِطهِ * وَ مَن يُبَشِّرْ بِسِيمَى الخَيرِ يَتَّسِمِ

لَمَّا دَعَا الصَّحبُ يَسْتَسْقُونَ مِنْ ظَمَإٍ * فَاضَتْ يَداهُ مِنَ التَّسنِيمِ بِالسَّنِمِ

وَ ظَلَّلَتْهُ، فَصَارَتْ تَستَظِلُّ بِهِ * غَمامَةٌ، جَذَبَتْها خِيرَةُ الدِّيَمِ

60 - مَحَبَّةٌ لِرَسُولِ اللّهِ أُشرِبَها * قَعَائِدُ الدَّيْرِ، وَ الرُّهبانُ فى القِمَمِ

إِنَّ الشَّمائلَ، إِنْ رَقَّتْ، يَكادُ بِهَا * يُغْرَى الجَمادُ، وَ يُغْرَى كُلُّ ذى نَسَمِ

وَ نُودِىَ: إقْرَأْ، تَعالَى اللّهُ قائِلُهَا * لَمْ تَتَّصِلْ، قَبلَ مَنْ قيلتْ لَهُ، بِفَمِ

هُناكَ أَذَّنَ لِلرَّحمنِ، فَامْتَلأَتْ * أَسماعُ مَكَّةَ مِن قُدسِيَّةِ النَّغَمِ

فَلاَ تَسَلْ عَنْ قُرَيشٍ كيفَ حَيْرَتُها؟ * وَ كَيفَ نُفْرتُها فى السَّهلِ وَ العَلَمِ؟

تَساءَلوا عَنْ عَظيمٍ قَدْ أَلمَّ بِهِم * رَمَى الْمَشايِخَ وَ الوِلْدانَ بِاللَّمَمِ

يا جَاهِلينَ عَلَى الهادى وَ دَعْوَتِهِ * هَلْ تَجْهَلُونَ مكانَ الصّادِقِ الْعَلَمِ

لَقَّبْتُموهُ أَمينَ القَوْمِ فى صِغَرٍ * وَ مَا الاْءَمينُ على قَوْلٍ بِمُتَّهَمِ

فَاقَ البُدورَ، وَ فاقَ الاْءَنبياءَ، فَكَمْ * بِالْخُلْقِ و الخَلْقِ مِن حُسْنٍ و مِنْ عِظَمِ

جاءَ النَّبِيُّونَ بِالآياتِ، فَانْصَرَمَتْ * وَ جِئتَنا بِحَكيمٍ غَيرِ مُنصَرِمِ

70 - آياتُهُ، كُلَّما طالَ المَدَى، جُدُدٌ * يَزِينُهُنَّ جلالُ العِتْقِ و القِدَمِ

يكادُ، فى لَفْظَةٍ منه مُشَرَّفَةٍ * يُوصِيك بِالحَقِّ، و التَّقْوَى، وَ بِالرُّحُمِ

يا أَفْصَحَ النّاطِقينَ الضّادَ قاطِبةً * حَديثُك الشَّهْدُ عندَ الذّائِق الفَهِمِ

حَلَّيتَ، من عَطَلٍ، جِيدَ البَيانِ بِهِ * فى كُلِّ مُنتَثِرٍ فى حُسْنِ مُنتَظِمِ

بِكُلِّ قَولٍ كريمٍ أَنتَ قائلُهُ * تُحيى الْقُلوبَ، و تُحْيى مَيِّتَ الهِمَمِ

سَرَتْ بَشائِرُ بالهادى وَ مَوْلِدِهِ * فىِ الشَّرقِ وَ الْغَربِ مَسْرى النّورِ فى الظُّلَمِ

تَخَطَّفَتْ مُهَجَ الطاغينَ مِنْ عَرَبٍ * وَ طَيَّرتْ أَنفُسَ الباغينَ مِنْ عَجَمِ

رِيعتْ لَها شُرَفُ الإِيوانِ، فَانْصَدَعَتْ * مِنْ صَدْمَةِ الْحَقِّ، لا مِنْ صَدمَةِ القُدُمِ

أَتَيتَ، وَ النّاسُ فَوْضَى، لا تَمُرُّ بِهِم * إِلاّ علَى صَنَمٍ، قَدْ هامَ فى صَنَمِ

وَ الاْءَرضُ مَمْلوءَةٌ جَوْرًا، مُسَخَّرَةٌ * لِكُلِّ طاغيةٍ فى الخَلْقِ مُحْتَكِمِ

80 - مُسَيْطِرُ الفُرْسِ يَبغى فى رَعِيَّتِهِ * وَ قَيْصَرُ الرُّومِ مِنْ كِبْرٍ أَصَمُّ عَمِ

يُعَذِّبانِ عِبَادَ اللّهِ فى شُبَهٍ * وَ يَذْبَحانِ كَمَا ضَحَّيْتَ بِالغَنَمِ

وَالْخَلْقُ يَفْتِكُ أَقواهمْ بِأَضعَفِهِمْ * كَاللَّيْثِ بِالبَهْمِ، أَو كَالْحُوتِ بِالبَلَمِ

أَسرَى بِكَ اللّهُ لَيْلاً، إِذ مَلاَئِكُهُ * وَ الرُّسْلُ فى الْمَسجِدِ الاْءَقْصَى عَلَى قَدَمِ

لَمّا خَطَرْتَ بِهِ الْتَفُّوا بِسَيِدِهِمْ * كَالشُّهْبِ بِالبَدْرِ، أَوْ كَالْجُندِ بِالْعَلَمِ

صَلَّى وَراءَكَ مِنْهُمْ كُلُّ ذى خَطَرٍ * وَ مَنْ يَفُزْ بِحَبَيبِ اللّهِ يَأْتَمِمِ

جُبْتَ السَّمواتِ أَو ما فَوقَهُنَّ بِهِمْ * على مُنَوِّرةٍ دُرِّيَّةِ اللُّجُمِ

رَكُوبَةٍ لَكَ، مِنْ عِزٍّ وَ مِنْ شَرَفٍ * لاَ فى الجِيادِ، وَ لا فى الاْءَيْنُقِ الرُّسُمِ

مَشِيئَةُ الْخَالِقِ الْبَارى، وَ صَنْعَتُهُ * وَ قُدرةُ اللّهِ فَوقَ الشَّكِّ وَ التُّهَمِ

حَتَّى بَلَغْتَ سَماءً لا يُطارُ لَها * على جَناحٍ، و لا يُسْعَى علَى قَدَمِ

90 - وَ قِيلَ: كُلُّ نَبِىٍّ عِنْدَ رُتْبَتِهِ * وَ يا مُحَمّدُ، هذا الْعَرشُ فَاسْتَلِمِ

خَطَطْتَ لِلدّينِ وَ الدّنيا عُلو مَهُما * يا قَارِئَ اللَّوحِ، بَلْ يا لامِسَ الْقَلَمِ

أَحَطْتَ بَيْنَهُمَا بِالسِّرِّ، وَ انْكَشَفَتْ * لَكَ الْخَزائِنُ مِنْ عِلْمٍ، وَ مِنْ حِكَمِ

وَ ضَاعَفَ الْقُربُ ما قُلِّدْتَ مِنْ مِنَنٍ * بِلاَ عِدادٍ، وَ ما طُوِّقْتَ مِنْ نِعَمِ

سَلْ عُصْبَةَ الشِّركِ حَولَ الْغَارِ سائِمَةً * لَولاَ مُطَارَدَةُ الْمُخْتَارِ لَمْ تُسَمِ

هَلْ أَبْصَرُوا الاْءَثَرَ الْوُضَّاءَ، أَم سَمِعُوا * هَمْسَ التَّسابِيحِ وَ الْقُرآنِ مِنْ أَمَمِ؟

وَهَلْ تَمَثَّلَ نُسْجُ الْعَنْكَبُوتِ لَهُمْ * كَالْغَابِ، وَالْحَائِماتُ الزُّغْبُ كَالرَّخَمِ؟

فَأَدْبَرُوا، وَ وُجوهُ الاْءَرضِ تَلْعَنُهُمْ * كَباطِلٍ مِنْ جَلالِ الحَقِّ مُنْهَزِمِ

لَوْ لاَ يَدُ اللّهِ بِالجَارَيْنِ مَا سَلِمَا * وَ عَيْنُهُ حَوْلَ رُكْنِ الدِّينِ، لَمْ يَقُمِ

تَوارَيا بِجَنَاحِ اللّهِ، وَاسْتَتَرَا * َ مَنْ يَضُمُّ جَناحُ اللّهِ لاَ يُضَمِ

100 - يَا أَحمدَ الْخَيْرِ، لى جاهٌ بتَسْمِيَتى * وَ كَيْفَ لاَ يَتَسامَى بِالرُّسولِ سَمِى؟

أَلْمَادِحونَ، وَ أَربابُ الْهَوَى تَبَعٌ * لِصَاحِبِ الْبُرْدَةِ الْفَيْحاءِ ذى الْقَدَمِ

مَديحُهُ فيكَ حُبٌ خالصٌ وَ هَوًى * وَ صادِقُ الحُبِّ يُملى صادِقَ الكَلِمِ

اللّهُ يَشْهَدُ أَنّى لا أُعارِضُهُ * مَنْ ذايُعَارِضُ صَوْبَ الْعَارِضِ العَرِمِ؟

و إِنَّما أَنا بَعضُ الغابِطينَ، وَ مَن * يَغْبِطْ وَلِيَّكَ لاَ يُذمَمْ، و لا يُلَمِ

هذا مَقامٌ مِنْ الرَّحمنِ مُقتَبَسٌ * تَرمِى مَهابَتُهُ سَحْبانَ بِالبَكَمِ

البدرُ دونَكَ فى حُسْنٍ وَ فى شَرَفٍ * وَ الْبَحرُ دُونَكَ فى خَيرٍ وَفى كَرَمِ

شُمُّ الجِبالِ إِذا طَاولْتَهَا انْخَفَضَتْ * وَ الاْءَنْجُمُ الزُّهْرُ مَا وَاسَمْتَهَا تَسِمِ

وَ اللَّيْثُ دونَكَ بَأْسًا عِند وَثْبَتِهِ * إِذا مَشَيتَ إِلى شاكى السِّلاحِ كَمِى

تَهفُو إِلَيكَ، وَ إِنْ أَدْمَيتَ حَبَّتَهَا * فى الْحَربِ، أَفْئِدَةُ الاْءَبطالِ وَ البُهَمِ

110 - مَحبَّةُ اللّهِ ألقاها، وَ هَيْبَتُهُ * عَلَى ابنِ آمنةٍ، فى كُلِّ مُصْطَدَمِ

كَأَنَّ وَجْهَكَ تَحتَ النَّقْعِ بَدرُ دُجًى * يُضِى‌ءُ مُلْتَثِمًا، أَوْ غَيْرَ مُلْتَثِمِ

بَدْرٌ تَطَلَّعَ فى بَدْرٍ، فَغُرَّتُهُ * كَغُرَّةِ النَّصرِ، تَجْلُو دَاجِىَ الظُّلَمِ

ذُكِرْتَ بِاْليُتْمِ فىِ الْقُرآنِ تَكرِمَةً * وَ قيمَةُ اللُّؤلُؤِ الْمَكْنُونِ فى الْيُتُمِ

اللّهُ قَسَّمَ بَيْنَ النّاسِ رِزْقَهُمُ * وَ أَنتَ خُيِّرْتَ فى الاْءَرزَاقِ وَالقِسَمِ

إِنْ قُلْتَ فى الاْءَمرِ: لا، أوْ قُلْتَ فيهِ: نَعَمْ * فَخِيرَةُ اللّهِ فى لاَ مِنْكَ أَو نَعَمِ

أَخُوك عيسى دَعَا مَيْتا، فَقَامَ لَهُ * وَ أَنْتَ أَحْيَيْتَ أَجْيَالاً مِنَ الرِّمَمِ

وَ الْجَهْلُ مَوتٌ، فَإنْ اُوتِيتَ مُعْجِزةً * فأبْعَثْ مِنَ الجَهْلِ، أَوْ فَابْعَثْ مِنَ الرَّجَمِ

قَالُوا: غَزَوْتَ، وَ رُسْلُ اللّهِ مَا بُعِثوُا * لِقَتْلِ نَفْسٍ، وَلاَ جَاؤُوا لِسَفْكِ دَمِ

جَهْلٌ، وَ تَضْلِيلُ أَحلاَمٍ، وَ سَفْسَطَةٌ * فَتَحْتَ بِالسَّيفِ بَعْدَ الْفَتْحِ بِالْقَلَمِ

120 - لَمّا أَتَى لَكَ عَفْوا كُلُّ ذى حَسَبٍ * تَكَفَّلَ الَّسيفُ بِالجُهَّالِ وَ الْعَمَمِ

وَ الشَّرُّ، إِنْ تَلْقَهُ بِالْخَيرِ، ضِقْتَ بِهِ * ذَرْعا، وَ إِنْ تَلْقَهُ بِالشَّرِّ يَنْحَسِمِ

سَلِ الْمَسيحيَّةَ الغَرّاءَ: كَمْ شَرِبَتْ * بِالصّابِ، مِنْ شَهَواتِ الظّالِمِ الغَلِمِ

طَريدَةُ الشِّركِ، يُؤذِيهَا، وَ يُوسِعُهَا * فى كُلِّ حينٍ، قِتالاً ساطِعَ الحَدَمِ

لَولاَ حُماةٌ لَها، هَبُّوا لِنُصْرَتِهَا * بِالسَّيْفِ، مَا انْتَفَعَتْ بِالرِّفْقِ وَ الرُّحُمِ

لَولا مَكانٌ لِعيسى عِندَ مُرسِلِهِ * وَ حُرمَةٌ وَ جَبَتْ للِرّوحِ فى القِدَمِ

لَسُمِّرَ الْبَدَنُ الطُّهرُ الشّريفُ عَلَى * لَوْ حَيْنِ، لَمْ يَخْشَ مُؤذيهِ، وَلَمْ يَجِمِ

جَلَّ الْمسيحُ، وَ ذَاقَ الصَّلبَ شانِئُهُ * إِنَّ العِقابَ بِقَدْرِ الذَّنْبِ وَ الْجُرُمِ

أَخُو النَّبِىِّ، وَ رُوحُ اللّهِ فى نُزُلٍ * فَوقَ السَّمَاءِ وَ دُونَ الْعَرشِ، مُحْتَرَمِ

عَلَّمْتَهُمْ كُلَّ شَى‌ءٍ يَجْهَلُونَ بِهِ * حَتَّى الْقِتَالَ وَ مَا فِيهِ مِنَ الذِّمِمِ

130 - دَعَوْتَهُمْ لِجِهَادٍ فيهِ سُؤدَدُهُمْ * وَ الْحَربُ أُسُّ نِظَامِ الْكَوْنِ وَ الأُمَمِ

لَوْلاَهُ لَمْ نَرَ لِلدَّوْلاتِ فى زَمَنٍ * مَاطالَ مِنْ عُمُدٍ، أَوْ قَرَّ مِنْ دُهُمِ

تِلكَ الشَّواهِدُ تَتْرَى كُلَّ آوِنَةٍ * فىِ الاْءَعْصُرِ الغُرِّ، لا فى الاْءَعْصُرِ الدُّهُمِ

بِالاْءَمسِ مَالَتْ عُروشٌ، وَاعْتَلَتْ سُرُرٌ * لَوْلاَ الْقَذَائِفُ لَمْ تُثْلَمْ، وَ لَمْ تَصِمِ

أَشياعُ عِيسى أَعَدُّوا كُلَّ قَاصِمَةٍ * وَ لَمْ نُعِدَّ سِوَى حَالاَتِ مُنْقَصِمِ

مَهْمَا دُعِيتَ إِلَى الْهَيْجَاءِ قُمْتَ لَها * تَرمى بِأُسْدٍ، وَ يَرمى اللّهُ بِالرُّجُمِ

عَلَى لِوَائِكَ مِنْهُمْ كُلُّ مُْنَتِقٍم * للّهِ، مُسْتَقْتِلٍ فى اللّهِ، مُعْتَزِمِ

مُسَبِّحٍ لِلِقَاءِ اللّهِ، مُضْطَرِمٍ * شَوقا، عَلى سابِحٍ كَالْبَرْقِ مُضْطَرِمِ

لَوْ صَادَفَ الدَّهرَ يَبْغِى نُقلةً، فَرَمَى * بِعَزْمِهِ فى رِحالِ الدَّهرِ، لَم يَرمِ

بِيضٌ، مَفاليلُ مِنْ فِعلِ الْحُروبِ بِهِمْ * مِنْ أَسْيُفِ اللّهِ، لاَ الْهِندِيّةِ الْخُذُمِ

140 - كَمْ فىِ التّرابِ إِذا فَتَّشْتَ عَنْ رَجُلٍ * مَنْ ماتَ بِالعَهْدِ، أَوْ مَنْ مَاتَ بِالقَسَمِ

لَوْلاَ مَواهِبُ فى بَعْضِ الاْءَنامِ، لَمَا * تَفَاوَتَ النّاسُ فىِ الاْءَقْدَارِ وَ الْقِيَمِ

شَرِيعَةٌ لَكَ فَجَّرتَ الْعُقُولَ بِهَا * عَنْ زاخِرٍ بِصُنُوفِ الْعِلْمِ مُلْتَطِمِ

يَلوُحُ حَوْلَ سَنَا التَّوحِيدِ جَوْهَرُهَا * كَالْحَلْىِ لِلسَّيفِ أَوْ كَالْوَشىِ لِلْعَلَمِ

غَرَّاءُ، حَامَتْ عَلَيْهَا أَنْفَسٌ وَ نُهًى * وَ مَنْ يَجِدْ سَلْسَلاً مِنْ حِكْمَةٍ يَحُمِ

نُورُ السَّبِيلِ يُساسُ الْعَالَمُونِ بِهَا * تَكَفَّلَتْ بِشَبابِ الدَّهرِ وَ الْهَرَمِ

يَجْرِى الزَّمَانُ وَ أَحكامُ الزَّمانِ على * حُكْمٍ لَها، نَافِذٍ فى الْخَلْقِ، مُرْتَسِمِ

لَمَّا اعْتَلَتْ دَوْلَةُ الاْءِسلاَمِ، وَ اتَّسَعَتْ * مَشَتْ مَمَالِكُهُ فى نُورِهَا التِّمِمِ

وَ عَلَّمَتْ أُمَّةً بِالْقَفْرِ نَازِلَةً * رَعْىَ الْقَياصِرِ بَعدَ الشَّاءِ وَ النَّعَمِ

كَمْ شَيَّدَ الْمُصْلِحُونَ الْعامِلون بِهَا * فىِ الشَّرقِ وَ الْغَربِ، مُلْكا باذِخَ العِظَمِ

150 - لِلْعِلْمِ، وَ الْعَدْلِ، وَ التَّمْدينِ مَا عَزَمُوا * مِنَ الاْءُمورِ، وَ مَا شَدُّوا مِنَ الْحُزُمِ

سَرْعَانَ مَا فَتَحُوا الدُّنْيا لِمِلَّتِهِمْ * وَ أَنْهَلُوا النّاسَ مِنْ سَلسَالِهَا الشَّبِمِ

سَارُوا عَلَيْهَا هُدَاةَ النّاسِ، فَهْىَ بِهِمْ * إِلَى الْفَلاَحِ، طَريقٌ وَاضِحُ العِظَمِ

لاَ يَهْدِمُ الدَّهرُ رُكْنا شَادَ عَدْلُهُمُ * وَ حَائِطُ الْبَغْىِ إِنْ تَلْمِسْهُ يَنْهَدِمِ

نَالُوا السَّعادَةَ فىِ الدَّارَيْنِ، وَ اجْتَمَعُوا * عَلَى عَمِيمٍ مِنَ الرِّضْوانِ مُقْتَسَمِ

دَعْ عَنْكَ رُومَا، وَ آثينا، وَ مَا حَوَتا * كُلُّ الْيَواقِيتِ فى بَغْدَادَ وَ التُّوَمِ

وَ خَلِّ كِسرَى، وَ إِيوانا يُدِلُ بِهِ * هَوَى عَلَى أَثَرِ النِّيرانِ وَ الاْءُيُمِ

وَ اتْرُكْ رَعَمْسِيسَ، إِنَّ الْمُلْكَ مَظْهَرُهُ * فى نَهْضَةِ الْعَدْلِ، لاَ فى نَهْضَةِ الْهَرَمِ

دَارُ الشَّرائعِ رُوما كُلَّمَا ذُكِرَتْ * دَارُ السَّلامِ لَهَا، أَلْقَتْ يَدَ السَّلَمِ

مَا ضَارَعَتْهَا، بَيانا عِنْدَ مُلْتَأَمٍ * وَ لاَ حَكَتْهَا، قَضاءً عِنْدَ مُخْتَصَمِ

160 - وَ لاَ احْتَوَتْ، فى طِرازٍ مِنْ قَياصِرِها * عَلَى رَشيدٍ، وَ مَأْمُونٍ، وَ مُعْتَصِمِ

مِنَ الَّذينَ إِذَا سَارَتْ كَتائِبُهُمْ * تَصَرَّفُوا بِحُدُودِ الاْءرضِ وَ التُّخُمِ

وَ يَجْلِسونَ إِلَى عِلْمٍ وَ مَعرِفَةٍ * فَلاَ يُدَانَوْنَ فى عَقْلٍ وَ لا فَهَمِ

يُطَأْطِئُ الْعُلَماءُ الهَامَ إِنْ نَبَسُوا * مِنْ هَيْبَةِ الْعِلْمِ، لاَ مِنْ هَيْبَةِ الْحُكُمِ

وَ يُمْطِرُونَ، فَمَا بِالاْءرضِ مِنْ مَحَلٍ * وَ لاَ بِمَنْ بَاتَ فَوْقَ الاْءرضِ مِنْ عُدُمِ

خَلاَئِفُ اللّهِ، جَلُّوا عَنْ مُوَازَنَةٍ * فَلاَ تَقِيسَنَّ أَمْلاَكَ الْوَرىَ بِهِمِ

