فرهنگ قرآن کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم جلد 30

ghaemiyeh.com

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳ -

عنوان و نام پدیدآور : فرهنگ قرآن: کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم / اکبر هاشمی‌رفسنجانی، محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳۸۶-

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۸۳۰، ۱۳۲۷، ۱۳۸۲، ۱۳۹۳، ۱۳۵۴، ۱۴۴۰، ۱۴۶۷، ۱۴۶۸، ۱۵۱۴، ۱۵۲۷، ۱۵۴۶، ۱۶۳۹، ۱۶۴۰‌٬ ۱۶۳۸، ۱۷۸۳، ۱۶۹۱. علوم قرآن؛ ۴۸، ۶۳، ۶۴، ۶۶، ۷۰، ۸۰، ۸۲، ۸۳، ۸۴، ۹۳، ۹۶، ۱۰۱، ۱۰۷، ۱۱۷، ۱۱۸، ۱۳۷، ۱۲۰‌٬ ۱۱۶. قرآن؛ ۱۰۳، ۱۴۹،۱۵۰، ۱۵۸، ۱۶۲، ۱۷۳، ۱۷۷، ۱۷۸، ۱۸۹، ۱۹۳، ۱۹۸، ۲۲۰، ۲۲۱، ۲۳۴، ۲۴۵‌٬ ۲۱۹.

آثار مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۱۹، ۴۱،۴۲، ۴۴، ۴۷، ۵۴، ۵۷، ۵۸، ۶۴، ۶۶، ۶۹، ۸۰، ۸۱، ۹۰، ۹۴‌٬ ۷۹.

شابک : دوره‌978-964-548-712-4 : ؛ ۷۰۰۰۰ ریال: ج. ۱‌978-964-548-383-6 : ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج. ۱، چاپ سوم) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۲، چاپ چهارم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ چهارم) ؛ ۵۵۰۰۰ ریال (ج. ۴، چاپ چهارم) ؛ ۶۷۰۰۰ ریال (ج. ۵، چاپ دوم) ؛ ۶۷۰۰۰ ریال (ج. ۵، چاپ سوم) ؛ ۷۳۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۶۸۰۰۰ ریال (ج. ۷، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج. ۹) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ دوم) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۱۰) ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ دوم) ؛ ۸۵۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-548-839-8 ؛ ۷۲۰۰۰ ریال (ج. ۱۳) ؛ ۷۶۰۰۰ ریال(چاپ اول) : ج. ۱۴ ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۱۷، چاپ اول) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج.۱۸) ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۲۰) ؛ ۱۲۵۰۰۰ریال: ج. ۲۱: 978-964-09-0279-0 ؛ ۱۲۵۰۰۰ ریال (ج. ۲۱، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Farhang- e Ghoran: kelid- e rahyabi beh mowzu'at ....

یادداشت : ص. ع. به عربی: قاموس‌القرآن‌الکریم: مفتاح‌الوصول الی مفاهیم‌القرآن‌الکریم.

یادداشت : جلد بیست و یکم با همکاری پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی منتشر شده است.

یادداشت : چاپ چهارم.

یادداشت : ج. ۱ (چاپ اول و سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۲ ، ۳ و ۴ (چاپ چهارم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۵ و ۷ (چاپ دوم و سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۹ و ۱۰ (چاپ اول: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج.۶، ۷، ۸، ۹ و ۱۰ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۴(چاپ اول : ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۱ ٬ ۱۳ ، ۱۶، ۱۷ و ۱۸ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۲۰ (چاپ اول: ۱۳۸۷).

یادداشت : ج. ۲۱ (چاپ اول و دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. آب - آیین.- ج. ۲. ابابیل - ارض موعود.-ج.۳.ارض مقدس - اطاعت.- ج. ۴. اطعام - انار.- ج. ۵. انبیا - ایوب علیه السلام.- ج.۶. باب حطه - بهشت شداد.- ج. ۷. بیابان - ترور.- ج.۸. تزکیه - تنبیه.- ج. ۹. تنزیه - جنود ابلیس.- ج.۱۱.حکم. - ج.۱۰. جنودالهی - حق‌الیقین.- ج. ۱۳. خضوع - دعا.- ج. ۱۴. دفاع - رضاع.- ج.۱۶. سپاس- شرع. - ج. ۱۷. شرک - شنوایی.- ج. ۱۸. شورا - ضعف.- ج.۲۰. عبادالرحمن ـ علقه.- ج. ۲۱. علم - فاطمه علیهاالسلام

موضوع : قرآن -- فهرست مطالب

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

رده بندی کنگره : BP۶۶/۶/ھ۲ف۴ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۹۴۴۸۹

اشاره

پیشگفتار

اثر پربرگ«فرهنگ قرآن»کلید راهیابی آسان قرآن‌پژوهان به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم است.

سنگ نخست این بنای رفیع به همتِ دولتمردی فرهیخته و قرآن‌پژوهی آشنا با زمان و مقتضیات آن نهاده شد.«آیت‌الله هاشمی رفسنجانی»- دام عزّه - در پس این اندیشه و باور که چینش آیات، در ذیل واژگان قرآنی ما را به همۀ معارف قرآن رهنمون نمی‌سازد، طرحی نو در افکندند. در این طرح، کاخی سر بر آورد که بسی بلندتر از معجمهای لفظیِ قرآن است، زیرا با نگاهی فراگیر، آیات به صورت روشمند در ذیل موضوعات طبقه‌بندی شده است.

فراهم آوردن چنین معجمی که بسیار فراتر از معجمهای لفظی است و به صورت جامع و آسان، اطلاعات و آموزه‌های قرآنی در هر موضوع را در اختیار مخاطب قرار می‌دهد، کاری بس دشوار، ظریف و نیازمند تبیین قواعد و اصولی است تا انتخاب مدخل، (موضوع) برداشتها، و طبقه‌بندی به صورت هماهنگ انجام شود. بخشی از اصولی که در شکل‌گیری این اثر مورد توجه بوده و به تفصیل در مقدمۀ جلد اوّل آمده، بدین شرح است:

یک. اصول و ضوابط مدخل‌گزینی

1.

ملاک انتخاب در مدخلها، قرآنی بودن و داشتن اطلاعات - هرچند اندک - است، به طوری که ذیل برخی از مدخلها، یک آیه و یا حتّی بخشی کوتاه از یک آیه ذکر شده است.

2.

در فارسی و یا عربی بودن، بیشتر به شناخته بودن آنها برای مخاطبان فارسی زبان توجّه شده است.

3.

اعلام مصرّح در قرآن، و اعلام غیر مصرّح که براساس روایات و کتابهای تفسیر و اسباب نزول، مُرادِ اشاره‌های قرآن‌اند، مدخل قرار گرفته‌اند.

4.

موضوعات علوم قرآن که در قرآن کریم به آنها اشاره شده باشد و از معارف قرآنی قلمداد شود، مدخل قرار گرفته است؛ مانند محکم و متشابه و نسخ.

دو. اصول و ضوابط برداشت از آیات

1.

در برداشت از آیات، چینش و نظم کنونی آیات مورد توجه بوده است، چنانکه برخی روایات، نظم فعلی آیات را توقیفی می‌داند. (1)

2.

در برداشتها از روایات شأن نزول و روایات تفسیری نیز استفاده شده است، البته مشروط به آنکه با


1) 1) . الاتقان فی علوم القرآن، ج 1، ص 126 -\153؛ القرآن و روایات المدرستین، ج 1، ص 211 -\214

مبانی شناخته‌شدۀ دینی سازگاری داشته باشد.

3.

در برداشتها مبنا بر این بوده که ظاهر کلمات قرآن براساس فهم عرف، دارای حجیّت و قابل استناد است. دعوت قرآن از مردم برای اندیشه‌ورزی در آیه‌های خود و توصیه به آنان برای عمل به مفاد آنها، همچنین روایاتی که مسلمانان را به مراجعه به قرآن و سنجش روایات براساس آیات، (1)دعوت می‌کند، دلیل گویایی بر این مبناست.

4.

در این اثر سعی برآن بوده است که به همه ابعاد کارکرد زبان عربی توجّه شود و براساس این قواعد، برداشتهای مختلف صورت پذیرد.

5.

به سیاق آیات در برداشتها توجّه شده است.

6 . برداشتها در این مجموعه براساس قرائت مشهور، یعنی روایت«حفص از عاصم»است.

7. در گزارشهای قرآنی از پیشینیان، باور و مبنا برآن است که هرآنچه قرآن نقل کرده و آن را نقد نکرده، مورد پذیرش قرآن بوده است.

8 . برخی از دریافتها و برداشتها، با نظر به روایات، شأن نزولها، لغت، احتمالها، تقدیم و تأخیر آیه‌ها، قرار گرفتن جمله‌ای در سیاق جمله و یا جمله‌هایی دیگر، الغای خصوصیت و مانند آنها استفاده شده است، به‌همین‌جهت، دلیل برداشت از آیه به صراحت بیان شده تا ابهامی باقی نماند.

سه. اصول و ضوابط طبقه‌بندی اطلاعات

1.

مدخلها در این مجموعه به صورت الفبایی تنظیم شده است.

2.

در ذیل مدخلها سرفصلهای اصلی و عناوین فرعی ذیل آن نیز به روش الفبایی طبقه‌بندی شده است.

3.

در بسیاری از موارد، عناوین فرعی در ردیف سرفصلهای اصلی، در جایگاه الفبایی خود آمده و ارجاع شده است؛ مثلاً«آب و آبادانی»گرچه فرعی«نقش آب»است، ولی به دلیل اهمیت، در جایگاه الفبایی خود آمده و به«نقش آب»ارجاع شده است.

4.

در ذیل برخی از مدخلهای عام، مانند«آشامیدنیها»و«اخلاق»که خود، مشتمل بر مدخلهای متعددی است، فقط به ارائه اطلاعات کلی مدخلهای مربوط پرداخته شده و مباحث مربوط به مصادیق و مدخلهای ریز به مدخلهای مربوط ارجاع شده است، مثلاً اطلاعات آب، شراب، و... در آشامیدنیها نیامده، چنانکه اطلاعات دروغ، غیبت، و... در«اخلاق»نیامده است، بلکه به جایگاه


1) 1) . الکافی، ج 1، ص 69

الفبایی خود ارجاع شده است.

ویژگیهای صوری

1.

پس از مشاوره با صاحب نظران و بررسی آثار مشابه، برآن شدیم تا این اثر را جهت سهولت در استفاده، با قطع وزیری چاپ کنیم.

2.

در آغاز اغلب مدخلها در شناسه‌ای به معنای لغوی، معنای اصطلاحی، محدودۀ مدخل، کلید واژه‌های اصلی قرآنی و اهمّ مباحث آن موضوع پرداخته شده است.

3.

در مدخلهای اعلام غیر مصرّح، از فیش‌نگاری پرهیز شده و فقط به گزارش شأن نزولها بسنده شده است، زیرا غالب شأن نزولهای نقل شده دربارۀ اعلام غیر مصرّح، قطعی نیست.

4.

گاهی در پانوشتها، عبارات و توضیحاتی افزوده شده است. این روش گرچه خلاف شیوۀ معجم نگاری است، ولی بیشتر بدان جهت است که استفادۀ همگانی از این مجموعه ممکن گردد، همچنین عناوین و موضوعات به ابهام و اجمال نگراید.

5.

از آنجا که در تدوین و تنظیم مطالب، مدار بر مدخلها بوده، گاه نیازی به ذکر کامل یک آیه دیده نمی‌شد و تنها بخشی از آن آیه که مربوط به مدخل بوده، ذکر شده است.

6 . توضیحات مشابه دربارۀ چند آیه، تنها یکجا نوشته شده و در سایر موارد به همان مورد اول ارجاع شده است.

7. غالباً واژه‌هایی که به صورت مدخل انتخاب شده در سرفصلهای اصلی و فرعی، مورد استفاده قرار گرفته است.

همکاران

مرکز فرهنگ و معارف قرآن، سپاس و تقدیر خود را نثار قلمها و همتهای بلندی می‌کند که چون جویبارهایی زلال، به این رودخانه پیوستند و هریک گوشه‌ای از این جمال را آراستند. بسیارند کسانی که در ظهور این معجم بزرگ ، سهم دارند و دریغا که آراستن این مقدمه به نام یکایک آنان میسور نیست، و اما عزیزانی که در آفرینش این اثر نقش جدّی‌تری برعهده گرفتند بدین شرح است:

همکاران علمی

1.

احمدی شاه‌رختی - ابوالحسن - ویراستار

2.

اورعی - مرتضی - مسئول بخش گزینش مدخلها

3.

باقریان - احمد - پژوهشگر و ارزیاب علمی

4.

بهرامی - حامد - پژوهشگر و ارزیاب علمی

5.

پاینده - مصطفی - پژوهشگر و ارزیاب علمی

6 . جانپور - عبد الحسین - پژوهشگر و مقابله و بازبینی

7. حسین‌زاده - قاسم - مقابله و بازبینی

8 . حسینی - سیّد تقی - پژوهشگر و ارزیاب علمی

9.

حیدری موسوی - سیّد حسن - پژوهشگر و ارزیاب علمی و عضو کمیتۀ هماهنگ‌سازی نمایه‌ها

10.

خراسانی -\لطف الله -\پژوهشگر، ارزیاب

11.

خیرخواه - احمد - پژوهشگر و ارزیاب علمی

12.

سادات - سیّد محسن - پژوهشگر و ناظر و ارزیاب علمی و عضو شورای علمی گروه فرهنگنامه‌های قرآنی

13.

سحرخوان - محمّد - مسئول گروه مقابله و بازبینی

14.

سلیمانی - سیّد اسماعیل - پژوهشگر و ارزیاب علمی

15.

شیرزاد کمان‌گر - حسن - پژوهشگر و ارزیاب علمی

16.

علی‌نقی‌پور - احمد - پژوهشگر، ارزیاب علمی و عضو کمیتۀ هماهنگ‌سازی نمایه‌ها

17.

عیسی‌زاده - عیسی - پژوهشگر، ناظر و ارزیاب علمی، عضو کمیتۀ هماهنگ‌سازی نمایه‌ها، عضو شورای علمی و سرپرست گروه فرهنگنامه‌های قرآنی

18.

فیروزمهر - محمّد مهدی - پژوهشگر و ارزیاب علمی

19.

کریمی - علیجان - پژوهشگر، ناظر و ارزیاب علمی و عضو شورای علمی گروه فرهنگنامه‌های قرآنی

20.

کوثری - عبّاس - پژوهشگر، ناظر و ارزیاب علمی و عضو شورای علمی گروه فرهنگنامه‌های قرآنی

21.

مهدی‌زاده - حمزه - پژوهشگر و ارزیاب علمی

22.

میرعرب - فرج اللّٰه - پژوهشگر و ارزیاب علمی

23.

یغمایی - ابو الفضل - پژوهشگر و ارزیاب علمی

24.

یوسفی مقدّم - محمّدصادق - پژوهشگر، ناظر و ارزیاب علمی

سایر همکاران

1.

آزادی - باب الله - کارشناس امور نشر

2.

ابراهیمی - سیّد فتاح - حروف‌نگار

3.

ابراهیمی - سیّد هادی - حروف‌نگار

4.

حسینی طایقانی - منصور - حروف‌نگار

5.

مزینانی - محمدجعفر - مدیر پژوهش

در پایان، بذل توجّه و عنایات ویژۀ«آیت‌الله هاشمی رفسنجانی»- دامت افاضاته - را عرض امتنان و سپاس می‌داریم. بی‌گمان رهنمودها و تشویقهای ایشان در به ثمر نشستن این نهال، سهمی مهم دارد و از خدای رحمان خواستاریم که آن بزرگوار را همواره در راه خدمت به قرآن و معارف اهل‌بیت علیهم السلام توفیق روز افزون عنایت فرماید.

همچنین از حمایت و اهتمام ویژۀ شخصیت فرهیخته«حجت‌الاسلام‌والمسلمین جناب حاج آقای ربّانی»- سلمه الله تعالی - رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه قم و حجت‌الاسلام‌والمسلمین جناب حاج آقای مبلّغی - سلمه الله تعالی - ریاست محترم پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تقدیر و تشکر می‌نماییم.

آرزومندیم همۀ آنان که به خدمت‌گزاری در ساحت مقدس وحی کوشا و بی‌دریغ‌اند، از عنایات و مراحم مستمر حضرت حق برخوردار بوده، در سرای باقی از شفاعت قرآن برخوردار باشند.

محمّدصادق یوسفی مقدّم

مدیر مرکز فرهنگ و معارف قرآن

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم

مؤمنان

اشاره

مؤمنان، جمع«مؤمن»در مقابل کافر، (1)اسم فاعل از واژۀ«ایمان»است و ایمان در لغت به معنای تصدیق و در اصطلاح، تصدیق و باور به خدا، پیامبران، ملائکه، کتابهای آسمانی، معاد، حشر، بهشت، جهنّم و دیگر موارد ضروری است. (2)در این مدخل، خصوص مؤمنان مورد نظر است و مباحث ایمان در جایگاه الفبایی خود بیان شده و از واژه‌ها و جملاتی نظیر«المؤمنون»و«الّذین آمنوا»استفاده گردیده است.

اهمّ عناوین: خوف مؤمنان، دعای مؤمنان، صفات مؤمنان و مصادیق مؤمنان.

آبروی مؤمنان

1. مؤمنان، شخصیّتهای آبرومند و با حیثیّت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسیٰ أَنْ یَکُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ وَ لاٰ نِسٰاءٌ مِنْ نِسٰاءٍ عَسیٰ أَنْ یَکُنَّ خَیْراً مِنْهُنَّ وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمٰانِ ... یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لاٰ تَجَسَّسُوا وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ .... حجرات (49) 11 و 12

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً ... یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ .... تحریم (66) 8

2. اصحاب صُفّه، مؤمنانی فقیر و آبرومند:

لِلْفُقَرٰاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجٰاهِلُ أَغْنِیٰاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیمٰاهُمْ لاٰ یَسْئَلُونَ النّٰاسَ إِلْحٰافاً .... بقره (2) 273

3. مؤمنان به صالح علیه السلام مردمی آبرومند و در امان از عذاب رسواگر:

فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا صٰالِحاً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ .... هود (11) 66

4. درخواست آبرومندی در قیامت، از سوی مؤمنان:

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا ... رَبَّنٰا وَ آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ وَ لاٰ تُخْزِنٰا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّکَ لاٰ تُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. آل عمران (3) 193 و 194

5. اهتمام خداوند، به حفظ آبروی مؤمنان:

إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفٰاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ .... نور (24) 19

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتٰاناً وَ إِثْماً


1) 1) . لغت‌نامه، ج 13، ص 19292«مؤمن»

2) 2) . مفردات، ص 91،«أمن»؛ مجمع البیان، ج 1 -\2، ص120

مُبِیناً. احزاب (33) 58

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسیٰ أَنْ یَکُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ وَ لاٰ نِسٰاءٌ مِنْ نِسٰاءٍ عَسیٰ أَنْ یَکُنَّ خَیْراً مِنْهُنَّ وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمٰانِ ... یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لاٰ تَجَسَّسُوا وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ .... حجرات (49) 11 و 12

آخرت‌طلبی مؤمنان

6. آخرت‌طلبی گروهی از مؤمنان شرکت‌کننده ، در پیکار با دشمنان:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ .... آل عمران (3) 152

7. آخرت‌طلبی مؤمنان، عامل فضیلت و برتری آخرتی آنان بر دیگران:

وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ وَ سَعیٰ لَهٰا سَعْیَهٰا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً

کُلاًّ نُمِدُّ هٰؤُلاٰءِ وَ هَؤُلاٰءِ مِنْ عَطٰاءِ رَبِّکَ وَ مٰا کٰانَ عَطٰاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً

اُنْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجٰاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلاً. اسراء (17) 19 -\21

8. آخرت‌طلبی مؤمنان، برانگیزانندۀ آنان به مقاومت و پایداری، در جهاد با دشمنان:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 152

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعاً

فَلْیُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ الَّذِینَ یَشْرُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا بِالْآخِرَةِ وَ مَنْ یُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیُقْتَلْ أَوْ یَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 71 و 74

آرامش مؤمنان

==> آرامش، آرامش مؤمنان، اخبات و ایمان، آثار ایمان، آرامش

آرزوهای مؤمنان

9. آرزوی بیجای برخی مؤمنان، در معاف بودن از جزای اعمال زشت خویش:

لَیْسَ بِأَمٰانِیِّکُمْ وَ لاٰ أَمٰانِیِّ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً یُجْزَ بِهِ وَ لاٰ یَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً. نساء (4) 123

10. آرزوی شهادت برخی مؤمنان، پس از رخداد غزوۀ بدر:

وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ

رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ . (1)آل عمران (3) 143

11. تبدیل شدن آرزوی شهادت برخی مؤمنان شرکت‌کننده در غزوۀ بدر، به نگرانی در غزوۀ احُد:

وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ . (2)آل عمران (3) 143

آزادی مؤمنان

12. برخورداری مؤمنان، از حق مشارکت در امور جامعه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... آل عمران (3) 102 و 104

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ .... آل عمران (3) 110

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... توبه (9) 71


1) 1) . جملۀ«لقد کنتم تمنّون الموت»دربارۀ آرزوی شهادت برخی مؤمنان، پس از غزوۀ بدر است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 846؛ روح المعانی، ج 3، جزء 4، ص 111)

2) 2) . مفسّران، عبارت«فقد رأیتموه»را دربارۀ جنگ احُد دانسته‌اند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 846؛ روح المعانی، ج 3، جزء 4، ص 112)

13. آزادی مؤمنان در اظهار نظر، هنگام مشورت با ایشان:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ ... وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ ... (1)آل عمران (3) 159

... لِلَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الَّذِینَ ... وَ أَمْرُهُمْ شُوریٰ بَیْنَهُمْ ....

شوری (42) 36 و 38

نیز ==> آزادی، حدود آزادی

آسان‌گیری بر مؤمنان

==> آسانی، آسان‌گیری بر مؤمنان، آسانی تکالیف و حکم، آسانی حکم

آشتی بین مؤمنان

==> آشتی، آشتی بین مؤمنان، مسئولیّت در آشتی، مسئولیّت مؤمنان و حکم، حکم آشتی

آمادگی نظامی مؤمنان

14. لزوم آمادگی نظامی مؤمنان، در برابر دشمنان متجاوز:

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . آل عمران (3) 121

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . آل عمران (3) 200

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعاً. نساء (4) 71

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً. نساء (4) 102

وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِبٰاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّٰهِ وَ عَدُوَّکُمْ وَ آخَرِینَ مِنْ دُونِهِمْ لاٰ تَعْلَمُونَهُمُ اللّٰهُ یَعْلَمُهُمْ وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تُظْلَمُونَ . انفال (8) 60

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 5

نیز ==> آمادگی نظامی و حکم، حکم آمادگی نظامی

آوارگی مؤمنان

15. آواره ساختن مؤمنان از دیار و محلّ سکونت خود، مذموم و ناپسند:

لاٰ یَنْهٰاکُمُ اللّٰهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یُقٰاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ لَمْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ

إِنَّمٰا یَنْهٰاکُمُ اللّٰهُ عَنِ الَّذِینَ قٰاتَلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ أَخْرَجُوکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ وَ ظٰاهَرُوا عَلیٰ إِخْرٰاجِکُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . ممتحنه (60) 8 و 9

16. آواره ساختن مؤمنان، از دیار خود، مجوز اقدام نظامی علیه متجاوزان:

أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَوٰاتٌ وَ مَسٰاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّٰهِ کَثِیراً وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللّٰهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ. حج (22) 39 و 40

17. آواره شدن پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان از سرزمین خود، از سوی مشرکان، به دلیل ایمان آنان:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ کُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبَرُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ الْفِتْنَةُ أَکْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَ لاٰ یَزٰالُونَ یُقٰاتِلُونَکُمْ حَتّٰی یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ إِنِ اسْتَطٰاعُوا وَ مَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَیَمُتْ وَ هُوَ کٰافِرٌ فَأُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . بقره (2) 217

... وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ .... ممتحنه (60) 1

18.تصمیم منافقان مدینه بر آواره ساختن پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان از این شهر:

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ ... وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 8

نیز ==> آوارگی، آوارگی در راه خدا، آوارگی مسلمانان و حکم، حکم آواره‌سازی


1) 1) . دستور خدا به پیامبر صلی الله علیه و آله برای مشورت با مؤمنان، مستلزم این است که آنان در بیان دیدگاه خود آزاد باشند

آیندۀ مؤمنان

19. وعدۀ خداوند به جایگزینی مؤمنان حقیقی در آینده، در صورت اعراض و ارتداد مسلمانان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ یُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ .... مائده (5) 54

20.وعدۀ خداوند به خلافت و حاکمیّت مؤمنان، در آینده:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . نور (24) 55

21. برخوردار شدن آیندگان در مکّه از امنیّت و روزی، درخواست ابراهیم علیه السلام از خدا:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ .... بقره (2) 126

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ . ابراهیم (14) 37

22. دعای مؤمنان آینده، برای گذشتگان مؤمن خود:

وَ الَّذِینَ جٰاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا وَ لِإِخْوٰانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونٰا بِالْإِیمٰانِ .... حشر (59) 10

23. دعای حاملان عرش برای آمرزش و بهشتی شدن آیندگان از نسلهای مؤمنان:

اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ

رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . غافر (40) 7 و 8

24.وعدۀ الهی به برخوردار شدن مؤمنان، از امنیّت فراگیر در عصر ظهور مهدی (عجل اللّه تعالیٰ فرجه الشّریف):

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . (1)نور (24) 55

25. توصیۀ خدا به اهل ایمان، برای کثرت یاد خدا، در زمان کسب و تجارت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ


1) 1) . براساس روایات فراوان از اهل‌بیت علیهم السلام آیۀ مزبور در مورد عصر ظهور حضرت مهدی (عجل اللّه تعالی فرجه الشّریف) است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 619 -\620، ح 220 -\221 و 225 -\226)

لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . (1)جمعه (62) 9 و 10

ابْرای مؤمنان

26. جواز تعجیل دین با ابرای بعضی از آن، از سوی مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

وَ إِنْ کٰانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلیٰ مَیْسَرَةٍ وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . (2)بقره (2) 278 و 280

اتّحاد مؤمنان

27. اتّحاد مؤمنان بر محور ولایت خدا، موجب پیروزی آنان:

وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغٰالِبُونَ . مائده (5) 56

28. اتّحاد مؤمنان با پیروان دیگر ادیان الهی، براساس توحید عبادی و ربوبی، امری مطلوب:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ تَعٰالَوْا إِلیٰ کَلِمَةٍ سَوٰاءٍ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمْ أَلاّٰ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ لاٰ نُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً وَ لاٰ یَتَّخِذَ بَعْضُنٰا بَعْضاً أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 64

29. لزوم اتّحاد مؤمنان، در مصاف با دشمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا ...

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَنٰازَعُوا فَتَفْشَلُوا .... انفال (8) 45 و 46

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا .... فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ وَ قٰاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً .... توبه (9) 34 و 36

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُمْ بُنْیٰانٌ مَرْصُوصٌ . صفّ (61) 4

30. اهمّیّت اتّحاد و همدلی مؤمنان:

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوٰاناً وَ کُنْتُمْ عَلیٰ شَفٰا حُفْرَةٍ مِنَ النّٰارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهٰا .... آل عمران (3) 103

وَ أَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً مٰا أَلَّفْتَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ أَلَّفَ بَیْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . انفال (8) 63

نیز ==> اتّحاد و حکم، حکم اتّحاد

اتمام‌حجّت بر مؤمنان

31. تمام شدن حجّت خدا بر مؤمنان، مبنی بر لزوم اتّحاد و پرهیز از پیروی شیطان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ

فَإِنْ زَلَلْتُمْ


1) 1) . بنا بر اینکه مراد از«و ابتغوا من فضل»تجارت و از«اذکروا اللّه»یاد خدا به هنگام تجارت باشد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 435؛ زاد المسیر، ج 8، ص 268)

2) 2) . ابراء در اصطلاح فقه، انشایی است که مضمون آن اسقاط ذمّه مدیون از بدهکاری است. (القواعد و الفوائد، ص 291 -\292)

مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْکُمُ الْبَیِّنٰاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . بقره (2) 208 و 209

32. نهی شدن مؤمنان از پذیرش دوستی و ولایت کافران، اتمام‌حجّتی از سوی خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 144

اتمام نعمت بر مؤمنان

33. اتمام نعمت بر مؤمنان، از اهداف تشریع احکام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

مائده (5) 6

اتّهام به مؤمنان

==> همین مدخل، افترا به مؤمنان

اجتهاد مؤمنان

34. وجوب تفقّه و اجتهاد در دین، برای برخی مؤمنان:

وَ مٰا کٰانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذٰا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ . توبه (9) 122

35. لزوم اجتهاد و تفقّه در دین برای برخی مؤمنان، پیش از پرداختن به تبلیغ آن:

وَ مٰا کٰانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذٰا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ . توبه (9) 122

احتجاج مؤمنان

36. نگرانی عالمان یهود، از احتجاج مؤمنان با آنان، در پیشگاه خدا:

وَ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ آمِنُوا بِالَّذِی أُنْزِلَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهٰارِ ... وَ لاٰ تُؤْمِنُوا إِلاّٰ لِمَنْ تَبِعَ دِینَکُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدیٰ هُدَی اللّٰهِ أَنْ یُؤْتیٰ أَحَدٌ مِثْلَ مٰا أُوتِیتُمْ أَوْ یُحٰاجُّوکُمْ عِنْدَ رَبِّکُمْ .... آل عمران (3) 72 و 73

نیز ==> احتجاج، احتجاج مسلمانان، احتجاج مؤمن آل فرعون

احترام مؤمنان

==> احترام، احترام مؤمنان و حکم، حکم احترام مؤمنان

احتضار مؤمنان

37. دلداری و بشارت ملائکه به مؤمنان پایدار در راه خدا، هنگام احتضار و مرگ آنان:

إِنَّ الَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ

اَلْمَلاٰئِکَةُ أَلاّٰ تَخٰافُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ

نَحْنُ أَوْلِیٰاؤُکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ وَ لَکُمْ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِی أَنْفُسُکُمْ وَ لَکُمْ فِیهٰا مٰا تَدَّعُونَ . (1)فصّلت (41) 30 و 31

38.

بشارت ملائکه به مؤمنان، مبنی بر یاری دادن آنان، هنگام احتضار: إِنَّ الَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةُ أَلاّٰ تَخٰافُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ نَحْنُ أَوْلِیٰاؤُکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ وَ لَکُمْ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِی أَنْفُسُکُمْ وَ لَکُمْ فِیهٰا مٰا تَدَّعُونَ . فصّلت (41) 30 و 31

39.

برخورد آرام و همراه با مدارای فرشتگان با اهل ایمان، هنگام احتضار و قبض روح آنان:

وَ السّٰابِحٰاتِ سَبْحاً. (2)نازعات (79) 3

احسان به مؤمنان

40. احسان خدا به مؤمنان نیک‌کردار، با بهره‌مند ساختن آنان از رزق بهشتی:

... وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً ... قَدْ أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً. طلاق (65) 11

احسان مؤمنان

41. احسان مؤمنان، درپی‌دارندۀ سعادتمندی در دنیا و پاداش نیک در آخرت:

قُلْ یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةٌ ... إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . زمر (39) 10

42. وعدۀ خدا به مؤمنان نیکوکار، مبنی بر ضایع نشدن پاداش آنان:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ إِنّٰا لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً. کهف (18) 30

43. احسان مؤمنان، امری مطلوب و مورد ترغیب خدا:

وَ أَنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ . بقره (2) 195

44. احسان به دیگران، از صفات مؤمنان:

... اَلْمُؤْمِنِینَ ... لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ .... آل عمران (3) 171 و 172

نیز ==> احسان

اخبات مؤمنان

45. اخبات و خشوع مؤمنان، در برابر خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . هود (11) 23

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَیُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَهٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا إِلیٰ


1) 1) . طبق روایتی از امام صادق علیه السلام آیه، مربوط به زمان احتضار است. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 547، ح 42 و 45)

2) 2) . براساس روایتی از امام علی علیه السلام است. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 497، ح 8 ؛ مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 652)

صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . حجّ (22) 54

اختلاف مؤمنان

اشاره

46. هشدار الهی به مؤمنان، دربارۀ پیدایش اختلاف دینی میان آنان، پس از آشکار شدن حق:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ وَ لاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ وَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . آل عمران (3) 102 و 105

47.حلّ اختلاف برادران دینی، از وظایف مؤمنان:

... وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . انفال (8) 1

48. مؤمنان، موظّف به پرهیز از ایجاد هرگونه تفرقه و اختلاف ما بین خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا .... آل عمران (3) 102 و 103

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا .... وَ لاٰ تَنٰازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ .... انفال (8) 45 و 46

49. بروز اختلاف میان مؤمنان در جنگ احُد:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ . (1)آل عمران (3) 152

50. مجاهدان مؤمن غزوۀ بدر در معرض خطر اختلاف و تفرقه، در صورت آگاهی آنان از قدرت کافران و انبوه‌نمایی ایشان در رؤیای پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْویٰ وَ الرَّکْبُ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ لَوْ تَوٰاعَدْتُمْ لاَخْتَلَفْتُمْ فِی الْمِیعٰادِ وَ لٰکِنْ لِیَقْضِیَ اللّٰهُ أَمْراً کٰانَ مَفْعُولاً ... إِذْ یُرِیکَهُمُ اللّٰهُ فِی مَنٰامِکَ قَلِیلاً وَ لَوْ أَرٰاکَهُمْ کَثِیراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ ... (2)انفال (8) 42 و 43

51. پیدایش اختلاف در میان مسلمانان در مورد انفاق و غنایم جنگ بدر:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ ... (3)انفال (8) 1

52.یادآوری اختلاف دیرینۀ اوس و خزرج از سوی یهود، با هدف ایجاد اختلاف میان مؤمنان مدینه:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ أَنْتُمْ شُهَدٰاءُ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا فَرِیقاً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ یَرُدُّوکُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ کٰافِرِینَ

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوٰاناً وَ کُنْتُمْ عَلیٰ شَفٰا


1) 1) . آیه، دربارۀ غزوه احد نازل شده است. (زاد المسیر، ج 1، ص 475؛ المیزان، ج 4، ص 43)

2) 2) . آیات دربارۀ جنگ بدر است. (جامع البیان، ج 6، جزء 10، ص 14)

3) 3) . آیه، پس از ایجاد اختلاف بین مجاهدان غزوۀ بدر در امر غنایم نازل شده است. (زاد المسیر، ج 3، ص 316؛ المیزان، ج 9، ص 5 و 7 و 9)

حُفْرَةٍ مِنَ النّٰارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهٰا کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ . (1)آل عمران (3) 99 و 100 و 103

53. اختلاف مؤمنان با دیگر معتقدان به ادیان آسمانی:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ الصّٰابِئِینَ وَ النَّصٰاریٰ وَ الْمَجُوسَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا إِنَّ اللّٰهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. حجّ (22) 17

54.یادآوری اختلافهای دامنه‌دار اوس و خزرج از سوی خداوند، برای جلوگیری از تفرقه و نزاع میان مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ وَ لاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ وَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . آل عمران (3) 102 و 105

آثار اختلاف مؤمنان

1. بی‌شوکتی
55. از بین رفتن ابّهت و شوکت مؤمنان، در پی اختلاف و درگیری با یکدیگر:

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَنٰازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ .... انفال (8) 46

2. سستی
56. بروز سستی مؤمنان در پیکار با دشمنان، براثر اختلاف و نزاع با یکدیگر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا ...

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَنٰازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ .... انفال (8) 45 و 46

3. شکست
57. اختلاف مسلمانان در غزوۀ احُد، سبب سستی و شکست آنان:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ . (2)آل عمران (3) 152

اخلاص مؤمنان

58. مؤمنان، موظف به پرستش خدای یگانه با اخلاص:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ ... یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ .

نور (24) 55

59. اخلاص مؤمنان، در پرستش خدای یگانه:

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللّٰهُ وَ هُوَ السَّمِیعُ


1) 1) . طبق شأن نزول، آیات مربوط به اختلاف اوس و خزرج با تحریک یهود است. (جامع البیان، ج 3، جزء 4، ص 32؛ المیزان، ج 3، ص 364)

2) 2) . آیه، مربوط به غزوۀ احد است (زاد المسیر، ج 1، ص 475) و جملۀ«ثم صرفکم عنهم»یعنی شما را از تعقیب دشمن منصرف ساخت و لازمۀ این انصراف، شکست است

اَلْعَلِیمُ

قُلْ أَ تُحَاجُّونَنٰا فِی اللّٰهِ وَ هُوَ رَبُّنٰا وَ رَبُّکُمْ وَ لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ . بقره (2) 137 و 139

60. اخلاص مؤمنان صدر اسلام، در جهاد:

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ . آل عمران (3) 171 و 173 و 174

61. اخلاص مؤمنان بادیه‌نشین ، در انفاق خود:

وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَتَّخِذُ مٰا یُنْفِقُ قُرُبٰاتٍ عِنْدَ اللّٰهِ وَ صَلَوٰاتِ الرَّسُولِ أَلاٰ إِنَّهٰا قُرْبَةٌ لَهُمْ سَیُدْخِلُهُمُ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 99

62. پیامبر صلی الله علیه و آله موظّف به ارزشمند قلمداد کردن مؤمنان، به دلیل اخلاص آنان در عبادتهای خود:

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ ... (1)انعام (6) 52

63. اخلاص و حسن نیّت مؤمنان در بیعت خود با پیامبر صلی الله علیه و آله مایۀ رضایت و خشنودی خدا از آنان:

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ ... (2)فتح (48) 18

64. اطاعت و خضوع خالصانه در برابر خداوند، فرمان الهی به مؤمنان:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (3)بقره (2) 238

65. مؤمنان، موظّف به انفاق خالصانه و بدون ریا:

اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ لاٰ یُتْبِعُونَ مٰا أَنْفَقُوا مَنًّا وَ لاٰ أَذیً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُبْطِلُوا صَدَقٰاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذیٰ کَالَّذِی یُنْفِقُ مٰالَهُ رِئٰاءَ النّٰاسِ ... وَ مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ .... بقره (2) 262 و 264 و 265

66. اخلاص در توبه، سفارش خداوند به مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ جٰاهِدُوا فِی اللّٰهِ حَقَّ جِهٰادِهِ .... حج (22) 77 و 78

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً ... (4)

تحریم (66) 8

اخوّت مؤمنان

67. لزوم برادر و دوست خواندن مؤمنان، حتّی در صورت شناختن پدران آنها:

اُدْعُوهُمْ لِآبٰائِهِمْ ... فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آبٰاءَهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ


1) 1) . در شأن نزول آمده پاره‌ای از مشرکان قریش از رسول خدا صلی الله علیه و آله خواستند که کسانی چون سلمان فارسی، صُهیب رومی و بلال حبشی و... را از کنار خود براند تا به او ایمان آورند، این آیه در پاسخ آنان نازل شد. (التبیان، ج 4، ص 144)

2) 2) . مقصود از«فعلم ما فی قلوبهم»صدق نیّت و اخلاص قلبی مؤمنان است. (الکشاف، ج 4، ص 340)

3) 3) . لام«لله»برای اختصاص و مفید اخلاص است

4) 4) .«نصوح»از ریشۀ«نُصح»به معنای خلوص آمده است. (مفردات، ص 808 ،«نصح»)

فِی الدِّینِ وَ مَوٰالِیکُمْ .... احزاب (33) 5

68. اهمّیّت و ارزش اخوّت دینی و رعایت حق آن در اسلام:

فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْیَتٰامیٰ قُلْ إِصْلاٰحٌ لَهُمْ خَیْرٌ وَ إِنْ تُخٰالِطُوهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَعْنَتَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . بقره (2) 220

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . حجرات (49) 10

69. مؤمنان، برادران دینی یکدیگر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصٰاصُ فِی الْقَتْلیٰ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثیٰ بِالْأُنْثیٰ فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أَخِیهِ شَیْءٌ فَاتِّبٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَدٰاءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسٰانٍ ذٰلِکَ تَخْفِیفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ رَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدیٰ بَعْدَ ذٰلِکَ فَلَهُ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . بقره (2) 178

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . حجرات (49) 10

نیز ==> اخوّت، اخوّت مؤمنان

ادب مؤمنان

==> ادب، ادب برخورد با عالمان، ادب برخورد با محمد صلی الله علیه و آله ، ادب برخورد با مؤمنان و ادب مؤمنان

اذن خواهی مؤمنان

70. جواز اذن و رخصت خواهی مؤمنان معذور، از پیامبر صلی الله علیه و آله ، برای شرکت نکردن در جهاد:

وَ جٰاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ لِیُؤْذَنَ لَهُمْ وَ قَعَدَ الَّذِینَ کَذَبُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ سَیُصِیبُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ مٰا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ مٰا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 90 و 91

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِذٰا کٰانُوا مَعَهُ عَلیٰ أَمْرٍ جٰامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا حَتّٰی یَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوکَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نور (24) 62

71. اجازه خواهی از پیامبر صلی الله علیه و آله برای ترک کارهای اجتماعی از سوی برخی مؤمنان، نشانۀ ایمان واقعی به خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِذٰا کٰانُوا مَعَهُ عَلیٰ أَمْرٍ جٰامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا حَتّٰی یَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوکَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نور (24) 62

نیز ==> اذن

اذیّت به مؤمنان

==> اذیّت، اذیّت مؤمنان و حکم، حکم اذیّت، اذیّت مؤمنان

اذیّتهای مؤمنان

72. اذیّت و آزاررسانی مؤمنان به دیگران، هنگام صدقه دادن به آنها مورد نهی خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُبْطِلُوا صَدَقٰاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذیٰ .... بقره (2) 264

73. نهی خداوند از آزاررسانی مؤمنان به پیامبر صلی الله علیه و آله با گفت و گوی رودررو با همسران آن حضرت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ ... وَ لٰکِنْ إِذٰا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذٰا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَ لاٰ مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ ... وَ إِذٰا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتٰاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ ذٰلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ مٰا کٰانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللّٰهِ .... احزاب (33) 53

74. اذیت‌رسانی به پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی مؤمنان، با نشستن بیجا و ابراز سخنان ناروا در محضر وی، مورد نهی خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ ... وَ لٰکِنْ إِذٰا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذٰا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَ لاٰ مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ .... احزاب (33) 53

75. آزاررسانی به پیامبر صلی الله علیه و آله ، همانند آزارهای بنی اسرائیل نسبت به موسی علیه السلام ، مورد نهی خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ آذَوْا مُوسیٰ فَبَرَّأَهُ اللّٰهُ مِمّٰا قٰالُوا .... احزاب (33) 69

ارادۀ مؤمنان

76. اراده و خواست مؤمنان بهشتی، موجب پدید آمدن نعمتها و خواسته‌های آنان:

... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فِی رَوْضٰاتِ الْجَنّٰاتِ لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ .... شوری (42) 22

77. ارادۀ برخی اهل ایمان، مبنی بر دوستی با کافران، مورد هشدار خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 144

78. ارادۀ برخی از مؤمنان، مبنی بر سؤال بیجا از پیامبر صلی الله علیه و آله ، مورد سرزنش خداوند:

أَمْ تُرِیدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَکُمْ کَمٰا سُئِلَ مُوسیٰ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ یَتَبَدَّلِ الْکُفْرَ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ . بقره (2) 108

ارتداد مؤمنان

==> ارتداد، ارتداد در صدر اسلام، تلاش برای ارتداد، خطر ارتداد، دعوت به ارتداد، عوامل ارتداد، هشدار از ارتداد و حکم، حکم ارتداد

ارث مؤمنان

==> ارث

ازدواج مؤمنان

==> ازدواج، احکام ازدواج، و حکم، حکم ازدواج

استضعاف مؤمنان

79. مؤمنان ساکن در مکّه، مردمی مستضعف و دربند مشرکان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ .... انفال (8) 24 و 26

80. مؤمنان موظّف به یادآوری دوران استضعاف خویش در مکّه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ .... انفال (8) 24 و 26

81. مؤمنان قوم ثمود، مردمی مستضعف:

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 75

استعانت مؤمنان

==> استعانت، احکام استعانت، استعانت‌کنندگان از خدا، مسلمانان و مؤمنان، استعانت از روزه، استعانت از صبر، استعانت از نماز و حکم، حکم استعانت

استغاثۀ مؤمنان

82. استغاثۀ مسلمانان در جنگ بدر، و اجابت آن از سوی خدا با نزول هزار فرشته برای حمایت از آنان:

إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجٰابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُرْدِفِینَ . (1)انفال (8) 9

83. استغاثۀ مسلمانان ناتوان مکّه، برای رهایی از ستمگران:

... وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ الظّٰالِمِ أَهْلُهٰا وَ اجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا وَ اجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ نَصِیراً. (2)نساء (4) 75

84. رهایی مؤمنان از اندوه، در پی استغاثه به درگاه خدا:

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنٰادیٰ فِی الظُّلُمٰاتِ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّٰالِمِینَ

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذٰلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ . انبیاء (21) 87 و 88

استغفار برای مؤمنان

==> استغفار، استغفار برای زنان مؤمن، استغفار برای مؤمنان و استغفار محمّد صلی الله علیه و آله و حکم، حکم استغفار

استغفار مؤمنان

==> استغفار، استغفار مؤمنان و حکم، حکم استغفار

استقامت مؤمنان

==> استقامت، استقامت


1) 1) . آیه، در مورد شرکت‌کنندگان در جنگ بدر نازل شده است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 807 ؛ زاد المسیر، ج 3، ص 325)

2) 2) . مقصود از«القریة»در دیدگاه همه مفسران مکه است. (النکت و العیون، ج 1، ص 506)

مؤمنان، اهمیّت استقامت، پاداش استقامت و حکم، حکم استقامت

استقلال مؤمنان

==> استقلال، استقلال مسلمانان، اهمیّت استقلال، ترک استقلال

استمداد مؤمنان

85. استمداد مؤمنان، پس از گرفتاری آنان به ستم و ظلم:

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ ذَکَرُوا اللّٰهَ کَثِیراً وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ . شعراء (26) 227

استهزای مؤمنان

==> استهزا، آثار استهزا، استهزای مؤمنان و حکم، حکم استهزا، استهزای مؤمنان

اسوه‌های مؤمنان

86. رسول اکرم صلی الله علیه و آله اسوۀ شاخص برای مؤمنان خداپرست و آخرت‌طلب:

لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کٰانَ یَرْجُوا اللّٰهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَکَرَ اللّٰهَ کَثِیراً

وَ لَمّٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ إِیمٰاناً وَ تَسْلِیماً. احزاب (33) 21 و 22

87. روش پیامبر صلی الله علیه و آله در جنگ و حصر نظامی الگویی برای مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً

لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کٰانَ یَرْجُوا اللّٰهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَکَرَ اللّٰهَ کَثِیراً. احزاب (33) 9 و 21

88. ابراهیم علیه السلام و پیروانش، الگویی برای مؤمنان، در توحید و پرهیز از شرک:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... قَدْ کٰانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قٰالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّٰا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ .... ممتحنه (60) 1 و 4

89. ابراهیم علیه السلام و پیروانش، الگویی برای مؤمنان، در تبرّی و عدم پذیرش ولایت خویشان خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... قَدْ کٰانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قٰالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّٰا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ .... ممتحنه (60) 1 و 4

90. آسیه، همسر فرعون، الگو و ضرب‌المثلی برای مؤمنان، در پایداری بر ایمان و مقاومت در برابر ظلم:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قٰالَتْ رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . (1)تحریم (66) 11


1) 1) . گفته شده: نام همسر فرعون،«آسیه»بود. (الکشاف، ج 4، ص 572؛ المیزان، ج 19، ص 344)

91. مریم علیها السلام زنی شایسته و الگو برای مؤمنان، در عفّت و ایمان:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ ...

وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرٰانَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهِ مِنْ رُوحِنٰا وَ صَدَّقَتْ بِکَلِمٰاتِ رَبِّهٰا وَ کُتُبِهِ وَ کٰانَتْ مِنَ الْقٰانِتِینَ . تحریم (66) 11 و 12

نیز ==> اسوه، اسوه‌های موحدان و مسلمانان، اسوه‌های مسلمانان

اشراف و مؤمنان

==> همین مدخل، مؤمنان و اشراف

اصلاح امور مؤمنان

92. اصلاح امور مؤمنان صالح، از جانب خداوند:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ آمَنُوا بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ أَصْلَحَ بٰالَهُمْ . محمّد (47) 2

93. پیروی مؤمنان از حق، زمینه‌ساز اصلاح امور آنان از سوی خداوند:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ آمَنُوا بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ ... وَ أَصْلَحَ بٰالَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا اتَّبَعُوا الْبٰاطِلَ وَ أَنَّ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِنْ رَبِّهِمْ .... محمّد (47) 2 و 3

94. مراعات تقوا و صدق گفتار، سبب اصلاح اعمال مؤمنان، از جانب خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ قُولُوا قَوْلاً سَدِیداً

یُصْلِحْ لَکُمْ .... احزاب (33) 70 و 71

95. لزوم رعایت عدالت، هنگام اصلاح و آشتی، میان مؤمنان در حال جنگ و نزاع:

وَ إِنْ طٰائِفَتٰانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدٰاهُمٰا عَلَی الْأُخْریٰ ... فَإِنْ فٰاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا بِالْعَدْلِ .... حجرات (49) 9

اضطراب مؤمنان

96. پیدایش تزلزل و اضطراب در مؤمنان امّتهای پیشین، هنگام سختی و بلا:

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسٰاءُ وَ الضَّرّٰاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتّٰی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ .... بقره (2) 214

97. بحران و اضطراب روحی مؤمنان، پیش از صلح حدیبیّه:

إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً. (1)فتح (48) 1 و 4

98. اضطراب مؤمنان، پیامد جنگ و درگیری:

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضٰاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ


1) 1) . بنا بر قولی، منظور از«انّا فتحنا...»صلح حدیبیّه است. (مجمع البیان، ج 9 -\10 ، ص 166)

مُدْبِرِینَ . توبه (9) 25

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً

إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا. احزاب (33) 9 و 10

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ .... احزاب (33) 18 و 19

99. اضطراب و وحشت مؤمنان، در پی محاصرۀ آنان از سوی دشمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً

إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا. احزاب (33) 9 و 10

اضطرار مؤمنان

100. اضطرار مؤمنان، عامل جواز استفاده از خوردنیهای حرام برای آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ اشْکُرُوا لِلّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 172 و 173

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطِیحَةُ وَ مٰا أَکَلَ السَّبُعُ ... وَ مٰا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 2 و 3

فَکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کُنْتُمْ بِآیٰاتِهِ مُؤْمِنِینَ

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ مٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمْ إِلاّٰ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ .... انعام (6) 118 و 119

101. جواز پذیرش روابط دوستانه با کافران از سوی مؤمنان، در حالت اضطرار و تقیّه:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً .... آل عمران (3) 28

102. جواز پذیرش ولایت و سرپرستی کافران، در حالت تقیّه و اضطرار:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً .... آل عمران (3) 28

نیز ==> حکم، حکم اضطرار

اضلال مؤمنان

==> همین مدخل، ضلالت مؤمنان

اطاعت مؤمنان

==> اطاعت، اطاعت مؤمنان و حکم، حکم اطاعت، و همین مدخل، صفات مؤمنان، اطاعت از خدا و اطاعت از رسول خدا صلی الله علیه و آله

اطعام به مؤمنان

103. طعام و ولیمه دادن محمّد صلی الله علیه و آله به مؤمنان (برای ازدواج با زینب):

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلیٰ طَعٰامٍ غَیْرَ نٰاظِرِینَ إِنٰاهُ وَ لٰکِنْ إِذٰا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذٰا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَ لاٰ مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ ... (1)احزاب (33) 53

اعتدال مؤمنان

104. مؤمنان، دارای اعتدال و استقامت در ایمان، همانند حرکت انسان در صراط مستقیم:

أَ فَمَنْ یَمْشِی مُکِبًّا عَلیٰ وَجْهِهِ أَهْدیٰ أَمَّنْ یَمْشِی سَوِیًّا عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . ملک (67) 22

105. رابطۀ دوستانۀ مؤمنان با دشمنان خود و خدا، سبب خروج آنان از راه اعتدال:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ ... وَ مَنْ یَفْعَلْهُ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ . ممتحنه (60) 1

106. مسلمانان، موظّف به رعایت اعتدال، در مصرف اموال و امکانات خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحَرِّمُوا طَیِّبٰاتِ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَعْتَدُوا .... مائده (5) 87

107. لزوم رعایت اعتدال و میانه‌روی مؤمنان، در استفاده از مواهب طبیعی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحَرِّمُوا طَیِّبٰاتِ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَعْتَدُوا ... (2)مائده (5) 87

نیز ==> اعتدال، اعتدال امّت اسلام

اعتصام مؤمنان

==> اعتصام، اعتصام به خدا، اعتصام به قرآن، اعتصام به محمّد صلی الله علیه و آله

اعدام مؤمنان

108. اعدام مؤمنان اصحاب اخدود، از سوی کافران:

قُتِلَ أَصْحٰابُ الْأُخْدُودِ

اَلنّٰارِ ذٰاتِ الْوَقُودِ

وَ هُمْ عَلیٰ مٰا یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ شُهُودٌ. بروج (85) 4 و 5 و 7

109. اعدام جادوگران مؤمن به موسی، از جانب فرعون:

قٰالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهٰا أَهْلَهٰا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ . اعراف (7) 123 و 124


1) 1) . با توجّه به شأن نزولی است که دربارۀ آیه نقل شده است. (جامع البیان، ج 12، جزء 22، ص 45؛ مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 574)

2) 2) . جملۀ«لا تعتدوا»توضیح«لا تحرّموا...»است؛ یعنی از حلالها استفاده کنید، ولی نه به گونه‌ای که از حدّ بگذرانید

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ . طه (20) 70 و 71

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ . شعراء (26) 49

افترا به مؤمنان

110. افترا و نسبت نادرست به مؤمنان، گناهی آشکار:

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً. احزاب (33) 58

111. افترا به اهل ایمان، سبب اذیّت و آزار آنان:

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً. احزاب (33) 58

112. تهمت حسدورزی به مؤمنان، از طرف متخلفان از جهاد:

سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ ... فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا .... فتح (48) 15

113. اتهام دروغگویی به مؤمنان از ناحیۀ کافران، در مورد وعدۀ قیامت:

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . (1)انبیاء (21) 38

114. اتّهام آلودگی جنسی به مؤمنان پاک‌دامن، از ترفندهای منافقان:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَ الَّذِی تَوَلّٰی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً وَ قٰالُوا هٰذٰا إِفْکٌ مُبِینٌ

إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفٰاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ .... نور (24) 11 و 12 و 19

115. تهمت سفاهت به اهل ایمان، از سوی منافقان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ . بقره (2) 13

116. اتهام شرارت به مؤمنان، از ناحیۀ طغیانگران:

هٰذٰا وَ إِنَّ لِلطّٰاغِینَ لَشَرَّ مَآبٍ

وَ قٰالُوا مٰا لَنٰا لاٰ نَریٰ رِجٰالاً کُنّٰا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرٰارِ. ص (38) 55 و 62

117. نسبت گمراهی به مؤمنان، از جانب کافران:

إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا کٰانُوا مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْهُمْ قٰالُوا إِنَّ هٰؤُلاٰءِ لَضٰالُّونَ . مطفّفین (83) 29 و 32


1) 1) . قائل«و یقولون»کافران‌اند و مخاطبان آنها رسول خدا صلی الله علیه و آله و مؤمنان می‌باشند (المیزان، ج 14، ص 289) نتیجۀ کلام این است که شما در وعدۀ تحقّق قیامت دروغ گفتید

118. قذف‌کنندگان و اتّهام‌زنندگان به زنان پاک‌دامن، مورد نفرین خدا در دنیا و آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ الْغٰافِلاٰتِ الْمُؤْمِنٰاتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . نور (24) 23

119. اتّهام آلودگی جنسی به مؤمنان پاک‌دامن، از ترفندهای منافقان:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَ الَّذِی تَوَلّٰی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفٰاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ .... نور (24) 11 و 19

120. تهمت سفاهت به اهل ایمان، از سوی منافقان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ . بقره (2) 13

121. اتّهام شرارت به مؤمنان، از ناحیۀ طغیانگران:

هٰذٰا وَ إِنَّ لِلطّٰاغِینَ لَشَرَّ مَآبٍ

وَ قٰالُوا مٰا لَنٰا لاٰ نَریٰ رِجٰالاً کُنّٰا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرٰارِ. ص (38) 55 و 62

افشای مؤمنان

==> افشاگری، احکام افشاگری، افشای اخبار امنیّتی

اقرار مؤمنان

122. لزوم اقرار مؤمنان به حق دیگران، علیه خویش:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ ... فَلْیَکْتُبْ وَ لْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ .... بقره (2) 282

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ .... نساء (4) 135

123. وجوب پایبندی اهل ایمان به اقرار و تعهّدات خویش:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ ... وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ هُمْ لاٰ یَسْمَعُونَ . انفال (8) 20 و 21

نیز ==> حکم، حکم اقرار

اقلّیّت مؤمنان

==> اقلّیّت، اقلّیّت مردم، اقلّیّت مؤمن

اکثریّت مؤمنان

124. وجود رگه‌هایی از شرک، در اکثر مؤمنان:

وَ مٰا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللّٰهِ إِلاّٰ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ . یوسف (12) 106

نیز ==> اکثریّت، اکثریّت مسلمانان

اکراه مؤمنان

125. جواز اظهار کفر از سوی مؤمنان، در صورت اجبار و اکراه شدن برآن :

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمٰانِ وَ لٰکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّٰهِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ

عَظِیمٌ . نحل (16) 106

126. بطلان تجارت مؤمنان با دیگران، از روی اکراه و اجبار:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْکُمْ ... (1)نساء (4) 29

نیز ==> حکم، حکم اکراه

التقاط مؤمنان

==> همین مدخل، مؤمنان و شرک

امانتداری مؤمنان

==> امانت، امانت‌داران، مؤمنان، امانتداری، آثار امانتداری، امانتداری مؤمنان، مؤمنان و امانتهای خدا

امتحان مؤمنان

==> امتحان، امتحان مؤمنان و سختی، امتحان با سختی و فلسفۀ امتحان

امتنان بر مؤمنان

==> همین مدخل، نعمتهای مؤمنان

امداد به مؤمنان

127. مؤمنان، بهره‌مند از حمایت و امداد الهی:

... وَ زُلْزِلُوا حَتّٰی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ نَصْرَ اللّٰهِ قَرِیبٌ . بقره (2) 214

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ .... رَبَّنٰا لاٰ تُؤٰاخِذْنٰا إِنْ نَسِینٰا أَوْ أَخْطَأْنٰا رَبَّنٰا وَ لاٰ تَحْمِلْ عَلَیْنٰا إِصْراً ... وَ اعْفُ عَنّٰا وَ اغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا أَنْتَ مَوْلاٰنٰا فَانْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 285 و 286

إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُنْزَلِینَ . آل عمران (3) 122 -\124

إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجٰابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُرْدِفِینَ

وَ مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ بُشْریٰ وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُکُمْ وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

إِذْ یُغَشِّیکُمُ النُّعٰاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ وَ یُذْهِبَ عَنْکُمْ رِجْزَ الشَّیْطٰانِ وَ لِیَرْبِطَ عَلیٰ قُلُوبِکُمْ وَ یُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدٰامَ

إِذْ یُوحِی رَبُّکَ إِلَی الْمَلاٰئِکَةِ أَنِّی مَعَکُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِینَ آمَنُوا سَأُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنٰاقِ وَ اضْرِبُوا مِنْهُمْ کُلَّ بَنٰانٍ . انفال (8) 9 -\12

... وَ أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ . انفال (8) 19

... وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ . توبه (9) 14

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضٰاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ

ثُمَّ


1) 1) . طبق آیۀ یادشده ، معاملات و تجارات اکراهی صحیح نیست. (کنز العرفان، ج 2، ص 34)

أَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ عَذَّبَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْکٰافِرِینَ . توبه (9) 25 و 26

... وَ کٰانَ حَقًّا عَلَیْنٰا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ . روم (30) 47

إِنّٰا لَنَنْصُرُ رُسُلَنٰا وَ الَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهٰادُ. غافر (40) 51

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللّٰهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدٰامَکُمْ . محمّد (47) 7

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً. فتح (48) 18

لاٰ تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کٰانُوا آبٰاءَهُمْ أَوْ أَبْنٰاءَهُمْ أَوْ إِخْوٰانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُولٰئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمٰانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولٰئِکَ حِزْبُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . مجادله (58) 22

وَ أُخْریٰ تُحِبُّونَهٰا نَصْرٌ مِنَ اللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . صفّ (61) 13

128. یاری و مدد خداوند نسبت به مؤمنان، در جنگ بدر:

قَدْ کٰانَ لَکُمْ آیَةٌ فِی فِئَتَیْنِ الْتَقَتٰا فِئَةٌ تُقٰاتِلُ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ أُخْریٰ کٰافِرَةٌ یَرَوْنَهُمْ مِثْلَیْهِمْ رَأْیَ الْعَیْنِ وَ اللّٰهُ یُؤَیِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ یَشٰاءُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبْرَةً لِأُولِی الْأَبْصٰارِ. آل عمران (3) 13

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ .... آل عمران (3) 123

فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ قَتَلَهُمْ وَ مٰا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ رَمیٰ وَ لِیُبْلِیَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْهُ بَلاٰءً حَسَناً إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . انفال (8) 17

وَ إِذْ یُرِیکُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَیْتُمْ فِی أَعْیُنِکُمْ قَلِیلاً وَ یُقَلِّلُکُمْ فِی أَعْیُنِهِمْ لِیَقْضِیَ اللّٰهُ أَمْراً کٰانَ مَفْعُولاً وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ. انفال (8) 44

129. شکست بنی نضیر با حمایت خدا از مسلمانان، مایۀ عبرت برای صاحبان بصیرت:

هُوَ الَّذِی أَخْرَجَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ دِیٰارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مٰا ظَنَنْتُمْ أَنْ یَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مٰانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللّٰهِ فَأَتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَیْدِی الْمُؤْمِنِینَ فَاعْتَبِرُوا یٰا أُولِی الْأَبْصٰارِ. حشر (59) 2

130. برخورداری مسلمانان از امداد الهی، با خواب آرام‌بخش در غزوۀ احُد:

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعٰاساً یَغْشیٰ طٰائِفَةً مِنْکُمْ ... (1)آل عمران (3) 154

131. وجوب امداد به مؤمنان در صورت کمک‌خواهی برای امر دین:

... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ


1) 1) . آیه مربوط به غزوۀ احُد است. (التبیان، ج 3، ص 23؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 4، ص 241 و 242)

وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. انفال (8) 72

132. امداد انصار به مهاجران:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ

وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا مَعَکُمْ فَأُولٰئِکَ مِنْکُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . انفال (8) 74 و 75

133. وعدۀ خداوند به امداد مجاهدان غزوۀ احُد، با فرستادن پنج هزار فرشته، در صورت مقاومت و تقواپیشگی:

بَلیٰ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هٰذٰا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُسَوِّمِینَ . (1)آل عمران (3) 125

134. حمایت خدا از مسلمانان، در جنگ احزاب:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً

وَ رَدَّ اللّٰهُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِغَیْظِهِمْ لَمْ یَنٰالُوا خَیْراً وَ کَفَی اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ الْقِتٰالَ وَ کٰانَ اللّٰهُ قَوِیًّا عَزِیزاً. احزاب (33) 9 و 25

نیز ==> احزاب/غزوه، امداد غیبی در غزوۀ احزاب و امداد، امداد به مجاهدان، امدادهای انصار، امدادهای خدا، امدادهای غیبی و بدر/غزوه، امدادهای خدا در غزوۀ بدر و ملائکه، امدادهای ملائکه

امداد مؤمنان

135. بهره‌مندی پیامبر صلی الله علیه و آله از امداد مؤمنان صالح، در برابر توطئه‌های برخی از همسرانش:

وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ حَدِیثاً فَلَمّٰا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللّٰهُ عَلَیْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمّٰا نَبَّأَهٰا بِهِ قٰالَتْ مَنْ أَنْبَأَکَ هٰذٰا قٰالَ نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ

إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اللّٰهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا وَ إِنْ تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللّٰهَ هُوَ مَوْلاٰهُ وَ جِبْرِیلُ وَ صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمَلاٰئِکَةُ بَعْدَ ذٰلِکَ ظَهِیرٌ. تحریم (66) 3 و 4

نیز ==> همین مدخل، امداد به مؤمنان

امنیّت مؤمنان

136. ابراهیم علیه السلام ، درخواست‌کنندۀ امنیّت از خدا، برای مؤمنان:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ... (2)بقره (2) 126

137. کعبه، مکانی امن، برای مؤمنان و دیگران:

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقٰامِ إِبْرٰاهِیمَ مُصَلًّی وَ عَهِدْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ أَنْ طَهِّرٰا بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ وَ الْعٰاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ. بقره (2) 125


1) 1) .«یأتوکم من فورهم»در رابطه با عزوه احد است. (زاد المسیر، ج 1، ص 452)

2) 2) . در واقع ابراهیم علیه السلام امنیّت و برکت را برای مؤمنان مکّه درخواست کرد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 388)

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبٰارَکاً وَ هُدیً لِلْعٰالَمِینَ

فِیهِ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ مَقٰامُ إِبْرٰاهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً .... آل عمران (3) 96 و 97

138. بهره‌مندی اهل ایمان، از امنیّت، نعمتی درخور شکر و سپاس:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 26

139. هجرت مسلمانان به مدینه، زمینۀ بهره‌مندی آنان از امنیّت و رفاه:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 26

140. مؤمنان، موظّف به حفظ امنیّت محیط و حریم زندگی دیگران، با اجتناب از ورود ناگهانی و بدون اذن به خانۀ آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتّٰی تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلیٰ أَهْلِهٰا ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ . نور (24) 27

141. ایجاد امنیّت در راهها، برای مؤمنان قوم خود، از خواسته‌های شعیب علیه السلام :

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً ... وَ لاٰ تَقْعُدُوا بِکُلِّ صِرٰاطٍ تُوعِدُونَ وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِهِ .... اعراف (7) 85 و 86

142. مکّه، شهری امن، برای مؤمنان و دیگران:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قٰالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلیٰ عَذٰابِ النّٰارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 126

وَ قٰالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدیٰ مَعَکَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنٰا أَ وَ لَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً یُجْبیٰ إِلَیْهِ ثَمَرٰاتُ کُلِّ شَیْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنّٰا وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . قصص (28) 57

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنٰا حَرَماً آمِناً وَ یُتَخَطَّفُ النّٰاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ .... عنکبوت (29) 67

143. نبود امنیّت برای مسلمانان، قبل از هجرت به مدینه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ ... (1)انفال (8) 25 و 26

144. شهر مدینه، محلّ امن برای مؤمنان صدر اسلام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ ... (2)انفال (8) 24 و 26

145. لزوم اقامۀ نماز به طور کامل و با تمام شرایط، در صورت نبود خطر و برقراری امنیّت برای مسلمانان:

1) 1) . مورد آیه، استضعاف مسلمانان قبل از هجرت به مدینه است. (الکشاف، ج 2، ص 213؛ المیزان، ج 9، ص 54)

2) 2) . مقصود از«فآواکم»پناه دادن به مؤمنان در مدینه است. (المیزان، ج 9، ص 54)

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ .

بقره (2) 238 و 239

146. اسلام، فراخوان مؤمنان به برقراری صلح و امنیّت اجتماعی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً .... بقره (2) 208

147. مؤمنان، بهره‌مند از امنیّت و نعمتهای پایدار الهی:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اللّٰهُ لِبٰاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . نحل (16) 112

148. برخورداری اهل ایمان، از امنیّت در بهشت:

... مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً ... وَ هُمْ فِی الْغُرُفٰاتِ آمِنُونَ .

سبأ (34) 37

149. در امان بودن مؤمنان مجاهد، از گزند دشمنان:

فَقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ لاٰ تُکَلَّفُ إِلاّٰ نَفْسَکَ وَ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَکُفَّ بَأْسَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ اللّٰهُ أَشَدُّ بَأْساً وَ أَشَدُّ تَنْکِیلاً. نساء (4) 84

150. بهره‌مندی از امنیّت، وعدۀ خدا به اهل ایمان:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . نور (24) 55

151. وعده‌های مؤکّد خداوند به برخوردار شدن مؤمنان صالح، از امنیّت فراگیر، در عصر ظهور مهدی(عج):

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . (1)نور (24) 55

152. مؤمنان، برخوردار از امنیّت و هدایت، در صورت پرهیز از ظلم:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمٰانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ . انعام (6) 82

نیز ==> امنیّت، امنیّت مؤمنان

امید مؤمنان

==> امید، امیدبخشی، امید به اجابت دعا، امید به خدا، امید به رستگاری، امید به فضل محمّد صلی الله علیه و آله ، امیدواران، مجاهدان، مؤمنان، مهاجران، زمینه‌های امید


1) 1) . براساس روایات وارده از امامیّه، تحقّق این وعده در عصر ظهور امام مهدی(عج) است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 620 ، ح 225 -\226)

انابۀ مؤمنان

153. مؤمنان، از انابه‌کنندگان به درگاه خداوند:

... قُلْ إِنَّ اللّٰهَ ... وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ أَنٰابَ اَلَّذِینَ آمَنُوا .... رعد (13) 27 و 28

154. اطمینان قلب با یاد خدا، زمینه‌ساز انابۀ مؤمنان:

... قُلْ إِنَّ اللّٰهَ یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ أَنٰابَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللّٰهِ .... رعد (13) 27 و 28

155. ایمان به خدا، زمینۀ انابه و بازگشت مؤمنان به درگاه الهی:

... قُلْ إِنَّ اللّٰهَ ... وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ أَنٰابَ اَلَّذِینَ آمَنُوا .... رعد (13) 27 و 28

156. انابۀ مؤمنان به پیشگاه الهی، مایۀ هدایت آنان از سوی خداوند:

... قُلْ إِنَّ اللّٰهَ یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ أَنٰابَ اَلَّذِینَ آمَنُوا .... رعد (13) 27 و 28

انتقام از مؤمنان

157. ایمان جادوگران به آیات الهی، سبب انتقام و ناخشنودی فرعون از آنان:

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

وَ مٰا تَنْقِمُ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِآیٰاتِ رَبِّنٰا لَمّٰا جٰاءَتْنٰا .... اعراف (7) 120 و 126

158. انتقام‌گیری اصحاب اخدود از مؤمنان، به دلیل ایمان آنان:

قُتِلَ أَصْحٰابُ الْأُخْدُودِ

وَ هُمْ عَلیٰ مٰا یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ شُهُودٌ

وَ مٰا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلاّٰ أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. بروج (85) 4 و 7 و8

159. انتقام گرفتن اصحاب اخدود از مؤمنان، با سوزاندن آنان در گودالی از آتش:

قُتِلَ أَصْحٰابُ الْأُخْدُودِ

اَلنّٰارِ ذٰاتِ الْوَقُودِ

إِذْ هُمْ عَلَیْهٰا قُعُودٌ

وَ هُمْ عَلیٰ مٰا یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ شُهُودٌ

وَ مٰا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلاّٰ أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. بروج (85) 4 -\8

160. انتقام گرفتن فرعون از جادوگران مؤمن، با قطع کردن دست و پای آنان و به دار آویختن:

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ

وَ مٰا تَنْقِمُ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِآیٰاتِ رَبِّنٰا لَمّٰا جٰاءَتْنٰا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ تَوَفَّنٰا مُسْلِمِینَ . اعراف (7) 120 و 124 و 126

انذار مؤمنان

==> انذار، انذار مؤمنان

انفاق مؤمنان

==> همین مدخل، صفات مؤمنان، انفاق

اوّلین مؤمنان

161. موسی علیه السلام اوّلین مؤمن به خدا در بین برگزیدگان بنی اسرائیل:

... فَلَمّٰا تَجَلّٰی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا وَ خَرَّ مُوسیٰ صَعِقاً فَلَمّٰا أَفٰاقَ قٰالَ سُبْحٰانَکَ تُبْتُ إِلَیْکَ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 143

162. ساحران فرعون، اوّلین مؤمنان به خداوند و موسی علیه السلام :

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

إِنّٰا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لَنٰا رَبُّنٰا خَطٰایٰانٰا أَنْ کُنّٰا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 46 و 47 و 51

نیز ==> اسلام، پیشگامان در اسلام

اهانت به مؤمنان

163. اهانت به مؤمنان، از سوی منافقان صدر اسلام، با سفیه و سبک‌عقل خواندن آنان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ .... بقره (2) 13

164. اهانت منافقان به مؤمنان، با خوار و ذلیل دانستن آنان:

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ .... منافقون (63) 8

165. اهانت منافقان به مؤمنان، درپی‌دارندۀ اهانت خداوند به آنان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ .... بقره (2) 13

اهانتهای مؤمنان

166. برخورد توهین‌آمیز با پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی مؤمنان و به کار بردن کلمات موهن، مورد نهی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقُولُوا رٰاعِنٰا وَ قُولُوا انْظُرْنٰا ....

بقره (2) 104

167. اهانت به بتها و معبودهای مشرکان از سوی برخی مسلمانان، مورد نهی خداوند:

وَ لاٰ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَیَسُبُّوا اللّٰهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ ... (1)انعام (6) 108

اهل کتاب و مؤمنان

==> اهل کتاب، اهل کتاب و مسلمانان و همین مدخل، مؤمنان و اهل کتاب

ایثار مؤمنان

168. مؤمنان موظّف به ایثار جان خود برای حفاظت از پیامبر صلی الله علیه و آله :

مٰا کٰانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ أَنْ یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ... (2)توبه (9) 120

169. ایثارگری مؤمنان در راه خدا، مایۀ فوز عظیم و رستگاری برای آنان:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ ... وَ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللّٰهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بٰایَعْتُمْ بِهِ وَ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 111

170. ایثارگری مؤمنان انصار برای حمایت از

1) 1) . براساس شأن نزول آیۀ مزبور است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 537؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 4، ص 178)

2) 2) . با توجّه به سیاق آیه و آیات قبل و بعد، مراد از اهل مدینه و اعراب، مؤمنان است

مهاجران، مورد تمجید خداوند:

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً وَ یَنْصُرُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الصّٰادِقُونَ

وَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدّٰارَ وَ الْإِیمٰانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هٰاجَرَ إِلَیْهِمْ وَ لاٰ یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حٰاجَةً مِمّٰا أُوتُوا وَ یُؤْثِرُونَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کٰانَ بِهِمْ خَصٰاصَةٌ .... حشر (59) 8 و 9

بادیه‌نشینان مؤمن

==> همین مدخل، مصادیق مؤمنان، بادیه‌نشینان

بخل مؤمنان

171. بخل‌ورزی مؤمنان از انفاق در راه خدا، مورد نکوهش الهی:

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَمِنْکُمْ مَنْ یَبْخَلُ .... محمّد (47) 38

172. بخل‌ورزی مؤمنان، مایۀ محرومیّت آنان از فلاح و رستگاری:

وَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدّٰارَ وَ الْإِیمٰانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هٰاجَرَ إِلَیْهِمْ وَ لاٰ یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حٰاجَةً مِمّٰا أُوتُوا وَ یُؤْثِرُونَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کٰانَ بِهِمْ خَصٰاصَةٌ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . حشر (59) 9

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَ اسْمَعُوا وَ أَطِیعُوا وَ أَنْفِقُوا خَیْراً لِأَنْفُسِکُمْ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . تغابن (64) 14 و 16

173. بخل‌ورزی برخی از مسلمانان صدر اسلام، بازدارندۀ آنان از پرداخت صدقه و زکات خویش:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ . توبه (9) 75 و 76

برادری مؤمنان

==> همین مدخل، اخوّت مؤمنان

برتری مؤمنان

174. برتری مؤمنان نیکوکردار بر افراد گناهکار:

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ لاَ الْمُسِیءُ قَلِیلاً مٰا تَتَذَکَّرُونَ . غافر (40) 58

175. برتری مؤمنان نیکوکردار بر کوردلان حق‌ناپذیر:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمیٰ وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِیرِ وَ السَّمِیعِ هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ . هود (11) 23 و 24

176. مؤمنان دارای عمل صالح، برترین موجودات:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ . بیّنه (98) 7

177. ایمان مسلمانان، مایۀ برتری آنان بر دیگران:

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 139

178. همراهی ایمان و تقوا، عامل برتری مؤمنان در

قیامت:

زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ یَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ اللّٰهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . بقره (2) 212

179. برتری بردگان مؤمن بر آزادگان مشرک:

وَ لاٰ تَنْکِحُوا الْمُشْرِکٰاتِ حَتّٰی یُؤْمِنَّ وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ وَ لَوْ أَعْجَبَتْکُمْ وَ لاٰ تُنْکِحُوا الْمُشْرِکِینَ حَتّٰی یُؤْمِنُوا وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکُمْ أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ وَ اللّٰهُ یَدْعُوا إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَ یُبَیِّنُ آیٰاتِهِ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ . بقره (2) 221

180. بلندی جایگاه و درجات مؤمنان، نزد خداوند:

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 4

وَ مَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصّٰالِحٰاتِ فَأُولٰئِکَ لَهُمُ الدَّرَجٰاتُ الْعُلیٰ . طه (20) 75

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قِیلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِی الْمَجٰالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللّٰهُ لَکُمْ وَ إِذٰا قِیلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا یَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. مجادله (58) 11

برخوردهای مؤمنان

==> همین مدخل، مؤمنان و اشراف، مؤمنان و اهل کتاب، مؤمنان و کافران، مؤمنان و مشرکان، مؤمنان و منافقان

بردگان مؤمن

181. بردگان مؤمن، در زمرۀ مالکان با ایمان خود:

وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلاً أَنْ یَنْکِحَ الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِکُمْ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْکِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنٰاتٍ غَیْرَ مُسٰافِحٰاتٍ وَ لاٰ مُتَّخِذٰاتِ أَخْدٰانٍ فَإِذٰا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَیْنَ بِفٰاحِشَةٍ فَعَلَیْهِنَّ نِصْفُ مٰا عَلَی الْمُحْصَنٰاتِ مِنَ الْعَذٰابِ ذٰلِکَ لِمَنْ خَشِیَ الْعَنَتَ مِنْکُمْ وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَیْرٌ لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نساء (4) 25

182. برتری بردگان و کنیزان مؤمن، بر آزادگان مشرک:

وَ لاٰ تَنْکِحُوا الْمُشْرِکٰاتِ حَتّٰی یُؤْمِنَّ وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ وَ لَوْ أَعْجَبَتْکُمْ وَ لاٰ تُنْکِحُوا الْمُشْرِکِینَ حَتّٰی یُؤْمِنُوا وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکُمْ أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ وَ اللّٰهُ یَدْعُوا إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَ یُبَیِّنُ آیٰاتِهِ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ . بقره (2) 221

برده‌داری مؤمنان

183. جواز تملّک بردگان، از سوی مؤمنان:

وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تُقْسِطُوا فِی الْیَتٰامیٰ فَانْکِحُوا مٰا طٰابَ لَکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ مَثْنیٰ وَ ثُلاٰثَ وَ رُبٰاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تَعْدِلُوا فَوٰاحِدَةً أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَلاّٰ تَعُولُوا. نساء (4) 3

وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ النِّسٰاءِ إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ ...

وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلاً أَنْ یَنْکِحَ الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ .... نساء (4) 24 و 25

وَ اللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُوا بِرَادِّی رِزْقِهِمْ عَلیٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَهُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ . نحل (16) 71

إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ . مؤمنون (23) 6

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ ... أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ ...

... وَ الَّذِینَ یَبْتَغُونَ الْکِتٰابَ مِمّٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَکٰاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْراً وَ آتُوهُمْ مِنْ مٰالِ اللّٰهِ الَّذِی آتٰاکُمْ وَ لاٰ تُکْرِهُوا فَتَیٰاتِکُمْ عَلَی الْبِغٰاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً .... نور (24) 31 و 33

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ .... نور (24) 58

ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِکُمْ هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ شُرَکٰاءَ فِی مٰا رَزَقْنٰاکُمْ .... روم (30) 28

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ أَزْوٰاجَکَ اللاّٰتِی آتَیْتَ أُجُورَهُنَّ وَ مٰا مَلَکَتْ یَمِینُکَ مِمّٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلَیْکَ ... وَ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ لِکَیْلاٰ یَکُونَ عَلَیْکَ حَرَجٌ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً لاٰ یَحِلُّ لَکَ النِّسٰاءُ مِنْ بَعْدُ وَ لاٰ أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوٰاجٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ حُسْنُهُنَّ إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ یَمِینُکَ ... لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِنَّ فِی آبٰائِهِنَّ وَ لاٰ أَبْنٰائِهِنَّ وَ لاٰ إِخْوٰانِهِنَّ وَ لاٰ أَبْنٰاءِ إِخْوٰانِهِنَّ وَ لاٰ أَبْنٰاءِ أَخَوٰاتِهِنَّ وَ لاٰ نِسٰائِهِنَّ وَ لاٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ وَ اتَّقِینَ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً. احزاب (33) 50 و 52 و 55

إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ . معارج (70) 30

184. جواز تملّک کنیزان و استفاده از آنان برای مؤمنان:

وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تُقْسِطُوا فِی الْیَتٰامیٰ فَانْکِحُوا مٰا طٰابَ لَکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ مَثْنیٰ وَ ثُلاٰثَ وَ رُبٰاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تَعْدِلُوا فَوٰاحِدَةً أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَلاّٰ تَعُولُوا. نساء (4) 3

وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ النِّسٰاءِ إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ کِتٰابَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ... وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلاً أَنْ یَنْکِحَ الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ .... نساء (4) 24 و 25

وَ اللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُوا بِرَادِّی رِزْقِهِمْ عَلیٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَهُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ . نحل (16) 71

إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ . مؤمنون (23) 6

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ .... وَ الَّذِینَ

یَبْتَغُونَ الْکِتٰابَ مِمّٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَکٰاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْراً وَ آتُوهُمْ مِنْ مٰالِ اللّٰهِ الَّذِی آتٰاکُمْ .... نور (24) 31 و 33

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ .... نور (24) 58

ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِکُمْ هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ شُرَکٰاءَ فِی مٰا رَزَقْنٰاکُمْ .... روم (30) 28

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ أَزْوٰاجَکَ اللاّٰتِی آتَیْتَ أُجُورَهُنَّ وَ مٰا مَلَکَتْ یَمِینُکَ مِمّٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلَیْکَ وَ بَنٰاتِ عَمِّکَ وَ بَنٰاتِ عَمّٰاتِکَ وَ بَنٰاتِ خٰالِکَ وَ بَنٰاتِ خٰالاٰتِکَ اللاّٰتِی هٰاجَرْنَ مَعَکَ وَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهٰا لِلنَّبِیِّ إِنْ أَرٰادَ النَّبِیُّ أَنْ یَسْتَنْکِحَهٰا خٰالِصَةً لَکَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ قَدْ عَلِمْنٰا مٰا فَرَضْنٰا عَلَیْهِمْ فِی أَزْوٰاجِهِمْ وَ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ لِکَیْلاٰ یَکُونَ عَلَیْکَ حَرَجٌ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً

لاٰ یَحِلُّ لَکَ النِّسٰاءُ مِنْ بَعْدُ وَ لاٰ أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوٰاجٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ حُسْنُهُنَّ إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ یَمِینُکَ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ رَقِیباً

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِنَّ فِی آبٰائِهِنَّ وَ لاٰ أَبْنٰائِهِنَّ وَ لاٰ إِخْوٰانِهِنَّ وَ لاٰ أَبْنٰاءِ إِخْوٰانِهِنَّ وَ لاٰ أَبْنٰاءِ أَخَوٰاتِهِنَّ وَ لاٰ نِسٰائِهِنَّ وَ لاٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ وَ اتَّقِینَ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً. احزاب (33) 50 و 52 و 55

إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ . معارج (70) 30

برگزیدگی مؤمنان

185. مؤمنان، افرادی برگزیده و گواه انسانها:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ جٰاهِدُوا فِی اللّٰهِ حَقَّ جِهٰادِهِ هُوَ اجْتَبٰاکُمْ ... وَ تَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ .... حج (22) 77 و 78

186. مؤمنان به دین توحیدی، بندگان برگزیدۀ خدا:

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ مٰا وَصَّیْنٰا بِهِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لاٰ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ مٰا تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ اللّٰهُ یَجْتَبِی إِلَیْهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ یُنِیبُ . (1)شوری (42) 13

بشارت به مؤمنان

==> ایمان، آثار ایمان، بشارت، بشارت به مؤمنان

بغض مؤمنان

187. بغض شدید مؤمنان نسبت به ستیزه‌جویان در آیات خدا:

اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ الَّذِینَ آمَنُوا .... غافر (40) 35

188. درخواست مؤمنان از خداوند، برای مصون ماندن از بغض نسبت به همدیگر:

1) 1) . بنا بر یک تفسیر، جملۀ«اللّه یجتبی...»به معنای جمع‌آوری برخی بندگان بر محور دین توحید است. (المیزان، ج 18، ص 31)

وَ الَّذِینَ جٰاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا وَ لِإِخْوٰانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونٰا بِالْإِیمٰانِ وَ لاٰ تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنٰا غِلاًّ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنٰا إِنَّکَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . حشر (59) 10

189. زدوده شدن بغضهای موجود در دلهای مؤمنان پس از ورود به بهشت:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ... أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ .... اعراف (7) 42 و 43

190. بغض مؤمنان به مشرکان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلیٰ أَلاّٰ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ .... مائده (5) 8

191. لزوم اجرای عدالت و رعایت حقوق دشمن، حتی در صورت بغض به آنان از سوی مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلیٰ أَلاّٰ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ .... مائده (5) 8

بغی مؤمنان

192. بغی مؤمنان با تجاوز و جنگ‌طلبی علیه برادران دینی خود:

وَ إِنْ طٰائِفَتٰانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدٰاهُمٰا عَلَی الْأُخْریٰ فَقٰاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّٰی تَفِیءَ إِلیٰ أَمْرِ اللّٰهِ .... حجرات (49) 9

193. بغی برخی مؤمنان، با ارتداد و سرکشی بر امام عادل:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ ... (1)مائده (5) 54

بیعت مؤمنان

194. بیعت مؤمنان با پیامبر صلی الله علیه و آله در حدیبیّه:

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً. فتح (48) 18

195. بیعت زنان مؤمن با پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا جٰاءَکَ الْمُؤْمِنٰاتُ یُبٰایِعْنَکَ عَلیٰ أَنْ لاٰ یُشْرِکْنَ بِاللّٰهِ شَیْئاً وَ لاٰ یَسْرِقْنَ وَ لاٰ یَزْنِینَ وَ لاٰ یَقْتُلْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ وَ لاٰ یَأْتِینَ بِبُهْتٰانٍ یَفْتَرِینَهُ بَیْنَ أَیْدِیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لاٰ یَعْصِینَکَ فِی مَعْرُوفٍ فَبٰایِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . ممتحنه (60) 12

196. مؤمنان، موظّف به یادآوری بیعت خود با پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ ... (2)مائده (5) 6 و 7


1) 1) . مقصود از«بقوم»حضرت علی علیه السلام و یارانش است که با مخالفانش جنگ کردند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 321)

2) 2) . مراد از«میثاقه...»بیعت با پیامبر صلی الله علیه و آله است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 260؛ الکشاف، ج 1، ص 612)

نیز ==> بیعت

بینش مؤمنان

197. تفاوت نظر و بینش مؤمنان با کافران، در تفسیر و تحلیل عوامل حیات و مرگ:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ إِذٰا ضَرَبُوا فِی الْأَرْضِ أَوْ کٰانُوا غُزًّی لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا ... وَ اللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ .... آل عمران (3) 156

198. از خدا بودن و به‌سوی او بازگشتن، بینش و جهان‌بینی اهل ایمان:

اَلَّذِینَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قٰالُوا إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ . بقره (2) 156

199. برخورداری جادوگران مؤمن از بینش صحیح، مایۀ پایداری آنان بر ایمان خود:

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

قٰالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهٰا أَهْلَهٰا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ

قٰالُوا إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

وَ مٰا تَنْقِمُ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِآیٰاتِ رَبِّنٰا لَمّٰا جٰاءَتْنٰا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ تَوَفَّنٰا مُسْلِمِینَ . اعراف (7) 120 -\126

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ

قٰالُوا لَنْ نُؤْثِرَکَ عَلیٰ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الَّذِی فَطَرَنٰا فَاقْضِ مٰا أَنْتَ قٰاضٍ إِنَّمٰا تَقْضِی هٰذِهِ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

إِنّٰا آمَنّٰا بِرَبِّنٰا لِیَغْفِرَ لَنٰا خَطٰایٰانٰا وَ مٰا أَکْرَهْتَنٰا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ وَ اللّٰهُ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ . طه (20) 70 -\73

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ

قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

إِنّٰا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لَنٰا رَبُّنٰا خَطٰایٰانٰا أَنْ کُنّٰا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 46 -\51

نیز ==> بصیرت، بصیرت مؤمنان و همین مدخل، یقین مؤمنان

بی‌نیازی مؤمنان

200. غنا و بی‌نیاز شدن مؤمنان، پرتوی از فضل الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ .... توبه (9) 28

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ ... وَ أَنْکِحُوا الْأَیٰامیٰ مِنْکُمْ وَ الصّٰالِحِینَ مِنْ عِبٰادِکُمْ وَ إِمٰائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَرٰاءَ یُغْنِهِمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ ... وَ لْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ نِکٰاحاً حَتّٰی یُغْنِیَهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ .... نور (24) 30 و 32 و 33

201. رفاه و بی‌نیازی برخی مسلمانان صدر اسلام،

پرتوی از فضل الهی:

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا ... وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ .... توبه (9) 74

پاداش مؤمنان

==> بهشت، بهشتیان، مصادیق بهشتیان، مؤمنان و پاداش، موجبات پاداش، ایمان و طوبیٰ

پاکی مؤمنان

==> همین مدخل، تزکیۀ مؤمنان

پناهگاه مؤمنان

202. مدینه، محلّ امن و پناهگاه مؤمنان صدر اسلام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ ... (1)انفال (8) 24 و 26

203. درخواست ابراهیم علیه السلام از خداوند، جهت امن بودن مکّه برای مؤمنان پناهنده به این شهر:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قٰالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلیٰ عَذٰابِ النّٰارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 126

204. مؤمنان انصار در مدینه، پناهگاه مؤمنان مهاجر به آن دیار:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 72 و 74

پناهندگی مؤمنان

205. پناهندگی زنان مؤمن از دیار کفر به دیار اسلام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنٰاتٍ فَلاٰ تَرْجِعُوهُنَّ إِلَی الْکُفّٰارِ .... ممتحنه (60) 10

206. حرمت بازگرداندن زنان مؤمن مهاجر به شوهران کافرشان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنٰاتٍ فَلاٰ تَرْجِعُوهُنَّ إِلَی الْکُفّٰارِ .... ممتحنه (60) 10

پیروزی مؤمنان

==> پیروزی


1) 1) . مقصود از«فی الارض»مکّه و«فآواکم»مدینه است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 822؛ الکشاف، ج 2، ص 213)

تبرّی از مؤمنان

207. تبرّی خدا از مؤمنان، در صورت پذیرش ولایت کافران:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ ... (1)آل عمران (3) 28

تبلیغ مؤمنان

==> تبلیغ، تبلیغ مؤمن آل فرعون، تبلیغ مؤمن آل یاسین، تبلیغ مؤمنان و مسلمانان، تبلیغ مسلمانان

تثبیت مؤمنان

208. ثابت نگه‌داشتن مؤمنان، از اهداف نزول قرآن:

قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُسْلِمِینَ . نحل (16) 102

209. تثبیت مؤمنان به عقیدۀ ثابت در زندگی دنیا، از سوی خداوند:

یُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّٰابِتِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ وَ یُضِلُّ اللّٰهُ الظّٰالِمِینَ وَ یَفْعَلُ اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ. ابراهیم (14) 27

تجارت مؤمنان

210. تجارت، راهی مشروع برای کسب درآمد مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْکُمْ .... نساء (4) 29

211. وجوب تعطیل تجارت و خریدوفروش مؤمنان، هنگام برپایی نماز جمعه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . جمعه (62) 9

212. جواز تجارت و خریدوفروش، قبل و بعد از اقامۀ نماز جمعه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . جمعه (62) 9 و 10

213. جواز کسب و تجارت در حج، برای مسلمانان:

لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرٰامِ .... بقره (2) 198

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْوٰاناً .... مائده (5) 2

214. مطلوبیّت گواه گرفتن بر معاملات و دادوستدها، از سوی مؤمنان:

1) 1) . مراد از«فلیس من اللّه فی شیء»بیزاری خدا است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 730؛ زاد المسیر، ج 1، ص 272)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ أَشْهِدُوا إِذٰا تَبٰایَعْتُمْ .... بقره (2) 282

نیز ==> تجارت و حکم، حکم تجارت

تجاوز مؤمنان

215. لزوم مبارزه با مؤمنان متجاوز، تا مرحلۀ قطع تجاوز و تسلیم در برابر امر خداوند:

وَ إِنْ طٰائِفَتٰانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدٰاهُمٰا عَلَی الْأُخْریٰ فَقٰاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّٰی تَفِیءَ إِلیٰ أَمْرِ اللّٰهِ فَإِنْ فٰاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ . حجرات (49) 9

216. عذاب دردناک، در انتظار مؤمنان متجاوز به حدود الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصٰاصُ فِی الْقَتْلیٰ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثیٰ بِالْأُنْثیٰ فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أَخِیهِ شَیْءٌ فَاتِّبٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَدٰاءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسٰانٍ ذٰلِکَ تَخْفِیفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ رَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدیٰ بَعْدَ ذٰلِکَ فَلَهُ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . بقره (2) 178

وَ أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ وَ احْذَرْهُمْ أَنْ یَفْتِنُوکَ عَنْ بَعْضِ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُصِیبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ لَفٰاسِقُونَ . مائده (5) 49

تجسّس مؤمنان

217. نهی الهی از تجسّس مؤمنان، در امور یکدیگر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لاٰ تَجَسَّسُوا .... حجرات (49) 12

218. تجسّس مؤمنان در امور یکدیگر، عامل ایجاد اختلاف و گسستن برادری آنان:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ ... یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ تَجَسَّسُوا .... حجرات (49) 10 و 12

219. تقوای الهی، مانع مؤمنان، از تجسّس در امور یکدیگر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لاٰ تَجَسَّسُوا ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ ... رَحِیمٌ . حجرات (49) 12

تجسّم اعمال مؤمنان

==> همین مدخل، عمل مؤمنان

تحقیر مؤمنان

==> همین مدخل، آبروی مؤمنان، استهزای مؤمنان، اهانت به مؤمنان

تحیّت بر مؤمنان

220. تحیّت مؤمنان بر یکدیگر در بهشت، با لفظ سلام:

دَعْوٰاهُمْ فِیهٰا سُبْحٰانَکَ اللّٰهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیهٰا سَلاٰمٌ وَ آخِرُ دَعْوٰاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . یونس (10) 10

وَ أُدْخِلَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ... تَحِیَّتُهُمْ فِیهٰا

سَلاٰمٌ . ابراهیم (14) 23

221. پاسخ به تحیّت به نحوی بهتر یا همانند آن، توصیۀ الهی به مؤمنان:

وَ إِذٰا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهٰا أَوْ رُدُّوهٰا .... نساء (4) 86

222. تحیّت بر مؤمنان، در صدر اسلام، نشانۀ مسلمان بودن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقیٰ إِلَیْکُمُ السَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً ... (1)

نساء (4) 94

223. تحیّت اهل ایمان به یکدیگر، مورد محاسبۀ خداوند و درپی‌دارندۀ اجر و پاداش:

وَ إِذٰا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهٰا أَوْ رُدُّوهٰا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَسِیباً. نساء (4) 86

224. تحیّت و سلام مؤمنان بر اهل و صاحبان خانه‌ها، هنگام ورود بر آنان، مورد توصیۀ خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتّٰی تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلیٰ أَهْلِهٰا .... نور (24) 27

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا .... فَإِذٰا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ .... نور (24) 58 و 61

225. تحیّت و سلام پیامبر صلی الله علیه و آله بر تمام مؤمنان، هنگام حضور یافتن آنان، از سفارشهای خدا:

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 54

226. تحیّت پیشتازان مؤمن به یکدیگر، در بهشت:

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً وَ لاٰ تَأْثِیماً

إِلاّٰ قِیلاً سَلاٰماً سَلاٰماً. واقعه (56) 10 و 25 و 26

تحیّت مؤمنان

==> تحیّت، تحیّت مؤمنان

تربیت مؤمنان

==> تربیت، تربیت مؤمنان

تزکیۀ مؤمنان

227. تشریع احکام طهارت (وضو، غسل و تیمّم)، سبب پاکی و طهارت اهل ایمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

مائده (5) 6

228. زدودن آلودگیها و رذایل نفسانی از قلب آدمیان،

1) 1) . طبق احتمالی«القی الیکم السّلام»یعنی شما را به تحیّت اهل اسلام مخاطب قرار داده است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 145)

از فلسفه‌های بعثت:

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ .... آل عمران (3) 164

نیز ==> تزکیه، تزکیۀ مؤمنان

تزیین مؤمنان

229. تزیین به زینتهای الهی در قیامت، مخصوص بندگان مؤمن:

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّٰهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ الطَّیِّبٰاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا خٰالِصَةً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ .... اعراف (7) 32

230. استفادۀ مؤمنان از زینتهای خدادادی در دنیا، مورد توصیه و ترغیب خداوند:

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّٰهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ الطَّیِّبٰاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا خٰالِصَةً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . اعراف (7) 32

231. ایمان، زینت دلهای مؤمنان به عنایت و ارادۀ الهی:

وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ .... حجرات (49) 7

232. آشکار ساختن زینتهای خود برای محارم، امری جایز برای زنان مؤمن:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبٰائِهِنَّ أَوْ آبٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنٰائِهِنَّ أَوْ أَبْنٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوٰاتِهِنَّ أَوْ نِسٰائِهِنَّ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ أَوِ التّٰابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجٰالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلیٰ عَوْرٰاتِ النِّسٰاءِ وَ لاٰ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مٰا یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ .... نور (24) 31

نیز ==> تزیین، احکام تزیین و حکم، حکم تزیین

تسبیح مؤمنان

233. تسبیح مؤمنان توأم با اعتراف به ظلم و گناه خویش، عامل نجات آنان از گرفتاری:

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنٰادیٰ فِی الظُّلُمٰاتِ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّٰالِمِینَ

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذٰلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ . انبیاء (21) 87 و 88

234. تسبیح و ذکر مؤمنان، مورد ترغیب و تشویق خداوند:

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

فَلاٰ تَعْلَمُ نَفْسٌ مٰا أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . سجده (32) 15 و 17

وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً

هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاٰئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ کٰانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً. احزاب (33) 42 و 43

235. تسبیح خدا از جانب مؤمنان، از اهداف بعثت

پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً

لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ وَ تُسَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً. فتح (48) 8 و 9

236. مؤمنان، موظّف به تسبیح و تنزیه خدا، در هر صبح و شام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللّٰهَ ذِکْراً کَثِیراً

وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً

هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاٰئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ کٰانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً. احزاب (33) 41 -\43

237. تسبیح مؤمنان به درگاه خدا، همراه حمد و ستایش:

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . سجده (32) 15

238. تسبیح همراه با حمد خداوند و عبادتهای شبانه و انفاق مؤمنان، دارای پاداشی بی‌حساب :

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

فَلاٰ تَعْلَمُ نَفْسٌ مٰا أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . سجده (32) 15 و 17

تسلیم مؤمنان

239. لزوم تسلیم مؤمنان، در برابر اوامر و احکام الهی:

وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لاٰ مُؤْمِنَةٍ إِذٰا قَضَی اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ یَعْصِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً مُبِیناً. احزاب (33) 36

240. حفظ روحیۀ تسلیم از سوی مؤمنان تا لحظۀ مرگ، مورد سفارش خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ وَ لاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 102

241. تسلیم در برابر خدا و تعالیم نازل شده بر انبیا، وظیفۀ الهی مؤمنان:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 84

242. تسلیم مؤمنان در برابر اوامر و داوری پیامبر صلی الله علیه و آله از تکالیف آنان:

وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لاٰ مُؤْمِنَةٍ إِذٰا قَضَی اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ یَعْصِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً مُبِیناً. احزاب (33) 36

إِنَّ اللّٰهَ وَ مَلاٰئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً. (1)احزاب (33) 56


1) 1) .«سلّموا تسلیماً»به معنای انقیاد و تسلیم در برابر اوامر پیامبر صلی الله علیه و آله است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 579)

243. برتری مقام تسلیم مؤمنان بر ایمان آنان:

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا .... بقره (2) 285

وَ قٰالَ مُوسیٰ یٰا قَوْمِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّٰهِ فَعَلَیْهِ تَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُسْلِمِینَ . (1)یونس (10) 84

244. تسلیم همه‌جانبۀ مؤمنان در برابر خدا، موجب پاداش برای آنان:

وَ لَوْ أَنّٰا کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِیٰارِکُمْ مٰا فَعَلُوهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مٰا یُوعَظُونَ بِهِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِیتاً

وَ إِذاً لَآتَیْنٰاهُمْ مِنْ لَدُنّٰا أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 66 و 67

إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمٰاتِ وَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ... أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. احزاب (33) 35

245. تسلیم کامل و همه‌جانبه در برابر داوری پیامبر صلی الله علیه و آله ، نشانۀ ایمان مؤمنان:

فَلاٰ وَ رَبِّکَ لاٰ یُؤْمِنُونَ حَتّٰی یُحَکِّمُوکَ فِیمٰا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لاٰ یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّٰا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً. نساء (4) 65


1) 1) . تسلیم، مرحلۀ کمال ایمان است. (المیزان، ج 10، ص 113 -\114)

246. تحقّق وعدۀ الهی مبنی بر نبرد احزاب مشرک با مسلمانان، مایۀ افزایش ایمان و تسلیم مؤمنان:

وَ لَمّٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ إِیمٰاناً وَ تَسْلِیماً. احزاب (33) 22

247. درخواست حوّاریون مؤمن از خداوند، برای گواه بودن بر تسلیم آنان در برابر حق:

فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ قٰالَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ اشْهَدْ بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 52

وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی الْحَوٰارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی قٰالُوا آمَنّٰا وَ اشْهَدْ بِأَنَّنٰا مُسْلِمُونَ . مائده (5) 111

248. مؤمنان راستین، در اندیشۀ اجرای وظیفه و تسلیم بودن در برابر مشیّت الهی:

قُلْ لَنْ یُصِیبَنٰا إِلاّٰ مٰا کَتَبَ اللّٰهُ لَنٰا هُوَ مَوْلاٰنٰا وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . توبه (9) 51

249. مرگ توأم با تسلیم در برابر خدا، از دعاهای ساحران مؤمن به موسی علیه السلام :

وَ مٰا تَنْقِمُ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِآیٰاتِ رَبِّنٰا لَمّٰا جٰاءَتْنٰا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ تَوَفَّنٰا مُسْلِمِینَ . اعراف (7) 126

250. دعوت خدا از مؤمنان، برای تسلیم بودن در برابر او:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ . بقره (2) 208

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ وَ لاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 102

251. آگاهی از عزّت و حکمت خداوند، زمینۀ تسلیم مؤمنان در برابر او:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ

فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْکُمُ الْبَیِّنٰاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . بقره (2) 208 و 209

252. پیروی از شیطان، مانع تسلیم مؤمنان در برابر خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ . بقره (2) 208

نیز ==> تسلیم

تشبیه به مؤمنان

253. تشبیه گنهکاران به مؤمنان درست کردار، امری ناروا:

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئٰاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ کَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَوٰاءً مَحْیٰاهُمْ وَ مَمٰاتُهُمْ سٰاءَ مٰا یَحْکُمُونَ . جاثیه (45) 21

تشبیه مؤمنان

==> تشبیه، تشبیه مؤمنان

تشخیص مؤمنان

254. امتحان الهی، سبب جدایی و تشخیص مؤمنان واقعی از دیگران:

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ ... وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا .... آل عمران (3) 140

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ فَبِإِذْنِ اللّٰهِ وَ لِیَعْلَمَ الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 166

تشنگی مؤمنان

255. تشنگی سپاهیان مؤمن طالوت، مایۀ امتحان آنان:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّٰ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قٰالُوا لاٰ طٰاقَةَ لَنَا الْیَوْمَ بِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ .... بقره (2) 249

تعاون مؤمنان

256. حرمت تعاون مؤمنان، براساس گناه و تعدّی به یکدیگر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ .... مائده (5) 2

257. لزوم تعاون اهل ایمان با یکدیگر، براساس نیکی و پارسایی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ ... وَ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْویٰ .... مائده (5) 2

258. لزوم تعاون و همکاری مؤمنان در مراسم حج، براساس نیکی و تقوا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ ... وَ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْویٰ .... مائده (5) 2

259. حضور مؤثّر مؤمنان در همیاری با یکدیگر، در برابر متجاوزان:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ

وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ .... انفال (8) 72

... لِلَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الَّذِینَ إِذٰا أَصٰابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنْتَصِرُونَ . شوری (42) 36 و 39

260. تعاون مؤمنان صالح با پیامبر صلی الله علیه و آله در مقابل توطئۀ همسران آن حضرت:

إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اللّٰهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا وَ إِنْ تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللّٰهَ هُوَ مَوْلاٰهُ وَ جِبْرِیلُ وَ صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمَلاٰئِکَةُ بَعْدَ ذٰلِکَ ظَهِیرٌ. تحریم (66) 4

نیز ==> تعاون

تعجّب از مؤمنان

261. نوید خداوند به مؤمنان صدر اسلام، مبنی بر پیروزی شگفت‌آور و روزافزون آنان:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 29

262. ارتداد مؤمنان با وجود تلاوت آیات الهی و حضور پیامبر صلی الله علیه و آله در میان آنان، امری شگفت‌آور:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا فَرِیقاً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ یَرُدُّوکُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ کٰافِرِینَ

وَ کَیْفَ تَکْفُرُونَ وَ أَنْتُمْ تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ آیٰاتُ اللّٰهِ وَ فِیکُمْ رَسُولُهُ وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّٰهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . (1)آل عمران (3) 100 و 101

263. فزونی مؤمنان، همانند رشد جوانۀ گیاه، امری تعجّب‌آور:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 29

نیز ==> تعجّب

تعجّب مؤمنان

264. اعجاب و شگفت‌زدگی مؤمنان مجاهد در جنگ حنین، از کثرت نیروهای خویش:

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضٰاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ

ثُمَّ


1) 1) . بنا بر قولی، استفهام در آیه برای تعجّب است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 802)

أَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ عَذَّبَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْکٰافِرِینَ . توبه (9) 25 و 26

265. اظهار تعجّب در برابر شایعه‌ها و تهمتهای جنسی علیه یکدیگر، وظیفۀ مسلمانان:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَ الَّذِی تَوَلّٰی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

وَ لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَتَکَلَّمَ بِهٰذٰا سُبْحٰانَکَ هٰذٰا بُهْتٰانٌ عَظِیمٌ . نور (24) 11 و 16

نیز ==> تعجّب

تعلّم مؤمنان

266. وجوب هجرت گروهی از مؤمنان، برای فراگیری معارف دین:

وَ مٰا کٰانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذٰا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ . توبه (9) 122

تعلیم به مؤمنان

267. تعلیم شیوۀ تسبیح به مؤمنان از سوی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللّٰهَ ذِکْراً کَثِیراً

وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً. احزاب (33) 41 و 42

268. تعلیم چگونگی احکام معاملات و تنظیم ثبت اسناد به مؤمنان از سوی خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ ... فَاکْتُبُوهُ ... وَ لاٰ تَسْئَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ ... وَ لاٰ یُضَارَّ کٰاتِبٌ وَ لاٰ شَهِیدٌ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ .... بقره (2) 282

269. تعلیم چگونگی معاشرت والدین مؤمن با فرزندان خویش، از سوی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ ... کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ وَ إِذٰا بَلَغَ الْأَطْفٰالُ مِنْکُمُ الْحُلُمَ فَلْیَسْتَأْذِنُوا کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . نور (24) 58 و 59

270. خداوند تعلیم‌دهندۀ آداب معاشرت با پیامبر صلی الله علیه و آله به مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لاٰ تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ

إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوٰاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْویٰ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ

إِنَّ الَّذِینَ یُنٰادُونَکَ مِنْ وَرٰاءِ الْحُجُرٰاتِ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ

وَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتّٰی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . حجرات (49) 1 -\5

271. تعلیم معارف به مؤمنان با ارائۀ نمونۀ عینی، شیوۀ قرآن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیٰاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ وَ إِنْ تَسْئَلُوا عَنْهٰا حِینَ یُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَکُمْ عَفَا اللّٰهُ عَنْهٰا وَ اللّٰهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ

قَدْ سَأَلَهٰا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهٰا کٰافِرِینَ . مائده (5) 101 و 102

272. پیامبر صلی الله علیه و آله تعلیم‌دهندۀ احکام و معارف دینی به مؤمنان:

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . آل عمران (3) 164

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . انفال (8) 1

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ ... وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبٰائِهِنَّ أَوْ آبٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنٰائِهِنَّ أَوْ أَبْنٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوٰاتِهِنَّ أَوْ نِسٰائِهِنَّ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ أَوِ التّٰابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجٰالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلیٰ عَوْرٰاتِ النِّسٰاءِ وَ لاٰ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مٰا یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ وَ تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . نور (24) 30 و 31

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ وَ نِسٰاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلاٰ یُؤْذَیْنَ .... احزاب (33) 59

تعلیم مؤمنان

273. مؤمنان، موظّف به تعلیم آداب معاشرت به فرزندان خویش:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ ... وَ إِذٰا بَلَغَ الْأَطْفٰالُ مِنْکُمُ الْحُلُمَ فَلْیَسْتَأْذِنُوا کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ .... نور (24) 58 و 59

274. وجوب هجرت گروهی از مؤمنان، برای فراگیری معارف دین و تعلیم به دیگران:

وَ مٰا کٰانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذٰا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ . توبه (9) 122

تفکّر مؤمنان

275. تفکّر مؤمنان، سبب شناخت هدفمندی خلقت آسمانها و زمین:

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً سُبْحٰانَکَ فَقِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا .... آل عمران (3) 191 و193

276. بیان احکام و معارف دین از سوی خدا، زمینه‌ای برای تفکّر و اندیشیدن مؤمنان دربارۀ آنها:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُبْطِلُوا صَدَقٰاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذیٰ کَالَّذِی یُنْفِقُ مٰالَهُ رِئٰاءَ النّٰاسِ وَ لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ صَفْوٰانٍ عَلَیْهِ تُرٰابٌ فَأَصٰابَهُ وٰابِلٌ فَتَرَکَهُ صَلْداً لاٰ یَقْدِرُونَ عَلیٰ شَیْءٍ مِمّٰا کَسَبُوا وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ

أَ یَوَدُّ أَحَدُکُمْ أَنْ تَکُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ لَهُ فِیهٰا مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ وَ أَصٰابَهُ الْکِبَرُ وَ لَهُ ذُرِّیَّةٌ ضُعَفٰاءُ فَأَصٰابَهٰا إِعْصٰارٌ فِیهِ نٰارٌ فَاحْتَرَقَتْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ . بقره (2) 264 و 266

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ الْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ . آل عمران (3) 118

277. تفکّر اهل ایمان، زمینه‌ساز اعتقاد و ایمان آنان به قیامت:

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً سُبْحٰانَکَ فَقِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ

رَبَّنٰا إِنَّکَ مَنْ تُدْخِلِ النّٰارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ

رَبَّنٰا وَ آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ وَ لاٰ تُخْزِنٰا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّکَ لاٰ تُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. آل عمران (3) 191 و 192 و 194

278. تعقّل و اندیشۀ مؤمنان، مایۀ پذیرش دعوت انبیای الهی از سوی آنان:

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً سُبْحٰانَکَ فَقِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا رَبَّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ کَفِّرْ عَنّٰا سَیِّئٰاتِنٰا وَ تَوَفَّنٰا مَعَ الْأَبْرٰارِ

رَبَّنٰا وَ آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ وَ لاٰ تُخْزِنٰا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّکَ لاٰ تُخْلِفُ الْمِیعٰادَ.

