علم مفاهیم شناسی در قرآن سری جدید جلد 35

مشخصات کتاب

نام کتاب: علم مفاهیم شناسی در قرآن جلد 35

تحقیق و تالیف : رسول ملکیان اصفهانی - 1400 ش

ناشر دیجیتالی: مركز تحقيقات رايانه اي قائميه اصفهان

1- توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 18 - 2،3،5،6،8،10،14

2 - نظام آفرينش ، گواه يكتايى خداوند

شهد اللّه انّه لا اله الاّ هو

بنابراينكه گواهى خدا، گواهى فعلى نيز باشد، يعنى خداوند با فعل خود (نظام آفرينش)، گواهى بر يكتايى خويش مى دهد. و «قائماً بالقسط»، مؤيد اين احتمال است.

3 - خدا ، ملائكه و عالمان ، گواهان توحيد

شهد اللّه انّه لا اله الاّ هو و الملئكة و اولوا العلم

5 - عدل الهى در نظام تكوين و تشريع ، مورد مشاهده فرشتگان و دانشمندان *

شهد اللّه . .. و الملئكة و اولوا العلم قائماً بالقسط

«قائماً بالقسط» مى تواند متعلق شهادت باشد يعنى: عالمان و ملائكه علاوه بر شهادت به يگانگى خداوند، شهادت به عدالت او نيز مى دهند، گفتنى است تعميم قسط به نظام تشريع از آيه بعد استفاده شده است.

6 - دانشمند ، در نگرش قرآنى ، كسى است كه با شهود نظام عادلانه هستى به وحدانيّت خداوند گواهى دهد .

شهد اللّه . .. و اولوا العلم قائماً بالقسط

به نظر مى رسد «قائماً بالقسط» به منزله دليلى براى وحدانيّت خداوند باشد.

8 - حاكميّت قسط و عدل بر نظام تكوين ، دليل دانشمندان و ملائكه براى گواهى بر وحدانيّت خدا *

شهد . .. الملئكة و اولوا العلم قائماً بالقسط

به نظر مى رسد «قائماً بالقسط» كه حال براى «اللّه» است، اشاره به علّت گواهى ملائكه و اولوا العلم باشد. و بدين جهت، مؤخر آمده است.

10 - نقش علم ، در فهم وحدانيّت خدا و اقرار به آن

شهد اللّه . .. و اولوا العلم

14 - نظام عادلانه آفرينش ، نشان وحدانيّت ، اقتدار و حكمت الهى است .

قائماً بالقسط لا اله الاّ هو العزيز الحكيم

گويا جمله «لا اله الاّ هو . .. »، بيان نتيجه اى است براى «قائماً بالقسط». يعنى نظام عادلانه دلالت مى كند بر توحيد، عزّت،

اقتدار و حكمت خداوند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 19 - 2

2 - عدالت ، يكتايى ، اقتدار و حكمت خداوند مقتضى تسليم شدن انسان ، تنها در برابر او

قائماً بالقسط لا اله الاّ هو العزيز الحكيم. انّ الدّين عند اللّه الاسلام

مستفاد از ارتباط آيه مورد بحث با آيه پيشين.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 62 - 2

2 - هر داستانى درباره پيامبران كه منافى با توحيد باشد ، ساختگى و باطل است .

انّ هذا لهو القصص الحق و ما من اله الا اللّه

نفى شرك كه از جمله «و ما من اله الا اللّه» استفاده مى شود، بيان علّتى براى دروغ بودن ادعاهاى نصارا در مورد عيسى (ع) است و ملاكى براى همه داستانهاى مربوط به پيامبران خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 80 - 7

7 - توحيد و تسليم در برابر خداوند ، روح دعوت انبيا

و لا يأمركم ان تتّخذوا . .. ايأمركم بالكفر بعد اذ انتم مسلمون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 83 - 14

14 - توحيد تكوينى تمام موجودات باشعور

و له اسلم من فى السّموات و الارض طوعاً و كرهاً

امام صادق (ع) درباره آيه فوق فرمود: هو توحيد هم للّه عزّ و جل.

---

توحيد صدوق، ص 46، ح 7، ب 2 ; نورالثقلين، ج 1، ص 360، ح 220.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 190 - 11

11 - پى بردن از آفرينش به قدرت مطلق خداوند و يكتايى او در فرمانروايى بر هستى ، دليل بهره مند بودن آدمى از خرد ناب

انّ فى خلق السّموات . .. لايات لاولى الالباب

2- آثار استقامت در توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 30 - 13

13 - ثبات و پايدارى در راه توحيد ، شرط ايمنى از هر حزن و هراس و برخوردارى از بهشت

إنّ الذين قالوا . .. كنتم توعدون

3- آثار ايمان به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 107 - 11

11 - مشركان در صورت ترك آيين شرك و گرويدن به توحيد و يكتاپرستى ، مورد غفران و رحمت خداوند قرار خواهند گرفت .

لاتدع من دون اللّه ما لاينفعك و لايضرك . .. فلا راد لفضله يصيب به من يشاء من عبا

ذكر «غفران و رحمت» پس از بيان اختصاص فضل خدا به يكتاپرستان، بيانگر ترغيب مشركان به ترك جبهه شرك و دخول در جرگه موحدان است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 31 - 11

11- نگرانى و اضطرابى ، براى آينده اقتصادى و زندگى مادى بشريت ، در بينش توحيدى وجود ندارد .

و لاتقتلوا . .. نحن نرزقهم و إيّاكم

اينكه خداوند، پس از نهى از قتل فرزند به خاطر فقر، روزى همه انسانها را از سوى خود تضمين شده معرفى مى كند، حكايت از آن دارد كه: جايى براى نگرانى از آينده اقتصادى نيست.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 31 - 9

9 - ايمان به خداى يگانه و پرستش خالصانه او ، دستيابى به اوج هدايت ، نور و روشنايى است .

حنفاء للّه غير مشركين به . .. فتخطفه الطير

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 50 - 5

5 - ايمان به خداى يگانه ( توحيد و نفى شرك ) ، مايه برخوردارى از غفران الهى و عمل صالح ، مايه بهره مندى از نعمت هاى بهشت

فالذين ءامنوا و عملوا الصلحت لهم مغفرة و رزق كريم

برداشت فوق، با توجه به اين نكته است كه «مغفرت» مربوط به ايمان و «رزق كريم» مرتبط با عمل صالح باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 227 - 4

4 - ايمان و اعتقاد به پروردگار يگانه ، مايه رهايى انسان از وادى حيرت و سرگردانى در عقيده و عمل

ألم تر أنّهم فى كلّ واد يهيمون . .. إلاّ الذين ءامنوا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 42 - 3

3 - ايمان به خداى يكتا ، عزيز و غفار ، عامل نجات انسان

مالى أدعوكم إلى النجوة و تدعوننى إلى النار . .. وأنا أدعوكم إلى العزيز الغفّ-ر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 6 - 15

15 - شرك ، گناهى قابل بخشش در پرتو گرايش به توحيد و استغفار

فاستقيموا إليه و استغفروه

خداوند، در اين آيه و در پى دعوت به توحيد، مشركان را به روى آوردن به استغفار فراخوانده است; از اين مطلب روشن مى شود كه چنانچه مجالى براى پذيرش استغفار نبود، دعوت بدان بى معنا مى نمود.

4- آثار ايمان به توحيد ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 18 - 10

10 - كرامت انسانى ، در گرو گرايش به توحيد ربوبى و سجود و انقياد در برابر خدا

و كثير حقّ عليه العذاب و من يهن اللّه فما له من مكرم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 59 - 1

1 - پرهيز از شرك ، لازمه ايمان راستين به پروردگار يگانه

و الذين هم بربّهم لايشركون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 15 - 25

25 - باور به ربوبيت خداى يگانه ، مقتضى ايمان به همه كتاب هاى آسمانى است .

و قل ءامنت بما أنزل اللّه من كتب . .. اللّه ربّنا و ربّكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 51 - 8

8 - پذيرش توحيد ربوبى ، ناسازگار با بنيان حاكميت فرعون

أليس لى ملك مصر

فرعون، براى نفى پيام موسى(ع) - كه توحيد ربوبى است - تلاش مى كند تا با اقرار گرفتن از مردم، حاكميت خود را بر مصر تثبيت كند; زيرا با پذيرش توحيد، آن را در خطر مى ديد.

5- آثار ايمان به توحيد عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 163 - 5

5 - باور به يگانگى خدا ونبود معبودى جز او ، بازدارنده آدمى از كتمان معارف الهى و حقايق كتاب هاى آسمانى است . *

إن الذين يكتمون ما أنزلنا . .. و إلهكم إله وحد لا إله إلا هو

برداشت فوق و نيز برداشتهاى بعدى، بيانگر وجه ارتباط ميان آيه مورد بحث و آيات پيشين است.

6- آثار تبليغ توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 6 - 3

3 - احساس خطر سران كفر و شرك ، از دعوت پيامبراسلام به توحيد و نفى شرك و نفوذ آن حضرت در ميان توده ها

و اصبروا على ءالهتكم

فراخواندن مردم به پراكنده شدن از اطراف رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و پايدارى بر آيين شرك، گوياى برداشت ياد شده است.

7- آثار توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 64 - 5

5 - عقيده توحيدى ، بينشى متعالى و موجب تعالى انسان

تعالوا الى كلمة سواء

كلمه «تعالوا» كه از ريشه «علوّ» به معناى بالا است گوياى برداشت فوق مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 148 - 14

14 - جهاد ، صبر ، دعا ، استغفار و بينش خدامحورى ، از عوامل جلب محبّت الهى

قاتل معه . .. و اللّه يحبّ الصّابرين ... ربّنا اغفر لنا ... و انصرنا ... و اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 171 - 30

30 - ناسازگارى اعتقاد به تثليث با اعتقاد به خدا و يگانگى او ( توحيد )

فامنوا باللّه و رسله و لاتقولوا ثلثة . .. انما اللّه اله وحد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 74 - 4

4 - بازگشت به توحيد و طلب آمرزش از خداوند ، راه نجات مشركان ، از عذاب دردناك

ليمسن الذين كفروا منهم عذاب اليم . .. افلا يتوبون إلى اللّه و يستغفرونه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 21 - 14

14 - حركت بر محور يگانگى خدا و رسالت پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)، راه رسيدن به فلاح و رستگارى

قل أى شىء أكبر شهدة . .. الذين ءاتينهم الكتب ... إنه لايفلح الظلمون

چون شرك و افترا ظلم و مانع رستگارى است، در نتيجه توحيد و پرهيز از افترا به خدا راهى براى رسيدن به فلاح است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 71 - 17،26

17 - توحيد، زمينه ساز رهايى از تحير و سرگردانى و معنى دهنده و جهت بخش به زندگى است.

كالذى استهوته الشيطين فى الأرض حيران

چون حالت مرتدان و مشركان به ديوانگانى متحير تشبيه شده، طبيعتاً نقطه مقابل شرك (توحيد) اثراتى متضاد با آن خواهد داشت.

26 - توحيد و اعتقاد به آن راه تسليم شدن در برابر پروردگار جهان است.

و أمرنا لنسلم لرب العلمين

جمله «لنسلم» مفعول لاجله براى «أمرنا» و مفعول دوم آن به قرينه قسمتهاى قبلى آيه «التوحيد» است. لذا معنى آيه چنين مى شود: ما فرمان به توحيد يافتيم، به جهت آنكه در برابر پروردگار جهان تسليم شويم.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 79 - 11

11 - توحيد و شرك، ملاكى براى مرزبندى و طبقه بندى انسانها

إنى برىء مما تشركون . .. و ما أنا من المشركين

با توجه به اينكه ابراهيم(ع) پس از بيان عقيده توحيد و ابطال شرك صف خود را از مشركان جدا مى سازد و بر آن تأكيد مىورزد ملاكى براى طبقه بندى جوامع ارائه مى كند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 84 - 13

13 - تمسك به توحيد و مبارزه با شرك، شرط ورود به جرگه نيكوكاران است.

و كذلك نجزى المحسنين

روشن است كه مصداق برتر نيكوكاران در اين آيه ابراهيم خليل(ع) است و طبيعى است كه موصوف شدن آن حضرت به اين وصف بايد در تناسب و ارتباط با آيات پيشين باشد، و چون آيات گذشته عموماً درباره توحيد ابراهيم(ع) و تلاش آن حضرت براى مبارزه با شرك بود، شايد بتوان گفت كه اين ويژگى از مقومات نيكوكار بودن است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 88 - 9

9 - توحيد، زمينه و شرط اصلى براى به ثمر نشستن و بازدهى اعمال خوب آدمى است.

و لو أشركوا لحبط عنهم ما كانوا يعملون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 106 - 8

8 - يكتايى خداوند، برهانى كافى بر لزوم تبعيت از فرمانهاى اوست.

اتبع ما أوحى اليك من ربك لا إله إلا هو

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 122 - 2

2 - راهيابى به توحيد و ايمان موجب حيات انسان مى شود.

و إن أطعتموهم إنكم لمشركون. أو من كان ميتا فأحيينه و جعلنا له نورا

چون در آيات پيشين سخن از شرك و توحيد و ايمان و كفر به آيات الهى بود، قهراً مقايسه اى كه در اين آيه صورت گرفته بين اين دو گروه است كه يكى را مرده و ديگرى را زنده دانسته است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 85 - 28

28 - خير و صلاح واقعى انسان ها در گرو يكتاپرستى ، سلامت امور اقتصادى و پرهيز از فسادانگيزى است .

ذلكم خير لكم

«ذلكم» اشاره به تمامى مسائلى است كه شعيب قوم خويش را بدانها رهنمون ساخت.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - انفال - 8 - 42 - 16

16 - توحيد مايه حيات آدمى و شرك ، موجب هلاكت واقعى وى

ليهلك من هلك عن بينة و يحيى من حى عن بينة

برداشت فوق مبتنى بر اين است كه مراد از هلاكت در «ليهلك» و «هلك» كفر و ضلالت و مقصود از حيات در «يحيى» و «حى»، ايمان و هدايت باشد. كلمه «بينة» به دليل تناسبش با ضلالت و هدايت اين احتمال را تقويت مى كند. يعنى تا گمراهى كفرپيشگان از سر دليل باشد و بر آنان اتمام حجت شده باشد و تا هدايت مؤمنان از روى برهان بوده و ايمانشان بر دليلى روشن استوار باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - انفال - 8 - 65 - 10

10 - درك معارف الهى ( توحيد ، معاد و . . . ) و ايمان به آنها ، عاملى اساسى در ايجاد توان فوق العاده در رزمندگان مؤمن

بأنهم قوم لايفقهون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 108 - 3

3- توحيد خالص و پيراسته از هر گونه شرك ، ايمان به قرآن و وحى ، راه رسيدن به خداست .

و ما أكثر الناس و لو حرصت بمؤمنين . .. و ما يؤمن أكثرهم بالله إلاّ و هم مشركون .

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 16 - 29

29- يكتايى خدا و غلبه و تسلط او بر هستى ، دليل ربوبيت و ولايت اوست .

أفاتخذتم من دونه أولياء . .. و هو الوحد القهّ-ر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 51 - 8

8- يگانگى خداوند ، مستلزم اختصاص دادن ترس ، به ترس از او

إنما هو إله وحد فإيّ-ى فارهبون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 52 - 6

6- يگانگى خداوند ، مستلزم اختصاص يافتن حق تشريع دين به او

إنما هو إله وحد . .. و له الدين واصبًا

اينكه خداوند در پى دستور به اجتناب از عقيده به ثنويت، برخى ويژگيها و اختصاصات خود، از جمله اختصاص داشتن دين را يادآورى مى كند; احتمال دارد براى بيان نكته ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 39 - 10

10- پايبندى به ارزش هاى اخلاقى - اجتماعى ، تنها در پرتو توحيد و پرهيز از شرك ، امكان پذير است . *

ذلك ممّا أوحى إليك ربّك من الحكمة و لاتجعل مع الله إلهًا ءاخر

آورده شدن تعاليم اخلاقى و اجتماعى اسلام در اين آيات بين دو نهى از شرك، مى تواند بيانگر اين معنا باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 20 - 15

15- رستگارى ، در گروِ ايمان به خداى يكتا است .

أو يعيدوكم فى ملّتهم و لن تفلحوا إذًا أبدًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 38 - 5

5- توحيد ، مستلزم پرهيز از هرگونه شركورزى در ربوبيّت خدا است .

لكنّاْ هو اللّه ربّى و لاأشرك بربّى أحدًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 110 - 10

10- برپايى قيامت و حضور آدميان نزد خداوند ، لازمه يگانه معبود بودن او است .

أنّما إلهكم إله وحد فمن كان يرجوا لقاء ربّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 108 - 5

5- وحدانيت خداوند ، مستلزم تسليم و انقياد مستمر در برابر او است .

أنّما إلهكم إله وحد فهل أنتم مسلمون

جمله «فهل أنتم مسلمون» جواب شرط مقدر و محذوف است و «فاء» براى ربط اين دو جمله مى باشد. بنابراين پيام آيه چنين مى شود: خداى شما يكى است و اين وحى الهى به من است. آيا پس از آگاهى به اين حقيقت تسليم آن خواهيد شد; يعنى، آگاهى و اعتقاد به توحيد، مستلزم تسليم و انقياد است. گفتنى است اسميه بودن جمله، دلالت بر استمرار دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 49 - 2

2 - توحيد و يكتاپرستى ، رهايى بخش انسان ها ، از بدبختى هاى اخروى

قل . .. نذير مبين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 67 - 9

9 - توحيد و يكتاپرستى ، راه هدايت و صراط مستقيم است .

و ادع إلى ربّك إنّك لعلى هدًى مستقيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 69 - 5

5 - توحيد و شرك ( خدا پرستى و بت پرستى ) ، مبناى داورى خدا و تعيين كيفر و پاداش در روز رستاخيز

اللّه يحكم . .. فيما كنتم فيه تختلفون

با توجه به عبارت پيشين «ما» در «فيما كنتم» به معناى «الذى» است كه به مسأله توحيد و شرك - كه محور اختلاف ميان موحدان و مشركان تاريخ بوده است - اشاره دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 23 - 10

10 - توحيد و پرهيز از شرك ، زيربنايى ترين اصل عقيدتى و اساس هر تحول معنوى

اعبدوا اللّه ما لكم من إله غيره

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 116 - 5

5 - وحدانيت خدا ، دليل بر نبودن كمترين مانع در برابر تدبير حكيمانه و هدفدار او در جهان آفرينش

أفحسبتم أنّما خلقنكم عبثًا . .. فتعلى اللّه الملك الحقّ لا إله إلاّ هو

بيان وحدانيت خدا با «لا إله إلاّ هو» در اين مجموعه از صفات - كه در مقام تنزيه ذات پروردگار از بيهوده كارى و عبث آفرينى است - مطلب ياد شده را افاده مى كند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - عنكبوت - 29 - 16 - 4

4 - دستيابى به خير ، در گروِ خداپرستى و تقوا است .

اعبدوا اللّه و اتّقوه ذلكم خير لكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 26 - 16

16 - آيين شرك ، سازگار با حكومت استبدادى و ستم پيشه فرعونى و آيين توحيدى ، در تضاد با چنين حكومتى

و ليدع ربّه . .. أن يبدّل دينكم

برداشت ياد شده به خاطر اين نكته است كه حكومت فرعون در زمان حاكميت آيين شرك قرار داشت و او با آيين توحيدى موسى(ع) به مبارزه برخاسته بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 31 - 6

6 - توحيد و استقامت در راه ايمان ، در پى دارنده بهشت و نعمت هاى گسترده براى مؤمنان

إنّ الذين قالوا ربّنا اللّه ثمّ استقموا . .. و لكم فيها ما تشتهى أنفسكم

8- آثار توحيد اصحاب كهف

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 14 - 14

14- بينش عميق و نهضت توحيدى اصحاب كهف ، بازتاب هدايت افزون الهى براى آنان بود .

زدنهم هدًى . و ربطنا على قلوبهم إذ قاموا فقالوا ربّنا ربّ السموت و الأرض

«إذ قاموا» ظرف براى جمله هاى «زدناهم هدى و ربطنا. ..» است.

9- آثار توحيد افعالى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 59 - 8

8 - توكل بر خداوند و كافى دانستن او براى رفع نياز هاى انسان ، زمينه ساز جلب فضل و عطاياى الهى

و قالوا حسبنا اللّه سيؤتينا اللّه من فضله

از اينكه خداوند قبل از بيان اميدوارى به فضل خويش، موضوع توكل (حسبنا اللّه) را مطرح كرده است، برداشت فوق استفاده مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 42 - 13

13- حاكميت نظم در جهان هستى ، تنها در پرتو وجود قدرت واحد امكان پذير است .

قل لو كان معه ءالهة كما يقولون إذًا لاَبتغوا إلى ذى العرش سبيلاً

پيام اصلى آيه، برهان هماهنگى در هستى است; يعنى، تعدد قدرت با نظم واحد حاكم بر هستى سازگار نيست.

10- آثار توحيد در خالقيت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 56 - 8

8- توحيد در ربوبيت ، لازمه توحيد در خالقيت است .

بل ربّكم . .. الذى فطرهنّ

آيه شريفه، براى اثبات توحيد خداوند در ربوبيت، او را به صفت خالق جهان بودن توصيف كرده است. اين توصيف بيانگر اين است كه ميان توحيد در ربوبيت و توحيد در خالقيت، پيوند ناگسستنى وجود دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 70 - 5

5 - انحصار خالقيت ، اختيار و آگاهى مطلق و يكتايى به خداوند ، دليل انحصار شايستگى ستايش ها به او

ربّك يخلق ما يشاء و يختار . .. يعلم ... و هو اللّه لا إله إلاّ هو له الحمد فى ا

از ارتباط ميان آيات گذشته - كه بيانگر اوصاف خداوند بود - و اين آيه برداشت ياد شده به دست مى آيد; زيرا ذكر انحصار ستايش ها به خداوند، نتيجه اوصاف ياد شده براى او است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 3 - 10

10 - توانايى خداوند بر آفرينش هرچيزى و انجام هر كارى و انحصار خالقيت و رازقيت به او ، نشانه يكتايى خدا و انحصار الوهيت به او است .

يزيد فى الخلق ما يشاء إنّ اللّه على كلّ شىء قدير. .. لا إله إلاّ هو

جمله «لا إله إلاّ هو» به منزله نتيجه براى مطالبى است كه در اين آيه و آيه قبل آمده است. گفتنى است كه محور آن، مسأله خالقيت و قدرت مطلق خداوند مى باشد.

11- آثار توحيد در رازقيت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 3 - 10

10 - توانايى خداوند بر آفرينش هرچيزى و انجام هر كارى و انحصار خالقيت و رازقيت به او ، نشانه يكتايى خدا و انحصار الوهيت به او است .

يزيد فى الخلق ما يشاء إنّ اللّه على كلّ شىء قدير. .. لا إله إلاّ هو

جمله «لا إله إلاّ هو» به منزله نتيجه براى مطالبى است كه در اين آيه و آيه قبل آمده است. گفتنى است كه محور آن، مسأله خالقيت و قدرت مطلق خداوند مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - ذاريات - 51 - 58 - 2

2 - رازقيت يگانه خداوند در نظام وجود ، دليل بى نيازى مطلق او از خلق

و ما أُريد منهم أن يطعمون . إنّ اللّه هو الرزّاق

12- آثار توحيد ذاتى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 14 - 9

9 - يكتايى خداوند ( توحيد ذاتى ) ، دليل لزوم خالص ساختن عبادت ( توحيد عبادى ) براى خدا است .

إنّنى أنا اللّه لا إله إلاّ أنا فاعبدنى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 34 - 12

12 - الوهيت يگانه خدا ، مقتضى تسليم محض بودن در برابر او و روى بر تافتن از غير او

فإلهكم إله وحد فله أسلموا

«له» متعلق به «أسلموا» بوده و تقديم آن مفيد حصر است; يعنى، فقط تسليم خدا بشويد و از طاعت غير او روى برتابيد. تفريع «له أسلموا» بر جمله «إلهكم إله واحد» با حرف «فا»، اين معنا را مى رساند كه: با توجه به اين كه معبود همه شما، تنها خداى يگانه است، ضرورت دارد كه تنها از او فرمان ببريد و از تسليم شدن به غير او، بپرهيزيد.

13- آثار توحيد ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - انفال - 8 - 2 - 7

7 - باور به توحيد ربوبى واداركننده آدمى به توكل بر خدا و عدم اتكا به غير او

و على ربهم يتوكلون

كلمه «ربهم» علاوه بر بيان اين معنا كه مؤمنان واقعى، تنها خداوند را رب خويش مى دانند، بيانگر علت توكل آنان نيز هست ; يعنى چون تنها خداوند را رب خويش مى دانند، فقط بر وى توكل مى كنند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 129 - 9

9 - ربوبيت مطلق الهى بر نظام هستى ، مقتضى اتكال انسان به خدا و پرهيز از اتكا بر غير او

حسبى اللّه . .. عليه توكلت و هو رب العرش العظيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 14 - 11

11- توحيد در ربوبيّت ، مقتضى توحيد در عبادت و يك تاپرستى است .

ربّنا ربّ السموت و الأرض لن ندعوا من دونه إلهًا

در استدلال اصحاب كهف ميان وحدت «إله» (معبود) با يگانگى «ربّ» تلازمى انفكاك ناپذير مشهود است. آنه، با آوردن حرف «لن» - كه براى نفى ابد است - إله بودن هر چيزى به جز «ربّ السموات و الأرض» را منتفى دانسته اند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 65 - 15

15- ربوبيت خداوند بر سرتاسر هستى و بى نظير بودن او ( توحيد ربوبى ) ، دليل لزوم يكتاپرستى و پايدارى در آن ( توحيد عبادى )

ربّ السموت . .. فاعبده واصطبر ... هل تعلم له سميًّا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 50 - 5

5 - ربوبيت يگانه خدا بر هستى ، مستلزم بازگشت انسان ها به سوى او و پايان نيافتن حيات در زندگى دنيايى است .

قالوا ءامنّا بربّ العلمين . .. إنّا إلى ربّنا منقلبون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 5 - 2

2 - ربوبيت يگانه خدا بر جهان ( آسمان ها ، زمين و . . . ) دليل اين است كه تنها او براى پرستش شايسته مى باشد .

إنّ إلهكم لوحد . ربّ السموت و الأرض و ما بينهما

برداشت ياد شده از آن جا است كه جمله «ربّ السماوات. ..» درصدد بيان دليل و شاهد بر وحدانيت معبود حقيقى (خداوند) است كه در آيه قبل، از آن سخن به ميان آمده بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 84 - 2

2 - ربوبيت يگانه خداوند بر هستى ، نمايانگر الوهيت مطلق و فراگير او است .

سبحن ربّ السموت و الأرض . .. و هو الذى فى السماء إله وفى الأرض إله

تذكر به ربوبيت خداوند در آسمان ها و زمين - كه در آيات پيشين مطرح گرديد - زمينه ساز طرح وحدانيت الوهى حق نيز مى باشد; زيرا معبود واقعى كسى است كه ربّ، مدير و مدبر عالم هستى است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - دخان - 44 - 8 - 2

2- توحيد ربوبى در سراسر نظام هستى ، گواه توحيد ذاتى و يكتايى خداوند

ربّ السموت و . .. لا إله إلاّ هو

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - ذاريات - 51 - 23 - 4

4 - ربوبيت يگانه و توانمندانه خداوند بر نظام هستى ، خود گواه تحقق پذيرى وعده هاى او است .

و ما توعدون . فَوَربّ السّماء و الأرض إنّه لحقّ

از ارتباط ميان حقانيتِ وعده هاى خداوند و سوگند به ربوبيت او، مطلب بالا استفاده مى شود.

14- آثار توحيد عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 172 - 10

10 - لازمه بندگى خدا و توحيد در عبادت و اطاعتش ، حلال دانستن حلال هاى خدا و حرام دانستن حرام هاى خداست .

كلوا من طيبت ما رزقنكم . .. إن كنتم إياه تعبدون

هر يك از دو جمله «كلوا» و «اشكروا» مى تواند حاكى از جواب شرط «إن كنتم . ..» باشد. برداشت فوق ناظر به اين است كه جمله نخست به منزله جواب شرط گرفته شود. قابل ذكر است كه چون عبادت، شرط براى امر; يعنى، «كلوا» و «اشكروا» قرار گرفته است، متضمن معناى اطاعت نيز مى باشد. تقديم «إياه» بر «تعبدون» دلالت بر حصر دارد و لذا توحيد در عبادت و اطاعت از آن استفاده شد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 171 - 28

28 - بازگشت سودِ يگانه پرستى به خود انسان

و لاتقولوا ثلثة انتهوا خيراً لكم

كلمه «لكم» اشاره به اين است كه گرايش به توحيد به سودِ خود آدمى است نه اينكه نفعى را براى خدا و يا رسولان وى داشته باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 73 - 11

11 - گفتار هر كس ، گواه افكار و عقايد او و كافى در اثبات ايمان و كفر وى

لقد كفر الذين قالوا . .. و إن لم ينتهوا عما يقولون

به كارگيرى كلمه «قالوا» و «يقولون» به جاى مثلا «زعموا و اعتقدوا» راهنماى برداشت فوق است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 56 - 8

8 - توحيد و پرستش خداى يگانه نشانه هدايت است.

