کلام امیر علیه السلام ترجمه و شرح نهج البلاغه

مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پديدآور : کلام امیر (علیه‌السلام): ترجمه و شرح نهج‌البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2‌978-622-5710-28-3: ؛ ج.3‌978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4‌978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6‌978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7‌978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج‌البلاغه.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه‌ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

کلام امیر علیه السلام

ترجمه و شرح نهج البلاغه

جلد 2

دکتر محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه

علامه طباطبایی

سرشناسه: شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پدیدآور: (علیه السلام)/ محمد شریفانی

مشخصات نشر: قم: نشر حبیب، 1401-

مشخصات ظاهری: 514 صفحه

شابک: دوره 9-26-5710-622-978

978-622-5710-28-3-3-ج–3 –

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه.

موضوع: علی بن ابیطالب (علیه السلام)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها علی بن ابی طالب (علیه السلام) امام ،اول 23 قبل از هجرت - 40 ق . نهج البلاغه نقد و تفسیر

رده بندی دیویی: 297/9515

رده بندی کنگره: BP 39/5

شماره کتابشناسی ملی 9117569

عنوان کتاب جلد 2

مؤلف: محمد شریفانی

ویراستار: سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد: سمیه بازیار

ناشر: نشر حبیب

چاپ اول: 1401

چاپ: عترت

شمارگان: 1000

شابک جلد: 3 - 28 - 5710 – 622 - 978

شابک دوره: 9 - 26 - 5710 - 622 - 978

فهرست

خطبه 31...31

خطبه 32...35

6.4. دهانشان بسته...49

خطبه 33...53

خطبه 34...65

خطبه 35...83

خطبه 36...91

خطبه 37...97

خطبه 38...107

. دشمنان خدا و شبهات...110

خطبه 39...113

خطبه 40...121

خطبۀ 41...129

1 . دعوت به صدق و وفا...130

خطبه 42...137

2 پیروی از هوای نفس...139

خطبه 43...145

خطبه 44...151

خطبه 45...155

خطبه 46...163

خطبه 47...167

خطبه 48...171

خطبه 49...177

1 .2. دلالت نشانه ها بر خدا...178

خطبه 50...183

خطبه 51...189

خطبه 52...195

10 . عظیم بودن ثواب و عقاب خداوند...204

خطبه 53...207

خطبه 54...211

خطبه 55...217

خطبه 56...221

خطبه 57...229

خطبه 58...235

آینده نگری امام...237

خطبه 59...239

خطبه 60...243

خطبه 61...247

خطبه 62...251

خطبه 63...257

خطبۀ 64...263

1 . دعوت به تقوی...264

15 . تزیین کردن شیطان...276

خطبه 65...279

5.2. خداوند محصور در چیزی نیست...287

خطبه 66...291

خطبه 67...303

خطبه 68...309

خطبه 69...313

خطبه 70...321

4 نفرین امام...324

خطبه 71...325

خطبه 72...333

خطبه 73...353

خطبه 74...359

خطبهٔ 75...363

خطبه 76...367

خطبه 77...377

خطبه 78...381

خطبه 79...387

خطبه 80...393

خطبه 81...399

خطبه 82...405

1 .3. پیامدهای حلال و حرام...407

خطبه 83....411

پوشاننده لباس زیبا به بشر...419

29 زوال نعمت ها...466

کتابنامه...511

خطبه 31

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع قبل از جمل در ذی قار؛ سال 36 هجری

مخاطب: عبدالله بن عباس

موضوع: سیاسی اخلاقی

ویژگی: بداهت فضایل علی علیه السلام ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

طلحه و زبیر به همراه عایشه آتش جنگ جمل را برافروختند و سرانجام کارشان به شکست منتهی شد و از هم متلاشی شدند آتش افروزان اصلی، طلحه و زبیر، کشته شدند. امام علی علیه السلام اصرار فراوان داشت که در میان مسلمانان درگیری پیدا نشود و به هر قیمتی که ممکن است آتش جنگ خاموش گردد. به همین دلیل امام علیه السلام عبدالله بن عباس را به نزد زبیر فرستاد تا او را به اطاعتی که پیش از جنگ جمل با امیرالمؤمنین علیه السلام تعهد کرده بود برگرداند.

لَا تَلْقَيَنَّ طَلْحَةَ فَإِنَّكَ إِنْ تَلْقَهُ تَجِدْهُ كَالتَّوْرِ عَاقِصَاً قَرْنَهُ يَرْكَبُ الصَّعْبَ وَ يَقُولُ هُوَ الذُّلُولُ، وَ لَكِنِ الْقَ الزُّبَيْرَ فَإِنَّهُ أَلْيَنُ عَرِيكَةً فَقُلْ لَهُ يَقُولُ لَكَ ابْنُ خَالِكَ عَرَفْتَنِي بِالْحِجَازِ وَ أَنْكَرْتَنِي بِالْعِرَاقِ، فَمَا عَدَا مِمَّا بَدَا؟!

1. با طلحه ملاقات نکن!

لَا تَلْقَيَنَّ طَلْحَةَ فَإِنَّكَ إِنْ تَلْقَهُ تَجِدْهُ كَالتَّوْرِ عَاقِصَا قَرْنَهُ ⁽¹⁾

با طلحه ملاقات نکن! که اگر با او روبه رو شوی او را مانند گاوی خواهی دید که شاخ هایش در اطراف گوش هایش پیچ خورده باشد.

نکته

گاه انسان به نقطه ای می رسد که راه نفوذ حقیقت را برخود می بندد؛ طلحه از آن افراد بود که جاه طلبی و شدت علاقه اش به ریاست با همۀ سوابق نیک و شناخت کاملش از علی ابن ابیطالب علیه السلام او را واداشت تا غائله جنگ جمل را برپا کند.

تشبیه

مشَبّه: طلحه

مشَبّه به: گاوی که شاخش پیچ خورده است

وجه شَبَه شاخ پیچ خورده حکایت از طغیان و چموشی گاو دارد؛ امام علیه السلام طلحه را به خاطر طغیان و سرکشی که داشت به چنین گاوی تشبیه می کند.

2. سوار بر مرکب هواوهوس

يَرْكَبُ الصَّعْبَ وَيَقُولُ: هُوَ الذُّلُولُ! ⁽¹⁾

الذُّلُولُ: رام و مطيع.

او (طلحه) همواره به امور دشوار روی می آورد و می گوید: سهل و آسان است.

3. صفت نرم خویی زبیر

وَ لَكِنِ الْقَ الزُّبَيْرَ فَإِنَّهُ أَلْيَنُ عَرِيكَةً ⁽²⁾

ولی زبیر را ملاقات کن! چراکه او نرم خوتر است.

نکته

«الْيَنُ عَرِيكَةً» اشاره به این دارد که زبیر در برابر گفتار حق، شنوایی بیشتری دارد و روح تسلیم در برابر واقعیت ها بر او غالب است بر خلاف طلحه که مردی خودخواه و لجوج بود. ⁽³⁾

حضرت علیه السلام در گفت وگو با زبیر از نظر روانی روی یک مسئلهٔ عاطفی که خویشاوندی است، تکیه می کند تا تأثیر کلامشان بیشتر باشد نمی گوید امیرالمؤمنین علیه السلام چنین می گوید بلکه می فرماید پسردایی تو چنین می گوید.

4. پیام امام به زبیر

فَقُلْ لَهُ: يَقُولُ لَكَ ابْنُ خَالِكَ عَرَفْتَنِی بِالْحِجَازِ وَ انْكَرْتَنِي بِالْعِرَاقِ فَمَا عَدَا مِمَّا بَدَا؟ ⁽⁴⁾

به او بگو، پسردایی ات می گوید: در حجاز، مرا شناختی و در عراق مرا نمی شناسی؟ چه شد که از پیمان خود بازگشتی؟

نکته ها

این جمله اشاره به سوابق درخشان امام علیه السلام دارد که در عصر پیامبر و پس از آن، همه از آن آگاه بودند. زبیر هم که از اصحاب پیامبر بود به خوبی این مطالب را می دانست. ⁽¹⁾

تعبیر به «ابن خالک» پسردایی تو، تعبیری عاطفی است که امام علیه السلام برای برانگیختن عواطف زبیر به کار برد این تعبیر از این جا سرچشمه می گیرد که زبیر فرزند صفیه خواهر ابوطالب است؛ بنابراین زبیر پسرعمه علی علیه السلام بود و آن حضرت پسردایی زبیر محسوب می شد. ⁽²⁾

جمله «فَمَا عَدَا مِمَّا بَدَا؟» اشاره به این دارد که چه چیز سبب شد حقیقتی را که بر تو آشکار شده بود، به دست فراموشی بسپاری و چشم دل را به روی واقعیت ها ببندی و آگاهانه از راه حق بازگردی و در طریق باطل قدم نهی؟ ⁽³⁾

در بعضی از روایات آمده است که ابن عباس می گوید: وقتی پیام امام را به زبیر رساندم، در جواب پاسخ داد به علی بگو: «إِنِّي أُرِيدُ مَا تُرِيد» ⁽⁴⁾من همان را می خواهم که تو می خواهی منظور زبیر آن است که تو به دنبال حکومت بر مردم هستی چرا من نباشم؟ گویی جاه طلبی آن چنان چشم و دل او را کور کرده بود که می پنداشت علی علیه السلام به خاطر جاه و مقام قیام کرده است. ⁽⁵⁾

خطبه 32

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع پس از صفین در مسجد کوفه سال 38 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: سیاسی، اجتماعی، اخلاقی، تاریخی

ویژگی: کالبدشکافی رفتاری مردم ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

امام علیه السلام در این خطبه شیوع جور و جفا در زمان خود را توصیف می کند و مردم را به پنج گروه تقسیم می نماید:

امام در پایان خطبه مردم را به زهد و بی اعتنایی به دنیا دعوت می کند.

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا قَدْ أَصْبَحْنَا فِي دَهْرِ عَنُودٍ وَ زَمَنِ اشَدِيدِ كَنُودِ، يُعَدُّ فِيهِ الْمُحْسِنُ مُسِيئاً وَ يَزْدَادُ الظَّالِمُ فِيهِ عُتُوّاً. لَا نَنْتَفِعُ بِمَا عَلِمْنَا وَ لَا نَسْأَلُ عَمَّا جَهِلْنَا وَ لَا نَتَخَوَّفُ قَارِعَةً حَتَّى تَحُلَّ بِنَا وَ النَّاسُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَصْنَافٍ : مِنْهُمْ مَنْ لَا يَمْنَعُهُ الْفَسَادَ فِى الْأَرْضِ إِلَّا مَهَانَةُ نَفْسِهِ وَ كَلَالَةٌ حَدِّهِ وَ نَضِيضُ وَفْرِهِ. وَ مِنْهُمْ الْمُصْلِتُ لِسَيْفِهِ وَ الْمُعْلِنُ بِشَرِّهِ وَ الْمُجْلِبُ بِخَيْلِهِ وَ رَجِلِهِ قَدْ أَشْرَطَ نَفْسَهُ وَ أَوْبَقَ دِينَهُ لِحُطَامٍ يَنْتَهِرُهُ أَوْ مِقْنَبٍ يَقُودُهُ أَوْ مِنْبَرٍ يَفْرَعُهُ وَ لَبِئْسَ الْمَتْجَرُ أَنْ تَرَى الدُّنْيَا لِنَفْسِكَ ثَمَناً وَ مِمَّا لَكَ عِنْدَ اللَّهِ عِوَضاً وَ مِنْهُمْ مَنْ يَطْلُبُ الدُّنْيَا بِعَمَلِ الآخِرَةِ وَ لَا يَطْلُبُ الآخِرَةَ بِعَمَلِ الدُّنْيَا قَدْ طَامَنَ مِنْ شَخْصِهِ وَ قَارَبَ مِنْ خَطْوِهِ وَ شَمَّرَ مِنْ ثَوْبِهِ وَ زَخْرَفَ مِنْ نَفْسِهِ لِلْأَمَانَةِ وَ اتَّخَذَ سِتْرَ اللَّهِ ذَرِيعَةً إِلَى الْمَعْصِيَةِ. وَ مِنْهُمْ مَنْ أَبْعَدَهُ عَنْ طَلَبِ الْمُلْكِ ضُنُّولَةُ نَفْسِهِ وَ انْقِطَاعُ سَبَبِهِ فَقَصَرَتْهُ الْحَالُ عَلَى حَالِهِ فَتَحَلَّى بِاسْمِ الْقَنَاعَةِ وَ تَزَيَّنَ بِلِبَاسِ أَهْلِ الزَّهَادَةِ وَ لَيْسَ مِنْ ذَلِكَ فِي مَرَاحٍ وَ لَا مَغْدًى وَ بَقِيَ رِجَالٌ غَضَّ أَبْصَارَهُمْ ذِكْرَ الْمَرْجِعِ وَ أَرَاقَ دُمُوعَهُمْ خَوْفُ الْمَحْشَرِ فَهُمْ بَيْنَ شَرِيدِ نَاةٌ وَ خَائِفٍ مَقْمُوعِ وَ سَاكِتٍ مَكْعُومٍ وَدَاع مُخْلِصِ وَ شَكْلَانَ مُوجَع قَدْ أَخْمَلَتْهُمُ التَّقِيَّةُ وَشَمِلَتْهُم الذِّلَّةُ فَهُمْ فِي بَحْرٍ أَجَاجِ أَفْوَاهُهُمْ ضَامِرَةٌ وَ قُلُوبُهُمْ قَرِحَةٌ قَدْ وَعَظُوا حَتَّى مَلُّوا وَ قُهِرُوا حَتَّى ذَلُّوا وَ قُتِلُوا حَتَّى قَلُّوا فَلْتَكْنِ الدُّنْيَا فِي أَعْيُنِكُمْ أَصْغَرَ مِنْ حُثَالَةِ الْقَرَظِ وَقُرَاضَةِ الْجَلَمِ وَاتَّعِظُوا بِمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ قَبْلَ أَنْ يَتَّعِظَ بِكُمْ مَنْ بَعْدَكُمْ وَ ارْفُضُوهَا ذَمِيمَةً فَإِنَّهَا قَدْ رَفَضَتْ مَنْ كَانَ أَشْغَفَ بِهَا مِنْكُمْ.

1. اوضاع نابسامان زمان امام

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا قَدْ أَصْبَحْنَا فِي دَهْرِ عَنُودٍ وَ زَمَنِ [شَدِيدِ] كَنُودِ ⁽¹⁾

ای مردم! ما در زمانی کینه توز و روزگاری پر از کفران به سر می بریم.

نکته ها

منظور از روزگار مردمان روزگار است زیرا ، زمان خود به تنهایی نه بد است و نه خوب در واقع، انتساب عناد و ناسپاسی به روزگار، نسبت دادن این دو خصیصه به مردم آن زمان است که به چنین اخلاق ناپسندی خو گرفته اند. ⁽¹⁾

بدکاران به دلیل کسالت و سستی در انجام فرامین خداوند کوتاهی می کنند؛ بخشش نیکوکار را معلول ریاکاری یا تظاهر یا ترس و یا طمع برای چیزی به حساب می آورند؛ و دیگر فضیلت ها و رذیلت ها نیز به همین حساب گذاشته می شود. تمام این امور را از جهت بدخواهی و حسد انجام می دهند شاید بتوانند نیکوکاران را از قماش خود به حساب آورند و آن ها را در بدکاری، به خود وابسته سازند. ⁽²⁾

مشابه

إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ ⁽³⁾انسان نسبت به پروردگارش سخت ناسپاس است.

2. نشانه های عصر امام علیه السلام

2. 1. خوب شمردن بدان

يُعَدُّ فِيهِ الْمُحْسِنُ مُسِيئاً زمانی است که نیکوکار بدکار و گنهکار شمرده می شود.

مشابه

فَما كَانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ ⁽⁴⁾پس پاسخ قومش غیر از این نبود که گفتند: «خاندان لوط را از شهرتان بیرون کنید که آن ها مردمی هستند که به پاکی تظاهر می نمایند.» فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما نَرَاكَ إِلا بَشَراً مِثْلَنا وَ مَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرَّأْيِ وَ ما نَرَى لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلِ بَلْ نَظُنُّكُمْ كَاذِبین ⁽⁵⁾پس، سران قومش که کافر بودند، گفتند: «ما تو را جز بشری مثل خود نمی بینیم و جز فرومایگان ما، و شما را بر ما امتیازی نیست بلکه شما را دروغگو می دانیم.

2. 2. تشویق به ستمگری

وَ يَزْدَادُ الظَّالِمُ فِيهِ عُتُوّاً ⁽¹⁾ (زمانه ای که) طغیان ظالمان و ستمکاران افزون می گردد.

2. 3. بی بهرگی از دانش

لَا نَنْتَفِعُ بِمَا عَلِمْنَا وَ لَا نَسْأَلُ عَمَّا جَهِلْنَا از آن چه می دانیم بهره ای نمی بریم و از آن چه نمی دانیم پرسش نمی کنیم.

نکته ها

به این معنا که واقعیات حیات را می دانیم ولی سودی از آن ها نمی بریم و بر جهل خود رضایت داده و درصدد برطرف کردن آن برنمی آییم. ⁽²⁾

بهره نگرفتن از دانش موجود در میدان عمل به اندازۀ نداشتن اشتیاق برای برطرف کردن جهل و نادانی خطرناک است.

2. 4. بدون وحشت از عواقب حوادث

وَ لَا نَتَخَوَّفُ قَارِعَةً حَتَّى تَحُلَّ بِنَا ⁽³⁾

(در این زمانه) از حوادث و فتنه های کوبنده وحشتی نداریم، مگر زمانی که بر سر ما فرود آیند.

3. اقسام مردم

اشاره

وَ النَّاسُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَصْنَافِ مردم بر چهار گروه هستند.