آل عمران (3) 191 و 193 و 194

279. دعوت خداوند از مؤمنان، برای تفکّر در اعمال و پیش فرستاده‌های خود برای جهان آخرت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ .... حشر (59) 18

280. بیان آیات از سوی خدا، زمینه‌ای برای تعقّل و تدبّر مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُبْطِلُوا صَدَقٰاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذیٰ کَالَّذِی یُنْفِقُ مٰالَهُ رِئٰاءَ النّٰاسِ وَ لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ صَفْوٰانٍ عَلَیْهِ تُرٰابٌ فَأَصٰابَهُ وٰابِلٌ فَتَرَکَهُ صَلْداً لاٰ یَقْدِرُونَ عَلیٰ شَیْءٍ مِمّٰا کَسَبُوا وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ

أَ یَوَدُّ أَحَدُکُمْ أَنْ تَکُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ لَهُ فِیهٰا مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ وَ أَصٰابَهُ الْکِبَرُ وَ لَهُ ذُرِّیَّةٌ ضُعَفٰاءُ فَأَصٰابَهٰا إِعْصٰارٌ فِیهِ نٰارٌ فَاحْتَرَقَتْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ . بقره (2) 264 و 266

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ

یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ الْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ . آل عمران (3) 118

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ انْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکُمْ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 99

أَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِیَسْکُنُوا فِیهِ وَ النَّهٰارَ مُبْصِراً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . نمل (27) 86

تقرّب مؤمنان

281. تلاش برای تقرّب به خداوند، توصیۀ الهی به مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ وَ جٰاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . (1)مائده (5) 35

282. بادیه‌نشینان مؤمن، از مقربان درگاه الهی:

وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَتَّخِذُ مٰا یُنْفِقُ قُرُبٰاتٍ عِنْدَ اللّٰهِ وَ صَلَوٰاتِ الرَّسُولِ أَلاٰ إِنَّهٰا قُرْبَةٌ لَهُمْ .... توبه (9) 99

283. آسیه، زنی نمونه و الگو در تقرّب به خدا برای اهل ایمان:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قٰالَتْ رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ .... تحریم (66) 11

284. رعایت ادب و احترام در معاشرت با دیگران از سوی مؤمنان، مایۀ نیل آنان به مقام قرب الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قِیلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِی الْمَجٰالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللّٰهُ لَکُمْ وَ إِذٰا قِیلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا یَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ ... (2)مجادله (58) 11

285. انفاق، از عوامل تقرّب مؤمنان به خدا:

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 3 و 4

وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَتَّخِذُ مٰا یُنْفِقُ قُرُبٰاتٍ عِنْدَ اللّٰهِ وَ صَلَوٰاتِ الرَّسُولِ أَلاٰ إِنَّهٰا قُرْبَةٌ لَهُمْ سَیُدْخِلُهُمُ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . (3)توبه (9) 99

286. مؤمنان، موظّف به تلاش برای تقرّب به خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ وَ جٰاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . مائده (5) 35

287. مؤمنان حقیقی، برخوردار از درجات والای تقرّب در پیشگاه الهی:

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از«الوسیلة»تقرّب به خدا به‌وسیلۀ طاعات است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 293؛ الکشاف، ج 1، ص 628)

2) 2) .«ارتفاع درجات»کنایه از تقرب به خدا است. (المیزان، ج 19، ص 188)

3) 3) . بنا بر اینکه ضمیر«إنها»به معنای«ما ینفق»برگردد، یعنی انفاق آنان مایۀ قرب ایشان است

رَبِّهِمْ .... انفال (8) 4

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

... وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ .... یونس (10) 2

... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فِی رَوْضٰاتِ الْجَنّٰاتِ لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ .... شوری (42) 22

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ .... حدید (57) 19

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قِیلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِی الْمَجٰالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللّٰهُ لَکُمْ وَ إِذٰا قِیلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا یَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ .... مجادله (58) 11

نیز ==> تقرّب، عوامل تقرّب، ایمان

تقوای مؤمنان

==> تقوا، تقوا و ایمان، دعوت‌شدگان به تقوا، مؤمنان

تقیّۀ مؤمنان

288. جواز تقیّۀ مؤمنان در پذیرش ولایت کافران، در شرایط اضطرار و اجبار:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً .... آل عمران (3) 28

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمٰانِ وَ لٰکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّٰهِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . نحل (16) 106

نیز ==> تقیّه، احکام تقیّه، تقیّۀ عمّار یاسر و تقیّۀ مؤمن آل فرعون

تکالیف مؤمنان

289. امربه‌معروف ، از تکالیف واجب برای اهل ایمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ ... وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ .... آل عمران (3) 102 و 104

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ .... تحریم (66) 6

290. جامعۀ ایمانی، موظّف به موضعگیری در برابر اغواگری کافران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لاٰ یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ .... مائده (5) 105

291. حفظ خود و خانوادۀ خویش، از موجبات آتش جهنّم، از مسئولیّتهای مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ عَلَیْهٰا مَلاٰئِکَةٌ غِلاٰظٌ شِدٰادٌ لاٰ یَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ مٰا یُؤْمَرُونَ .

تحریم (66) 6

292. مسئولیّت جامعۀ ایمانی، در امر ازدواج مردان و زنان بی‌همسر:

وَ أَنْکِحُوا الْأَیٰامیٰ مِنْکُمْ وَ الصّٰالِحِینَ مِنْ عِبٰادِکُمْ

وَ إِمٰائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَرٰاءَ یُغْنِهِمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . نور (24) 32

293. ضرورت تلاش تمامی اهل ایمان، برای اجرای حدود الهی:

وَ السّٰارِقُ وَ السّٰارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمٰا جَزٰاءً بِمٰا کَسَبٰا نَکٰالاً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . (1)مائده (5) 38

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لْیَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمٰانِینَ .... نور (24) 2 و 4

294. مؤمنان، خواهان بار نشدن تکالیف سخت و طاقت‌فرسا بر آنان:

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا غُفْرٰانَکَ رَبَّنٰا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ

لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا لَهٰا مٰا کَسَبَتْ وَ عَلَیْهٰا مَا اکْتَسَبَتْ رَبَّنٰا لاٰ تُؤٰاخِذْنٰا إِنْ نَسِینٰا أَوْ أَخْطَأْنٰا رَبَّنٰا وَ لاٰ تَحْمِلْ عَلَیْنٰا إِصْراً کَمٰا حَمَلْتَهُ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِنٰا رَبَّنٰا وَ لاٰ تُحَمِّلْنٰا مٰا لاٰ طٰاقَةَ لَنٰا بِهِ وَ اعْفُ عَنّٰا وَ اغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا أَنْتَ مَوْلاٰنٰا فَانْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 285 و 286

295. درخواست مؤمنان از خداوند، برای عدم مؤاخذه نسبت به خطا و فراموشی در ادای تکالیف الهی:

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا غُفْرٰانَکَ رَبَّنٰا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ

لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا لَهٰا مٰا کَسَبَتْ وَ عَلَیْهٰا مَا اکْتَسَبَتْ رَبَّنٰا لاٰ تُؤٰاخِذْنٰا إِنْ نَسِینٰا أَوْ أَخْطَأْنٰا رَبَّنٰا وَ لاٰ تَحْمِلْ عَلَیْنٰا إِصْراً کَمٰا حَمَلْتَهُ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِنٰا رَبَّنٰا وَ لاٰ تُحَمِّلْنٰا مٰا لاٰ طٰاقَةَ لَنٰا بِهِ وَ اعْفُ عَنّٰا وَ اغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا أَنْتَ مَوْلاٰنٰا فَانْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 285 و 286

296. التزام مؤمنان به ادای تکالیف الهی:

لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا لَهٰا مٰا کَسَبَتْ وَ عَلَیْهٰا مَا اکْتَسَبَتْ رَبَّنٰا لاٰ تُؤٰاخِذْنٰا إِنْ نَسِینٰا أَوْ أَخْطَأْنٰا رَبَّنٰا وَ لاٰ تَحْمِلْ عَلَیْنٰا إِصْراً کَمٰا حَمَلْتَهُ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِنٰا رَبَّنٰا وَ لاٰ تُحَمِّلْنٰا مٰا لاٰ طٰاقَةَ لَنٰا بِهِ وَ اعْفُ عَنّٰا وَ اغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا أَنْتَ مَوْلاٰنٰا فَانْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 286

297. خیانت آگاهانه به امانتهای مسلمانان، خیانت به خویشتن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَخُونُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَمٰانٰاتِکُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ . انفال (8) 27

298. خیانت بنی ابیرق، به برخی مسلمانان:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَکُنْ لِلْخٰائِنِینَ خَصِیماً. (2)نساء (4) 105


1) 1) . با آنکه اجرای حدود تنها به دست برخی از مؤمنان است، ولی خطاب متوجّه عموم آنان است، پس نتیجه می‌گیریم همه باید برای اجرای حدود تلاش کنند

2) 2) . براساس شأن نزول، آیۀ مذکور مربوط دربارۀ خیانت بنی ابیرق به بعضی مسلمانان است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 160 -\161)

299. خیانت یهود و اکثر بنی اسرائیل در عصر بعثت، به پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ لَعَنّٰاهُمْ ... وَ لاٰ تَزٰالُ تَطَّلِعُ عَلیٰ خٰائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ .... مائده (5) 12 و 13

300. خوف از خیانت دشمن به عهد و پیمان خود با مسلمانان، موجب الغاء و بی‌اعتباری آن نزد پیامبر صلی الله علیه و آله :

اَلَّذِینَ عٰاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ یَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِی کُلِّ مَرَّةٍ وَ هُمْ لاٰ یَتَّقُونَ

وَ إِمّٰا تَخٰافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیٰانَةً فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلیٰ سَوٰاءٍ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْخٰائِنِینَ . انفال (8) 56 و 58

نیز ==> حرمت، حکم و وجوب

تکفیر گناهان مؤمنان

301. امید دادن خداوند به مؤمنان، مبنی بر تکفیر و پوشاندن گناهان آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ .... تحریم (66) 8

302. وعدۀ خداوند به اهل ایمان، برای تکفیر گناهان آنان:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مَعَکُمْ لَئِنْ ... وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلِی ... لَأُکَفِّرَنَّ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ .... مائده (5) 12

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللّٰهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقٰاناً وَ یُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ .... انفال (8) 29

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ . عنکبوت (29) 7

لِیُدْخِلَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ ... وَ یُکَفِّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ .... فتح (48) 5

... وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ ... یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ .... تغابن (64) 9

303. دعای مؤمنان، مبنی بر تکفیر گناهان‌شان، مورد اجابت خداوند:

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا رَبَّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ کَفِّرْ عَنّٰا سَیِّئٰاتِنٰا ... فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ ... لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ .... آل عمران (3) 193 و 195

نیز ==> تکفیر، عوامل تکفیر گناهان، ایمان

تلاوت قرآن بر مؤمنان

304. تلاوت آیات قرآن برای مؤمنان، فزایندۀ ایمان آنان:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . انفال (8) 2

305. تلاوت آیات قرآن بر مؤمنان، از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله :

رَبَّنٰا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِکَ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکِّیهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . بقره (2) 129

کَمٰا أَرْسَلْنٰا فِیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِنٰا وَ یُزَکِّیکُمْ وَ یُعَلِّمُکُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُعَلِّمُکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ . بقره (2) 151

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . آل عمران (3) 164

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً. طلاق (65) 11

306. تلاوت آیات قرآن بر مؤمنان، سبب ایجاد روحیّه توکل در آنان:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . انفال (8) 2

307. تلاوت قرآن بر اهل ایمان، مایۀ تقرّب آنان به خدا:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 2 و 4

308. تلاوت قرآن بر مؤمنان، زمینۀ مغفرت آنان:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 2 و 4

309. تلاوت قرآن بر اهل ایمان، سبب بهره‌مندی آنان از رزق کریمانۀ الهی:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 2 و 4

310. هدایت و راهیابی مؤمنان، براثر تلاوت قرآن بر آنان:

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . آل عمران (3) 164

... اَلَّذِینَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... طلاق (65) 10 و 11

311. تلاوت قرآن بر اهل ایمان، سبب قرار گرفتن آنان در زمرۀ مؤمنان حقیقی:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجٰاتٌ

عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 2 و 4

312. تلاوت قرآن بر مؤمنان، مانع ارتداد و گمراهی آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا فَرِیقاً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ یَرُدُّوکُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ کٰافِرِینَ

وَ کَیْفَ تَکْفُرُونَ وَ أَنْتُمْ تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ آیٰاتُ اللّٰهِ وَ فِیکُمْ رَسُولُهُ وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّٰهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . آل عمران (3) 100 و 101

تلاوت قرآن مؤمنان

313. فراخوانی پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان، به تلاوت قرآن در شب از سوی خداوند:

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ وَ اللّٰهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَیَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضیٰ وَ آخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ یَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ آخَرُونَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مزمّل (73) 20

314. تلاوت قرآن از سوی اهل ایمان، مایۀ برخورداری از پاداش الهی:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 2 و 4

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ ... وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ ... فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ ... وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً .... مزمّل (73) 20

تنبلی مؤمنان

315. روحیّۀ سستی و تنبلی در بین مؤمنان، عامل خودداری آنان از شرکت در جهاد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعاً

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً. نساء (4) 71 و 72

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مٰا لَکُمْ إِذٰا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ اثّٰاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مِنَ الْآخِرَةِ فَمٰا مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فِی الْآخِرَةِ إِلاّٰ قَلِیلٌ . توبه (9) 38

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ . توبه (9) 86

تنزیه مؤمنان

316. تقدیس و تنزیه مؤمنان از خدا:

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ

یَسْتَکْبِرُونَ . سجده (32) 15

317. مؤمنان، موظّف به تنزیه خدا در هر صبح و شام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللّٰهَ ذِکْراً کَثِیراً

وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً. احزاب (33) 41 و 42

لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... وَ تُسَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً. فتح (48) 9

318. مؤمنان، در بهشت، تنزیه‌کنندۀ خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمٰانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ

دَعْوٰاهُمْ فِیهٰا سُبْحٰانَکَ اللّٰهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیهٰا سَلاٰمٌ وَ آخِرُ دَعْوٰاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . یونس (10) 9 و 10

نیز ==> همین مدخل، تسبیح مؤمنان

تواضع برای مؤمنان

319. تواضع در برابر مؤمنان، مطلوب و ارزشمند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ .... مائده (5) 54

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 54

لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ وَ لاٰ تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ اخْفِضْ جَنٰاحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ . حجر (15) 88

وَ اخْفِضْ جَنٰاحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 215

320. تواضع در برابر مؤمنان، از وظایف پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 54

لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ وَ لاٰ تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ اخْفِضْ جَنٰاحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ . حجر (15) 88

وَ اخْفِضْ جَنٰاحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 215

321. تواضع در برابر مؤمنان، مایۀ جلب محبّت خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ .... مائده (5) 54

322. تواضع همراه با محبّت و مودّت نصارا در برابر مسلمانان، مورد ستایش خداوند:

... وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . مائده (5) 82

323. تواضع برخی اقوام محبوب خدا در برابر مؤمنان، بدون هراس از ملامت سرزنش گران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ یُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لاٰ

یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . مائده (5) 54

تواضع مؤمنان

==> همین مدخل، صفات مؤمنان، تواضع

توبۀ مؤمنان

324. توبه، از ملاکهای برتری و ارزشمندی مؤمنان:

عَسیٰ رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَکُنَّ أَنْ یُبْدِلَهُ أَزْوٰاجاً خَیْراً مِنْکُنَّ مُسْلِمٰاتٍ مُؤْمِنٰاتٍ قٰانِتٰاتٍ تٰائِبٰاتٍ عٰابِدٰاتٍ سٰائِحٰاتٍ ثَیِّبٰاتٍ وَ أَبْکٰاراً. تحریم (66) 5

325. توبۀ مؤمنان، زمینۀ آمرزش خواهی فرشتگان برای آنان:

اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ ... وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ ... اَلْجَحِیمِ . غافر (40) 7

326. وجوب توبه، برای مؤمنان:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ ... وَ تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ .... نور (24) 31

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً .... تحریم (66) 8

327. خداوند، فراخوان مؤمنان به توبه:

... ثُمَّ تٰابَ عَلَیْهِمْ لِیَتُوبُوا .... توبه (9) 118

... وَ تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ .... نور (24) 31

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً .... تحریم (66) 8

328. توبۀ مؤمنان، مایۀ تکفیر و آمرزش گناهان آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ .... تحریم (66) 8

329. خداوند، پذیرای توبۀ مؤمنان:

لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سٰاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مٰا کٰادَ یَزِیغُ قُلُوبُ فَرِیقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تٰابَ عَلَیْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 117

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ حَکِیمٌ . نور (24) 10

نیز ==> حکم، حکم توبه

توحید مؤمنان

330. توحید و عقیده به خدای یگانه، رمز نجات مؤمنان:

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنٰادیٰ فِی الظُّلُمٰاتِ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّٰالِمِینَ

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذٰلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ . انبیاء (21) 87 و 88

نیز ==> مسلمانان، مسلمانان و توحید

توصیه به مؤمنان

331. پیوستن به یاری‌کنندگان دین خدا، سفارش خدا

به اهل ایمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا أَنْصٰارَ اللّٰهِ .... صفّ (61) 14

332. مؤمنان، توصیه‌کنندۀ همدیگر به حق و صبر:

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ تَوٰاصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَوٰاصَوْا بِالصَّبْرِ. عصر (103) 3

333. توصیۀ خدا به مؤمنان، مبنی بر بیم و هراس از فرزندان، در صورت دشمنی آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ ... أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ .... تغابن (64) 14

334. اجتناب از برخورد خشونت‌آمیز با اظهارکنندۀ اسلام، توصیۀ الهی به مؤمنان مجاهد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقیٰ إِلَیْکُمُ السَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ مَغٰانِمُ کَثِیرَةٌ کَذٰلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُوا .... نساء (4) 94

توصیه مؤمنان

335. مؤمنان، توصیه‌کنندگان به صبر:

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ تَوٰاصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَوٰاصَوْا بِالصَّبْرِ. عصر (103) 3

336. مؤمنان، توصیه‌کنندگان به حق:

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ تَوٰاصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَوٰاصَوْا بِالصَّبْرِ. عصر (103) 3

توفیق مؤمنان

337. راهیابی مؤمنان به ایمان، نشئت گرفته از توفیق الهی:

فَمَنْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً کَأَنَّمٰا یَصَّعَّدُ فِی السَّمٰاءِ کَذٰلِکَ یَجْعَلُ اللّٰهُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 125

یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لاٰ تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلاٰمَکُمْ بَلِ اللّٰهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدٰاکُمْ لِلْإِیمٰانِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . حجرات (49) 17

338. جوانمردان مؤمن اصحاب کهف، برخوردار از هدایت و موهبتهای معنوی، در پرتو توفیقات الهی:

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنٰاهُمْ هُدیً

وَ رَبَطْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ إِذْ قٰامُوا فَقٰالُوا رَبُّنٰا رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلٰهاً لَقَدْ قُلْنٰا إِذاً شَطَطاً. کهف (18) 13 و 14

339. توفیق گروه اندکی از مؤمنان سپاهیان طالوت، در امتحان الهی:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّٰ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قٰالُوا لاٰ طٰاقَةَ لَنَا الْیَوْمَ بِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 249

توکّل مؤمنان

340. توکّل مؤمنان به خدا، از صفات نیک آنان:

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ . آل عمران (3) 171 و 173

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . انفال (8) 2

إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطٰانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . نحل (16) 99

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ

اَلَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . عنکبوت (29) 58 و 59

فَمٰا أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَمَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . شوری (42) 36

قَدْ کٰانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قٰالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّٰا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ کَفَرْنٰا بِکُمْ وَ بَدٰا بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةُ وَ الْبَغْضٰاءُ أَبَداً حَتّٰی تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَحْدَهُ إِلاّٰ قَوْلَ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَ مٰا أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ رَبَّنٰا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنٰا وَ إِلَیْکَ أَنَبْنٰا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ. ممتحنه (60) 4

قُلْ هُوَ الرَّحْمٰنُ آمَنّٰا بِهِ وَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْنٰا .... ملک (67) 29

341. مؤمنان متوکّل به خدا، اهل عفو و گذشت و اجتناب از گناه:

فَمٰا أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَمَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

وَ الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ وَ إِذٰا مٰا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ . شوری (42) 36 و 37

342. دعوت الهی از مؤمنان، برای توکّل کردن به خدا در امور خویش:

وَ مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ بُشْریٰ لَکُمْ وَ لِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُکُمْ بِهِ وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ . آل عمران (3) 126

إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللّٰهُ فَلاٰ غٰالِبَ لَکُمْ وَ إِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُکُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . آل عمران (3) 160

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أَیْدِیَهُمْ فَکَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ .... مائده (5) 11

قُلْ لَنْ یُصِیبَنٰا إِلاّٰ مٰا کَتَبَ اللّٰهُ لَنٰا هُوَ مَوْلاٰنٰا وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . توبه (9) 51

وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نَتَوَکَّلَ عَلَی اللّٰهِ ... وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ . ابراهیم (14) 12

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . تغابن (64) 13

قُلْ هُوَ الرَّحْمٰنُ آمَنّٰا بِهِ وَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْنٰا .... ملک (67) 29

نیز ==> توکّل، توکّل‌کنندگان، مؤمن آل فرعون، مؤمنان

تهجّد مؤمنان

343. تهجّد و شب‌زنده‌داری برخی مؤمنان اهل کتاب، سبب قرار گرفتن آنان در زمرۀ صالحان:

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ آنٰاءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ

یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ... وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ . آل عمران (3) 113 و 114

344. آسان‌گیری در تهجّد و نماز شب، با رفع وجوب آن از مسلمانان:

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ ... عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ ... (1)مزمّل (73) 20

345. استحباب تهجّد برای مسلمانان:

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ وَ اللّٰهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ .... مزمّل (73) 20

346. تهجّد مؤمنان، همراه با دعا و نیایش به درگاه خدا:

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . سجده (32) 15 و 16

نیز ==> تهجّد، متهجّدان، صحابه

تهدید مؤمنان

==> تهدید، تهدیدشدگان، مؤمنان

تهلیل مؤمنان

347. تهلیل و تسبیح مؤمنان، سبب اجابت دعای آنان از سوی خداوند:

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنٰادیٰ فِی الظُّلُمٰاتِ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّٰالِمِینَ

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذٰلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ . انبیاء (21) 87 و 88

348. تهلیل و لااله‌الااللّٰه گفتن مؤمنان، سبب رهایی آنان از غم و اندوه:

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنٰادیٰ فِی الظُّلُمٰاتِ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّٰالِمِینَ

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذٰلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ . انبیاء (21) 87 و 88

تهمت به مؤمنان

==> همین مدخل، افترا به مؤمنان

جاسوسی مؤمنان

349. جاسوسی برخی مؤمنان برای دشمنان:

1) 1) .«فتاب علیکم»یعنی خداوند با رفع وجوب نماز شب به شما تخفیف داد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 575؛ النکت و العیون، ماوردی، ج 6، ص 132)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَخُونُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَمٰانٰاتِکُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ . انفال (8) 27

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمٰا أَخْفَیْتُمْ وَ مٰا أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ یَفْعَلْهُ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ .

ممتحنه (60) 1

350. نهی شدن مؤمنان از جاسوسی برای کافران و دشمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَخُونُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَمٰانٰاتِکُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ . انفال (8) 27

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا آبٰاءَکُمْ وَ إِخْوٰانَکُمْ أَوْلِیٰاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . توبه (9) 23

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمٰا أَخْفَیْتُمْ وَ مٰا أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ یَفْعَلْهُ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ .

ممتحنه (60) 1

جدال با مؤمنان

351. جدال مشرکان با مؤمنان، براثر وسوسه‌ها و اغواگری شیطان:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ وَ إِنَّ الشَّیٰاطِینَ لَیُوحُونَ إِلیٰ أَوْلِیٰائِهِمْ لِیُجٰادِلُوکُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّکُمْ لَمُشْرِکُونَ . انعام (6) 121

352. جدال کافران با مؤمنان، دربارۀ توحید:

... وَ هُمْ یُجٰادِلُونَ فِی اللّٰهِ وَ هُوَ شَدِیدُ الْمِحٰالِ . رعد (13) 13

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطٰانٍ مَرِیدٍ

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ. حج (22) 3 و 8

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ. لقمان (31) 20

جدال مؤمنان

==> جدال، جدال‌کنندگان، مصادیق جدال‌کنندگان، مسلمانان

جراحت مؤمنان

==> جراحت، مجروحان، مجاهدان احُد

جنابت مؤمنان

==> جنابت

جنگ بین مؤمنان

==> جنگ، جنگ بین مؤمنان

جوانان مؤمن

353. جوانان بنی اسرائیل، از مؤمنان به موسی علیه السلام :

فَمٰا آمَنَ لِمُوسیٰ إِلاّٰ ذُرِّیَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلیٰ خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِمْ أَنْ یَفْتِنَهُمْ وَ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعٰالٍ فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِینَ . (1)یونس (10) 83

354. اصحاب کهف، از جوانمردان مؤمن به خدا:

إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ .... إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ .... کهف (18) 10 و 13

355. کنیزان جوان مؤمن، شایسته برای ازدواج:

وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلاً أَنْ یَنْکِحَ الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ .... نساء (4) 25

جهاد مؤمنان

==> جهاد، و حکم، حکم جهاد

جهل مؤمنان

356. هشدار الهی به مؤمنان، مبنی بر اجتناب از پذیرفتن خبر فاسق بدون تحقیق و بررسی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جٰاءَکُمْ فٰاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهٰالَةٍ .... حجرات (49) 6

357. خداوند، خواهان دور ماندن ساحت مؤمنان، از هرگونه ننگ و آسیب، حتّی از روی جهل:

... وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ ... (2)فتح (48) 25

358. گسترش شایعۀ افک، از ناحیۀ برخی مؤمنان جاهل:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَ الَّذِی تَوَلّٰی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِکُمْ مٰا لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللّٰهِ عَظِیمٌ . نور (24) 11 و 15

359. جهل و ناآگاهی مؤمنان، از وجود زنان و مردانی مؤمن در مکّه، قبل از فتح آن:

هُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ الْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ لِیُدْخِلَ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. فتح (48) 25

360. شیطان، وسوسه‌کنندۀ مؤمنان به سخنان جاهلانه، در مورد خداوند:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ کُلُوا مِمّٰا فِی الْأَرْضِ حَلاٰلاً طَیِّباً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ

إِنَّمٰا یَأْمُرُکُمْ بِالسُّوءِ وَ الْفَحْشٰاءِ وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ . بقره (2) 168 و 169

نیز ==> جهل، جهل مسلمانان صدر اسلام و خیر، جهل به خیر


1) 1) . مراد از«ذرّیّة»در آیه، جوانان است. (روح المعانی، ج 7، جزء 11، ص 245)

2) 2) .«معرة»به معنای امر مکروه، زشت و فضاحت‌آور است. (المصباح، ج 1 - 2، ص 401،«العُرّة»؛ المیزان، ج 18، ص 288)

حاکمیّت مؤمنان

==> همین مدخل، حکومت مؤمنان

حج مؤمنان

361. تعاون و همکاری مؤمنان، برای ادای مناسک حج، امری شایسته:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ ... وَ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ لاٰ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ .... مائده (5) 2

362. مسلمانان، موظّف به تعظیم مناسک حج و اجتناب از هتک حرمت شعائر آن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ ... وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ .... مائده (5) 2

نیز ==> حج و حکم، حکم حج

حزن مؤمنان

==> حزن، حزن در قیامت، حزن متخلّفان غزوۀ تبوک، حزن مجاهدان غزوۀ احُد، حزن مؤمنان، مصونیّت‌یافتگان از حزن، مؤمنان

حسابرسی از مؤمنان

363. خارج بودن حسابرسی مؤمنان نیایشگر، از عهدۀ پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ .... انعام (6) 52

364. حسابرسی سریع خداوند از مؤمنان اهل کتاب و بهره‌مندی آنان از پاداش الهی:

وَ إِنَّ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَمَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ خٰاشِعِینَ لِلّٰهِ لاٰ یَشْتَرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ . آل عمران (3) 199

365. حسابرسی آسان، نویدی به اصحاب یمین و مؤمنان:

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ

فَسَوْفَ یُحٰاسَبُ حِسٰاباً یَسِیراً

یَنْقَلِبُ إِلیٰ أَهْلِهِ مَسْرُوراً. (1)انشقاق (84) 7 -\9

366. حسابرسی از اعمال مؤمنان، در قیامت:

رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسٰابُ . ابراهیم (14) 41

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . حشر (59) 18

367. مؤمنان، موظّف به حسابرسی از اعمال خویش:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . حشر (59) 18

368. حسابرسی خداوند از اعمال آشکار و نیّات پنهانی مؤمنان:

1) 1) . منظور از«اصحاب یمین»، مؤمنان است. (المیزان، ج 20، ص 243)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا .... وَ إِنْ تُبْدُوا مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحٰاسِبْکُمْ بِهِ اللّٰهُ .... بقره (2) 282 و 284

369. حسابرسی دقیق خداوند از مؤمنان و ضایع نشدن هیچ‌گونه حقّی از آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

وَ اتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَی اللّٰهِ ثُمَّ تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . بقره (2) 278 و 281

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا رَبَّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ کَفِّرْ عَنّٰا سَیِّئٰاتِنٰا وَ تَوَفَّنٰا مَعَ الْأَبْرٰارِ

فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوٰابِ . آل عمران (3) 193 و 195

حسد به مؤمنان

==> حسد، حسد اهل کتاب، حسد مشرکان، حسد منافقان، حسد یهود

حسرت مؤمنان

370. حسرت مؤمنان در قیامت، از توفیق نیافتن در انفاق:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ . منافقون (63) 9 و 10

371. حسرت مؤمنان متخلّف از جهاد، از دست دادن غنایم:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعاً

وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً. نساء (4) 71 و 73

حشر مؤمنان

372. محشور شدن مؤمنان به‌سوی خدا، امری حتمی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اللّٰهِ تُحْشَرُونَ . آل عمران (3) 156 و 158

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ أَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . انفال (8) 24

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَنٰاجَیْتُمْ فَلاٰ تَتَنٰاجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ تَنٰاجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . مجادله (58) 9

373. محشور شدن مؤمنان به‌سوی خدا، خواه با مرگ طبیعی یا با شهادت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اللّٰهِ تُحْشَرُونَ . آل عمران (3) 156 و 158

374. توجّه مؤمنان به حشر، زمینه‌ساز دوری از گناهان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَنٰاجَیْتُمْ فَلاٰ تَتَنٰاجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ تَنٰاجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . مجادله (58) 9

375. توجّه مؤمنان به حشر، زمینه‌ساز ادای مناسک حج:

وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ فِی أَیّٰامٍ مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقیٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . بقره (2) 203

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ ... أُحِلَّ لَکُمْ صَیْدُ الْبَحْرِ وَ طَعٰامُهُ مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِلسَّیّٰارَةِ وَ حُرِّمَ عَلَیْکُمْ صَیْدُ الْبَرِّ مٰا دُمْتُمْ حُرُماً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . مائده (5) 95 و 96

376. توجّه مؤمنان به حشر، برانگیزانندۀ آنان، جهت حضور در میدان جهاد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اللّٰهِ تُحْشَرُونَ . آل عمران (3) 156 و 158

حضور مؤمنان

377. لزوم حضور مؤمنان، هنگام اجرای حدّ بر زناکار:

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لْیَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . (1)نور (24) 2

378. لزوم حضور مؤمنان در کنار پیامبر صلی الله علیه و آله در امور عبادی و سیاسی:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِذٰا کٰانُوا مَعَهُ عَلیٰ أَمْرٍ جٰامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا حَتّٰی یَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوکَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نور (24) 62

حقوق مؤمنان

==> حقوق، حقوق مؤمنان، حقوق مهاجران

حکمیّت بین مؤمنان

379. لزوم اطاعت بی‌چون و چرای مؤمنان، از حکم و داوری خداوند:

إِنَّمٰا کٰانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِینَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ أَنْ یَقُولُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا .... نور (24) 51

380. داوری خداوند، بین مؤمنان و کافران:

وَ لِتَصْغیٰ إِلَیْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ ... أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ أَبْتَغِی حَکَماً .... انعام (6) 113 و 114

وَ إِنْ کٰانَ طٰائِفَةٌ مِنْکُمْ آمَنُوا بِالَّذِی أُرْسِلْتُ بِهِ وَ طٰائِفَةٌ لَمْ یُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتّٰی یَحْکُمَ اللّٰهُ بَیْنَنٰا وَ هُوَ خَیْرُ الْحٰاکِمِینَ

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ یٰا شُعَیْبُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَرْیَتِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا قٰالَ أَ وَ لَوْ کُنّٰا کٰارِهِینَ

قَدِ افْتَرَیْنٰا عَلَی اللّٰهِ کَذِباً إِنْ عُدْنٰا فِی


1) 1) . مقصود از«و لیشهد...»حضور می‌باشد. (جامع البیان، ج 10، جزء 18، ص 91)

مِلَّتِکُمْ بَعْدَ إِذْ نَجّٰانَا اللّٰهُ مِنْهٰا وَ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَعُودَ فِیهٰا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ قَوْمِنٰا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفٰاتِحِینَ . اعراف (7) 87 -\89

ذٰلِکُمْ بِأَنَّهُ إِذٰا دُعِیَ اللّٰهُ وَحْدَهُ کَفَرْتُمْ وَ إِنْ یُشْرَکْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُکْمُ لِلّٰهِ الْعَلِیِّ الْکَبِیرِ. غافر (40) 12

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنٰاتٍ فَلاٰ تَرْجِعُوهُنَّ إِلَی الْکُفّٰارِ لاٰ هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لاٰ هُمْ یَحِلُّونَ لَهُنَّ ... وَ لاٰ تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوٰافِرِ وَ سْئَلُوا مٰا أَنْفَقْتُمْ وَ لْیَسْئَلُوا مٰا أَنْفَقُوا ذٰلِکُمْ حُکْمُ اللّٰهِ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . ممتحنه (60) 10

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ

فَمٰا یُکَذِّبُکَ بَعْدُ بِالدِّینِ

أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَحْکَمِ الْحٰاکِمِینَ . تین (95) 6 -\8

381. داوری خداوند بین مؤمنان و کافران، در قیامت:

وَ لاٰ یَزٰالُ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ حَتّٰی تَأْتِیَهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً أَوْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابُ یَوْمٍ عَقِیمٍ

اَلْمُلْکُ یَوْمَئِذٍ لِلّٰهِ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَأُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . حجّ (22) 55 -\57

اَللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ . (1)حج (22) 69

382. حکمیّت و داوری خدا بین مؤمنان و منافقان در قیامت:

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ قٰالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کٰانَ لِلْکٰافِرِینَ نَصِیبٌ قٰالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً. نساء (4) 141

حکومت مؤمنان

==> حکومت، حکومت مؤمنان

حمایت از مؤمنان

==> همین مدخل، امداد به مؤمنان

حمد مؤمنان

==> همین مدخل، صفات مؤمنان، حمد خدا

حیات مؤمنان

383. رستگاری مؤمنان در قیامت، به سبب بهره‌مندی آنان از حیات جاودانه:

قٰالَ قٰائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّی کٰانَ لِی قَرِینٌ

یَقُولُ أَ إِنَّکَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِینَ

أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَدِینُونَ . صافّات (37) 51 -\53

أَ فَمٰا نَحْنُ بِمَیِّتِینَ

إِلاّٰ مَوْتَتَنَا الْأُولیٰ وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . صافّات (37) 58 -\60

384. غیر قابل قیاس بودن حیات و زندگی اهل ایمان

1) 1) . جملۀ«اللّه یحکم بینکم»خطاب به مؤمنان و کافران است. (الکشاف، ج 3، ص 170)

با گناهکاران:

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئٰاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ کَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَوٰاءً مَحْیٰاهُمْ وَ مَمٰاتُهُمْ سٰاءَ مٰا یَحْکُمُونَ . جاثیه (45) 21

385. مؤمنان، بهره‌مند از حیات و شعور واقعی:

فَإِنَّکَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتیٰ وَ لاٰ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعٰاءَ إِذٰا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ

وَ مٰا أَنْتَ بِهٰادِ الْعُمْیِ عَنْ ضَلاٰلَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاّٰ مَنْ یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنٰا فَهُمْ مُسْلِمُونَ . روم (30) 52 و 53

386. برخورداری مؤمنان، از حیات معنوی و نور الهی:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . انعام (6) 122

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیٰاةً طَیِّبَةً .... نحل (16) 97

فَإِنَّکَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتیٰ وَ لاٰ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعٰاءَ إِذٰا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ

وَ مٰا أَنْتَ بِهٰادِ الْعُمْیِ عَنْ ضَلاٰلَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاّٰ مَنْ یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنٰا فَهُمْ مُسْلِمُونَ . روم (30) 52 و 53

387. تشبیه حال مؤمن به صاحب حیات و نور شدن:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . انعام (6) 122

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَحْیٰاءُ وَ لاَ الْأَمْوٰاتُ ... (1)فاطر (35) 22

388. حیات معنوی مؤمنان، موجب تأثیرپذیری از تذکّرات قرآن:

وَ مٰا عَلَّمْنٰاهُ الشِّعْرَ وَ مٰا یَنْبَغِی لَهُ إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْرٌ وَ قُرْآنٌ مُبِینٌ

لِیُنْذِرَ مَنْ کٰانَ حَیًّا وَ یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَی الْکٰافِرِینَ . یس (36) 69 و 70

389. حیات معنوی مؤمنان، در سایۀ اجابت دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذٰا دَعٰاکُمْ لِمٰا یُحْیِیکُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . انفال (8) 24

حیای مؤمنان

390. مؤمنان، موظّف به حفظ حیا و عفّت در امور خانوادگی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ عَلَیْهِمْ جُنٰاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوّٰافُونَ عَلَیْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ .... نور (24) 58

391. زنان مؤمن، موظّف به رعایت حیا و آزرم در راه رفتن:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لاٰ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مٰا یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ .... نور (24) 31


1) 1) .«...الاحیاء و لا الاموات»ضرب‌المثلی برای مؤمن و کافر است. (المیزان، ج 17، ص 37)

392. مؤمنان، موظّف به حیا و پاکدامنی در روابط جنسی خود:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ

إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ

فَمَنِ ابْتَغیٰ وَرٰاءَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ العٰادُونَ . مؤمنون (23) 1 و 5 -\7

393. مؤمنان، موظّف به حفظ حیای خود، در برخوردهای اجتماعی:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبٰائِهِنَّ أَوْ آبٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنٰائِهِنَّ أَوْ أَبْنٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوٰاتِهِنَّ أَوْ نِسٰائِهِنَّ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ أَوِ التّٰابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجٰالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلیٰ عَوْرٰاتِ النِّسٰاءِ وَ لاٰ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مٰا یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ وَ تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . نور (24) 30 و 31

نیز ==> حیا

خانوادۀ مؤمنان

394. امربه‌معروف و نهی از منکر خانواده، وظیفه‌ای الهی بر عهدۀ مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً ... (1)تحریم (66) 6

395. امربه‌معروف و نهی از منکر مؤمنان در خانوادۀ خویش، زمینۀ نجات آنان از آتش جهنّم:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ .... تحریم (66) 6

396. عفّت و پاکدامنی، معیاری برای تشکیل خانواده از سوی مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلاً أَنْ یَنْکِحَ الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنٰاتٍ غَیْرَ مُسٰافِحٰاتٍ وَ لاٰ مُتَّخِذٰاتِ أَخْدٰانٍ .... نساء (4) 19 و 25

... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ ... مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ وَ لاٰ مُتَّخِذِی أَخْدٰانٍ .... مائده (5) 5

اَلزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزّٰانِیَةُ لاٰ یَنْکِحُهٰا إِلاّٰ زٰانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذٰلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ . نور (24) 3

اَلْخَبِیثٰاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَ الْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثٰاتِ وَ الطَّیِّبٰاتُ لِلطَّیِّبِینَ .... نور (24) 26

397. لزوم رعایت سنخیّت و همانندی در ایمان و اعتقادات، برای تشکیل خانواده از سوی مؤمنان:

وَ لاٰ تَنْکِحُوا الْمُشْرِکٰاتِ حَتّٰی یُؤْمِنَّ وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ


1) 1) . از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه سؤال شده: چگونه اهل خود را از آتش نگهداری کنیم؟ فرمود: به آنان امرونهی کنید. (الکافی، ج 5، ص 62، ح 3)

خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ وَ لَوْ أَعْجَبَتْکُمْ وَ لاٰ تُنْکِحُوا الْمُشْرِکِینَ حَتّٰی یُؤْمِنُوا وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکُمْ أُولٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ وَ اللّٰهُ یَدْعُوا إِلَی الْجَنَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَ یُبَیِّنُ آیٰاتِهِ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ . بقره (2) 221

وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلاً أَنْ یَنْکِحَ الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِکُمْ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْکِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنٰاتٍ غَیْرَ مُسٰافِحٰاتٍ وَ لاٰ مُتَّخِذٰاتِ أَخْدٰانٍ فَإِذٰا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَیْنَ بِفٰاحِشَةٍ فَعَلَیْهِنَّ نِصْفُ مٰا عَلَی الْمُحْصَنٰاتِ مِنَ الْعَذٰابِ ذٰلِکَ لِمَنْ خَشِیَ الْعَنَتَ مِنْکُمْ وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَیْرٌ لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نساء (4) 25

اَلْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ وَ طَعٰامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعٰامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ وَ لاٰ مُتَّخِذِی أَخْدٰانٍ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . مائده (5) 5

اَلزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزّٰانِیَةُ لاٰ یَنْکِحُهٰا إِلاّٰ زٰانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذٰلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ . نور (24) 3

اَلْخَبِیثٰاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَ الْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثٰاتِ وَ الطَّیِّبٰاتُ لِلطَّیِّبِینَ وَ الطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّبٰاتِ أُولٰئِکَ مُبَرَّؤُنَ مِمّٰا یَقُولُونَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . نور (24) 26

398. استمرار زندگی خانوادگی در بهشت، برای مؤمنان:

... لِلَّذِینَ آمَنُوا ... رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ .... غافر (40) 7 و 8

اَلَّذِینَ آمَنُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا مُسْلِمِینَ

اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ تُحْبَرُونَ . زخرف (43) 69 و 70

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمٰانٍ أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ مٰا أَلَتْنٰاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَیْءٍ کُلُّ امْرِئٍ بِمٰا کَسَبَ رَهِینٌ . طور (52) 21

399. لزوم پرهیز و دوری جستن مؤمنان از بعضی اعضای خانواده، به سبب دشمنی آنان با ایشان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . تغابن (64) 14

400. دعای حاملان عرش، برای حفظ خانوادۀ مؤمنان از بدیها:

اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ

رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

وَ قِهِمُ السَّیِّئٰاتِ وَ مَنْ تَقِ السَّیِّئٰاتِ

یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . غافر (40) 7 -\9

401. خوف از خداوند، در محیط خانواده، از اوصاف مؤمنان:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمٰانٍ أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ مٰا أَلَتْنٰاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَیْءٍ کُلُّ امْرِئٍ بِمٰا کَسَبَ رَهِینٌ

قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا قَبْلُ فِی أَهْلِنٰا مُشْفِقِینَ . طور (52) 21 و 26

نیز ==> خانواده، خانواده در بهشت و خانوادۀ مؤمنان

خسران مؤمنان

402. مصونیّت مؤمنان و اهل عمل صالح از خسران:

إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَفِی خُسْرٍ

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ .... عصر (103) 2 و 3

403. توصیۀ مؤمنان به حق و صبر، عامل مصونیت آنان از خسران:

إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَفِی خُسْرٍ

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ .... عصر (103) 2 و 3

404. قرآن، مایۀ مصونیّت مؤمنان از خسران:

وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مٰا هُوَ شِفٰاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لاٰ یَزِیدُ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ خَسٰاراً. اسراء (17) 82

405. اطاعت مؤمنان از کفرپیشگان، مایۀ زیان و خسران آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ

بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ . آل عمران (3) 149 و 150

406. پذیرش ولایت الهی و اطاعت از او، مانع خسران اهل ایمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ

بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ . آل عمران (3) 149 و 150

407. ارتداد اهل ایمان، عامل خسران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ . آل عمران (3) 149

... وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمٰانِ ... وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . مائده (5) 5

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ .... أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . نحل (16) 106 و 109

408. امتحان خداوند از مؤمنان، با گرفتار کردن آنان به خسارت در جان و مال:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوٰالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَرٰاتِ وَ بَشِّرِ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 153 و 155

409. خسران مؤمنان، در صورت دلبستگی به مال و فرزندان خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . منافقون (63) 9

خشوع مؤمنان

410. خشوع مؤمنان در نماز، موجب بهره‌مندی آنان از فردوس جاودان:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ

اَلَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . مؤمنون (23) 1 و 2 و 11

411. یاد خدا و ذکر کبریایی او، تأثیرگذار بر دلهای نرم و خاشع مؤمنان:

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . سجده (32) 15

أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّٰهِ وَ مٰا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لاٰ یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلُ فَطٰالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . حدید (57) 16

412. ضرورت خشوع مؤمنان در برابر قرآن:

أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّٰهِ وَ مٰا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لاٰ یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلُ فَطٰالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . حدید (57) 16

413. مؤمنان خاشع، اهل تهجد و تسبیح و به دور از استکبار:

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . سجده (32) 15 و 16

414. مؤمنان خاشع، بهره‌مند از آمرزش الهی:

إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمٰاتِ وَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْقٰانِتِینَ وَ الْقٰانِتٰاتِ وَ الصّٰادِقِینَ وَ الصّٰادِقٰاتِ وَ الصّٰابِرِینَ وَ الصّٰابِرٰاتِ وَ الْخٰاشِعِینَ وَ الْخٰاشِعٰاتِ وَ الْمُتَصَدِّقِینَ وَ الْمُتَصَدِّقٰاتِ وَ الصّٰائِمِینَ وَ الصّٰائِمٰاتِ وَ الْحٰافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحٰافِظٰاتِ وَ الذّٰاکِرِینَ اللّٰهَ کَثِیراً وَ الذّٰاکِرٰاتِ أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. احزاب (33) 35

415. خشوع مؤمنان در نماز، مایۀ رستگاری آنان:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ . مؤمنون (23) 1 و 2

416. خشوع مؤمنان اهل کتاب، موجب بهره‌مندی آنان از پاداش الهی:

وَ إِنَّ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَمَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ خٰاشِعِینَ لِلّٰهِ ... أُولٰئِکَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ .... آل عمران (3) 199

إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمٰاتِ وَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْقٰانِتِینَ وَ الْقٰانِتٰاتِ وَ الصّٰادِقِینَ وَ الصّٰادِقٰاتِ وَ الصّٰابِرِینَ وَ الصّٰابِرٰاتِ وَ الْخٰاشِعِینَ وَ الْخٰاشِعٰاتِ وَ الْمُتَصَدِّقِینَ وَ الْمُتَصَدِّقٰاتِ وَ الصّٰائِمِینَ وَ الصّٰائِمٰاتِ وَ الْحٰافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحٰافِظٰاتِ وَ الذّٰاکِرِینَ اللّٰهَ کَثِیراً وَ الذّٰاکِرٰاتِ أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. احزاب (33) 35

نیز ==> خشوع، خاشعان، مصادیق خاشعان، مؤمنان

خشونت با مؤمنان

==> خشونت، خشونت اصحاب اخدود و خشونت با مؤمنان

خضوع مؤمنان

417. خضوع مؤمنان در برابر آیات الهی:

اَلَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا إِنَّنٰا آمَنّٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ قِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ

اَلصّٰابِرِینَ وَ الصّٰادِقِینَ وَ الْقٰانِتِینَ وَ الْمُنْفِقِینَ وَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحٰارِ. آل عمران (3) 16 و 17

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . سجده (32) 15

خلافت مؤمنان

418. خلافت مؤمنان صالح، وعدۀ الهی به آنان:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ .... نور (24) 55

خندۀ مؤمنان

419. خندۀ تمسخری مؤمنان در قیامت در برابر کافران، پاسخ برخورد تحقیر و تمسخرآمیز آنان با مؤمنان در دنیا:

إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا کٰانُوا مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ

فَالْیَوْمَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنَ الْکُفّٰارِ یَضْحَکُونَ . مطفّفین (83) 29 و 34

خواب مؤمنان

420. بیدار شدن مؤمنان در دل شب از خواب، جهت نیایش با پروردگار:

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . سجده (32) 15 و 16

نیز ==> اصحاب کهف، خواب اصحاب کهف

خودکشی مؤمنان

421. خودکشی مؤمنان، عملی ظالمانه و متجاوزانه و موجب ورود به جهنّم:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ... وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ عُدْوٰاناً وَ ظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِیهِ نٰاراً ... . نساء (4) 29 و 30

خوف از مؤمنان

422. بسیج دفاعی مؤمنان، سبب ترس بنی نضیر و آوارگی آنان:

هُوَ الَّذِی أَخْرَجَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ دِیٰارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مٰا ظَنَنْتُمْ أَنْ یَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مٰانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللّٰهِ فَأَتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَیْدِی الْمُؤْمِنِینَ فَاعْتَبِرُوا یٰا أُولِی الْأَبْصٰارِ

وَ لَوْ لاٰ أَنْ کَتَبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمُ الْجَلاٰءَ لَعَذَّبَهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابُ النّٰارِ. حشر (59) 2 و 3

خوف مؤمنان

423. خوف اهل ایمان، مایۀ امتحان آنان از سوی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ .... بقره (2) 153 و 155

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللّٰهُ بِشَیْءٍ مِنَ الصَّیْدِ تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِمٰاحُکُمْ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ مَنْ یَخٰافُهُ بِالْغَیْبِ .... مائده (5) 94

إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا

هُنٰالِکَ ابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزٰالاً شَدِیداً. احزاب (33) 10 و 11

424. خوف مؤمنان بنی اسرائیل، از آزار و اذیّت فرعون و فرعونیان:

فَمٰا آمَنَ لِمُوسیٰ إِلاّٰ ذُرِّیَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلیٰ خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِمْ أَنْ یَفْتِنَهُمْ .... یونس (10) 83

425. خوف و اضطراب مؤمنان، براثر محاصرۀ مدینه از سوی احزاب کافر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ ... إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا هُنٰالِکَ ابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزٰالاً شَدِیداً. (1)احزاب (33) 9 -\11

426. ترس و هراس مؤمنان صدر اسلام، از ربوده شدن به‌وسیلۀ دشمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ .... انفال (8) 24 و 26

427. ترس و هراس مؤمنان صدر اسلام، از نبرد با مشرکان پیمان‌شکن، مورد ملامت خدا:

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ ... أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْرٰاجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . توبه (9) 7 و 13

428. لزوم تلاش برای اصلاح و آشتی، در صورت خوف مؤمنان از بروز اختلاف در خانوادۀ مؤمنان:

وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقٰاقَ بَیْنِهِمٰا فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا إِنْ یُرِیدٰا إِصْلاٰحاً .... نساء (4) 35

429. ترس مؤمنان از کافران، مورد نهی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا .... اَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ .... مائده (5) 2 و 3

430. وحشت برخی مؤمنان صدر اسلام، از مرگ و کشته شدن در راه خدا:

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ الصّٰابِرِینَ

وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ .

آل عمران (3) 142 و 143

431. ترس مسلمانان صدر اسلام از ظالمان اهل کتاب، در مورد تغییر قبله:

1) 1) . آیات، مربوط به غزوۀ احزاب است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 532؛ زاد المسیر، ج 3، ص 450)

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِی وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ . (1)بقره (2) 150

432. خوف و ترس مؤمنان از سرزنش ملامتگران و دشمنان دین، امری ناپسند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ ... وَ لاٰ یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ .... مائده (5) 54

433. خوف و دلهرۀ برخی مسلمانان، از جنگ:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ ... إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرٰاکُمْ فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ .... آل عمران (3) 152 و 153

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ ... إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ وَ خٰافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 172 و 175

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ قِیلَ لَهُمْ کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَخْشَوْنَ النّٰاسَ کَخَشْیَةِ اللّٰهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْیَةً وَ قٰالُوا رَبَّنٰا لِمَ کَتَبْتَ عَلَیْنَا الْقِتٰالَ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ ... (2)نساء (4) 77

إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا

هُنٰالِکَ ابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزٰالاً شَدِیداً. احزاب (33) 10 و 11

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

434. خوف مؤمنان از خدا، مایۀ پرهیز از پذیرفتن ولایت کافران:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ ... وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ .... آل عمران (3) 28

435. خوف و خشیت اهل ایمان از خدا، مایۀ بهره‌مندی از نعمتهای بهشتی و رضوان الهی:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ

جَزٰاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذٰلِکَ لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ . بیّنه (98) 7 و 8

436. توصیۀ الهی به مؤمنان، مبنی بر ترس و هراس از برخی همسران و فرزندان، در صورت دشمنی آنان:

1) 1) . مقصود از«النّاس»اهل کتاب است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 428؛ زاد المسیر، ج 1، ص 123)

2) 2) . براساس شأن نزول، برخی از مسلمانان قبل از هجرت از رسول خدا صلی الله علیه و آله اذن جهاد با مشرکان می‌خواستند و با نزول آیات جهاد به دلیل خوف و وحشت از شرکت در جنگ خودداری کردند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 119)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ .... تغابن (64) 14

437. خوف مسلمانان از حمله و یورش کافران، مجوّز شکسته خواندن نماز:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا .... نساء (4) 101

438. خوف اهل ایمان از کافران، موجب جواز تقیّه:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ. آل عمران (3) 28

439. تبدیل خوف به امنیّت در آخر الزمان، وعدۀ خدا به مؤمنان:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ ... وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً .... نور (24) 55

440. تبدیل ترس و هراس مؤمنان به امنیّت و آرامش در آخرالزّمان:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . نور (24) 55

نیز ==> حکم، حکم خوف و خوف، خوف از کافران، و قیامت، خوف از قیامت و همین مدخل، صفات مؤمنان، خوف از خدا

خیانت به مؤمنان

441. خصومت با مؤمنان، از موارد خیانت به آنان:

إِنَّ اللّٰهَ یُدٰافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ خَوّٰانٍ کَفُورٍ. حجّ (22) 38

442. خیانت بنی ابیرق، به برخی مسلمانان:

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاکَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَکُنْ لِلْخٰائِنِینَ خَصِیماً. (1)نساء (4) 105

443. خیانت یهود و اکثر بنی اسرائیل در عصر بعثت، به پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ لَعَنّٰاهُمْ ... وَ لاٰ تَزٰالُ تَطَّلِعُ عَلیٰ خٰائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ .... مائده (5) 12 و 13

444. خوف از خیانت دشمن به عهد و پیمان خود با مسلمانان، موجب الغاء و بی‌اعتباری آن نزد پیامبر صلی الله علیه و آله :

اَلَّذِینَ عٰاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ یَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِی کُلِّ مَرَّةٍ وَ هُمْ لاٰ یَتَّقُونَ

وَ إِمّٰا تَخٰافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیٰانَةً فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلیٰ سَوٰاءٍ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ


1) 1) . براساس شأن نزول، آیۀ مذکور، مربوط دربارۀ خیانت بنی ابیرق به بعضی مسلمانان است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 160 -\161)

اَلْخٰائِنِینَ . انفال (8) 56 و 58

445. گمان باطل برخی مسلمانان صدر اسلام، مبنی بر خیانت پیامبر صلی الله علیه و آله به آنان، در استفاده از غنایم جنگی:

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ ... (1)آل عمران (3) 161

خیانت مؤمنان

446. خیانت در امانتها و ترک اعمال واجب از سوی اهل ایمان، مورد نهی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَخُونُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَمٰانٰاتِکُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ . (2)انفال (8) 27

447. نهی خداوند، از خیانت مؤمنان به خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَخُونُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَمٰانٰاتِکُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ . انفال (8) 27

448. نافرمانی از احکام و فرامین الهی از سوی مؤمنان، خیانت به خویشتن:

أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیٰامِ الرَّفَثُ إِلیٰ نِسٰائِکُمْ ... عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتٰانُونَ أَنْفُسَکُمْ .... بقره (2) 187

449. خیانت آگاهانۀ برخی از مؤمنان به محمّد صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَخُونُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَمٰانٰاتِکُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ . (3)انفال (8) 27

450. خداوند، مدافع و یاور مؤمنان، در مقابل خیانت کفرپیشگان:

إِنَّ اللّٰهَ یُدٰافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ خَوّٰانٍ کَفُورٍ. حج (22) 38

خیر مؤمنان

451. خداوند، حامی مؤمنان و تقدیرکنندۀ خیر و مصلحت برای آنان:

وَ أَمَّا الْغُلاٰمُ فَکٰانَ أَبَوٰاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینٰا أَنْ یُرْهِقَهُمٰا طُغْیٰاناً وَ کُفْراً

فَأَرَدْنٰا أَنْ یُبْدِلَهُمٰا رَبُّهُمٰا خَیْراً مِنْهُ زَکٰاةً وَ أَقْرَبَ رُحْماً. کهف (18) 80 و 81

452. باغدار مؤمن، امیدوار به اعطای خیر، از سوی خداوند:

قٰالَ لَهُ صٰاحِبُهُ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَ کَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ ... فَعَسیٰ رَبِّی أَنْ یُؤْتِیَنِ خَیْراً مِنْ جَنَّتِکَ ....

کهف (18) 37 و 40

453. مؤمنان صالح اهل کتاب، بهره‌مند از پاداش خیر:

... مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ ... یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ... وَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ وَ مٰا یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ .... آل عمران (3) 113 -\115

454. ایمان به خدا، زمینۀ بهره‌مندی مؤمنان از خیرات:

1) 1) . برداشت براساس شأن نزول مذکور دربارۀ آیه است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 872 ؛ الکشاف، ج 1، ص 434)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از«اماناتکم»در آیه اعمال واجب است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 824)

3) 3) . براساس شأن نزول، آیه در مورد خیانت ابو لبابه به پیامبر صلی الله علیه و آله با گزارش مقاصد و تصمیمات حضرت، به یهودیان است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 5، جزء 9، ص 321)

لٰکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ ... وَ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْخَیْرٰاتُ .... توبه (9) 88

455. جهاد با مال و جان اهل ایمان، سبب بهره‌مندی آنان از خیرات:

لٰکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْخَیْرٰاتُ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . توبه (9) 88

456. بهره‌مندی مؤمنان، از پاداش خیر:

وَ لَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ خَیْرٌ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . بقره (2) 103

لٰکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ ... وَ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْخَیْرٰاتُ .... توبه (9) 88

وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا .... یوسف (12) 57

... ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ .... قصص (28) 80

فَمٰا أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَمَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . شوری (42) 36

نیز ==> خیر، بهره‌مندان از خیر، مؤمنان قوم نوح و جهل به خیر، خیر در احکام

درجات مؤمنان

==> ایمان، افزایش ایمان، مراتب ایمان

دست مؤمنان

457. عذاب شدن کافران در دنیا، با دستهای مؤمنان:

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ ... قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ .... توبه (9) 14

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنٰا إِلاّٰ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ أَنْ یُصِیبَکُمُ اللّٰهُ بِعَذٰابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینٰا فَتَرَبَّصُوا إِنّٰا مَعَکُمْ مُتَرَبِّصُونَ . توبه (9) 52

458. تخریب خانه‌های یهود بنی نضیر به دست مؤمنان:

هُوَ الَّذِی أَخْرَجَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ دِیٰارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مٰا ظَنَنْتُمْ أَنْ یَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مٰانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللّٰهِ فَأَتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَیْدِی الْمُؤْمِنِینَ فَاعْتَبِرُوا یٰا أُولِی الْأَبْصٰارِ. حشر (59) 2

دشمنی با مؤمنان

==> دشمنی، دشمنی با مؤمنان

دشمنی مؤمنان

459. پرهیز مؤمنان از دشمنی با یکدیگر، مورد عنایت و خواست پروردگار:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصٰابُ وَ الْأَزْلاٰمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ . مائده (5) 90 و 91

460. دشمنی مؤمنان با بتها و بت‌پرستان، الگویی پسندیده برای موحّدان:

قَدْ کٰانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قٰالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّٰا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ کَفَرْنٰا بِکُمْ وَ بَدٰا بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةُ وَ الْبَغْضٰاءُ أَبَداً حَتّٰی تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَحْدَهُ إِلاّٰ قَوْلَ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَ مٰا أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ رَبَّنٰا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنٰا وَ إِلَیْکَ أَنَبْنٰا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ

لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِیهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کٰانَ یَرْجُوا اللّٰهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ مَنْ یَتَوَلَّ فَإِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ. ممتحنه (60) 4 و 6

461. دشمنی مؤمنان با همدیگر در اثر میگساری و قماربازی و بت‌پرستی از اهداف شیطان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصٰابُ وَ الْأَزْلاٰمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ . مائده (5) 90 و 91

462. دشمنی مؤمنان با مشرکان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْوٰاناً وَ إِذٰا حَلَلْتُمْ فَاصْطٰادُوا وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ لاٰ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ . مائده (5) 2

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلیٰ أَلاّٰ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . مائده (5) 8

463. دشمنی مؤمنان با کافران مکّه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمٰا أَخْفَیْتُمْ وَ مٰا أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ یَفْعَلْهُ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ

إِنْ یَثْقَفُوکُمْ یَکُونُوا لَکُمْ أَعْدٰاءً وَ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أَیْدِیَهُمْ وَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ وَ وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ . ممتحنه (60) 1 و 2

دشنام به مؤمنان

464. دشنام و القاب زشت دادن به مؤمنان، موجب قرار گرفتن در زمرۀ ظالمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ ... وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . حجرات (49) 11

465. دشنام گویی دشمنان خدا به مؤمنان، در صورت سیطره بر آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ ... إِنْ یَثْقَفُوکُمْ یَکُونُوا لَکُمْ أَعْدٰاءً وَ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أَیْدِیَهُمْ وَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ وَ وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ . ممتحنه (60) 1 و 2

دعا برای مؤمنان

==> دعا، دعا برای مؤمنان و همین مدخل، دعای مؤمنان

دعای مؤمنان

466. دعای مؤمنان سپاهیان طالوت در پیشگاه خدا، برای پیروزی بر سپاهیان جالوت:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ ... فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قٰالُوا .... وَ لَمّٰا بَرَزُوا لِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالُوا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 249 و 250

467. دعای مؤمنان، وسیله‌ای مؤثّر برای نجات آنان از غم و اندوه:

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنٰادیٰ فِی الظُّلُمٰاتِ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّٰالِمِینَ

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذٰلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ . انبیاء (21) 87 و 88

468. دعای اهل ایمان، برای آمرزش گناهان خود و قرار گرفتن در زمرۀ ابرار:

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا رَبَّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ کَفِّرْ عَنّٰا سَیِّئٰاتِنٰا وَ تَوَفَّنٰا مَعَ الْأَبْرٰارِ. آل عمران (3) 193

469. آمرزش‌طلبی مؤمنان با دعا به درگاه الهی:

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ ... غُفْرٰانَکَ رَبَّنٰا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ ... رَبَّنٰا لاٰ تُؤٰاخِذْنٰا إِنْ نَسِینٰا أَوْ أَخْطَأْنٰا رَبَّنٰا ... وَ اعْفُ عَنّٰا وَ اغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا أَنْتَ مَوْلاٰنٰا فَانْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 285 و 286

اَلَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا إِنَّنٰا آمَنّٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ قِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ. آل عمران (3) 16

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا رَبَّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ کَفِّرْ عَنّٰا سَیِّئٰاتِنٰا .... آل عمران (3) 193

إِنَّهُ کٰانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبٰادِی یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰاحِمِینَ . مؤمنون (23) 109

وَ الَّذِینَ جٰاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا وَ لِإِخْوٰانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونٰا بِالْإِیمٰانِ وَ لاٰ تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنٰا غِلاًّ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنٰا إِنَّکَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . حشر (59) 10

470. دعای مؤمنان به پیشگاه ربوبی برای قرار گرفتن در زمرۀ گواهان:

... یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 83

471. دعای جادوگران مؤمن به درگاه الهی برای پایداری بر ایمان و تسلیم بودن در برابر خدا:

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

وَ مٰا تَنْقِمُ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِآیٰاتِ رَبِّنٰا لَمّٰا جٰاءَتْنٰا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ تَوَفَّنٰا مُسْلِمِینَ . اعراف (7) 120 و 126

472. مؤمنان، موظّف به دعا و سلام برای پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِنَّ اللّٰهَ وَ مَلاٰئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً. (1)احزاب (33) 56


1) 1) . از امام صادق علیه السلام نقل شده که صلوات مردم، دعا است. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 303، ح 225)

473. دعا و نیایش توأم با بیم و امید مؤمنان به درگاه خدا، در دل شب:

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا ... تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً .... سجده (32) 15 و 16

474. دعای مؤمنان، برای امداد الهی و پیروزی در برابر کافران:

... وَ الْمُؤْمِنُونَ ... رَبَّنٰا ... وَ ارْحَمْنٰا أَنْتَ مَوْلاٰنٰا فَانْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 285 و 286

475. اجابت دعای مؤمنان از سوی خدا:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ ... فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ ... وَ لَمّٰا بَرَزُوا لِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالُوا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ قَتَلَ دٰاوُدُ جٰالُوتَ .... بقره (2) 249 -\251

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا رَبَّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ کَفِّرْ عَنّٰا سَیِّئٰاتِنٰا وَ تَوَفَّنٰا مَعَ الْأَبْرٰارِ

رَبَّنٰا وَ آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ وَ لاٰ تُخْزِنٰا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّکَ لاٰ تُخْلِفُ الْمِیعٰادَ

فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ .... آل عمران (3) 193 -\195

وَ یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَ الْکٰافِرُونَ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ. شوری (42) 26

476. دعای مؤمنان، برای بهره‌مندی از عفو الهی، نسبت به لغزشها و کوتاهیهای خود:

... وَ الْمُؤْمِنُونَ .... رَبَّنٰا لاٰ تُؤٰاخِذْنٰا إِنْ نَسِینٰا أَوْ أَخْطَأْنٰا ... وَ اعْفُ عَنّٰا .... بقره (2) 285 و 286

477. دعای مؤمنان، برای غفران مؤمنان پیشین:

وَ الَّذِینَ جٰاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا وَ لِإِخْوٰانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونٰا بِالْإِیمٰانِ .... حشر (59) 10

478. دعای مؤمنان، برای برادران دینی خود و رفع کینه از میان آنان:

وَ الَّذِینَ جٰاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا وَ لِإِخْوٰانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونٰا بِالْإِیمٰانِ وَ لاٰ تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنٰا غِلاًّ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنٰا إِنَّکَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . حشر (59) 10

479. دعای مؤمنان، برای رفع کینۀ خود نسبت به مؤمنان:

وَ الَّذِینَ جٰاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا وَ لِإِخْوٰانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونٰا بِالْإِیمٰانِ وَ لاٰ تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنٰا غِلاًّ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنٰا إِنَّکَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . حشر (59) 10

480. دعای مؤمنان قوم موسی به درگاه خداوند، برای نجات از ظالمان:

وَ قٰالَ مُوسیٰ یٰا قَوْمِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّٰهِ فَعَلَیْهِ تَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُسْلِمِینَ

فَقٰالُوا عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

وَ نَجِّنٰا بِرَحْمَتِکَ مِنَ الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . یونس (10) 84 -\86

481. دعای ابراهیم علیه السلام و مؤمنان همراه وی، برای رهایی از فتنه:

قَدْ کٰانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قٰالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّٰا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ کَفَرْنٰا بِکُمْ وَ بَدٰا بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةُ وَ الْبَغْضٰاءُ أَبَداً حَتّٰی تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَحْدَهُ إِلاّٰ قَوْلَ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَ مٰا أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ رَبَّنٰا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنٰا وَ إِلَیْکَ أَنَبْنٰا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ

رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا وَ اغْفِرْ لَنٰا رَبَّنٰا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . ممتحنه (60) 4 و 5

482. دعای پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان، در بهشت به درگاه ربوبی، برای به کمال رساندن نورانیّت آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ یُدْخِلَکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا وَ اغْفِرْ لَنٰا إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. تحریم (66) 8

483. ذکر«سبحانک اللّهمّ و الحمد للّه ربّ العالمین» سرفصل و پایان‌بخش دعای مؤمنان به درگاه الهی در بهشت:

دَعْوٰاهُمْ فِیهٰا سُبْحٰانَکَ اللّٰهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیهٰا سَلاٰمٌ وَ آخِرُ دَعْوٰاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . یونس (10) 10

484. دعای مسیحیان مؤمن به پیشگاه الهی:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 82 و 83

485. اجتناب از برخورد خشونت‌آمیز با اظهارکنندۀ اسلام، توصیۀ الهی به مؤمنان مجاهد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَتَبَیَّنُوا .... نساء (4) 94

486. دعای همراه با بیم و امید مؤمنان به درگاه الهی:

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . سجده (32) 15 و 16

487. دعای شبانۀ مؤمنان به درگاه الهی:

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . سجده (32) 15 و 16

488. دعای مؤمنان اصحاب کهف تنها به درگاه خداوند:

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنٰاهُمْ هُدیً

وَ رَبَطْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ إِذْ قٰامُوا فَقٰالُوا رَبُّنٰا رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلٰهاً لَقَدْ قُلْنٰا إِذاً شَطَطاً. کهف (18) 13 و 14

489. دعای جوانمردان مؤمن اصحاب کهف، برای

فراهم شدن عوامل رشد و کمال آنان:

إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ فَقٰالُوا رَبَّنٰا آتِنٰا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً وَ هَیِّئْ لَنٰا مِنْ أَمْرِنٰا رَشَداً

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنٰاهُمْ هُدیً . کهف (18) 10 و 13

490. دعای مؤمنان، برای نجات خود از آتش جهنّم:

اَلَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا إِنَّنٰا آمَنّٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ قِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ. آل عمران (3) 16

491. دعای مؤمنان، برای نجات از ذلّت و خواری در قیامت:

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا رَبَّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ کَفِّرْ عَنّٰا سَیِّئٰاتِنٰا وَ تَوَفَّنٰا مَعَ الْأَبْرٰارِ

رَبَّنٰا وَ آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ وَ لاٰ تُخْزِنٰا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّکَ لاٰ تُخْلِفُ الْمِیعٰادَ.

آل عمران (3) 193 و 194

492. اجابت دعای مؤمنان، از سوی خداوند:

وَ یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَ الْکٰافِرُونَ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ. شوری (42) 26

نیز ==> استعانت، استعانت از خدا، استعانت‌کنندگان از خدا، مؤمنان و استغاثه، استغاثۀ مؤمنان و استغفار، استغفار مؤمنان و دعا

دفاع از مؤمنان

493. دفاع دائمی خداوند، از مؤمنان:

إِنَّ اللّٰهَ یُدٰافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ خَوّٰانٍ کَفُورٍ. حج (22) 38

494. اهتمام خداوند، برای دفاع از آبروی مؤمنان:

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ حَتّٰی یَتَوَفّٰاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لَهُنَّ سَبِیلاً. نساء (4) 15

وَ مَنْ یَکْسِبْ خَطِیئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ یَرْمِ بِهِ بَرِیئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً. نساء (4) 112

إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفٰاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ ... إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ الْغٰافِلاٰتِ الْمُؤْمِنٰاتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . نور (24) 19 و 23

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً. احزاب (33) 58

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسیٰ أَنْ یَکُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ وَ لاٰ نِسٰاءٌ مِنْ نِسٰاءٍ عَسیٰ أَنْ یَکُنَّ خَیْراً مِنْهُنَّ وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمٰانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لاٰ تَجَسَّسُوا وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ رَحِیمٌ . حجرات (49) 11 و 12

495. دفاع شاعران مؤمن، از مظلومان مؤمن:

وَ الشُّعَرٰاءُ یَتَّبِعُهُمُ الْغٰاوُونَ

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا

اَلصّٰالِحٰاتِ وَ ذَکَرُوا اللّٰهَ کَثِیراً وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا .... شعراء (26) 224 و 227

496. دفاع و حمایت خضر علیه السلام از پدر و مادر مؤمن، با کشتن نوجوان سرکش و کافر آنان:

وَ أَمَّا الْغُلاٰمُ فَکٰانَ أَبَوٰاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینٰا أَنْ یُرْهِقَهُمٰا طُغْیٰاناً وَ کُفْراً. کهف (18) 80

نیز ==> همین مدخل، امداد به مؤمنان

دفاع مؤمنان

497. آمادگی برای دفاع از ائمّه علیهم السلام ، وظیفۀ مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا ... (1)آل عمران (3) 200

نیز ==> دفاع

دلداری به مؤمنان

==> دلداری، دلداری به مؤمنان

دنیاطلبی مؤمنان

498. دنیاطلبی برخی مؤمنان، در جهاد و مبارزه با دشمن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا .... إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا .... آل عمران (3) 149 و 152

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مٰا لَکُمْ إِذٰا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ اثّٰاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مِنَ الْآخِرَةِ فَمٰا مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فِی الْآخِرَةِ إِلاّٰ قَلِیلٌ . توبه (9) 38

دوستی با مؤمنان

==> دوستی، دوستی با مؤمنان

دوستی مؤمنان

499. ممنوعیّت دوستی مؤمنان با دشمنان خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ الْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ . آل عمران (3) 118

لاٰ تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کٰانُوا آبٰاءَهُمْ أَوْ أَبْنٰاءَهُمْ أَوْ إِخْوٰانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُولٰئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمٰانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولٰئِکَ حِزْبُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . مجادله (58) 22

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمٰا أَخْفَیْتُمْ وَ مٰا أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ یَفْعَلْهُ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ


1) 1) . براساس روایتی از امام صادق علیه السلام در تفسیر«رابطوا»است. (تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 212، ح 179)

اَلسَّبِیلِ

إِنْ یَثْقَفُوکُمْ یَکُونُوا لَکُمْ أَعْدٰاءً وَ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أَیْدِیَهُمْ وَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ وَ وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ

إِنَّمٰا یَنْهٰاکُمُ اللّٰهُ عَنِ الَّذِینَ قٰاتَلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ أَخْرَجُوکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ وَ ظٰاهَرُوا عَلیٰ إِخْرٰاجِکُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . ممتحنه (60) 1 و 2 و 9

500. دوستی و ولایت مؤمنان با یکدیگر:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ إِلاّٰ تَفْعَلُوهُ تَکُنْ فِتْنَةٌ فِی الْأَرْضِ وَ فَسٰادٌ کَبِیرٌ. انفال (8) 72 و 73

501. ممنوع شدن مؤمنان از دوستی با خویشاوندان خود، در صورت ترجیح کفر بر ایمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا آبٰاءَکُمْ وَ إِخْوٰانَکُمْ أَوْلِیٰاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ

قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ وَ إِخْوٰانُکُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ وَ عَشِیرَتُکُمْ وَ أَمْوٰالٌ اقْتَرَفْتُمُوهٰا وَ تِجٰارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسٰادَهٰا وَ مَسٰاکِنُ تَرْضَوْنَهٰا أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهٰادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتّٰی یَأْتِیَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 23 و 24

502. لزوم پرهیز مؤمنان از دوستی با کافران:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ. آل عمران (3) 28

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 144

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . مائده (5) 57

تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یَتَوَلَّوْنَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَبِئْسَ مٰا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ فِی الْعَذٰابِ هُمْ خٰالِدُونَ

وَ لَوْ کٰانُوا یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ النَّبِیِّ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . مائده (5) 80 و 81

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا آبٰاءَکُمْ وَ إِخْوٰانَکُمْ أَوْلِیٰاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . توبه (9) 23

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمٰا أَخْفَیْتُمْ وَ مٰا أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ یَفْعَلْهُ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ .

ممتحنه (60) 1

503. ممنوعیّت دوستی مؤمنان با یهود و نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

504. ممنوعیّت دوستی مؤمنان با منافقان:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً. نساء (4) 88 و 89

505. ممنوعیّت دوستی مؤمنان با استهزاگران نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . مائده (5) 57 و 58

506. دوستی و مودّت مؤمنان با خویشاوندان پیامبر، اجر و مزد رسالت آن حضرت:

ذٰلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللّٰهُ عِبٰادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیهٰا حُسْناً إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ شَکُورٌ. شوری (42) 23

507. ایجاد روابط دوستی مؤمنان با کافران، موجب گمراهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمٰا أَخْفَیْتُمْ وَ مٰا أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ یَفْعَلْهُ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ .

ممتحنه (60) 1

508. رابطۀ دوستی با غضب‌شدگان خدا، امری ممنوع:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ قَدْ یَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ کَمٰا یَئِسَ الْکُفّٰارُ مِنْ أَصْحٰابِ الْقُبُورِ. ممتحنه (60) 13

دیۀ مؤمنان

509. قتل مؤمن از روی خطا، موجب پرداخت دیه:

... وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ .... نساء (4) 92

510. لزوم پرداخت دیۀ مؤمن، در خسارت وارده به او از سوی جانی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصٰاصُ فِی الْقَتْلیٰ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثیٰ بِالْأُنْثیٰ فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أَخِیهِ شَیْءٌ فَاتِّبٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَدٰاءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسٰانٍ ذٰلِکَ تَخْفِیفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ رَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدیٰ بَعْدَ ذٰلِکَ فَلَهُ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . بقره (2) 178

ذکرهای مؤمنان

511. ذکر کثیر الهی، توصیۀ خداوند به مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . انفال (8) 45

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ ذَکَرُوا اللّٰهَ کَثِیراً وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ . شعراء (26) 227

لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کٰانَ یَرْجُوا اللّٰهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَکَرَ اللّٰهَ کَثِیراً. احزاب (33) 21

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللّٰهَ ذِکْراً کَثِیراً. احزاب (33) 41

فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . جمعه (62) 10

512. ذکر خدا، آرام‌بخش دلهای مؤمنان:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللّٰهِ أَلاٰ بِذِکْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ . رعد (13) 28

513. ذکر خدا، موجب رستگاری مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . انفال (8) 45

فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . جمعه (62) 10

514. ذکر خدا، موجب خوف دلهای مؤمنان:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . انفال (8) 2

515. ذکر خدا، موجب خشیت دلهای مؤمنان:

أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّٰهِ وَ مٰا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لاٰ یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلُ فَطٰالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . حدید (57) 16

516. سفارش خدا به مؤمنان برای ذکر او، هنگام ظهر و برپایی نماز جمعه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . جمعه (62) 9

517. سفارش خدا به مؤمنان برای ذکر او، در صبحگاهان و عصرگاهان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللّٰهَ ذِکْراً کَثِیراً

وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً. احزاب (33) 41 و 42

518. سفارش خدا به مؤمنان برای ذکر خدا، هنگام مواجهه با دشمن:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ

عَذٰاباً مُهِیناً

فَإِذٰا قَضَیْتُمُ الصَّلاٰةَ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِکُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتٰاباً مَوْقُوتاً. نساء (4) 102 و 103

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . انفال (8) 45

519. مؤمنان، در معرض غفلت از ذکر خدا، در صورت دلبستگی به مال و فرزند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . منافقون (63) 9

520. اعراض مؤمنان از ذکر خدا، موجب زیانکاری آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . منافقون (63) 9

521. میگساری و قماربازی، موجب بازداشتن مؤمنان از یاد خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصٰابُ وَ الْأَزْلاٰمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ . مائده (5) 90 و 91

ذلّت مؤمنان

522. مصونیّت مؤمنان از ذلّت و رسوایی، در قیامت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ .... تحریم (66) 8

523. مصونیّت اهل ایمان، از کیفر ذلّت و خواری:

فَلَوْ لاٰ کٰانَتْ قَرْیَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهٰا إِیمٰانُهٰا إِلاّٰ قَوْمَ یُونُسَ لَمّٰا آمَنُوا کَشَفْنٰا عَنْهُمْ عَذٰابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا .... یونس (10) 98

فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا صٰالِحاً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ .... هود (11) 66

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی أَیّٰامٍ نَحِسٰاتٍ لِنُذِیقَهُمْ عَذٰابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لَعَذٰابُ الْآخِرَةِ أَخْزیٰ وَ هُمْ لاٰ یُنْصَرُونَ

وَ نَجَّیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ . فصّلت (41) 16 و 18

ثُمَّ رَدَدْنٰاهُ أَسْفَلَ سٰافِلِینَ

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ . تین (95) 5 و 6

524. دعای مؤمنان برای نجات از ذلّت، در قیامت:

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا رَبَّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ کَفِّرْ عَنّٰا سَیِّئٰاتِنٰا وَ تَوَفَّنٰا مَعَ الْأَبْرٰارِ

رَبَّنٰا وَ آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ وَ لاٰ تُخْزِنٰا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ .... آل عمران (3) 193 و 194

نیز ==> ذلّت، نجات از ذلّت

ذو القرنین و مؤمنان

525. وعدۀ ذو القرنین به مؤمنان سرزمین شمال، از

پاداش مناسب و مقرّرات آسان:

حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهٰا تَغْرُبُ فِی عَیْنٍ حَمِئَةٍ وَ وَجَدَ عِنْدَهٰا قَوْماً قُلْنٰا یٰا ذَا الْقَرْنَیْنِ إِمّٰا أَنْ تُعَذِّبَ وَ إِمّٰا أَنْ تَتَّخِذَ فِیهِمْ حُسْناً

وَ أَمّٰا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُ جَزٰاءً الْحُسْنیٰ وَ سَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنٰا یُسْراً. کهف (18) 86 و 88

راستگویی مؤمنان

==> همین مدخل، صفات مؤمنان، راستگویی

رباخواری مؤمنان

526. رباخواری، در میان مؤمنان صدر اسلام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَکُمْ رُؤُسُ أَمْوٰالِکُمْ لاٰ تَظْلِمُونَ وَ لاٰ تُظْلَمُونَ . بقره (2) 278 و 279

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا أَضْعٰافاً مُضٰاعَفَةً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . آل عمران (3) 130

رجعت مؤمنان

527. رجعت مؤمنان به دنیا و یاری شدن آنان از سوی خداوند:

إِنّٰا لَنَنْصُرُ رُسُلَنٰا وَ الَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهٰادُ. (1)غافر (40) 51

528. رجعت مؤمنان شهید به دنیا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ إِذٰا ضَرَبُوا فِی الْأَرْضِ أَوْ کٰانُوا غُزًّی لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا لِیَجْعَلَ اللّٰهُ ذٰلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اللّٰهِ تُحْشَرُونَ . (2)آل عمران (3) 156 و 158

رحمت بر مؤمنان

==> رحمت، مشمولان رحمت، مؤمنان

رزق مؤمنان

529. تأمین رزق مؤمنان، از سوی خداوند:

وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قٰالُوا هٰذَا الَّذِی رُزِقْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ أُتُوا بِهِ مُتَشٰابِهاً وَ لَهُمْ فِیهٰا أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . بقره (2) 25

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ اشْکُرُوا لِلّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . بقره (2) 172

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خُلَّةٌ وَ لاٰ شَفٰاعَةٌ وَ الْکٰافِرُونَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . بقره (2) 254

وَ مٰا ذٰا عَلَیْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا


1) 1) . امام صادق علیه السلام می‌فرماید: این نصرت و یاری در رجعت است. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 526، ح 69)

2) 2) . امام باقر علیه السلام در تفسیر آیات یادشده فرمود: شهیدان پس از کشته شدن دوباره به دنیا رجعت خواهند کرد. (بحار الانوار، ج 53، ص 66 ، ح 58)

رَزَقَهُمُ اللّٰهُ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِهِمْ عَلِیماً. نساء (4) 39

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذٰا دَعٰاکُمْ لِمٰا یُحْیِیکُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 24 و 26

قُلْ لِعِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خِلاٰلٌ . ابراهیم (14) 31

یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ

وَ کَأَیِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاٰ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللّٰهُ یَرْزُقُهٰا وَ إِیّٰاکُمْ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . عنکبوت (29) 56 و 60

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . سجده (32) 15 و 16

فَمٰا أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَمَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

وَ الَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَمْرُهُمْ شُوریٰ بَیْنَهُمْ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . شوری (42) 36 و 38

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 9 و 11

530. بهره‌مندی مؤمنان از رزق الهی، در بهشت:

وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قٰالُوا هٰذَا الَّذِی رُزِقْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ أُتُوا بِهِ مُتَشٰابِهاً وَ لَهُمْ فِیهٰا أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . بقره (2) 25

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 4

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 74

إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ شَیْئاً

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً إِلاّٰ سَلاٰماً وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیهٰا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا.

مریم (19) 60 و 62

فَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . حج (22) 50

لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . سبأ (34) 4

مَنْ عَمِلَ سَیِّئَةً فَلاٰ یُجْزیٰ إِلاّٰ مِثْلَهٰا وَ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ یُرْزَقُونَ فِیهٰا بِغَیْرِ حِسٰابٍ . غافر (40) 40

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً. طلاق (65) 11

531. بهره‌مندی مؤمنان از روزی فراوان در قیامت:

زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ یَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ اللّٰهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . بقره (2) 212

532. استفاده از رزق پاکیزه در قیامت، در انحصار اهل ایمان:

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّٰهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ الطَّیِّبٰاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا خٰالِصَةً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . اعراف (7) 32

533. مؤمنان، موظّف به انفاق از رزقشان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خُلَّةٌ وَ لاٰ شَفٰاعَةٌ وَ الْکٰافِرُونَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . بقره (2) 254

وَ مٰا ذٰا عَلَیْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقَهُمُ اللّٰهُ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِهِمْ عَلِیماً. نساء (4) 39

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . انفال (8) 2 و 3

قُلْ لِعِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خِلاٰلٌ . ابراهیم (14) 31

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . سجده (32) 15 و 16

فَمٰا أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَمَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

وَ الَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَمْرُهُمْ شُوریٰ بَیْنَهُمْ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . شوری (42) 36 و 38

534. اجابت دعای ابراهیم علیه السلام از سوی خداوند، در بهره‌مندی مؤمنان مکّه از رزق الهی:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قٰالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلیٰ عَذٰابِ النّٰارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 126

رستگاری مؤمنان

535. رستگاری مؤمنان، براثر کثرت ذکر خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . انفال (8) 45

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ .... لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . جمعه (62) 9 و 10

536. رستگاری مؤمنان، در صورت خشوع در نماز و

محافظت برآن :

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ . مؤمنون (23) 1 و 2 و 9

537. رستگاری مؤمنان، در گرو عفّت و پاکدامنی خویش:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ . مؤمنون (23) 1 و 5

538. رستگاری مؤمنان، در گرو پایبندی به امانت و عهدهای خود:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ . مؤمنون (23) 1 و 8

539. رستگاری مؤمنان، در پرتو توبه و بازگشت به خدا:

... وَ تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . نور (24) 31

فَأَمّٰا مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَعَسیٰ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِینَ . قصص (28) 67

540. رستگاری مؤمنان، در پرتو عبادت و کارهای خیر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . حج (22) 77

541. رستگاری مؤمنان، در گرو هجرت در راه خدا:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

542. رستگاری مؤمنان، در گرو جهاد در راه خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ وَ جٰاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . مائده (5) 35

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . انفال (8) 45

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

لٰکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْخَیْرٰاتُ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . توبه (9) 88

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللّٰهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بٰایَعْتُمْ بِهِ وَ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 111

543. رستگاری مؤمنان، در گرو یاری پیامبر صلی الله علیه و آله و پیروی از تعالیم قرآن:

... فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . اعراف (7) 157

544. رستگاری مؤمنان، در صورت اجتناب از سخنان لغو و بیهوده:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 1 و 3

545. رستگاری مؤمنان، در صورت اجتناب از میگساری و قماربازی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصٰابُ وَ الْأَزْلاٰمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . مائده (5) 90

546. رستگاری مؤمنان، در صورت اجتناب از رباخواری:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا أَضْعٰافاً مُضٰاعَفَةً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . آل عمران (3) 130

547. رستگاری مؤمنان، در گرو ایمان و عمل صالح آنان:

فَأَمّٰا مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَعَسیٰ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِینَ . قصص (28) 67

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَیُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِی رَحْمَتِهِ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِینُ . جاثیه (45) 30

یَوْمَ یَجْمَعُکُمْ لِیَوْمِ الْجَمْعِ ذٰلِکَ یَوْمُ التَّغٰابُنِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ وَ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . تغابن (64) 9

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْکَبِیرُ. بروج (85) 11

548. رستگاری مؤمنان، در گرو اطاعت از پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِنَّمٰا کٰانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِینَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ أَنْ یَقُولُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . نور (24) 51

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ قُولُوا قَوْلاً سَدِیداً

یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمٰالَکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فٰازَ فَوْزاً عَظِیماً. احزاب (33) 70 و 71

549. رستگاری مؤمنان، در صورت اقامۀ نماز:

اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . بقره (2) 3 و 5

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ . مؤمنون (23) 1 و 2 و 9

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . جمعه (62) 9 و 10

550. تقوا و دوری از گناه، عامل رستگاری مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ وَ جٰاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . مائده (5) 35

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ

لَهُمُ الْبُشْریٰ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ لاٰ تَبْدِیلَ لِکَلِمٰاتِ اللّٰهِ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . یونس (10) 63 و 64

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ قُولُوا قَوْلاً سَدِیداً. احزاب (33) 70

551. چشم‌پوشی مردان و زنان مؤمن از نگاههای حرام، زمینه‌ساز رستگاری آنان:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا

فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبٰائِهِنَّ أَوْ آبٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنٰائِهِنَّ أَوْ أَبْنٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوٰاتِهِنَّ أَوْ نِسٰائِهِنَّ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ أَوِ التّٰابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجٰالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلیٰ عَوْرٰاتِ النِّسٰاءِ وَ لاٰ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مٰا یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ وَ تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . نور (24) 30 و 31

552. حجاب و عفاف زنان مؤمن، موجب رستگاری آنان:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبٰائِهِنَّ أَوْ آبٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنٰائِهِنَّ أَوْ أَبْنٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوٰاتِهِنَّ أَوْ نِسٰائِهِنَّ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ أَوِ التّٰابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجٰالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلیٰ عَوْرٰاتِ النِّسٰاءِ وَ لاٰ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مٰا یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ وَ تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . نور (24) 31

نیز ==> رستگاری، رستگاران، مصادیق رستگاران، مؤمنان

رشد مؤمنان

553. مؤمنان کفرستیز، انسانهایی رشدیافته:

... وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ ... أُولٰئِکَ هُمُ الرّٰاشِدُونَ . حجرات (49) 7

554. مؤمن آل فرعون، انسان رشد یافته و قادر بر هدایت دیگران به راه رشد:

... وَ مٰا کَیْدُ فِرْعَوْنَ إِلاّٰ فِی تَبٰابٍ وَ قٰالَ الَّذِی آمَنَ یٰا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِکُمْ سَبِیلَ الرَّشٰادِ. غافر (40) 37 و 38

555. جنّیان مؤمن، معتقد به قرار گرفتن در مسیر رشد و کمال:

قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقٰالُوا إِنّٰا سَمِعْنٰا قُرْآناً عَجَباً

وَ أَنّٰا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَ مِنَّا الْقٰاسِطُونَ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولٰئِکَ تَحَرَّوْا رَشَداً. جنّ (72) 1 و 14

556. دعای جوانمردان مؤمن (اصحاب کهف)، برای فراهم شدن عوامل رشد و کمال آنان:

إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ فَقٰالُوا رَبَّنٰا آتِنٰا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً وَ هَیِّئْ لَنٰا مِنْ أَمْرِنٰا رَشَداً

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنٰاهُمْ هُدیً . کهف (18) 10 و 13

رضایت از مؤمنان

==> رضا، رضای خدا، رضای خدا از مؤمنان

رضایت مؤمنان

557. رضایت متقابل خدا و مؤمنان از یکدیگر:

وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ...