إنى نهيت أن أعبد الذين . .. و ما أنا من المهتدين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 81 - 10

10 - موحدان، به جهت توحيد و يكتا پرستى، سزاوار در امان بودن از خشم خداوند هستند.

و لاتخافون أنكم أشركتم بالله . .. فأى الفريقين أحق بالأمن

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 85 - 31

31 - عدالت در امور اقتصادى و پرهيز از فسادگرى ، تنها در صورت پرستش خدا و ايمان به يگانگى او سعادت آفرين است .

ذلكم خير لكم إن كنتم مؤمنين

برداشت فوق مبتنى بر اين است كه مشاراليه «ذلكم»، معنايى باشد كه از «اوفوا الكيل . .. و لاتفسدوا ... » استفاده مى شود. در اين صورت مى توان گفت مراد از ايمان در «إن كنتم مؤمنين» ايمان به خداى يگانه و لزوم پرستش اوست. يعنى اگر به خداى يگانه ايمان داشته باشيد و تنها او را بپرستيد، عدالت در امور اقتصادى و پرهيز از فسادانگيزى متضمّن خير و صلاح شماست و اگر موحد نباشيد رعايت اين مسائل سعادت آفرين نخواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 3 - 7،12

7- يكتاپرستى ، پذيرش رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، استغفار از شرك و گناه و حركت به سوى خدا ، موجب جلب عنايت خدا و دستيابى به معيشتى نيكو در دنياست .

ألاّ تعبدوا إلاّ الله . .. و أن استغفروا ربكم ثم توبوا إليه يمتعكم متعًا حسنًا

12- برخوردار شدن از پاداش هاى الهى در آخرت ، منوط به يكتاپرستى ، پرهيز از شرك ، پذيرش رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و استغفار از گناهان است .

ألاّ تعبدوا إلاّ الله . .. يؤت كل ذى فضل فضله

استفاده برداشت فوق از آيه ، بر اساس اين احتمال است كه: جمله «يؤت . ..» بيانگر پاداش اخروى باشد. وجود «إلى أجل» در جمله قبل و نبود آن در اين جمله ، مى تواند مؤيد اين احتمال باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 29 - 20

20- يكتاپرستى و ايمان به پيامبران ، ملاك ارزش و نشانه علم و آگاهى است .

و ما أنا بطارد الذين ءامنوا . .. و لكنى أريكم قومًا تجهلون

برداشت فوق ، مبتنى بر اين احتمال است كه «تجهلون» به منزله فعل لازم باشد و مفعولى براى آن در نظر گرفته نشود. براين اساس «أراكم ...»; يعنى ، مى دانم كه شما كفرپيشگان ، مردمى نادان و ناآگاه هستيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 52 - 11

11- توحيد ، پرستش خداى يكتا و استغفار از گناهان ، مؤثر در برخوردار شدن جامعه هاى بشرى از موهبت ها و بركات دنيوى

است .

استغفروا ربكم ثم توبوا إليه يرسل السماء . .. و يزدكم قوّة

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 88 - 23

23- اصلاح جوامع بشرى ، در گرو گرايش آنان به توحيد و يكتاپرستى و رعايت عدل و انصاف در مبادلات و امور اقتصادى است .

قال يقوم اعبدوا الله . .. أوفوا المكيال و الميزان بالقسط ... إن أُريد إلاّ الإص

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 48 - 19

19- سعادت ، درگرو پرستش خداوند يگانه است .

و أدعوا ربّى عسى ألاّ أكون بدعاء ربّى شقيًّا

ابراهيم(ع)، رهايى از شقاوت را در گرو عبادت خداوند مى دانست; بنابراين تحصيل سعادت، با عبادت خداى يگانه ميسر است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 31 - 8

8 - پرستش خداى يگانه و روى برتافتن از عبادت غير او ، رهايى از دام شيطان و دستيابى به اوج كمال است .

حنفاء للّه غير مشركين به . .. فتخطفه الطير

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 34 - 15

15 - پرستش خداى يگانه و اطاعت بى چون و چرا از دستورات او ، از نشانه هاى ايمان راستين و مبرا بودن از پندار هاى شرك آميز

فإلهكم إله وحد فله أسلموا و بشّر المخبتين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 32 - 7

7 - پرستش خداى يگانه و پرهيز از شرك ورزى به او ، زيربنايى ترين اصل عقيدتى و پايه هر تحول معنوى

فأرسلنا فيهم رسولاً منهم أن اعبدوا اللّه ما لكم من إله غيره

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - نور - 24 - 55 - 20

20 - عبادت خداى واحد و دورى از شرك ، دليل و سبب وعده كردن خداوند به مؤمنان صدراسلام براى اعطاى خلافت ، پيروزى و امنيت به آنان

وعد اللّه الذين ءامنوا . .. يعبدوننى لايشركون بى شيئًا

برداشت فوق مبتنى بر اين است كه جمله «يعبدوننى. ..» حال براى ضماير غايب گذشته و يا جمله اى استينافيه بيانيه باشد; كه در هر صورت بيانگر علت و دليل اعطاى خلافت پيروزى و امنيت به مؤمنان از سوى خداوند است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 3 - 2،10

2 - اختصاص داشتن عبادت خالصانه و اطاعت محض به خداوند ، مستلزم طرد اطاعت ديگران و ترك شرك و ريا در عبادت است .

فاعبد اللّه مخلصًا له الدين . ألا للّه الدين الخالص

برداشت بالا به خاطر اين نكته است كه جمله «ألا للّه الدين الخالص» در مقام تعليل براى امر به عبادت خالصانه (فاعبد اللّه مخلصاً له. ..) است; يعنى، به اين دليل بايد خدا را خالصانه عبادت كرد كه چون عبادت خالصانه اختصاص به او دارد.

10 - تنها عبادت خود خدا ، وسيله تقرب به او است ; نه عبادت غير او .

ما نعبدهم إلاّ ليقرّبونا إلى اللّه زلفى

محكوم شدن تقرب جستن به خدا از راه عبادت غير او - كه از جمله بعداستفاده مى شود (إنّ اللّه يحكم بينهم. ..) - بيانگر اين است كه كه تنها با عبادت خودخدا، مى توان به او نزديك شد و تقرب جست.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 66 - 2،7

2 - اختصاص دادن پرستش به خداوند و دورى از عبادت غير او ، نشانه عقل و خردمندى است .

أفغير اللّه تأمرونّى أعبد أيّها الجهلون . .. بل اللّه فاعبد

«فا» در «فاعبد» جزا براى شرط مقدر است و تقدير آن - به قرينه مقابله با «أيّها الجاهلون» - مى تواند چنين باشد: «إن كنت عاقلاً فاعبداللّه».

7 - تنها تلاش و عمل در سايه توحيد و يكتاپرستى ، ثمربخش و سودآور است .

لئن أشركت ليحبطنّ عملك . .. بل اللّه فاعبد و كن من الشكرين

از مقابله ميان شرك و توحيد و تأثير آن دو در رفتار آدمى و نتايج آن، برداشت ياد شده به دست مى آيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 67 - 3

3 - توحيد و يكتاپرستى ، نشانه شناخت درست خداوند و قدرشناسى او است .

بل اللّه فاعبد . .. و ما قدروا اللّه حقّ قدره

15- آثار توحيد مسلمانان مكه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 40 - 1

1 - اخراج ظالمانه مسلمانان صدراسلام از زادگاهشان ( مكّه ) ، تنها به جرم اعتقاد آنان به يگانگى خدا

بأنّهم ظلموا . .. الذين أُخرجوا من ديرهم بغير حقّ

«الذين اُخرجوا» بدل از «الذين يقاتلون» و به تقدير اذن القتال للذين اُخرجوا. ..» مى باشد. «ديار» جمع «دار» است و «دار»; يعنى، خانه و جايى كه انسان در آن جا سكونت دارد. بنابراين معناى جمله ياد شده چنين مى شود: به كسانى كه به ناحق از خانه و كاشانه خود بيرون رانده شدند، رخصت پيكار داده شد.

16- آثار دعوت به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 108 - 11

11- فراخوانى مردم به توحيد و مبارزه با شرك ، نشانه صداقت در پيروى از پيامبر (صلی الله علیه و آله) است .

أدعوا إلى الله على بصيرة أنا و من اتبعنى

17- آثار دعوت به توحيد عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 36 - 10

10- حقايق توحيدى قرآن و دعوت آن به يكتاپرستى و نفى شرك ، عامل مخالفت برخى از يهود و نصارا با آن

و من الأحزاب من ينكر بعضه قل إنما أُمرت أن أعبد الله

طرح مسأله توحيد و يكتاپرستى پس از «من ينكر بعضه» گوياى اين است كه از دلايل انكار قرآن از ناحيه برخى احزاب ، اصرار قرآن بر توحيد و نفى شرك است.

18- آثار ذكر توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 129 - 4

4 - توجه به يكتايى خداوند در الوهيت ، زمينه ساز اتكا و توكل بر او

حسبى اللّه لا إله إلا هو عليه توكلت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 33 - 2

2 - توجه به وحدانيت خداوند ، زمينه ترس از ربوبيت او است .

و لئن سألتهم من خلق . .. ليقولنّ اللّه ... ألم تر أنّ اللّه يولج ... ألم تر أنّ

سفارش به تقوا، پس از آيات اثبات كننده توحيد، مى تواند نكته ياد شده را برساند.

19- آثار ذكر توحيد عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - ناس - 114 - 3 - 3

3 - توجّه به انحصار الوهيت در خداوند ، زمينه ساز باور به قدرت او بر پناه دادن انسان در مشكلات

قل أعوذ . .. إله الناس

20- آثار شك در توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حديد - 57 - 14 - 8

8 - ترديد و ناباورى نسبت به مبانى اسلام ( توحيد ، معاد ، نبوت ، قرآن و . . . ) ، عامل شقاوت و بدبختى اهل نفاق

قالوا بلى و لكنّكم . .. ارتبتم

21- آثار عقيده به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 2 - 16،17

16- اعتقاد به يگانگى خداوند ، زمينه ساز تقواپيشگى و ترس و پروا داشتن از او

أن أنذروا أنه لا إله إلاّ أنا فاتقون

فاء در «فاتقون» فاى تفريع است. بنابراين اين مطلب به دست مى آيد كه: اگر كسى به توحيد و يگانگى خداوند معتقد شد، به دنبال آن زمينه تقواپيشگى براى او حاصل مى گردد.

17- انديشه توحيدى ، فراخوان آدمى به عملكردى متناسب با آن

لا إله إلاّ أنا فاتقون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 60 - 9

9 - توحيد و معاد ، دو عقيده محورى و انسان ساز

ان الذين هم من خشية ربّهم مشفقون . .. أنّهم إلى ربّهم رجعون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 68 - 7

7 - اعتقاد به توحيد و يگانگى خدا ، مقتضى اعتقاد به عدم صلاحيت غير او براى تشريع قانون و تعيين تكليف براى خلق

و ربّك يخلق ما يشاء و يختار ما كان لهم الخيرة

ذيل آيه بيانگر آن است كه كسانى كه پنداشته بودند مى توانند قانون وضع نمايند و يا پيامبر تعيين كنند، ناخواسته به دامن شرك غلتيدند; زيرا تشريع قانون و انتخاب پيامبر، تنها در اختيار كسى است كه ربوبيت داشته باشد و ربوبيت تنها از آنِ خداوند است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 45 - 4

4 - عقيده به وجود خداى يكتا ، مستلزم عقيده به وجود جهان آخرت است .

و إذا ذكر اللّه وحده اشمأزّت قلوب الذين لايؤمنون بالأخرة

از اين كه خداوند مى فرمايد: كسانى كه ايمان به آخرت ندارند، از ياد خدا به تنهايى، تنفر دارند; به دست مى آيد كه اين تنفر به خاطر ايمان نداشتن به آخرت است و اگر آنان ايمان مى داشتند، چنين تنفرى به آنها دست نمى داد. بنابراين ميان ايمان به آخرت و ايمان خداوند يكتا، تلازم وجود دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 15 - 33

33 - اعتقاد به توحيد و معاد ، محور مشترك براى وحدت و همبستگى پيروان اديان آسمانى

اللّه ربّنا و ربّكم . .. اللّه يجمع بيننا و بينكم

بنابراين كه مخاطبان پيامبر(صلی الله علیه و آله) اهل كتاب باشند، برداشت ياد شده به دست مى آيد.

22- آثار عقيده به توحيد در خالقيت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 87 - 4

4 - اعتقاد به يگانگى خالق ، مستلزم اعتقاد به يگانگى معبود و « ربّ »

يدعون من دونه . .. و لئن سألتهم من خلقهم ليقولنّ اللّه فأنّى يؤفكون

مشركان در ربوبيت الهى، قائل به شرك بودند و خداوند براى تبيين بطلان اعتقاد آنان، به ايشان يادآور شده كه شما معتقد به يگانگى خالق هستيد و پذيرش شرك در ربوبيت، با آن تناقض دارد.

23- آثار عقيده به توحيد ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 26 - 3

3 - اعتقاد به ربوبيت خداى يگانه ، مستلزم بردن نياز ها به درگاه او

قال ربّ انصرنى بما كذّبون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 39 - 3

3 - اعتقاد به ربوبيت خداى يگانه ، مستلزم بردن نياز ها به درگاه او است .

قال ربّ انصرنى بما كذّبون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 57 - 1

1 - اعتقاد راستين به ربوبيت يگانه خداوند ، مستلزم بيم داشتن از عذاب او و نگران بودن از فرجام كار خويش

إنّ الذين هم من خشية ربّهم مشفقون

«خشية» به معناى ترس، بيم و هراس است. عبارت «من خشية ربّهم»، به تقدير «من خشية عذاب ربّهم» مى باشد. «إشفاق» (مصدر «مشفقون») نيز به معناى نگرانى، پريشانى، تشويش خاطر، اضطراب و در بيم و اميد بودن است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 58 - 1

1 - اعتقاد راستين به ربوبيت يگانه خداوند ، مستلزم ايمان آوردن به نشانه ها و آيات او است .

و الذين هم بايت ربّهم يومنون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 29 - 3

3 - اعتقاد به ربوبيت مطلق و يگانه خدا ، مستلزم نفى الوهيت از غير او

قال فرعون و ما ربّ العلمين . قال ربّ السموت و الأرض ... قال لئن اتّخذت إلهًا

برداشت ياد شده بر اين اساس است كه موسى(ع) از ربوبيت خدا سخن مى راند; ولى فرعون بر الوهيت خويش بيمناك شده بود و اين مى رساند كه حتى در فرهنگ مردم آن زمان ميان ربوبيت و الوهيت ملازمه اى تفكيك ناپذير وجود داشته است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 227 - 4

4 - ايمان و اعتقاد به پروردگار يگانه ، مايه رهايى انسان از وادى حيرت و سرگردانى در عقيده و عمل

ألم تر أنّهم فى كلّ واد يهيمون . .. إلاّ الذين ءامنوا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 79 - 2

2 - اعتقاد به ربوبيت خداى يگانه و قدرت قاهر و علم گسترده او ، مقتضى توكل كردن انسان به او

إنّ ربّك يقضى بينهم بحكمه و هو العزيز العليم . فتوكّل على اللّه

تفريع «توكّل على اللّه» بر «إنّ ربّك يقضى . .. و هو العزيز العليم» بيانگر مطلب ياد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 15 - 27

27 - خصومت و ستيز پيروان اديان توحيدى با توجه به وحدت پروردگار و بازگشت عمل هر انسان به خودش ، فاقد منطق و توجيه

اللّه ربّنا و ربّكم لنا أعملنا و لكم أعملكم لا حجّة بيننا و بينكم

بنابراين كه مراد از «لاحجّة»، نفى خصومت و نزاع باشد، برداشت بالا به دست مى آيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 13 - 9

9- توحيد ربوبى و اعتقاد به حاكميت يگانه خدا بر هستى ، آرامش بخش روح و انديشه مؤمنان راستين

إنّ الذين قالوا ربّنا اللّه ثمّ استقموا فلاخوف عليهم و لا هم يحزنون

به كار رفتن واژه «ربّ» به جاى ديگر اوصاف الهى و نيز ارتباط «قالو ربّنا اللّه» با «فلا خوف. ..»، مى رساند كه اعتقاد به توحيد ربوبى و اين كه امور تنها در پرتو تدبير او صورت مى گيرد، نقش اساسى در آرامش خاطر مؤمنان مقاوم دارد.

24- آثار قبول توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - انفال - 8 - 70 - 2،3

2 - به اسيران جنگ بدر اعلام شد در صورت پذيرش اسلام و توحيد ، خداوند آنان را از مواهبى بهتر از آنچه از ايشان گرفته شد ( فديه ) ، بهره مند خواهد ساخت .

إن يعلم اللّه فى قلوبكم خيرا يؤتكم خيرا مما أخذ منكم

مراد از «خيرا» به دليل «يغفر لكم» توحيد و گرايش به اسلام است. زيرا خداوند گناه شرك را هرگز نخواهد بخشيد: إن اللّه لايغفر ان يشرك به.

3 - به اسيران جنگ بدر نويد داده شد كه در صورت پذيرش اسلام و توحيد خداوند گناهان گذشته آنها را خواهد بخشيد .

إن يعلم اللّه فى قلوبكم خيرا . .. يغفر لكم و اللّه غفور رحيم

25- آثار گرايش به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 90 - 4

4 - گرايش به توحيد و رعايت عدل در خريد و فروش و امور اقتصادى ، مايه خسارت در ديدگاه اشراف كفرپيشه قوم مدين

لئن اتبعتم شعيباً إنكم إذاً لخسرون

برداشت فوق با توجه به آيه 85، كه بيانگر پيامهاى شعيب است، به دست مى آيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 52 - 8،13

8- نزول باران هاى فراوان ، در صورت پرهيز از شرك و گرايش به توحيد و پرستش خدا ، از نويد هاى هود ( ع ) به قوم خويش

و يقوم استغفروا ربكم ثم توبوا إليه يرسل السماء عليكم مدرارًا

فعل مضارع «يرسل» به اصطلاح در جواب فعل امر (استغفروا ربكم ثم توبوا إليه) قرار گرفته و با «إنْ» شرطيه مقدر مجزوم شده است; يعنى: «إنْ تستغفروا و تتوبوا يرسل . ..; اگر استغفار كنيد و به سوى خدا حركت كنيد، او ابرهاى پر باران را براى شما خواهد فرستاد».

13- هود ( ع ) مردم خويش را در صورت استغفار از گناهان ، گرايش به توحيد و پرستش خدا ، به افزايش نيرو و توانشان بشارت داد .

و يقوم استغفروا ربكم ثم توبوا إليه . .. يزدكم قوّة إلى قوّتكم

«يزدكم» عطف بر «يرسل» و جواب براى شرط مقدر مى باشد; يعنى: «إن تستغفروا . .. يزدكم; اگر استغفار كنيد و ... خداوند نيروى شما را افزايش مى دهد».

26- آثاراستقامت در توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 50 - 2

2- هجرت از محيط شرك و استقامت در توحيد ، زمينه ساز بهره مندى انسان از رحمت و عنايت هاى ويژه خداوند

فلمّا أعتزلهم . .. و وهبنا لهم من رحمتنا

27- اتقان توحيد عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 2 - 2

2- توحيد و لزوم يكتاپرستى از تعاليم اساسى ، متقن و روشنِ قرآن است .

كتب أُحكمت ءايته ثم فصلت . .. ألاّ تعبدوا إلاّ الله

«ألاّ» مركب از «أن» تفسيريه و «لا» ى ناهيه است و جمله «لاتعبدوا . ..» تفسير «كتاب اُحكمت آياته ثم فصلت» مى باشد; يعنى ، نهى از پرستش غير خدا ، سخن متقن و روشن قرآن است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 40 - 18،19،23

18- توحيد و يكتاپرستى ، آيينى استوار و متكى بر برهان ، و شركْ پندارى سست و بى بنياد است .

ما تعبدون من دونه إلاّ أسماءً . .. أمر ألاّتعبدوا إلاّ إياه ذلك الدين القيم

از معانى «قيّم» مستقيم و استوار است و از آن جا كه يوسف(ع) پس از اقامه برهان بر توحيد و لزوم يكتاپرستى و يادآورى نبود دليل بر شرك و پرستش غير خدا، فرمود: «ذلك الدين القيم» معلوم مى شود: ثبات و استوارى توحيد به خاطر برهانى بودن آن، و سستى شرك ناشى از نبود دليل بر آن است.

19- اكثريت مردم ( مشركان ) ، ناآگاه به استوارى توحيد و يگانه پرستى و اتكاى آن بر برهان

ذلك الدين القيم و لكنّ أكثر الناس لايعلمون

در برداشت فوق ، «الناس» عموم مردم گرفته شده است. بر اين اساس ، مقصود از «أكثر» مشركان خواهد بود. مفعول «لايعلمون» به قرينه جمله هاى قبل ، استوارى توحيد بر برهان و دليل برهانى نداشتن شرك است.

23- اكثر مشركان ، ناآگاه به درستى و استوارى توحيد و سستى و نادرستى شرك

ما تعبدون من دونه . .. و لكنّ أكثر الناس لايعلمون

برداشت فوق، بر اين اساس است كه مراد از «الناس» مشركان باشد. بنابراين «و لكنّ أكثر الناس لايعلمون» گوياى اين نكته است كه: بيشتر مشركان [حقيقت] را نمى دانند و برخى از آنان بدان آگاهند ; ولى به خاطر عناد يا خوف از دست دادن رياست و مانند اينها، به توحيد نمى گرايند.

28- احكام توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - اخلاص - 112 - 1 - 3

3 - كلمات توحيد ، بايد بر زبان جارى گردد .

قل

29- احياى توحيد در بنى اسرائيل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 90 - 17

17 - هارون ( ع ) ، داراى برنامه اى مشخص براى مقابله با گوساله پرستى و احياى توحيد در بنى اسرائيل بود .

أطيعوا أمرى

دعوت هارون(ع) از بنى اسرائيل به اطاعت فرمان هاى او، پس از فرمان «اتّبعونى»، حاكى از آن است كه وى براى بنى اسرائيل در صورت پيروى آنان از او، دستور العمل هايى را تدارك ديده بود.

30- اختلاف در توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 96 - 2

2- اختلافات دينى پيروان اديان الهى در مسأله توحيد ، تا خروج يأجوج و مأجوج ( انقراض دنيا ) ادامه خواهد داشت .

و تقطّعوا أمرهم بينهم . .. حتّى إذا فتحت يأجوج و مأجوج

برداشت ياد شده مبتنى بر اين است كه «حتّى» غايت براى «و تقطّعوا أمرهم بينهم» باشد.

31- اختلاف در توحيد عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 84 - 3

3 - توحيد و يكتاپرستى ، محور اصلى اختلاف پيامبر (صلی الله علیه و آله) با مشركان

قل إن كان للرحمن ولد . .. فذرهم يخوضوا ... و هو الذى فى السماء إله و فى الأرض

آيات پيشين به ضميمه تكرار واژه «إله»، نشانگر آن است كه سخن اصلى پيامبر(صلی الله علیه و آله) در برابر مشركان، تأكيد بر توحيد و يكتا پرستى بوده است.

32- اختيار در توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 137 - 15

15 - اختيار تكوينى انسان در انتخاب مسير شرك و توحيد

و لو شاء الله ما فعلوه

33- اخلاص در توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 108 - 3

3- توحيد خالص و پيراسته از هر گونه شرك ، ايمان به قرآن و وحى ، راه رسيدن به خداست .

و ما أكثر الناس و لو حرصت بمؤمنين . .. و ما يؤمن أكثرهم بالله إلاّ و هم مشركون .

34- ارزش استقامت در توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 30 - 5

5 - ايمان و توحيد همراه با استقامت و پايدارى ، داراى ارزش والا

إنّ الذين قالوا ربّنا اللّه ثمّ استقموا تتنزّل عليهم الملئكة

35- ارزش تبليغ توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 14 - 2

2- قيام در راه توحيد و اعلان انديشه توحيدى ، داراى ارزشى والا و گرانْ سنگ است .

و ربطنا على قلوبهم إذ قاموا فقالوا ربّنا ربّ السموت و الأرض

از جمله معانى «قيام»، «عزم و تصميم» است. لذا «قاموا» يعنى بر انديشه توحيدى خود مصمّم شدند. «فقالوا» نيز گوياى اعلان آن انديشه است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 30 - 4

4 - اعلان موضع حق و ترويج توحيد در مجامع شرك ، داراى ارزشى والا

إنّ الذين قالوا ربّنا اللّه

واژه «قالوا» مى تواند اشاره به اين داشته باشد كه موحدان، به صرف اعتقاد به توحيد بسنده نمى كنند; بلكه آن را در مجامع شرك و كفر اعلان مى دارند.

36- ارزش توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 16 - 7

7- زندگى مشقّت بار همراه با ايمان و توحيد ، بر زندگى آسوده شرك آلود ترجيح دارد .

و إذ اعتزلتموهم و ما يعبدون إلاّ اللّه فأوُواْ إلى الكهف

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 33 - 6

6 - ارزش انسان ها ، در پرتو توحيد ، عمل صالح و روحيه تسليم در برابر خداوند است .

و من أحسن قولاً ممّن دعا إلى اللّه و عمل صلحًا و قال إنّنى من المسلمين

37- ارزش دعوت به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 33 - 2

2 - ارزش دعوت به سوى خدا و تبليغ آيين الهى ، در گرو نيك كردارى دعوت كنندگان و مبلغان آن است .

و من أحسن قولاً ممّن دعا إلى اللّه و عمل صلحًا

38- استقامت بر توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 89 - 18

18 - تنها خداوند آگاه به سرنوشت مؤمنان در پايدارى آنان بر توحيد و يا بازگشتشان به كفر و شرك است .

و ما يكون لنا أن نعود فيها إلا أن يشاء اللّه ربنا وسع ربنا كل شىء علماً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 112 - 1،2،9

1- خداوند ، پيامبر (صلی الله علیه و آله) را به استقامت و پايدارى بر توحيد و پرستش خدا ، فرمان داد .

فاستقم كما أُمرت

متعلق «استقم» ذكر نشده تا حكايت از عموم داشته باشد; ولى از آن جا كه بحث آيات پيشين درباره توحيد و پرستش خدا بود ، در برداشت فوق از آنها نام برده شد.

2- مؤمنان همراه پيامبر (صلی الله علیه و آله) به استقامت و پايدارى بر توحيد و پرستش خدا موظّف بودند .

فاستقم . .. و من تاب معك

«من تاب» عطف بر ضمير مستتر در «فاستقم» است; يعنى: «وليستقم من تاب معك».

9- توجه به داستان پيامبران و سرنوشت اقوام مؤمن و كافر ايشان ، وادار كننده انسان به استقامت وپايدارى بر توحيد و پرستش خدا

فاستقم كما أُمرت

برداشت فوق ، بر اين اساس است كه جمله «فاستقم . ..» بر داستان اقوام گذشته - كه در آيات پيشين از آن سخن رفته است - تفريع شده باشد.

39- استقامت در تبليغ توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 112 - 3

3- استقامت در ابلاغ دين و گسترش توحيد ، وظيفه پيامبر (صلی الله علیه و آله) و مؤمنان به اوست .

فاستقم كما أُمرت و من تاب معك

جمله «تو و پيروانت پايدارى و استقامت كنيد» مى تواند به اين معنا باشد: بر توحيد و احكام دين پايبند و ثابت قدم بمانيد; مبادا سختيها و مشكلات شما را از مسير حق منحرف سازد. و نيز مى تواند گوياى اين باشد: در ابلاغ توحيد و دين پايدارى كنيد و از دعوت ملول و خسته نشويد. برداشت فوق ناظر به معناى دوم است.

40- استقامت در توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 19 - 24

24 - لزوم پايدارى در عقيده توحيدى و اعلام صريح بطلان شرك و بيزارى از معبودهاى مشركان

قل لا أشهد قل إنما هو إله وحد و إننى برىء مما تشركون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 48 - 7

7- ثبات قدم و پايدارى حضرت ابراهيم ( ع ) در راه توحيد

و أعتزلكم . .. و أدعوا ربّى

تصميم ابراهيم(ع) بر هجرت، براى رفع موانع يكتاپرستى، حاكى از پايدارى او بر توحيد است.

41- استهزاى توحيد ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 12 - 3

3 - مشركان - به رغم مشاهده عظمت آفرينش و آيات الهى در طبيعت - تعاليم قرآن ( معاد و احياى مجدد انسان ها و توحيد ربوبى و . . . ) را به تمسخر مى گرفتند .

إنّ إلهكم لوحد . .. فاستفتهم أهم أشدّ خلقًا... بل عجبت و يسخرون

42- اظهار توحيد ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - مدثر - 74 - 3 - 2

2 - به بزرگى ياد كردن خداوند و اظهار توحيد ربوبى او ، از نخستين برنامه هاى رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله)

و ربّك فكبّر

برداشت ياد شده مبتنى بر اين احتمال است كه مقصود از «فكبر» به بزرگى ياد كردن خداوند در ميان مردم باشد; مثلاً بگويد: اللّه أكبر و. .. .