3. 1. دوری از فساد به دلیل ضعف و ناتوانی

مِنْهُمْ مَنْ لَا يَمْنَعُهُ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَهَانَةُ نَفْسِهِ وَ كَلَالَةٌ حَدِّهِ وَ نَضِيضُ وَفْرِهِ ⁽⁴⁾

نَضِیضُ: کم بودن ته کشیدن به آب های کم که گاه قطره قطره تراوش می کند نضیض می گویند؛ ای قلة ماله من نضّ الماء نضّا و نضيضا سال قليلا قليلا و خرج رشحا.

وفره: مال، ثروت؛ مال زیاد و کامل به او داد وفَرَ الثوب: جامه را گشاد و کامل برید؛ وَفَّرَ الشيء: آن چیز را زیاد و فراوان و بسیار کرد.

گروهی از آن ها کسانی هستند که اگر دست به فساد نمی زنند به خاطر این است که روحشان ناتوان و شمشیرشان کُند و مالشان اندک است.

نکته ها

گروه های چهارگانه ای که حضرت در این جا معرفی کرده است، منحصر به عصر امام نیست بلکه همیشه مصادیقی از آنان در همه جوامع و در هر عصری دیده می شود.

آن چه حضرت درباره این گروه از مردم فرموده است بیانگر همان ضرب المثل مشهور است که آب ندارند و الا شناگران خوبی هستند این ها هم علاوه بر ضعف نفسانی، ابزار لازم نیز در اختیار ندارند.

مشابه

وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيا وَ يُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ وَ إِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسَادَ ⁽¹⁾کسانی از مردم هستند که گفتار آنان در زندگی دنیا مایه اعجاب تو شود (در ظاهر اظهار محبت می کنند) و خدا را بر آن چه در دل دارند، گواه می گیرند. این در حالی است که آنان سرسخت ترین دشمنانند. (نشانه آن این است که) وقتی که به قدرتی می رسند در فساد در ،زمین می کوشند و زراعت ها و چهارپایان را نابود می سازند و خداوند فساد را دوست ندارد.

2. 4. فاسدان آشکار

وَ مِنْهُمْ الْمُصْلِتُ لِسَيْفِهِ وَ الْمُعْلِنُ بَشَرِّهِ وَ الْمُجْلِبُ بِخَيْلِهِ وَ رَجِلِهِ ⁽²⁾

خَيْل لشکر؛ سپاه

رَجِلِهِ: پیاده نظامان؛ ج راجل

گروه دیگر آنانند که شمشیر کشیده و فساد و شرارت خویش را آشکار ساخته و لشکر سواره و پیاده خود را [برای این منظور] گردآوری کرده اند.

نکته ها

این عبارت از تفاوت طبقاتی در همه مظاهر آن به عنوان یکی از عوامل فساد در زمین یاد می کند. بنابراین اگر توانایی ها و امکانات به طور مساوی در بین افراد جامعه تقسیم شود دیگر انگیزه ای برای ارتکاب جرایم وجود نخواهد داشت. ⁽¹⁾

عبارت «اصلات سیف» کنایه از چیرگی و دست درازی است به این معنا که این گروه هر آن چه از رذایل اخلاقی دست یابند انجام می دهند تا بتوانند به پیروزی و غلبه برسند. ⁽²⁾

عبارت «الْمُجْلِبُ بِخَيْلِهِ وَ رَجِلِهِ» کنایه از فراهم آوردن تمام ابزار ظلم و ستم است برای چیرگی و تسلط بر دیگران ⁽³⁾

3. 3. فاسدان دین تباه

قَدْ أَشْرَطَ نَفْسَهُ وَ أَوْبَقَ دِينَهُ ⁽⁴⁾

آن ها (فاسدان) باطن خود را برای ظلم و فساد آماده ساخته و دین خود را تباه کرده اند.

نکته

دنیاطلبی در همه افراد به گونه ای یکسان بروز نمی کند. گاه حرص جمع آوری مال و ثروت زمانی تکیه زدن بر مسند قدرت و چه بسا رسیدن به مقام رهبری دینی و کسب شهرت و موقعیت اجتماعی و یا مسائلی از این قبیل هدف است.

3. 4. هدف فاسدان

الحُطَامِ يَنْتَهِرُهُ أَوْ مِقْنَبٍ يَقُودُهُ أَوْ مِنْبَرِ يَفْرَعُهُ ⁽⁵⁾

مقتب: دسته ای از سپاه در اصل به معنای «گله ای از اسب» آمده و در این جا به معنای گروهی از مردم است؛ شاید تعبیر به مقنب اشاره به ناآگاهی و بی خبری آن گروه است؛ بالكسر ما بين الثلاثين والأربعين من الخيل.

يَفْرَعُ: بالا می رود؛ از مادۀ «فَرع» به معنای قسمت بالای هر چیزی است و در این جا به معنای بالا رفتن از منبر و تکیه زدن بر محل ارشاد خلق است؛ فَرع به معنای شاخه درخت به این دلیل است که از تنه درخت بالا می رود؛ الفرع من كل الشيء اعلاه و يفرعه : يعلوه.

(فاسدان) برای رسیدن به اندکی از مال دنیا که غارت نمایند یا سپاهی که بر آن فرمان براند و بر منبری صعود کنند [دین خود را تباه ساخته اند].

استعاره

مُستعار: لفظ حُطام

مستعار منه: گیاه خشک

مستعار له: مال دنیا

جامع: چنان که گیاه خشک در مقایسه با علف سبز و با طراوت و زیبایی و دارای میوه، سودی ندارد، مال دنیا هم نسبت به کارهای نیک آخرت که نفعش پایدار است بی ارزش به حساب می آید.

3. 5. نتیجه کار انسان فاسد

وَ لَبِئْسَ الْمَتْجَرُ أَنْ تَرَى الدُّنْيَا لِنَفْسِكَ ثَمَناً وَ مِمَّا لَكَ عِنْدَ اللَّهِ عِوَضا ⁽¹⁾ چه بد تجارتی است که دنیا را بهای خویشتن می بینی و آن را با پاداش هایی که نزد خداست و پروردگارت به تو وعده داده است معاوضه می کنی!

مشابه

أُولئِكَ الَّذينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَ مَا كَانُوا مُهْتَدِينَ ⁽²⁾همین کسان اند که گمراهی را به بهای] هدایت خریدند، در نتیجه دادوستدشان سود[ی به بار] نیاورد؛ و هدایت یافته نبودند. وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرى نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ ⁽³⁾بعضی از مردم جان خود را به خاطر خشنودی خدا می فروشند و خداوند نسبت به بندگان مهربان است. إِنَّ أَنْصَحَ النَّاسِ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُهُمْ لِرَبِّهِ وَإِنَّ أَغَشَّهُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصَاهُمْ لِرَبِّهِ وَالْمَغْبُونُ مَنْ غَبَنَ نَفْسَه ⁽⁴⁾خیر خواه ترین مردم نسبت به خود کسی است که پروردگارش را بیشتر بندگی کند. و گول زننده ترین مردم نسبت به خویش کسی است که خدا را بیشتر معصیت کند.

إِنَّهُ لَيْسَ لِاِنْفُسِكُمْ ثَمَنْ إِلَّا الْجَنَّةَ فَلاتَبيعُوها إلا بها ⁽¹⁾به یقین برای جان شما بهایی جز بهشت نیست به کمتر از آنش نفروشید. استعاره

مُستعار: لفظ متجر

مستعار منه: تجارت زیانبار

مُستعار له: دنیا طلبی

جامع: دنیا طلبی به هر صورت و از هر راه ممکن انسان را در معرض نابودی و هلاکت اخروی قرار می دهد چنین انسانی به تاجری می ماند که دارایی خود را با یک چیز بی ارزش معاوضه می کند و تجارتی زیان بار دارد انسان دنیا طلب نیز مانند چنین تاجری متحمل ضرر زیادی می شود لذا هر دو در خسارت دیدن مشترک هستند به این دلیل امام علیه السلام لفظ «تجارت» را برای این دنیا استعاره آورده است.

3. 6. دنیاطلبانی در لباس آخرت

وَ مِنْهُمْ مَنْ يَطْلُبُ الدُّنْيَا بِعَمَلِ الآخِرَةِ وَ لَا يَطْلُبُ الْآخِرَةَ بِعَمَلِ الدُّنْيَا گروه دیگر از مردم کسانی هستند که دنیا را با کارهای آخرت طلب می کنند نه این که آخرت را با عمل دنیا طلب کنند.

نکته ها

این گروه تکالیفی که مربوط به آخرت است را انجام می دهند تا اعتبارات دنیوی را به دست بیاورند. آن ها علاوه بر این که خود را می فروشند ارزش تکالیف الهی و انسان ساز را هم تا حد تقابل با لذایذ دنیوی پایین می آورند. ⁽²⁾

امام علیه السلام لفظ «كلالة حدّه» را کنایه از شخصی آورده است که در امور، صراحت لازم را ندارد و در انجام کارها ناتوان است. ⁽³⁾

مشابه

كَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجِ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِ وَ مَغْرُورِ بِالسَّتْرِ عَلَيْهِ وَ مَفْتُونٍ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِيهِ وَ مَا ابْتَلَى اللَّهُ أَحَداً بِمِثْلِ الْإِمْلَاءِ لَهُ ⁽¹⁾چه کسانی که احسان غافلگیرشان کند، چه مردمان که از پرده پوشی [خدا] مغرور شوند چه افراد که از تعریف این و آن به فتنه افتند. خداوند بنده را به هیچ چیز همانند هم آزمایش نکرده است.

4. ویژگی های دنیاطلبان در لباس آخرت

4. 1. تواضع گرایی

قَدْ طَامَنَ مِنْ شَخْصِهِ» ⁽²[دنیاطلبان در لباس آخرت] خود را متواضع جلوه می دهند.نکتهمنظور حضرت از جمله فوق توضیح خضوع و تواضع دروغین و خود را باوقار نشان دادن است؛ مثل این که به هنگام راه رفتن قدم ها را کوتاه بر می دارند و لباس هایشان را بالا می گیرند و ظاهر خود را آراسته می سازند چراکه این طریقه، روش بندگان نیکوکار خداوند می باشد و ستر و پوششی است که پروردگار جهان پرهیزکاران را به وسیله آن از ورود به هلاکت و تباهی حفظ فرموده است. ⁽³)#### 4. 2. آهسته راه رفتن﴿وَ قَارَبَ مِنْ خَطوه ⁽⁴⁾

[دنیا طلبان در لباس آخرت] گام ها را کوتاه بر می دارند.

نکته

کنایه از این که خود را باوقار و متین معرفی می کنند.

4. 3. دامن حفظ کردن

وَ شَمَّرَ مِنْ ثَوْبِهِ ⁽¹⁾ دامن خود را از (آلودگی به دنیا) جمع می کنند.

4. 4. امانت دار جلوه دادن

وَ زَخْرَفَ مِنْ نَفْسِهِ لِلْأَمَانَةِ ⁽²⁾ خویشتن را به زیور امانت داران می آرایند [و خود را امانت دار مردم معرفی می کنند]

4. 5. پوشش الهی

وَ اتَّخَذَ سِتْرَ اللَّهِ ذَرِيعَةً إِلَى الْمَعْصِيَةِ ⁽³⁾ پوشش خدایی را، وسیله معصیت قرار می دهند.

نکته

شاید منظور آن است که دنیاطلبان از ستارالعیوب بودن خداوند سوء استفاده کرده، فکر می کنند ستار بودن مجوز معصیت است یا این که با تظاهر به ارزش های دینی مثل نماز و امثال آن فکر می کنند مجاز به معصیت هستند.

4. 6. زاهدان دروغین

وَمِنْهُمْ مَنْ أَبْعَدَه عَنْ طَلَبِ الْمُلْكِ ضُئُولَةٌ نَفْسِهِ وَ انْقِطَاعُ سَبَبِهِ فَقَصَرَتْهُ الْحَالُ عَلَى حَالِهِ ⁽⁴⁾

مَرَاح: شامگاه یا محل استراحت شب؛ از مادۀ «رَوح» به معنای زمان و یا مکان رفت و آمد شبانه است؛ پناهگاه شبانه چهارپایان؛ بضم الميم حيث تاوى الماشية بالليل و المناخ و المأوى مثله؛ و في بعض النسخ بفتح الميم و هو الموضع الذي يروح منه القوم او يرجعون اليه، يقال: ماترك فلان من ابيه مغدی و لا مراحا و مغداة و لا مراحة.

مَغْدًی: صبحگاه یا محل استراحت صبح؛ از ماده «غدو» به معنای زمان و مکانی است که صبحگاهان چارپایان از آن بیرون می روند و مغدی به معنای مکان حیوانات در روز در مقابل مراح که بستر شبانه آن هاست.

4. 7. آراسته به زیور قناعت

فَتَحَلَّى بِاسْمِ الْقَنَاعَةِ وَ تَزَيَّنَ بِلِبَاسِ أَهْلِ الزَّهَادَةِ وَ لَيْسَ مِنْ ذَلِكَ فِي مَرَاحٍ وَ لَا مَغْدًى [زاهدان دروغین] خود را به زیور قناعت آراسته و به لباس زاهدان درآمده اند، در حالی که در هیچ زمان [نه شب و نه روز] در گروه پارسایان راستین نبوده اند. نکته ها

این ها گروهی هستند که احساس حقارت آن ها را به گوشه ای انداخته است و محدودیت هایی که دارند باعث شده است که در قالب کوچکی جای گیرند. این ها چیزی برای به رخ کشیدن مردم ندارند جز این که خود را مردمانی قانع و پارسا جلوه بدهند. ⁽¹⁾

وَلَيْسَ مِنْ ذَلِكَ فِي مَرَاحِ وَ لَا مَغْدًی کنایه است از این که کارهای تظاهر آمیز دنیاطلبان به هیچ وجه قناعت و زهد به حساب نمی آید. ⁽²⁾ تفاوت این چهار گروه که از نظر تباهی درون و فساد عقیده و دلبستگی به دنیا و جاه و مقام، مشترک اند در دام ها و در فراهم بودن و نبودن اسباب و مقدمات رسیدن به این مقصود است. ⁽³⁾

مشابه

أَفْضَلُ الزُّهْدِ إِخْفَاءُ الزُّهْدِ ⁽⁴⁾نیکوترین پارسایی پنهان داشتن آن است.

4. 8. مردان خدا

وَ بَقِيَ رِجَالٌ غَضَّ ابْصَارَهُمْ ذِكْرُ الْمَرْجِع وأَرَاقَ دُمُوعَهُمْ خَوْفُ الْمَحْشَرِ ⁽⁵⁾

گروهی باقی مانده اند که یاد قیامت چشم هایشان را فرو افکنده و ترس از دادگاه محشر اشکشان را جاری ساخته است.

نکته

تعبیر به «غَضَّ أَبْصارَهُمْ»، به معنای فروبستن چشم نیست، بلکه «فروافکندن و برگیری نگاه» است حالتی که به هنگام دیدن پاره ای از مظاهر وحشتناک به انسان دست می دهد، به گونه ای که حاضر نیست به منظره خوفناک نگاه کند. ⁽¹⁾

مشابه

هرجالٌ لا تُلهيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصار ⁽²⁾مردانی که نه تجارت و نه داد و ستدی، آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زکات، به خود مشغول نمی دارد و از روزی که دل ها و دیده ها در آن زیرورو می شود می هراسند. إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَماء ⁽³⁾از بندگان خدا تنها دانایان اند که از او می ترسند.

5. سرنوشت مردان خدا در جامعه

5. 1. رانده شدگان

فَهُمْ بَيْنَ شَرِيدٍ نَادٌ ⁽⁴⁾

برخی از اینان [مردان خدا] را مردم طرد کرده اند.

نکته

مردان خدا به خاطر حق گویی و حق جویی از جامعه رانده و آواره شده اند و عموماً مردمی ناشناخته و گوشه نشین هستند. ⁽⁵⁾

5. 2. خائنان

وَ خَائِفٍ مَقْمُوعِ ⁽⁶⁾

[مردان خدا برخی شان] ترسان و سرکوب شده اند.

نکته

اشاره به این است که دنیاپرستان حاکم، تنها به تهدید آنان قناعت نمی کنند، بلکه سعی دارند دائماً آن ها را در فشار قرار دهند یا ریشه کن کنند. ⁽¹⁾

5. 3. ساکتان

وَ سَاكِتٍ مَكْعُومٍ ⁽²⁾ مُهر سکوت بر دهان زده اند.

نکته

اشاره به این است که زورمداران ستمگر، هرگز قانع به خاموش بودن این گروه نیستند، بلکه سعی دارند دهان آن ها را ببندند و مُهر بر آن نهند. ⁽³⁾

استعاره

مُستعار: لفظ ساکت

مستعار منه: سکوت

مستعار له: تقيه

جامع: در سکوت مقصود انسان به مخاطب انتقال نمی یابد و در تقیه هم اعتقادات انسان از دیگران مخفی می ماند و انتقال پیدا نمی کند؛ پس هر دو یک وجه اشتراک دارند.

نوع استعاره: تبعیه

5. 4. مخلصان

وَدَاعِ مُخْلِص مخلصانه خدا را می خوانند.

نکته

تعبیر به «دَاعِ مُخْلِصِ» اشاره به این است که دعوت از مردم، به خاطر رسیدن به جاه و مقام و ثروت و قدرت نیست و انگیزه ای جز رضای خدا ندارند. ⁽¹⁾

5. 5. دردمندان

وَ شَكْلانَ مُوجَعِ ⁽²⁾

با چشمی گریان می نگرند.

نکته

تعبیر به «ثَكلانَ مُوجَعِ» با توجه به این که «ثَکلان» به معنای انسان مصیبت زده و «مُوجَعٍ» به معنای صاحب درد است اشاره به این است که آن ها تنها در ظاهر گریان نیستند بلکه از درون می سوزند و درد می کشند. ⁽³⁾

6. بیان اوصاف مردان خدا

6. 1. فراموش شدگان

قَدْ اخْمَلَتْهُمُ التَّقِيَّةُ ⁽⁴⁾

تقیه از تبهکاران آنان (مردان خدا) را گمراه ساخته است.