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ .... توبه (9) 99 و 100

... أُولٰئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمٰانَ ... رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ .... مجادله (58) 22

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا .... رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ .... بیّنه (98) 7 و 8

558. دستیابی مؤمنان به بهشت، مایۀ خرسندی آنان از خداوند:

لاٰ تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کٰانُوا آبٰاءَهُمْ أَوْ أَبْنٰاءَهُمْ أَوْ إِخْوٰانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُولٰئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمٰانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولٰئِکَ حِزْبُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . مجادله (58) 22

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ

جَزٰاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذٰلِکَ لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ . بیّنه (98) 7 و 8

نیز ==> رضا، رضای مؤمنان

رفاه‌طلبی مؤمنان

559. رفاه‌طلبی گروهی از مسلمانان صدر اسلام، مانع آنان از شرکت در جهاد:

قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ وَ إِخْوٰانُکُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ وَ عَشِیرَتُکُمْ وَ أَمْوٰالٌ اقْتَرَفْتُمُوهٰا وَ تِجٰارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسٰادَهٰا وَ مَسٰاکِنُ تَرْضَوْنَهٰا أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهٰادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا .... توبه (9) 24

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مٰا لَکُمْ إِذٰا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ اثّٰاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا .... توبه (9) 38

رفاه مؤمنان

560. مطلوبیّت بهره‌مندی مؤمنان، از رفاه و امکانات در زندگی:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قٰالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلیٰ عَذٰابِ النّٰارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 126

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ اشْکُرُوا لِلّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . بقره (2) 172

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ

أُولٰئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمّٰا کَسَبُوا وَ اللّٰهُ سَرِیعُ الْحِسٰابِ . بقره (2) 201 و 202

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوٰارِحِ مُکَلِّبِینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّٰا عَلَّمَکُمُ

اَللّٰهُ فَکُلُوا مِمّٰا أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ .... مائده (5) 4

اَلْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ وَ طَعٰامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعٰامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ... . مائده (5) 5

وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقٰامُوا التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَکَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ .... مائده (5) 66

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحَرِّمُوا طَیِّبٰاتِ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَعْتَدُوا إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ . مائده (5) 87

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّٰهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ الطَّیِّبٰاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا خٰالِصَةً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . اعراف (7) 32

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنٰاهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . اعراف (7) 96

وَ اکْتُبْ لَنٰا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ إِنّٰا هُدْنٰا إِلَیْکَ قٰالَ عَذٰابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشٰاءُ وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِنٰا یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 156

561. برخورداری مؤمنان صدر اسلام از رفاه و آسایش، پس از تحمّل سختیها و مشکلات:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ .... انفال (8) 24 و 26

562. برخوردار شدن مؤمنان قوم یونس، از رفاه و آسایش دنیایی:

فَلَوْ لاٰ کٰانَتْ قَرْیَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهٰا إِیمٰانُهٰا إِلاّٰ قَوْمَ یُونُسَ لَمّٰا آمَنُوا کَشَفْنٰا عَنْهُمْ عَذٰابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مَتَّعْنٰاهُمْ إِلیٰ حِینٍ . یونس (10) 98

وَ إِنَّ یُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ

وَ أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ یَزِیدُونَ

فَآمَنُوا فَمَتَّعْنٰاهُمْ إِلیٰ حِینٍ . صافّات (37) 139 و 147 و 148

563. مؤمنان، بهره‌مند از رفاه و آسایش:

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ .... اعراف (7) 96

... قٰالَ ... وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِنٰا یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 156

564. مؤمنان، بهره‌مند از آسایش در بهشت:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 72

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ .... أُولٰئِکَ لَهُمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ یُحَلَّوْنَ فِیهٰا مِنْ أَسٰاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ یَلْبَسُونَ ثِیٰاباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَ إِسْتَبْرَقٍ مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ نِعْمَ الثَّوٰابُ وَ حَسُنَتْ مُرْتَفَقاً. کهف (18) 30 و 31

إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ

یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ شَیْئاً

جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدَ الرَّحْمٰنُ عِبٰادَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّهُ کٰانَ وَعْدُهُ مَأْتِیًّا

لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً إِلاّٰ سَلاٰماً وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیهٰا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا. مریم (19) 60 -\62

إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنیٰ أُولٰئِکَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ

لاٰ یَسْمَعُونَ حَسِیسَهٰا وَ هُمْ فِی مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خٰالِدُونَ . انبیاء (21) 101 و 102

... إِلاّٰ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ لَهُمْ جَزٰاءُ الضِّعْفِ بِمٰا عَمِلُوا وَ هُمْ فِی الْغُرُفٰاتِ آمِنُونَ . سبأ (34) 37

مَنْ عَمِلَ سَیِّئَةً فَلاٰ یُجْزیٰ إِلاّٰ مِثْلَهٰا وَ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ یُرْزَقُونَ فِیهٰا بِغَیْرِ حِسٰابٍ . غافر (40) 40

... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فِی رَوْضٰاتِ الْجَنّٰاتِ لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذٰلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ. شوری (42) 22

565. وعدۀ خداوند مبنی بر بهره‌مند شدن مؤمنان پیرو نوح، از آسایش و رفاه:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ . هود (11) 48

566. وعدۀ خداوند، مبنی بر برخوردار شدن مؤمنان، از حاکمیّت و امنیّت و رفاه، در آخرالزّمان:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . نور (24) 55

567. دعای ابراهیم علیه السلام برای بهره‌مندی مؤمنان مکّه از آسایش و رفاه، و اجابت آن از ناحیۀ خدا:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قٰالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلیٰ عَذٰابِ النّٰارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 126

رکوع مؤمنان

568. رکوع در برابر پروردگار، از صفات مؤمنان:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ .... اَلرّٰاکِعُونَ ... وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . توبه (9) 111 و 112

... تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ... وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا .... فتح (48) 29

569. مؤمنان، مأمور رکوع در برابر پروردگار:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . حج (22) 77

زیرکی مؤمنان

==> همین مدخل، صفات مؤمنان، زیرکی

سابقۀ مؤمنان

570. مؤمنان، دارای سابقه‌ای نیکو و درخشان، در

پیشگاه خداوند:

... وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... (1)یونس (10) 2

سجدۀ مؤمنان

571. مؤمنان، مأمور سجده در پیشگاه خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اسْجُدُوا .... حجّ (22) 77

572. مداومت مؤمنان بر سجده، در پیشگاه خدا:

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . سجده (32) 15

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ... وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. (2)فتح (48) 29

573. سجده در پیشگاه پروردگار، از صفات مؤمنان:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ .... اَلرّٰاکِعُونَ السّٰاجِدُونَ ... وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . توبه (9) 111 و 112

... تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ... وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا .... فتح (48) 29

574. وصف مؤمنان در تورات، به سجده‌گذاری برای خدا:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ ... تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ... سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ .... فتح (48) 29

نیز ==> سجده، سجده‌کنندگان، مؤمنان و همین مدخل، صفات مؤمنان، سجده

سختیهای مؤمنان

575. ابتلای مؤمنان به سختیها و شداید:

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسٰاءُ وَ الضَّرّٰاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتّٰی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ نَصْرَ اللّٰهِ قَرِیبٌ . بقره (2) 214

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ فَبِإِذْنِ اللّٰهِ وَ لِیَعْلَمَ الْمُؤْمِنِینَ

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 166 و 167

مٰا کٰانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ أَنْ یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ لاٰ یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لاٰ نَصَبٌ وَ لاٰ مَخْمَصَةٌ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَطَؤُنَ مَوْطِئاً یَغِیظُ الْکُفّٰارَ وَ لاٰ یَنٰالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَیْلاً إِلاّٰ کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صٰالِحٌ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ . توبه (9) 120

هُنٰالِکَ ابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزٰالاً شَدِیداً. احزاب (33) 11


1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از«قدم صدق»سابقۀ اخلاص در صدق و طاعت باشد. (التبیان، ج 5، ص 333)

2) 2) . مضارع«تراهم»بر مداومت و استمرار دلالت می‌کند. (روح المعانی، ج 14، جزء 26، ص 188)

وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتّٰی نَعْلَمَ الْمُجٰاهِدِینَ مِنْکُمْ وَ الصّٰابِرِینَ وَ نَبْلُوَا أَخْبٰارَکُمْ . محمّد (47) 31

576. سختیها، وسیلۀ امتحان و مشخص شدن مؤمنان راستین از دروغین:

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الظّٰالِمِینَ

وَ لِیُمَحِّصَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکٰافِرِینَ . آل عمران (3) 140 و 141

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ فَبِإِذْنِ اللّٰهِ وَ لِیَعْلَمَ الْمُؤْمِنِینَ

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 166 و 167

مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلیٰ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّٰی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشٰاءُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظِیمٌ . آل عمران (3) 179

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنّٰا کُنّٰا مَعَکُمْ أَ وَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِمٰا فِی صُدُورِ الْعٰالَمِینَ

وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِینَ . عنکبوت (29) 10 و 11

نیز ==> سختی، امتحان با سختی

سخن مؤمنان

577. استوارگویی در سخن و مراعات موازین حق، وظیفۀ مؤمنان:

وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعٰافاً خٰافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً. نساء (4) 9

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ قُولُوا قَوْلاً سَدِیداً. احزاب (33) 70

578. نهی خداوند از بلند سخن گفتن مؤمنان با پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لاٰ تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ . حجرات (49) 2

579. سخن و گفتار بدون عمل از سوی مؤمنان، مورد سرزنش خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ

کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ . صفّ (61) 2 و 3

سرزنش مؤمنان

==> همین مدخل، ملامت مؤمنان

سرّ مؤمنان

==> مسلمانان، رازهای مسلمانان

سرور مؤمنان

580. سرور و شادمانی مؤمنان دارای عمل صالح، در

باغ بهشتی:

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَهُمْ فِی رَوْضَةٍ یُحْبَرُونَ . روم (30) 15

581. نهی خداوند، از سرور غرورآمیز و سر مستانۀ مؤمنان، هنگام حرکت به میدان جهاد و جنگ، همانند مشرکان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمْ فِئَةً ... وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بَطَراً ... (1)انفال (8) 45 و 47

582. سرور و شادمانی مؤمنان شهید، در قیامت:

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 169 -\171

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللّٰهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بٰایَعْتُمْ بِهِ وَ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 111

583. پیروزی رومیان بر ایرانیان، مایۀ سرور مؤمنان عصر بعثت:

غُلِبَتِ الرُّومُ

فِی بِضْعِ سِنِینَ لِلّٰهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ

بِنَصْرِ اللّٰهِ یَنْصُرُ مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ . روم (30) 2 و 4 و 5

584. سرور و شادی مؤمنان صدر اسلام، با نزول قرآن:

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ ... اَلَّذِینَ آمَنُوا فَزٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ . توبه (9) 124

وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنٰا بِکَ شَهِیداً عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ تِبْیٰاناً لِکُلِّ شَیْءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً وَ بُشْریٰ لِلْمُسْلِمِینَ . نحل (16) 89

585. سرور و خوشحالی مؤمنان، هنگام قبض روح:

وَ النّٰاشِطٰاتِ نَشْطاً. (2)نازعات (79) 2

سفر مؤمنان

586. خطرناک بودن سفر پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان به مکّه، از نظر برخی مسلمانان:

بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلیٰ أَهْلِیهِمْ أَبَداً وَ زُیِّنَ ذٰلِکَ فِی قُلُوبِکُمْ وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَ کُنْتُمْ قَوْماً بُوراً. فتح (48) 12

587. لزوم سفر تبلیغی برخی مسلمانان، برای ارشاد مردم:

وَ مٰا کٰانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذٰا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ . توبه (9) 122


1) 1) . مراد از«الذین خرجوا من دیارهم بطرا»کفار قریش است. (المیزان، ج 9، ص 96؛ الکشاف، ج 2، ص 227)

2) 2) . بنا بر اینکه مقصود از«ناشطات»ارواح مؤمنان، هنگام قبض روح باشد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 652 ؛ روح المعانی، ج 16، جزء 30، ص 42)

588. مسلمانان صدر اسلام، در معرض فتنه و آسیب کافران، در هنگام سفر:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ ... إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا .... نساء (4) 101

589. سختی سفر به تبوک، در نظر برخی مسلمانان، عامل امتناع آنان از حضور در جنگ با رومیان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مٰا لَکُمْ إِذٰا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ اثّٰاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مِنَ الْآخِرَةِ فَمٰا مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فِی الْآخِرَةِ إِلاّٰ قَلِیلٌ

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . (1)توبه (9) 38 و 42

نیز ==> سفر

سکوت مؤمنان

590. سکوت و بردباری مؤمنان اهل کتاب، در برابر یاوه‌گویان جاهل:

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ یُؤْمِنُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ ... لاٰ نَبْتَغِی الْجٰاهِلِینَ . (2)قصص (28) 52 و 55

سکونت مؤمنان

==> سکونت، سکونت مهاجران، سکونت مؤمنان

سلام بر مؤمنان

==> همین مدخل، تحیت بر مؤمنان

سلام مؤمنان

==> تحیّت، تحیّت مؤمنان

سلطه بر مؤمنان

==> مسلمانان، سلطه بر مسلمانان

سلطۀ مؤمنان

==> حکومت، حکومت مؤمنان، و مسلمانان، سلطۀ مسلمانان

سوءظن به مؤمنان

591. ضرورت اجتناب از سوءظن به مؤمنان:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ ... لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً وَ قٰالُوا هٰذٰا إِفْکٌ مُبِینٌ . نور (24) 11 و 12

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ .... حجرات (49) 12

سیاحت مؤمنان

592. تشویق مؤمنان راستین، به سیر و سیاحت در زمین:

اَلتّٰائِبُونَ الْعٰابِدُونَ الْحٰامِدُونَ السّٰائِحُونَ ... وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . توبه (9) 112


1) 1) . آیات یادشده دربارۀ شرکت مسلمانان در غزوۀ تبوک و جنگ با رومیان است. (الکشاف، ج 2، ص 271؛ مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 47 و 51)

2) 2) . مراد از«اعرضوا عنه»سکوت و ترک مقابله به مثل است. (المیزان، ج 16، ص 55)

سیرۀ مؤمنان

593. سیرۀ مؤمنان، مبتنی بر اطاعت از رسول خدا صلی الله علیه و آله و مخالفت با آن، حرام و موجب عذاب:

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. (1)نساء (4) 115

594. حجیّت سیرۀ مؤمنان، در صورت مطابقت با سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. نساء (4) 115

595. مخالفت با سیرۀ مؤمنان، موجب عذاب جهنّم:

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. نساء (4) 115

سیمای مؤمنان

==> همین مدخل، صورت مؤمنان

سؤال از مؤمنان

==> سؤال، سؤال از مؤمنان

شجاعت مؤمنان

==> همین مدخل، صفات مؤمنان، شجاعت

شخصیّت مؤمنان

==> همین مدخل، آبروی مؤمنان، احترام مؤمنان، فضایل مؤمنان، کرامت مؤمنان

شرک‌ستیزی مؤمنان

596. شرک‌ستیزی مؤمنان و یکتاپرستی آنان، فلسفۀ خلافت آنان در زمین:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . نور (24) 55

شرک مؤمنان

597. آمیخته بودن عقیدۀ اکثر مؤمنان به شرک:

وَ مٰا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللّٰهِ إِلاّٰ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ . یوسف (12) 106

شعار مؤمنان

598. استرجاع (انّا للّه و انّا الیه راجعون)، شعار مؤمنان، هنگام مواجه شدن با مصائب و سختیها:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ

وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتٌ بَلْ أَحْیٰاءٌ وَ لٰکِنْ لاٰ تَشْعُرُونَ

وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوٰالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَرٰاتِ وَ بَشِّرِ الصّٰابِرِینَ


1) 1) . مقصود از«سبیل المؤمنین»اجماع اهل ایمان بر اطاعت از پیامبر صلی الله علیه و آله است. (المیزان، ج 5، ص 82)

اَلَّذِینَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قٰالُوا إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ . بقره (2) 153 -\156

599. تحیّت و سلام، شعار مسلمانان و نشانۀ مسلمان بودن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقیٰ إِلَیْکُمُ السَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ مَغٰانِمُ کَثِیرَةٌ کَذٰلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُوا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 94

شفاعت از مؤمنان

600. قرار گرفتن در زمرۀ مؤمنان، زمینه‌ساز برخورداری از شفاعت در قیامت:

... وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... (1)یونس (10) 2

لاٰ یَمْلِکُونَ الشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً. (2)مریم (19) 87

فَمٰا لَنٰا مِنْ شٰافِعِینَ

فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 100 و 102

شفاعت مؤمنان

601. برخورداری مؤمنان، از مقام شفاعت:

لاٰ یَمْلِکُونَ الشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً. (3)مریم (19) 87

602. بی‌تأثیری هرگونه شفاعتی (بدون اذن الهی) برای مؤمنان در قیامت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خُلَّةٌ وَ لاٰ شَفٰاعَةٌ وَ الْکٰافِرُونَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . بقره (2) 254

شفای مؤمنان

603. شفای دل پر از خشم مؤمنان، با پیروزی بر دشمنان:

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ ... قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ . توبه (9) 13 و 14

604. قرآن شفابخش امراض روحی و نفسانی مؤمنان:

وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مٰا هُوَ شِفٰاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ ....

اسراء (17) 82

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً ... قُلْ هُوَ لِلَّذِینَ آمَنُوا هُدیً وَ شِفٰاءٌ .... فصّلت (41) 44

شکرگزاری مؤمنان

605. شکر خدا در برابر نعمتهای او، وظیفۀ اهل ایمان:

1) 1) . در روایتی از امام صادق علیه السلام جملۀ«انّ لهم قدم صدق عند ربّهم»به برخورداری از شفاعت محمّد صلی الله علیه و آله در قیامت تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 134)

2) 2) . مقصود از«عهد»ایمان و«لا یملکون الشّفاعة»بنا بر یک وجه یعنی برای خویش درخواست شفاعت نماید. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 820)

3) 3) . مقصود از«من اتّخذ عند الرّحمن عهداً»ایمان است و«لا یملکون الشّفاعة»بنا بر یک وجه یعنی برای دیگری شفاعت کند. (همان)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ اشْکُرُوا لِلّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . بقره (2) 172

606. آسانی احکام الهی، زمینه‌ای برای شکر و سپاس مؤمنان به درگاه خداوند:

شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنّٰاسِ وَ بَیِّنٰاتٍ مِنَ الْهُدیٰ وَ الْفُرْقٰانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کٰانَ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ یُرِیدُ اللّٰهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لاٰ یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللّٰهَ عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . بقره (2) 185

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

مائده (5) 6

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا عَقَّدْتُمُ الْأَیْمٰانَ فَکَفّٰارَتُهُ إِطْعٰامُ عَشَرَةِ مَسٰاکِینَ مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ کَفّٰارَةُ أَیْمٰانِکُمْ إِذٰا حَلَفْتُمْ وَ احْفَظُوا أَیْمٰانَکُمْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . مائده (5) 89

607. بهره‌مندی مؤمنان از امدادهای الهی، نعمتی درخور شکر و یادآوری از سوی آنان:

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . آل عمران (3) 123

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 26

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا .... احزاب (33) 9

608. وزش باد و توفان در غزوۀ احزاب، برای درهم شکستن توان دشمن، نعمتی شایستۀ یادآوری و سپاس از سوی مسلمانان مؤمن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً. احزاب (33) 9

609. جایگزینی تیمّم برای وضو و غسل، به جهت طهارت و پاکی انسان، شایستۀ شکر و سپاس، از ناحیۀ مسلمانان و اهل ایمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ

یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

مائده (5) 6

610. جعل و تشریع احکام از ناحیۀ خداوند، مقتضی شکر و سپاس از سوی مؤمنان و مسلمانان:

شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنّٰاسِ وَ بَیِّنٰاتٍ مِنَ الْهُدیٰ وَ الْفُرْقٰانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کٰانَ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ یُرِیدُ اللّٰهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لاٰ یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللّٰهَ عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . بقره (2) 185

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

مائده (5) 6

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا عَقَّدْتُمُ الْأَیْمٰانَ فَکَفّٰارَتُهُ إِطْعٰامُ عَشَرَةِ مَسٰاکِینَ مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ کَفّٰارَةُ أَیْمٰانِکُمْ إِذٰا حَلَفْتُمْ وَ احْفَظُوا أَیْمٰانَکُمْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . مائده (5) 89

611. شکر و سپاسگزاری خداوند، از مؤمنان شکرگزار:

مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً. نساء (4) 147

612. مؤمنان بهشتی، شکرگزار نعمتهای الهی:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی هَدٰانٰا لِهٰذٰا .... اعراف (7) 42 و 43

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمٰانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ

دَعْوٰاهُمْ فِیهٰا سُبْحٰانَکَ اللّٰهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیهٰا سَلاٰمٌ وَ آخِرُ دَعْوٰاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ .

یونس (10) 9 و 10

نیز ==> شکر

شکست مؤمنان

==> شکست، امتحان با شکست، شکست در حنین، شکست مسلمانان، شکست مؤمنان

شک مؤمنان

613. مؤمنان واقعی، مبرّا از هرگونه شک و تردید، در مورد خداوند:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ قٰالَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

قٰالُوا نُرِیدُ أَنْ نَأْکُلَ مِنْهٰا وَ تَطْمَئِنَّ قُلُوبُنٰا وَ نَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنٰا وَ نَکُونَ عَلَیْهٰا مِنَ

اَلشّٰاهِدِینَ . (1)مائده (5) 112 و 113

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتٰابُوا .... حجرات (49) 15

614. ذکر تعداد نگهبانان جهنّم، زدایندۀ هرگونه شک و تردید از دل مؤمنان، نسبت به حقّانیّت قرآن:

وَ مٰا جَعَلْنٰا أَصْحٰابَ النّٰارِ إِلاّٰ مَلاٰئِکَةً وَ مٰا جَعَلْنٰا عِدَّتَهُمْ ... وَ یَزْدٰادَ الَّذِینَ آمَنُوا إِیمٰاناً وَ لاٰ یَرْتٰابَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ .... مدّثر (74) 31

615. سعی و تلاش کافران برای ایجاد شک و شبهه، در باورهای اهل ایمان:

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . نمل (27) 71

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . ملک (67) 25

616. شک و تردید مؤمنان نسبت به شاهدان غیر مسلمان بر وصیّت، موجب سوگند یاد کردن آنان بر درستی سوگند خویش:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ ... فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ .... مائده (5) 106

617. لزوم ثبت اسناد قراردادها از سوی مؤمنان، برای مصونیّت از شک و اشتباه در آنها:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ ... وَ لاٰ تَسْئَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ صَغِیراً أَوْ کَبِیراً إِلیٰ أَجَلِهِ ذٰلِکُمْ ... وَ أَدْنیٰ أَلاّٰ تَرْتٰابُوا .... بقره (2) 282

شکنجۀ مؤمنان

618. شکنجۀ مؤمنان، حرام و ناروا:

قُتِلَ أَصْحٰابُ الْأُخْدُودِ

اَلنّٰارِ ذٰاتِ الْوَقُودِ

إِذْ هُمْ عَلَیْهٰا قُعُودٌ

وَ هُمْ عَلیٰ مٰا یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ شُهُودٌ

إِنَّ الَّذِینَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذٰابُ جَهَنَّمَ وَ لَهُمْ عَذٰابُ الْحَرِیقِ . بروج (85) 4 -\7 و 10

619. مسلمانانِ تحت شکنجۀ مشرکان، مشمول غفران و رحمت خدا:

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . (2)نحل (16) 110

620. شکنجۀ آسیه، با فرمان فرعون و فرعونیان:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قٰالَتْ رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنِی مِنْ


1) 1) . از تعبیر حواریّون به«هل یستطیع ربک»و جملۀ«اتقوا اللّٰه...»معلوم می‌شود آنان گرفتار شک و تردید بوده‌اند به رغم ادعای ایمان به خدا. (الکشاف، ج 1، ص 693)

2) 2) .«فتنه»به معنای گداختن طلا در آتش است و در وارد کردن انسان در آتش نیز به کار می‌رود و به معنای سخت‌گیری و شدت نیز می‌آید. که اگر از ناحیۀ خدا باشد بر وجه حکمت است و اگر از ناحیۀ انسان باشد شکنجه و مورد مذمّت است. (مفردات، ص 623 -\624 ،«فتن»)

فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . (1)تحریم (66) 11

621. شکنجۀ ساحران مؤمن به موسی علیه السلام با دستور فرعون:

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

قٰالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهٰا أَهْلَهٰا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ . اعراف (7) 120 -\124

فَتَوَلّٰی فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کَیْدَهُ ثُمَّ أَتیٰ

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ . طه (20) 60 و 70 و 71

فَلَمّٰا جٰاءَ السَّحَرَةُ قٰالُوا لِفِرْعَوْنَ أَ إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ کُنّٰا نَحْنُ الْغٰالِبِینَ

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ . شعراء (26) 41 و 46 -\49

622. شکنجۀ مسلمانان و مؤمنان صدر اسلام، از سوی کافران:

وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَ لاٰ تُقٰاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ حَتّٰی یُقٰاتِلُوکُمْ فِیهِ فَإِنْ قٰاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذٰلِکَ جَزٰاءُ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 191

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمٰانِ وَ لٰکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّٰهِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 106 و 110

623. شکنجۀ مؤمنان به دست اصحاب اخدود، در گودالی از آتش:

قُتِلَ أَصْحٰابُ الْأُخْدُودِ

اَلنّٰارِ ذٰاتِ الْوَقُودِ

إِذْ هُمْ عَلَیْهٰا قُعُودٌ

وَ هُمْ عَلیٰ مٰا یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ شُهُودٌ

وَ مٰا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلاّٰ أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ

إِنَّ الَّذِینَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذٰابُ جَهَنَّمَ وَ لَهُمْ عَذٰابُ الْحَرِیقِ . بروج (85) 4 -\8 و 10

624. مؤمنان به موسی علیه السلام ، در معرض شکنجۀ فرعونیان:

فَمٰا آمَنَ لِمُوسیٰ إِلاّٰ ذُرِّیَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلیٰ خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِمْ أَنْ یَفْتِنَهُمْ وَ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعٰالٍ فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِینَ . یونس (10) 83

شِکوۀ مؤمنان


1) 1) . نام همسر فرعون«آسیه بنت مزاحم»بوده است. (زاد المسیر، ج 8، ص 315)

625. بیجا بودن شکوۀ برخی مؤمنان، پس از شکست در نبرد احُد:

أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا قُلْتُمْ أَنّٰی هٰذٰا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ ... (1)آل عمران (3) 165

شهادت‌طلبی مؤمنان

==> همین مدخل، شهادت مؤمنان

شهادت مؤمنان

626. شهادت‌طلبی برخی مؤمنان صدر اسلام:

وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ . آل عمران (3) 143

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا .... فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ ... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ .... آل عمران (3) 193 و 195

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنٰا إِلاّٰ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ أَنْ یُصِیبَکُمُ اللّٰهُ بِعَذٰابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینٰا فَتَرَبَّصُوا إِنّٰا مَعَکُمْ مُتَرَبِّصُونَ . توبه (9) 52

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً. احزاب (33) 23

627. استقبال مؤمنان شکنجه‌دیده به دست اصحاب اخدود، از شهادت در راه خدا:

قُتِلَ أَصْحٰابُ الْأُخْدُودِ

اَلنّٰارِ ذٰاتِ الْوَقُودِ

إِذْ هُمْ عَلَیْهٰا قُعُودٌ

وَ هُمْ عَلیٰ مٰا یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ شُهُودٌ

وَ مٰا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلاّٰ أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. بروج (85) 4 -\8

628. آسیه، زنی مؤمن و الگویی برای مؤمنان شهادت‌طلب:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قٰالَتْ رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . تحریم (66) 11

629. ساحران فرعون، مردانی مؤمن و شهادت‌طلب:

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

قٰالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهٰا أَهْلَهٰا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ

قٰالُوا إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ .

اعراف (7) 120 و 123 -\125

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ

قٰالُوا لَنْ نُؤْثِرَکَ عَلیٰ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الَّذِی فَطَرَنٰا فَاقْضِ مٰا أَنْتَ قٰاضٍ إِنَّمٰا تَقْضِی هٰذِهِ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

إِنّٰا آمَنّٰا بِرَبِّنٰا لِیَغْفِرَ لَنٰا خَطٰایٰانٰا وَ مٰا أَکْرَهْتَنٰا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ


1) 1) . آیه مزبور به جنگ احد و جنگ بدر اشاره دارد. (النکت و العیون، ماوردی، ج 1، ص 434)

وَ اللّٰهُ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ . طه (20) 70 -\73

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ

قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ . شعراء (26) 46 -\50

630. ضایع نشدن اجر مؤمنان شهید و محفوظ بودن پاداش آنان در پیشگاه خداوند:

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 169 -\171

631. شهادت‌طلبی مؤمنان، راهی برای اثبات صداقت آنان:

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً

لِیَجْزِیَ اللّٰهُ الصّٰادِقِینَ بِصِدْقِهِمْ وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ إِنْ شٰاءَ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً. احزاب (33) 23 و 24

632. رجعت مؤمنان شهید به دنیا، در آخرالزمان:

... فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اللّٰهِ تُحْشَرُونَ . (1)آل عمران (3) 156 و 158

نیز ==> شهادت، آثار شهادت

صبر مؤمنان

==> صبر، صابران، مصادیق صابران، مؤمنان و عوامل صبر، ایمان

صدق مؤمنان

==> همین مدخل، صفات مؤمنان، صدق

صدقۀ مؤمنان

633. تشویق مؤمنان طلبکار به دادن صدقه، با بخشیدن بدهی بدهکاران ناتوان و تنگدست:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

وَ إِنْ کٰانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلیٰ مَیْسَرَةٍ وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . بقره (2) 278 و 280

634. مؤمنان، موظّف به پرداخت صدقه بدون منّت و ریا و اذیّت نسبت به مستمندان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُبْطِلُوا صَدَقٰاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذیٰ کَالَّذِی یُنْفِقُ مٰالَهُ رِئٰاءَ النّٰاسِ .... بقره (2) 264

635. موظّف شدن مؤمنان در برهه‌ای از زمان به پرداخت صدقه، هنگام نجوا با پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ


1) 1) . براساس روایتی از امام باقر علیه السلام شهیدان پس از کشته شدن دوباره به دنیا بازخواهندگشت . (بحار الانوار، ج 53، ص 66، ح 58)

یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقَةً ذٰلِکَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مجادله (58) 12

636. صدقه دادن مؤمنان، از روی میل و رغبت:

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 79

637. مؤمنان صدقه‌دهنده، مورد استهزای منافقان:

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 79

638. تشویق مؤمنان طلبکار به صدقه، با بخشش طلب خود از وام‌داران ناتوان از پرداخت بدهی خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

وَ إِنْ کٰانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلیٰ مَیْسَرَةٍ وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . بقره (2) 278 و 280

نیز ==> صدقه

صفات مؤمنان

1. اجابت دعوت خدا

639. اجابت دعوت الهی، از اوصاف اهل ایمان:

... لِلَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِرَبِّهِمْ .... شوری (42) 36 و 38

2. اجتناب از باطل

640. اجتناب از باطل و اشعار گمراه‌کننده و بی‌اساس، از اوصاف اهل ایمان:

وَ الشُّعَرٰاءُ یَتَّبِعُهُمُ الْغٰاوُونَ

أَ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی کُلِّ وٰادٍ یَهِیمُونَ

وَ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ مٰا لاٰ یَفْعَلُونَ

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ ذَکَرُوا اللّٰهَ کَثِیراً وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا .... شعراء (26) 224 -\227

3. اجتناب از تجاوز

641. اجتناب مؤمنان، از تجاوز به حقوق دیگران:

... إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْخُلَطٰاءِ لَیَبْغِی بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا .... ص (38) 24

4. اجتناب از تکرار گناه

642. اجتناب و روی‌گردانی مؤمنان، از تکرار گناه:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ ... لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ ... یَعِظُکُمُ اللّٰهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . نور (24) 11 و 17

5. اجتناب از ربا

643. اجتناب از رباخواری، از نشانه‌های اهل ایمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . بقره (2) 278

6 . اجتناب از قتل انبیا

644. اجتناب از قتل انبیا، از صفات مؤمنان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ قٰالُوا نُؤْمِنُ بِمٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ یَکْفُرُونَ بِمٰا وَرٰاءَهُ وَ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِیٰاءَ اللّٰهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . بقره (2) 91

7. اجتناب از گناهان کبیره

645. پرهیز از بدیها و گناهان کبیره، از صفات مؤمنان:

... لِلَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ ... (1)شوری (42) 37

8 . اجتناب از ولایت کافران

646. اجتناب از ایجاد روابط ولایی دوستانه با کافران، از نشانه‌های اهل ایمان:

تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یَتَوَلَّوْنَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَبِئْسَ مٰا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ فِی الْعَذٰابِ هُمْ خٰالِدُونَ

وَ لَوْ کٰانُوا یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ النَّبِیِّ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . مائده (5) 80 و 81

9. اجرای حدود الهی

647. اجرا حدّ زنا بر زناکاران، بدون ترحّم، از نشانه‌های مؤمنان:

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لْیَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . نور (24) 2

10. اخوّت

==> اخوّت، اخوّت مؤمنان

11. استقامت

==> استقامت، استقامت مؤمنان

12. استواری ایمان

648. استواری ایمان در دل مؤمنان، از صفات بارز آنان:

لاٰ تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کٰانُوا آبٰاءَهُمْ أَوْ أَبْنٰاءَهُمْ أَوْ إِخْوٰانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُولٰئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمٰانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولٰئِکَ حِزْبُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . مجادله (58) 22

13. اطاعت از خدا

649. اطاعت از خدا، از صفات و نشانه‌های اهل ایمان:

... وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ ... إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . انفال (8) 1

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... وَ یُطِیعُونَ اللّٰهَ .... توبه (9) 71

إِنَّمٰا کٰانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِینَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ أَنْ یَقُولُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . نور (24) 51

... لِلَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِرَبِّهِمْ .... شوری (42) 36 و 38

نیز ==> اطاعت، اطاعت مؤمنان

14. اطاعت از رسول خدا صلی الله علیه و آله

650. اطاعت از رسول خدا صلی الله علیه و آله ، صفت اهل ایمان:

... وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . انفال (8) 1

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... وَ یُطِیعُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ .... توبه (9) 71

إِنَّمٰا کٰانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِینَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ أَنْ یَقُولُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . نور (24) 51

نیز ==> اطاعت، اطاعت مؤمنان


1) 1) . بنا بر اینکه«و الّذین یجتنبون»عطف بر«للّذین آمنوا»و در موضع جرّ باشد، معنا چنین می‌شود: پاداشهای الهی برای مؤمنانی است که به خدا توکّل کرده، از گناهان کبیره پرهیز می‌کنند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 50)

15. اعراض از لغو

651. اعراض از لغو و بیهوده گویی، از صفات اهل ایمان:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 1 و 3

16. افزایش ایمان

652. افزایش ایمان مؤمنان، براثر تلاوت آیات خدا بر آنان:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ ... وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً .... انفال (8) 2

17. اقامۀ نماز

653. اقامۀ نماز، از صفات مؤمنان:

... وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ .... مائده (5) 55

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ ... اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ .... انفال (8) 2 و 3

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ .... توبه (9) 71

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللّٰهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بٰایَعْتُمْ بِهِ وَ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ

اَلتّٰائِبُونَ الْعٰابِدُونَ الْحٰامِدُونَ السّٰائِحُونَ الرّٰاکِعُونَ السّٰاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النّٰاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الْحٰافِظُونَ لِحُدُودِ اللّٰهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . توبه (9) 111 و 112

هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ ... اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ .... نمل (27) 2 و 3

... لِلَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الَّذِینَ ... وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ .... شوری (42) 36 و 38

نیز ==> همین مدخل، مؤمنان و نماز

18. التزام به حدود الهی

654. مؤمنان راستین، پایبند به احکام حدود الهی:

فَکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کُنْتُمْ بِآیٰاتِهِ مُؤْمِنِینَ . انعام (6) 118

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ ... اَلتّٰائِبُونَ ... وَ الْحٰافِظُونَ لِحُدُودِ اللّٰهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . توبه (9) 111 و 112

وَ الَّذِینَ یُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسّٰا ... فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ شَهْرَیْنِ مُتَتٰابِعَیْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسّٰا فَمَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ فَإِطْعٰامُ سِتِّینَ مِسْکِیناً ذٰلِکَ لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ .... مجادله (58) 3 و 4

19. امانتداری

==> امانتداری، امانتداری مؤمنان

20. امربه‌معروف

655. امربه‌معروف ، از صفات مؤمنان:

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ... یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ .... آل عمران (3) 110 و 114

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ .... توبه (9) 71

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ .... اَلْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ... وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . توبه (9) 111 و 112

21. انابه

656. مؤمنان، از انابه‌کنندگان به درگاه خداوند:

... قُلْ إِنَّ اللّٰهَ یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ أَنٰابَ اَلَّذِینَ آمَنُوا .... رعد (13) 27 و 28

22. انفاق

==> انفاق، انفاق‌کنندگان، مؤمنان و ایمان، آثار ایمان، انفاق

23. ایمان به پیامبر صلی الله علیه و آله

657. ایمان به پیامبر صلی الله علیه و آله ، از صفات اهل ایمان:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... نور (24) 62

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... حجرات (49) 15

24. ایمان به خدا

658. ایمان به خدا، از صفات مؤمنان:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا ... مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ .... بقره (2) 62

... وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ .... بقره (2) 285

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ ... وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ .... آل عمران (3) 110

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا ... مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ .... مائده (5) 69

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ .... نور (24) 62

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ .... حجرات (49) 15

25. بصیرت

659. مؤمنان، انسانهایی اهل بینش و بصیرت:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ... مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمیٰ وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِیرِ وَ السَّمِیعِ هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ . هود (11) 23 و 24

... قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ .... رعد (13) 16

وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ وَ إِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلیٰ حِمْلِهٰا لاٰ یُحْمَلْ مِنْهُ شَیْءٌ وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ إِنَّمٰا تُنْذِرُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ مَنْ تَزَکّٰی فَإِنَّمٰا یَتَزَکّٰی لِنَفْسِهِ وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ. فاطر (35) 18 و 19

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ لاَ الْمُسِیءُ قَلِیلاً مٰا تَتَذَکَّرُونَ . غافر (40) 58

نیز ==> ایمان، آثار ایمان، بصیرت

26. پرداخت خمس

660. پرداخت خمس غنایم جنگی و دیگر استفاده‌های مالی، نشانۀ ایمان مؤمنان به خدا و آیات او:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّٰهِ وَ مٰا أَنْزَلْنٰا عَلیٰ عَبْدِنٰا یَوْمَ الْفُرْقٰانِ .... انفال (8) 41

27. پرداخت زکات

661. پرداخت زکات، از صفات اهل ایمان:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ

وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 277

لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَ الْمُقِیمِینَ الصَّلاٰةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أُولٰئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 162

... وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ ... وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ .... مائده (5) 55

وَ اکْتُبْ لَنٰا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ إِنّٰا هُدْنٰا إِلَیْکَ قٰالَ عَذٰابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشٰاءُ وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِنٰا یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 156

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ .... توبه (9) 71

إِنَّ اللّٰهَ یُدٰافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ خَوّٰانٍ کَفُورٍ

اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلّٰهِ عٰاقِبَةُ الْأُمُورِ. حجّ (22) 38 و 41

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکٰاةِ فٰاعِلُونَ . مؤمنون (23) 1 و 4

وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لاٰ یُشْرِکُونَ

وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ مٰا آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلیٰ رَبِّهِمْ رٰاجِعُونَ . مؤمنون (23) 58 -\60

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . نور (24) 56

هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ

اَلَّذِینَ ... وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ .... نمل (27) 2 و 3

أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقٰاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . مجادله (58) 13

662. پرداخت زکات از روی میل و رغبت، خصلت مؤمنان راستین:

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 79

نیز ==> همین مدخل، مؤمنان و زکات

28. پناه به مهاجران

663. پناه دادن و یاری کردن مهاجران و مجاهدان، نشانۀ ایمان راستین:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا .... انفال (8) 72 و 74

29. تبرّی از کفر

664. بیزاری و تنفّر از کفر، فسوق و عصیان، از صفات اهل ایمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا .... وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ ... وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیٰانَ .... حجرات (49) 6 و 7

30. تبعیّت از حق

665. پیروی مؤمنان، از حق:

... وَ أَنَّ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ .... محمّد (47) 3

نیز ==> همین مدخل، صفات مؤمنان، حق‌طلبی

31. تحمّل سختی

666. تحمّل سختیها و مشکلات در جنگ با دشمنان اسلام، نشانۀ مؤمنان راستین:

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ .... آل عمران (3) 139 و 140

32. تسبیح

667. حمد و تسبیح خدا، از نشانه‌های مؤمنان:

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . سجده (32) 15

33. تعاون

668. همیاری نسبت به یکدیگر در قبال متجاوزان، از صفات مؤمنان:

... لِلَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الَّذِینَ إِذٰا أَصٰابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنْتَصِرُونَ . شوری (42) 36 و 39

34. تفکّر در آیات خدا

669. تفکّر و اندیشه، از صفات مؤمنان:

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ یَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَعْقِلُونَ . یونس (10) 100

670. استفاده از آیات خدا، از نشانه‌های اهل ایمان:

وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ آیَةَ مُلْکِهِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ التّٰابُوتُ فِیهِ سَکِینَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ بَقِیَّةٌ مِمّٰا تَرَکَ آلُ مُوسیٰ وَ آلُ هٰارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلاٰئِکَةُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . بقره (2) 248

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ أُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ وَ أُحْیِ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ أُنَبِّئُکُمْ بِمٰا تَأْکُلُونَ وَ مٰا تَدَّخِرُونَ فِی بُیُوتِکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 49

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ انْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکُمْ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 99

قُلِ انْظُرُوا مٰا ذٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا تُغْنِی الْآیٰاتُ وَ النُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ . یونس (10) 101

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

وَ قَضَیْنٰا إِلَیْهِ ذٰلِکَ الْأَمْرَ أَنَّ دٰابِرَ هٰؤُلاٰءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُشْرِقِینَ

فَجَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ

وَ إِنَّهٰا لَبِسَبِیلٍ مُقِیمٍ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ . حجر (15) 61 و 66 و 73 -\77

أَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الطَّیْرِ مُسَخَّرٰاتٍ فِی جَوِّ السَّمٰاءِ مٰا یُمْسِکُهُنَّ إِلاَّ اللّٰهُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . نحل (16) 79

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 7 و 8

فَأَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَکٰانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ الْعَظِیمِ

وَ أَزْلَفْنٰا ثَمَّ الْآخَرِینَ

وَ أَنْجَیْنٰا مُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِینَ

ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 63 -\67

اَلَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ

وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ

وَ إِذٰا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ

وَ الَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیِینِ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 78 -\81 و 103

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ

ثُمَّ أَغْرَقْنٰا بَعْدُ الْبٰاقِینَ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 119 -\121

فَکَذَّبُوهُ فَأَهْلَکْنٰاهُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . شعراء (26) 139 و 150

فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ

إِلاّٰ عَجُوزاً فِی الْغٰابِرِینَ

ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِینَ

وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَسٰاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِینَ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 170 -\174

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذٰابُ یَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ کٰانَ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . شعراء (26) 180 و 189

أَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِیَسْکُنُوا فِیهِ وَ النَّهٰارَ مُبْصِراً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . نمل (27) 86

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجٰاهُ اللّٰهُ مِنَ النّٰارِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ . عنکبوت (29) 24 و 44

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . روم (30) 37

أَ وَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . زمر (39) 52

إِنَّ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لَآیٰاتٍ لِلْمُؤْمِنِینَ . جاثیه (45) 3

35. تقوا

671. رعایت تقوا، از صفات و نشانه‌های مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . مائده (5) 57

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ قٰالَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . مائده (5) 112

36. تواضع

672. تواضع در برابر مؤمنان، و سرفرازی در مقابل کافران، از صفات مؤمنان راستین:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ یُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لاٰ

یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . مائده (5) 54

673. تواضع برخی مؤمنان در برابر یکدیگر، بدون هراس از سرزنش دیگران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ یُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . (1)مائده (5) 54

674. تواضع و فروتنی در برابر آیات خدا، از نشانه‌های مؤمنان:

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . سجده (32) 15

675. مؤمنان، ستایشگر و تسبیح‌کنندۀ خداوند، بدون هیچ‌گونه تکبّر:

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . سجده (32) 15

676. تواضع مؤمنان، در برابر آیات الهی:

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . سجده (32) 15

نیز ==> اخبات

37. توبه

677. توبه به پیشگاه الهی، از صفات مؤمنان:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ... اَلتّٰائِبُونَ ... وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . توبه (9) 111 و 112

نیز ==> همین مدخل، توبۀ مؤمنان

38. توکّل

678. توکّل بر خدا، از صفات اهل ایمان:

اَلْمُؤْمِنِینَ ... اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ . آل عمران (3) 171 و 173

قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ ... وَ عَلَی اللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . مائده (5) 23

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . انفال (8) 2

إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطٰانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . نحل (16) 99

فَمٰا أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَمَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . شوری (42) 36

نیز ==> همین مدخل، توکل مؤمنان

39. تهجّد

679. تهجّد و شب‌زنده‌داری ، از نشانه‌های مؤمنان:

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ ... تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ


1) 1) . بنا بر اینکه«و لا یخافون...»در ارتباط با تمامی صفاتی باشد که در عبارتهای پیشین ذکر شده، نه خصوص«یجاهدون». (المیزان، ج 5، ص 385)

اَلْمَضٰاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً .... سجده (32) 15 و 16

نیز ==> همین مدخل، تهجد مؤمنان

40. جلب رضایت خدا

680. جلب رضایت خدا، از نشانه‌های مؤمنان:

... وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کٰانُوا مُؤْمِنِینَ . توبه (9) 62

41. جلب رضایت پیامبر صلی الله علیه و آله

681. جلب رضایت پیامبر صلی الله علیه و آله علامت مؤمنان واقعی:

... وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کٰانُوا مُؤْمِنِینَ . توبه (9) 62

42. حسن خلق

682. اخلاق خوب مؤمنان، مورد ستایش خداوند:

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ یُؤْمِنُونَ

أُولٰئِکَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَیْنِ بِمٰا صَبَرُوا وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قٰالُوا لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ لاٰ نَبْتَغِی الْجٰاهِلِینَ .

قصص (28) 52 و 54 و 55

43. حسن ظنّ به مؤمنان

683. لزوم حسن ظن به مؤمنان:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَ الَّذِی تَوَلّٰی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً وَ قٰالُوا هٰذٰا إِفْکٌ مُبِینٌ . نور (24) 11 و 12

44. حق‌طلبی

684. روحیّۀ حق‌طلبی، در مؤمنان اهل کتاب:

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ یُؤْمِنُونَ

وَ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِینَ . قصص (28) 52 و 53

685. حق‌طلبی مؤمنان دین .

45. حمد خدا

مائده (5) 83

686. ستایش و حمد خدا همراه با تسبیح او از سوی مؤمنان:: إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ ... وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ ... .سجده (32) 15 687.حمد و ستایش خدا، از صفات اهل پیمان:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ...

اَلتّٰائِبُونَ ... اَلْحٰامِدُونَ ...

688. حمد و ستایش خدا، از سوی مؤمنان در بهشت:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی هَدٰانٰا لِهٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لاٰ أَنْ هَدٰانَا اللّٰهُ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ وَ نُودُوا أَنْ تِلْکُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . اعراف (7) 42 و 43

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمٰانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ

دَعْوٰاهُمْ فِیهٰا سُبْحٰانَکَ اللّٰهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیهٰا سَلاٰمٌ وَ آخِرُ دَعْوٰاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . یونس (10) 9 و 10

46. خشوع

689. خشوع و تذلّل در نماز، از خصلتهای ارجمند مؤمنان:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ

خٰاشِعُونَ .

مؤمنون (23) 1 و 2

نیز ==> اخبات و همین مدخل، خشوع مؤمنان

47. خضوع

690. خضوع در برابر خداوند، از فضایل مؤمنان:

اَلَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا إِنَّنٰا آمَنّٰا ...

... وَ الْقٰانِتِینَ .... آل عمران (3) 16 و 17

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . سجده (32) 15

691. طاعت خاضعانه و مخلصانۀ مؤمنان، مورد خواست خداوند:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . بقره (2) 238

یٰا نِسٰاءَ النَّبِیِّ ... وَ مَنْ یَقْنُتْ مِنْکُنَّ لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تَعْمَلْ صٰالِحاً نُؤْتِهٰا أَجْرَهٰا مَرَّتَیْنِ .... احزاب (33) 31

48. خوف از خدا

692. خوف از خدا، از صفات مؤمنان:

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ وَ خٰافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 175

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ .... انفال (8) 2

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ ... أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ وَ لَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللّٰهَ .... توبه (9) 13 و 18

أَلاٰ إِنَّ أَوْلِیٰاءَ اللّٰهِ ... اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ . (1)یونس (10) 62 و 63

وَ أَنّٰا لَمّٰا سَمِعْنَا الْهُدیٰ آمَنّٰا بِهِ فَمَنْ یُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلاٰ یَخٰافُ بَخْساً وَ لاٰ رَهَقاً. جنّ (72) 13

نیز ==> همین مدخل، خوف مؤمنان

49. دوستی خدا

693. دوستی خدا، از اوصاف اهل ایمان:

... وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلّٰهِ .... بقره (2) 165

50. راستگویی

==> راستگویی، راستگویان، مصادیق راستگویان، مؤمنان

51. رجوع به خدا

694. ارجاع نزاع و اختلافات به خدا و رسول صلی الله علیه و آله نشانۀ اهل ایمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنٰازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّٰهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذٰلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً. نساء (4) 59

إِنَّمٰا کٰانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِینَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ أَنْ یَقُولُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . نور (24) 51

52. رعایت عدالت

695. رعایت عدالت در امور اقتصادی و پرهیز از

1) 1) . بنا بر اینکه«الّذین آمنوا»صفت«اولیاء اللّه»باشد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 180)

فسادانگیزی از نشانه‌های اهل ایمان:

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 85

53. روزه‌داری

696. روزه‌داری از صفات اهل ایمان:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ .... اَلسّٰائِحُونَ ...

وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . (1)توبه (9) 111 و 112

54. زهد

697. زهد ورزیدن انصار مؤمن و پرداخت سهم خود به مهاجران:

وَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدّٰارَ وَ الْإِیمٰانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هٰاجَرَ إِلَیْهِمْ وَ لاٰ یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حٰاجَةً مِمّٰا أُوتُوا وَ یُؤْثِرُونَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کٰانَ بِهِمْ خَصٰاصَةٌ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . حشر (59) 9

55. زیرکی

698. زیرکی و ژرف‌اندیشی، از اوصاف مؤمنان راستین:

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ . (2)حجر (15) 75 و 77

56. سجده

699. وصف مؤمنان در تورات، به سجده‌گزاری برای خدا:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ ... سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ .... فتح (48) 29

700. سجده به پیشگاه الهی، از صفات اهل ایمان:

... اَلسّٰاجِدُونَ ... وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . توبه (9) 112

نیز ==> همین مدخل، سجده مؤمنان

57. سیر و سیاحت در زمین

701. مؤمنان راستین، سیرکنندگان در زمین، برای شناخت نشانه‌های خدا:

... اَلسّٰائِحُونَ ... وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . (3)توبه (9) 112

58. شجاعت

==> شجاعت، شجاعان، مؤمن آل فرعون،


1) 1) . بنا بر اینکه مراد از«سائحون»صائمون باشد. (زاد المسیر، ج 3، ص 506؛ مفردات، ص 431،«ساح»)

2) 2) .«متوسّم»به معنای فراست و زیرکی آمده است. (مفردات، ص 871 ،«وسم»)

3) 3) . بنا بر اینکه مراد از«سائحون»سیر و سیاحت در زمین برای شناخت نشانه‌های خدا باشد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 114)

مؤمنان

59. شرح صدر

702. برخورداری مؤمنان، از شرح صدر:

فَمَنْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ .... انعام (6) 125

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ .... زمر (39) 22

60 . شناخت حق

703. درک حقانیّت و آسمانی بودن مثالهای قرآن، از اوصاف مؤمنان:

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً مٰا بَعُوضَةً فَمٰا فَوْقَهٰا فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ .... بقره (2) 26

61 . صدق

==> صدق، صادقان، مصادیق صادقان، مؤمنان

62 . طهارت روح

704. مؤمنان، بهره‌مند از طهارت روح، و مبرّا از هرگونه پلیدی:

مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلیٰ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّٰی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ .... آل عمران (3) 179

... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... لِیَمِیزَ اللّٰهُ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ ... (1)انفال (8) 36 و 37

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ یَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَعْقِلُونَ . یونس (10) 100

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ . نور (24) 30

63 . عزّت

705. مؤمنان، برخوردار از عزّت الهی:

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 139

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ ... (2)فاطر (35) 10

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ .... منافقون (63) 8

706. برخورد عزّتمندانه و مقتدرانۀ اهل ایمان با کفرپیشگان:

... فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ .... مائده (5) 54

64 . عفّت

707. مؤمنان راستین، دارای عفّت و پاکدامنی:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ . مؤمنون (23) 1 و 5

708. مؤمنان، موظّف به حفظ حیا و عفّت خود، در برخوردهای اجتماعی:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا


1) 1) . مراد از«خبیث»و«طیب»کافر و مؤمن است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 832 -\833؛ زاد المسیر، ج 3، ص 356)

2) 2) . مقصود از«کلم الطیب»ایمان و اعتقادات حق است. (المیزان، ج 17، ص 23)

فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبٰائِهِنَّ أَوْ آبٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنٰائِهِنَّ أَوْ أَبْنٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوٰاتِهِنَّ أَوْ نِسٰائِهِنَّ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ أَوِ التّٰابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجٰالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلیٰ عَوْرٰاتِ النِّسٰاءِ وَ لاٰ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مٰا یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ وَ تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . نور (24) 30 و 31

نیز ==> همین مدخل، عفّت مؤمنان

65 . عفو

709. گذشت از خطای دیگران و مهار خشم، از اوصاف مؤمنان:

... لِلَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الَّذِینَ ... وَ إِذٰا مٰا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ . (1)شوری (42) 36 و 37

نیز ==> عفو، تشویق به عفو، عفو مؤمنان

66 . مراقبت بر نماز

710. مراقبت بر انجام دادن نماز و پرهیز از سهل انگاری در ادای آن، از صفات مؤمنان:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ . مؤمنون (23) 1 و 9

67 . مشورت

711. مشورت در امور، از صفات مؤمنان:

... لِلَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الَّذِینَ ... وَ أَمْرُهُمْ شُوریٰ بَیْنَهُمْ .... شوری (42) 36 و 38

712. حضور در کنار پیامبر صلی الله علیه و آله و رهبری دینی، و مشورت با او در امور اجتماعی و مهمّ، از صفات اهل ایمان:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِذٰا کٰانُوا مَعَهُ عَلیٰ أَمْرٍ جٰامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا حَتّٰی یَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... نور (24) 62

68 . مقابله با ظالمان

713. ظلم‌ستیزی با طلب یاری از دیگران، از اوصاف اهل ایمان:

... وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ لِلَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الَّذِینَ إِذٰا أَصٰابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنْتَصِرُونَ . شوری (42) 36 و 39

69 . موعظه‌پذیری

714. پذیرش مواعظ الهی، از سوی مؤمنان:

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ إِذٰا تَرٰاضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ مِنْکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ .

بقره (2) 232

وَ کُلاًّ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الرُّسُلِ مٰا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤٰادَکَ وَ جٰاءَکَ فِی هٰذِهِ الْحَقُّ وَ مَوْعِظَةٌ وَ ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ .

هود (11) 120

أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ إِنَّ


1) 1) .«غفران»در اینجا به معنای عفو است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 50؛ زاد المسیر، ج 7، ص 290)

فِی ذٰلِکَ لَرَحْمَةً وَ ذِکْریٰ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . عنکبوت (29) 51

70. نهی از منکر

715. نهی از منکر، از صفات مؤمنان:

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... توبه (9) 71

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ .... وَ النّٰاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ ... وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . توبه (9) 111 و 112

71. وفای به عهد

716. وفای به عهد، از صفات اهل ایمان:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ اَلَّذِینَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ . مؤمنون (23) 1 و 2 و 8

نیز ==> عهد، عهد مؤمنان

72. هجرت

717. هجرت در راه خدا، از نشانه‌های مؤمنان راستین:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا .... انفال (8) 74

73. هوشیاری

==> همین مدخل، صفات مؤمنان، زیرکی

74. یقین

718. مؤمنان، برخوردار از معرفت یقینی به آخرت:

هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ ... وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ . نمل (27) 2 و 3

719. مؤمنان حقیقی، دارای ایمانی یقینی و به دور از هرگونه شک و تردید:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتٰابُوا .... حجرات (49) 15

نیز ==> همین مدخل، فضائل مؤمنان

صلح با مؤمنان

==> صلح

صلح مؤمنان

==> صلح

صلوات بر مؤمنان

==> صلوات، صلوات بر مؤمنان

صلوات مؤمنان

==> صلوات، صلوات مؤمنان

صورت مؤمنان

==> صورت، صورت مؤمنان

صید مؤمنان

720. سؤال مؤمنان از پیامبر صلی الله علیه و آله دربارۀ حلال بودن صید با حیوانات شکاری:

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوٰارِحِ مُکَلِّبِینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّٰا عَلَّمَکُمُ اللّٰهُ فَکُلُوا مِمّٰا أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ وَ اذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ . (1)مائده (5) 4

721. امتحان مؤمنان حج‌گزار با دسترسی آسان آنان به صید:

1) 1) . بنا بر اینکه سؤال‌کنندگان، مؤمنان باشند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 249)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللّٰهُ بِشَیْءٍ مِنَ الصَّیْدِ تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِمٰاحُکُمْ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ مَنْ یَخٰافُهُ بِالْغَیْبِ .... مائده (5) 94

722. حلال بودن آبزیان دریایی و صید آن برای مؤمنان:

أُحِلَّ لَکُمْ صَیْدُ الْبَحْرِ وَ طَعٰامُهُ مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِلسَّیّٰارَةِ وَ حُرِّمَ عَلَیْکُمْ صَیْدُ الْبَرِّ مٰا دُمْتُمْ حُرُماً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . مائده (5) 96

723. حرمت صید حیوانات خشکی، برای مؤمنان مُحرم:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً لِیَذُوقَ وَبٰالَ أَمْرِهِ عَفَا اللّٰهُ عَمّٰا سَلَفَ وَ مَنْ عٰادَ فَیَنْتَقِمُ اللّٰهُ مِنْهُ وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ ذُو انْتِقٰامٍ . مائده (5) 95

ضرر به مؤمنان

724. عجز منحرفان، از ضرررسانی به مؤمنان هدایت یافته:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لاٰ یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ .... مائده (5) 105

725. پیشگویی قرآن، از ضرررسانی اهل کتاب به مؤمنان:

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتٰابِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ الْفٰاسِقُونَ

لَنْ یَضُرُّوکُمْ إِلاّٰ أَذیً وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ . آل عمران (3) 110 و 111

726. بنای مسجد ضرار به دست منافقان، به انگیزۀ ضرررسانی به مؤمنان:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

727. برتری مؤمنان ضرر دیده در جهاد، بر متخلفان از جهاد:

لاٰ یَسْتَوِی الْقٰاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ وَ الْمُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِینَ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَی الْقٰاعِدِینَ دَرَجَةً وَ کُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنیٰ وَ فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِینَ عَلَی الْقٰاعِدِینَ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 95

728. ضرررسانی شیطان به مؤمنان، با نجواهای آلوده و اندوهبار:

إِنَّمَا النَّجْویٰ مِنَ الشَّیْطٰانِ لِیَحْزُنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیْسَ بِضٰارِّهِمْ شَیْئاً إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . مجادله (58) 10

729. حرمت زیان‌رسانی به مؤمنان از سوی کاتبان اسناد و گواهان مبادلات:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ

مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ ... وَ لاٰ یُضَارَّ کٰاتِبٌ وَ لاٰ شَهِیدٌ .... بقره (2) 282

ضعف مؤمنان

==> ضعف، ضعیفان، مصادیق ضعیفان، مؤمنان و عجز، عجز مسلمانان، عجز مؤمنان

ضلالت مؤمنان

730. مؤمنان، مردمی گمراه، در نظر کافران:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یَشٰاءُ اللّٰهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . یس (36) 47

إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا کٰانُوا مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ

وَ إِذٰا مَرُّوا بِهِمْ یَتَغٰامَزُونَ

وَ مٰا أُرْسِلُوا عَلَیْهِمْ حٰافِظِینَ . مطفّفین (83) 29 و 30 و 33

731. گمراهی مؤمنان، قبل از بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله :

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . آل عمران (3) 164

... اَلَّذِینَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... طلاق (65) 10 و 11

732. خداوند، نجات‌دهندۀ مؤمنان، از گمراهی و تاریکی:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . بقره (2) 257

هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاٰئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ کٰانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً. احزاب (33) 43

733. اظهار ایمان در ابتدای روز و کفر در انتهای آن، حیلۀ یهود برای گمراه‌سازی مؤمنان:

وَ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ آمِنُوا بِالَّذِی أُنْزِلَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهٰارِ وَ اکْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ . آل عمران (3) 72

734. تلاش گروهی از اهل کتاب، برای گمراه کردن مؤمنان:

وَدَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَوْ یُضِلُّونَکُمْ وَ مٰا یُضِلُّونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ . آل عمران (3) 69

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یَشْتَرُونَ الضَّلاٰلَةَ وَ یُرِیدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِیلَ . نساء (4) 44

735. مؤمنان، در صورت بی‌توجهی به احکام الهی، در خطر ضلالت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لاٰ یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ .... مائده (5) 105

736. عصیان و تمرّد از فرمان خدا و رسول صلی الله علیه و آله عامل گمراهی مؤمنان:

وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لاٰ مُؤْمِنَةٍ إِذٰا قَضَی اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ یَعْصِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً مُبِیناً. احزاب (33) 36

737. فرزند ناخلف و ناصالح، زمینۀ گمراهی والدین مؤمن خود:

وَ أَمَّا الْغُلاٰمُ فَکٰانَ أَبَوٰاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینٰا أَنْ یُرْهِقَهُمٰا طُغْیٰاناً وَ کُفْراً. کهف (18) 80

نیز ==> ضلالت، اضلال گران، مصادیق اضلال گران، اهل کتاب، علمای اهل کتاب، و مؤمنان و ضلالت

طرد مؤمنان

738. طرد مؤمنان، از مظاهر ستم به خود:

وَ یٰا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ وَ لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّٰهُ خَیْراً اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . هود (11) 30 و 31

739. پیامبر صلی الله علیه و آله ، موظّف به احترام مؤمنان و تن ندادن به خواستۀ اشراف مبنی بر طرد آنان از اطراف خود:

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ . (1)انعام (6) 52

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً. (2)کهف (18) 28

740. اعلام صریح نوح علیه السلام مبنی بر طرد نکردن مؤمنان قوم خویش، از اطراف خود:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ... وَ مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا بٰادِیَ الرَّأْیِ .... وَ یٰا قَوْمِ ... وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ یٰا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ . هود (11) 25 و 27 و 29 و 30

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 106 و 111 و 114

طمع مؤمنان

741. طمع مؤمنان صدر اسلام به ایمان علمای بنی اسرائیل:

أَ فَتَطْمَعُونَ أَنْ یُؤْمِنُوا لَکُمْ وَ قَدْ کٰانَ فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَسْمَعُونَ کَلاٰمَ اللّٰهِ ثُمَّ یُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مٰا عَقَلُوهُ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . بقره (2) 75

742. طمع مؤمنان به قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله ، برای همنشینی با صالحان، در بهشت:

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ

فَأَثٰابَهُمُ اللّٰهُ بِمٰا قٰالُوا جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ . مائده (5) 84 و 85


1) 1) . براساس شأن نزول ذکر شده برای آیات است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 472 -\473)

2) 2) . براساس شأن نزول ذکر شده برای آیات است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 717 -\718؛ روح المعانی، ج 9، ص 377)

ظ

طهارت مؤمنان

743. لزوم تحصیل طهارت برای مؤمنان، هنگام اقامۀ نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا غَفُوراً. نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

مائده (5) 6

744. تشریع وضو، غسل و تیمم برای تحصیل طهارت مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا غَفُوراً. نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

مائده (5) 6

ظن مؤمنان

745. بدگمانی مؤمنان، در قصّۀ افک به همسر محمّد:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَ الَّذِی تَوَلّٰی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً وَ قٰالُوا هٰذٰا إِفْکٌ مُبِینٌ . نور (24) 11 و 12

746. ظن و پندار مؤمنان در صدر اسلام، برای ورود به بهشت، بدون جهاد و پایداری:

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ الصّٰابِرِینَ . آل عمران (3) 142

747. گمان مؤمنان به امتحان نشدن آنان از سوی خداوند:

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسٰاءُ وَ الضَّرّٰاءُ وَ زُلْزِلُوا

حَتّٰی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ نَصْرَ اللّٰهِ قَرِیبٌ . بقره (2) 214

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لاٰ رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . توبه (9) 16

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ . عنکبوت (29) 2

748. اجتناب از سوءظن، توصیۀ خداوند به مؤمنان:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَ الَّذِی تَوَلّٰی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً وَ قٰالُوا هٰذٰا إِفْکٌ مُبِینٌ . نور (24) 11 و 12

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ .... حجرات (49) 12

749. ظن جاهلانۀ برخی مؤمنان، در غزوۀ احد به خداوند:

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعٰاساً یَغْشیٰ طٰائِفَةً مِنْکُمْ وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَلْ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلّٰهِ یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ یَقُولُونَ لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ وَ لِیَبْتَلِیَ اللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. آل عمران (3) 154

عبادت مؤمنان

750. مؤمنان راستین، دارای روحیۀ عبادت و بندگی، در پیشگاه خدا:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ... اَلتّٰائِبُونَ الْعٰابِدُونَ ... اَلرّٰاکِعُونَ السّٰاجِدُونَ .... توبه (9) 111 و 112

751. مؤمنان، مأمور عبادت و بندگی در پیشگاه خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . حجّ (22) 77

یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ . عنکبوت (29) 56

752. عبادت و بندگی مؤمنان، مایۀ رستگاری آنان:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ... ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ اَلتّٰائِبُونَ الْعٰابِدُونَ .... توبه (9) 111 و 112

753. حاکمیّت و جانشینی مؤمنان صالح در زمین، زمینه‌ساز عبادت خدای یگانه:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ ... وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ ... یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً .... نور (24) 55

754. هجرت اهل ایمان، زمینه‌ساز عبادت و بندگی خدا:

یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ . عنکبوت (29) 56

755. شکرگزاری به درگاه الهی، نشانۀ عبادت خدا از سوی مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ اشْکُرُوا لِلّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . بقره (2) 172

عبرت مؤمنان

756. تفکر و مطالعه در پرواز پرندگان، مایۀ عبرت مؤمنان:

أَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الطَّیْرِ مُسَخَّرٰاتٍ فِی جَوِّ السَّمٰاءِ مٰا یُمْسِکُهُنَّ إِلاَّ اللّٰهُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . نحل (16) 79

757. قرآن، مایۀ تذکر و عبرت مؤمنان:

کِتٰابٌ أُنْزِلَ إِلَیْکَ فَلاٰ یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 2

أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَرَحْمَةً وَ ذِکْریٰ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . عنکبوت (29) 51

758. عبرت‌پذیری مؤمنان، از شب و روز:

أَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِیَسْکُنُوا فِیهِ وَ النَّهٰارَ مُبْصِراً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . نمل (27) 86

759. عبرت‌پذیری مؤمنان، از تقدیر روزی بر بندگان:

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . روم (30) 37

أَ وَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . زمر (39) 52

760. عبرت مؤمنان از نجات ابراهیم علیه السلام در برابر اقدامات نمرود، در قتل و سوزاندن وی:

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجٰاهُ اللّٰهُ مِنَ النّٰارِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . عنکبوت (29) 24

761. عبرت مؤمنان، از سرگذشت پیامبران:

وَ کُلاًّ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الرُّسُلِ مٰا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤٰادَکَ وَ جٰاءَکَ فِی هٰذِهِ الْحَقُّ وَ مَوْعِظَةٌ وَ ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ .

هود (11) 120

لَقَدْ کٰانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ مٰا کٰانَ حَدِیثاً یُفْتَریٰ وَ لٰکِنْ تَصْدِیقَ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ تَفْصِیلَ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . یوسف (12) 111

عجب مؤمنان

762. عجب و غرور مؤمنان صدر اسلام به توان و نیروی خود، در نبرد با دشمنان:

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضٰاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ . توبه (9) 25

عجز مؤمنان

763. عجز مؤمنان، موجب معذور بودن آنان از شرکت در جهاد:

لاٰ یَسْتَوِی الْقٰاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ وَ الْمُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ

اَللّٰهُ الْمُجٰاهِدِینَ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَی الْقٰاعِدِینَ دَرَجَةً وَ کُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنیٰ وَ فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِینَ عَلَی الْقٰاعِدِینَ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 95

لٰکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْخَیْرٰاتُ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ مٰا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ مٰا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 88 و 91

قُلْ لِلْمُخَلَّفِینَ مِنَ الْأَعْرٰابِ سَتُدْعَوْنَ إِلیٰ قَوْمٍ أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ فَإِنْ تُطِیعُوا یُؤْتِکُمُ اللّٰهُ أَجْراً حَسَناً وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا کَمٰا تَوَلَّیْتُمْ مِنْ قَبْلُ یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَنْ یَتَوَلَّ یُعَذِّبْهُ عَذٰاباً أَلِیماً. فتح (48) 16 و 17

764. ناتوانی مؤمنان از گرفتن روزه، موجب رفع تکلیف و جایگزین شدن فدیه بر آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ کَمٰا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ وَ عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَةٌ طَعٰامُ مِسْکِینٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ وَ أَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . بقره (2) 183 و 184

عجلۀ مؤمنان

765. شتاب و عجلۀ مؤمنان اهل کتاب، در انجام دادن کارهای خیر:

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ ... یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ... وَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ .... آل عمران (3) 113 و 114

766. مؤمنان صدر اسلام، خواهان تحقق زودرس وعدۀ عذاب کافران از سوی خدا:

أَتیٰ أَمْرُ اللّٰهِ فَلاٰ تَسْتَعْجِلُوهُ ... (1)نحل (16) 1

767. عجلۀ مسلمانان صدر اسلام در تحقق وعدۀ خدا، مبنی بر غلبۀ اسلام:

أَتیٰ أَمْرُ اللّٰهِ فَلاٰ تَسْتَعْجِلُوهُ ... (2)نحل (16) 1

768. شتاب و عجله برای اقامۀ نماز جمعه، توصیۀ خداوند به مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ .... جمعه (62) 9

769. عجلۀ مؤمنان پیشین در تحقق وعدۀ الهی، مبنی بر پیروزی و غلبۀ آنان:

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسٰاءُ وَ الضَّرّٰاءُ وَ زُلْزِلُوا


1) 1) . مراد از«امر اللّٰه»عذاب و«فلا تستعجلوه»خطاب به مسلمانان است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 7، جزء 14، ص 96 و 97)

2) 2) . در احتمالی، مراد از«امر»چیزی است که خدا به آن وعده داده و آن نصرت مؤمنان و عذاب و ذلت کافران و در نتیجه غلبۀ دین خدا است. (المیزان، ج 12، ص 204)

حَتّٰی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ نَصْرَ اللّٰهِ قَرِیبٌ . بقره (2) 214

عدالت مؤمنان

770. مؤمنان، موظف به رعایت عدالت، هنگام ادای گواهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلیٰ أَلاّٰ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ .... مائده (5) 8

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ .... نساء (4) 135

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ ... فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ .... مائده (5) 106

فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ذٰلِکُمْ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً. طلاق (65) 2

771. مؤمنان، موظف به رعایت قسط و عدالت نسبت به دشمنان غیر محارب خود:

لاٰ یَنْهٰاکُمُ اللّٰهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یُقٰاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ لَمْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ

إِنَّمٰا یَنْهٰاکُمُ اللّٰهُ عَنِ الَّذِینَ قٰاتَلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ أَخْرَجُوکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ وَ ظٰاهَرُوا عَلیٰ إِخْرٰاجِکُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . ممتحنه (60) 8 و 9

نیز ==> عدالت، اهمیت عدالت

عزّت مؤمنان

772. مؤمنان، برخوردار از عزّت الهی:

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 139

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ .... منافقون (63) 8

773. برخورد عزتمندانۀ مؤمنان، در مقابل کافران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ یُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . مائده (5) 54

عفّت مؤمنان

774. مؤمنان، مبرّا از هرگونه پلیدی و ناپاکی:

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ یَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَعْقِلُونَ . یونس (10) 100

775. حفظ عفّت و پاکدامنی، توصیۀ خدا به زنان مؤمن:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ وَ نِسٰاءِ الْمُؤْمِنِینَ

یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلاٰ یُؤْذَیْنَ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. احزاب (33) 59

776. عفّت و پاکدامنی، ملاک هم کفوی و همسری مؤمنان، برای ازدواج:

وَ الطَّیِّبٰاتُ لِلطَّیِّبِینَ وَ الطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّبٰاتِ .... نور (24) 26

777. عفت و پاکدامنی، از معیارهای گزینش زنان مؤمن برای همسری:

... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ .... مائده (5) 5

778. مؤمنان، موظّف به اجتناب از چشم‌چرانی نسبت به نامحرم :

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ ... وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ .... نور (24) 30 و 31

779. لزوم رعایت عفّت از سوی شوهران مؤمن، در مورد غیر همسرانشان:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ

إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ . مؤمنون (23) 1 و 5 و 6

780. شوهران مؤمن و همسرانشان، عفاف یکدیگر:

أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیٰامِ الرَّفَثُ إِلیٰ نِسٰائِکُمْ هُنَّ لِبٰاسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِبٰاسٌ لَهُنَّ .... بقره (2) 187

781. عفت مؤمنان، راهی برای مصونیت خویشتن و کنترل شهواتشان:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ ... وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ .... نور (24) 30 و 31

عفو از مؤمنان

782. عفو خداوند از مسلمانان فراری، در غزوۀ احُد:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطٰانُ بِبَعْضِ مٰا کَسَبُوا وَ لَقَدْ عَفَا اللّٰهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ . آل عمران (3) 155

783. عفو خدا از مسلمانان متخلف از دستورات رسول خدا صلی الله علیه و آله مایۀ پشیمانی آنان:

... وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ ... إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرٰاکُمْ فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِکَیْلاٰ تَحْزَنُوا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ مٰا أَصٰابَکُمْ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . آل عمران (3) 152 و 153

784. عفو خدا از مؤمنان، با برداشتن تکالیف سخت، و تخفیف در احکام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیٰامِ الرَّفَثُ إِلیٰ نِسٰائِکُمْ ... عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتٰانُونَ أَنْفُسَکُمْ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ وَ عَفٰا عَنْکُمْ .... بقره (2) 187

... وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا ... إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا .... نساء (4) 43

785. گناه و کفارۀ شکارهای صورت گرفته از سوی مؤمنان احرام بسته پیش از حکم تحریم، مورد عفو خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ

قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً لِیَذُوقَ وَبٰالَ أَمْرِهِ عَفَا اللّٰهُ عَمّٰا سَلَفَ وَ مَنْ عٰادَ فَیَنْتَقِمُ اللّٰهُ مِنْهُ وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ ذُو انْتِقٰامٍ . مائده (5) 95

786. دعای مؤمنان به درگاه ربوبی، برای عفو آنان:

... وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ .... رَبَّنٰا وَ لاٰ تَحْمِلْ عَلَیْنٰا إِصْراً ... وَ لاٰ تُحَمِّلْنٰا مٰا لاٰ طٰاقَةَ لَنٰا بِهِ وَ اعْفُ عَنّٰا .... بقره (2) 285 و 286

نیز ==> عفو

عفو مؤمنان

787. فرمان خداوند به مؤمنان، مبنی بر عفو و گذشت از مشرکان:

قُلْ لِلَّذِینَ آمَنُوا یَغْفِرُوا لِلَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ أَیّٰامَ اللّٰهِ لِیَجْزِیَ قَوْماً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . جاثیه (45) 14

عُمره مؤمنان

788. تضمین الهی به مؤمنان، در انجام عُمرة القضا با امنیت و آرامش کامل:

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً. (1)فتح (48) 27

789. مانع شدن کافران مکّه از انجام دادن عمرۀ مؤمنان، در حدیبیه:

هُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ الْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ لِیُدْخِلَ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. فتح (48) 25

عمل مؤمنان

790. مؤمنان، برخوردار از ایمان توأم با عمل صالح:

... اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ .... بقره (2) 25

نیز ==> بقره (2) 62 و 82 و 277؛ آل عمران (3) 57؛ نساء (4) 57 و 122 و 173؛ مائده (5) 9 و 69 و 93؛ اعراف (7) 42 و 153 یونس (10) 4 و 9؛ هود (11) 23؛ رعد (13) 29؛ ابراهیم (14) 23؛ کهف (18) 30 و 88 و 107؛ مریم (19) 60 و 96؛ طه (20) 75 و 82 ؛ حج (22) 14 و 23 و 50 و 56؛ نور (24) 55؛ فرقان (25) 70 و 71؛ شعراء (26) 227؛ قصص (28) 67 و 80 ؛ عنکبوت (29) 7 و 9 و 58؛ روم (30) 15 و 45؛ لقمان (31) 8 ؛ سجده (32) 19؛ سبأ (34) 4 و 37؛ فاطر (35) 7؛ ص (38) 24 و 28؛ غافر (40) 40 و 58؛ فصلت (41) 8 ؛ شوری (42) 22 و 23 و 26؛ جاثیه (45) 21 و 30؛ محمد (47) 2 و 12؛ فتح (48) 29؛ تغابن (64) 9 و 25؛ طلاق (65) 11؛ انشقاق (84) 25؛ بروج (85) 11؛


1) 1) . مراد از اعمال حج عمرة القضا می‌باشد که در سال حدیبیه انجام شد. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 191)

تین (95) 6 ؛ بیّنه (98) 7؛ عصر (103) 3

نیز ==> عمل، عمل صالح

عهد با مؤمنان

791. اطاعت مطلق از خداوند، عهد و پیمان الهی با مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا .... مائده (5) 6 و 7

792. لزوم پرداخت دیه و نیز آزادسازی یک بردۀ مؤمن در مقابل کشتن خطایی کافر هم‌پیمان با مسلمانان:

... وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً ... وَ إِنْ کٰانَ مِنْ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ فَدِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ وَ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ .... نساء (4) 92

عهد مؤمنان

==> عهد

عیب‌جویی از مؤمنان

793. عیب‌جویی مجرمان، از مؤمنان:

إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا کٰانُوا مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ

وَ إِذٰا مَرُّوا بِهِمْ یَتَغٰامَزُونَ . مطفّفین (83) 29 و 30

794. عیب‌جویی منافقان، از مؤمنان:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 77 و 79

عیب‌جویی مؤمنان

795. حرمت عیب‌جویی مؤمنان از یکدیگر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسیٰ أَنْ یَکُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ وَ لاٰ نِسٰاءٌ مِنْ نِسٰاءٍ عَسیٰ أَنْ یَکُنَّ خَیْراً مِنْهُنَّ وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمٰانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . حجرات (49) 11

796. عیب‌جویی از مؤمنان، گناه و نیازمند توبه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسیٰ أَنْ یَکُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ وَ لاٰ نِسٰاءٌ مِنْ نِسٰاءٍ عَسیٰ أَنْ یَکُنَّ خَیْراً مِنْهُنَّ وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمٰانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . حجرات (49) 11

797. عیب‌جویی مؤمنان از یکدیگر، زمینه‌ساز ستم به خویش:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسیٰ أَنْ یَکُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ وَ لاٰ نِسٰاءٌ مِنْ نِسٰاءٍ عَسیٰ أَنْ یَکُنَّ خَیْراً مِنْهُنَّ وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمٰانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . حجرات (49) 11

798. عیب‌جویی مؤمنان، درپی‌دارندۀ عذاب الهی:

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی

اَلصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 79

غرور مؤمنان

799. فزونی و کثرت سپاه مسلمانان در جنگ حُنین، مایۀ غرور آنان:

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضٰاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ . توبه (9) 25

غضب بر مؤمنان

==> غضب، غضب کافران

غضب مؤمنان

800. دلهای مؤمنان، آکنده از خشم و بغض، نسبت به مجادله گران در آیات خدا:

اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ الَّذِینَ آمَنُوا .... غافر (40) 35

801. مرگ و ذلّت مشرکان متجاوز، فرونشانندۀ شعله‌های غضب در سینه‌های مؤمنان:

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْرٰاجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ

وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ وَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 13 -\15

802. دلهای مؤمنان، آکنده از خشم نسبت به مشرکان پیمان‌شکن:

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ ... فَاللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ قٰاتِلُوهُمْ ... وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ .... توبه (9) 13 -\15

803. عفو مؤمنان از خطای دیگران، هنگام خشم و غضب خویش:

فَمٰا أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَمَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

وَ الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ وَ إِذٰا مٰا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ . شوری (42) 36 و 37

804. مهار خشم و غضب از سوی مؤمنان، سبب بهره‌مندی آنان از پاداش الهی:

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ

اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرّٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعٰافِینَ عَنِ النّٰاسِ وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ

أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ . آل عمران (3) 133 و 134 و 136

غفلت مؤمنان

805. غفلت مؤمنان از معارف الهی، موجب ارتداد

آنان:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمٰانِ وَ لٰکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّٰهِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ . نحل (16) 106 و 108

806. غفلت مؤمنان از سازوبرگ خود در میدان جنگ، موجب طمع دشمنان برای غلبه بر آنان:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً. نساء (4) 102

807. دلبستگی مؤمنان به مال و منال خویش، موجب غفلت آنان از یاد خدا:

اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفٰاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکٰاثُرٌ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفّٰارَ نَبٰاتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطٰاماً وَ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٌ وَ مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ مَتٰاعُ الْغُرُورِ. حدید (57) 20

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . (1)منافقون (63) 9

غنیمت مؤمنان

==> غنیمت

غیبت مؤمنان

808. حرمت غیبت و بازگویی عیوب مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لاٰ تَجَسَّسُوا وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ رَحِیمٌ . حجرات (49) 12

809. غیبت مؤمنان، به مثابه خوردن گوشت مردۀ آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لاٰ تَجَسَّسُوا وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ رَحِیمٌ . حجرات (49) 12

810. غیبت مؤمنان از یکدیگر، عامل گسستن اخوّت ایمانی آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لاٰ تَجَسَّسُوا وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ .... حجرات (49) 12.


1) 1) .«الهاء»به معنای سرگرم شدن به امری و غفلت از کار دیگر است. (المیزان، ج 19، ص 291)

فرجام مؤمنان

==> بهشت، پاداش و همین مدخل، آیندۀ مؤمنان

فرزندان مؤمنان

811. هشدار خداوند به مؤمنان، مبنی بر امتحان آنان به‌وسیلۀ فرزندان خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَخُونُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَمٰانٰاتِکُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ وَ أَنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ . انفال (8) 27 و 28

812. تعلیم آداب ورود به خلوتگاه خود، از وظایف پدران نسبت به فرزندان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ عَلَیْهِمْ جُنٰاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوّٰافُونَ عَلَیْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ

وَ إِذٰا بَلَغَ الْأَطْفٰالُ مِنْکُمُ الْحُلُمَ فَلْیَسْتَأْذِنُوا کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . نور (24) 58 و 59

813. تأثیر انحرافات اخلاقی و عقیدتی فرزندان در والدین مؤمن خویش:

وَ أَمَّا الْغُلاٰمُ فَکٰانَ أَبَوٰاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینٰا أَنْ یُرْهِقَهُمٰا طُغْیٰاناً وَ کُفْراً

فَأَرَدْنٰا أَنْ یُبْدِلَهُمٰا رَبُّهُمٰا خَیْراً مِنْهُ زَکٰاةً وَ أَقْرَبَ رُحْماً. کهف (18) 80 و 81

814. ملحق شدن فرزندان مؤمنان، در بهشت به آنان:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمٰانٍ أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ مٰا أَلَتْنٰاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَیْءٍ کُلُّ امْرِئٍ بِمٰا کَسَبَ رَهِینٌ . طور (52) 21

نیز ==> فرزند، حقوق فرزند، دشمنی فرزند، فرزند در بهشت

فضایل مؤمنان

اشاره

815. مؤمنان، دارای ارزش و فضیلت، در پیشگاه خدا:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 152

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ وَ عِمٰارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ جٰاهَدَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ لاٰ یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 19 و 20

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمیٰ وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِیرِ وَ السَّمِیعِ هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ . هود (11) 23 و 24

... قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ ... (1)رعد (13) 16

أَ فَمَنْ کٰانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کٰانَ فٰاسِقاً لاٰ یَسْتَوُونَ . سجده (32) 18

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ

وَ لاَ الظُّلُمٰاتُ وَ لاَ النُّورُ

وَ لاَ الظِّلُّ وَ لاَ الْحَرُورُ. فاطر (35) 19 -\21

... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النّٰارِ أَمْ نَجْعَلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ کَالْمُفْسِدِینَ فِی الْأَرْضِ .... ص (38) 27 و 28

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئٰاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ کَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَوٰاءً مَحْیٰاهُمْ وَ مَمٰاتُهُمْ سٰاءَ مٰا یَحْکُمُونَ . جاثیه (45) 21

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قِیلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِی الْمَجٰالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللّٰهُ لَکُمْ وَ إِذٰا قِیلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا یَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. مجادله (58) 11

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ . بیّنه (98) 7

816. مسلمانان، موظف به حفظ تفوّق و برتری خود به کافران:

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ قٰالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کٰانَ لِلْکٰافِرِینَ نَصِیبٌ قٰالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 141 و 144

817. جایگاه بلند مؤمنان تقواپیشه نسبت به کافران، در روز قیامت:

زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ یَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ اللّٰهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . بقره (2) 212

818. ضرورت توجه مؤمنان به برتری خود بر دیگران:

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 139

819. کرامت و فضیلت مؤمنان در پیشگاه الهی، مورد انکار و استهزای اشراف و قدرتمندان:

وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ . انعام (6) 53

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ ... مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمیٰ وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِیرِ وَ السَّمِیعِ هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ . هود (11) 23 و 24

820. ظهور فضیلت و ارزش واقعی اهل ایمان در قیامت:

وَ لاٰ تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ

قٰالُوا وَ هُمْ فِیهٰا


1) 1) . بنا بر اینکه مراد از«اعمیٰ»و«بصیر»کافر و مؤمن و«ظلمت»و«نور»به معنای کفر و ایمان باشد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 438؛ روح المعانی، ج 8، جزء 13، ص 183)

یَخْتَصِمُونَ

فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 87 و 96 و 102

1. از حزب‌اللّٰه

821. مؤمنان، در زمرۀ حزب‌اللّٰه:

لاٰ تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ... أُولٰئِکَ حِزْبُ اللّٰهِ .... مجادله (58) 22

2. از صالحان

822. مؤمنان امّت اسلامی، از صالحان و شایستگان:

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . (1)مائده (5) 84

823. مؤمنان اهل کتاب، در زمرۀ صالحان:

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ ... یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ... وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ . آل عمران (3) 113 و 114

824. قرار دادن مؤمنان نیکوکار، در جمع و زمرۀ صالحان، وعدۀ مؤکّد خداوند:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِی الصّٰالِحِینَ . عنکبوت (29) 9

3. تعمیر مساجد

825. تعمیر مساجد، تنها در صلاحیت مؤمنان و مایۀ برتری و ارزشی آنان:

إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ وَ لَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللّٰهَ فَعَسیٰ أُولٰئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِینَ

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ وَ عِمٰارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ جٰاهَدَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ لاٰ یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . توبه (9) 18 و 19

4. جهاد

826. جهاد در راه خدا، مایۀ فضیلت و برتری اهل ایمان:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 218

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ وَ عِمٰارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ جٰاهَدَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ لاٰ یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 19 و 20

نیز ==> جهاد

5. شهادت طلبی

==> شهادت، استقبال از شهادت، اسوه‌های شهادت و همین مدخل، مؤمنان و شهادت

6. علم

827. علم، مایۀ فضیلت و برتری مؤمنان:

... یَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ .... مجادله (58) 11

7. هجرت

828. هجرت در راه خدا، مایۀ فضیلت و برتری مؤمنان:

1) 1) . مراد از«القوم الصّالحین»مؤمنان از امّت پیامبر است. (مجمع البیان، ج 3 -\4 ، ص 362)

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ وَ عِمٰارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ جٰاهَدَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ لاٰ یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ

خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ . توبه (9) 19 و 20 و 22

نیز ==> همین مدخل، صفات مؤمنان

فقر مؤمنان

==> فقر، فقیران، مؤمنان و مؤمنان فقیر

قاطعیّت مؤمنان

829. ضرورت قاطعیت و انعطاف‌ناپذیری مؤمنان، در مقابل دشمنان:

وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ .... بقره (2) 191

وَ لاٰ تَهِنُوا فِی ابْتِغٰاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَمٰا تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَرْجُونَ .... نساء (4) 104

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا زَحْفاً فَلاٰ تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبٰارَ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتٰالِ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صٰابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ یَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا .... انفال (8) 15 و 45 و 65

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ .... توبه (9) 5

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ . توبه (9) 14

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قٰاتِلُوا الَّذِینَ یَلُونَکُمْ مِنَ الْکُفّٰارِ وَ لْیَجِدُوا فِیکُمْ غِلْظَةً .... توبه (9) 123

فَإِذٰا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقٰابِ حَتّٰی إِذٰا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثٰاقَ فَإِمّٰا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمّٰا فِدٰاءً حَتّٰی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزٰارَهٰا ذٰلِکَ .... محمّد (47) 4

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ ....

فتح (48) 29

نیز ==> جنگ و جهاد

قبلۀ مؤمنان

830. بیت المقدس، نخستین قبلۀ مؤمنان:

سَیَقُولُ السُّفَهٰاءُ مِنَ النّٰاسِ مٰا وَلاّٰهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِی کٰانُوا عَلَیْهٰا قُلْ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . بقره (2) 142

831. کعبه، قبلۀ مؤمنان، در هر زمان و هر مکان:

قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ إِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَ مَا اللّٰهُ

بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِی وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ . بقره (2) 144 و 149 و 150

قتل مؤمنان

832. حرمت قتل مؤمن از روی عمد:

وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّٰ خَطَأً ... وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزٰاؤُهُ جَهَنَّمُ خٰالِداً فِیهٰا وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذٰاباً عَظِیماً. نساء (4) 92 و 93

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِکُمْ رَحِیماً. نساء (4) 29

833. وجوب پرداخت دیه و کفاره، در صورت قتل مؤمن از روی خطا:

وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّٰ خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ .... نساء (4) 92

834. قتل مؤمنان بی‌گناه ، با سوزاندن آنان به دست کافران:

قُتِلَ أَصْحٰابُ الْأُخْدُودِ

اَلنّٰارِ ذٰاتِ الْوَقُودِ

وَ مٰا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلاّٰ أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. بروج (85) 4 و 5 و8

835. ناظر بودن بر قتل مؤمنان بی‌گناه و بی‌تفاوتی نسبت به آن، موجب گرفتاری به عذاب الهی:

قُتِلَ أَصْحٰابُ الْأُخْدُودِ

اَلنّٰارِ ذٰاتِ الْوَقُودِ

وَ هُمْ عَلیٰ مٰا یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ شُهُودٌ. بروج (85) 4 و 5 و 7

836. قتل مؤمنان، موجب گرفتار شدن به لعن الهی:

وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزٰاؤُهُ جَهَنَّمُ خٰالِداً فِیهٰا وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذٰاباً عَظِیماً. نساء (4) 93

قدرت مؤمنان

837. سال نهم هجری، هنگامۀ قدرت مؤمنان و استیلای آنان بر ادارۀ مسجد الحرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ بَعْدَ عٰامِهِمْ هٰذٰا وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شٰاءَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . (1)توبه (9) 28

838. توانمند شدن مؤمنان، در صدر اسلام، با امداد خداوند، پس از ضعف آنان، مایۀ یادآوری و شکرگزاری:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 26


1) 1) . مقصود از«بعد عامهم هذا»سال نهم [هجری] است. (الکشاف، ج 2، ص 261؛ تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 299)

839. وعدۀ خداوند به مؤمنان، مبنی بر قدرت یافتن آنان در زمین:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . نور (24) 55

840. حکومت توحیدی بر زمین، در پی قدرت یافتن مؤمنان و حاکمیت آنان:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . نور (24) 55

841. برتری قدرت مؤمنان، نسبت به قدرت کافران:

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 139

فَلاٰ تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَی السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللّٰهُ مَعَکُمْ وَ لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمٰالَکُمْ . محمّد (47) 35

842. مؤمنان، دارای قدرت قوی در برابر پیروان شیطان:

اَلَّذِینَ آمَنُوا یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ الطّٰاغُوتِ فَقٰاتِلُوا أَوْلِیٰاءَ الشَّیْطٰانِ إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطٰانِ کٰانَ ضَعِیفاً. نساء (4) 76

843. بهره‌مندی مؤمنان از قدرت دوچندان، در صورت صبر و مقاومت:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتٰالِ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صٰابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ یَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ

اَلْآنَ خَفَّفَ اللّٰهُ عَنْکُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِیکُمْ ضَعْفاً فَإِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ صٰابِرَةٌ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ أَلْفٌ یَغْلِبُوا أَلْفَیْنِ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ . انفال (8) 65 و 66

844. جایز نبودن مصالحه با کافران، در صورت قدرت داشتن مؤمنان:

فَلاٰ تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَی السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللّٰهُ مَعَکُمْ وَ لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمٰالَکُمْ . محمّد (47) 35

845. قدرت بخشیدن خداوند به مؤمنان، در برابر فتنه‌انگیزان جنگ طلب:

سَتَجِدُونَ آخَرِینَ یُرِیدُونَ أَنْ یَأْمَنُوکُمْ وَ یَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ کُلَّمٰا رُدُّوا إِلَی الْفِتْنَةِ أُرْکِسُوا فِیهٰا فَإِنْ لَمْ یَعْتَزِلُوکُمْ وَ یُلْقُوا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ وَ یَکُفُّوا أَیْدِیَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أُولٰئِکُمْ جَعَلْنٰا لَکُمْ عَلَیْهِمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 91

قساوت مؤمنان

846. هشدار خدا به مؤمنان از شبیه شدن به اهل کتاب، در سنگدلی و قساوت قلب:

أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّٰهِ وَ مٰا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لاٰ یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ

قَبْلُ فَطٰالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . حدید (57) 16

قسم به مؤمنان

847. سوگند خداوند، به مؤمنان شکنجه شده:

وَ شٰاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ

قُتِلَ أَصْحٰابُ الْأُخْدُودِ

اَلنّٰارِ ذٰاتِ الْوَقُودِ

إِذْ هُمْ عَلَیْهٰا قُعُودٌ

وَ هُمْ عَلیٰ مٰا یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ شُهُودٌ. بروج (85) 3 -\7

848. سوگند خداوند به مؤمنان، در مورد یگانگی خداوند:

وَ الصَّافّٰاتِ صَفًّا

فَالزّٰاجِرٰاتِ زَجْراً

فَالتّٰالِیٰاتِ ذِکْراً

إِنَّ إِلٰهَکُمْ لَوٰاحِدٌ. (1)صافّات (37) 1 -\4

قسم مؤمنان

849. نهی خداوند از دستاویز قرار داده شدن سوگند به خدا، از سوی مسلمانان در کارها:

وَ لاٰ تَجْعَلُوا اللّٰهَ عُرْضَةً لِأَیْمٰانِکُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَ تَتَّقُوا وَ تُصْلِحُوا بَیْنَ النّٰاسِ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 224

850. وفا و پایبندی مؤمنان به قسمهای جدّی خود، از وظایف آنان:

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ . بقره (2) 225

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا عَقَّدْتُمُ الْأَیْمٰانَ .... مائده (5) 89

وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ إِذٰا عٰاهَدْتُمْ وَ لاٰ تَنْقُضُوا الْأَیْمٰانَ بَعْدَ تَوْکِیدِهٰا وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللّٰهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلاً إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا تَفْعَلُونَ . نحل (16) 91

851. سوگند مؤمنان بر ترک انفاق به نیازمندان، مورد نهی خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْکُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ یُؤْتُوا أُولِی الْقُرْبیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... (2)نور (24) 21 و 22

852. واجب نبودن وفا به سوگندهای بیهوده، از سوی مؤمنان:

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ .... بقره (2) 225

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ .... مائده (5) 89

853. فریب‌کاری مؤمنان با قسمهای خود، مورد نهی خداوند:

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّتِی نَقَضَتْ غَزْلَهٰا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْکٰاثاً تَتَّخِذُونَ أَیْمٰانَکُمْ دَخَلاً بَیْنَکُمْ .... نحل (16) 92

نیز ==> حکم، حکم سوگند و قسم

قلب مؤمنان

854. قلب مؤمنان واقعی، منزّه از کمترین تردید، در مورد حقّانیّت ایمان و عقیدۀ خویش:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمٰانِ .... نحل (16) 106

855. خداوند، هدایتگر قلب انسانهای مؤمن:

1) 1) . مقصود از«صافّات»،«تالیات»و«زاجرات»مؤمنان است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 683 -\684)

2) 2) .«لا یأتل»یعنی نباید سوگند یاد کند. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 210؛ الکشاف، ج 3، ص 222)

... وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ یَهْدِ قَلْبَهُ .... تغابن (64) 11

856. اهل ایمان، برخوردار از اطمینان و آرامش قلب با یاد خدا:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللّٰهِ أَلاٰ بِذِکْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ . رعد (13) 28

857. خداوند، ایجادکنندۀ الفت و محبت، در دلهای مسلمانان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا .... وَ اذْکُرُوا ... إِذْ کُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ .... آل عمران (3) 102 و 103

858. سختیهای جنگ، زمینۀ خالص شدن اندیشه و پالایش قلوب مؤمنان:

... وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ ... قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ وَ لِیَبْتَلِیَ اللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ .... آل عمران (3) 152 و 154

859. امداد و حمایتهای الهی، مایۀ اطمینان و آرامش قلب مسلمانان:

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُنْزَلِینَ

وَ مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ بُشْریٰ لَکُمْ وَ لِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُکُمْ بِهِ وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ . آل عمران (3) 124 و 126

إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجٰابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُرْدِفِینَ

وَ مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ بُشْریٰ وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُکُمْ وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . انفال (8) 9 و 10

860. استحکام قلوب اهل ایمان از سوی خدا، مایۀ تقویت روحیّۀ آنان:

إِذْ یُغَشِّیکُمُ النُّعٰاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ وَ یُذْهِبَ عَنْکُمْ رِجْزَ الشَّیْطٰانِ وَ لِیَرْبِطَ عَلیٰ قُلُوبِکُمْ وَ یُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدٰامَ . انفال (8) 11

861. یاد خدا و ذکر عظمت او، تأثیرگذار در خشوع قلب مؤمنان:

أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّٰهِ وَ مٰا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ .... حدید (57) 16

862. قلب جوانمردان مؤمن اصحاب کهف، بهره‌مند از آرامش خدادادی:

فَضَرَبْنٰا عَلَی آذٰانِهِمْ فِی الْکَهْفِ سِنِینَ عَدَداً

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنٰاهُمْ هُدیً

وَ رَبَطْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ إِذْ قٰامُوا فَقٰالُوا رَبُّنٰا رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلٰهاً لَقَدْ قُلْنٰا إِذاً شَطَطاً. کهف (18) 11 و 13 و 14

863. نزول آرامش از سوی خداوند بر قلب مؤمنان، در پی صلح حدیبیّه:

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً. فتح (48) 18

864. دل مؤمنان راستین، لرزان و بیمناک، هنگام یاد خدا:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ .... انفال (8) 2

865. آگاهی خدا از قلبهای مؤمنان و اسرار آنها:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ...

إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. (1)مائده (5) 6 و 7

866. امتنان خدا بر مؤمنان، به سبب ایجاد و تزیین ایمان در قلب آنان:

وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللّٰهِ لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیٰانَ أُولٰئِکَ هُمُ الرّٰاشِدُونَ . حجرات (49) 7

867. قلب مؤمنان، جریحه‌دار و آکنده از رنج و آزار مشرکان:

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ

وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ وَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 14 و 15

868. محبّت قلبی مؤمنان به کافران، مورد مذمّت و سرزنش خداوند:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ

قُلْ إِنْ تُخْفُوا مٰا فِی صُدُورِکُمْ أَوْ تُبْدُوهُ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ وَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. آل عمران (3) 28 و 29

869. امتحان قلب مؤمنان، هنگام مواجه شدن با پیامبر صلی الله علیه و آله در کوتاه کردن و بلند کردن صدای خودشان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لاٰ تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ

إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوٰاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْویٰ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ . حجرات (49) 2 و 3

870. گرایش قلبی مؤمنان، موجب رضایت الهی و رستگاری آنان و قرار گرفتن در زمرۀ حزب الله:

لاٰ تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کٰانُوا آبٰاءَهُمْ أَوْ أَبْنٰاءَهُمْ أَوْ إِخْوٰانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُولٰئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمٰانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولٰئِکَ حِزْبُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . مجادله (58) 22

871. پاکی قلب زنان و مردان مؤمن، با حریم نگه‌داشتن از یکدیگر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلیٰ طَعٰامٍ غَیْرَ نٰاظِرِینَ إِنٰاهُ وَ لٰکِنْ إِذٰا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذٰا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَ لاٰ مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ ... وَ إِذٰا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتٰاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ ذٰلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ .... احزاب (33) 53


1) 1) . مراد از«میثاقه...»بیعت با پیامبر صلی الله علیه و آله است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 260؛ الکشاف، ج 1، ص 612)

872. قلب انسانهای مؤمن، جایگاه هدایت و الطاف خداوند:

... وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ یَهْدِ قَلْبَهُ .... تغابن (64) 11

873. شرح صدر و آماده شدن قلب برای پذیرش اسلام، مرهون اراده و مشیت الهی:

فَمَنْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ .... انعام (6) 125

874. ایجاد الفت بین قلوب مؤمنان اوس و خزرج، با عنایت خداوند:

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوٰاناً وَ کُنْتُمْ عَلیٰ شَفٰا حُفْرَةٍ مِنَ النّٰارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهٰا کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ . آل عمران (3) 103

... هُوَ الَّذِی أَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِینَ وَ أَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً مٰا أَلَّفْتَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ أَلَّفَ بَیْنَهُمْ ... (1)انفال (8) 62 و 63

875. امتنان خدا بر مؤمنان، به سبب ایجاد و تزیین ایمان در قلب آنان:

وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللّٰهِ لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ ... فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . حجرات (49) 7 و 8

876. امتحان قلوب مؤمنان، هنگام مواجه شدن با پیامبر صلی الله علیه و آله در کوتاه و بلند کردن صدا و رعایت ادب:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لاٰ تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ

إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوٰاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْویٰ ... . حجرات (49) 2 و 3

877. محبت قلبی مؤمنان نسبت به کافران، مورد مذمت خداوند:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ ... قُلْ إِنْ تُخْفُوا مٰا فِی صُدُورِکُمْ أَوْ تُبْدُوهُ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ .... آل عمران (3) 28 و 29

878. راه نیافتن هیچ‌گونه تزلزلی در قلب گروهی از مؤمنان مکّه، به رغم فشارها و سختیها:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمٰانِ .... نحل (16) 106

879. قلب مؤمنان صدر اسلام، جریحه‌دار و آکنده از رنج و آزار مشرکان:

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ

وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ ... . توبه (9) 14 و 15

880. خداوند، آگاه از قلب مؤمنان پیمان‌شکن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا


1) 1) . مرد از«بالمؤمنین»انصار [اوس و خزرج] می‌باشند که خداوند بین آنان الفت ایجاد کرد. (التبیان، ج 5، ص 151؛ المحرر الوجیز، ج 2، ص 548)

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. مائده (5) 6 و 7

881. مرگ و ذلّت مشرکان پیمان‌شکن صدر اسلام و پیروزی سپاه اسلام، شفابخش قلب دردمند مؤمنان آسیب دیده از تجاوز:

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ

وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ .... توبه (9) 14 و 15

نیز ==> آرامش، آرامش مؤمنان

قناعت مؤمنان

882. ایمان و عمل صالح مؤمنان، زمینۀ قناعت‌ورزی آنان و رضایت به روزی خداوند:

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیٰاةً طَیِّبَةً ... (1)نحل (16) 97

883. اصحاب صُفّه، دارای روحیۀ قناعت و زهد:

لِلْفُقَرٰاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجٰاهِلُ أَغْنِیٰاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیمٰاهُمْ لاٰ یَسْئَلُونَ النّٰاسَ إِلْحٰافاً وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ . (2)بقره (2) 273

نیز ==> قناعت

کرامت مؤمنان

884. برخورداری مؤمنان، از حرمت و کرامت، در پیشگاه الهی:

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ .... انعام (6) 54

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 4

885. کرامت و ارزشمندی مؤمنان مستمند و ضعیف، در پیشگاه خداوند، مورد انکار و استهزای اشراف و قدرتمندان:

وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ . انعام (6) 53

886. پیامبر صلی الله علیه و آله موظف به تکریم و احترام مؤمنان:

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 54

نیز ==> احترام، احترام مؤمنان و کرامت

گرسنگی مؤمنان

887. گرسنگی، از وسایل امتحان اهل ایمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا .... وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ .... بقره (2) 153 و 155


1) 1) . در روایتی از رسول خدا صلی الله علیه و آله ، جملۀ«فلنحیینَّه حیاة طیّبةً»به قناعت و رضایت به روزی خدادادی تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 593)

2) 2) . آیه، دربارۀ مسلمانان مهاجر نازل شده که برخی از آنان اصحاب صُفّه نامیده شدند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 666 ؛ روح المعانی، ج 3، جزء 3، ص 76)

گناه مؤمنان

888. گناه مؤمنان، با سوءظن به دیگر مؤمنان:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَ الَّذِی تَوَلّٰی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً وَ قٰالُوا هٰذٰا إِفْکٌ مُبِینٌ . نور (24) 11 و 12

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لاٰ تَجَسَّسُوا وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ رَحِیمٌ . حجرات (49) 12

889. گناه مؤمنان، با غیبت کردن از برادران خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لاٰ تَجَسَّسُوا وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ رَحِیمٌ . حجرات (49) 12

890. گناه مؤمنان، با تجسّس از دیگر برادران ایمانی خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لاٰ تَجَسَّسُوا وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ رَحِیمٌ . حجرات (49) 12

گواهی مؤمنان

891. لزوم حضور جمعی از مؤمنان، برای گواهی بر اجرای حدّ زنا:

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لْیَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . نور (24) 2

892. گواه گرفتن خدا، از میان مؤمنان استوار در جهاد با کافران:

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الظّٰالِمِینَ . آل عمران (3) 140

893. گواهی مؤمنان اهل کتاب (یهود و نصارا) به رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله :

وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ . (1)رعد (13) 43

894. گواهی به حق، فرمان مؤکّد خداوند به مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلیٰ أَلاّٰ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ


1) 1) . بنا بر قولی، مراد از«من عنده علم الکتاب»مؤمنان اهل کتاب، مثل عبد اللّه بن سلام و سلمان فارسی است. (جامع البیان، ج 8 ، جزء 13، ص 231؛ مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 462)

أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . مائده (5) 8

895. گواهی مؤمنان، بر اعمال انسانها:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا .... وَ تَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ ... . حجّ (22) 77 و 78

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَحِیمِ . حدید (57) 19

نیز ==> حکم، حکم گواهی و گواهی، گواهی بر زنا، گواهی بر وصیّت، گواهی به عدل، گواهان، مسلمانان و مؤمنان

گوش سپاری مؤمنان

==> گوش، گوش سپاری مؤمنان

لباس مؤمنان

==> لباس، لباس مؤمنان

لذت مؤمنان

896. لذت‌بخش بودن تماشای کیفر مجرمان در قیامت، برای مؤمنان:

فَالْیَوْمَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنَ الْکُفّٰارِ یَضْحَکُونَ

عَلَی الْأَرٰائِکِ یَنْظُرُونَ . مطفّفین (83) 34 و 35

897. استفاده مؤمنان از لذات حلال در دنیا، مطلوب و مورد توصیۀ خداوند:

اَلْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ وَ طَعٰامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعٰامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ وَ لاٰ مُتَّخِذِی أَخْدٰانٍ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . مائده (5) 5

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحَرِّمُوا طَیِّبٰاتِ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَعْتَدُوا إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ . مائده (5) 87

متّکای مؤمنان

898. تختهای مزین و برافراشته شده در حجله‌ها، متّکای مؤمنان در بهشت:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ إِنّٰا لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً

أُولٰئِکَ لَهُمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ ...

مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ نِعْمَ الثَّوٰابُ وَ حَسُنَتْ مُرْتَفَقاً. کهف (18) 30 و 31

899. ایمان و عمل صالح، عامل برخورداری مؤمنان، از متّکاهای بهشتی:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ إِنّٰا لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً ... مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ نِعْمَ الثَّوٰابُ وَ حَسُنَتْ مُرْتَفَقاً. کهف (18) 30 و 31

محاصرۀ مؤمنان

==> محاصره، محاصرۀ مسلمانان

محبّت مؤمنان

900. رابطۀ حسنه و محبت‌آمیز، بین مؤمنان:

وَ الَّذِینَ جٰاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا وَ لِإِخْوٰانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونٰا بِالْإِیمٰانِ وَ لاٰ تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنٰا غِلاًّ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنٰا إِنَّکَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . حشر (59) 10

901. محبّت متقابل بین مؤمنان، از موجبات غفران و پاداش الهی:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ... وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 29

902. محبوبیّت مؤمن در دلهای مردم، جلوه‌ای از رحمت گستردۀ الهی:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا. مریم (19) 96

نیز ==> دوستی، دوستی با مؤمنان، دوستی مؤمنان

مدارا با مؤمنان

903. توصیۀ خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله مبنی بر مدارا با مؤمنان:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ . آل عمران (3) 159

904. نوید ذو القرنین به مؤمنان، مبنی بر مدارا با آنان:

... قُلْنٰا یٰا ذَا الْقَرْنَیْنِ ... قٰالَ ... وَ أَمّٰا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُ جَزٰاءً الْحُسْنیٰ وَ سَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنٰا یُسْراً. کهف (18) 86 -\88

مدارای مؤمنان

905. توصیۀ خداوند به مدارای مؤمنان با یکدیگر:

وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِکُمْ کُفّٰاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا حَتّٰی یَأْتِیَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. بقره (2) 109

906. سفارش خداوند به مدارای مؤمنان با خانوادۀ خویش:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . تغابن (64) 14

مدیریت مؤمنان

==> همین مدخل، ولایت مؤمنان

مرزبانی مؤمنان

907. مرزبانی از حدود و ثغور وطن، از وظایف مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . (1)آل عمران (3) 200


1) 1) . واژۀ«رابطوا»به معنای حفاظت از مرزها است. (مفردات، ص 339،«ربط»)

ظ

مرگ مؤمنان

908. غیر قابل قیاس بودن چگونگی مرگ اهل ایمان با گناه‌پیشگان:

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئٰاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ کَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَوٰاءً مَحْیٰاهُمْ وَ مَمٰاتُهُمْ سٰاءَ مٰا یَحْکُمُونَ . جاثیه (45) 21

909. مرگ مؤمنان نیکوکردار، مردنی با سعادت و برخوردار از پاداش الهی:

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَیْنٰا تُرْجَعُونَ

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ . عنکبوت (29) 57 و 58

910. جادوگران مؤمن فرعونی، خواستار مرگی توأم با انقیاد و صبر در راه خدا:

وَ مٰا تَنْقِمُ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِآیٰاتِ رَبِّنٰا لَمّٰا جٰاءَتْنٰا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ تَوَفَّنٰا مُسْلِمِینَ . اعراف (7) 126

مسئولیت مؤمنان

==> همین مدخل، تکالیف مؤمنان

مشورت با مؤمنان

911. توصیۀ خداوند به مشاورۀ پیامبر صلی الله علیه و آله با مؤمنان:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ . آل عمران (3) 159

912. مشورت پیامبر صلی الله علیه و آله با مؤمنان، در راستای شخصیت دادن به آنان:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ . آل عمران (3) 159

مشورت مؤمنان

913. نظام اجتماعی مؤمنان، مبتنی بر شورا و مشارکت:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِذٰا کٰانُوا مَعَهُ عَلیٰ أَمْرٍ جٰامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا حَتّٰی یَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوکَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نور (24) 62

وَ الَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَمْرُهُمْ شُوریٰ بَیْنَهُمْ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . شوری (42) 38

914. اهتمام اسلام به هم فکری و مشاورۀ مؤمنان، در نظام اجتماعی خویش:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ . آل عمران (3) 159

فَمٰا أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَمَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

وَ الَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَمْرُهُمْ شُوریٰ بَیْنَهُمْ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . شوری (42) 36 و 38

مصادیق مؤمنان

1. آسیه

915. آسیه، از ایمان‌آورندگان، ضرب المثل و الگویی برای مؤمنان:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قٰالَتْ رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . (1)تحریم (66) 11

2. آل ابراهیم

916. برخی از آل ابراهیم از ایمان‌آورندگان به ابراهیم علیه السلام :

... فَقَدْ آتَیْنٰا آلَ إِبْرٰاهِیمَ الْکِتٰابَ ... فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ ... (2)نساء (4) 54 و 55

3. ائمه علیهم السلام

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ . (3)مائده (5) 55

4. ابرار

917. ابرار، از مؤمنان به خدا و روز آخرت:

لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ الْکِتٰابِ وَ النَّبِیِّینَ وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ السّٰائِلِینَ وَ فِی الرِّقٰابِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذٰا عٰاهَدُوا وَ الصّٰابِرِینَ فِی الْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

5. ابراهیم علیه السلام

918. ابراهیم علیه السلام از مؤمنان به خدا:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتیٰ قٰالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قٰالَ بَلیٰ وَ لٰکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی .... بقره (2) 260

... إِنِّی تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ .... یوسف (12) 37 و 38

سَلاٰمٌ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ

إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 109 و 111

6. اسحاق علیه السلام

919. اسحاق علیه السلام از ایمان‌آورندگان به خدا و آخرت:

... إِنِّی تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ


1) 1) . گفته شده که نام همسر فرعون،«آسیه»است. (الکشاف، ج 4، ص 572؛ المیزان، ج 19، ص 344)

2) 2) . بنا بر اینکه ضمیر«فمنهم»به آل ابراهیم برگردد و مقصود از«آمن به»ایمان به ابراهیم علیه السلام باشد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 95)

3) 3) . براساس حدیثی از امام صادق علیه السلام منظور از«و الذین آمنوا»علی علیه السلام و امامان علیهم السلام از اولاد او است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 643، ح 257)

هُمْ کٰافِرُونَ

وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ .... یوسف (12) 37 و 38

7. اصحاب کهف

920. اصحاب کهف، از مؤمنان برخوردار از مراتب عالی ایمان:

إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ فَقٰالُوا رَبَّنٰا ... إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ .... کهف (18) 10 و 13

8. اصحاب یمین

921. اصحاب یمین، از زمرۀ مؤمنان:

ثُمَّ کٰانَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا ... أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْمَیْمَنَةِ . بلد (90) 17 و 18

9. الیاس علیه السلام

922. إلیاس علیه السلام از بندگان مؤمن خدا:

سَلاٰمٌ عَلیٰ إِلْ‌یٰاسِینَ

إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 130 و 132

10. امتها

923. وجود اشخاصی مؤمن، میان امتهای پیشین:

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ فَهَدَی اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَ اللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسٰاءُ وَ الضَّرّٰاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتّٰی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ نَصْرَ اللّٰهِ قَرِیبٌ . بقره (2) 213 و 214

11. اولو الألباب

924. اولو الألباب، از مؤمنان:

إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلاٰفِ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ لَآیٰاتٍ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا .... آل عمران (3) 190 و 193

وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . انعام (6) 10

نیز ==> اولو الألباب، فضائل اولو الألباب، ایمان

12. اولیاء اللّٰه

925. اولیاء اللّٰه، از زمرۀ مؤمنان:

أَلاٰ إِنَّ أَوْلِیٰاءَ اللّٰهِ ... اَلَّذِینَ آمَنُوا ... (1)یونس (10) 62 و 63

13. اهل کتاب

==> اهل کتاب، مؤمنان اهل کتاب

14. اهل مدین

==> همین مدخل، مصادیق مؤمنان، قوم شعیب

15. ایرانیان

926. نوید خداوند به جانشینی مؤمنان حقیقی از نسل ایرانیان، به جای مسلمانان صدر اسلام، در صورت روی‌گردانی آنان از اسلام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ یُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لاٰ


1) 1) . بنا بر اینکه«الّذین آمنوا»صفت«اولیاء اللّه»باشد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 180)

یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ ... (1)مائده (5) 54

16. بادیه‌نشینان

927. مؤمن بودن برخی بادیه‌نشینان ، در صدر اسلام:

وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ .... توبه (9) 99

نیز ==> بادیه‌نشینی ، بادیه‌نشینان مؤمن

17. بلقیس

928. بلقیس، پذیرای آیین سلیمان علیه السلام و از ایمان‌آورندگان:

إِنِّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ .... قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی وَ أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمٰانَ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . نمل (27) 23 و 44

18. بندگان خدا

929. بندگان خاصّ خدا، از مؤمنان به پروردگار:

قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْرٍ مِنْ ذٰلِکُمْ ... وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ اَلَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا إِنَّنٰا آمَنّٰا .... آل عمران (3) 15 و 16

19. بنی اسرائیل

==> بنی اسرائیل، ایمان بنی اسرائیل، مؤمنان بنی اسرائیل

20. جادوگران فرعون

930. ساحران فرعون، از زمرۀ مؤمنان:

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

قٰالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ .... اعراف (7) 120 -\123

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ

إِنّٰا آمَنّٰا بِرَبِّنٰا لِیَغْفِرَ لَنٰا خَطٰایٰانٰا وَ مٰا أَکْرَهْتَنٰا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ وَ اللّٰهُ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ . طه (20) 70 و 71 و 73

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ ... إِنّٰا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لَنٰا رَبُّنٰا خَطٰایٰانٰا أَنْ کُنّٰا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِینَ .

شعراء (26) 46 و 47 و 49 و 51

21. جنّیان

931. ایمان گروهی از جنّیان به خدا و قرآن:

وَ إِذْ صَرَفْنٰا إِلَیْکَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ یَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمّٰا حَضَرُوهُ قٰالُوا أَنْصِتُوا فَلَمّٰا قُضِیَ وَلَّوْا إِلیٰ قَوْمِهِمْ مُنْذِرِینَ

یٰا قَوْمَنٰا أَجِیبُوا دٰاعِیَ اللّٰهِ وَ آمِنُوا بِهِ .... احقاف (46) 29 و 31

قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقٰالُوا إِنّٰا سَمِعْنٰا قُرْآناً عَجَباً

یَهْدِی إِلَی الرُّشْدِ فَآمَنّٰا بِهِ وَ لَنْ نُشْرِکَ بِرَبِّنٰا أَحَداً

وَ أَنّٰا لَمّٰا سَمِعْنَا الْهُدیٰ آمَنّٰا بِهِ فَمَنْ یُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلاٰ یَخٰافُ بَخْساً وَ لاٰ رَهَقاً. جنّ (72) 1 و 2 و 13

نیز ==> جنّ، ایمان جنّیان

22. جوانان قوم موسی

932. گروهی از جوانان قوم موسی، از مؤمنان به وی:

فَمٰا آمَنَ لِمُوسیٰ إِلاّٰ ذُرِّیَّةٌ مِنْ


1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از«قوم...»در آیه، ایرانیان و پارسیان باشد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 321)

قَوْمِهِ ... (1)یونس (10) 83

23. حبیب نجّار

933. حبیب نجّار، مؤمن به انبیای انطاکیه:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحٰابَ الْقَرْیَةِ إِذْ جٰاءَهَا الْمُرْسَلُونَ

وَ جٰاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِینَةِ رَجُلٌ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِینَ

إِنِّی آمَنْتُ بِرَبِّکُمْ فَاسْمَعُونِ . (2)یس (36) 13 و 20 و 25

24. حواریّون عیسی

934. حواریّون عیسی، از مؤمنان به وی:

فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ قٰالَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ اشْهَدْ بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ

رَبَّنٰا آمَنّٰا بِمٰا أَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . آل عمران (3) 52 و 53

وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی الْحَوٰارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی قٰالُوا آمَنّٰا وَ اشْهَدْ بِأَنَّنٰا مُسْلِمُونَ . مائده (5) 111

25. داود علیه السلام


1) 1) .«ذرّیة»به معنای ابناء و اولاد صغیر می‌باشد و مقصود از آن جوانان است. (المصباح، ج 1 - 2، ص 207«ذرّ»؛ روح المعانی، ج 7، جزء 11، ص 245)

2) 2) . بنا بر قول مفسّران، مقصود از«القریه»انطاکیه و مقصود از«رجل»حبیب نجّار است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 654؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 4، ص 9 و 11)

935. برتری داود علیه السلام بر بسیاری از بندگان مؤمن خداوند:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ عِلْماً وَ قٰالاَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی فَضَّلَنٰا عَلیٰ کَثِیرٍ مِنْ عِبٰادِهِ الْمُؤْمِنِینَ . (1)نمل (27) 15

26. راسخان در علم

936. راسخان در علم، از زمرۀ مؤمنان:

... وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا. آل عمران (3) 7

27. راهبان

==> همین مدخل، مصادیق مؤمنان، نصارا

28. سپاهیان طالوت

937. برخی سپاهیان طالوت، از زمرۀ مؤمنان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً ... وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ ... إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ .... بقره (2) 246 و 247 و 248 و 249

29. سلیمان علیه السلام

938. برتری سلیمان علیه السلام ، بر بسیاری از بندگان مؤمن خداوند:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ عِلْماً وَ قٰالاَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی فَضَّلَنٰا عَلیٰ کَثِیرٍ مِنْ عِبٰادِهِ الْمُؤْمِنِینَ . (2)نمل (27) 15

30. شاعران مؤمن

==> شعر، شاعران، شاعران مؤمن

31. شکنجه‌شدگان

939. شکنجه‌شدگان به دست اصحاب اخدود، از مؤمنان به خدا:

قُتِلَ أَصْحٰابُ الْأُخْدُودِ

وَ مٰا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلاّٰ أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ

إِنَّ الَّذِینَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذٰابُ جَهَنَّمَ وَ لَهُمْ عَذٰابُ الْحَرِیقِ . بروج (85) 4 و 8 و 10

نیز ==> اصحاب اخدود

32. صابئان

940. وجود افراد مؤمن و انجام‌دهندۀ عمل صالح، در میان صابئان:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الصّٰابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً ... (3)بقره (2) 62

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الصّٰابِئُونَ ... مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً .... مائده (5) 69

نیز ==> صابئان، صابئان مؤمن

33. صحابه

==> صحابه، ایمان صحابه، صحابۀ مؤمن

34. طالوت

941. طالوت، فرماندهی مؤمن و برانگیختۀ خداوند، برای زمامداری بنی اسرائیل:

وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً ... فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ ... فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ .... بقره (2) 247 و 249

35. عالمان

==> ایمان، ایمان عالمان

36. عبد اللّٰه بن سلام

942. عبد اللّٰه بن سلام، مؤمن به اسلام و قرآن:

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ کَفَرْتُمْ بِهِ وَ شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ مِثْلِهِ فَآمَنَ ... (4)احقاف (46) 10

37. علی علیه السلام

943. علی علیه السلام ، در شمار مؤمنان اقامه‌کنندۀ نماز:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ . (5)مائده (5) 55

38. عمّار یاسر

944. ایمان قلبی عمّار یاسر به خدا، به رغم اظهار کفر ظاهری:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمٰانِ ... (6)نحل (16) 106

39. قسیسین

==> همین مدخل، مصادیق مؤمنان، نصارا

40. قوم ابراهیم

945. مؤمنان به ابراهیم علیه السلام گروهی اندک، در میان افراد بی‌شمار :

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا تَعْبُدُونَ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 69 و 70 و 103

946. مؤمنان به ابراهیم علیه السلام اسوه‌ای برای دیگران، در

1) 1) . از آنجا که این برتری بدون ایمان امکان‌پذیر نیست داود علیه السلام نیز باید از زمرۀ مؤمنان قلمداد شود

2) 2) . از آنجا که این برتری بدون ایمان امکان‌پذیر نیست داود علیه السلام نیز باید از زمرۀ مؤمنان قلمداد شود

3) 3) . بنا بر اینکه من در«من آمن»موصوله باشد. (روح المعانی، ج 1، جزء 1، ص 443)

4) 4) . ضمائر در«کان»؛«به»و«مثله»به قرآن بر می‌گردد و مراد از«شاهد من بنی اسرائیل»عبد اللّٰه بن سلام از عالمان یهود است که در مدینه به اسلام و قرآن ایمان آورد. (المیزان، ج 18، ص 194)

5) 5) . منظور از«الّذین آمنوا»علی علیه السلام است که همچون پیامبر صلی الله علیه و آله دارای منصب ولایت و امامت است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 326)

6) 6) . منظور از آیه براساس روایتی از امام صادق علیه السلام عمّار یاسر است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 89 ، ح 237)

توحید و تبرّی از شرک:

قَدْ کٰانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قٰالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّٰا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ کَفَرْنٰا بِکُمْ وَ بَدٰا بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةُ وَ الْبَغْضٰاءُ أَبَداً حَتّٰی تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَحْدَهُ .... ممتحنه (60) 4

947. مؤمنان به ابراهیم علیه السلام بهترین الگو برای امیدواران به خدا و آخرت:

قَدْ کٰانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قٰالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّٰا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ کَفَرْنٰا بِکُمْ وَ بَدٰا بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةُ وَ الْبَغْضٰاءُ أَبَداً حَتّٰی تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَحْدَهُ .... لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِیهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کٰانَ یَرْجُوا اللّٰهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ مَنْ یَتَوَلَّ فَإِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ. ممتحنه (60) 4 و 6

41. قوم ثمود

948. گروهی از مردم قوم ثمود، مؤمن به رسالت صالح علیه السلام :

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ ... قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 73 و 75

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ

فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا صٰالِحاً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ. هود (11) 61 و 66

کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صٰالِحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

فَأَخَذَهُمُ الْعَذٰابُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 141 و 142 و 158

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ فَإِذٰا هُمْ فَرِیقٰانِ یَخْتَصِمُونَ

وَ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ . نمل (27) 45 و 53

وَ أَمّٰا ثَمُودُ فَهَدَیْنٰاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمیٰ عَلَی الْهُدیٰ فَأَخَذَتْهُمْ صٰاعِقَةُ الْعَذٰابِ الْهُونِ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

وَ نَجَّیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ . فصّلت (41) 17 و 18

نیز ==> ثمود، مؤمنان ثمود

42. قوم سبأ

949. مردمانی با ایمان، در میان قوم سبأ:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ ... وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاّٰ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . سبأ (34) 15 و 20

43. قوم شعیب

950. ایمان گروهی از مردم مدین به رسالت شعیب علیه السلام :

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ ... ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ وَ إِنْ کٰانَ طٰائِفَةٌ مِنْکُمْ آمَنُوا بِالَّذِی أُرْسِلْتُ بِهِ وَ طٰائِفَةٌ لَمْ یُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتّٰی یَحْکُمَ اللّٰهُ بَیْنَنٰا ... قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ یٰا شُعَیْبُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَرْیَتِنٰا

أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا قٰالَ أَ وَ لَوْ کُنّٰا کٰارِهِینَ . اعراف (7) 85 و 87 و 88

951. اقلیّتی مؤمن به شعیب علیه السلام در بین اصحاب ایکه:

کَذَّبَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ شُعَیْبٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 176 -\178 و 190

952. نجات مؤمنان به شعیب علیه السلام از عذاب الهی:

وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا شُعَیْباً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ أَخَذَتِ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ . هود (11) 94

44. قوم عاد

==> عاد، اقلیّت قوم عاد، مؤمنان قوم عاد

45. قوم فرعون

953. اقلیتی مؤمن، در قوم فرعون:

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 9 و 10 و 67

46. قوم لوط

954. وجود مؤمنانی در میان قوم لوط:

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ

مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفِینَ

فَأَخْرَجْنٰا مَنْ کٰانَ فِیهٰا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

فَمٰا وَجَدْنٰا فِیهٰا غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ . ذاریات (51) 31 -\36

47. قوم نوح

955. گروهی از قوم نوح، مؤمن به رسالت وی:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

فَکَذَّبُوهُ فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ ... (1)اعراف (7) 59 و 64

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ .... وَ مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا بٰادِیَ الرَّأْیِ .... وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا .... وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ .... وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ .

هود (11) 25 و 27 و 29 و 36 و 40

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . مؤمنون (23) 23 و 28

کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الْمُؤْمِنِینَ

فَافْتَحْ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فَتْحاً وَ نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 105 و 111 و 114 و 118

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . حدید (57) 26

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً

رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ لاٰ تَزِدِ الظّٰالِمِینَ


1) 1) . مراد از«و الذین معه»مؤمنان به نوح است. (التبیان، ج 4، ص 440)

إِلاّٰ تَبٰاراً. نوح (71) 26 و 28

956. مؤمنان قوم نوح، مردمی مقرب درگاه خداوند و مورد عنایت خداوند:

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ . هود (11) 29

957. مؤمنان تحقیرشدۀ قوم نوح، مردمی برخوردار از نیکی، در دیدگاه نوح علیه السلام :

مَلَکٌ وَ لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّٰهُ خَیْراً اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . هود (11) 31

958. مؤمنان قوم نوح، مردمی حقیر و طرد شده، در دیدگاه اشراف آن قوم:

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ

مَلَکٌ وَ لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّٰهُ خَیْراً اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . هود (11) 29 و 31

959.درخواست اشراف قوم نوح از آن حضرت، جهت طرد مؤمنان:

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ

وَ یٰا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ وَ لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّٰهُ خَیْراً اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . هود (11) 29 -\31

48. قوم هود

960. گروهی از قوم هود، مؤمن به دعوت و رسالت وی:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ .... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا . (1)اعراف (7) 72

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ .... وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا هُوداً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا .... هود (11) 50 و 58

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

فَکَذَّبُوهُ فَأَهْلَکْنٰاهُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 124 و 139

49. قوم یونس

961. قوم یونس، از مؤمنان:

فَلَوْ لاٰ کٰانَتْ قَرْیَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهٰا إِیمٰانُهٰا إِلاّٰ قَوْمَ یُونُسَ لَمّٰا آمَنُوا .... یونس (10) 98

50. کاشفان اصحاب کهف

962. پیشنهاد ساخت بنا بر قبر اصحاب کهف از سوی کاشفان مؤمن آن دیار:

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ وَ الرَّقِیمِ کٰانُوا مِنْ آیٰاتِنٰا عَجَباً

وَ کَذٰلِکَ أَعْثَرْنٰا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السّٰاعَةَ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا إِذْ یَتَنٰازَعُونَ بَیْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقٰالُوا ابْنُوا عَلَیْهِمْ بُنْیٰاناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ


1) 1) . به قرینۀ آیۀ 58 سورۀ هود (11) مقصود از«الذین معه»، مؤمنان همراه هود علیه السلام است

قٰالَ الَّذِینَ غَلَبُوا عَلیٰ أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِمْ مَسْجِداً. (1)کهف (18) 9 و 21

51. لوط علیه السلام

963. لوط علیه السلام از مؤمنان به ابراهیم علیه السلام :

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ .... عنکبوت (29) 16 و 26

52. متقین

964. متقین، از مؤمنان به غیب:

... هُدیً لِلْمُتَّقِینَ اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ .... بقره (2) 2 و 3

53. محمّد صلی الله علیه و آله

965. محمد صلی الله علیه و آله از مؤمنان به خدا و کلمات او:

قُلْ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ جَمِیعاً الَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ یُحیِی وَ یُمِیتُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ الَّذِی یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ کَلِمٰاتِهِ وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ . اعراف (7) 158

966. ایمان و تصدیق محمد صلی الله علیه و آله به مؤمنان:

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 61

967. پیامبر صلی الله علیه و آله موظف به اعلان ایمان خود به پروردگار رحمان:

قُلْ هُوَ الرَّحْمٰنُ آمَنّٰا بِهِ وَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْنٰا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . ملک (67) 29

968. ایمان محمد صلی الله علیه و آله به انبیای گذشته:

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا غُفْرٰانَکَ رَبَّنٰا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 285

969. محمّد صلی الله علیه و آله از مؤمنان به خدا و تعالیم انبیا و کتابهای آسمانی:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . بقره (2) 135 و 136

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا غُفْرٰانَکَ رَبَّنٰا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 285

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 84

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ رَحْمَةٌ


1) 1) . مقصود از«الّذین غلبوا علی امرهم...»مؤمنان هستند. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 710؛ زاد المسیر، ج 3، ص 74)

لِلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 61

... وَ قُلْ آمَنْتُ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنْ کِتٰابٍ .... شوری (42) 15

970. پیامبر صلی الله علیه و آله از مؤمنان به انجیل:

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ ... وَ مٰا أُوتِیَ ... وَ عِیسیٰ .... آل عمران (3) 84

971. پیامبر صلی الله علیه و آله از مؤمنان به تورات:

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ ... وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ .... آل عمران (3) 84

972. پیامبر صلی الله علیه و آله از مؤمنان به قرآن:

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ .... بقره (2) 285

نیز ==> ایمان، ایمان محمّد صلی الله علیه و آله و محمد صلی الله علیه و آله ، ایمان محمد صلی الله علیه و آله

54. مریم علیها السلام

973. مریم علیها السلام ، زنی شایسته و الگو، در عفّت و ایمان به تعالیم الهی:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ ...

وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرٰانَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهِ مِنْ رُوحِنٰا وَ صَدَّقَتْ بِکَلِمٰاتِ رَبِّهٰا وَ کُتُبِهِ وَ کٰانَتْ مِنَ الْقٰانِتِینَ . تحریم (66) 11 و 12

55. مستضعفان

974. ایمان گروهی از مستضعفان قوم صالح به رسالت وی:

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ

قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . اعراف (7) 75 و 76

56. مسلمانان

==> ایمان، ایمان مسلمانان و خدا، مؤمنان به خدا

57. ملائکه

975. ملائکه و حاملان عرش الهی، از جمله ایمان‌آورندگان به خدا:

اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا .... غافر (40) 7

58. مؤمن آل فرعون

976. ایمان و اعتقاد مؤمن آل فرعون به خداوند:

وَ قٰالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمٰانَهُ ...

وَ قٰالَ الَّذِی آمَنَ .... وَ قٰالَ الَّذِی آمَنَ .... غافر (40) 28 و 30 و 38

59. موسی علیه السلام

977. موسی علیه السلام از بندگان مؤمن خدا:

سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 120 و 122

978. موسی علیه السلام از پیشگامان در ایمان:

وَ لَمّٰا جٰاءَ مُوسیٰ لِمِیقٰاتِنٰا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ قٰالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ قٰالَ لَنْ تَرٰانِی ... قٰالَ سُبْحٰانَکَ تُبْتُ إِلَیْکَ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 143

979. موسی علیه السلام از اولین مؤمنان به خدا:

وَ لَمّٰا جٰاءَ مُوسیٰ لِمِیقٰاتِنٰا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ قٰالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ قٰالَ لَنْ تَرٰانِی وَ لٰکِنِ انْظُرْ إِلَی الْجَبَلِ فَإِنِ

اِسْتَقَرَّ مَکٰانَهُ فَسَوْفَ تَرٰانِی فَلَمّٰا تَجَلّٰی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا وَ خَرَّ مُوسیٰ صَعِقاً فَلَمّٰا أَفٰاقَ قٰالَ سُبْحٰانَکَ تُبْتُ إِلَیْکَ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 143

60. مؤمنان دوران ذو القرنین

980. وجود افرادی مؤمن و نیکوکار، در دوران ذو القرنین و در ساحل دریا:

... قُلْنٰا یٰا ذَا الْقَرْنَیْنِ ... قٰالَ ... وَ أَمّٰا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُ جَزٰاءً الْحُسْنیٰ وَ سَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنٰا یُسْراً. کهف (18) 86 -\88

61. نصارا

981. تعدادی مؤمن به خدا و قرآن، در بین نصارا:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . مائده (5) 82 -\84

982. اشک شوق مؤمنان نصارا، هنگام شنیدن قرآن و شناخت حق و نیل آنان به مقام شاهدین:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . مائده (5) 82 -\84

983. تضمین پاداش برای نصارا، در صورت داشتن ایمان به خدا و سرای آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ النَّصٰاریٰ وَ الصّٰابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 62

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ الصّٰابِئُونَ وَ النَّصٰاریٰ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . مائده (5) 69

62. نوح علیه السلام

984. نوح علیه السلام ، از بندگان مؤمن خدا:

سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ

إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 79 و 81

63. والدین نوجوان کافر

985. والدین نوجوان کفرپیشۀ کشته شده به دست خضر علیه السلام از زمرۀ مؤمنان:

فَانْطَلَقٰا حَتّٰی إِذٰا لَقِیٰا غُلاٰماً فَقَتَلَهُ قٰالَ أَ قَتَلْتَ نَفْساً زَکِیَّةً بِغَیْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَیْئاً نُکْراً

وَ أَمَّا الْغُلاٰمُ فَکٰانَ أَبَوٰاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینٰا أَنْ یُرْهِقَهُمٰا طُغْیٰاناً وَ کُفْراً. کهف (18) 74 و 80

64. هارون علیه السلام

صدق الله العظیم کل الحقوق محفوظه علیه السلام

986. هارون علیه السلام ، از بندگان مؤمن خدا:

سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 120 و 122

65. یعقوب علیه السلام

987. یعقوب علیه السلام از مؤمنان به خدا و آخرت:

... إِنِّی تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی ... وَ یَعْقُوبَ .... یوسف (12) 37 و 38

66. یوسف علیه السلام

988. یوسف علیه السلام از مؤمنان به خدا و آخرت:

یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا

قٰالَ ... إِنِّی تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ ...

وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ یَتَبَوَّأُ مِنْهٰا حَیْثُ یَشٰاءُ نُصِیبُ بِرَحْمَتِنٰا مَنْ نَشٰاءُ وَ لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ

وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ . یوسف (12) 29 و 37 و 38 و 56 و 57

67. یهودیان

989. تضمین پاداش برای یهودیان، در صورت ایمان به خدا و روز آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ النَّصٰاریٰ وَ الصّٰابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 62

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ الصّٰابِئُونَ وَ النَّصٰاریٰ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . مائده (5) 69

990. اقلیتی از یهودیان، از جمله مؤمنان به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله :

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ قَفَّیْنٰا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَ فَکُلَّمٰا جٰاءَکُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ وَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ

وَ قٰالُوا قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَقَلِیلاً مٰا یُؤْمِنُونَ . بقره (2) 87 و 88

مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ وَ یَقُولُونَ سَمِعْنٰا وَ عَصَیْنٰا وَ اسْمَعْ غَیْرَ مُسْمَعٍ وَ رٰاعِنٰا لَیًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَ طَعْناً فِی الدِّینِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اسْمَعْ وَ انْظُرْنٰا لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَقْوَمَ وَ لٰکِنْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 46

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ وَ کُفْرِهِمْ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ قَتْلِهِمُ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنٰا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَیْهٰا بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 155

مصونیّت مؤمنان

991. اعمال مؤمنان، مصون از تباهی و کاستی:

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلاٰ یَخٰافُ ظُلْماً وَ لاٰ هَضْماً. طه (20) 112

وَ أَنّٰا لَمّٰا سَمِعْنَا الْهُدیٰ آمَنّٰا بِهِ فَمَنْ یُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلاٰ یَخٰافُ بَخْساً وَ لاٰ رَهَقاً. جنّ (72) 13

992. مصونیّت مؤمنان متوکل، از سلطه‌گری شیطان:

فَإِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ

إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطٰانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . نحل (16) 98 و 99

993. در امان بودن اهل ایمان، از عذاب الهی:

قُلْ مٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. سبأ (34) 47

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ . انشقاق (84) 25

994. مصونیّت مؤمنان دارای عمل صالح، از خسران و زیانکاران:

اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

لاٰ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ . هود (11) 19 و 21 و 22

995. مصونیت مؤمنان از عذاب دردناک در قیامت:

فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ . انشقاق (84) 24 و 25

معاشرت با مؤمنان

996. مشورت با مؤمنان از معاشرتهای مورد توصیۀ خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ .... آل عمران (3) 159

997. مشورت از اوصاف مؤمنان در معاشرت با یکدیگر:

فَمٰا أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَمَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ لِلَّذِینَ آمَنُوا .... وَ أَمْرُهُمْ شُوریٰ بَیْنَهُمْ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . شوری (42) 36 و 38

998. پیامبر صلی الله علیه و آله موظّف به تبیین حق در معاشرت با مؤمنانِ مخلص:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً

وَ قُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ شٰاءَ فَلْیُؤْمِنْ .... کهف (18) 28 و 29

999. معاشرت محمّد صلی الله علیه و آله با مؤمنان تهیدست، خلاف میل مخالفان غافل و هواپرست:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً. کهف (18) 28

1000. معاشرت محمّد صلی الله علیه و آله با مؤمنان فقیر:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ .... کهف (18) 28

1001. تلاش مرفّهان صدر اسلام برای جلوگیری از همنشینی پیامبر صلی الله علیه و آله با فقیران:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ

زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً. کهف (18) 28

1002. سفارش خداوند به صبرپیشگی محمّد صلی الله علیه و آله ، در معاشرت با مؤمنان تهیدست در مقابل غافلان، هواپرستان و افراطگران:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً. کهف (18) 28

نیز ==> همین مدخل، استغفار برای مؤمنان، استهزای مؤمنان، اصلاح امور مؤمنان، افترا به مؤمنان، اهانت به مؤمنان، تجسّس مؤمنان، تحیّت بر مؤمنان، تعاون مؤمنان، تواضع برای مؤمنان، جدال با مؤمنان

معاشرت مؤمنان

1003. ممنوعیّت معاشرت مؤمنان با کافران و بیگانگان:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ .... آل عمران (3) 28

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 144

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لاٰ رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً .... توبه (9) 16

1004. عرصۀ معاشرت دوستانۀ مؤمنان با یکدیگر، میدان آزمون الهی:

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لاٰ رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً .... توبه (9) 16

1005. لزوم معاشرت دوستانه، بین مؤمنان:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ .... آل عمران (3) 28

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ .... نساء (4) 144

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... توبه (9) 71

1006. ممنوعیّت مؤمنان از معاشرت و روابط دوستانه با یهود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ .... مائده (5) 51

1007. چشم‌پوشی از خطای دیگران به هنگام خشم، از اوصاف مؤمنان در معاشرتهای خود:

... وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ لِلَّذِینَ آمَنُوا .... وَ إِذٰا مٰا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ . شوری (42) 36 و 37

1008. لزوم رعایت تقیّه از سوی مؤمنان در معاشرت و روابط خود با مخالفان:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ

إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ .... آل عمران (3) 28

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمٰانِ .... نحل (16) 106

وَ قٰالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمٰانَهُ أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اللّٰهُ وَ قَدْ جٰاءَکُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ مِنْ رَبِّکُمْ .... غافر (40) 28

1009. ممنوعیّت مؤمنان از معاشرت و روابط دوستانه با پدران و برادران خود در صورت پایبندی آنان به کفر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا آبٰاءَکُمْ وَ إِخْوٰانَکُمْ أَوْلِیٰاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ .... توبه (9) 23

1010. معاشرت و روابط دوستانۀ مؤمنان با برادران و پدران پایبند به کفر موجب قرار گرفتن آنان در زمرۀ ظالمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا آبٰاءَکُمْ وَ إِخْوٰانَکُمْ أَوْلِیٰاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . توبه (9) 23

1011. معاشرت و داشتن روابط دوستانۀ مؤمنان با خانواده، خویشاوندان و همسران پایبند به کفر، نشانۀ محبوب‌تر بودن آنان نسبت به خدا و رسول:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا آبٰاءَکُمْ وَ إِخْوٰانَکُمْ أَوْلِیٰاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ

قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ وَ إِخْوٰانُکُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ وَ عَشِیرَتُکُمْ ... أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهٰادٍ فِی سَبِیلِهِ .... توبه (9) 23 و 24

1012. معاشرت و روابط با خانواده و خویشاوندان پایبند به کفر مورد نهی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا آبٰاءَکُمْ وَ إِخْوٰانَکُمْ أَوْلِیٰاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ

قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ وَ إِخْوٰانُکُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ وَ عَشِیرَتُکُمْ وَ أَمْوٰالٌ اقْتَرَفْتُمُوهٰا وَ تِجٰارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسٰادَهٰا وَ مَسٰاکِنُ تَرْضَوْنَهٰا أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهٰادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتّٰی یَأْتِیَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 23 و 24

1013. معاشرت و روابط محبّت‌آمیز با خانواده و خویشاوندان پایبند به کفر، نشانۀ محبوب‌تر بودن از شرکت در جهاد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا آبٰاءَکُمْ وَ إِخْوٰانَکُمْ أَوْلِیٰاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ

قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ وَ إِخْوٰانُکُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ وَ عَشِیرَتُکُمْ وَ أَمْوٰالٌ اقْتَرَفْتُمُوهٰا وَ تِجٰارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسٰادَهٰا وَ مَسٰاکِنُ تَرْضَوْنَهٰا أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهٰادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتّٰی یَأْتِیَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 23 و 24

1014. معاشرت و روابط دوستانۀ مؤمنان با خانواده و خویشاوندان پایبند به کفر موجب قرار گرفتن آنان در زمرۀ فاسقان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا آبٰاءَکُمْ وَ إِخْوٰانَکُمْ

أَوْلِیٰاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ

قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ وَ إِخْوٰانُکُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ وَ عَشِیرَتُکُمْ وَ أَمْوٰالٌ اقْتَرَفْتُمُوهٰا وَ تِجٰارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسٰادَهٰا وَ مَسٰاکِنُ تَرْضَوْنَهٰا أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهٰادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتّٰی یَأْتِیَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 23 و 24

1015. معاشرت و روابط دوستانه با خانواده و خویشاوندان پایبند به کفر مورد تهدید خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا آبٰاءَکُمْ وَ إِخْوٰانَکُمْ أَوْلِیٰاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ

قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ وَ إِخْوٰانُکُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ وَ عَشِیرَتُکُمْ وَ أَمْوٰالٌ اقْتَرَفْتُمُوهٰا وَ تِجٰارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسٰادَهٰا وَ مَسٰاکِنُ تَرْضَوْنَهٰا أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهٰادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتّٰی یَأْتِیَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 23 و 24

مغفرت مؤمنان

==> مغفرت، مغفرت مؤمنان

مقام مؤمنان

1016. بهره‌مندی مؤمنان در قیامت، از مقام صدّیقین:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَحِیمِ . حدید (57) 19

1017. بهره‌مندی مؤمنان در قیامت، از مقام گواهان اعمال:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَحِیمِ . حدید (57) 19

1018. بهره‌مندی مؤمنان در قیامت از نورانیّت ویژه:

یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ بُشْرٰاکُمُ الْیَوْمَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . حدید (57) 12

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَحِیمِ . حدید (57) 19

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ یُدْخِلَکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا وَ اغْفِرْ لَنٰا إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. تحریم (66) 8

1019. رفعت و بلندمرتبه بودن مقام مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قِیلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِی الْمَجٰالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللّٰهُ لَکُمْ وَ إِذٰا قِیلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا یَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ

خَبِیرٌ. مجادله (58) 11

1020. مؤمنان، دارای مقامی نیکو و سابقه‌ای درخشان، نزد پروردگار خود:

أَ کٰانَ لِلنّٰاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النّٰاسَ وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ قٰالَ الْکٰافِرُونَ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ مُبِینٌ . یونس (10) 2

مکر با مؤمنان

==> مکر، شیوه‌های مکر، عوامل مکر، مکر کافران، مکر منافقان، مکر یهود

ملامت مؤمنان

1021. تفرقه و پراکندگی برخی مؤمنان، پس از اتّحاد، در پرتو دین، مورد نکوهش خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً ... وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ وَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . آل عمران (3) 102 و 103 و 105

1022. سستی و یأس برخی مؤمنان در صحنۀ نبرد با دشمنان، مورد سرزنش خداوند:

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . آل عمران (3) 121 122

وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ . آل عمران (3) 143

1023. کراهت و ناخشنودی برخی مسلمانان، از حرکت برای نبرد با دشمنان، مورد سرزنش خداوند:

کَمٰا أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ لَکٰارِهُونَ

یُجٰادِلُونَکَ فِی الْحَقِّ بَعْدَ مٰا تَبَیَّنَ کَأَنَّمٰا یُسٰاقُونَ إِلَی الْمَوْتِ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ . انفال (8) 5 و 6

1024. نرم و خاضع نشدن دلهای برخی مؤمنان با یاد خدا و تلاوت آیات الهی، امری ناروا و نکوهیده:

أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّٰهِ وَ مٰا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لاٰ یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلُ فَطٰالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . حدید (57) 16

1025. راحت‌طلبی برخی مؤمنان، مورد سرزنش خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مٰا لَکُمْ إِذٰا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ اثّٰاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مِنَ الْآخِرَةِ فَمٰا مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فِی الْآخِرَةِ إِلاّٰ قَلِیلٌ . توبه (9) 38

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنّٰا کُنّٰا مَعَکُمْ أَ وَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِمٰا فِی صُدُورِ الْعٰالَمِینَ . عنکبوت (29) 10

1026. سرزنش مؤمنان به علّت عمل نکردن به گفته‌های خویش:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ

کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ . صفّ (61) 2 و 3

1027. سرزنش مؤمنان به علت ترک پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام ایراد خطبه‌های نماز جمعه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 9 و 11

1028. سرزنش برخی مؤمنان به علت سؤالات بیجا و خواسته‌های نامعقول از پیامبر صلی الله علیه و آله :

أَمْ تُرِیدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَکُمْ کَمٰا سُئِلَ مُوسیٰ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ یَتَبَدَّلِ الْکُفْرَ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ . بقره (2) 108

1029. توبیخ مؤمنان، به جهت ارتباط دوستانه با یهود و نصارا:

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خٰاسِرِینَ . مائده (5) 52 و 53

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمٰا أَخْفَیْتُمْ وَ مٰا أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ یَفْعَلْهُ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ .

ممتحنه (60) 1

1030. سرزنش مؤمنان، برای پرهیز بی‌جهت از گوشتهای تذکیه شده:

فَکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کُنْتُمْ بِآیٰاتِهِ مُؤْمِنِینَ

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ مٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمْ إِلاّٰ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ .... انعام (6) 118 و 119

1031.ملامت برخی مؤمنان، به علت ترتیب اثر دادن به برخی شایعات:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَ الَّذِی تَوَلّٰی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً وَ قٰالُوا هٰذٰا إِفْکٌ مُبِینٌ

وَ لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَتَکَلَّمَ بِهٰذٰا سُبْحٰانَکَ هٰذٰا بُهْتٰانٌ عَظِیمٌ . نور (24) 11 و 12 و 16

1032. سرزنش خداوند از مؤمنان جهاد گریز، پس از شنیدن ندای جهاد:

وَ مٰا لَکُمْ لاٰ تُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ الظّٰالِمِ أَهْلُهٰا وَ اجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا وَ اجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ نَصِیراً. نساء (4) 75

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مٰا لَکُمْ إِذٰا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ اثّٰاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مِنَ الْآخِرَةِ فَمٰا مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فِی الْآخِرَةِ

إِلاّٰ قَلِیلٌ . توبه (9) 38

1033. سرزنش مؤمنان به علت ترک انفاق در راه جهاد:

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لِلّٰهِ مِیرٰاثُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لاٰ یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قٰاتَلَ أُولٰئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قٰاتَلُوا وَ کُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. حدید (57) 10

1034. بازخواست و ملامت مؤمنان، به جهت اختلاف خود، پس از اتحاد اولیه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا ... وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ وَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ ... أَ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ فَذُوقُوا .... آل عمران (3) 102 و 103 و 105 و 106

1035. سرزنش برخی مؤمنان، به علت گرایشهای ارتجاعی آنان:

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلیٰ عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّٰهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللّٰهُ الشّٰاکِرِینَ . آل عمران (3) 144

1036. ملامت مؤمنان، از سوی مجرمان کفر پیشه:

إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا کٰانُوا مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْهُمْ قٰالُوا إِنَّ هٰؤُلاٰءِ لَضٰالُّونَ . مطفّفین (83) 29 و 32

1037. اجتناب برخی مؤمنان صدر اسلام، از روزیهای پاکیزه، مورد سرزنش خداوند:

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّٰهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ الطَّیِّبٰاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا خٰالِصَةً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . اعراف (7) 32

1038. سرزنش مؤمنان، به جهت بدگمانی به همسران پیامبر در قصۀ افک:

لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً وَ قٰالُوا هٰذٰا إِفْکٌ مُبِینٌ . نور (24) 12

1039. ملامت مؤمنان، به دلیل بی‌ادبی به پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لاٰ تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ

إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوٰاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْویٰ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ

إِنَّ الَّذِینَ یُنٰادُونَکَ مِنْ وَرٰاءِ الْحُجُرٰاتِ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ . حجرات (49) 2 -\4

1040. ملامت مؤمنان، به سبب دلبستگی به مال، منال و سرمایۀ خویش:

قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ وَ إِخْوٰانُکُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ وَ عَشِیرَتُکُمْ وَ أَمْوٰالٌ اقْتَرَفْتُمُوهٰا وَ تِجٰارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسٰادَهٰا وَ مَسٰاکِنُ تَرْضَوْنَهٰا أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهٰادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتّٰی یَأْتِیَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 24

1041. ملامت مؤمنان صدر اسلام، به علت هراس از قدرت دشمنان خود:

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْرٰاجِ

اَلرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . توبه (9) 13

1042. سرزنش خداوند از برخی مؤمنان، به جهت ترک صدقه، هنگام نجوا با پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقَةً ذٰلِکَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقٰاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . مجادله (58) 12 و 13

1043. نکوهش مؤمنان صدر اسلام، به دلیل ترک خطبه‌های نماز جمعه و مشاهدۀ لهو و لعب:

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 11

1044. ملامت مؤمنان به خاطر اختلافشان در روش برخورد با منافقان:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 88

1045. نکوهش مؤمنان به جهت سؤالها و تقاضاهای بی‌مورد از پیامبر صلی الله علیه و آله :

أَمْ تُرِیدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَکُمْ کَمٰا سُئِلَ مُوسیٰ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ یَتَبَدَّلِ الْکُفْرَ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ . بقره (2) 108

1046. سرزنش خداوند از ریاکاری مؤمنان، در پرداخت صدقه‌های خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُبْطِلُوا صَدَقٰاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذیٰ کَالَّذِی یُنْفِقُ مٰالَهُ رِئٰاءَ النّٰاسِ وَ لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ صَفْوٰانٍ عَلَیْهِ تُرٰابٌ فَأَصٰابَهُ وٰابِلٌ فَتَرَکَهُ صَلْداً لاٰ یَقْدِرُونَ عَلیٰ شَیْءٍ مِمّٰا کَسَبُوا وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 264

نیز ==> ملامت

منّت بر مؤمنان

==> منت، منت بر مؤمنان

موعظه به مؤمنان

1047. تعالیم حیات‌بخش قرآن، موجب موعظه برای متّقین:

... وَ جٰاءَکَ فِی هٰذِهِ الْحَقُّ وَ مَوْعِظَةٌ وَ ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ . هود (11) 120

أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَرَحْمَةً وَ ذِکْریٰ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . عنکبوت (29) 51

1048. تبیین احکام الهی برای مؤمنان، موجب موعظه و پند آنان:

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ إِذٰا تَرٰاضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ مِنْکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ....

بقره (2) 232

... ذٰلِکُمْ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ

اَلْآخِرِ .... طلاق (65) 2

مؤمنان ادّعایی

1049. ادّعای بادیه‌نشینان در ایمان به پیامبر صلی الله علیه و آله و تأیید نشدن آن از سوی خداوند:

قٰالَتِ الْأَعْرٰابُ آمَنّٰا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لٰکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنٰا وَ لَمّٰا یَدْخُلِ الْإِیمٰانُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ إِنْ تُطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لاٰ یَلِتْکُمْ مِنْ أَعْمٰالِکُمْ شَیْئاً إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . حجرات (49) 14

مؤمنان امّتها

1050. اشخاص مؤمن، میان امّتهای پیشین:

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ فَهَدَی اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَ اللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسٰاءُ وَ الضَّرّٰاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتّٰی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ نَصْرَ اللّٰهِ قَرِیبٌ . بقره (2) 213 و 214

تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللّٰهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجٰاتٍ وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ وَ لٰکِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَ مِنْهُمْ مَنْ کَفَرَ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مَا اقْتَتَلُوا وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَفْعَلُ مٰا یُرِیدُ. بقره (2) 253

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقٰاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثٰاثاً وَ رِءْیاً. مریم (19) 73 و 74

مؤمنان اهل مدین

==> همین مدخل، مصادیق مؤمنان، قوم شعیب

مؤمنان بنی اسرائیل

==> بنی اسرائیل، مؤمنان بنی اسرائیل

مؤمنان به آخرت

==> آخرت، ایمان به آخرت

مؤمنان به آیات خدا

==> ایمان، ایمان به آیات خدا

مؤمنان به ابراهیم

==> ایمان، ایمان به ابراهیم علیه السلام و همین مدخل، مصادیق مؤمنان، آل ابراهیم، لوط علیه السلام

مؤمنان به انبیا

==> انبیا، ایمان به انبیا

مؤمنان به انجیل

1051. پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان، از ایمان‌آورندگان به

انجیل:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ ... وَ مٰا أُوتِیَ ... وَ عِیسیٰ .... بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ ... وَ مٰا أُوتِیَ ... وَ عِیسیٰ .... آل عمران (3) 84

مؤمنان به باطل

1052. ایمان‌آورندگان به باطل، از زمرۀ زیانکاران:

... وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْبٰاطِلِ وَ کَفَرُوا بِاللّٰهِ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . عنکبوت (29) 52

1053. مشرکان، از ایمان‌آورندگان به باطل:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ هُمْ یَکْفُرُونَ . نحل (16) 72

قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ شَهِیداً یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْبٰاطِلِ وَ کَفَرُوا بِاللّٰهِ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . عنکبوت (29) 52

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنٰا حَرَماً آمِناً وَ یُتَخَطَّفُ النّٰاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَکْفُرُونَ . عنکبوت (29) 67

مؤمنان به تورات

1054. پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان، ایمان‌آورندگان به تورات:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ ... وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ .... بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ ... وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ .... آل عمران (3) 84

نیز ==> تورات، ایمان به تورات

مؤمنان به جبت

1055. گروهی از اهل کتاب، از ایمان‌آورندگان به جبت و طاغوت:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ .... نساء (4) 51

1056. مؤمنان به جبت و طاغوت، مشمول لعن خداوند:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتٰابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطّٰاغُوتِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ ....

نساء (4) 51 و 52

مؤمنان به خدا

==> خدا، ایمان به خدا

مؤمنان به شعیب

==> همین مدخل، مصادیق مؤمنان، اهل مدین

مؤمنان به صالح

==> ایمان، ایمان به صالح علیه السلام و صالح علیه السلام ،ایمان به صالح و همین مدخل، مصادیق مؤمنان، قوم ثمود، مستضعفان

مؤمنان به عیسی

1057. حواریّون عیسی علیه السلام ، از ایمان‌آورندگان به وی:

وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی الْحَوٰارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی قٰالُوا آمَنّٰا .... مائده (5) 111

1058. اهل کتاب، ایمان‌آورندۀ به عیسی قبل از مرگ او:

وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ ... (1)نساء (4) 159

1059. ایمان همۀ اهل کتاب، پیش از مرگشان به عیسی علیه السلام :

وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ ... (2)نساء (4) 159

1060. پیروزی مؤمنان به عیسی بر دشمنان کفرپیشۀ خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا أَنْصٰارَ اللّٰهِ کَمٰا قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ لِلْحَوٰارِیِّینَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ فَآمَنَتْ طٰائِفَةٌ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ کَفَرَتْ طٰائِفَةٌ فَأَیَّدْنَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلیٰ عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظٰاهِرِینَ . صفّ (61) 14

مؤمنان به غیب

==> همین مدخل، مصادیق مؤمنان، متّقین

مؤمنان به قرآن

==> قرآن، ایمان به قرآن

مؤمنان به قیامت

==> قیامت، ایمان به قیامت

مؤمنان به کتابهای آسمانی

==> کتابهای آسمانی، ایمان به کتابهای آسمانی

مؤمنان به لوط

==> همین مدخل، مصادیق مؤمنان، قوم لوط

مؤمنان به محمّد

==> محمّد صلی الله علیه و آله ، ایمان به محمّد صلی الله علیه و آله

مؤمنان به معاد

==> ایمان، ایمان به معاد

مؤمنان به ملائکه

==> ایمان، ایمان به ملائکه

مؤمنان به موسی

==> موسی علیه السلام ، ایمان به موسی علیه السلام

مؤمنان به نوح

==> همین مدخل، مصادیق مؤمنان، قوم نوح

مؤمنان به هود

==> همین مدخل، مصادیق مؤمنان، قوم هود

مؤمنان به یونس

==> همین مدخل، مصادیق مؤمنان،قوم یونس علیه السلام


1) 1) . بنابراین احتمال که ضمیر«موته»به عیسی علیه السلام بازگردد . (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 211)

2) 2) . بنا بر این احتمال که ضمیر«موته»به لفظی چون«احد»مقدّر بازگردد، یعنی«ان احد من اهل الکتاب...». (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 212؛ الکشاف، ج 1، ص 588)

صدق الله العظیم کل الحقوق محفوظه علیه السلام

مؤمنان بیماردل

1061. شتاب مؤمنان بیماردل، در پذیرش ولایت یهود و نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

1062. مؤمنان بیماردل، افرادی ستمگر و محروم از هدایتهای الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

1063. مؤمنان بیماردل و پذیرای ولایت یهود و نصارا، در زمرۀ آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

1064. شک و تردید مؤمنان بیماردل، در میدان نبرد:

إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِینُهُمْ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَإِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . انفال (8) 49

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. احزاب (33) 12

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . (1)محمّد (47) 20

مؤمنان پیشگام

==> ایمان، پیشگامان در ایمان و علی علیه السلام ، فضایل علی علیه السلام ، ایمان

مؤمنان جنّ

==> جنّ، ایمان جنّیان

مؤمنان جوان

1065. جوانان بنی اسرائیل از مؤمنان به موسی در دوران دیکتاتوری فرعون:

فَمٰا آمَنَ لِمُوسیٰ إِلاّٰ ذُرِّیَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلیٰ خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِمْ أَنْ یَفْتِنَهُمْ وَ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعٰالٍ فِی


1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از«الذین فی قلوبهم مرض»مؤمنان بیماردل باشد. (المیزان، ج 18، ص 239)

اَلْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِینَ . (1)یونس (10) 83

1066. اصحاب کهف، جوانانی مؤمن و موحّد، در عصر خفقان دقیانوس:

إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ فَقٰالُوا رَبَّنٰا آتِنٰا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً وَ هَیِّئْ لَنٰا مِنْ أَمْرِنٰا رَشَداً

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنٰاهُمْ هُدیً . کهف (18) 10 و 13

1067. کنیزان مؤمن جوان، شایسته برای ازدواج:

وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلاً أَنْ یَنْکِحَ الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِکُمْ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْکِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنٰاتٍ غَیْرَ مُسٰافِحٰاتٍ وَ لاٰ مُتَّخِذٰاتِ أَخْدٰانٍ فَإِذٰا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَیْنَ بِفٰاحِشَةٍ فَعَلَیْهِنَّ نِصْفُ مٰا عَلَی الْمُحْصَنٰاتِ مِنَ الْعَذٰابِ ذٰلِکَ لِمَنْ خَشِیَ الْعَنَتَ مِنْکُمْ وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَیْرٌ لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نساء (4) 25

مؤمنان حقیقی


1) 1) . مقصود از«ذریه»در آیه، جوانان است. (روح المعانی، ج 7، جزء 11، ص 245)

1068. مؤمنان مهاجر و مجاهد و یاری‌دهندگان آنان، از زمرۀ مؤمنان حقیقی:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 74

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتٰابُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصّٰادِقُونَ . حجرات (49) 15

مؤمنان در آخرت

1069. مؤمنان، برخوردار از رحمت خدا در آخرت:

وَ اکْتُبْ لَنٰا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ إِنّٰا هُدْنٰا إِلَیْکَ قٰالَ عَذٰابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشٰاءُ وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِنٰا یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 156

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ لَمَسَّکُمْ فِیمٰا أَفَضْتُمْ فِیهِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . نور (24) 14

1070. ثبات قدم مؤمنان، در آخرت:

یُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّٰابِتِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ وَ یُضِلُّ اللّٰهُ الظّٰالِمِینَ وَ یَفْعَلُ اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ. ابراهیم (14) 27

1071. رستگاری مؤمنان، در آخرت:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ

لَهُمُ الْبُشْریٰ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ لاٰ تَبْدِیلَ لِکَلِمٰاتِ اللّٰهِ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . یونس (10) 63 و 64

1072. مؤمنان، برخوردار از اجر و مواهب پایدار در آخرت:

وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ . یوسف (12) 57

1073. مؤمنان، تحت ولایت ملائکه در آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةُ أَلاّٰ تَخٰافُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ

نَحْنُ أَوْلِیٰاؤُکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ وَ لَکُمْ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِی أَنْفُسُکُمْ وَ لَکُمْ فِیهٰا مٰا تَدَّعُونَ . فصّلت (41) 30 و 31

مؤمنان در برزخ

1074. مورد سؤال واقع شدن مؤمنان، در برزخ و عالم پس از مرگ:

یُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّٰابِتِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ وَ یُضِلُّ اللّٰهُ الظّٰالِمِینَ وَ یَفْعَلُ اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ. (1)ابراهیم (14) 27

1075. ثبات مؤمنان، در پاسخگویی به سؤالات فرشتگان، از اعتقادات آنان، در عالم برزخ:

یُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّٰابِتِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ وَ یُضِلُّ اللّٰهُ الظّٰالِمِینَ وَ یَفْعَلُ اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ. ابراهیم (14) 27

1076. شهیدان مؤمن، شادمان و بهره‌مند از رزق الهی در برزخ:

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 169 -\171

1077. بهره‌مندی شهیدان مؤمن، از نعمتهای خدا در عالم برزخ:

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 169 -\171

1078. مؤمن یاسین (حبیب نجّار) مورد تکریم الهی، در برزخ:

وَ جٰاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِینَةِ رَجُلٌ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِینَ

إِنِّی آمَنْتُ بِرَبِّکُمْ فَاسْمَعُونِ

قِیلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ قٰالَ یٰا لَیْتَ قَوْمِی یَعْلَمُونَ

بِمٰا غَفَرَ لِی رَبِّی وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُکْرَمِینَ . (2)یس (36) 20 و 25 -\27

1079. شناخت مؤمنان آگاه، از مدت زمان عالم برزخ:

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مٰا لَبِثُوا غَیْرَ سٰاعَةٍ کَذٰلِکَ کٰانُوا یُؤْفَکُونَ

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِیمٰانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ إِلیٰ یَوْمِ الْبَعْثِ فَهٰذٰا یَوْمُ الْبَعْثِ وَ لٰکِنَّکُمْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . روم (30) 55 و 56

مؤمنان در بهشت

==> بهشت، بهشتیان، مصادیق بهشتیان، مؤمنان و پاداش، موجبات پاداش، ایمان


1) 1) . براساس روایات و نظر مفسّران در ذیل آیه است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 482 -\483؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 538 -\541)

2) 2) . مقصود از«رجل»حبیب نجّار است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 655؛ الکشاف، ج 4، ص 10)

مؤمنان در عالم ذر

1080. حضور مؤمنان و کافران در عالم ذر، هنگام اخذ میثاق الهی:

وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قٰالُوا بَلیٰ شَهِدْنٰا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنّٰا کُنّٰا عَنْ هٰذٰا غٰافِلِینَ . (1)اعراف (7) 172

مؤمنان در غزوۀ احُد

==> احُد/غزوه، مؤمنان در غزوۀ احُد

مؤمنان در غزوۀ بدر

==> بدر/غزوه، مؤمنان در غزوۀ بدر

مؤمنان در قیامت

1081. فاصله و جدایی بین مؤمنان و کافران، در قیامت:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

وَ بَیْنَهُمٰا حِجٰابٌ وَ عَلَی الْأَعْرٰافِ رِجٰالٌ یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیمٰاهُمْ وَ نٰادَوْا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ لَمْ یَدْخُلُوهٰا وَ هُمْ یَطْمَعُونَ . اعراف (7) 42 و 46

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یَوْمَئِذٍ یَتَفَرَّقُونَ

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَهُمْ فِی رَوْضَةٍ یُحْبَرُونَ

وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ لِقٰاءِ الْآخِرَةِ فَأُولٰئِکَ فِی الْعَذٰابِ مُحْضَرُونَ . روم (30) 14 -\16

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ الْقَیِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللّٰهِ یَوْمَئِذٍ یَصَّدَّعُونَ

مَنْ کَفَرَ فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ وَ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ یَمْهَدُونَ

لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْکٰافِرِینَ . روم (30) 43 -\45

1082. ظهور ارزش واقعی مؤمنان، در صحنۀ قیامت:

فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 102

1083. برتری مؤمنان پرهیزگار بر کفرپیشگان، در قیامت:

زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ یَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ .... بقره (2) 212

1084. بهره‌مندی مؤمنان از روزی وسیع و بی‌حساب در قیامت:

زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ یَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ اللّٰهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . بقره (2) 212

1085. داوری خداوند در قیامت، میان مؤمنان و منافقان:

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ قٰالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کٰانَ لِلْکٰافِرِینَ نَصِیبٌ قٰالُوا أَ لَمْ


1) 1) . براساس روایتی، هنگام گرفتن میثاق، مؤمنان و کافران حضور داشتند. (الکافی، ج 2، ص 12، ح 2؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 95، ح 345)

نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ .... نساء (4) 141

1086. بهره‌مندی مؤمنان از روزیهای پاکیزه و ویژه، در قیامت:

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّٰهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ الطَّیِّبٰاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا خٰالِصَةً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ .... اعراف (7) 32

1087. تخطئۀ مجرمان در قیامت، از سوی مؤمنان آگاه:

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مٰا لَبِثُوا غَیْرَ سٰاعَةٍ کَذٰلِکَ کٰانُوا یُؤْفَکُونَ

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِیمٰانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ إِلیٰ یَوْمِ الْبَعْثِ فَهٰذٰا یَوْمُ الْبَعْثِ وَ لٰکِنَّکُمْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . روم (30) 55 و 56

1088. تابش نور از سمت جلو و راست، برای اهل ایمان در قیامت:

یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ ... یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً .... حدید (57) 12 و 13

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ ... یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا وَ اغْفِرْ لَنٰا .... تحریم (66) 8

1089. جدایی صفوف مؤمنان و منافقان در قیامت، با حجاب شدن دیواری بین آنان:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . حدید (57) 13

1090. بهره‌مندی مؤمنان از پاداش الهی، در قیامت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا .... وَ مَنْ یُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیُقْتَلْ أَوْ یَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً. (1)نساء (4) 71 و 74

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلّٰهِ فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 146

لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَ الْمُقِیمِینَ الصَّلاٰةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أُولٰئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 162

هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاٰئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ کٰانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً

تَحِیَّتُهُمْ یَوْمَ یَلْقَوْنَهُ سَلاٰمٌ وَ أَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً کَرِیماً. احزاب (33) 43 و 44

یَوْمَ یَجْمَعُکُمْ لِیَوْمِ الْجَمْعِ ذٰلِکَ یَوْمُ التَّغٰابُنِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ وَ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . تغابن (64) 9


1) 1) . بنا بر اینکه مراد از«سوف نؤتیه اجراً عظیماً»پاداش دائمی در قیامت باشد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 116)

1091. عدم احساس ذلّت و خواری از سوی مؤمنان، در قیامت:

... یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ .... تحریم (66) 8

1092. مؤمنان، مورد تکریم و احترام در قیامت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللّٰهَ ذِکْراً کَثِیراً

تَحِیَّتُهُمْ یَوْمَ یَلْقَوْنَهُ سَلاٰمٌ وَ أَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً کَرِیماً. احزاب (33) 41 و 44

1093. مؤمنان، در شمار آبرومندان، در قیامت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ .... تحریم (66) 8

1094. نگرانی علمای یهود از احتجاج مؤمنان با آنان، در قیامت:

أَ فَتَطْمَعُونَ أَنْ یُؤْمِنُوا لَکُمْ وَ قَدْ کٰانَ فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَسْمَعُونَ کَلاٰمَ اللّٰهِ ثُمَّ یُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مٰا عَقَلُوهُ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلاٰ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ قٰالُوا أَ تُحَدِّثُونَهُمْ بِمٰا فَتَحَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ لِیُحَاجُّوکُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّکُمْ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . بقره (2) 75 و 76

وَ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ آمِنُوا بِالَّذِی أُنْزِلَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهٰارِ وَ اکْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ

وَ لاٰ تُؤْمِنُوا إِلاّٰ لِمَنْ تَبِعَ دِینَکُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدیٰ هُدَی اللّٰهِ أَنْ یُؤْتیٰ أَحَدٌ مِثْلَ مٰا أُوتِیتُمْ أَوْ یُحٰاجُّوکُمْ عِنْدَ رَبِّکُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِیَدِ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . آل عمران (3) 72 و 73

1095. قیامت، روز ملاقات اهل ایمان با خدا:

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ . هود (11) 29

1096. بشارت فرشتگان در قیامت به مؤمنان، مبنی بر بهره‌مند شدن از نعمتهای بهشتی:

یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ بُشْرٰاکُمُ الْیَوْمَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . حدید (57) 12

1097. دعای مؤمنان برای رهایی از ذلّت و خواری در قیامت، مورد اجابت از سوی خداوند:

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا .... رَبَّنٰا ... وَ لاٰ تُخْزِنٰا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ... فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ .... آل عمران (3) 193 -\195

1098. احترام مؤمنان به یکدیگر، در بهشت و قیامت:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمٰانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ

دَعْوٰاهُمْ فِیهٰا سُبْحٰانَکَ اللّٰهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیهٰا سَلاٰمٌ وَ آخِرُ دَعْوٰاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ .

یونس (10) 9 و 10

وَ أُدْخِلَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ تَحِیَّتُهُمْ فِیهٰا سَلاٰمٌ . ابراهیم (14) 23

هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاٰئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ کٰانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً

تَحِیَّتُهُمْ یَوْمَ یَلْقَوْنَهُ سَلاٰمٌ وَ أَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً کَرِیماً. احزاب (33) 43 و 44

1099. دوستانی برای اهل ایمان، در صحنۀ قیامت:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا. (1)مریم (19) 96

1100. زیانکار نبودن مؤمنان در عرصۀ قیامت:

... وَ قٰالَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ الْخٰاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ .... شوری (42) 45

1101. به استهزا گرفته شدن کافران، از سوی مؤمنان، در قیامت:

فَالْیَوْمَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنَ الْکُفّٰارِ یَضْحَکُونَ . مطفّفین (83) 34

1102. گفتگوی مؤمنان با منافقان، در قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ. حدید (57) 13 و 14

1103. استمداد منافقان از مؤمنان، در قیامت، و پاسخ ردّ مؤمنان به آنان:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ. حدید (57) 13 و 14

1104. انس مؤمنان با خویشاوندان خود، در قیامت:

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ

یَنْقَلِبُ إِلیٰ أَهْلِهِ مَسْرُوراً. (2)انشقاق (84) 7 و 9

1105. نظارۀ عذاب کافران در قیامت از سوی مؤمنان:

فَالْیَوْمَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنَ الْکُفّٰارِ یَضْحَکُونَ

عَلَی الْأَرٰائِکِ یَنْظُرُونَ

هَلْ ثُوِّبَ الْکُفّٰارُ مٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ . مطفّفین (83) 34 -\36

1106. سرور و شادی مؤمنان، در روز قیامت:

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یَوْمَئِذٍ یَتَفَرَّقُونَ

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَهُمْ فِی رَوْضَةٍ یُحْبَرُونَ . روم (30) 14 و 15

نیز ==> بهشت، بهشتیان، مصادیق بهشتیان، مؤمنان و موجبات بهشت،ایمان، و پاداش، موجبات پاداش، ایمان و همین مدخل، حشر مؤمنان

مؤمنان در کشتی نوح علیه السلام

1107. مؤمنان در کشتی نوح علیه السلام از جمله نجات‌یافتگان از توفان:

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ


1) 1) . براساس یک قول، در تفسیر آیه است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 823)

2) 2) . مقصود مؤمنان هستند. (بحار الانوار، ج 7، ص 324، ح 17)

وَ مَنْ آمَنَ وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ . هود (11) 40 و 48

کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الْمُؤْمِنِینَ

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ

ثُمَّ أَغْرَقْنٰا بَعْدُ الْبٰاقِینَ . شعراء (26) 105 و 106 و 114 و 119 و 120

مؤمنان دروغین

1108. ادّعای دروغین یهود در مؤمن جلوه دادن خود:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 41

1109. حیله یهود، در وانمود کردن خود با عنوان مؤمنان به پیامبر صلی الله علیه و آله جهت فریب دیگر مؤمنان:

وَ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ آمِنُوا بِالَّذِی أُنْزِلَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهٰارِ وَ اکْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ . آل عمران (3) 72

1110. نیرنگ منافقان، در جلوه دادن خود با عنوان مؤمنان به پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 1 و 3

1111. ادّعای دروغین منافقان، در مؤمن جلوه دادن خود:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ . بقره (2) 8

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 41

مؤمنان فقیر

==> فقر، فقیران، مصادیق فقیران، انصار، مؤمنان،مهاجران

مؤمنان مدینه

==> مدینه، گروههای اجتماعی مدینه، مؤمنان

مؤمنان مستضعف

1112. مؤمنان قوم صالح، مردمی مستضعف و مقاوم در برابر مستکبران:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ

قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . اعراف (7) 73 و 75 و 76

مؤمنان و آزادی

==> آزادی، سلب آزادی، سلب‌کنندگان آزادی، مؤمنان و آزادی

مؤمنان و آیات خدا

==> آیات خدا، مؤمنان و آیات خدا

مؤمنان و اذان

1113. اذان گفتن مسلمانان صدر اسلام با صدای بلند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ .... جمعه (62) 9

1114. مؤمنان، موظّف به ترک خریدوفروش، برای رفتن به‌سوی نماز جمعه، هنگام شنیدن اذان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ .... جمعه (62) 9

1115. مؤمنان، موظّف به ترک رابطۀ دوستی با اهل کتاب و استهزاکنندگان اذان مسلمانان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . مائده (5) 57 و 58

مؤمنان و اشراف

1116. اشراف قوم نوح، خواهان طرد مؤمنان از سوی نوح علیه السلام :

کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 105 و 111 و 114

1117. مؤمنان به موسی علیه السلام ، مورد اذیّت و شکنجۀ اشراف فرعونی:

فَمٰا آمَنَ لِمُوسیٰ إِلاّٰ ذُرِّیَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلیٰ خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِمْ أَنْ یَفْتِنَهُمْ وَ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعٰالٍ فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِینَ . یونس (10) 83

1118. اشراف صدر اسلام، خواهان طرد مؤمنان اصحاب صُفّه از سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله :

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ

اَلظّٰالِمِینَ . (1)انعام (6) 52

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً. کهف (18) 28

1119. اشراف قوم شعیب، در پی تحمیل عقیدۀ خود به مؤمنان و سلب آزادی از آنان:

وَ إِنْ کٰانَ طٰائِفَةٌ مِنْکُمْ آمَنُوا بِالَّذِی أُرْسِلْتُ بِهِ وَ طٰائِفَةٌ لَمْ یُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتّٰی یَحْکُمَ اللّٰهُ بَیْنَنٰا وَ هُوَ خَیْرُ الْحٰاکِمِینَ . اعراف (7) 87

1120. امتحان شدن اشراف ثروتمند به‌وسیلۀ مؤمنان:

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ

وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ . انعام (6) 52 و 53


1) 1) . براساس شأن نزول، اشراف صدر اسلام، خواهان طرد مسلمانان فقیر و ضعیف از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله بودند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 472 و ج 5 -\6 ، ص 717 -\718؛ الکشاف، ج 2، ص 27)

1121. استهزا و تمسخر مؤمنان، از سوی اشراف کفر پیشه:

زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ یَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا .... بقره (2) 212

مؤمنان و اهل کتاب

1122. هشدار خداوند به مؤمنان، دربارۀ از دست دادن ایمان خود، در صورت پیروی از اهل کتاب:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا فَرِیقاً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ یَرُدُّوکُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ کٰافِرِینَ . آل عمران (3) 100

1123. ممنوع شدن مؤمنان، از ایجاد رابطۀ دوستانه با اهل کتاب استهزاکنندۀ شعائر دینی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . مائده (5) 57 و 58

1124. پذیرش ولایت اهل کتاب از سوی مؤمنان، مورد نهی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . مائده (5) 57 و 58

1125. ضرورت هوشیاری مؤمنان در برابر اهل کتاب، هنگام تظاهر آنان به اسلام:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَ أَنَّ أَکْثَرَکُمْ فٰاسِقُونَ

وَ إِذٰا جٰاؤُکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ قَدْ دَخَلُوا بِالْکُفْرِ وَ هُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا کٰانُوا یَکْتُمُونَ . مائده (5) 59 و 61

1126. لزوم احتجاج مؤمنان با اهل کتاب به بهترین شیوه و از طریق اظهار ایمان به کتابهای آسمانی و خدای واحد:

وَ لاٰ تُجٰادِلُوا أَهْلَ الْکِتٰابِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ ...

وَ قُولُوا آمَنّٰا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ إِلٰهُنٰا وَ إِلٰهُکُمْ وٰاحِدٌ .... عنکبوت (29) 46

1127. هشدار خداوند به مؤمنان، مبنی بر سست نشدن ایمانشان، در صورت ازدواج با اهل کتاب:

اَلْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ ... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ .... مائده (5) 5

1128. حرمت ازدواج مؤمنان با زنان غیر عفیف اهل کتاب:

اَلْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ ... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ ... (1)مائده (5) 5

1129. جواز ازدواج مؤمنان، با زنان عفیف اهل کتاب:

اَلْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ ... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ .... مائده (5) 5

نیز ==> اهل کتاب، اهل کتاب و مسلمانان

مؤمنان و تحیّر

1130. رهایی مؤمنان از حیرت و سرگردانی، براثر ایمان:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی کُلِّ وٰادٍ یَهِیمُونَ

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ ذَکَرُوا اللّٰهَ کَثِیراً وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ . شعراء (26) 225 و 227

نیز ==> تحیّر

مؤمنان و چشم‌چرانی

1131. فرمان الهی به مؤمنان، مبنی بر پرهیز از چشم‌چرانی:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ ... وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ .... نور (24) 30 و 31

مؤمنان و حدود الهی

==> حکم

مؤمنان و حسد

1132. حسدورزی مؤمنان، مورد نهی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ تَتَمَنَّوْا مٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ ... (2)نساء (4) 29 و 32

مؤمنان و حق

1133. سفارش به حق، از توصیه‌های مؤمنان به یکدیگر:

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از«محصنات»زنان عفیف است. (مجمع البیان، ج 3 -\4 ، ص 251)

2) 2) . آرزوی نعمتهای دیگران را بردن، خود حسد است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 64؛ روح المعانی، ج 4، جزء 5، ص 28)

یَتَفَکَّرُونَ . رعد (13) 3

1134. ایمان مؤمنان به حق بودن قرآن و تبعیت از آن:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ آمَنُوا بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ أَصْلَحَ بٰالَهُمْ

ذٰلِکَ بِأَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا اتَّبَعُوا الْبٰاطِلَ وَ أَنَّ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِنْ رَبِّهِمْ کَذٰلِکَ یَضْرِبُ اللّٰهُ لِلنّٰاسِ أَمْثٰالَهُمْ . محمّد (47) 2 و 3

مؤمنان و حلّیّت

==> همین مدخل، مؤمنان و طیّبات

مؤمنان و دین

1135. تشویق مسلمانان از جانب خدا، به تفقّه و تفکّر در دین:

وَ مٰا کٰانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذٰا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ . توبه (9) 122

1136. لزوم تبلیغ دین، از ناحیۀ مؤمنان آگاه به آن:

وَ مٰا کٰانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذٰا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ . توبه (9) 122

1137. پیوستن به یاری‌کنندگان دین خدا، توصیۀ الهی به مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا أَنْصٰارَ اللّٰهِ .... صفّ (61) 14

1138. اهتمام خداوند به اتحاد و وحدت مسلمانان، بر محور دین الهی:

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوٰاناً وَ کُنْتُمْ عَلیٰ شَفٰا حُفْرَةٍ مِنَ النّٰارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهٰا .... آل عمران (3) 103

وَ أَنَّ هٰذٰا صِرٰاطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ . انعام (6) 153

إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ . انبیاء (21) 92

وَ إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ . مؤمنون (23) 52

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ ... أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لاٰ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ .... شوری (42) 13

1139. اعتقاد مؤمنان به وحدت کتابهای آسمانی و یگانگی دین:

وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ . بقره (2) 4

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ .... بقره (2) 285

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ الْکِتٰابِ الَّذِی نَزَّلَ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ الْکِتٰابِ الَّذِی أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ .... نساء (4) 136

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَ أَنَّ أَکْثَرَکُمْ

فٰاسِقُونَ . مائده (5) 59

1140. خداوند، هدایت‌کنندۀ مؤمنان به صراط مستقیم و دین الهی:

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ وَ یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. نساء (4) 175

... وَ إِنَّ اللّٰهَ لَهٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . (1)حجّ (22) 54

وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا فَعَجَّلَ لَکُمْ هٰذِهِ وَ کَفَّ أَیْدِیَ النّٰاسِ عَنْکُمْ وَ لِتَکُونَ آیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ وَ یَهْدِیَکُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. فتح (48) 20

1141. مسلمانان، موظّف به اقامۀ دین و اجرای احکام آن:

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً ... أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ .... شوری (42) 13

1142. هدایت مؤمنان به شناخت صحیح از دین و حق، از سوی خداوند:

... فَهَدَی اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ .... بقره (2) 213

مؤمنان و رحمت خدا

1143. برخورداری مؤمنان از رحمت خدا:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 218

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ وَ یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. نساء (4) 175

وَ اکْتُبْ لَنٰا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ إِنّٰا هُدْنٰا إِلَیْکَ قٰالَ عَذٰابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشٰاءُ وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِنٰا یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 156

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 20 و 21

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ یُطِیعُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 71

وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَتَّخِذُ مٰا یُنْفِقُ قُرُبٰاتٍ عِنْدَ اللّٰهِ وَ صَلَوٰاتِ الرَّسُولِ أَلاٰ إِنَّهٰا قُرْبَةٌ لَهُمْ سَیُدْخِلُهُمُ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 99

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ

وَ قٰالَ ارْکَبُوا فِیهٰا بِسْمِ اللّٰهِ مَجْرٰاهٰا وَ مُرْسٰاهٰا إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . هود (11) 40 و 41


1) 1) . هدایت به صراط مستقیم، یعنی آنان را بر دین حق ثابت و استوار نگه می‌دارد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 146)

هُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ الْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ لِیُدْخِلَ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. فتح (48) 25

1144. بهره‌مندی مؤمنان، از رحمت قرآن:

وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مٰا هُوَ شِفٰاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لاٰ یَزِیدُ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ خَسٰاراً. اسراء (17) 82

1145. مؤمنان، بهره‌مند از رحمت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله :

لَقَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مٰا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 128

1146. امربه‌معروف و نهی از منکر و اقامۀ نماز و پرداخت زکات و اطاعت از خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله زمینه‌ساز برخورداری مؤمنان از رحمت الهی:

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ یُطِیعُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 71

مؤمنان و زائران مسجد الحرام

==> همین مدخل، مؤمنان و مسجد الحرام

مؤمنان و زکات

1147. تکلیف پرداخت زکات، امتحانی برای مسلمانان:

لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ وَ لَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا أَذیً کَثِیراً وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذٰلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. (1)

آل عمران (3) 186

1148. پرداخت زکات، از سوی اهل ایمان، مایۀ خیر برای آنان:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 110

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ وَ اللّٰهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَیَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضیٰ وَ آخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ یَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ آخَرُونَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مزمّل (73) 20

نیز ==> حکم، حکم زکات و زکات

مؤمنان و سفیهان

1149. لزوم تنظیم اسناد دین برای سفیهان از سوی

1) 1) . براساس روایتی از امام رضا علیه السلام ، مقصود از«لتبلون فی اموالکم»امتحان با پرداخت زکات است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 421، ح 474)

اولیای مؤمن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ ... فَإِنْ کٰانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً أَوْ ضَعِیفاً أَوْ لاٰ یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ .... بقره (2) 282

مؤمنان و شرک

1150. هجرت مؤمنان صدر اسلام، از محیط شرک‌آلود مکّه به مدینه:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 218

فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ .... آل عمران (3) 195

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ .... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا مَعَکُمْ فَأُولٰئِکَ مِنْکُمْ .... انفال (8) 72 و 74 و 75

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ .... توبه (9) 20

1151. اکثر مؤمنان، دارای رگه‌هایی از شرک:

وَ مٰا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللّٰهِ إِلاّٰ وَ هُمْ مُشْرِکُونَ . یوسف (12) 106

نیز ==> همین مدخل، مؤمنان و مشرکان

مؤمنان و شعائر الهی

1152. مؤمنان، موظّف به بزرگداشت شعائر الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ .... مائده (5) 2

مؤمنان و شهادت

1153. شهادت‌طلبی برخی از مؤمنان صدر اسلام:

وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ . (1)آل عمران (3) 143

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا رَبَّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ کَفِّرْ عَنّٰا سَیِّئٰاتِنٰا وَ تَوَفَّنٰا مَعَ الْأَبْرٰارِ

فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ ....

آل عمران (3) 193 و 195

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً. احزاب (33) 23


1) 1) . براساس روایتی از امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه است. (تفسیر قمی، ج 1، ص 147)

1154. آسیه، الگویی نیکو برای مؤمنان، در شهادت‌طلبی:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قٰالَتْ رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . (1)تحریم (66) 11

1155. استقبال ساحران مؤمن به موسی علیه السلام از شهادت و کشته شدن در راه خدا:

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

قٰالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهٰا أَهْلَهٰا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ

قٰالُوا إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ . اعراف (7) 120 و 123 -\125

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ

قٰالُوا لَنْ نُؤْثِرَکَ عَلیٰ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الَّذِی فَطَرَنٰا فَاقْضِ مٰا أَنْتَ قٰاضٍ إِنَّمٰا تَقْضِی هٰذِهِ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

إِنّٰا آمَنّٰا بِرَبِّنٰا لِیَغْفِرَ لَنٰا خَطٰایٰانٰا وَ مٰا أَکْرَهْتَنٰا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ وَ اللّٰهُ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ . طه (20) 70 -\73

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ

قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ . شعراء (26) 46 -\50

1156. علی علیه السلام از مؤمنان منتظر شهادت در راه خدا:

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً. (2)احزاب (33) 23

نیز ==> شهادت

مؤمنان و شهیدان

1157. آگاهی نداشتن مؤمنان، از چگونگی زندگی شهیدان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ

وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتٌ بَلْ أَحْیٰاءٌ وَ لٰکِنْ لاٰ تَشْعُرُونَ . بقره (2) 153 و 154

مؤمنان و شیطان

1158. هشدار خدا به مؤمنان، از دشمنی شیطان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا


1) 1) . جملۀ«رب ابن لی عندک بیتا فی الجنة»گویای آرزوی شهادت از سوی آسیه است. (روح المعانی، ج 15، جزء 28، ص 243)

2) 2) . در روایتی از علی علیه السلام سوگند یاد شده که وی از منتظران شهادت است. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 258، ح 50؛ شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ج 2، ص 5)

خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ . بقره (2) 208

1159. مصونیّت مؤمنان، از سلطۀ شیطان:

... فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطٰانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . نحل (16) 98 و 99

إِنَّمَا النَّجْویٰ مِنَ الشَّیْطٰانِ لِیَحْزُنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیْسَ بِضٰارِّهِمْ شَیْئاً إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ .... مجادله (58) 10

1160. شیاطین، همواره درصدد مکر و توطئه علیه مؤمنان:

اَلَّذِینَ آمَنُوا یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ الطّٰاغُوتِ فَقٰاتِلُوا أَوْلِیٰاءَ الشَّیْطٰانِ إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطٰانِ کٰانَ ضَعِیفاً. نساء (4) 76

1161. وعده‌های دروغین شیطان به مؤمنان، ابزاری برای ممانعت آنان از انفاق در راه خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا کَسَبْتُمْ وَ مِمّٰا أَخْرَجْنٰا لَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ ... اَلشَّیْطٰانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ .... بقره (2) 267 و 268

1162. برخورداری مسلمانان از رحمت الهی، مایۀ اجتناب آنان از تبعیّت شیطان و شایعه‌پراکنی:

وَ إِذٰا جٰاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذٰاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلیٰ أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ لاَتَّبَعْتُمُ الشَّیْطٰانَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 83

نیز ==> شیطان، شیطان و مؤمنان

مؤمنان و صبر

1163. سفارش به صبر و پایداری از توصیه‌های مؤمنان به یکدیگر:

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ تَوٰاصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَوٰاصَوْا بِالصَّبْرِ. عصر (103) 3

مؤمنان و صبغة اللّٰه

1164. رنگ خدایی گرفتن مؤمنان، در صورت پذیرش تعالیم انبیا:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

صِبْغَةَ اللّٰهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّٰهِ صِبْغَةً وَ نَحْنُ لَهُ عٰابِدُونَ . بقره (2) 135 و 136 و 138

مؤمنان و صراط مستقیم

1165. مقام ارجمندتر مؤمنان سالک صراط مستقیم، نسبت به سایر مؤمنان:

فَلاٰ وَ رَبِّکَ لاٰ یُؤْمِنُونَ حَتّٰی یُحَکِّمُوکَ فِیمٰا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لاٰ یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّٰا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً

وَ لَوْ أَنّٰا کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِیٰارِکُمْ مٰا فَعَلُوهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مٰا یُوعَظُونَ بِهِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِیتاً

وَ لَهَدَیْنٰاهُمْ صِرٰاطاً

مُسْتَقِیماً. نساء (4) 65 و 66 و 68

1166. رضایت الهی از مؤمنان و سالکانِ صراط مستقیم:

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً

وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا فَعَجَّلَ لَکُمْ هٰذِهِ وَ کَفَّ أَیْدِیَ النّٰاسِ عَنْکُمْ وَ لِتَکُونَ آیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ وَ یَهْدِیَکُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. فتح (48) 18 و 20

1167. مؤمنان، از سالکان و هدایت‌یافتگان به صراط مستقیم:

إِنَّ اللّٰهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ یُحَلَّوْنَ فِیهٰا مِنْ أَسٰاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِبٰاسُهُمْ فِیهٰا حَرِیرٌ

وَ هُدُوا إِلَی الطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلیٰ صِرٰاطِ الْحَمِیدِ. حجّ (22) 23 و 24

مؤمنان و ضلالت

1168. گمراهی مؤمنان، در صورت دوستی با کافران و دشمنان خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمٰا أَخْفَیْتُمْ وَ مٰا أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ یَفْعَلْهُ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ .

ممتحنه (60) 1

1169. مؤمنان، مردمی گمراه، در نظر کافران:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یَشٰاءُ اللّٰهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . یس (36) 47

فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی وَ ادْخُلِی جَنَّتِی . فجر (89) 29 و 30

1170. قیامت، روز برملا شدن خطای کافران، در گمراه دانستن مؤمنان:

وَ إِذٰا رَأَوْهُمْ قٰالُوا إِنَّ هٰؤُلاٰءِ لَضٰالُّونَ

فَالْیَوْمَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنَ الْکُفّٰارِ یَضْحَکُونَ . مطفّفین (83) 32 و 34

1171. ضلالت مؤمنان، در صورت دوستی با کافران و دشمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمٰا أَخْفَیْتُمْ وَ مٰا أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ یَفْعَلْهُ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ .

ممتحنه (60) 1

مؤمنان و طیّبات

1172. مؤمنان، شایسته‌ترین انسانها، برای استفاده از طیّبات:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ اشْکُرُوا لِلّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . بقره (2) 172

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحَرِّمُوا طَیِّبٰاتِ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَعْتَدُوا إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ

وَ کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ حَلاٰلاً طَیِّباً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ . مائده (5) 87 و 88

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّٰهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ الطَّیِّبٰاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا خٰالِصَةً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . اعراف (7) 32

وَ اکْتُبْ لَنٰا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ إِنّٰا هُدْنٰا إِلَیْکَ قٰالَ عَذٰابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشٰاءُ وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِنٰا یُؤْمِنُونَ

اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهٰاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبٰاتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبٰائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلاٰلَ الَّتِی کٰانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . اعراف (7) 156 و 157

1173. لزوم اعتدال مؤمنان، در استفاده از طیّبات:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحَرِّمُوا طَیِّبٰاتِ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَعْتَدُوا إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ . مائده (5) 87

1174. افراط مؤمنان، در استفاده از طیّبات، موجب محرومیت از محبت الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحَرِّمُوا طَیِّبٰاتِ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَعْتَدُوا إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ . مائده (5) 87

1175. مؤمنان، موظّف به انفاق از روزیهای پاکیزه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا کَسَبْتُمْ وَ مِمّٰا أَخْرَجْنٰا لَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ لاٰ تَیَمَّمُوا الْخَبِیثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَ لَسْتُمْ بِآخِذِیهِ إِلاّٰ أَنْ تُغْمِضُوا فِیهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ. بقره (2) 267

1176. مؤمنان، برخوردار از حیات پاکیزه، در صورت انجام دادن عمل صالح:

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیٰاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . نحل (16) 97

1177. مؤمنان، موظّف به شکرگزاری در برابر روزیهای پاکیزه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ اشْکُرُوا لِلّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . بقره (2) 172

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 26

مؤمنان و علم غیب

1178. برخی مؤمنان، خواستار آگاهی از غیب و نهان انسانها، برای شناختن افراد مؤمن از غیر مؤمن:

مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ ... وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ

عَلَی الْغَیْبِ ... (1)آل عمران (3) 179

1179. آگاهی نداشتن مؤمنان، از غیب و اسرار دیگران:

مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ ... وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ .... آل عمران (3) 179

مؤمنان و فضل خدا

==> خدا، فضل خدا، مشمولان فضل خدا،مؤمنان

مؤمنان و قرآن

1180. مؤمنان، بهره‌مند از پند و عبرتهای قرآن:

کِتٰابٌ أُنْزِلَ إِلَیْکَ فَلاٰ یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 2

وَ کُلاًّ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الرُّسُلِ مٰا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤٰادَکَ وَ جٰاءَکَ فِی هٰذِهِ الْحَقُّ وَ مَوْعِظَةٌ وَ ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ .

هود (11) 120

أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَرَحْمَةً وَ ذِکْریٰ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . عنکبوت (29) 51

1181. مؤمنان، برخوردار و بهره‌مند از شفای قرآن:

1) 1) . براساس شأن نزول آیه است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 895)

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ شِفٰاءٌ لِمٰا فِی الصُّدُورِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 57

وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مٰا هُوَ شِفٰاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لاٰ یَزِیدُ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ خَسٰاراً. اسراء (17) 82

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً أَعْجَمِیًّا لَقٰالُوا لَوْ لاٰ فُصِّلَتْ آیٰاتُهُ

أَعْجَمِیٌّ وَ عَرَبِیٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِینَ آمَنُوا هُدیً وَ شِفٰاءٌ وَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْرٌ وَ هُوَ عَلَیْهِمْ عَمًی أُولٰئِکَ یُنٰادَوْنَ مِنْ مَکٰانٍ بَعِیدٍ. فصّلت (41) 44

1182. مؤمنان به قرآن، بهره‌مند از رحمت الهی:

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 54

وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ عَلیٰ عِلْمٍ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 52

وَ إِذٰا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآیَةٍ قٰالُوا لَوْ لاٰ اجْتَبَیْتَهٰا قُلْ إِنَّمٰا أَتَّبِعُ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ مِنْ رَبِّی هٰذٰا بَصٰائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 203

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ شِفٰاءٌ لِمٰا فِی الصُّدُورِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 57

لَقَدْ کٰانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ مٰا کٰانَ حَدِیثاً یُفْتَریٰ وَ لٰکِنْ تَصْدِیقَ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ تَفْصِیلَ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . یوسف (12) 111

وَ مٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ إِلاّٰ لِتُبَیِّنَ لَهُمُ الَّذِی اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . نحل (16) 64

وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مٰا هُوَ شِفٰاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لاٰ یَزِیدُ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ خَسٰاراً. اسراء (17) 82

أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَرَحْمَةً وَ ذِکْریٰ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . عنکبوت (29) 51

1183. مؤمنان به قرآن، خواهان وصول به مقام صالحان:

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . مائده (5) 83 و 84

1184. مؤمنان به قرآن، بهره‌مند از بهشت جاودان:

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . مائده (5) 83 و 84

1185. قرآن، کتاب هدایت برای مؤمنان:

وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ عَلیٰ عِلْمٍ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 52

وَ مٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ إِلاّٰ لِتُبَیِّنَ لَهُمُ الَّذِی اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . نحل (16) 64

1186. بشارت مؤمنان به یکدیگر، در پی نزول سوره‌ای از قرآن:

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زٰادَتْهُ هٰذِهِ إِیمٰاناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ . توبه (9) 124

1187. ایمان و باور مؤمنان به قرآن و کتابهای آسمانی:

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا غُفْرٰانَکَ رَبَّنٰا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 285

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَ أَنَّ أَکْثَرَکُمْ فٰاسِقُونَ . مائده (5) 59

1188. مؤمنان، موظف به اطاعت و پیروی از قرآن:

کِتٰابٌ أُنْزِلَ إِلَیْکَ فَلاٰ یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ

اِتَّبِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ قَلِیلاً مٰا تَذَکَّرُونَ . اعراف (7) 2 و 3

1189. تجارت و سودا نکردن مؤمنان اهل کتاب، با آیات قرآن:

وَ إِنَّ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَمَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ خٰاشِعِینَ لِلّٰهِ لاٰ یَشْتَرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ . آل عمران (3) 199

مؤمنان و قیامت

1190. اهل ایمان، آگاه به حقّانیّت و حتمیت قیامت:

... وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّ السّٰاعَةَ قَرِیبٌ ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهٰا وَ یَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ .... شوری (42) 17 و 18

1191. بیم و نگرانی همراه با مراقبت مؤمنان، نسبت به

قیامت:

... وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّ السّٰاعَةَ قَرِیبٌ ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ ... (1)شوری (42) 17 و 18

1192. قرار گرفتن در زمرۀ مؤمنان، آرزوی کافران در قیامت:

فَمٰا لَنٰا مِنْ شٰافِعِینَ

فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 100 و 102

مؤمنان و کافران

1193. حرمت پذیرش حکومت کافران از سوی مؤمنان:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ .... آل عمران (3) 28

... وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً. نساء (4) 141

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ .... نساء (4) 144

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . مائده (5) 57

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا آبٰاءَکُمْ وَ إِخْوٰانَکُمْ أَوْلِیٰاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . توبه (9) 23

1194. حق تقدم مؤمنان بر کافران، در استفاده از مواهب طبیعت:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قٰالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلیٰ عَذٰابِ النّٰارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 126

1195. درگیری و جنگ مؤمنان با کافران، تحت ارادۀ الهی:

... وَ لٰکِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَ مِنْهُمْ مَنْ کَفَرَ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مَا اقْتَتَلُوا وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَفْعَلُ مٰا یُرِیدُ. بقره (2) 253

1196. لزوم هوشیاری مؤمنان، در مقابل کافران، حتی در موقع ادای نماز:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً. نساء (4) 101 و 102

1197. مؤمنان، موظّف به پرهیز از اظهار ضعف و سستی، در مقابل کافران:

1) 1) . اشفاق [مصدر«مشفقون»] به معنای هراس توأم با مراقبت و عنایت است. (مفردات، ص 458،«شفق»)

وَ لاٰ تَهِنُوا فِی ابْتِغٰاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَمٰا تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَرْجُونَ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً. نساء (4) 104

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لاٰ تُبْطِلُوا أَعْمٰالَکُمْ

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ

فَلاٰ تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَی السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللّٰهُ مَعَکُمْ وَ لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمٰالَکُمْ . محمّد (47) 33 -\35

1198. هشدار خدا به مؤمنان، از رابطۀ دوستانه با دشمنان کافر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمٰا أَخْفَیْتُمْ وَ مٰا أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ یَفْعَلْهُ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ

إِنْ یَثْقَفُوکُمْ یَکُونُوا لَکُمْ أَعْدٰاءً وَ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أَیْدِیَهُمْ وَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ وَ وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ . ممتحنه (60) 1 و 2

1199. برتری اهل ایمان، بر کفرپیشگان:

قُلْ لاٰ یَسْتَوِی الْخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبِیثِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . (1)مائده (5) 100

أَ فَمَنْ کٰانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کٰانَ فٰاسِقاً لاٰ یَسْتَوُونَ . (2)سجده (32) 18

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ

وَ لاَ الظُّلُمٰاتُ وَ لاَ النُّورُ

وَ لاَ الظِّلُّ وَ لاَ الْحَرُورُ

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَحْیٰاءُ وَ لاَ الْأَمْوٰاتُ إِنَّ اللّٰهَ یُسْمِعُ مَنْ یَشٰاءُ وَ مٰا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی الْقُبُورِ. (3)فاطر (35) 19 -\22

أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّیْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . (4)زمر (39) 9

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ لاَ الْمُسِیءُ قَلِیلاً مٰا تَتَذَکَّرُونَ . (5)غافر (40) 58

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لاٰ تُبْطِلُوا أَعْمٰالَکُمْ

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ

فَلاٰ تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَی السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللّٰهُ مَعَکُمْ وَ لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمٰالَکُمْ . محمّد (47) 33 -\35

1200. مؤمنان، موظف به گذشت در برابر آزار و اذیّتهای کافران:

1) 1) . بنا بر اینکه مراد از«خبیث»و«طیب»کافر و مؤمن باشد. (مجمع البیان، ج 3 -\4 ، ص 384)

2) 2) . مراد از«فاسق»کافر است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 10، جزء 21، ص 231)

3) 3) . آیات، درصدد تشبیه حال مؤمن و کافر است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 633)

4) 4) . مراد از«الذین یعلمون و الذین لا یعلمون»مؤمنان و کافران است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 11، جزء23، ص 348)

5) 5) . مورد آیه، تشبیه کافر به«اعمی»و«مسیء»و تشبیه«مؤمن»به«بصیر»است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 11، جزء 24، ص 178)

قُلْ لِلَّذِینَ آمَنُوا یَغْفِرُوا لِلَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ أَیّٰامَ اللّٰهِ لِیَجْزِیَ قَوْماً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . جاثیه (45) 14

1201. قاطعیّت و انعطاف‌ناپذیری پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان، در برابر کافران:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ .... فتح (48) 29

1202. مؤمنان، مأمور تبرّی جستن از کفرپیشگان، همانند تبرّی ابراهیم علیه السلام و همراهانش از کافران:

قَدْ کٰانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قٰالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّٰا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ کَفَرْنٰا بِکُمْ وَ بَدٰا بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةُ وَ الْبَغْضٰاءُ أَبَداً حَتّٰی تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَحْدَهُ إِلاّٰ قَوْلَ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَ مٰا أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ رَبَّنٰا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنٰا وَ إِلَیْکَ أَنَبْنٰا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ. ممتحنه (60) 4

1203. خندۀ مؤمنان بر کافران و استهزای آنان در قیامت، در مقابل خنده و استهزا نسبت به مؤمنان در دنیا:

إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا کٰانُوا مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ

وَ إِذٰا مَرُّوا بِهِمْ یَتَغٰامَزُونَ

وَ إِذَا انْقَلَبُوا إِلیٰ أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَکِهِینَ

فَالْیَوْمَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنَ الْکُفّٰارِ یَضْحَکُونَ . مطفّفین (83) 29 -\31 و 34

نیز ==> جنگ و جهاد

مؤمنان و متشابه

1204. ایمان و باور مؤمنان به آیات متشابه قرآن:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . آل عمران (3) 7

1205. فهم مؤمنان، از آیات متشابه در پرتو هدایتهای الهی و ارجاع آن‌ها به محکمات:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . آل عمران (3) 7

مؤمنان و مثلهای قرآن

==> همین مدخل، صفات مؤمنان، شناخت حق

مؤمنان و محمّد صلی الله علیه و آله

1206. مؤمنان، موظف به حفظ احترام پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقُولُوا رٰاعِنٰا وَ قُولُوا انْظُرْنٰا وَ اسْمَعُوا وَ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . بقره (2) 104

مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ وَ یَقُولُونَ سَمِعْنٰا وَ عَصَیْنٰا وَ اسْمَعْ غَیْرَ مُسْمَعٍ وَ رٰاعِنٰا لَیًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَ طَعْناً فِی الدِّینِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اسْمَعْ وَ انْظُرْنٰا لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَقْوَمَ وَ لٰکِنْ

لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 46

اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهٰاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبٰاتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبٰائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلاٰلَ الَّتِی کٰانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . اعراف (7) 157

لاٰ تَجْعَلُوا دُعٰاءَ الرَّسُولِ بَیْنَکُمْ کَدُعٰاءِ بَعْضِکُمْ بَعْضاً قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الَّذِینَ یَتَسَلَّلُونَ مِنْکُمْ لِوٰاذاً فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخٰالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . نور (24) 63

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً

لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ وَ تُسَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً. فتح (48) 8 و 9

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لاٰ تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ

إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوٰاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْویٰ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ

إِنَّ الَّذِینَ یُنٰادُونَکَ مِنْ وَرٰاءِ الْحُجُرٰاتِ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ

وَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتّٰی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . حجرات (49) 2 -\5

1207. مؤمنان، موظّف به پرهیز از اذیّت و آزاررسانی به محمّد صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلیٰ طَعٰامٍ غَیْرَ نٰاظِرِینَ إِنٰاهُ وَ لٰکِنْ إِذٰا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذٰا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَ لاٰ مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیِی مِنْکُمْ ... وَ إِذٰا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتٰاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ ذٰلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ مٰا کٰانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللّٰهِ ... إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذٰاباً مُهِیناً. احزاب (33) 53 و 57

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ آذَوْا مُوسیٰ فَبَرَّأَهُ اللّٰهُ مِمّٰا قٰالُوا وَ کٰانَ عِنْدَ اللّٰهِ وَجِیهاً. احزاب (33) 69

1208. نهی خداوند، از کاربرد کلماتی اهانت‌آمیز به پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقُولُوا رٰاعِنٰا وَ قُولُوا انْظُرْنٰا ... (1)

بقره (2) 104

1209. توصیۀ خداوند به مؤمنان، برای رعایت ادب و تواضع در برابر محمّد صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لاٰ تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ

إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوٰاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْویٰ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ


1) 1) .«راعنا»در زبان یهود، ناسزایی زشت بود که در پنهان دربارۀ به پیامبر صلی الله علیه و آله به کار می‌بردند. (روح المعانی، ج 1، جزء 1، ص 549)

إِنَّ الَّذِینَ یُنٰادُونَکَ مِنْ وَرٰاءِ الْحُجُرٰاتِ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ . حجرات (49) 2 -\4

مؤمنان و مسجد

1210. حرمت توقف مؤمنان، با حالت جنابت در مساجد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا .... نساء (4) 43

1211. تعمیر و رسیدگی به امور مساجد، تنها در صلاحیت مؤمنان:

إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ وَ لَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللّٰهَ فَعَسیٰ أُولٰئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِینَ . توبه (9) 18 و 19

1212. مؤمنان، موظّف به حفظ قداست مسجد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا غَفُوراً. نساء (4) 43

مؤمنان و مسجد الحرام

1213. موظّف بودن مؤمنان، به ممانعت و جلوگیری از ورود مشرکان به مسجد الحرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ بَعْدَ عٰامِهِمْ هٰذٰا وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شٰاءَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 28

1214. مسجد الحرام، قبلۀ مؤمنان:

قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ إِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِی وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ . بقره (2) 144 و 149 و 150

1215. مؤمنان، مأمور نگهداشتن حرمت زیارت‌کنندگان مسجد الحرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ .... مائده (5) 2

مؤمنان و مشرکان

1216. حرمت استغفار، برای مشرکان از سوی مؤمنان:

مٰا کٰانَ لِلنَّبِیِّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَنْ یَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکِینَ .... توبه (9) 113

قَدْ کٰانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قٰالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّٰا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ کَفَرْنٰا بِکُمْ وَ بَدٰا بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةُ وَ الْبَغْضٰاءُ أَبَداً حَتّٰی تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَحْدَهُ إِلاّٰ قَوْلَ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَ مٰا أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ ... أَنَبْنٰا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ. ممتحنه (60) 4

1217. شرک‌ستیزی مؤمنان، از اهداف حکومت آنان:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . نور (24) 55

1218. مؤمن آل فرعون، از مبارزه‌کنندگان با شرک:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا هٰامٰانُ ابْنِ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبٰابَ

أَسْبٰابَ السَّمٰاوٰاتِ فَأَطَّلِعَ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ کٰاذِباً وَ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ السَّبِیلِ وَ مٰا کَیْدُ فِرْعَوْنَ إِلاّٰ فِی تَبٰابٍ

وَ قٰالَ الَّذِی آمَنَ یٰا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِکُمْ سَبِیلَ الرَّشٰادِ

وَ یٰا قَوْمِ مٰا لِی أَدْعُوکُمْ إِلَی النَّجٰاةِ وَ تَدْعُونَنِی إِلَی النّٰارِ

تَدْعُونَنِی لِأَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ أُشْرِکَ بِهِ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ وَ أَنَا أَدْعُوکُمْ إِلَی الْعَزِیزِ الْغَفّٰارِ

لاٰ جَرَمَ أَنَّمٰا تَدْعُونَنِی إِلَیْهِ لَیْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِی الدُّنْیٰا وَ لاٰ فِی الْآخِرَةِ وَ أَنَّ مَرَدَّنٰا إِلَی اللّٰهِ وَ أَنَّ الْمُسْرِفِینَ هُمْ أَصْحٰابُ النّٰارِ

فَسَتَذْکُرُونَ مٰا أَقُولُ لَکُمْ وَ أُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَی اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ. غافر (40) 36 -\38 و 41 -\44

1219. مجاز بودن مؤمنان، برای احسان و نیکی به مشرکان، در صورت عدم ستیز آنان با اسلام و مسلمانان:

لاٰ یَنْهٰاکُمُ اللّٰهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یُقٰاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ لَمْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ . ممتحنه (60) 8

1220. مؤمنان، موظّف به ممانعت از ورود مشرکان به مسجد الحرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ بَعْدَ عٰامِهِمْ هٰذٰا .... توبه (9) 28

1221. سازش مؤمنان با مشرکان در عقیده، امری امکان‌ناپذیر:

قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُنٰا وَ لاٰ یَضُرُّنٰا وَ نُرَدُّ عَلیٰ أَعْقٰابِنٰا بَعْدَ إِذْ هَدٰانَا اللّٰهُ کَالَّذِی اسْتَهْوَتْهُ الشَّیٰاطِینُ فِی الْأَرْضِ حَیْرٰانَ لَهُ أَصْحٰابٌ یَدْعُونَهُ إِلَی الْهُدَی ائْتِنٰا قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ أُمِرْنٰا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ . انعام (6) 71

1222. استضعاف مؤمنان مکّه، از ناحیۀ مشرکان:

وَ مٰا لَکُمْ لاٰ تُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ الظّٰالِمِ أَهْلُهٰا وَ اجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا وَ اجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ نَصِیراً. نساء (4) 75

1223. کینه و دشمنی مشرکان با مؤمنان، به رغم چرب زبانی آنان:

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ فَمَا اسْتَقٰامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ

کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً یُرْضُونَکُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ تَأْبیٰ قُلُوبُهُمْ وَ أَکْثَرُهُمْ فٰاسِقُونَ . توبه (9) 7 و 8

1224. همسان نبودن مشرکان با مؤمنان:

أَ فَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِینَ کَالْمُجْرِمِینَ

مٰا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ . قلم (68) 35 و 36

نیز ==> شرک، مشرکان، مشرکان و مؤمنان

مؤمنان و مصیبت

1225. شناخته شدن مؤمنان واقعی، فلسفۀ گرفتاری آنان به مصائب و گرفتاری:

أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا قُلْتُمْ أَنّٰی هٰذٰا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ فَبِإِذْنِ اللّٰهِ وَ لِیَعْلَمَ الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 165 و 166

1226. استغاثۀ مؤمنان، هنگام گرفتار آمدن در مصائب و مشکلات:

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسٰاءُ وَ الضَّرّٰاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتّٰی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ نَصْرَ اللّٰهِ قَرِیبٌ . بقره (2) 214

1227. توکل مؤمنان جانباز و مجروح به خداوند پس از بروز مصائب جنگ:

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ . آل عمران (3) 172 و 173

مؤمنان و ملائکه

1228. ایمان مؤمنان به فرشتگان الهی:

لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ الْکِتٰابِ وَ النَّبِیِّینَ وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ السّٰائِلِینَ وَ فِی الرِّقٰابِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذٰا عٰاهَدُوا وَ الصّٰابِرِینَ فِی الْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا غُفْرٰانَکَ رَبَّنٰا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 285

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ الْکِتٰابِ الَّذِی نَزَّلَ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ الْکِتٰابِ الَّذِی أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً. نساء (4) 136

مؤمنان و منافقان

1229. وجود حائل و دیوار، بین مؤمنان و منافقان، در

قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا ... فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ .... حدید (57) 13

1230. تأثیرپذیری برخی مؤمنان صدر اسلام، از منافقان فتنه‌انگیز:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . توبه (9) 45 و 47

مؤمنان و نماز

1231. بی‌اعتنایی برخی مؤمنان به نماز جمعه، و رها کردن پیامبر صلی الله علیه و آله به هنگام ایراد خطبه‌ها:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 9 و 11

مؤمنان و یتیمان

1232. لزوم رعایت حقوق یتیمان، از جانب مؤمنان:

فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْیَتٰامیٰ قُلْ إِصْلاٰحٌ لَهُمْ خَیْرٌ وَ إِنْ تُخٰالِطُوهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَعْنَتَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . بقره (2) 220

مهربانی مؤمنان

1233. مهربانی مؤمنان و رابطۀ شفقت‌آمیز آنان با یکدیگر:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 29

1234. الفت و مهربانی مؤمنان با یکدیگر و پرهیز از دشمنی، مورد عنایت و خواست الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ .... مائده (5) 90 و 91

1235. مهرورزی مؤمنان با یکدیگر، موجب قرار گرفتن آنان در جرگۀ اصحاب یمین:

ثُمَّ کٰانَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَوٰاصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَوٰاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ

أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْمَیْمَنَةِ . بلد (90) 17 و 18

نامۀ عمل مؤمنان

1236. تنظیم نامۀ عمل برای مؤمنان، پشتوانۀ پاداش کامل آنان:

فَمَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلاٰ کُفْرٰانَ لِسَعْیِهِ وَ إِنّٰا لَهُ کٰاتِبُونَ . انبیاء (21) 94

نجات مؤمنان

1237. خداوند، نجات‌دهندۀ مؤمنان، از ضلالت و گمراهی:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . بقره (2) 257

هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاٰئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ کٰانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً. احزاب (33) 43

1238. پیامبر صلی الله علیه و آله نجات‌دهندۀ مؤمنان، از ضلالت و گمراهی:

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . آل عمران (3) 164

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً. طلاق (65) 11

1239. نجات مؤمنان از عذاب استیصال، سنت تخلف‌ناپذیر خداوند:

ثُمَّ نُنَجِّی رُسُلَنٰا وَ الَّذِینَ آمَنُوا کَذٰلِکَ حَقًّا عَلَیْنٰا نُنْجِ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 103

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ رُسُلاً إِلیٰ قَوْمِهِمْ فَجٰاؤُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَانْتَقَمْنٰا مِنَ الَّذِینَ أَجْرَمُوا وَ کٰانَ حَقًّا عَلَیْنٰا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ . روم (30) 47

1240. نجات مؤمنان از گرفتاری و غم، در پی ذکر خدا و دعا، از سنتهای او:

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنٰادیٰ فِی الظُّلُمٰاتِ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّٰالِمِینَ

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذٰلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ . انبیاء (21) 87 و 88

1241. نجات مؤمنان از عذاب الهی:

ثُمَّ نُنَجِّی رُسُلَنٰا وَ الَّذِینَ آمَنُوا کَذٰلِکَ حَقًّا عَلَیْنٰا نُنْجِ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 103

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ .... وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ . هود (11) 36 و 37 و 40

وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا هُوداً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ نَجَّیْنٰاهُمْ مِنْ عَذٰابٍ غَلِیظٍ. هود (11) 58

فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا صٰالِحاً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ .... هود (11) 66

وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا شُعَیْباً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ أَخَذَتِ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ

فَأَصْبَحُوا فِی دِیٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ . هود (11) 94

رَبِّ نَجِّنِی وَ أَهْلِی مِمّٰا یَعْمَلُونَ

فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 169 و 170 و 174

فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ مَکْرِهِمْ أَنّٰا دَمَّرْنٰاهُمْ وَ قَوْمَهُمْ أَجْمَعِینَ

فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خٰاوِیَةً بِمٰا ظَلَمُوا إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ

وَ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ . نمل (27) 51 -\53

وَ أَمّٰا ثَمُودُ فَهَدَیْنٰاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمیٰ عَلَی الْهُدیٰ فَأَخَذَتْهُمْ صٰاعِقَةُ الْعَذٰابِ الْهُونِ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

وَ نَجَّیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ . فصّلت (41) 17 و 18

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ

مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفِینَ

فَأَخْرَجْنٰا مَنْ کٰانَ فِیهٰا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

وَ تَرَکْنٰا فِیهٰا آیَةً لِلَّذِینَ یَخٰافُونَ الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ . ذاریات (51) 32 -\35 و 37

1242. دعای همراه با تسبیح و تهلیل، سبب نجات مؤمنان از غم و اندوه:

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنٰادیٰ فِی الظُّلُمٰاتِ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّٰالِمِینَ

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذٰلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ . انبیاء (21) 87 و 88

1243. دعای نوح علیه السلام برای نجات خود و مؤمنان همراهش از عذاب الهی:

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ

فَافْتَحْ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فَتْحاً وَ نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ . شعراء (26) 116 و 118 و 119

1244. نجات نوح علیه السلام و همراهان مؤمن وی، از عذاب الهی:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ .... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا .... اعراف (7) 59 و 64

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الْمُؤْمِنِینَ

فَافْتَحْ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فَتْحاً وَ نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ

ثُمَّ أَغْرَقْنٰا بَعْدُ الْبٰاقِینَ . شعراء (26) 114 و 118 -\120

نشانه‌های مؤمنان

==> همین مدخل، صفات مؤمنان

نظارت مؤمنان

1245. نظارت مؤمنان، بر اعمال دیگران:

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . توبه (9) 105

نعمتهای مؤمنان

1246. امداد غیبی خدا به مؤمنان، نعمتی شایستۀ یادآوری:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ

جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً. احزاب (33) 9

1247. ایمان، نعمت و امتنانی از خداوند بر مؤمنان:

وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ . انعام (6) 53

یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لاٰ تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلاٰمَکُمْ بَلِ اللّٰهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدٰاکُمْ لِلْإِیمٰانِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . حجرات (49) 17

1248. مبعوث شدن پیامبر صلی الله علیه و آله برای تعلیم و تزکیۀ مؤمنان، نعمتی بزرگ و گرانسنگ برای آنان:

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . آل عمران (3) 164

1249. اولویّت مؤمنان نسبت به کافران، در بهره‌مندی از نعمتهای الهی:

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّٰهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ الطَّیِّبٰاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا خٰالِصَةً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ .... اعراف (7) 32

1250. برخورداری مؤمنان از امنیّت، نعمتی عطا شده از سوی خدا به آنان:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ .... انفال (8) 26

1251. آسان‌گیری بر مؤمنان در انجام دادن تکالیف دینی، نعمتی شایستۀ شکر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. مائده (5) 6 و 7

1252. رهایی مسلمانان از استضعاف، به‌وسیلۀ مشرکان، نعمتی شایستۀ شکر و یادآوری:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذٰا دَعٰاکُمْ لِمٰا یُحْیِیکُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 24 و 26

1253. اهل ایمان، بهره‌مند از نعمتهای آخرتی:

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ . آل عمران (3) 171 و 174

1254. دفع توطئه‌های دشمنان، از نعمتهای الهی بر

مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أَیْدِیَهُمْ فَکَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ .... مائده (5) 11

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً. احزاب (33) 9

1255. روز عید غدیر و نصب امام علی علیه السلام به خلافت، روز اکمال دین و اتمام نعمت بر مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعٰامِ إِلاّٰ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللّٰهَ یَحْکُمُ مٰا یُرِیدُ

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطِیحَةُ وَ مٰا أَکَلَ السَّبُعُ إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ وَ مٰا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ ذٰلِکُمْ فِسْقٌ الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ دِیناً فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . (1)مائده (5) 1 و 3

1256. تشریع طهارت (از حدث و خبث) بر مؤمنان، از موارد اتمام نعمت بر آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

مائده (5) 6

1257. برخورداری مؤمنان از روزیهای پاکیزه، از نعمتهای الهی بر آنان:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 26

1258. مؤمنان نیک کردار، برخوردار از نعمتهای بهشتی:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 20 و 21

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمٰانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . یونس (10) 9

1259. افزایش تعداد نعمتی، قابل یادآوری و شکرگزاری:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ


1) 1) . آیات مذکور در روز غدیر خم پس از نصب امام علی علیه السلام به امامت، نازل شد. (الدرّ المنثور، ج 3، ص 19)

تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 26

1260. مؤمنان شرکت‌کننده در غزوۀ حمراء الاسد، برخوردار از نعمتهای الهی:

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ . آل عمران (3) 174

1261. نزول فرشتگان جهت یاری مؤمنان در جنگها، نعمتی شایستۀ یادآوری:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً. احزاب (33) 9

1262. بادهای رحمت، جهت امداد مؤمنان در جنگها، نعمتی شایستۀ یادآوری:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً. احزاب (33) 9

نگرانی مؤمنان

==> همین مدخل، خوف مؤمنان

نماز مؤمنان

1263. نماز مؤمنان، عامل فلاح و رستگاری آنان:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ . مؤمنون (23) 1 و 2

1264. مؤمنان موظّف به انجام نماز، حتی در صورت خوف از دشمن:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ .

بقره (2) 238 و 239

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً

فَإِذٰا قَضَیْتُمُ الصَّلاٰةَ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِکُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتٰاباً مَوْقُوتاً. نساء (4) 102 و 103

1265. اقامۀ نماز از سوی مؤمنان، مایۀ بهره‌مندی آنان از پاداش الهی در قیامت:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ ... (1)بقره (2) 110

1266. ادای نماز، از وظایف حتمی مؤمنان:

... إِنَّ الصَّلاٰةَ کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتٰاباً


1) 1) . خطاب آیه به مؤمنان است و مقصود از«تجدوه عند اللّه»پاداش آخرتی است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 354 -\355)

مَوْقُوتاً. نساء (4) 103

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ ... فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ .... توبه (9) 5

... فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... فَإِخْوٰانُکُمْ فِی الدِّینِ .... توبه (9) 11

قُلْ لِعِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خِلاٰلٌ . ابراهیم (14) 31

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

وَ جٰاهِدُوا فِی اللّٰهِ حَقَّ جِهٰادِهِ ... فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ اعْتَصِمُوا بِاللّٰهِ هُوَ مَوْلاٰکُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلیٰ وَ نِعْمَ النَّصِیرُ. حجّ (22) 77 و 78

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ....

نور (24) 55 و 56

... وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... مزمّل (73) 20

1267. اقامۀ نماز از سوی مؤمنان، مایۀ جلب حمایتهای الهی و غلبه بر مشکلات و ناملایمات:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 153

1268. بی‌اعتنایی برخی مؤمنان به نماز جمعه و رها کردن پیامبر صلی الله علیه و آله به هنگام ایراد خطبه‌ها:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ .... جمعه (62) 9 و 11

نیز ==> حکم، حکم نماز و نماز

نور مؤمنان

1269. نورانیّت مؤمنان، روشنگر و هدایتگر آنان در میان تاریکیها و انحرافات:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا ... فَمَنْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ ... (1)انعام (6) 122 و 125

1270. ایمان، همچون نور، مایۀ هدایت و روشنایی برای مؤمنان:

وَ لاَ الظُّلُمٰاتُ وَ لاَ النُّورُ. (2)فاطر (35) 20

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . حدید (57) 28

1271. تابش نور مؤمنان در قیامت، از ناحیۀ مقابل و طرف راست آنان:

یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ .... حدید (57) 12

... یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ .... تحریم (66) 8

1272. توسل منافقان به مؤمنان در قیامت، برای بهره‌مند شدن از نورانیّت آنان:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا


1) 1) . مراد از«حیات»و«موت»ایمان و کفر است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 555)

2) 2) . مراد از«ظلمت»و«نور»کفر و ایمان است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 633)

اُنْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ .... حدید (57) 13

1273. دعای مؤمنان در قیامت، برای تکمیل نورانیّت آنان:

... یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا .... تحریم (66) 8

1274. نورانی بودن چهره‌های مؤمنان، در قیامت:

یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ ... (1)آل عمران (3) 106

وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ

ضٰاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ . (2)عبس (80) 38 و 39

1275. دنیا، محل کسب نور، برای مؤمنان:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . حدید (57) 13

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً. طلاق (65) 11

1276. برخورداری مؤمنان از نور، بازدارندۀ آنان از پیروی مشرکان و سبب نجات آنان:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . (3)انعام (6) 122

1277. مؤمنان، خواستار کامل شدن نور خویش، در قیامت:

... یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا .... تحریم (66) 8

وراثت مؤمنان

1278. مؤمنان، وارثان بهشت:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ... أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی هَدٰانٰا لِهٰذٰا ... وَ نُودُوا أَنْ تِلْکُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . اعراف (7) 42 و 43

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

أُولٰئِکَ هُمُ الْوٰارِثُونَ

اَلَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . مؤمنون (23) 1 و 10 و 11

وصیّت مؤمنان

1279. استحباب وصیّت مؤمنان، مبنی بر اعطای

1) 1) . مقصود از«یوم تبیّض وجوه»به قرینۀ [مقابله] مؤمنان است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 3، جزء 4، ص 44)

2) 2) . روز قیامت، مردم دو قسم‌اند. یا مؤمن یا کافر و در این آیات، خداوند حال مؤمنان را بیان می‌کند. (التبیان، ج 10، ص 668)

3) 3) . آیه شریفه مثلی برای مؤمن و کافر است. (المیزان، ج 7، ص 336)

بخشی از مال خود به والدین و نزدیکان، هنگام فرارسیدن مرگ:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ . (1)بقره (2) 178 و 180

1280. مشروع و نافذ بودن وصیّت مؤمنان، در حد متعارف:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ .... بقره (2) 178 و 180

نیز ==> حکم، حکم وصیّت

وعده به مؤمنان

1281. وعدۀ خدا به اهل ایمان، برای نجات از گرفتاری، در صورت دعای خالصانه به پیشگاه الهی:

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنٰادیٰ فِی الظُّلُمٰاتِ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّٰالِمِینَ

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذٰلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ . انبیاء (21) 87 و 88

1282. وعدۀ خداوند به مؤمنان راستین، مبنی بر نجات از آتش دوزخ:

إِنَّکُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهٰا وٰارِدُونَ

إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنیٰ أُولٰئِکَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ . انبیاء (21) 98 و 101

1283. فرارسیدن قیامت، وعدۀ الهی به اهل ایمان:

إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنیٰ أُولٰئِکَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ

لاٰ یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ . انبیاء (21) 101 و 103

1284. بهره‌مندی از غنایم جنگی، وعدۀ الهی به اهل ایمان:

وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا فَعَجَّلَ لَکُمْ هٰذِهِ وَ کَفَّ أَیْدِیَ النّٰاسِ عَنْکُمْ .... وَ أُخْریٰ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا قَدْ أَحٰاطَ اللّٰهُ .... فتح (48) 20 و 21

1285. وعدۀ الهی به مؤمنان، برای جبران خسارات وارده بر آنان، در صورت راه ندادن مشرکان به مسجد الحرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ بَعْدَ عٰامِهِمْ هٰذٰا وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شٰاءَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 28

1286. وعدۀ پاداش به مؤمنان، از سوی خدا:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ النَّصٰاریٰ وَ الصّٰابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 62

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ


1) 1) . ظاهر آیه بر وجوب وصیّت دلالت دارد، امّا گفته شده که وجوب آن نسخ شده و آیه بر جواز و استحباب حمل شده است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 483؛ کنز العرفان، ج 2، ص 90؛ المیزان، ج 1، ص 439)

عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 277

مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلیٰ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّٰی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ ... فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظِیمٌ . آل عمران (3) 179

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا رَبَّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ کَفِّرْ عَنّٰا سَیِّئٰاتِنٰا وَ تَوَفَّنٰا مَعَ الْأَبْرٰارِ

رَبَّنٰا وَ آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ وَ لاٰ تُخْزِنٰا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّکَ لاٰ تُخْلِفُ الْمِیعٰادَ

فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوٰابِ . آل عمران (3) 193 -\195

لاٰ یَسْتَوِی الْقٰاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ وَ الْمُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِینَ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَی الْقٰاعِدِینَ دَرَجَةً وَ کُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنیٰ وَ فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِینَ عَلَی الْقٰاعِدِینَ أَجْراً عَظِیماً

دَرَجٰاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 95 و 96

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ قِیلاً. نساء (4) 122

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلّٰهِ فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 146

لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ ... وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أُولٰئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 162

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ وَ یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. نساء (4) 175

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 9

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 2 و 4

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 74

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 20 و 21

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ

اَلْعَظِیمُ . توبه (9) 72

لٰکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْخَیْرٰاتُ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 88 و 89

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللّٰهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بٰایَعْتُمْ بِهِ وَ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 111

إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ. هود (11) 11

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیٰاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . نحل (16) 97

إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ شَیْئاً

جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدَ الرَّحْمٰنُ عِبٰادَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّهُ کٰانَ وَعْدُهُ مَأْتِیًّا. مریم (19) 60 و 61

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا. مریم (19) 96

فَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . حجّ (22) 50

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ . عنکبوت (29) 7

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ . عنکبوت (29) 58

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ جَنّٰاتُ النَّعِیمِ

خٰالِدِینَ فِیهٰا وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . لقمان (31) 8 و 9

لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . سبأ (34) 4

اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ. فاطر (35) 7

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ . فصّلت (41) 8

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَیُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِی رَحْمَتِهِ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِینُ . جاثیه (45) 30

لِیُدْخِلَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ یُکَفِّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عِنْدَ اللّٰهِ فَوْزاً عَظِیماً. فتح (48) 5

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ... وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 29

آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنْفِقُوا مِمّٰا جَعَلَکُمْ مُسْتَخْلَفِینَ فِیهِ فَالَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ أَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ کَبِیرٌ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ

کِفْلَیْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ .... حدید (57) 7 و 28

لاٰ تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ... أُولٰئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمٰانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولٰئِکَ حِزْبُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . مجادله (58) 22

تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . صفّ (61) 11 و 12

یَوْمَ یَجْمَعُکُمْ لِیَوْمِ الْجَمْعِ ذٰلِکَ یَوْمُ التَّغٰابُنِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ وَ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . تغابن (64) 9

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً. طلاق (65) 11

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ . انشقاق (84) 25

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْکَبِیرُ. بروج (85) 11

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ . تین (95) 6

1287. وعدۀ الهی به مؤمنان، برای خلافت و حکومت مقتدرانه بر زمین:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . نور (24) 55

1288. بهره‌مندی از مغفرت و پاداش الهی، وعدۀ خدا به مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا .... وَ اللّٰهُ یَعِدُکُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلاً .... بقره (2) 267 و 268

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 9

... وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 29

1289. وعدۀ خداوند به مؤمنان، مبنی بر بهره‌مندی آنان از امنیّت و آرامش:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ ... وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً .... نور (24) 55

1290. وعدۀ الهی به مؤمنان، مبنی بر پیروزی بر مشرکان:

وَ إِذْ یَعِدُکُمُ اللّٰهُ إِحْدَی الطّٰائِفَتَیْنِ أَنَّهٰا لَکُمْ وَ تَوَدُّونَ أَنَّ

غَیْرَ ذٰاتِ الشَّوْکَةِ تَکُونُ لَکُمْ ... لِیُحِقَّ الْحَقَّ وَ یُبْطِلَ الْبٰاطِلَ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُجْرِمُونَ . انفال (8) 7 و 8

1291. وعدۀ ذو القرنین به مؤمنان نیک‌کردار، مبنی بر اعطای پاداش نیک به آنان:

... قُلْنٰا یٰا ذَا الْقَرْنَیْنِ إِمّٰا أَنْ تُعَذِّبَ وَ إِمّٰا أَنْ تَتَّخِذَ فِیهِمْ حُسْناً قٰالَ .... وَ أَمّٰا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُ جَزٰاءً الْحُسْنیٰ .... کهف (18) 86 -\88

نیز ==> بهشت، وعدۀ بهشت، وعده به مؤمنان، پاداش، پیروزی، وعدۀ پیروزی و همین مدخل، آیندۀ مؤمنان

ولایت بر مؤمنان

1292. مؤمنان، تحت ولایت و نصرت الهی:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . بقره (2) 257

... وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 107

... وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ .... أَنْتَ مَوْلاٰنٰا فَانْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 285 و 286

... وَ اللّٰهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 68

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ . آل عمران (3) 149 و 150

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ

وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغٰالِبُونَ . مائده (5) 55 و 56

وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَوْلاٰکُمْ نِعْمَ الْمَوْلیٰ وَ نِعْمَ النَّصِیرُ. (1)انفال (8) 40

قُلْ لَنْ یُصِیبَنٰا إِلاّٰ مٰا کَتَبَ اللّٰهُ لَنٰا هُوَ مَوْلاٰنٰا وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . توبه (9) 51

وَ لاٰ تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النّٰارُ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ ثُمَّ لاٰ تُنْصَرُونَ . هود (11) 113

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا .... وَ اعْتَصِمُوا بِاللّٰهِ هُوَ مَوْلاٰکُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلیٰ وَ نِعْمَ النَّصِیرُ. حجّ (22) 77 و 78

أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لِلْکٰافِرِینَ أَمْثٰالُهٰا

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْکٰافِرِینَ لاٰ مَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 10 و 11

1293. شمول ولایت خاصّ خدا بر مؤمنان، مایۀ راهیابی آنان به نور هدایت:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... بقره (2) 257

1294. پیامبر صلی الله علیه و آله ، دارای ولایت تامّ بر اهل ایمان:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ

وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغٰالِبُونَ . مائده (5) 55 و 56

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوٰاجُهُ


1) 1) . جملۀ«فاعلموا...»خطاب به مؤمنان است. (التبیان، ج 5، ص 121)

أُمَّهٰاتُهُمْ .... احزاب (33) 6

1295. علی علیه السلام دارای حق ولایت و حکومت بر مؤمنان:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ . (1)مائده (5) 55

1296. نامشروع بودن ولایت کافران بر مؤمنان:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ .... آل عمران (3) 28

... وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً. نساء (4) 141

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ .... نساء (4) 144

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 52

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . مائده (5) 57

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمٰا أَخْفَیْتُمْ وَ مٰا أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ یَفْعَلْهُ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ .

ممتحنه (60) 1

1297. نامشروع بودن ولایت اهل کتاب بر مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . مائده (5) 57

1298. نامشروع بودن ولایت یهود بر مؤمنان:

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 52

1299. نامشروع بودن ولایت نصارا بر مؤمنان:

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 52

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ قَدْ یَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ کَمٰا یَئِسَ الْکُفّٰارُ مِنْ أَصْحٰابِ الْقُبُورِ. ممتحنه (60) 13

1300. ارتداد برخی مؤمنان، با قبول ولایت یهود و نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ


1) 1) . براساس روایات و تفاسیر شیعه و سنّی، مراد از«و الّذین آمنوا...»علی علیه السلام است. (الکافی، ج 1، ص289، ح 4؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 646 ، ح 264؛ الدر المنثور، ج 3، ص 105؛ التبیان، ج 3، ص 558-\564؛ الکشاف، ج 1، ص 649)

أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

1301. مؤمنان موحّد، مصون از سلطه و ولایت شیطان:

إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطٰانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

إِنَّمٰا سُلْطٰانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ . نحل (16) 99 و 100

نیز ==> همین مدخل، ولایت مؤمنان

ولایت مؤمنان

1302. پذیرش ولایت غیر مؤمنان، موجب قرار گرفتن در زمرۀ آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

1303. شرکت مؤمنان در هجرت و جهاد، موجب ولایت آنان بر برادران مؤمن خود:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. انفال (8) 72

1304. اعتقاد و اعتراف مؤمنان به ولایت خدا بر آنان:

لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا لَهٰا مٰا کَسَبَتْ وَ عَلَیْهٰا مَا اکْتَسَبَتْ رَبَّنٰا لاٰ تُؤٰاخِذْنٰا إِنْ نَسِینٰا أَوْ أَخْطَأْنٰا رَبَّنٰا وَ لاٰ تَحْمِلْ عَلَیْنٰا إِصْراً کَمٰا حَمَلْتَهُ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِنٰا رَبَّنٰا وَ لاٰ تُحَمِّلْنٰا مٰا لاٰ طٰاقَةَ لَنٰا بِهِ وَ اعْفُ عَنّٰا وَ اغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا أَنْتَ مَوْلاٰنٰا فَانْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 286

1305. برخی مؤمنان، برخوردار از ولایت بر دیگران:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ .... آل عمران (3) 28

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 139

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 144

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ

وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغٰالِبُونَ . مائده (5) 55 و 56

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا .... انفال (8) 72

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ یُطِیعُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 71

نیز ==> حکومت، حکومت مؤمنان

هجرت مؤمنان

1306. هجرت مؤمنان صدر اسلام، از محیط شرک‌آلود مکّه به مدینه:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 218

فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوٰابِ . آل عمران (3) 195

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. انفال (8) 72

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ

وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا مَعَکُمْ فَأُولٰئِکَ مِنْکُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . انفال (8) 74 و 75

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . نحل (16) 41

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 110

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً وَ إِنَّ اللّٰهَ لَهُوَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . حجّ (22) 58

وَ لاٰ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْکُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ یُؤْتُوا أُولِی الْقُرْبیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لْیَعْفُوا وَ لْیَصْفَحُوا أَ لاٰ تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نور (24) 22

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوٰاجُهُ أُمَّهٰاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلیٰ أَوْلِیٰائِکُمْ مَعْرُوفاً کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. احزاب (33) 6

1307. هجرت زنان مؤمن، از محیط شرک‌آلود مکّه به مدینه و بیعت آنان با پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنٰاتٍ فَلاٰ تَرْجِعُوهُنَّ إِلَی الْکُفّٰارِ لاٰ هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لاٰ هُمْ یَحِلُّونَ لَهُنَّ وَ آتُوهُمْ مٰا أَنْفَقُوا وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ لاٰ تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوٰافِرِ وَ سْئَلُوا مٰا أَنْفَقْتُمْ وَ لْیَسْئَلُوا مٰا أَنْفَقُوا ذٰلِکُمْ حُکْمُ اللّٰهِ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا جٰاءَکَ الْمُؤْمِنٰاتُ یُبٰایِعْنَکَ عَلیٰ أَنْ لاٰ یُشْرِکْنَ بِاللّٰهِ شَیْئاً وَ لاٰ یَسْرِقْنَ وَ لاٰ یَزْنِینَ وَ لاٰ یَقْتُلْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ وَ لاٰ یَأْتِینَ بِبُهْتٰانٍ یَفْتَرِینَهُ بَیْنَ أَیْدِیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لاٰ یَعْصِینَکَ فِی مَعْرُوفٍ فَبٰایِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . ممتحنه (60) 10 و 12

1308. توصیۀ خداوند، به هجرت مسلمانان مکّه، برای انجام دادن عبادت شایستۀ خدا:

یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ . (1)عنکبوت (29) 56

قُلْ یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ ... (2)زمر (39) 10

1309. هجرت‌کنندگان از اهل ایمان، بهره‌مند از رحمت الهی:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 218

1310. هجرت‌کنندگان اهل ایمان، بهره‌مند از پاداش خداوند:

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوٰابِ . آل عمران (3) 195

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 100

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 74

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 100

1311. دشمنی کفرپیشگان با مسلمانان، عامل هجرت

1) 1) . گفته شده: آیه، مربوط به مؤمنان مکه است که خداوند آنان را به هجرت امر نموده است. (التبیان، ج 8، ص 221)

2) 2) . جملۀ«ارض اللّه واسعة»تشویق برای هجرت است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 767)

آنان از مکّه به مدینه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی ... (1)ممتحنه (60) 1

نیز ==> هجرت

هدایت مؤمنان

1312. مؤمنان، بهره‌مند از هدایت الهی:

اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ

أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ .

بقره (2) 3 -\5

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ ... فَهَدَی اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَ اللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . بقره (2) 213

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . بقره (2) 257

فَلاٰ وَ رَبِّکَ لاٰ یُؤْمِنُونَ حَتّٰی یُحَکِّمُوکَ فِیمٰا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لاٰ یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّٰا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً

وَ لَهَدَیْنٰاهُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. نساء (4) 65 و 68

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ وَ یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. نساء (4) 175

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمٰانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ . انعام (6) 82

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا .... انعام (6) 122

إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ .... توبه (9) 18

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمٰانِهِمْ .... یونس (10) 9

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ أُولٰئِکَ ... مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمیٰ وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِیرِ وَ السَّمِیعِ هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً .... هود (11) 23 و 24

... وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ أَنٰابَ اَلَّذِینَ آمَنُوا .... رعد (13) 27 و 28

وَ مٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ إِلاّٰ لِتُبَیِّنَ لَهُمُ الَّذِی اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . نحل (16) 64

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنٰاهُمْ هُدیً . کهف (18) 13


1) 1) . مقصود از«آن کنتم خرجتم»خروج از مکّه و هجرت به مدینه است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 13، جزء 28، ص 137)

إِنَّ اللّٰهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ .... وَ هُدُوا إِلَی الطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلیٰ صِرٰاطِ الْحَمِیدِ. حجّ (22) 23 و 24

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَیُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَهٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . حجّ (22) 54

وَ إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرٰاطِ لَنٰاکِبُونَ . مؤمنون (23) 74

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللّٰهَ ذِکْراً کَثِیراً

هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاٰئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ کٰانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً. احزاب (33) 41 و 43

وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا فَعَجَّلَ لَکُمْ هٰذِهِ وَ کَفَّ أَیْدِیَ النّٰاسِ عَنْکُمْ وَ لِتَکُونَ آیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ وَ یَهْدِیَکُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. فتح (48) 20

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً. طلاق (65) 11

وَ مٰا جَعَلْنٰا أَصْحٰابَ النّٰارِ إِلاّٰ مَلاٰئِکَةً وَ مٰا جَعَلْنٰا عِدَّتَهُمْ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا لِیَسْتَیْقِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ یَزْدٰادَ الَّذِینَ آمَنُوا إِیمٰاناً وَ لاٰ یَرْتٰابَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ لِیَقُولَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْکٰافِرُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً کَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ .... مدّثر (74) 31

1313. هدایت مؤمنان به درک صحیح دین و شناخت حق از سوی خداوند:

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ فَهَدَی اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَ اللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . بقره (2) 213

1314. هدایت یافتن مؤمنان، ثمرۀ ولایت الهی بر آنان:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... بقره (2) 257

1315. تلاوت آیات الهی بر مؤمنان از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله ، مایۀ رهایی آنان از تاریکیها و راهیابی به نور هدایت:

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ .... طلاق (65) 11

1316. هدایت مؤمنان، در پرتو راهنمایی پیامبران:

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ فَهَدَی اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَ اللّٰهُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ

مُسْتَقِیمٍ . بقره (2) 213

1317. قرآن، هدایتگر اهل ایمان:

قُلْ مَنْ کٰانَ عَدُوًّا لِجِبْرِیلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلیٰ قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللّٰهِ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ وَ هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ . بقره (2) 97

وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ عَلیٰ عِلْمٍ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 52

لَقَدْ کٰانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ مٰا کٰانَ حَدِیثاً یُفْتَریٰ وَ لٰکِنْ تَصْدِیقَ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ تَفْصِیلَ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . یوسف (12) 111

وَ مٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ إِلاّٰ لِتُبَیِّنَ لَهُمُ الَّذِی اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . نحل (16) 64

طس تِلْکَ آیٰاتُ الْقُرْآنِ وَ کِتٰابٍ مُبِینٍ

هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ . نمل (27) 1 و 2

إِنَّ هٰذَا الْقُرْآنَ ... وَ إِنَّهُ لَهُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ . نمل (27) 76 و 77

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً أَعْجَمِیًّا ... قُلْ هُوَ لِلَّذِینَ آمَنُوا هُدیً .... فصّلت (41) 44

وَ مٰا لَکُمْ لاٰ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّکُمْ وَ قَدْ أَخَذَ مِیثٰاقَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلیٰ عَبْدِهِ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ إِنَّ اللّٰهَ بِکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ . حدید (57) 8 و 9

1318. خداوند، هدایت‌کنندۀ مؤمنان، با تشریع روزه بر آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ .... بقره (2) 183

... وَ لِتُکَبِّرُوا اللّٰهَ عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ .... بقره (2) 185

1319. هدایت مؤمنان، در پرتو تعالیم روح‌بخش قرآن:

... وَ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ تِبْیٰاناً لِکُلِّ شَیْءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً وَ بُشْریٰ لِلْمُسْلِمِینَ . نحل (16) 89

1320. افزایش هدایت مؤمنان، در پرتو توفیقات الهی:

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنٰاهُمْ هُدیً . کهف (18) 13

1321. هدایت مؤمنان، در پرتو اطاعت و پیروی از پیامبر صلی الله علیه و آله :

قُلْ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ جَمِیعاً الَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ یُحیِی وَ یُمِیتُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ الَّذِی یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ کَلِمٰاتِهِ وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ . اعراف (7) 158

نیز ==> ایمان، آثار ایمان، هدایت، همین مدخل، نور مؤمنان

همسران مؤمنان

1322. درخواست بهشت از سوی فرشتگان، برای همسران صالح مؤمنان:

اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ ... وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنٰا .... رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ ... وَ أَزْوٰاجِهِمْ .... غافر (40) 7 و 8

1323. توصیۀ الهی به اهل ایمان، برای انتخاب زنان پاک‌دامن و عفیف با عنوان همسر خویش:

وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلاً أَنْ یَنْکِحَ الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ ... فَانْکِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنٰاتٍ غَیْرَ مُسٰافِحٰاتٍ وَ لاٰ مُتَّخِذٰاتِ أَخْدٰانٍ .... نساء (4) 25

اَلْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ ... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ وَ لاٰ مُتَّخِذِی .... مائده (5) 5

اَلزّٰانِی لاٰ یَنْکِحُ إِلاّٰ زٰانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزّٰانِیَةُ لاٰ یَنْکِحُهٰا إِلاّٰ زٰانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذٰلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ

اَلْخَبِیثٰاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَ الْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثٰاتِ وَ الطَّیِّبٰاتُ لِلطَّیِّبِینَ وَ الطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّبٰاتِ ....

نور (24) 3 و 26

1324. سفارش خداوند به عفو و گذشت مؤمنان، از همسرانِ دشمن خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . تغابن (64) 14

نیز ==> ازدواج و خانواده

همنشینی با مؤمنان

1325. پیامبر صلی الله علیه و آله موظّف به معاشرت و همنشینی با مؤمنان:

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ . انعام (6) 52

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ .... کهف (18) 28

هواپرستی مؤمنان

1326. برحذر داشتن مؤمنان، از پیروی از هوای نفسانی خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

1327. پیروی مؤمنان، از هواهای نفسانی خود، موجب گمراهی آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

هوشیاری مؤمنان

1328. جامعۀ ایمانی، موظّف به هوشیاری و احتیاط، در برابر اخبار مهم اجتماعی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جٰاءَکُمْ فٰاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهٰالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا فَعَلْتُمْ نٰادِمِینَ . حجرات (49) 6

1329. لزوم هوشیاری مؤمنان نسبت به مدّعیان ایمان، برای جلوگیری از سوء استفادۀ آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنٰاتٍ فَلاٰ تَرْجِعُوهُنَّ إِلَی الْکُفّٰارِ .... ممتحنه (60) 10

1330. فراست و هوشیاری، از اوصاف اهل ایمان:

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ . حجر (15) 75 و 77

نیز ==> جنگ، هوشیاری در جنگ

یأس مؤمنان

1331. توجه نکردن به مشیت خداوند در هدایت انسانها، موجب ناامیدی مؤمنان، در هدایت کافران:

وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبٰالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتیٰ بَلْ لِلّٰهِ الْأَمْرُ جَمِیعاً أَ فَلَمْ یَیْأَسِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنْ لَوْ یَشٰاءُ اللّٰهُ لَهَدَی النّٰاسَ جَمِیعاً وَ لاٰ یَزٰالُ الَّذِینَ کَفَرُوا تُصِیبُهُمْ بِمٰا صَنَعُوا قٰارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِیباً مِنْ دٰارِهِمْ حَتّٰی یَأْتِیَ وَعْدُ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. رعد (13) 31

یقین مؤمنان

1332. مؤمنان، برخوردار از معرفت یقینی به آخرت:

وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ ... وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ . بقره (2) 4

هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ ... وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ . نمل (27) 2 و 3

1333. مؤمنان واقعی، دارای ایمانی یقینی و به دور از هرگونه شک و تردید:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ . توبه (9) 45

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتٰابُوا .... حجرات (49) 15

1334. یقین طالوت و مؤمنان همراه وی به لقاءالله:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّٰ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قٰالُوا لاٰ طٰاقَةَ لَنَا الْیَوْمَ بِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ

وَ لَمّٰا بَرَزُوا لِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالُوا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 249 و 250

نیز ==> اسلام، ایمان، مسلمانان، مؤمن آل فرعون و مؤمن آل یاسین

موهن / اسما و صفات

این اسم و صفت الهی از باب افعال [ایهان] به معنای سست‌گرداننده است. کاربرد این واژه در مورد کافران و به معنای سست‌گرداننده و خواردارندۀ کید و حیلۀ کافران است. (1)

ذٰلِکُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ مُوهِنُ کَیْدِ الْکٰافِرِینَ . انفال (8) 18

موئل / اسما و صفات

این اسم و صفت الهی، اسم زمان و مکان به معنای پناه و گریزگاه است. کاربرد این اسم در مورد خداوند، دربارۀ مشرکان است که غیر از خدا هیچ گریزگاهی نخواهند داشت. این اسم یک‌بار برای خداوند آمده است. (2)این صفت الهی به صورت اسمی نیز در ادعیه آمده است. (3)

... بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ یَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً. کهف (18) 58

مهاجران

اشاره

مهاجر، در لغت به معنای فردی است که سرزمینی را به‌سوی سرزمینی دیگر ترک نموده است (4)و در اصطلاح شرعی آن دوری گزیدن از مکانی است که در آنجا از انجام فرائض و امور دینی متمکّن نباشد. (5)همانند مؤمنان به پیامبر صلی الله علیه و آله در مکّه که به‌سوی مدینه مهاجرت نمودند. در این مدخل از واژه‌های«حصر»،«خرج»،«هجر»و عبارات مفید معنای آن استفاده شده است.

اهمّ عناوین: پاداش مهاجران و فضایل مهاجران.

اخلاص مهاجران

==> همین مدخل، فضایل مهاجران، اخلاص

استغفار برای مهاجران

==> همین مدخل، فضایل مهاجران، مشمول استغفار مؤمنان

استقامت مهاجران

==> همین مدخل، فضایل مهاجران، استقامت

استمداد از مهاجران

==> همین مدخل، امدادهای مهاجران

اسوه بودن مهاجران

==> همین مدخل، فضایل مهاجران، اسوه بودن


1) 1) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1476

2) 2) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1476

3) 3) . بحار الانوار، ج 92، ص 323؛ جنّة الامان، ص 357

4) 4) . المصباح المنیر، ص 634،«هجر»

5) 5) . زبدة البیان،، ص 315

اطاعت مهاجران

==> همین مدخل، فضایل مهاجران، اطاعت از محمّد صلی الله علیه و آله

امداد به مهاجران

1335. یاری‌رسانی به مهاجران راه خدا، وظیفه‌ای بر عهدۀ اهل ایمان:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا .... انفال (8) 72

1336. مهاجران صدر اسلام، برخوردار از امداد انصار:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ .... انفال (8) 72

1337. یاری‌دهندگان به مهاجران، مؤمنان راستین:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا ....

انفال (8) 74

1338. یاری‌دهندگان مهاجران، دارای ارزشی چون مجاهدان هجرت‌کننده:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا ....

انفال (8) 74

1339. مهاجران مجاهد و صبور، برخوردار از نصرت خداوند:

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . (1)نحل (16) 110

امدادهای مهاجران

1340. مهاجران، یاری‌دهندگان خدا و پیامبرش:

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً وَ یَنْصُرُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ .... حشر (59) 8

1341. مهاجران پیشتاز و انصار، موظّف به یاری غیر مهاجران، در صورت درخواست کمک بر ضدّ افراد غیر هم‌پیمان:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ .... انفال (8) 72

1342. مهاجران امدادگر، انسانهایی صادق و درستکار:

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً وَ یَنْصُرُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الصّٰادِقُونَ . حشر (59) 8

1343. ترک امداد به مؤمنان غیر مهاجر از سوی مهاجران مؤمن، سبب فتنه و فساد بزرگ:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ


1) 1) . برداشت فوق بر این اساس است که«للّذین»خبر برای«انّ»باشد و به این معناست که خداوند برای آنها ولایت و نصرت خود را دارد. (روح المعانی، ج 8 ، جزء 14، ص 354)

وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ ... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ إِلاّٰ تَفْعَلُوهُ تَکُنْ فِتْنَةٌ فِی الْأَرْضِ وَ فَسٰادٌ کَبِیرٌ. انفال (8) 72 و 73

امید مهاجران

==> همین مدخل، فضایل مهاجران، امیدواری

انفاق به مهاجران

اشاره

1344. لزوم انفاق مال به مهاجران نیازمند و ناتوان از کسب:

لَیْسَ عَلَیْکَ هُدٰاهُمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَلِأَنْفُسِکُمْ وَ مٰا تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغٰاءَ وَجْهِ اللّٰهِ وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تُظْلَمُونَ

لِلْفُقَرٰاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجٰاهِلُ أَغْنِیٰاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ ... (1)بقره (2) 272 و 273

1345. لزوم توجّه توانگران به مهاجرانِ نیازمند و انفاق به آنها علی رغم مشاهدۀ لغزش از آنها:

وَ لاٰ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْکُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ یُؤْتُوا ... وَ الْمُهٰاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لْیَعْفُوا وَ لْیَصْفَحُوا أَ لاٰ تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نور (24) 22

1346. سوگند بر ترک انفاق به خویشاوندان، بینوایان و مهاجران به خاطر لغزش گذشتۀ آنان مورد نهی الهی:

وَ لاٰ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْکُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ یُؤْتُوا أُولِی الْقُرْبیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لْیَعْفُوا وَ لْیَصْفَحُوا أَ لاٰ تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . (2)نور (24) 22

پاداش انفاق به مهاجران

1. امنیّت
1347. انفاق مال به مهاجران، موجب در امان ماندن انسان از ترس و غم و اندوه در قیامت:

... وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَلِأَنْفُسِکُمْ وَ مٰا تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغٰاءَ وَجْهِ اللّٰهِ وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ ...

لِلْفُقَرٰاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ .

بقره (2) 272 -\274

2. رحمت الهی
1348. انفاق مال به مهاجران راه خدا، زمینه‌ساز بهره‌مندی از رحمت الهی:

وَ لاٰ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْکُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ یُؤْتُوا ... وَ الْمُهٰاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أَ لاٰ تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نور (24) 22

3. مغفرت

1) 1) . مقصود از«للفقراء الّذین احصروا...»مهاجران فقیری‌اند که از مکّه به مدینه هجرت کرده‌اند. (جامع البیان، ج 3، جزء 3، ص 132)

2) 2) . لا یأتل برگرفته از ماده«الی»به معنای«باید قسم نخورد»می‌باشد. (التبیان، ج 7، ص 421)

1349. غفران و آمرزش الهی، پاداش انفاق به مهاجران راه خدا:

وَ لاٰ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْکُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ یُؤْتُوا ... وَ الْمُهٰاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أَ لاٰ تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نور (24) 22

اهداف مهاجران

1. امداد به دین

1350. یاری دین خداوند، انگیزۀ مهاجران مسلمان:

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ یَبْتَغُونَ ... وَ یَنْصُرُونَ اللّٰهَ .... حشر (59) 8

2. امداد به محمّد صلی الله علیه و آله

1351. یاری پیامبر صلی الله علیه و آله ، از اهداف مهاجران مسلمان:

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ یَبْتَغُونَ ... وَ یَنْصُرُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ .... حشر (59) 8

3. رضوان الهی

1352. به دست آوری رضایت خداوند، از اهداف مهاجران مسلمان:

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً .... حشر (59) 8

4. فضل الهی

1353. برخوردار شدن از فضل و رحمت الهی، انگیزۀ مهاجران مسلمان:

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ .... حشر (59) 8

ایمان مهاجران

1354. مهاجران، مردمی دارای ایمان حقیقی:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ...

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا .... انفال (8) 74

1355. پیشتازی مهاجران، در ایمان به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ .... توبه (9) 100

وَ الَّذِینَ جٰاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا وَ لِإِخْوٰانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونٰا بِالْإِیمٰانِ ... (1)حشر (59) 10

1356. هجرت و جهاد در راه خدا، نشانۀ ایمان حقیقی مهاجران:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ...

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا .... انفال (8) 74

1357. بروز تفاوت درجات ایمان مهاجران و انصار، هنگام دشواری و سختی:

لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سٰاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مٰا کٰادَ یَزِیغُ قُلُوبُ فَرِیقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تٰابَ عَلَیْهِمْ .... توبه (9) 117

بشارت به مهاجران


1) 1) . مراد از ضمیر«من بعدهم»مهاجران است که در آیات قبل تصریح شده است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 393)

1358. بشارت به مهاجران مؤمن و مجاهد، برای برخورداری از رحمت، رضوان و بهشت خداوند:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 20 و 21

پاداش مهاجران

انواع پاداش مهاجران

1. پاداش بزرگ
1359. خداوند، بشارت‌دهندۀ مهاجران در راه خدا، به بهره‌مندی آنان از پاداش بزرگ او در آخرت:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . نحل (16) 41

1360. پاداش آخرتی مهاجران در راه خدا، بسی برتر از پاداش دنیایی آن:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . نحل (16) 41

1361. مهاجران، بی‌خبر از فواید عظیم دنیایی و پاداش آخرتی هجرت در راه خدا:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . نحل (16) 41

1362. مهاجران مؤمن و مجاهد، برخوردار از پاداشی ویژه و بزرگ، در پیشگاه خداوند:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ...

... إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ . توبه (9) 20 و 22

1363. مهاجران راه خدا، برخوردار از اجر و پاداش الهی:

... وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ .... نساء (4) 100

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

2. برترین درجه
1364. برخورداری مهاجران مؤمن و مجاهد در راه خدا، از برترین درجه و بزرگ‌ترین مرتبه در پیشگاه خداوند:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ .... توبه (9) 20

3. بهشت
1365. باغهای بهشتی با نهرهای جاری در آن، از پاداشهای الهی به مهاجران:

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ .... آل عمران (3) 195

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ ... وَ أَعَدَّ لَهُمْ

جَنّٰاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً .... توبه (9) 100

1366. باغهای بهشتی با نعمتهای پایدار آن، پاداش خداوند به مهاجران:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 20 و 21

1367. جاودانگی مهاجران در بهشت، از پاداشهای الهی به آنان:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا .... وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً .... توبه (9) 20 -\22

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ ... وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً .... توبه (9) 100

4. جایگاه دلپذیر
1368. مؤمنان مهاجر، برخوردار از جایگاهی مطلوب و دلپذیر در جهان آخرت:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... لَیُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً یَرْضَوْنَهُ .... حج (22) 58 و 59

5. رأفت خدا
1369. پیروی مهاجران در سختیها و دشواریها از پیامبر صلی الله علیه و آله ، سبب رأفت خداوند بر آنان:

لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سٰاعَةِ الْعُسْرَةِ ... إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 117

6 . رحمت خدا
1370. مهاجران، مشمول رحمت خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 218

... وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ...

وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 100

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ .... توبه (9) 20 و 21

لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سٰاعَةِ الْعُسْرَةِ ... إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 117

7. رزق نیکو
1371. رزق نیکو، پاداش آخرتی خداوند به مهاجران:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً .... حج (22) 58

8 . رضوان الهی
1372. برخورداری از مقام رضوان (رضایت کامل خدا از انسان) از موهبتهای خاصّ خداوند، به مهاجران مؤمن و مجاهد:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ...

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ .... توبه (9) 20 و 21

9. روزی با کرامت
1373. روزی با کرامت، از پاداشهای خداوند به مهاجران:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ

حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 74

10. رهایی از تنگناها
1374. بهره‌مندی مهاجران از اقامتگاههای فراوان و گشایش و توسعه در زندگی:

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً .... نساء (4) 100

11. زندگی نیک
1375. بشارت بهره‌مندی از زندگی نیک در دنیا به مهاجران مخلص:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً .... نحل (16) 41

12. مغفرت

==> همین مدخل، مغفرت مهاجران

پیروی از مهاجران

1376. پیروی از مهاجران، در امور خوب و نیک، عامل جلب خشنودی خدا:

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ .... توبه (9) 100

1377. خشنودی قلبی از خداوند و پذیرش قوانین و مقرّرات الهی از روی میل و رغبت، از اوصاف پیروان مهاجران:

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ .... توبه (9) 100

1378. بهشت جاودان، پاداش پیروی‌کنندگان از مهاجران، در طریق نیکی و دوستی:

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ ... وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً .... توبه (9) 100

1379. پیروی از مهاجران در امور نیک، موجب سعادتمندی و رستگاری بزرگ:

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ ... وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ ... ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 100

پیشگامی مهاجران

==> همین مدخل، فضایل مهاجران، پیشگامی در ایمان

تکلیف مهاجران

==> همین مدخل، وظایف مهاجران

توبۀ مهاجران

1380. توبۀ مهاجران در پی لغزش قلبی برخی از آنان، در غزوۀ تبوک:

لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سٰاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مٰا کٰادَ یَزِیغُ قُلُوبُ فَرِیقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تٰابَ عَلَیْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 117

1381. پذیرش توبۀ مهاجران، از سوی خداوند:

لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سٰاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مٰا کٰادَ یَزِیغُ قُلُوبُ فَرِیقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تٰابَ عَلَیْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ

رَحِیمٌ . توبه (9) 117

1382. پیروی مهاجران، از پیامبر صلی الله علیه و آله در وضعی دشوار، عامل پذیرش توبۀ آنان:

لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سٰاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مٰا کٰادَ یَزِیغُ قُلُوبُ فَرِیقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تٰابَ عَلَیْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 117

1383. رأفت و رحمت گستردۀ خداوند، منشأ پذیرش توبۀ مهاجران:

لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سٰاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مٰا کٰادَ یَزِیغُ قُلُوبُ فَرِیقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تٰابَ عَلَیْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 117

توکّل مهاجران

==> همین مدخل، فضایل مهاجران، توکّل

جهاد مهاجران

==> همین مدخل، فضایل مهاجران، جهاد

حقوق مهاجران

1384. سهیم بودن مهاجران در فیء:

مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ ... لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ .... حشر (59) 7 و 8

حمایت از مهاجران

1385. خداوند پناه‌دهندۀ مهاجران صدر اسلام در مدینه:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ ... (1)انفال (8) 26

1386. پناه دادن به مهاجران، دارای ارزشی چون مجاهدانِ هجرت‌کننده:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا ....

انفال (8) 74

1387. پناه دادن به مؤمنان مهاجر و یاری رساندن اهل ایمان به آنان، موجب قرار گرفتن‌شان در زمرۀ مؤمنان راستین:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا ....

انفال (8) 74

نیز ==> همین مدخل، زنان مهاجر

دعا برای مهاجران

==>همین مدخل، فضایل مهاجران، مشمول دعای مؤمنان

دوستی مهاجران

==>همین مدخل، فضایل مهاجران، دوستی با انصار

رستگاری مهاجران

اشاره


1) 1) . با توجّه به شأن نزول، مخاطب در آیه، مهاجران‌اند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 822)

1388. مهاجران مؤمن و مجاهد در راه خدا، از رستگاران:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

1389. رستگاری مهاجران، با دستیابی به بهشت جاودان:

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 100

زمینه‌های رستگاری مهاجران

1. انگیزۀ الهی
1390. داشتن انگیزۀ الهی، موجب رستگاری مهاجران:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

2. ایمان
1391. ایمان، سبب رستگاری مهاجران:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

3. پیشتازی
1392. پیشتازی مهاجران در ایمان، زمینه‌ساز رستگاری آنان:

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 100

4. جهاد
1393. جهاد با مال و جان در راه خدا، زمینه‌ساز رستگاری مهاجران:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

5. هجرت
1394. هجرت در راه خدا، زمینه‌ساز رستگاری مهاجران:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

رضایت خدا از مهاجران

==> همین مدخل، فضایل مهاجران، مرضیّ خدا بودن

رضایت مهاجران

==> همین مدخل، فضایل مهاجران، رضایت از خدا

زنان مهاجر

اشاره

1395. رهنمود الهی به مؤمنانِ عصر پیامبر در آزمودن ایمان زنان مهاجر، قبل از پناه دادن به ایشان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ .... ممتحنه (60) 10

1396. نهی خداوند، از بازگرداندن زنان مهاجر، به مکّیان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ

فَامْتَحِنُوهُنَّ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنٰاتٍ فَلاٰ تَرْجِعُوهُنَّ إِلَی الْکُفّٰارِ .... ممتحنه (60) 10

ازدواج با زنان مهاجر

1397. جواز ازدواج مؤمنان با زنان مهاجر و عدم جواز ازدواج با زنان مؤمن غیر مهاجر:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ ... وَ بَنٰاتِ عَمِّکَ ... اَللاّٰتِی هٰاجَرْنَ مَعَکَ ... (1)احزاب (33) 50

1398. جواز ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله با دختر عموهای مهاجر خود:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ ... وَ بَنٰاتِ عَمِّکَ ... اَللاّٰتِی هٰاجَرْنَ مَعَکَ .... احزاب (33) 50

1399. جواز ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله با دختر عمّه‌های مهاجر خود:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ ... وَ بَنٰاتِ عَمّٰاتِکَ ... اَللاّٰتِی هٰاجَرْنَ مَعَکَ .... احزاب (33) 50

1400. جواز ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله با دختر داییهای مهاجر خود:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ ... وَ بَنٰاتِ خٰالِکَ ... اَللاّٰتِی هٰاجَرْنَ مَعَکَ .... احزاب (33) 50

1401. جواز ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله با دختر خاله‌های مهاجر خود:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ ... وَ بَنٰاتِ خٰالاٰتِکَ اللاّٰتِی هٰاجَرْنَ مَعَکَ .... احزاب (33) 50

امتحان زنان مهاجر

1402. لزوم آزمودن زنان مهاجر از میان کافران، برای روشن شدن ایمان آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنٰاتٍ فَلاٰ تَرْجِعُوهُنَّ إِلَی الْکُفّٰارِ .... ممتحنه (60) 10

پناهندگی زنان مهاجر

==> پناهندگی، پناهندگی زنان مهاجر

شهادت مهاجران

1403. رزق نیکو، پاداش آخرتی خداوند به مهاجران شهید:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً .... حج (22) 58

1404. مهاجران شهید، بهره‌مند از جایگاهی مطلوب و دلپذیر در جهان آخرت:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا ...

لَیُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً یَرْضَوْنَهُ .... حج (22) 58 و 59

صبر مهاجران

==> همین مدخل، فضایل مهاجران، صبر

صداقت مهاجران

==> همین مدخل، فضایل مهاجران، صداقت


1) 1) . این حکم، مخصوص زمانی بود که ازدواج با زنان غیر مهاجر حلال نشده بود، شرط هجرت پس از مدّتی نسخ و ازدواج با زنان غیر مهاجر نیز حلال شد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 571)

فضایل مهاجران

1. اخلاص

1405. اخلاص از ویژگیهای مهاجران:

لِلْفُقَرٰاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... بقره (2) 273

... حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... نساء (4) 89

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... نساء (4) 100

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... انفال (8) 72

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ....

انفال (8) 74

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... توبه (9) 20

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا ... (1)نحل (16) 41

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... حجّ (22) 58

... وَ الْمُهٰاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... نور (24) 22

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً .... حشر (59) 8

1406. اخلاص مهاجران، موجب بهره‌مندی آنان از پاداشهای دنیایی و آخرتی خداوند:

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 100

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . نحل (16) 41

نیز ==> همین مدخل، پاداش مهاجران

2. استقامت

1407. پایداری مهاجران، در دشواری جنگ تبوک:

لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سٰاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مٰا کٰادَ یَزِیغُ قُلُوبُ فَرِیقٍ مِنْهُمْ ... (2)توبه (9) 117

3. اسوه بودن

1408. مهاجران، پیشگام و الگوی مسلمانان صدر اسلام در ایمان:

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ .... توبه (9) 100

4. اطاعت از محمّد صلی الله علیه و آله

1409. پیروی مهاجران مکّه از پیامبر صلی الله علیه و آله در سختی و دشواری جنگ تبوک:

لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سٰاعَةِ الْعُسْرَةِ .... توبه (9) 117

5. امداد به خدا

1410. مهاجران، یاری‌کنندگان خداوند:

1) 1) .«فی اللّه»اشاره به اخلاص مهاجران دارد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 557)

2) 2) . طبق شأن نزولهای نقل شده، مقصود از«ساعة العسرة»جنگ تبوک است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 119؛ الکشاف، ج 2، ص 318)

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ ... وَ یَنْصُرُونَ اللّٰهَ .... حشر (59) 8

6. امداد به محمّد صلی الله علیه و آله

1411. مهاجران، یاری‌کنندگان پیامبر:

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ ... وَ یَنْصُرُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ .... حشر (59) 8

7. امیدواری

1412. مهاجران، امیدوار به رحمت خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا ... أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ .... بقره (2) 218

8. ایمان

==> همین مدخل، ایمان مهاجران

9. پیشگامی در ایمان

1413. مهاجران، پیشگام در ایمان به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ ... (1)توبه (9) 100

1414. پیشگامی مهاجران در ایمان، مرضیّ خداوند:

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ .... توبه (9) 100

10. توبه

==> همین مدخل، توبۀ مهاجران

11. توکّل

1415. مهاجران راه خدا، توکّل‌کنندگان بر پروردگار خویش:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ .... وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . نحل (16) 41 و 42

12. جهاد

1416. مهاجران، مردانی جهادگر در راه خدا:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... بقره (2) 218

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا .... آل عمران (3) 195

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا مَعَکُمْ .... انفال (8) 72 و 74 و 75

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... توبه (9) 20

لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سٰاعَةِ الْعُسْرَةِ .... توبه (9) 117

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا .... نحل (16) 110

13. دوری از نفاق

1417. هجرت مهاجران، نشانۀ مبرّا بودن آنان از نفاق:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ .... فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... (2)نساء (4) 88 و 89

14. دوستی با انصار

1418. انصار و مهاجران، دوستدار یکدیگر:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ


1) 1) . مراد از«السّابقون»پیشی گرفتن در ایمان است. (المیزان، ج 9، ص 372)

2) 2) . برداشت از مفهوم آیۀ شریفه است

وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ .... انفال (8) 72

15. رستگاری

==> همین مدخل، رستگاری مهاجران.

16. رضایت از خدا

1419. رضایت و خشنودی مهاجران از خداوند:

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ .... توبه (9) 100

17. صبر

1420. صبر، از فضایل و ویژگیهای مهاجران:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ .... اَلَّذِینَ صَبَرُوا .... نحل (16) 41 و 42

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا ... وَ صَبَرُوا .... نحل (16) 110

18. صداقت

1421. مهاجران، انسانهایی صادق و درستکار:

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً وَ یَنْصُرُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الصّٰادِقُونَ . حشر (59) 8

19. مرضیّ خدا بودن

1422. رضایت خداوند از پیشتازی مهاجران در ایمان:

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ .... توبه (9) 100

1423. مهاجران مؤمن و مجاهد، بهره‌مند از مقام رضوان (رضایت کامل خدا از انسان):

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ...

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ .... توبه (9) 20 و 21

1424. مهاجران، در پی به دست آوردن رضایت خداوند:

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً .... حشر (59) 8

20. مشمول استغفار مؤمنان

1425. استغفار مؤمنان دورانهای بعد برای مهاجران و پیشتازان در ایمان:

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ .... وَ الَّذِینَ جٰاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا وَ لِإِخْوٰانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونٰا بِالْإِیمٰانِ .... حشر (59) 8 و 10

21. مشمول دعای مؤمنان

1426. درخواست مؤمنان از خداوند، برای پاک ساختن دلهایشان از هر کینه و عداوت از مهاجران:

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ .... وَ الَّذِینَ جٰاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا وَ لِإِخْوٰانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونٰا بِالْإِیمٰانِ وَ لاٰ تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنٰا غِلاًّ لِلَّذِینَ آمَنُوا .... حشر (59) 8 و 10

22. مشمول رأفت خدا

1427. پیروی مهاجران در سختیها و دشواریها از پیامبر صلی الله علیه و آله ، سبب رأفت خداوند بر آنان:

لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ

اَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سٰاعَةِ الْعُسْرَةِ ... إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 117

23. مشمول رحمت خدا

1428. مهاجران، مشمول رحمت خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 218

لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سٰاعَةِ الْعُسْرَةِ ... إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 117

مرگ مهاجران

1429. تضمین پاداش مهاجران مواجه با مرگ از سوی خداوند:

... وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ .... نساء (4) 100

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً .... لَیُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً یَرْضَوْنَهُ .... حجّ (22) 58 و 59

1430. مرگ مهاجران در دیار هجرت، همسنگ شهادت آنان در آن دیار:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً .... حج (22) 58

1431. رزق نیکو، پاداش آخرتی خداوند به مهاجران از دنیا رفته و یا به شهادت رسیده:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً .... حج (22) 58

1432. مهاجران مواجه شده در مسیر هجرت با مرگ، بهره‌مند از جایگاهی مطلوب و دلپذیر در جهان آخرت:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا ...

لَیُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً یَرْضَوْنَهُ .... حجّ (22) 58 و 59

1433. خدایی بودن عمل مهاجرانِ از دنیا رفته، علّت بهره‌مندی آنان از پاداشهای الهی پس از مرگ:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً .... لَیُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً یَرْضَوْنَهُ .... حجّ (22) 58 و 59

معاهدۀ مهاجران

1434. لزوم پایبندی مهاجران به تعهّدات خویش با کافران:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ .... انفال (8) 72

مغفرت مهاجران

1435. مهاجرانِ مؤمن و مجاهد در راه خدا، مشمول آمرزش الهی:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 218

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی

سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ .... آل عمران (3) 195

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... لَهُمْ مَغْفِرَةٌ .... انفال (8) 74

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 110

1436. مهاجران به‌سوی خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، مشمول غفران خداوند:

... وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 100

1437. دعای مؤمنان به پیشگاه خداوند، برای آمرزش مهاجران:

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ .... وَ الَّذِینَ جٰاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا وَ لِإِخْوٰانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونٰا بِالْإِیمٰانِ .... حشر (59) 8 و 10

1438. ایمان حقیقی، عامل آمرزش مهاجران:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ .... انفال (8) 74

1439. جهاد در راه خداوند، موجب آمرزش مهاجران:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أُولٰئِکَ ... لَهُمْ مَغْفِرَةٌ .... انفال (8) 74

1440. هجرت در راه خداوند، سبب مغفرت مهاجران:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ .... انفال (8) 74

مهاجران در غزوۀ تبوک

1441. سستی و لغزش گروهی اندک از مهاجران، در غزوۀ تبوک:

لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سٰاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مٰا کٰادَ یَزِیغُ قُلُوبُ فَرِیقٍ مِنْهُمْ .... توبه (9) 117

نیز ==> تبوک/غزوه، مهاجران در غزوۀ تبوک

مهاجران و انصار

1442. پیوند ولایت (یاری و دفاع) بین مهاجران و انصار:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ .... انفال (8) 72

1443. ارث بردن مهاجران و انصار، از یکدیگر در صدر اسلام و نسخ آن:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ ... (1)انفال (8) 72

1444. ارث بردن مهاجران و انصار از همدیگر، در صدر اسلام:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا


1) 1) . بنا بر برخی اقوال، در صدر اسلام با ولایت، نوعی توارث بین دو طرف ایجاد می‌شد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 862)

أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ ... (1)انفال (8) 72

1445. نسخ ارث بردن مهاجران و انصار از یکدیگر، پس از مدّتی در صدر اسلام:

... وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ ... (2)احزاب (33) 6

مهاجران و مؤمنان غیر مهاجر

1446. مقرّر نشدن ولایت بین مهاجران و مؤمنان غیر مهاجر از سوی خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا .... انفال (8) 72

1447. لزوم یاری رساندن مهاجران به مؤمنان غیر مهاجر و در حال جنگ با کافران:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ .... انفال (8) 72

1448. عدم جواز یاری رساندن مهاجران به مؤمنان غیر مهاجر، علیه کافران هم‌پیمان:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ .... انفال (8) 72

وظایف مهاجران

1449. لزوم یاری رساندن مهاجران به مؤمنان غیر مهاجر، در صورت درخواست نصرت در دین بر ضدّ افراد غیر هم‌پیمان:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ .... انفال (8) 72

1450. مهاجران و انصار، موظّف به رعایت حقوق مؤمنان و مهاجران پس از خود، و از خود دانستن آنان:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا مَعَکُمْ فَأُولٰئِکَ مِنْکُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ .... انفال (8) 74 و 75

ولایت مهاجران

1451. ولایت مهاجران و انصار بر یکدیگر:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا


1) 1) .«ولایت»عامّ است و شامل ولایت در ارث نیز می‌شود. (المیزان، ج 9، ص 141)

2) 2) . ارث بردن مسلمانان در صدر اسلام از یکدیگر به‌وسیلۀ هجرت و موالات در دین، با این آیۀ شریفه نسخ شد. (المیزان، ج 16، ص 277)

أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ .... انفال (8) 72

1452. شرکت در جهاد با مال و جان از سوی مجاهدان و یاری مهاجران از سوی انصار، شرط برخورداری هریک از ولایت مقرّر شده از جانب خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ .... انفال (8) 72

1453. مقرّر نشدن ولایت بین مهاجران و مؤمنان غیر مهاجر از سوی خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ .... انفال (8) 72

نیز ==> هجرت

مهاجر بن سلام

وی برادرزادۀ عبد اللّه بن سلام و از شمار یهودیان بود. (1)برخی مفسّران آیۀ 130 بقره (2) را دربارۀ وی دانسته‌اند که عمویش عبد اللّه بن سلام وی را به اسلام دعوت نمود و مهاجر از قبول دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله امتناع نمود. (2)

مِهْجَع بن صالح

مهجع بن صالح از پیشگامان در شهادت و از بدریّون بود که در همین غزوه به درجۀ شهادت نایل آمد. (3)برخی مفسّران آیۀ 154 بقره (2) را دربارۀ شهدای بدر از جمله مهجع بن صالح دانسته‌اند که خداوند به بهترین وجهی از آنان ستایش نموده است. (4)همچنین آیۀ 2 عنکبوت (29) دربارۀ وی دانسته شده که در جنگ بدر به شهادت رسید. (5)

مهدی(علیه‌السّلام)

امام مهدی علیه السلام فرزند امام حسن عسکری علیه السلام است. (6)در نیمۀ شعبان سال 255 یا 256 [ه‍. ق] متولّد شد. (7)نام وی محمّد (8)و دو غیبت دارد که یکی کوتاه و دیگری طولانی مدّت است. (9)وی پس از آنکه زمین را ظلم و ستم فراگرفت قیام خواهد کرد


1) 1) . مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 397

2) 2) . مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 397؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 1، ص 78

3) 3) . اسد الغابه، ج 5، ص 268؛ الاستیعاب، ج 4، ص 48

4) 4) . تفسیر مبهمات القرآن، بلنسی، ج 1، ص 186

5) 5) . روح المعانی، ج 11، جزء 20، ص 200

6) 6) . الغیبه، شیخ طوسی، ص 231 -\236؛ بحار الانوار، ج51، ص 2 -\5

7) 7) . الغیبه، شیخ طوسی، ص 231 -\236؛ بحار الانوار، ج51، ص 2 -\5

8) 8) . بحار الانوار، ج 51، ص 2

9) 9) . الغیبه، شیخ طوسی، ص 162 -\163

و آن را پر از قسط و داد خواهد نمود. (1)براساس روایاتی برخی از آیات قرآن در مورد قیام و حکومت او و امنیّت و گسترش توحید و اسلام ناب در عصر وی و نیز به پیروان او و امور مربوط به آن حضرت تأویل شده است، مانند:

بقره (2) 148 (2)و 249 ؛ (3)آل عمران (3) 83 ؛ (4)نساء (4) 59 (5)و 69 ؛ (6)مائده (5) 54 ؛ (7)انعام (6) 158 ؛ (8)اعراف (7) 128 (9)و 159 ؛ (10)انفال (8) 39 ؛ (11)توبه (9) 33 ؛ (12)هود (11) 86 ؛ (13)یوسف (12) 90 ؛ (14)ابراهیم (14) 5 (15)و 45؛ (16)حجر (15) 36 - 38 ؛ (17)نحل (16) 38 ؛ (18)اسراء (17) 81 ؛ (19)انبیاء (21) 105 ؛ (20)حج (22) 41 ؛ (21)نور (24) 35 (22)و 55 ؛ (23)نمل (27) 62 ؛ (24)قصص (28) 5 ؛ (25)لقمان (31) 20 ؛ (26)سجده (32) 28 و 29 ؛ (27)جاثیه (45) 14 ؛ (28)فتح (48) 28 ؛ (29)الرحمن (55) 41 ؛ (30)حدید (57) 16 ؛ (31)صف (61) 9 ؛ (32)ملک (67) 30 ؛ (33)تکویر (81) 15 و 16 ؛ (34)بروج (85) 1 ؛ (35)طارق (86) 15 - 17 ؛ (36)قدر (97) 4 ؛ (37)عصر (103) 1 -\3 (38)


1) 1) . بحار الانوار، ج 51، ص 5، ح 11

2) 2) . تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 139، ح 424

3) 3) . الغیبه، شیخ طوسی، ص 316

4) 4) . تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 183، ح 81 -\82

5) 5) . کمال الدین و تمام النعمه، ج 1، ص 253

6) 6) . تفسیر قمی، ج 1، ص 143

7) 7) . تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 326، ح 135

8) 8) . کمال الدین و تمام النعمه، ج 2، ص 326

9) 9) . الکافی، ج 1، ص 407، ح 1

10) 10) . تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 32، ح 90

11) 11) . تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 56، ح 48

12) 12) . تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 87 ؛ کمال الدین و تمام النعمه، ج 2، ص 670

13) 13) . تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 392، ح 192 -\195

14) 14) . علل الشرائع، ج 1، ص 244، ح 3

15) 15) . تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 526، ح 7 -\8

16) 16) . تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 235، ح 49

17) 17) . دلائل الامامة، ص 453

18) 18) . تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 259، ح 28

19) 19) . الکافی، ج 8 ، ص 287، ح 432

20) 20) . مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 106

21) 21) . تفسیر قمی، ج 2، ص 87

22) 22) . مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 207

23) 23) . مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 239

24) 24) . تفسیر قمی، ج 2، ص 129

25) 25) . التبیان، ج 8 ، ص 129

26) 26) . کمال الدین و تمام النعمه، ج 2، ص 368

27) 27) . تأویل الآیات الظاهره، ص 438

28) 28) . تأویل الآیات الظاهره، ص 559

29) 29) . تفسیر قمی، ج 2، ص 317

30) 30) . تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 196

31) 31) . تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 242، ح 65

32) 32) . تأویل الآیات الظاهره، ص 662 -\663

33) 33) . کفایة الاثر، ص 120

34) 34) . الکافی، ج 1، ص 341

35) 35) . الاختصاص، ص 224

36) 36) . تفسیر قمی، ج 2، ص 416

37) 37) . تفسیر قمی، ج 2، ص 431

38) 38) . تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 666 ، ح 5

مهربانی

اشاره

مهربانی به محبّت، نوازش، شفقت، رأفت، عطوفت، (1)نیکی و خوشرفتاری (2)معنا شده است.

در این مدخل از واژه‌های«رحمة»،«خُلّت»، «مودّة»و تعبیراتی مانند«یا قومِ» (3)،«یا بُنیّ»و...

استفاده شده است.

اهمّ عناوین: آثار مهربانی، دوست مهربان، محرومان از مهربانی.

آثار مهربانی

1. آرامش

1454. آرامش خانواده و پایداری آن، در پرتو مودّت و مهربانی:

... أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً .... روم (30) 21

1455. آرامشِ زاییده از مهربانی میان زن و شوهر، از آیات خدا:

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . روم (30) 21

2. تأثیر انتقاد

1456. اظهار مهربانی و عطوفت، پیش از انتقاد و نصیحت، باعث تأثیر بیشتر انتقاد:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخٰاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بٰارِئِکُمْ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ . (4)بقره (2) 54

3. تأثیر موعظه

1457. همراه نمودن موعظه با مهربانی، دارای نقشی بزرگ در تأثیر آن:

یٰا صٰاحِبَیِ السِّجْنِ أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ. یوسف (12) 39

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یٰا بُنَیَّ ... یٰا بُنَیَّ إِنَّهٰا إِنْ تَکُ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّمٰاوٰاتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلیٰ مٰا أَصٰابَکَ إِنَّ ذٰلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. (5)لقمان (31) 13 و 16

4. تربیت

1458. همراه نمودن تدبیر و تربیت با مهربانی و عطوفت، امری شایسته:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

اَلرَّحْمٰنِ


1) 1) . لغت‌نامه، ج 13، ص 19345،«مهربانی»

2) 2) . فرهنگ فارسی، ج 4، ص 4464،«مهربانی»

3) 3) . هود (11) 28 ، اضافه شدن قوم به ضمیر متکلّم در خطاب، مفید عطوفت و مهربانی است. (المیزان، ج 10، ص 205)

4) 4) . تاثیر بیشتر آن بود که بعضی مفسران ذکر کرده‌اند، به امر موسی علیه السلام عده‌ای آماده شدند برای کشتن و عده‌ای برای کشته شدن تا 70000 نفر کشته شدند و خداوند بقیه را بخشید. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 238؛ الکشاف، ج 1، ص 140)

5) 5) . چون لقمان در چند فقره از آیات شریفه فرزندش را موعظه می‌کند و هیچ اعتراضی از طرف فرزند ذکر نشده، این مواعظ به منزلۀ نصایح پذیرفته شده تلقی می‌گردد

اَلرَّحِیمِ . (1)حمد (1) 2 و 3

5. فضل الهی

1459. رحمت و دلسوزی مؤمنان نسبت به یکدیگر در معاشرت، عاملی برای بهره‌مندی آنان از فضل و رضای الهی:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً .... فتح (48) 29

6 . هدایت

1460. دعوت و رفتار از سر مهربانی و شفقت، مؤثر در هدایت و اصلاح جامعه:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخٰاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بٰارِئِکُمْ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ . بقره (2) 54

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ .... آل عمران (3) 159

وَ قٰالَ مُوسیٰ یٰا قَوْمِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّٰهِ فَعَلَیْهِ تَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُسْلِمِینَ

فَقٰالُوا عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . یونس (10) 84 و 85

نیز ==> احسان، آثار احسان

ابزار بودن مهربانی

1461. مهربانی و شفقت، ابزار و وسیله‌ای برای جلب و تجمع مردم:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ .... آل عمران (3) 159

1462. استفاده از ابزار مهربانی و شفقت، در رفتارهای اجتماعی، ترغیبی الهی:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ .... آل عمران (3) 159

1463. رابطۀ شفقت‌آمیز مؤمنان با هم، شیوه‌ای برای دخول در جرگۀ پیروان پیامبر اکرم9:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ ... رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ .... فتح (48) 29

1464. رابطۀ شفقت‌آمیز و مهرورزانه، شیوه‌ای برای کسب آرامش در خانواده:

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً .... روم (30) 21

1465. مهربانی، شیوه‌ای قابل توجه، هنگام موعظه کردن دیگران:

یٰا صٰاحِبَیِ السِّجْنِ أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ. یوسف (12) 39

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یٰا بُنَیَّ لاٰ تُشْرِکْ بِاللّٰهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ

یٰا بُنَیَّ إِنَّهٰا إِنْ تَکُ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّمٰاوٰاتِ أَوْ


1) 1) . آوردن دو صفت رحمان و رحیم به دنبال ربوبیّت بر هستی می‌تواند برخاسته از این باشد که در تدبیر و تربیت، مهربانی لازم است

فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللّٰهُ ... یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... لقمان (30) 13 و 16 و 17

ارزش مهربانی

1466. مهربانی میان زن و شوهر، از آیات الهی:

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . روم (30) 21

1467. ارزش والای برخورداری انسان، از روحیّۀ رأفت و عطوفت:

... عَزِیزٌ عَلَیْهِ مٰا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 128

وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا .... مریم (19) 13

1468. الزام و امر قطعی خدا در مورد مهربانی و شفقت فرزندان نسبت به والدینشان، ارزشی مورد توصیه:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

تشویق به مهربانی

1469. ترغیب به خوش‌خلقی و شفقت نسبت به مردم، در رفتارهای اجتماعی:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ ... (1)آل عمران (3) 159

1470. توصیۀ مؤمنان، به رحمت و شفقت و مهرورزی نسبت به یکدیگر:

ثُمَّ کٰانَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ تَوٰاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ . بلد (90) 17

1471. اصحاب یمین، توصیه‌کنندگان به مهربانی:

ثُمَّ کٰانَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَوٰاصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَوٰاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ

أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْمَیْمَنَةِ . بلد (90) 17 و 18

1472. تشویق و توصیۀ ضمنی خداوند به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مورد مهربانی ایشان به مردم:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ .... آل عمران (3) 159

1473. توصیۀ خداوند به مهربانی و شفقت نسبت به خویشاوندان:

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی تَسٰائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحٰامَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلَیْکُمْ رَقِیباً. نساء (4) 1

1474. توصیۀ خداوند به مهرورزی و عطوفت نسبت به خویشاوندان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی تَسٰائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحٰامَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلَیْکُمْ رَقِیباً. (2)نساء (4) 1


1) 1) . ستایش پیامبر صلی الله علیه و آله به سبب خصلت یادشده می‌تواند نوعی ترغیب دیگران به آن باشد

2) 2) . امام باقر علیه السلام فرمودند: منظور از خویشاوندان، خویشاوندان حضرت رسول است که امر به مودّت ایشان شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 429، ح 3)

ظ

درخواست مهربانی

1475. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خواستار مهربانی مردم به خویشاوندان و اهل‌بیتش:

... قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ .... شوری(42) 23

1476. درخواست رحمت و شفقت از خداوند، برای والدین، دعایی شایسته از سوی فرزندان:

... وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء(17) 24

دوست مهربان

1477. پیدا نشدن دوست دلسوز و مهربان، برای آدم گناهکار، در قیامت:

فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هٰاهُنٰا حَمِیمٌ

وَ لاٰ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ غِسْلِینٍ

لاٰ یَأْکُلُهُ إِلاَّ الْخٰاطِؤُنَ . حاقّه (69) 35 -\37

1478. شرک به خدا، سبب نداشتن دوست مهربان حمایتگر در قیامت:

وَ قِیلَ لَهُمْ أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ

مِنْ دُونِ اللّٰهِ هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ أَوْ یَنْتَصِرُونَ

قٰالُوا وَ هُمْ فِیهٰا یَخْتَصِمُونَ

فَمٰا لَنٰا مِنْ شٰافِعِینَ

وَ لاٰ صَدِیقٍ حَمِیمٍ . شعراء (26) 92 و 93 و 96 و 100 و 101

1479. ستمگران، محروم از دوستان دلسوز و مهربان در قیامت:

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَی الْحَنٰاجِرِ کٰاظِمِینَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ حَمِیمٍ وَ لاٰ شَفِیعٍ یُطٰاعُ . غافر (40) 18

1480. ایمان به خدا، زمینۀ پیدایش دوستانی شفیق و مهربان، حتی در قیامت:

إِنَّهُ کٰانَ لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ الْعَظِیمِ

فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هٰاهُنٰا حَمِیمٌ . حاقّه (69) 33 و 35

1481. نداشتن ایمان به خدای بزرگ، زمینه‌ساز و سبب بی‌بهره بودن از حمایت دوست مهربان و دلسوز در قیامت:

إِنَّهُ کٰانَ لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ الْعَظِیمِ

فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هٰاهُنٰا حَمِیمٌ . حاقّه (69) 33 و 35

1482. نیکی به جای بدی، موجب دوست مهربان شدن دشمن، برای انسان:

وَ لاٰ تَسْتَوِی الْحَسَنَةُ وَ لاَ السَّیِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَدٰاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ .

فصّلت (41) 34

1483. جویا نشدن هیچ دوست صمیمی و مهربان، از حال دوست خود، در روز قیامت:

وَ لاٰ یَسْئَلُ حَمِیمٌ حَمِیماً

یُبَصَّرُونَهُمْ یَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ یَفْتَدِی مِنْ عَذٰابِ یَوْمِئِذٍ بِبَنِیهِ . معارج (70) 10 و 11

1484. تلاش پیگیر مشرکان، برای به انعطاف کشاندن پیامبر صلی الله علیه و آله بعنوان دوست مهربان در بخشی از مواضع رسالتی خویش:

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنٰا غَیْرَهُ وَ إِذاً لاَتَّخَذُوکَ خَلِیلاً. اسراء (17) 73

1485. نصارا دارای نزدیک‌ترین روابط عاطفی، مهرآمیز و دوستانه با مسلمانان:

... وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ .... مائده (5) 82

1486. حضور کشیشان و راهبان خداترس در بین مسیحیان، موجب دوستی مهرآمیز و نزدیکی آنان با مسلمانان:

... وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . مائده (5) 82

1487. جرم و گناه زمینه‌ای برای از دست دادن دوست مهربان در قیامت:

وَ مٰا أَضَلَّنٰا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ

فَمٰا لَنٰا مِنْ شٰافِعِینَ

وَ لاٰ صَدِیقٍ حَمِیمٍ . شعراء (26) 99 -\101

فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هٰاهُنٰا حَمِیمٌ

وَ لاٰ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ غِسْلِینٍ

لاٰ یَأْکُلُهُ إِلاَّ الْخٰاطِؤُنَ . حاقّه (69) 35 -\37

1488. ظلم و ستم، زمینه‌ای برای از دست دادن دوست مهربان در قیامت:

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَی الْحَنٰاجِرِ کٰاظِمِینَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ حَمِیمٍ وَ لاٰ شَفِیعٍ یُطٰاعُ . غافر (40) 18

1489. اظهار تأسّف شدید ستمگران در قیامت، از دوستی با دوستان مهربان ناباب در دنیا:

وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظّٰالِمُ عَلیٰ یَدَیْهِ یَقُولُ ... یٰا وَیْلَتیٰ لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاٰناً خَلِیلاً. (1)فرقان (25) 27 و 28

1490. تبدیل شدن دوستیهای مهربانانۀ بی‌تقوایان، به عداوت و دشمنی در قیامت:

اَلْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ . زخرف (43) 67

1491. دوستیهای مهربانانه و محبّت‌آمیز تقواپیشگان، پابرجا و مستحکم، حتّی در قیامت:

اَلْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ . زخرف (43) 67

1492. تقوا، عامل ثبات دوستیهای مهربانانه و محبّت‌آمیز:

اَلْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ . زخرف (43) 67

1493. قیامت، صحنۀ وجود نداشتن دوستی مهربان و با محبّت برای کافران:

... یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خُلَّةٌ وَ لاٰ شَفٰاعَةٌ وَ الْکٰافِرُونَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . (2)بقره (2) 254

زمینه‌های مهربانی

1494. پاسخ دادن بدیها با خوبی، زمینۀ پیدایش

1) 1) .«خلیل»از خُلّه به معنای محبّت است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 177؛ مفردات، ص 291«خل»)

2) 2) . نظر به اینکه ممکن است کافران بگویند به ما ظلم شده است آیۀ شریفه بیان می‌کند که خودشان به خود ستم کردند و موجب شدند که شفاعت و دوستی را از دست بدهند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 625)

مهربانی:

وَ لاٰ تَسْتَوِی الْحَسَنَةُ وَ لاَ السَّیِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَدٰاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ .

فصّلت (41) 34

فرزند مهربان

1495. برخورداری از فرزندی صالح و مهربان، نعمتی الهی:

وَ أَمَّا الْغُلاٰمُ فَکٰانَ أَبَوٰاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینٰا أَنْ یُرْهِقَهُمٰا طُغْیٰاناً وَ کُفْراً

فَأَرَدْنٰا أَنْ یُبْدِلَهُمٰا رَبُّهُمٰا خَیْراً مِنْهُ زَکٰاةً وَ أَقْرَبَ رُحْماً. کهف (18) 80 و 81

1496. از میان بردن فرزند ناصالح و جایگزینی آن به صالح مهربان، جلوه‌ای از ربوبیت خدا برای پدر و مادر مؤمن:

وَ أَمَّا الْغُلاٰمُ فَکٰانَ أَبَوٰاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینٰا أَنْ یُرْهِقَهُمٰا طُغْیٰاناً وَ کُفْراً

فَأَرَدْنٰا أَنْ یُبْدِلَهُمٰا رَبُّهُمٰا خَیْراً مِنْهُ زَکٰاةً وَ أَقْرَبَ رُحْماً. کهف (18) 80 و 81

1497. هدف خضر علیه السلام از قتل نوجوان، فراهم ساختن زمینه‌ای مناسب برای دستیابی پدر و مادر وی به فرزندی پاک‌تر و مهربان‌تر:

وَ أَمَّا الْغُلاٰمُ فَکٰانَ أَبَوٰاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینٰا أَنْ یُرْهِقَهُمٰا طُغْیٰاناً وَ کُفْراً

فَأَرَدْنٰا أَنْ یُبْدِلَهُمٰا رَبُّهُمٰا خَیْراً مِنْهُ زَکٰاةً وَ أَقْرَبَ رُحْماً. کهف (18) 80 و 81

محرومان از مهربانی

1. اصحاب شمال

1498. محرومیت اصحاب شمال در قیامت، از دوستی و مهربانی:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ ... فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هٰاهُنٰا حَمِیمٌ . (1)حاقّه (69) 25 و 35

1499. تحریص و تشویق نکردن مردم به اطعام مساکین، موجب محرومیت اصحاب شمال از دوستی و مهربانی در قیامت:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ .... وَ لاٰ یَحُضُّ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هٰاهُنٰا حَمِیمٌ . حاقّه (69) 25 و 34 و 35

2. پیروان گنهکاران

1500. پیروی از گنهکاران، موجب محرومیت از دوستی دوستان شفیق و مهربان در قیامت:

وَ مٰا أَضَلَّنٰا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ

فَمٰا لَنٰا مِنْ شٰافِعِینَ

وَ لاٰ صَدِیقٍ حَمِیمٍ . شعراء (26) 99 -\101

3. خطاکاران

1501. محرومیت خطاکاران در قیامت، از دوستی مهربان و صمیمی:

فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هٰاهُنٰا حَمِیمٌ

وَ لاٰ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ غِسْلِینٍ

لاٰ یَأْکُلُهُ إِلاَّ الْخٰاطِؤُنَ . حاقّه (69) 35 - 37

4. ظالمان

1502. محرومیّت ستمگران به هنگام قیامت، از هرگونه یاری دوست دلسوز و مهربان:

... یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خُلَّةٌ وَ لاٰ شَفٰاعَةٌ وَ الْکٰافِرُونَ هُمُ


1) 1) .«حمیم»خویشاوند مهربان را گویند. (مفردات، ص 255،«حم»)

اَلظّٰالِمُونَ . بقره (2) 254

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْآزِفَةِ ... مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ حَمِیمٍ وَ لاٰ شَفِیعٍ یُطٰاعُ . غافر (40) 18

5. کافران

1503. ایمان نداشتن به خداوند بزرگ، عاملی برای محرومیت آنان از دوستی و مهربانی در قیامت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خُلَّةٌ وَ لاٰ شَفٰاعَةٌ وَ الْکٰافِرُونَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . بقره (2) 254

وَ لاٰ صَدِیقٍ حَمِیمٍ

فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 101 و 102

إِنَّهُ کٰانَ لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ الْعَظِیمِ

فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هٰاهُنٰا حَمِیمٌ . حاقّه (69) 33 و 35

6 . گمراهان

1504. جرم گناهکاران، زمینۀ محرومیّت آنان از بهره‌مندی دوست مهربانی در قیامت:

وَ مٰا أَضَلَّنٰا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ

وَ لاٰ صَدِیقٍ حَمِیمٍ . شعراء (26) 99 و 101

فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هٰاهُنٰا حَمِیمٌ

وَ لاٰ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ غِسْلِینٍ

لاٰ یَأْکُلُهُ إِلاَّ الْخٰاطِؤُنَ . حاقّه (69) 35 -\37

7. مشرکان

1505. حسرت مشرکان، بر نداشتن کمترین دوست دلسوز و مهربان در قیامت:

وَ قِیلَ لَهُمْ أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ

قٰالُوا ... تَاللّٰهِ إِنْ کُنّٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ فَمٰا لَنٰا مِنْ شٰافِعِینَ وَ لاٰ صَدِیقٍ حَمِیمٍ فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 92 و 96 و 97 و 100 -\102

مرکز مهربانی

1506. دل، جایگاه و مرکز مهربانی و رأفت:

... وَ جَعَلْنٰا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً .... حدید (57) 27

1507. تصرّف و برگردانیدن دلها (مرکز مهربانی) در اختیار خداوند:

... وَ جَعَلْنٰا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً .... حدید (57) 27

ممنوعیت مهربانی

1508. تأثیرپذیری از احساساتی چون دلسوزی و شفقت، هنگام اجرای حدود الهی، مورد نهی خداوند:

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا ... وَ لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّٰهِ .... نور (24) 2

منشأ مهربانی

1509. خداوند، منشأ لطف و مهربانی:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ .... آل عمران (3) 159

وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا .... مریم (19) 13

... وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً .... روم (30) 21

... وَ جَعَلْنٰا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً .... حدید (57) 27

1510. خداوند، گردانندۀ دلها به‌سوی مهربانی و عطوفت:

... وَ جَعَلْنٰا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً .... حدید (57) 27

1511. خداوند، منشأ شفقت و مهربانی بین همسران:

... وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً .... روم (30) 21

1512. خداوند، سرچشمۀ شفقت و مهربانی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ .... آل عمران (3) 159

وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ رَحْمَةً لِلْعٰالَمِینَ . انبیاء (21) 107

موانع مهربانی

1. تفاخر

1513. فخرفروشی، موجب عدم شمول مهربانی خداوند:

... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً. (1)نساء (4) 36

2. تکبّر

1514. تکبّر، مانعی بر سر راه نیکی به دیگران و موجب عدم شمول مهربانی خداوند:

... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً. نساء (4) 36

مهربانی ابراهیم علیه السلام

1515. راهنماییها و هدایتهای حضرت ابراهیم علیه السلام به آزر، همراه با لطف و مهربانی:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ ... إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مٰا لاٰ یَسْمَعُ ... یٰا أَبَتِ إِنِّی قَدْ جٰاءَنِی مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَمْ یَأْتِکَ ... یٰا أَبَتِ لاٰ تَعْبُدِ الشَّیْطٰانَ ... یٰا أَبَتِ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یَمَسَّکَ عَذٰابٌ مِنَ الرَّحْمٰنِ ... (2)مریم (19) 41 - 45

1516. گفتار ملایم و برخورد مهربانانۀ ابراهیم علیه السلام با آزر، به رغم برخورد خشن و تهدیدآمیز او با آن حضرت:

قٰالَ أَ رٰاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِی یٰا إِبْرٰاهِیمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّکَ وَ اهْجُرْنِی مَلِیًّا

قٰالَ سَلاٰمٌ عَلَیْکَ سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّی إِنَّهُ کٰانَ بِی حَفِیًّا. مریم (19) 46 و 47

1517. مهربانی ابراهیم علیه السلام با فرزندش اسماعیل علیه السلام هنگام نظرخواهی از او دربارۀ ذبحش:

وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ

فَبَشَّرْنٰاهُ بِغُلاٰمٍ حَلِیمٍ

فَلَمّٰا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قٰالَ یٰا بُنَیَّ إِنِّی أَریٰ فِی الْمَنٰامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ مٰا ذٰا تَریٰ .... صافّات (37) 83 و 101 و 102

1518. مهربانی و دلسوزی ابراهیم علیه السلام نسبت به ذریه و فرزندانش:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً ...

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ


1) 1) .«مختالاً فخوراً»در ذیل آیه می‌تواند به این نکته اشاره باشد که تکبر و تفاخر مانعی برای نیکی، مهربانی و شفقت به دیگران است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 3، جزء 5، ص 51)

2) 2) . مخاطب قرار دادن آزر با عنوان«پدر من»(یا ابت) و تکرار آن نشانۀ شفقت و مهربانی ابراهیم علیه السلام به اوست

بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ . ابراهیم (14) 35 و 37

مهربانی اسماعیل علیه السلام

1519. لحن مهربانانه و ملاطفت‌آمیز اسماعیل علیه السلام با پدرش، هنگام مشورت با او دربارۀ ذبحش:

وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ

فَبَشَّرْنٰاهُ بِغُلاٰمٍ حَلِیمٍ

فَلَمّٰا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قٰالَ یٰا بُنَیَّ إِنِّی أَریٰ فِی الْمَنٰامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ مٰا ذٰا تَریٰ قٰالَ یٰا أَبَتِ افْعَلْ مٰا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ مِنَ الصّٰابِرِینَ . صافّات (37) 83 و 101 و 102

مهربانی اصحاب یمین

1520. اصحاب یمین، مؤمنان توصیه‌کنندۀ یکدیگر به رحمت، رأفت و مهرورزی:

ثُمَّ کٰانَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَوٰاصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَوٰاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ

أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْمَیْمَنَةِ . بلد (90) 17 و 18

مهربانی با خطاکاران

1521. مهربانی و محبت، دارای نقشی به سزا در تربیت و اصلاح خطاکاران:

وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ وَدُودٌ. (1)

هود (11) 90

مهربانی به ابراهیم علیه السلام

1522. اعتراف ابراهیم علیه السلام به مهربان بودن خداوند نسبت به وی:

قٰالَ أَ رٰاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِی یٰا إِبْرٰاهِیمُ ... قٰالَ سَلاٰمٌ عَلَیْکَ سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّی إِنَّهُ کٰانَ بِی حَفِیًّا. مریم (19) 46 و 47

1523. برگزیدگی ابراهیم علیه السلام از سوی خداوند به دوستی مهربان و محبتی کامل:

... وَ اتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً. (2)نساء (4) 125

مهربانی به برده

==> احسان، احسان به برده

مهربانی به جهانیان

1524. مورد لطف و شفقت قرار گرفتن جهانیان، فلسفۀ رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ رَحْمَةً لِلْعٰالَمِینَ . انبیاء (21) 107

مهربانی به خانواده

==> همین مدخل، ارزش مهربانی و مهربانی همسران

مهربانی به خویشاوندان

1525. توصیۀ خداوند به مهربانی و شفقت، نسبت به خویشاوندان:

1) 1) . وصف خداوند به مهربانی نسبت به بندگان، پس از توصیه به استغفار و توبه از گناهان می‌تواند اشاره‌ای به برداشت مزبور باشد

2) 2) .«خلیل»از خله به ضمّ خاء به معنای محبت و به نظر«ازهری»محبّت خالص است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 177؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 3، ص 266)

... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی تَسٰائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحٰامَ ... (1)نساء (4) 1

1526. هشدار خداوند به مؤمنان، نسبت به بریدن از خویشاوندان و مهرورزی و شفقت به آنان:

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ . محمّد (47) 22

نیز ==> احسان، احسان به خویشاوندان

مهربانی به خویشاوندان محمّد

1527. مهربانی با خویشاوندان پیامبر، پاداش رسالت او:

... قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ ....

شوری (42) 23

1528. توصیۀ خداوند به مهرورزی و عطوفت نسبت به خویشاوندان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی تَسٰائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحٰامَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلَیْکُمْ رَقِیباً. (2)نساء (4) 1

... قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ .... شوری(42) 23

نیز ==> احسان، احسان به خویشاوندان

مهربانی به فرزند

1529. اهمیت مهربانی با فرزند و برخورد ملاطفت‌آمیز با وی:

... یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ . هود (11) 42

قٰالَ یٰا بُنَیَّ لاٰ تَقْصُصْ رُؤْیٰاکَ عَلیٰ إِخْوَتِکَ فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً .... یوسف (12) 5

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یٰا بُنَیَّ لاٰ تُشْرِکْ بِاللّٰهِ .... لقمان (31) 13

یٰا بُنَیَّ إِنَّهٰا إِنْ تَکُ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ .... لقمان (31) 16

یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... لقمان (31) 17

... یٰا بُنَیَّ إِنِّی أَریٰ فِی الْمَنٰامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ مٰا ذٰا تَریٰ .... صافّات (37) 102

مهربانی به کافران

==> احسان، احسان به کافران

مهربانی به مسکین

==> احسان، احسان به مسکین

مهربانی به والدین

1530. مهربانی به پدر و مادر، از وظایف فرزندان:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ


1) 1) . این آیۀ شریفه بر وجوب صله رحم دلالت دارد (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 6؛ التفسیر المنیر، ج 4، ص 224) که فوق مهربانی است

2) 2) . امام باقر علیه السلام فرمودند: منظور از خویشاوندان، خویشاوندان حضرت رسول صلی الله علیه و آله است که به مودّت ایشان امر شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 429، ح 3)

اِرْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

1531. درخواست رحمت و مهربانی از خداوند برای پدر و مادر، دعایی بیانگر مهربانی فرزند به آنان:

... رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 24

نیز ==> احسان، احسان به والدین

مهربانی به همسایه

==> احسان، احسان به همسایه

مهربانی به هم‌نشین

==> احسان، احسان به هم‌نشین

مهربانی به یتیم

==> احسان، احسان به یتیم و یتیم، احسان به یتیم

مهربانی به یحیی علیه السلام

1532. محبت و شفقت خداوند نسبت به یحیی علیه السلام :

وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا وَ زَکٰاةً وَ کٰانَ تَقِیًّا. مریم (19) 13

1533. محبت و شفقت مردم نسبت به یحیی علیه السلام :

وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا وَ زَکٰاةً وَ کٰانَ تَقِیًّا. (1)مریم (19) 13

مهربانی به یوسف علیه السلام

==> احسان، احسان به یوسف علیه السلام

مهربانی پیروان عیسی

1534. پیروان عیسی، انسانهایی رئوف و مهربان:

... وَ قَفَّیْنٰا بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ وَ جَعَلْنٰا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً .... حدید (57) 27

1535. نصارا دارای نزدیک‌ترین روابط مهرآمیز و دوستانه با مسلمانان:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . مائده (5) 82

1536. حضور کشیشان و راهبان خداترس در بین مسیحیان، موجب دوستی مهرآمیز و نزدیکی آنان با مسلمانان:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . مائده (5) 82

مهربانی پیروان محمّد

1537. مهربانی اصحاب و یاران پیامبر اسلام با یکدیگر، قابل ذکر و یادآوری:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ ... رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ .... فتح (48) 29


1) 1) . دربارۀ مهربانی اعطایی به حضرت یحیی علیه السلام چهار تصور وجود دارد (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 781 - 782) که«وصف حناناً من لدنا»با تمام آنها سازگار است. یکی از آنها مهربانی مردم به یحیی علیه السلام است

مهربانی خانواده

==> همین مدخل، مهربانی همسران

مهربانی خدا

==> خدا، رأفت خدا و رحمت

مهربانی در معاشرت

1538. گرایش مردم به رهبران دینی، در گرو معاشرت ملاطفت‌آمیز و مهربانانۀ آنان:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ .... آل عمران (3) 159

1539. رحمت و دلسوزی مؤمنان نسبت به یکدیگر در معاشرت، عاملی برای بهره‌مندی آنان از فضل و رضای الهی:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً .... فتح (48) 29

1540. رفتار مهربانانۀ یوسف علیه السلام با برادران خطاکار خود:

قٰالُوا تَاللّٰهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللّٰهُ عَلَیْنٰا وَ إِنْ کُنّٰا لَخٰاطِئِینَ

قٰالَ لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ یَغْفِرُ اللّٰهُ لَکُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّٰاحِمِینَ . یوسف (12) 91 و 92

مهربانی رهبران دینی

1541. گرایش مردم به رهبران دینی، در گرو مهربانی آنان و پرهیز از خشونت:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ ... (1)آل عمران (3) 159

1542. محبّت، دلسوزی و مهربانی عمیق نسبت به مردم، از ضروری‌ترین صفات رهبران دینی:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ .... آل عمران (3) 159

لَقَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مٰا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 128

وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا ... (2)مریم (19) 13

1543. نقش ویژۀ خوش‌خلقی و مهربانی رهبران الهی با امت خویش، در زمانهای دشواری:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ ... (3)آل عمران (3) 159

مهربانی شعیب علیه السلام

1544. شعیب علیه السلام دلسوز مردم مدین و دارای رابطۀ

1) 1) . با الغای خصوصیت از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، ممکن است پیام آیه نسبت به همۀ رهبران دینی مردم تصمیم داشته باشد

2) 2) . با توجه به اینکه«حناناً»اولین صفتی است که پس از«آتیناه الحکم»ذکر شده است مطلب مزبور از آن استفاده می‌شود

3) 3) . قرار گرفتن این آیه در ضمن آیات مربوط به نبرد احد و مشکلات ناشی از آن اشاره به این حقیقت دارد که خوش‌خلقی و مهربانی رهبران به هنگام رخ نمودن سختیها و مشکلات برای مردم، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است

عاطفی و مهربانانه با آنان:

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ .... اعراف (7) 85

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی ... إِنْ أُرِیدُ إِلاَّ الْإِصْلاٰحَ مَا اسْتَطَعْتُ ... وَ یٰا قَوْمِ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شِقٰاقِی أَنْ یُصِیبَکُمْ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَهْطِی أَعَزُّ عَلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ .... هود (11) 84 و 88 و 92

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... (1)عنکبوت (29) 36

مهربانی صالح علیه السلام

1545. صالح علیه السلام پیامبری دلسوز و مهربان نسبت به قوم خویش:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ .... وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ .... اعراف (7) 73 و 79

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ ...

وَ یٰا قَوْمِ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ .... هود (11) 61 و 63 و 64

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّیِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ .... نمل (27) 45 و 46

مهربانی فرزندان

==> همین مدخل، فرزند مهربان و مهربانی به والدین

مهربانی قوم ابراهیم

1546. پیوندهای عاطفی و دوستی مهرآمیز قوم ابراهیم با یکدیگر، عاملی برای کشیده شدن آنان به شرک بت‌پرستی:

وَ قٰالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا .... عنکبوت (29) 25

مهربانی محمّد صلی الله علیه و آله

==> محمّد صلی الله علیه و آله ، مهربانی محمّد صلی الله علیه و آله

مهربانی مسیحیان

==> همین مدخل، مهربانی پیروان عیسی

مهربانی موسی علیه السلام

1547. موسی علیه السلام نسبت به قوم خود، رهبری مهربان و راهنمایی دلسوز:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخٰاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ .... بقره (2) 54

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ ...

یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ .... مائده (5) 20 و 21

وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً ... وَ قٰالَ مُوسیٰ لِأَخِیهِ هٰارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی .... اعراف (7) 142


1) 1) . ممکن است«اخاهم»کنایه از شفقت شعیب علیه السلام با قومش باشد، چنانکه این احتمال از اضافۀ کلمۀ قوم به یاء متکلم وجود دارد

وَ قٰالَ مُوسیٰ یٰا قَوْمِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّٰهِ فَعَلَیْهِ تَوَکَّلُوا .... یونس (10) 84

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِی وَ قَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ .... صفّ (61) 5

مهربانی نوح علیه السلام

1548. حضرت نوح علیه السلام پیامبری مهربان و دلسوز مردم:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ .... اعراف (7) 59

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ .... اعراف (7) 61

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکُمْ مَقٰامِی .... یونس (10) 71

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتٰانِی رَحْمَةً .... هود (11) 28

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً ... (1)هود (11) 29

وَ یٰا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ .... هود (11) 30

... یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ .... مؤمنون (23) 23

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ . نوح (71) 1 و 2

مهربانی همسران

1549. مودت و مهربانی همسران به یکدیگر، نشانه‌ای از قدرت خداوند:

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً ... وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً .... روم (30) 21

1550. همسران پرمحبت و هم‌سن و سال اصحاب یمین، در بهشت:

عُرُباً أَتْرٰاباً

لِأَصْحٰابِ الْیَمِینِ . (2)واقعه (56) 37 و 38

1551. قرار دادن مودت و شفقت بین همسران، نشانه‌ای برای اندیشه‌مندان متفکر:

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . روم (30) 21

نیز ==> احسان، احسان به همسر

مهربانی هود علیه السلام

1552. مهربانی و دلسوزی هود علیه السلام در دعوت از قوم خود:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ .... اعراف (7) 65

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی سَفٰاهَةٌ .... اعراف (7) 67

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ .... هود (11) 50

یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً .... هود (11) 51

وَ یٰا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ .... هود (11) 52


1) 1) . اضافۀ«قوم»به یاء تکلم برای اظهار عطوفت، مهربانی و دلسوزی آن حضرت به قومش است. (المیزان، ج 10، ص 205)

2) 2) .«عرب»[جمع عروبه] یعنی زنی که به همسر خود اظهار محبت می‌کند. (مفردات، ص 557،«عرب»)

مهربانی یحیی علیه السلام

1553. تبلور لطف و شفقت الهی، در یحیی علیه السلام :

وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا .... مریم (19) 13

1554. مهربانی یحیی علیه السلام نسبت به مردم:

وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا ... (1)مریم (19) 13

مهربانی یعقوب علیه السلام

1555. مهربانی یعقوب علیه السلام به فرزندش یوسف علیه السلام :

وَ تَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا أَسَفیٰ عَلیٰ یُوسُفَ وَ ابْیَضَّتْ عَیْنٰاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ کَظِیمٌ

قٰالُوا تَاللّٰهِ تَفْتَؤُا تَذْکُرُ یُوسُفَ حَتّٰی تَکُونَ حَرَضاً أَوْ تَکُونَ مِنَ الْهٰالِکِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا أَشْکُوا بَثِّی وَ حُزْنِی إِلَی اللّٰهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ . یوسف (12) 84 و 85 و 86

مهربانی یوسف علیه السلام

1556. ارشاد همبندان یوسف علیه السلام از جانب آن حضرت، همراه با مهربانی و ملاطفت:

یٰا صٰاحِبَیِ السِّجْنِ أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ. یوسف (12) 39

1557. رفتار محبت‌آمیز و مهربانانۀ یوسف علیه السلام با برادران خطاکار خود:

قٰالُوا تَاللّٰهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللّٰهُ عَلَیْنٰا وَ إِنْ کُنّٰا لَخٰاطِئِینَ

قٰالَ لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ یَغْفِرُ اللّٰهُ لَکُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّٰاحِمِینَ . یوسف (12) 91 و 92

1558. اظهار مهربانی و تلطّف یوسف علیه السلام به پدرش یعقوب علیه السلام :

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ . یوسف (12) 4

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ هٰذٰا تَأْوِیلُ رُءْیٰایَ مِنْ قَبْلُ .... یوسف (12) 100

نیاز به مهربانی

==> همین مدخل، دوست مهربان

مهریّه

اشاره

مَهریّه در شرع، اسم برای چیزی است که در مقابل بضع [آمیزش با زن] به‌وسیلۀ ازدواج یا وطی یا مرگ و یا از بین بردن بکارت به صورت اجباری واجب می‌شود. (2)در این مدخل از واژه‌های«اتی»، «اجر»،«صدقة»،«فریضة»و برخی از مشتقّات آنها و نیز عبارات مفید معنای آن استفاده شده است.

اهمّ عناوین: احکام مهریّه، استرداد مهریّه، فلسفۀ مهریّه، هبۀ مهریّه.

آسان‌گیری در مهریّه


1) 1) . برخی گفته‌اند: معنای«حناناً»این است که یحیی علیه السلام نسبت به مردم مهربان بود. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 781)

2) 2) . جواهر الکلام، ج 31، ص 2

1559. لزوم آسان‌گیری در مهریّه و پرهیز از سخت گرفتن بر شوهر:

قٰالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هٰاتَیْنِ عَلیٰ أَنْ تَأْجُرَنِی ثَمٰانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِکَ وَ مٰا أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ .... قصص (28) 27

احکام مهریّه

1560. وجوب پرداخت مهریۀ زنان به خود آنان:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً ... (1)نساء (4) 4

اَلْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ ... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ .... مائده (5) 5

... وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ .... ممتحنه (60) 10

1561. مهریّه دینی برای زنان، بر عهدۀ مردان:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً ... (2)نساء (4) 4

... فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً .... نساء (4) 24

1562. جواز تصرف شوهران در مهریۀ زنان، با رضایت آنان:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً. نساء (4) 4

1563. سرپرست زن، ممنوع از گرفتن مهریّۀ وی، برای خویش:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ ... (3)نساء (4) 4

1564. پیامبر صلی الله علیه و آله نیز موظّف به پرداخت مهریّۀ همسران خویش:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ أَزْوٰاجَکَ اللاّٰتِی آتَیْتَ أُجُورَهُنَّ .... احزاب (33) 50

1565. لزوم پرداخت مهریّه، با رغبت و به دور از هرگونه منّت و چشم‌داشت:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً ... (4)نساء (4) 4

نیز ==> همین مدخل، مهریّه در ازدواج موقّت

ازدواج بی‌مهریّه

1566. ازدواج بدون تعیین مهریّۀ بایسته زن، از اختصاصات پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ ... وَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهٰا لِلنَّبِیِّ إِنْ أَرٰادَ النَّبِیُّ أَنْ یَسْتَنْکِحَهٰا خٰالِصَةً لَکَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ .... احزاب (33) 50


1) 1) . کلمۀ«صدقات»جمع«صدقه»، به معنای مهریّه است. (مفردات، ص 481،«صدق»؛ روح المعانی، ج 3، جزء 4، ص 310) مقصود از برداشت مزبور این است که مالک مهریّه، زن است نه اولیای او یا دیگران

2) 2) .«نحله»بنا بر گفتۀ برخی مفسّران به معنای فریضه است که در برداشت مذکور از آن به دین تعبیر شده است، زیرا فریضۀ مالی در حقیقت دین است. (الکشاف، ج 1، ص 498)

3) 3) . امام باقر علیه السلام دربارۀ آیۀ یادشده فرمود: این خطاب به اولیای زن است، زیرا برخی از مردانشان هنگامی که زنی را شوهر می‌دادند مهریه‌اش را خود می‌گرفتند نه آن زن. پس خداوند [در این آیه] آنان را از این کار نهی کرد. (التبیان، ج 3، ص 110؛ مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 12)

4) 4) . در برداشت مزبور، کلمۀ«نحله»صفت برای مفعول مطلق محذوف گرفته شده است:«و انحلوا النّساء صدقاتهنّ نحلة»، یعنی پرداخت باید به دور از چشم‌داشت و منّت باشد. (الکشاف، ج 10، ص 498)

استرداد مهریّه

1567. حرمت بازپس‌گیریِ حتّی اندکی از مهریّه زنان، پس از آمیزش:

وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً .... وَ کَیْفَ تَأْخُذُونَهُ وَ قَدْ أَفْضیٰ بَعْضُکُمْ إِلیٰ بَعْضٍ ... (1)نساء (4) 20 و 21

1568. حرمت بازپس‌گیری مهریّه، هنگام طلاق زن:

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ ... وَ لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّٰا آتَیْتُمُوهُنَّ شَیْئاً .... بقره (2) 229

وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً. نساء (4) 20

1569. حرمت سختگیری مرد بر همسر خویش به انگیزۀ پس‌گیریِ حتّی بخشی از مهریّه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسٰاءَ کَرْهاً وَ لاٰ تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مٰا آتَیْتُمُوهُنَّ ... (2)نساء (4) 19

1570. پس‌گیری مهریّه از سوی شوهران، کاری باطل و گناهی آشکار:

وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً. نساء (4) 20

1571. جواز استرداد مهریّه، با تراضی و به جهت مصالح زن و شوهر:

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ ... وَ لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّٰا آتَیْتُمُوهُنَّ شَیْئاً إِلاّٰ أَنْ یَخٰافٰا أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا فِیمَا افْتَدَتْ بِهِ .... بقره (2) 229

1572. ترس از عدم اقامۀ حدود الهی در زندگی مشترک، مجوّز طلاق خلع و بازپس‌گیری مهریّه از جانب مرد:

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ ... وَ لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّٰا آتَیْتُمُوهُنَّ شَیْئاً إِلاّٰ أَنْ یَخٰافٰا أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا فِیمَا افْتَدَتْ بِهِ ... (3)بقره (2) 229

1573. ارتکاب زن به فحشای آشکار (زنا و...)، مجوّز سختگیری شوهرش برای پس گرفتن مهریّۀ او به هنگام طلاق:

... وَ لاٰ تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مٰا آتَیْتُمُوهُنَّ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ .... نساء (4) 19

1574. مؤمنان صدر اسلام، موظّف به پناه دادن به زنان مهاجر و پرداخت مهریۀ آنان به شوهر کافرشان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ


1) 1) .«و قد افضی»، کنایه از جماع است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 42؛ معالم التنزیل، ج 1، ص 588)

2) 2) . مقصود از«لتذهبوا ببعض ما آتیتموهنّ»صِداق و مهریّه است. (المیزان، ج 4، ص 254)

3) 3) . معنای جملۀ«إلاّ ان یخافا إلاّ یقیما حدود اللّه»این است که اگر ظن غالب زن و شوهر بر این باشد که نتوانند حدود الهی را در زندگی خود رعایت کنند می‌توانند با طلاق خلع از یکدیگر جدا شوند و شوهر می‌تواند مهریّۀ پرداخت‌شده را بازپس بگیرد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 578)

فَامْتَحِنُوهُنَّ ... فَلاٰ تَرْجِعُوهُنَّ إِلَی الْکُفّٰارِ ... وَ آتُوهُمْ مٰا أَنْفَقُوا .... ممتحنه (60) 10

1575. لزوم اختصاص بخشی از غنایم جنگی، برای استرداد مهریّۀ داده شده به همسران مرتدّ و ملحق شده به مشرکان، پس از جدایی ایشان از شوهران مؤمن خود:

وَ إِنْ فٰاتَکُمْ شَیْءٌ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ إِلَی الْکُفّٰارِ فَعٰاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِینَ ذَهَبَتْ أَزْوٰاجُهُمْ مِثْلَ مٰا أَنْفَقُوا .... ممتحنه (60) 11

تصاحب مهریّه

==> همین مدخل، مهریّه در جاهلیّت

تعیین مهریّه

1576. تعیین مهر زن پیش از عقد ازدواج، امری مطلوب و شایسته:

قٰالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هٰاتَیْنِ عَلیٰ أَنْ تَأْجُرَنِی ثَمٰانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِکَ .... قصص (28) 27

1577. تعیین مهریّه، از شرایط عقد ازدواج موقّت:

... فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً ... (1)نساء (4) 24

تغییر مهریّه

==> همین مدخل، مهریّه در ازدواج موقّت

چشم‌پوشی از مهریّه

1578. استحباب و ارزشمندی چشم‌پوشی زن، شوهر و ولیّ زن، از مهریّه و حقوق خویش:

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ ... (2)

بقره (2) 237

1579. چشم‌پوشی زن از مهریّه و مال خود و گرفتن طلاق، بهتر از زندگی زناشویی بدون رعایت حدود الهی:

اَلطَّلاٰقُ ... وَ لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّٰا آتَیْتُمُوهُنَّ شَیْئاً إِلاّٰ أَنْ یَخٰافٰا أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا فِیمَا افْتَدَتْ بِهِ ....

بقره (2) 229

سقوط مهریّه

1580. ساقط شدن مهریّه، در صورت عدم تعیین مهر و طلاق، پیش از نزدیکی:

1) 1) . مقصود از این آیه، ازدواج موقّت است و آن ازدواجی است که براساس مهر معیّن و مدّت مشخّص و محدودیّت انجام می‌گیرد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 52)

2) 2) . بنا بر اینکه خطاب«ان تعفوا»به کلیّۀ افراد [اعمّ از زن، مرد و ولیّ] باشد. در صورتی که مقصود از«او یعفوا الّذی بیده عقدة النّکاح»شوهر باشد مقصود این خواهد بود که اگر مهریّه را قبل از دخول کامل پرداخت کرده، هنگام طلاق نصف آن را که حقّش است گذشت کند، در این صورت بر زن واجب نیست نصف را برگرداند.(المیزان، ج 2، ص 245)

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ مٰا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً ... (1)بقره (2) 236

1581. عدم وجوب پرداخت نصف مَهر تعیین شده از سوی شوهر، در صورت گذشتن ولیّ زن از حقّ وی:

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ ... (2)بقره (2) 237

فلسفۀ مهریّه

1582. مهریّۀ زن، اجرتی در قبال ازدواج با او:

... فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً .... نساء (4) 24

... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ .... مائده (5) 5

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ أَزْوٰاجَکَ اللاّٰتِی آتَیْتَ أُجُورَهُنَّ .... احزاب (33) 50

... وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ .... ممتحنه (60) 10

1583. مهریّه، هدیه‌ای است از سوی مردان به همسران خویش:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً ... (3)نساء (4) 4

مالک مهریّه

1584. زنان، مالک مهریّۀ خویش:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً .... نساء (4) 4

... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ .... مائده (5) 5

1585. زنان در ازدواج موقّت، مالک مهریّۀ خود:

... فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً .... نساء (4) 24

1586. کنیز، مالک مهریّۀ خویش:

... فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ ... فَانْکِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ... (4)نساء (4) 25

مطالبۀ مهریّه

1587. مرد مؤمن، دارای حق مطالبۀ مهر همسرش از کافران، در صورت پیوستن همسرش به جمع کافران:

1) 1) . آیۀ یادشده دلالت دارد بر جواز طلاق و عدم وجوب مهر برای مطلّقه‌ای که قبل از دخول و قبل از تعیین مهر طلاق داده شود. (زبدة البیان، ص 532)

2) 2) . بنا بر اینکه مراد از کلمۀ«الّذی»، ولیّ زن باشد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 597)

3) 3) . کلمۀ«نحله»حال است برای«صدقتهن»و به معنای عطیّه و هبۀ بدون عوض است. (مقتضیات الدرر، ج 3، ص 46؛ انوار التنزیل، ج 2، ص 60) مهر را نحله گفته‌اند، زیرا در قبال آن جز تمتّع، عوض مالی وجود ندارد. (مفردات، ص 795،«نحل»)

4) 4) . از اینکه خداوند تصریح می‌کند که مهریۀ کنیز را به خود او بدهید:«آتوهنّ اجورهنّ»و نفرمود:«آتوا اجورهنّ»معلوم می‌شود مالک مهریّه، خود کنیز است نه مالک او. (تفسیر نمونه، ج 3، ص 349)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوٰافِرِ وَ سْئَلُوا مٰا أَنْفَقْتُمْ وَ لْیَسْئَلُوا مٰا أَنْفَقُوا .... ممتحنه (60) 10

1588. کافران، دارای حق مطالبۀ مهریۀ همسر خود، در صورت پیوستن همسرشان به جمع مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوٰافِرِ وَ سْئَلُوا مٰا أَنْفَقْتُمْ وَ لْیَسْئَلُوا مٰا أَنْفَقُوا .... ممتحنه (60) 10

مقدار مهریّه

1589. عدم محدودیّت میزان مهریّه:

وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً .... نساء (4) 20

1590. آزادی و اختیار انسان، در تعیین میزان و مقدار مهریّه:

وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً .... نساء (4) 20

ملکیّت مهریّه

1591. تعیین مهریّه در عقد ازدواج، از اسباب ملکیّت:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ .... نساء (4) 4

1592. تعیین مهریّه در عقد ازدواج موقّت، از اسباب ملکیّت:

... فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً .... نساء (4) 24

1593. انکار مالکیّت زنان بر مهریّۀ خود، در عصر جاهلیّت:

وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً. (1)نساء (4) 20

1594. حرمت انکار مالکیّت زنان بر مهریّۀ خود، از سوی شوهران:

وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً. نساء (4) 20

مهریّه در ازدواج موقّت

1595. وجوب تعیین مقدار مهر، در ازدواج موقّت:

... فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً ... (2)نساء (4) 24

... أُحِلَّ لَکُمُ ... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ... (3)مائده (5) 5

1596. صحّت ازدواج موقّت، مشروط به تعیین مقدار

1) 1) .«بهتاناً»بنا بر قولی به معنای انکار تملیک است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 42)

2) 2) . در روایات اهل‌بیت علیهم السلام ، آیۀ شریفه به ازدواج موقّت تفسیر شده است. (الکافی، ج 5، ص 448، ح 1)

3) 3) . به نظر برخی از فقیهان شیعه، مقصود از ازدواج در این آیه، خصوص ازدواج موقت است. (زبدة البیان، ص 667)

مهریّه:

... فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً ... (1)نساء (4) 24

اَلْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ ... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ... (2)مائده (5) 5

1597. وجوب پرداخت مهریّه، در مقابل بهره‌گیری جنسی از زنان، در ازدواج موقّت:

... فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً .... نساء (4) 24

... أُحِلَّ لَکُمُ ... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ .... مائده (5) 5

1598. جواز افزایش و کاهش مهر در ازدواج موقّت، پس از عقد:

... فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا تَرٰاضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِیضَةِ .... نساء (4) 24

مهریّه در جاهلیّت

1599. قرار دادن مهریّه برای زنان، از آداب همسری، در میان عرب قبل از اسلام:

... لاٰ هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لاٰ هُمْ یَحِلُّونَ لَهُنَّ وَ آتُوهُمْ مٰا أَنْفَقُوا ... (3)ممتحنه (60) 10

1600. رایج بودن افترای فحشا به همسران پاک‌دامن قبل از اسلام، به انگیزۀ تصاحب مهریۀ آنان:

وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً. نساء (4) 20

مهریّه در شریعت شعیب علیه السلام

1601. تعیین مهریۀ ازدواج، امری لازم در شریعت شعیب علیه السلام :

قٰالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هٰاتَیْنِ عَلیٰ أَنْ تَأْجُرَنِی ثَمٰانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِکَ .... قصص (28) 27

1602. جواز تعیین منفعت (کار و خدمات) با عنوان مهریّه، در شریعت شعیب علیه السلام :

قٰالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هٰاتَیْنِ عَلیٰ أَنْ تَأْجُرَنِی ثَمٰانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِکَ ... (4)قصص (28) 27


1) 1) . از مشروط شدن استمتاع به پرداخت مهریّه روشن می‌شود که مقصود از استمتاع، ازدواج موقّت است، زیرا پرداخت اجرت و مهریّه در عقد دائم به استمتاع و بهره‌گیری جنسی منوط نیست، و نیز در روایات اهل‌بیت علیهم السلام آیۀ شریفه به ازدواج موقّت تفسیر شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 467، ح 170 -\171؛ الکافی، ج 5، ص 8448 ، ح 1)

2) 2) . این احتمال دربارۀ آیه وجود دارد که حکم ذکر شده در آن مربوط به ازدواج موقّت باشد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 251)

3) 3) . مقصود از«انفاق»در آیۀ شریفه، مهریّه است. (الکشاف، ج 4، ص 517؛ مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 413)

4) 4) . بنا بر اینکه تعیین کار و خدمات با عنوان مهریّه در شریعت شعیب علیه السلام جایز بوده باشد. (روح المعانی، جزء 20، ج 11، ص 103)

1603. جواز بهره‌گیری پدر از مهریّۀ دختر، در جهت مصالح و منافع خانواده، در شریعت شعیب علیه السلام :

قٰالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هٰاتَیْنِ عَلیٰ أَنْ تَأْجُرَنِی ثَمٰانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِکَ .... قصص (28) 27

مهریّه قبل از اسلام

==> همین مدخل، مهریّه در جاهلیّت

مهریّۀ اهل کتاب

1604. لزوم پرداخت مهریّه زنان اهل کتاب، در صورت ازدواج موقت با آنان:

... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ... (1)مائده (5) 5

مهریّۀ زن کافر

1605. جواز پس گرفتن مهریّۀ زنان کافر جدا شده از شوهرِ مسلمان و پناهنده شده به جمع کافران:

... وَ لاٰ تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوٰافِرِ وَ سْئَلُوا مٰا أَنْفَقْتُمْ


1) 1) . این احتمال وجود دارد که حکم ذکر شده در آیه، مربوط به ازدواج موقّت باشد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 251)

وَ لْیَسْئَلُوا مٰا أَنْفَقُوا .... ممتحنه (60) 10

مهریّۀ زن مطلّقه

1606. وجوب پرداخت نصف مهریّۀ تعیین شده به زن مطلقه از سوی شوهر، در صورت عدم آمیزش جنسی با او:

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ .... بقره (2) 237

نیز ==> همین مدخل، استرداد مهریّه

مهریّۀ کنیز

1607. وجوب پرداخت مهریّه به کنیزان، برطبق معیارهای متعارف جامعه:

... فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ ...

فَانْکِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ .... نساء (4) 25

هبۀ مهریّه

1608. حق زن در گرفتن طلاق (طلاق خلع) با بخشش مهر:

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ ... وَ لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّٰا آتَیْتُمُوهُنَّ شَیْئاً إِلاّٰ أَنْ یَخٰافٰا أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا فِیمَا افْتَدَتْ بِهِ .... بقره (2) 229

1609. حلال و گوارا بودن مهریّۀ بخششی زن برای شوهر:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً. نساء (4) 4

نیز ==> همین مدخل، چشم‌پوشی از مهریّه، سقوط مهریّه

مُهلک / اسما و صفات

این اسم و صفت الهی از باب افعال [اهلاک] به معنای نابود کردن و تباه ساختن است و سه‌بار به صورت اسمی و 34 بار به صورت فعلی در قرآن آمده است. کاربرد آن در قرآن عمدتاً به هلاکت اقوام و نابودی آبادیهای ستمگران خصوصاً اقوام گذشته است. (1)

وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّٰهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ .... اعراف (7) 164

انعام (6) 6؛ اعراف (7) 4؛ اعراف (7) 129؛ انفال (8) 54؛ یونس (10) 13؛ ابراهیم (14) 13؛ حجر (15) 4؛ اسراء (17) 16 و 17 و 58؛ کهف (18) 59؛ مریم (19) 74 و 98؛ طه (20) 128؛ انبیاء (21) 6 و 9 و 95؛ حجّ (22) 45؛ شعراء (26) 139 و 208؛ قصص (28) 43 و 58 و 59 و 78؛ سجده (32) 26؛ یس (36) 31؛ ص (38) 3؛ زخرف (43) 8؛ دخان (44) 37؛ احقاف (46) 27؛ محمّد (47) 13؛ ق (50) 36؛ نجم (53) 50؛ قمر (54) 51؛ مرسلات (77) 16

مهمانی

اشاره

مهمان، کسی است که بر دیگری وارد شود و از او با طعام و دیگر وسایل پذیرایی کنند (2)و مهمانی به معنای مهمان کردن، دعوت و ضیافت است. در این مدخل از واژۀ«ضیف»و برخی آیات استفاده شده است.

اهمّ عناوین: مهمانان ابراهیم و مهمانان لوط.

آداب مهمانی

1610. تحیّت و سلام مهمانان به میزبان، از آداب مهمانی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ إِنّٰا مِنْکُمْ وَجِلُونَ . حجر (15) 51 و 52

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ ... إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ . ذاریات (51) 24 و 25

1611. پاسخ میزبان به جواب سلام مهمان، قبل از هر سخن، از آداب مهمانی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ .


1) 1) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1559 -\1567

2) 2) . لغت‌نامه، ج 13، ص 19363،«مهمان»و ص 19366،«مهمانی»؛ فرهنگ فارسی، ج 5، ص 4474،«مهمانی»

ذاریات (51) 24 و 25

1612. استفسار نکردن از مهمان، دربارۀ تهیۀ غذا و نوع آن، از آداب میهمانی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ . ذاریات (51) 24 و 26

1613. درنگ نکردن در آماده کردن غذا، از آداب مهمانی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ . ذاریات (51) 24 - 27

1614. در دسترس قرار دادن غذا و تقاضا از مهمان برای تناول آن، کاری پسندیده در مهمانی:

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ . ذاریات (51) 24 -\27

1615. تهیّۀ غذا برای مهمان، نیکو و از آداب مهمانی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ . ذاریات (51) 24 -\26

1616. مباشرت میزبان در پذیرایی از مهمان، خصلتی نیکو و پسندیده:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

فَلَمّٰا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّکَأً وَ آتَتْ کُلَّ وٰاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّیناً وَ قٰالَتِ اخْرُجْ عَلَیْهِنَّ فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ وَ قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا هٰذٰا بَشَراً إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَکٌ کَرِیمٌ . یوسف (12) 31

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ . ذاریات (51) 24 و 26 و 27

1617. لزوم رعایت حال میزبان از سوی مهمان، از آداب مهمانی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلیٰ طَعٰامٍ غَیْرَ نٰاظِرِینَ إِنٰاهُ وَ لٰکِنْ إِذٰا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذٰا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَ لاٰ مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیِی مِنْکُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یَسْتَحْیِی مِنَ الْحَقِّ .... احزاب (33) 53

1618. پذیرایی ناشایسته از مهمان مدعوّ، به دور از آداب مهمانی:

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ

وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً. (1)نساء (4) 148

احترام مهمان

1619. لزوم حفظ حرمت مهمان و پرهیز از بی‌حرمتی به او:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 78

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ . حجر (15) 68 و 69

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ . ذاریات (51) 24 -\26

1620. حفظ حرمت مهمان، از آداب و سنّتهای پذیرفته شده در میان قوم لوط:

1) 1) . امام صادق علیه السلام در توضیح آیۀ مزبور فرمود: کسی که قومی را مهمانی کند و در ضیافتشان بدی کند، پس او از ستمگران است و برآن قوم باکی نیست که بر او چه بگویند. (تفسیر عیاشی، ج 1، ص 283 ح 296؛ البرهان، ج 2، ص 194، ح 1)

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 78

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ . حجر (15) 68

1621. حفظ حرمت مهمانان از سوی لوط علیه السلام با پیشنهاد ازدواج مهاجمان با دختران وی:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 78

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

قٰالَ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ . حجر (15) 61 و 68 و 71

1622. تحریک عواطف مهاجمان از سوی لوط علیه السلام برای حفظ حرمت مهمانان خود:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. (1)هود (11) 77 و 78

1623. دعوت به رعایت تقوا، در جهت حفظ حرمت مهمانان از سوی لوط علیه السلام :

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 78

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ . حجر (15) 61 و 68 و 69

1624. احترام یوسف علیه السلام به پدر و مادرش، در جایگاه مهمان، هنگام ورود به مصر:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ .... یوسف (12) 99 و 100

احکام مهمان

1625. لزوم اجتناب از بی‌حرمتی مهمان، در حضور میزبان:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 78

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ . حجر (15) 68 و 69

وَ لَقَدْ رٰاوَدُوهُ عَنْ ضَیْفِهِ فَطَمَسْنٰا أَعْیُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذٰابِی وَ نُذُرِ. قمر (54) 37

1626. شایسته بودن احترام مهمان، با پذیرایی نمودن از وی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

وَ لَمّٰا جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ قٰالَ ائْتُونِی بِأَخٍ لَکُمْ مِنْ أَبِیکُمْ أَ لاٰ تَرَوْنَ أَنِّی أُوفِی الْکَیْلَ وَ أَنَا خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ . یوسف (12) 59

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ . ذاریات (51) 24 - 26

1627. لزوم حفظ حرمت مهمان و پرهیز از بی‌حرمتی به او:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. (2)هود (11) 78

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ . حجر (15) 68 و 69

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ . ذاریات (51) 24 - 26

وَ لَقَدْ رٰاوَدُوهُ عَنْ ضَیْفِهِ فَطَمَسْنٰا أَعْیُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذٰابِی وَ نُذُرِ. قمر (54) 37

1628. ناروایی حضور مهمان در خانۀ میزبان، پیش از موعد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ


1) 1) . لوط علیه السلام با گفتن«یا قوم؛ ای مردم من»و با پیشنهاد ازدواج با دخترانش، لطف و عنایت خویش را به مردم مهاجم اظهار می‌دارد و این در زمانی است که حضرت لوط علیه السلام آن را روزی سخت و دشوار ارزیابی کرد

2) 2) . کاربرد کلمۀ«ضیف»از سوی لوط علیه السلام برای دست برداشتن قومش از تعرض به مهمانان، گویای این حقیقت است که مهمان نزد او دارای احترام است

یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلیٰ طَعٰامٍ غَیْرَ نٰاظِرِینَ إِنٰاهُ وَ لٰکِنْ إِذٰا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا ... (1)احزاب (33) 53

1629. جواز نپذیرفتن مهمان و اجازه ندادن به کسی برای ورود به خانه و محل سکونت خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتّٰی تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلیٰ أَهْلِهٰا ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِیهٰا أَحَداً فَلاٰ تَدْخُلُوهٰا حَتّٰی یُؤْذَنَ لَکُمْ وَ إِنْ قِیلَ لَکُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ . نور (24) 27 و 28

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ ... وَ لٰکِنْ إِذٰا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا .... احزاب (33) 53

1630. جایز نبودن پذیرایی ناشایست، از مهمان دعوت شده:

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً. نساء (4) 148

ادب مهمان

1631. سلام مهمان به میزبان، هنگام ورود بر او، نشانۀ ادب مهمان:

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً .... حجر (15) 51 و 52

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتّٰی تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلیٰ أَهْلِهٰا ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ . نور (24) 27

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً .... ذاریات (51) 24 و 25

امتناع مهمان از غذا

1632. امتناع مهمان از خوردن غذای صاحب‌خانه، دربردارندۀ نگرانی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ. هود (11) 69 و 70

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ . ذاریات (51) 24 و 27 و 28

اهانت به مهمان

1633. تعرّض و اهانت به مهمان دیگران، عملی ناپسند و به دور از تقواپیشگی:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 78

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ


1) 1) . نهی«لا تدخلوا»شامل خانه‌های مؤمنان هم می‌شود، بنابراین ورود به خانه‌های‌شان تنها با اذن و در موعد غذا خوردن جایز خواهد بود. (التفسیر المنیر، ج 22، ص 89 - 90)

وَ لاٰ تُخْزُونِ . حجر (15) 68 و 69

نیز ==> همین مدخل، تعرّض به مهمان

پذیرایی از مهمان

1634. خودداری مردم شهر ناصره از مهمان‌نوازی و پذیرایی موسی و خضر علیهما السلام :

فَانْطَلَقٰا حَتّٰی إِذٰا أَتَیٰا أَهْلَ قَرْیَةٍ اسْتَطْعَمٰا أَهْلَهٰا فَأَبَوْا أَنْ یُضَیِّفُوهُمٰا ... (1)کهف (18) 77

نیز ==> همین مدخل، آداب مهمانی

تحیّت مهمان

1635. تحیّت بر میزبان از سوی مهمان، هنگام ورود به خانه، کاری ارزشمند:

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً .... حجر (15) 51 و 52

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتّٰی تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلیٰ أَهْلِهٰا ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ . نور (24) 27

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً .... ذاریات (51) 24 و 25

تعرّض به مهمان

1636. نظر سوء قوم لوط و تعرّض آنان به مهمانان وی، باعث آبروریزی برای او:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 78

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ . حجر (15) 67 -\69

1637. تعرّض و اهانت به مهمان، تعرّض و اهانت به میزبان:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 77 و 78

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ . حجر (15) 68 و 69

1638. تعرّض و اهانت به مهمان دیگران، عملی ناپسند و به دور از تقواپیشگی:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 78

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ . حجر (15) 68 و 69


1) 1) . از امام صادق علیه السلام نقل شده است: مقصود از قریه، شهر ناصره بود که در ساحل دریا واقع بود و به جهت آن نصارا، بدین نام خوانده شدند. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 751)

1639. اصرار مهاجمان بر تعرّض به مهمانان لوط و عدم پذیرش پیشنهاد لوط علیه السلام با ازدواج دختران وی:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ

قٰالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا لَنٰا فِی بَنٰاتِکَ مِنْ حَقٍّ وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ مٰا نُرِیدُ. هود (11) 78 و 79

نیز ==> همین مدخل، اهانت به مهمان

حمایت از مهمان

1640. آرزوی لوط علیه السلام به داشتن نیرویی برای مقابله با تبهکاران و دفاع از مهمانان خویش در برابر آنان:

قٰالَ لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی إِلیٰ رُکْنٍ شَدِیدٍ. (1)هود (11) 80

1641. آرزوی لوط علیه السلام به داشتن پناهگاهی مطمئن برای حفظ حرمت مهمانان، از تعرّض قوم تبهکار خود:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ

قٰالَ لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی إِلیٰ رُکْنٍ شَدِیدٍ. هود (11) 78 و 80

1642. تلاش لوط علیه السلام برای حمایت از مهمانانش، در برابر قوم آلوده و فسادگر خویش:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 77 و 78

1643. حمایت خداوند از لوط علیه السلام و مهمانان آن حضرت، در برابر بدخواهیهای قومش:

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ

وَ لَقَدْ رٰاوَدُوهُ عَنْ ضَیْفِهِ فَطَمَسْنٰا أَعْیُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذٰابِی وَ نُذُرِ. قمر (54) 33 و 37

1644. حمایت لوط علیه السلام از مهمانان خویش، با پیشنهاد ازدواج مهاجمان با دختران او در مقابل ترک تعرّض از آنان:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 78

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ

قٰالُوا أَ وَ لَمْ نَنْهَکَ عَنِ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ . حجر (15) 67 - 71

1645. تحریک عواطف مهاجمان از سوی لوط علیه السلام در صدد بازداری آنان از تعرّض به مهمانان:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ


1) 1) .«لو»در آیۀ شریفه، حرف تمنّا و به معنای لیت [ای‌کاش ] است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 6، جزء 12، ص 130)

وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی .... هود (11) 78

1646. ضرورت حمایت و دفاع از مهمانان و محافظت از آنان، در برابر متجاوزان:

... قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ قٰالَ لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی إِلیٰ رُکْنٍ شَدِیدٍ. هود (11) 78 و 80

دعوت به مهمانی

==> همین مدخل، مهمانی پیامبر صلی الله علیه و آله

دفاع از مهمان

==> همین مدخل، حمایت از مهمان

ردّ مهمان

1647. نپذیرفتن میهمان، اختیاری مشروع:

فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِیهٰا أَحَداً فَلاٰ تَدْخُلُوهٰا حَتّٰی یُؤْذَنَ لَکُمْ وَ إِنْ قِیلَ لَکُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ . نور (24) 28

سؤال از مهمان

1648. پرسش حضرت ابراهیم علیه السلام دربارۀ رسالت و مأموریت مهمانان خویش (فرشتگان):

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ . حجر (15) 51 و 57

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ . ذاریات (51) 24 و 31

ظلم به مهمان

1649. پذیرایی ناشایست از مهمان، ظلمی به او:

لاٰ یُحِبُّ اللّٰهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّٰ مَنْ ظُلِمَ وَ کٰانَ اللّٰهُ سَمِیعاً عَلِیماً. (1)نساء (4) 148

مهمانان ابراهیم علیه السلام

1650. فرشتگان، مهمان حضرت ابراهیم علیه السلام :

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. (2)هود (11) 69

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ إِنّٰا مِنْکُمْ وَجِلُونَ . حجر (15) 51 و 52

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ . ذاریات (51) 24

1651. ناشناس بودن مهمانان وارد بر ابراهیم علیه السلام موجب ترس او:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً


1) 1) . بنا بر روایتی از امام صادق علیه السلام کسی که قومی را میهمانی کند و در ضیافت به آنان بی‌احترامی کند، او از ستمگران است و بر او هرچه بگویند روا است. (تفسیر عیاشی، ج 1، ص 283، ح 296)

2) 2) . مقصود از«رسلنا»ملائکه است. (الکشاف، ج 2، ص 409؛ مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 272)

قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ ... (1)هود (11) 69 و 70 و 74

1652. عدم تناول مهمانان ابراهیم از غذای مهیّا شده، موجب ترس او از آنان:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ .... هود (11) 69 و 70 و 74

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ .... ذاریات (51) 24 و 25 و 27 و 28

1653. ناخوشایندی ابراهیم علیه السلام از غذا نخوردن مهمانان (فرشتگان):

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ. هود (11) 69 و 70 و 74

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ . ذاریات (51) 24 و 25 و 27 و 28

1654. اجتناب از خوردن گوشت گوساله از سوی فرشتگان مهمانان وارد بر ابراهیم علیه السلام سبب تعجّب آن حضرت:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ. هود (11) 69 و 70

1655. برطرف شدن ترس ابراهیم علیه السلام از مهمانان، با روشن شدن ماهیت آنان:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ. هود (11) 69 و 74

1656. دلداری مهمانان ابراهیم به آن حضرت، بعد از ترس او از آنان:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ. هود (11) 69 و 70

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

قٰالُوا لاٰ تَوْجَلْ إِنّٰا


1) 1) .«الروع»به معنای ترس و دلهره است (لسان العرب، ج 5، ص 371«روع») و«ال»در آن بر عهد ذکری است و اشاره به ترسی دارد که به سبب تناول نکردن فرشتگان از طعام بر ابراهیم علیه السلام عارض شد

نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ . حجر (15) 51 و 53

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ . ذاریات (51) 24 و 25 و 28

1657. بشارت مهمانان ابراهیم به پسردار شدن وی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ. هود (11) 69 و 71 و 74

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ إِنّٰا مِنْکُمْ وَجِلُونَ

قٰالُوا لاٰ تَوْجَلْ إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

قٰالَ أَ بَشَّرْتُمُونِی عَلیٰ أَنْ مَسَّنِیَ الْکِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ

قٰالُوا بَشَّرْنٰاکَ بِالْحَقِّ فَلاٰ تَکُنْ مِنَ الْقٰانِطِینَ . حجر (15) 51 - 55

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ . ذاریات (51) 24 و 28

1658. جدال ابراهیم علیه السلام با مهمانان خویش (فرشتگان)، در مورد مأموریت آنان بر هلاک قوم لوط:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ. هود (11) 69 و 74

1659. فرشتگان، مهمانانی محترم و گرامی بر ابراهیم علیه السلام :

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ . ذاریات (51) 24

1660. ماجرای مهمانان حضرت ابراهیم (فرشتگان) و اطلاع از آن، امری مهم و بسیار سودمند:

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ إِنّٰا مِنْکُمْ وَجِلُونَ . حجر (15) 51 و 52

1661. اقدام مهمانان ابراهیم (فرشتگان)، به رفع نگرانی از آن حضرت با معرفی خویش:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ. هود (11) 69 و 70

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

قٰالُوا لاٰ تَوْجَلْ إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ . حجر (15) 51 و 53 و 57

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ . ذاریات (51) 24 و 28 و 31

1662. ورود فرشتگان مهمان بر حضرت ابراهیم علیه السلام به صورت انسان:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً

قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ. هود (11) 69 و 70

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ إِنّٰا مِنْکُمْ وَجِلُونَ . حجر (15) 51 و 52

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ . ذاریات (51) 24 و 25 و 26

1663. پذیرایی ابراهیم علیه السلام از مهمانان خود (فرشتگان):

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ . ذاریات (51) 24 - 27

1664. فرشتگان مهمان ابراهیم، حامل اخبار هلاکت قوم لوط:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ. هود (11) 69 و 74

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

إِلاّٰ آلَ لُوطٍ إِنّٰا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِینَ . حجر (15) 51 و 57 - 59

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ . ذاریات (51) 24 و 31 و 32

1665. فرشتگان مهمان بر ابراهیم علیه السلام حامل بشارت به تولد پسری برای وی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ إِنّٰا مِنْکُمْ وَجِلُونَ

قٰالُوا لاٰ تَوْجَلْ إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

قٰالَ أَ بَشَّرْتُمُونِی عَلیٰ أَنْ مَسَّنِیَ الْکِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ

قٰالُوا بَشَّرْنٰاکَ بِالْحَقِّ فَلاٰ تَکُنْ مِنَ الْقٰانِطِینَ . حجر (15) 51 - 55

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ . ذاریات (51) 24 و 28

مهمانان زلیخا

1666. پذیرایی زلیخا از مهمانان، با میوه:

فَلَمّٰا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّکَأً وَ آتَتْ کُلَّ وٰاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّیناً وَ قٰالَتِ اخْرُجْ عَلَیْهِنَّ فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ وَ قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا هٰذٰا بَشَراً إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَکٌ

کَرِیمٌ . یوسف (12) 31

1667. برگزاری مهمانی زلیخا، برای اثبات زیبایی یوسف علیه السلام :

فَلَمّٰا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّکَأً وَ آتَتْ کُلَّ وٰاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّیناً وَ قٰالَتِ اخْرُجْ عَلَیْهِنَّ فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ وَ قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا هٰذٰا بَشَراً إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَکٌ کَرِیمٌ . یوسف (12) 31

1668. برگزاری جلسۀ مهمانی زلیخا، برای اثبات بجا بودن عشق او به یوسف علیه السلام :

فَلَمّٰا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّکَأً وَ آتَتْ کُلَّ وٰاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّیناً وَ قٰالَتِ اخْرُجْ عَلَیْهِنَّ فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ وَ قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا هٰذٰا بَشَراً إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَکٌ کَرِیمٌ . یوسف (12) 31

1669. طرّاحی جلسۀ مهمانی زلیخا، با شرایط ویژه، گویای زیرکی وی:

فَلَمّٰا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّکَأً وَ آتَتْ کُلَّ وٰاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّیناً وَ قٰالَتِ اخْرُجْ عَلَیْهِنَّ فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ وَ قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا هٰذٰا بَشَراً إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَکٌ کَرِیمٌ . یوسف (12) 31

1670. بریده شدن دستان مهمانان زلیخا به دست خودشان، با دیدن یوسف علیه السلام :

فَلَمّٰا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّکَأً وَ آتَتْ کُلَّ وٰاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّیناً وَ قٰالَتِ اخْرُجْ عَلَیْهِنَّ فَلَمّٰا رَأَیْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ وَ قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا هٰذٰا بَشَراً إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ مَلَکٌ کَرِیمٌ . یوسف (12) 31

مهمانان لوط

اشاره

1671. فرشتگان، مهمانان حضرت لوط علیه السلام :

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 77 و 78

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ . حجر (15) 61 و 68

1672. لوط، بی‌خبر از ماهیت (فرشته بودن) مهمانان وارد بر او:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ . هود (11) 77

1673. ورود فرشتگان مهمان بر حضرت لوط علیه السلام به صورت انسان:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 77 و 78

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ . حجر (15) 61 و 68

1674. ورود مهمانان (فرشتگان الهی) بر لوط، موجب حزن و پریشانی او:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ . هود (11) 77

1675. لوط علیه السلام بی‌خبر از مأموریت مهمانان خویش:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ . هود (11) 77

1676. پذیرش مهمان بیگانه از سوی لوط علیه السلام ، مورد پرسش و نکوهش از سوی قومش:

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

قٰالُوا أَ وَ لَمْ نَنْهَکَ عَنِ الْعٰالَمِینَ . حجر (15) 61 و 67 و 68 و 70

1677. اقدام مهمانان لوط به فاش ساختن ماهیت خود، در پی مشاهدۀ درماندگی میزبان در برابر مهاجمان:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ . هود (11) 77 و 78 و 81

1678. هجوم آوردن گروهی از قوم لوط به منظور سوءقصد و تجاوز به مهمانان لوط:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 77 و 78

1679. ناراحت شدن لوط علیه السلام با ورود مهمانان خویش، از ناتوانی و درماندگی او در حمایت آنان:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ . هود (11) 77

1680. فرشتگان مهمان بر لوط علیه السلام حامل پیامهایی از ناحیۀ خداوند برای او:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ . هود (11) 77 و 81

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ اتَّبِعْ أَدْبٰارَهُمْ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ

وَ قَضَیْنٰا إِلَیْهِ ذٰلِکَ الْأَمْرَ أَنَّ دٰابِرَ هٰؤُلاٰءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ . حجر (15) 61 و 65 و 66

1681. مردان مصمم به تجاوز نسبت به مهمانان لوط، مورد انتقام الهی با کور شدن چشم‌های‌شان از سوی همان مهمانان:

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ

وَ لَقَدْ رٰاوَدُوهُ عَنْ ضَیْفِهِ فَطَمَسْنٰا أَعْیُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذٰابِی وَ نُذُرِ. (1)قمر (54) 33 و 37

رسالت مهمانان لوط

1682. مهمانان لوط، حامل پیامی از ناحیۀ خداوند برای او:

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ .... هود (11) 81

1683. مهمانان لوط علیه السلام وسیلۀ عذاب قوم لوط:

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ . هود (11) 81

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

إِلاّٰ آلَ لُوطٍ إِنّٰا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا بَلْ جِئْنٰاکَ بِمٰا کٰانُوا فِیهِ یَمْتَرُونَ

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ . حجر (15) 58 و 59 و 61 و 63 و 67 و 68

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ . ذاریات (51) 32 و 33

وَ لَقَدْ رٰاوَدُوهُ عَنْ ضَیْفِهِ فَطَمَسْنٰا أَعْیُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذٰابِی وَ نُذُرِ. قمر (54) 37

1684. ابلاغ زمان عذاب قوم لوط، از سوی مهمانان لوط به وی و دستور خارج شدن او از میان آن قوم، در شب:

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ . هود (11) 81

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

قٰالُوا بَلْ جِئْنٰاکَ بِمٰا کٰانُوا فِیهِ یَمْتَرُونَ

وَ أَتَیْنٰاکَ بِالْحَقِّ وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ اتَّبِعْ أَدْبٰارَهُمْ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ

وَ قَضَیْنٰا إِلَیْهِ ذٰلِکَ الْأَمْرَ أَنَّ دٰابِرَ هٰؤُلاٰءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ . حجر (15) 61 -\68

1685. مهمانان لوط، مأمور تخریب دیار قوم لوط و هلاکت آنان:

... وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا جَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا .... هود (11) 78 و 81 و 82

مهمان ناشناس


1) 1) . بنا بر روایتی کورکنندۀ مهاجمان به خانۀ لوط به قصد اذیت مهمانان او، خود جبرئیل بود که با یک پر زدن چشمانشان کور گشت و لوط آنان را از خانه‌اش بیرون کرد. (الکشاف، ج 4، ص 439)

1686. ورود مهمانان ناشناس بر حضرت لوط علیه السلام :

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ . حجر (15) 61 و 62

1687. ورود مهمانان ناشناس بر حضرت ابراهیم علیه السلام :

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ إِنّٰا مِنْکُمْ وَجِلُونَ . حجر (15) 51 و 52

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ .

ذاریات (51) 24 و 25

مهمان‌نوازی

مهمان‌نوازی ابراهیم علیه السلام

1688. برخورداری ابراهیم علیه السلام از خصلت مهمان‌نوازی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ . ذاریات (51) 24 و 26 و 27

1689. مباشرت حضرت ابراهیم علیه السلام در پذیرایی از مهمانان خویش:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ . ذاریات (51) 24 و 26 و 27

1690. مهمان‌نوازی ابراهیم علیه السلام از مهمانان خود، به رغم ناشناس بودن آنان:

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ . ذاریات (51) 24 - 26

1691. مراجعۀ ابراهیم علیه السلام به همسر خود، برای تهیۀ غذای مهمانان:

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ . ذاریات (51) 24 و 26 و 27

1692. پذیرایی ابراهیم علیه السلام از مهمانان خویش، با گوسالۀ فربه و بریان:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. (1)هود (11) 69

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ . ذاریات (51) 24 و 26

1693. مهمان‌نوازی ابراهیم علیه السلام حاکی از سخاوت کریمانه:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69


1) 1) .«حنیذ»یعنی بریان شده. (لسان العرب، ج 3، ص 484«حنذ»)

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ . (1)ذاریات (51) 24 و 26

1694. تقاضای ابراهیم علیه السلام از مهمانان، برای خوردن غذا:

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ . ذاریات (51) 24 و 27

1695. سرگذشت ابراهیم علیه السلام و مهمانان او، شایان شنیدن و درس‌آموزی:

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ . حجر (15) 51

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ . ذاریات (51) 24

1696. پاسخ ابراهیم علیه السلام به سلام مهمانان خویش، قبل از هر سخن دیگر:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ إِنّٰا مِنْکُمْ وَجِلُونَ . حجر (15) 51 و 52

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ .

ذاریات (51) 24 و 25

نیز ==> همین مدخل، مهمانی فرشتگان

مهمان‌نوازی ساره

1697. تهیّه و طبخ غذا برای مهمانان، به دست ساره:

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ . ذاریات (51) 24 و 26

1698. مهمان‌نوازی ساره با طبخ گوسالۀ بریان برای مهمانان، حاکی از سخاوت و مهمان‌نوازی او:

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ . ذاریات (51) 24 و 26

1699. حضور ساره، در برابر مهمانان:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ . هود (11) 69 و 71

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِی صَرَّةٍ فَصَکَّتْ وَجْهَهٰا وَ قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ . ذاریات (51) 24 و 26 و 29

مهمان‌نوازی لوط

==> لوط علیه السلام

مهمان‌نوازی یوسف علیه السلام

1700. مهمان‌نوازی یوسف علیه السلام از مهمانان وارد بر او:

وَ لَمّٰا جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ قٰالَ ائْتُونِی بِأَخٍ لَکُمْ مِنْ أَبِیکُمْ أَ لاٰ تَرَوْنَ أَنِّی أُوفِی الْکَیْلَ وَ أَنَا خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ . یوسف (12) 59

1701. مهمان‌نوازی یوسف علیه السلام از برادران خود:

وَ لَمّٰا جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ قٰالَ ائْتُونِی بِأَخٍ لَکُمْ مِنْ أَبِیکُمْ أَ لاٰ تَرَوْنَ أَنِّی أُوفِی الْکَیْلَ وَ أَنَا خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ . یوسف (12) 59

1702. ترغیب شدن برادران یوسف علیه السلام برای آوردن

1) 1) . آوردن گوسالۀ چاق و بریان، برای مهمانی چند نفره، حاکی از سخاوت ابراهیم علیه السلام و ساره است

برادر خود (بنیامین) از سوی یوسف علیه السلام با توجه دادن آنان به نحوۀ پذیرایی از مهمانان:

وَ لَمّٰا جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ قٰالَ ائْتُونِی بِأَخٍ لَکُمْ مِنْ أَبِیکُمْ أَ لاٰ تَرَوْنَ أَنِّی أُوفِی الْکَیْلَ وَ أَنَا خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ

قٰالُوا سَنُرٰاوِدُ عَنْهُ أَبٰاهُ وَ إِنّٰا لَفٰاعِلُونَ

فَلَمّٰا رَجَعُوا إِلیٰ أَبِیهِمْ قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مُنِعَ مِنَّا الْکَیْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا أَخٰانٰا نَکْتَلْ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ . یوسف (12) 59 و 61 و 63

1703. پذیرایی مطلوب از برادران یوسف علیه السلام در صورت آوردن برادر خود:

وَ لَمّٰا جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ قٰالَ ائْتُونِی بِأَخٍ لَکُمْ مِنْ أَبِیکُمْ أَ لاٰ تَرَوْنَ أَنِّی أُوفِی الْکَیْلَ وَ أَنَا خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ . یوسف (12) 59

1704. احترام یوسف علیه السلام به پدرش یعقوب علیه السلام در جایگاه مهمان، هنگام ورود به مصر:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ هٰذٰا تَأْوِیلُ رُءْیٰایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهٰا رَبِّی حَقًّا وَ قَدْ أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ وَ جٰاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّیْطٰانُ بَیْنِی وَ بَیْنَ إِخْوَتِی إِنَّ رَبِّی لَطِیفٌ لِمٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ . یوسف (12) 99 و 100

مهمانی پیامبر صلی الله علیه و آله

1705. ترتیب دادن میهمانی از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله برای مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلیٰ طَعٰامٍ غَیْرَ نٰاظِرِینَ إِنٰاهُ وَ لٰکِنْ إِذٰا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذٰا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَ لاٰ مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیِی مِنْکُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یَسْتَحْیِی مِنَ الْحَقِّ وَ إِذٰا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتٰاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ ذٰلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ مٰا کٰانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللّٰهِ وَ لاٰ أَنْ تَنْکِحُوا أَزْوٰاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ عِنْدَ اللّٰهِ عَظِیماً. احزاب (33) 53

1706. ممنوعیّت حضور مهمانان در خانۀ پیامبر صلی الله علیه و آله پیش از موعد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلیٰ طَعٰامٍ غَیْرَ نٰاظِرِینَ إِنٰاهُ وَ لٰکِنْ إِذٰا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذٰا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَ لاٰ مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیِی مِنْکُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یَسْتَحْیِی مِنَ الْحَقِّ وَ إِذٰا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتٰاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ ذٰلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ مٰا کٰانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللّٰهِ وَ لاٰ أَنْ تَنْکِحُوا أَزْوٰاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ عِنْدَ اللّٰهِ عَظِیماً. احزاب (33) 53

1707. لزوم شرکت در مهمانی منزل پیامبر صلی الله علیه و آله در صورت دعوت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلیٰ طَعٰامٍ غَیْرَ نٰاظِرِینَ إِنٰاهُ وَ لٰکِنْ إِذٰا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذٰا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَ لاٰ

مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیِی مِنْکُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یَسْتَحْیِی مِنَ الْحَقِّ وَ إِذٰا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتٰاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ ذٰلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ مٰا کٰانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللّٰهِ وَ لاٰ أَنْ تَنْکِحُوا أَزْوٰاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ عِنْدَ اللّٰهِ عَظِیماً. احزاب (33) 53

1708. لزوم ترک خانۀ پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی میهمانان، پس از صرف غذا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلیٰ طَعٰامٍ غَیْرَ نٰاظِرِینَ إِنٰاهُ وَ لٰکِنْ إِذٰا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذٰا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَ لاٰ مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیِی مِنْکُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یَسْتَحْیِی مِنَ الْحَقِّ وَ إِذٰا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتٰاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ ذٰلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ مٰا کٰانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللّٰهِ وَ لاٰ أَنْ تَنْکِحُوا أَزْوٰاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ عِنْدَ اللّٰهِ عَظِیماً. احزاب (33) 53

1709. اقامت طولانی در مهمانی پیامبر صلی الله علیه و آله موجب آزار و اذیّت آن حضرت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلیٰ طَعٰامٍ غَیْرَ نٰاظِرِینَ إِنٰاهُ وَ لٰکِنْ إِذٰا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذٰا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَ لاٰ مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیِی مِنْکُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یَسْتَحْیِی مِنَ الْحَقِّ وَ إِذٰا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتٰاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ ذٰلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ مٰا کٰانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللّٰهِ وَ لاٰ أَنْ تَنْکِحُوا أَزْوٰاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ عِنْدَ اللّٰهِ عَظِیماً. احزاب (33) 53

1710. طولانی نمودن حضور در مهمانی منزل پیامبر صلی الله علیه و آله با گفتگو و مذاکره، مورد نهی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلیٰ طَعٰامٍ غَیْرَ نٰاظِرِینَ إِنٰاهُ وَ لٰکِنْ إِذٰا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذٰا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَ لاٰ مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیِی مِنْکُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یَسْتَحْیِی مِنَ الْحَقِّ وَ إِذٰا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتٰاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ ذٰلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ مٰا کٰانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللّٰهِ وَ لاٰ أَنْ تَنْکِحُوا أَزْوٰاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ عِنْدَ اللّٰهِ عَظِیماً. احزاب (33) 53

1711. حیای پیامبر صلی الله علیه و آله مانع از اخراج نمودن میهمانان خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلیٰ طَعٰامٍ غَیْرَ نٰاظِرِینَ إِنٰاهُ وَ لٰکِنْ إِذٰا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذٰا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَ لاٰ مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیِی مِنْکُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یَسْتَحْیِی مِنَ الْحَقِّ وَ إِذٰا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتٰاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ ذٰلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ مٰا کٰانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللّٰهِ وَ لاٰ أَنْ تَنْکِحُوا أَزْوٰاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ عِنْدَ اللّٰهِ عَظِیماً. احزاب (33) 53

مهمانی خدا

1712. زمین، ضیافتگاه الهی برای مهمانی بندگان:

... رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً ... (1)مؤمنون (23) 29

1713. انسانها میهمانان خدا در روی زمین و خدا میزبان آنان:

وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ .

مؤمنون (23) 29

1714. یکتاپرستان موحّد و پایدار در توحید، مهمانان خداوند در بهشت:

إِنَّ الَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةُ أَلاّٰ تَخٰافُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ ... وَ لَکُمْ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِی أَنْفُسُکُمْ وَ لَکُمْ فِیهٰا مٰا تَدَّعُونَ نُزُلاً مِنْ غَفُورٍ رَحِیمٍ . (2)فصّلت (41) 30 -\32

1715. پذیرایی خداوند از اصحاب یمین، در بهشت برین:

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ

فِی جَنَّةٍ عٰالِیَةٍ

قُطُوفُهٰا دٰانِیَةٌ

کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً بِمٰا أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیّٰامِ الْخٰالِیَةِ . حاقّه (69) 19 و 22 -\24

مُهیْمن / اسما و صفات

این اسم الهی از«امن»و یا«هَمن»به معنای نگهبان، مراقب، روزی‌دهنده و گواه است و یک‌بار در قرآن در مورد خداوند آمده است. (3)

هُوَ اللّٰهُ الَّذِی لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلاٰمُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ .... حشر (59) 23

مُهِین / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از باب افعال [اهانت] به معنای خوار و سبک شدن است. این صفت فعلی یک‌بار در قرآن به کار رفته است. (4)این صفت الهی به صورت اسمی نیز در ادعیه آمده است. (5)

... وَ مَنْ یُهِنِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ مُکْرِمٍ إِنَّ اللّٰهَ یَفْعَلُ مٰا یَشٰاءُ. حج (22) 18

میانه‌روی

==>اعتدال


1) 1) . عبارت«منزلاً مبارکاً»کنایه از سرزمین پرخیر و برکت است (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 166) و به کارگیری«منزل»برای سرزمینها، مفید برداشت مزبور است

2) 2) . جمله«نزلاً من غفور رحیم»رزق و روزی مرسوله و آن ضیافت و مهمانی است. (الکشاف، ج 4، ص 199)

3) 3) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1537

4) 4) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1568

5) 5) . المقام الاسنی، ص 95؛ جنّة الامان، ص 358

میّت

==>مردگان

میته

==>مردار

میثاق

==>عهد

میخ

اشاره

معمولاً میله‌ای فلزی که یک سر آن باریک و تیز و سر دیگر آن پهن‌تر و یا دارای کلاهکی است و آن را برای متصل کردن دو قطعه تخته یا فلز به کار برند و یا برای آویختن چیزی از وی بر دیوار و درخت و غیره کوبند. (1)در این مدخل از واژه‌های«اوتاد» جمع«وتد»و«دسر»جمع«دسار»استفاده شده است.

تشبیه به میخ

1716. کوهها، مانند میخهای مستحکم با رسوخ در زمین، مانع لرزش آن:

وَ الْجِبٰالَ أَوْتٰاداً. (2)نبأ (78) 7

شکنجه با میخ

1717. میخ، از وسایل شکنجه در حکومت فرعون:

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عٰادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتٰادِ. (3)ص (38) 12

وَ فِرْعَوْنَ ذِی الْأَوْتٰادِ. (4)فجر (89) 10

کاربرد میخ

1718. کاربرد تخته و میخ، در ساخت کشتی نوح:

وَ حَمَلْنٰاهُ عَلیٰ ذٰاتِ أَلْوٰاحٍ وَ دُسُرٍ. (5)قمر (54) 13


1) 1) . لغت‌نامه، ج ؟، ص 19399،«میخ»

2) 2) .«اوتاد»جمع«وتد»یعنی میخها. تشبیه کوهها به«میخ»به این لحاظ است که آرامش و استحکام زمین و از هم نپاشیدن آن وابسته به وجود کوهها است، زیرا بدون کوهها، حرکت لایه‌های زمین به روی یکدیگر و پیدایش زلزله‌های فراگیر، آرامش و استقرار آن را به هم می‌زند. برخی از مفسّران گفته‌اند: همان‌طور که میخها موجب استحکام غیر خودشان هستند، کوهها نیز سبب استحکام زمین‌اند. (التفسیر المنیر، ج 30، ص 8 ؛ المیزان، ج 20، ص 162)

3) 3) . از سدی، ربیع بن انس، و مقاتل و کلبی نقل شده است: فرعون مخالفان خود را با میخ شکنجه می‌کرد، بدین‌سان که هرگاه نسبت به کسی غضب می‌کرد دستها، پاها و سر او را بر زمین میخ‌کوب می‌کرد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 729)

4) 4) . گفته شده: هرگاه می‌خواست کسی را شکنجه کند پاهایش را با چهار میخ روی زمین می‌کوبید و او را به همان حال رها می‌کرد تا بمیرد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 739؛ الکشاف، ج 4، ص 76)

5) 5) . از ابن عبّاس، قتاده و ابن زید نقل شده است:«دسر»به میخهایی [بزرگ] می‌گویند که در کشتی برای محکم کردن اتّصالات آن به کار می‌رود. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 286)

میخ‌کوبی کوهها

1719. میخ‌کوب شدن کوهها در زمین، نشان قدرت خداوند، در ایجاد بعث و معاد:

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ

أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهٰاداً

وَ الْجِبٰالَ أَوْتٰاداً

إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کٰانَ مِیقٰاتاً. (1)نبأ (78) 1 و 2 و 6 و 7 و 17

1720. کوههای استوار و میخ‌کوب شده در زمین، از نعمتهای خداوند به انسانها:

أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهٰاداً

وَ الْجِبٰالَ أَوْتٰاداً. (2)نبأ (78) 7

مِی

==>خمر

میراث

==>ارث

میزان

اشاره

میزان، جمع آن موازین و به چند معنا اطلاق می‌شود: الف - آلتی که با آن اشیا سنجیده می‌شود، چون ترازو و کَیْل؛ ب - ترازویی که در روز قیامت عقاید و اعمال آدمی با آن سنجیده می‌شود و به آن «حق»نیز گفته شده است؛ ج - به معنای عقل، خرد، عدل (3)و دین نیز به‌کاررفته‌است . (4)در این مدخل معنای اوّل مقصود نیست و از واژه‌های«وزن»، «میزان»و برخی آیات بیانگر سنجش استفاده شده است.

میزان اعمال

1721. کیفر جهنّمیان در قیامت، به میزان کردار آنان در دنیا:

إِنَّ جَهَنَّمَ کٰانَتْ مِرْصٰاداً

جَزٰاءً وِفٰاقاً. نبأ (78) 21 و 26

1722. تفاوت میزان سنجش در قیامت، به حسب رفتارها و عقاید آدمی:

وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ


1) 1) . ذکر آفرینش اشیای شگفت‌انگیز، که از مظاهر قدرت عظیم الهی حکایت می‌کند، دلیلی است بر قدرت خداوند در امر معاد و غیر آن و لذا در طی آیات مذکور، خداوند از کافران می‌پرسد که چگونه روز رستاخیز را انکار می‌کنید، حال آنکه ادلّۀ قدرت تامّۀ خداوند را با چشمانتان می‌بینید. (التفسیر المنیر، ج 30، ص 10؛ المیزان، ج 20، ص 161)

2) 2) . براساس سیاق آیات است که درصدد ذکر نعمتهای بزرگ الهی به انسان می‌باشد که نشانۀ قدرت خداوند نیز است

3) 3) . نثر طوبی، ج 2، ص 549 -\550؛ المیزان، ج 8 ، ص11 -\12 و ج 18، ص 38

4) 4) . المیزان، ج 18، ص 38

خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَظْلِمُونَ . اعراف (7) 8 و 9

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ . مؤمنون (23) 102 و 103

تعدّد میزان اعمال

1723. تعدّد میزان و ابزار سنجش اعمال، در قیامت:

وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَظْلِمُونَ . اعراف (7) 8 و 9

وَ نَضَعُ الْمَوٰازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیٰامَةِ فَلاٰ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً .... انبیاء (21) 47

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ . مؤمنون (23) 102 و 103

فَأَمّٰا مَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ

فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ

وَ أَمّٰا مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ

فَأُمُّهُ هٰاوِیَةٌ . (1)قارعه (101) 6 -\9

1724. میزان و وزنه‌های محاسبه در قیامت، متناسب با اعمال مردم:

وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَظْلِمُونَ . اعراف (7) 8 و 9

وَ نَضَعُ الْمَوٰازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیٰامَةِ فَلاٰ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَ إِنْ کٰانَ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنٰا بِهٰا وَ کَفیٰ بِنٰا حٰاسِبِینَ . انبیاء (21) 47

وَ أَمّٰا مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ . قارعه (101) 8

سبکی میزان اعمال

1725. هم‌طراز نبودن اعمال و عقاید آدمی با حق، بیانگر سبکی آن دو در میزان:

وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ ... وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ .... اعراف (7) 8 و 9

وَ أَمّٰا مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ . قارعه (101) 8

1726. سبکی میزان، بستگی به سیئات اعمال آدمی:

وَ أَمّٰا مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ . (2)قارعه (101) 8

1727. سبکی میزان موجب ورود به جهنّم:

وَ أَمّٰا مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ

فَأُمُّهُ هٰاوِیَةٌ

نٰارٌ حٰامِیَةٌ .

قارعه (101) 8 و 9 و 11

1728. سیّئات در دنیا، موجب سبکی اعمال در قیامت:

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَظْلِمُونَ . (3)اعراف (7) 9

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ . مؤمنون (23) 103

وَ أَمّٰا مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ

فَأُمُّهُ


1) 1) . کلمۀ«موازین»بیانگر تعدّد میزان است

2) 2) . حسنات و سیّئات را با حساب اعمال وزن می‌کنند. حسنات باعث ثقل و سنگینی میزان و سیّئات سبب سبکی آن است. (المیزان، ج 8 ، ص 10)

3) 3) . حسنات و سیّئات را با حساب اعمال وزن می‌کنند. حسنات باعث ثقل و سنگینی میزان و سیّئات سبب سبکی آن است. (المیزان، ج 8 ، ص 10)

هٰاوِیَةٌ . قارعه (101) 8 و 9

1729. سبکی میزان و کفۀ ترازوی عمل، نشانۀ خسران و زیانکاری انسان در قیامت:

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَظْلِمُونَ . اعراف (7) 9

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ . مؤمنون (23) 103

سنگینی میزان اعمال

1730. حسنات در دنیا، موجب سنگینی اعمال در قیامت:

وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . (1)اعراف (7) 8

1731. سنگینی میزان در قیامت، متناسب با اعمال نیک انسان:

وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . اعراف (7) 8

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . مؤمنون (23) 102

1732. سنگینی میزان، موجب ورود به بهشت:

فَأَمّٰا مَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ

فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ . قارعه (101) 6 و 7

1733. سنگینی میزان اعمال در قیامت، موجب رستگاری انسان:

وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . اعراف (7) 8

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . مؤمنون (23) 102

فَأَمّٰا مَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ

فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ . قارعه (101) 6 و 7

نیز ==> همین مدخل، میزان در قیامت

میزان حق

1734. قرآن، معیار و میزان حق در قیامت:

اَللّٰهُ الَّذِی أَنْزَلَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ وَ الْمِیزٰانَ .... شوری (42) 17

1735. سنجش و سنگینی اعمال در روز قیامت با میزان حق:

وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . اعراف (7) 8

میزان در آفرینش

1736. آفرینش نظام عالم به‌وسیلۀ خداوند، بر پایۀ میزان عدل:

وَ السَّمٰاءَ رَفَعَهٰا وَ وَضَعَ الْمِیزٰانَ . الرّحمن (55) 7

1737. برقراری میزان و ابزار سنجش حق و باطل در میان مردم به امر خداوند:

اَللّٰهُ الَّذِی أَنْزَلَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ وَ الْمِیزٰانَ .... شوری (42) 17

1738. برقراری قانون محاسبه و سنجش به ارادۀ الهی،

1) 1) . از امیر مؤمنان علیه السلام در تفسیر آیۀ شریفه آمده است:«فمن ثقلت موازینه...»یعنی حسنات، موجب سنگینی اعمال و میزان می‌شود

در ساختار نظام جهان، منشأ میزان در آفرینش:

وَ السَّمٰاءَ رَفَعَهٰا وَ وَضَعَ الْمِیزٰانَ

أَلاّٰ تَطْغَوْا فِی الْمِیزٰانِ

وَ أَقِیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تُخْسِرُوا الْمِیزٰانَ . الرّحمن (55) 7 -\9

میزان در قیامت

==> همین مدخل، میزان اعمال

مُیسّر / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از باب تفعیل [تیسیر] به معنای آسان گردانیدن است و 10 بار در قرآن آمده است که بیشتر آن مربوط به آسان شدن کارها و قرآن برای رسول خدا صلی الله علیه و آله است، گرچه استعمال آن در قرآن برای آسان شدن کارها است، خواه آن راه کمال باشد و خواه عذاب، خواه بهشت باشد و یا دوزخ. (1)این صفت الهی به صورت اسمی نیز در ادعیه آمده است. (2)

وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ. قمر (54) 17

مریم (19) 97؛ دخان (44) 58؛ قمر (54) 22 و 32 و 40؛ عبس (80) 20؛ اعلی (87) 8؛ لیل (92) 7 و 10

میش

==>گوسفند

میقات موسی (علیه‌السّلام)

==>موسی(علیه‌السّلام)، میقات موسی(علیه‌السّلام)

میکائیل

اشاره

میکال و میکائیل نام یکی از فرشتگان مقرّب خدای متعال است. (3)در این مدخل از واژۀ«میکال»و نیز عبارات مفید آن استفاده شده است.

اهمّ عناوین: بشارتهای میکائیل و میکائیل و ابراهیم علیه السلام .

بشارتهای میکائیل

1. بشارت به ابراهیم علیه السلام

1739. بشارت میکائیل به ابراهیم علیه السلام ، مبنی بر هلاکت قوم لوط:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً


1) 1) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1573

2) 2) . الاقبال بالاعمال، ج 1، ص 246؛ شرح اسماء الحسنیٰ، ص 8

3) 3) . نثر طوبیٰ، ج 2، ص 433،«م ی ک ال»؛ اعلام القرآن،شبستری، ص 957 -\958

قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ

یٰا إِبْرٰاهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا إِنَّهُ قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ وَ إِنَّهُمْ آتِیهِمْ عَذٰابٌ غَیْرُ مَرْدُودٍ. (1)هود (11) 69 و 70 و 74 و 76

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

إِلاّٰ آلَ لُوطٍ إِنّٰا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِینَ

إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنٰا إِنَّهٰا لَمِنَ الْغٰابِرِینَ . حجر (15) 51 و 57 - 60

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ . عنکبوت (29) 31

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ

مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفِینَ . ذاریات (51) 24 و 31 -\34

1740. میکائیل، از فرشتگان بشارت‌دهندۀ ولادت اسحاق علیه السلام به ابراهیم علیه السلام :

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ. (2)هود (11) 69 و 74

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

قٰالُوا لاٰ تَوْجَلْ إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ . حجر (15) 51 و 53

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ . عنکبوت (29) 31

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ . ذاریات (51) 24 و 28

2. بشارت به ساره

1741. بشارت میکائیل به ساره، مبنی بر بهره‌مندی از برکت الهی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ

قٰالَتْ یٰا وَیْلَتیٰ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هٰذٰا بَعْلِی شَیْخاً إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ عَجِیبٌ

قٰالُوا أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ رَحْمَتُ اللّٰهِ وَ بَرَکٰاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ. هود (11) 69 و 71 -\73

1742. بشارت میکائیل به ساره، برای بهره‌مندی وی از برکت اسحاق و یعقوب علیهما السلام :

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

وَ امْرَأَتُهُ


1) 1) . براساس حدیثی، میکائیل از جمله فرشتگان نازل شده بر ابراهیم علیه السلام است. (الکافی، ج 8 ، ص 328، ح 505؛ مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 272)

2) 2) . مقصود از«البشری»در دو آیۀ یادشده بشارت به تولّد اسحاق علیه السلام است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 272)

قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ

قٰالَتْ یٰا وَیْلَتیٰ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هٰذٰا بَعْلِی شَیْخاً إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ عَجِیبٌ

قٰالُوا أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ رَحْمَتُ اللّٰهِ وَ بَرَکٰاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ. هود (11) 69 و 71 - 73

1743. میکائیل، بشارت‌دهندۀ تولّد اسحاق و یعقوب علیهما السلام به ساره:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ . هود (11) 69 و 71

3. بشارت به لوط علیه السلام

1744. بشارت میکائیل به لوط علیه السلام ، مبنی بر نابودی قوم تبهکارش و نجات وی و خاندانش از هلاکت:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ . هود (11) 69 و 81

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ اتَّبِعْ أَدْبٰارَهُمْ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ . حجر (15) 61 و 65

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ إِنّٰا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ إِلاَّ امْرَأَتَکَ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

إِنّٰا مُنْزِلُونَ عَلیٰ أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ . عنکبوت (29) 31 و 33 و 34

تعرّض به میکائیل

==> همین مدخل، میکائیل و قوم لوط

تمثّل میکائیل

==> تمثّل، تمثّل میکائیل

تنزیه میکائیل

1745. تنزیه میکائیل، از هرگونه تعلیم سحر به سلیمان علیه السلام :

وَ اتَّبَعُوا مٰا تَتْلُوا الشَّیٰاطِینُ عَلیٰ مُلْکِ سُلَیْمٰانَ وَ مٰا کَفَرَ سُلَیْمٰانُ وَ لٰکِنَّ الشَّیٰاطِینَ کَفَرُوا یُعَلِّمُونَ النّٰاسَ السِّحْرَ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰی یَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاٰ تَکْفُرْ فَیَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمٰا مٰا یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ وَ مٰا هُمْ بِضٰارِّینَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ یَتَعَلَّمُونَ مٰا یَضُرُّهُمْ وَ لاٰ یَنْفَعُهُمْ وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرٰاهُ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ وَ لَبِئْسَ مٰا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . (1)بقره (2) 102

1746. ادّعای بی‌اساس یهود، مبنی بر تعلیم سحر از

1) 1) . یهود می‌پنداشتند که جبرئیل و میکائیل سحر را به سلیمان علیه السلام آموزش دادند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 337)

سوی میکائیل به سلیمان علیه السلام :

وَ اتَّبَعُوا مٰا تَتْلُوا الشَّیٰاطِینُ عَلیٰ مُلْکِ سُلَیْمٰانَ وَ مٰا کَفَرَ سُلَیْمٰانُ وَ لٰکِنَّ الشَّیٰاطِینَ کَفَرُوا یُعَلِّمُونَ النّٰاسَ السِّحْرَ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰی یَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاٰ تَکْفُرْ فَیَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمٰا مٰا یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ وَ مٰا هُمْ بِضٰارِّینَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ یَتَعَلَّمُونَ مٰا یَضُرُّهُمْ وَ لاٰ یَنْفَعُهُمْ وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرٰاهُ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ وَ لَبِئْسَ مٰا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . بقره (2) 102

دشمنی با میکائیل

1747. کافران، دشمنان جبرئیل و میکائیل:

مَنْ کٰانَ عَدُوًّا لِلّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِیلَ وَ مِیکٰالَ فَإِنَّ اللّٰهَ عَدُوٌّ لِلْکٰافِرِینَ . بقره (2) 98

1748. دشمنی خداوند، با دشمنان جبرئیل و میکائیل:

مَنْ کٰانَ عَدُوًّا لِلّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِیلَ وَ مِیکٰالَ فَإِنَّ اللّٰهَ عَدُوٌّ لِلْکٰافِرِینَ . بقره (2) 98

1749. دشمنی با میکائیل، موجب کفر:

مَنْ کٰانَ عَدُوًّا لِلّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِیلَ وَ مِیکٰالَ فَإِنَّ اللّٰهَ عَدُوٌّ لِلْکٰافِرِینَ . بقره (2) 98

1750. عداوت یهود نسبت به میکائیل:

مَنْ کٰانَ عَدُوًّا لِلّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِیلَ وَ مِیکٰالَ فَإِنَّ اللّٰهَ عَدُوٌّ لِلْکٰافِرِینَ . (1)بقره (2) 98

1751. دشمنی خداوند با یهود، به دلیل دشمنی آنان با میکائیل:

مَنْ کٰانَ عَدُوًّا لِلّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِیلَ وَ مِیکٰالَ فَإِنَّ اللّٰهَ عَدُوٌّ لِلْکٰافِرِینَ . بقره (2) 98

سجدۀ میکائیل

1752. سجدۀ بی‌چون و چرای میکائیل بر آدم علیه السلام پس از فرمان الهی برای سجده برآن جناب:

فَسَجَدَ الْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ . (2)حجر (15) 30

سلام میکائیل

1753. سلام میکائیل به ابراهیم علیه السلام و پاسخ آن حضرت به وی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ . ذاریات (51) 25

فضایل میکائیل

1754. منزلت و مقام خاصّ و برتر جبرئیل و میکائیل، در میان ملائکه:

مَنْ کٰانَ عَدُوًّا لِلّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِیلَ وَ مِیکٰالَ ... (3)بقره (2) 98


1) 1) . از مصداقهای«الکافرین»به دلیل آیات گذشته، یهودیان‌اند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 326)

2) 2) . در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است: اوّلین کسانی که در سجده پیشی گرفتند، جبرئیل و میکائیل بودند. (البرهان، ج 3، ص 344، ح 3)

3) 3) . کلمۀ«ملائکته»شامل جبرئیل و میکائیل می‌شود، بنابراین ذکر مخصوص آنها از میان سایر فرشتگان، می‌تواند اشاره به برتری مقام آنان باشد. (روح المعانی، ج 1، جزء 1، ص 526؛ مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 326)

ظ

میکائیل و آل لوط

1755. تمثّل میکائیل به صورت انسان بر آل لوط:

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ إِنّٰا مِنْکُمْ وَجِلُونَ

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ . (1)حجر (15) 51 و 52 و 61

میکائیل و ابراهیم علیه السلام

1756. ورود میکائیل و فرشتگان همراه، به صورت مهمان بر ابراهیم علیه السلام :

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ إِنّٰا مِنْکُمْ وَجِلُونَ . حجر (15) 51 و 52

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ . ذاریات (51) 24 -\26


1) 1) . مهمانان ابراهیم از فرشتگان بودند که به صورت بشر بر ابراهیم علیه السلام وارد شدند (التبیان، ج 6 ، ص 341) و به همان صورت نیز بر آل لوط متمثّل شدند

1757. گفتگوی میکائیل با ابراهیم علیه السلام :

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ

یٰا إِبْرٰاهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا إِنَّهُ قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ وَ إِنَّهُمْ آتِیهِمْ عَذٰابٌ غَیْرُ مَرْدُودٍ. (1)هود (11) 69 و 70 و 74 و 76

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

إِلاّٰ آلَ لُوطٍ إِنّٰا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِینَ

إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنٰا إِنَّهٰا لَمِنَ الْغٰابِرِینَ . حجر (15) 51 و 57 - 60

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ

قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ . عنکبوت (29) 31 و 32

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ . ذاریات (51) 24 - 28

1758. امید دادن میکائیل به ابراهیم علیه السلام مبنی بر بهره‌مند شدن از رحمت خدا:

قٰالُوا لاٰ تَوْجَلْ إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

قٰالَ أَ بَشَّرْتُمُونِی عَلیٰ أَنْ مَسَّنِیَ الْکِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ . حجر (15) 53 و 54

1759. خبر دادن میکائیل و دیگر همراهان وی به ابراهیم علیه السلام ، از مأموریّت خویش:

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

إِلاّٰ آلَ لُوطٍ إِنّٰا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِینَ . حجر (15) 51 و 57 -\59

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ

قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ . عنکبوت (29) 31 و 32

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ . ذاریات (51) 31 - 33

1760. آرامش دادن میکائیل و همراهان وی به ابراهیم علیه السلام :

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ. هود (11) 69 و 70 و 74

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ إِنّٰا مِنْکُمْ وَجِلُونَ

قٰالُوا لاٰ تَوْجَلْ إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ . حجر (15) 51 -\53

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ . ذاریات (51) 24 و 25 و 28

1761. سلام میکائیل به ابراهیم علیه السلام و پاسخ آن حضرت به وی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ . ذاریات (51) 25

1762. مجادلۀ ابراهیم علیه السلام با میکائیل، دربارۀ قوم لوط:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ. هود (11) 69 و 74

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ

قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ . عنکبوت (29) 31 و 32

1763. بیم ابراهیم علیه السلام به هنگام مشاهدۀ میکائیل و فرشتگان همراه وی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ


1) 1) . براساس حدیثی، میکائیل از جملۀ فرشتگان نازل شده بر ابراهیم علیه السلام است. (الکافی، ج 8 ، ص 328، ح 505؛ مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 272)

لُوطٍ. هود (11) 69 و 70

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ إِنّٰا مِنْکُمْ وَجِلُونَ . حجر (15) 51 و 52

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ . ذاریات (51) 24 و 25 و 27 و 28

1764. پذیرایی ابراهیم علیه السلام از میکائیل و ملائکۀ همراه وی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ . ذاریات (51) 24 -\26

1765. ناخوشایندی ابراهیم علیه السلام ، از غذا نخوردن میکائیل و دیگر ملائکۀ مهمان:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ. هود (11) 69 و 70

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ . ذاریات (51) 24 و 25 و 27 و 28

1766. پرسش ابراهیم علیه السلام از مأموریّت میکائیل و فرشتگان الهی:

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ . حجر (15) 51 و 57

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ . ذاریات (51) 24 و 31

1767. تمثّل میکائیل به صورت انسان برای ابراهیم علیه السلام :

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

قٰالُوا لاٰ تَوْجَلْ إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ . حجر (15) 51 و 53 و 57

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ

قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ . عنکبوت (29) 31 و 32

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ . ذاریات (51) 24 و 25 و 31

نیز ==> همین مدخل، بشارتهای میکائیل، بشارت به

ابراهیم علیه السلام

میکائیل و اسحاق علیه السلام

1768. میکائیل، از فرشتگان بشارت‌دهندۀ ولادت اسحاق علیه السلام به ابراهیم علیه السلام :

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ ... فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ ... (1)هود (11) 69 و 74

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ إِنّٰا مِنْکُمْ وَجِلُونَ

قٰالُوا لاٰ تَوْجَلْ إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

قٰالَ أَ بَشَّرْتُمُونِی عَلیٰ أَنْ مَسَّنِیَ الْکِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ

قٰالُوا بَشَّرْنٰاکَ بِالْحَقِّ فَلاٰ تَکُنْ مِنَ الْقٰانِطِینَ . حجر (15) 51 - 55

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ ... (2)عنکبوت (29) 31

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ . ذاریات (51) 24 و 28

میکائیل و ساره

1769. ناشناخته بودن میکائیل و فرشتگان همراه وی برای ساره (همسر ابراهیم)، هنگام ورودشان بر وی:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ

وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ . (3)هود (11) 69 -\71

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِی صَرَّةٍ فَصَکَّتْ وَجْهَهٰا وَ قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ . ذاریات (51) 24 -\29

1770. سؤال تعجّب‌آمیز ساره از میکائیل و دیگر فرشتگان، دربارۀ بارداری خود در سنّ پیری:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ

وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ

قٰالَتْ یٰا وَیْلَتیٰ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هٰذٰا بَعْلِی شَیْخاً إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ عَجِیبٌ

قٰالُوا أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ رَحْمَتُ اللّٰهِ وَ بَرَکٰاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ. هود (11) 69 -\73


1) 1) . مراد از«بُشریٰ»بشارت به ولادت اسحاق علیه السلام است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 272)

2) 2) . مقصود از«بُشریٰ»بشارت به ولادت اسحاق علیه السلام است. (التبیان، ج 8 ، ص 205)

3) 3) . اینکه ساره برای مهمانان ابراهیم غذا تهیّه کرد، معلوم می‌شود آنان را نمی‌شناخته است

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ

فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِی صَرَّةٍ فَصَکَّتْ وَجْهَهٰا وَ قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ . ذاریات (51) 24 و 28 و 29

1771. تمثّل میکائیل به صورت انسان، برای ساره:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ

قٰالَتْ یٰا وَیْلَتیٰ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هٰذٰا بَعْلِی شَیْخاً إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ عَجِیبٌ . هود (11) 69 و 71 و 72

نیز ==> همین مدخل، بشارتهای میکائیل، بشارت به ساره

میکائیل و قوم لوط

1772. تمثّل میکائیل و دیگر فرشتگان همراه به صورت انسان، برای قوم لوط:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ

قٰالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا لَنٰا فِی بَنٰاتِکَ مِنْ حَقٍّ وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ مٰا نُرِیدُ. هود (11) 69 و 70 و 77 - 79

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ

قٰالُوا أَ وَ لَمْ نَنْهَکَ عَنِ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ .

حجر (15) 51 و 57 و 58 و 61 و 67 - 71

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ

وَ لَقَدْ رٰاوَدُوهُ عَنْ ضَیْفِهِ فَطَمَسْنٰا أَعْیُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذٰابِی وَ نُذُرِ. قمر (54) 33 و 37

1773. هجوم تبهکاران قوم لوط به طرف میکائیل و دیگر فرشتگان مهمان لوط علیه السلام ، به قصد تعدّی به آنان:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ

قٰالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا لَنٰا فِی بَنٰاتِکَ مِنْ حَقٍّ وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ مٰا نُرِیدُ. (1)هود (11) 77 -\79


1) 1) . براساس گفتۀ مفسّران و روایتی از امام صادق علیه السلام ، قوم لوط پس از تمثّل فرشتگان به صورت انسانهای زیبا و اطّلاع همسر لوط به آنان، با سرعت به‌سوی خانۀ لوط علیه السلام هجوم آورده، قصد تعدّی به آنان را داشتند. (التبیان، ج 6 ، ص 38 -\39؛ مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 279)

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ

قٰالُوا أَ وَ لَمْ نَنْهَکَ عَنِ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ . حجر (15) 61 و 67 -\71

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ

وَ لَقَدْ رٰاوَدُوهُ عَنْ ضَیْفِهِ فَطَمَسْنٰا أَعْیُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذٰابِی وَ نُذُرِ. قمر (54) 33 و 37

میکائیل و لوط علیه السلام

1774. ابلاغ پیام الهی به لوط علیه السلام ، از سوی میکائیل و دیگر ملائکۀ همراه وی برای خروج خود و خانواده‌اش از شهر:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ . هود (11) 69 و 81

1775. اندوهگین شدن لوط علیه السلام ، با مشاهدۀ میکائیل و فرشتگان همراه وی:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ

ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ . هود (11) 77

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

وَ جٰاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ . حجر (15) 61 و 67 -\69

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ إِنّٰا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ إِلاَّ امْرَأَتَکَ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ . عنکبوت (29) 33

1776. ممانعت لوط علیه السلام از تعرّض تبهکاران قومش به میکائیل و دیگر همراهان وی:

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 77 و 78

1777. ناشناخته بودن میکائیل و همراهانش برای لوط علیه السلام :

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ . حجر (15) 61 و 62

1778. تمثّل میکائیل به صورت انسان، به همراه دیگر فرشتگان برای لوط علیه السلام :

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ . هود (11) 69 و 77

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

قٰالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ . حجر (15) 61 و 62

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ إِنّٰا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ إِلاَّ امْرَأَتَکَ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ . عنکبوت (29) 33

میکائیل و نفخ صور

1779. ایمنی میکائیل از مرگ، ناشی از نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ . (1)نمل (27) 87

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ... (2)زمر (39) 68

میکائیل و همسر لوط

1780. تمثّل میکائیل به صورت انسانی زیبا، برای همسر لوط:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. (3)هود (11) 69 و 78

میکائیل و یعقوب علیه السلام

1781. میکائیل، از زمرۀ بشارت‌دهندگان ولادت یعقوب علیه السلام به ابراهیم علیه السلام :

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ

قٰالَتْ یٰا وَیْلَتیٰ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هٰذٰا بَعْلِی شَیْخاً إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ عَجِیبٌ

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ. هود (11) 69 و 71 و 72 و 74

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ . (4)عنکبوت (29) 31

1782. میکائیل بشارت‌دهندۀ ولادت یعقوب علیه السلام به همسر ابراهیم (ساره):

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

وَ امْرَأَتُهُ


1) 1) . گفته شده: مقصود از«إلاّ من شاء اللّه»میکائیل و... است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 370؛ الکشاف، ج 3، ص 386)

2) 2) . در روایتی اصحاب از رسول خدا صلی الله علیه و آله سؤال کردند: این کسانی که استثنا شده‌اند چه کسانی‌اند؟ فرمود: جبرئیل، میکائیل، ملک‌الموت، اسرافیل و حاملان عرش. (الدر المنثور، ج 7، ص 250؛ تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 503، ح 118)

3) 3) . براساس گفتۀ مفسّران و روایتی از امام صادق علیه السلام ، میکائیل و دیگر فرشتگان به صورت انسانهای زیبایی بر همسر لوط، تمثّل پیدا کردند و او با سرعت قوم لوط را از این امر با خبر ساخت. (التبیان، ج 6 ، ص 38 -\39؛ مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 279)

4) 4) . مقصود از«بُشریٰ»بشارت به ولادت اسحاق علیه السلام و ولادت یعقوب علیه السلام پس از اسحاق علیه السلام است. (التبیان، ج 8 ، ص 205؛ الکشاف، ج 3، ص 452)

قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ . هود (11) 69 و 71

نقش میکائیل

1783. میکائیل، مأمور عذاب و هلاکت قوم لوط:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ

یٰا إِبْرٰاهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا إِنَّهُ قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ وَ إِنَّهُمْ آتِیهِمْ عَذٰابٌ غَیْرُ مَرْدُودٍ. هود (11) 69 و 70 و 74 و 76

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ . حجر (15) 51 و 57 و 58

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ إِنّٰا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ إِلاَّ امْرَأَتَکَ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

إِنّٰا مُنْزِلُونَ عَلیٰ أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ . عنکبوت (29) 33 و 34

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ

قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ

لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ

مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفِینَ . ذاریات (51) 31 -\34

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ

وَ لَقَدْ رٰاوَدُوهُ عَنْ ضَیْفِهِ فَطَمَسْنٰا أَعْیُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذٰابِی وَ نُذُرِ. قمر (54) 33 و 37

1784. میکائیل از فرشتگان مأمور تدبیر امور جهان از سوی خداوند:

فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً. (1)نازعات (79) 5

میمون

اشاره

==>اصحاب سبت

میمونه بنت حارث

میمونه دختر حارث هلالی و از همسران رسول خدا بود. (2)وی قبل از ازدواج با رسول خدا صلی الله علیه و آله همسر عمیر بن عمرو از قبیلۀ ثقیف بود.

پیامبر صلی الله علیه و آله با وی در عُمْرة القضاء ازدواج نمود. (3)

برخی مفسّران در شأن نزول آیات 28 و 29 احزاب (33) که سخن از بهانه‌گیری و خواسته‌های دنیایی برخی همسران پیامبر است از میمونه یاد کرده‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله آنان را مخیّر کرد بین خدا و رسول از یک‌سو و زندگانی و زینت دنیا یکی را


1) 1) . طبق یک قول، مقصود از«مدبّرات»میکائیل و ... است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 652)

2) 2) . اسد الغابه، ج 7، ص 262

3) 3) . تاریخ طبری، ج 2، ص 214

انتخاب نمایند. (1)

میوه

اشاره

این واژه معادل کلمۀ«فاکهة»در قرآن است که به معنای بار و ثمر درختان، (2)هر محصولی از گیاهان که از گُل و شکوفه برآمده و حاوی تخم باشد، است. (3)در این مدخل از واژه‌های«فاکهه»،«ثمر»و آیاتی که دلالت برآن دو دارد، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: چیدن میوه و رویش میوه.

انفاق میوه

1. بخل‌ورزی صاحبان باغ، در انفاق میوه به مستمندان، موجب قرار گرفتن آنان در زمرۀ ستمگران:

1) 1) . جامع البیان، ج 11، جزء 21، ص 189؛ مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 554 -\555

2) 2) . مفردات، ص 643 ،«فکه»

3) 3) . لغت‌نامه، ج 13، ص 19455،«میوه»

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ ... أَنْ لاٰ یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ قٰالُوا سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . قلم (68) 17 و 24 و 29

اهمّیّت میوه

2. میوه‌ها، از آیات خداوند:

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً وَ السَّمٰاءَ بِنٰاءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ فَلاٰ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ . بقره (2) 22

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ انْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکُمْ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 99

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنّٰاتٍ مَعْرُوشٰاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشٰاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُتَشٰابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصٰادِهِ وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ . انعام (6) 141

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ . اعراف (7) 57 و 58

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . رعد (13) 3 و 4

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ. ابراهیم (14) 32

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . نحل (16) 11

وَ مِنْ ثَمَرٰاتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنٰابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . نحل (16) 67

فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ لَکُمْ فِیهٰا فَوٰاکِهُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ

وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْنٰاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآکِلِینَ . مؤمنون (23) 19 و 20

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ. سبأ (34) 15

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا .... فاطر (35) 27

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْنٰاهٰا وَ أَخْرَجْنٰا مِنْهٰا حَبًّا فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ

جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ وَ فَجَّرْنٰا فِیهٰا مِنَ الْعُیُونِ . یس (36) 33 و 34

سُبْحٰانَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمّٰا لاٰ یَعْلَمُونَ . یس (36) 36

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ

وَ النَّخْلَ بٰاسِقٰاتٍ لَهٰا طَلْعٌ نَضِیدٌ. ق (50) 9 و 10

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا. عبس (80) 26 - 31

باغ میوه

==> باغ، باغهای میوه

برتری در میوه

3. برتری برخی میوه‌ها، بر برخی دیگر از آنها:

وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ ... وَ نَخِیلٌ ... وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ .... رعد (13) 4

4. خداوند، برتری‌دهندۀ برخی میوه‌ها بر برخی دیگر:

وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . رعد (13) 4

بوی میوه

5. آفرینش میوه‌ها با بوهای مختلف، از نشانه‌های خداوند:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا ... (1)فاطر (35) 27


1) 1) . در آیۀ شریفه به ذکر رنگها اکتفا شده است، چون آنها در میوه‌جات ظاهرترند و (آیه) بر طعم و بوی میوه‌ها نیز دلالت دارد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 635)

ظ

تشابه میوه

6. میوه‌ها در عین تشابه، متفاوت از یکدیگر:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنّٰاتٍ مَعْرُوشٰاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشٰاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُتَشٰابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ .... انعام (6) 141

7. میوه‌های بهشت، همسان و شبیه یکدیگر:

وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قٰالُوا هٰذَا الَّذِی رُزِقْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ أُتُوا بِهِ مُتَشٰابِهاً وَ لَهُمْ فِیهٰا أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . بقره (2) 25

تشبیه میوه

8. میوه و ثمرۀ درخت زقّوم، (در زشتی) همانند سرهای شیطان:

... أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ ... طَلْعُهٰا کَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّیٰاطِینِ . (1)صافّات (37) 62 و 65


1) 1) . این آیه، میوۀ درخت زقّوم را به سر شیطانها تشبیه کرده است و این بدان جهت است که عامّۀ مردم، شیطان را در زشت‌ترین صورت تصوّر می‌کنند. (المیزان، ج 17، ص 140)

9. میوۀ درخت زقّوم، مانند فلزّ مذاب و جوشان، در درون دوزخیان:

إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ

کَالْمُهْلِ یَغْلِی فِی الْبُطُونِ . دخان (44) 43 و 45

تغذیه با میوه

10. تغذیه از میوه‌ها و فرآورده‌های آن، فلسفۀ آفرینش آنها:

وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . رعد (13) 4

وَ مِنْ ثَمَرٰاتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنٰابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . نحل (16) 67

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً

کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَهٰا وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً وَ فَجَّرْنٰا خِلاٰلَهُمٰا نَهَراً. کهف (18) 32 و 33

فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ لَکُمْ فِیهٰا فَوٰاکِهُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . مؤمنون (23) 19

وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ ...

... لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ .... یس (36) 34 و 35

11. میوۀ درخت زیتون، از منابع تغذیۀ انسان:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنّٰاتٍ مَعْرُوشٰاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشٰاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُتَشٰابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصٰادِهِ وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ . انعام (6) 141

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً. عبس (80) 24 -\29

12. میوه‌ها دارای نقشی مؤثّر و مفید، در تغذیۀ انسان:

إِنَّ أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ الْیَوْمَ فِی شُغُلٍ فٰاکِهُونَ

لَهُمْ فِیهٰا فٰاکِهَةٌ وَ لَهُمْ مٰا یَدَّعُونَ . یس (36) 55 و 57

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . عبس (80) 24 و 27 -\32

13. تغذیۀ زنبور عسل از گل و غنچه‌های میوه‌ها به الهام الهی:

وَ أَوْحیٰ رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ ... ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ .... نحل (16) 68 و 69

14. هدف آفرینش نخلستان، تغذیه و بهره‌مندی انسان از میوه‌ها و محصولات آن:

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْنٰاهٰا .... وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ .... لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ .... یس (36) 33 -\35

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً. عبس (80) 24 -\27 و 29

15. تغذیۀ انسان از میوۀ درخت انار:

... وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُتَشٰابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ ... کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ .... انعام (6) 141 و 142

16. تغذیه از میوۀ انگور و فرآورده‌های آن، فلسفۀ آفرینش آن:

وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . رعد (13) 4

وَ مِنْ ثَمَرٰاتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنٰابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . نحل (16) 67

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً

کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَهٰا وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً وَ فَجَّرْنٰا خِلاٰلَهُمٰا نَهَراً. کهف (18) 32 و 33

وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ وَ فَجَّرْنٰا فِیهٰا مِنَ الْعُیُونِ

لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ مٰا عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ یس (36) 34 و 35

نیز ==> همین مدخل، خوردن میوه

تفاوت میوه

17. خداوند، ایجادکنندۀ تفاوت در میوه‌ها و برتری‌دهندۀ برخی از آنها بر برخی دیگر:

وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ

لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . رعد (13) 4

18. پیدایش میوه‌های متفاوت به‌وسیلۀ ریزش باران، از جلوه‌های ربوبیّت خداوند:

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنّٰاهُ فِی الْأَرْضِ وَ إِنّٰا عَلیٰ ذَهٰابٍ بِهِ لَقٰادِرُونَ

فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ لَکُمْ فِیهٰا فَوٰاکِهُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ . مؤمنون (23) 18 و 19

تفکّر در میوه

19. زمان به ثمر نشستن و رسیدن میوۀ انار، شایستۀ تفکّر و مطالعه:

... فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً ... وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ انْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکُمْ لَآیٰاتٍ .... انعام (6) 99

20. دوران ثمردهی باغ انگور و رسیدن میوۀ آن، شایان مطالعه و راهی برای خداشناسی:

... وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ ... اُنْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکُمْ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 99

21. دوران ثمردهی تا رسیدن میوۀ زیتون، شایستۀ تحقیق و مطالعه:

... نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً ... وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ ... اُنْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ .... انعام (6) 99

22. لزوم مطالعه و تحقیق در چگونگی ثمر دادن، رشد و رسیدن میوه‌های درختان:

... فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً ... اُنْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ .... انعام (6) 99

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . رعد (13) 3

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . نحل (16) 10 و 11

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا وَ مِنَ الْجِبٰالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوٰانُهٰا وَ غَرٰابِیبُ سُودٌ. فاطر (35) 27

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا. عبس (80) 24 و 31

23. رشد میوۀ خرما براثر باران، از آیات خدا و شایستۀ تعقّل:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ .... انعام (6) 99

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . نحل (16) 10 و 11

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً. عبس (80) 24 -\27 و 29

24. رشد میوۀ زیتون براثر باران، از آیات خدا برای اهل تفکّر:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ ... اُنْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکُمْ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 99

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ ... یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . نحل (16) 10 و 11

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً. عبس (80) 24 -\27 و 29

تنوّع میوه

25. تنوّع میوه‌ها، با رنگهای گوناگون، از نعمتهای خداوند:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا .... فاطر (35) 27

26. متنوّع بودن میوه‌ها، از آیات الهی:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ انْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکُمْ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 99

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنّٰاتٍ مَعْرُوشٰاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشٰاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُتَشٰابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ .... انعام (6) 141

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ ... وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ ... وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . رعد (13) 3 و 4

27. میوۀ زمستانی در تابستان و بالعکس، نزد مریم علیها السلام در عبادتگاه:

... کُلَّمٰا دَخَلَ عَلَیْهٰا زَکَرِیَّا الْمِحْرٰابَ وَجَدَ عِنْدَهٰا رِزْقاً قٰالَ یٰا مَرْیَمُ أَنّٰی لَکِ هٰذٰا قٰالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . (1)آل عمران (3) 37

چیدن میوه

28. تلاش صاحبان باغ سوخته در مخفی نگه‌داشتن کار برداشت میوه‌ها از دید دیگران:

1) 1) . براساس روایتی در ذیل آیه است. (تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 170، ح 36؛ تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام ، ص 662)

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

أَنِ اغْدُوا عَلیٰ حَرْثِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰارِمِینَ

فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخٰافَتُونَ . قلم (68) 17 و 22 و 23

29. ترغیب باغداران باغ سوخته از سوی یکدیگر به چیدن میوه‌ها در صبحدم:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

فَتَنٰادَوْا مُصْبِحِینَ

أَنِ اغْدُوا عَلیٰ حَرْثِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰارِمِینَ . قلم (68) 17 و 21 و 22

30. سوگند باغداران باغ سوخته به چیدن تمامی میوه‌های باغ برای خود:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ . قلم (68) 17

31. سوگند باغداران، مبنی بر جدا نکردن سهم مستمندان و نیازمندان از میوه‌های چیده شده:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

وَ لاٰ یَسْتَثْنُونَ . قلم (68) 17 و 18

32. تصمیم باغداران به محروم ساختن بینوایان از میوه‌های چیده‌شدۀ باغ خویش:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخٰافَتُونَ

أَنْ لاٰ یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ

وَ غَدَوْا عَلیٰ حَرْدٍ قٰادِرِینَ . قلم (68) 17 و 23 -\25

33. به راه افتادن صاحبان باغ سوخته با عزمی جدّی برای چیدن تمامی میوه‌ها در سپیدۀ صبح:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

فَتَنٰادَوْا مُصْبِحِینَ

أَنِ اغْدُوا عَلیٰ حَرْثِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰارِمِینَ

فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخٰافَتُونَ . قلم (68) 17 و 21 -\23

34. اطمینان همراه با غرور باغداران به موفقیّت خویش، در چیدن تمامی محصولات باغ برای خود:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

وَ لاٰ یَسْتَثْنُونَ . قلم (68) 17 و 18

35. سوگند باغداران، برای چیدن تمامی میوه‌های باغ برای خود، در صبحگاهان:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ . قلم (68) 17

36. وقت چیدن میوه، هنگام لزوم پرداخت حقوق مستمندان از آن:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنّٰاتٍ مَعْرُوشٰاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشٰاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُتَشٰابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصٰادِهِ وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ . انعام (6) 141

خالق میوه

37. خداوند، آفرینندۀ میوه‌جات در زمین:

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً وَ السَّمٰاءَ بِنٰاءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً

لَکُمْ فَلاٰ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ . بقره (2) 22

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ انْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکُمْ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنّٰاتٍ مَعْرُوشٰاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشٰاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُتَشٰابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصٰادِهِ وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ . انعام (6) 99 و 141

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ . اعراف (7) 57

وَ هُوَ الَّذِی ... وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ ....

رعد (13) 3

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ. ابراهیم (14) 32

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ .... نحل (16) 10 و 11

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً. کهف (18) 32

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ ... فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ لَکُمْ .... مؤمنون (23) 18 و 19

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا .... فاطر (35) 27

وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ ... لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ مٰا عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 34 و 35

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً. عبس (80) 26 -\28

خلقت میوه

38. خلقت میوه‌ها در کنار سایر اجزای نظام هستی، دلیل وجود توحید ربوبی:

المر تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ وَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ .... یُدَبِّرُ الْأَمْرَ ... وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا ... وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . (1)رعد (13) 1 -\3


1) 1) . کلمۀ«مَدّ»در«مدّ الارض»به معنای گستردن است؛ یعنی زمین را به نحو شایسته‌ای که بشود در آن زندگی کرد و حیوان و درخت و نبات در آن پدید آیند، گسترده است. گستردن زمین راه را برای ایجاد کوههای ریشه‌دار و کوه‌ها را برای جاری شدن نهرها، و جاری شدن نهرها راه را برای پیدایش میوه‌های نر و ماده و رنگهای مختلف آن هموار می‌سازد. با ایجاد شب و روز اغراض مذکور به نحو کمال حاصل می‌گردد و در همه اینها تدبیری است متصل و متّحد که مدبّری حکیم و واحد و بی‌شریک در ربوبیّت را کشف می‌کند. (المیزان، ج 11، ص 291)

39. ترغیب خداوند به مطالعه دربارۀ چگونگی پیدایش میوه‌ها:

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ

وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . (1)رعد (13) 3 و 4

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ

وَ مِنْ ثَمَرٰاتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنٰابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . نحل (16) 11 و 67

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ


1) 1) . کلمۀ«مَدّ»در«مدّ الارض»به معنای گستردن است؛ یعنی زمین را به نحو شایسته‌ای که بشود در آن زندگی کرد و حیوان و درخت و نبات در آن پدید آیند، گسترده است. گستردن زمین راه را برای ایجاد کوههای ریشه‌دار و کوه‌ها را برای جاری شدن نهرها، و جاری شدن نهرها راه را برای پیدایش میوه‌های نر و ماده و رنگهای مختلف آن هموار می‌سازد. با ایجاد شب و روز اغراض مذکور به نحو کمال حاصل می‌گردد و در همه اینها تدبیری است متصل و متّحد که مدبّری حکیم و واحد و بی‌شریک در ربوبیّت را کشف می‌کند. (المیزان، ج 11، ص 291)

ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا .... فاطر (35) 27

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا. عبس (80) 24 -\31

40. خلقت میوه‌ها، از آیات الهی:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ انْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکُمْ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 99

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنّٰاتٍ مَعْرُوشٰاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشٰاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُتَشٰابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصٰادِهِ وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ . انعام (6) 141

وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . رعد (13) 4

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . نحل (16) 10 و 11

وَ مِنْ ثَمَرٰاتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنٰابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . نحل (16) 67

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا .... فاطر (35) 27

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْنٰاهٰا وَ أَخْرَجْنٰا مِنْهٰا حَبًّا فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ

وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ وَ فَجَّرْنٰا فِیهٰا مِنَ الْعُیُونِ . یس (36) 33 و 34

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ

وَ النَّخْلَ بٰاسِقٰاتٍ لَهٰا طَلْعٌ نَضِیدٌ. ق (50) 9 و 10

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا. عبس (80) 25 -\31

41. تغذیه و بهره‌مندی از میوۀ خرما و انگور و فرآورده‌های دست ساختۀ آن، فلسفۀ آفرینش انگور:

وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ ... لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ مٰا عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ .... یس (36) 34 و 35

42. به ثمر رسیدن میوه‌ها، جلوه‌ای از ربوبیّت خداوند:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ ... اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً وَ السَّمٰاءَ بِنٰاءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ .... بقره (2) 21 و 22

خوردن میوه

43. جواز استفاده از میوه‌ها و محصولات کشاورزی برای انسان:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنّٰاتٍ مَعْرُوشٰاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشٰاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ ... (1)انعام (6) 141

44. محدودیّت آدم علیه السلام در استفاده از برخی میوه‌های بهشت:

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلاٰ مِنْهٰا رَغَداً حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 35

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ فَکُلاٰ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 19

فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطٰانُ قٰالَ یٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلیٰ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لاٰ یَبْلیٰ

فَأَکَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ عَصیٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَویٰ . طه (20) 120 و 121

45. تناول آدم و حوّا علیهما السلام از میوۀ ممنوع بهشت، زمینه‌ساز پیدایش روحیّۀ دشمنی در انسانها:

1) 1) . امری که در اینجا است [کلوا من ثمره اذا اثمر] امر وجوبی نیست، بلکه تنها اباحه را می‌رساند، چون از اینکه قبلاً موضوع خلقت جنّات معروشات و نخل و زرع و غیر آن را خاطرنشان ساخته بود به دست می‌آید که امر به خوردن از میوه‌های آنها در مورد توهم منع است و معلوم است که در چنین موردی صیغۀ امر تنها اباحه را می‌رساند، نه وجوب را. (المیزان، ج 7، ص 363)

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلاٰ مِنْهٰا رَغَداً حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ

فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ . بقره (2) 35 و 36

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ فَکُلاٰ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ

فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُمٰا إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمٰا عَدُوٌّ مُبِینٌ

قٰالَ اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ . اعراف (7) 19 و 22 و 24

فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطٰانُ قٰالَ یٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلیٰ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لاٰ یَبْلیٰ

فَأَکَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ عَصیٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَویٰ

قٰالَ اهْبِطٰا مِنْهٰا جَمِیعاً بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ .... طه (20) 120 و 121 و 123

46. استفاده از کارد، جهت پوست کندن میوه‌جات، در مصر باستان:

فَلَمّٰا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَیْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّکَأً وَ آتَتْ کُلَّ وٰاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّیناً .... یوسف (12) 31

درختان میوه

47. ثمودیان، برخوردار از چشمه‌ساران و باغستانهای پوشیده از درختان میوه:

کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ

أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ . شعراء (26) 141 و 146 و 147

48. عادیان، برخوردار از چشمه‌ساران و باغهای پوشیده از درختان میوه:

کَذَّبَتْ عٰادٌ الْمُرْسَلِینَ

أَمَدَّکُمْ بِأَنْعٰامٍ وَ بَنِینَ

وَ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ . شعراء (26) 123 و 133 و 134

49. بهشت، دارای درختانی انبوه و میوه‌دار:

... أَنَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قٰالُوا هٰذَا الَّذِی رُزِقْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ أُتُوا بِهِ مُتَشٰابِهاً .... بقره (2) 25

50. رویش درختان میوه از زمین، از آیات خدا و بایستۀ تفکّر و تأمّل:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ انْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکُمْ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 99

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنّٰاتٍ مَعْرُوشٰاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشٰاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُتَشٰابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصٰادِهِ وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ

یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ . انعام (6) 141

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . رعد (13) 3 و 4

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . نحل (16) 10 و 11

وَ اللّٰهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ

وَ مِنْ ثَمَرٰاتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنٰابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . نحل (16) 65 و 67

فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ لَکُمْ فِیهٰا فَوٰاکِهُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ

وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْنٰاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآکِلِینَ . مؤمنون (23) 19 و 20

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْنٰاهٰا وَ أَخْرَجْنٰا مِنْهٰا حَبًّا فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ

وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ وَ فَجَّرْنٰا فِیهٰا مِنَ الْعُیُونِ . یس (36) 33 و 34

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ

وَ النَّخْلَ بٰاسِقٰاتٍ لَهٰا طَلْعٌ نَضِیدٌ. ق (50) 9 و 10

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا. عبس (80) 24 -\31

51. گوناگونی درختان میوه در عین شباهت با یکدیگر، از آیات خداشناسی:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ .... انعام (6) 99

رسیدن میوه

52. سرما و گرما، عامل رشد و نموّ میوه‌ها:

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . (1)رعد (13) 3

53. زمان و چگونگی به ثمر نشستن و رسیدن میوه‌ها، از آیات خدا:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ ... وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ انْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکُمْ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ


1) 1) . شب و روز، سرما و گرما را به وجود می‌آورند و این دو نیز در رشد و نموّ و انبساط و انقباض موجودات زمین تأثیر دارند. (المیزان، ج 11، ص 291)

یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 99

54. به بار نشستن و رسیدن میوه‌ها و کاهش نیافتن محصول، از نشانه‌های باغ نمونه:

کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَهٰا وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً وَ فَجَّرْنٰا خِلاٰلَهُمٰا نَهَراً. کهف (18) 33

رنگ میوه

55. انواع میوه‌ها با رنگهای مختلف، از نشانه‌های خداوند:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا .... فاطر (35) 27

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ . زمر (39) 21

56. آب، عامل پیدایش میوه‌ها با رنگهای گوناگون:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا .... فاطر (35) 27

رویش میوه

57. آبهای فروآمده از ابرها، موجب رویش میوه‌ها:

وَ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ کُلِّ شَیْءٍ فَأَخْرَجْنٰا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرٰاکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهٰا قِنْوٰانٌ دٰانِیَةٌ وَ جَنّٰاتٍ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُشْتَبِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ انْظُرُوا إِلیٰ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ یَنْعِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکُمْ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 99

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ . اعراف (7) 57

اَللّٰهُ الَّذِی ... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ .... ابراهیم (14) 32

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . نحل (16) 10 و 11

وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنّٰاهُ فِی الْأَرْضِ وَ إِنّٰا عَلیٰ ذَهٰابٍ بِهِ لَقٰادِرُونَ

فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ لَکُمْ فِیهٰا فَوٰاکِهُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ

وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْنٰاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآکِلِینَ . مؤمنون (23) 18 -\20

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا .... فاطر (35) 27

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ

وَ النَّخْلَ بٰاسِقٰاتٍ لَهٰا طَلْعٌ نَضِیدٌ. ق (50) 9 و 10

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا. عبس (80) 24 -\31

58. علم خداوند، به رویش میوه‌ها:

إِلَیْهِ یُرَدُّ عِلْمُ السّٰاعَةِ وَ مٰا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرٰاتٍ مِنْ أَکْمٰامِهٰا .... فصّلت (41) 47

59. رویش میوه‌ها برای تأمین رزق و روزی انسان:

... فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ .... ابراهیم (14) 32

وَ مِنْ ثَمَرٰاتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنٰابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . نحل (16) 67

60. ربوبیّت خداوند، عامل رویش میوه‌ها:

... وَ مٰا رَبُّکَ بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِیدِ ... إِلَیْهِ یُرَدُّ عِلْمُ السّٰاعَةِ وَ مٰا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرٰاتٍ مِنْ أَکْمٰامِهٰا وَ مٰا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثیٰ وَ لاٰ تَضَعُ إِلاّٰ بِعِلْمِهِ وَ یَوْمَ یُنٰادِیهِمْ أَیْنَ شُرَکٰائِی قٰالُوا آذَنّٰاکَ مٰا مِنّٰا مِنْ شَهِیدٍ. فصّلت (41) 46 و 47

61. ربوبیّت خدا، عامل رویش میوۀ خیار از زمین:

... فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا وَ قِثّٰائِهٰا .... بقره (2) 61

62. رویش میوه‌ها، دلیل و نشانۀ توحید خداوند:

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً وَ السَّمٰاءَ بِنٰاءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ فَلاٰ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ . بقره (2) 22

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ ... وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجٰاوِرٰاتٌ وَ جَنّٰاتٌ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوٰانٌ وَ غَیْرُ صِنْوٰانٍ یُسْقیٰ بِمٰاءٍ وٰاحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَهٰا عَلیٰ بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . رعد (13) 3 و 4

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ .... ابراهیم (14) 32

زکات میوه

63. لزوم پرداخت بخشی از محصولات باغ و زراعت، هنگام چیدن میوه‌ها و درو کردن غلّات به فقرا:

... کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصٰادِهِ ... (1)

انعام (6) 141

زوجیّت میوه

64. تنوّع و زوجیّت، در میوه‌های بهشت:

وَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ جَنَّتٰانِ

فِیهِمٰا مِنْ کُلِّ فٰاکِهَةٍ زَوْجٰانِ . الرّحمن (55) 46 و 52

65. نر و ماده بودن، در هر صنفی از میوه‌ها:

... وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ ... (2)رعد (13) 3

66. وجود زوجیّت در میوه‌جات:

1) 1) . در آیۀ شریفه به طور اجمال از میوه‌ها و حبوبات حقّی برای فقرا قائل شده و فرموده که در روز در وی غلّات و چیدن میوه‌ها حقّ فقرا باید داده شود. (المیزان، ج 7، ص 363)

2) 2) . طنطاوی در تفسیر جواهر در ذیل جملۀ«زوجین اثنین»گفته است: خداوند در زمین از هر صنفی از میوه‌ها زوج قرار داده، یعنی دوتا یکی نر و یکی ماده که ازدواج آنها در گلهای‌شان صورت می‌گیرد و علم جدید هم این معنا را کشف و ثابت کرده که هر درخت و زراعتی میوه و دانه نمی‌بندد مگر آنکه نر و مادۀ آن باهم درآمیزند. (المیزان، ج 11، ص 292؛ تفسیر من وحی القرآن، ج 13، ص 17 -\18)

... وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ .... رعد (13) 3

فراوانی میوه

67. نزول باران بعد از خشکسالی، سبب ازدیاد و فراوانی میوه در سرزمین مصر:

ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ عٰامٌ فِیهِ یُغٰاثُ النّٰاسُ وَ فِیهِ یَعْصِرُونَ . یوسف (12) 49

فواید میوه

68. شکم زنبور عسل، محلّ تبدیل میوه‌ها و شهد گیاهان به عسل:

وَ أَوْحیٰ رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ ... ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلاً یَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهٰا شَرٰابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوٰانُهُ فِیهِ شِفٰاءٌ لِلنّٰاسِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . نحل (16) 68 و 69

69. میوه‌ها، موهبتی از جانب خدا و رزقی برای انسانها:

... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ .... بقره (2) 22

نیز ==> همین مدخل، تغذیه با میوه و خلقت میوه

مزۀ میوه

70. آفرینش میوه‌ها با مزه‌های مختلف، از نشانه‌های شناخت خداوند:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا ... (1)فاطر (35) 27

میوه در مکّه

71. دسترسی اهل مکّه به میوه‌ها:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قٰالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلیٰ عَذٰابِ النّٰارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. (2)بقره (2) 126

72. دعای ابراهیم علیه السلام به بهره‌مندی مؤمنان اهل مکّه، از انواع میوه‌ها:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قٰالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلیٰ عَذٰابِ النّٰارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 126

میوۀ باغ سوخته

73. نابود شدن تمامی محصولات باغ سوخته، براثر نزول بلا:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا


1) 1) . در آیۀ شریفه به ذکر«الوان»بسنده شده است، چرا که رنگ میوه‌ها ظاهر او است و کلام خدای متعال به طعم و بوی میوه‌ها نیز دلالت دارد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 635)

2) 2) . از امام باقر علیه السلام دربارۀ درخواست ابراهیم علیه السلام که گفت:«و ارزق اهله من الثّمرات»روایت شده است: مراد آن است که از جاهای دور دست میوه‌ها به‌سوی آنان حمل و نقل می‌شود. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 387؛ البرهان، ج 1، ص 330، ح 3)

لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

فَطٰافَ عَلَیْهٰا طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نٰائِمُونَ

فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ . (1)قلم (68) 17 و 19 و 20

میوۀ بهشت

==> بهشت، میوه‌های بهشت

میوۀ زقّوم

==> زقّوم

نعمت میوه

74. امتنان خداوند بر بندگان، به سبب قرار دادن انواع میوه‌ها در زمین برای آنان:

وَ الْأَرْضَ وَضَعَهٰا لِلْأَنٰامِ

فِیهٰا فٰاکِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذٰاتُ الْأَکْمٰامِ . الرّحمن (55) 10 و 11

75. وجود انواع مختلف از هر میوه در بهشت، از نعمتهای غیر قابل تکذیب پروردگار:

فِیهِمٰا مِنْ کُلِّ فٰاکِهَةٍ زَوْجٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 52 و 53

فِیهِمٰا فٰاکِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمّٰانٌ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 68 و 69

76. نعمت میوه‌ها، شایستۀ شکر و سپاس خداوند:

... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ .... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ. ابراهیم (14) 32 و 34

77. میوه‌ها، نمودی از نعمت و لطف الهی بر بندگان خداوند:

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً وَ السَّمٰاءَ بِنٰاءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ ... (2)بقره (2) 22

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ .... ابراهیم (14) 32

فَأَنْشَأْنٰا لَکُمْ بِهِ جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ لَکُمْ فِیهٰا فَوٰاکِهُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ

وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْنٰاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآکِلِینَ . مؤمنون (23) 19 و 20

وَ مِنْ ثَمَرٰاتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنٰابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . نحل (16) 67

وَ الْأَرْضَ وَضَعَهٰا لِلْأَنٰامِ

فِیهٰا فٰاکِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذٰاتُ الْأَکْمٰامِ . الرّحمن (55) 10 و 11

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . عبس (80) 25 -\32

نیز ==> آب میوه، انار، انجیر، انگور، زیتون و موز


1) 1) . مقصود از اصحاب الجنّه گروهی از اهالی صنعا در یمن است. (الکشاف، ج 4، ص 589؛ روح المعانی، ج 16، جزء 29، ص 50)

2) 2) . مراد از«رزقاً لکم»عطای [خداوند] بر شما است. (مجمع البیان، ج 1 -\2 ، ص 155)

نابینایی

==>چشم

نادانی

==>جهل

نادختری

==>ربیبه

نازایی

==>بارداری

نازع الغِلّ / اسما و صفات

این صفت فعلی خداوندی، اسم فاعل و از باب «نَزَع، ینزعُ، نزعاً»به معنای کندن است، و با اضافه به «غِلّ»به معنای کندن کینه از دلها است. این صفت فعلی الهی دو بار در قرآن، در مورد کندن کینه‌ها و زدایندۀ آن در بهشت از دلهای بهشتیان به‌کاررفته‌است . (1)و به صورت اسمی و با اضافۀ«غلّ»در ادعیه نیز آمده است. (2)

وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ .... اعراف (7) 43

نیز ==> حجر (15) 47

ناسپاسی

==>کفران

ناسف الجبال / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از باب«نَسف، یَنسفُ، نسفاً» به معنای در هم کوبیدن و از بیخ برکندن است. این صفت الهی یک‌بار و دربارۀ کندن کوهها در آستانۀ قیامت از سوی خدا به کار رفته (3)و به صورت اسمی و با اضافه«الجبال»در ادعیه نیز آمده است. (4)

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْجِبٰالِ فَقُلْ یَنْسِفُهٰا رَبِّی نَسْفاً. طه (20) 105


1) 1) . اسما و صفات الهی، فقط در قرآن، ج 2، ص 1421

2) 2) . الاقبال بالاعمال، ج 1، ص 227

3) 3) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1428

4) 4) . المقام الاسنی، ص 99؛ جنّة الامان، ص 361

ناشر / اسما و صفات

==>منشر / اسما و صفات

ناصر / اسما و صفات

==>نصرت

ناظر / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از ثلاثی مجرّد«نَظَر، یَنظرُ»به معنای نگاه کردن و تدبّر نمودن است. (1)این صفت فعلی، دو بار در قرآن برای خداوند و در مورد نظارت او بر جانشینی انسانها به کار رفته است.

... وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ . اعراف (7) 129

نیز ==> یونس (10) 14

ناشنوایی

==>گوش

نافخ الارواح / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی اسم فاعل از باب«نَفَخَ، یَنْفَخ، نَفخاً»به معنای دمیدن و بالا آمدن است. این صفت الهی با متعلقش«روح»5 بار در قرآن آمده (2)و به صورت اسمی و با اضافه به«الارواح»و«النَّسم»نیز در ادعیه آمده است. (3)

... وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی .... حجر (15) 29

نیز ==> انبیاء (21) 91 ؛ ص (38) 72 ؛ سجده (32) 9 ؛ تحریم (66) 12

نافرمانی

==>گناه

نافع بن ابی نافع

نافع بن ابی نافع از افراد یهود بنی قریظه بود. (4)

برخی مفسّران نزول آیۀ 142 بقره (2) را دربارۀ وی و شماری دیگر از یهودیان دانسته‌اند که به تغییر قبله اعتراض داشتند و خداوند آنان را افرادی سفیه و بی‌خرد خطاب کرده است. (5)نیز آیۀ 37 نساء (4)


1) 1) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1434

2) 2) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1438

3) 3) . الاقبال بالاعمال، ج 2، ص 123؛ البلد الامین، ص 107

4) 4) . السیرة النبویّه، ابن هشام، ج 2، ص 560

5) 5) . الدر المنثور، ج 1، ص 344

را دربارۀ شماری از یهودیان از جمله وی دانسته‌اند که ضمن بخل‌ورزی دیگران را نیز امر به بخل می‌کرد. (1)همچنین آیۀ 59 مائده (5) را دربارۀ وی و دیگر هم‌کیشان او دانسته‌اند که جهت تبهکاری خود از پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان انتقاد می‌کردند. (2)

نافلۀ شب

==>تهجّد

ناقۀ صالح

==>صالح(علیه‌السّلام)

نامگذاری

اشاره

نامگذاری به معنای نام گذاشتن، نام نهادن و تسمیه


1) 1) . جامع البیان، ج 4، جزء 5، ص 121؛ تفسیر مبهمات القرآن، بلنسی، ج 1، ص 327

2) 2) . روح المعانی، ج 4، جزء 6 ، ص 255؛ تفسیر مبهمات القرآن، بلنسی، ج 1، ص 408

است. (1)و نام، معادل اسم چیزی است که با آن ذات شیء شناخته می‌شود. (2)در این مدخل از واژه‌های «سموّ»و مشتقّات آن،«نبز»و«لقب»استفاده شده است.

نامگذاری با القاب

1. نامگذاری دیگران با القاب زشت، حرام و موجب فسق:

... وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمٰانِ ... (3)حجرات (49) 11

2. نامگذاری دیگران با القاب زشت، در صورت عدم توبه موجب ورود در زمرۀ ظالمان:

... وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ ... وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . حجرات (49) 11

3. حرمت نسبت دادن هرگونه القاب زشت به دیگران در حال احرام:

اَلْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِی الْحَجِّ وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّٰادِ التَّقْویٰ وَ اتَّقُونِ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ . (4)بقره (2) 197

4. نامگذاری با القاب زشت، گناه و نیازمند توبه:

... وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمٰانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . حجرات (49) 11

5. نامیدن دیگران با القاب زشت، زمینۀ مقابله به مثل آنان با گویندگان:

... وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمٰانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . (5)حجرات (49) 11

6. ممنوع بودن نامیدن مردم با القاب زشت، به رغم متّصف بودن آنها به همان صفات، قبل از اسلام و مسلمانی:

... وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمٰانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . (6)حجرات (49) 11

7. نسبت دادن اهل ایمان به فسق و نهادن القاب فاسقانه بر ایشان، عملی زشت و ناروا:

... وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمٰانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . حجرات (49) 11

8. نامیدن برادران دینی با القاب زشت، زمینۀ ایجاد کدورت و از بین رفتن رابطۀ برادری و دوستی:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ ... وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمٰانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . حجرات (49) 10 و 11

نامگذاری بتها

9. نامگذاری بتها، به الوهیّت بدون حجّت و دلیل:

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا .... قٰالَ ... أَ تُجٰادِلُونَنِی فِی أَسْمٰاءٍ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ .... اعراف (7) 70 و 71

مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ أَسْمٰاءً سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ .... یوسف (12) 40

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی

وَ مَنٰاةَ الثّٰالِثَةَ الْأُخْریٰ

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ ... (7)نجم (53) 19 و 20 و 23

10. جدال قوم عاد در نامهایی بی‌هویّت و معبودان ساختۀ اوهام خود و نیاکانشان:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً .... قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا .... أَ تُجٰادِلُونَنِی فِی أَسْمٰاءٍ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ .... اعراف (7) 65 و 70 و 71

11. نامگذاری بتها به خدایان، در عصر یوسف علیه السلام بدون حجّت و برهانی الهی:

مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ أَسْمٰاءً سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ


1) 1) . لغت‌نامه، ج 13، ص 19668،«نامگذاری»

2) 2) . مفردات، ص 428،«سما»

3) 3) . در فقرۀ آخر آیه، کلمۀ«فسق»آمده است، یعنی تنابز را فسق قرار داده و این تعلیلی برای نهی است، نهی دالّ بر حرمت است. (التفسیر المنیر، ج 26، ص 254 و 261)

4) 4) . بنا بر قولی مراد از«فسوق»القاب زشت و سبّ دیگران است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 345)

5) 5) . شاید نکتۀ تفاعل آوردن صیغۀ«نبز»برای آن باشد که وقتی کسی با نام بد خوانده شد او هم در برابر، خوانندۀ خود را با نام بد می‌خواند. (تفسیر سورۀ حجرات، سید رضا صدر، ص 116)

6) 6) . یک احتمال در«بئس الاسم...»این است: کسی در گذشته یهودی و یا فاسق بوده، او را بدین نام خواندن در وقتی که او مسلمان شده، زشت است. (الکشاف، ج 4، ص 371)

7) 7) . در احتمالی مقصود از«اسماء سمّیتموها»نامگذاری بتها به خدایان خاصّ همچون خدای باران، خدای روزی‌ده و... می‌باشد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 674)

وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ .... یوسف (12) 40

12. نامگذاری بتها در عصر جاهلیّت از سوی مشرکان آن عصر به نام دختران خدا، بدون هیچ حجّت و برهان:

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی

وَ مَنٰاةَ الثّٰالِثَةَ الْأُخْریٰ

أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ .... نجم (53) 19 -\21 و 23

13. نامگذاری بتها در عصر جاهلیّت به نام دختران خدا، برخاسته از گمان و هوای نفس مشرکان آن عصر:

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی

وَ مَنٰاةَ الثّٰالِثَةَ الْأُخْریٰ

أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ مٰا تَهْوَی الْأَنْفُسُ .... نجم (53) 19 -\21 و 23

نامگذاری به احمد

==> همین مدخل، نامگذاری محمّد صلی الله علیه و آله

نامگذاری به نامهای خدا

14. لزوم اجتناب از نامگذاری افراد و اشیا به نامهای اختصاصی خداوند:

... هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِیًّا. (1)مریم (19) 65

15. سابقه نداشتن نامگذاری به نام«اللّه»، در تاریخ پیش از اسلام:

رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا فَاعْبُدْهُ وَ اصْطَبِرْ لِعِبٰادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِیًّا. (2)مریم (19) 65

نامگذاری چشمه

16. چشمه‌ای در بهشت، به نام«سلسبیل»:

عَیْناً فِیهٰا تُسَمّٰی سَلْسَبِیلاً. انسان (76) 18

نامگذاری عیسی علیه السلام

17. نامگذاری فرزند مریم به عیسی و مسیح علیهما السلام ، از جانب خدا:

إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... (3)آل عمران (3) 45

نامگذاری فرشتگان

18. نامگذاری فرشتگان به نامهای زنان، از سوی منکران آخرت (مشرکان):

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَیُسَمُّونَ الْمَلاٰئِکَةَ


1) 1) . نفی نهادن نام«اللّه»بر کسی می‌تواند متضمّن این پیام باشد که نامگذاری افراد به نامهای ویژۀ خداوند کاری ناروا است

2) 2) . بنا بر قولی«سمی»یعنی مماثل در نام، و معنای آیه این است که در اسم اللّه، مانندی برای او نمی‌دانی، زیرا مشرکان بتهابشان را به نام اللّه نامگذاری نمی‌کردند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 8 ، جزء 16، ص 143)

3) 3) . از آنجا که این نام قبلاً برای عیسی علیه السلام برده نشده بود و خداوند به هنگام بشارت مریم علیها السلام آن را فرموده است، ممکن است بگوییم که جملۀ اخباری«بکلمة منه اسمه المسیح»با قصد انشاء بیان شده است

تَسْمِیَةَ الْأُنْثیٰ . نجم (53) 27

19. نامگذاری فرشتگان به نام دختران خدا، فاقد پشتوانۀ علمی، و برخاسته از ظنّ و گمان:

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی

وَ مَنٰاةَ الثّٰالِثَةَ الْأُخْریٰ

أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ مٰا تَهْوَی الْأَنْفُسُ .... نجم (53) 19 -\21 و 23

إِنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَیُسَمُّونَ الْمَلاٰئِکَةَ تَسْمِیَةَ الْأُنْثیٰ

وَ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنَّ الظَّنَّ لاٰ یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً. نجم (53) 27 و 28

نامگذاری محمّد صلی الله علیه و آله

20. نامگذاری پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در زبان حضرت عیسی علیه السلام به احمد:

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ . صفّ (61) 6

نامگذاری مریم علیها السلام

21. نامگذاری دختر عمران به نام«مریم علیها السلام»، از ناحیۀ همسر عمران:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ .... وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ .... آل عمران (3) 35 و 36

نامگذاری مسلمانان

22. مسلمان، نامی برگزیده از سوی خداوند برای امّت پیامبر:

... هُوَ اجْتَبٰاکُمْ ... هُوَ سَمّٰاکُمُ الْمُسْلِمِینَ ... (1)حج (22) 78

23. نامگذاری امّت پیامبر به«مسلمانان»از سوی حضرت ابراهیم علیه السلام :

... إِبْرٰاهِیمَ هُوَ سَمّٰاکُمُ الْمُسْلِمِینَ ... (2)حج (22) 78

24. مسلمان، نام امّت پیامبر در قرآن:

... هُوَ سَمّٰاکُمُ الْمُسْلِمِینَ مِنْ قَبْلُ وَ فِی هٰذٰا .... حج (22) 78

25. مسلمان، نام امّت پیامبر، در کتابهای آسمانی:

... هُوَ سَمّٰاکُمُ الْمُسْلِمِینَ مِنْ قَبْلُ ... (3)حج (22) 78

نامگذاری معبودان باطل

26. وضوح بطلان نامگذاری معبودان باطل، با اوصاف خدایی:

أَ فَمَنْ هُوَ قٰائِمٌ عَلیٰ کُلِّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ


1) 1) . مرجع ضمیر«هو»محتمل است خداوند باشد و یا حضرت ابراهیم علیه السلام . (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 157) برداشت مذکور بنا بر احتمال اوّل است

2) 2) . بنا بر یک احتمال، مرجع ضمیر«هو»ابراهیم علیه السلام است، و آیۀ شریفۀ«و من ذرّیّتنا امّة مسلمة لک»(بقره (2) 128) مؤیّد این احتمال است. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 157)

3) 3) .«من قبل»یعنی در کتابهای آسمانی قبل از قرآن. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 157)

شُرَکٰاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمٰا لاٰ یَعْلَمُ فِی الْأَرْضِ أَمْ بِظٰاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُیِّنَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مَکْرُهُمْ وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِیلِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ. (1)رعد (13) 33

نامگذاری یحیی علیه السلام

27. نامگذاری یحیی علیه السلام از جانب خداوند:

فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ سَیِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِیًّا مِنَ الصّٰالِحِینَ . (2)آل عمران (3) 39

یٰا زَکَرِیّٰا إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ اسْمُهُ یَحْییٰ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِیًّا. مریم (19) 7

28. نامگذاری یحیی علیه السلام از جانب خداوند با نامی بدون سابقه:

یٰا زَکَرِیّٰا إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ اسْمُهُ یَحْییٰ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِیًّا. مریم (19) 7

نامۀ عمل

اشاره

نامۀ عمل، آنچه از اعمال انسانها که در مجموعه‌ای خاصّ نوشته می‌شود در اصطلاح قرآن نامۀ عمل گویند. مؤلّف المیزان می‌نویسد: از مجموع آیات قرآن استفاده می‌شود که در عالَم قیامت سه نوع نامۀ اعمال برای انسانها وجود دارد: الف - کتابی که همۀ اعمال اوّلین و آخرین در آن ثبت است؛ ب - نامۀ اعمال هر امّت؛ ج - کتابی است که در آن اعمال هریک از انسانها به طور جداگانه نوشته شده (3)که هیچ خرد و بزرگی در آن فروگذار نشده است (4)و فرشتگانی کریم آن را می‌نویسند (5)که دو ملک مقرّب الهی هستند که در راست و چپ انسان اعمال وی را رصد می‌نمایند. (6)در این مدخل از واژه‌های «صحف»،«عمل»،«کتاب»و مشتقّات آن دو با توجّه به قرائن و تفاسیر استفاده شده است.

اهمّ عناوین: قرائت نامۀ عمل و نقش نامۀ عمل.

اختفای نامۀ عمل

1. پنهان بودن نامۀ عمل هرکس تا قیامت:

وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کِتٰاباً یَلْقٰاهُ مَنْشُوراً. (7)اسراء (17) 13


1) 1) . جملۀ«قل سمّوهم»در حقیقت استدلالی است برای بی‌اساس بودن پندار شرک به‌گونه‌ای که اگر ویژگیهای بتها را برشمرید کافی است که دریابید آنها شایستۀ الوهیّت و ربوبیّت و... نیستند

2) 2) . محتمل است که خداوند ضمن اخبار به تولّد یحیی علیه السلام قصد نامگذاری را نیز داشته است، نه اینکه اخبار مخفی بوده باشد

3) 3) . المیزان، ج 13، ص 348

4) 4) . کهف (18)، آیۀ 49؛ قمر (54)، آیۀ 53

5) 5) . انفطار (82)، آیات 10 و 11

6) 6) . ق (50)، آیۀ 17

7) 7) . جملۀ«و نخرج له»اشاره به این دارد که نامه اعمال از ادراک انسان محجوب است و خداوند آن را برای انسان در روز قیامت ظاهر می‌نماید و او به نامه اعمال خویش اطلاع می‌یابد چنانکه خداوند می‌فرماید«و یلقاه منشوراً». (المیزان، ج 13، ص 58)

وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ . تکویر (81) 10

ارائۀ نامۀ عمل

2. ارائۀ نامۀ اعمال هر فرد به او در قیامت:

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا وَ وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً وَ لاٰ یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً. (1)کهف (18) 49

... وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . زمر (39) 69

وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ . تکویر (81) 10

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ . انشقاق (84) 7

ثبت نامۀ عمل

==> عمل، ثبت عمل

جامعیّت نامۀ عمل

3. تعجّب و نگرانی مجرمان، از جامعیّت و دقّت نامۀ عمل:

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا .... کهف (18) 49

4. ثبت حتمی هر سخن آدمی به‌وسیلۀ مراقبی آماده و ملازم:

مٰا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّٰ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ. ق (50) 18

5. نامۀ اعمال، دربرگیرندۀ ریز و درشت کردارها و به شمارآورندۀ کمترین عمل انسان:

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا .... کهف (18) 49

حقّانیّت نامۀ عمل

6. نامۀ عملها سراسر حقیقت و خالی از هرگونه خطا:

هٰذٰا کِتٰابُنٰا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ إِنّٰا کُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . جاثیه (45) 29

کِرٰاماً کٰاتِبِینَ

یَعْلَمُونَ مٰا تَفْعَلُونَ . انفطار (82) 11 و 12

7. مستند بودن نامۀ اعمال آدمیان، دلیل حق بودن و کاستی نداشتن آن:

هٰذٰا کِتٰابُنٰا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ إِنّٰا کُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . جاثیه (45) 29

دریافت نامۀ عمل

8. دریافت نامۀ عمل در قیامت، امری الزامی:

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ وَرٰاءَ ظَهْرِهِ . (2)انشقاق (84) 7 و 10

9. واگذاری نامۀ عمل و دریافت آن نسبت به بعضی از انسانها، در قیامت از پشت سر آنان:

1) 1) .«وضع الکتاب»یعنی نامه‌های اعمال فرزندان آدم به دستشان داده می‌شود. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 732)

2) 2) . برداشت یادشده ، از مجهول بودن«أُوتی»استفاده شده است

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ وَرٰاءَ ظَهْرِهِ . انشقاق (84) 10

10. دریافت‌کنندگان نامۀ اعمال از پشت سر، آرزوکنندگان هلاکت و مرگ خویش:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ وَرٰاءَ ظَهْرِهِ

فَسَوْفَ یَدْعُوا ثُبُوراً

وَ یَصْلیٰ سَعِیراً. انشقاق (84) 10 -\12

11. دریافت نامۀ اعمال با دست راست، عامل حسابرسی آسان و بازگشت مسرورانه به‌سوی اهل خویش:

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ

فَسَوْفَ یُحٰاسَبُ حِسٰاباً یَسِیراً

وَ یَنْقَلِبُ إِلیٰ أَهْلِهِ مَسْرُوراً. انشقاق (84) 7 -\9

12. فراخوانده شدن هر امّت، برای دریافت نامۀ عمل خویش در قیامت:

وَ تَریٰ کُلَّ أُمَّةٍ جٰاثِیَةً کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعیٰ إِلیٰ کِتٰابِهَا الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . جاثیه (45) 28

13. گرفتار شدن دریافت‌کنندگان نامۀ عمل از پشت سر به آتش برافروختۀ جهنّم:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ وَرٰاءَ ظَهْرِهِ

فَسَوْفَ یَدْعُوا ثُبُوراً

وَ یَصْلیٰ سَعِیراً. انشقاق (84) 10 -\12

رضایت از نامۀ عمل

14. شادمانی و رضایت‌مندی کامل اصحاب یمین، از نامۀ اعمال و کارنامۀ خویش در عرصۀ قیامت:

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ

فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ . حاقّه (69) 19 و 21

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ

فَسَوْفَ یُحٰاسَبُ حِسٰاباً یَسِیراً

وَ یَنْقَلِبُ إِلیٰ أَهْلِهِ مَسْرُوراً. انشقاق (84) 7 -\9

رؤیت نامۀ عمل

15. اصحاب یمین، خواستار رؤیت نامۀ اعمال‌شان در عرصۀ قیامت:

یَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لاٰ تَخْفیٰ مِنْکُمْ خٰافِیَةٌ

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ . حاقّه (69) 18 و 19

16. مشاهدۀ نامۀ اعمال در قیامت، مایۀ آگاهی به کردارها:

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا .... کهف (18) 49

وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ . تکویر (81) 10

17. وحشت و دلهرۀ مجرمان در قیامت، هنگام دیدن نامۀ عمل خویش:

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا .... کهف (18) 49

آثار رؤیت نامۀ عمل

18. شادمانی و خرسندی اصحاب یمین، از دیدن نامۀ عمل خویش در عرصۀ قیامت:

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ

فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ . حاقّه (69) 19 و 21

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ

فَسَوْفَ یُحٰاسَبُ

حِسٰاباً یَسِیراً

وَ یَنْقَلِبُ إِلیٰ أَهْلِهِ مَسْرُوراً. انشقاق (84) 7 -\9

19. ارزشیابی و محاسبۀ خویش در قیامت به محض رؤیت نامۀ عمل خود:

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا وَ وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً وَ لاٰ یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً. کهف (18) 49

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ

فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ . حاقّه (69) 19 و 21

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

وَ لَمْ أَدْرِ مٰا حِسٰابِیَهْ . حاقّه (69) 25 و 26

20. اظهار ناخرسندی برخی انسانها در قیامت، براثر دیدن نامۀ عمل خویش:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

وَ لَمْ أَدْرِ مٰا حِسٰابِیَهْ . حاقّه (69) 25 و 26

علم به نامۀ عمل

21. اطّلاع از نامۀ اعمال، راهی برای آگاهی انسان در قیامت به کردار و عمل خویش:

وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ

عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا أَحْضَرَتْ . تکویر (81) 10 و 14

22. آگاهی اصحاب شمال از نامۀ اعمال خویش و اظهار پشیمانی از اطّلاع برآن :

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

وَ لَمْ أَدْرِ مٰا حِسٰابِیَهْ . حاقّه (69) 25 و 26

قرائت نامۀ عمل

23. خداوند، فراخوان انسانها در قیامت، به خواندن نامۀ عمل خویش:

اِقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً. اسراء (17) 14

24. داشتن نامۀ گشاده برای هر انسان و دستور به قرائت آن در روز قیامت:

وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کِتٰاباً یَلْقٰاهُ مَنْشُوراً

اِقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً. اسراء (17) 13 و 14

25. حسابگر بودن هر انسان در روز قیامت، با خواندن و قرائت نامۀ اعمال خویش:

اِقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً. اسراء (17) 14

26. قرائت نمودن اصحاب یمین نامۀ اعمالشان را در قیامت:

یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولٰئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتٰابَهُمْ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً. اسراء (17) 71

27. اصحاب یمین، خواستار مشاهده و قرائت نامۀ اعمال‌شان در عرصۀ قیامت:

یَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لاٰ تَخْفیٰ مِنْکُمْ خٰافِیَةٌ

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ . حاقّه (69) 18 و 19

28. خداوند، فراخوان انسانها در قیامت، به خواندن

نامۀ عمل خویش:

وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کِتٰاباً یَلْقٰاهُ مَنْشُوراً

اِقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً. اسراء (17) 13 و 14

وَ تَریٰ کُلَّ أُمَّةٍ جٰاثِیَةً کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعیٰ إِلیٰ کِتٰابِهَا الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . جاثیه (45) 28

کاتبان نامۀ عمل

29. کتابت نامۀ عمل و نگهداری و شمارش آن از سوی کارگزاران خداوند:

... وَ نَکْتُبُ مٰا قَدَّمُوا وَ آثٰارَهُمْ وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ فِی إِمٰامٍ مُبِینٍ . یس (36) 12

وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ کِتٰاباً. نبأ (78) 29

30. کتابت همۀ رفتار و اعمال انسان، به فرمان خداوند در لوح محفوظ:

إِنّٰا نَحْنُ نُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ نَکْتُبُ مٰا قَدَّمُوا وَ آثٰارَهُمْ وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ فِی إِمٰامٍ مُبِینٍ . یس (36) 12

وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ کِتٰاباً. نبأ (78) 29

31. برخورد کریمانه و اغماضگرانۀ کاتبان نامۀ عمل، در ثبت و ضبط آن:

وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحٰافِظِینَ

کِرٰاماً کٰاتِبِینَ

یَعْلَمُونَ مٰا تَفْعَلُونَ . انفطار (82) 10 -\12

32. کاتبان متعدّد، مأمور نظارت و کتابت نامۀ اعمال انسان و محفوظ نگه‌داشتن آن:

وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحٰافِظِینَ

کِرٰاماً کٰاتِبِینَ . انفطار (82) 10 و 11

33. کاتبان نامۀ عمل، فرشتگان مکرّم و ارجمند:

وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحٰافِظِینَ

کِرٰاماً کٰاتِبِینَ

یَعْلَمُونَ مٰا تَفْعَلُونَ . انفطار (82) 10 -\12

34. آگاهی کاتبان نامۀ عمل، به تمامی کارهای انسان:

وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحٰافِظِینَ

کِرٰاماً کٰاتِبِینَ

یَعْلَمُونَ مٰا تَفْعَلُونَ . انفطار (82) 10 -\12

کارگزاران نامۀ عمل

35. احترام و تکریم کارگزاران توزیع نامۀ اعمال به نیکوکاران در قیامت:

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ

إِنِّی ظَنَنْتُ أَنِّی مُلاٰقٍ حِسٰابِیَهْ

فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ

فِی جَنَّةٍ عٰالِیَةٍ

قُطُوفُهٰا دٰانِیَةٌ

کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً بِمٰا أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیّٰامِ الْخٰالِیَةِ . حاقّه (69) 19 -\24

36. احترام و تکریم به معتقدان قیامت از سوی توزیع‌کنندگان نامۀ عمل:

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ

إِنِّی ظَنَنْتُ أَنِّی مُلاٰقٍ حِسٰابِیَهْ

فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ . حاقّه (69) 19 -\21

37. کافران به خدا مورد تحقیر کارگزاران توزیع نامۀ اعمال، در صحنۀ قیامت:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

وَ لَمْ أَدْرِ مٰا حِسٰابِیَهْ

یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ

إِنَّهُ کٰانَ لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ الْعَظِیمِ . حاقّه (69) 25 -\27 و 33

38. کفرورزان به قیامت مورد تحقیر به هنگام دادن نامه عمل به آنان:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ وَرٰاءَ ظَهْرِهِ

فَسَوْفَ یَدْعُوا ثُبُوراً

وَ یَصْلیٰ سَعِیراً

إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ یَحُورَ. انشقاق (84) 10 -\12 و 14

39. کفرورزی و عدم ترغیب به اطعام فقیران از عوامل تحقیر شدن به‌وسیلۀ توزیع‌کنندگان نامۀ عمل در قیامت:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

خُذُوهُ فَغُلُّوهُ

ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ

ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهٰا سَبْعُونَ ذِرٰاعاً فَاسْلُکُوهُ

إِنَّهُ کٰانَ لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ الْعَظِیمِ

وَ لاٰ یَحُضُّ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ . حاقّه (69) 25 و30 -\34

کفایت نامۀ عمل

40. کافی و شافی بودن نامۀ عمل، در بازگویی اعمال امّتها در قیامت:

وَ تَریٰ کُلَّ أُمَّةٍ جٰاثِیَةً کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعیٰ إِلیٰ کِتٰابِهَا الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

هٰذٰا کِتٰابُنٰا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ إِنّٰا کُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . (1)جاثیه (45) 28 و 29

41. کفایت قرائت نامۀ عمل از سوی هرکس در قیامت، برای رسیدن به حساب خویش:

اِقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً. اسراء (17) 14

گواهان بر نامۀ عمل

42. ملائکه مقرّب درگاه خداوند، شاهد و ناظر نامۀ اعمال ابرار و نیکوکاران:

کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الْأَبْرٰارِ لَفِی عِلِّیِّینَ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا عِلِّیُّونَ

کِتٰابٌ مَرْقُومٌ

یَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ . مطفّفین (83) 18 -\21

گواهی نامۀ عمل

43. گواهی دادن نامۀ عمل بر اعمال انسان در قیامت، براساس حق:

وَ تَریٰ کُلَّ أُمَّةٍ جٰاثِیَةً کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعیٰ إِلیٰ کِتٰابِهَا الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

هٰذٰا کِتٰابُنٰا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ إِنّٰا کُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . (2)جاثیه (45) 28 و 29

نامۀ عمل ابرار

44. در دسترس همگان نبودن نامۀ اعمال ابرار و نیکوکاران:

کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الْأَبْرٰارِ لَفِی عِلِّیِّینَ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا عِلِّیُّونَ . (3)مطفّفین (83) 18 و 19

45. جایگاه نامه‌های عمل ابرار، دارای ویژگیهای فراتر از حدّ وصف:

1) 1) .«ینطق علیکم بالحق»یعنی عمل را آن‌چنان بیان می‌کند که گویا ناطق به آن است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 120)

2) 2) .«ینطق»یعنی«یشهد». (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 120؛ الکشاف، ج 4، ص 293)

3) 3) . در احتمالی مقصود از«علیّون»مراتب معنوی بلندمرتبه‌ای است که فراگرفته شده به جلالت الهی است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 692)

کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الْأَبْرٰارِ لَفِی عِلِّیِّینَ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا عِلِّیُّونَ . مطفّفین (83) 18 و 19

46. نامه‌های عمل ابرار در دیوان جامع (علّیّین) خوانا و بدون ابهام:

کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الْأَبْرٰارِ لَفِی عِلِّیِّینَ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا عِلِّیُّونَ

کِتٰابٌ مَرْقُومٌ . (1)مطفّفین (83) 18 -\20

47. خوشحالی به گناه از موجبات قرار گرفتن نامۀ عمل اصحاب شمال به دست چپ آنها:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ وَرٰاءَ ظَهْرِهِ

إِنَّهُ کٰانَ فِی أَهْلِهِ مَسْرُوراً. انشقاق (84) 10 و 13

نامۀ عمل اصحاب شمال

48. آگاهی اصحاب شمال از عملکرد خویش پس از دریافت نامۀ عمل:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ . حاقّه (69) 25

49. قرار گرفتن نامۀ عمل اصحاب شمال در دست چپ آنها:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ . حاقّه (69) 25

50. اصحاب شمال، آرزومند داده نشدن نامۀ عملشان به آنان:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ . حاقّه (69) 25

51. اصحاب شمال، آرزومند آگاه نبودن خود از نامۀ اعمال خود:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

وَ لَمْ أَدْرِ مٰا حِسٰابِیَهْ . حاقّه (69) 25 و 26

52. اصحاب شمال، آرزوکنندۀ مرگ خویش، هنگام مشاهدۀ نامۀ اعمال خود در قیامت:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ . حاقّه (69) 25 و 27

53. کفر اصحاب شمال و عدم ترغیب به اطعام یتیمان عامل دریافت نامه عملشان به دست چپ:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

إِنَّهُ کٰانَ لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ الْعَظِیمِ

وَ لاٰ یَحُضُّ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ . حاقّه (69) 25 و 33 و 34

54. تن‌آسائی و تحمل نکردن مشقّت عبادات از عوامل قرار گرفتن نامۀ عمل اصحاب شمال به دست چپ آنها:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ وَرٰاءَ ظَهْرِهِ

إِنَّهُ کٰانَ فِی أَهْلِهِ مَسْرُوراً. (2)انشقاق (84) 10 و 13

نامۀ عمل اصحاب یمین

55. داده شدن نامۀ اعمال اصحاب یمین به دست راستشان:

یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولٰئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتٰابَهُمْ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ


1) 1) . مرقوم به معنای قضای حتمی الهی روشن و بدون ابهام است. (المیزان، ج 20، ص 350)

2) 2) . در احتمالی مقصود از«مسروراً»اشتغال به مادّیات بدون تحمّل مشقّت عبادت است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 700)

فَتِیلاً. اسراء (17) 71

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ . حاقّه (69) 19

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ . انشقاق (84) 7

56. سرور و شادی اصحاب یمین، پس از دریافت نامۀ عمل خویش به دست راستشان:

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ

فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ . حاقّه (69) 19 و 21

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ

فَسَوْفَ یُحٰاسَبُ حِسٰاباً یَسِیراً

وَ یَنْقَلِبُ إِلیٰ أَهْلِهِ مَسْرُوراً. انشقاق (84) 7 -\9

57. دعوت اصحاب یمین از اهل محشر، برای خواندن نامۀ اعمال‌شان:

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ . حاقّه (69) 19

58. خواندن اصحاب یمین نامۀ اعمال خویش را پس از دریافت آن:

یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولٰئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتٰابَهُمْ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً. اسراء (17) 71

59. اعتقاد به قیامت از عوامل قرار گرفتن نامۀ عمل اصحاب یمین به دست راست آنها:

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ

إِنِّی ظَنَنْتُ أَنِّی مُلاٰقٍ حِسٰابِیَهْ . حاقّه (69) 19 و 20

60. قرار گرفتن نامه اصحاب یمین در دست آنها پاداش اعمال نیک آنها:

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ

کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً بِمٰا أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیّٰامِ الْخٰالِیَةِ . حاقّه (69) 19 و 24

نامۀ عمل امّتها

61. هر امّتی، دارای نامۀ عمل مخصوص:

وَ تَریٰ کُلَّ أُمَّةٍ جٰاثِیَةً کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعیٰ إِلیٰ کِتٰابِهَا الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . جاثیه (45) 28

نامۀ عمل سرگشاده

62. نامۀ عمل سرگشاده برای هر انسان در قیامت، کافی برای حسابرسی خویش:

وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کِتٰاباً یَلْقٰاهُ مَنْشُوراً

اِقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً. اسراء (17) 13 و 14

نامۀ عمل فاجران

63. دیوان نامه‌های عمل بدکاران، نوشته‌ای خوانا و علامت‌دار و بی‌ابهام:

کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الفُجّٰارِ لَفِی سِجِّینٍ

کِتٰابٌ مَرْقُومٌ . (1)مطفّفین (83) 7 و 9

64. مخزن نامه‌های عمل بدکاران، فراتر از حدّ بیان و

1) 1) .«کتاب مرقوم»بنا بر قولی یعنی به شرّ و بدی آن را رقم زده و گویا علامتی گذاشته شده است که کافر به‌وسیلۀ آن شناخته می‌شود. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 688 ؛ الکشاف، ج 4، ص 721)

قابل توصیف نبودن پستی آن:

کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الفُجّٰارِ لَفِی سِجِّینٍ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا سِجِّینٌ

کِتٰابٌ مَرْقُومٌ . مطفّفین (83) 7 -\9

65. در دسترس همگان نبودن نامۀ اعمال فاجران:

کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الفُجّٰارِ لَفِی سِجِّینٍ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا سِجِّینٌ . مطفّفین (83) 7 و 8

نامۀ عمل کم‌فروشان

66. نگهداری نامۀ عمل کم‌فروشان، در جایگاهی پست:

وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ

کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الفُجّٰارِ لَفِی سِجِّینٍ . مطفّفین (83) 1 و 7

نامۀ عمل متّقین

67. پرهیزکنندگان از جرم و گناه، بدون هیچ ترس و هراس، هنگام مشاهدۀ نامۀ اعمال خود، در قیامت:

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا وَ وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً وَ لاٰ یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً. (1)کهف (18) 49

نامۀ عمل مجرمان

68. مجرمان در آرزوی مرگ، بعد از هنگام مشاهدۀ نامۀ اعمال‌شان:

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ ... (2)کهف (18) 49

69. خوف مجرمان در قیامت، به سبب دیدن گزارش اعمال خود، در نامۀ عمل:

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا وَ وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً وَ لاٰ یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً. (3)کهف (18) 49

نقش نامۀ عمل

70. داوری خداوند دربارۀ امّتها، براساس نامۀ عملشان:

وَ تَریٰ کُلَّ أُمَّةٍ جٰاثِیَةً کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعیٰ إِلیٰ کِتٰابِهَا الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . جاثیه (45) 28

71. پاداش و کیفر اعمال در قیامت، براساس نامۀ عمل و کردار انسان در دنیا:

کِرٰاماً کٰاتِبِینَ

یَعْلَمُونَ مٰا تَفْعَلُونَ

إِنَّ الْأَبْرٰارَ لَفِی نَعِیمٍ

وَ إِنَّ الْفُجّٰارَ لَفِی جَحِیمٍ . انفطار (82) 11 -\14

72. احتجاج خداوند در قیامت با امّتها، براساس مدرک و با استناد به نامۀ عمل:

1) 1) . جملۀ«وضع الکتاب»وضع و مشاهدۀ کتاب را به مجرمان اختصاص نداده است، ولی جملۀ«فتری المجرمین...»فقط از ترس مجرمان سخن گفته است، بنابراین، دیگران با مشاهدۀ کتاب خود، اضطرابی نخواهند یافت

2) 2) .«ویلة و ویل»به معنای هلاکت است، و منادا قرار گرفتن آن در زبان مجرمان بعد از مشاهدۀ نامۀ اعمال‌شان، بیانگر آرزو کردن مرگ است. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 23؛ مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 732)

3) 3) .«مشفقین»یعنی«خائفین». (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 22)

هٰذٰا کِتٰابُنٰا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ إِنّٰا کُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . جاثیه (45) 29

73. مستند بودن نامۀ عمل، در عقوبت بندگان:

کَلاّٰ سَنَکْتُبُ مٰا یَقُولُ وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذٰابِ مَدًّا. مریم (19) 79

74. تنظیم نامۀ عمل برای هریک از انسانها از سوی خدا، پشتوانۀ تضمین پاداش کامل آنان:

فَمَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلاٰ کُفْرٰانَ لِسَعْیِهِ وَ إِنّٰا لَهُ کٰاتِبُونَ . (1)انبیاء (21) 94

75. داوری خداوند براساس نامۀ عمل، بدون کمترین ظلم به انسان:

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمّٰا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یٰا وَیْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا الْکِتٰابِ لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا وَ وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً وَ لاٰ یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً. (2)کهف (18) 49

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . زمر (39) 69

وضوح نامۀ عمل

76. واضح و روشن بودن پروندۀ نامۀ عمل در قیامت، از جهت حسابرسی:

وَ أَنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اِقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً. اسراء (17) 10 و 14

77. نامۀ اعمال امّتها، خود گویا و بی‌نیاز از شرح و تفسیر:

... کُلُّ أُمَّةٍ تُدْعیٰ إِلیٰ کِتٰابِهَا الْیَوْمَ ... هٰذٰا کِتٰابُنٰا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ إِنّٰا کُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . جاثیه (45) 28 و 29

نامۀ سلیمان

==>سلیمان(علیه‌السّلام)

نامادری

==>زن‌پدر

نان

اشاره

غذا، قطعه‌ای از آرد خمیر کرده و بر آتش پخته است که آن را می‌خورند. غذا [اعمّ از شام یا نهار]


1) 1) . جملۀ«انّا له کاتبون»عطف بر جملۀ«فلاکفران لسعیه»و می‌تواند تأکیدکنندۀ مضمون آن باشد و در حقیقت بیانگر این نکته خواهد بود که چون اعمال همۀ انسانها را می‌نویسیم پس بدون کم و کاست پاداش آنان را خواهیم داد

2) 2) .«وضع الکتاب»یعنی نامه‌های اعمال فرزندان آدم به دستشان داده می‌شود. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 732)

طعام، خوراک، (1)غذایی است که از آرد خمیر کرده شده در تنور می‌سازند. (2)در این مدخل از واژه‌های «خبز»،«منّ»و«طعام»استفاده شده است.

اهمّ عناوین: نان در رؤیا و نزول نان.

ارزش نان

1. نان، مصداق خیر:

... رَبِّ إِنِّی لِمٰا أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ. (3)قصص (28) 24

اطعام با نان

2. اطعام با نان، به مسکین، یتیم و اسیر از سوی ابرار:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً. انسان (76) 5 و 8

3. اطعام با نان، در عین نیاز به آن به‌وسیلۀ ابرار:

1) 1) . فرهنگ فارسی، ج 4، ص 4633 -\4634،«نان»

2) 2) . لغت‌نامه، ج 13، ص 19679،«نان»

3) 3) . مقصود از«خیر»بنا بر فرمایش امام علی علیه السلام ، نان است. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 120 -\121، ح 37 و 41)

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً. انسان (76) 5 و 8

4. اطعام با نان، به مسکین، یتیم و اسیر از جانب اهل‌بیت علیهم السلام :

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً. (1)انسان (76) 5 و 8

5. اطعام با نان، در عین نیاز به آن از ناحیۀ اهل‌بیت علیهم السلام :

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً. انسان (76) 5 و 8

نیز ==> اطعام، اطعام اهل‌بیت علیهم السلام ، اطعام ابرار و پاداش اطعام

پاکیزگی نان

6. نان، از غذاهای پاکیزه:

... وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ ... کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ ... (2)بقره (2) 57

... وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْهِمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ .... اعراف (7) 160

... وَ نَزَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ .... طه (20) 80 و 81

حمل نان در رؤیا

اشاره

7. حمل نان بر بالای سر و خوردن پرندگان از آن، رؤیای یکی از همبندان یوسف:

یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا ... وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَیٰانِ ... وَ قٰالَ الْآخَرُ إِنِّی أَرٰانِی أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِی خُبْزاً تَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْهُ .... یوسف (12) 29 و 36

8. همبند زندانی یوسف، خواهان تأویل رؤیای نان خود از یوسف علیه السلام :

یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا .... وَ قٰالَ الْآخَرُ إِنِّی أَرٰانِی أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِی خُبْزاً تَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْهُ نَبِّئْنٰا بِتَأْوِیلِهِ .... یوسف (12) 29 و 36

9. رؤیای نان از سوی همبند یوسف، صورت و نمودی از حوادث و دریچه‌ای برای آگاهی از آینده خود:

یُوسُفُ .... وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَیٰانِ قٰالَ أَحَدُهُمٰا إِنِّی أَرٰانِی أَعْصِرُ خَمْراً وَ قٰالَ الْآخَرُ إِنِّی أَرٰانِی أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِی خُبْزاً تَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْهُ نَبِّئْنٰا بِتَأْوِیلِهِ إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ یٰا صٰاحِبَیِ السِّجْنِ أَمّٰا أَحَدُکُمٰا فَیَسْقِی رَبَّهُ خَمْراً وَ أَمَّا الْآخَرُ فَیُصْلَبُ فَتَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِیَ الْأَمْرُ الَّذِی فِیهِ تَسْتَفْتِیٰانِ . یوسف (12) 29 و 36 و 41

تعبیر حمل نان در رؤیا

10. درخواست مکرّر همبند یوسف از آن حضرت، برای تعبیر حمل رؤیای نان بر روی سر:

یُوسُفُ .... وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَیٰانِ قٰالَ أَحَدُهُمٰا إِنِّی أَرٰانِی أَعْصِرُ خَمْراً وَ قٰالَ الْآخَرُ إِنِّی أَرٰانِی أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِی خُبْزاً تَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْهُ نَبِّئْنٰا بِتَأْوِیلِهِ إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ یٰا صٰاحِبَیِ السِّجْنِ أَمّٰا أَحَدُکُمٰا فَیَسْقِی رَبَّهُ خَمْراً وَ أَمَّا الْآخَرُ فَیُصْلَبُ فَتَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِیَ الْأَمْرُ الَّذِی فِیهِ تَسْتَفْتِیٰانِ . (3)یوسف (12) 29 و 36 و 41

11. محسن و نیکوکار بودن یوسف علیه السلام موجب مراجعۀ همبند او برای تأویل رؤیای نان خود، از آن حضرت:

یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا وَ اسْتَغْفِرِی لِذَنْبِکِ إِنَّکِ کُنْتِ مِنَ الْخٰاطِئِینَ

وَ قٰالَ الْآخَرُ إِنِّی أَرٰانِی أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِی خُبْزاً تَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْهُ نَبِّئْنٰا بِتَأْوِیلِهِ إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ . یوسف (12) 29 و 36

12. به دار کشیده شدن و خوردن پرندگان از سر او، تأویل و تعبیر رؤیای نان همبند یوسف از سوی آن حضرت:

وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَیٰانِ ... إِنِّی أَرٰانِی أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِی خُبْزاً تَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْهُ نَبِّئْنٰا بِتَأْوِیلِهِ إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ یٰا صٰاحِبَیِ السِّجْنِ ... وَ أَمَّا الْآخَرُ فَیُصْلَبُ فَتَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِیَ الْأَمْرُ الَّذِی فِیهِ تَسْتَفْتِیٰانِ . یوسف (12) 36 و 41

13. تحقّق تعبیر رؤیای نان همبند یوسف (به دار آویخته شدن و خوردن پرندگان از سر وی) امر حتمی و غیر قابل تغییر:

یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا وَ اسْتَغْفِرِی لِذَنْبِکِ إِنَّکِ کُنْتِ مِنَ الْخٰاطِئِینَ

وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَیٰانِ ... وَ قٰالَ الْآخَرُ إِنِّی أَرٰانِی أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِی خُبْزاً تَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْهُ نَبِّئْنٰا بِتَأْوِیلِهِ إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ


1) 1) . مقصود از«یطعمون الطّعام»اهل‌بیت علیهم السلام [علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام ] است که نان افطاری خود را در سه مرحله، هنگام افطار به مسکین و یتیم و اسیر دادند و فقط با آب افطار نمودند. (مجمع البیان، ج 9 -\10 ، ص 611 ؛ الکشاف، ج 4، ص 670 ؛ روح المعانی، ج 16، جزء 29، ص 269)

2) 2) . ممکن است مقصود از«المنّ»نان باشد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 243؛ زاد المسیر، ج 1، ص 84)

3) 3) . فعل مضارع«تستفتیان»بر استمرار دلالت می‌کند و گویای اصرار و تقاضای مکرّر همبندان یوسف است

اَلْمُحْسِنِینَ ... وَ أَمَّا الْآخَرُ فَیُصْلَبُ فَتَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِیَ الْأَمْرُ الَّذِی فِیهِ تَسْتَفْتِیٰانِ . یوسف (12) 29 و 36 و 41

خوردن نان

اشاره

14. خوردن نان و غذاهای پاکیزه، فرمان الهی به بنی اسرائیل:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ .... وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ .... بقره (2) 54 و 57

... وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْهِمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ .... اعراف (7) 160

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ نَزَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ .... طه (20) 80 و 81

15. حمل نان بر روی سر و خوردن پرندگان از آن رؤیای همبند یوسف:

وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَیٰانِ قٰالَ أَحَدُهُمٰا إِنِّی أَرٰانِی أَعْصِرُ خَمْراً وَ قٰالَ الْآخَرُ إِنِّی أَرٰانِی أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِی خُبْزاً تَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْهُ نَبِّئْنٰا بِتَأْوِیلِهِ إِنّٰا نَرٰاکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ . یوسف (12) 36

آداب خوردن نان

1. رعایت حدود
16. رعایت حدود الهی، در استفاده و خوردن نان و روزیهای پاکیزه، امری لازم:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ قَدْ أَنْجَیْنٰاکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ وَ وٰاعَدْنٰاکُمْ جٰانِبَ الطُّورِ الْأَیْمَنَ وَ نَزَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ . (1)طه (20) 80 و 81

17. تعدّی و تجاوز از آداب و حدود الهی، در استفاده از نان و روزیهای پاکیزه، موجب غضب خداوند و هلاکت و آتش جهنّم:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ قَدْ أَنْجَیْنٰاکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ وَ وٰاعَدْنٰاکُمْ جٰانِبَ الطُّورِ الْأَیْمَنَ وَ نَزَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ . (2)طه (20) 80 و 81

2. شکر
18. لزوم سپاسگزاری و شکر از خداوند، در پی خوردن و استفاده از روزیهای پاکیزه:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ قَدْ أَنْجَیْنٰاکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ وَ وٰاعَدْنٰاکُمْ جٰانِبَ الطُّورِ الْأَیْمَنَ وَ نَزَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ . (3)طه (20) 80 و 81

درخواست نان


1) 1) . منظور از«لا تطغوا»رعایت حدود الهی است. (تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 478)

2) 2) . مقصود از«هویٰ»هلاکت یا دخول در آتش جهنّم است. (تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 478)

3) 3) .«لا تطغوا»یعنی شکر من را ترک نکنید. (تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 478)

19. موسی علیه السلام درخواست‌کنندۀ نزول نان از پروردگار، برای خویش:

فَسَقیٰ لَهُمٰا ثُمَّ تَوَلّٰی إِلَی الظِّلِّ فَقٰالَ رَبِّ إِنِّی لِمٰا أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ. (1)قصص (28) 24

نیز ==> همین مدخل، نزول نان

نزول نان

20. نزول نان بر حواریّون، در پی درخواست نزول مائده و سفرۀ غذای آسمانی از عیسی علیه السلام :

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ ... (2)مائده (5) 112 و 114 و 115

21. نزول نان بر حواریّون، پس از درخواست عیسی علیه السلام از خداوند:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ .... مائده (5) 112 و 114 و 115

22. نزول نان برای حواریّون، آیه و نشانه‌ای از خداوند:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ ....

مائده (5) 112 و 114

23. خیر الرّازقین بودن خداوند، منشأ نزول نان بر حواریّون:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ ... قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . مائده (5) 112 و 114

24. زمان نزول نان و مائدۀ آسمانی، عیدی برای زمان عیسی علیه السلام و پیروان بعد از ایشان:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ قٰالَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ .... مائده (5) 112 و 114

25. جزای حواریّون در صورت کفر و ناسپاسی در برابر نان و مائدۀ نازل شده از سوی پروردگار، کیفری بی‌نظیر:

1) 1) . بنا بر روایتی از امام علی علیه السلام که در ذیل آیه آمده مقصود از«خیر»نان است. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 120 -\121، ح 37 و 41)

2) 2) . معنای«مائده»خوان و سفرۀ [غذا] است و بنا بر روایتی از امام باقر و امام صادق علیهما السلام [مائدۀ نازل شده] نان و ماهی بود. (التبیان، ج 4، ص 59 و 61)

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ قٰالَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ فَمَنْ یَکْفُرْ بَعْدُ مِنْکُمْ فَإِنِّی أُعَذِّبُهُ عَذٰاباً لاٰ أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعٰالَمِینَ . مائده (5) 112 و 114 و 115

26. ستمگری بنی اسرائیل به خویشتن، در پی نزول نان و سلویٰ بر آنان:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ ... وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْغَمٰامَ وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . بقره (2) 54 و 57

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ إِذِ اسْتَسْقٰاهُ قَوْمُهُ ... وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْهِمُ الْغَمٰامَ وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْهِمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . اعراف (7) 160

27. یادآوری نزول نان و سلویٰ بر بنی اسرائیل، امری ارزشمند:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ .... وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ .... بقره (2) 54 و 57

28. نزول نان بر بنی اسرائیل، از نعمتهای خداوند بر آنان:

وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْغَمٰامَ وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . (1)بقره (2) 57

نعمت نان

29. نان، از نعمتهای الهی و شایستۀ شکرگزاری در برابر خداوند:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ قٰالَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . (2)مائده (5) 112 و 114

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ قَدْ أَنْجَیْنٰاکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ وَ وٰاعَدْنٰاکُمْ جٰانِبَ الطُّورِ الْأَیْمَنَ وَ نَزَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ . (3)طه (20) 80 و 81

نیز ==> تغذیه، خوردن اطعام، ایثار و کفّاره


1) 1) . مراد از«منّ»«خبز»نان است. (التبیان، ج 1، ص 258؛ جامع البیان، ج 1، جزء 1، ص 420)

2) 2) . معنای«مائده»خوان و سفرۀ (غذا) است، و بنا بر روایتی از امام باقر و امام صادق علیهما السلام (مائدۀ نازل شده) نان و ماهی بوده است. (التبیان، ج 4، ص 59 و 61)

3) 3) .«لا تطغوا»یعنی شکر من را ترک نکنید. (تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 478)

نبأ عظیم

اشاره

نبأ، خبری را گویند که دارای جایگاه بزرگ باشد. (1)

خبری که دارای فایدۀ بزرگ باشد که به سبب آن علم و یا ظنّ غالب حاصل شود. (2)مراد از«نبأ»[در آیۀ «عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ * عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ»] خبر حشر و سرانجام نیک برای متّقین و سرانجام بد برای طاغین است (3)و بنا بر قولی دیگر، مقصود قرآن است. (4)در این مدخل از واژۀ«نبأ عظیم»استفاده شده است.

ابلاغ نبأ عظیم

1. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور ابلاغ نبأ عظیم (توحید یا قرآن):

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا مُنْذِرٌ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ

قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِیمٌ . (5)ص (38) 65 و 67

اختلاف در نبأ عظیم

2. ارائۀ تحلیلهای گوناگون و متناقض، از سوی کافران و منکران معاد در عصر بعثت، در مورد نبأ عظیم:

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ

اَلَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ . (6)نبأ (78) 1 -\3

3. اختلاف نظر کافران دربارۀ نبأ عظیم (قیامت)، دلیل نابجا بودن استهزاهای آنان:

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ

اَلَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ . نبأ (78) 1 -\3

4. خبر مهم مورد اختلاف، موضوع اثبات صانع و توحید ذات باری‌تعالی و صفات او:

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ

اَلَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ . (7)نبأ (78) 1 -\3

اعراض از نبأ عظیم

5. سرزنش مشرکان، به سبب اعراض از نبأ عظیم (قرآن):

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا مُنْذِرٌ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ

قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِیمٌ

أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ

مٰا کٰانَ لِی مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلیٰ إِذْ یَخْتَصِمُونَ

إِنْ یُوحیٰ إِلَیَّ ... (8)ص (38) 65 و 67 -\70

پرسش از نبأ عظیم


1) 1) . معجم الفرق اللغویّه، ص 529

2) 2) . مفردات، ص 788،«نبأ»

3) 3) . تفسیر التحریر و التنویر، ج 11، جزء 23، ص 296

4) 4) . مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 639

5) 5) . مرجع ضمیر«هو»سخن توحیدی است که از آیۀ قبل فهمیده می‌شود و گفته شده: قرآن است که از آن اعراض کرده‌اند و این با سیاق آیات گذشته که دربارۀ قرآن است موافق‌تر است، همچنین با آیۀ بعدی. (المیزان، ج 17، ص 223)

6) 6) . ضمیر«یتساءلون»به کافران برمی‌گردد. (التفسیر الکبیر، ج 11، ص 6)

7) 7) . بنا بر اینکه تفسیر مسئلۀ مورد اختلاف که خبر بزرگی هم هست، موضوع اثبات صانع و صفات او و ملائکه و... باشد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 639)

8) 8) .«انتم عنه معرضون»توبیخ مشرکان است. (تفسیر التحریر و التنویر، جزء 23، ج 11، ص 297)

6. پرسش کافران صدر اسلام از پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد نبأ عظیم (قیامت):

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ . نبأ (78) 1 و 2

تفکّر در نبأ عظیم

7. ضرورت تفکّر و تأمّل، دربارۀ نبأ عظیم:

قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِیمٌ

أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ . (1)ص (38) 67 و 68

مصادیق نبأ عظیم

1. توحید

8. اعلام توحید الهی، خبری بزرگ و عظیم:

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا مُنْذِرٌ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ

رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا الْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ

قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِیمٌ

أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ . ص (38) 65 -\68

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ

أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهٰاداً. نبأ (78) 1 و 2 و 6

9. توحید ربوبی عالم از مصادیق نبأ عظیم:

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا مُنْذِرٌ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ

رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا الْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ

قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِیمٌ . (2)ص (38) 65 -\67

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ . نبأ (78) 1 و 2

2. رسالت

10. رسالت انذارگری پیامبر صلی الله علیه و آله ، خبری عظیم و پرفایده:

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا مُنْذِرٌ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ

قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِیمٌ . ص (38) 65 و 67

3. قرآن

11. قرآن، نبأ عظیم (پرفایده و بزرگ) برای بشر از طریق وحی:

قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِیمٌ . (3)ص (38) 67

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ . (4)نبأ (78) 1 و 2

12. خبرهای قرآن عظیم، مورد سؤال مشرکان مکّه:

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ . (5)نبأ (78) 1 و 2

13. نبأ عظیم، مورد سؤال کافران مکّه:

قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِیمٌ . ص (38) 67

4. قیامت

14. سؤال کافران مکّه دربارۀ نبأ عظیم (رخداد قیامت و معاد):

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ

اَلَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ

إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کٰانَ مِیقٰاتاً

یَوْمَ یُنْفَخُ


1) 1) . سرزنش روی‌گردانی از«نبأ عظیم»نشان‌دهندۀ ضرورت تأمّل و تفکّر در آن است

2) 2) .«نبأ»به خبری گفته می‌شود که دارای فایدۀ بسیار باشد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 756)

3) 3) .«نبأ»به خبری گفته می‌شود که دارای فایدۀ بسیار باشد. مقصود قرآن است و آن گفتار بزرگی است، زیرا کلام خدا و اعجازی است، چون خبرهای اوّلین در آن است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 756)

4) 4) . مقصود از«نبأ عظیم»خبرهای بزرگ قرآنی است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 639)

5) 5) . بنا بر اینکه مقصود از«نبأ عظیم»خبرهای قرآن عظیم باشد، بنا بر یک قول در آیه سؤال‌کنندگان، مشرکان مکّه بودند. (المیزان، ج 20، ص 159؛ مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 639)

فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً. نبأ (78) 1 -\3 و 17 و 18

15. اختلاف کافران مکّه دربارۀ نبأ عظیم (رخداد قیامت):

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ

اَلَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ

إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کٰانَ مِیقٰاتاً

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً. نبأ (78) 1 -\3 و 17 و 18

16. معاد و قیامت، رخدادی با عظمت و بزرگ در نظام هستی:

عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ . (1)نبأ (78) 1 و 2

نبتل بن حارث (حرث)

نبتل بن حارث از بنی ضُبیعة و از بانیان مسجد ضرار (2)و از منافقان و اذیّت‌کنندگان پیامبر بود.

گویند: وی مردی سیاه چهره، بدترکیب و پیوسته در حال نمّامی و سخن‌چینی علیه پیامبر صلی الله علیه و آله بود.

پیامبر صلی الله علیه و آله دربارۀ او فرمود: هرکس می‌خواهد شیطان را ببیند به نبتل بن حارث نگاه کند. (3)مفسّران آیۀ 61 توبه (9) را دربارۀ وی دانسته‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله را فردی ساده‌لوح و به قول خودش زودباور می‌دانست. (4)همچنین در ذیل آیات 107 و 108 توبه (9)، که دربارۀ مسجد ضرار است، وی یکی از بانیان این مسجد یاد شده است. (5)

نبوّت

اشاره

نبوّت از«نبأ»به معنای خبر دارای فایدۀ بزرگ (6)و یا از«نَبْو»به معنای رفعت و بلندی است. (7)نبوّت رابطه‌ای است بین خداوند و بندگان خردمند خویش، به منظور رفع مشکلات و نابسامانیهای مربوط به امور معاش و معاد انسانها.«نبیء»[با همزه] ازآن‌جهت است که خبردهنده به اموری است که با آنها عقول پاک آرامش می‌یابد و می‌تواند به معنای اسم فاعلی [ خبردهنده] و یا اسم مفعولی [ خبرگیرنده] باشد. (8)«نبیّ»در صورت مشتقّ بودن از«نبو»به معنای صاحب مقام بلند و رفیع نسبت به سایر مردمان است. (9)در این مدخل از واژۀ«نبیّ»و بعضی آیات که دلالت بر نبوّت می‌کند، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: زمینه‌های نبوّت و منشأ نبوّت.