43- اظهار كلمه توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - اخلاص - 112 - 1 - 16

16 - « عن الباقر ( ع ) فى قول اللّه تبارك و تعالى « قل هو اللّه أحد » قال « قل » أى أظهر ما أوحينا إليك و نبأناك به بتأليف الحروف الّتى قرأناها لك . . . و « هو » اسم مكنّى مشار إلى غائب فالهاء تنبيه على معنى ثابت و الواو اشارة إلى الغائب عن الحواس ;

از امام باقر(ع) درباره سخن خداوند تبارك و تعالى «قل هو اللّه أحد» روايت شده كه فرمود: «قل»; يعنى، آشكار كن آنچه را به تو وحى كرديم و تو را از آن به وسيله تركيب حروفى كه برايت خوانديم، آگاه ساختيم. «هو» اسمى است كه با آن به غايب به صورت غير صريح اشاره مى شود. «هاء» ياد آور يك حقيقت ثابت و «واو» اشاره به وجودى است كه از حواس پنهان مى باشد (با حواس ظاهرى قابل درك نيست)».

44- اعراض از توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 46 - 12

12 - اعراض مشركان از توحيد و حقايق آسمانى، با وجود بيان روشن و مستدل قرآن، امرى شگفت انگيز

انظر كيف نصرف الآيت ثم هم يصدفون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 46 - 8

8- گريزان بودن مشركان از توحيد ، نمونه اى است از عدم تأمل و تعمق آنان در آيات قرآن

و جعلنا على قلوبهم أكنّة أن يفقهوه . .. و إذا ذكرت ربّك فى القرءان وحده ولّوا عل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 65 - 4

4- روى گردانى از توحيد و گرايش به شرك ، دگرگونى شخصيت و هويت انسانى و بازگشت به قهقرا است .

فقالوا إنّكم أنتم الظلمون . ثمّ نكسوا على رءوسهم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 21 - 14

14- انحراف از خط توحيد و خداپرستى ، مشكل هميشگى جوامع بشرى

و قد خلت النذر . .. ألاّتعبدوا إلاّ اللّه

در صورتى كه«ألاّتعبدوا. ..» پيام همه انبيا شمرده شود و سخن انذارگران (النذر) باشد; از آيه استفاده مى شود كه مشكل جوامع در طول تاريخ، همگون بوده وآن انحراف از توحيد و خداپرستى است.

45- اعراض از دلايل توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - عنكبوت - 29 - 63 - 15

15 - نينديشيدن مشركان در آيات و دلايل وحدانيت خداوند ، باعث انحراف آنان از حق است .

ليقولنّ اللّه فأنّى يؤفكون . .. و لئن سألتهم من نزّل من السماء ماء فأحيا به الأر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 11 - 11

11 - چشم بستن بر مظاهر يك تايى خدا در هستى ، ظلم و گمراهى آشكار است .

هذا خلق اللّه . .. بل الظلمون فى ضلل مبين

46- اعلام توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 51 - 3

3- اعلام يگانگى خداوند از جانب خود او

و قال الله . .. إنما هو إله وحد

47- اعلام توحيد محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 36 - 7

7- پيامبر (صلی الله علیه و آله) از ناحيه خداوند فرمان داشت ، يكتاپرستى خويش و گريزش از شرك را اعلام كند .

قل إنما أُمرت

48- اعلام حقانيت توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 66 - 3

3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور اعلام در دست داشتن دلايل و برهان هاى روشن بر بطلان عقيده شرك آلود و درستى آيين توحيدى

إنّى نهيت أن أعبد الذين تدعون من دون اللّه لمّا جاءنى البيّنت

49- اقرار به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 40 - 9

9 - اگر مشركان از صداقت بهره مند باشند، بر گرايش خويش به هنگام سختيها، به خداى يگانه اقرار مى كنند.

قل أرءيتكم . .. أغير اللّه تدعون إن كنتم صدقين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 171 - 31

31 - باور به يگانگى خداوند و اقرار به آن ، اعتقاد و سخنى حق درباره خداوند

لاتقولوا على اللّه الا الحق . .. انما اللّه اله وحد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 85 - 4

4 - ضرورت اقرار زبانى به توحيد ، رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله) و حقانيت قرآن پس از باور به آن

فاثبهم اللّه بما قالوا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 112 - 6

6- پذيرش توحيد بازگشت به خداست .

و من تاب معك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 38 - 2

2- مرد مؤمن ، با اعتراف به ربوبيّت خداى يگانه و اظهار بى زارى از شرك ، انديشه خود را از افكار انحرافى ثروت مند مغرور ، متمايز ساخت .

لكنّاْ هو اللّه ربّى و لاأشرك بربّى أحدًا

«لكنّاْ» در اصل «لكنْ أنا» بوده است و پس از حذف همزه «أنا» و ادغام نون ها، دو كلمه، به صورت يك كلمه نوشته مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 18 - 1

1 - اعتراف معبود هاى مشركان به روز رستاخيز و در پيشگاه خداوند ، به منزه بودن او از داشتن هر گونه شريك

و يوم يحشرهم و ما يعبدون من دون اللّه . .. قالوا سبحنك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 25 - 4

4 - شايسته است كه پس از مجاب شدن افراد و اعتراف شان به توحيد ، خداوند ، حمد و ستايش شود .

و لئن سألتهم من خلق السموت و الأرض ليقولنّ اللّه قل الحمد للّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 47 - 19

19 - اعتراف پيشين تمامى آدميان به توحيد ; قبل از پيدايش در صحنه گيتى *

قالوا ءاذنّ-ك ما منّا من شهيد

از اين كه مشركان در قيامت مى گويند كه ما قبلاً به توحيد گواهى داده ايم - با آن كه در دنيا مشرك بوده اند - مى توان برداشت نمود كه آنان قبل از پيدايش در دنيا (عالم ذر) بدان گواهى داده اند.

50- اقرار به توحيد ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 87 - 1

1 - اعتراف به حاكميت و ربوبيت يگانه خدا بر جهان هستى ، امرى غير قابل گريز براى هر انسان دانشور و خردورز

إن كنتم تعلمون. .. قل من ربّ السموت السبع... سيقولون للّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 47 - 1

1 - اعتراف ساحران به پروردگار جهانيان و ايمان به توحيد ربوبى ، پس از مشاهده معجزه موسى و بطلان سحر خويش

فألقى موسى عصاه . .. قالوا ءامنّا بربّ العلمين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 44 - 15

15 - اعتراف بلقيس به ربوبيت يگانه خدا بر جهانيان

و أسلمت مع سليمن للّه ربّ العلمين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 50 - 15

15 - اعتقاد و اعتراف برخى از منكران قيامت به ربوبيت خداى يگانه

و ما أظنّ الساعة قائمة و لئن رجعت إلى ربّى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 46 - 10

10 - اقرار به يگايگى پروردگار هستى و اعلام پيامبرى خويش ، نخستين سخن موسى ( ع ) در برابر فرعون و فرعونيان

فقال إنّى رسول ربّ العلمين

51- اقرار مشركان به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - اعراف - 7 - 37 - 20

20 - مشركان به هنگام مرگ به كفر و واهى بودن باورهاى خويش (پذيرش خدايان پوچ به جاى خداى يگانه) شهادت خواهند داد.

و شهدوا على أنفسهم أنهم كانوا كفرين

52- اقسام توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 65 - 12

12 - توحيد عملى مبتنى بر توحيد نظرى است .

اعبدوا اللّه ما لكم من إله غيره

53- التقاط توحيد و شرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 106 - 2

2- بيشتر موحدان توحيد را به گونه اى با شرك درمى آميزند .

و ما يؤمن أكثرهم بالله إلاّ و هم مشركون

54- انبيا و توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 80 - 7

7 - توحيد و تسليم در برابر خداوند ، روح دعوت انبيا

و لا يأمركم ان تتّخذوا . .. ايأمركم بالكفر بعد اذ انتم مسلمون

55- انبيا و توحيد عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 20

20- انبيا ، پيام آوران توحيد و معلمان يكتاپرستى بودند .

ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء ذلك من فضل الله علينا و على الناس

اعتقاد توحيدى پيامبران خدا را ، تفضّل خدا بر مردمان دانستن - كه مفاد «ذلك من فضل الله . .. على الناس» است - مى رساند كه: عموم مردم از طريق پيامبران ، به توحيد دسترسى پيدا مى كنند.

56- انذار معرضان از توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 109 - 1

1- هشدار و انذار عمومى به مشركان لجوج و روى گردانان از توحيد ، از وظايف پيامبراكرم (صلی الله علیه و آله)

فإن تولّوا فقل ءاذنتكم على سواء

«إيذان» به معناى «اعلام» است و نوعاً در جايى استعمال مى شود كه اين اعلام همراه با نوعى تحذير و هشدار باشد; يعنى، در معناى «انذار» به كار مى رود.

57- اهتمام تورات به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 2 - 5

5- توحيد عملى و اتكال به خداى يگانه ، اصلى ترين پيام تورات است .

و ءاتينا موسى الكتب . .. ألاّتتخذوا من دونى وكيلاً

«أن» در «ألاّتتخذوا. ..» تفسيريه است و تفسير و تبيين كننده مضامين و گفته هايى است كه لفظ «الكتاب» (تورات) آنها را دربردارد و چون از ميان مجموعه گفته ها و مضامين تورات تنها توحيد مطرح شده است، مى تواند حاكى از اهميت ويژه آن باشد.

58- اهميت استقامت در توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - محمد - 47 - 19 - 1

1- تذكر خدا ، به حقانيت راه پيامبر (صلی الله علیه و آله) و لزوم استوارى آن حضرت بر صراط توحيد

فاعلم أنّه لا إله إلاّ اللّه

با توجه به اين كه خطاب «فاعلم» به پيامبر(صلی الله علیه و آله) است و آن حضرت خود در رأس يكتاپرستان قرار دارد; تعبير «فاعلم» در حقيقت تأييد راه پيامبر(صلی الله علیه و آله) و تشويق ايشان به استوار ماندن در راه توحيدى خود و نينديشيدن به حركت هاى كفرآميز مخالفان است.

59- اهميت اقرار به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 39 - 8

8- بر زبان راندن باور هاى توحيدى و اكتفا نكردن به عقيده قلبى ، لازم است . *

لولا . .. قلت ما شاء اللّه لا قوّة إلاّ باللّه

60- اهميت ايمان به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 84 - 11

11- ضرورت پرستش خداوند و باور به نبودن معبودى سزاوار پرستش جز او

اعبدوا الله ما لكم من إله غيره

61- اهميت تبليغ توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 63 - 8

8- صالح ( ع ) ، موظف به ابلاغ توحيد و مبارزه با شرك و بت پرستى بود .

إن كنت على بيّنة من ربى . .. فمن ينصرنى من الله إن عصيته

جمله «إن عصيته» (اگر خداوند را نافرمانى كنم) مى رساند كه جمله اى همانند «و أمرنى بإبلاغ رسالاته» قبل از «فمن ينصرنى» در تقدير است. بر اين اساس، حاصل معناى «إن كنت ...» چنين مى شود: [شما خود قضاوت كنيد] اگر من پيامبر باشم و خداوند مرا به ابلاغ رسالتهايى فرمان داده باشد، اگر نافرمانى كنم و به ابلاغ رسالتهاى الهى همّت نگمارم، چه كسى مرا از عقوبت هاى الهى نجات خواهد داد؟

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 33 - 4

4 - حقيقت مسلمانى ، تلاش در جهت گسترش عقيده توحيدى و عمل به صلاح و نيكى است .

و من أحسن قولاً . .. و قال إنّنى من المسلمين

62- اهميت تبيين توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 46 - 10

10 - ضرورت تأمل و انديشه در كيفيت بيان توحيد و ارائه حقايق به شكلهاى گوناگون در آيات قرآن

انظر كيف نصرف الأيت

تصريف به معنى دگرگون ساختن و گرداندن است و در آيه شريفه به معنى ارائه صورتها و طرحهاى گوناگون كلام براى ارائه حقايق است.

63- اهميت توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 135 - 13

13 - اصرار بر توحيد ، از نشانه هاى اساسى دين حق و از علامت هاى مهم آيين هدايت بخش است .

و قالوا . .. تهتدوا قل بل ملة إبرهيم حنيفاً و ما كان من المشركين

جمله «و ما كان من المشركين» در حقيقت بيان علت گزينش آيين ابراهيم، اعلام شايستگى آن براى پيروى و دليل هدايت بخشى آن است; يعنى، به اين دليل كه ابراهيم مشرك نبود و آيين او به شرك آميخته نبود، بايد پيروى شود و به همين دليل آيين او آيينى هدايت بخش است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 78 - 13،15

13 - درك نكردن توحيد ، ملازم با درك نكردن هيچيك از معارف الهى

قل كلّ من عند اللّه فمال هؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا

2 . خداوند به آن دسته از مردم كه منشأ واحد را در حوادث عالم نمى فهمند، نسبت عدم درك ديگر معارف را داده است. بنابراين ملازمه اى بين درك توحيد و درك ديگر معارف الهى است.

15 - پندار ثنويت و درك نكردن توحيد ، ملازم با نفهميدن هر گونه سخن

فمال هؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 35 - 12

12 - خداوند ، همواره بايد محور حركت ها و برنامه هاى مؤمنان باشد .

اتقوا اللّه و ابتغوا إليه الوسيلة و جهدوا فى سبيله

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 19 - 23،24

23 - پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)، مأمور به اعلام يگانگى خداوند و اظهار بيزارى از شرك و معبودهاى مشركان

قل إنما هو إله وحد و إننى برىء مما تشركون

24 - لزوم پايدارى در عقيده توحيدى و اعلام صريح بطلان شرك و بيزارى از معبودهاى مشركان

قل لا أشهد قل إنما هو إله وحد و إننى برىء مما تشركون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 56 - 2

2 - مسامحه و سازش در اصل اساسى توحيد، روا و مجاز نيست.

قل إنى نهيت أن أعبد الذين تدعون من دون اللّه

در اين گونه موارد پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) خصوصيتى ندارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 71 - 12

12 - توحيد، عقيده اى متكامل كه موحدان با هدايت خداوند به آن راه مى يابند.

أندعوا من دون الله . .. و نرد على أعقابنا بعد إذ هدينا الله

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 106 - 7

7 - توحيد، محتوا و محور اصلى وحى است.

اتبع ما أوحى اليك من ربك لا إله إلا هو

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 151 - 8

8 - توحيد مهمترين اصل اعتقادى در اديان الهى است.

أتل ما حرم ربكم عليكم ألا تشركوا به شيئا

به كارگيرى فعل ماضى «حرم» اشاره به اين حقيقت دارد كه اصول ياد شده در اين بخش از آيات، اصولى مشترك ميان اديان الهى است ; و از آنجا كه اصل توحيد و پرهيز از شرك در سرلوحه بيان محرمات و تكاليف مذكور ياد شده، اهميت برتر آن معلوم مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 11 - 1

1 - جنگ مسلمانان با مشركان پيمان شكن صدر اسلام ، به منظور نجات آنان از آيين شرك و بازگشت به توحيد و اسلام ، بود .

فإن تابوا و اقاموا الصلوة و ءاتوا الزكوة

برداشت فوق از تفريع جمله «إن تابوا . .. » بر الغاى صلحنامه و اعلام جنگ با مشركان پيمان شكن (كيف يكون للمشركين عهد ... ) استفاده مى شود. قابل ذكر است كه «توبة» (مصدر تابوا) به معناى بازگشتن است ; يعنى، اگر مشركان به اسلام و توحيد بازگردند و ... .

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 31 - 6

6 - توحيد ، عقيده مشترك همه اديان آسمانى

اتخذوا أحبارهم و رهبنهم أرباباً . .. و ما أمروا إلا ليعبدوا إلها وحداً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 14

14- توحيد ، روح و ركن اصيل آيين ابراهيم ، اسحاق ، يعقوب و يوسف ( ع )

واتبعت ملّة ءاباءِى إبرهيم . .. ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء

جمله «ما كان لنا . ..» توصيف «ملّة آباءى ...» مى باشد. تفسير و تبيين يك آيين به يكى از حقايق آن ، مى رساند كه حقيقت ياد شده ركن و پايه اصلى آن آيين است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 108 - 9،14

9- پيروان پيامبر (صلی الله علیه و آله) موظف به فراخوانى مردم به توحيد و مبارزه با شرك

أدعوا إلى الله على بصيرة أنا و من اتبعنى

برداشت فوق، بر اين اساس است كه «على بصيرة» متعلق به «أدعوا» باشد. بر اين مبنا «أنا» تأكيد براى ضمير «أدعوا» و «من اتبعنى» عطف بر فاعل «أدعوا» مى شود ; يعنى: «أنا أدعوا إلى الله على بصيرة و من اتبعنى يدعو إلى الله على بصيرة».

14- توحيد و نفى شرك اساس دين اسلام

قل هذه سبيلى . .. و ما أنا من المشركين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 14 - 9

9- « عن على بن أبى طالب ( ع ) فى قوله : « له دعوة الحق » قال : التوحيد ، لا إله إلاّ الله ;

از على بن ابى طالب(ع) روايت شده كه درباره قول خدا: «له دعوة الحق» فرمود: مقصود توحيد و لا إله إلاّ الله است».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 52 - 8،9

8- اثبات يگانگى خدا و آگاه كردن مردم به اين حقيقت ، اساسى ترين موضوع قرآن و محور آموزه هاى آن است .

هذا بلغ للناس . .. و ليعلموا أنما هو إله وحد

9- علم به اصول دين ( توحيد و . . . ) امرى است لازم .

هذا بلغ للناس . .. و ليعلموا أنما هو إله وحد

از اينكه علم مردم به يكتايى خدا از هدفها و غايتهاى انذار و ابلاغ وحى قرار گرفت، معلوم مى شود رسيدن به اين هدف; يعنى، آگاهى به يكتايى خداوند، امرى لازم و است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - حجر - 15 - 75 - 3

3- شناخت صحيح خداوند ( توحيد ) و پندآموزى و درس گيرى ، هدف و فلسفه نقل داستان ها و حوادث تاريخى در قرآن است .

و نبّئهم عن ضيف إبرهيم . .. و أمطرنا عليهم حجارة من سجّيل. إن فى ذلك لأيت للمتو

جمله «إن فى ذلك . ..» و نيز جمله «إن فى ذلك لأية للمؤمنين» در آيه 77 به منزله نتيجه گيرى از نقل داستان ابراهيم(ع) و قوم لوط است و اين نتيجه گيرى مى تواند بيانگر هدف و فلسفه بيان داستانها باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - حجر - 15 - 77 - 5

5- شناخت خداوند ( توحيد ) و پندآموزى و درس گيرى ، هدف و فلسفه نقل داستان ها و حوادث تاريخى در قرآن است .

و نبّئهم عن ضيف إبرهيم . .. إن فى ذلك لأيت للمتوسّمين ... إن فى ذلك لأية للمؤمن

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 2 - 15

15- عصاره دعوت انبيا ، دعوت به توحيد و خداترسى است .

لا إله إلاّ أنا فاتقون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 51 - 4

4- دعوت به توحيد و نفى شرك ، روح اديان الهى

و قال الله لاتتخذوا إلهين اثنين إنما هو إله وحد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 77 - 8

8- معاد و قيامت ، از مهم ترين موضوعات معرفت دينى پس از توحيد *

و ما أمر الساعة إلاّ كلمح البصر

برداشت فوق، با استفاده از ارتباط آيات و اينكه در آيات گذشته، محور اصلى موضوع توحيد و پرهيز از شرك بود و در اين آيه سخن از برپايى قيامت مى باشد به دست آمده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 16 - 7،9

7- زندگى مشقّت بار همراه با ايمان و توحيد ، بر زندگى آسوده شرك آلود ترجيح دارد .

و إذ اعتزلتموهم و ما يعبدون إلاّ اللّه فأوُواْ إلى الكهف

9- تلاش گران در راه ايمان و توحيد و حفظ ارزش ها ، مشمول رحمت خاص خداوند ، خواهند شد .

و إذ اعتزلتموهم . .. فأوُواْ ... ينشر لكم ربّكم من رحمته

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 110 - 8

8- توحيد و يگانگى خدا ، شاخص ترين پيام هاى عقيدتى وحى شده بر پيامبر (صلی الله علیه و آله) است .

يوحى إلىّ أنّما إلهكم إله وحد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 43 - 7

7- خويشاوندى ، نبايستى موجب ترك تبليغ دين و توحيد و مبارزه با شرك گردد .

يأبت لِمَ تعبد . .. يأبت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 48 - 3

3- اطاعت از پدر در صورت مخالفت فرمان او با توحيد و يكتاپرستى جايز نيست . *

لئن لم تنته لأرجمنّك . .. و أعتزلكم و ما تدعون

آزر در جمله «لئن لم تنته» صريحاً ابراهيم(ع) را از يكتاپرستى و مبارزه با شرك برحذر داشته و نهى كرده است، ولى ابراهيم(ع) در عين نهى او راه خود را ادامه داده و از تبعيت پدر در شرك سرباز زده است. لازم به ذكر است اين برداشت مبتنى برآن است كه آزر پدر ابراهيم(ع) باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 14 - 1

1 - يگانگى خداوند و حقيقت نداشتن هيچ معبودى جز او ، سرلوحه وحى الهى به موسى ( ع ) در وادى طوى بود .

إنّنى أنا اللّه لا إله إلاّ أنا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 108 - 2

2- دعوت به توحيد ، اساس رسالت پيامبراكرم (صلی الله علیه و آله) بود .

و ما أرسلنك . .. قل إنّما يوحى إلىّ أنّما إلهكم إله وحد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 88 - 13

13 - توحيد و معاد ، دو ركن اساسى تعليمات پيامبر (صلی الله علیه و آله)

و لاتدع مع اللّه . .. و إليه ترجعون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 15 - 3،4

3 - مرز اطاعت از پدر و مادر ، عدم تعارض با عقيده توحيدى ، است .

و وصّينا الإنسن بولديه . .. و إن جهداك على أن تشرك ... فلاتطعهما

4 - حفظ عقيده توحيدى ، ضرورى است و قبول شرك ، به هيچ قيمتى روا نيست .

و إن جهداك على أن تشرك بى . .. فلاتطعهما

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 4 - 2

2 - توحيد و يگانگى خداوند ، ركن اساسى اسلام و محور موضوعات قرآن كريم

و الصفّ-ت صفًّا . .. إنّ إلهكم لوحد

خداوند براى اثبات مسأله توحيد و قرار گرفتن اين مسأله به عنوان نخستين موضوع اين سوره، سه بار سوگند ياد كرده است. اين مطلب مى تواند گوياى برداشت ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 5 - 3

3 - توحيد و يكتاپرستى و نفى شرك و چندگانه پرستى ، اساس دعوت پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله)

أجعل الألهة إلهًا وحدًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 67 - 1،3

1 - رسالت پيامبراسلام و توحيد الهى ، خبرى پرفايده و بزرگ براى بشر

قل هو نبؤا عظيم

«نبأ» به خبرى گفته مى شود كه داراى فايده بسيار باشد (مفردات راغب). در اين كه مقصود از اين خبر چيست و ضمير «هو» به چه چيز برمى گردد، ميان مفسران چند ديدگاه وجود دارد: 1- برخى آن را رسالت انذارگرى پيامبر(صلی الله علیه و آله) و توحيد الهى مى دانند كه در ضمن آيه قبل از آن ياد شده است. 2- برخى ديگر آن را مربوط به بحث معاد مى شمرند كه در ضمن آيات 49 تا 64 از آن ياد گرديده است. برداشت ياد شده مبتنى بر ديدگاه نخست است.

3 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور ابلاغ عظمت رسالت خويش و موضوع قيامت و توحيد الهى به مردم

قل هو نبؤا عظيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 65 - 4

4 - توحيد ، اساس همه اديان آسمانى و مبارزه با شرك ، سرلوحه مبارزات پيامبران الهى

و لقد أُوحى إليك و إلى الذين من قبلك لئن أشركت ليحبطنّ عملك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 14 - 9

9 - ناخوشايندى كافران و دگرانديشان ، نبايد مانع اظهار حق در اصول دين و موجب دست برداشتن از مواضع اصولى در نهضت توحيدى شود .

فادعوا اللّه مخلصين له الدين و لو كره الكفرون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 6 - 12

12 - لزوم حركت در مسير توحيد و استغفار از هر گونه شرك و گناه

فاستقيموا إليه و استغفروه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - ذاريات - 51 - 51 - 3

3 - انسان ، همواره در معرض ابتلا به شرك و نيازمند حفظ بينش توحيدى خويش

ففرّوا إلى اللّه . .. و لاتجعلوا مع اللّه إلهًا ءاخر

هشدار هميشگى قرآن، به (لاتجعلوا مع اللّه. ..) مى رساند كه انسان هميشه در معرض شرك پيشگى قرار دارد و بايد خود را از ابتلاى به آن دور نگه دارد و به خدا پناه برد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - نجم - 53 - 47 - 4

4 - بيان توحيد و ضرورت معاد ، از تعاليم مشترك كتاب هاى آسمانى

أم لم ينبّأ بما فى صحف موسى . و إبرهيم ... و أنّ إلى ربّك المنتهى ... و أنّ عليه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - ممتحنه - 60 - 12 - 7

7 - توحيد ، سرلوحه باور هاى ضرورى مؤمنان

يبايعنك على أن لايشركن باللّه شيئًا

از اين كه نخستين موضوع بيعت، پرهيز از شرك ياد شده اهميت آن استفاده مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - جن - 72 - 20 - 4

4 - توحيد و نفى شرك ، اساس و محور دعوت پيامبر (صلی الله علیه و آله)

قل إنّما أدعوا ربّى و لاأُشرك به أحدًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - اخلاص - 112 - 1 - 6

6 - توحيد ، داراى اهميتى به سزا و قابل توجّه

قل هو

64- اهميت توحيد افعالى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 129 - 7

7 - خدامحورى در جريان امور عالم ، از تعاليم موسى ( ع ) به قوم خويش

عسى ربكم أن يهلك عدوكم و يستخلفكم فى الأرض

65- اهميت توحيد ذاتى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 22 - 17

17 - ضرورت پرهيز از توهّم بودن همتا و همانند براى خداوند

فلا تجعلوا للّه أنداداً

66- اهميت توحيد ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 14 - 3

3 - پيامبر(صلی الله علیه و آله)، مأمور احتجاج با كافران درباره توحيد ربوبى

قل أغير اللّه أتّخد وليا فاطر السموت و الأرض و هو يطعم و لا يطعم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 163 - 3

3 - پيامبر(صلی الله علیه و آله) به يگانه پرستى، اخلاص در عبادت و ايمان به يكتايى خدا در ربوبيت مأمور بود.

إن صلاتى . .. لله رب العلمين. لا شريك له و بذلك أمرت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 46 - 9

9- توحيد ربوبى ، از مهم ترين تعاليم قرآن كريم و مشركان داراى حساسيتى شديد نسبت به آن

و إذا ذكرت ربّك فى القرءان وحده ولّوا على أدبرهم نفورًا

ذكر صفت «ربّ» از ميان ديگر اسما و صفات خداوند، به ضميمه قيد «وحده» (توحيد ربوبى) بيانگر اهميت آن در تعاليم دينى است و روى گردانى نفرت آلود مشركان از طرح آن، نشانگر حساسيت شديد آنان به آن مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 48 - 5

5 - رسالت اصلى پيامبران ، آشنا كردن انسان ها با پروردگار يگانه جهان

قالوا ءامنّا بربّ العلمين . ربّ موسى و هرون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 16 - 7

7 - توحيد ربوبى ، ميثاق تمامى انسان ها با خدا *

و الذين يحاجّون فى اللّه من بعد ما استجيب له

«ما» در «ما استجيب له» موصول حرفى است كه با مابعد خود به تأويل مصدر مى رود. ضمير «له» به «اللّه» باز مى گردد; يعنى، «من بعد استجابتهم اللّه». اين قيد مى تواند به ميثاق بنى آدم با خدا در عالم ذر اشاره داشته باشد; يعنى، مشركان پس از آن كه خود در پيشگاه خدا به ربوبيت بى همتاى او اعتراف كرده اند، هر دليلى بر رد ربوبيت او بياورند، در پيشگاه او پوچ و بى اعتبار است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 46 - 12

12 - دعوت به توحيد ربوبى ، برجسته ترين عنصر در رسالت حضرت موسى ( ع )

فقال إنّى رسول ربّ العلمين

از اين كه موسى(ع) در اولين گام رسالت خويش، از ربوبيت خداوند سخن به ميان آورده است، مطلب بالا استفاده مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - دخان - 44 - 8 - 6

6- بنياد هاى علمى و عقلى توحيد ربوبى ، شايسته اعتماد و اتكا است ; نه باور هاى موهوم فرهنگ شرك .

ربّكم و ربّ ءابائكم الأوّلين

در آيات پيشين، دلايل علمى و عقلى توحيد ربوبى مورد اشاره قرار گرفته است و از آن جا كه يكى از بهانه هاى مشركان در نفى توحيد، استناد به شيوه و باور پيشينيان بوده است; تعبير «ربّكم و ربّ آبائكم» - در پى آن استدلال هاى عقلى و علمى - مى تواند بيانگر مطلب ياد شده باشد.