مَنْ فىِ الْبَرِيَّةِ كَالْفَارُوقِ مَعْدَلَةً؟ * وَ كَابْنِ عَبدِالْعَزيزِ الْخَاشِعِ الْحَشِمِ

وَ كَالاْءمَامِ إِذَا مَا فَضَّ مُزْدَحَمَا * بِمَدْمَعٍ فى مَآقِى الْقَوْمِ مُزْدَحِمِ

الزّاخِرِ الْعَذْبِ فى عِلْمٍ وَ فى أَدَبٍ * وَ النَّاصِرِ النَّدْبِ فى حَربٍ وَ فى سَلَمِ

أَوْ كَاْبنِ عَفّانَ، وَ الْقُرآنُ فى يَدِهِ * يَحْنُو عَلَيهِ كَمَا تَحْنُو عَلَى الْفُطُمِ

170 - وَ يَجْمَعُ الآىَ تَرتِيبا وَ يَنْظِمُهَا * عَقْدا بِجِيدِ اللَّيالى غَيْرَ مُنْفَصِمِ؟

جُرحَانِ فى كَبِدِ الاْءِسلامِ مَا الْتَأَمَا * جُرْحُ الشّهيدِ، وَ جُرحٌ بِالْكِتابِ دَمِى

وَ مَا بَلاَءُ أَبى بَكْرٍ بِمُتَّهَمٍ * بَعْدَ الْجَلائِلِ فى الاْءَفعالِ وَ الْخِدَمِ

بِالْحَزْمِ وَ الْعَزمِ حَاطَ الدّينَ فى مِحَنٍ * أَضَلَّتِ الْحَلْمَ مِنْ كَهْلٍ وَ مُحْتَلِمِ

وحِدنَ بالرّاشِدِ الفاروقِ عَن رَشَدٍ * فى الموتِ وَ هُوَ يقينٌ غيرُ مُنْبَهمِ

يُجَادِلُ الْقَوْمَ مُسْتَلاًّ مُهَنَّدَهُ * فى أَعظَمِ الرُّسْلِ قَدْرا، كَيْفَ لَمْ يَدُمِ

لاَ تَعْذُلُوهُ، إِذَا طَافَ الذُّهُولُ بِهِ * مَاتَ الْحَبِيبُ، فَضَلَّ الصَّبُّ عَنْ رَغَمِ

يَا رَبِّ صَلِّ وَ سَلِّمْ، مَا أَرَدْتَ، عَلى * نَزيِلِ عَرشِكَ، خَيرِ الرُّسْلِ كُلِّهِمِ

مُحيِى اللَّيالى صَلاَةً، لاَ يُقَطِّعُهَا * إِلاّ بِدَمعٍ مِنَ الاْءِشْفَاقِ مُنْسَجِمِ

مُسَبّحا لَكَ جُنْحَ اللّيلِ،مُحْتَمِلاً * ضُرًّا مِنَ السُّهْدِ، أَوْ ضُرًّا مِنَ الْوَرَمِ

180 - رَضيَّةٌ نَفْسُهُ لا تَشتَكِى سَأَما * وَ ما مَعَ الْحُبِّ إِنْ أَخلَصْتَ مِنْ سَأمِ

وَ صَلِّ، رَبِّى، عَلَى آلٍ لَهُ نُخَبٍ * جَعَلْتَ فِيهِمْ لِوَاءَ الْبَيْتِ وَ الْحَرَمِ

بِيضُ الْوُجُوهِ، وَ وَجْهُ الدَّهرِ ذُو حَلَكٍ * شُمُّ الأُنوفِ، وَ أَنْفُ الْحَادِثَاتِ حَمِى

وَ أَهدِ خَيْرَ صَلاةٍ مِنْكَ أَربَعَةً * فىِ الصَّحْبِ، صُحْبَتُهُمْ مَرْعِيَّةُ الحُرَمِ

الرَّاكِبينَ إِذا نَادَى النَّبِىُّ بِهمْ * مَا هَال مِنْ جَلَلٍ، وَ اشْتَدَّ مِنْ عَمَمِ

الصّابِرينَ، وَ نَفْسُ الاْءَرضِ وَاجِفَةٌ * الضّاحِكينَ إلَى الأَخطارِ وَ القُحَمِ

يَا رَبِّ، هَبَّتْ شُعُوبٌ مِنْ مَنِيَّتِهَا * وَ اسْتَيْقَظَتْ أُمَمٌ مِنْ رَقْدَةِ الْعَدَمِ

سَعْدٌ، وَ نَحْسٌ، وَ مُلْكٌ أَنْتَ مَالِكُهُ * تُدِيلُ مِنْ نِعَمٍ فيهِ، وَ مِنْ نِقَمِ

رَأَى قَضَاؤُكَ فِينا رَأْىَ حِكْمَتِهِ * أَكرِمْ بِوَجْهِكَ مِنْ قَاضٍ وَ مُنْتَقِمِ

فَالْطُفْ، لاِءَجْلِ رَسولِ الْعَالَمينَ، بِنَا * وَ لاَ تَزِدْ قَومَهُ خَسْفا، وَ لا تَسُمِ

190 - يَا رَبِّ، أَحْسَنْتَ بَدءَ الْمُسلِمينَ بِهِ * فَتَمِّمِ الْفَضْلَ، وَ امنَحْ حُسْنَ مُخْتَتَمِ

ترجمه «نَهْجُ الْبُرْدَةَ» از شوقى

1 - سپيد آهويى، بر صفحه دشت، بين بان و علَم، خون مرا، در ماههاى حرام، حلال گردانيد.

2 - (عاقبت) دست قضا بوسيله تير نگاه دو چشمان گودر، شيرى را هدف قرار داد، اى آهوى بيابان، شير بيشه را درياب.

3 - آن گاه كه خيره و مهربان نگريست، جان، مرا گفت : اى واى، پهلويت آماجگاه تير شد.

4 - او را تكذيب كردم، و تير را در جگرم پنهان نگه داشتم. چون براى من، زخم دوستان، دردناك نيست.

5 - تو، وقتى كه (به جان و دل) عذرخواه و پوزش پذير ديگران باشى، در خوى و خُلق، سخاوتمندترين مردمانى.

6 - اى ملامتگر من در عشق او، با آن كه عشق سرنوشت است، اگر تو را شيدايى زار و نزار ساخته بود اين سان سركوفت نميزدى.

7 - همانا من گوش كَرِ خويش را به سخنان تو سپردم. وَ اِى بسا خاموشِ گوش سپارى كه به دل ناشنوا است.

8 - اى خواب آلوده، الهى هرگز مزه عشق را نچشى. [حال كه] آن را كه در راه عشق تو بيمار گشته بى خواب و قرار كردى، پس بخواب.

9 - دوستى را فداى تو مى كنم. و در فديه دادن خويش براى خيال تو نيز كوتاهى

نمى‌ورزم. آن كه خيال را به كرم آزمند ساخت،تو را به زُفتى و خِسّت ترغيب كرد.

10 - او شب هنگام به ديدارم آمد و مرا با زخمى خون‌آلود يافت سپس به معالجه‌ام پرداخت واى بسا كه خواب بر عاشقان منّت دارد.

11 - كيانند آن دوشيزگان نازنين كه بسان شاخه هاى بان و چونان نيزه هاى لرزان مى خرامند. آن بازيكنان با جان من، آن ريزندگان خون من.

12 - رخ گشودگانى كه رخسارهايشان در درخشش چونان بدرهاى تابان است همانان كه با زيورهاى گردنها و دستهايشان غيرت خورشيد درخشان نيمروز را برمى‌انگيزند.

13 - آنان كه (مردان را) با چشمان بيمارشان مى‌كُشند. آرى از جمله علّتهاى مرگ بيمارى است.

14 - زنانى كه عقلهاى مردان را مى لغزانند و خودشان هم در خراميدن، از لغزش هاى ناز و كرشمه، دستگيرى نشده اند [در امان نمانده‌اند].

15 - همانان كه رخساره‌هاى ناپوشيده را بر افروختند و نقاب از فتنه‌اى برداشتند كه جگر ها رابه آتش كشيد.

16 - زنانى كه به غايت زيبايند و رايت حسن و جمال را بر دوش دارند، پرچمى به شكلهاى گوناگون. با آن كه گوهر جمال همه يكى است.

17 - سفيدوشان يا گندمگونانى كه براى چشم ناظران آراسته شده اند. و زيبايى در آهوان به سپيدى دستان و سرخ و سياهى اندام است.

18 - از نگاه خيره دچار ترس مى شوند و شگفتا كه وقتى با سرانگشتان حنايى اشاره كنند، شير را به بند مى كشند.

19 - خضوع نمودم و پهنه دل را به پشته‌هايى چند بخش كردم تا آنان در استراحتگاه آهوان و در تپه هاى آن چرا كنند.

20 - اى زاده شير دست نيافتنى، تو را در نيزار و بيشه ديدار كنم يا در دژ بلند و استوار.؟

21 - تا زمانى كه محل سكونت شير آشكار شد، نمى‌دانستم كه براستى آرزوها و مرگها محل برپايى خيمه هايند.

22 - آن كيست كه از شمشير پولادين و برّان شاخه نرم بروياند و از شير درنده و وحشى آهوى سپيد و زيبا برون آورد؟

23 - (اى نازنين) ميان من و تو ديوارهايى از نيزه ها است و بسان همان ديوارها (مانعى از) پاكدامنى شديد.

24 - من به منزل تو در نيامدم مگر در اثناى خواب؛ زيرا (دسترسى به) آن جا در نظر مشتاق دورتر از (رسيدن به) باغ ارم بود.

25 - اى نفس، دنياى تو هر بلاى حزن آورى را (در آستين) پنهان مى كند، اگر چه از خود چهره‌اى خندان مى نماياند.

26 - هرگاه دنيا به روى تو مى خندد با تقوايت دندانهايش را درهم شكن، آن سان كه دندانهاى مار سمّى را از بن مى شكنند تا شرّش از ميان برود.

27 - از روزى كه آدميان وجود داشته اند، آنان خواستار دنيا بوده اند و دنيا خواستار ايشان . و دنيا از آغاز تا امروز هرگز بى همسر نبوده است.

28 - زمان سپرى مى شود و بدى دنيا برقرار مى ماند. چنان كه زخمى بر پوست وارد مى شود [و تا مدتها [آدمى از درد آن زارى مى‌كند.

29 - اى نفس، تو پايبند نوش يا نيش او مباش، زيرا كه مردن چه با برگ گل و چه با آتش يكسان است.

30 - چه بسا خفته اى، كه دنياى آشوبگر را بيدار در كنار خود نديد. (آرى) اگر آرزوها و رؤياها نبودند او نخوابيده بود.

31 - يك بار تو را به (دامن) برخوردارى و سلامت مى كشاند و بار ديگر در قرارگاه سختى و بيمارى مى نشاند.

32 - چه بسيار دنيا تو را به گمراهى كشاند و كسى كه چشم دلش در پرده باشد، اگر به شيره درخت سيماهنگ برخورَد مى نوشد، يا اگر به حنظل رسد مى چرد.

33 - اى واى بر نفس من، كارهاى ناشايسته اش او را در دوران پيرى به وحشت و مصيبت گرفتار ساخت.

34 - من نفس خويش را در (مرتع) سرسبز گناهان دواندم و در برابر پرگناهخوارى او

به پرهيزهاى فرمانبرى دست نيازيدم.

35 - در پى طلب كامها و خوشيها بى هدف به راه افتاد. (آرى) اگر جوانى و خوشگذرانى، نفس را به خويش فرا خوانَد، او شيدا و دلباخته مى شود.

36 - (اى انسان) سرچشمه بهبودى كار تو، اخلاق است. پس اگر جان را به اخلاق ميزان (و مزيّن) كنى، راست و درست خواهد شد.

37 - نفس از (بركت) اخلاق نيكو در سلامت كامل است و از (پليدى) اخلاق بد، بندىِ چراگاهى نامناسب و وباخيز است.

38 - (نفس) آن گاه كه از لذّت و هوس برخوردار مى شود، و عصيانگرى پيشه مى كند، بسان عصيان اسبان،آن گاه كه دهنه‌هايشان را به دندان مى گزند.

39 - اگر گناه من از حدّ غفران درگذشت، به خداوند اميددارم كه مرا در بهترين پناهگاه قرار دهد.

40 - من در روز حشر، چشم اميد مى افكنم بر رهايى بخش جهانيان از سختى ها و اندوه‌ها، (حضرت محمّد مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ).

41 - آن زمان كه به درگاهش سر تواضع فرود آوردم، از او عزّت شفاعت مى طلبم، حال آن كه جز اندكى (از درياى فضل او را) نخواسته ام.

42 - اگر تقو پيشه با كارِ پسنديده پا پيش مى نهد، من اشك ندامت پيشكش حضرتش خواهم كرد.

43 - من ملازم آستان فرمانرواى پيامبران شدم و هر آن كس كه چنگ در كليد باب الهى زند نعمت يار خواهد شد.

44 - پس هر خير و خوبى و كرامتى در درون آستانه و ديوار خانه آن حضرت است.

45 - از ستايش او رشته پيوندى آويختم تا بدان وسيله در روزى كه هيچ عزّت و شرفى به خويشاوندى و همخونى نيست، ارجمند گردم.

46 - من وقتى كه آن حضرت را مدح و ثنا مى گويم شعرم بر شعر زهير عيب مى‌گيرد و بخشش هرم بن سنان هرگز به پاى بخشش من نمى‌رسد.

47 - محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برگزيده و رحمت خداوند و پسنديده او از ميان همه مردمان و همه

جانداران است.

48 - و او در روزى كه ديگر پيامبران در جستجوى آب اند و حضرت جبرئيل أمين نيز تشنه كام است، صاحب حوض كوثر است.

49 - رفعت مقام و نورش چون خورشيدِ برآمده است كه جسمش در آسمان است و پرتو درخشانش [گسترده] در زمين.

50 - شرف و مجد و مهترى والايى كه (امّت اسلام) در اثر سرپرستى حضرتش بدان نايل شدند از بلنداى ستارگان فراتر رفت.

51 - (امّت اسلام) بدو منسوب شدند، پس به ارجمندى و شرافت خويش در بين مردمان افزودند واى بسا اصلى كه در افتخار به فرع منسوب شده است.

52 - پيش از (آفرينش) مردمان، در انوار پاك الهى، دو نور پاك به جاى پشت و زهدان او را در بر گرفتند.

53 - هنگامى كه بحيرا ديدش گفت : ما او را بدانچه از نامها و نشانه‌ها حفظ كرده‌ايم مى شناسيم.

54 - از غار حرا و از جبرئيل امين بپرس كه آيا از بزرگ رازى سر به مُهر و نهان از فهم ديگران آگاهى دارند؟

55 - چه بسيار آمد و رفتى كه بستر پهناور مكّه در صبح و شام بدان شرافت يافت.

56 - و براى فرزند عبداللّه خلوت و تنهايى در ميان صبح و شام دلپذيرتر از انس گرفتن با دوستان و خدمتكاران بود.

57 - پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيش از زمان نزول، همدم شبانه وحى بود، (آرى) كسى كه به نشانِ خير مژده مى دهد خود نيز نشاندار است.

58 - آن گاه كه ياران از تشنگى در جستجوى آب بودند، او آنان را فرا خواند سپس دو دستش با قدح، لبريز ازآب بهشتى شد.

59 - ابرى سايه بر سر او افكند، ابرى پر باران كه خود مى رفت تا به سايه بركت و رحمت پيامبر پناه برد.

60 - عشق و محبّت رسول خدا در دل زاهدان دير نشين و راهبان كوه گزين خانه كرد.

61 - براستى اگر طبايع انسانى لطيف شود چيزى نخواهد ماند كه همه جمادات و همه جانداران عاشق و شيداى او شوند.

62 - و ندا شد، بخوان، بلند مرتبه است خداوند گوينده اش، (اين سخن) پيش از كسى كه اكنون به او گفته شد، (به هيچ كس ديگرى گفته نشد) و هرگز بر سر هيچ زبانى نيفتاده بود.

63 - آن جا بود كه (همگان را) به سوى خداوند فراخواند. آنگاه گوشهاى اهل مكّه از نغمه هاى پاك و ملكوتى پر گرديد.

64 - پس از قريش مپرس كه چسان حيران است و حكم و داورى اش در كوه و دشت چگونه است ؟

65 - بلكه از واقعه عظيمى كه بر آنان فرود آمده و پيران و كودكان را به جنون افكنده است، بپرسيد.

66 - اى كسانى كه در حق پيامبر و دعوتش نادانى كرديد، آيا مقام راستگوى شُهره را انكار مى كنيد ؟

67 - شمايان او را در خردسالى اش امين قوم لقب داديد. و امين بر هيچ سخنى از سخنانش متهّم (به كذب) نيست.

68 - در درخشندگى از هزاران بدر فراتر رفت و در عظمت از هزاران پيامبر وراتر. پس چه بسيار نيكو است سيرت او و چه با عظمت است سرشت شكوهمند او.

69 - پيامبران الهى آياتى را آوردند كه رشته پيوند آنها با مردم پس از اندكى بريده شد، امّا تو حكيمى ناگسستنى را به ما ارزانى داشتى.

70 - هر چه زمان سپرى گردد، (باز هم) آياتش جديد است، آياتى كه شكوه كهنسالى زينت بخش آنها است.

71 - چيزى نمانده كه در كلمه‌اى بلندپايه از آن، تو را هم به حقيقت و هم به پرهيزگارى و هم به مهرورزى اندرز دهد.

72 - اى شيوا سخن ترين همه عرب زبانان، كلام تو به كام چشنده خوش فهم، عسل است.

73 - تو با حديث شيوا و شيرين خود، گردن بى زيور سخن را، در هر نثرى، به زيبايى شعر زينت بخشيدى.

74 - تو به هر سخن پرارجى كه گويا شوى، قلبها را زنده كنى و همّتهاى مرده را جان بخشى.

75 - مژده‌ها و بشارتها به هادى جهانيان و ميلاد او، در شرق و غرب عالم، به سان شبروىِ نور در تاريكيها، سير كرد.

76 - آن خبرها روح و روان ستمگران عرب را ربود و جانهاى بيدادگران غير عرب را از كالبد پراند.

77 - بالكن هاى كاخ انوشيروان،از آن مژده‌ها، به وحشت افتادند. سپس آنها از كوبش خداوند، نه از ضربه تيشه‌ها، شكاف برداشتند.

78 - تو در حالى آمدى كه مردم آشفته و آشوب زده بودند و در ميانشان هيچ بزرگمردى را نمى ديدى مگر آن كه واله و شيداى بتى بود.

79 - و زمين پر از ظلم شده بود و در سلطه ستمگرانى بود كه به دلخواه خويش در امور مردم تصرّف مى كردند.

80 - پادشاه ايران در حق رعيّتش ستم مى كرد و امپراتور روم از شدّت غرور و تكبّر كر و كور شده بود.

81 - آن بيدادگران در هر شُبهه‌اى كه برايشان پيش مى‌آمد، بندگان خدا را شكنجه مى دادند و همانند گوسفند سرشان را مى بريدند.

82 - و مردم، زورمندانشان بر ناتوانان، بسان شير بر بهايم يا وال بر ريزماهيان، غافلگيرانه يورش مى بردند و آنان را مى كشتند.

83 - خداوند شبانه تو را سير داد، آن گاه كه فرشتگان و پيامبران در بيت المقّدس به احترامت بر پا ايستاده بودند.

84 - زمانى كه از آن جا عبور كردى، آنان بر گرد سرورشان،همانند شهابها بر گرد بدر، يا سربازان به دور پرچم حلقه زدند.

85 - هر صاحب شأنى از آنان پشت سرت نماز گزارد. آرى هر كه به حبيب خدا اقتدا

كند رستگار خواهد شد.

86 - تو سوار بر بُراق درخشان و مرواريد لگام، آسمانها و وراتر از آسمانها را، با گذر از مقامِ شمارى از پيامبران، درنورديدى.

87 - [سوار بر] مركبى مخصوص تو، به خاطر عزّت و شرافتت، كه نظيرش نه در اسبان تيزتك وجود داشت و نه در شتران درشت پيكر.

88 - خواست پروردگار جهان و جهانيان، و صنعت و قدرت او، فراتر از دسترسى شك و تهمت‌ها است.

89 - تا جايى كه تو به آسمانى رسيدى كه بال هيچ پرنده‌اى و قدم هيچ رونده‌اى بدان نرسيده بود.

90 - و آن گاه گفته شد: هر پيامبرى در جايگاه و مقام خويش قرار گيرد و تو اى محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، اين عرش الهى است پس [پيش آى و] آن را لمس كن.

91 - تو خطوط [اصلى] همه دانشهاى دنيوى و اخروى را براى جهانيان ترسيم كردى، اى خواننده لوح [محفوظ] بلكه اى بساونده قلم [تقدير].

92 - تو به راز علم دنيا و آخرت احاطه يافتى و برايت گنجينه‌هاى دانش و حكمت- پرده‌بردارى شد.

93 - نزديكى به خداوند، نعمت‌هاى بى‌شمارى را كه به تو بخشيده شده بود دو چندان ساخت.

94 - از گروه مشركان كه چارپايان خود را مى‌چرانند بپرس [چراچنين مى‌كنيد]، آرى اگر تعقيب پيامبر مختار نبود چنان نمى‌كردند.

95 - [بپرس كه] آيا ردپاى پاكيزه و زيبا را ديدند، يا از نزديك [صداى آهسته]تسبيح‌هاى زيرلب و زمزمه قرآن را شنيدند؟

96 - و آيا در ذهن ايشان تارهاى عنكبوت، بسان [شاخه‌هاى تودر توى درختان[ جنگل و جوجه‌هاى كوچك كبوتران، مانند لاشخور مجسّم گرديد؟

97 - پس چونان فوج باطلى كه از شكوه قدرت حق گريزان است برگشتند. و در آن حال همه ساكنان روى زمين نفرينشان مى‌كردند.

98 - اگر دست قدرت خدا با آن دو همجوار نبود سالم نمى‌ماندند. و اگر چشم علم خداوند برگرد وجود پيامبر ناظر نمى بود او پايدار نمى‌ماند.