6. 2. افتادگان

وَ شَمِلَتْهُمُ الذِّلَّةُ خواری آنان (مردان خدا) را در برگرفته است.

6. 3. گرفتاران

فَهُمْ فِي بَحْرِ اجَاجٍ ⁽⁵⁾ در دریای نمک فرورفته و گرفتار شده اند.

تشبيه

مشَبّه: انسانی متعهد که در صحنه های تباهی است

مشَبّه به: انسانی که در آب شور گرفتار است

وجه شَبَه: انسان های متعهد و متدین که پیوسته صحنه های تباهی و فساد را شاهدند و توان هیچ اقدامی را ندارند همچون انسانی هستند که در آب تلخ و شوری گرفتار آمده، هرگونه تحرک آن ها مایه سوزش جسمانی و رنج روحی آنان می گردد.

6. 4. دهانشان بسته

افْوَاهُهُمْ ضَامِرَةٌ ⁽¹⁾

دهانشان بسته است.

6. 5. دل هایشان مجروح

وَ قُلُوبُهُمْ قَرِحَةٌ قلوبشان مجروح است.

نکته

مردان خدا به دلیل این که از لذت های دنیا بریده و با مردمان دنیاپرست، قطع رابطه کرده اند، دهانشان به سبب روزه گرفتن زیاد از چشیدن غذا دور مانده است، و دل هایشان به دلیل دیدن بدکاری های فراوان و عدم توان از پیشگیری منکرات، جریحه دار است. ⁽²⁾

6. 6. اهل موعظه

قَدْ وَعَظُوا حَتَّى مَلُّوا⁽³⁾ آن ها در میدان نصیحت و اندرز آن قدر نصیحت کرده اند که خسته شده اند.

6. 7. تحت فشار

وَ قُهِرُوا حَتَّى ذَلُّوا

آن قدر تحت فشار قرار گرفته اند که ناتوان گشته اند.

6. 8. کمی نفرات

وَ قُتِلُوا حَتَّى قَلُّوا و از بس در راه خدا کشته داده اند جمعشان کم شده است.

نکته

عبارت فوق بیانگر حالت گمنامی گوشه گیری خستگی و ملالت از فشارها و سختی های فراوان و در نهایت شهادت مردان خداست.

6. 9. بی ارزشی دنیا

فَلْتَكُنِ الدُّنْيَا فِى أَعْيُنِكُمْ أَصْغَرَ مِنْ حُشَالَةِ الْقَرَةِ، وَ قُرَاضَةِ الْجَلَمِ ⁽¹⁾

قُرَاضَةِ: ریزه هایی از پشم که از قیچی پشم چین می ریزد؛ از مادۀ «قَرَض» به معنای چیدن چیزی است و اطلاق مقراض بر قیچی نیز از همین جهت است؛ الجلم: بالتحريک ايضا المقص يجز به أوبار الإبل و قراضته ما يقع من قرضه و قطعه.

الْجَلَمِ: قیچی، انبر؛ اجْتَلَمَ اخْتِلَاماًهُ: آن چیز را برید؛ الجُلامة: آن چه از پشم که چیده یا بریده شود؛ بالتحریک أیضا المقصّ يجزّبه أو بارا لابل و قراضته ما يقع من قرضه و قطعه

پس باید دنیایی که نیکان را این گونه کنار زده است در نظر شما کوچک باشد، حتی کوچکتر از دورریز برگ های بی مصرف و خورده ریزی که از قیچی می ریزد.

نکته

تحقیری که امام علیه السلام در مورد دنیا در جاهای بسیاری از نهج البلاغه بیان کرده است منافاتی با تعظیم دنیا ندارد؛ زیرا امام علیه السلام جهان هستی را که مظهر آیات الهی است تعظیم و مردم را تشویق به بهره برداری از آن نموده است و آن چه که امام از آن نهی می کند زندگی دنیاپرستانه است. ⁽²⁾

مشابه

وَ رَضُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا وَاطْمَأَنُّوا بِها وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آیاتِنا غافِلُون ⁽³⁾و به زندگی دنیا دل خوش کرده و بدان اطمینان یافته اند کسانی که از آیات ما غافل اند.

تشبیه

مشبَّه: دنيا

مشبَّه به: بقایای قیچی شده پشم حیوانات

وجه شَبَه: دنیا در بی ارزشی به بقایای قیچی شده پشم حیوانات تشبیه شده که هیچ ارزش و استفاده ای ندارد.

6. 10. پندگیری از پیشینیان

وَ اتَّعِظُوا بِمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، قَبْلَ أَنْ يَتَّعِظُ بِكُمْ مَنْ بَعْدَكُمْ از کسانی که پیش از شما می زیسته اند پند گیرید قبل از آن که آیندگان از شما پند گیرند.

مشابه

كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ * وَ زُرُوعٍ وَ مَقامِ كَريمِ * وَنَعْمَةٍ كانوا فيها فاكهينَ * گذلِكَ وَ أَوْرَثْناهَا قَوْماً آخَرِينَ * فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَالْأَرْضُ وَ ما كَانُوا مُنْظَرِينَ ⁽¹⁾چه باغ ها و چشمه سارانی بر جای نهادند و کشتزارها و جایگاه های نیکو و نعمتی که از آن برخوردار بودند. این چنین [بود] و آن ها را به مردمی دیگر میراث دادیم و آسمان و زمین بر آنان زاری نکردند و مهلت نیافتند. اضْرِبْ بِطَرْفِكَ حَيْثُ شِئْتَ مِنَ النَّاسِ فَهَلْ تُبْصِرُ إِلَّا فَقِيراً يُكَابِدُ فَقْراً أَوْ غَنِيّاً بَدَّلَ نِعْمَةَ الله كفرا ⁽²⁾به هر طرف که می خواهی به مردم نظر کن، آیا جز شخص نیازمندی که مشقت تهیدستی بر دوش اوست یا ثروتمندی که نعمت خدا را کفران می کند کسی را می بینی.

6. 11. بی وفایی دنیا

وَارْفُضُوها ذَمِيمَةً فَإِنَّهَا قَدْ رَفَضَتْ مَنْ كَانَ أَشْغَفَ بِها مِنْكُمْ ⁽³⁾

و دنیای نکوهیده را رها کنید زیرا این دنیا کسانی را رها کرده که عاشق تر از شما به آن بودند.

نکته

منظور این است که آن چه پست و ناچیز و بی مقدار است ترک کنید. امام دلیل ترک دنیا را دائمی نبودن و بی ثباتی آن برای دوستدارانش دانسته است. ⁽⁴⁾

خطبه 33

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع قبل از جمل در ذی قار سال 36 هجری

مخاطب: سپاهیان امام

موضوع: سیاسی، اعتقادی

ویژگی: بیان عقده های قریش ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

امام علیه السلام این خطبه را در شرایطی که یاران خود را برای خاموش کردن آتش فتنه طلحه و زبیر در بصره بسیج کرده بود ایراد کرده است و اشاره ای به عصر پیامبر صلی الله علیه و آله، بی ارزشی دنیا، زنده کردن ارزش های جاهلی و سرزنش گروهی از قریش که سردمداران جنگ جمل بودند دارد. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ دَخَلْتُ عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام بِذِي قَارِ وَ هُوَ يَخْصِفُ نَعْلَهُ ⁽²⁾

يَخْصِفُ نَعْلَه: کفشش را وصله می کرد؛ خرزها و هي مؤنثة سماعيّة.

کردن کفش خود بود. فَقَالَ لِی مَا قِيمَةُ هَذَا النَّعْلِ فَقُلْتُ لَا قِيمَةَ لَهَا فَقَالَ اللام وَ اللَّهِ لَهيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ إِمْرَتِكُمْ إِلَّا أَنْ أُقِيمَ حَقًّا أَوْ أَدْفَعَ بَاطِلًا ثُمَّ خَرَجَ فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ ⁽¹⁾به من فرمود این کفش چقدر ارزش دارد؟ گفتم هیچ؛ فرمود: به خدا قسم این کفش کهنه را بیش از حکومت بر شما دوست دارم مگر آن که حقی را به پا دارم؛ آن گاه امام بیرون آمد، سخنرانی کرده و فرمود ...

قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ دَخَلْتُ عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (عليه السلام بِذِى قَارٍ وَ هُوَ يَخْصِفُ نَعْلَهُ فَقَالَ لِي مَا قِيمَةُ هَذَا النَّعْلِ فَقُلْتُ لَا قِيمَةَ لَهَا فَقَالَ (عليه السلام) وَ اللَّهِ لَهِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ إِمْرَتِكُمْ إِلَّا أَنْ أُقِيمَ حَقًّا أَوْ أَدْفَعَ بَاطِلًا ثُمَّ خَرَجَ فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ] بَعَثَ مُحَمَّداً (صلى الله عليه وآله) وَ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ يَقْرَأُ كِتَاباً وَ لَا يَدَّعِي نُبُوَّةً فَسَاقَ النَّاسَ حَتَّى بَوَّأَهُمْ مَحَلَّتَهُمْ وَبَلَّغَهُمْ مَنْجَاتَهُمْ فَاسْتَقَامَتْ قَنَاتُهُمْ وَاطْمَأَنَّتْ صَفَاتُهُمْ. أَمَا وَاللَّهِ إِنْ كُنْتُ لَفِي سَاقَتِهَا حَتَّى تَوَلَّتْ بِعَذَافِيرِهَا مَا ضَعُفْتُ عَجَزْتُ وَ لَا جَبُنْتُ وَ إِنَّ مَسِيرِى هَذَا لِمِثْلِهَا فَلَأَنَّقُبَنَّ الْبَاطِلَ حَتَّى يَخْرُجَ الْحَقُّ مِنْ جَنْبِهِ مَا لِي وَلِقُرَيْشٍ، وَاللَّهِ لَقَدْ قَاتَلْتُهُمْ كَافِرِينَ وَلَأُقَاتِلَنَّهُمْ مَفْتُونِينَ وَ إِنِّى لَصَاحِبُهُمْ بِالْأَمْسِ كَمَا أَنَا صَاح بُهُمُ الْيَوْمَ وَاللَّهِ مَا تَنْقِمُ مِنَّا قُرَيْسٌ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ اخْتَارَنَا عَلَيْهِمْ فَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي حَيْرْنَا فَكَانُوا كَمَا قَالَ الْأَوَّلُ:)أَدَمْتَ لَعَمْرِي شُرْبَكَ الْمَحْضَ صَابِحاً *** وَأَكْلَكَ بِالزُّبْدِ الْمُقَشَّرَةَ الْبُجْرَاوَ نَحْنُ وَهَبْنَاكَ الْعَلَاءَ وَ لَمْ تَكُنْ *** عَلِيّاً وَحُطْنَا حَوْلَكَ الْجُرْدَ وَ السُّمْرَا قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ دَخَلْتُ عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام بِذِى قَارٍ وَ هُوَ يَخْصِفُ نَعْلَهُ فَقَالَ لِى مَا قِيمَةُ هَذَا النَّعْلِ فَقُلْتُ لَا قِيمَةَ لَهَا فَقَالَ (عليه السلام) وَ اللَّهِ لَهِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ إِمْرَتِكُمْ إِلَّا أَنْ أُقِيمَ حَقَّاً أَوْ أَدْفَعَ بَاطِلًا ثُمَّ خَرَجَ فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ:) هنگامی که برای نبرد با مردم بصره عزیمت می کرد عبد الله بن عباس گفت: در ذی قار خدمت امیر مؤمنان علیه السّلام رسیدم، و او مشغول وصله کردن کفش خود بود. به من فرمود: این کفش چقدر ارزش دارد؟ گفتم: هیچ. فرمود: به خدا قسم این کفش کهنه را بیش از حکومت بر شما دوست دارم، مگر آن که حقی را بپا دارم و باطلی را بردارم. آن گاه امام بیرون آمد و برای مردم سخنرانی کرد و فرمود:

1. شرایط عصر جاهلی

إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً صَلَّى اللهُ عَلَيهِ وَآلِهِ وَ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ يَقْرَأُ كِتَابَاً وَ لَا يَدَّعِي نبوة خداوند محمد را هنگامی مبعوث کرد که هیچ کس از عرب کتاب آسمانی نمی خواند و ادعای نبوتی نداشت.

نکته

منظور از کتاب، کتاب آسمانی تحریف نشده است. عرب پیش از بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله در جهالت مطلق و گمراهی شدید به سر می بردند و کتاب آسمانی و سنت پیامبری در اختیار نداشتند تا از آن هدایت برگیرند ⁽¹⁾و ممکن است به معنای ندانستن خواندن و نوشتن باشد.

مشابه

هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبین ⁽²⁾اوست آن کس که در میان بیسوادان فرستاده ای از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند و پاکشان گرداند و کتاب و حکمت بدیشان بیاموزد و ]آنان] قطعاً پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند. قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذى جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَ هُدَى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطيس تُبْدُونَها وَ تُخْفُونَ كَثيراً ⁽³⁾بگو: کتابی را که موسی برای روشنایی و هدایت مردم آورد، چه کسی بر او نازل کرده بود؟ آن را بر کاغذها نوشتید پاره ای از آن را آشکار می سازید ولی بیشترین را پنهان می دارید.

2. اقدامات پیامبر

2. 1. بستر سعادت

فَسَاقَ النَّاسَ حَتَّى بَوَّاهُمْ مَحَلَّتَهُمْ، وَبَلَّغَهُمْ مَنْجَاتَهُمْ ⁽⁴⁾

مَحَلَّتَهُمْ: منزلت و مقامی که اکنون دارند.

مَنْجاتَهُمْ: به نجات برسانید؛ اسم مکان است از مادۀ «نجا، پنجو» به معنای خالص شدن؛ اسْتَنْجَی؛ اسْتِنْجَاء: رهایی یافت؛ أَنْجَى، إِنْجَاء: آن مرد را آزاد کرد؛ المَنْجَاة وسیله نجات و رهایی؛ موضع النحاة.

او (پیامبر) مردم را تا سر منزل سعادتشان سوق داد و به محیط رستگاری و نجات رسانید.

نکته ها

معجزاتی که در اثبات نبوت به وسیله نزول قرآن و صدور سنت پیامبر صلی الله علیه و آله انجام شد موجب گردید که پیامبر صلی الله علیه و آله را تصدیق کردند و در نتیجه در راه خدا به شناخت حقیقی دست یافتند. ⁽¹⁾

تعبیر به «مَحَلَّتَهُمْ» اشاره به جایگاه شایسته ای است که می باید انسان با فضیلت، به آن برسد و تعبیر به «مَنْجاتَهُمْ» اشاره به نقطه نجاتی است که هیچ گونه جای خوف و وحشت در آن نیست و نجات و رستگاری را تضمین می کند. ⁽²⁾

به گونه ای جهل و فساد جامعه را فرا گرفته بود که حتی زمینه ادعای نبوت نیز در آن سرزمین وجود نداشت.

2. 2. پایگاهی محکم

فَاسْتَقَامَتْ قَناتُهُمْ وَاطْمَانَّتْ صَفَاتُهُمْ ⁽³⁾

نیزه های آن ها صاف و [در مسیر صحیح] پا بر جا و جای پای آن ها محکم شد.

نکته ها

تعبیر به «اَسْتَقامَتْ قَناتُهُمْ» با توجه به این که «اسْتَقامَتْ» به معنای راستی و پابرجایی و «قناة» به معنای «نیزه» است. اشاره به قوّت و قدرت و پیروزی و غلبه بر دشمنان است. ⁽⁴⁾

تعبیر به «اطْمَأَنَّتْ صَفَاتُهُمْ» با توجه به این که «صفات» به معنای سنگ صاف و بزرگ و محکم است، اشاره به این نکته دارد که در پرتو ظهور اسلام و قیام رسول الله صلى الله عليه وسلم جایگاه آن ها محکم و مطمئن و جای پایشان در زندگی فردی و اجتماعی مستقر و ثابت گردید. در بیابان هایی که عرب رفت و آمد داشت غالباً شن هایی نرم و متحرک بود و عبور از آن ها، حتی ایستادن روی آن ها خالی از لغزش و اضطراب و اشکال نبود، ولی هنگامی که روی

سنگ های بزرگ و محکم و صاف قرار می گرفتند هم نشست و برخاستشان آسان بود و هم راه رفتنشان . ⁽¹⁾

مشابه

فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ ⁽²⁾پس، همان گونه که دستور یافته ای ایستادگی کن.

2. 3. به عقب نشاندن دشمن

آما وَاللَّهِ إِنْ كُنْتُ لَفِي ساقَتِهَا حَتَّى تَوَلَّتْ بِحَذَافِيرِها ⁽³⁾

حَذَافِيره: طرف و کنار چیزی جمع حُذفور به معنای جانب؛ ضمیر در «ساقتها» ظاهراً به جماعت مردم عصر جاهلیت بر می گردد که اسلام را برگزیدند و ضمیر در تَولَّت» و «حذافيرها ممکن است به دشمنان اسلام بازگردد که با پیروزی اسلام همگی پشت کردند و عقب نشستند و ممکن است به مردم عصر جاهلیت برگردد که به اسلام روی آوردند و نسبت به آن چه در گذشته داشتند رویگردان شدند؛ جمع الحذ فار بكسر الحاء و هو الجانب و الشريف و الجمع الكثير يقال أخذه بحذافيره بأسره أو بجوانبه أو بأعاليه.

به خدا سوگند که من در میان این سپاه بودم که لشکر کفر و شرک همه تار و مار شدند.