67- اهميت توحيد رهبران دينى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 213 - 5

5 - اهميت روحيه توحيدى ( ضد شرك ) و اخلاص كامل در عبادت خدا ، در نهاد رهبران الهى

فلاتدع مع اللّه إِلهًا ءاخر

لزوم پرهيز از شرك و داشتن اخلاص كامل در عبادت خدا، اختصاص به پيامبر(صلی الله علیه و آله) ندارد; بلكه اين ها وظيفه همه انسان ها است. بنابراين توجه خطاب به شخص رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) (فلاتدع مع اللّه...)، بيانگر اهميت آن در رهبران الهى مى باشد.

68- اهميت توحيد عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 83 - 10،11

10 - وجوب پرستش خدا و پرهيز از پرستش غير او

لاتعبدون إلا اللّه

جمله «لاتعبدون إلا اللّه» (پرستش نمى كنيد جز خدا را) نهى است به صورت نفى و به عبارت ديگر خبر است در مقام انشا; يعنى، پرستش نكنيد.

11 - يكتا پرستى و توحيد عبادى ، از مهمترين اصول در اديان الهى است .

و إذ أخذنا ميثق بنى إسرءيل لاتعبدون إلا اللّه

تقديم «لاتعبدون إلا اللّه» بر ديگر عهدها و پيمانها، بيانگر اهميت خاص اين عهد و پيمان است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 133 - 10،14

10 - يعقوب ، ابراهيم ، اسماعيل و اسحق ( ع ) موحدانى پرستشگر خداى يكتا

نعبد إلهك و إله ءابائك إبرهيم و إسمعيل و إسحق

14 - ضرورت اطاعت كامل از خدا و پرهيز از تسليم شدن در برابر غير او

و نحن له مسلمون

تقديم «له» بر «مسلمون» دلالت بر حصر دارد. بنابراين جمله «نحن له مسلمون»; يعنى، فقط در برابر او تسليم هستيم.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 138 - 5

5 - يكتاپرستى ، بهترين و زيباترين زينت و صبغه براى انسانهاست .

و من أحسن من اللّه صبغة و نحن له عبدون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 102 - 6

6 - ضرورت پرستش آفريدگار يگانه هستى و شريك قرار ندادن براى او در عبادت

و جعلوا لله شركاء الجن . .. ذلكم الله ربكم لا إله إلا هو ... فاعبدوه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 163 - 3،4

3 - پيامبر(صلی الله علیه و آله) به يگانه پرستى، اخلاص در عبادت و ايمان به يكتايى خدا در ربوبيت مأمور بود.

إن صلاتى . .. لله رب العلمين. لا شريك له و بذلك أمرت

4 - توحيد در عبادت و ايمان به يكتايى خدا در ربوبيت، آيين پيامبر(صلی الله علیه و آله)

إن صلاتى . .. لله رب العلمين. لا شريك له و بذلك أمرت

در آيه 161 بيان شد كه خداوند پيامبر(صلی الله علیه و آله) را به راهى راست و دينى استوار هدايت كرد. آيه مورد بحث بيان مى كند كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) به توحيد عبادى و ربوبى مأمور بود. بنابراين آيين پيامبر(صلی الله علیه و آله)، توحيد در عبادت و ايمان به يكتايى خداوند است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - اعراف - 7 - 33 - 14

14 - خداوند در هيچ آيينى به پرستش معبودى جز خود، فرمان نداده است.

و أن تشركوا بالله ما لم ينزل به سلطنا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 59 - 4

4 - دعوت به پرستش خداى يگانه ، در رأس برنامه تبليغى نوح ( ع )

فقال يقوم اعبدوا اللّه ما لكم من إله غيره

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 65 - 9

9 - ضرورت پرستش خداوند و باور به نبودن معبودى سزاوار پرستش جز او

اعبدوا اللّه ما لكم من إله غيره

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 71 - 12

12 - خداوند در هيچ آيينى به پرستش معبودى جز خود فرمان نداده است .

ما نزل اللّه بها من سلطن

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 73 - 6،11

6 - دعوت به پرستش خداى يكتا ، مهمترين و نخستين پيام صالح ( ع ) براى قوم ثمود

قال يقوم اعبدوا اللّه

11 - ضرورت پرستش خداوند و باور به نبودن معبودى سزاوار پرستش جز او

اعبدوا اللّه ما لكم من إله غيره

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 85 - 6،9

6 - دعوت به پرستش خداى يكتا ، مهمترين و نخستين پيام شعيب براى مردم مدين

قال يقوم اعبدوا اللّه

9 - ضرورت پرستش خداوند و باور به نبودن معبودى سزاوار پرستش جز او

قال يقوم اعبدوا اللّه ما لكم من إله غيره

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 3 - 17

17 - ضرورت اختيار بندگى و پرستش خداوند يكتا

ذلكم اللّه ربكم فاعبدوه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 105 - 1

1 - توجه همه جانبه به دين يكتاپرستى ، بدون اندكى انحراف و تمايل به ساير اديان ، توصيه أكيد خداوند به پيامبر (صلی الله علیه و آله)

و أن أقم وجهك للدين حنيفاً

برداشت فوق با توجه به دو نكته است: 1- الف و لام «الدين» براى عهد ذكرى و به قرينه جمله «إن كنتم فى شك من دينى . ..» به دين توحيدى و يكتاپرستى اشاره دارد. 2- «حنيف» به معناى مستقيم است كه لازمه آن اعتدال و عدم انحراف به چپ و راست است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 2 - 1،2

1- لزوم پرستش خدا و پرهيز از پرستش غير او

ألاّ تعبدوا إلاّ الله

2- توحيد و لزوم يكتاپرستى از تعاليم اساسى ، متقن و روشنِ قرآن است .

كتب أُحكمت ءايته ثم فصلت . .. ألاّ تعبدوا إلاّ الله

«ألاّ» مركب از «أن» تفسيريه و «لا» ى ناهيه است و جمله «لاتعبدوا . ..» تفسير «كتاب اُحكمت آياته ثم فصلت» مى باشد; يعنى ، نهى از پرستش غير خدا ، سخن متقن و روشن قرآن است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 26 - 1،2

1- لزوم پرستش خدا و پرهيز از عبادت غير او

أن لاتعبدوا إلاّ الله

2- دعوت به يكتاپرستى ، در رأس برنامه تبليغى حضرت نوح ( ع ) بود .

إنى لكم نذير مبين. أن لاتعبدوا إلاّ الله

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 50 - 5

5- دعوت به پرستش خداى يكتا ، مهمترين و نخستين پيام هود ( ع ) براى قوم عاد

قال يقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 61 - 5

5- دعوت به پرستش خداى يكتا ، مهمترين و نخستين پيام صالح ( ع ) براى قوم ثمود

قال يقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 84 - 6،11

6- دعوت به پرستش خداى يكتا ، مهمترين و نخستين پيام شعيب ( ع ) براى مردم مدين بود .

قال يقوم اعبدوا الله

11- ضرورت پرستش خداوند و باور به نبودن معبودى سزاوار پرستش جز او

اعبدوا الله ما لكم من إله غيره

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 56 - 19

19- عفت و پاكدامنى ، امانت و صداقت ، يكتاپرستى ، كتمان نكردن دانش و مسؤوليت پذيرى ، از مصاديق نيكوكارى است .

و لانضيع أجر المحسنين

از مصداقهاى مورد نظر براى «المحسنين» يوسف(ع) است. بنابراين توصيفها و ويژگيهاى ياد شده براى او ، مصاديق احسان و نيكوكارى در ديدگاه قرآن مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 23 - 3

3- فرمان خداوند به توحيد عبادى ، فرمانى در جهت رشد و تكامل انسانها

و قضى ربّك ألاّتعبدوا إلاّ إيّاه

«ربّ» در اصل به معناى «تربيت» است (مفردات راغب). آمدن اين صفت به جاى ديگر صفات خداوند، مى تواند اشاره به مطلب فوق داشته باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 36 - 5

5- عبادت و پرستش خداى يكتا لازم است .

فاعبدوه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 14 - 6،16

6 - تأكيد بر لزوم عبادت خداوند و پرهيز از پرستش غير او ، اولين تذكر خداوند به موسى ( ع ) در آغاز نبوت او

لا إله إلاّ أنا فاعبدنى

16 - نماز و عبادات ديگر ، بايد خالصانه و فقط براى ياد خدا باشد .

فاعبدنى و أقم الصلوة لذكرى

اختصاص يافتن «ذكر» در «لذكرى» - به ياء متكلم، گوياى نكته ياد شده است; يعنى «لذكرى لالذكر غيرى»

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 98 - 1

1 - متذكر ساختن مردم به توحيد در پرستش ، هدف موسى ( ع ) از منهدم ساختن و خرد كردن گوساله سامرى

لنحرّقنّه . .. إنّما إلهكم اللّه

برحسب ظاهر، اين آيه ادامه سخن موسى(ع) با قوم خويش است. ارائه اين بيانات، پس از محاكمه سامرى و محكوميت وى و نيز تصميم به نابود ساختن گوساله او، نتيجه گيرى از مجموع واقعه و حاكى از اين نكته است كه موسى(ع) براى اخذ اين نتيجه (ابطال شرك و اثبات توحيد)، آن مقدمات را به كار گرفته بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 32 - 1

1 - حدود و مقررات الهى و نيز مسأله توحيد و يكتاپرستى ، داراى اهميتى بسيار و منزلتى والا در نزد خداوند

و من يعظّم حرمت اللّه . .. أو تهوى به الريح فى مكان سحيق . ذلك

«ذلك» اشاره است به موضوع بزرگداشت حدود و مقررات الهى و نيز مسأله توحيد و يكتاپرستى كه در آيه پيش مطرح شده است. مقصود از آوردن «ذلك» در اين جا، ايجاد فاصله ميان كلام قبل و كلام بعد و انتقال از يك مطلب مهم به مطلب مهمى ديگر است. در چنين مواردى كلمه «هذا» را به كار مى برند; مانند: «هذا و أنّ للطاغين لشرّ مآب». بنابراين به كارگيرى «ذلك» - كه براى اشاره به بعيد است - مى تواند براى بيان بُعد منزلت توحيد و يكتاپرستى و اهميت حدود و مقررات الهى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - نور - 24 - 55 - 22

22 - عبادت خالصانه خداوند يكتا ، فلسفه و هدف نهايى خلافت ، حاكميت و استقرار امنيت در زمين براى مؤمنان است .

وعد اللّه الذين ءامنوا . .. ليستخلفنّهم ...و ليبدّلنّهم من بعد خوفهم أمنًا يعبدو

برداشت فوق، مبتنى بر اين است كه جمله «يعبدوننى» استينافيه بيانيه باشد كه همواره براى پاسخ گويى به سؤال مقدر است و پاسخ گوى اين سؤال مقدر باشد كه اعطاى خلافت و حاكميت دين و امنيت به مؤمنان به چه هدفى است و فلسفه آن چيست؟ پاسخ آن، عبادت خالصانه و منزه از شرك است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - عنكبوت - 29 - 36 - 11

11 - بازداشتن مردم از تبهكارى و افساد در حد دعوت به توحيد عبادى و آخرت طلبى ، اهميت دارد .

يقوم اعبدوا اللّه و ارجوا اليوم الأخر و لاتعثوا فى الأرض مفسدين

ذكر شدن نهى «لاتعثوا» در كنار دو امر مهم اعتقادى (توحيد و آخرت)، حاكى از اهميت آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - عنكبوت - 29 - 56 - 6

6 - توحيد عبادى ، امرى بس مهم و ارزش مند است .

إنّ أرضى وسعة فإيّ-ى فاعبدون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 37 - 7

7 - توحيد و يكتاپرستى ، دعوت مشترك همه رسولان الهى

إذا قيل لهم لا إله إلاّ اللّه يستكبرون . .. بل جاء بالحقّ و صدّق المرسلين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 14 - 7

7 - لزوم يكتاپرستى و دورى از شرك در عبادت و نيايش ، در عين ناخوشايندى كافران و مشركان از اين عمل

فادعوا اللّه مخلصين له الدين و لو كره الكفرون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 65 - 6

6 - لزوم دعا و عبادت خداى يكتا

لا اله إلاّ هو فادعوه

مطابق نظر مفسران، «دعاء» در اين آيه - به قرينه «مخلصين له الدين» - مى تواند به معناى عبادت باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 14 - 3،4

3 - ضرورت پرستش خداى يگانه و پرهيز از پرستش غير او

ألاّ تعبدوا إلاّ اللّه

4 - توحيد و پرستش خداى يگانه ، پيام اصلى دعوت پيامبران و اساسى ترين رسالت ايشان

إذ جاءتهم الرّسل . .. ألاّ تعبدوا إلاّ اللّه

از اين كه از ميان پيام ها و رهنمودهاى رسولان، موضوع عبوديت خداوند تخصيص به ذكر يافته است، مهم و اساسى بودن آن استفاده مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - ذاريات - 51 - 51 - 2

2 - لزوم توحيد و اخلاص در عبادت به هنگام روى آوردن به خداوند

ففرّوا إلى اللّه . .. و لاتجعلوا مع اللّه إلهًا ءاخر

69- اهميت توحيد نظرى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 50 - 13

13- توحيد عملى ، مبتنى بر توحيد نظرى است .

اعبدوا الله ما لكم من إله غيره

جمله «ما لكم . ..» ، كه بيانگر توحيد نظرى است ، به منظور استدلال بر توحيد عبادى و عملى - كه جمله «اعبدوا الله» گوياى آن است - ايراد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 61 - 10

10- توحيد عملى ، مبتنى بر توحيد نظرى است .

اعبدوا الله ما لكم من إله غيره

جمله «ما لكم . ..» تعليل براى «اعبدوا الله» است; يعنى ، چون واقعيت اين است كه الهى جز خداوند نيست ، پس در مقام عمل نيز او بايد پرستش شود نه غير او.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 84 - 12

12- توحيد عملى ، مبتنى بر توحيد نظرى است .

اعبدوا الله ما لكم من إله غيره

70- اهميت دعوت به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 26 - 3

3- دعوت به توحيد و مبارزه با شرك ، مهمترين رسالت پيامبران

أن لاتعبدوا إلاّ الله

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 110 - 1

1- پيامبران پيشين براى گرايش دادن مردم به توحيد تلاشى پى گير داشتند و مدتى مديد به هدايت آنان همّت مى گماشتند .

حتّى إذا استيئس الرسل و ظنوا أنهم قد كذبوا

«حتى» غايت براى جمله اى محذوف است و تقدير كلام با توجه به آيه قبل و نيز آيه مورد بحث مى تواند اين گونه باشد: آن پيامبرانى كه به سوى امتهاى پيشين فرستاديم، مردم خويش را دعوت كردند ; ولى آنان نپذيرفتند. ايشان را به آمدن عذاب هشدار دادند، دست برنداشتند تا اينكه ... . روشن است كه نااميد شدن پيامبران در مدت كوتاه تحقق نمى يابد و بدون تلاش نيز مأيوس

شدن وجه صحيحى ندارد. از اين رو «حتّى إذا استيئس الرسل» حاكى از تلاش پى گير در مدت طولانى است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 14 - 7

7 - آشنا ساختن مردم با خداوند و وحدانيت او ، پايه و مقدمه دعوت آنان به عبادت خدا است .

إنّنى أنا اللّه لا إله إلاّ أنا فاعبدنى

«فاء» در «فاعبدنى» تفريع بر جمله قبل است كه به معرفى خداوند و وحدانيت او پرداخته بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 35 - 3

3 - فراخوانى به توحيد و نفى شرك ، محور اصلى رسالت پيامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)

إذا قيل لهم لا إله إلاّ اللّه يستكبرون

طرح تنهاى مسأله توحيد و استكبار در برابر آن، براى مجرم و دوزخى شناختن مشركان، مى تواند گوياى برداشت ياد شده باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 13 - 24

24 - دعوت به توحيد و انذار مشركان ، وظيفه اى عمومى براى مسلمانان

كبر على المشركين ما تدعوهم إليه

با توجه به جمع بودن «ما تدعوهم»، برداشت ياد شده به دست مى آيد.

71- اهميت دعوت به توحيد ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 64 - 1

1 - پيام اصلى و بنيادين عيسى ( ع ) ، دعوت مردم به توحيد در ربوبيت و پرستش خداوند يكتا است .

إنّ اللّه هو ربّى و ربّكم فاعبدوه

72- اهميت دعوت به توحيد عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 64 - 1

1 - پيام اصلى و بنيادين عيسى ( ع ) ، دعوت مردم به توحيد در ربوبيت و پرستش خداوند يكتا است .

إنّ اللّه هو ربّى و ربّكم فاعبدوه

73- اهميت ذكر توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 105 - 1

1 - توجه همه جانبه به دين يكتاپرستى ، بدون اندكى انحراف و تمايل به ساير اديان ، توصيه أكيد خداوند به پيامبر (صلی الله علیه و آله)

و أن أقم وجهك للدين حنيفاً

برداشت فوق با توجه به دو نكته است: 1- الف و لام «الدين» براى عهد ذكرى و به قرينه جمله «إن كنتم فى شك من دينى . ..» به دين توحيدى و يكتاپرستى اشاره دارد. 2- «حنيف» به معناى مستقيم است كه لازمه آن اعتدال و عدم انحراف به چپ و راست است.

74- اهميت صبر در توحيد عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 65 - 7

7- لزوم شكيبايى و پايدارى در عبادت و اطاعتِ خداوند يگانه و پرهيز از هرگونه شرك

فاعبده واصطبر لعبدته هل تعلم له سميًّا

«اصطبار» نوعاً با «على» متعدّى مى شود. تعديه آن به «لام» دراين آيه، به جهت تضمين معناى «ثبات» است. جمله «هل تعلم» نيز قرينه است براين كه مراد از «واصطبر...»، صبر بر توحيد در عبادت و اجتناب از پرستش غير او است.

75- اهميت عقيده به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 17 - 6

6 - اسلام و عقيده به توحيد ، تنها راه صحيح و عقيده درست براى ره پويان طريق حق و حقيقت

ءأنتم أضللتم عبادى هولاء أم هم ضلّوا السبيل

برداشت فوق از اطلاق واژه «السبيل» (راه) بر راه حق و درستى - كه مشركان از آن دور شده و آن را گم كرده اند - به دست مى آيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 16 - 2

2 - اعتقاد به محاسبه اعمال در عالم آخرت ، مهم ترين اصل عقيدتى پس از عقيده به يك تايى خداوند است .

لاتشرك باللّه . .. يبنىّ إنّها إن تك مثقال حبّة ... يأت بها اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - محمد - 47 - 19 - 3

3- لزوم اعتقاد آگاهانه و عالمانه ، به توحيد و يگانگى خداوند

فاعلم أنّه لا إله إلاّ اللّه

به كار رفتن واژه «علم» به جاى اعتقاد و اقرار، مى رساند كه خداوند تنها خواهان اقرار انسان به توحيد نيست; بلكه از او مى خواهد تا علم و آگاهى متقن داشته باشد.

76- اهميت قبول توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 14 - 8

8- لزوم تسليم شدن در برابر خدا و پذيرش اسلام وتوحيد و الهى بودن قرآن

فإلّم يستجيبوا لكم . .. فهل أنتم مسلمون

استفهام در جمله «فهل أنتم . ..» استفهامى است كه به داعى امر و ترغيب ايراد شده است; يعنى: فاسلموا ... .

77- اهميت گرايش به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 52 - 6

6- استغفار از گناهان ، گرايش به توحيد و پرستش خدا ، مقدمه هايى لازم براى حركت به سوى خداوند و تقرب به درگاه او

و يقوم استغفروا ربكم ثم توبوا إليه

برداشت فوق ، با توجه به كلمه «ثم» - كه جمله «توبوا إليه» را بر «استغفروا ربكم» عطف كرده - به دست مى آيد.

78- ايمان به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - حمد - 1 - 5 - 21

21 - باور همگان به توحيد افعالى ، آرمان موحدان است .

إياك نستعين

به كارگيرى «نستعين» (استعانت مى جوييم) به جاى «أستعين» (استعانت مى جويم)، مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 28 - 3

3 - تفكر آدمى در آفرينش حيات و مرگ خويش ، وادار كننده وى به ايمان و باور به خداى يكتاست .

كيف تكفرون باللّه و كنتم أموتاً فأحيكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 139 - 8

8 - اخلاص مسلمانان و باور توحيدى آنان ، دليل ناروا بودن محاجه اهل كتاب با مسلمانان درباره خداوند و انتخاب پيامبر (صلی الله علیه و آله) از ميان آنان

أتحاجوننا فى اللّه . .. و نحن له مخلصون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 19 - 1

1 - باور و اقرار به وحدانيّت ، عدالت و عزيز و حكيم بودن خدا ، تنها دين پذيرفته شده نزد او

قائماً بالقسط لا اله الاّ هو العزيز الحكيم. انّ الدّين عند اللّه الاسلام

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 171 - 31

31 - باور به يگانگى خداوند و اقرار به آن ، اعتقاد و سخنى حق درباره خداوند

لاتقولوا على اللّه الا الحق . .. انما اللّه اله وحد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - نساء - 4 - 173 - 7

7 - ايمان به وحدانيت خدا و قيامت و انجام اعمال صالح ، نشانه عبوديت و بندگى خدا

و يستكبر فسيحشرهم إليه جميعاً. فاما الذين ءامنوا و عملوا الصلحت

خداوند از كسانى كه استنكاف نمى كنند و او را عبادت مى كنند، به مؤمنان داراى اعمال صالح تعبير كرد. متعلق ايمان به دليل آيات گذشته، قيامت (فسيحشرهم) و وحدانيت خدا (انما اللّه اله واحد) است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 60 - 3

3 - ايمان به يگانگى خداوند و لزوم پرستش او و باور به معاد ، پندارهايى باطل و واهى در ديدگاه اشراف قوم نوح

قال الملأ من قومه إنا لنريك فى ضلل مبين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 72 - 2

2 - گروهى از قوم هود رسالت وى را پذيرفتند و آيات الهى را تصديق كردند و به يگانگى خداوند ايمان آوردند .

و الذين معه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 153 - 10

10 - ايمان به يكتايى خدا و باور به توحيد عبادى ، از شرايط پذيرش توبه

و الذين عملوا السيئات ثم تابوا من بعدها و ءامنوا

مصداق بارز «السيئات»، به دليل آيات قبل، شركورزى و پرستش غير خداست. بنابراين متعلق «ءامنوا» يكتايى خدا و توحيد در عبادت است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - انفال - 8 - 65 - 10

10 - درك معارف الهى ( توحيد ، معاد و . . . ) و ايمان به آنها ، عاملى اساسى در ايجاد توان فوق العاده در رزمندگان مؤمن

بأنهم قوم لايفقهون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 2 - 10

10 - خداوند در پى اعطاى مهلت چهار ماهه به مشركان ، آنان را به ر ها كردن شرك و گرويدن به آيين توحيد ، سفارش كرد .

فسيحوا فى الأرض أربعة أشهر و اعلموا أنكم غير معجزى اللّه و أن اللّه مخزى الكفرين

اعلام حاكميت گسترده خداوند به مشركان پيمان شكن و عدم امكان مقاومت در برابر او و فرار از حاكميت او (اعلموا أنكم غير معجزى اللّه) و نيز هشدار به فرجام شوم و ذلت بار مستكبران كفرپيشه (و أن الله مخزى الكافرين) در حقيقت توصيه و اندرزى است از جانب خداوند به اينكه از فرصت داده شده استفاده كنند و به دامن توحيد و اسلام بازگردند و خود را گرفتار عاقبت شوم خوارى و ذلت شكست نسازند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 3 - 8

8 - توصيه خداوند به عموم مشركان مبنى بر ر ها كردن شرك و گرويدن به توحيد و اسلام در پى ابلاغ پيام برائت خدا و رسول به آنان

و أذن من اللّه . .. فإن تبتم فهو خير لكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 90 - 4

4- ايمان به يكتايى خدا ، پرستش او و آمرزش گناهان ( شركورزى ، فساد و بى عدالتى در مبادلات ) مقدمه هايى لازم براى حركت به سوى خدا و تقرب به درگاه اوست .

واستغفروا ربكم ثم توبوا إليه

برداشت فوق، با توجه به حرف «ثم» - كه جمله «توبوا إليه» را بر «استغفروا ربكم» عطف كرده است - استفاده مى شود. گفتنى است متعلق استغفار به قرينه آيات پيشين، گناه شركورزى و بى عدالتى در مبادلات اقتصادى و نيز فسادگرى و مخالفت با پيامبران الهى است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 17 - 18

18- باور به توحيد و ولايت خدا و ربوبيت او ، مراتبى گوناگون دارد و هر انسانى به اندازه استعدادش آن را درمى يابد .

قل من رب السموت و الأرض . .. أنزل من السماء ماء فسالت أودية بقدرها ... كذلك يضرب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 27 - 6

6- گرايش داشتن آدمى به خدا زمينه ساز مشيّت الهى به هدايت وى و رهنمون ساختنش به پذيرش توحيد و رسالت پيامبر (صلی الله علیه و آله)

إن الله يضل من يشاء و يهدى إليه من أناب

«انابة» (مصدر أناب) به معناى روى آوردن و بازگشتن است كه به قرينه «إليه» منظور از آن ، روى آوردن و بازگشت به خداست و از آن جا كه اين وصف پيش از هدايت يافتن مطرح شده است ، مراد از آن گرايش داشتن به خدا و گريزان نبودن از اوست.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 30 - 15

15- باور به ربوبيّت خدا و يكتايى او ، گرايش دهنده آدمى به توحيد در توكّل

هو ربى لا إله إلاّ هو عليه توكلت

جمله «عليه توكلت» به منزله نتيجه اى است براى اعتقاد به ربوبيت خدا و يكتايى او كه از «هو ربى» و «لا إله إلاّ هو» استفاده مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 110 - 21

21- ايمان به توحيد و نبوت و معاد و دعوت به انجام دادن عمل صالح ، چكيده دعوت پيامبر (صلی الله علیه و آله) است .

قل إنّما أنا بشر . .. و لايشرك بعبادة ربّه أحدًا

جمله «يوحى إلىّ . ..» نبوت و «أنّما إلهكم...» توحيد و «يرجو لقاء ...» معاد و «عملاً صالحاً» عمل صالح را مطرح كرده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 43 - 8

8- پيروى از پيامبران ، پيروى از علم و آگاهى است .

يأبت إنّى قد جاءنى من العلم ما لم يأتك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 90 - 4

4 - هارون ، پايدارى بر توحيد و ايمان به ربوبيت خداوند را ، شرط پيروزى در آزمون الهى خواند .

إنّما فتنتم به و إنّ ربّكم الرحمن

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 67 - 6

6- به كارگيرى عقل ، زمينه ره بردن انسان به توحيد و معارف صحيح الهى

أُفّ لكم . .. أفلاتعقلون

سرزنش كردن ابراهيم(ع) از قوم بت پرست خود به خاطر خرد نورزيدن، گوياى اين نكته است كه خردمندى، زمينه ساز ره بردن به توحيد و. .. است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 21 - 5

5 - رؤيت پروردگار ، شرط ديگر مشركان و منكران معاد براى ايمان آوردن به خداى يكتا و پذيرش نبوت پيامبر (صلی الله علیه و آله)

و قال الذين لايرجون لقاءنا . .. أو نرى ربّنا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 42 - 6

6 - دست شستن از گرايش هاى شرك آلود و روى كردن به تعاليم پيامبران ( همچون يگانه پرستى ) و عقيده به قيامت ، در ديدگاه اهل شرك ، گمراهى و انحراف است .

إن كاد ليضلّنا عن ءالهتنا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 48 - 2

2 - تأكيد ساحران بر ايمان خويش به پروردگار يگانه هستى ، به گونه اى صريح و بى ابهام

قالوا ءامنّا بربّ العلمين . ربّ موسى و هرون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - عنكبوت - 29 - 46 - 13

13 - مسلمان ، بايد به وحدانيت خداوند ، مؤمن باشد .

ءامنّا بالذى . .. و إلهنا و إلهكم وحد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 26 - 2

2 - اظهار ايمان به خداى يكتا و دفاع از پيامبران و دين الهى تا مرز شهادت ، در محيط خفقان آور شرك و كفر ، امرى پسنديده و عامل سعادت اخروى ( بهشت ) است .

قال يقوم اتّبعوا المرسلين . .. إنّى ءامنت بربّكم فاسمعون . قيل ادخل الجنّة

برداشت ياد شده با توجه به اين نكته است كه داستان مؤمن انطاكيه همانند ديگر داستان هاى ياد شده در قرآن، به منظور الگوگيرى و درس آموزى نقل مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 6 - 13

13 - دست شستن از شرك و گرويدن به توحيد ، توصيه خداوند به مشركان

فاستقيموا إليه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 17 - 6

6 - يكتاپرستى و پيروى از دعوت پيامبران ، نشانه هدايت و بينايى است .

فهدينهم فاستحبّوا العمى على الهدى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 13 - 22

22 - ترك شرك و پذيرش توحيد ، امرى گران و دشوار براى مشركان

كبر على المشركين ما تدعوهم إليه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 27 - 11

11 - ايمان به توحيد و خداى يگانه ، آغاز راه بوده و در ادامه آن انسان نيازمند راهنمايى از سوى خداوند است .