99 - آن دو به حمايت خداوند پناه بردند و خود را پنهان كردند. وكسى را كه حمايت الهى دربرگيرد، ستمديده و آزرده نمى‌شود.

100 - اى ستوده‌ترين خوبى، مرا به سبب نامگذارى‌ام مقامى است بزرگ، و مگر مى‌شود همنام پيامبر به او افتخار نكند؟

101 - ستايشگران و عاشقان جمال نبوى همگى پيرو صاحب برده جهان‌گسترند، كه پيشقدم بوده است.

102 - ستايش شعرى او درباره تو [از سر] دوستى محض و عشق ناب است. و عشق راستين، سخنانى صواب را [به شاعر] الهام مى‌كند.

103 - خداوند گواه است كه من با او رقابت نمى‌كنم [ و در صدد رد برترى سخن او نيستم]، كيست كه با بارش ابر پرباران معارضه كند؟

104 - و براستى كه من يكى از غبطه ورزانم و هر آن كه بر دوست تو حسرت خورد سرزنش و ملامت نخواهد شد.

105 - اين منزلتى است، گرفته شده از خداوند رحمان، كه هيبتش سحبان را به گنگى مى‌افكند.

106 - رتبه ماه تمام در خوش‌سيمايى و در شرافت، بسى كمتر از تواست و مقام دريا در بركت و گرانقدرى پايين پاى تو است.

107 - اگر تو در ارتفاع و بلندى با كوههاى سر به فلك كشيده رقابت كنى، رفعتشان كاسته شود و چنانچه در زيبايى و درخشنده چهرى رقيب ستارگان شوى همگى داغدار شوند. [و مغلوب].

108 - شجاعت شير ژيان به وقت جهيدن بر دشمن، كمتر از قويدلى تو است به گاهى كه به سوى پهلوانى تا بن دندان مسلح [براى جنگيدن [گام برمى‌دارى

109 - اگر چه سويداى دلهاى قهرمانان و پهلوانان دشمن را در جنگ، به خون آغشته‌اى، [امّا شگفتا كه باز [مشتاقانه به سوى تو مى‌آيند.

110 - خداوند جذبه محبت و هول هيبت خويش را در هر كارزار و آوردگاهى بر وجود فرزند آمنه فرو افكند.

111 - گويا سيماى تو در زير غبار جنگ، بَدرِ تابان تاريكى‌ها است كه با نقاب و بى‌نقاب مى‌تابد.

112 - ماه تمامى در سرزمين بدر دميد پس نور دميدنش بسان درخشش پيروزى، ژرفاى تاريكى‌ها را روشن ساخت.

113 - تو در قرآن از سر احترام و ارجمندى به نام يتيم ياد شدى، زيرا ارزشمندى مرواريد پنهان در يتيمى و يگانگى اوست.

114 - خداوند، خود روزىِ مردمان را ميانشان تقسيم كرد و رزق و روزى تو به اختيار خودت وانهاده شد.

115 - اگر تو در امرى گفتى «نه» يا گفتى «آرى» پس آن گاه بهترين مشيت خداوند گنجيده در همان رد يا قبول تو است.

116 - برادرت عيسى مرده‌اى را فراخواند و او برايش [زنده شد و] بپا خاست و [اما[ تو نسلهاى مرده بى‌شمارى را احيا كردى.

117 - و نادانى مرگى است بزرگ، پس اگر به تو معجزه‌اى داده شد [تا انسانها را از مردگى برهانى]، يا آنان را از جهل برانگيزان يا از گور [گمراهى].

118 - [كافران از سر دشمنى] گفتند، با آن كه پيامبران الهى براى كشتار و خونريزى مبعوث نشده‌اند، [امّا [تو پيكار كردى.

119 - [اين اشكالات از روى ] نادانى و گمراه كردن عقل‌ها و مغالطه‌اى بزرگ بود، زيرا تو پس از فتح با قلم، به وسيله شمشير پيروز شدى.

120 - زمانى كه هر بزرگ‌زاده‌اى از پيش خود به نزد تو آمد، آنگاه شمشير ضامن [هدايت [بى‌خردان و نادانان گرديد.

121 - و اگر بخواهى به وسيله خوبى و احسان، با شرّ مقابله كنى، از عهده‌اش برنمى‌آيى. امّا اگر در برابرش مقابله به مثل كنى ريشه‌كن مى‌گردد.

122 - از مسيحيّت شريف بپرس، چه بسيار تلخى‌هايى كه از [دست [شهوتهاى

ستمگران هوسران آشاميده است.

123 - مسيحيّت رانده شرك است. [شركى] كه او را در هر زمانى، به صورت [افروختن [جنگى نمايان و آتشين، آزرده [و به ظاهر [وسعتش بخشيده است.

124 - اگر حاميانى كه با شمشير به يارى‌اش برخاسته‌اند نمى‌بودند، مسيحيت از مدارا و مهربانى چندان سودى نمى‌برد.

125 - اگر حضرت عيسى عليه‌السلام در نزد خداوند مقامى والا نمى‌داشت، و اگر از حرمت و قداستى كه در ازل برايش واجب شده بود برخوردار نبود.-

126 - هر آينه پيكر پاك و شريفش بر صليب ميخكوب مى‌شد و آنگاه دشمنش [به خاطر جنايتش] از چيزى نمى‌هراسيد.

127 - [امّا] حضرت مسيح از اين [تهمت‌ها] منزّه بود و [سرانجام [بدخواهش مصلوب شد. براستى كه كيفر هر كس به ميزان جرم و گناه اوست.

128 - برادرِ پيامبر و روح خدا [حضرت عيسى]، در منزلى واقع بر فراز آسمان و فروتر از عرش قرار داشت.

129 - [اى پيامبر] تو به مسلمانان هر چيزى راكه نمى‌دانستند، ياددادى، حتى آيين جنگ و صلح را.

130 - تو آنان را به جهادى فراخواندى كه سرورى‌شان درگرو آن بود. آرى جنگ پايه و اساس نظام هستى و [رمز بقاى] أمّت‌ها است.

131 - اگر جهاد نبود هرگز ما شاهد برپايى اساس دولتها، يا برجايى آثار باستانى نبوديم.

132 - آن آثار، پى‌درپى، هميشه در دورانهاى درخشان پديد آمده‌اند. نه در دوره‌هاى تاريك و ظلمانى.

133 - ديروز تخت‌هايى واژگون شد و تخت‌هايى ديگر برپا گرديد. اگر تيرها نبود هرگز نه خللى در آنهاايجاد مى‌شد و نه معيوب مى‌شدند.

134 - مسيحيان هر سلاح هلاكت بارى را آماده ساختند و ما مسلمانان بجز شكسته حالى و بلاديدگى چيزى مهيا نكرديم.

135 - هرزمان كه [از طرف خدا] به نبرد فراخوانده مى شدى بى درنگ به جنگ بر مى خواستى و تو شيران دلاور را به جان دشمن مى‌افكندى و خداوند هم شهابهاى آسمانى را.

136 - هر خونخواه و سختكوش و عزم آهنينى از ايشان براى [رضاى [خداوند، در زير پرچم تو گرد آمده بودند.

137 و هر تسبيحگويى كه از شوق ديدار خداوند سخت برافروخته بود و سوار بر اسبى كه چون برق آسمانى تكاپو مى‌كرد.

138 - [اوكه] اگر با روزگار در حال انتقال برخورد مى كرد و روزگار مى‌خواست كه از جايش حركت كند، عزم او روزگار را چنان برجايش ميخكوب مى‌كرد كه نمى توانست تكان بخورد.

139 - آنان تيغهاى درخشانى بودند كه در اثر جنگها لبه‌هايشان شكسته شده بود، شمشيرهايى از نوع شمشيرهاى خداوند نه شمشيرهاى برّان هندى.

140 - هنگامى كه در جستجوى يافتن مردى باشى، چه بسيار مردانى را در دل خاك مى‌بينى كه يا بر سر پيمان جان باخته‌اند يا بر سرسوگند خويش.

141 - اگر جانبازى و ايثار در برخى از مردمان نبود، انسانها در منزلت و ارجمندى با يكديگر چندان فرقى نداشتند.

142 - [اى رسول] تو را از جانب درياى بيكران و خروشانِ كرامت و دانش، دينى است كه به وسيله آن چشمه‌ساران خردها را روان سا ختى.

143 - گوهر ذاتش بر گرد نور توحيد، همانند زينت براى شمشير يا نقش و نگار براى پرچم، نمايان است.

144 - شريعتى خوش‌سيما و سپيد كه جانها و عقل‌ها به دورش گرديده‌اند. و هر آن كه آب گوارايى از حكمت بيابد به گِردش گردان مى‌شود.

145 - [اين دين] نور راه سعادت است كه جهانيان بدان سرپرستى مى‌شوند. دينى كه عهده‌دار [نيكبختى و آسايش مردمان] همه روزگاران است.

146 - هر زمان و سياستهاى اداره آن، براساس حكمى نافذ از اين شريعت سپرى

مى‌شود.

147 - وقتى كه آفتاب حكومت اسلامى بلند شد و گسترش يافت سرزمين‌هاى تحت سلطه‌اش، به زير روشنايى كامل آن رفتند.

148 - و [شريعت اسلام] به مردمى كه در سر زمين خالى و ناآباد مى‌زيستند، پس از آن كه به شبانى گوسفندان و شتران مشغول بودند، سرپرستى شاهان را آموخت.

149 - نيكوكاران و عاملان به شريعت اسلام، چه بسيار سلطنتهاى شكوهمندى را در شرق و غرب عالم، برپاكردند.

150 - هر آن چه در امور دين سختكوشى كردند و كمر همت بربستند براى [گسترش [علم و عدالت و عمران بود.

151 - چه سريع جهان را براى دينشان گشودند و مردمان را از آب گوارا و خنكش نوشاندند.

152 - آنان در حالى كه هدايتگران مردم بودند برمبناى شريعت رفتار مى‌كردند. پس اسلام به وسيله تلاش ايشان شاهراهى روشن به سوى رستگارى گرديد.

153 - حوادث روزگار پايه‌اى را كه دادگرى ايشان برپا كردند ويران نمى سازد و حال آن كه اگر ديوار ستم را دست بزنى منهدم مى‌گردد.

154 - آنان در هر دو جهان به خوشبختى دست يافتند و سرانجام همگى بر گِرد انبوهى از خرسندىِ بخش شده [در فردوس برين] گردهم آمدند.

155 - روم و آتن و هر آنچه را آندو در برگرفته‌اند از خود دور كُن [و بدان كه [همه ياقوتها و نقره‌هاى مرواريد نشان در بغداد است.

156 - و كسرى و ايوانى را كه به آن فخر مى‌فروخت و عاقبت در ميان آتش و دود فرو ريخت، رها كن.

157 - و فرعون مصر را رها كن، زيرا كه مظهر پادشاهى در برپاداشتن عدالت است نه در برپايى بناى هرم.

158 - هرگاه در نزد روم نام بغداد ذكر گرديد، روم تسليم شد.

159 - روم [كه شاعران و قاضيانش شهرت جهانى داشتند] از نظر سخنورى در هيچ

گردهمايى شبيه بغداد نشد و از جهت دادرسى در منازعات نيز هرگز همانند او نگرديد.

160 - و هرگز در نمونه امپراتورهايش به زمامدارانى مانند رشيد و مأمون و معتصم دست نيافت.

161 - از كسانى كه وقتى لشكريانشان حركت مى‌كردند همه حد و مرزهاى بسيط زمين را به تصرّف خويش درمى‌آوردند.

162 - [زمامدارانى كه] در مجلس علم و دانش مى‌نشستند و هيچ كس در عقل و فهم به آنان نزديك نمى‌شد.

163 - اگر اينان سخن مى‌گفتند، دانشمندان سرها را از هيبت علم نه از هيبت حكومت، به زير مى‌انداختند.

164 - و آنان، فراوان بخشش مى‌كردند، پس نه در زمين خشكسالى بود و نه در ميان مردم فقر و نادارى.

165 - جانشينان خداوند، از مقايسه شدن به دورند. پس هيچ يك از پادشاهان مردمان را با ايشان قياس مكن.

166 - در بين مردمان كيست كه در عدالت مانند عمربن خطاب باشد؟! و آيا كسى چونان عمربن‌عبدالعزيز خاكسار و پرآزرم وجود دارد؟

167 - و بسان حضرت امام على «عليه آلاف التّحيّة و الثّناء» آن گاه كه [با سخنانش[ چشمان مردم را پر اشك مى‌ساخت و انبوه دشمنان را تار و مار مى‌كرد.

168 - آن درياى خروشان و گوارا، در علم و ادب، و آن ياور چابك [رسول‌الله] در جنگ و صلح.

169 - يا مانند فرزند عفان كه قرآن در دستش است و خود را به سويش خم كرده [و تلاوتش مى‌كرد [چنان كه تو هنگام محبت به كودك چنين مى‌كنى.

170 - و آيات را به ترتيب جمع مى‌كند و چونان گردنبندى ناگسستنى در گردن روزگار، آنها را نظم مى‌بخشد.

171 - دو جراحت وارد شده در جگر اسلام بهبودى نيافته است، جراحت شهيد و جراحتى كه به وسيله آن قرآن خونين شد.

172 - و در شدت سختى و امتحان ابوبكر، پس از كارها و خدمات بزرگ، جاى شك و تهمت نيست.

173 - او با دورانديشى و عزم راسخ، دين را در ميان گرفتاريهايى كه عقل پير و جوان را مى‌ربود، حفظ و حراست نمود.

174 - سختى‌هايى كه، در حادثه رحلت رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه امرى بديهى بود، عُمَر را از راه درست به يك سو كشاندند.

175 - او در حالى كه شمشيرش را از نيام بركشيده بود، با مردم درباره گرانمايه ترين پيامبران، ستيزه مى‌كرد كه «چطور شد كه او زنده نماند؟»

176 - زمانى كه او دچار سراسيمگى شد نكوهشش مكنيد، چون همين كه حبيب خدا وفات يافت، عاشق، ناخواسته عقلش را باخت.

177 - پرودگارا هرآن‌چه تو مى خواهى،بر ميهمان عرشت، بهترين همه پيامبران صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، سلام و درود فرست.

178 - او كه شبها را در حال نماز و نيايش زنده مى‌داشت و آن نماز را جز به اشكى كه از خشيت الهى روان بود، به پايان نمى‌رساند.

179 - [همان كه] پاسى از شب را در حال تسبيحگويى تو و تحمّلِ رنج خوابزدگى و آماس پاهاى مباركش، سپرى مى‌كرد.

180 - نفس او راضى بود. از خستگى و دلتنگى شكوه نمى‌كرد. آرى اگر تو مخلصانه عشق بورزى، هرگز به ستوه نخواهى آمد.

181 - اى پروردگار من، همچنين برخاندان برگزيده او كه پرچم خانه و حرم را در ميان جان ايشان قرارداده‌اى درود فرست.

182 - [خاندانى كه] رخساره‌هايشان بسى درخشان مى‌نمود. حال آن كه چهره روزگار [در اثر ظلم و گناه [قيرگون بود. مردانى كه در مقابل طوفان حوادث دشوار، شريف و تسليم ناپذير و سرسخت بودند.

183 - و بهترين درود را از جانب خود، هديه كن به چهار تن در بين ياران كه دوستى‌شان با تو، داراى حرمت و احتشام شايانى است.

184 - آنان كه وقتى پيامبر اسلام برايشان بانگ مى‌زد، بر گُرده بلاهايى كه عظيم هولناك و فراگير بود،سوار مى‌شدند.

185 - مردانى كه وقتى جان زمين لرزان و پريشان بود، سخت شكيبا و پايدار بودند و به روى كارهاى پرخطر و توانفرسا لبخند مى‌زدند.

186 - بار پرودگارا، [سپاس كه ] مردمانى بسيار و امّت‌هايى فراوان، از خواب مرگ و نيستى بيدار شدند.

187 - [اى خدا در مقابل ما] فرجامى نيك است و فرجامى بد و گستره هستى كه تو سلطان آنى. هر كه را خواهى نعمت مى‌بخشى و هر كه را خواهى نقمت.

188 - تو درباره ما نظر حكيمانه‌اى دادى، آرى تو عجب داورى هستى و عجب انتقامگيرى.

189 - پس اى خدا، به خاطر فرستاده جهانيان [محمد مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ]، برما مهر بورزو امتش را [هرگز [خوار و ذليل مگردان.

190 - خدايا، شروع حيات مسلمانان را با وجود مقدس او نيكو ساختى، پس فضل و كرم را تمام كن و حسن ختامى بر ما ارزانى دار. [و همگان را نيك فرجام فرماى - آمين]

شرح نهج البردة

1 - مفردات: الرِّيم: آهوى سفيد يكدست- القاع : زمين هموار، دشت - البان: (بيت 5 و بيت160 برده)

العَلَم: (بيت 5 برده)- أَحلَّ الشَّى‌ءَ: آن چيز را حلال گردانيد - سَفكَ دَمَهُ: خونش را ريخت، او را كشت- الأشْهُرُ الحُرُم: (بيت 121 برده)

نكته ادبى: بين «أحَلَّ» و «الحُرُم» طباق وجود دارد.

2 - مفردات: القَضاء: مشيت‌الهى- جُؤذَر :بچه گوزن، گودر- الأجَم: (بيت 137 برده)

نكته ادبى :مقصود از «جؤذر» همان محبوبه‌اى است كه در بيت مطلع به «ريم» همانند شد در اين جا درشتى چشمان او مراد است، و مقصوداز «أسد» خودش مى‌باشد، به معنى مردى شجاع و نيرومند كه دل به معشوقى سپرده است.

در مصراع دوم شاعر دست به ابتكار شگفتى زده و از مقتول براى قاتل يعنى از غزال براى شير فريادرسى مى‌كند. اين نوع خطاب در بستر غزل بسى لطيف و مناسب است.

3 - مفردات: رَناإلَيهِ :در او خيره شد، با نگاهى مهربان پلك‌ها را بى‌حركت نگه‌داشت و يكسره به او نگريست- وَيْحَ: كلمه ترحّم و توجّع است و گاهى به معنى تعجّب نيز به كار مى‌رود - السَّهُم الْمُصِيب: تير به هدف خورده، تيرى كه روانه است و بزودى بر سينه هدف خواهد نشست.

4 - مفردات: جَحَدْتُهُ: او را انكار كردم، او را تكذيب كردم [در حالى كه در دل وجود او را باور داشتم]

توضيح: مصراع دوم با مفهوم بيتى از متنبّى در مدح سيف‌الدوله نزديك است:

إنْ كانَ سَرَّكُمُ مَا قَالَ حَاسِدُنا * فَمَا لِجُرحٍ إذَا أَرضَاكُمُ أَلَمُ⁽¹⁾

5 - مفردات : أَسمَح : سخاوتمندترين، بخشنده ترين - إلتِماس العُذر : عذرخواهى كردن، عذر پذيرفتن- الشِيّم : (بيت 90 برده)

6 - مفردات : لائم : ملامتگر - الهَوى : عشق، ميل و خواهش نفس - قَدَر : تقدير و سرنوشت - شَفَّهُ الْمَرَضُ أوِالْهَمّ : بيمارى يا غم و غصه او را سست و ضعيف ساخت - الوَجد : شوق و شعف، محبت و دوستى، عشق - عَذلَ يَعْذِلُه : او را سرزنش كرد - لَم تَلُم : (بيت 9 برده)

نكته ادبى : در بيت "تصدير" وجود دارد.

«عالم شهر گومرا وعظ مكن كه نشنوم

پير محلّه گومرا توبه مده كه بشكنم

گر بزنى به خنجرم كز غم دوست توبه كن

نعره شوق مى زنم تا رمقى است در تنم»

«سعدى»

7 - مفردات : أنالَهُ الشَّى‌ءَ : آن چيز را به او داد - أُذُنٌ واعِيَةٌ: گوش شنوا، گوش درك

كننده - مُنْتَصِت : كسى كه ساكت است و گوش مى دهد.

نكات ادبى : 1 - بين "أُذُن"، "مُنْتَصِت" و "صَمَم" مراعات نظير است 2 - بين "مُنْتَصِت" و "صَمَم " طباق وجود دارد.

8 - مفردات : ناعِس : چرتى، خواب آلود - أَسهَرَهُ : او را خواب زده كرد - مُضْنَى : بيمار و نزار.

نكته ادبى : بين "أَسهَرَت " و "نَمْ"، طباق وجود دارد

9 - مفردات : فَدَى يَفدِيه مِنَ الاْءَمر : با دادن مال يا چيز ديگر او را از اسارت رهانيد - أَفدِيكَ: فداى تو مى‌كنم - إلْفْ : دوست - الفِدَى : تاوان دادن، جان فدا، قربانى - الاَيألُوفِى الأمرِ : در آن كار كوتاهى كرد - أغْرَاهُ بِكَذا : او را تشويق و ترغيب به فلان كار كرد، او را به آن آزمند ساخت.

توضيح : در اين بيت شرح نياز عاشق و ناز معشوق را به بند وصف كشيده است. يعنى هرچه من در راه عشق تو شيداتر مى گردم در عوض تو مانع تراشى مى كنى و ديدار خود را از من دريغ مى دارى.

10 - مفردات : سَرَى : (بيت 8 و بيت 107 برده ) - أَسَى الْجُرحَ : زخم را مداوا كرد.

توضيح : شاعر با افسوس اعتراف مى كند كه بهره من از ديدار معشوق فقط در رؤيا بوده است و از ديدن جمال او در بيدارى محروم هستم.

11 - مفردات : المُوائِس : جمع المائسة "از ريشه مَيس " : زنى كه با تبختر و ناز مى خرامد - الرُّبَى : (بيت 133برده ) - قَنا" : جمع قناة : نيزه - سَفَحَ دَمَهُ : خونش را ريخت.

12 - مفردات : السّافِرات : جمع السّافرة : زن بى حجاب و ناپوشيده - الضُّحَى : روشنى و وضوح آفتاب - أَغارَهُ : غيرتش را برانگيخت - الحَلى : زيور مثل النگو و گوشواره - العِصَم : جمع العِصمَة : گردن بند.