نکته

ضمیر «ساقَتِهَا» و «تَوَلَّتْ بِحَذَافِیرِها» به مردمی باز می گردد که پیامبر صلی الله علیه و آله آنان را به سوی عزت و کرامت رهنمون ساخت امام در این بند در صدد اشاره به نقش خویش در این جریان است. امام علی علیه السلام در همهی صحنه های حق و باطل همواره در صف حق بوده و باطل گرایان را مغلوب ساخته و هرگز ناتوانی و ترس به خود راه نداده است. ایشان نقشی فعال در کنار پیامبر صلی الله علیه و آله داشته اند. ⁽⁴⁾

3. توانمندی امام در انجام وظایف

مَا عَجَزْتُ وَ لا جَبُنْتُ من در انجام این وظیفه هرگز ناتوان نشدم و ترسی به خود راه ندادم.

نکته

کم نیستند افرادی که با اهداف عالی وارد کاری می شوند اما با گذشت زمان و برخورد با مشکلات دچار ضعف و ناتوانی و یا در مواقع خطر دچار ترس می شوند ولی امام علی علیه السلام از اندک افرادی بود که تا پایان زندگی نه دچار ضعف گردید و نه ترسی به دل او راه یافت.

4. هدف گرایی امام

وَ إِنَّ مَسِيرِى هَذَا لِمِثْلِهَا هم اکنون مسیر من [در حرکت به سوی میدان جنگ جمل] نیز به سوی همان هدف است.

نکته ها

ایستادگی امیر مؤمنان علیه السلام در برابر خواسته ها و توقعات سردمداران اصحاب جمل برای آن بود که خواسته آن ها ادامه ظلم و تبعیض و سوء استفاده از بیت المال و جنایاتی از این قبیل بود و در حقیقت همان بازگشت به اخلاق دوران جاهلیت را خواستار بودند.

امام علیه السلام اشاره می کند به این که امت اسلامی در آن زمان برگشت به سوی افکار و برنامه ها و سنن جاهلی را شروع کرده بود و هر روز از مسیر پیغمبر و اسلام و قرآن فاصله بیشتری می گرفت یک نمونه آن حرکت ظالمانه آتش افروزان جنگ جمل برای کسب قدرت، همراه با شکستن بیعت و ریختن خون مسلمانان است. ⁽¹⁾

5. شکافنده باطل

فَلَاءَ نُقْبَنَّ الْبَاطِلَ حَتَّى يَخْرُجَ الْحَقُّ مِنْ جَنْبِهِ ⁽²⁾ (به خدا سوگند!) من باطل را می شکافم تا حق از پهلوی آن خارج گردد.

نکته

«أَنْقُبَنَّ» از ماده «نقب» به معنای «سوراخ کردن و شکافتن و گشودن چیزی» است، این تعبیر اشاره به این حقیقت دارد که تا پرده های باطل شکافته نشود، حق ظهور و بروز نمی کند. به تعبیر دیگر باطل همیشه سعی دارد تا پوششی بر روی حق بیفکند و آن را

مخفی و مکتوم سازد. هنگامی که پرده های باطل شکافته شد حق و جلوه واقعیت، برای همگان آشکار می گردد. ⁽¹⁾

تشبیه

مُشَّبَه: جدا شدن حق از باطل

مشَّبَه به: بقره

وَجه شَبَه: لفظ بقره برای جدا شدن حق از باطل تشبیه شده است، بدین شرح که باطل حق را در درون خود چنان مخفی می کند که حق تشخیص داده نشود. مانند حیوانی که گوهر پرارزشی که از خود آن حیوان بیشتر ارزش داشته و مفیدتر باشد، فرو می برد، در این جا ناگزیر باید شکم آن حیوان را برای در آوردن دانه قیمتی شکافت و آن دانه پربها را در آورد.

قریش از من چه می خواهد؟!

در این بخش از خطبه امام علیه السلام به روابط خود با قریش در گذشته و حال می پردازد؛ زیرا این خطبه در آستانه جنگ جمل ایراد شده و می دانیم که آتش افروزان جنگ جمل طلحه، زبیر و افراد دیگری از کینه توزان قریش بودند که آشکارا یا در پشت صحنه حرکت این جنگ را اداره می کردند.

6. جنگ با اهل باطل

مَالِي وَلِقُرَيْشٍ ؟ وَ اللَّهِ لَقَدْ قَاتَلْتُهُمْ كَافِرِينَ وَلَا قَاتِلَنَّهُمْ مَفْتُونِينَ ⁽²⁾ قریش از من چه می خواهد؟ به خدا سوگند! هنگامی که کافر بودند با آن ها جنگیدم و اکنون که بعد از قبول اسلام منحرف شده اند باز با آن ها می جنگم تا به راه خدا برگردند.

نکته ها

در روایاتی که از پیغمبر اکرم صلى الله عليه وسلم نقل شده است می خوانیم که آن حضرت به علی علیه السلام فرمود: يَا عَلِيُّ حَرْبُكَ حَرْبِي وَ سِلْمُک سِلْمِی ⁽³⁾جنگ با تو مانند جنگ با من است و صلح با تو مانند صلح با من است مطابق این بیان کسانی که با آن حضرت در میدان های

جنگ جمل و صفین و نهروان به مقابله برخاستند از اسلام بیرون رفتند؛ زیرا بی شک کسانی که با پیامبر به مقابله برخاستند کافر بودند. ⁽¹⁾

دو واژه «کافرین و مفتونین» حالت و چگونگی وضع مخالفان را بیان می دارد، تا تذکری بر دلیل کارزار با آن ها باشد یعنی علت جنگ کفر کافران و فتنه آشوبگران است. با این بیان امام علیه السلام از یاران خود استقامت در راه دین، و بازگشت گمراهان از گمراهی به سوی حق و وادار کردن شنوندگان به پایداری در راه حق را می طلبند. ⁽²⁾

مشابه

مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ ⁽³⁾نور خود را کامل خواهد گردانید. وَ إِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرِى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللهِ ⁽⁴⁾و اگر دو طایفه از مؤمنان با هم بجنگند، میان آن دو را اصلاح دهید و اگر [باز] یکی از آن دو بر دیگری تعدی کرد، با آن که تعدی می کند بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد.

7. معرفی شناخت و مروت خود

وَ إِنِّى لَصَاحِبُهُمْ بِالْامْسِ كَمَا أَنَا صَاحِبُهُمُ الْيَوْمَ دیروز در مقابلشان بودم و امروز هم در مقابشان می ایستم.

نکته

منظور امام علیه السلام آن است که وی همچون زمان پیامبر صلی الله علیه و آله حق و اهل آن را یاری می کند و به جنگ باطل و پیروانش همت می گمارد چه از مشرکان باشند یا مارقان و ناکثان. ⁽⁵⁾

8. راز اصلی کینه توزی قریش

وَ اللَّهِ مَا تَنْقِمُ مِنَّا قُرَيْشُ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ اخْتَارَنَا عَلَيْهِمْ فَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي حَيَّزِنَا ⁽⁶⁾

حَيّز: کنار؛ همراه.

به خدا سوگند! قریش از ما انتقام نمی گیرد جز به خاطر این که خداوند ما را از میان آن ها برگزیده و ما آنان را در میان خود راه داده ایم.

مشابه

اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالته ⁽¹⁾خدا بهتر می داند رسالتش را کجا قرار دهد. اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَعْدِيكَ عَلَى قُرَيْشٍ فَإِنَّهُمْ قَطَعُوا رَحِمِي وَ أَصْغَوْا إِنَائِي وَ صَغَرُوا عَظِيمَ مَنْزِلَتِي وَ أَجْمَعُوا عَلَى مُنَازَعَتِي ⁽²⁾الهی من بر قریش و آنان که یاریشان می دهند از تو کمک می جویم زیرا آنان با من قطع رحم کردند و منزلت والایم را کوچک شمردند، و در ستیز با من در برنامه ای که حق من بود با یکدیگر همدست شدند. أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِه ⁽³⁾بلکه به مردم، برای آن چه خدا از فضل خویش به آنان عطا کرده رشک می ورزند.

9. اشاره به شعر شاعر عرب

فَكَانُوا كَمَا قَالَ الْأَوَّلُ:

أَدَمْتَ لَعَمْرِي شُرْبَكَ الْمَحْضَ صَابِحاً ⁽⁴⁾*** وَأَكْلَكَ بِالزُّيْدِ الْمُقَشَّرَةَ الْمُجْرَا» ⁽⁵⁾

الْمُقَشَّرَةَ: خرمایی که هسته آن را گرفته باشند؛ از ماده «قشر» به معنای پوست گرفته شده است؛ التمرة التي اخرج منها نواتها.

بُخر: پرخوری؛ از ماده «بجر» به معنای بیرون آمدن ناف است سپس به معنای پرخوری آمده است و أبجر به فرد شکم گنده و حریص گفته می شود؛ بالصّم الأمر العظيم و العجب و لعله هنا كناية عن الكثرة أو الحسن أو اللطافة، ويحتمل أن يكون مكان المفعول المطلق يقال بجر كفرح فهو بجر امتلأ بطنه من اللبن و لم يروّ، و تبجر النبيذ ألح في شربه.

«وَ نَحْنُ وَهَبْنَاكَ الْعَلَاءَ وَ لَمْ تَكُنْ عَلِيّاً *** وَحُطْنَا حَوْلَكَ الْجُرْدَ وَالسُّمْرَا ⁽⁶⁾

سُّمرَا: شب بیداری؛ از ماده «سمر» به معنای شب بیداری است و «سامر» به کسی می گویند که شب را برای شب نشینی یا پاسبانی و یا هدف دیگری بیدار می ماند؛ جمع الاسمر و هو الرمح.

مثل قریش چنان است که شاعر گفته: به جان خودم سوگند که هر صبح شیر خالص نوشیدی و سرشیر و خرمای بی هسته خوردی ما این مقام بلند را به تو بخشیدیم در حالی که تو بلند مرتبت نبودی ما بودیم که در اطراف تو اسبان کوتاه مو و نیزه ها را فراهم کردیم.

خطبه 34

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: پس از نهروان و قبل از حرکت مجدد به سمت معاویه در نخیله کوفه به سال 38 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: سیاسی، اخلاقی، حقوقی

ویژگی: نکوهش کوفیان و حقوق متقابل امام و امت ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

امام علیه السلام این خطبه را برای بسیج مردم به سوی شامیان بعد از پایان کار خوارج در نهروان [و خاموش شدن فتنه آنان] ایراد فرمود. وی در این خطبه از سستی مردم در امر جهاد اظهار ناراحتی می کند و در آخرین بخش آن از حقوق متقابل امام و امت سخن می گوید.

أُفٍّ لَكُمْ لَقَدْ سَئِمْتُ عِتَابَكُمْ، أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ عِوَضاً وَ بِالذُّلِّ مِنَ الْعِزَّ خَلَفَاً إِذَا دَعَوْتُكُمْ إِلَى جِهَادِ عَدُوَّكُمْ دَارَتْ أَعْيُنُكُمْ كَأَنَّكُمْ مِنَ الْمَوْتِ فِي غَمْرَةٍ وَ مِنَ الذُّهُولِ فِى سَكْرَةٍ. يُرْتَجُ عَلَيْكُمْ حِوَارِي فَتَعْمَهُونَ وَ كَأَنَّ قُلُوبَكُمْ مَأْلُوسَةٌ فَأَنْتُمْ لَا تَعْقِلُونَ. مَا أَنْتُمْ لِي بِثِقَةٍ سَجِيسَ اللَّيَالِي وَ مَا أَنْتُمْ بِرُكْنٍ يُمَالُ بِكُمْ وَ لَا زَوَافِرُ عِزَّ يُفْتَقَرُ إِلَيْكُمْ. مَا أَنْتُمْ إِلَّا كَإِبِلٍ ضَلَّ رُعَاتُهَا فَكُلَّمَا جُمِعَتْ مِنْ جَانِبِ انْتَشَرَتْ مِنْ آخَرَ لَبِئْسَ لَعَمْرُ اللَّهِ سُغْرُ نَارِ الْحَرْبِ أَنْتُمْ تُكَادُونَ وَلَا تَكِيدُونَ وَ تُنْتَقَصُ أَطْرَافُكُمْ فَلَا تَمْتَعِضُونَ. لَا يُنَامُ عَنْكُمْ وَ أَنْتُمْ فِي غَفْلَةٍ سَاهُونَ. غُلِبَ وَ اللَّهِ الْمُتَخَاذِلُونَ وَايْمُ اللَّهِ إِنِّي لَأَظُنُّ بِكُمْ أَنْ لَوْ حَمِسَ الْوَغَى وَاسْتَحَرَّ الْمَوْتُ قَدِ انْفَرَجْتُمْ عَنِ ابْنِ أَبِي طَالِبِ انْفِرَاجَ الرَّأْسِ. وَاللَّهِ إِنَّ امْرَأَ يُمَكِّنُ عَدُوَّهُ مِنْ نَفْسِهِ يَعْرُقُ لَحْمَهُ وَ يَهْشِمُ عَظْمَهُ وَيَفْرِى جِلْدَهُ لَعَظِيمٌ عَجْزُهُ ضَعِيفٌ مَا ضُمَّتْ عَلَيْهِ جَوَانِحُ صَدْرِهِ. أَنْتَ فَكُنْ ذَاكَ إِنْ شِئْتَ، فَأَمَّا أَنَا فَوَاللَّهِ دُونَ أَنْ أُعْطِيَ ذَلِكَ ضَرْبٌ بِالْمَشْرَفِيَّةِ تَطِيرُ مِنْهُ فَرَاشُ الْهَامِ وَ تَطِيعُ السَّوَاعِدُ وَ الْأَقْدَامُ وَيَفْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ مَا يَشَاءُ.أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ لِى عَلَيْكُمْ حَقَّاً وَ لَكُمْ عَلَيَّ حَقٌّ، فَأَمَّا حَقُّكُمْ عَلَيَّ فَالنَّصِيحَةُ لَكُمْ وَ تَوْفِيرُ فَيْئِكُمْ عَلَيْكُمْ وَ تَعْلِيمُكُمْ كَيْلَا تَجْهَلُوا وَ تَأْدِيبُكُمْ كَيْمَا تَعْلَمُوا وَ أَمَّا حَقًّي عَلَيْكُمْ فَالْوَفَاء بِالْبَيْعَةِ وَ النَّصِيحَةُ فِى الْمَشْهَدِ وَ الْمَغِيبِ وَالْإِجَابَةُ حِينَ أَدْعُوكُمْ وَالطَّاعَةُ حِينَ آمُرُكُمْ.

1. خستگی امام از عتاب مردم کوفه

أُفٍّ لَكُمْ لَقَدْ سَئِمْتُ عِتَابَكُمْ ⁽¹⁾

عِتَابَ: توبیخ، سرزنش؛ منظور توبیخ در مقام تحریک و بسیج است.

نفرین بر شما! از بس شما را سرزنش کردم، خسته شدم!

نکته

امام هرگاه خبر یورش یا توطئه جدیدی از دشمن را می شنید بر منبر می رفت و خطابه می خواند و هشدار می داد پیامبران نیز بارها و بارها از اقوام خود شکایت کرده و آنان را نفرین می کردند تا آن جا که یونس پیامبر خشمگین قوم خود را رها کرده، بدون مقصد از سرزمین خود خارج شد. ⁽¹⁾

مشابه

أَنَّ لَكُمْ وَ لِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ ⁽²⁾اف بر شما و بر آن چه غیر از خدا می پرستید. مگر نمی اندیشید؟

2. انتخاب زندگی پست دنیا به جای آخرت

أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الآخِرَةِ عِوَضاً وَ بِالذُّلِّ مِنَ الْعِزَّ خَلَفَاً آیا شما زندگی پست دنیا را به جای حیات سعادت بخش و جاویدان] آخرت پذیرفته اید؟ و در برابر عزت و سربلندی بدبختی و ذلت را برگزیده اید؟

مشابه

الْمَوْتُ فِي حَيَاتِكُمْ مَقْهُورِينَ وَ الْحَيَاةُ فِي مَوْتِكُمْ قَاهِرِين ⁽³⁾مرگ، در زندگی توأم با شکست شما است و زندگی در مرگ همراه با پیروزی. إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ دِينُ وَ كُنْتُمْ لَا تَخَافُونَ الْمَعَادَ فَكُونُوا أَحْرَاراً فِي دُنْيَاكُم ⁽⁴⁾اگر شما دين ندارید و از حساب روز قیامت نمی ترسید، پس دست کم در دنیای خود آزادمرد باشید. وَ ذَر الَّذِينَ اتَّخَذُوا دينَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا ⁽⁵⁾و کسانی را که دین خود را به بازی و سرگرمی گرفتند و زندگی دنیا آنان را فریفته است رها کن.

3. ترس از جهاد

إِذَا دَعَوْتُكُمْ إِلَى جِهَادِ عَدُوِّكُمْ دَارَتْ أَعْيُنُكُمْ كَأَنَّكُمْ مِنَ الْمَوْتِ فِي غَمْرَةٍ ⁽¹⁾

هنگامی که شما را به سوی جهاد با دشمن فرا می خوانم چشمانتان از ترس، بی اختیار در حدقه ها دور می زند.

مشابه

تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِى يُغْشِي عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْر أُولئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَ كانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسيراً ⁽²⁾چشمانشان در حدقه می گردد مثل کسی که از مرگ بیهوش شده باشد و چون وحشت از میان برود، از حرص غنایم با زبان تیز خود برنجانندتان اینان ایمان نیاورده اند و خدا اعمالشان را تباه کرده است و این کار بر خدا آسان بوده است. فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَ ذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيٌّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ ⁽³⁾چون سوره ای از محکمات نازل شود که در آن سخن از جنگ رفته باشد آنان را که در دلشان مرضی هست بینی که چون کسی که بیهوشی مرگ بر او چیره شده به تو می نگرند.