إلاّ الذى فطرنى فإنّه سيهدين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 13 - 2

2- ارزش و ثمربخشى اقرار به توحيد ، در گرو پايدارى در برابر عوامل شرك و گناه

إنّ الذين قالوا ربّنا اللّه ثمّ استقموا فلاخوف عليهم و لا هم يحزنون

«فلا» بيانگر نتيجه حقيقتى است كه از دو عنصر به هم پيوسته تشكيل شده است: 1- اقرار به توحيد; 2- استقامت در طريق آن.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

19 - جن - 72 - 3 - 5

5 - ايمان و اعتراف گروهى از جن ، به ربوبيت و يكتايى خداوند پس از شنيدن آيات قرآن

و أنّه تعلى جدّ ربّنا ما اتّخذ صحبة و لا ولدًا

79- ايمان به توحيد افعالى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 123 - 8

8- باور به بازگشت همه امور به خدا و منشأ بودن او براى همه كارها ، آدمى را به عبادت وى و توكل كردن بر او ، وامى دارد .

و إليه يرجع الأمر كله فاعبده و توكل عليه

در برداشت فوق جمله «اعبده و توكل عليه» در ارتباط با «إليه يرجع . ..» معنا شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 99 - 17

17- لزوم وابسته دانستن تحقّق امور به مشيّت خداوند و اظهار آن در بيان تصميمها

ادخلوا مصر إن شاء الله ءامنين

80- ايمان به توحيد ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 163 - 3،4

3 - پيامبر(صلی الله علیه و آله) به يگانه پرستى، اخلاص در عبادت و ايمان به يكتايى خدا در ربوبيت مأمور بود.

إن صلاتى . .. لله رب العلمين. لا شريك له و بذلك أمرت

4 - توحيد در عبادت و ايمان به يكتايى خدا در ربوبيت، آيين پيامبر(صلی الله علیه و آله)

إن صلاتى . .. لله رب العلمين. لا شريك له و بذلك أمرت

در آيه 161 بيان شد كه خداوند پيامبر(صلی الله علیه و آله) را به راهى راست و دينى استوار هدايت كرد. آيه مورد بحث بيان مى كند كه پيامبر(صلی الله علیه و آله) به توحيد عبادى و ربوبى مأمور بود. بنابراين آيين پيامبر(صلی الله علیه و آله)، توحيد در عبادت و ايمان به يكتايى خداوند است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 130 - 4

4 - باور به توحيد ربوبى و پذيرش دعوت پيامبران ، امرى لازم بر عهده بندگان

لعلهم يذّكّرون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 18 - 4

4 - توحيد ربوبى و انقياد در برابر خدا ، ملاك داورى خداوند ميان انسان ها در قيامت

إنّ اللّه يفصل بينهم يوم القيمة . .. ألم تر أنّ اللّه يسجد له من فى السموت و م

ارتباط اين آيه با آيه پيشين، اين معنا را مى رساند كه ملاك ارزيابى خداوند در داورى ميان فرقه هاى گوناگون مردم در قيامت، اصل «توحيد ربوبى و خضوع و انقياد در برابر او» خواهد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 47 - 1

1 - اعتراف ساحران به پروردگار جهانيان و ايمان به توحيد ربوبى ، پس از مشاهده معجزه موسى و بطلان سحر خويش

فألقى موسى عصاه . .. قالوا ءامنّا بربّ العلمين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - ممتحنه - 60 - 1 - 10

10 - ايمان مسلمانان به ربوبيت خداى يگانه ، علت اصلى اخراج ايشان از مكه به وسيله مشركان *

يخرجون الرسول و إيّاكم أن تؤمنوا باللّه ربّكم

81- ايمان به توحيد عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 85 - 9

9 - ضرورت پرستش خداوند و باور به نبودن معبودى سزاوار پرستش جز او

قال يقوم اعبدوا اللّه ما لكم من إله غيره

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 153 - 10،12

10 - ايمان به يكتايى خدا و باور به توحيد عبادى ، از شرايط پذيرش توبه

و الذين عملوا السيئات ثم تابوا من بعدها و ءامنوا

مصداق بارز «السيئات»، به دليل آيات قبل، شركورزى و پرستش غير خداست. بنابراين متعلق «ءامنوا» يكتايى خدا و توحيد در عبادت است.

12 - گذشت از گناه گوساله پرستان تائب و ناديده انگاشتن خطاى آنان پس از بازگشت به توحيد و پرستش خداى يكتا ، توصيه خداوند به موسى ( ع ) *

إن ربك من بعدها لغفور رحيم

برداشت فوق با توجه به دومين احتمالى است كه در توجيه خطاب به موسى(ع) ذكر شد. يعنى «ربك» اشاره به اين معنا باشد كه اى موسى تو نيز متخلق به اخلاق الهى باش و از خطاها و لغزشها درگذر.

82- بت ها و اقرار به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 29 - 4

4 - بت هاى اهل شرك در قيامت ، بر يگانگى خدا و آگاهى او بر ظاهر و باطن اشيا اعتراف خواهند كرد .

فكفى باللّه شهيداً بيننا و بينكم إن كنا عن عبادتكم لغفلين

83- بداهت توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 19 - 20

20 - شگفت آور بودن اعتقاد به تعدد خدايان، با توجه به بديهى بودن توحيد و شهادت خدا و قرآن بر بطلان شرك

أئنكم لتشهدون أن مع اللّه ءالهة أخرى

همزه استفهام در «أئنكم» دال بر شگفتى است.

84- برهان در توحيد عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 40 - 18

18- توحيد و يكتاپرستى ، آيينى استوار و متكى بر برهان ، و شركْ پندارى سست و بى بنياد است .

ما تعبدون من دونه إلاّ أسماءً . .. أمر ألاّتعبدوا إلاّ إياه ذلك الدين القيم

از معانى «قيّم» مستقيم و استوار است و از آن جا كه يوسف(ع) پس از اقامه برهان بر توحيد و لزوم يكتاپرستى و يادآورى نبود دليل بر شرك و پرستش غير خدا، فرمود: «ذلك الدين القيم» معلوم مى شود: ثبات و استوارى توحيد به خاطر برهانى بودن آن، و سستى شرك ناشى از نبود دليل بر آن است.

85- برهان در دعوت به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 13 - 7

7 - قانع كردن فكر مخاطب ، با برهانى محكم ، هنگام دعوت به توحيد ، از روش هاى هدايتى قرآن كريم

لاتشرك . .. إنّ الشرك لظلم

86- پاداش اخروى توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 69 - 5

5 - توحيد و شرك ( خدا پرستى و بت پرستى ) ، مبناى داورى خدا و تعيين كيفر و پاداش در روز رستاخيز

اللّه يحكم . .. فيما كنتم فيه تختلفون

با توجه به عبارت پيشين «ما» در «فيما كنتم» به معناى «الذى» است كه به مسأله توحيد و شرك - كه محور اختلاف ميان موحدان و مشركان تاريخ بوده است - اشاره دارد.

87- پاداش استقامت بر توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 112 - 15

15- استقامت در دين و پايدارى بر توحيد ، درپى دارنده پاداش الهى است .

فاستقم . .. إنه بما تعملون بصير

يادآورى علم و آگاهى خداوند به اعمال بندگان پس از امرها و نهى ها ، اشاره به پاداش دهى و كيفر رساندن است.

88- پاداش ايمان به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - رحمن - 55 - 60 - 8

8 - « عن على بن أبيطالب ( ع ) فى قول اللّه عزّوجلّ « هل جزاء الإحسان إلاّ الإحسان » فقال رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) هل جزاء من أنعمت عليه بالتوحيد إلاّ الجنّة ؟

از امام على بن ابى طالب(ع) درباره سخن خداوند «هل جزاء الإحسان إلاّ الإحسان» روايت شده كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: [خداوند مى فرمايد] آيا پاداش كسى كه به او نعمت توحيد داده ام، غير از بهشت است؟»

89- پاداش توحيد ابراهيم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 50 - 4

4- خداوند ، خوش نامى و بلندآوازگى را ، به پاس پايدارى ابراهيم ( ع ) در توحيد ، به او و فرزندانش عنايت كرد .

فلمّا أعتزلهم . .. و جعلنا لهم لسان صدق عليًّا

90- پاكى كلمه توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 24 - 4

4 - كلمه توحيد ( لا اله الا اللّه ) ، سخنى پاك و پسنديده است .

و هدوا إلى الطّيّب من القول

با توجه به عبارت پيشين - كه سخن از اهل توحيد و اهل شرك و فرجام كار موحدان و مشركان بود - مى توان گفت كه مراد از «الطيب من القول» كلمه توحيد (لا اله الا اللّه) و مراد از «صراط الحميد» عبادت خداى يگانه است.

91- پرسش از توحيد ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - نبأ - 78 - 1 - 6

6 - يگانگى خداوند در تدبير جهان ، محور پرسش هاى ترديدآميز اهل مكّه در عصربعثت *

عمّ يتساءلون

گرچه بخش عظيمى از آيات اين سوره درباره حوادث قيامت است; ولى آيات آغازين آن - كه درباره قدرت خدا و حاكميت خواست او بر جهان است - مى تواند قرينه باشد كه مورد سؤال در «يتسائلون» وابستگى همه كارها به خداوند و بى نقش بودن بت ها در كار تدبير جهان است.

92- پرورش روح توحيدى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 50 - 13

13 - مطالعه جهان طبيعت ، زمينه پرورش روح توحيدى و دركى ژرف از صفات خداوند است .

فانظر إلى ءاثر رحمت اللّه . .. و هو على كلّ شىء قدير

93- پيشگامان توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 83 - 4

4 - نوح ( ع ) ، پيشتاز و مقتداى حركت توحيدى در ميان پيامبران الهى

و إنّ من شيعته لإبرهيم

پيرو بودن ابراهيم(ع) - با آن كه خود از انبياى بزرگ بود - و نيز وجود پيامبرانى چون هود و صالح(ع) پيش از آن حضرت، مى تواند گوياى مطلب ياد شده باشد. گفتنى است معناى لغوى «شيعه» (گروه پيرو رئيس خود) مؤيد برداشت بالا است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 28 - 9

9 - نسل ابراهيم ( ع ) ، پرچمدار توحيد در طول تاريخ

و جعلها كلمة باقية فى عقبه

94- تبليغ توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 74 - 11

11 - در تبليغ توحيد و مبارزه با عقايد شرك آلود بايد صريح و قاطع بود.

أتتخذ أصناما ءالهة إنى أريك و قومك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 39 - 4

4- يوسف ( ع ) ، با طرح سؤال و برانگيختن وجدان هم بندان خويش ، حقانيّت توحيد و يكتاپرستى را براى آنان مطرح ساخت .

ءأرباب متفرقون خير أم الله الوحد القهار

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 108 - 1

1- ابلاغ توحيد ، تبليغ قرآن و مبارزه با شرك ، وظيفه پيامبر (صلی الله علیه و آله) و راه و رسم او بود .

قل هذه سبيلى

«هذه» اشاره به مطالبى است كه آيات قبل به آنها اشاره داشت. از جمله آنهاست: ابلاغ توحيد ، نفى شرك ، تبليغ قرآن و تعاليم وحى.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 42 - 1

1- پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، موظف به ابلاغ رهنمود خداوند به مشركان ، در اثبات توحيد و نفى شرك

قل لو كان معه ءالهة كما يقولون إذًا لاَبتغوا إلى ذى العرش سبيلاً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 95 - 5

5- ذوالقرنين ، در جهت تبليغ توحيد و آيين الهى خود ، از بهترين فرصت ها بهره مى گرفت .

قال ما مكّنّى فيه ربّى خير

ذوالقرنين، هنگامى سخن از ربوبيّت خداوند به ميان مى آورد كه مردم، سخت به او نيازمند بودند و او باتلاش صادقانه در جهت رفع نيازهاى آنان، قلب مردم را به خود متوجه كرده بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 81 - 4

4 - توحيد و معاد ، دو اصل به هم پيوسته و انفكاك ناپذير در تعليمات ابراهيم

فإنّهم عدوٌّ لى إلاّ ربّ العلمين . .. و الذى يميتنى ثمّ يحيين

برداشت ياد شده از آن جا است كه حضرت ابراهيم(ع) در تعليمات خويش، ابتدا به نفى شرك و اثبات توحيد مى پرداخت; سپس به مسأله مرگ و حيات مجدد انسان اشاره مى كرد. و به اين دو مسأله بسنده مى نمود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 65 - 4

4 - پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله) ، مأمور اعلام يكتايى خداوند و قهار بودن او به مردم

قل . .. و ما من إله إلاّ اللّه الوحد القهّار

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 14 - 7

7 - گسترش پيام توحيدى و هدايت مردم ، نيازمند حضور فعّال مبلغان الهى در ميان آنان

إذ جاءتهم الرّسل من بين أيديهم و من خلفهم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 24 - 1

1 - بازگو كردن فضيلت و برترى مكتب توحيدى بر آيين اجدادى مشركان ، روش تمامى پيامبران

قل أوَ لو جئتكم بأهدى ممّا وجدتم عليه ءاباءكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - احقاف - 46 - 4 - 11

11- هماهنگى كامل كتاب هاى آسمانى ، در تبليغ توحيد

ائتونى بكتب من قبل هذا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - قريش - 106 - 4 - 14

14 - تلاش براى ايجاد امنيت ، پيش از تبليغ خداپرستى ، كارى الهى و از بين برنده بهانه مشركان در ترك عبادت است .

فليعبدوا . .. و ءامنهم من خوف

95- تبليغ توحيد ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 24 - 5

5 - بيان توحيد و يگانگى پروردگار ، مهم ترين پيام عقيدتى موسى ( ع ) براى فرعونيان

إنّا رسول ربّ العلمين . .. قال فرعون و ما ربّ العلمين . قال ربّ السموت و الأر

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - دخان - 44 - 20 - 3

3- تأكيد موسى ( ع ) ، بر توحيد و ربوبيت يگانه خداوند در قبال جامعه فرعونى

و إنّى عذت بربّى و ربّكم

تكرار «ربّ»، اشاره به مطلب بالا دارد.

96- تبليغ توحيد عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 41 - 1

1- يوسف ( ع ) ، پس از ارشاد هم بندان خويش به توحيد و يكتاپرستى ، به تعبير رؤيا هاى آنان پرداخت .

يصحبى السجن أما أحدكما فيسقى ربه خمرًا

97- تجلى اخروى توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - طور - 52 - 46 - 3

3 - تجلى توحيد و ظهور حاكميت يگانه حق ، در صحنه قيامت

يوم لايغنى عنهم كيدهم شيئًا و لا هم ينصرون

برداشت ياد شده با توجه به دو مطلب زير به دست مى آيد: 1- «يوم لايغنى. ..» نظر به قيامت داشته باشد 2- اين كه هيچ نيرويى در قبال نيروى حق، كارساز نيست.

98- تجلى توحيد افعالى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - قمر - 54 - 55 - 7

7 - تجلى فرمانروايى و اقتدار يگانه خداوند براى متقين ، در جايگاه جاودانه بهشت

فى مقعد صدق عند مليك مقتدر

99- تجلى توحيد در قيامت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 48 - 11

11- قيامت ، روز تجلى يگانگى و قهّاريت خداوند

يوم تبدّل الأرض . .. و برزوا لله الوحد القهّار

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 63 - 3

3 - قيامت ، عرصه آشكار شدن بطلان شرك و تجلى كردن وحدت و يگانگى خداوند

و يوم يناديهم . .. قال الذين حقّ عليهم القول ربّنا

اعتراف پيشوايان شرك به ربوبيت خداوند بيانگر مطلب ياد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 75 - 9

9 - برملا شدن حقانيت توحيد براى جوامع شرك پيشه در قيامت

فعلموا أنّ الحقّ للّه

100- تذكر توحيد ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 26 - 3

3 - ربوبيت يگانه خدا نسبت به همه انسان ها چونان ربوبيت يگانه او بر آسمان ها و زمين تذكر موسى به فرعون و فرعونيان

قال ربّ السموت و الأرض . .. قال ربّكم و ربّ ءابائكم الأوّلين

101- ترك دعوت به توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 63 - 14،17

14- كفرپيشگان قوم ثمود از صالح ( ع ) مى خواستند كه از ادعاى خويش دست بردارد و از فراخوانى مردم به توحيد منصرف شود .

فمن ينصرنى من الله إن عصيته فما تزيدوننى غير تخسير

«فاء» در «فما تزيدوننى . ..» فاى فصيحه است و حاكى از جمله اى مقدر مى باشد و - به قرينه «أتنهنا ...» در آيه قبل - مفاد آيه چنين است: بنابراين اگر به خواسته شما (ترك ابلاغ توحيد) گردن نهم، شما جز خسارت زدن چيزى بر من نخواهيد افزود.

17- افزايش اطمينان صالح ( ع ) به زيان كارى كافران ثمود ، تنها دستاورد اصرار آنان بر انصراف او از دعوت به توحيد

فما تزيدوننى غير تخسير

برداشت فوق، بر اساس اين احتمال است كه «تخسير» به معناى نسبت دادن خسارت و تباهى باشد، همانند تكفير و تفسيق كه به معناى نسبت دادن كفر و فسق مى باشد. بر اين مبنا، فاعل «تخسير» حضرت صالح(ع) است و مفاد جمله «فما تزيدوننى ...» چنين خواهد شد: آنچه اصرار شما بر ترك دعوت به توحيد، بر من مى افزايد اين است كه شما را در خسارت و تباهى ببينم.

102- تشويق به توحيد عبادى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 25 - 4

4 - خداوند ، تشويق كننده كافران و مشركان به ر ها كردن شرك و بازگشت به توحيد و يكتاپرستى

و هو الذى يقبل التوبة عن عباده

با توجه به آيات پيشين، مى توان گفت كه جمله «و هوالذى يقبل التوبة» دعوتى است از سوى خدا به عموم كافران و مشركان مبنى بر دست برداشتن از عبادت غيرخدا و بازگشتن به يكتاپرستى.

103- تعاليم توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - انفال - 8 - 7 - 10

10 - قضاياى جنگ بدر و پيروزى مسلمانان در آن ، نعمتى بزرگ و شايسته و بايسته به ياد داشتن و شامل درسهايى از توحيد

إذ يعدكم اللّه إحدى الطائفتين أنها لكم

مقصود از فرمان خداوند به يادآورى قضاياى بدر، يادآورى حاكميت خداوند بر عوامل طبيعى است. زيرا نيروى برتر و غير قابل

مقايسه مشركان نسبت به مسلمانان اقتضا مى كرد كه مشركان پيروز شوند ; ولى تقدير خداوند بر اين بود كه پيروزى از آن مسلمانان باشد ; و چنين شد.

104- تعجب از تكذيب توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 12 - 1

1 - تعجب پيامبر (صلی الله علیه و آله) از مواضع انكارآميز مشركان نسبت به معاد و يگانگى خداوند ; على رغم مشاهده عظمت آفرينش و قدرت خداوند در جهان

إنّ إلهكم لوحد . .. فاستفتهم أهم أشدّ خلقًا... بل عجبت

به قرينه آيات پيشين به دست مى آيد كه آنچه موجب شگفتى پيامبر(صلی الله علیه و آله) گرديده بود، انكار توحيد ربوبى و معاد از سوى مشركان - به رغم مشاهده آيات الهى در طبيعت و عظمت آفرينش - بود.

105- تعليم توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 17

17- بعثت پيامبران براى آموزش توحيد و نفى شرك ، از تفضّلات الهى بر مردم است .

ما كان لنا أن نشرك . .. ذلك من فضل الله ... على الناس

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 67 - 1

1- يعقوب ( ع ) در آستانه سفر فرزندانش به مصر ، آنان را با معارفى الهى آشنا ساخت و حقايقى از توحيد را به آنان تذكر و تعليم داد .

قال يبنىّ لاتدخلوا . .. و عليه فليتوكل المتوكلون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - اخلاص - 112 - 1 - 2

2 - پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، مأمور آموختن توحيد به مردم

قل هو اللّه أحد

106- تعليم توحيد به محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - اخلاص - 112 - 1 - 1

1 - خداوند ، آموزنده توحيد به پيامبر (صلی الله علیه و آله)

قل هو اللّه أحد

107- تكذيب توحيد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 64 - 1

1 - اكثريت عمده قوم نوح ( ع ) وى را تكذيب كردند و يگانگى خداوند ، معاد و رسالت را باورهايى دروغين پنداشتند .

فكذبوه

از اينكه خداوند تكذيب نوح(ع) را به همگان نسبت داده (فكذبوه)، در حالى كه عده اى از آنان، يعنى همراهانش در كشتى، رسالت وى را تصديق كردند، معلوم مى شود نسبت مؤمنان به كافران بسيار اندك بوده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 63 - 4

4 - انكار ربوبيت و يكتايى خداوند ، در عين مشاهده آيات و جلوه هاى خالقيت مطلق او ، نشانه وجود روح لجاجت و ستيزه جويى است .

اللّه الذى جعل لكم الّيل . .. ذلكم اللّه ربّكم ... فأنّى تؤفكون . كذلك يؤفك الذي

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 16 - 1

1 - اصرار مشركان عصر بعثت ، بر شرك و مباحثات انكارآميز آنان درباره توحيد

و الذين يحاجّون فى اللّه

108- تكذيب توحيد ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حديد - 57 - 8 - 8

8 - كفر ورزيدن به خداوند و انكار ربوبيت يگانه او ، خروج از فطرت و شكستن ميثاق است .

و ما لكم لاتؤمنون باللّه . .. و قد أخذ ميثقكم

109- توحيد ابراهيم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 133 - 10

10 - يعقوب ، ابراهيم ، اسماعيل و اسحق ( ع ) موحدانى پرستشگر خداى يكتا

نعبد إلهك و إله ءابائك إبرهيم و إسمعيل و إسحق

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 135 - 8

8 - ابراهيم ( ع ) ، هرگز به شرك گرايش پيدا نكرد و از مشركان نبود .

و ما كان من المشركين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 78 - 12،13

12 - عن الرضا(ع): إن إبراهيم(ع) وقع إلى ثلاثة اصناف . .. صنف يعبد الشمس ... «فلما» اصبح و «رأى الشمس بازغة قال هذا ربى هذا أكبر» من الزهرة و القمر على الانكار و الاستخبار ... «فلما افلت» قال للاصناف الثلاثة من عبدة الزهرة و القمر و الشمس «يا قوم إنى برىء مما تشركون ... ».

از امام رضا(ع) روايت شده است: . .. ابراهيم(ع) با سه گروه برخورد كرد ... گروهى كه خورشيد را مى پرستيدند ... پس چون صبحگاهان خورشيد را تابان ديد از روى انكار و استخبار گفت: اين پروردگار من است اين، از ستاره زهره و ماه بزرگتر است ... . پس هنگامى كه غروب كرد به گروههاى سه گانه پرستنده زهره، ماه و خورشيد گفت: «اى قوم من، من از آنچه شما شريك خدا مى دانيد، بيزارم» ... .

13 - سئل أبو عبدالله(ع) عن قول إبراهيم «هذا ربى» أشرك فى قوله «هذا ربى»؟ فقال: لا . .. و لم يكن من إبراهيم شرك و انما كان فى طلب ربه ... .

از امام صادق(ع) سؤال شد آيا حضرت ابراهيم(ع) با گفتن «اين پروردگار من است»، (خطاب به خورشيد) مشرك شد؟ فرمود: نه . .. اين سخن از ابراهيم(ع) شرك نبود ; زيرا او در جستجوى پروردگارش بود ... .

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 79 - 1،7

1 - ابراهيم(ع) در پى مجادله با مردم و ابطال باورهاى شرك آلود آنان، بر يگانه پرستى خويش تأكيد كرد.

فلما أفل . .. إنى وجهت وجهى للذى فطر السموت

7 - حنيف بودن ابراهيم(ع) زمينه رو كردن همه جانبه او به سوى خداى يگانه بود.

وجهت وجهى للذى . .. حنيفا

«حنف» به معناى گرايش از گمراهى به راه مستقيم و حق است. (راغب). چون «حنيفا» حال براى فاعل «وجهت» است، توصيفى براى بيان ريشه و اساس اين گرايش مى تواند محسوب شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 80 - 4

4 - ابراهيم(ع)، ره يافته به توحيد و يگانه پرستى در پرتو هدايت خداوند بود.

أتحجونى فى الله و قد هدين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 84 - 2

2 - ابراهيم، اسحاق(ع) و يعقوب(ع) داراى مقامى رفيع و بهره مند از هدايتى ويژه به توحيد و برهانهاى آن، از جانب خداوند.

و وهبنا له إسحق و يعقوب كلاً هدينا

بهره مندى از هدايت ويژه الهى حاكى از مرتبه والاى آن پيامبران است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 161 - 11

11 - ابراهيم(ع)، انسانى موحد و به دور از شرك و مشركان

و ما كان من المشركين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 9،16

9- يوسف ( ع ) و پدرانش ابراهيم ، اسحاق ، يعقوب ( ع ) ، موحدانى مبرّا از كمترين شركورزى به خدا

ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء

16- اعتقاد ابراهيم ، اسحاق ، يعقوب و يوسف ( ع ) و ديگر پيامبران به توحيد و مصونيتشان از هرگونه شركورزى ، تفضّلى از ناحيه خدا بر آنان بود .

ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء ذلك من فضل الله علينا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 41 - 2

2- حضرت ابراهيم ( ع ) از خداوند خواستار پيشگام بودنش در پيروى از آيين توحيدى و انجام فريضه هاى الهى شد .

و اجنبنى و بنىّ . .. اجعلنى مقيم الصلوة و من ذرّيتى ... اغفرلى و لولدىّ و للمؤمن

از اينكه حضرت ابراهيم(ع) در دعاهايش، نخست خود را مد نظر داشت و بعد براى ديگران دعا كرد، شايد به اين سبب بود كه خواسته باشد در تكاليف الهى پيشگام باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 123 - 5،8

5- موحد بودن ابراهيم ( ع ) و مبرّا بودنش از هرگونه كجى و افراط و تفريط ، فلسفه و حكمت پيروى پيامبراسلام (صلی الله علیه و آله) از آن

حضرت

اتّبع ملّة إبرهيم

«حنيفاً» كه حال براى «إبراهيم» است، به منزله تعليل براى امر به متابعت است; يعنى، از آيين ابراهيم(ع) پيروى كن; چون او «حنيف» بوده است.

8- داشتن انديشه و آيين درست و بى انحراف ( توحيدى ) ، ويژگى اصلى و برجسته حضرت ابراهيم ( ع ) بود .

ملّة إبرهيم حنيفًا و ما كان من المشركين

از اينكه خداوند از ميان اوصاف چهارگانه اى كه براى ابراهيم(ع) در آيات پيش بيان داشت، وصف «حنيف» را ملاك پيروى پيامبر(صلی الله علیه و آله) از ايشان قرار داد، برداشت فوق به دست مى آيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 43 - 5

5- ابراهيم ( ع ) ، پيش از مناظره اش با آزر ، موحدى هدايت يافته و آگاه بود .

يأبت إنّى قد جاءنى من العلم ما لم يأتك فاتّبعنى أهدك صرطًا سويًّا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 46 - 2

2- آزر ، پيش از دعوت شدن به توحيد از سوى ابراهيم ( ع ) ، از عقايد توحيد آن حضرت بى خبر بود .

قال أراغب أنت عن ءالهتى

اظهار شگفتى و ناباورى آزر از عقايد توحيدى ابراهيم(ع)، دال براين است كه تا پيش از آن آزر او را در عقايد، همراه خود مى ديده و به همين خاطر است كه پس از اظهارات حضرت ابراهيم(ع)، وى دچار شگفتى و ناباورى مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 48 - 7

7- ثبات قدم و پايدارى حضرت ابراهيم ( ع ) در راه توحيد

و أعتزلكم . .. و أدعوا ربّى

تصميم ابراهيم(ع) بر هجرت، براى رفع موانع يكتاپرستى، حاكى از پايدارى او بر توحيد است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - صافات - 37 - 97 - 5

5 - ابراهيم ( ع ) ، مظهر يكتاپرستى و الگوى مقاومت در مبارزه با شرك و بت پرستى

أئفكًا ءالهة دون اللّه تريدون . .. و اللّه خلقكم و ما تعملون . قالوا ابنوا له بن

110- توحيد ابليس

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - اعراف - 7 - 12 - 10

10 - ابليس معتقد به خداوند و خالقيت او

خلقتنى من نار

111- توحيد اسحاق(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 133 - 10

10 - يعقوب ، ابراهيم ، اسماعيل و اسحق ( ع ) موحدانى پرستشگر خداى يكتا

نعبد إلهك و إله ءابائك إبرهيم و إسمعيل و إسحق

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 84 - 2

2 - ابراهيم، اسحاق(ع) و يعقوب(ع) داراى مقامى رفيع و بهره مند از هدايتى ويژه به توحيد و برهانهاى آن، از جانب خداوند.

و وهبنا له إسحق و يعقوب كلاً هدينا

بهره مندى از هدايت ويژه الهى حاكى از مرتبه والاى آن پيامبران است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 9،16

9- يوسف ( ع ) و پدرانش ابراهيم ، اسحاق ، يعقوب ( ع ) ، موحدانى مبرّا از كمترين شركورزى به خدا

ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء

16- اعتقاد ابراهيم ، اسحاق ، يعقوب و يوسف ( ع ) و ديگر پيامبران به توحيد و مصونيتشان از هرگونه شركورزى ، تفضّلى از ناحيه خدا بر آنان بود .

ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء ذلك من فضل الله علينا

112- توحيد اسماعيل(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 133 - 10

10 - يعقوب ، ابراهيم ، اسماعيل و اسحق ( ع ) موحدانى پرستشگر خداى يكتا

نعبد إلهك و إله ءابائك إبرهيم و إسمعيل و إسحق

113- توحيد اصحاب كهف

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 10 - 12

12- اصحاب كهف ، يكتاپرستانى بودند كه از غير خدا ، قطع اميد كرده ، نياز به درگاه او بردند و چشم به رحمت وى داشتند .

فقالوا ربّنا ءاتنا من لدنك رحمة

واژه «من لدنك» مى تواند حاكى از اين نكته باشد كه آنان، از غير خدا، قطع اميد كرده و تنها چشم به رحمتى از سوى او داشتند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 15 - 8

8- شناخت توحيدى اصحاب كهف ، شناختى عميق و استوار بر دلايلى قطعى و روشن

اتّخذوا من دونه ءالهة لولا يأتون عليهم بسلطن بيّن

از اين كه اصحاب كهف، مردم خود را به خاطر سطحى نگرى و بى منطقى سرزنش كرده اند، استفاده مى شود كه آنان، عقايد خويش را براساس برهان استوار كرده بودند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 16 - 6،12

6- اصحاب كهف ، زندگى سخت و پر مشقّت ولى همراه با توحيد را ، بر زندگى آسوده در محيط شرك و حاكميّت آن ترجيح دادند .

و إذ اعتزلتموهم و ما يعبدون إلاّ اللّه فأوُواْ إلى الكهف

12- اصحاب كهف ، به فراهم آمدن زمينه هاى لازم براى تداوم بخشى به يكتاپرستى و حركت توحيدى خويش ، مطمئن بودند .

و يهيّىء لكم من أمركم مرفقًا

114- توحيد افعالى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - حمد - 1 - 5 - 21

21 - باور همگان به توحيد افعالى ، آرمان موحدان است .

إياك نستعين

به كارگيرى «نستعين» (استعانت مى جوييم) به جاى «أستعين» (استعانت مى جويم)، مى تواند اشاره به برداشت فوق باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 102 - 27

27 - هيچ فعل و انفعالى در جهان ، خارج از خواست و اختيار خدا تحقق نمى يابد .

و ما هم بضارين به من أحد إلا بإذن اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 130 - 5

5 - توحيد ربوبى و افعالى و تسليم بودن در برابر خدا و تصديق رسالت پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) و كتاب آن حضرت ( قرآن ) ، از اصول آيين ابراهيم است .

وابعث فيهم رسولا . .. و من يرغب عن ملة إبرهيم

آيه مورد بحث انسانها را به گزينش آيين ابراهيم دعوت مى كند و آيه هاى گذشته، اشاره به اصول اين آيين دارد. جمله «ربنا تقبل ...» بيانگر اين است كه: ابراهيم(ع) به توحيد ربوبى و افعالى و ... معتقد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 255 - 2،5،13

2 - خداوند ، تنها زنده جاويد و همواره پاينده اى است كه قائم به ذات خويش و همه كائنات قائم به اوست .

اللّه لا اله الاّ هو الحىّ القيّوم

كلمه «قيّوم» به معناى پاينده اى است كه حفظ و نگهدارى همه چيز به اوست. (القائم الحافظ لكل شىء و المعطى له ما به قوامه.)

5 - مديريّت ، تدبير و نگاهدارى همه هستى ، تنها از آن خداوند است .

هو الحىّ القيّوم

برخى در معناى «قيّوم» گفته اند كه «القائم بتدبير الخلق و حافظه و المراقب عليه».

13 - هيچكس غير خدا از خود چيزى ندارد ، هر چه هست از اوست .

له ما فى السّموات و ما فى الارض

هر چه هست، از آن خداست (له ما . .. )، تعبير ديگرى است از اينكه هيچكس از خود چيزى ندارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 258 - 2،3،12

2 - پادشاهى ، سلطنت و قدرت نمرود ، داده اى از جانب خداوند

ان اتيه اللّه الملك

3 - حاكميّت و سلطه طغيانگران ، داده اى از جانب خداوند

ان ءَاتيه اللّه الملك

12 - زندگى و مرگ ، تنها در دست پروردگار است .

ربّى الّذى يحيى و يميت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 259 - 7،22

7 - خداوند ميراننده موجودات و زنده كننده آنان

انّى يحيى هذه اللّه بعد موتها فاماته اللّه مائة عام ثمّ بعثه

22 - ميرانده شدن عزير و زنده شدن وى پس از صد سال و سالم ماندن خوردنى و آشاميدنى او از فساد و حيات مجدد الاغش ، پرتويى از قدرت مطلق الهى

فلمّا تبيّن له قال اعلم انّ اللّه على كلّ شىء قدير

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - بقره - 2 - 260 - 24

24 - حاكميّت و تسلط خداوند بر عالم مرگ و حيات ، دانايى او به كيفيّت تركيب اجزاىِ مردگان و زنده كردن آنان

و اعلم انّ اللّه عزيز حكيم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 2 - 4

4 - برپايى و دوام هستى ، متكى به خداوند است .

اللّه لا اله الاّ هو الحىّ القيّوم

قيوم به كسى گويند كه: خود پابرجا بوده و نگهبان و قوام بخش همه چيز باشد (مفردات راغب).

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 47 - 11

11 - نفوذ مشيّت خدا در جهان ، نشانگر تحقق بى چون و چراى خواسته هاى او

كذلك اللّه يخلق ما يشاء

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 147 - 11

11 - بينش خدامحورى دست پروردگان پيامبران الهى ، در تحليل حوادث

و كايّن من نبىّ قاتل معه ربّيّون . .. و ثبّت اقدامنا و انصرنا على القوم الكافرين

چون «ربّيّون»، در عين استقامت و پايدارى، پيروزى را از جانب خدا مى دانند. (و انصرنا على القوم الكافرين).

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 148 - 9،12،14

9 - پيروزى بر دشمنان دين ، تنها از جانب خداست ; گر چه تمامى عوامل طبيعى آن فراهم باشد .

قال معه ربّيّون كثير فما وهنوا . .. فاتيهم اللّه ثواب الدّنيا

در آيه شريفه به كليّه عوامل پيروزى و نيز استقامت و پايمردى نيروها (فما وهنوا . .. ) اشاره شده است ; ولى در عين حال خداوند پيروزى مجاهدان را عطايى از جانب خويش مى شمارد. (فاتيهم اللّه).

12 - معتقدين به خدايى بودن پيروزى ها و جويندگان بخشايش الهى ، از نيكوكاران و محبوبان خدا هستند .

ربّنا اغفر لنا . .. و ثبّت اقدامنا و انصرنا على القوم الكافرين ... و اللّه يحبّ

كلمه «المحسنين» پس از آيات گذشته بيانگر اين معناست كه دارندگان ويژگيهاى شمرده شده، مصداق محسنان هستند و از جمله آن ويژگيها، اعتقاد به ربوبيت خداوند و باور به خدايى بودن پيروزيهاست.

14 - جهاد ، صبر ، دعا ، استغفار و بينش خدامحورى ، از عوامل جلب محبّت الهى

قاتل معه . .. و اللّه يحبّ الصّابرين ... ربّنا اغفر لنا ... و انصرنا ... و اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 78 - 12

12 - خداوند را محور همه حوادث دانستن ( توحيد افعالى ) نيازمند تفكر دقيق و عميق

فمال هؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 76 - 4

4 - كسى جز خداوند قادر بر نفع و زيان رسانى نيست .

اتعبدون من دون اللّه ما لايملك لكم ضراً و لانفعاً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 75 - 2

2 - مشاهده ملكوت، عيان ديدن بطلان و ضلالت شرك و لمس توحيد در جهان هستى است.

إنى أريك و قومك فى ضلل مبين. و كذلك نرى إبرهيم ملكوت السموت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 74 - 7

7 - تحولات تاريخى و اجتماعى بشر در اختيار خدا و به دست اوست .

جعلكم خلفاء من بعد عاد و بوأكم فى الأرض

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 190 - 7

7 - انسان ها پس از برخوردار شدن از فرزند سالم ، على رغم اعتقادشان بر يگانگى خدا در آفرينش و تأمين سلامت جنين ، به شرك مى گرايند و غير او را در آفرينش و سلامت كودكشان مؤثر مى پندارند .

لئن ءاتيتنا . .. فلما ءاتيهما صلحاً جعلا له شركاء

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - انفال - 8 - 10 - 4

4 - خداوند سرچشمه همه پيروزى ها و امداد ها نه فرشتگان و ديگر عوامل و اسباب

و ما جعله اللّه إلا بشرى . .. و ما النصر إلا من عند اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 51 - 1

1 - اعتقاد مؤمنان راستين به نرسيدن هيچ خوشى و ناخوشى به آنان ، جز بر اساس تقدير الهى

قل لن يصيبنا إلا ما كتب اللّه لنا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 52 - 7

7 - در بينش مؤمنان جريان همه امور ، تحت اراده و مشيت الهى است .

نحن نتربص بكم أن يصيبكم اللّه بعذاب من عنده أو بأيدينا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 74 - 17

17 - خداوند ، يگانه منبع و منشأ فيض ، رحمت و غنا

أن أغنيهم اللّه و رسوله من فضله

گرچه خداوند نام پيامبر (صلی الله علیه و آله) را در كنار نام خود آورده است، اما فضل را تنها به خود نسبت داده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 5 - 1

1 - تنها خداست كه خورشيد را فروزان و ماه را تابان قرار داده است .

هو الذى جعل الشمس ضياء و القمر نوراً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 6 - 5

5 - خدا ، آفريننده تمامى پديده هاى جهان هستى است .

و ما خلق اللّه فى السموت و الأرض

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 18 - 6

6 - سود و زيان آدميان ، تنها در دست خداوند است .

و يعبدون من دون اللّه ما لا يضرهم و لا ينفعهم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 104 - 9

9 - مرگ انسان ها ، تنها به دست خداست .

اللّه الذى يتوفيكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 106 - 2،4

2 - هيچ معبودى به جز خداوند ، قادر بر رساندن سود و زيان به آدميان نيست .

و لاتدع من دون اللّه ما لاينفعك و لايضرك

4 - سود و زيان آدميان ، تنها به دست خداوند است .

و لاتدع من دون اللّه ما لاينفعك و لايضرك

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 107 - 2،3

2 - هيچ موجودى توانايى انجام كارى در جهت خنثى كردن كار خداوند را ندارد .

إن يمسسك اللّه بضرّ فلا كاشف له إلا هو و إن يردك بخير فلا راد لفضله

3 - تمام قدرت ها در جهان هستى ، مقهور و مغلوب قدرت خداوند است .

إن يمسسك اللّه بضرّ فلا كاشف له إلا هو . .. يصيب به من يشاء

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 48 - 6

6- تأمين سلامت و امنيت جامعه هاى بشرى و ايجاد نعمت براى آنان ، به دست خدا و در اختيار اوست .

اهبط بسلم منا و بركت عليك و على أمم ممن معك و أمم سنمتعهم

برداشت فوق ، از «منا» استفاده مى شود. قابل ذكر است كه كلمه «منا» در مورد «بركات» مقدر است ، چنان چه كلمه «عليك» در مورد «بسلام» مقدر مى باشد; يعنى: بسلام منا عليك و بركات منا عليك.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 61 - 12

12- تنها خداوند ، ايجاد كننده و آفريننده انسان است .

هو أنشأكم من الأرض

تركيبهايى همانند «هو أنشأكم» و «أنا قمت» - كه مبتدا در معنا ، فاعل است و خبر آن فعل مى باشد - گاهى حاكى از تأكيد است و گاهى دلالت بر حصر دارد. قرينه هاى موجود در كلام ، تعيين كننده آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 107 - 10

10- حاكميت خداوند بر هستى ، حاكميتى مطلق و قدرت او بلامنازع است .

إن ربك فعال لما يريد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 123 - 4

4- جريان همه امور در اختيار خداوند است و تنها او منشأ همه آنهاست .

و إليه يرجع الأمر كله

مراد از «الأمر» همه فعل و انفعالات موجود در هستى است و از آن جا كه اينها به فرمان تكوينى خدا تحقق مى يابند ، كلمه «امر» بر آنها اطلاق شده است. بازگشت امور به خدا (إليه يرجع الأمر) به اين معناست كه خداوند منشأ همه آنها مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 39 - 11

11- اعتقاد به وجود خداى يگانه و غالب و باور به شايستگى او براى پرستش ، اعتقاد و باورى خردمندانه است .

ءأرباب متفرقون خير أم الله الوحد القهار

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 40 - 2،8،12

2- هر معبودى جز خداوند ، تنها داراى نامى از خدايى و خالى از هنر و حقيقت آن

ما تعبدون من دونه إلاّ أسماءً سميتموها

مقصود از «أسماء سميتموها» (نامهايى كه شما بر معبودها نهاده ايد) اين است كه اين نامها ، الفاظى اند كه مصداقى در خارج ندارند. اسمهايى بى مسمى و نامهايى بى نشانند.

8- توان و قدرت موجودات ، عطايى از خداوند به آنهاست .

ما أنزل الله بها من سلطن

12- حاكميت و سيطره بر هستى ، در انحصار خداوند است .

ما أنزل الله بها من سلطن إن الحكم إلاّ لله

مقصود از «حكم» يا حكم تكوينى يا حكم تشريعى و يا اعم از هر دو نوع است. برداشت فوق ، ناظر به نوع تكوينى آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 67 - 13،17

13- حاكميت بر تمام هستى و علل و اسباب ، از آنِ خداوند است و جملگى مقهور حكم و تقدير اويند .

وادخلوا من أبوب متفرقة و ما أُغنى عنكم من الله من شىء إن الحكم إلاّ لله

17- باور به حاكميت انحصارى خدا بر هستى ، موجب توكل بر خدا و اتكا نكردن به غير اوست .

إن الحكم إلاّ لله عليه توكلت و عليه فليتوكل المتوكلون

تفريع «عليه فليتوكل» به وسيله «فاء» بر «إن الحكم إلاّ لله» گوياى برداشت فوق است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 100 - 28

28- خداوند هر آنچه را بخواهد با لطافت تحقق مى بخشد و بر هستى و عوامل و اسباب آن سيطره دارد .

إن ربى لطيف لما يشاء

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 11 - 17

17- تنها خداوند بر بازگرداندن گزند هاى تقدير شده ، تواناست .

فلامردّ له و ما لهم من دونه من وال

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 12 - 5

5- عوامل طبيعى در اختيار خداوند است و تنها او حاكم بر آنهاست .

هو الذى يريكم البرق . .. و ينشىء السحاب الثقال

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 16 - 20،21،24

20- خداوند در آفريدن موجودات هيچ شريكى ندارد .

أم جعلوا لله شركاء خلقوا كخلقه

21- غير خدا هيچ آفرينش و آفريده اى ندارد .

أم جعلوا لله شركاء خلقوا كخلقه

24- خداوند خالق و آفريننده همه پديده هاست .

قل الله خلق كل شىء

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 31 - 5

5- خداوند منشأ همه امور است و همه چيز به دست او جارى و سارى است .

لله الأمر جميعًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 42 - 3

3- همه نقشه ها و طرح هاى پنهانى از آنِ خداوند است .

فلله المكر جميعًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - حجر - 15 - 23 - 1

1- حيات و مرگ موجودات ، تنها به دست خداوند است .

و إنا لنحن نحى و نميت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - حجر - 15 - 25 - 3

3- احياى اخروى انسان ها ، تنها به دست خداوند است .

إن ربّك هو يحشرهم

ذكر ضمير فصل «هو» در آيه، براى بيان حصر فعل حشر به فاعل است و احيا لازمه حشر است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 3 - 5

5- خداوند ، برتر و فراتر از آن است كه بتوان براى او شريكى در آفرينش تصور كرد .

خلق السموت و الأرض بالحق تعلى عمّا يشركون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 10 - 1

1- نزول آب ( باران ) از آسمان ، تنها به دست خداست .

هو الذى أنزل من السّماء ماء

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 14 - 2

2- رام كننده دريا ها براى بهره بردارى آدميان ، فقط خداوند است .

و هو الذى سخ-ّر البحر لتأكلوا منه

معرفه بودن مبتدا (هو) و خبر «الذى . ..» بر حصر دلالت مى كند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 73 - 2

2- خداوند ، تنها روزى دهنده آدميان و يگانه معبود شايسته پرستش است .

أفبالبطل يؤمنون . .. و يعبدون من دون الله ما لايملك لهم رزقًا

از ارتباط ميان اين آيه و آيه قبل استفاده مى شود كه خداوند رازقيت را در انحصار خود دانسته و رزق دهنده واقعى را شايسته معبوديت معرفى كرده است و در اين راستا هرگونه نقش بتها را در رازقيت، نفى كرده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 2 - 7

7- انسان ، نيازمند به تكيه گاه و پشتيبان و خدا تنها تأمين كننده آن است .

ألاّتتخذوا من دونى وكيلاً

برداشت فوق با توجه به دو مسأله ذيل است: 1- «التوكيل» در لغت به معناى اعتماد به غير است و نايب گرفتن اوست (مفردات راغب). 2- در آيه، نياز انسان به تكيه گاه امرى مسلم شمرده شده و با نهى از اتكال به غير خدا اين حقيقت نشان داده شده است كه تنها خداوند تأمين كننده آن نياز است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 42 - 5

5- خداوند ، تنها قدرت حاكم بر جهان آفرينش است .

قل . .. لاَبتغوا إلى ذى العرش سبيلاً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 65 - 11

11- تنها خداوند مى تواند انسان ها را از سلطه و نفوذ شيطان نجات بخشد .

ليس لك عليهم سلطن و كفى بربّك وكيلاً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 75 - 10

10- هيچ گونه قدرتى در مقابل اراده الهى ، وجود ندارد .

ثمّ لاتجد لك علينا نصيرًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 24 - 17

17- تمامى مراحل هدايت ، به دست خداوند است .

عسى أن يهدين ربّى لأقرب من هذا رشدًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 26 - 19،20

19- خداوند در فرماندهى بر هستى ، احدى را شريك خود نمى سازد .

و لايشرك فى حكمه أحدًا

20- قضاوت ها و فرامين الهى ، منزه از دخالت غير او و مصون از تأثير اظهارنظر هاى ديگران است .

و لايشرك فى حكمه أحدًا

«حكم»،اين است كه در باره اثبات و نفى خصوصيات چيزى، نظر دهى، چه با الزام كردن ديگران بر پذيرش آن همراه باشد و چه همراه نباشد (مفردات راغب).

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 39 - 4

4- تمام نيرو ها ، وابسته به خداوند است .

لاقوّة إلاّ باللّه

جمله «لاقوّة إلاّ باللّه» به دليل «لا» ى نفى جنس و حرف «إلاّ» افاده حصر مى كند; يعنى، هيچ توان و قدرتى، جز به نيروى خداوند، نمى تواند عرضه وجود كند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 52 - 8

8- غير خدا ، فاقد هرگونه نقش و قدرت ، در آغاز و نيز فرجام هستى است .

ما أشهدتّهم خلق السموت والأرض . .. و يوم يقول نادوا ... فدعوهم فلم يستجيبوا لهم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 17 - 3

3- توانايى بر آفريدن جهان كنونى براى بازيچه و سرگرمى خويش ، تنها در قلمرو قدرت خدا است و هيچ موجودى قادر بر انجام اين كار نيست .

لو أردنا أن نتّخذ لهوًا لاَتّخذنه من لدنّا

برداشت ياد شده مبتنى بر اين نكته است كه «من لدنّا»، معناى «من جهة قدرتنا» را افاده كند (چنان كه برخى از مفسران بزرگ بر اين نظرند). و يا اين كه «من لدنّا» ظرف مختص - در قبال «من لدن غيرنا» باشد. براين اساس پيام آيه چنين مى شود: «اگر بنا بود جهان را سرگرمى خود قرار دهيم، باز اين كار تنها در توان ما است نه خدايان ادعايى مشركان و يا ديگر قدرت ها; پس قدرت و ربوبيت مطلقه در انحصار خدا است». گفتنى است آمدن «لدنّا» - كه براى ابتداى غايت است - به جاى «عندنا» - كه براى صرف حضور است - مؤيد برداشت ياد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 21 - 5

5- زنده كردن مردگان و برپايى قيامت ، تنها در توانايى خداوند است .

له من فى السموت والأرض . .. أم اتّخذوا ءالهة من الأرض هم ينشرون

خداوند با اثبات مالكيت و قدرت مطلق خود بر جهان هستى (له من فى السماوات. ..) و نفى توانايى خدايان ادعايى بر احياى مردگان، در صدد بيان اين نكته است كه زنده كردن آنها، تنها در قلمرو قدرت خدا است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 22 - 4

4- هيچ قدرتى جز خداوند ، قادر به اداره منظم و منسجم جهان نيست .

لو كان فيهما ءالهة إلاّاللّه لفسدتا

خداوند، وجود چند خدا را - كه در امور جهان دخالت داشته باشند - نفى فرموده و موجب فساد نظم جهان دانسته است. اين فسادآورى ممكن است به خاطر اين باشد كه خدايان ديگر، قادر به اداره جهان و سامان بخشيدن به آن نباشند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 80 - 1،4،5،6

1 - حيات و مرگ ، تنها در اختيار خداوند است .

و هو الذى يحى و يميت

«الذى» خبر مبتدا و «ال» در آن، براى جنس است. بنابراين جمله «هو الذى» مفيد حصر است معنا چنين مى شود: او حيات مى بخشد و مى ميراند.

4 - حيات و مرگ انسان ها ، تنها به اراده و تدبير خداوند

و هو الذى يحى و يميت

برداشت فوق، بر اين اساس است كه مفعول محذوف، ضمير خطاب به انسان ها باشد; يعنى، «يحييكم و يميتكم».

5 - گردش و آمد و شد شب و روز ، تنها به اراده خداوند

و له اختلف الّيل و النهار

حصر مى باشد.

6 - تفاوت ساعات شب و روز در طول سال و پيدايش فصل ها ، تنها در اختيار و تحت اراده خداوند است .

و له اختلف الّيل و النهار

برداشت فوق، با توجه به معناى ديگر «إختلاف» - كه مقابل توافق و اتفاق است - مى باشد. بنابراين مراد از «اختلاف الليل و النهار» تفاوت و نوسان هاى موجود در هر يك، از شب و روز در طول سال خواهد بود كه لازمه آن پيدايش فصل هاى چهارگانه است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 87 - 2

2 - حاكميت يگانه خدا بر هستى ، جلوه اى از مالكيت مطلقه او

قل من ربّ السموت السبع . .. سيقولون للّه

در برابر سؤال از ربوبيت (من ربّ السماوات. ..)، پاسخى داده شده كه بيانگر مالكيت است (سيقولون للّه). و اين بدان جهت است كه ربوبيت، فرع بر مالكيت مطلقه مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 116 - 2

2 - خدا ، فرمان رواى يگانه و به حق جهان هستى

فتعلى اللّه الملك الحقّ

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - نور - 24 - 44 - 1

1 - گردش و جابه جايى شب و روز و تحولات ناشى از آن به دست خدا است .

يقلّب اللّه الّيل و النهار

«تقليب» به معناى تغيير شىء از حالى به حال ديگر و هيأتى به هيأتى ضد آن است. تقليب شب و روز به معناى جابه جايى آن دو و يا ناظر به كوتاه و بلند شدن و تحولات ناشى از آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 2 - 11

11 - خداوند ، آفريننده همه پديد هاى جهان هستى است .

و خلق كلّ شىء

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 47 - 1

1 - آفرينش شب ، همچون لباس و پوشش ، تنها به قدرت خدا است .

و هو الذى جعل لكم الّيل لباسًا

جمله «و هو الذى جعل لكم الليل لباساً» براى حصر است و از نوع حصر إفرادى است; يعنى، تنها خدا شب را همچون پوشش براى انسان قرار داد; نه قدرتى ديگر. گفتنى است در اين جمله، شب به لباس و پوشش تشبيه شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - فرقان - 25 - 62 - 2

2 - آفرينش شب و روز و پديد آمدن روشنايى و تاريكى ، بر اثر جانشين شدن آن دو به جاى يكديگر ، تنها به قدرت خدا است .

و هو الذى جعل الّيل و النهار خلفة

برداشت ياد شده با توجه به دو نكته است: 1- معرفه بودن مبتدا و خبر (هو الذى جعل) بيانگر قصر مى باشد. 2- آيه شريفه در مقام بيان قدرت خدا است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 60 - 1

1 - خدا ، آفريدگار يگانه آسمان ها و زمين

أمّن خلق السموت و الأرض

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 70 - 7

7 - حكم و فرمان ( تعيين تكليف براى خلق و امر و نهى به آنان ) ، تنها در حيطه اختيار خداوند است .

و له الحكم

تقديم «له» (مسند) بر «الحكم» (مسنداليه) مفيد حصر مى باشد; يعنى، «ليس الحكم إلاّ للّه»

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 71 - 3

3 - خدا ، قدرت مطلق و بلامنازع جهان آفرينش است .

قل أرءيتم إن جعل اللّه عليكم الّيل سرمدًا إلى يوم القيمة من إله غير اللّه

مفاد آيه بالا، اين است كه اگر خدا چيزى را بخواهد، در تمام هستى كسى نيست كه بتواند اراده او را نقض كند و برخلاف خواست او كارى انجام دهد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 72 - 3

3 - خدا ، قدرت مطلق و بلامنازع جهان آفرينش است .

قل أرءيتم إن جعل اللّه عليكم النهار سرمدًا . .. من إله غير اللّه ... أفلاتبصرون

مفاد آيه بالا اين است كه هرگاه خداوند كارى را اراده كند، هيچ كس نمى تواند اراده او را نقض كند و برخلاف خواسته او كارى انجام دهد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 88 - 9

9 - فرمان روايى جهان ، تنها در اختيار خداوند است .

له الحكم

«حكم» به معناى فرمان است و تقديم خبر (له) بر مبتدا (الحكم) مفيد حصر مى باشد. بنابراين «له الحكم»; يعنى، فرمان در سراسر هستى، تنها در انحصار خدا است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 11 - 3

3 - همه عالم آفريده خداوند است و هيچ كس ، جز او در آن نقش نداشته است .

هذا خلق اللّه فأرونى ماذا خلق الذين من دونه

جمله «هذا خلق اللّه» اشاره به خلق آسمان ها و زمين و كوه ها و جنبدگان و آب و گياهان - كه در آيه قبل، از آنها سخن رفته است و مجموعه آنها، عالم را تشكيل مى دهند - دارد. بنابراين، مراد از آن، آفرينش همه عالم است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 25 - 5،6،14

5 - عقيده به يك تايى خدا در خالقيّت ، مستلزم منحصر دانستن تمامى ستايش ها به او است .

و لئن سألتهم من خلق . .. ليقولنّ اللّه قل الحمد للّه

6 - تنها ، آفريدگارِ يك تا ، شايسته همه حمد ها و ستايش ها است .

و لئن سألتهم . .. ليقولنّ اللّه قل الحمد للّه

«ال» در «الحمد» براى استغراق و مفيد نكته ياد شده است.

14 - ستايش غيرخدا در عين عقيده به توحيد ، ناشى از جهل و بى دانشى است .

قل الحمد للّه بل أكثرهم لايعلمون

متعلق «لايعلمون» حذف شده و به قرينه مقام مى توان گفت، مراد اين است كه اكثر مشركان، اين حقيقت را نمى فهمند كه «ستايش مخصوص خالق و آفريدگار جهان است. » و در اثر اين نادانى، غير خداوند خالق را ستايش مى كنند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - سجده - 32 - 4 - 12

12 - يكتايى خدا در خلق و تدبير عالم ، دليل وجود نداشتن سرپرست و ياورى براى انسان ها جز خود او است .

اللّه الذى خلق . .. ما لكم من دونه من ولىّ و لاشفيع

احتمال دارد ذكر «ما لكم من دونه. ..» پس از بيان يكتايى خداوند در آفرينندگى و تدبير، به اين منظور باشد كه چون همه چيز در دست اقتدار او است، كسى جز او نمى تواند ولىّ و شفيع باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - سبأ - 34 - 22 - 9

9 - خدايان ادعايى مشركان ، هيچ گونه نقشى در پشتيبانى و امداد به خدا را ندارند .

و ما له منهم من ظهير

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 3 - 4

4 - تنها خداوند ، خالق جهان و روزى دهنده انسان ها است .

هل من خلق غير اللّه يرزقكم من السماء و الأرض

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 40 - 3

3 - خداوند ، در آفرينش جهان ( آسمان ها ، زمين و . . . ) و تدبير امور آن ، بى شريك است .

قل أرءيتم شركاءكم الذين تدعون من دون اللّه أرونى ماذا خلقوا من الأرض أم لهم شرك

برداشت ياد شده، با توجه به اين نكته است كه امر «أرونى» تعجيزى است و مفاد آن چنين مى باشد: شما مشركان از آوردن نمونه اى از دخالت معبودهايتان در آفرينش ناتوانيد. بنابراين خداوند در آفرينش و تدبير جهان بى شريك مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 41 - 1

1 - تنها خداوند ، نگه دارنده نظم كنونى آسمان ها و زمين از زوال و پاشيدگى است و هيچ قدرت ديگرى در آن نقش ندارد .