13 - مفردات : أجفان : جمع الجَفْن : پلك چشم - بِها : فيها - سَقَم : بيمارى - المَنِيّة: مرگ.

14 - مفردات : العاثِرات : جمع العاثرة : زنى كه موجب لغزش ديگرى مى شود - الباب : جمع اللُّبّ : قلب، گفته اند كه مأخوذ است از "لِبو" و سريانى است، يا از "لُب" و

عبرانى است، هر دو به معنى عقل مى باشد. وجه تسميه‌اش پوشيدگى آن با پيه است.

عَثْرَة : لغزش، خطا - أقالَ عَثْرَتَهُ : جلو افتادن و لغزش او را گرفت، پس از لغزش او را از زمين بلند كرد - الدَّلّ : ناز و كرشمه - الرَّسَم : زيبا راه رفتن.

نكته ادبى : بين "العاثِرات" و "عَثَرات" جناس اشتقاق وجود دارد.

15 - مفردات : مُضرم : برافروخته، شعله ور - أَسفَرَ : چهره گشود - فَتَنَ الشَّى‌ءَ: آن چيز را سوزاند - فِتنَة : آزمايش، عذاب - الضَّرَم : شعله ورى، افروختگى آتش؛ جمع الضَّرْمَة : گل آتش، اخگر آتش، آتش (بيت 64برده)

نكته ادبى : در بيت "تصدير" وجود دارد.

16 - مفردات : لِواء : پرچم - الحامِلاتُ لِوَاءَ الحُسنِ : پرچمداران زيبايى؛ كنايه از كمال زيبايى آنان است - غَيرُ مُنْقَسِم: (بيت 42 برده).

17 - مفردات : سَمْراء : زن سبزه گون - الآرام : جمع الرِّيم، آهوان سفيد و خالص - العُصْم : جمع الأَعْصَم: در مورد حيوانات، جانورى است كه يك يا هر دو دستش سفيد و تمام اندام آن سياه يا سرخ باشد. (اين كلمه در متن بيت به ضرورت شعرى «العُصُم» آمده است).

نكته ادبى : بين "سَمراء"،"بَيضاء" و "العُصُم" مراعات نظير وجود دارد.

18 - مفردات : يُرَعنَ : "از ريشه رَوْع" : مى ترسند، دچار ترس مى شوند - البَصَرُ السَّامى : چشم خيره - العَنَم: گل انار وحشى را گويند. مواد اين گياه استفاده دارويى دارد و به عنوان قابض قوى براى درمان اسهال به كار مى رفته است. ثمر آن كه شبيه عنّاب است، در رنگرزى نيز به كار مى‌رفته و چون به رنگ سرخ است، انگشتان حنا شده را بدان تشبيه مى كنند.⁽¹⁾نيز (بيت 7 برده )

نكات ادبى : 1 - بين "أَشَرنَ " و "أَسَرنَ " جناس مُصَحَّف وجود دارد، 2 - در نسبت دادن "ترسويى " و "شيرافكنى " به آن زنان، تقابل معنوى وجود دارد. و اين شگفت است ، نظير آنچه در آغاز قصيده گذشت (بيت 2)

19 - مفردات : وَضَعتُ خَدِّى : كنايه از خضوع و خاكسارى نمودن است - رُبَى : (بيت

133برده)، كُنُس : جمع الكِناس : خوابگاه آهو در بيشه - أَكَم : (بيت 150 برده).

20 - مفردات : اللَّبَد : جمع اللَّبْدَة : يال - ذِى اللَّبَد : يال دار، كنايه از شير است - المَحْمِىِّ جانِبُه : غير قابل دسترس، دست نيافتنى - الغاب : جنگل، بيشه، نيزار - الاُطُم : كاخ و دژ ساخته شده از سنگ، قلعه دفاعى.

21 - مفردات : عَنَّ : آشكار شد - المُنَى : جمع المُنْيَةْ : آرزو - المَنَايا : جمع المَنِيَّة: مرگ.

نكات ادبى : 1 - بين "عَنَّ" و "أَنَّ" جناس مردوف وجود دارد، 2 - بين "المُنَى" و "المَنَايا" جناس اشتقاق وجود دارد.

توضيح : مقصود شاعر از "المُنَى" وصال با محبوب است و از "المَنايا" خطرهاى ناشى از ممانعت پدر سختگير او كه هردو در يك مكان و در زير يك سقف زندگى مى‌كنند. لذا با بيانى مجازى، شگفتىِ خود را از جمع شدن معشوق و مانع در يك جا ابراز داشته است.

22 - مفردات : صَمْصَامَة : شمشير برّان - سَيفٌ ذَكَر : شمشيرى كه بدنه اش آهن و لبه‌اش فولاد است - الرِّيم : (بيت 1) - ضِرغَامَة : شير بيشه - قَرِم : (بيت 122 برده) ؛ در اين جا كنايه از شدّت درندگى است.

توضيح: يعنى چگونه از چنان پدر سخت دل و قَسِىّ‌الْقَلبى، چنين دختر نازنين و مهربانى پديد آمده و از چنان شير درنده و نيرومندى چنين آهوى رام و آرامى زاده شده است. شاعر با اين توصيف پرده از يك حالت مركّب خويشتن برداشته است، عشق به دختر و نفرت و بيزارى از پدر.

23 - مفردات : سُمَر : جمع أَسْمر : نيزه - عُذْرِيَّة : (بيت 9برده) - العِصَم : (بيت 32 برده ).

24 - مفردات : غَشِىَ الْمَكان : به آن جا آمد - فى غُضُونِ كَرَى : در أثناى خواب - مَغْنا : منزل، إِرَم: (بيت 92برده )

توضيح : شاعر در بيت 10 نيز به اين مضمون اشاره كرده. نوميدى از وصال در ابتدا و

انتهاى غزل به چشم مى خورد.

25 - مفردات : مُبكِيَة : حادثه گريه آور، بلاى حزن انگيز - مُبْتَسَم : خنده، جاى لبخند يعنى دندانهاى پيشين (بيت 57 برده )

نكته نحوى : اضافه "حُسنُ مُبْتَسَم" از نوع اضافه صفت به موصوف است.

نهج البلاغه : امام در حكمت 119 فرموده اند: " مَثَلُ الدُّنيا كَمَثَلِ الْحَيَّةِ لَيِّنٌ مَسّهَا وَ السّمُّ النّاقِعُ فى جَوفِها يَهْوِى إلَيْهَا الْغِرُّ الجاهلُ وَ يَحْذَرُهَا ذُو اللُّبِّ الْعَاقِلُ"

«دنيا همچون مار است، سودن آن نرم و هموار و درون آن زهر مرگبار. فريفته نادان دوستى آن پذيرد و خردمند دانا از آن دورى گزيند.»

توضيح : بين اين بيت و بيت 21 بُردَه بوصيرى قرابت معنوى وجود دارد.

26 - مفردات : فَضَّ الشِّى‌ءَ : آن چيز را شكست و شكسته هاى‌آن راپراكنده كرد - الرَّقْشَاء : مار داراى خالهاى سياه و سفيد - الثَّرَم : از ته شكستن دندان.

توضيح : غالبا" هنگامى كه مشتى بر دهانى فرود مى آيد دندانهاى پيشين و از جمله دندانهاى نيش شكسته مى‌شود و در مار نيز دندانهاى نيش را مى كشند.

27 - مفردات : مَخْطُوبَة : خواستگارى شده - لَم تُرمِلْ : بيوه نشده - لَم تَئِم : همسرش نمرده است، بى همسر نشده است

«مجو درستى عهد از جهان

سست نهاد

كه اين عجوزه عروس هزار

داماد است»

(حافظ)

28 - مفردات : آدم : حضرت آدم عليه السّلام، نوع بشر - الأدَم : لايه برونى و لايه درونى پوست بدن، گور.

نكات ادبى : 1 - بين "يَفنَى " و "يَبقَى " طباق وجود دارد، 2 - بين "آدم " و "أَدَم" جناس ناقص وجود دارد. 3 - در بيت تشبيه ضمنى وجود دارد.

29 - مفردات : حَفَلَ يَحْفِلُ : توجّه كرد و اهميّت داد - الجَنَى : ميوه روى درخت، عسلى كه آن را از كندو جمع آورى كنند - جِناية : جرم و گناه - الفَحم : زغال، در اين جا كنايه از آتش است، زغال آتشين.

نكته ادبى : بين "جَنا" و "جِناية" جناس مطرّف وجود دارد.

توضيح : يعنى كار نفس و هدف اصلى و تخلّف ناپذير او كشتن تواست. پس به همه حركات او در هر جلوه اى بدگمان باش.

:« جامى در داستان ليلى و مجنون نظير اين تعبير را از زبان حال «قيس» چنين سروده:

از خنجر تيزكى كشم سر

بر كُشته چه برگ گل چه خنجر»⁽¹⁾

30 - مفردات : نائم : خفته، در اين جا يعنى غافل از نيرنگهاى دنيا - أَمانىّ : جمع أُمنِيَّة : آرزوها - الأَحلام: جمع الحُلُم: رؤياها.

حديث : امام على عليه السّلام: "النّاسُ نِيامٌ فَإذَا مَاتُوا انْتَبَهُوا" ترجمه : مردمان خفتگانند و چون بميرند بيدار شوند.⁽²⁾

نكته ادبى : در بيت تصدير وجود دارد.

31 - مفردات : طَوْر : بار، مرتبه - نُعْمَى : دارايى، برخوردارى - البُؤس : (- بيت 60 برده) - الوَصَم : بيمارى (بيت 19 برده).

نكته ادبى : بين "نُعمَى" و "بُؤْس" و بين "عافِية" و "وَصَم" طباق وجود دارد.

32 - مفردات : بَصِيرة : چشم دل - الصَّاب : درختى است كه شيره آن تلخ است، درخت سيماهنگ، در اين جا : شيره تلخ درخت سيماهنگ - وَرَدَ المَاءَ : بر آب وارد شد ، دراين جا "يَرِدُ" به معنى "مى نوشد" به كار رفته - العَلْقَم : حَنْظَل بسيار تلخ - سَامَ يَسُومُ : چريد.

نكته ادبى : بين "صاب" و "عَلْقَم" مراعات نظير است.

33 - مفردات : راعَها : او را ترساند - دَهى فلانا" : بلا و مصيبتى بر فلانى وارد ساخت - مُسوَدَّةُ الصُّحُف: نامه عملِ سياه شده به كارهاى ناشايسته - الصُّحُف : جمع الصَّحِيفة : كاغذ نوشته شده، يك ورق كتاب - اللِّمَم: (- بيت 129 برده)؛ مُبْيَضَّةُ اللِّمَم : كنايه از دوران پيرى و كهولت است كه موها سفيد مى شوند.

نكته نحوى: مفعول "دَها" به قرينه فعل پيش از خود حذف گرديده و در اصل چنين

بوده : "رَاعَها و دَهَاهَا"

نكته ادبى : بين "مُسوَدَّة" و "مُبْيَضَّة" طباق وجود دارد.

34 - مفردات : رَكَضَ الفَرسَ بِرِجْلَيْهِ : با پاهايش به دو پهلوى اسب كوبيد تا بدود - أَرضٌ مُرِيعة : زمين سر سبز و خرّم - حِمْيَة: (- بيت 23 برده) - التُّخَم : (- بيت 22 برده) - لِلتُّخَم : يعنى لِلتَّحَرُّزِ عَنِ التُّخَمِ.

نكات ادبى : 1 - نفس به طريق استعاره مكنيّه، به حيوان علفخوار تشبيه شده است.

2 - مُرِيعُ الْمَعصِيات، اضافه مشبّهٌ به، به مشبّه است يعنى : المَعصِياتُ الَّتى هِىَ شَبِيهةٌ بِالمَرعَى الْمُرِيعِ تَستَطِيبُهُ الدَّابَّةُ.

3 - حِمْيَةُ الطّاعاتِ: اضافه مشبّهٌ به، به مشبّه است يعنى : الطَّاعاتُ الَّتى هِىَ شَبِيهةٌ بِالْحِمْيَةِ.

4 - بين "حِمْيَة" و "تُخَم" طباق وجود دارد.

35 - مفردات : هَامَ عَلَى وَجْهِه : در حال سرگردانى ره سپرد، بى آن كه بداند مقصدش كجا است به راه افتاد - الصِّبا : (- بيت 142 برده) - الصِّباء : شور و شوق و اشتياق جوانى - داعِى الصِّبا: انگيزه هاى خوشگذرانى در جوانى.

نكته ادبى : در بيت تصدير وجود دارد.

36 - مفردات : قَوَّمَ الشَّى‌ء :آن را درست و ميزان و تعديل كرد - استَقَام الشَّى‌ءَ : آن چيز درست شد، راست شد.

نكته ادبى : در بيت تصدير وجود دارد.

توضيح : شاعر در اين بيت ناگهان از دامان عواطف برون مى آيد و پاى عقل و پندهاى خردمندانه را به ميان مى كشد. او چونان متنبّى و ابو تمّام كه شعر را به سخنان حكيمانه مزيّن مى كنند، كوشيده است بدين وسيله به شعر عمق و تنوّع بيشترى ببخشد.

37 - مفردات: مَرتَع: چراگاه - وَخِم : وباخيز - أَرضٌ وَخِمَة : زمين وبا خيز، يا زمينى كه گياه آن بى فايده و ناسالم باشد.

نكته ادبى : بين "خَير" و "شَرّ" طباق وجود دارد.

38 - مفردات : الجِياد : جمع الجَواد : اسب تندرو - عَضَّهُ : اورا با دندان گاز گرفت -

الشُّكُم : جمع الشَّكِيمَة: دهانه اسب كه ميله اى آهنى است.

نكته ادبى : "طَغْىَ الْجِياد" مفعول مطلق نوعى است. اين بيت داراى تشبيه نيز هست.

39 - مفردات : جلَّ عَنْ كذا : از آن منزّه و برى شد، درجه اش از آن بالاتر رفت - مُعتَصَم : پناهگاه؛ مقصود پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است.

توضيح : اين بيت و بيت 100 به وصيّت شاعر بر سنگ قبرش نوشته شده است.

40 - مفردات : عَزَّ : نيرومند و عزيز شد - إذا عَزَّ الْمُجِير : روز قيامت كه خداوند با قدرت و جلال خويش ظهور مى‌كند؛ المُجِير : پناه دهنده، نجاتبخش، از نامهاى خداوند متعال است.

الكَرْب : اندوه و سختى ؛ مُفَرِّجُ الكَرب : غمگشا، مقصود پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است - فَرَّجَ اللّهُ الْغَمَّ عنه : خدا او را از غم رهانيد - الغُمَم : جمع الغُمَّة : غم و اندوه.

نكته نحوى : حرف "على" متعلّق به "أُلْقِى" در آغاز بيت است.

41 - مفردات : خَفَضَ جَناحَ الذُّلِّ : سرِ تواضع فرود آورد، خاكسارى كرد - الشَّفَاعَة : (- بيت 36 برده) - أَمَمْ : چيز اندك (- بيت 49 برده).

آيه : اصطلاح "خَفَضَ جَنَاحَ الذُّلِّ" برگرفته از آيه 24 سوره اسراء است : «وَ اخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مَنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيانى صَغِيرا» :« در برابرشان (پدر و مادر) از روى مهربانى سر تواضع فرود آور و بگو : اى پروردگار من، همچنان كه مرا در خُردى پرورش دادند، بر آنها رحمت آور.»

42 - مفردات : عَبْرَة : (- بيت 7 برده) - النَّدَم : (- بيت 23 و 142 برده)

43 - مفردات : يَغْتَنِمُ : سود مى برد، غنيمت مى يابد (- بيت 106 برده)

44 - مفردات : عارِفَة : كار نيكو - مُسْتَلَم : (- بيت 81 برده) - مُلْتَزَم : (- بيت 149 برده)

45 - مفردات : أَعِزُّبِه : به وسيله آن ارجمند مى شوم، عزيز مى شوم - عزّ : ارجمندى - الأَنساب : جمع النّسَب : خويشاوندى - اللُّحُم : جمع اللُّحْمَة : خويشاوندى، همخونى.

آيه : مصراع دوم برگرفته از آيه 88 و 89 سوره شعراء است : «يَومَ لاَيَنْفَعُ مَالٌ وَ لاَ بَنُونٌ، اِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ»: «روزى كه نه مال سود مى دهد و نه فرزندان، مگر آنكس كه با قلبى رسته از شرك به نزد خدا بيايد.»

46 - مفردات : يُزْرِيهِ : او را تحقير مى كند، بر او عيب مى گيرد - قَرِيض : شعر - زُهَير : (- بيت 151 برده) - جُودى : جُودُ الرَّسولِ عَلَىَّ - هَرِم : (- بيت 151 برده)

توضيح: اين بيت در بيشتر نسخه‌هاى چاپى چنين است: «... ولا يقاس إلى جودى لدى هرم» امّا استاد ارجمند آقاى دكتر محمد فاضلى معتقد بودند كه اين خطا است. و دستخط اصلى شوقى به احتمال قوى «ندى هرم» بوده است.

47 - مفردات : محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : نام مقدس پيامبر اسلام، (- بيت 34 و بيت 146 برده) - الصَّفْوَةُ (مِنْ كُلِّ شَى‌ءٍ) : بخش خالص و ناب و ممتاز هرچيز، اشاره به لقب "مصطفى" صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - البَارِى : (- بيت 41 برده) - بُغْيَة: چيزى كه‌آن را مى طلبند، مطلوب - نَسَم: (- بيت 41 برده).

48 - مفردات : الحَوض : مقصود حوض كوثر است (- بيت 101 برده) - صَاحِبُ الْحَوضْ: نبىّ اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - ظَمِى‌ءَ: تشنه است - جِبرِيل : "فرشته‌اى كه نام او در آيات 97 - 98 سوره دوّم و آيه چهارم سوره شصت و ششم (تحريم) قرآن كريم آمده است. او را جبرائيل نيز مى گويند به صورت جبرال و جبرئيل نيز خوانده مى شود. گفته اند كه در سريانى كلمه "جِبْر" به معنى بنده و كلمه "ايل" به معنى اللّه به كار رفته و اين كلمه به معنى بنده خدا استعمال شده است و برخى گفته‌اند كه به معنى قدرت الهى آمده است. از عهد عتيق، بخشِ دانيال، برمى‌آيد كه جبرائيل فرشته وحى بوده است (هشتم، 16). اين فرشته به عقيده مسلمانان براى انبياء وحى مى‌آورد. حضرت محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين فرشته را دوبار به صورت حقيقى وى مشاهده كرده است. در آيات 4 - 11 سوره پنجاه و سوم (نجم) جبرئيل فرشته پرقوّت و صاحب نيرو توصيف شده است كه در افق أعلى جاى دارد و حضرت محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله او را در سِدرَةُ الْمُنتَهَى ديده است. در آيه 191 سوره لقمان با صفت "رُوحُ الاْءَمين" خوانده شده و در آيه 102 سوره نحل به نام "روح القدس" معرفى شده است.⁽¹⁾

توضيح : چون فرشتگان تشنه نمى‌شوند مقصود از حوض، شايد ظرف معرفت و آگاهى به اسرار الهى باشد. رازهايى كه حتى جبرئيل به آنها آگاه نيست و آرزومند و تشنه

دانستن آنها است. اين مطلب گواه عظمت مقام پيامبر گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى باشد. چنان كه به نقل حديث معراج، پيامبر گام در حوزه اى از آسمان ملكوت نهاد كه جبرئيل را توان رفتن به آن ناحيه نبود. همچنين مى توان گفت شاعر صحنه را بدين سان ترسيم كرده است تا با توسّل به مبالغه بتواند شدّت سختى و تشنگىِ روز قيامت را به درك عقل نزديكتر سازد.

49 - مفردات : سَناء : رفعت و بلندى - سَنا : نور - الجِرم : جسم، جِرمِ فلكى - فَلَك : مدار گردش ستاره كه در آسمان است - عَلَم : كوه، در اين جا مقصود زمين است.

نكات ادبى : 1 - بين "سَناء" و " سَنا" جناس ناقص مطرّف وجود دارد. 2 - بين "شمس"، "جِرم"، "فَلك"، "ضَوء" و "عِلم" مراعات نظير است.

50 - مفردات : أَخطَأَ النَّجمَ : از مقام ستاره در گذشت و از آن بالاتر رفت - أُبُوَّة : پدرى (در اين جا نسبت به امّت اسلام يعنى ذَوُو أُبُوَّتِه) - سُؤدَد : بلندى و مقام، آقايى و مهترى - بَاذِخ : بلند، عالى مرتبه - شَرفٌ باذِخ: شرف و مجد و الا و بلند مرتبه - سَنِم : بلند، مرتفع.

51 - مفردات : نَمَى يَنْمُو الْحَديثَ إلى فُلانٍ : سخن را به فلانى نسبت داد - الوَرَى : (- بيت 48 برده) - أَصل: تنه درخت، بخش اصلى هر چيز - فرع : شاخه درخت، بخش فرعى هر چيز - نُمِىَ : زياد شده است - فَخَار : (- بيت 114 برده).

نكته صرفى : فعل "نُمُوا" مجهول است و فعل امر نيست.

نكته ادبى : در بيت تصدير وجود دارد.

توضيح : حضرت محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به ظاهر شاخه‌اى از درخت تناور بشريت هستند اما چون آفرينش و رشد و كثرت ديگران به يمن و بركت خلقت ايشان بوده است لذا گفته شده : اى بسادر مجال فخر و شرف يك اصل براى فرع رشد مى كند و زياد مى شود.

52 - مفردات : حَواهُ : او را در برگرفت - سُبُحاتُ وَجهِ اللّهِ : انوار خداوندى يا آثار عظمت الهى، كه با آن به تنزيه و تقديس او مى پردازند - الصُّلْب : تيره پشت - الرَّحِم : زهدان.