4. وحشت از مرگ

وَ مِنَ الدِّهُولِ فِي سَكْرَةٍ يُرْتَجُ عَلَيْكُمْ حَوَارِي فَتَعْمَهُونَ ⁽¹⁾

يُرْتَج: قفل و بسته می شود؛ از ماده «أَرْتَجَ»؛ إِرْتَاجاً البابَ: درب را محکم بست؛ اسْتُرتج، اسْتِرْتَاجاً: سخن بر او بسته شد؛ کفرح استغلق عليه الكلام كارتج عليه بالبناء للمفعول.

حَوَارِی: گفت وگو؛ محاوره؛ از مادۀ «حور» در اصل به معنای بازگشت است و لذا این تعبیر در مورد لقمه ای اطلاق می شود که هنگام فرو رفتن گلوگیر شود؛ به گفت و گوهایی که بین افراد جریان دارد و رفت و آمدی در آن است محاوره می گویند؛ در این جا نیز به همین معنا به کار رفته است.

تَعْمَهُونَ: سرگشته و حیران می شوید؛ از ماده «عَمَه» به معنای حیرت و سرگردانی است؛ تَعَامَةَ، تَعَامُها: سرگشته و سرگردان شد؛ العامه: ج عُمَّهُ آن که در گمراهی قرار گرفته است؛ العَمْهَاء: مؤنث (الأَعْمَه): آن که سرگشته و سرگردان و دو دل باشد؛ عمه: الرّجل كعلم إذا تحيّر في الضلال و تردّد في المنازعة.

گویی وحشت از مرگ هوش را از سرتان برده و مانند مستانی از خود بیخود شده اید.

تشییه

مُشَّبَه: حالت ترس کوفیان در مخالفت با دعوت امام به جنگ

مُشْبَه به: بیهوشی هنگام مردن

وجه شَبَه: کوفیان به دلیل ترسشان از مخالفت با دعوت حضرت یا اقدام بر مرگ، چشمانشان از حیرت و سرگردانی و تزلزل در کار به دوران می افتد؛ زیرا هم در تخلف از فرمان امام علیه السلام و هم در اقدام بر مردن، خطر بزرگی است. حضرت حالت آن ها را به حالت غش و بیهوشی در حین مردن تشبیه کرده است که شخص به دلیل وضعیت خاص مرگ خود را فراموش می کند و به دردی که بدان دچار آمده سرگرم می گردد.

نکته ها

جمله «يُرْتَجُ عَلَيْكُمْ حَوارِی» با توجه به این که «حوار» به معنای سخن گفتن مکرّر» است و «يُرْتَجُ» از مادّه «ر ت ج» به معنای «بسته شدن» است به این معناست که گویی اصلاً آن را درک نمی کنید چراکه درهای فهم سخن به روی شما بسته شده است. ⁽¹⁾

در این جمله، امام علیه السلام به کوفیان می گوید: چون از جهاد که برای شما حیات بخش است سخن به میان می آید به اضطراب و نگرانی می افتید؛ در حالی که بیم و هراس از جنگ، حقارت و پستی به بار می آورد، موجب پیروزی دشمن بر شما می گردد و جان و مال و ناموستان را به بازی می گیرد به گونه ای که نه زندگی آزادانه ای دارید و نه مرگ راحتی. ⁽²⁾

5. از دست دادن عقل

وَكَأَنَّ قُلُوبَكُمْ مَأْلُوسَةٌ فَأَنْتُمْ لَا تَعْقِلُونَ گویا عقل های خود را از دست داده و درک نمی کنید.

تشبیه

مُشَّبَه: حالت مردم کوفه را به هنگام فراخوانی برای جهاد

مُشَّبَه به: کسی که آشفتگی عقلانی پیدا کرده است.

وَجه شَبَه: امام علیه السلام حالت مردم کوفه را به هنگام فراخوانی برای جهاد، به حال کسی تشبیه کرده که آشفتگی عقلانی پیدا کرده است. بدین معنی که در لبیک گویی به ندای حضرت، به سرگردانی و تردید دچار می شوند، همچون دیوانه ای که نداند چه جواب می دهد.

6. بی اعتمادی امام

مَا أَنْتُمْ لِى بِثِقَةٍ سَجِيسَ اللَّيَالِى من دیگر تا شب ها تاریک است به شما اعتماد ندارم (هیچ گاه به شما اطمینان ندارم).

نکته ها

امام علیه السلام به کوفیان اعتماد نمی کند چراکه نه در میان خود، اتحاد در خواسته ها و نظرات دارند نه حقیقت رهبر را درک می کنند و نه راهی برای ورود سخنان رهبر در دل خود باز می گذارند. ⁽³⁾

«سَجِیسَ اللَّيَالِی» به معنای تاریکی شب ها است، مفهوم جمله چنین می شود که تا شب ها تاریک اند، من به شما اعتماد نمی کنم و این کنایه از ابدیت و همیشگی است؛ چراکه هرگز ظلمت از شب جدا نمی شود. ⁽¹⁾

7. پشتوانه نبودن کوفیان

و ما أَنتُمْ بِرُكُن يُمَالُ بِكُمْ و شما را پشتوانه خود نمی پندارم

نکته

کوفیان استوانه استوار و محکمی نبوده اند که رغبت حضرت را در جنگ با دشمن برانگیزند و تکیه گاه خوبی برای مقابله با دشمن باشند. ⁽²⁾

8. نیازها را برطرف نمی کنید

وَ لَا زَوَافِرُ عِزّ يُفْتَقَرُ إِلَيْكُمْ ⁽³⁾

زَوَافِرُ: دسته ای از لشکر و یاران شخص؛ جمع «زافره» در اصل از ماده «زفر» به معنای نفس زدن شدید توأم با صداست، و به صدای آتش نیز زفیر گویند زافره به معنای یاران و مددکاران و قوم و عشیره به کار می رود به خاطر این که بار سنگین کمک را به دوش می کشند و گویی نفس زنان آن را به مقصد می رسانند؛ جمع زافرة و زافرة الرجل أنصاره وعشيرته.

يُفْتَقَرُ: اظهار فقر و احتیاج شود.

شما یاران شرافتمندی نیستید که نیازی را برآورید.

مشابه

لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ ⁽⁴⁾دل هایی دارند که با آن دریافت نمی کنند، و

چشمانی دارند که با آن ها نمی بینند و گوش هایی دارند که با آن ها نمی شنوند. آنان همانند چهارپایان بلکه گمراه ترند. آن ها همان غافل ماندگان اند.

قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوى إلى رُكْنٍ شَديدٍ ⁽¹⁾گفت: کاش برای مقابله با شما قدرتی داشتم یا به تکیه گاهی استوار پناه می جستم.

9. سرزنش های امام علیه السلام به مردم کوفه

9. 1. بی ارادگی

مَا أَنْتُمْ إِلَّا كَإِبِلٍ ضَلَّ رُعَاتُهَا فَكَلَّمَا جُمِعَتْ مِنْ جَانِبِ انْتَشَرَتْ مِنْ آخَرَ شما به شتران بی ساربان می مانید که هرگاه از یک طرف گردآوری شوند، از سوی دیگر پراکنده می گردند.

نکته

اشاره به این که شما اراده ای سست و افکاری مُتشتت و پراکنده دارید، مصالح خود را تشخیص نمی دهید و اتحاد نظر در آن ندارید. ⁽²⁾

تشبیه

مشبَّه: کوفیان

مشبَّه به: شتران

وجه شَبَه: امام علیه السلام لشکر کوفه را از نظر کوته فکری و عدم تشخیص مصالح خود به شتران تشبیه می کند.

9. 2. وسیله جنگ افروزی

لَبِئْسَ لَعَمْرُ اللَّهِ سَعْرُ نَارِ الْحَرْبِ أَنْتُمْ ⁽³⁾

به خدا سوگند! شما (مردم کوفه) وسیله بدی برای افروختن آتش جنگ [بر ضد دشمنان] هستید.

نکته ها

جنگ، زمانی که ضرورت قانونی پیدا می کند تکلیف و وظیفه ای جدی است که تخلف از آن مبارزه با مشیت خداوندی است. ⁽¹⁾

امام علیه السلام در این جا اشاره به افروختن آتش جنگ می کند به خاطر آن است که غارتگران شام، بارها به مرزهای کشور اسلام تجاوز کرده خون هایی را ریخته، اموالی را به غارت برده بودند و اصولاً با جانشین پیامبر که همه مردم با او بیعت کرده بودند سر ناسازگاری داشته برای رسیدن به خواسته های نامشر وعشان راه جنگ را برگزیده بودند. از این رو جنگ گاهی درمان بعضی دردهاست. ⁽²⁾در این باره قرآن می فرماید: أَذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدير ⁽³⁾و وَ قاتِلُوا في سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَ لَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدين ⁽⁴⁾

استعاره

مشبَّه: هیجان و التهاب جنگ

مشبَّه به: نار

وجه شَبَه: امام هیجان و التهاب جنگ را به دلیل سختی هایش به آتش تشبیه کرده است.

9. 3. بی برنامگی

تُكَادُونَ وَلَا تَكِيدُونَ فریبتان می دهند و شما (مردم کوفه) چاره ای نمی اندیشید.

نکته ها

امام علیه السلام مردم کوفه را سرزنش می کند که دشمن نقشه های شوم و خطرناکی بر ضد شما می کشد، اما شما طرح و نقشه ای در برابر آن ها ندارید. ⁽⁵⁾

حیله گری منفی و مکرپردازی فقط در صورت اضطرار و ناچار بودن تجویز شده است. اصل حیله گری طبق آیات قرآن و روایات درست نیست ولی روایاتی وجود دارد که حیله گری را در جهاد تجویز می کند. البته باید به مقدار ضرورت و کیفیتی که ضرورت ایجاب می کند قناعت کرد. ⁽¹⁾

9. 4. غیرتِ وطن ندارید

وَ تُنْتَقَصُ أَطْرَافُكُمْ فَلَا تَمْتَعِضُونَ ⁽²⁾ سرزمین هایتان را تصرف می کنند و خشمگین نمی شوید.

نکته

دشمن همواره در هر زمان ممکن بر پاره ای از سرزمین آن ها یورش می آورد و بعضی از بلاد را تصرف می کرد و کوفیان از خود تعصب و غیرتی نشان نمی دادند. این امر نشانه فرومایگی و سست عنصری آن ها در امورشان بود. ⁽³⁾

9. 5. غافل و بی خبر

لَا يُنَامُ عَنْكُمْ وَأَنْتُمْ فِي غَفْلَةٍ سَاهُونَ ⁽⁴⁾

دشمن کاملاً متوجه شماست و شما در بی خبری به سر می برید.

9. 6. حتمی بودن شکست شما

غُلِبَ وَ اللَّهِ الْمُتَخَاذِلُونَ ⁽⁵⁾ به خدا سوگند! شکست برای کسانی که دست از یاری هم بردارند، حتمی است.

نکته

این کلام بدین معناست که شکست خوردگی به دلیل ذلّت پذیری و خفت و خواری است. ⁽¹⁾

9. 7. جدایی امام علیه السلام و امت

وَ ايْمُ اللَّهِ إِنِّي لَأَظُنُّ بِكُمْ أَنْ لَوْ حَمِسَ الْوَغَى وَ اسْتَحَرَّ الْمَوْتُ قَدِ انْفَرَجْتُمْ عَنِ ابْنِ أَبِي طالب الفِرَاجَ الرَّأْسِ ⁽²⁾

الْوَغَى: جنگ؛ سر و صدای مخصوص جنگاوران در میدان نبرد است؛ گاه به خود جنگ نیز وغی گفته می شود و در این جا به همین معنا است؛ الصوت و الجلبة و اطلق على الحرب لما فيها من الاصوات و الجلبة.

اسْتَحَرَّ: گرم و داغ و شعله ور شد؛ از مادۀ «حَرَرَ»؛ در این جا به معنای داغ شدن و شدت گرفتن است و اشاره به این است که هنگامی که بازار شهادت داغ شود و جنگ به اوج خود برسد افراد ضعیف و ناتوان فرار را بر قرار ترجیح می دهند.

انْفَرَجُتُم: فاصله گرفتی جدا شدید؛ باب انفعال از «فَرج» به معنای شکاف.

انْفِرَاجَ الرَّأْسِ: جدایی سر از تن.

به خدا قسم! من گمان می کنم که اگر جنگ سختی درگیرد و حرارت و سوزش مرگ به شما نزدیک شود، از فرزند ابوطالب جدا می شوید، مانند جدا شدن سر [از بدن که التیامی در آن نیست].

نکته ها

امام علیه السلام بیان می دارد که اتحاد شما با من یک اتحاد صوری و بی اساس است؛ چراکه اگر اتحادی واقعی بود، همان گونه که در روزگار خوشی با من هستید در هنگام ناگواری ها و سختی ها نیز از من جدا نمی گشتید. پس هدف زندگی شما نمی گذارد که با من متحد شوید. ⁽³⁾

عوامل ضعف و شکست:

تشبیه

مشبَّه: جدا شدن امام از کوفیان

مشبَّه به: جدا شدن سر از بدن

وجه شَبَه: امام علیه السلام موقعیت خود نسبت به مردم کوفه را مانند سر برای بدن می داند که اگر کوفیان از امام جدا می شدند انگار سرشان از بدنشان جدا شده است؛ زیرا سر مرکز هوش و عقل و چشم و گوش است که بدون این ها زندگی وجود ندارد.

10. عجز و ناتوانی عامل تسلط دشمن

وَ اللَّهِ إِنَّ امْرَأَ يُمَكِّنُ عَدُوَّهُ مِنْ نَفْسِهِ يَعْرُقُ لَحْمَهُ وَ يَهْشِمُ عَظْمَهُ وَ يَفْرِى جِلْدَهُ لَعَظِيمٌ عَجْزُهُ ضَعِيفٌ مَا ضُمَّتْ عَلَيْهِ جَوَانِحُ صَدْرِهِ ⁽¹⁾

يَهْشِم: بشکند، خرد کند؛ از ماده «هشم» به معنای شکستن چیز خشک است و گاه بر خصوص شکستن استخوان ها به طور مطلق یا استخوان های سر و صورت آمده است؛ يَهشِمُ عَظمه گوشت تنش را می شکند؛ العظم كضرب كسره.

يَفْری: پاره پاره کند؛ از ماده «فری» به معنای شکافتن چیزی است خواه خوب باشد یا بد و گاه به معنای قطع کردن و بریدن نیز آمده است؛ یفری جلده: پوستش را می کَند؛ الشيء قطعته.

جَوَانِحُ: دنده هایی که در طرف جلو سینه قرار گرفته است و در اصل از ماده «جَنَحَ» به معنای کج شدن و تمایل پیدا کردن است و چون دنده ها به شکل مستقیم نیستند این واژه بر آن ها اطلاق می.شود الاضلاع التي تحت الترائب و هي مما يلى الصدر كالضلوع مما يلى الظهر.

به خدا سوگند! کسی که دشمن را بر خویش مسلط کند تا گوشتش را بخورد و استخوانش را بشکند و پوستش را بشکافد عجز و ناتوانیش بسیار بزرگ و آن چه در درون سینه دارد (قلب و اراده و تصمیمش) بسیار ضعیف و کوچک است.

نکته ها

این تعبیر به خوبی نشان می دهد که لشکر کوفه، آن قدر از خودشان ضعف نشان داده بودند که دشمن نسبت به آن ها کاملاً جسور شده بود و کاری بر سرشان می آورد که هم ردیف شکافتن پوست و جدا کردن گوشت و شکستن استخوانشان بود. ⁽²⁾

امام بیان می دارد که ناتوانی که ناشی از خودکم بینی یا قدرت پرستی باشد، شرم آور است؛ زیرا که موجب می شود دشمن زندگی را متلاشی کند. ⁽¹⁾

جمله «يَعْرُقُ لَحْمَهُ» اشاره به غارت اموال و جمله وَيَهْشِمُ عَظْمَهُ» اشاره به کُشتن انسان ها و جمله «وَيَفْرِی جِلْدَه» اشاره به برهم زدن نظم جامعه است. ⁽²⁾

«مَا ضُمَّتْ عَلَيْهِ جَوَانِحُ صَدْرِهِ» کنایه برای قلب است و هدف امام بیان ضعف روحیه لشكر كوفه و ناتوانی آن هاست. ⁽³⁾

تشبیه

مشبَّه: لشکر شام

مشبَّه: قصاب

وجه شَبَه: لشکر شام در برابر مردم عراق هیچ رحمی نمی کردند و انسان های بی گناه را می کشتند. امام علیه السلام کار آن ها را به کار قصابی تشبیه می کند که حیوانی را ذبح کرده و با ساتور استخوان هایش را می شکند.

11. شجاعت امام علیه السلام

أَنْتَ فَكُنْ ذَاكَ إِنْ شِئْتَ فَأَمَّا أَنَا فَوَاللَّهِ دُونَ أَنْ أُعْطِيَ ذَاكَ ضَرْبٌ بِالْمَشْرَفِيَّةِ تَطِيرُ مِنْهُ فَرَاشُ الْهَامِ وَتَطِيعُ السَّوَاعِدُ وَالْأَقْدَامُ وَ يَفْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ مَا يَشَاءُ ⁽⁴⁾

فَرَاشُ: استخوان نرمی که دور سر است کاسه سر؛ جمع «فراشه» به معنای استخوان های نازک یا خصوص استخوان های پیشانی [و سر] است؛ بالفتح العظام الرقيقة التي تلى القحف.

هَام: سر، گاهی به بزرگ قبیله نیز اطلاق می شود؛ جمع «هامه».

تَطِیحُ: به زمین افتد؛ از ماده «طوح» به معنای هلاک شدن و نابود گشتن یا مشرف بر هلاک شدن است و از آن جا که جدا شدن دست و پا مایه نابودی آن ها می شود در این جا بر این معنا اطلاق شده است؛ یطیح ای سقط.