إنّ اللّه يمسك السموت و الأرض أن تزولا و لئن زالتا إن أمسكهما من أحد من بعده

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 35 - 6

6 - انسان ، در پيدايش و روان ساختن چشمه ها ، هيچ نقشى نداشته و اين كار تنها با قدرت خدا انجام گرفته است .

و فجّرنا فيها من العيون . ليأكلوا من ثمره و ما عملته أيديهم

برداشت ياد شده مبتنى بر اين نكته است كه جمله «و ما عملته أيديهم» در موضع حال باشد و «ما» در «ما عملته» نافيه و ضمير آن به تفجير بازگردد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 75 - 4

4 - تنها خداوند ، توانا بر يارى رسانى به انسان ها در روز رستاخيز

و اتّخذوا من دون اللّه ءالهة لعلّهم ينصرون . .. و هم لهم جند محضرون

از تأكيد خداوند بر ناتوانى مطلق همه معبودها از يارى رسانى (به جز اللّه)، برداشت ياد شده به دست مى آيد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 83 - 2

2 - حاكميت و مالكيت همه چيز به دست خدا است .

فسبحن الذى بيده ملكوت كلّ شىء

«ملكوت» يا صيغه مبالعه از مصدر «مِلك» به معناى مالكيت است (مانند «رحموت» و «رهبوت» كه مبالغه رحمت و رهبت است) و يا از مصدر «مُلك» به معناى سلطنت و حاكميت است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 21 - 6

6 - جريان رويش كشت هاى رنگارنگ و رسيده و آن گاه خشك و خرد شدن ساقه ها و برگ هاى آنها ، به دست خداوند است .

ثمّ يخرج به زرعًا مختلفًا ألونه ثمّ يهيج فتريه مصفرًّا ثمّ يجعله حطمًا

«هيجان» (مصدر «يهيج») در اصل به معناى حركت شتابان و جوش و خروش است. اين كلمه هرگاه به كشت ها و نباتات نسبت داده شود، آغاز خشك شدن را افاده مى كند و اين كنايه از رسيدن محصول و وقت چيدن آن است. «حطام» به معناى خرده هاى يك شىء خشك شده است و مقصود از آن، خرد و كاه شدن برگ ها و ساقه هاى كشت ها است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 42 - 2

2 - تنها خداوند جان ستان حقيقى انسان ها است و عوامل ديگر ( چون عزرائيل ) واسطه و مأمور او هستند .

اللّه يتوفّى الأنفس حين موتها

تقدم اسم جلاله (اللّه) بر خبر فعلى مقيد، تخصيص مضمون خبر است. بنابراين اختصاص جان ستاندن به خداوند - در حالى كه در آيات ديگر اين عمل به فرشته مخصوص (ملك الموت) نسبت داده شده - گوياى حقيقت بالا است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 44 - 5

5 - جهان آفرينش ، تحت فرمانروايى واحدى اداره مى شود .

له ملك السموت و الأرض

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 63 - 1

1 - كليد و سررشته تمامى امور جهان ، در اختيار خدا است .

له مقاليد السموت و الأرض

«مقاليد» در آيه شريفه يا مترادف «مفاتيح» (كليدها) و يا به معناى «خزائن» (گنجينه ها) است (لسان العرب ). در هر صورت اين تعبير كنايه از سلطه بر جهان و در اختيار داشتن آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 16 - 7

7 - وحدانيت و قهار بودن خداوند ، نشانه اختصاص داشتن فرمان روايى به ذات مقدس او

لمن الملك اليوم للّه الوحد القهّار

ذكر شدن دو صفت يكتايى و قهاريت براى خداوند - پس از يادآورى اختصاص داشتن فرمان روايى جهان به او - مى تواند گوياى حقيقت ياد شده باشد; زيرا كسى كه چيره شونده مطلق است و در اين چيره گى، يكتا و يگانه مى باشد، در اوج قدرت و استيلا بر جهان قرار دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 62 - 3

3 - خداوند ، خالق همه چيز است .

خلق كلّ شىء

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 12 - 12،14

12 - زيبايى و ايمنى آسمان ، نشانى از عزت و علم الهى است .

و زيّنا السّماء . .. و حفظًا ذلك تقدير العزيز العليم

14 - توجه به آفرينش زمين و آسمان و مراحل آن ، عامل پى بردن انسان به قدرت و علم نامحدود خداوند

أئنّكم لتكفرون بالّذى خلق . .. ذلك تقدير العزيز العليم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 39 - 12،17

12 - تمامى امور ، در حيطه قدرت مطلق و گسترده خداوند است .

إنّه على كلّ شىء قدير

17 - حيات زمين در دنيا و رستاخيز مردگان در قيامت ، نمادى از قدرت بى بديل خداوند است .

إنّ الذى أحياها لمحى الموتى إنّه على كلّ شىء قدير

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 9 - 8

8 - تنها خداوند ، زنده كننده مردگان است .

و هو يحىِ الموتى

تقديم مسنداليه «هو» بر فعل «يحيى» افاده حصر مى كند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - فتح - 48 - 10 - 6

6 - قدرت و اراده خداوند ، برتر از همه قدرت ها است .

يد اللّه فوق أيديهم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - ذاريات - 51 - 58 - 7

7 - تمام قدرت ها و واسطه هاى فيض در نظام هستى ، در مالكيت و سيطره يگانه خداوند

إنّ اللّه هو . .. ذوالقوّة المتين

تعبير «ذوالقوّة» - به جاى «القوى» - مى تواند اشاره به اين حقيقت داشته باشد كه خداوند، نه تنها قوى است; بلكه هر نوع توان و قدرتى كه در نظام وجود يافت شود، مملوك و مقهور او است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - طور - 52 - 36 - 1

1 - آفرينش آسمان ها و زمين ، مخصوص خداوند و غير او فاقد كمترين تأثير درآن

أم خلقوا السموت و الأرض

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - نجم - 53 - 42 - 1

1 - سررشته تمامى امور ، تنها در اختيار خداوند است .

و أنّ إلى ربّك المنتهى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - واقعه - 56 - 64 - 3

3 - نقش الهى در فرايند رشد دانه ها در زمين ، منحصر به فرد بوده و هيچ نيرويى توان چنين عملى را ندارد .

أم نحن الزرعون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - واقعه - 56 - 69 - 4

4 - تنها خداوند ، توانا بر نازل كردن باران از ابر

أم نحن المنزلون

«المنزلون»، مسند محلى به «ال» و مفيد حصر است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حديد - 57 - 2 - 1،5

1 - فرمانروايى آسمان ها و زمين ، تنها در اختيار خداوند است .

له ملك السموت و الأرض

تقديم خبر (له) بر مبتدا (ملك) افاده حصر مى كند و «ملك» به معناى سلطنت و فرمانروايى است.

5 - خداوند ، بر انجام دادن هر چيزى قادر و توانا است .

و هو على كلّ شىء قدير

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - عبس - 80 - 26 - 3،5

3 - شخم زدن زمين و ايجاد شيار در دل خاك و آماده سازى آن براى كشت و ايجاد هرگونه دگرگونى در سطح زمين ، در حقيقت مستند به خداوند است .

ثمّ شققنا الأرض شقًّا

فعل «شققنا» اطلاق دارد و زير و رو كردن خاك زمين را - به هر شكلى باشد - مستند به خداوند مى كند; هر چند به دست انسان يا ديگر عوامل طبيعت انجام پذيرد.

5 - كار طبيعت و عوامل مؤثر در آن ، در حقيقت كار خداوند است .

ثمّ شققنا الأرض شقًّا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - بروج - 85 - 13 - 1،2

1 - آغاز همه چيز و اعاده آنها ، تنها به دست خداوند است .

إنّه هو يبدىء و يعيد

در آيه شريفه متعلق «يبدئ» و «يعيد» ذكر نشده است. در اين موارد، متكلم ذهن مخاطب را در فهم آن آزاد مى گذارد تا هر چه بتواند، متعلق را گسترش دهد. بنابراين مفاد آيه شريفه، اين مى شود كه همه آغازها، به دست خداوند است و تمام تكرارها نيز مستند به او است.

2 - آغاز جهان هستى و اعاده آن در آخرت ، به دست خداوند است .

إنّه هو يبدىء و يعيد

115- توحيد افعالى هود(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 55 - 1

1- هود ( ع ) ، به مشركان قومش اعلام كرد كه تنها خداوند را مؤثر در جهان دانسته و تنها او را شايسته عبادت مى داند .

أنى برىءٌ مما تشركون. من دونه

ضمير در «دونه» به «الله» در آيه قبل برمى گردد.

116- توحيد افعالى يعقوب(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 18 - 16

16- يعقوب ( ع ) شخصيتى صبور و موحد كه تنها خداوند را بر يارى رسانى توانا مى دانست .

والله المستعان على ما تصفون

117- توحيد افعالى يوسف(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 53 - 1،2

1- يوسف ( ع ) مصون ماندن خويش از گناهان و ارتكاب بدى ها را ، به امداد خدا مى دانست نه برخاسته از اراده خود بدون توفيق الهى .

أنى لم أخنه . .. و ما أُبرّءُ نفسى إن النفس لأمّارة بالسوء إلاّ ما رحم ربى

از ارتباط «ما أُبرّءُ نفسى» (من نفس خويش را از ارتكاب بديها تبرئه نمى كنم)با جمله «لم أخنه بالغيب» و نيز شهادت زنان بر پاكدامنى يوسف(ع) (حاش لله ما علمنا عليه من سوء) اين نكته معلوم مى شود كه: يوسف(ع) با جمله «ما أُبرّءُ نفسى» درصدد نيست كه بگويد من گناه كرده ام; بلكه با توجه به عبارت «إلاّ ما رحم ربى» در مقام بيان اين حقيقت است كه اگر من مرتكب گناه نشده ام، نه به خاطر توان شخصى است ; زيرا نفس هر كس و نيز نفس من ترغيب كننده به گناه و بدى است. پس آلوده نشدن من به گناه به توفيق الهى و رحمت او بوده است.

2- يوسف ( ع ) از اين انديشه كه امور خويش را خود بدون عنايت الهى تدبير كند ، مبرّا و منزه بود .

و ما أُبرّءُ نفسى

118- توحيد امام على(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 82 - 12

12 - عن أبى جعفر(ع) فى قول الله تعالى: «الذين امنوا و لم يلبسوا ايمانهم بظلم . .. »: ... هذه الآية نزلت فى اميرالمؤمنين على بن ابى طالب(ع) لأنه لم يشرك بالله طرفة عين قط و لم يعبد اللات و العزى ... .

از امام باقر(ع) درباره «الذين آمنوا . .. » روايت شده است: اين آيه درباره اميرالمؤمنين(ع) نازل شده ; زيرا آن حضرت حتى يك لحظه به خداوند شرك نورزيد و بتها (لات و عزى) را نپرستيد ... .

119- توحيد انبيا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 88 - 8

8 - پيامبران خدا هيچگاه به شرك دچار نشدند.

و لو أشركوا لحبط عنهم ما كانوا يعملون

حرف شرط «لو» غالباً در مواردى به كار مى رود كه شرط آن امرى ممتنع و دست نيافتنى باشد، لذا در آيه شريفه «شرك» در مورد پيامبران امرى حاصل نشدنى فرض شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 10،16

10- پيامبران ، پيراسته از هرگونه شركورزى و همتا پنداشتن براى خدا

ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء

16- اعتقاد ابراهيم ، اسحاق ، يعقوب و يوسف ( ع ) و ديگر پيامبران به توحيد و مصونيتشان از هرگونه شركورزى ، تفضّلى از ناحيه خدا بر آنان بود .

ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء ذلك من فضل الله علينا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 12 - 12

12- از ديدگاه انبيا ، خداوند تنها موجود قابل توكل و اتكاست . *

و على الله فليتوكّل المتوكّلون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 45 - 2

2 - دعوت پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، استمرار خط توحيدى پيامبران پيشين است .

و سئل من أرسلنا من قبلك من رسلنا أجعلنا من دون الرحمن ءالهة يعبدون

آيه شريفه در مقام بيان اين نكته است كه دعوت توحيدى پيامبر(صلی الله علیه و آله)، امرى بى سابقه نيست، بلكه پيامبران و اديان آسمانى گذشته نيز همين پيام را تبليغ مى كردند.

120- توحيد اوّليه انسان ها

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

6 - اعراف - 7 - 174 - 4

4 - انسان ها پيش از گرايش به شرك موحد بودند .

و لعلهم يرجعون

121- توحيد اهل كتاب

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 139 - 4

4 - اعتقاد اهل كتاب و مسلمانان به ربوبيت خداى يكتا ، از دلايل نابجا بودن محاجه اهل كتاب با مسلمانان درباره خدا و شؤون او ( برانگيختن پيامبران )

أتحاجوننا فى اللّه و هو ربنا و ربكم

جمله «و هو ربنا . ..» حاليه است و بيانگر وجه توبيخ و اعتراض به اهل كتاب مى باشد; يعنى، معقول نيست كه درباره خدا و شؤون او با ما بحث كنيد; زيرا او همان گونه كه پروردگار شماست، پروردگار ما نيز هست. اگر از نژاد شما پيامبرى مى فرستد، قادر است از نژاد عرب نيز پيامبرى را مبعوث كند.

122- توحيد بنى اسرائيل

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 85 - 1

1 - قوم موسى ، پس از توصيه و دعوت او ، اعلام داشتند : ما تنها بر خدا توكل كرده و جز او بر احدى اتكال نخواهيم كرد .

و قال موسى يقوم . .. فعليه توكلوا ... فقالوا على اللّه توكلنا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - قصص - 28 - 15 - 5

5 - پايبند ماندن بنى اسرائيل بر آيين توحيدى پدران خويش ( ابراهيم ، اسحاق و يعقوب )

هذا من شيعته

123- توحيد پدر ابراهيم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 41 - 5

5- پدر و مادر حضرت ابراهيم ( ع ) مؤمن و موحد بودند .

ربّنا اغفرلى و لولدىّ

از اينكه حضرت ابراهيم(ع) براى پدر و مادرش طلب آمرزش كرد، استفاده مى شود كه آنان مؤمن و موحد بودند.

124- توحيد پسران يعقوب(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 133 - 3،7

3 - پسران يعقوب ( ع ) در زمان حيات او ، انسانهايى موحد و پرستشگر خداى يكتا بودند .

إذ قال لبنيه ما تعبدون من بعدى

برداشت فوق از قيد «من بعدى» استفاده شده است.

7 - فرزندان يعقوب ، او را بر ملازمت به پرستش خداى بى همتا و تسليم بودن در برابرش مطمئن ساختند .

قالوا نعبد . .. إلهاً وحداً

125- توحيد پيروان محمد(صلی الله علیه و آله)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 108 - 6

6- پيروان پيامبر (صلی الله علیه و آله) مردمانى موحّد و بهره مند از دليل و حجّت بر عقيده توحيدى خويش

على بصيرة أنا و من اتبعنى

126- توحيد حبيب نجار

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 25 - 1،3،4

1 - مؤمن انطاكيه ( حبيب نجار ) ، ايمان استوارش به خداى يكتا را قاطعانه به مردم اعلام كرد .

إنّى ءامنت بربّكم

برداشت ياد شده مبتنى بر اين نكته است كه مخاطبانِ «ربّكم» و «فاسمعون»، مردم انطاكيه باشند.

3 - مؤمن انطاكيه ( حبيب نجار ) ، ايمان استوارش به خداى يكتا را به پيامبران آن ديار اعلام كرد .

إنّى ءامنت بربّكم

برداشت ياد شده بر اين اساس استوار است كه مخاطبانِ «كم» و «فاسمعون»، پيامبران مردم انطاكيه باشند.

4 - مؤمن انطاكيه ( حبيب نجار ) ، پيامبران آن ديار را بر ايمان استوارش به خداى يكتا ، به گواهى گرفت .

إنّى ءامنت بربّكم فاسمعون

خطابِ «فاسمعون» - بر مبناى اين كه مخاطبان آن پيامبران باشند - به اين منظور ايراد شده است تا پيامبران انطاكيه را بر ايمان آوردن خود به پروردگار شاهد بگيرد.

127- توحيد در آسايش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 33 - 13

13 - رويكرد به خداوند و اجتناب از شرك ، در وضعيّت آسايش ، مانند وضعيت سختى و ناگوارى امرى بايسته و لازم است .

و إذا مسّ الناس ضرّ . .. ثمّ إذا أذاقهم منه رحمة ... يشركون

از آن جايى كه آيه، درصدد سرزنش كسانى است كه به هنگام مواجهه با سختى ها، به خداوند روى مى آورند، اما همين كه از آن مى رهند، شرك مىورزند، نكته ياد شده به دست مى آيد.

128- توحيد در اديان

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 83 - 11

11 - يكتا پرستى و توحيد عبادى ، از مهمترين اصول در اديان الهى است .

و إذ أخذنا ميثق بنى إسرءيل لاتعبدون إلا اللّه

تقديم «لاتعبدون إلا اللّه» بر ديگر عهدها و پيمانها، بيانگر اهميت خاص اين عهد و پيمان است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 151 - 8

8 - توحيد مهمترين اصل اعتقادى در اديان الهى است.

أتل ما حرم ربكم عليكم ألا تشركوا به شيئا

به كارگيرى فعل ماضى «حرم» اشاره به اين حقيقت دارد كه اصول ياد شده در اين بخش از آيات، اصولى مشترك ميان اديان الهى است ; و از آنجا كه اصل توحيد و پرهيز از شرك در سرلوحه بيان محرمات و تكاليف مذكور ياد شده، اهميت برتر آن معلوم مى شود.

129- توحيد در اديان آسمانى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 92 - 3

3- توحيد ، اساس وحدت اديان الهى است .

إنّ هذه أُمّتكم أُمّة وحدة و أنا ربّكم فاعبدون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 45 - 5

5 - هم آوايى و هماهنگى اديان آسمانى در دعوت به توحيد ، از نشانه هاى صدق مكتب توحيدى اسلام

و سئل من أرسلنا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - عنكبوت - 29 - 46 - 12

12 - اديان آسمانى ، در توحيد مشترك اند .

لاتجدلوا أهل الكتب إلاّ . .. و قولوا ... و إلهنا و إلهكم وحد

130- توحيد در خالقيت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 61 - 12

12- تنها خداوند ، ايجاد كننده و آفريننده انسان است .

هو أنشأكم من الأرض

تركيبهايى همانند «هو أنشأكم» و «أنا قمت» - كه مبتدا در معنا ، فاعل است و خبر آن فعل مى باشد - گاهى حاكى از تأكيد است و گاهى دلالت بر حصر دارد. قرينه هاى موجود در كلام ، تعيين كننده آن است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - رعد - 13 - 16 - 20،21،24

20- خداوند در آفريدن موجودات هيچ شريكى ندارد .

أم جعلوا لله شركاء خلقوا كخلقه

21- غير خدا هيچ آفرينش و آفريده اى ندارد .

أم جعلوا لله شركاء خلقوا كخلقه

24- خداوند خالق و آفريننده همه پديده هاست .

قل الله خلق كل شىء

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - حجر - 15 - 86 - 1

1- خداوند ، تنها آفريننده داناست .

إن ربّك هو الخلّ-ق العليم

معرفه آورده شدن مبتدا و خبر و نيز آمدن ضمير فصل «هو» دلالت بر حصر مى كند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 3 - 5

5- خداوند ، برتر و فراتر از آن است كه بتوان براى او شريكى در آفرينش تصور كرد .

خلق السموت و الأرض بالحق تعلى عمّا يشركون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 7 - 11

11- آفرينش موجودات و تأمين نيازمندى هاى جسمى و روحى آنان ، دليل بر توحيد ربوبى و خالقيت خداوند است .

خلق السموت . .. تعلى عمّا يشركون ... خلق الإنسن ... و الأنعم خلقهالكم ... إن

آوردن كلمه «ربّ» بعد از بيان آفرينش آسمانها و زمين و آفرينش انسان و حيوانات از سوى خداوند، بيانگر توحيد ربوبى است; كما اينكه اسناد آفرينش همه موجودات به خود بيان توحيد در خالقيت است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - طه - 20 - 50 - 3

3 - آفريننده همه موجودات و هدايتگر آنها در مسير خويش ، خداوند است .

أعطى كلّ شىء خلقه ثمّ هدى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 33 - 1،5

1- تنها خداوند ، آفريننده شب و روز و خورشيد و ماه است .

و هو الذى خلق الّيل والنهار والشمس والقمر

5- آفرينش و تدبير جهان از جانب خداوند ، دو اصل تفكيك ناپذير در جهان بينى توحيدى است .

و ما خلقنا السماء . .. و جعلنا ... و هو الذى خلق ... كلّ فى فلك يسبحون

سياق آيات در مقام ردّ انديشه مشركان است كه براى خداوند مقام خالقيت، و براى خدايان خويش مقام تدبير قائل بودند و خداوند در آيات پيشين مقام تدبير و در اين آيه مقام آفرينش را به خود نسبت داده و جدايى آن دو مقام را مردود دانسته است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 73 - 8

8 - خدا ، آفريدگار بى همتا و پروردگار يگانه سراسر هستى است .

إنّ الذين تدعون من دون اللّه لن يخلقوا ذبابًا

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 60 - 1

1 - خدا ، آفريدگار يگانه آسمان ها و زمين

أمّن خلق السموت و الأرض

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - نمل - 27 - 64 - 2

2 - خداى يگانه ، آغازگر آفرينش انسان و بازگرداننده وى در روز رستاخيز

أمّن يبدؤا الخلق ثمّ يعيده

مفسران برآنند كه مراد از «إعاده» بازگرداندن در روز قيامت است. بنابراين مراد از «الخلق» آفرينش انسان خواهد بود; يعنى، كيست آن كه آفرينش انسان را آغاز مى كند، آن گاه در آخرت او را برمى گرداند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 54 - 3

3 - خداوند ، تنها آفريننده انسان ها است .

اللّه الذى خلقكم

معرفه بودن مبتدا و خبر اختصاص و حصر را مى رساند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 11 - 3

3 - همه عالم آفريده خداوند است و هيچ كس ، جز او در آن نقش نداشته است .

هذا خلق اللّه فأرونى ماذا خلق الذين من دونه

جمله «هذا خلق اللّه» اشاره به خلق آسمان ها و زمين و كوه ها و جنبدگان و آب و گياهان - كه در آيه قبل، از آنها سخن رفته است و مجموعه آنها، عالم را تشكيل مى دهند - دارد. بنابراين، مراد از آن، آفرينش همه عالم است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 25 - 14

14 - ستايش غيرخدا در عين عقيده به توحيد ، ناشى از جهل و بى دانشى است .

قل الحمد للّه بل أكثرهم لايعلمون

متعلق «لايعلمون» حذف شده و به قرينه مقام مى توان گفت، مراد اين است كه اكثر مشركان، اين حقيقت را نمى فهمند كه «ستايش مخصوص خالق و آفريدگار جهان است. » و در اثر اين نادانى، غير خداوند خالق را ستايش مى كنند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 26 - 9

9 - هيچ كس در خالقيت و مالكيت ، و در نتيجه ، مديريت خداوند بر عالم ، شريك او نيست . *

من خلق السموت و الأرض . .. للّه ما فى السموت و الأرض إنّ اللّه هو الغنىّ

بيان اعتراف مشركان به توحيد در خالقيت خداوند و سپس تبيين مالكيت انحصارى او برپديده هاى عالم و اعلام بى نيازى مطلق او، مى تواند بيان كننده اين باشد كه در تدبير عالم نيز شريكى ندارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - سجده - 32 - 4 - 8

8 - خلق و تدبير جهان ، نشأت يافته از مبدأ واحد است .

اللّه الذى خلق . .. ثمّ استوى على العرش

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 3 - 4،6

4 - تنها خداوند ، خالق جهان و روزى دهنده انسان ها است .

هل من خلق غير اللّه يرزقكم من السماء و الأرض

6 - به يادآوردن نعمت هاى خداوند ، موجب درك يگانگى خالقيت و رازقيت و اعتراف به آن است .

اذكروا نعمت اللّه عليكم هل من خلق غير اللّه يرزقكم

برداشت ياد شده به خاطر اين نكته است كه آيه شريفه، پيش از طرح مسأله خالقيت و رازقيت انحصارى خداوند، به ياد آوردن نعمت هاى الهى را توصيه كرده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - يس - 36 - 71 - 5

5 - آفرينش ، مخصوص خدا است و او در آفرينش جهان هيچ شريكى ندارد .

أوَلم يروا أنّا خلقنا لهم ممّا عملت أيدينا أنعمًا

تأكيد خداوند بر آفريدگارى خويش (أنّا خلقنا) و نيز جلوه قدرت خود دانستن پديده هاى جهان (ممّا عملت أيدينا أنعاماً) گوياى برداشت ياد شده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 62 - 1

1 - خداوند ، آفريننده هر چيزى است .

اللّه خلق كلّ شىء

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 62 - 3

3 - خداوند ، خالق همه چيز است .

خلق كلّ شىء

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 9 - 10

10 - تنها آفريننده زمين ، پروردگار و مدبر عالم هستى است .

لتكفرون بالذى خلق الأرض . .. ذلك ربّ العلمين «ذلك» به قرينه مقام خبر مقدم و «ر

«ذلك» به قرينه مقام خبر مقدم و «ربّ العالمين» مبتداى مؤخر است و تقديم خبر بر مبتدا مفيد حصر است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 37 - 12

12 - توحيد در خالقيت ، زمينه ساز توحيد در عبوديت

و اسجدوا للّه الذى خلقهنّ إن كنتم إيّاه تعبدون

آيه شريفه به اين نكته اشاره دارد كه در پرتو تصحيح مبانى انديشه اى، مى توان بر گرايش هاى وجودى تأثير گذاشت.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 9 - 4،5

4 - مشركان مكه ، گرفتار شرك در زمينه هايى غير از زمينه خالقيت خداوند

و لئن سألتهم من خلق

5 - اصل توحيد و يگانگى آفريدگار هستى ، امرى بديهى و مورد پذيرش فطرت تمامى آدميان

ليقولنّ خلقهنّ العزيز العليم

از اعتراف مشركان به يگانگى آفريدگار جهان هستى، مطلب ياد شده استفاده مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - نجم - 53 - 45 - 3

3 - زوجيت ( مردى و زنى ) در ميان بشر ، داراى اهميت و زمينه ساز پى بردن به خالقيت يگانه خداوند

و أنّه خلق الزوجين الذكر و الأُنثى

از اين كه خداوند، مسأله زوجيت را به انسان تذكر داده و وحدت خالق رادر اين زمينه يادآورى نموده است; مطلب بالا استفاده مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - واقعه - 56 - 59 - 2

2 - نقش منحصر به فرد خداوند ، در ايجاد و آفرينش انسان از منى در رحم

أفرءيتم ما تمنون . .. أم نحن الخلقون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - واقعه - 56 - 72 - 2

2 - تنها خداوند ، قادر بر آفرينش درخت آتش زنه

أم نحن المنشون

مسند محلى به «ال» «المنشئون» مفيد حصر است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 22 - 2

2- يگانگى خداوند در آفرينش و در پاداش و كيفر دادن به انسان ها و نيز اعطاى نعمت ها ، مقتضى پرهيز از هرگونه شرك در عقيده و عمل

و جعلنا الّيل و النهار . .. و كلّ إنسن ألزمنه طئره ... لاتجعل مع الله إلهًا

برداشت ياد شده با عنايت به دو نكته است: 1- جمله «لاتجعل مع الله إلها . ..» به منزله نتيجه براى آيات پيشين است و با پيام هاى اصلى آن آيات - كه در سه محور ياد شده در برداشت فوق خلاصه مى شود - مرتبط است. 2- اطلاق واژه «لاتجعل» كه شامل نهى از هرگونه شرك مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 51 - 6

6- خداوند ، در خلق و نيز تدبير و مديريت جهان ، يگانه است و شريكى ندارد .

أفتتّخذونه و ذرّيّته أولياء من دونى . .. ما أشهدتّهم خلق السموت والأرض

با استفاده از ارتباط دو آيه، تعبير «أولياء من دونى» اشاره به توحيد در تدبير و ولايت دارد و ضمير مفرد متكلم در «ما أشهدتّهم» توحيد در آفرينش را تبيين مى كند.

131- توحيد در دين ابراهيم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 135 - 12

12 - توحيد ، اساس و پايه آيين ابراهيم

ملة إبرهيم حنيفاً و ما كان من المشركين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 14

14- توحيد ، روح و ركن اصيل آيين ابراهيم ، اسحاق ، يعقوب و يوسف ( ع )

واتبعت ملّة ءاباءِى إبرهيم . .. ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء

جمله «ما كان لنا . ..» توصيف «ملّة آباءى ...» مى باشد. تفسير و تبيين يك آيين به يكى از حقايق آن ، مى رساند كه حقيقت ياد شده ركن و پايه اصلى آن آيين است.

132- توحيد در دين اسحاق(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 14

14- توحيد ، روح و ركن اصيل آيين ابراهيم ، اسحاق ، يعقوب و يوسف ( ع )

واتبعت ملّة ءاباءِى إبرهيم . .. ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء

جمله «ما كان لنا . ..» توصيف «ملّة آباءى ...» مى باشد. تفسير و تبيين يك آيين به يكى از حقايق آن ، مى رساند كه حقيقت ياد شده ركن و پايه اصلى آن آيين است.