حديث : قال رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ نُورى. :« نخستين چيزى كه خداوند

آفريد نور من بود. »⁽¹⁾

حديث : فرات الكوفى به سلسله اسنادش از ابن عباس نقل كرده كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود : "خَلَقَنِىَ اللّهُ نُورا تَحتَ الْعَرشِ قَبلَ أَنْ يَخْلُقَ آدمَ (ع) بِإثْنَى عَشَرَ أَ لْفَ سَنَةٍ"⁽²⁾

«خداوند دوازده هزار سال پيش از آفرينش حضرت آدم (ع) مرا به صورت نورى در زير عرش آفريد.»

«بوصيرى در يكى از قصايد نبوى اش چنين سروده است :

كان سِرّا فى ضَمِيرِ الْغَيبِ مِنْ * قَبلِ أَنْ يُخْلَقَ كَونٌ أَو يَكُونا

تُشرِقُ الأكوانُ مِنْ أَنْ-وارِه * كُلَّما أَودَعَها اللّهُ جَبِينا

خَ-َتَم اللّهُ النَّبيّينَ بِ-ِه * قَبلَ أَنْ يُجْبَلَ مِنْ آدَمَ طيِنا

«او رازى پنهان در ضمير غيب بود، پيش از آن كه جهان آفريده شود.

سراسر كائنات از پرتوهايش درخشان مى‌شد، هر آن زمان كه خداوند او را به جبينى وديعه مى داد.

خداوند سلسه پيامبران را به او خاتمه بخشيد، پيش از آن كه حضرت آدم (ع) به صورت گِل سرشته شده باشد.»

53 - مفردات : السِّيَم : جمع السِّيمَة : علامت، نشانه - بَحيرا : گفته اند نامش "لَهَبِ بن أحجَنِ بْنِ كَعْب" بوده؛ او راهبى مسيحى بود كه در بين راه مكّه و شام با پيامبر برخورد كرد و از علايمى چند دريافت كه او پيامبر خدا است.

توضيح : "ابوطالب با آن كه ثروتمند نبود، مراقبت از برادرزاده خود را پس از رحلت عبدالمطلب بر عهده گرفت. او براى گذران زندگى اش گاهى تجارت مى كرد، ابوطالب در يكى از سفرهاى تجارى خود به شام، هنگامى كه حضرت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دوازده ساله بود، او را باخود به همراه برد. در اين سفر كه نخستين مسافرت تجارى پيامبر محسوب مى شود، در "بُصرَى " از سرزمين شام راهبى به نام "بَحيرا" او را از صومعه خود ديد و به سوى خود فراخواند.آن گاه متوجّه نشانه هاى پيامبر موعود در او شد. پس به ابوطالب

هشدار داد كه او را از خشم يهود به دور نگاه دارد. مبادا به او صدمه اى بزنند. و ابوطالب راه سفر را ادامه نداد و به مكّه بازگشت. ناگفته نماند اصل اين روايت صحيح و جزئيات مفصّل آن از بافته هاى راويان است.⁽¹⁾

54 - مفردات : حِراء : غار حراء، بر روى كوهى به همين نام است كه در فاصله دو فرسنگى شهر مكه، در ناحيه شمال شرق آن قرار گرفته كه به نام كوه نور نيز شناخته مى شود. اين كوه در شمار برخى از كوههاى مقدس يادشده است. احتمالا" پيش از اسلام، اين تقدّس حداقل براى حُنَفا شناخته شده بوده است. پيامبر اكرم در اين غار مدّتها عبادت مى كرد و اوّلين آيات قرآن كريم در همين مكان بر او فرود آمد.⁽²⁾- رُوحُ‌القُدْس : جِبرئيل (بيت 48)

السِّرُّ الْمَصُونُ : راز پنهان - مُنكَتِم : (بيت 4 برده )

نكات نحوى :

1 - اين تركيب ريشه قرآنى دارد. «قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ»:«بگو فرو فرستاد آن را جبرئيل از پروردگارت برحق.⁽³⁾

2 - "مَصونَ سرٍّ" اضافه صفت به موصوف است يعنى "السِّرُّ المَصُونُ".

3 - تنوين تنكير "سرّ" نشانه تعظيم است

4 - "مُنكَتِم" وصف مؤكّدى است براى "السِرُّ المَصونُ" چون هر رازى پنهان است، پس منكتم صفت سرّ است.

55 - مفردات : بَطْحَاء : (بيت 87 برده ) - الغَسَم : تاريكى شب.

نكته ادبى : بين "جِيئَة" و "ذِهاب" و بين "إصباح" و "غَسَم" طباق وجود دارد.

56 - مفردات : وَحشَة : تنهايى، خلوت - أشهَى : خواستنى تر، دلپذيرتر - الحَشَم : (بيت 56 بُرده).

نكته ادبى : بين "وَحشَة" و "أُنْس" طباق وجود دارد.

57 - مفردات : سَامَرَهُ : با او شب نشينى كرد، همدم شبانه او شد - مَهبِط : زمان فرود

آمدن، زمان نزول - السِّيمَى : (بيت 131 برده ) - يَتَّسِمُ : نشاندار است، علامت دارد (بيت 54 برده.)

توضيح : منظور از همدم شبانه وحى بودن پيش از نزول قرآن، ذكر خدارا مدام بر لب داشتن و شبانه او را پرستيدن و با ملكوتيان در گفتگو بودن است.

58 - مفردات : الصَّحْبْ : (بيت 160 برده ) - يَستَسقُونَ : آب مى طلبند - ظَمَأ : تشنگى (بيت 48) - فاضَ السَّيلُ : آب سيل بسيار و در درّه روان شد - التَّسنيم : نهرى است بهشتى كه از بالا به پايين مى ريزد - السَّنِم: ظرف، قدح.

نكته ادبى : بين "تَسنيم " و "سَنِم" جناس اشتقاق وجود دارد.

قرآن : "تسنيم"⁽¹⁾كلمه اى قرآنى است «وَ مِزاجُهُ مِنْ تَسنيمٍ عَيناً يَشْرَبُ بِهاَ الْمُقَرَّبُونَ».

« آميزه آن تسنيم است، چشمه‌اى است كه مقرّبان خدا از آن مى نوشند⁽²⁾»

حديث : بخارى از جابربن عبدالّله نقل كرده كه گفت : "در روز حُدَيبيّه مردم سخت تشنه شدند. پيامبر نيم مشكى در دست داشتندو مى خواستند وضو بگيرند. مردم به طرف ايشان هجوم بردند و گفتند : براى وضو گرفتن و رفع عطش آب نداريم جز آنچه در اختيار شما است. سپس پيامبر دست به داخل نيم مشك برد و ناگهان از بين انگشتانش آب فراوانى روان شد تا جايى كه همه افراد كه تعدادشان هزار و پانصد نفر بود وضو گرفتند و آب نوشيدند"⁽³⁾

59 - مفردات : ظَلَّلَهُ : سايه خود را بر روى او افكند - تَستَظِلُّ بِه : به زير سايه او رفت، به او پناه برد - الدِّيَم: (بيت 39برده ) - خِيرةُ الدِّيَم : بهترين بارانهاى پيوسته، كنايه از توجّه آسمان به وجود با بركت رسول گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است.

نكته ادبى : بين "ظَلَّلَتْ " و "تَستَظِلُّ " جناس اشتقاق وجود دارد.

نهج البلاغه : امام در خطبه 105 پيامبر را چنين ستوده است : "....، خَيْرُ الْبَرِيَّةِ طِفْلاً وَ أَنْجَبُهَا كَهْلاً، أَطْهَرُ الْمُطَهَّرينَ شِيمَةً وَ أَجْوَدُ الْمُسْتَمْطِرينَ دِيمَةً» ترجمه «...، بهترين آفريدگان،آن گاه كه خردسال مى‌نمود، و نژاده‌تر هنگامى كه كهنسال بود، پاكيزه‌تر پاكيزگان در خوى. و به گاه بخشش، ابر برابر دستش خشك مى‌نمود⁽¹⁾.»

توضيح: معجزه پديدار شدن ابر براى پيامبر اكرم و سايه افكندن بر سر ايشان دربيت 74 برده شرح داده شده است.

60 - مفردات: أُشْرِبَ حُبَّ فُلانٍ: محبت فلانى بر دل او نشست، عشق او در دلش خانه كرد- قَعائِد: جمع القَعِيدَة- همنشين: - قَعائِدُ الدَّيْر: ملا زمان دير، ديرنشينان مسيحى- القِمَمْ: جمع القِمَّة: قُلّه، ستيغ كوه.

61 - مفردات: الشَّمائِل: جمع الشَّمِيلَة، طبيعت، سرشت، خُلق و خوى،- يُغْرَى: عاشق شود- النَّسَمْ: (بيت 41 برده)

توضيح: رِقّت سرشت انسان بستگى دارد به ميزان وابستگى‌اش به خداوند و انقطاع تعلّقات او از خواستنى‌هاى دون شؤون انسانيّت.

«غلام همّت آنم كه زير چرخ كبود * ز هرچه رنگ تعلق پذيرد آزاد است»

«حافظ»

62 - مفردات: إقْرَأ: اشاره به اوّلين آيه‌اى است كه از طرف جبرئيل بر پيامبر اسلام در كوه حرا نازل گرديد⁽²⁾.

لَمْ تَتَّصِلْ بِفَمِ: بر هيچ زبانى جارى نشده است- مَنْ قَيلِتْ لَهُ بِفَمِ: مقصود پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است كه مخاطب جبرئيل عليه‌السلام بود.

آيه : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ إقْرَأ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِى خَلَقَ خَلَقَ الاْءنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ إقْرَأ وَ رَبُّكَ الاْءكْرَمُ الَّذى عَلّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الاْءنْسانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ» :« به نام خداى بخشاينده مهربان، بخوان به نام پرودگارت كه بيافريد، آدمى را از لخته خونى آفريد، بخوان و پرودرگار تو ارجمندترين است، خدايى كه به وسيله قلم آموزش داد، به آدمى آن‌چه را كه نمى‌دانست بياموخت.»⁽³⁾

«اى صدهزاران آفرين بر ساعت فرخ‌ترين * كان ناطق روح‌الامين بگشايد آن اسرار را»

«مولوى»

63 - مفردات: أَذَّنَ لِلرَّحمنِ: به سوى خداوند فرا خواند - قُدْسِيَّةُ النَّغَمِ: نغمه‌هاى قدسى.

نكات نحوى: 1 - «أَسماعُ مَكَّةَ» يعنى «أَسماعُ أَهلِ مَكَّةَ» 2 - تركيب« قُدسِيَّة النَّغَمْ» اضافه صفت به موصوف است.

64 - مفردات: لاَتَسَلْ: يعنى نيازى به پرسيدن نيست چون امر بديهى و روشن است - نُفْرَة: داورى، حكم- السَّهْلْ: دشت- العَلَم: (بيت 88 برده)

65 - مفردات: أَلَمَّ بِهِمْ: بر آنان فرود آمد- المَشَايِخْ: جمع الجمع الشَّيخْ: پيرمرد، به هر فردى كه در نظر مردم بزرگ بوده و داراى علم و فضيلت يا مقام معنوى و أمثال اينها باشد شيخ گفته مى‌شود، رئيس قبيله- الوِلْدان: جمع الوَلِيد: نوزاد يا كودك خردسال، پسربچه- اللَّمَمْ (بيت 85 برده).

66 - مفردات: جَهِلَ عَليهِ: در حق او نادانى و سفاهت كرد، با او سفيهانه و جاهلانه رفتار كرد- العَلَم: آشكار و مشهور (بيت 112 برده)

نكات ادبى: 1 - بين «جاهلينَ» و «تَجْهَلونَ» جناس اشتقاق وجود دارد. 2 - استفهام انكارى است.

68 - نكته ادبى: (بيت 38 برده)

توضيح: اين بيت با توجه به بار معنوى كلام ترجمه شده است.

69 - مفردات: الآيات: معجزات، نشانه‌ها.

انْصَرَمَ: قطع شد- حكيم: لقب قرآن كريم- غَيْر مُنْصَرِم: نابريده، ناگسسته، پيوسته متّصل.

نكته ادبى: در بيت تصدير وجود دارد.

توضيح قرآنى: كلمه حكيم 81 بار در قرآن كريم به كار رفته است كه درچند مورد صفت قرآن است از جمله:

«الر تِلكَ آياتُ الْكِتابِ الْحَكيمِ»⁽¹⁾«ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الاْآياتِ وَ الذِّكْرِ الْحَكِيمِ»⁽²⁾.

70 - مفردات: كُلَّمَا طَالَ الْمَدَى: هرچه زمان مى‌گذرد- جُدُدْ: جمع جَدِيد: نو و تازه - جلال: بزرگى و عظمت - العِتْق: كهنگى، قِدمت.

نكته ادبى: بين «جُدُدْ» و «العِتْق و القِدَم» طباق وجود دارد.

71 - مفردات: مُشَرَّفَة: بلند پايه- رُحُم: رحم و عطوفت، مهربانى و گذشت.

قرآن : «از امام صادق عليه‌السلام نقل شده كه: حق تعالى پيامبرش را به مكارم اخلاق فرمان داده است و در قرآن آيه‌اى جامعتر از آيه 199 سوره اعراف⁽³⁾در زمينه مكارم اخلاق نيست. ابوالفتوح همين حديث را تكرار و حديث ديگرى از رسول‌اللّه نقل مى‌كند كه فرموده‌اند «بُعِثْتُ لاِءُتَمِّمَ مَكَارِمَ الاْءَخْلاَقِ» به رسالت برانگيخته شده‌ام تا مكارم اخلاق را به كمال برسانم»⁽⁴⁾

72 - مفردات: الضّادْ: به علاقه جزء و كُلّ مقصود زبان عربى است- النّاطِقينَ الضّادَ: عرب زبانان- قَاطِبَة: جميعاً - الشَّهْدْ: عسلى كه هنوز از موم جدا نشده است- الذّائِق: چشنده- الفَهِمْ: خوش فهم، زودفهم.

نكته نحوى: قاطبةً حال است.

حديث 1 - به نقل از ابى سعيد الخُدَرى: «أنَا النَّبِىُّ لاَ كَذِبْ، أنَا ابْنُ عَبدِالْمُطَّلِبِ، أنَا أعْرَبُ الْعَرَبِ.⁽⁵⁾

2 - به نقل از ابن سعد از يحيى بن‌يزيد سعدى به طور مرسل نقل شده: «أَنَا أَعْرَبُكُمْ، أَنَا مِنْ قُرَيْشٍ، وَ لِسَانِى لِسَانُ بَنىِ سَعْدِ بْنِ بَكْرٍ»⁽⁶⁾.

«سراسر جمله عالم پرحديث است * حديثى چون حديث مصطفى كو؟»

«سنايى»

73 - مفردات: حَلَّيْتَ: آذين بستى، زينت دادى- عَطَلْ: خالى از زيور، بى زينت- جِيدْ:

گردن- مُنْتَثِر: سخن نثر.

نكات نحوى 1 - مرجع ضمير در «بِهِ» كلمه «حَدِيثُكَ» در بيت پيشين است 2 - فِى كُلِّ مُنْتَثِرٍ «حال از ضمير» «بِهِ » يا از «البَيان» است.

توضيح: مقصود آراستگى شگفت‌انگيز قرآن كريم است كه سبك معجزآسايى دارد. قرآن نثر محض نيست شعر هم نيست بلكه سخنى است بسيار بليغ، تابع وزنى خاص و داراى موسيقى و طنينى منحصر بفرد و غير قابل تقليد.

74 - توضيح: سخن جانبخش قرآن كريم، معجزه رسول گرامى اسلام است كه احياگر نوع بشر در همه مكانها و زمانها است.

75 - مفردات: بَشائِر: (بيت 66 برده) - سَرَى (بيت 8 برده)

نكات ادبى: بين «شرق» و «غرب» و بين «النُّور» و «الظُّلَم» طباق وجود دارد.

توضيح قرآنى: انجيل در زبان يونانى به معنى بشارت است، زيرا اين كتاب مژده‌بخش طلوع درخشانترين خورشيد آسمان هدايت و نبوّت بود، چنان كه در آيه 6 سوره صف آمده است: «وَ إذْ قالَ عِيسَى بْنُ مَرْيَمَ يَا بَنِى إسرائيلَ إنّى رَسُولُ اللّهِ إلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِمَا بَيْنَ يَدَىَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِى مِنْ بَعْدِى اسْمُهُ أحمَدُ فَلَمّا جَاءَهُمُ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ» : « و آن گاه كه عيسى بن مريم گفت: اى بنى اسرائيل، من پيامبر خدا بر شما هستم، توراتى را كه پيش از من بوده است تصديق مى‌كنم و به پيامبرى كه بعد از من مى‌آيد و نامش «احمد» است، بشارتتان مى‌دهم. چون آن پيامبر با آيات روشن خود آمد، گفتند: اين جادويى است آشكار.»»

76 - مفردات: تَخَطَّفَ: ربود- مُهَجْ: جمع المُهْجَةْ: خون دل، روح و روان - الطّاغِين: ستمگران طغيانگر - طَيَّرَ: پرانيد - البَاغِين: ستمگران و سركشان.

نكته ادبى: بين «طاغين» و «باغين» جناس مردوف وجود دارد.

77 - مفردات: رِيعَ: هراسان شد، به وحشت افتاد - شُرَفْ: جمع الشُّرْفَة (مِنَ الْقَصِر): بالكن كاخ، ماهتابى، تراس قصر - الإيوان: (بيت 61 برده) - إنْصَدَعَ: شكاف برداشت، فرو ريخت، صَدْمَة: كوبش، تنه زدن، ضربه.

القُدُم: جمع القَدُوم: تيشه.

نكته ادبى: در اين بيت مجاز عقلى يا إسناد مجازى وجود دارد.

توضيح: آنچه مشهور است طاق كسرى شكاف برداشت و كنگره‌هاى آن فرو ريخت نه بالكن‌هاى آن. لذا به نظر مى‌رسد كه شاعر براى درست شدن وزن شعر به جاى «الشُّرُفات» كه مفردش «الشُّرفَة» به معنى كنگره است از «شُرَفْ» ا ستفا ده كرده.

78 - مفردات: قَومٌ فَوْضَى: مردمى كه سرپرستى ندارند و هر كس به دلخواه خود در امور فردى و اجتماعى ديگرا ن دخالت مى كند- صَنَمْ: بزرگ قوم- هَامَ فىِ صَنَمٍ: بت مى‌پرستيد، در پرستش بت حيران بود.

نكته ادبى: بين «صَنَم»و «صَنَم» جناس تام وجود دارد.

79 - مفردات: جَورْ: ستم- الخَلْق: مردم - مُحْتَكِم: كسى كه به دلخواه خود در امور مردم تصرّف مى‌كند، مستبد.

80 - مفردات: مُسَيْطِرُ الْفُرس: پادشاه ايران- أَصَمّ: قَسِىّ القلب،سنگدل، كر- عَمِى: كوردل، گمراه.

81 - مفردات: شُبَه: (بيت 94 برده).

نكته نحوى: مفعول «يَذْبَحَانِ» همان «عبادَ اللّه» در مصراع اوّل است.

82 - مفردات: فَتَكَ بِفُلاَنٍ: غافلگيرانه بر فلانى يورش برد، يا او را غافلگيرانه به قتل رسانيد.

اللَّيْثْ: (بيت 137 برده)- البَهْم: (بيت 134 برده) - الحُوت: وال - البَلَم : نوعى ماهى ريز دريا.

نكته ادبى: بين «أَقْوَى» «اللَّيث» و «الحُوتْ» و بين «أَضْعَف» و «البَهم» و «البَلَمْ» تناسب وجود دارد و به ترتيب بين يكايك كلمات دو گروه طباق وجود دارد.

83 - مفردات: أَسْرَى بِكَ اللَّهُ: خداوند تو را شبانه سير داد- المَسجِدُ الاْءَقْصَى: به شرح بيت مراجعه شود.

توضيح: «إسراء يعنى در شب سير دادن و شبانه كوچاندن (هود، 81 / حِجْر، 85 / طه / 77).

و مراد از آن مسامحتاً مترادف با معراج گرفته مى‌شود، سفر جسمانى و روحانى حضرت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در عالم بيدارى، به راهنمايى جبرئيل، سوار مركب مخصوصى به نام براق، از مسجدالحرام تا مسجد الاقصى در بيت ا لمقدس [= اسراء] و سپس از آن جا

به همه آسمانها و مشاهده اسرار الهى از جمله سدرة‌المنتهى و عرش و بهشت و دوزخ [= معراج] و به قولى نور الهى است. در جزئيات اسراء و معراج ميان فرقه‌هاى اسلامى و متكلمان و فلاسفه بحث و اختلاف نظر است، حتى در تاريخ وقوع آن هم. معروف است كه اين رويداد تاريخى در يك سال پيش از هجرت، در سال دوازدهم بعثت رسول خدا روى داده است. در مورد روز و ماه آن اختلاف است. اهل سنت آن را در ربيع الاوّل و شيعه آن را در بيست و ششم رجب همان سال مى‌دانند. اغلب مورخان و سيره‌نويسان و مفسّران به اين رويداد اشاره كرده‌اند. در اين كه مراد از مسجد الاقصى كدام مسجد يا كجا است بين محققان اختلاف نظر است. ابن‌اسحاق آن را «بيت المُقَدّس» در ناحيه «ايليا» مى‌داند (سيره ابن اسحاق تحقيق سهيل زَكّار، ص 295). بعضى برآنند كه بيت المقدس يا ا صولاً ناحيه شام را با توجّه به نزديكى‌اش به مكّه نمى‌توان اقصى [= دور[ خواند. مخصوصا كه در قرآن مجيد همين سرزمين «أَدْنَى الاْءرض» [= نزديكترين سرزمين [خوانده شده است. بعضى برآنند كه اخبار و روايات حاكى از اين امر- يعنى مسجدالاقصى را در بيت‌المقدس دانستن - در زمان حكومت بنى‌أُمَيّه كه قصد معتبرسازى شامات را داشته‌اند، ساخته و پرداخته شده است (مقاله «معراج» در دايرة‌المعارف دين، ويراسته إلياده، ج 9، ص 552 -556). اگر مراد از مسجدالأقصى، مسجد يا معبدى در بيت‌المقدس باشد، فقط شا مل إسراء (سير شبانه و زمينى) است. ديگران كه آن ناحيه را منكرند، اصولاً آن را نه در زمين، بلكه منتهاى معراج در عالم بالا مى‌دانند. قول به معراج نبوى و جسمانى بودن آن، از ضروريات اعتقادى و تقربياً مابِه الاْءتّفاق مذاهب اسلامى است. ابن هشام در سيره ابن إسحاق پنج روايت درباب معراج نقل مى‌كند.⁽¹⁾

84 - مفردات: خَطَرْتَ بِهِ: بر آن جا گذشتى، از آن جا عبور كردى- إلْتَفُّوا: دور چيزى جمع شدند-

الجُنْد: سپاه، ارتش، لشكر- العَلَم: (بيت 110برده)

85 - مفردات: ذى خَطَر، داراى شأن و منزلت و قدرت- يَأْتَمِمُ: يأتَمُّ: اقتدا مى‌كند.