تو اگر می خواهی آن چنان باش که گفتم ولی من به خدا سوگند! پیش از آن که تسلیم شوم،

چنان ضربه ای با شمشیر آبدار مشرفی بر دشمن وارد می کنم که ریزه های استخوان سرش به هر سو پراکنده شود و بازوها و پاهایش جدا گردد پس از آن خداوند آن چه بخواهد انجام می دهد (و من تسلیم رضای او هستم).

نکته

مخاطب «انت» کیست؟

الف. تعبیر «انت» به معنای «تو» خطاب به هرکسی است که در برابر دشمنش سر تسلیم فرود می آورد. منظور از این عبارت آن است که اگر انسان بزدل، خاری و ذلت را بر خود می پسندد، تقصیر خودش است.

ب. منظور فرد فرد لشکر ضعیف و ناتوان کوفه است.

ج منظور اشعث بن قیس منافق است که در این جا به امیر مؤمنان علیه السلام پیشنهاد تسلیم شدن در برابر دشمن را داد همانند تسلیم شدن عثمان در برابر مجاهدان مصر. ⁽¹⁾

مشابه

امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام در نامه 36 از نامه های نهج البلاغه نیز به همین معنا در قالب عباراتی دیگر اشاره فرموده است آن جا که در پاسخ برادرش عقیل، که به صورت فرمانده لشکری به سوی دشمن اعزام شده بود می فرماید: وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِنْ رَأْيِي فِي الْقِتَالِ فَإِنَّ رَأْيِي قِتَالُ الْمُحِلِّينَ حَتَّى أَلْقَى اللَّهَ لَا يَزِيدُنِي كَثْرَةُ النَّاسِ حَوْلِي عِزَّةً وَ لَا تَفَرَّقُهُمْ عَنِّى وَحْشَةً وَ لَا تَحْسَبَنَّ ابْنَ أَبيكَ وَ لَوْ أَسْلَمَهُ النَّاسُ مُتَضَرِّعاً مُتَخَشِّعاً وَ لَا مُقِرّاً لِلضَّيْم وَاهِناً ⁽²⁾اما آن چه در مورد جنگ از من پرسیده ای و نظر مرا خواسته ای؛ عقیده من این است با کسانی که پیکار با ما را حلال می شمارند پیکار کنم تا آن گاه که خداوند را ملاقات کنم. [بدان و آگاه باش]! نه کثرت جمعیت در اطرافم موجب عزت من خواهد شد و نه متفرق شدن آنان از اطرافم موجب وحشت هرگز گمان مبر که فرزند پدرت هر چند مردم دست از یاری او بردارند به تضرع و خشوع افتد و یا در برابر ظلم و ستم، سستی به خرج دهد و تسلیم گردد!

قالُوا يَا مُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً ما داموا فيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنا قاعِدُونَ ⁽³⁾گفتند ای موسی، تا وقتی که جباران در آن جایند هرگز بدان شهر داخل نخواهیم شد. ما این جا می نشینیم تو و پروردگارت بروید و نبرد کنید.

12. حق امت بر امام

اشاره

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ لِي عَلَيْكُمْ حَقَّاً وَ لَكُمْ عَلَيَّ حَقٌّ ای مردم مرا بر شما حقی است و شما را بر من حقی.

12. 1. نصیحت امام بر امت

فَأَمَّا حَقُّكُمْ عَلَيَّ فَالنَّصِيحَةُ لَكُمْ ⁽¹⁾ اما حق شما بر من نخست این است که از خیر خواهی شما دریغ نورزم.

نکته

خیر خواهی زمامدار موقعی تحقق پیدا می کند که مردم جامعه مانند اجزاء و عناصر شخصیت زمامدار تلقی شوند و در نتیجه خوشی ها و ناخوشی های مردم و تضادهای مختل کننده زندگی در میان آنان را در درون خود احساس نماید. ⁽²⁾

12. 2. استفاده صحیح از بیت المال

وَ تَوْفِيرُ فَيْئِكُمْ عَلَيْكُمْ ⁽³⁾

و این که بیت المال شما را در راه شما به طور کامل به کار گیرم.

12. 3. تعلیم مردم

وَ تَعْلِيمُكُمْ كَيْلَا تَجْهَلُوا حق دیگر شما بر من، این است که شما را تعلیم کنم تا از جهل و نادانی رهایی یابید.

12. 4. تربیت مردم

وَ تَأْدِيبُكُمْ كَيْمَا تَعَلَمُوا شما را تربیت کنم و پرورش دهم تا فرا گیرید و آگاه شوید.

نکته ها

تعبیر به «تَوْفِیرُ فَيْئِكُمْ» با توجه به این که «توفیر» از ماده «وفر» به معنای مال بسیار است اشاره به این دارد که وظیفه حاکم این است که اموال عمومی را به طور کامل در اختیار

نیازمندان و تمام صاحبان حق قرار دهد و به طور کلی به امور اقتصادی و معیشت مردم سامان بخشد. ⁽¹⁾

منظور از تأدیب اجرای حدود و مجازات شرعی است و منظور ازعمل، استقامت بر راستی و درستی است.

مشابه

أَدَّبْتُكُمْ بِسَوْطِي فَلَمْ تَسْتَقِیمُوا ⁽²⁾شما را به تازیانه پندم ادب کردم، مستقیم نشدید.

13. حق امام بر امت

13. 1. وفای به عهد

وَ أَمَّا حَقَّى عَلَيْكُمْ فَالْوَفَاءُ بِالْبَيْعَةِ اما حق من بر شما این است که به بیعت وفا کنید.

نکته

بیعت، پیمانی بین حاکم و محکوم است که بر اساس آن حاکم به تدبیر امور محکوم متعهد می شود و این تدبیر باید بر پایه مصلحت و حفظ امنیت و نظم و اجرای حدود و احکام صورت گیرد. ⁽³⁾

مشابه

إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبايِعُونَ اللَّهَ ⁽⁴⁾آنان که با تو بیعت می کنند جز این نیست که با خدا بیعت می کنند. وَ لَمْ يُبَايِعْ حَتَّى شَرَطَ أَنْ يُؤْتِيَهُ عَلَى الْبَيْعَةِ ثَمَنا ⁽⁵⁾[عمروعاص با معاویه] بیعت نکرد مگر این که قیمتی برای بیعت خود با معاویه تعیین و شرط نمود که معاویه آن را بپردازد.

13. 2. خیرخواهی در حق امام

وَ النَّصِيحَةُ فِي الْمَشْهَدِ وَ الْمَغِيبِ ⁽¹⁾

در آشکار و نهان خیرخواهی را (در حق من) به جا آورید.

13. 3. اجابت دعوت

وَ الْإِجَابَةُ حِينَ أَدْعُوكُمْ هر وقت شما را بخوانم اجابت کنید.

13. 4. اطاعت از امام

وَ الطَّاعَةُ حِينَ آمُرُكُمْ هر زمان به شما فرمان دهم، اطاعت کنید.

مشابه

عَنْ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرِ علیه السلام مَا حَقُّ الْإِمَامِ عَلَى النَّاسِ؟ فرمود: حَقَّهُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَسْمَعُوا لَهُ وَ يُطِيعُوا ⁽²⁾ابو حمزه گوید از امام باقر علیه السلام پرسیدم: حق امام بر مردم چیست؟ فرمود حق او بر آن ها این است که: سخنش را بشنوند و فرمانش برند.

خطبه 35

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ: زمان و مکان :وقوع پس از حکمیت؛ سال 37 هجری

مخاطب: سپاهیان امام

موضوع: سیاسی، اخلاقی، تاریخی

ویژگی: خیرخواهی امام ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

این خطبه را امیرمؤمنان علیه السلام بعد از خاتمه کار حکمین و دریافت نتیجه کار دو حکم بیان فرمود. در این خطبه خدا را در برابر آزمایشش سپاسگزاری نموده، سبب ابتلا را بیان می فرماید و اما داستان حکمیت:

در جنگ صفین هنگامی که معاویه پیروزی امیرالمؤمنین را احساس کرد، با عمروبن عاص که شخصیت خود را به معاویه فروخته بود به مشورت پرداخت. عمروعاص به معاویه پیشنهاد کرد که قرآن ها را بر سر نیزه ها بلند کنند و فریاد بزنند که ما باید درباره این جنگ و اختلاف، به قرآن رجوع کنیم و آن را میان طرفین حکم (داور) قرار دهیم. سپاه معاویه در به راه انداختن این مکر شیطانی چنان مهارتی به خرج دادند که افراد فراوانی از سپاهیان امام علیه السلام فریب خوردند و همان درخواست را از آن حضرت کردند. هر چه امام علی علیه السلام و یاران مخلصش فریاد زدند که ای مردم، فریب این

ظاهر سازی را نخورید، اثری نکرد امام دستور به انداختن قرآن ها از سر نیزه ها کرد، ولی این افراد دنیا پرست امام را مجبور به پذیرش حکمیت کردند. با این که امام علی علیه السلام سخت مخالفت فرمود آن ها ابوموسی اشعری را از طرف امام ام حکم قرار دادند در حالی که فردی به ظاهر ساده لوح و در باطن هواخواه عبدالله بن عمر برای خلافت بود. امام علیه السلام فرمود اگر این حکمیت را ضروری می دانید ابن عباس را بفرستید نه ابوموسی را؛ اما کسانی که ابوموسی را در برابر عمروعاص انتخاب کردند همان کسانی بودند که بعدها اعضای گروه خوارج شده و بر امیرالمؤمنین علیه السلام طغیان نمودند. حکم از طرف معاویه، عمروعاص حیله گر بود. با این که قرار بود که این دو حکم مطابق قرآن که کتاب الهی است حکم کنند این دو نفر پس از گفت وگو به این نتیجه رسیدند که امیرالمؤمنین علیه السلام و معاویه را عزل نمایند و موضوع را به شوری و انتخاب واگذار کنند. عمر وعاص پیشنهاد می کند که تو موگل خود را از خلافت ع----زل کن من هم معاویه را عزل می کنم ابو موسی این پیشنهاد را پذیرفت و امام را عزل کرد. ولی عمرو بن عاص گفت ای مردم! شاهد باشید و بدانید که ابوموسی علی را عزل کرد ولی من موگل خودم معاویه را تثبیت می کن با این مکر، مردم متوجه شدند که چه فریبی خورده اند. ⁽¹⁾

الْحَمْدُ لِلَّهِ وَإِنْ أَتَى الدَّهْرُ بِالْخَطْبِ الْفَادِحِ وَ الْحَدَثِ الْجَلِيلِ وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَيْسَ مَعَهُ إِلَهُ غَيْرُهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ (صلى الله عليه وآله. أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ مَعْصِيَةَ النَّاصِحِ الشَّفِيقِ الْعَالِمِ الْمُجَرَّبِ تُورِثُ الْحَسْرَةَ وَ تُعْقِبُ النَّدَامَةَ وَقَدْ كُنْتُ أَمَرْتُكُمْ فِي هَذِهِ الْحُكُومَةِ أَمْرِى وَ نَخَلَتُ لَكُمْ مَخْزُونَ رَأْيِي لَوْ كَانَ يُطَاعُ لِقَصِيرٍ أَمْرٌ فَأَبَيْتُمْ عَلَيَّ إِبَاءَ الْمُخَالِفِينَ الْجُفَاةِ وَالْمُنَابِذِينَ الْعُصَاةِ حَتَّى ارْتَابَ النَّاصِحُ بِنُصْحِهِ وَ ضَنَّ الزَّنْدُ بِقَدْحِهِ. فَكُنْتُ أَنَا وَإِيَّاكُمْ كَمَا قَالَ أَخُو هَوَازِنَ: أَمَرْتُكُمْ أَمْرِى بِمُنْعَرَجِ اللَّوَى، فَلَمْ تَسْتَبِينُوا النُّصْحَ إِلَّا ضُحَى الْغَدِ).

1. حمد خدا

الْحَمْدُ لِلَّهِ وَإِنْ أَتَى الدَّهْرُ بِالْخَطْبِ الْفَادِحِ وَ الْحَدَثِ الْجَلِيلِ ⁽¹⁾

الْحَدَثِ: حادثه، واقعه ناگوار؛ الحَدَثَان: حوادث و سختی های روزگار؛ الحَادِث پیشامدی که وقوع یافته است.

ستایش مخصوص خداوند است هر چند روزگار حوادث سنگین و مهم پیش آورده است.

نکته ها

منظور از پیشامد سنگینی که بر امام آمده است داستان حکمیت است که یکی از تلخ ترین رویدادهای زندگی امام علیه السلام است. ⁽²⁾

منظور حضرت علیه السلام این است که هر چند شکست خورده ایم ولی به خدا نق نمی زنیم و حمد و ثنای او را به جا می آوریم.

2. شهادتین

و أَشْهَدُ أَنْ لَا إلَهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَيْسَ مَعَهُ إِلَهُ غَيْرُهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ گواهی می دهم که معبودی جز خداوند یگانه نیست شریکی ندارد و معبودی با او نیست و گواهی می دهم که محمد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده اوست.

نکته

مقصود حضرت علیه السلام گواهی به یگانگی الله و شهادت به رسالت پیامبر اسلام صلى الله عليه وسلم است و عطف است به جمله بعد یعنی وَ أَنَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله عَبْدُه وَ رَسُولُهُ.

3. پشیمانی ثمره معصیت ناصح

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مَعْصِيَةَ النَّاصِحِ الشَّفِيقِ الْعَالِمِ الْمُجَرِّبِ تُورِثُ الْحَسْرَةَ وَ تُعْقِبُ النَّدَامَةَ ⁽¹⁾اما بعد (پس از حمد و ستایش خداوند)، نافرمانی از ناصحی مهربان که دانا و باتجربه است مایه حسرت و سرگردانی است و سرانجامش ندامت و پشیمانی است.

نکته ها

امام علیه السلام در این جمله به مقابله و نافرمانی در برابر معلم تجربه دیده و خیرخواه اشاره می کند که پیامدهای ناگواری را به بار می آورد و این مبارزه ای است که آدمی با خویشتن روا می دارد. ⁽²⁾2

ویژگی های مشاور کامل:

الف) ناصح و خیرخواه باشد؛

ب) قلبی پرمهر داشته باشد؛

ج) عالم باشد و تمام جوانب مطلب را ببیند؛

د) تجربه کافی در مسائل مهم فردی و اجتماعی داشته باشد.

4. گفتم آن چه شرط بلاغت بود

وَ قَدْ كُنْتُ أَمَرْتُكُمْ فِي هَذِهِ الْحُكُومَةِ أَمْرِى وَ نَخَلْتُ لَكُمْ مَخْرُونَ رَأْيِي لَوْ كَانَ يُطَاعُ لِقَصِيرِ أمْرُ. ⁽³⁾

من فرمان خود را درباره مسئلۀ حکمیت به شما گفتم و نظر خالص خویش را در اختیار شما گذاردم؛ اگر به سخنان «قصیر» گوش داده می شد چه نیکو بود!

نکته ها

لفظ «نخل»، به معنی غربال کردن و ناخالصی ها را جدا کردن، کنایه از رأی محکم، استوار و خالص و بیغش است که از درایت و اجتهاد حضرت سرچشمه می گیرد. ⁽¹⁾

جمله «لَوْ كَانَ يُطَاعُ لِقَصِيرِ أَمْرُ» ضرب المثل مشهوری در میان عرب است و برای کسانی به کار می رود که اندرزهای نصیحت کننده باهوش و مهربان را نشنوند و به پشیمانی مبتلا گردند. یکی از پادشاهان حیره، به نام جزیمه، با عمرو بن ظرب، پادشاه جزیره، جنگ کرد و او را به قتل رسانید. پس از وی دخترش زباء جانشین پدر شد و در این فکر بود که چگونه انتقام خون پدرش را از جزیمه بگیرد نامه ای به جزیمه نوشت که من زنم و زنان را پادشاهی نشاید و از شوهر ناگزیرند و من غیر از تو کسی را برای همسری نمی پسندم و اگر بیم سرزنش مردم نبود، خودم به سوی تو می آمدم. اگر قدم رنجه کنی و [برای خواستگاری] به سوی کشور ما بیایی کشور ما را از آن خود خواهی یافت. هنگامی که نامه زباء به جزیمه رسید [طمع او در آن زن و کشورش] گل کرد و با یاران نزدیکش به مشورت پرداخت همه او را به این سفر تشویق کردند، مگر مردی به نام «قصیر بن سعد» که بسیار باهوش و عاقبت اندیش بود، هر چند کنیز زاده بود قصیر از روی فراست حدس زد که این پیشنهاد از سوی زنی که پدرش را جزیمه کشته است خالی از توطئه نیست؛ به همین دلیل او با همه مشاوران جزیمه مخالفت کرد و وی را از این سفر بر حذر داشت اما جزیمه که عشق به آن کشور و آن زن مشغولش داشته بود به سخنان قصیر اعتنا نکرد و با هزار سوار به سوی جزیره حرکت کرد لشکر زباء، از او استقبال کردند، ولی احترام زیادی ندید، قصیر بار دیگر به جزیمه گفت: من این جریان را خطرناک می بینم و به نظر می رسد مکر و حیله ای در کار است اما جزیمه نادان که غرق در خیالات واهی خود بود، به هشدار قصیر اعتنایی نکرد و به راه خود ادامه داد هنگامی که وارد جزیره شد، سپاهیان زباء او را محاصره کردند و او را گشتند قصیر گفت: «لَوْ كَانَ يُطَاعُ لِقَصِيرِ أَمْرُ » ⁽²⁾اگر کسی به سخنان قصیر گوش می داد کار به این جا نمی رسید سپس این سخنان در میان عرب ضرب المثل شد. ⁽³⁾

منظور از «هَذِهِ الْحُكُومَةِ» همین حکمیتی است که به حضرت علیه السلام تحمیل شد و می فرماید من از همان اول رأی و نظر خودم را در باب این حکمیت بیان کردم.