133- توحيد در دين يعقوب(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 14

14- توحيد ، روح و ركن اصيل آيين ابراهيم ، اسحاق ، يعقوب و يوسف ( ع )

واتبعت ملّة ءاباءِى إبرهيم . .. ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء

جمله «ما كان لنا . ..» توصيف «ملّة آباءى ...» مى باشد. تفسير و تبيين يك آيين به يكى از حقايق آن ، مى رساند كه حقيقت ياد شده ركن و پايه اصلى آن آيين است.

134- توحيد در دين يوسف(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 14

14- توحيد ، روح و ركن اصيل آيين ابراهيم ، اسحاق ، يعقوب و يوسف ( ع )

واتبعت ملّة ءاباءِى إبرهيم . .. ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء

جمله «ما كان لنا . ..» توصيف «ملّة آباءى ...» مى باشد. تفسير و تبيين يك آيين به يكى از حقايق آن ، مى رساند كه حقيقت ياد شده ركن و پايه اصلى آن آيين است.

135- توحيد در رازقيت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 73 - 2

2- خداوند ، تنها روزى دهنده آدميان و يگانه معبود شايسته پرستش است .

أفبالبطل يؤمنون . .. و يعبدون من دون الله ما لايملك لهم رزقًا

از ارتباط ميان اين آيه و آيه قبل استفاده مى شود كه خداوند رازقيت را در انحصار خود دانسته و رزق دهنده واقعى را شايسته معبوديت معرفى كرده است و در اين راستا هرگونه نقش بتها را در رازقيت، نفى كرده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - فاطر - 35 - 3 - 4،6

4 - تنها خداوند ، خالق جهان و روزى دهنده انسان ها است .

هل من خلق غير اللّه يرزقكم من السماء و الأرض

6 - به يادآوردن نعمت هاى خداوند ، موجب درك يگانگى خالقيت و رازقيت و اعتراف به آن است .

اذكروا نعمت اللّه عليكم هل من خلق غير اللّه يرزقكم

برداشت ياد شده به خاطر اين نكته است كه آيه شريفه، پيش از طرح مسأله خالقيت و رازقيت انحصارى خداوند، به ياد آوردن نعمت هاى الهى را توصيه كرده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - ذاريات - 51 - 58 - 1

1 - خداوند ، يگانه روزى دهنده در نظام هستى

إنّ اللّه هو الرزّاق

ضمير فصل «هو»، تأكيد و اختصاص را افاده مى كند.

136- توحيد در سختى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - روم - 30 - 33 - 13

13 - رويكرد به خداوند و اجتناب از شرك ، در وضعيّت آسايش ، مانند وضعيت سختى و ناگوارى امرى بايسته و لازم است .

و إذا مسّ الناس ضرّ . .. ثمّ إذا أذاقهم منه رحمة ... يشركون

از آن جايى كه آيه، درصدد سرزنش كسانى است كه به هنگام مواجهه با سختى ها، به خداوند روى مى آورند، اما همين كه از آن مى رهند، شرك مىورزند، نكته ياد شده به دست مى آيد.

137- توحيد در قيامت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 22 - 11

11 - قيامت، روز ظهور حقانيت توحيد، حتى براى مشركان

ثم نقول للذين أشركوا أين شركاؤكم الذين كنتم تزعمون

138- توحيد در كتب آسمانى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 21 - 5

5 - كتاب هاى آسمانى ، منادى توحيد و پيراسته از عقايد و باور هاى خرافى و شرك آلود

و قالوا لو شاء الرحمن . .. أم ءاتينهم كتبًا من قبله

آيه شريفه پس از طرح عقايد شرك آلود و خرافى مشركان مى گويد: اين انديشه ها در هيچ يك از كتاب هاى پيشين نيامده است. از اين نكته مطلب بالا استفاده مى شود.

139- توحيد در مجوسيت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 17 - 2

2 - يهوديت ، مسيحيت ، مجوسيت و صابئيت ، همه از آيين هاى توحيدى اند .

و الذين هادوا . .. و الذين أشركوا

قرار دادن گروه هاى يهودى و. .. در برابر «الذين اشركوا» (آنان كه شرك ورزيدند) بيانگر مطلب فوق است.

140- توحيد در مسيحيت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 7 - 2

2 - سران شرك و كفر ، مدعى نبودن اثرى از توحيد و يكتاپرستى در آخرين دين الهى ( مسيحيت )

أجعل الألهة إلهًا وحدًا . .. ما سمعنا بهذا فى الملّة الأخرة

«ملّة» در آيه شريفه، به معناى «دين» است و مقصود از قيد «الأخرة» (پسين) در برابر «اولين» (پيشينيان) - كه در آيات ديگر آمده - دين مسيحيت است. گفتنى است كه مسيحيت آخرين دين پيش از اسلام در جزيرة العرب بود و كافران نيز از آن آگاهى داشتند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 17 - 2

2 - يهوديت ، مسيحيت ، مجوسيت و صابئيت ، همه از آيين هاى توحيدى اند .

و الذين هادوا . .. و الذين أشركوا

قرار دادن گروه هاى يهودى و. .. در برابر «الذين اشركوا» (آنان كه شرك ورزيدند) بيانگر مطلب فوق است.

141- توحيد در مكه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - ابراهيم - 14 - 37 - 6

6- سرزمين مكه و محدوده اطراف خانه خدا ، محلى مناسب براى ابراز عقيده توحيدى و عبادت خداى يگانه

ربّنا إنى أسكنت من ذرّيتى بواد غير ذى زرع عند بيتك المحرّم ربّنا ليقيموا الصلوة

از اينكه حضرت ابراهيم(ع) فرزندانش را از محل سابق، كه سرزمين بت پرستان بود، به سرزمين مكه برد و هدف از هجرت را عبادت و نماز اعلام كرد، برداشت فوق به دست مى آيد.

142- توحيد در نسل ابراهيم(ع)

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 28 - 9

9 - نسل ابراهيم ( ع ) ، پرچمدار توحيد در طول تاريخ

و جعلها كلمة باقية فى عقبه

143- توحيد در يهوديت

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - حج - 22 - 17 - 2

2 - يهوديت ، مسيحيت ، مجوسيت و صابئيت ، همه از آيين هاى توحيدى اند .

و الذين هادوا . .. و الذين أشركوا

قرار دادن گروه هاى يهودى و. .. در برابر «الذين اشركوا» (آنان كه شرك ورزيدند) بيانگر مطلب فوق است.

144- توحيد ذاتى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 133 - 15

15 - اعتقاد به خداى يگانه بايد با پرستش و اطاعت كامل از او همراه باشد .

نعبد . .. إلهاً وحداً و نحن له مسلمون

كلمه «تعبدون» (مى پرستيد) و «نعبد» (مى پرستيم) گوياى اين است كه: ايمان داشتن به خداى يكتا (توحيد ذاتى) كافى نبوده; بلكه بايد او را تنها معبود دانسته و پرستشش كرد. جمله «نحن له مسلمون» نيز بيانگر آن است كه علاوه بر پرستش خدا، از فرمانهاى او بايد اطاعت كرد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 165 - 3

3 - خداوند حقيقتى است بى همتا و بى مانند

و من الناس من يتخذ من دون اللّه أنداداً

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 2 - 5،6

5 - تنها خداوند ، زنده اى است قائم به ذات خويش .

اللّه لا اله الاّ هو الحىّ القيّوم

حصر در برداشت فوق، بنابراين اساس است كه «الحىّ القيوم» خبر براى «اللّه» باشد.

6 - معبود ، بايد زنده و قائم به ذات باشد .

اللّه لا اله الاّ هو الحىّ القيّوم

دو صفت حىّ و قيّوم، اشاره به علت حصر عبوديّت به خداوند است; يعنى تنها زنده قائم به ذات مى تواند معبود باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 18 - 11

11 - خداوند از هر گونه شريكى مبرّاست .

لا اله الاّ هو

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

2 - آل عمران - 3 - 62 - 3،5

3 - نفى الوهيّت غير خدا

و ما من اله الا اللّه

5 - الوهيّت ، تنها از آن خداوند است .

و ما من اله الا اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - نساء - 4 - 87 - 6

6 - يگانگى خداوند ، مقتضى برپايى قيامت و حسابرسى اعمال *

انّ اللّه كان على كلّ شىء حسيبا. اللّه لا اله الّا هو ليجمعنّكم الى يوم القيمة

توصيف خداوند به يگانگى و آنگاه بيان برپايى قيامت از سوى او، مى تواند اشاره به اين معنا باشد كه يگانگى خداوند دليل برپايى قيامت از سوى اوست.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 73 - 4

4 - هيچ خدايى جز خداى يگانه وجود ندارد .

ما من اله الا اله وحد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 116 - 7،8،12،14

7 - خداوند منزه از هرگونه شريك در الوهيت و فراتر از داشتن همتايى شايسته پرستش

قال سبحنك

8 - عيسى ( ع ) خود معتقد و معترف به تنزيه خداوند از داشتن هرگونه شريكى شايسته الوهيت و پرستش

قال سبحنك

12 - هيچكس حتى مسيح ( ع ) و مادرش مريم شايسته همتايى با خداوند نخواهد بود .

ما يكون لى ان اقول ما ليس لى بحق

14 - عيسى ( ع ) بدور از انديشه همتايى با خداوند

ما يكون لى ان اقول ما ليس لى بحق . .. تعلم ما فى نفسى

جمله «ما يكون لى ان اقول . ..» بيان اين جهت است كه عيسى(ع) هرگز چيزى را كه سزاوار وى نيست اظهار نداشته و جمله «تعلم ما فى نفسى» اشاره به اين دارد كه در انديشه و افكار وى نيز چنين چيزى يعنى شايستگى الوهيت و همتايى با خداوند، خطور نكرده است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 120 - 6

6 - توجه به قدرت مطلق خداوند ، عامل آگاهى به بى همتايى او در الوهيت

و هو على كل شىء قدير

جمله «و هو على كل . ..» مى تواند همانند جمله «و للّه ملك ...» تعليلى باشد بر حقايق بيان شده در آيات گذشته.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 102 - 2

2 - الوهيت، مخصوص پروردگارى است كه آفريننده هستى و بى نياز از شريك و فرزند است.

بديع السموت و الأرض أنى يكون له ولد و لم تكن له صحبة . .. ذلكم الله

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 31 - 8،9

8 - الوهيت در انحصار خداوند است .

لا إله إلا هو

9 - ساحت قدس الهى ، از هر گونه شريك منزه است .

سبحنه عما يشركون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 62 - 11

11 - هيچ كس ، حتى پيامبر (صلی الله علیه و آله) ، همتا و عِدل خداوند نيست .

و اللّه و رسوله أحق أن يرضوه

به كارگيرى ضمير مفرد (يرضوه) به جاى ضمير تثنيه (يرضوهما) ممكن است اشاره به مطلب فوق داشته باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - هود - 11 - 50 - 11

11- خداوند ، منزه از داشتن شريك است .

ما لكم من إله غيره إن أنتم إلاّ مفترون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 38 - 11

11- خداوند ، از داشتن هرگونه شريك و همتايى منزه است .

ما كان لنا أن نشرك بالله من شىء

مراد از «شىء» مى تواند موجوداتى نظير فرشتگان، ستارگان، بتها و . .. باشد. بر اين اساس جمله «ما كان ...» ; يعنى: براى ما شايسته نيست كه موجودى را شريك خداوند بدانيم. همچنين مى تواند مراد از «شىء»، شريك قرار دادن باشد. بر اين مبنا جمله «ما كان لنا...» چنين معنا مى شود: براى ما زيبنده نيست كه به هيچ نوع شركى (شرك خفى و جلى، و شرك در عبادت خدا و اطاعت او و ...) گرايش پيدا كنيم.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

8 - يوسف - 12 - 108 - 12

12- خداوند از هر عيب و نقصى منزّه و از داشتن شريك مبرّاست .

و سبحن الله و ما أنا من المشركين

«سبحان» به معناى تسبيح (منزّه دانستن از نقص و عيب) است. اين كلمه مفعول مطلق براى فعل محذوف (اسبح و يا نسبح) مى باشد ; يعنى: اسبح و يا نسبح الله تسبيحاً. از مصاديق مورد نظر براى عيب و نقص، شريك داشتن است. قابل ذكر است كه جمله «سبحان الله» عطف بر «هذه سبيلى» است ; يعنى: «قل سبحان الله».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 1 - 7،8

7- خداوند ، منزه از داشتن هرگونه شريك

سبحنه . .. عمّا يشركون

8- ساحت قدس الهى ، بالاتر و والاتر از تصوّر كردن هرگونه شريك براى او

سبحنه و تعلى عمّا يشركون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

9 - نحل - 16 - 51 - 2،5

2- خداوند ، يگانه معبود و إله است .

إنما هو إله وحد

5- يگانگى خداوند و باطل بودن هر معبودى غير از او ، دليل لزوم اجتناب از شرك

و قال الله لاتتخذوا إلهين اثنين إنما هو إله وحد

جمله «إنما هو إله واحد» تعليل براى نهى «لاتتخذوا» است و دلالت دارد بر وحدانيت خداوند و بطلان هر چه كه غير خداست و به خدايى خوانده مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - اسراء - 17 - 110 - 3

3- صفات و اسماى متعدد خداوند ، به تعدد در مسمّى و به شرك در ذات او منجر نمى شود .

ادعوا الله أو ادعوا الرحمن أيًّاما تدعوا فله الأسماء الحسنى

برداشت فوق، مبتنى بر اين احتمال است كه آيه، درصدد جواب مشركان باشد كه خوانده شدن خداوند با «الله» يا «رحمان» را، به معناى تعدد در مسمّى و ذات او مى گرفتند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - مريم - 19 - 65 - 12

12- هيچ موجودى نظير خداوند و شايسته هم نامى با او نيست .

ربّ السموت . .. هل تعلم له سميًّا

«سمىّ» به معناى نظيرى است كه استحقاق هم نام شدن را داشته باشد (لسان العرب). جمله «هل تعلم ...» استفهام انكارى براى نفى معلوم است ; نه علم و گوياى اين است كه: چيزى وجود ندارد كه در اوصاف نظير خداوند باشد تا هم نام او گردد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

11 - انبياء - 21 - 108 - 3

3- خدا و معبود حقيقى انسان ، تنها يكى است .

أنّما إلهكم إله وحد

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 91 - 2،5

2 - خدا ، مبرّا از شريك و همتا

و ما كان معه من إله

5 - جهان آفرينش ، جهانى واحد و داراى خدايى واحد

إذًا لذهب كلّ إله بما خلق

استدلال فوق بر پايه نفى آفرينش استوار شده است بدين صورت كه: الوهيت متفرع بر خالقيت است. بنابراين اگر چند اله در جهان باشد، بايد چند خلق نيز وجود داشته باشد; در حالى كه مجموعه هستى، يك خلق بيش نيست. بنابراين جهان هستى، تنها يك خالق و يك اله دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

12 - مؤمنون - 23 - 117 - 1

1 - خدا ، وجودى يگانه و منزه از شريك و همتا

و من يدع مع اللّه إلهًا ءاخر . .. فإنّما حسابه عند ربّه

«دعاء» (مصدر «يدع»)، به معناى خواندن و «برهان» به معناى حجت و دليل است. عبارت «لابرهان له به» قيد توضيحى براى «إلهاً آخر» مى باشد و قيد احترازى نيست; زيرا خداى ديگرى كه بتوان بر آن برهان اقامه كرد، وجود ندارد; بلكه برهان بر وحدت خداى يگانه و نفى تعدد خدايان استوار است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

13 - شعراء - 26 - 98 - 2

2 - هيچ چيز ، قابل مقايسه و برابرى با پروردگار جهانيان نيست .

إن كنّا لفى ضلل مبين . إذ نسوّيكم بربّ العلمين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

14 - لقمان - 31 - 30 - 10

10 - تنها خداوند ، بسى برتر و والاتر از شريك داشتن است .

و أنّ اللّه هو العلىّ الكبير

ضمير فصل «هو» و «ال» جنس در «العلىّ» و «الكبير» - كه هر دو خبر «أنّ» هستند - دلالت بر حصر مى كند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - سبأ - 34 - 27 - 6

6 - خداوند ، يگانه و يكتا است و شريكى ندارد .

قل أرونى الذين ألحقتم به شركاء كلاّ بل هو اللّه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

15 - ص - 38 - 65 - 7

7 - خداوند ، ذاتى واحد ، بى كثرت و بدون اجزا است .

ما من إله إلاّ اللّه الوحد

جمله «ما من إله إلاّ اللّه» مى تواند مربوط به يكتايى خدا در برابر شرك و اعتقاد به چند خدايى باشد. صفت «الواحد» نيز مى تواند به وحدانيت ذات پروردگار - در برابر اعتقاد به تجسّم و تركيب ذات او - اشاره داشته باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - زمر - 39 - 4 - 9

9 - خداوند ، يكتا و يگانه و چيره و پيروز است .

هو اللّه الوحد القهّار

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 3 - 9

9 - هيچ معبود حقيقى ، جز اللّه در جهان هستى وجود ندارد .

لا إله إلاّ هو

«إله» به معناى معبود است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 16 - 7

7 - وحدانيت و قهار بودن خداوند ، نشانه اختصاص داشتن فرمان روايى به ذات مقدس او

لمن الملك اليوم للّه الوحد القهّار

ذكر شدن دو صفت يكتايى و قهاريت براى خداوند - پس از يادآورى اختصاص داشتن فرمان روايى جهان به او - مى تواند گوياى حقيقت ياد شده باشد; زيرا كسى كه چيره شونده مطلق است و در اين چيره گى، يكتا و يگانه مى باشد، در اوج قدرت و استيلا بر جهان قرار دارد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 42 - 6

6 - خدايى جز « اللّه » ، در جهانِ هستى وجود ندارد .

تدعوننى لأكفر باللّه و أشرك به ما ليس لى به علم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 62 - 1،5

1 - خداوند ، حقيقتى متمايز ، شناخته شده و بى مانند در صفات و افعال

ذلكم اللّه ربّكم

«ذلكم» براى اشاره به شىء حاضر است كه در اين آيه، اسم جلاله (اللّه) مى باشد. آمدن آن به جاى ضمير «هو»، مى رساند كه خداوند حقيقتى است بس معلوم و روشن كه اگر افعال و صفاتش بازگو شود، چنان شناخته شده و از ديگر حقايق ممتاز مى گردد

كه گويا حقيقتى قابل مشاهده و حاضر مى باشد.

5 - ربوبيت ، خالقيت ، الوهيت و يكتايى ، از اوصاف و ويژگى هاى خداوند

ذلكم اللّه ربّكم خلق كلّ شىء لا إله إلاّ هو

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 64 - 11

11 - خداوند ، حقيقتى متمايز ، شناخته شده و بى مانند در صفات و افعال

ذلكم اللّه ربّكم

«ذلكم» براى اشاره به شىء حاضر است كه در اين آيه، اسم جلاله (اللّه) مى باشد. آمدن آن به جاى ضمير «هو» مى تواند حاكى از اين حقيقت باشد كه خداوند، حقيقتى معلوم و روشن است كه اگر افعال و صفات او بازگو شود، چنان شناخته شده و از ديگر حقايق ممتاز مى گردد كه گويا حقيقتى قابل مشاهده و حاضر مى باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - غافر - 40 - 65 - 1

1 - تنها خداوند ، ذات داراى حيات حقيقى ، مستقل و جاويد است .

هو الحىّ

جمله « هو الحىّ» مفيد حصر است. انحصار حيات براى خداوند - با آن كه موجودات بسيارى از حيات بر خورداراند - گوياى اين حقيقت است كه حيات خداوند، حياتى است ذاتى، حقيقى و جاويد و حيات ديگر موجودات، حياتى وابسته و رو به زوال است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - فصلت - 41 - 9 - 7

7 - خداوند ، مبرّا از هر شريك و همانند

قل أئنّكم لتكفرون . .. تجعلون له أندادًا

از استفهام در «أئنّكم» مطلب بالا استفاده مى شود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

16 - شورى - 42 - 11 - 12

12 - خداوند ، ذاتى بى همتا و بى مانند

ليس كمثله شىء

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

17 - زخرف - 43 - 84 - 6

6 - الوهيت يگانه و بى شريك خداوند ، بر هستى ، همراه با كاردانى و آگاهى ژرف

و هو الذى فى السماء إله و فى الأرض إله و هو الحكيم العليم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حشر - 59 - 1 - 3

3 - كمال ذات خداى يگانه هستى ، پيام يكايك موجودات جهان

سب-ّح للّه ما فى السموت و ما فى الأرض

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

18 - حشر - 59 - 23 - 18

18 - فرمانرواى مقتدر و شكست ناپذير هستى ، منزّه از هر گونه شريك

سبحن اللّه عمّا يشركون

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - اخلاص - 112 - 1 - 10،17

10 - خداوند ، در ذات و صفات ، يكتا و بى نظير است .

أحد

درباره «أحد» معانى متعددى گفته شده است; از جمله اين كه: «أحد»; يعنى، كسى كه در ربوبيت، ذات و صفات خويش دوم ندارد. (تاج العروس)

17 - « قال الباقر ( ع ) معنى قوله « اللّه أحد » المعبود الذى يأله الخلق عن ادراكه و الإحاطة بكيفيته فرد بإلهيته متعال عن صفات خلقه ;

امام باقر(ع) فرمود: . .. معناى قول خدا «اللّه أحد»،[اين است كه او] معبودى است كه مخلوقات از درك حقيقت او و احاطه بر چگونگى او حيران و سرگردان اند. او در اله بودن خود يكتا است و بالاتر از صفات مخلوقات خود است».

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - اخلاص - 112 - 2 - 9

9 - خداوند ، از چيزى پديد نيامده و بى فرزند و بى همتا است .

اللّه الصمد

دو آيه بعد (لم يلد و لم يولد . و لم يكن له كفواً أحد)، به دليل قرار نگرفتن حرف عطف بين آنها و اين آيه، مى تواند مفسر كلمه «صمد» باشد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

20 - اخلاص - 112 - 3 - 4

4 - خداوند ، از چيزى به وجود نيامده است .

و لم يولد

145- توحيد ذوالقرنين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 95 - 7

7- ذوالقرنين ، داراى روحيه توحيدى و انسان دوستى و ستيز با متجاوزان بود .

ما مكّنّى فيه ربّى خير فأعينونى بقوّة

ذوالقرنين، در عين پيشنهاد مردم براى دريافت كارمزد براى ساختن سدّ، از پذيرفتن آن امتناع كرده و با امكانات و قدرت خدادادى، در حمايت از آسيب پذيران، به ساختن سدّ مى پردازد. اين برخورد، بشان دهنده روحيات ذوالقرنين است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

10 - كهف - 18 - 98 - 3،4

3- در وجود ذى القرنين بينش توحيدى و الهى همراه ، با قدرت علمى و فنى ، تبلور داشت .

ما مكّنّى فيه ربّى خير . .. هذا رحمة من ربّى

4- ذوالقرنين ، از بينش توحيدى خويش ، پس از اثبات توان علمى و فنى خود ، تبليغ كرد .

فما اسطاعوا أن يظهروه . .. قال هذا رحمة من ربّى

تعبير «هذا رحمة. ..» نوعى تبليغ از بينش است كه ذوالقرنين پس از ساختن سدّ و اثبات برترى خويش، آن را تبليغ كرد.

146- توحيد ربوبى

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 130 - 5

5 - توحيد ربوبى و افعالى و تسليم بودن در برابر خدا و تصديق رسالت پيامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) و كتاب آن حضرت ( قرآن ) ، از اصول آيين ابراهيم است .

وابعث فيهم رسولا . .. و من يرغب عن ملة إبرهيم

آيه مورد بحث انسانها را به گزينش آيين ابراهيم دعوت مى كند و آيه هاى گذشته، اشاره به اصول اين آيين دارد. جمله «ربنا تقبل ...» بيانگر اين است كه: ابراهيم(ع) به توحيد ربوبى و افعالى و ... معتقد بود.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

1 - بقره - 2 - 139 - 4

4 - اعتقاد اهل كتاب و مسلمانان به ربوبيت خداى يكتا ، از دلايل نابجا بودن محاجه اهل كتاب با مسلمانان درباره خدا و شؤون او ( برانگيختن پيامبران )

أتحاجوننا فى اللّه و هو ربنا و ربكم

جمله «و هو ربنا . ..» حاليه است و بيانگر وجه توبيخ و اعتراض به اهل كتاب مى باشد; يعنى، معقول نيست كه درباره خدا و شؤون او با ما بحث كنيد; زيرا او همان گونه كه پروردگار شماست، پروردگار ما نيز هست. اگر از نژاد شما پيامبرى مى فرستد، قادر است از نژاد عرب نيز پيامبرى را مبعوث كند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 191 - 18

18 - تفكّر در آفرينش آسمان و زمين ، موجب درك توحيد ربوبى ( جهان بينى توحيدى ) و اعتراف به آن

يتفكّرون فى خلق السّموات و الارض ربّنا ما خلقت هذا باطلاً

چون پس از تفكّر، خداوند را با ربّنا (پروردگار همه ما) ياد مى كنند، معلوم مى شود كه آدمى با انديشه در آفرينش، مى تواند به ربوبيت خداوند نسبت به همگان (توحيدى ربوبى) دست يابد.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

3 - آل عمران - 3 - 194 - 8

8 - اعتقاد خردمندان ، به توحيد ربوبى

ربّنا و اتنا ما وعدتنا على رسلك و لا تخزنا يوم القيمة

چون خردمندان تمامى افعال (خلقت، وارد ساختن ستمگران به دوزخ، ارسال رسولان و ميراندن انسانها و . .. ) را پرتوى از ربوبيّت خداوند مى دانند.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 28 - 6

6 - هابيل ، انسانى خداترس و مؤمن به توحيد ربوبى

انى اخاف اللّه رب العلمين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

4 - مائده - 5 - 72 - 9

9 - دعوت مسيح ( ع ) از بنى اسرائيل به پرستش خداى يگانه و توحيد ربوبى

و قال المسيح يبنى اسرءيل اعبدو اللّه ربى و ربكم

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

5 - انعام - 6 - 102 - 1

1 - تنها خداى مبدع آسمانها و زمين و آفريننده هستى و بى نياز از شريك و فرزند، شايسته پروردگارى آدميان است.

بديع السموت . .. ذلكم الله ربكم لا إله إلا هو

در آيه گذشته، صفات متعددى براى خداوند ذكر گرديد و «ذلكم» در اين آيه اشاره به خداوند، با تمامى صفات مذكور در آيه پيشين، است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - توبه - 9 - 129 - 6،8،11

6 - خدا ، تنها محور اتكا و توكل مردان الهى

فقل حسبى اللّه لا إله إلا هو عليه توكلت

8 - عرش ( مركز اداره هستى ) تنها تحت ربوبيت و مديريت خداوند يكتاست .

لا إله إلا هو . .. و هو رب العرش العظيم

11 - خداوند ، داراى قدرتى بى چون و چرا و حاكميتى بى بديل ، بر مجموعه هستى

هو رب العرش العظيم

لزوم اتكا داشتن بر خدا - به دليل ربوبيت او - نشانگر اين است كه حكم و اراده اش، همواره بر كل هستى نافذ است.

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 3 - 15،16،19

15 - هر گونه دخل و تصرف در امور نظام هستى از سوى وسايط و عوامل ( شفيعان ) در گرو اذن خداوند است .

يدبر الأمر ما من شفيع إلا من بعد إذنه

16 - خداى خالق ، مدبر و فرمانرواى جهان ، پروردگار حقيقى و مربى انسانهاست .

الذى خلق السموت و الأرض . .. ثم استوى على العرش يدبر الأمر ... ذلكم اللّه ربكم

19 - تنها خداوندِ خالقِ مدبر ، پروردگار انسان ها و شايسته پرستش است .

اللّه الذى خلق . .. ثم استوى ... يدبر الأمر ... ذلكم اللّه ربكم فاعبدوه

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 10 - 12

12 - خدا ، پروردگار بى همتاى همه هستى است .

أن الحمد للّه رب العلمين

جلد - نام سوره - سوره - آيه - فيش

7 - يونس - 10 - 31 - 3،13،15

3 - تأمين بىوقفه رزق و روزى انسان ها از سوى خدا ، جلوه اى از ربوبيت بى همتاى اوست .

قل من يرزقكم من السماء و الأرض

اين آيه شريفه - به قرينه آيه بعد - در مقام رد پندار ربوبيت غير خدا و توجه دادن شرك پيشگان به ربوبيت بى همتاى خداست. گفتنى است كه به كارگيرى فعل مضارع (يرزقكم) بيانگر استمرار روزى و بىوقفه بودن آن است.

13 - وحدت تدبير در جهان آفرينش ، نشانه وحدت ربوبيت و بى اساس بودن انديشه شرك است .

و من يدبر الأمر فسيقولون اللّه

وحدت تدبير از وحدت مدبر - كه جمله «و من يدبر الأمر» بر آن دلالت دارد - استفاده مى شود.

15 - تدبير امور جهان آفرينش ، تنها در دست خداست .

و من يدبر الأمر فسيقولون اللّه

«ال» در «الأمر» عوض از مضاف اليه محذوف است و به قرينه مقام - كه در بيان ربوبيت خدا بر جهان و انسانهاست - تقدير آن «و من يدبر أمر الخلق» مى باشد.