نكته نحوى: مصراع دوم به صورت نثر روان چنين است: «وَ مَنْ يَأتَمَّ بِحَبِيبِ اللَّهِ يَفُزْ»

«به سوى مسجد أقصى عنان داد * تك و پو با درخش آسمان داد

ز آدم تا مسيحا انبيا جمع * همه پروانه آسا گرد آن شمع

در آن مسجد امام انبيا شد * خم ابروش محراب دعا شد

محمد جمله را سرخيل و سردار * جهان را سنگ كفر از راه بردار»

«وحشى بافقى»

86 - مفردات: جَابَ الْبِلاَدَ: سرزمين‌ها را پيمود و در نورديد- بِهِمْ: عَلَيْهِم- مُنَوِّرَة :دَابَّةٌ مُنَوِّرَة: چارپايى درخشان، مقصود مركب رسول گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در شب معراج است كه براق نام داشت- دُرِّيَّةُ اللُّجُم: داراى لگامى از مرواريد، درّين لگام.

نكته نحوى: چون پيامبر در شب معراج برشمارى از پيامبران اولوالعزم و بلندمرتبه گذر كرد و در اين حادثه عجيب كسى از آنان با او همراه نبود لذا مقصود از «جُبْتَ بِهِمْ» در بيت «جُبْتَ عَلَيهِم» است. اما يادآور مى‌شود كه بوصيرى در بيت 110 برده «بِهِمْ» را در معنى «مَعَهُم» به كار برده است. لذا بعيد به نظر نمى‌رسد كه شوقى نيز قصدش «جُبْتَ مَعَهُم» باشد.

«رفته ز ولاى عرش والا

هفتاد هزار پرده بالا»⁽¹⁾

«نظامى گنجوى»

87 - مفردات: رَكُوبَة: هر چيز سوارى، مركب- الأَنْيُقُ الرُّسُمْ: (بيت 105 برده)

نكات نحوى: 1 - رَكُوبَة، بهتر است بنابر ابتدائيت مرفوع باشد. در اين صورت خبرش «فِى الْجِيَاد» خواهد بود.

2 - «لَكَ» صفت است براى «رَكُوبَة»

3 - «مِنْ» در مصراع اول براى تعليل است به معنى: لاِءَجْلِ عِزِّكَ وَ شَرَفِكَ.

4 - «لاَ فِى الْجِيَادِ» در صورت مجرور بودن رَكُوبَة، صفت آن است.

88 - نكته: به وجود عطف‌هاى پياپى توجه شود.

89 - حديث: پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در عروج به آسمان به مرحله‌اى رسيد كه جبرئيل از پيش رفتن عاجز شد و گفت:

«لَوْ دَنَوْتُ أَنْمُلَةً لاَحْتَرَقْتُ» اگر به اندازه بندانگشتى نزديك شوم خواهم سوخت.»⁽¹⁾

«نور گرفته از برش، كرسى

و عرش اكبرش

روح نشسته بر درش، مى‌نگرد به بام دل»

(مولوى)

90 - العَرش: تخت پادشاهى، اورنگ، سقف، سرير، سايبان، به مجلس پادشاهان نيز گفته مى‌شود. اين كلمه 27 بار در قرآن كريم به كار رفته است.

نكته نحوى: مصراع اول به نثر چنين است: «وَ قِيلَ لِيَكُنْ كُلُّ نَبِىٍّ عِنْدَ رُتْبَتِهِ»

توضيح: به عقيده متكلّمان، عرش، لفظى قابل تعبير است و به طور مجاز به خداى تعالى اضافه شده است. عرش، دانش خدا و قدرت، رحمت، تدبير و تصرّف اوست. به عقيده صوفيان كه از فلسفه متأثر شده‌اند، عرش، چيزى است كه جمله موجودات مادى و معنوى را شامل مى‌شود و در برمى‌گيرد. از اين حيث بدن انسان عرش او ناميده مى‌شود.

دانش الهى نيز تمام موجودات را شامل مى‌شود و احاطه مى‌كند. از اين رو جسد هر موجود عرش او به حساب مى‌آيد. (التجريد، ج2،ص32). در سوره تكوير، آيه 20 خداى تعالى، «صاحب عرش» خوانده شده است. در سوره زمر آيه 75 از طواف فرشتگان به دور عرش و حمل عرش به وسيله آنان سخن رفته است»⁽²⁾

«در سوره حاقه آيات 17 -18 بيان مى‌فرمايد كه روز قيامت فرشتگان در اطراف آسمان اجتماع خواهند كرد و آن روز عرش پروردگار را هشت تن از آنها برفراز سرشان حمل خواهند كرد. اگر بپذيريم كه عرش، علم و تدبير و تصرف الهى است آن چهار فرشته‌اى كه تا روز قيا مت عرش را حمل خواهند كرد: نوح، ابراهيم، موسى و عيسى است. دور قيامت كه آخرين دور هم هست،دَور حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است كه بزرگترين

پيامبران اولوالعزم و آخرين آنان است. در اين دور، حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مظهر دانش، تدبير و تصرّف الهى است، على، حسن و حسين عليهم‌السّلام وارثان اويند. اين تعبير از ائمّه أهل بيت روايت شده است. بدين وجه در دور قيامت و قيامت چهار پيامبر اولوالعزم، حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، وَصىّ و دو فرزندان او حاملا ن عرش‌اند كه جمعاً هشت تن اند. دليل آن كه اينان را فرشته گفته‌اند ا ين است كه در وجود آنان صفات فرشتگان غلبه دارد. در تفسير اين آيات نيز گفته‌اند كه تعداد فرشتگانى كه امر خداوند را به جاى مى‌آورند، هشت صف خواهند بود.»⁽¹⁾

91 - مفردات: خَطَطْتَ: ترسيم كردى، نوشتى- خَطَّهُ عُلومَ الدِّينِ وَ الدُّنْيَا : همه دانش‌هاى مفيد دنيا و آخرت را به او ياد داد- قارئ اللَّوحِ وَ لاَمِسُ الْقَلَمِ: كنايه از آگاهى يافتن پيامبر از كان غيب و مخزن اسرار الهى است.

توضيح: «لوح محفوظ كه در آيه 39 سوره رعد آمده است كتابى است كه جميع حوادث عالم عُلوَى و سُفلَى در آن ثبت است. از پيامبر روايت شده است كه فرمود «كَانَ اللّهُ وَ لاَشَى‌ءَ مَعَهُ، ثُمَّ خَلَقَ اللّهُ اللَّوْحَ وَ أَثْبَتَ فِيهِ أَحْوَالَ جَمِيعِ الْخَلْقِ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ»

«خداوند بود و چيزى با او نبود. سپس لوح را خلق كرد و در آن احوال همه خلق را تا قيام قيا مت ثبت كرد.» متكلمان گويند؛ حكمت وجود آن ا ين است كه براى فرشتگان آشكار گرداند كه خداوند به جميع معلومات علم تفصيلى دارد و براين تقدير نزد خداوند دو كتاب است:

1 - كتابى كه فرشتگان اعمال انسان‌ها را در آن مى‌نويسند و اين كتاب محل محو و اثبات است.

2 - كتاب دوم لوح محفوظ نام دارد. و آن كتابى است مشتمل بر تعيين جميع احوال [عالم [علوى و سفلى و آن باقى و دست نخوردنى است.»⁽²⁾

خواهد بودن تا روز قيامت. بر لوح محفوظ برفت و هر چه بودنى بود بنوشت تا روز قيامت، و ذالك قوله [قول پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ] و «جَرىَ الْقَلَمُ بِمَا هُوَ كَائِنٌ» و گفتند مراد به قلم خط و كتابت است كه خداى متعال منّت نهاد بر آن فى قوله تعالى «عَلَّمَ بِالْقَلَمِ» (سوره علق، آيه 4)⁽¹⁾

92 - مفردات: أَحَاطَ بِالاْءمرِ عِلْماً: تمام مشخصات آ ن را دانست- أَحَاطَ به: آن را احاطه كرد، دورش را گرفت.

«چون حجاب هزار نور دريد * ديده در نور بى‌حجاب رسيد

گامى از بود خود فراتر شد * تا خدا ديدنش ميسّر شد

ديد معبود خويش را بدرست * ديده از هر چه ديده بود بشست

«نظامى گنجوى»

93 - مَا قُلِّدتَ= مَا طُوِّقتَ: آن چه به تو بخشيده شده بود- المِنَن: جمع المِنّة: نعمت و احسان.

نكته نحوى: «القُرب» فاعل ضاعَفَ، «ما» و «صله‌اش» «مفعولٌ به» آن است. اين وجه بهتر از عكس آن است.

94 - مفردات: عُصبَة: گروه و جماعت- الغَار: (بيت 76 برده)- سائِم: چراننده، رونده‌اى كه به هر طرف بخواهد مى‌رود- مُطَارَدَة: تاختن بر يكديگر، دنبال كردن براى دور كردن دشمن- المُخْتَار: مقصود پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است.

لَمْ تُسِم: از همان ريشه كلمه «سائم» است.

نكته ادبى: در بيت تصدير وجود دارد.

توضيح: 1 - مفهوم روشنتر بيت اين است كه گويا مشركان كور شده‌اند و پاهايشان از ورود به داخل غار ناتوان است. وگرنه آنان در رفتن به هر سويى آزادند و هدفشان هم روشن است. پس چرا وارد غار نمى‌شوند؟ در ابيات بعدى به پاسخ اين پرسش پرداخته مى‌شود.

2 - «پيامبر و ابوبكر در حادثه هجرت از مكه به مدينه، براى آن كه از تعقيب دشمنان

در امان بمانند بر سر راه خود به مدينه سه شبانه روز در غار ثور [واقع در كوهى به همين نام] پنهان شدند. در اين مدت به قولى چوپان ابوبكر براى آنان شير مى‌برد و به قولى عبدالرحمن فرزند ابوبكر غذا مى‌رساند.»⁽¹⁾

95 - مفردات: الأَثَر: ردپا، نشان باقى مانده از چيزى - الوَضّاء: پاكيزه و زيبا - هَمْس: خيلى آهسته و زير لب حرف زدن- مِنْ أَمَم: از نزديك.

نكته ادبى: سؤال از باب تجاهل عارف است.

توضيح: (بيت 76 برده)

96 - مفردات: تَمَثَّلَ لَهُ الشَّى‌ء: آن چيز در ذهن او مجسّم شد، برايش متصوَّر شد.

نُسج: جمع النَّسيج: بافته شده - الغاب: (بيت 20)- الحائِماتُ الزُّغْب: جوجه‌هاى تازه از تخم درآمده كبوتران - الرَّخَم: (بيت 120 برده)

نكته ادبى: سؤال از باب تجاهل عارف است.

توضيح: «پس از آن كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به غار ثور پناه بردند به أمر الهى عنكبوت بر مدخل تارتنيد و كبوتران تخم گذاشتند و تعقيب كنندگان را بدين وسيله فريب داده و از تعقيب بيشتر بازداشتند.⁽²⁾

تبصرة: گويا كبوتران جوجه ند اشتند و تخم نهاده و برروى آنها خفته بودند. بنابراين شاعر حادثه را اندكى پرورده و تغييرداده است.

97 - مفردات: أَدْبَرُوا: پشت كردند، برگشتند - وُجُوهُ الأرضِ: وُجُوهُ [أَهلِ [الاْءَرضِ: ساكنان روى زمين، يا كسانى كه در زمين وجيه و سرشناس‌اند.

نكات ادبى: 1 - بين «باطل» و «حق» طباق وجود دارد.

2 - نسبت دادن «لعن و نفرين» به «وُجُوهُ الأرض» مجاز عقلى است.

98 - مفردات: يَدُ اللّه: قدرت الهى- الجارَين: پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ابوبكر - عَيْنُهُ: عنايت خداوند- رُكْنُ الدّين: وجود استوار پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله .

نكته نحوى: در مصراع دوّم به قرينه مصراع اول، حرف شرط مقدّر است.

قرآن: اين بيت و چهار بيت گذشته اشاره به آيه 40 سوره توبه دارند: «اِلاَّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذينَ كَفَرُوا ثانِىَ اثْنَيْنِ إذْهُمَا فىِ الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لاَ تَحْزَنْ اِنَّ اللّهَ مَعَنَا، فَأَنْزَلَ اللّهُ سَكِينَتَةُ عَلَيهِ وَ أَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَ جَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَ كَلِمَةُ اللّهِ هِىَ الْعُلْيَا وَ اللّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ»: «اگر او [پيامبر] را يارى ندهيد، [بدانيد كه [خداوند او را هنگامى كه كافران آواره‌اش ساختند، يارى داد، آن گاه كه يكى از آن دو به هنگامى كه در غار بودند به رفيقش [ابوبكر] گفت: نگران مباش كه خدا با ماست آن گاه خداوند آرامش خويش را بر او نازل كردو به سپاهيانى كه نمى‌ديدشان يارى داد و [سرانجام] آرمان كافران را پست گردانيد و آرمان الهى است كه والا است، و خداوند پيروزمند فرزانه است.»⁽¹⁾

99 - مفردات: تَوارَى عَنْه: خود را از او پنهان كرد- جَنَاح اللّه: حمايت و پناه خداوند - ضَمَّهُ: آن را در برگرفت - لاَيُضَمْ: ستم نمى‌بيند، آزار نمى‌شود.

نكته ادبى: بين «يَضُمُّ» و «يُضَم» جنا س محرّف وجود دارد.

100 - مفردات: أحمد: نام مبارك پيامبر اسلام كه در قرآن و انجيل و ديگر كتب آسمانى پيش از قرآن ذكر گرديده است. آيه 6 سوره صف گواه صدق اين مدعا است⁽²⁾نام شاعر نيز احمد بوده است. ناگفته نماند كه شاعر معنى لغوىِ «احمد» نيز مورد نظرش بوده است. - جَاه: (بيت 153 برده)- يَتَسَامَى: افتخار مى‌كند- سَمِيُّهُ: همنام او، آن كه نامش با نام او يكى است..

نكته نحوى: تنكير «جاهٌ» نشانه تعظيم است يعنى «جاهٌ عظيمٌ».

نكات ادبى: 1 - استفهام در بيت، استفهام انكارى است.

2 - در بيت تصدير وجود دارد.

3 - بين «تَسمِيَة» و «يَتَسامَى» و «سَمِىّ»« جناس اشتقاق وجود دارد.

توضيح: 1 - اين بيت و بيت 39 همين قصيده به وصيّت شاعر بر سنگ قبرش حك شده است.

2 - «احمد» به عنوان نام يا صفت جانشين اسم براى حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فقط يك بار آن هم در سوره صف آيه 6 به كار رفته است. اين نام در عصر جاهلى هم كمابيش رواج

داشته ولى بسامد آن از نام «محمد» كمتر بوده است. أحمد أفعل تفضيل است يا از «محمود» كه معنايش ستوده‌تر /ستوده‌ترين، يا از «حامد» كه معنايش ستاينده‌تر / ستاينده‌ترين است.»⁽¹⁾

«نام احمد چون چنين يارى كند * تا كه نورش چون مددكارى كند

نام احمد چون حصارى شد حصين * تا چه باشد ذات آن روح‌الامين

نام احمد نام جمله انبيا است * چون كه صد آمد نودهم پيش‌ما است»

«مثنوى مولوى»

101 - مفردات: أربابُ الْهَوَى : عاشقان جمال نبوى - تَبَع : مصدر است به معنى اسم فاعل، پيرو - صاحِبُ الْبُرْدَة : محمّد بوصيرى شاعر آفريقايى ( 1213 - 1295 م.)كه آغازگر فصلى نوين در سرودن قصايد مدايح نبوى بود و پس از او سبك و سيره سرايندگى‌اش در مدايح نبوى الگوى بسيارى از شاعران علاقه مند به رسول گرامى اسلام قرار گرفت. يكى از مهمترين قصايد عصر حاضر كه در همين مضمون سروده شده است، همين قصيده "نَهجُ الْبُردَه" احمد شوقى مصرى است. - الفَيحاء : پهناور و گسترده، فراگير، به همه جا رسيده - ذِى‌الْقَدَم : پيشقدم.

نكته نحوى : تبع مصدر است و به دليل مبالغه كردن، با مصدر خبر داده است. به سبب تساوى مفرد و جمع آن، مفرد آورده شده. مى توان گفت شايد به تقدير "ذَوُ و تَبَع" باشد.

102 - مفردات : يُملِى : ديكته مى كند، در اين جا الهام مى كند - مَدِيحُهُ حُبٌّ : يعنى ناشِى‌ءٌ مِنَ الْحُبِّ.

103 - مفردات : عَارَضَ الرَّجُلَ : سخن آن مرد را رد كرد، با او رقابت كرد - عَارَضَهُ بمِثْلِ صَنِيعِهِ : كارى مثل كار او كرد - صَوْب : بارش - عارِض : (- بيت 87 برده) - العَرِم : (- بيت 87 برده)

نكات ادبى : 1 - بين "أُعارِضُ"، "يُعارِضُ" و "عارِض" جناس اشتقاق وجود دارد.

2 - بين "يُعَارِضُ" و "عارِض" جناس ناقص وجود دارد.

104 - مفردات : الغابِط : غبطه خورنده، كسى كه آرزو مى كند او هم مثل فلان كس از نعمتى برخوردار باشد، بدون آن كه آن شخص نعمتش را از دست بدهد، و اين خوى مذموم نيست - وَلِيّكَ : دوست تو، به قرينه سياق، مقصود بوصيرى است - لاَُيذْمَم : لاَُيذَمّ : سرزنش نمى شود.

نكته ادبى : بين "غابطين" و "يَغبِط" جناس اشتقاق وجود دارد.

105 - مُقْتَبَس : برگرفته شده - مَهابَة : ترس - البَكَمْ : گنگى - سَحبان : "سحبانِ و ائِل، از مشهورترين سخنرانان عصر جاهلى، در زمان پيامبرمسلمان شد، سنّش تا زمان معاوية به درازا كشيد و چندى مقيم دمشق شد. بيش از صد سال عمر كرد. (و در سال 674 ميلادى در گذشت) او وقتى خطبه مى خواند بر عصايش تكيه مى كرد و بسيار شيوا و پيوسته و بدون لكنت سخن مى گفت. از سخنان حكيمانه در كلامش زياد استفاده مى كرد و در پياپى آوردن عبارتهاى كوتاه و مزدوج خبره بود. همه اينها او را در مقامى نشاند كه به فصاحتش "مثل" مى زنند"⁽¹⁾

106 - نكته ادبى : بين دو مصراع "موازنه" وجود دارد.

107 - مفردات : شُمُّ الْجِبال : كوههاى بلند - طاوَلَهُ : در بلندى و رفعت با او رقابت كرد - إنْخَفَضَ: از رفعتش كاسته شد، در برابر والايى مقام رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كوچك به نظر آمد - الزُّهْر : جمع الأزهَر : نورانى، زيبا و درخشنده چهر - وَاسَمَهُ : در زيبايى با او رقابت كرد - تَسِم : داغدار مى شود.

108 - مفردات : بَأس : شجاعت و نيرومندى - وَثْبَة : جهش، حمله كردن - شَاكِى السِّلاح : (- بيت 131 برده) - كَمِىّ : (- بيت 132 برده)

109 - مفردات : تَهفُو إلَيكَ : به سوى تو جذب مى شود، به سرعت به سوى تو مى آيد - حَبَّةُ الْقَلب : خون دل، سويداى دل، درون دل - البُهَم : (- بيت 134 برده)

110 - مفردات : القَيها :آن را فرو افكند - هَيْبَة : ترس، وحشت، ضدّ أنس و الفت - مُصطَدَم :(- بيت 127 برده)

111 - مفردات : النَّقْع : گرد و غبار - دُجَى : جمع الدُّجْيَة : تاريكى، تاريكى همراه با

ابر - مُلتَثِم : نقابدار، با نقاب.

نكته ادبى : در بيت تشبيه تمثيل وجود دارد. جامع، مفهومِ مصراع دوّم است.

112 - مفردات : بَدر : مقصود سيماى سيمگون پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است كه به ماه تابان همانند بوده است - بَدر: نام موضعى است بين مكّه و مدينه (- بيت 128 برده) - غُرَّة : نور آغازين دميدن صبح، آنچه در لحظه نخست از يك چيز نورانى نمودار مى شود، درخشندگى سيما - تَجلُو: روشن و آشكار مى سازد.

نكات ادبى : 1 - بين "بدر" و "بدر " جناس تام وجود دارد 2 - بدر، استعاره است براى سيماى پيامبر.

113 - مفردات : اليُتْم : نسبت به انسان از دست دادن پدر در دوران خردسالى است و نسبت به اشياء نظير دُرّ يتيم، به معنى بى نظير بودن است، و (بيت 139 برده ) - اللُّؤلُؤُالْمَكنون : (بيت 57 برده )

نكات ادبى : 1 - در بيت حُسن تعليل وجود دارد 2 - در بيت تصدير وجود دارد

آيه : «أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوىَ» ترجمه : آيا تو را يتيم نيافت و پناهت داد؟⁽¹⁾

«سراسر جمله عالم پر يتيم است

يتيمى در عرب چون مصطفى كو ؟»

(سنايى)

يتيمى كه ناكرده قرآن درست

كُتبخانه هفت ملّت بشست⁽²⁾

(سعدى)»

114 - مفردات : القِسَم : جمع القِسمَة : نصيب، سهم.