5. امتناع از سخن امام علیه السلام

فَأَبَيْتُمْ عَلَيَّ إِبَاءَ الْمُخَالِفِينَ الْجُفَاةِ وَالْمُنَابِذِينَ الْعُصَاة ⁽¹⁾

الْعُصَاة: جمع عاصی، عصیانگر، نافرمان؛ اسْتَعْصَى اسْتِعْصَاءً: نافرمانی کرد؛ عاصی، مُعَاصَاةً ه: از او نافرمانی کرد؛ العضيان نافرمانی مخالفت.

ازتاب: به شک و تردید افتاد.

ضَنَّ: بخل ورزید؛ از مادۀ «ضنن» به معنای امساک و بخل است؛ ضنين بخيل.

الزَّندُ: فندک؛ آتش زنه که در قدیم به جای کبریت از آن استفاده می کردند؛ چوبی است که به وسیله آن آتش روشن می کنند؛ در گذشته به جای استفاده از کبریت یا سنگ آتش زنه دو قطعه چوب مخصوص را به هم می زدند و جرقه از آن بر می خاست که به آن زند می گفتند و سپس به هر وسیله آتش زنه، زند، و زناد گفته شده است؛ العود الذي يقدح به النار و هو الأعلى و السفلى الزّندة بالهاء والجمع زناد مثل سهم و سهام.

قَدْحِه: جرقه زدن افروختن آتش به هم زدن چوب زنه است تا جرقه از آن برخیزد و لذا به چوب یا هر وسیله آتش زنه قداحه گفته شده است.

شما مانند مخالفان جفاکار و عصیانگران پیمان شکن از قبول سخنان من امتناع کردید.

نکته ها

مخالفان دو گونه اند: کسانی که با انسان مخالف هستند اما در عین حال با انسان با متانت و کرامت برخورد می کنند؛ دسته دوم مخالفانی که در عین مخالفت با خشونت و ظلم و ستم برخورد می کنند مخالفان حضرت دم در صفین از کسانی بودند که حتی علی علیه السلام را تهدید به مرگ هم کردند و خواسته های خود را از این راه عملی می کردند؛ از این رو حضرت فرمودند: إِبَاءَ الْمُخَالِفِينَ الْجُفَاةِ.

تعبیر به «الْمُخَالِفِينَ الْجُفَاةِ» اشاره به این است که مخالفت شما با من، تنها به خاطر سوء تشخیص نبود بلکه آمیخته با نوعی جفاکاری و عصیان و گردنکشی بود. ⁽²⁾

تعبیر به «وَ الْمُنَابِذِينَ الْعُصَاةِ» تأکیدی بر این معناست که مخالفت های شما از روح عصیانگری و پیمان شکنی شما سرچشمه می گرفت. ⁽³⁾

6. رویگردانی از نصیحت امام

حَتَّى ارْتَابَ النَّاصِحُ بِنُصْحِهِ وَ ضَنَّ الزَّنْدُ بِقَدْحِهِ تا آن جا که گویی نصیحت کننده در پند خویش به تردید افتاد و از ادامه اندرز خودداری کرد.

نکته ها

مقاومت نابکارانه تبهکاران به جایی رسید که امام علیه السلام که یک مربی خیرخواه است دچار یأس از تأثیر کار خود می شود. مقاومت کنندگان به اصولی تکیه می کنند که معلمان و مربیان را در منطق خود به تردید می اندازد نه این که امام در عقیده و اقدامات خود به تردید افتاده باشد. ⁽¹⁾

جمله «ضَنَّ الزَّنْدُ بِقَدْحِهِ» در اصل به این معناست که آتش زنه از آتش دادن بخل ورزید؛ یعنی هر چه سنگ آتش زنه را به هم زدند جرقه ای نداد این جمله نیز ضرب المثل است و در مورد کسی گفته می شود که از روشنگری باز می ایستد به خاطر این که گوش شنوایی پیدا نمی کند. ⁽²⁾

7. مثال زدن به قبیله هوازن

فَكُنْتُ أَنَا وَ إِيَّاكُمْ كَمَا قَالَ أَخُو هَوَازِن:﴿أَمَرْتُكُمْ أَمْرِى بِمُنْعَرَجَ اللَّوَى فَلَمْ تَسْتَبِينُوا النُّصْحَ إِلَّا ضُحَى الْغَدِ ⁽³⁾ پس من وشما همان گونه شدیم که آن مرد هوازنی گفت: من نظر خود را در منعرج اللوی به شما گفتم؛ ولی شما نصیحت مرا درنیافتید مگر روز بعد.

نکته ها

منظور از «اخو هوازن» مردی از قبیله بنی هوازن است که نام او «درید» بود. قصه اش چنین است که او با برادرش عبدالله، به جنگ با بنی بکر بن هوازن رفت و غنیمت بسیاری به چنگ آورد در راه بازگشت عبدالله تصمیم گرفت که یک شب در «منعرج اللوی توقف کند درید از باب نصیحت به او گفت که این جا نزدیک منطقه دشمن و ماندن در آن دور از احتیاط است و ممکن است که قبیلهٔ شکست خورده نیروی خود را گردآوری کند و از دیگران کمک بگیرند و بر ما حمله ور شوند عبدالله از غروری که داشت پند او را گوش نداد و شب را در آن منزل درنگ کرد فردا صبح قبیله دشمن با جمعیت زیادی بر او

هجوم آوردند و عبدالله را کشتند و درید با زخم بسیار از دست آن ها نجات یافت و پس از آن قصیده ای گفت که یکی از ابیاتش همین بیتی است که امام به آن اشاره فرموده است. ⁽¹⁾

پیامدهای ناگوار داستان حکمیت برای اسلام:

خطبه 36

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع در آستانه نبرد نهروان؛ سال 38 هجری

مخاطب: خوارج (سپاهیان)

موضوع: سیاسی، تاریخی، اخلاقی

ویژگی: راهنمایی و هدایت ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

امام این خطبه را در تهدید خوارج نهروان بیان فرمود (تا بیدار شوند و به حق گردن نهند). اما داستان خوارج نهروان وقتی که امام علیه السلام از صفین به کوفه بازگشت، خوارج توقف کردند تا عددشان زیاد شد سپس به بیابانی در اطراف کوفه رفتند که حروراء نامیده می شد و در آن جا دسته جمعی فریاد زدند که لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُون ⁽²⁾(حکم نیست مگر از آن خدا اگر چه مشرکین نخواهند) بدانید علی و معاویه در حکم خدا شرک ورزیدند. امیرالمؤمنین علیه السلام عبدالله بن عباس را فرستاد که درباره خواسته آنان بررسی نماید. ابن عباس با آنان به گفت وگو برخاست و سپس برگشت امیرالمؤمنین به او گفت چه دیدی؟ ابن عباس گفت: سوگند به خدا نمی دانم آن ها کیستند. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود آیا آنان منافقین اند؟ فرمود قیافه آنان قیافه منافقین نیست زیرا اثر سجده بر پیشانیشان دیده می شود و قرآن را

تاویل می کنند. حضرت فرمود آنان را رها کنید مادامی که خونی نریخته اند و مالی را به تجاوز غصب نکرده اند. سپس فرستادگانی به سوی آنان فرستاد تا از آن ها بپرسند این چه حادثه و بدعتی است که به وجود آورده اید و چه می خواهید خوارج گفتند که ما می خواهیم هرکسی که با ما در صفین بود را شب از شهر بیرون ببریم و از داستان حکمیت به خدا توبه کنیم. سپس به سوی معاویه حرکت کرده و با او بجنگیم تا خدا میان ما و او حکم کند. امام علیه السلام فرمود چرا این سخن را موقعی که دو حکم را به حکمیت مقرر کردید و از آن دو عهد و پیمان گرفتید که مطابق قرآن عمل کنند نگفتید؟ خوارج در جواب گفتند که جنگ در آن موقع طولانی شده و ناراحتی ها شدت پیدا کرده و زخم ها زیاد شده بود. امیرالمؤمنین گفت آیا می خواهید که من پیمان شکنی کنم؟ احتجاجات امام در آن ها اثر نکرد و کار به جنگ و پیکار کشید. امام برای خوارج استدلال و احتجاج کرد ولی آن ها نپذیرفتند و به سوی یاران امام تیراندازی می کردند و سپس امام علیه السلام دستور مقابله با آن ها را داد و لجاجت آن ها باعث نابودی شان شد. ⁽¹⁾

فَأَنَا نَذِيرٌ لَكُمْ أَنْ تُصْبِحُوا صَرْعَى بِأَثْنَاءِ هَذَا النَّهَرِ وَ بِأَهْضَامِ هَذَا الْغَائِطِ عَلَى غَيْرِ بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ لَا سُلْطَانٍ مُبِينٍ مَعَكُمْ. قَدْ طَوَّحَتْ بِكُمُ الدَّارُ وَ احْتَبَلَكُمُ الْمِقْدَارُ وَ قَدْ كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ هَذِهِ الْحُكُومَةِ فَأَبَيْتُمْ عَلَيَّ إِبَاءَ الْمُخَالِفِينَ الْمُنَابِذِينَ حَتَّى صَرَفْتُ رَأْيِي إِلَى هَوَاكُمْ. وَأَنْتُمْ مَعَاشِرُ أُخِفَّاءُ الْهَامِ سُفَهَاءُ الْأَحْلَامِ وَ لَمْ آتِ لَا أَبَا لَكُمْ بُجْراً وَ لَا أَرَدْتُ لَكُمْ ضُرّاً.

1. هشدار امام از کار بی دلیل

فَأَنَا نَذِيرٌ لَكُمْ أَنْ تُصْبِحُوا صَرْعَى بِأَثْنَاءِ هَذَا النَّهَرِ وَ بِأَهْضَامِ هَذَا الْغَائِطِ عَلَى غَيْرِ بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ لَا سُلْطَانٍ مُبِينٍ مَعَكُمْ ⁽¹⁾

أَهْضَامِ: گودال جمع هضم به معنای وسط دره است و در اصل به معنای شکستن و فشار دادن و در هم کوبیدن است؛ جمع هضم بفتح الهاء وقد يكسر بطن الوادى و المطمئن من الأرض.

الْغَائِطِ: زمین پست؛ از ماده «غوط» به معنای حفر کردن؛ از آن جا که افراد بیابانگرد و مسافر، در زمان های گذشته برای قضای حاجت نقطه ای را انتخاب می کردند که گود و از نظرها دور باشد به همین مناسبت به چنین محلی غائط و به مدفوع انسان نیز غائط گفته اند؛ ما سفل من الأرض.

سُلطان: دلیل و برهان.

من شما را از این بر حذر می دارم که بدون دلیل روشنی از سوی پروردگارتان و با دستی تهی از مدرک اجساد بی جانتان در کنار این نهر و گودال بیفتد.

نکته

امام علیه السلام در واقع در این سخن خود پیشگویی صریحی درباره پایان جنگ نهروان می کند و به آنان خبر می دهد که در همین مکان همه بر روی خاک خواهید افتاد، ولی مشکل مهم این است که پرونده شما در روز قیامت سیاه و تاریک است چراکه انگیزه ای برای این جنگ جز لجاجت و خیره سری نداشته اید و هیچ مدرک الهی و قابل قبولی، در دست شما نیست به این ترتیب هم دنیای شما بر باد می رود و هم آخرت شما. ⁽²⁾

«سُلْطانِ»: به معنای سلطنت است آن هم نه به معنای پادشاهی بلکه به معنای قوت و قدرت؛ یعنی دلیل محکم، یعنی وقتی که در جنگ مغلوب می شوید و کشته های شما روی زمین می افتند در قیامت پیش خدا دلیل موجهی ندارید که چرا ایستادگی کردید و خود را به کشتن دادید.

مشابه

وَ لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ ⁽¹⁾و خود را با دست خود به هلاکت نیفکنید.

2. دنیا پرستی و افکار سست

قَدْ طَوَّحَتْ بِكُمُ الدَّارُ وَ احْتَبَلَكُمُ الْمِقْدَارُ ⁽²⁾

الدَّار: خانه؛ شهر.

احْتَبَلَكُمُ: شما را در حباله یعنی دام انداخته؛ از مادۀ حبل» به معنای طناب گرفته شده و حباله به معنای دام و احتبال به معنای در دام افکندن است؛ الصيد أوقعه في الحبالة.

الْمِقْدَارُ: تقدیر؛ حالت ها و شرایط از همان قضا و قدر است و به معنای مقدرات می آید؛ هو القدر و الفضاء.

دنیا شما را به ورطه هلاکت افکند و قضای الهی شما را به دام انداخت.

نکته ها

خوارج برای این که اعلام کنند از تحت حکومت امام خارج شده اند، از کوفه بیرون رفتند و در محلی به نام حروراء در غرب کوفه جمع شدند آن محل، غیر نهروان است که جنگ در آن جا واقع شد. ⁽³⁾

واژه «دار» در این جا اشاره به دار دنیا یا به تعبیر دیگر دنیا پرستی است و «احتبل» از مادۀ «حبل»، به معنای «دام» است و به گفته بعضی از شارحان نهج البلاغه، منظور از «مقدار»، همان تفکرات نادرست و تحلیل های بیهوده از حوادث مختلف است و به گفته بعضی دیگر «مقدار» اشاره به مقدّرات الهی است که بر طبق لیاقت ها از سوی خداوند تعیین می شود. ⁽⁴⁾

3. نهی صریح امام علیه السلام از حکمیت

وَ قَدْ كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ هَذِهِ الْحُكُومَةِ فَأَبَيْتُمْ عَلَيَّ إِبَاءَ الْمُخَالِفِينَ الْمُنَابِذِينَ حَتَّى صَرَفْتُ رَأْيِي إِلَى هَوَاكُمْ ⁽¹⁾ من شما را از این حکمیت نهی می کردم ولی شما با سرسختی مخالفت کردید و فرمان مرا دور افکندید تا آن جا که ناچار به پذیرش شدم و به دلخواه شما تن در دادم.

نکته

مقصود حضرت علیه السلام این است که شما از روی لجاجت با من مخالفت کردید و هرچه گفتم این قرآن سر نیزه کردن معاویه و این حکمیت یک حیله است شما بدون دلیل با من مخالفت کردید وقتی هم که مرا ناچار به ترک جنگ و قبول حکمیت کردید هر چه اصرار کردم که ابن عباس یا مالک اشتر حکم باشند شما با زور و اجبار مرا وادار به قبول ابوموسی اشعری کردید و هیچ کدام این ها از روی عقل و منطق نبود.

4. اوصاف خوارج

4. 1. کوته نگر

وَأَنْتُمْ مَعَاشِرُ أَخِفَّاءُ الْهَامِ سُفَهَاءُ الْأَحْلَامِ ⁽²⁾

اَحْلَامِ: عقول جمع حِلم به معنای عقل؛ سفهاء الاحلام: خبر دوم برای انتم است.

این ها همه به خاطر آن است که شما گروهی سبک سر و کوتاه فکر هستید.

نکته

عبارت «خفّة الهام» کنایه از اخلاق پست و متزلزل است که ضد فضیلت، ثبات و پایداری است و «السّفه» کنایه از خصلت زشت، دلهره و اضطراب که ضد فضیلت حلم و بردباری است در نظر گرفته شده است. ⁽³⁾

4. 2. نادان

وَ لَمْ آتِ لَا أَبَا لَكُمْ بُجْراً وَ لَا أَرَدْتُ لَكُمْ ضُرّاً ⁽¹⁾

خداوند شما را خوار و ذلیل کند من کار خلافی انجام ندادم و نمی خواستم به شما زیانی برسانم.

نکته ها

این عبارت به منزله نوعی دلجویی و معذرت خواهی است که بیانگر انجام کاری شایسته و بجا است که منگر را از پیروان خود دور ساخته و قصد ضرر زدن به آن ها را نداشته است به این امید که خوارج به سر عقل آیند و از شبهه ای که برایشان حاصل شده، اجتناب ورزند. ⁽²⁾

امام در آغاز با اصل مسئله حکمیت مخالف بود و دستور ادامه جنگ را که به مرحله حساس و سرنوشت ساز رسیده بود صادر کرد. ولی این سبک سران سفیه امام علی علیه السلام را تهدید به مرگ و او را وادار به رها ساختن جنگ کردند.

در مرحله بعد که امام علیه السلام به ناچار تسلیم حکمیت شد درباره شخص حکم نظری داشت که اگر عمل می شد ماجرای رسوایی و نادانی ابوموسی اشعری واقع نمی شد.

در هر مرحله امام علیه السلام وظیفه خود را در مسیر پیروزی و سربلندی آن ها انجام داد و آن ها در هر مرحله با امام مخالفت کردند.

هنگامی که نتایج دردناک حکمیت آشکار شد خوارج به جای آن که خود را ملامت کنند و به پیشگاه امام علیه السلام بیایند و عرض تو به نمایند گناه خود را به گردن امام علیه السلام افکندند که چرا قبول کردی؟ و به دنبال آن آتش جنگ نهروان را بر پا ساختند! ⁽³⁾

خطبه 37

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع پس از نهروان در کوفه سال 38 هجری مخاطب کوفیان

موضوع: سیاسی اعتقادی

ویژگی: مستکبر ستیزی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

سخنی است از امام علیه السلام که در آن فضائل خود را بعد از حادثه نهروان بیان می دارد؛ ابتدا به بیان خدماتش در زمان غربت اسلام و آغاز دعوت پیغمبر صلی الله علیه و آله اشاره می کند و می فرماید: «من همواره در برابر زورمندان ستمگر و در کنار ضعیفان مظلوم ایستاده ام تا حق آن ها را بگیرم. با خلفا بیعت کردم که مبادا شکافی در صفوف مسلمانان پیدا شود و دشمن از آن استفاده کند.»