نكته ادبى : در بيت تصدير وجود دارد.

نهج البلاغه : امام على عليه السّلام در خطبه 160 درباره سيره معيشتى پيامبر چنين مى فرمايد: "براى تو بسنده است رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مقتدا گردانى و راهنماى شناخت بدى و عيبهاى دنيا، و خوار مايگى و زشتى‌هاى فراوانش بدانى، كه چگونه دنيا از هر سو بر او در نورديده شد و براى ديگرى گستريده، از نوش آن نخورد و از زيور هايش بهره

نبرد. و اگر خواهى دوّمين را موسى عليه‌السلام مثل آورم كه گفت: "پروردگارا من به چيزى كه برايم فرستى نيازمندم" (قصص،24) به خدا كه از او نخواست جز نانى كه آن را بخورد، كه موسى از سبزى زمين مى خورد، چندان كه به خاطر لاغرى تن و تكيدگى گوشت بدن، رنگ آن سبزى از پوست تُنُك شكم او نمايان بود.

همچنين امام فرزانگان على بن ابى طالب (ع) در فرازى از خطبه 192 نهج البلاغه با برهانى نيرومند و روشن به شمارش علل برگزيدن فقر و تنگدستى بر گنجورى و ثروتمندى از سوى پيامبران پرداخته است. (مشتاقان مراجعه فرمايند) و نيز ( ذيل بيت 31 برده)

115 - مفردات : الخِيَرةُ مِنَ الشَّى‌ءِ أَوِ الْقَومِ : بهترين و برترين آن چيز يا آن گروه.

نكته ادبى : در بيت تصدير وجود دارد.

116 - مفردات : أَجيال : جمع الجِيل : يك نسل از مردم - الرِّمَم : (بيت 46 برده )

«از روان بخشى عيسى نزنم دم هرگز

زان كه در روح فزايى چو لبت ماهر نيست»

(حافظ)

«جان بخش هزار عيسى آمد

اى مرده به مرگ يار برخيز»

(مولوى)

117 - مفردات : أُوتِيتَ : خطاب به غير معيّن است، داده شدى - الرَّجَم : گور، قبر.

نكته ادبى : "الجَهْلُ مَوتٌ " تشبيه بليغ است.

توضيح : در اين بيت جهل ستيزىِ پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و پيروان او به يك معجزه دايمى همانند شده. معجزه احياى مردگان.

118 - توضيح : فاعل قالوا: ضميرى است كه مرجعش مسيحيان (بويژه در دوره جنگهاى صليبى ) اند كه تبليغات وسيعى را بر ضدّ پيامبر اسلام و دين او تدارك ديده بودند. چنان كه در عصر حاضر نيز شاهد تداوم ناجوانمردانه اين حركت شيطانى از سوى دشمنان اسلام در غرب هستيم. بارزترين نمونه آن هتّاكى «سلمان رشدى مرتد» نسبت به آن آفتاب عالمتاب است.

119 - مفردات : تَضلِيلُ أَحلامٍ : گمراه كردن عقل ها - أحلام : جمع الحُلمْ : عقل، خرد - سَفْسَطَة : قياس و استدلالى است مركّب از وهميّات (مقدمات موهوم و غير واقعى) يا مركّب از مُشبَّهات (مقدمات غير يقينى و شبهه ناك) براى پوشانيدن حق، سفسطه نوعى مغالطه است. مغالطه در نزد منطقيان به قياس فاسدى گفته مى شود كه منتج به نتيجه صحيح نباشد و فساد آن يا از جهت مادّه است يا از جهت صورت يا از هر دو ناحيه.⁽¹⁾

توضيح : وظيفه اصلى پيامبر اسلام "بلاغ " بود. "وَ مَا عَلَى الرَّسولِ إلاّ الْبَلاغُ الْمُبِين"⁽²⁾بلاغ حوزه اش فكر و انديشه و قلوب انسانها است. لذا هرگز اسلام دينى جنگ طلب نبوده است. امّا دفاع را ضرور مى داند. دفاع به معنى فراگير خود شامل از ميان برداشتن ظلم و ستم و بريدن بندهايى نيز هست كه مانع از رسيدن پيام به انسانها مى شود.

120 - مفردات : عَفْواً" : داوطلبانه و از پيش خود - ذى حَسَب : شريف، از تَخمه بزرگان بودن - تَكَفَّلَ : سرپرست شد، كفيل شد - العَمَم : عامه مردم، برخلاف خاصه - در اين جا مقصود جُهّال است.

121 - مفردات : ضِقْتَ بِهِ ذَرعاً" : از عهده او بر نمى آيى، بر او چيره نيستى - يَنْحَسِم : ريشه كن مى شود.

نكته ادبى : 1 - بين "شرّ" و "خير" طباق وجود دارد.

توضيح : در چند بيت اخير استدلال كرد كه جنگهاى پيامبر اسلام در حقيقت دفاع از كرامت و حرّيّت و انسانيّت همه افراد بشر در برابر دشمنان آزادگى و شرافت انسانى بوده است نه خونريزى و آدمكشى.

122 - مفردات : الغَرّاء : مونّث الأغَرّ : شريف، بزرگوار، سپيد و زيبا - الصَّاب : درختى است كه چون آن را بفشارى عصاره اى شبيه به شير از آن بيرون مى آيد كه تلخ است، درخت سيماهنگ - الغَلِم : مرد هوسباز و پرشهوت.

توضيح : خونين ترين جنگهايى كه بين مسلمانان و مسيحيان رخ داده است مربوط به سلسله جنگهاى صليبى مى شود كه عبارت است از هشت جنگ خونين بر سر تصرّف

قدس و سرزمينهاى اطراف آن در فلسطين و شام و مصر. اوج اين درگيريها در دوره صلاح الدّين أيّوبى (532 - 589 ه . ق. ) و خاتمه آن در دوره مماليك بود كه با پيروزى مسلمانان پايان پذيرفت. از آن به بعد جنگ تبليغاتى بين اسلام و مسيحيّت بيش از پيش شد و دامنه تهمتهاى مسيحيان به مقدّسات اسلامى حوزه هاى مختلف ادبى و هنرى را نيز در بر گرفت چنان‌كه در اين قصيده نيز شاهديم پس از قرنها اين جريان همچنان به قوّت خود باقى است.

123 - مفردات : طَريدَة : رانده شده، شكار تحت تعقيب - ساطِع : درخشان، آشكار ، منتشر - الحَدَم: شدّت برافروختگى آتش.

نكات نحوى : 1 - "طَريدةُ الشِّرك " خبر است براى مبتداى محذوف "هى" 2 - فاعل "يُؤذيها"، "شرك" است 3 - "قِتالاً" تميز مى باشد.

توضيح : در اين بيت به مظلوميّت و ستمديدگى دين مقدّس حضرت مسيح (ع) از ناحيه خونخواران فزون طلب و منسوب به آن دين اشاره شده است.

124 - مفردات، حُماة : جمع الحامى : حمايت كننده، مدافع، پاسدار - هَبُّوا لِنُصْرَتِها: به يارى اش برخاستند - الرِّفْق : نرمش و مدارا و مهربانى - الرُّحُم : رقّت قلب، عطوفت و مهربانى.

125 - مفردات : مكان : مقام و منزلت - حُرمَة : آنچه هتك حرمت آن حرام است، حقوق الهى كه مراعات آنها بر انسانها واحب است - وَجَبَتْ : ثابت و تخلّف ناپذير شده است - الرّوح : حضرت عيسى عليه السّلام، روح اللّه.

نكته نحوى : خبر "مكان" و "حرمة" محذوف است به تقدير "ثابتان".

توضيح : 1 - علت اطلاق "روح" بر حضرت عيسى آيه 171 سوره نساء است كه در ذيل بيت 127 ذكر خواهد شد.

2 - اين بيت و بيت بعد شرط و جزايند و در حكم جمله واحد مى باشند.

126 - مفردات : سَمَّرَ الْبَابَ وَ غَيْرَهُ : در و غيرآن راميخ كوبى كرد - لَوحَين : صليب - مُوذِيه : آزار دهنده اش، دشمنش - لَمْ يَجِمْ عَنهُ : از آن نترسيد.

نكات نحوى : 1 - لَسُمِّرَ : جواب لولاى شرطيّه در بيت قبل است.

2 - صفت آوردن با "مصدر" "الطُّهر" براى مبالغه در وصف است. بنابراين نعت مُووَّل به مشتق به معنى "الطّاهر" خواهد بود.

127 - مفردات : جَلَّ عَنْ كذا : از فلان چيز منزّه و برى است - شَانِى‌ء : دشمن، بدخواه.

آيه : «وَ قَوْلِهِمْ إنّا قَتَلْنَا الْمَسيحَ عِيسىَ بْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللّهِ وَ مَا قَتَلُوهُ وَ مَا صَلَبُوهُ وَ لكِنْ شُبِّهَ لَهُم ْوَ إنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيه لَفى شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلمٍ إلاَّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَ مَا قَتَلُوهُ يَقِيناً بَلْ رَفَعَهُ اللّهُ إلَيْهِ وَ كَانَ اللّهُ عَزيزا حَكِيما»: «و نيز بدان سبب كه گفتند : ما مسيح پسر مريم، پيامبر خدا را كشتيم و حال آن كه آنان مسيح را نكشتند و بر دار نكردند بلكه امر برايشان مشتبه شد. هر آينه آنان كه درباره او اختلاف مى كردند خود در ترديد بودند و به آن يقين نداشتند. تنها پيرو گمان خود بودند و عيسى را به يقين نكشته بودند. بلكه خداوند او را به نزد خود فرا برد، كه خدا پيروزمند و حكيم است»⁽¹⁾

128 - مفردات : أَخُو النَّبىِّ : مقصود برادرى در رسالت است، چنان كه در آيه 171 سوره نساء از حضرت عيسى با نام رسول الله ياد شده - نُزُل : خانه، منزل.

نكته نحوى : "مُحتَرم" صفت "نُزُل" است.

نكته ادبى : بين "فوق" و "دون" طباق است.

آيه : «إنَّمَا الْمَسيحُ عِيسَى ابْنُ مَريَمَ رَسولُ اللهِ وَ كَلِمَتُهُ أَلْقَاها إلَى مَريَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ»: «هر آينه عيسى پسر مريم پيامبر خدا و كلمه او بود كه به مريمش افكند و روحى از او بود.»⁽²⁾

129 - مفردات : الذِّمَم : جمع الذِّمّة : (بيت 146 برده ) - مَافِيهِ مِنَ الذِّمَم : آنچه مبتنى بر عهد و پيمان است در اين جا مقصود صلح است.

130 - مفردات : الجِهاد : پيكار در راه خدا و دين - سُؤدَد : مقام و مرتبه بلند، آقايى و سرورى - أُسّ : اصل و اساس.

توضيح : 1 - جهاد داراى دو مفهوم است: عام و خاص. از نظر عام به هر كوشش و زحمتى كه در راه خدا و وصول به اهداف متعالى اسلام و قرآن، در هر زمينه اى (أعم از نظامى، سياسى، اقتصادى، فرهنگى و اجتماعى) صورت پذيرد گفته مى شود. و از ديدگاه خاص به پيكار در راه دفاع از اسلام و قرآن و اركان دين اطلاق مى شود.

2 - شاعر در مصراع دوّم يك نظريه مهم سياسى و اجتماعى را بيان كرده است كه قرآن كريم و سيره پيامبر اسلام نيز آن را تائيد مى كند.⁽¹⁾. چنان كه امام على عليه السّلام در خطبه 27 نهج البلاغه، جهاد را درى از درهاى بهشت و زره استوار و آسيب ناپذير الهى ناميده و فرموده : "هر كه جهاد را وا گذارد و ناخوشايند داند خدا جامه خوارى بر تن او پوشاند و فوج بلا بر سرش كشاند و در زبونى و فرومايگى بماند. چنين كسى به خوارى محكوم و از عدالت محروم خواهد بود."

131 - مفردات : عُمُد : جمع العَمود : ستون، پايه - قَرَّ : جا گرفت، استقرار يافت - الدُّهُم : جمع الأَدْهَم : آثار قديمى و كهنه، آثار جديد و نوساز، ( اين كلمه از أضداد است).

توضيح : يعنى جهاد هم در برپايى و استوارى دولتها و حكومتها نقش اساسى دارد و هم در ماندگارى آثار گوناگون پديد آمده به وسيله آنان.

132 - مفردات : الشَّواهِد : جمع الشَّاهِدَة : گواهان، در اين جا مقصود آثار است كه در بيت پيش از آن سخن رفت - تَتْرَى : پى در پى آمدن، اصل آن "وترى" است - آوِنَة : جمع آن و أوان : زمان، وقت - الأعصُرُ الغُّر : دورانهاى درخشان به بركت دانش و عدالت - الأعْصُرُ الدُّهْم : دوران هاى تاريك به سبب گسترش ستم و نادانى.

نكته نحوى : "تلك" مبتدا و "تَتْرى" خبر آن است.

نكته ادبى : بين "الأعْصُرُ الغُرّ " و "الأعصُرُ الدُّهْم" طباق وجود دارد.

133 - مفردات : مَالَ : كج شد، مشرف به واژگونى شد - إعْتَلَتْ : بلند شد - سُرُر : جمع السَّرِير : تخت سلطنت - القَذائِف : جمع القَذِيفَة : هر نوع ابزار پرتاب نظير موشك و نارنجك و توپ و خمپاره، تير منجنيق - لَمْ تُثْلَم : چيزى از آنها از بين نرفت، خللى در آنها ايجاد نشد، لَمْ تَصِمْ : معيوب نشد.

134 - مفردات : أَشياع : جمع الشِّيعَة : پيرو و ياور - أَشياعُ عِيسَى : مسيحيان - قَاصِمَة: نابود كننده، شكننده، مقصود ابزار جنگى است - مُنْقَصِمْ، شكسته شده، بلا ديده.

نكته ادبى : بين "قاصمة " و "منقصم" جناس اشتقاق وجود دارد.

توضيح : 1 - مقايسه كردن سيره پيروان دو دين بزرگ اسلام و مسيحيّت در اين بيت نشانگر دلگيرى شاعر از ستمگريهاى مسيحيان در زمانهاى دور و نزديك است 2 - در دين اسلام ستمگرى و ستم پذيرى هر دو مذموم اند. قرآن كريم ضمن دعوت مسلمانان به صلح ودوستى و مهربانى با همه انسانها، بر تقويت بنيه دفاعى آنان نيز تأكيد فراوان ورزيده است. چنان كه در آيه 61 سوره أنفال آمده : "و در برابر آنها تا مى توانيد نيرو و اسبان سوارى آماده كنيد تا دشمنان خدا و دشمنان خود - و آنها كه شما نمى شناسيد و خدا مى شناسد - را بترسانيد".

بنابراين اگر ايده شاعر اين باشد كه شكسته حالى و بلا ديدگى مسلمانان در برابر ستمگرى هاى مسيحيان پسنديده است به خطا رفته. امّا اگر خواسته سيماى باژگونه تبليغات را بر ضد اسلام و به نفع مسيحيان، بنماياند حرفى بجا زده است.

135 - مفردات : الهَيجاء : جنگ - تَرمِى بِأُسْدٍ : شيران را روانه ميدان مى كنى - الرُّجُم : جمع الرَّجْم : تيرهاى شهاب كه گويا ستارگانى در حال سقوط اند، "رَمْىِ به رَجْم" معمولا "نسبت به شياطين به كار ميرود و در واقع نوعى تير پراكنى غيبى است.

نكته ادبى : به طور ضمنى "شياطين " براى دشمنان استعاره گرفته شده اند.

136 - مفردات : عَلَى لِوائِكَ : در زير لواى تو، "تَحت لِوائِكَ " - مُستَقْتِل : سختكوش - مُعتَزِم : آن كه مصمّم است كارى را تا وصول به هدف به شايستگى به انجام رساند، داراى عزمى استوار.

نكته ادبى: «علَى» حرف به معنى استعلا است، در اين جا براى «تحت» كه حرفى است به معنى زير و پايين استعاره گرفته شده است.

توضيح: اين بيت يادآور بيتى است از ابو تمّام در مدح معتصم عباسى

تَدْبيرُ مُعْتِصمٍ بِاللّهِ مُنْتَقِمٍ * لِلّهِ مُرتَقِبٍ فىِ اللّهِ مُرتَغِبِ⁽¹⁾

137 - مفردات: مُضْطَرِم: شعله‌ور- السّابِحُ مِنَ الْخَيْلْ: اسب تيزتك - ساِبحٍ كَالْبَرقِ مُضطَرِمِ: اسبى كه در ميدان رزم بسان برق آسمان با شتاب تكاپو مى‌كند و به چپ و

راست مى‌رود.

نكات ادبى: 1 - در بيت تصدير وجود دارد.

2 - بين «مُسبِحّ» و «سابح» جناس اشتقاق وجود دارد.

138 - مفردات: الدَّهر: زمانه، روزگار، بلا و مصيبت سخت - يَبْغِى نُقْلَةً: مى‌خواهد درگذرد - رِحال: جمع الرَّحل: پالان شتر - رَمَى بِعَزْمِهِ فِى رِحَالِ الدَّهرِ: كنايه از عزم و جزم و اراده پولادين اوست - رامَ عنه: از او دور شد.

لَم يَرِم: دورنشد، حركت نكرد.

نكته نحوى: فاعل «يَبغى» ضمير مستتر «هو» به «دهر» رجوع مى‌كند.

نكات ادبى: 1 - «عزم» به «تير» تشبيه شده چون هر دو نافذند و به علّت حذف مشبه‌به واكتفا به يكى از لوازمش استعاره مكنيه است.

2 - «دهر» را به «ذى‌رحال» يعنى شتر تشبيه كرده، وجه شبه حركت و تحّول در هر دو است، آن گاه مشبه‌به حذف گرديده و يكى از لوازمش يعنى «رحال» آورده شده. بنابراين مجاز از نوع استعاره مكنيّه است.

139 - مفردات: بِيض: (ك بيت 129 برده) - مَفالِيل: جمع مَفلول: شمشيرى كه لبه‌اش شكسته يا ترك برداشته است - الخُذُم: جمع الخَذُوم: شمشير تيز و بران.

نكات ادبى: 1 - بين «بِيض»، «أَسيُف» و «الهِنديّةُ الخُذُم» مراعات نظير وجود دارد.

2 - «بيضٌ» خبر مبتداى محذوف «هُم» است، رزمندگان اسلام به شمشير تشبيه شده‌اند، تشبيه از نوع بليغ است.

توضيح: اين بيت را مى‌توان با بيت كعب‌بن‌زهير همسودانست:

إنَّ الرَّسُولَ لَنُورٌ يُستَضاءُ بِه * مُهنَّدٌ مِنْ سُيوفِ اللّهِ مَسلُولُ⁽¹⁾

«همانا رسول نورى است كه از پرتوش بهره گيرند و شمشير برانى است كه خدايش بركشيده.»

140 - مفردات: فَتَّشَ عَنْهُ: درباره آن سؤال و كاوش و جستجو كرد.

نكته نحوى: تكرار «مِن» در مصراع دوّم تفصيل حال «رجُل» يا تفصيل معنى «كم»

مى‌باشد.

نكته ادبى: بين «عَهْد» و «قَسَم» مراعات نظير وجود دارد.

توضيح: يعنى همه مبارزان مسلمان فدايىِ وفادارى خويشند.

141 - مفردات: مَواهِب: جمع المَوهِبَة: بخشش، در اين جا مقصود از جان ومال گذشتن مؤمنان در راه خداوند متعال است.

142 - مفردات: شَريعة: دين، محل آب خوردن كنار رود - فَجَّرتَ: جارى ساختى - زاخِر: پر، لبريز، كسى كه سراسر وجودش غرق در بزرگوارى و كرامت است، در اين جا: خداوند مقصود است- مُلْتَطِم: ( كبيت 123 برده)

نكته نحوى: شريعةٌ دو حالت مى‌تواند داشته باشد. 1 - مبتدا باشد و مسوّغش تنوين تعظيم كه عمل صفت را انجام مى‌دهد محسوب شود، آن گاه «شريعةٌ» در حكم نكره موصوفه خواهد بود و مبتدا شدنش مُجاز. 2 - «خبرِ» مبتداى محذوف «هذه» باشد.

143 - مفردات: يَلُوحُ: آشكار و نمايان مى‌شود - سَنا: (ك بيت 49) - جَوهَر: ( كبيت 42 برده) - الحَلْى: زيور مثل النگو و گوشواره و... - الوَشْى: نقش ونگار پارچه - العَلَم: (ك بيت 110 برده)

144 - مفردات: غَرّاء: مؤنث أغَرّ: هر چيز سفيد وزيبا - حامَ عَلَيهِ: به دور آن چيز چرخيد - نُهَى: جمع النُّهْيَة: عقل و خرد - سَلْسَل: آب شيرين و گوارا.

نكته ادبى: در بيت تصدير وجود دارد.

توضيح: معنى مصراع دوم با مفهوم لغوى شريعت (آبشخور، جايى از رودخانه كه از آن آب مى‌خورند) متناسب است.

145 - مفردات: يُساسُ بِها: به وسيله آن سرپرستى مى‌شود، بدان وسيله امور سامان داده مى‌شود. تَكَفَّلَ: ( كبيت 120) الهَرَم: (ك بيت 13 برده) - شَبابُ الدَّهرِ وَ الْهَرَم: اوّل و آخر روزگاران، همه دورانها.

نكته ادبى: بين «شباب» و «الهَرَم» طباق وجود دارد.

146 - مفردات: أحكامُ الزَّمان: سياست‌هاى زمانه، قوانين معيشتى هر دوره.

إرْتَسَمَ الاْءمرَ: آن امر را پذيرفت و امتثال كرد - مُرتَسِم: نقش بسته، پذيرفته.

نكته ادبى: «أحكام» و «حُكم» از جناس اشتقاق برخوردارند.

147 - مفردات: إعتَلَى النَّهار: روز برآمد و آفتاب بلند شد. التَّمِيم: كامل و تمام.

148 - مفردات: القَفْر: زمين خالى از آب و علف و آدم - رَعْى: چرانيدن، شبانى كردن، سرپرستى كردن - القَياصِر: جمع القَيْصَر: لقب پادشاهان روم، در اين جا مطلق پادشاهان مقصود است - الشّاء: جمع الشّاة: گوسفندان - النَّعَم: (ك بيت 141 برده)

نكته نحوى: فاعل «عَلَّمَتْ»، «شريعةٌ» در بيت 142 مى‌باشد.

149 - مفردات: شَيَّدَ البِناءَ: ساختمان را برافراشت و بلند و مرتفع ساخت.

باذِخُ العِظَم: عظمت سر به فلك كشيده.

توضيح: در طول تاريخ سياسى اسلام، حكومت‌هايى كه زمامداران آن وارسته از علايق فراگير جاه و مال و قدرت باشند و زاهدانه و با آگاهى عميق و وسيع از مبانى و اصول و فروع اسلام محمدى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر جامعه انسانى فرمان برانند بسيار اندك و انگشت شمارند. لذا بايد حساب تاريخ خونبار و پر از مظلوميت ومحروميت اسلام ناب را از تاريخ پر از خودپرستى و بيدادگرى و فسادانگيزى مردمان به ظاهر مسلمان، مجدّانه جدا ساخت تا نور خورشيد مقدّس اسلام و سيماى تابناك رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آسمانى صاف، انديشه‌ها و قلوب را شاداب و تابناك سازد و - إن شاءالله - جان و جهان را فراگيرد.

150 - مفردات: التّمدِين: شهرسازى، پايه‌گذارى و ساختن شهر - الحُزُم: جمع الحِزام: كمربند، تنگ چارپا - شُدّوا مَِن الحُزُمِ: كنايه از سختكوشى در امور دين است.

نكته نحوى: «لِلْعِلْم» خبر مقدم است و «مَا عَزَموُا مِنَ الاْءُمورِ» مبتداى مؤخر.

151 - مفردات: مِلَّة: (ك بيت 137 برده) - أَنْهَلُوا النَّاسَ: مردم را براى بار نخست آب دادند - سَلسَال: آب شيرين و گوارا - الشَّبِم: (ك بيت 100 برده)

نكات نحوى: 1 - مرجع ضمير در «سَلسالِها» شريعةٌ در بيت 142 مى‌باشد.

2 - «ما» در «سَرعانَ ما» مصدريّه، به معنى كثرت است.

نكته ادبى: اين بيت در لفظ خبرى امّا در معنا انشايى است.

152 - مفردات: سَارَى صاحِبَهُ: به همراه دوست و همراه خود شبروى كرد - بِهم: به

سبب تلاش ايشان - عَظَمُ الطَّريق: قسمت ميانه و آشكار راه، كناره‌هاى آن.

نكات نحوى: 1 - مرجع ضمير «هى» يا «ملّة» است يا «شريعة»

2 - هُداةُ النّاس، حال است از فاعل «ساروا»

153 - مفردات: البَغْى: ستم، تجاوز از حق.

نكات ادبى : 1 - در بيت تصدير وجود دارد.

2 - در «لاَيَهْدِمُ الدَّهر» إسناد مجازى وجود دارد.

3 - بين «عدل» و «بَغْى» و بين «شادَ» و «يَنهِدمُ» طباق است.

154 - مفردات: العَمِيم: هر چيز بسيار و انبوه - مُقْتَسِم: قسمت شده.

نكته نحوى: «مُقْتَسِم» صفت «عَمِيم» مى‌باشد.

توجه: رضوان كه در اين جا معنى لغوى‌اش مقصود است، نامى از نامهاى «بهشت» نيز مى‌باشد.

155 - مفردات: روما: نام شهرى است كه اكنون پايتخت ايتاليا است. در قديم مركز تمّدن رومى بوده است.

حَوَى الشَّى‌ءَ: آن چيز را جمع كرد، مالك آن چيز شد - اليَواقِيت: جمع الياقوت: يكى از نادرترين سنگهاى قيمتى است كه به رنگها و نوعهاى مختلف وجود دارد و مهمترين آنها ياقوت سرخ است.

بغداد، مركز حكمروايى خاندان ستمگر و ددمنش بنى‌عباس و يكى از كهنترين شهرهاى تاريخى مسلمانان كه اكنون پايتخت عراق است، در اين جا مقصود شاعر، بيان مركز تمدن اسلامى است. - التُّوَم: جمع التّومَة: دانه‌اى است نقره‌اى شبيه به مرواريد.

156 - مفردات: خَلَّى الاْءمرَ: آن كار را رها كرد - كِسرَى: لقب پادشاهان ساسانى، در اين جا انوشيروان مراد است.- ايوان: (ك بيت 61 برده» - يُدِلُّ بِه: به آن افتخار مى‌كند. - هَوَى الشَّى‌ءَ: آن چيز از بالا به زير افتاد، فرو ريخت - النِّيران: جمع النّار: مقصود آتش آتشكده‌هاى پارس است كه در شب ميلاد مسعود پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به خاموشى گراييد و

فرو مُرد - الأُيُمْ: جمع الإيَام : دود.

157 - مفردات: رَعَمْسِيس: نام سلسله‌هاى 19 و 20 از فراعنه مصر، در اين جا مقصود همه فرعونهايى هستند كه در ساختن تمدن قديم مصر و برپايى أهرام نقش داشته‌اند - مَظْهَر: محل نمايان شدن - نَهْضَة: يك بار برپا شدن و ايستادن، جنبش، - الهِرَم: بنايى به شكل هرم، يكى از عجايب هفتگانه بناهاى باستانى جهان، اهرام مصر است كه به فرمان فراعنه مصر ساخته شده و پس از گذشت بيش از سه هزار سال هنوز پابرجا است. توضيح: شاعر معتقد است كه در درجه اوّل، عظمت تمدن در گرو توجه به حقوق انسانها است، نه عنايت به ساختن آثار و أبنيه باشكوه بسان أهرام مصر.

158 - مفردات: دار الشَّرايع: لقب روم است - دارالسّلام: لقب بغداد است- السَّلَم: تسليم شدن، اسارت.

159 - مفردات: ضَارَعَهُ: شبيه او شد- مُلْتَأَم: زمان گردهمايى، مجتمَع - حَكاهُ: شبيه او شد - مُخْتَصَم: زمان ستيزه كردن، ستيزه كردن.

نكته نحوى: نصب «بيانا» و «قضاءً» بنا بر تميز است.

توضيح: روميان قديم عادت داشتند كه به مناسبت‌هايى در يك مكان بزرگ گردهم مى‌آمدند و خطيبان و شاعران برايشان به نثر ونظم هنرنمايى مى‌كردند.

160 - مفردات: إحتَوَى عَلَيهِ: آن چيز را احراز كرد و به دست آورد.- طِراز: نمونه - رشيد: هارون الرّشيد، پنجمين خليفه عباسى (786 - 809 ميلادى) - مأمون: فرزند هارون الرشيد و هفتمين خليفه عباسى (813 ميلادى) - معتصِم: فرزند هارون الرشيد و هشتمين خليفه عباسى (833 -842 م)، اين شخص شهر سامَرّا را بنا نهاد.

توضيح: علىرغم پيشرفت ملموسى كه تمدّن اسلامى در بخشى از دوره بنى‌عباس بدان دست يافت، تمام حاكمان خاندان بنى‌عباس افرادى ستمگر، هوسران و خودپرست بودند و دل هيچ يك به حال اسلام و اهل بيت پيامبر نمى سوخت و چونان جلاْءدانى خونخوار همه امامان شيعه و همه آزادگان مسلمانان را يكايك كشتند و مأمون بيدادگر و مكّار عباسى، فرزند پاك پيامبر، امام رضا عليه‌السّلام را با زهر به شهادت رساند و خود در مراسم تغسيل و تكفين و خاك سپارى، آن هم دور از چشم پيروان امام

شركت جست و به خيال خام خويش پيروز شد و فتنه را خواباند. همچنين در دوره حكومت عباسيّان فساد و عياشى و زراندوزى و اشرافى‌گرى به شدّت رواج يافت.

161 - مفردات: كَتائِب: جمع الكَتِيبَة: يك دسته از لشكريان - التُّخْمْ: حد و مرز، اين كلمه در متن بيت به ضرورت شعرى به صورت «التُّخُمْ» تلفّظ شده است.

162 - مفردات: يُدانَون: نزديك مى‌شوند.

توضيح: از زمان هارون‌الرشيد به بعد تا مدتى در حوزه‌هاى علمى اسلامى مجادله‌هاى كلامى بسيار پررونق بود. و حتى در دارالخلافه مجالس بحثى تشكيل مى‌شد كه حاكم وقت نيز در آن شركت مى‌جست. مأمون عبّاسى كه خيال مى‌كرد از حكمت و دانش برخوردار است گاهى خود نيز يكى از طرفين بحث واقع مى‌شد. به همين دليل به سبب تبليغات وسيعى كه دستگاه حكومت عباسيان داشتند مردم گمان مى‌كردند كه

اينها دانشمندند. امّا اگر چنين مى‌بود بايد امروز، دست‌كم يك كتاب يا يك سخن حكيمانه، از اين خاندان جور و فريبكارى، در دسترس ما مى‌بود؛ امّا متأسّفانه بجز آه در بساط نيست؛ آه هزاران مظلوم بيگناه كه هنوز از وراى تاريخ طنين انداز است.

163 - مفردات: طَأطَأ الهَام: سر را پايين انداخت - نَبَسُوا: سخن گفتند - الحُكْم: داورى، حكومت. اين كلمه به ضرورت شهرى در بيت به صورت «الحُكُم» آمده است.

164 - مفردات: يُمطِرون: در اين جا يعنى مى‌بخشند- مَحْل: قحطى و خشكى زدگى - عُدْم: نادارى، بينوايى.

نكات ادبى: 1 - «يُمطِرونَ» استعاره تبعيّه است براى «بخشندگى»

2 - بين «مَن» و «مِن » جناس مُحَرّف وجود دارد.

165 - مفردات: جَلّ عن كذا: ازآن منزّه است، از آن به دور است - أمْلاَك: جمع المُلك : پادشاه - أمْلاكُ الْوَرَى: زمامداران مردم، سلاطين.

توضيح: بهتر آن بود كه شاعر، مديح نبوى را با مدح ستمگران بنى‌عباس آلوده نمى‌كرد و از شأن آن نمى‌كاست.

166 - مفردات: البَرِيّة: آفريدگان، مخلوقات - الفاروق: لقب عمربن خطّاب، دوّمين فرمانرواى مسلمانان پس از رحلت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - ابن عبدالعزيز: عمربن عبدالعزيز،

هشمتين خليفه أُموى (717 م.) كه در مقايسه با ديگر ستمگران بنى‌اميه، نسبت به رعاياى خويش بيشتر مدارا نمود. اگرچه مدت حكومتش كوتاه بود - الحَشِم: با شرم وحيا.

نكته ادبى: استفهام در بيت از باب تجاهل‌العارف است.

توضيح: شهرت امام على عليه‌السلام در عدالت از هر كس ديگرى افزونتر است. جرج جرداق مسيحى در كتاب مشهورش «الإمامُ عَلىّ صوتُ الْعدالةِ الاْءنسانيّة» مى‌گويد: «قُتِلَ عَلىٌّ لِشدِّةِ عَدلِه» على شهيد عدالت خويشتن گرديد.

در اين جا به دو مصداق از هزاران مصاديق عدالت آن خورشيد دادگرى و زهد اشاره مى‌كنيم.

در خطبه 15 نهج‌البلاغه در باب آنچه عثمان تيول بعضى كرده بود فرمود:

«وَاللّهِ لَوْ وَجَدْتُهُ قَدْ تُزُوِّجَ بِهِ النِّسَاء وَ مُلِكَ بِهِ اْلإماءُ لَرَدَدْتُهُ فَإنّ فِى الْعَدْلِ سَعَةً، وَ مَنْ ضَاقَ‌عَلَيهِ الْعَدلُ فَالْجَورُ عَلَيه أَضْيَقُ» :« به خدا، اگر ببينم كه [ مال و ملك‌ها] به مَهر زنان يا بهاى كنيزكان رفته باشد، آن را باز مى‌گردانم كه در عدالت گشايشى [نهفته] است و آن كه عدالت را برنتابد ستم را سخت‌تر يابد.» و نيز داستان رفتار او با برادر عيالوار و نابينايش عقيل در خطبه 22 نهج‌البلاغه مشهور است. در بخشى از اين خطبه پس از اشاره به رفتارش با عقيل مى‌فرمايد: «وَاللّهِ لَوْ أعْطِيتُ الاْء قَالِيمَ السَّبْعَةَ بِمَا تَحتَ أفْلاَكِها عَلَى أنْ أعْصِىَ اللّهَ فى نَمْلَةٍ أسْلُبُهَا جُلْبَ شَعِيرَةٍ مَا فَعَلْتُ» :« به خدا اگر هفت اقليم را با آنچه در زير آسمانها است به من دهند تا خدا را نافرمانى نمايم و پوست جوى را از مورچه‌اى به ناروا بربايم چنين نخواهم كرد».

«فاروق چون نباشى چون از

فراق رستى

صديق چون نباشى چون يار غار گشتى!؟»

(مولوى)

167 - مفردات: الامام: حضرت على بن ابى طالب عليه‌السلام ، نخستين امام معصوم از خاندان پاك پيامبر اسلام، كه به وصيّت اكيد ايشان به اين سمت منصوب شده بود. - فَضَّ الْقَومَ: آن قوم را پراكنده ساخت - مآقى: جمع المَأقَى: مجراى اشك در گوشه چشم از سمت بينى. مُزْدَحَم: مكان ازدحام و شلوغى.

نكته نحوى: «وَ كَالاْءمامِ» يعنى «وَ مَنْ كَالاْءمامِ»

نكته ادبى:در بيت تصدير وجود دارد.

توضيح:براى آگاهى بيشتر از فضايل امام اميرالمؤمنين على عليه‌السلام رجوع شود به خطبه 37 نهج البلاغه ترجمه دكتر شهيدى و ديگر عبارتهاى حكيمانه و عارفانه و زاهدانه آن كتاب مقدس.

168 - مفردات: الزَّاخِر: مرد حكيم و بزرگوار،زيرا رگ و ريشه‌اش پر از شرافت است - الزّاخِرُ العَذْب: درياى سرشار از آب گوارا و لذيذ - النَّدْب: مرد شتابنده به سوى فضايل و كارهاى نيكو،مرد چالاك كه چون از او استمداد شود با چالاكى دست به كار يازد.

نكات ادبى: 1 - به وجود موازنه بين دو مصراع توجه كنيد.

2 - بين «حَرْب» و «سَلَم» طباق وجود دارد.

169 - مفردات: ابن عفّان: عثمان بن عفّان، سومين فرمانرواى مسلمانان پس از رحلت پيامبر گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - يَحْنُو عَلَيهِ: خود را به سوى او كج مى‌كند، به او مهربانى مى ورزد - الفُطُم: جمع الفَطِيم: كودك از شير گرفته شده.

170 - مفردات: الآى :جمع الآية - غَير مُنْفَصِم:( بيت 37 برده)

171 - مفردات:إلْتأَمَ الْجُرْحُ :زخم بهبودى يافت - جُرحٌ بِالكِتَاب دَمِى: اشاره به قتل عثمان است يعنى: جُرحٌ دَمِىَ بِالْكِتابِ - مردم ناخرسند از عملكرد فرمانروا بر خلافش شوريدند و مدتى منزلش را محاصره نمودند.پس از آن كه مذاكرات و هشدارهاى مردم كارى از پيش نبرد، فتنه توطئه‌گرانى كه درصدد پاره پاره كردن پيكر جامعه اسلامى بودند موجب شد تعدادى شمشير به دست و ناشناس ناگهان در منزلش ريختند و به گاه تلاوت قرآن خونش را ريختند. در جريان دفاع از عثمان فرزندان امام على عليه‌السلام به سختى مجروح شدند و كارى از پيش نبردند. و متأسفانه پس از آن،طوفان تبليغات امويان چنان وانمود كرد، كه امام عليه‌السلام قاتل عثمان بوده است.ناگفته نماند كه امام على عليه‌السلام پيش از وقوع اين حادثه از طرف مردم به عنوان ميانجى برگزيده شد تا عثمان را نصيحت كند و پيوند او را با مروان و بنى اميه بگسلد و به راه راست هدايتش كند.تفصيل اين رخداد در خطبه 164 نهج البلاغه آمده است.امام در بين نصايح خود به عثمان فرمودند:

«وَ إنّى أُنْشِدُكَ اللّهَ أنْ لاَ تَكُونَ إمَامَ هَذِهِ اْلأمَّةِ الْمَقْتُولَ، فَإنَّهُ كَانَ يُقَالُ: «يُقْتَلُ فى هَذِهِ الاْءمّةِ إمَامٌ يَفْتَحُ عَلَيْهَا الْقَتْلَ وَ الْقِتَالَ إلَى يَومِ الْقِيَامَةِ، وَ يَلبِسُ أمُورَهَا عَلَيْهَا، وَ يَبُثُّ الْفِتَنَ عَلَيْهَا، فَلاَ يُبْصِرُونَ الْحَقَّ مِنَ الْبَاطِلِ،يَمُوجُونَ فِيهَا مَوْجا وَ يَمْرُجُونَ فِيهَا مَرْجا...» :« من تو

را به خدا سوگند مى دهم تا امام كشته شده اين أمّت نباشى،چه گفته مى‌شد⁽¹⁾كه «در اين أمّت امامى كشته گردد، و با كشته شدن او در كشت و كشتار تا روز رستاخيز باز شود و كارهاى امت بدو مشتبه ماند، و فتنه ميان آنان بپراكند، چنانچه حق را از باطل نشناسند و در آن فتنه با يكديگر بستيزند و درهم آميزند.»

نكته ادبى: در مصراع دوم، تفصيل بعد الاجمال وجود دارد.

172 - مفردات: بَلا: آزمايش،آزمودن به مصيبت يا به نعمت - جَلائِل: جمع الجَلِيلَة: كارهاى بزرگ - الخِدَم: جمع الخِدْمَة: انجام كارى نيكو براى كسى‌از سر بندگى و دلسوزى.

173 - مفردات: الحَزْم: دورانديشى و تدبير در كارها- العَزْم: تصميم قطعى، استوارى در كارى كه قصد انجامش را دارند- حَاطَهُ: آن را حفظ و صيانت كرد و از آن سركشى و مواظبت نمود - مِحَن: جمع المِحْنَة: بلا، سختى و گرفتارى - الحِلْم: عقل و خرد- كَهْلْ: ميانسال - مُحْتَلِم: پسر رشيد و بالغ، نوجوان.

نكات ادبى: 1 - بين «حَزْم» و «عَزْم» جناس مردوف وجود دارد.

2 - بين «حِلْم» و «مُحْتَلِم» جناس اشتقاق وجود دارد.

توضيح: اشاره به جنگهاى «رَدّة» دارد و آن شمارى از درگيريهايى بود كه در زمان ابوبكر رخ داد. در حقيقت اين جنگها نتيجه طبيعى پيشرفت سريع قلمرو اسلام بود كه موانعى چند در سرراهش پديدار شد. مهمترين اين جنگها «معركه عقربا» يا «حديقة الموت» است كه مُسَيلَمه كذّاب در جريان آن كشته شد.⁽²⁾

مختصر آن كه «ردّة» مجموعه شورش‌هايى پس از رحلت پيامبر اكرم به دلايل مختلف بود كه اهّم آنها قيام‌هاى مرتدّان است، نامهاى اين قيامها عبارت است از «رده طليحة بن خويلد، ردّة بنى‌سليم، ردّه بنى‌تميم، ردّة‌اليمامة، ردة‌البحرين، ردّة عمان و حَضْرَموت وَ الْيَمَن»⁽³⁾

174 - مفردات: حادَعَنِ الطّريقِ: از راه به يك سو شد و كناره گرفت - حَادَبِه عَنْ رَشَدٍ: او را از راه راست منحرف كرد - المَوْت: مقصود رحلت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است - غَيرُ

مُنْبَهِم، بديهى، روشن، يقينى.

توضيح: با عنايت به مصراع دوّم لازم است اين نكته ذكر گردد كه در قرآن كريم، سوره حجر، آيه 99، از مرگ با كلمه «يقين» تعبير شده است: «وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتّى يَأتِيَكَ الْيَقِينُ» :« خدا را تا دم مرگ عبادت كن.»

175 - مفردات: مُسْتَلاًّ مُهَنَّدُهُ: شمشيرش بركشيده بود.

توضيح: پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، در حالى كه سر مباركش بر دامن امام على‌بن‌ابى‌طالب عليه‌السلام بود جان به خداوند متعال تسليم كرد.

176 - مفردات: لاَتَعْذُلُوهُ: ملامتش نكنيد - الذُّهُول: سراسيمگى، بهت زدگى - طَافَ بِهِ الذُّهُولُ: دچار سراسيمگى شد - الصَّبّ: (بيت 4 برده) - ضَلَّ الصَّبّ: عاشق عقل باخته شد - عَنْ رَغَمٍ: ناخواسته.

نكته ادبى: در اين بيت نسبت به بيت گذشته صنعت التفات از غيبت به خطاب وجود دارد.

177 - مفردات: نَزيل: ميهمان، همنشين.

«صد هزاران آفرين بر جان

او

بر قدوم و دور و فرزندان او»⁽¹⁾

(مولوى)

178 - مفردات: الإشفاق: ترسيدن از خداوند متعال - مُنْسَجِم: ( كبيت 4 و بيت 159 برده).

نكته نحوى: «صلاة» تميز است.