فَقُمْتُ بِالْأَمْرِ حِينَ فَشِلُوا وَ تَطَلَّعْتُ حِينَ تَقَبَّعُوا وَ نَطَقْتُ حِينَ تَعْتَعُوا وَ مَضَيْتُ بِنُورِ اللَّهِ حِينَ وَقَفُوا وَ كُنْتُ أَخْفَضَهُمْ صَوْتاً وَ أَعْلَاهُمْ فَوْتاً فَطِرْتُ بِعِنَانِهَا وَ اسْتَبْدَدْتُ بِرِهَانِهَا كَالْجَبَلِ لَا تُحَرِّكُهُ الْقَوَاصِفُ وَ لَا تُزِيلُهُ الْعَوَاصِفُ، لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ فِى مَهْمَزُ وَ لَا لِقَائِلِ فِى مَغْمَنٌ الدَّلِيلُ عِنْدِي عَزِيزٌ حَتَّى أَخُذَ الْحَقَّ لَهُ وَ الْقَوِيُّ عِنْدِي ضَعِيفٌ حَتَّى آخَذَ الْحَقَّ مِنْهُ. رَضِينَا عَنِ اللَّهِ قَضَاءَهُ وَ سَلَّمْنَا لِلَّهِ أَمْرَهُ. أَتَرَانِى أَكْذِبُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ (صلى الله عليه وآله وَ اللَّهِ لَأَنَا أَوَّلُ مَنْ صَدَّقَهُ فَلَا أَكُونُ أَوَّلَ مَنْ كَذَبَ عَلَيْهِ. فَنَظَرْتُ فِي أَمْرِي، فَإِذَا طَاعَتِي قَدْ سَبَقَتْ بَيْعَتِي وَ إِذَا الْمِيثَاقُ فِي عُنُقِي لِغَيْرِى).

1. مدافع اسلام در عصر سستی

فَقُمْتُ بِالْأَمْرِ حِينَ فَشِلُوا ⁽¹⁾ آن زمان که دیگران به سستی گراییده بودند من به انجام وظیفه برخاستم.

نکته

اگر مقصود از «امر» حکومت و خلافت باشد این سخنان نه با زمان رسول خدا می سازد و نه با زمان عثمان چون در هیچ یک از این دو زمان حکومت در دست حضرت علی نبود ولی اگر مقصود از «امر» امر به معروف و نهی از منکر باشد هم با زمان رسول خدا می سازد چون حضرت امیر هم با شمشیر خود امر به معروف و نهی از منکر می کردند در حالی که مردم دیگر می ترسیدند و ضعیف بودند.

مشابه

فَإِنِّي وُلِدْتُ عَلَى الْفِطْرَةِ وَ سَبَقْتُ إِلَى الْإِيمَانِ وَ الْهِجْ--رة ⁽²⁾من بر فطرت الهی به دنیا آمده ام، و در ایمان و هجرت بر همه سبقت جسته ام.

2. آشکارا دفاع کردن از اسلام

وَ تَطَلَّعْتُ حِينَ تَقَبَّعُوا ⁽¹⁾

و آن گاه که همگی خود را پنهان کرده بودند من آشکارا به میدان آمدم.

نکته

«تقبّع» کنایه از کوتاهی فکر و عدم توجه به امور است و دقیقاً معنای ضد «تطّلع» را دارد، بدین توضیح که «تطلع» کشش فکری و بکار افتادن ذهن در شناخت امور است، و «تقبّع» كوتاهی اندیشه و ناتوانی آن از شناخت امور. ⁽²⁾

مقصود این است که آنا وقتی که مردم از ترس قدرت سخن گفتن و دفاع از حق را نداشتند من سخن می گفتم و به وظیفه خود عمل می کردم.

3. تبلیغ برای اسلام

وَ نَطَقْتُ حِينَ تَعْتَعُوا ⁽³⁾ و آن روز که دیگران لب فرو بسته بودند، من سخن گفتم.

نکته

اشاره به ویژگی فصاحت روانی سخن و خصلت علم و دانش امام علیه السلام دارد. می فرماید در قضایای مهم احکام مشکل و میدان سخنوری که بلیغان و سخنوران در مانده بودند، سخن گفتم. امام نطق و سخنوری خود را کنایه از درماندگی رسوایی و سرافکندگی آنان آورده است. ⁽⁴⁾

مشابه

وَ الَّذِي بَعَثَهُ بِالْحَقِّ نَبِيّاً وَاصْطَفَاهُ عَلَى الْخَلْقِ مَا أَنْطِقُ إِلَّا صَادِقاً وَ لَقَدْ عَهِدَ إِلَيَّ بِذَلِكَ كُلِّهِ وَ بِمَهْلِكِ مَنْ يَهْلِكُ وَ بِمَنْجَا مَنْ يَنْجُو وَ مَا أَبْقَى شَيْئاً يَمُرُّ عَلَى رَأْسِي إِلَّا أَفَرَغَهُ فِي أُذُنَيَّ وَ أَفْضَى بهِ إِلَيَّ ⁽¹⁾به خدایی که پیامبر صلی الله علیه و آله را به حق برانگیخت و او را بر خلایق برتری داد، جز به راستی سخن نمی گویم رسول خدا مرا به همۀ این امور خبر داد، از هلاک هلاک شونده و نجات نجات یافته و عاقبت امر حکومت هیچ حادثه ای بر من نمی گذرد جز این که پیامبر خبرش را در گوشم خواند و مرا به آن آگاه ساخت.

4. بی صدا ولی پیشگام

مَضَيْتُ بِنُورِ اللهِ حِينَ وَقَفُوا وَ كُنتُ أَخْفَضَهُمْ صَوْتاً وَ أَعْلَاهُمْ فَوْتاً ⁽²⁾ و هنگامی که همگان از ترس سکوت اختیار کرده بودند من با نور الهی به راه افتادم صدایم از همه آهسته تر بود ولی از همه پیشگام تر بودم.

نکته

عبارت «كُنْتُ أَخْفَضَهُمْ صَوْتاً» ممکن است اشاره به تواضع امام علیه السلام با آن همه پیروزی و موفقیت بوده باشد؛ اشاره به این که من هرگز اهل تظاهر و جار و جنجال نبوده، در همه حال ثابت قدم بوده ام؛ زیرا سروصدا و جار و جنجال از آن افراد ضعیف و ناتوان است. ⁽³⁾

مشابه

إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ ⁽⁴⁾کسانی که پیش پیامبر خدا صدایشان را فرو می کشند همان کسان اند که خدا دل هایشان را برای پرهیزگاری امتحان کرده است؛ آنان را آمرزش و پاداشی بزرگ است.

اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاة ⁽¹⁾خدا نور آسمان ها و زمین است. مَثَلِ نور او چون چراغدانی است.

5. برنده جایزه

فَطِرْتُ بِعِنَانِهَا وَ اسْتَبْدَدْتُ بِرِهَانِهَا ⁽²⁾

رِهَانِهَا: گوی سبقت و جایزه آن؛ از ماده «رهن» به معنای گذاشتن چیزی نزد دیگری است و به همین جهت وثیقه بدهکاری را رهن می گویند و از همین رو به جوائز مسابقات و برد و باخت ها نیز رهان گفته می شود؛ در این جا «استبددت برهان ها» منظور این است که جایزه این مسابقه الهی را من به تنهایی بردم؛ اما جمع الرهن كالرهون و الرهن و هو ما يوضع عندک لینوب مناب ما يؤخذ منک، او مصدر كالمراهنة يقال راهنت فلانا على كذا رهانا و تراهن القوم اخرج كلّ واحد رهنا ليفوز السابق بالجميع اذا غلب، و الثاني هو الأظهر وعليه فالمراد به ما يرهن و يستبق عليه.

پس زمام فضائل را گرفته، به پرواز در آمدم و به تنهایی جایزه این مسابقه را بردم.

نکته

یعنی رهان آن مسابقه را من به تنهایی به دست آوردم می خواهند بفرمایند در فضایل و مناقب و در دفاع از اسلام و از حق فقط من پیشتاز بودم و کسی به گِرد من نمی رسید.

استعاره

مُستَعار: لفظ عِنان و رهان

مُستَعار له: فضائل

مُستَعار منه: اسب مسابقه

جامع: امام علیه السلام فضایل را به اسب مسابقه تشبیه کرده است. جهت مشابهت این بوده که صحابه کسب فضیلت می کردند تا بدان وسیله خشنودی خداوند و سعادت جهان ابدی را به دست آورند و در این جهت بر یکدیگر سبقت می گرفتند، مانند اسب های مسابقه یعنی همان طور که در مسابقه اسب وسیله سبقت جستن از دیگران است فضائل هم وسیله سبقت جستن از اصحاب دیگر پیامبر بوده است.

نوع استعاره: اصلیه مکنیه

6. مانند کوه استوار

كَالْجَبَل لَا تُحَرَّكُهُ الْقَوَاصِفُ وَ لَا تُزيلُهُ الْعَوَاصِفُ ⁽¹⁾ من مانند کوهی که تندبادها قدرت شکستن آن را ندارند و طوفان ها نمی توانند آن را از جای برکنند، پابرجا ایستادم.

تشبیه

مشَبَّه: وجود امام علیه السلام

مشَبَّه به: کوه

وجه شَبَه: امام علیه السلام مقاومت و ایستادگی خود در مقابل حجم زیاد مشکلات را به کوه تشبیه می کند. گرفتاری ها و مصائب بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله به خصوص در زمان خلافت بر دوش امام علیه السلام بسیار سنگین بود که مانند کوهی در برابر آن ها ایستادگی کرد و بر ایمان و اخلاصش افزوده گشت.

7. بی عیبی امام

اشاره

لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ فِي مَهْمَزُ وَ لَا لِقَائِلٍ فِي مَغْمَز ⁽²⁾

کسی درباره من نقطه ضعفی در دست ندارد و هیچ عیب جویی از من عیبی سراغ ندارد.

نکته

سیره زندگی امام علیه السلام و مواضعش در برابر مشکلات نشان می دهد که حتی دشمنان ایشان نیز به فضایل و کراماتش گواهی داده اند. ⁽³⁾

مشابه

فَمَا نَزْدَادُ عَلَى كُلِّ مُصِيبَةٍ وَشِدَّةٍ إِلَّا إِيمَاناً وَ مُضِيّاً عَلَى الْحَقِّ وَتَسْلِيماً لِلْأَمْرِ وَ صَبْراً عَلَى مَضَضِ الْجِرَاح ⁽¹⁾و هر مصیبت و بلایی چیزی جز افزایش ایمان، و حرکت در راه حق، و تسلیم به امر رب و صبر بر سوزش جراحت ها برای ما نداشت.

8. ضعیف بودن زورمندان ستمگر نزد امام

الدَّلِيلُ عِنْدِي عَزِيزٌ حَتَّى آخُذَ الْحَقَّ لَهُ وَ الْقَوِيُّ عِنْدِي ضَعِيفٌ حَتَّى أَخُذَ الْحَقِّ مِنْهُ ناتوان ستمدیده در نظر من عزیز است تا حقش را بگیرم و زورمندِ ستمگر نزد من حقیر و ضعیف است تا حق دیگران را از او بستانم. نکته

عزیز به کسی گفته می شود که غلبه دارد و غالب است شاید مقصود از عبارت «حَتَّی أَخُذَ الْحَقَّ لَهُ» این است که من حامی و طرفدار شما مظلومان و ستمدیدگان هستم.

مشابه

فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِى غَيْرِ مَوْطِن لَنْ تُقَدَّسَ أُمَّةٌ لَا يُؤْخَذُ لِلضَّعِيفِ فِيهَا حَقُّهُ مِنَ الْقَوِيِّ غَيْرَ مُتَعْتَع ⁽²⁾من بارها از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم می فرمود امتی که حق ضعیفان را از زورمندان با صراحت نگیرد، هرگز پاک نمی شود. لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ فَلا يَسْتَعْجِلُون ⁽³⁾این ستمکاران را از عذاب بهره ای است همانند بهره ای که یارانشان داشتند پس به شتاب چیزی از من نخواهند. وَ لا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِینَ ظَلَمُوا ⁽⁴⁾و به کسانی که ستم کرده اند متمایل مشوید. لو لا ... وَ مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَى الْعُلَمَاءِ أَلَّا يُقَارُوا عَلَى كِظَّةِ ظَالِمٍ وَ لَا سَغَبٍ مَظْلُومٍ لَأَلْقَيْتُ حَبْلَهَا عَلَى غَارِبهَا ⁽⁵⁾و اگر خداوند از علما عهد و پیمان نگرفته بود که برابر شکم بارگی ستمگران و گرسنگی مظلومان سکوت نکنند مهار شتر خلافت را بر کوهان آن انداخته [رهایش می ساختم].

وَ ما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ في سَبيلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفينَ مِنَ الرَّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصیرا ⁽¹⁾و چرا شما در راه خدا مردان و زنان و کودکان مستضعف نمی جنگید؟ همانان که می گویند: «پروردگارا، ما را از این شهری که مردمش ستم پیشه اند بیرون ببر، و از جانب خود برای ما سرپرستی قرار ده و از نزد خویش یاوری برای ما تعیین فرما.»

9. رضایت در برابر فرمان خدا

رَضِينَا عَنِ اللَّهِ قَضَاءَهُ وَ سَلَّمْنَا لِلَّهِ أَمْرَهُ ما در برابر فرمان خدا راضی هستیم و در مقابل امر او تسلیم می باشیم.

نکته

معیار در عملکرد حکومتی امیرالمؤمنین و برخورد خوب یا بد با افراد حق است. بر همین اساس، دفاع از افراد ذلیل و مقابله با زورمداران ،جامعه برای هر حکومت و حاکمی گران تمام می شود و اگر اطاعت از خدا و تسلیم در برابر او نباشد توان ادامه این راه را نخواهد داشت.

10. من نخستین مسلمانم

أَتَرَانِي أَكْذِبُ عَلَى رَسُولِ اللهِ وَاللهِ لأَنا أَول مَنْ صَدَّقَهُ فَلَا أَكُونُ أَوَّلَ مَنْ كَذَبَ عَلَيْه آیا می پندارید من بر رسول خدا دروغ می بندم به خدا سوگند! من نخستین کسی هستم که او را تصدیق کرد پس نخستین کسی نخواهم بود که او را تکذیب می کند.

نکته

در این جمله امام علیه السلام می خواهد همه گفتارها و کردارهایش را که به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت می دهد تثبیت کند. ⁽²⁾

مشابه

فَمَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّداً فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ⁽³⁾هرکس از روی عمد بر من دروغ بندد در قیامت جایگاهش را در آتش دوزخ مهیا می کند.

وَ قَدْ أَخْبَرَكَ اللَّهُ عَنِ الْمُنَافِقِينَ بِمَا أَخْبَرَكَ وَ وَصَفَهُمْ بِمَا وَصَفَهُمْ بِهِ لَكَ ثُمَّ بَقُوا بَعْدَهُ فَتَقَرَّبُوا إِلَى أَئِمَّةِ الضَّلَالَةِ وَالدُّعَاةِ إِلَى النَّارِ بِالنُّورِ وَ الْبُهْتَان ⁽¹⁾و خداوند، تو را در قرآن از منافقین خبر داده آنان را چنانکه باید معرفی کرده است اینان پس از پیامبر ماندند، و با دروغ و بهتان به پیشوایان گمراهی و دعوت کنندگان به آتش تقرب جستند. الْإِيمَانُ أَنْ تُؤْثِرَ الصِّدْقَ حَيْثُ يَضُرُّكَ عَلَى الْكَذِبِ حَيْثُ يَنْفَعُكَ وَ أَلَّا يَكُونَ فِي حَدِيثِكَ فَضْلٌ عَنْ عِلْمِكَ عَمَلِكَ وَ أَنْ تَتَّقِيَ اللَّهَ فِي حَدِيثِ غَيْرِكَ. ⁽²⁾ایمان آن است که راستی را بر دروغ ترجیح دهی هر چند راستی به زبان تو و دروغ به سودت باشد و بیش از عمل سخن نگویی و در یادکرد از دیگران تقوای خدا پیشه کنی.

11. اطاعت از فرمان

فَنَظَرْتُ فِي أَمْرِى فَإِذَا طَاعَتِي قَدْ سَبَقَتْ بَيْعَتِي وَإِذَا الْمِيثَاقُ فِي عُنُقِي لِغَيْرِى در کار خود اندیشه کردم دیدم لزوم اطاعت از (فرمان پیامبر) بر بیعتم با خلفای پیشین گرفته است و در این حال (برای حفظ موجودیت اسلام) پیمان بیعت دیگران بر گردن من است.

نکته ها

منظور از بیعت، بیعت امام با خلفای پیشین و منظور از طاعت، طاعت از پیامبر صلی الله علیه و آله مبنی بر صبر و عدم مقاومت در جریان غصب خلافت است. ⁽³⁾

در کلمه «بَيْعَتِی» دو احتمال است: (الف) این که مقصود بیعت کردن مردم با علی علیه السلام باشد یعنی من خود را در معرض قرار نداد تا مردم با من بیعت کنند. ب) این که وظیفه ام اطاعت دستور خدا در بیعت کردن با آن ها بود و لذا با آن ها بیعت کردم.

پیمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله با علی علیه السلام داشت مرحوم سید ابن طاووس، در کشف المحجه، ضمن روایتی از علی علیه السلام چنین نقل می کند: وَ قَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ عصلی الله علیه و آله َهِدَ إِلَيَّ عَهْداً فَقَالَ يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ لَكَ (وِلَاءُ أُمَّتِي فَإِنْ وَلَّوْكَ فِي عَافِيَةٍ وَ أَجْمَعُوا عَلَيْكَ بِالرِّضَا فَقُمْ بِأَمْرِهِمْ وَ إِنِ اخْتَلَفُوا عَلَيْكَ فَدَعْهُمْ وَ مَا هُمْ فِيهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَيَجْعَلُ لَكَ مَخْرَجا) ⁽⁴⁾رسول اکرم صلی الله علیه و آله با من عهد کرد و فرمود ای پسر ابوطالب ولایت امر من با تست. پس اگر با عافیت و سلامت