1) 1) . مقصود از«نبأ عظیم»، خبر رستاخیز و قیامت است. (المیزان، ج 20، ص 158)

2) 2) . جامع البیان، ج 7، جزء 11، ص 32

3) 3) . التبیان، ج 5، ص 248؛ مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص68

4) 4) . جامع البیان، ج 6 ، جزء 10، ص 405؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 6 ، جزء 10، ص 241

5) 5) . جامع البیان، ج 7، جزء 11، ص 32؛ تفسیر مبهمات القرآن، بلنسی، ج 1، ص 565

6) 6) . مفردات، ص 789،«نبأ»

7) 7) . مفردات، ص 790،«نبی»

8) 8) . مفردات، ص 789،«نبأ»

9) 9) . المیزان، ج 14، ص 304؛ مفردات، ص 790،«نبی»

اهداف نبوّت

==> انبیا، رسالت انبیا، اهداف رسالت انبیا، رسالت، اهداف رسالت

ایمان به نبوّت

1. ضرورت ایمان به نبوّت همۀ پیامبران:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا ... وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . بقره (2) 136

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ . آل عمران (3) 81

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً. نساء (4) 171

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ . انعام (6) 89

2. ایمان به نبوّت و انبیا نشانۀ نیکی و سبب قرار گرفتن در زمرۀ صادقین و پرهیزگاران:

لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ الْکِتٰابِ وَ النَّبِیِّینَ وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ السّٰائِلِینَ وَ فِی الرِّقٰابِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذٰا عٰاهَدُوا وَ الصّٰابِرِینَ فِی الْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

3. ایمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و مؤمنان به رسولان:

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا غُفْرٰانَکَ رَبَّنٰا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ. (1)بقره (2) 285

4. ایمان به انبیا زمینه‌ساز رهایی از گمراهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ الْکِتٰابِ الَّذِی نَزَّلَ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ الْکِتٰابِ الَّذِی أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً. نساء (4) 136

5. ایمان به رسالت انبیا موجب آرامش و دوری از ترس و غم:

وَ مٰا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . انعام (6) 48

6. ثمربخشی ایمان به رسالت انبیا مشروط به

1) 1) . برداشت بر این اساس است که«و المؤمنون»عطف بر«رسول»باشد. (الکشاف، ج 1، ص 331)

رعایت تقوا:

مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلیٰ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّٰی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشٰاءُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظِیمٌ . آل عمران (3) 179

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ إِلاّٰ أَخَذْنٰا أَهْلَهٰا بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنٰاهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . اعراف (7) 94 و 96

نیز ==> وحی، ایمان به وحی

تاریخ نبوّت

7. آغاز نبوّت انبیا از نخستین دوره‌های زندگی اجتماعی انسانها:

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ ... (1)بقره (2) 213

8. پیدایش نبوّت در جامعۀ نخستین، پس از اختلافات پدید آمده بین آنان:

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ ... لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا .... بقره (2) 213

9. جریان نبوّت و تداوم آن، پس از دوران نوح علیه السلام :

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ .... نساء (4) 163

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . حدید (57) 26

نیز ==> انبیا، تاریخ انبیا و رسالت، تاریخ رسالت

تداوم نبوّت

10. تداوم نبوّت از نوح علیه السلام تا نبوّت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ، (خاتم النبیّین):

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ .... نساء (4) 163

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ مٰا وَصَّیْنٰا بِهِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ .... شوری (42) 13

وَ کَمْ أَرْسَلْنٰا مِنْ نَبِیٍّ فِی الْأَوَّلِینَ . زخرف (43) 6

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . حدید (57) 26

11. استمرار نبوّت و برانگیخته شدن پیامبرانی تا مبعوث شدن محمّد صلی الله علیه و آله :

اَلَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ عَهِدَ إِلَیْنٰا أَلاّٰ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتّٰی یَأْتِیَنٰا بِقُرْبٰانٍ تَأْکُلُهُ النّٰارُ قُلْ قَدْ جٰاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّنٰاتِ وَ بِالَّذِی قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

فَإِنْ کَذَّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ جٰاؤُ بِالْبَیِّنٰاتِ وَ الزُّبُرِ وَ الْکِتٰابِ الْمُنِیرِ. آل عمران (3) 183 و 184


1) 1) . طبق یک احتمال، مقصود از«امّة واحدة»دورانی است که افراد بشر براساس عقل و فطرت و بدون حضور پیامبری زندگی می‌کردند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 543)

وَ رُسُلاً قَدْ قَصَصْنٰاهُمْ عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ وَ رُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْکَ وَ کَلَّمَ اللّٰهُ مُوسیٰ تَکْلِیماً. نساء (4) 164

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا عَلیٰ مٰا کُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا وَ لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِ اللّٰهِ وَ لَقَدْ جٰاءَکَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِینَ . انعام (6) 34

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ إِنَّهُمْ لَیَأْکُلُونَ الطَّعٰامَ وَ یَمْشُونَ فِی الْأَسْوٰاقِ وَ جَعَلْنٰا بَعْضَکُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَ تَصْبِرُونَ وَ کٰانَ رَبُّکَ بَصِیراً. فرقان (25) 20

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ رُسُلاً إِلیٰ قَوْمِهِمْ فَجٰاؤُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَانْتَقَمْنٰا مِنَ الَّذِینَ أَجْرَمُوا وَ کٰانَ حَقًّا عَلَیْنٰا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ . روم (30) 47

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلاً مِنْ قَبْلِکَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنٰا عَلَیْکَ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَیْکَ وَ مٰا کٰانَ لِرَسُولٍ أَنْ یَأْتِیَ بِآیَةٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ قُضِیَ بِالْحَقِّ وَ خَسِرَ هُنٰالِکَ الْمُبْطِلُونَ . غافر (40) 78

وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنٰا أَ جَعَلْنٰا مِنْ دُونِ الرَّحْمٰنِ آلِهَةً یُعْبَدُونَ . زخرف (43) 45

قُلْ مٰا کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ وَ مٰا أَدْرِی مٰا یُفْعَلُ بِی وَ لاٰ بِکُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ وَ مٰا أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ . احقاف (46) 9

12. برانگیخته شدن پیامبرانی در فاصلۀ زمانی میان حضرت نوح و موسی علیهما السلام :

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکُمْ مَقٰامِی وَ تَذْکِیرِی بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَعَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکٰاءَکُمْ ثُمَّ لاٰ یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَیَّ وَ لاٰ تُنْظِرُونِ

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلیٰ قَوْمِهِمْ فَجٰاؤُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ کَذٰلِکَ نَطْبَعُ عَلیٰ قُلُوبِ الْمُعْتَدِینَ

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ . یونس (10) 71 و 74 و 75

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِینَ

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا تَتْرٰا کُلَّ مٰا جٰاءَ أُمَّةً رَسُولُهٰا کَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنٰا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ . مؤمنون (23) 23 و 31 و 32 و 42 و 44 و 45

تفاوت نبوّت با رسالت

13. مقام نبوّت، متفاوت با رسالت:

اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ .... اعراف (7) 157

فَأَشٰارَتْ إِلَیْهِ قٰالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کٰانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا. (1)مریم (19) 29 و 30


1) 1) . از امام باقر علیه السلام روایت شده که عیسی علیه السلام در گهواره، نبیّ و حجّت خدا بود و در سنّ هفت‌سالگی به مقام رسالت رسید. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 333، ح 66)

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مُوسیٰ إِنَّهُ ... وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا. مریم (19) 51

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ ... وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا. مریم (19) 54

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لاٰ نَبِیٍّ .... حج (22) 52

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ .... حدید (57) 26

تکذیب نبوّت

14. تکذیب نبوّت و نزول وحی بر بشر، از سوی یهود:

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ نُوراً وَ هُدیً لِلنّٰاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرٰاطِیسَ تُبْدُونَهٰا وَ تُخْفُونَ کَثِیراً وَ عُلِّمْتُمْ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لاٰ آبٰاؤُکُمْ قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ . (1)انعام (6) 91

نیز ==> انبیا، تکذیب انبیا و رسالت، تکذیب رسالت

تنزیه برخورداران از مقام نبوّت

15. دور بودن مقام نبوّت، از هرگونه خیانت و گناه:

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ .... آل عمران (3) 161

16. پیامبران منزّه از دعوت مردم به بندگی خویش:

مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُؤْتِیَهُ اللّٰهُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ یَقُولَ لِلنّٰاسِ کُونُوا عِبٰاداً لِی مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لٰکِنْ کُونُوا رَبّٰانِیِّینَ بِمٰا کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتٰابَ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ . آل عمران (3) 79

ختم نبوّت

17. ختم نبوّت، با آمدن محمّد صلی الله علیه و آله آخرین فرستادۀ خداوند:

مٰا کٰانَ مُحَمَّدٌ أَبٰا أَحَدٍ مِنْ رِجٰالِکُمْ وَ لٰکِنْ رَسُولَ اللّٰهِ وَ خٰاتَمَ النَّبِیِّینَ .... احزاب (33) 40

دلایل نبوّت

اشاره

18. نبوّت و رسالت پیامبران همراه با دلایل روشن:

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ .... بقره (2) 213

تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ ... وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ ... وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ .... بقره (2) 253

... قَدْ جٰاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّنٰاتِ .... فَقَدْ کُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ جٰاؤُ بِالْبَیِّنٰاتِ .... آل عمران (3) 183 و 184

... وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُنٰا بِالْبَیِّنٰاتِ .... مائده (5) 32


1) 1) . آیه مربوط به گروهی از یهود است. (التبیان، ج 4، ص 199؛ الکشاف، ج 2، ص 44) چنانکه جمله«تجعلونه قراطیس»قرینۀ برآن می‌باشد

... وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... اعراف (7) 101

... أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... توبه (9) 70

... وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... یونس (10) 13

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلیٰ قَوْمِهِمْ فَجٰاؤُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... یونس (10) 74

... جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... ابراهیم (14) 9

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ ...

بِالْبَیِّنٰاتِ وَ الزُّبُرِ .... نحل (16) 43 و 44

... وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... روم (30) 9

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ رُسُلاً ... فَجٰاؤُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... روم (30) 47

... فَقَدْ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... فاطر (35) 25

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانَتْ تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... غافر (40) 22

... أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اللّٰهُ وَ قَدْ جٰاءَکُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ مِنْ رَبِّکُمْ .... غافر (40) 28

قٰالُوا أَ وَ لَمْ تَکُ تَأْتِیکُمْ رُسُلُکُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... غافر (40) 50

فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرِحُوا بِمٰا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ .... غافر (40) 83

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا بِالْبَیِّنٰاتِ .... حدید (57) 25

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ . صفّ (61) 6

... کٰانَتْ تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... تغابن (64) 6

1. معجزه

19. معجزه، از دلایل رسالت انبیا:

... فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ ... وَ مَا اخْتَلَفَ ... مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ ... (1)بقره (2) 213

تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنٰا ... مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ .... بقره (2) 253

اَلَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ عَهِدَ إِلَیْنٰا ... قُلْ قَدْ جٰاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّنٰاتِ ... فَإِنْ کَذَّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ جٰاؤُ بِالْبَیِّنٰاتِ وَ الزُّبُرِ وَ الْکِتٰابِ الْمُنِیرِ. آل عمران (3) 183 و 184

... وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُنٰا بِالْبَیِّنٰاتِ .... مائده (5) 32

وَ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ قٰالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّٰی نُؤْتیٰ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ رُسُلُ اللّٰهِ اللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ .... انعام (6) 124

... وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... اعراف (7) 101

... أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... توبه (9) 70

... وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... یونس (10) 13

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلیٰ قَوْمِهِمْ فَجٰاؤُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... یونس (10) 74

... جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... ابراهیم (14) 9

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلاً مِنْ قَبْلِکَ وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ أَزْوٰاجاً وَ ذُرِّیَّةً وَ مٰا کٰانَ لِرَسُولٍ أَنْ یَأْتِیَ بِآیَةٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ لِکُلِّ أَجَلٍ کِتٰابٌ . رعد (13) 38


1) 1) . طبق یک قول«بیّنات»به معنای معجزات می‌باشد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 544)

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

بِالْبَیِّنٰاتِ وَ الزُّبُرِ .... نحل (16) 43 و 44

وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَ آتَیْنٰا ثَمُودَ النّٰاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهٰا وَ مٰا نُرْسِلُ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ تَخْوِیفاً. اسراء (17) 59

بَلْ قٰالُوا أَضْغٰاثُ أَحْلاٰمٍ بَلِ افْتَرٰاهُ بَلْ هُوَ شٰاعِرٌ فَلْیَأْتِنٰا بِآیَةٍ کَمٰا أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ . (1)انبیاء (21) 5

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا بَیِّنٰاتٍ .... قصص (28) 36

... جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... روم (30) 9

... جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... فاطر (35) 25

... تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... غافر (40) 22

... وَ قَدْ جٰاءَکُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ مِنْ رَبِّکُمْ .... غافر (40) 28

... أَ وَ لَمْ تَکُ تَأْتِیکُمْ رُسُلُکُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... غافر (40) 50

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلاً مِنْ قَبْلِکَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنٰا عَلَیْکَ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَیْکَ وَ مٰا کٰانَ لِرَسُولٍ أَنْ یَأْتِیَ بِآیَةٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ قُضِیَ بِالْحَقِّ وَ خَسِرَ هُنٰالِکَ الْمُبْطِلُونَ . غافر (40) 78

فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... غافر (40) 83

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا بِالْبَیِّنٰاتِ .... حدید (57) 25

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ... إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ ... فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... صفّ (61) 6

ذٰلِکَ بِأَنَّهُ کٰانَتْ تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَقٰالُوا أَ بَشَرٌ یَهْدُونَنٰا فَکَفَرُوا وَ تَوَلَّوْا وَ اسْتَغْنَی اللّٰهُ وَ اللّٰهُ غَنِیٌّ حَمِیدٌ. تغابن (64) 6

20. نبوّت و رسالت پیامبران همراه با دلایل روشن:

کٰانَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ .... بقره (2) 213

تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ ... وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ ... وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنٰاتُ .... بقره (2) 253

... قَدْ جٰاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّنٰاتِ .... فَقَدْ کُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ جٰاؤُ بِالْبَیِّنٰاتِ .... آل عمران (3) 183 و 184

... وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُنٰا بِالْبَیِّنٰاتِ .... مائده (5) 32

... وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... اعراف (7) 101

... أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... توبه (9) 70

... وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... یونس (10) 13

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلیٰ قَوْمِهِمْ فَجٰاؤُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... یونس (10) 74

... جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... ابراهیم (14) 9

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ ...

بِالْبَیِّنٰاتِ وَ الزُّبُرِ .... نحل (16) 43 و 44

... وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... روم (30) 9

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ رُسُلاً ... فَجٰاؤُهُمْ


1) 1) . مراد از آیه به قرینۀ جملۀ بعد«کما أرسل ...»معجزه است

بِالْبَیِّنٰاتِ .... روم (30) 47

... فَقَدْ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... فاطر (35) 25

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانَتْ تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... غافر (40) 22

... أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اللّٰهُ وَ قَدْ جٰاءَکُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ مِنْ رَبِّکُمْ .... غافر (40) 28

قٰالُوا أَ وَ لَمْ تَکُ تَأْتِیکُمْ رُسُلُکُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... غافر (40) 50

فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرِحُوا بِمٰا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ .... غافر (40) 83

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا بِالْبَیِّنٰاتِ .... حدید (57) 25

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ . صفّ (61) 6

... کٰانَتْ تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... تغابن (64) 6

2. هدایت‌بخشی

21. هدایت‌بخشی تورات و قرآن از دلایل صدق نبوّت موسی علیه السلام و محمّد صلی الله علیه و آله و مورد تحدّی:

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا لَوْ لاٰ أُوتِیَ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ أَ وَ لَمْ یَکْفُرُوا بِمٰا أُوتِیَ مُوسیٰ مِنْ قَبْلُ قٰالُوا سِحْرٰانِ تَظٰاهَرٰا وَ قٰالُوا إِنّٰا بِکُلٍّ کٰافِرُونَ

قُلْ فَأْتُوا بِکِتٰابٍ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ هُوَ أَهْدیٰ مِنْهُمٰا أَتَّبِعْهُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . قصص (28) 48 و 49

زمینه‌های نبوّت

1. احسان

22. احسان و نیکوکاری، زمینۀ برخورداری از نبوّت:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ ... وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 83 و 84 و 89

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . (1)یوسف (12) 22

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَویٰ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . قصص (28) 14

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ آتَیْنٰاهُمَا الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . (2)صافّات (37) 114 و 117 و 121

2. امتحان

23. آزمونهای الهی و سختیهای زندگی، زمینه‌ساز کسب شایستگی لازم برای احراز مقام نبوّت:

إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ مَنْ یَکْفُلُهُ فَرَجَعْنٰاکَ إِلیٰ أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ وَ قَتَلْتَ


1) 1) . برخی مقصود از«حکماً»را نبوّت دانسته‌اند. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 339؛ روح المعانی، ج 7، جزء 12، ص 315)

2) 2) . مقصود از«مننّا»می‌تواند منّت بر نعمت نبوّت باشد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 711؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 11، جزء 13، ص 163)

نَفْساً فَنَجَّیْنٰاکَ مِنَ الْغَمِّ وَ فَتَنّٰاکَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ . (1)

طه (20) 40

3. جهاد

24. جهاد و از خودگذشتگی، زمینه‌ساز وصول به مقام نبوّت:

... وَ قَتَلَ دٰاوُدُ جٰالُوتَ وَ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مِمّٰا یَشٰاءُ ... (2)بقره (2) 251

4. رشد

25. اعطای مقام نبوّت، پس از رسیدن به رشد و استحکام عقلی:

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . (3)یوسف (12) 22

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَویٰ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . قصص (28) 14

5. صدق

26. صدق، زمینۀ وصول به مقام نبوّت:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا. مریم (19) 41

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِدْرِیسَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا. مریم (19) 56

6 . صلاح

27. صالح بودن، زمینۀ رسیدن به مقام نبوّت:

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 85 و 89

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا .... تحریم (66) 10

7. عبودیّت

28. عبودیّت، زمینۀ برخورداری آدمی از نبوّت و پیامبری:

... أَنْ یُنَزِّلَ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ....

بقره (2) 90

قٰالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَمُنُّ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ... (4)ابراهیم (14) 11

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی أَنْزَلَ عَلیٰ عَبْدِهِ الْکِتٰابَ وَ لَمْ یَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً. (5)کهف (18) 1

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً. (6)کهف (18) 65


1) 1) .«جئت علیٰ قدر»یعنی تو به مقام نبوّت و وحی که برایت تقدیر شده بود نایل شدی. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 19؛ الکشاف، ج 3، ص 65)

2) 2) . مقصود از«حکمت»نبوّت است و داود علیه السلام قبل از کشتن جالوت نه پیامبر بود و نه پادشاه و پس از قتل جالوت، خداوند دو مقام را یکجا به ایشان عطا نمود. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 620)

3) 3) . بنا بر قولی، مراد از«حکماً»مقام نبوّت است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 339؛ روح المعانی، ج 7، جزء 12، ص 315)

4) 4) . مقصود از«یمنّ علیٰ من یشاء من عباده»نعمت نبوّت است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 471؛ البحر المحیط، ج 6 ، ص 416)

5) 5) . مقصود از نزول کتاب، انتخاب پیامبر صلی الله علیه و آله به نبوّت و رسالت است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 693)

6) 6) . بنا بر یک احتمال، منظور از«رحمة من عندنا»نبوّت است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 746)

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا. مریم (19) 30

شرایط نبوّت

==> انبیا، جنس انبیا و عصمت انبیا و همین مدخل، دلایل نبوّت، زمینه‌های نبوّت

مدّعیان نبوّت

29. ادّعای دروغین نبوّت و دریافت وحی، از سوی افترازنندگان به خدا:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَوْ قٰالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ ... (1)انعام (6) 93

30. مدّعیان نبوّت، مورد تهدید خداوند:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَوْ قٰالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ وَ مَنْ قٰالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ فِی غَمَرٰاتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ بٰاسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذٰابَ الْهُونِ بِمٰا کُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ وَ کُنْتُمْ عَنْ آیٰاتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ . انعام (6) 93


1) 1) . آیه، در مورد افرادی است که ادّعای نبوّت داشتند، مثل مسیلمۀ کذّاب و عبد الله بن ابی سرح. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 518؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 375)

31. شدّت عمل و سختگیری ملائکۀ قبض روح، بر مدّعیان دروغین نبوّت:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَوْ قٰالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ وَ مَنْ قٰالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ فِی غَمَرٰاتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ بٰاسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذٰابَ الْهُونِ بِمٰا کُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ وَ کُنْتُمْ عَنْ آیٰاتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ . انعام (6) 93

32. گرفتاری مدّعیان دروغین نبوّت به عذاب خوارکننده:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَوْ قٰالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ وَ مَنْ قٰالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ فِی غَمَرٰاتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ بٰاسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذٰابَ الْهُونِ بِمٰا کُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ وَ کُنْتُمْ عَنْ آیٰاتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ . انعام (6) 93

33. مدّعیان دروغین نبوّت، در زمرۀ مسرفان و متجاوزان:

وَ قٰالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمٰانَهُ أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اللّٰهُ وَ قَدْ جٰاءَکُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ مِنْ رَبِّکُمْ وَ إِنْ یَکُ کٰاذِباً فَعَلَیْهِ کَذِبُهُ وَ إِنْ یَکُ صٰادِقاً یُصِبْکُمْ بَعْضُ الَّذِی یَعِدُکُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذّٰابٌ . (1)غافر (40) 28

مشرکان و نبوّت

34. در اختیار داشتن خزاین الهی و آگاهی به غیب و فرشته بودن، نشانۀ نبوّت، از دیدگاه مشرکان:

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ .... انعام (6) 50

35. نزول گنج و همراه بودن فرشته، از نشانه‌های نبوّت، از دیدگاه مشرکان:

فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ وَ ضٰائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ أَنْ یَقُولُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ أَوْ جٰاءَ مَعَهُ مَلَکٌ إِنَّمٰا أَنْتَ نَذِیرٌ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ . هود (11) 12

مقام نبوّت

36. اعطای مقام نبوّت از سوی خداوند، از آیات الهی:

أَمْ یَحْسُدُونَ النّٰاسَ عَلیٰ مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنٰا آلَ إِبْرٰاهِیمَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْنٰاهُمْ مُلْکاً عَظِیماً

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِنٰا سَوْفَ نُصْلِیهِمْ نٰاراً .... نساء (4) 54 و 56

37. اعطای مقام نبوت از سوی خداوند براساس علم کامل او به شایستگی رسولان:

وَ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ قٰالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّٰی نُؤْتیٰ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ رُسُلُ اللّٰهِ اللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ سَیُصِیبُ الَّذِینَ أَجْرَمُوا صَغٰارٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا کٰانُوا یَمْکُرُونَ . انعام (6) 124

38. دور بودن مقام نبوت از خیانت:

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ثُمَّ تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . آل عمران (3) 161

39. مقام نبوت اعطاشده از جانب خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله باعث حسادت یهودیان به آن حضرت:

أَمْ یَحْسُدُونَ النّٰاسَ عَلیٰ مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنٰا آلَ إِبْرٰاهِیمَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْنٰاهُمْ مُلْکاً عَظِیماً. نساء (4) 54

40. صلاحیت و شایستگی، اساس دستیابی به مقام نبوت و رسالت:

وَ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ قٰالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّٰی نُؤْتیٰ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ رُسُلُ اللّٰهِ اللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ سَیُصِیبُ الَّذِینَ أَجْرَمُوا صَغٰارٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا کٰانُوا یَمْکُرُونَ . انعام (6) 124

نیز ==> همین مدخل، منشأ نبوت

منشأ نبوّت

41. خداوند، منشأ نبوّت انبیا:

وَ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ قٰالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّٰی نُؤْتیٰ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ رُسُلُ اللّٰهِ اللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ سَیُصِیبُ الَّذِینَ أَجْرَمُوا صَغٰارٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا کٰانُوا یَمْکُرُونَ . انعام (6) 124

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ .... اعراف (7) 94

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لاٰ نَبِیٍّ .... حجّ (22) 52

وَ کَمْ أَرْسَلْنٰا مِنْ نَبِیٍّ فِی الْأَوَّلِینَ . زخرف (43) 6

42. خزائن خداوند، منشأ نبوّت پیامبران:

فَذَکِّرْ فَمٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ ... أَمْ عِنْدَهُمْ خَزٰائِنُ


1) 1) . مراد از«مسرف»در آیه، مسرف در کذب است، زیرا بزرگ‌ترین کذب، کذب بر خدا است. خداوند فرمود:«و من اظلم ممّن افتریٰ علی اللّه کذباً او قال اوحیَ الیَّ و لَمْ یُوحَ الیه شیء»(انعام (6) 93). بنا بر این کذاب عطف بیان مسرف است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 11، جزء 24، ص 131)

رَبِّکَ ... (1)طور (52) 29 و 37

43. نبوّت انبیا، پرتوی از حکمت خداوند:

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ ...

... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً. نساء (4) 163 و 165

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لاٰ نَبِیٍّ ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . حجّ (22) 52

44. ربوبیّت خداوند، منشأ نبوّت و برگزیدگی انسانها برای وحی و پیامبری:

... وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . بقره (2) 136

أَ أُنْزِلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ مِنْ بَیْنِنٰا ... أَمْ عِنْدَهُمْ خَزٰائِنُ رَحْمَةِ رَبِّکَ الْعَزِیزِ الْوَهّٰابِ . ص (38) 8 و 9

45. نبوّت، نمود رحمت الهی بر بندگان:

... وَ اللّٰهُ یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ . (2)بقره (2) 105

یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ


1) 1) . در معنای«ام عندهم خزائن...»گفته شده است: آیا نزد آنان خزاین رزق است، تا نبوّت را به هرکس که بخواهند بدهند؟ (الکشاف، ج 4، ص 414)

2) 2) . مقصود از«رحمت»در آیه، نبوّت است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 344)

اَلْعَظِیمِ . آل عمران (3) 74

قُلْ بِفَضْلِ اللّٰهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذٰلِکَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ . (1)یونس (10) 58

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ ... وَ آتٰانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ ... (2)هود (11) 25 و 28

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً ... قٰالَ یٰا قَوْمِ ... وَ آتٰانِی مِنْهُ رَحْمَةً ... (3)هود (11) 61 و 63

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا ... (4)

کهف (18) 65

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا. مریم (19) 53

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً ... وَ أَدْخَلْنٰاهُ فِی رَحْمَتِنٰا ... (5)انبیاء (21) 74 و 75

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ

أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ ... (6)زخرف (43) 31 و 32

46. نبوّت پیامبران، پرتوی از عزّت خداوند:

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ ...

وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً. نساء (4) 163 و 165

أَ أُنْزِلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ مِنْ بَیْنِنٰا بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ مِنْ ذِکْرِی بَلْ لَمّٰا یَذُوقُوا عَذٰابِ

أَمْ عِنْدَهُمْ خَزٰائِنُ رَحْمَةِ رَبِّکَ الْعَزِیزِ الْوَهّٰابِ . (7)ص (38) 8 و 9

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ

أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ ... (8)زخرف (43) 31 و 32

47. نبوّت انبیا، پرتوی از علم خداوند:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لاٰ نَبِیٍّ ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . حج (22) 52

48. نبوّت، نمود فضل خداوند بر بندگان:

... قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِیَدِ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ . (9)آل عمران (3) 73 و 74

أَمْ یَحْسُدُونَ النّٰاسَ عَلیٰ مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ ... (10)نساء (4) 54

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکَ وَ رَحْمَتُهُ ... (11)نساء (4) 113

وَ لَئِنْ شِئْنٰا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ ... إِلاّٰ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّ فَضْلَهُ کٰانَ عَلَیْکَ کَبِیراً. (12)اسراء (17) 86 و 87

لِئَلاّٰ یَعْلَمَ أَهْلُ الْکِتٰابِ أَلاّٰ یَقْدِرُونَ عَلیٰ شَیْءٍ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ أَنَّ الْفَضْلَ بِیَدِ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ . (13)حدید (57) 29

49. وهّابیّت و بخشندگی خداوند، مقتضی نبوّت و انتخاب افرادی برای دریافت وحی:

أَ أُنْزِلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ مِنْ بَیْنِنٰا بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ مِنْ ذِکْرِی بَلْ لَمّٰا یَذُوقُوا عَذٰابِ

أَمْ عِنْدَهُمْ خَزٰائِنُ رَحْمَةِ رَبِّکَ الْعَزِیزِ الْوَهّٰابِ . ص (38) 8 و 9

نبوّت آدم علیه السلام

50. برگزیده شدن آدم علیه السلام از طرف خدا، برای اعطای مقام نبوّت به او:

إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرٰاهِیمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی الْعٰالَمِینَ . (14)آل عمران (3) 33

... وَ عَصیٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَویٰ ثُمَّ اجْتَبٰاهُ رَبُّهُ فَتٰابَ عَلَیْهِ وَ هَدیٰ . طه (20) 121 و 122

نبوّت آل ابراهیم

51. برخورداری آل ابراهیم، از نبوّت:

إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ


1) 1) .«رحمت»در آیه، به نبوّت تفسیر شده است. (تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 134، ح 29)

2) 2) . مقصود از«رحمة»در آیه، نبوّت است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 235)

3) 3) . مقصود از«رحمة»در آیه، نبوّت است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 265)

4) 4) . مراد از«رحمت»در آیه، نبوّت است. (الکشاف، ج 2،ص 733؛ مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 746)

5) 5) . مقصود از«رحمت»در آیه، نبوّت است. (المیزان، ج 14، ص 306)

6) 6) . بنا بر اینکه مقصود از«رحمت ربّک»نبوّت باشد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 71)

7) 7) . مقصود از«خزائن رحمة»نبوّت است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 728)

8) 8) . بنا بر اینکه مقصود از«رحمت ربّک»نبوّت باشد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 71)

9) 9) . مقصود از«فضل»نبوّت است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 775)

10) 10) . مقصود از«فضل»نبوّت است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 95)

11) 11) . مقصود از«فضل»نبوّت است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 167)

12) 12) . مقصود از«فضله»انتخاب پیامبری برای نبوّت است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 676)

13) 13) . مقصود از«فضل اللّه»نبوّت است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 368)

14) 14) . منظور از«اصطفاء آدم»بنا بر یک قول، برگزیدگی او در امر نبوّت است، زیرا آن حضرت اولین فردی بود که دین برای او تشریع شد. (المیزان، ج 3، ص 164) روایتی نیز این معنا را تأیید می‌کند. (تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 168، ح 32)

إِبْرٰاهِیمَ ... (1)آل عمران (3) 33

أَمْ یَحْسُدُونَ النّٰاسَ عَلیٰ مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنٰا آلَ إِبْرٰاهِیمَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ ... (2)نساء (4) 54

52. فضل خداوند، منشأ اعطای مقام نبوّت به آل ابراهیم:

أَمْ یَحْسُدُونَ النّٰاسَ عَلیٰ مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنٰا آلَ إِبْرٰاهِیمَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْنٰاهُمْ مُلْکاً عَظِیماً. نساء (4) 54

نبوّت آل عمران

53. برگزیده شدن آل عمران، از جانب خدا برای نبوّت:

إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرٰاهِیمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی الْعٰالَمِینَ . (3)آل عمران (3) 33


1) 1) . برخی منظور از«آل ابراهیم»را فرزندان ابراهیم دانسته‌اند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 734؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 1، ص 431)

2) 2) . مقصود از«فضل»و«حکمت»نبوّت است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 95؛ الکشاف، ج 1، ص 646)

3) 3) . مقصود از آل ابراهیم و آل عمران، اسماعیل، اسحاق، موسی و هارون علیهم السلام فرزندان عمران‌اند. (الجوهر الثمین، ج 1، ص 313) برداشت بر همین اساس است

نبوّت ابراهیم علیه السلام

54. اعطای منصب نبوّت از سوی خدا به ابراهیم علیه السلام :

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ ... وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ .... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 83 و 84 و 89

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا. مریم (19) 41

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ .... حدید (57) 26

نبوّت ادریس علیه السلام

55. ادریس علیه السلام دارای مقام نبوّت:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِدْرِیسَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ .... مریم (19) 56 و 58

56. نبوّت ادریس علیه السلام ، دلیل یاد کردن پیامبر صلی الله علیه و آله از وی:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِدْرِیسَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ .... مریم (19) 56 و 58

نبوّت اسباط

57. اسباط، دارای مقام نبوّت، از طرف خدا:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ ... اَلْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ ... (1)بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 84

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ .... نساء (4) 163

نبوّت اسحاق علیه السلام

58. اسحاق علیه السلام ، دارای مقام نبوّت:

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ ... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ ... وَ إِسْحٰاقَ ... وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ .... آل عمران (3) 84

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ .... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 84 و 89

فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا نَبِیًّا. مریم (19) 49

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ .... وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانُوا لَنٰا عٰابِدِینَ . انبیاء (21) 72 و 73

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ .... عنکبوت (29) 27

وَ بَشَّرْنٰاهُ بِإِسْحٰاقَ نَبِیًّا مِنَ


1) 1) . اگر مقصود از اسباط قبائل و امتها باشد نسبت انزال وحی به آنان به خاطر وجود پیامبران آنهاست و اگر اشخاص باشند، منظور از اسباط نیز پیامبران هستند و برادران یوسف چون پیامبر نبوده‌اند، مقصود نخواهند بود. (المیزان، ج 1، ص 312) منظور از«اسباط»گروهها و امّتهایی است که هرکدام به یکی از فرزندان یعقوب منتهی می‌گردند و بنا بر قولی، بسیاری از مفسّران هر دوازده نفر از فرزندان یعقوب پیامبر بوده‌اند، ولی از نظر مذهب و علمای شیعه، برخی از فرزندان یعقوب و نوادگان وی پیامبر بوده‌اند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 405)

اَلصّٰالِحِینَ . صافّات (37) 112

نبوّت اسماعیل علیه السلام

59. اعطای نبوّت از سوی خداوند به اسماعیل علیه السلام :

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ .... بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ ... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ .... آل عمران (3) 84

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ .... نساء (4) 163

وَ إِسْمٰاعِیلَ .... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 86 و 89

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا. مریم (19) 54

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانُوا لَنٰا عٰابِدِینَ

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِدْرِیسَ وَ ذَا الْکِفْلِ کُلٌّ مِنَ الصّٰابِرِینَ . انبیاء (21) 73 و 85

نبوّت اسماعیل صادق الوعد علیه السلام

60. اسماعیل صادق الوعد علیه السلام ، دارای مقام نبوّت و رسالت:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا. (1)مریم (19) 54

ظ

نبوّت اشموئیل علیه السلام

61. اشموئیل علیه السلام پیامبر بنی اسرائیل، بعد از موسی علیه السلام :

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ... وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ ... وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ ... (2)بقره (2) 246 - 248

نبوّت الیاس علیه السلام

62. الیاس علیه السلام از جمله انبیای الهی:

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 85 و 89

نبوّت الیسع علیه السلام

63. اعطای مقام نبوّت به الیسع علیه السلام از سوی خداوند:

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 86 و 89

نبوّت ایّوب علیه السلام

64. ایّوب علیه السلام دارای مقام نبوّت:

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ ... وَ أَیُّوبَ .... نساء (4) 163

... وَ أَیُّوبَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 84 و 89

نبوّت برادران انبیا

65. برخی برادران انبیا، برخوردار از مقام نبوّت:

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 87 و 89

نبوّت پدران انبیا

66. برخی پدران انبیا، برخوردار از مقام نبوّت:

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ . انعام (6) 87 و 89

نبوّت خضر علیه السلام

67. اعطای مقام نبوّت، به خضر علیه السلام :

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا ... (3)

کهف (18) 65

نبوّت داود علیه السلام

صدق الله العظیم کل الحقوق محفوظه علیه السلام


1) 1) . برخی مفسّران، مقصود از«اسماعیل»مذکور در آیه را اسماعیل بن حزقیل دانسته‌اند. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 342، ح 101 و 103)

2) 2) . اکثر مفسّران بر این عقیده‌اند که مقصود از«نبی»اشمویل است. (معالم التنزیل، بغوی، ج 1، ص 169؛ مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 610 ؛ روح المعانی، ج 2، جزء 2، ص 248)

3) 3) . مقصود از«رحمة من عندنا»نبوّت است. (الکشاف،ج 2، ص 733؛ مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 746)

68. برخورداری داود علیه السلام از مقام نبوّت:

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ ... وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً. نساء (4) 163

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ .... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 84 و 89

... وَ لَقَدْ فَضَّلْنٰا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلیٰ بَعْضٍ وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً. اسراء (17) 55

نبوّت در امّتها

69. تاریخ امّتها شاهد بعثت پیامبران بسیار:

وَ کَمْ أَرْسَلْنٰا مِنْ نَبِیٍّ فِی الْأَوَّلِینَ . زخرف (43) 6

نیز ==> رسالت، رسالت در امت‌ها

نبوّت در بنی اسرائیل

70. عطا شدن نعمت نبوّت، به برخی بنی اسرائیل:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ....

جاثیه (45) 16

نیز ==> انبیا، انبیای بنی اسرائیل

نبوّت در عرب

71. عدم بهره‌مندی عرب«نزدیک عصر پیامبر صلی الله علیه و آله»از نعمت نبوّت قبل از حضرت محمّد صلی الله علیه و آله :

وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ الطُّورِ إِذْ نٰادَیْنٰا وَ لٰکِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أَتٰاهُمْ مِنْ نَذِیرٍ مِنْ قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ . (1)قصص (28) 46

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أَتٰاهُمْ مِنْ نَذِیرٍ مِنْ قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ . سجده (32) 3

لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أُنْذِرَ آبٰاؤُهُمْ فَهُمْ غٰافِلُونَ . یس (36) 6

نبوّت در کودکی

72. اعطای مقام نبوّت به عیسی بن مریم علیهما السلام در دوران کودکی و شیرخوارگی:

فَأَشٰارَتْ إِلَیْهِ قٰالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کٰانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا. مریم (19) 29 و 30

73. اعطای نبوّت به یحیی علیه السلام ، در دوران کودکی:

یٰا یَحْییٰ خُذِ الْکِتٰابَ بِقُوَّةٍ وَ آتَیْنٰاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا. (2)مریم (19) 12

نبوّت ذا الکفل علیه السلام

74. ذا الکفل علیه السلام ، برخوردار از مقام نبوّت:

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِدْرِیسَ وَ ذَا الْکِفْلِ کُلٌّ مِنَ الصّٰابِرِینَ


1) 1) . مقصود از«قوم»اعراب معاصر و یا پدران نزدیک به عصر آنان است به دلیل اینکه در میان اعراب پیامبرانی مثل اسماعیل، شعیب و هود علیهم السلام بوده‌اند. (المیزان، ج 16، ص 51)

2) 2) . مقصود از«الحکم»در این آیه، نبوّت است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 8 ، جزء 16، ص 76)

وَ أَدْخَلْنٰاهُمْ فِی رَحْمَتِنٰا إِنَّهُمْ مِنَ الصّٰالِحِینَ . (1)انبیاء (21) 85 و 86

نبوّت زکریّا علیه السلام

75. اعطای مقام نبوّت به زکریّا علیه السلام از سوی خداوند:

وَ زَکَرِیّٰا ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 85 و 89

نبوّت سلیمان علیه السلام

76. اعطای مقام نبوّت به سلیمان علیه السلام ، از جانب خداوند:

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ ... وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هٰارُونَ وَ سُلَیْمٰانَ .... نساء (4) 163

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا ... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 84 و 89

77. افتخار سلیمان علیه السلام به مقام نبوّت الهی، نه مال و قدرت مادّی:

فَلَمّٰا جٰاءَ سُلَیْمٰانَ قٰالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمٰالٍ فَمٰا آتٰانِیَ اللّٰهُ خَیْرٌ مِمّٰا آتٰاکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِیَّتِکُمْ تَفْرَحُونَ . (2)نمل (27) 36

نبوّت شعیب علیه السلام

78. مقام نبوّت، روزی خاصّ و نیکوی خداوند به شعیب علیه السلام :

قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ رَزَقَنِی مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً ... (3)هود (11) 87 و 88

نیز ==> شعیب علیه السلام ، رسالت شعیب علیه السلام

نبوّت صالح علیه السلام

79. نبوّت صالح علیه السلام ، نمودی از رحمت الهی:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً ... قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتٰانِی مِنْهُ رَحْمَةً ... (4)هود (11) 61 و 63

80. ناخشنودی ثمود، از عطای مقام نبوّت به صالح علیه السلام :

کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ

فَقٰالُوا أَ بَشَراً مِنّٰا وٰاحِداً نَتَّبِعُهُ إِنّٰا إِذاً لَفِی ضَلاٰلٍ وَ سُعُرٍ

أَ أُلْقِیَ الذِّکْرُ عَلَیْهِ مِنْ بَیْنِنٰا بَلْ هُوَ کَذّٰابٌ أَشِرٌ. (5)قمر (54) 23 -\25

نیز ==> صالح علیه السلام ، رسالت صالح علیه السلام

نبوّت عیسی علیه السلام

81. اعطای نبوّت به عیسی علیه السلام از سوی خداوند:

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ


1) 1) . ذا الکفل از پیامبران است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 8 ، جزء 17، ص 129)

2) 2) . مقصود سلیمان علیه السلام از اینکه فرمود:«فما آتانِیَ اللّه»نبوّت است، نه مال دنیایی. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 346)

3) 3) .«رزقاً حسناً»به نبوّت تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 286؛ فتح القدیر، ج 2، ص 519)

4) 4) . مقصود از«رحمت»در آیه، نبوّت است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 265)

5) 5) . مقصود از«الذّکر»در آیات مذکور، وحی و نبوّت است. (الکشاف، ج 4، ص 437)

وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 85 و 89

فَأَشٰارَتْ إِلَیْهِ قٰالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کٰانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا. مریم (19) 29 و 30

إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ . (1)زخرف (43) 59

نیز ==> عیسی علیه السلام ، رسالت عیسی علیه السلام

نبوّت فرزندان انبیا

82. برخی فرزندان انبیا، برخوردار از مقام نبوّت:

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ . انعام (6) 87 و 89

نبوّت لوط علیه السلام

83. اعطای مقام نبوّت از سوی خداوند به لوط علیه السلام :

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 86 و 89

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً ... وَ أَدْخَلْنٰاهُ فِی رَحْمَتِنٰا إِنَّهُ مِنَ الصّٰالِحِینَ . (2)انبیاء (21) 74 و 75

نیز ==> لوط علیه السلام ، رسالت لوط علیه السلام

نبوّت محمّد صلی الله علیه و آله

84. محمّد صلی الله علیه و آله برخوردار از مقام نبوّت:

اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ .... اعراف (7) 157

إِنَّ أَوْلَی النّٰاسِ بِإِبْرٰاهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَ هٰذَا النَّبِیُّ ....

آل عمران (3) 68

وَ لَوْ کٰانُوا یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ النَّبِیِّ .... مائده (5) 81

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ .... انفال (8) 65

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ .... انفال (8) 70

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ .... توبه (9) 61

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ .... توبه (9) 73

مٰا کٰانَ لِلنَّبِیِّ .... توبه (9) 113

لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَی النَّبِیِّ .... توبه (9) 117

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ .... احزاب (33) 1

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ .... احزاب (33) 6

... وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ .... احزاب (33) 13

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ .... احزاب (33) 28

یٰا نِسٰاءَ النَّبِیِّ .... احزاب (33) 30

یٰا نِسٰاءَ النَّبِیِّ .... احزاب (33) 32

مٰا کٰانَ عَلَی النَّبِیِّ مِنْ حَرَجٍ .... احزاب (33) 38

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ .... احزاب (33) 45

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ .... احزاب (33) 50

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ .... احزاب (33) 53

إِنَّ اللّٰهَ وَ مَلاٰئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی


1) 1) . مقصود از نعمت در«انعمنا»، نعمت نبوّت است که خداوند به عیسی بن مریم علیهما السلام عطا نمود. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 81)

2) 2) . مقصود از«حکماً»نبوّت و مراد از«صالحین»پیامبران است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 89)

اَلنَّبِیِّ .... احزاب (33) 56

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ .... احزاب (33) 59

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ .... حجرات (49) 2

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ .... ممتحنه (60) 12

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ .... طلاق (65) 1

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ .... تحریم (66) 1

وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ حَدِیثاً ... نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ. تحریم (66) 3

... یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ ... یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ .... تحریم (66) 8 و 9

85. نبوّت پیامبر صلی الله علیه و آله نعمتی عطا شده از سوی خداوند:

وَ أَمّٰا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ. (1)ضحی (93) 11

86. نبوّت، رحمت اعطایی خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ الطُّورِ إِذْ نٰادَیْنٰا وَ لٰکِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أَتٰاهُمْ مِنْ نَذِیرٍ مِنْ قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ . قصص (28) 46

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ

أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ ... (2)زخرف (43) 31 و 32

87. نبوت پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله ، فضل و رحمت خداوند:

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکَ وَ رَحْمَتُهُ ... (3)نساء (4) 113

قُلْ بِفَضْلِ اللّٰهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذٰلِکَ فَلْیَفْرَحُوا ... (4)یونس (10) 58

88. نبوّت محمّد صلی الله علیه و آله ، مورد حسادت یهود:

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ یَکْفُرُوا بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بَغْیاً أَنْ یُنَزِّلَ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ... (5)بقره (2) 90

نیز ==> تحدی، تحدّی و محمّد صلی الله علیه و آله ، رسالت، رسالت محمّد و وحی، وحی به محمّد صلی الله علیه و آله

نبوّت موسی علیه السلام

89. اعطای نبوّت به موسی علیه السلام از ناحیۀ خداوند:

... وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 84 و 89

وَ نٰادَیْنٰاهُ مِنْ جٰانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ وَ قَرَّبْنٰاهُ نَجِیًّا

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا. مریم (19) 52 و 53

وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ الْغَرْبِیِّ إِذْ قَضَیْنٰا إِلیٰ مُوسَی الْأَمْرَ وَ مٰا کُنْتَ مِنَ الشّٰاهِدِینَ

وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ الطُّورِ إِذْ نٰادَیْنٰا .... قصص (28) 44 و 46

نیز ==> موسی علیه السلام ، رسالت موسی علیه السلام و وحی به


1) 1) . گفته شده است: مقصود از«نعمت»نبوّت است. (مجمع البیان، ج 9 -\10 ، ص 768)

2) 2) . مقصود از«رحمت»نبوّت است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 71)

3) 3) . مقصود از«فضل اللّه»نبوّت است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 167)

4) 4) . از امام باقر علیه السلام روایت شده که مقصود از«فضل اللّه»در آیه نبوّت است. (تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 134، ح 29)

5) 5) . آیه مربوط به یهود است و مقصود از«فضله»وحی و نبوّت است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 314)

موسی علیه السلام

نبوّت نسل ابراهیم

90. قرار داده شدن نبوّت، در نسل ابراهیم:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا

فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا نَبِیًّا. مریم (19) 41 و 49

وَ إِبْرٰاهِیمَ .... وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ .... عنکبوت (29) 16 و 27

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ .... حدید (57) 26

نبوّت نسل نوح

91. قرار داده شدن نبوّت، در نسل نوح:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 84 و 89

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ .... حدید (57) 26

نبوّت نوح علیه السلام

92. برگزیده شدن نوح علیه السلام ، از سوی خداوند برای نبوّت:

إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرٰاهِیمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی الْعٰالَمِینَ . (1)آل عمران (3) 33

93. نبوّت، رحمت اعطایی خداوند به نوح علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ ... وَ آتٰانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ ... (2)هود (11) 25 و 28

94. ادّعای نبوّت نوح علیه السلام ، شگفت‌آور برای قومش:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ .... اعراف (7) 59 و 63

نیز ==> نوح علیه السلام ، رسالت نوح علیه السلام و وحی به نوح علیه السلام

نبوّت و امامت

95. مقام امامت، امری متفاوت با نبوّت و فراتر از آن:

وَ إِذِ ابْتَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قٰالَ إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قٰالَ لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ . (3)بقره (2) 124

نبوّت هارون علیه السلام

96. اعطای نبوّت به هارون علیه السلام از جانب خدا:

1) 1) .«اصطفای نوح علیه السلام»بنا بر قولی برگزیدگی در امر نبوّت است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 734)

2) 2) . مقصود از رحمت در آیه، نبوّت است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 265)

3) 3) . براساس احادیث منقول، مقام امامت بالاتر از نبوّت و پس از آن است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 121، ح 342 -\343)

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... هٰارُونَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 84 و 89

97. طور سینا، محل اعطای مقام نبوّت به هارون علیه السلام :

وَ نٰادَیْنٰاهُ مِنْ جٰانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ وَ قَرَّبْنٰاهُ نَجِیًّا

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا. مریم (19) 52 و 53

نیز ==> هارون علیه السلام ، رسالت هارون علیه السلام

نبوّت هود علیه السلام

98. هود علیه السلام برخوردار از مقام نبوت:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ . اعراف (7) 65

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُفْتَرُونَ . هود (11) 50

99. مبعوث شدن هود علیه السلام از بین قومش، شگفت‌انگیز برای آنان:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ ... أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ .... اعراف (7) 65 و 69

نبوّت یحیی علیه السلام

100. اعطای نبوّت به یحیی علیه السلام از سوی خداوند:

فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ سَیِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِیًّا مِنَ الصّٰالِحِینَ . آل عمران (3) 39

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ .... وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 85 و 86 و 89

یٰا یَحْییٰ خُذِ الْکِتٰابَ بِقُوَّةٍ وَ آتَیْنٰاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا. (1)مریم (19) 12

نبوّت یعقوب علیه السلام

101. یعقوب علیه السلام ، برخوردار از مقام نبوّت:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ ... یَعْقُوبَ ... وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ .... بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا ... یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ .... آل عمران (3) 84

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ

وَ ... یَعْقُوبَ .... نساء (4) 163

102. یعقوب علیه السلام ، برخوردار از نعمت نبوّت:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 84 و 89

... وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا نَبِیًّا وَ وَهَبْنٰا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنٰا .... مریم (19) 49 و 50


1) 1) . مقصود از«آتیناه الحکم صبیّا»اعطای نبوّت در کودکی بوده است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 781؛ الکشاف، ج 3، ص 8)

نبوّت یوسف علیه السلام صدق الله العظیم کل الحقوق محفوظه علیه السلام

103. یوسف علیه السلام ، برخوردار از مقام نبوّت:

... وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ .... وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 84 و 87 و 89

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ ... وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ ... (1)یوسف (12) 4 و 6

104. یوسف علیه السلام ، دارای دلایل روشن، در امر نبوّت خود:

وَ لَقَدْ جٰاءَکُمْ یُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا زِلْتُمْ فِی شَکٍّ مِمّٰا جٰاءَکُمْ بِهِ حَتّٰی إِذٰا هَلَکَ قُلْتُمْ لَنْ یَبْعَثَ اللّٰهُ مِنْ بَعْدِهِ .... غافر (40) 34

105. اعطای نبوّت به یوسف علیه السلام در سنین جوانی:

... وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ ... وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . (2)یوسف (12) 21 و 22

نبوّت یونس علیه السلام

106. اعطای مقام نبوّت به یونس علیه السلام از سوی خداوند:

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ ... وَ یُونُسَ .... نساء (4) 163

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 86 و 89

نعمت نبوّت

107. نبوّت پیامبران، از نعمتهای گرانسنگ و شایستۀ یادآوری:

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . آل عمران (3) 164

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً. نساء (4) 69

... اُذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیٰاءَ .... مائده (5) 20

قٰالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَمُنُّ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ... (3)ابراهیم (14) 11

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ . (4)صافّات (37) 114

ن وَ الْقَلَمِ وَ مٰا یَسْطُرُونَ

مٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ . (5)قلم (68) 1 و 2


1) 1) . مقصود از«یجتبیک»انتخاب او برای نبوّت است و منظور از«نعمة»نبوّت است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 320 -\321)

2) 2) .«بلغ اشدّه»رسیدن یوسف علیه السلام به کمال جوانی و خرد است که برخی نبوّت وی را در هیجده‌سالگی دانسته‌اند و مقصود از«حکم»نبوّت است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 339)

3) 3) . مقصود از«یمنّ علیٰ من یشاء...»نعمت نبوّت است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 471؛ الکشاف، ج 2، ص 544)

4) 4) . مقصود از«مننّا»منت بر نعمت نبوّت است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 711)

5) 5) . مقصود از«نعمت ربّک»نعمت نبوّت و حکمت است. (مجمع البیان، ج 9 -\10 ، ص 499؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 4، ص 346)

إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ . (1)زخرف (43) 59

وراثت نبوّت

108. سلیمان علیه السلام ، وارث نبوّت و پادشاهی داود علیه السلام :

وَ وَرِثَ سُلَیْمٰانُ دٰاوُدَ وَ قٰالَ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ عُلِّمْنٰا مَنْطِقَ الطَّیْرِ ... (2)نمل (27) 16

نیز ==> انبیا و رسالت

نُبَیه بن حجّاج

نبیه بن حجاج بن عامر از قریش، تیرۀ بنی سهم و از زنادقۀ قریش و مطعمین در غزوۀ بدر بود که در همین غزوه به هلاکت رسید. (3)بنا بر نقلی آیۀ 30 انفال (8) دربارۀ وی و شماری دیگر از سردمداران قریش دانسته شده که در دار الندوه در جلسه‌ای برای قتل یا حبس یا تبعید پیامبر صلی الله علیه و آله جمع شدند. (4)

نیز آیۀ 36 انفال (8)، دربارۀ مطعمین قریش در غزوۀ بدر از جمله نبیه دانسته شده که با انفاق مال خود سعی داشت از گسترش اسلام جلوگیری کند. (5)همچنین از وی در ذیل آیات 90 تا 93 اسراء (17) نام برده شده که از پیامبر صلی الله علیه و آله درخواست معجزات اقتراحی داشت و ایمان خود را مشروط به آن می‌کرد. (6)همچنین در ذیل آیۀ اوّل محمّد (47) از وی یاد شده و کافری منحرف قلمداد شده. (7)

نجاست

اشاره

نجاست به معنای هرگونه پلیدی است و آن بر دوگونه است: یک نوع پلیدی حسّی و دیگر پلیدی باطنی است (8)و نَجَس به معنای هر چیز پلید و غیر نظیف است (9)و در اصطلاح فقهی خبث و ناپاکی است که بر مسلمان واجب است پاک کردن و شستن بدن و لباس آلوده به آن برای انجام دادن هر عملی که مثل نماز مشروط به طهارت است. تعدادی از اجسام معیّن را حاکم شرع حکم به نجاست و قذارت طبیعت آن کرده است و اکتسابی نیست. (10)

در این مدخل از واژۀ«نجس»و آیاتی که سخن از


1) 1) . مقصود از نعمت در«انعمنا»خصوص نبوّت است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 81)

2) 2) . بنا بر یک احتمال، مقصود از«ورث»وراثت، نبوّت و پادشاهی است. (روح المعانی، ج 11، جزء 19، ص 255)

3) 3) . المحبّر، ص 160 -\161 و 176

4) 4) . مفحمات الاقران، ص 99

5) 5) . مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 832

6) 6) . التبیان، ج 6 ، ص 519؛ مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص678

7) 7) . الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 16، ص 148؛ روح المعانی، ج 14، جزء 26، ص 57

8) 8) . مفردات، ص 791،«نجس»

9) 9) . مصباح المنیر، ص 594

10) 10) . القاموس الجامع للمصطلحات الفقهیّة، ص 575

نجاسات دارند، استفاده شده است.

اقسام نجاست

1. بول

1. بول، از نجاسات:

لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ . (1)توبه (9) 108

2. خون

2. خون، از نجاسات:

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . (2)انعام (6) 145

3. شراب

3. خمر، از نجاسات:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصٰابُ وَ الْأَزْلاٰمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . مائده (5) 90

4. غائط

4. غائط، از نجاسات:

لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ . توبه (9) 108

5. گوشت خوک

5. گوشت خوک، از نجاسات و محرّمات:

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 145

6 . مردار

6. مردار، از نجاسات:

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 145

7. مشرکان

7. مشرکان و کافران، از نجاسات:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ بَعْدَ عٰامِهِمْ هٰذٰا وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً


1) 1) . گرچه در آیه به نجاست بول و غائط تصریح نشده امّا طبق روایتی از امام باقر و امام صادق علیهما السلام آیه دربارۀ تطهیر از بول و غائط با آب است. نقل شده از پیامبر صلی الله علیه و آله که به اهل قبا فرمود: در طهارت چه می‌کنید؟ همانا خدا از شما (در خصوص طهارت) ستایش کرده است. گفته‌اند: ما موضع غائط را با آب می‌شوییم. حضرت فرمود: خدا دربارۀ شما«و اللّه یحبّ المطّهّرین»را نازل فرموده است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 111)

2) 2) .«رجس»یعنی نجس و رجس اسم است برای هر چیز پلید و منفور، و رجس وصف نجاست و مترادف آن است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 583؛ کنز العرفان، ج 1، ص 52)

فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شٰاءَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . (1)توبه (9) 28

8. لزوم ممانعت از نزدیک شدن مشرکان به مسجد الحرام به جهت نجاست آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ ... (2)توبه (9) 28

9. اعلان نجاست مشرکان و ممنوعیّت آنان از ورود به مسجد الحرام در سال نهم هجرت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ بَعْدَ عٰامِهِمْ هٰذٰا ... (3)توبه (9) 28

10. نجاست مشرکان و ممنوعیّت آنان از نزدیک شدن به مسجد الحرام، حکمی مبتنی بر علم و حکمت گستردۀ خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ ... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 28

11. شرک، موجب نجس بودن مشرکان:

... إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ ... (4)توبه (9) 28

طهارت از نجاست

12. دستور خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله مبنی بر پاک کردن لباس خود از آلودگی به نجاست برای نماز:

وَ ثِیٰابَکَ فَطَهِّرْ. (5)مدّثر (74) 4

13. طهارت از نجاست (بول و غائط) امری مطلوب و محبوب خدا:

لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ . توبه (9) 108

نجاشی

نجاشی، لقب عمومی پادشاهان حبشه است. (6)

مورّخان، نام پادشاه حبشه در عصر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را«اصحمه»دانسته‌اند (7)و وی را حامی مهاجران اوّلیّۀ اسلام به این دیار ذکر کرده‌اند (8)و گفته‌اند: وی در پی نامۀ پیامبر صلی الله علیه و آله به پادشاهان و امیران، اسلام را پذیرفت. (9)برخی مفسّران، شأن نزول آیۀ 199 آل عمران (3) را دربارۀ وی دانسته‌اند که علاوه بر ایمان به پیامبران گذشته به پیامبر


1) 1) . برخی«نَجَس»را به معنای خباثت در گفتار و افعال دانسته‌اند. ولی مرحوم طبرسی معتقد است که آیه ظهور در نجاست عینی کافران دارد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 32)

2) 2) . مقصود از«لا یقربوا»نهی از داخل شدن است. (روح المعانی، ج 6 ، جزء 10، ص 112)

3) 3) . مقصود از«عامهم هذا»سال نهم هجرت است. (الکشاف، ج 2، ص 261؛ زاد المسیر، ج 3، ص 417)

4) 4) . ممکن است نجاست مشرکان به جهت شرکشان باشد. (زبدة البیان، ص 67)

5) 5) . متبادر از«و ثیابک فطهّر»امر به تطهیر لباس از نجاسات برای نماز است. (زبدة البیان، ج 1، ص 72؛ المیزان، ج 20، ص 81)

6) 6) . لغت‌نامه، دهخدا، ج 14، ص 22344،«نجاشی»

7) 7) . سیر أعلام النبلاء، ج 1، ص 428

8) 8) . تاریخ طبری، ج 1، ص 549؛ السیرة النبویّه،ابن هشام، ج 1، ص 33

9) 9) . طبقات، ابن سعد، ج 1، ص 198

اسلام صلی الله علیه و آله نیز ایمان آورد. (1)همچنین آیۀ 43 رعد (13) را دربارۀ وی و یارانش دانسته‌اند که آنان بااینکه اهل کتاب بودند، بر رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله گواهی دادند. (2)نیز شأن نزول آیات 82 و 83 مائده (5) را دربارۀ وی و اصحابش دانسته‌اند که پس از شنیدن آیات قرآن و شناخت حق، اشک شوق از دیدگانشان جاری شد و به آن ایمان آوردند. (3)

نجوا

اشاره

نجوا، در گوش سخن گفتن، تنگ گوشی صحبت کردن است. اصل این کلمه این است که کسی با رفیقش در«نجوه»یعنی جای دور و یا بلندی که دیگران نفهمند، صحبت کند. (4)در این مدخل از واژۀ «نجوا»و مشتقّات آن استفاده شده است.

اهمّ عناوین: نجوای مشرکان.

اخبار از نجوا

1. علم خداوند به نجوای نجواکنندگان:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مٰا یَکُونُ مِنْ نَجْویٰ ثَلاٰثَةٍ إِلاّٰ هُوَ رٰابِعُهُمْ وَ لاٰ خَمْسَةٍ إِلاّٰ هُوَ سٰادِسُهُمْ وَ لاٰ أَدْنیٰ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْثَرَ إِلاّٰ هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مٰا کٰانُوا ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . مجادله (58) 7

2. خبر دادن خداوند از نجواهای نجواکنندگان به خود آنان، در قیامت:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مٰا یَکُونُ مِنْ نَجْویٰ ثَلاٰثَةٍ إِلاّٰ هُوَ رٰابِعُهُمْ وَ لاٰ خَمْسَةٍ إِلاّٰ هُوَ سٰادِسُهُمْ وَ لاٰ أَدْنیٰ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْثَرَ إِلاّٰ هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مٰا کٰانُوا ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . مجادله (58) 7

افشای نجوا

3. تهدید کافران از سوی خداوند، با افشای انگیزه‌های آنان در نجوا کردن با یکدیگر و درباره پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنٰا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجٰاباً مَسْتُوراً

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ وَ إِذْ هُمْ نَجْویٰ إِذْ یَقُولُ الظّٰالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً. اسراء (17) 45 و 47

تهدید نجواکنندگان

4. تهدید شدن نجواکنندگان [بر گناه] به افشای نجوای آنان از سوی خداوند:

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ وَ إِذْ هُمْ


1) 1) . جامع البیان، ج 3، جزء 4، ص 289؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 4، ص 205

2) 2) . الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 9، ص 220

3) 3) . اسباب النزول، واحدی، ص 116؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 6 ، ص 165

4) 4) . نثر طوبی، ج 2، ص 441،«ن‌ج‌و »

نَجْویٰ إِذْ یَقُولُ الظّٰالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً

اُنْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثٰالَ فَضَلُّوا فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلاً. اسراء (17) 47 و 48

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ . زخرف (43) 80

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مٰا یَکُونُ مِنْ نَجْویٰ ثَلاٰثَةٍ إِلاّٰ هُوَ رٰابِعُهُمْ وَ لاٰ خَمْسَةٍ إِلاّٰ هُوَ سٰادِسُهُمْ وَ لاٰ أَدْنیٰ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْثَرَ إِلاّٰ هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مٰا کٰانُوا ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَنٰاجَیْتُمْ فَلاٰ تَتَنٰاجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ تَنٰاجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . مجادله (58) 7 -\9

5. تهدید شدن نجواکنندگان بر گناه به عذاب دوزخ:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مٰا یَکُونُ مِنْ نَجْویٰ ثَلاٰثَةٍ إِلاّٰ هُوَ رٰابِعُهُمْ وَ لاٰ خَمْسَةٍ إِلاّٰ هُوَ سٰادِسُهُمْ وَ لاٰ أَدْنیٰ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْثَرَ إِلاّٰ هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مٰا کٰانُوا ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ. مجادله (58) 7 و 8

6. تهدید شدن نجواکنندگان بر تجاوز و تعدی به عذاب دوزخ:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مٰا یَکُونُ مِنْ نَجْویٰ ثَلاٰثَةٍ إِلاّٰ هُوَ رٰابِعُهُمْ وَ لاٰ خَمْسَةٍ إِلاّٰ هُوَ سٰادِسُهُمْ وَ لاٰ أَدْنیٰ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْثَرَ إِلاّٰ هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مٰا کٰانُوا ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ. مجادله (58) 7 و 8

7. تهدید شدن نجواکنندگان بر نافرمانی از پیامبر صلی الله علیه و آله به عذاب دوزخ:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ مٰا یَکُونُ مِنْ نَجْویٰ ثَلاٰثَةٍ إِلاّٰ هُوَ رٰابِعُهُمْ وَ لاٰ خَمْسَةٍ إِلاّٰ هُوَ سٰادِسُهُمْ وَ لاٰ أَدْنیٰ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْثَرَ إِلاّٰ هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مٰا کٰانُوا ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ

اَلْمَصِیرُ. مجادله (58) 7 و 8

حکم نجوا

8. رعایت تقوای الهی و نیکی، شرط جواز نجوا و رازگویی مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَنٰاجَیْتُمْ فَلاٰ تَتَنٰاجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ تَنٰاجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . مجادله (58) 9

9. جواز نجوا در کار نیک و پرهیزگاری:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ تَنٰاجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْویٰ ... (1). مجادله (58) 9

10. وجوب پرداختن صدقه، پیش از نجوا با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و نسخ آن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقَةً ... أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقٰاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . (2)مجادله (58) 12 و 13

11. حرمت نجوا، در امر گناه و ستمکاری و نافرمانی با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ ... وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَنٰاجَیْتُمْ فَلاٰ تَتَنٰاجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ .... مجادله (58) 8 و 9

12. حرمت نجوا به جهت شیطانی بودن آن:

... وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ إِنَّمَا النَّجْویٰ مِنَ الشَّیْطٰانِ ... (3)مجادله (58) 8 و 10

صدقه برای نجوا

==> صدقه، صدقه برای نجوا

علم به نجوا

13. علم خداوند به نجوا و گفتار مخفیانۀ آدمیان:

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ . توبه (9) 78

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ وَ إِذْ هُمْ نَجْویٰ .... اسراء (17) 47

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ .... زخرف (43) 80

... مٰا یَکُونُ مِنْ نَجْویٰ ثَلاٰثَةٍ إِلاّٰ هُوَ رٰابِعُهُمْ .... مجادله (58) 7


1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از«تناجوا بالبرّ و التّقوی»نجوای درباره کارهای نیک و تقوی باشد. (التبیان، ج 9، ص 549)

2) 2) . این حکم پس از چندی به‌واسطۀ آیۀ 13 نسخ شد. (مجمع البیان، ج 9 -\10 ، ص 380؛ الکشاف، ج 4، ص 494)

3) 3) . مقصود از«نجویٰ»طبق سیاق آیات، نجوایی بوده از سوی شیطان که در آن ایّام بین منافقان دائر بوده است تا مؤمنان را غمگین کنند که به پلیدی گرفتار آمده‌اند. (المیزان، ج 19، ص 187)

ظ

نجوا با محمّد صلی الله علیه و آله

==> محمّد صلی الله علیه و آله ، نجوا با محمّد صلی الله علیه و آله

نجواکنندگان در قیامت

==> همین مدخل، اخبار از نجوا

نجوای با ارزش

14. ارزش والای نجواها و مذاکرات محرمانه، به انگیزۀ وادار نمودن دیگران به صدقه دادن:

لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ إِلاّٰ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ .... نساء (4) 114

15. ارزش والای نجواها و مذاکرات محرمانه، به انگیزۀ دعوت دیگران به کار نیک:

لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ إِلاّٰ مَنْ أَمَرَ ... أَوْ مَعْرُوفٍ .... نساء (4) 114

16. ارزش نجواها و مذاکرات محرمانه، به انگیزۀ اصلاح میان مردمان:

لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ إِلاّٰ ... إِصْلاٰحٍ بَیْنَ النّٰاسِ .... نساء (4) 114

17. نجوا و مذاکرات محرمانه به انگیزۀ اصلاح و وادار کردن به صدقه و دعوت به کار نیک، دارای خیر و موجب کسب رضای الهی:

لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ إِلاّٰ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاٰحٍ بَیْنَ النّٰاسِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 114

18. بسیاری از نجواهای مسلمانان سست ایمان صدر اسلام، فاقد هرگونه خیر و فایده:

لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ .... نساء (4) 114

نجوای ساحران

19. نجوای مخفیانه ساحران فرعونی درباره چگونگی مقابله با موسی علیه السلام :

فَتَوَلّٰی فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کَیْدَهُ ثُمَّ أَتیٰ

قٰالَ لَهُمْ مُوسیٰ وَیْلَکُمْ لاٰ تَفْتَرُوا عَلَی اللّٰهِ کَذِباً فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذٰابٍ وَ قَدْ خٰابَ مَنِ افْتَریٰ

فَتَنٰازَعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْویٰ

قٰالُوا إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ یُرِیدٰانِ أَنْ یُخْرِجٰاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِمٰا وَ یَذْهَبٰا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلیٰ . (1)طه (20) 60 -\63

نجوای شیطان

20. منافقان تحت تأثیر نجواها و القائات شیطان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ... إِنَّمَا النَّجْویٰ مِنَ الشَّیْطٰانِ لِیَحْزُنَ الَّذِینَ آمَنُوا .... مجادله (58) 8 -\10


1) 1) . بنا بر این احتمال که مقصود از«سرّوا النّجویٰ»نجوای پنهانی ساحران فرعونی باشد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 30)

ظ

نجوای شیطانی

21. نجوای آلوده به گناه، تعدّی به دیگران و نافرمانی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نشأت گرفته از القائات شیطان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَنٰاجَیْتُمْ فَلاٰ تَتَنٰاجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ تَنٰاجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

إِنَّمَا النَّجْویٰ مِنَ الشَّیْطٰانِ لِیَحْزُنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیْسَ بِضٰارِّهِمْ شَیْئاً إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . مجادله (58) 9 و 10

22. اندوهگین ساختن مؤمنان هدف از القائات شیطانی برای نجوا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَنٰاجَیْتُمْ فَلاٰ تَتَنٰاجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ تَنٰاجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

إِنَّمَا النَّجْویٰ مِنَ الشَّیْطٰانِ لِیَحْزُنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیْسَ بِضٰارِّهِمْ شَیْئاً إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . مجادله (58) 9 و 10

نجوای فرعونیان

23. بروز اختلاف و پیدایش نجوا در میان فرعونیان، در خصوص موسی علیه السلام :

فَتَوَلّٰی فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کَیْدَهُ ثُمَّ أَتیٰ

قٰالَ لَهُمْ مُوسیٰ وَیْلَکُمْ لاٰ تَفْتَرُوا عَلَی اللّٰهِ کَذِباً فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذٰابٍ وَ قَدْ خٰابَ مَنِ افْتَریٰ

فَتَنٰازَعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْویٰ . طه (20) 60 -\62

24. تلاش فرعونیان برای مخفی نگه‌داشتن نجواهای خود از مردم، دربارۀ موسی علیه السلام :

فَتَوَلّٰی فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کَیْدَهُ ثُمَّ أَتیٰ

قٰالَ لَهُمْ مُوسیٰ وَیْلَکُمْ لاٰ تَفْتَرُوا عَلَی اللّٰهِ کَذِباً فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذٰابٍ وَ قَدْ خٰابَ مَنِ افْتَریٰ

فَتَنٰازَعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْویٰ . (1)طه (20) 60 -\62

نجوای کافران

25. آگاهی خداوند از نجواها و سخنان پنهانی کافران، علیه پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنٰا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجٰاباً مَسْتُوراً

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ وَ إِذْ هُمْ نَجْویٰ إِذْ یَقُولُ الظّٰالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً. اسراء (17) 45 و 47

26. پرداختن کافران به نجوا و گفتگوی سرّی با همدیگر، به منظور خنثی کردن سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنٰا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجٰاباً مَسْتُوراً

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ وَ إِذْ هُمْ نَجْویٰ إِذْ یَقُولُ الظّٰالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً. اسراء (17) 45 و 47


1) 1) .«نجوا»به معنای سخن پنهانی است.«اسرّوا»نیز یعنی پنهان ساختند. بر این اساس پنهان ساختن نجوا نشان از شدّت پنهان‌کاری فرعونیان در امور مربوط به موسی علیه السلام است

نجوای محمّد صلی الله علیه و آله

==> محمّد صلی الله علیه و آله ، نجوای محمّد صلی الله علیه و آله

نجوای مشرکان

27. نسبت ناروای سحر به قرآن و جادوگری به پیامبر صلی الله علیه و آله مورد نجوای سرّی مشرکان:

مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ

لاٰهِیَةً قُلُوبُهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُوا ... أَ فَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ . انبیاء (21) 2 و 3

28. بهانۀ بشر بودن محمّد صلی الله علیه و آله مورد نجوای پنهانی مشرکان:

لاٰهِیَةً قُلُوبُهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُوا هَلْ هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ أَ فَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ .

انبیاء (21) 3

29. نجوای مشرکان، تحت نظارت مستقیم مأموران الهی برای کتابت اسرار و نجواهایشان:

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ

قُلْ إِنْ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعٰابِدِینَ . زخرف (43) 80 و 81

30. هشدار خداوند به مشرکان، در مورد نجوای توطئه‌آمیز آنان:

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ

قُلْ إِنْ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعٰابِدِینَ . زخرف (43) 80 و 81

31. نجوای مخفیانۀ مشرکان مکّه، علیه پیامبر صلی الله علیه و آله :

أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ

قُلْ إِنْ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعٰابِدِینَ . (1)زخرف (43) 80 و 81

نجوای منافقان

==> نفاق منافقان، نجوای منافقان

نجوای مؤمنان

32. نجوای مؤمنان همراه با سفارش به نیکی و توصیه به تقوای الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَنٰاجَیْتُمْ فَلاٰ تَتَنٰاجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ تَنٰاجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . مجادله (58) 9

نیز ==> همین مدخل، حکم نجوا

نجوای یهود

33. نجوای ایذایی یهود، علیه پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ. (2)مجادله (58) 8


1) 1) . ازاین‌جهت که آیه خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله است و نیز آیۀ بعدی خطاب صریح«قل ان کان...»است، این نجوای سرّی توطئه علیه پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است

2) 2) . شأن نزول آیه مربوط به نجواهای یهود با منافقان است. (الکشاف، ج 4، ص 491)

نجوم

==>ستاره

نحر

اشاره

نحر، قسمت بالای سینه و جای گردن‌بند را گویند و بدین جهت به کشتن شتر«نحر»می‌گویند. (1)از میان تمامی حیوانات، فقط شتر است که تذکیۀ آن با نحر است به این کیفیّت که با رعایت شرایط، کارد و یا دیگر ابزار تیز در گودی گردن شتر - که بین سینه و گردن او قرار دارد - داخل می‌شود. (2)در این مدخل از واژۀ«نحر»و آیاتی که بر ذبح شتر دلالت می‌کنند، استفاده شده است.

آثار نحر

1. نحر شتر، موجب تذکیه و حلّیّت آن:

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ ... . حج (22) 36

2. نحر خالصانۀ پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان، مایۀ تقرّب آنان به خدا:

فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ. (3)کوثر (108) 2

آداب نحر

3. بستن دستهای شتر قربانی، هنگام نحر، مطلوب و بایسته:

وَ الْبُدْنَ ... فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا ... . (4)حج (22) 36

4. مطلوب بودن نحر شتر، در حال ایستاده:

وَ الْبُدْنَ ... فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا .... حج (22) 36

احکام نحر

5. وجوب ذکر نام خدا، هنگام نحر شتران قربانی:

... وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ ... . حج (22) 28

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنٰا مَنْسَکاً لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ ... . حج (22) 34

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ ... . حج (22) 36

6. وجوب بسمله و یادآوری نام خدا، هنگام نحر شتر:

1) 1) . مفردات، ص 794،«نحر»

2) 2) . تحریر الوسیله، ج 2، ص 132

3) 3) . مقصود از«نحر»نحر شتر برای تقرّب به خدا است و خطاب آیه به پیامبر صلی الله علیه و آله و همۀ مکلّفان است. (التبیان، ج 10، ص 418)

4) 4) . براساس روایت امام صادق علیه السلام مقصود از«صواف»بستن دستهای شتران در حالت ایستاده بودن آنها است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 497، ح 132؛ مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 137)

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ ... فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا ... . (1)حج (22) 36

7. بستن دستهای شتران قربانی تا زانو، هنگام نحر کردن آنها امری مستحب:

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ کَذٰلِکَ سَخَّرْنٰاهٰا لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . (2)حج (22) 36

8. به صف کردن شتران قربانی و بستن دستهای آنها تا زانو، هنگام نحر کردن امری مستحب:

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ کَذٰلِکَ سَخَّرْنٰاهٰا لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . (3)حج (22) 36

9. پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان، موظّف به رعایت اخلاص در شتر، جهت تقرّب به خدا:

فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ. (4)کوثر (108) 2

اخلاص در نحر

==> همین مدخل، احکام نحر

بسمله در نحر

==> همین مدخل، احکام نحر

توصیه به نحر

10. نحر و قربانی شتر، توصیۀ خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله در برابر اعطای کوثر به آن حضرت:

إِنّٰا أَعْطَیْنٰاکَ الْکَوْثَرَ

فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ. (5)کوثر (108) 1 و 2

نحر در امّتها

11. رایج بودن نحر و ذکر نام خدا در بین امّتها، هنگام نحر شتر در مناسک حج:

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنٰا مَنْسَکاً لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ ... . (6)حج (22) 34

نحر در حج

12. نحر شتر یا ذبح انعام در محلّ خود«منا»و رو به قبله از مناسک حج:

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنٰا مَنْسَکاً لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلیٰ مٰا


1) 1) . مقصود از بردن نام خدا«تسمیة»[بسم‌اللّه] است. (زبدة البیان، ص 305)

2) 2) . در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است که مقصود این است که به هنگام صف کردن شتران دستهای آنان از مچ تا زانو بسته شود. (نور الثقلین، ج 2، ص 497)

3) 3) .«صوافّ»جمع«صافّه»حال از ضمیر«علیها»و از مصدر«صفّ»مشتق شده است به معنای گروهی را در کنار هم و در یک خط مستقیم به نظم درآوردن و بستن دستها به زانو و نحر شتران در این حال است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 137)

4) 4) . مقصود از«نحر»نحر شتر برای تقرّب به خدا است و خطاب آیه به پیامبر صلی الله علیه و آله و همۀ مکلّفان است. (التبیان، ج 10، ص 418)

5) 5) . طبق یک احتمال«و انحر»نحر و قربانی شتر است. (مجمع البیان، ج 9 -\10 ، ص 837)

6) 6) .«منسک»قربانی در حج را گویند و جملۀ«لیذکروا اسم اللّه علیه»بر خصوص قربانی دلالت دارد (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 134) و این جمله کنایه از ذبح است. (الکشاف، ج 3، ص 157)

رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَإِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ کَذٰلِکَ سَخَّرْنٰاهٰا لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

حج (22) 34 و 36

13. نحر و یا ذبح قربانی در حج دارای مکانی خاصّ:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ ذٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حٰاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ . بقره (2) 196

هُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ الْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ لِیُدْخِلَ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. فتح (48) 25

نحر در عمرۀ مفرده

14. مکّۀ مکرّمه محلّ نحر و یا ذبح انعام در عمرۀ مفرده:

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنٰا مَنْسَکاً لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَإِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ کَذٰلِکَ سَخَّرْنٰاهٰا لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . (1)حج (22) 34 و 36

15. محلّ نحر یا ذبح قربانی در عمرۀ مفرده، برای محصور و مریض، مکّۀ مکرّمه و برای مصدود به‌وسیلۀ دشمن همان مکان منع شده:

... وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ ... (2)بقره (2) 196

نحوست

اشاره

نحس ضدّ سعد (3)به معنای بداختر، نافرجام، شوم، نامبارک، مشئوم، منحوس، و ناخجسته است (4)و


1) 1) . برخی گفته‌اند: مقصود از«محله»منا در حج و مکّۀ مکرّمه در عمرۀ مفرده است. (التبیان، ج 7، ص 314)

2) 2) . در نظر علمای امامیّه«محلّ هدی»برای محصور به‌وسیلۀ مرض حرم و یا مکّه است و برای مصدود به‌وسیلۀ دشمن همان مکانی است که از او جلوگیری شده است. چنانکه برخی از اهل سنّت به عمل پیامبر صلی الله علیه و آله در صلح حدیبیّه استناد نموده‌اند. (التبیان، ج 2، ص 158)

3) 3) . مفردات، ص 794،«نحس»

4) 4) . لغت‌نامه، ج 13، ص 19771،«نحس»

نحوست به معنای بداختر گردیدن، بداختری و نافرجامی است. (1)در این مدخل از واژه‌های «نحس»و«مشئمه»استفاده شده است.

روزهای نحس

1. روزهای عذاب قوم عاد، لحظاتی شوم و نحس برای ایشان:

فَأَمّٰا عٰادٌ ... فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی أَیّٰامٍ نَحِسٰاتٍ ... (2)فصّلت (41) 15 و 16

کَذَّبَتْ عٰادٌ فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ. قمر (54) 18 و 19

2. استمرار نحوست با نزول عذاب بر قوم عاد:

فَأَمّٰا عٰادٌ ... فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی أَیّٰامٍ نَحِسٰاتٍ .... فصّلت (41) 15 و 16


1) 1) . لغت‌نامه، ص 19775،«نحوسة»

2) 2) . گفتنی است، سعادت و نحوست روز به اعتبار حوادث و وقایعی است که در آن رخ داده، و خود روز قطعه‌ای از زمان و امری اعتباری بوده که حاصل از حرکات سیادات است و نقشی در سعادت و نحوست ندارد (اقتباس از: التحقیق، ج 12، ص 56) و در حدیثی منقول از امام هادی علیه السلام آمده آن حضرت فرموده: روزها را شوم نشمارید و برای آن در برابر حکم خدا تأثیری قائل نشوید. (بحار الانوار، ج 59، ص 2)

کَذَّبَتْ عٰادٌ فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ. قمر (54) 18 و 19

3. انکار و تکذیب آیات خدا از سوی قوم عاد، موجب گرفتار شدن آنان به ایّام نحس:

فَأَمّٰا عٰادٌ ... أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ الَّذِی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی أَیّٰامٍ نَحِسٰاتٍ لِنُذِیقَهُمْ عَذٰابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا .... فصّلت (41) 15 و 16

وَ لَقَدْ تَرَکْنٰاهٰا آیَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ

فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ

وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ

کَذَّبَتْ عٰادٌ فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ. قمر (54) 15 -\19

4. استکبار و احساس قدرت بیجای قوم عاد، موجب گرفتار شدن آنان به ایّام نحس:

فَأَمّٰا عٰادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ قٰالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنّٰا قُوَّةً أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ الَّذِی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی أَیّٰامٍ نَحِسٰاتٍ لِنُذِیقَهُمْ عَذٰابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا .... فصّلت (41) 15 و 16

وَ لَقَدْ تَرَکْنٰاهٰا آیَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ

فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ. قمر (54) 15 و 16

نحوست اصحاب مشئمه

5. اصحاب مشئمه (نگون‌بختان) در نهایت شومی و نحوست در آخرت:

وَ أَصْحٰابُ الْمَشْئَمَةِ مٰا أَصْحٰابُ الْمَشْئَمَةِ . واقعه (56) 9

6. تعجّب‌انگیز بودن نحوست اصحاب مشئمه:

وَ أَصْحٰابُ الْمَشْئَمَةِ مٰا أَصْحٰابُ الْمَشْئَمَةِ . (1)واقعه (56) 9

نحوست کافران

7. نگون‌بختی و نحوست کافران به آیات خدا:

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِنٰا هُمْ أَصْحٰابُ الْمَشْأَمَةِ . بلد (90) 19

نیز ==> تطیّر

نخ

==>فجر

نخل

==>خرما

نخله / سریّه

نَخله، مکانی بین مکّه و طائف است. (2)پیامبر صلی الله علیه و آله پس از غزوۀ بدر اولیٰ سریّه‌ای به فرماندهی عبد الله بن جحش در طلب کاروان تجاری قریش به این مکان اعزام داشت. در آنجا بود که سپاه اسلام با کاروان تجاری قریش درگیر شدند و یکی از آنان را کشته، برخی را اسیر کردند و همراه با غنایم به مدینه بازگشتند. (3)

ندامت

اشاره

ندامت به معنای پشیمان شدن، حالت افسوس و دریغ است که براثر فوت مقصود عارض می‌شود، (4)حسرت خوردن از تغییر و تحوّل در رأی و نظر نسبت به چیزی که از دست داده است، (5)انصراف و انزجار مطلق نسبت به هرآنچه در مقام نیّت و عمل از وی سر زده است. (6)در این مدخل مقصود از آن معنای عامّ و کلّی‌اش می‌باشد و از واژه‌هایی چون «ندم»،«لیت»،«ویل»،«یعضُّ»و بعضی از جملات مثل«ناکسوا رءوسهم عند ربّهم...»استفاده شده است.

اهمّ عناوین: عوامل ندامت و نادمان.


1) 1) . مقصود از آیه، تعجّب‌انگیز بودن جایگاه اصحاب مشئمه در نگون‌بختی و سختی است. (روح المعانی، ج 15، جزء 27، ص 201)

2) 2) . تاریخ طبری، ج 1، ص 555

3) 3) . المغازی، ج 1، ص 13؛ السیرة النبویّه، ابن هشام، ج 2، ص 601 -\603

4) 4) . نثر طوبیٰ، ج 2، ص 445،«ن - د - م»

5) 5) . مفردات، ص 796،«ندم»

6) 6) . التحقیق، ج 12، ص 68 ،«ندم»

عوامل ندامت

1. استکبار

1. استکبار در برابر آیات الهی، عامل ندامت در قیامت:

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّٰاخِرِینَ . زمر (39) 56

بَلیٰ قَدْ جٰاءَتْکَ آیٰاتِی فَکَذَّبْتَ بِهٰا وَ اسْتَکْبَرْتَ وَ کُنْتَ مِنَ الْکٰافِرِینَ . زمر (39) 59

وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللّٰهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرِینَ . زمر (39) 60

2. استهزا

2. استهزای انبیا، عامل ندامت در قیامت:

وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

وَ لَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذٰابِ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . انبیاء (21) 41 و 46

3. اطاعت از گمراهان

3. اطاعت و پیروی از سران و بزرگان گمراه‌کننده، عامل ندامت از سوی کافران در جهنّم:

إِنَّ اللّٰهَ لَعَنَ الْکٰافِرِینَ وَ أَعَدَّ لَهُمْ سَعِیراً

یَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِی النّٰارِ یَقُولُونَ یٰا لَیْتَنٰا أَطَعْنَا اللّٰهَ وَ أَطَعْنَا الرَّسُولاَ

وَ قٰالُوا رَبَّنٰا إِنّٰا أَطَعْنٰا سٰادَتَنٰا وَ کُبَرٰاءَنٰا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلاَ. (1)احزاب (33) 64 و 66 و 67

4. اعراض از یاد خدا

4. اعراض از یاد پروردگار، عامل ندامت در قیامت:

قُلْ مَنْ یَکْلَؤُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ مِنَ الرَّحْمٰنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ

وَ لَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذٰابِ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . انبیاء (21) 42 و 46

5. اعراض از یاد خداوند موجب رفیق و همراه شدن با شیطان و عامل ندامت در قیامت:

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا قٰالَ یٰا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ الْقَرِینُ . زخرف (43) 36 و 38

5. بی‌توجّهی به انذارها

6. بی‌توجّهی به انذار منذران و بهره نگرفتن از آنان، عامل ندامت در قیامت:

قُلْ إِنَّمٰا أُنْذِرُکُمْ بِالْوَحْیِ وَ لاٰ یَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعٰاءَ إِذٰا مٰا یُنْذَرُونَ

وَ لَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذٰابِ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ

وَ نَضَعُ الْمَوٰازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیٰامَةِ ... (2)انبیاء (21) 45 - 47

6 . پیروزی

7. پیروزی مسلمانان و نزول عذاب الهی، موجب پشیمانی و ندامت بیماردلان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ


1) 1) . جملۀ«یا لیتنا اطعنا اللّه...»، از روی حسرت و ندامت است. (جامع البیان، ج 12، جزء 22، ص 61)

2) 2) . مقصود از«و لا یسمع الصم الدعاء...»، بی‌التفاتی و بی‌توجهی آنان نسبت به انذار [منذران] مانند کران است. (تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 491)

مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . (1)مائده (5) 51 و 52

7. تذکّر

8. تذکّر و بیدار شدن از خواب غفلت پس از مشاهده جهنم، عامل ندامت در قیامت:

وَ جِیءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسٰانُ وَ أَنّٰی لَهُ الذِّکْریٰ

یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیٰاتِی . فجر (89) 23 و 24

8 . ترک احسان

9. ترک احسان، عاملی برای ندامت:

أَوْ تَقُولَ حِینَ تَرَی الْعَذٰابَ لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ . زمر (39) 58

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

وَ لاٰ یَسْتَثْنُونَ

فَطٰافَ عَلَیْهٰا طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نٰائِمُونَ

فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

فَتَنٰادَوْا مُصْبِحِینَ

أَنِ اغْدُوا عَلیٰ حَرْثِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰارِمِینَ

فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخٰافَتُونَ

أَنْ لاٰ یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ

وَ غَدَوْا عَلیٰ حَرْدٍ قٰادِرِینَ

فَلَمّٰا رَأَوْهٰا قٰالُوا إِنّٰا لَضَالُّونَ

بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ

قٰالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْ لاٰ تُسَبِّحُونَ

قٰالُوا سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ

فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ یَتَلاٰوَمُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا طٰاغِینَ . (2)قلم (68) 17 -\31

9. ترک اطاعت از خدا

10. اطاعت نکردن از خداوند، موجب ندامت در قیامت:

یَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِی النّٰارِ یَقُولُونَ یٰا لَیْتَنٰا أَطَعْنَا اللّٰهَ وَ أَطَعْنَا الرَّسُولاَ. احزاب (33) 66

10. ترک اطاعت از قرآن

11. ترک اطاعت از قرآن، موجب ندامت در آخرت:

یٰا وَیْلَتیٰ لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاٰناً خَلِیلاً

لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکْرِ بَعْدَ إِذْ جٰاءَنِی وَ کٰانَ الشَّیْطٰانُ لِلْإِنْسٰانِ خَذُولاً. (3)فرقان (25) 28 و 29

12. اطاعت نکردن از قرآن، عامل ندامت و پشیمانی به هنگام مشاهدۀ عذاب ناگهانی:

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ بَغْتَةً وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّٰاخِرِینَ . زمر (39) 55 و 56

13. ندامت معرضان از قرآن در روز قیامت، نسبت به

1) 1) . بنا بر این احتمال که مراد از«امر»عذاب دنیایی باشد. منظور از بیماردلان در برداشت مزبور، مسلمانان سست‌ایمان یا منافقان است

2) 2) .«ویل»از اداتی است که معنای حسرت و ندامت دارد. (مفردات، ص 888«ویل») اقرار به گمراهی و اعتراف به ستمکاری، دلیل پشیمانی صاحبان بستان از قصد خویش در ترک احسان بر مساکین است

3) 3) . مقصود از«ذکر»در آیۀ شریفه، به یک احتمال تفسیری قرآن کریم است. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 225)

عملکرد خود:

وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ عَلیٰ عِلْمٍ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ تَأْوِیلَهُ یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنٰا مِنْ شُفَعٰاءَ فَیَشْفَعُوا لَنٰا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ . (1)اعراف (7) 52 و 53

11. ترک اطاعت از محمّد صلی الله علیه و آله

14. اطاعت نکردن از پیامبر صلی الله علیه و آله عامل ندامت در قیامت:

یَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِی النّٰارِ یَقُولُونَ یٰا لَیْتَنٰا أَطَعْنَا اللّٰهَ وَ أَطَعْنَا الرَّسُولاَ. احزاب (33) 66

15. ترک اطاعت از پیامبر صلی الله علیه و آله عامل ندامت در عرصۀ قیامت:

یَوْمَئِذٍ یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ عَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوّٰی بِهِمُ الْأَرْضُ وَ لاٰ یَکْتُمُونَ اللّٰهَ حَدِیثاً. نساء (4) 42

وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظّٰالِمُ عَلیٰ یَدَیْهِ یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً

لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکْرِ بَعْدَ إِذْ جٰاءَنِی وَ کٰانَ الشَّیْطٰانُ لِلْإِنْسٰانِ خَذُولاً. فرقان (25) 27 و 29

اِصْلَوْهَا الْیَوْمَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَطَمَسْنٰا عَلیٰ أَعْیُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّرٰاطَ فَأَنّٰی یُبْصِرُونَ . یس (36) 64 و 66

16. ترک اطاعت از پیامبر صلی الله علیه و آله ، عامل ندامت کافران، در آتش جهنّم:

إِنَّ اللّٰهَ لَعَنَ الْکٰافِرِینَ وَ أَعَدَّ لَهُمْ سَعِیراً

یَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِی النّٰارِ یَقُولُونَ یٰا لَیْتَنٰا أَطَعْنَا اللّٰهَ وَ أَطَعْنَا الرَّسُولاَ. احزاب (33) 64 و 66

12. ترک انفاق

17. ترک انفاق به فقیران، از عوامل ندامت نسبت به تارکان آن:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

فَطٰافَ عَلَیْهٰا طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نٰائِمُونَ

فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

فَتَنٰادَوْا مُصْبِحِینَ

أَنِ اغْدُوا عَلیٰ حَرْثِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰارِمِینَ

فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخٰافَتُونَ

أَنْ لاٰ یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا طٰاغِینَ .

قلم (68) 17 و 19 -\24 و 31

13. ترک عمل صالح

18. ترک عمل صالح، عامل ندامت و پشیمانی:

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ . (2)مؤمنون (23) 99 و 100


1) 1) . مقصود از«فنعمل غیر الذی کنا نعمل»، خبر دادن از [وضع و حال] کفار و آرزو داشتن آنها برای بازگشت به دنیا است جهت جبران عملکرد گذشته خود. از چنین درخواستی می‌توان استفاده کرد که آنان از گذشتۀ اعمال خود نادم و پشیمان بودند. (التبیان، ج 4، ص 420)

2) 2) . از درخواست برای بازگشت به دنیا جهت انجام دادن عمل صالح و جبران گذشته می‌توان استفاده کرد که چنین درخواستی از روی ندامت و پشیمانی صورت گرفته است

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ نٰارُ جَهَنَّمَ ... وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهٰا رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ ... (1)فاطر (35) 36 و 37

وَ جِیءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسٰانُ وَ أَنّٰی لَهُ الذِّکْریٰ

یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیٰاتِی . فجر (89) 23 و 24

14. ترک وظائف

19. ترک و کوتاهی در انجام دادن وظایف در برابر خداوند، عامل ندامت و حسرت، هنگام مشاهده عذاب:

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ بَغْتَةً وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّٰاخِرِینَ . زمر (39) 55 و 56

15. تکذیب آیات خدا

20. تکذیب آیات الهی، از عوامل ندامت در قیامت:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُکَ یُجٰادِلُونَکَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی النّٰارِ فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . انعام (6) 25 و 27

16. دوست گمراه‌کننده

21. داشتن دوست و رفیق گمراه‌کننده در دنیا، عامل ندامت در قیامت:

وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظّٰالِمُ عَلیٰ یَدَیْهِ یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً

یٰا وَیْلَتیٰ لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاٰناً خَلِیلاً

لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکْرِ بَعْدَ إِذْ جٰاءَنِی وَ کٰانَ الشَّیْطٰانُ لِلْإِنْسٰانِ خَذُولاً. فرقان (25) 27 -\29

17. رفاه‌طلبی

22. رفاه‌طلبی ظالمان، عامل ندامت آنان، هنگام مشاهدۀ عذاب:

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً وَ أَنْشَأْنٰا بَعْدَهٰا قَوْماً آخَرِینَ

فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ

لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . انبیاء (21) 11 -\14

18. روابط دوستانه با دشمن

23. روابط دوستانه با دشمنان (یهود و نصارا) و فریفتگی به آنان، عامل ندامت و پشیمانی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52


1) 1) . صرخه، فریاد بلند، هنگام گرفتاری و مصیبت است و اصطراخ به معنای استغاثه می‌باشد. (لسان العرب، ج 7، ص 318،«صرخ»). از استغاثۀ کافران برای خروج از جهنم به قصد انجام دادن اعمال صالح می‌توان فهمید که آنها از عملکرد بد خود نادم و پشیمان‌اند

19. سختیهای قیامت

24. سختیهای قیامت، عامل ندامت از سوی کافران، در اطاعت نکردن از پیامبر صلی الله علیه و آله :

اَلْمُلْکُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمٰنِ وَ کٰانَ یَوْماً عَلَی الْکٰافِرِینَ عَسِیراً

وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظّٰالِمُ عَلیٰ یَدَیْهِ یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً. فرقان (25) 26 و 27

20. شرک

25. شرک به پروردگار، عامل ندامت:

وَ أُحِیطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ یُقَلِّبُ کَفَّیْهِ عَلیٰ مٰا أَنْفَقَ فِیهٰا وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا وَ یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُشْرِکْ بِرَبِّی أَحَداً. (1)کهف (18) 42

أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنٰا لاٰ یَسْتَطِیعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَ لاٰ هُمْ مِنّٰا یُصْحَبُونَ

وَ لَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذٰابِ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . (2)انبیاء (21) 43 و 46

26. شرک‌ورزی پیشین بلقیس عامل ندامت وی بعد از فهمیدن حق و ایمان به آن:

قِیلَ لَهَا ادْخُلِی الصَّرْحَ فَلَمّٰا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَ کَشَفَتْ عَنْ سٰاقَیْهٰا قٰالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوٰارِیرَ قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی وَ أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمٰانَ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . نمل (27) 44

21. طغیان

27. طغیانگری از حدود الهی براثر نپرداختن سهم مساکین از عوامل ندامت:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

فَطٰافَ عَلَیْهٰا طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نٰائِمُونَ

فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

فَتَنٰادَوْا مُصْبِحِینَ

أَنِ اغْدُوا عَلیٰ حَرْثِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰارِمِینَ

فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخٰافَتُونَ

أَنْ لاٰ یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا طٰاغِینَ . قلم (68) 17 و 19 -\24 و 31

22. ظلم به نفس

28. ظلم و ستم به خویشتن عامل ندامت و پشیمانی:

فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . (3)انبیاء (21) 12 و 14

وَ لَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذٰابِ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . انبیاء (21) 46

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا ظٰالِمِینَ . انبیاء (21) 97

23. عدم استفاده صحیح از قدرت

29. ندامت اصحاب شمال در قیامت، از بهرۀ مناسب

1) 1) .«تقلیب الید»، به هم زدن دستان، نشانه پشیمانی است. (مفردات، ص 682 ؛ مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 610)

2) 2) . مراد از«ظلم»در آیه، شرک است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 8 ، جزء 17، ص 80)

3) 3) . مقصود از اینکه گفتند ما از«ظالمین»بودیم اینست که ما به خویشتن به خاطر ترک معرفة اللّٰه و تصدیق نکردن پیامبران و ارتکاب معاصی ستم نمودیم. (التبیان، ج 7، ص 235)

نبردن از قدرت و توانمندی خویش و ذخیره نکردن آن برای سعادت آخرتی:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ . حاقّه (69) 25

24. عدم استفاده صحیح از مال

30. بهره مناسب نبردن از اموال و ثروت خویش و ذخیره نکردن آن برای سعادت آخرتی، موجب ندامت اصحاب شمال:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ

مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ . حاقّه (69) 25 و 27 و 28

25. عذاب

31. عذاب و کیفر شدن از سوی خداوند، عامل ندامت و پشیمانی کافران:

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی النّٰارِ فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . انعام (6) 27

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً وَ أَنْشَأْنٰا بَعْدَهٰا قَوْماً آخَرِینَ

فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . انبیاء (21) 11 و 12 و 14

وَ لَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذٰابِ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . انبیاء (21) 46

یَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِی النّٰارِ یَقُولُونَ یٰا لَیْتَنٰا أَطَعْنَا اللّٰهَ وَ أَطَعْنَا الرَّسُولاَ. احزاب (33) 66

وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا بَلْ مَکْرُ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ إِذْ تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدٰاداً وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ ....سبأ (34) 32

26. علم به عمل

32. علم و آگاهی یافتن اصحاب شمال از نامۀ اعمال خود عامل ندامت و پشیمانی:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

وَ لَمْ أَدْرِ مٰا حِسٰابِیَهْ

یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ . حاقّه (69) 25 - 27

27. عمل به خبر فاسق

33. عمل به خبر فاسق، بدون تحقیق و تفحص از درستی آن، موجب ندامت و پشیمانی مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جٰاءَکُمْ فٰاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهٰالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا فَعَلْتُمْ نٰادِمِینَ . حجرات (49) 6

28. غرور

34. غرور ناشی از امکانات و رفاهیات دنیا، از عوامل ندامت در قیامت:

بَلْ مَتَّعْنٰا هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی طٰالَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ أَ فَلاٰ یَرَوْنَ أَنّٰا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُهٰا مِنْ أَطْرٰافِهٰا أَ فَهُمُ الْغٰالِبُونَ

وَ لَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذٰابِ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . (1)انبیاء (21) 44 و 46


1) 1) . مقصود از«حتی طال علیهم العمر»اینست که به رفاهیات و طول عمر خویش غرور پیدا کردند. (تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 491). و از آیۀ«و لئن مسّتهم نفحة من عذاب...»فهمیده می‌شود که اینها با چشیدن کمترین عذاب، به علت عملکرد بد خود اظهار ندامت و پشیمانی می‌کنند. (التفسیر المنیر، ج 17، ص 64 - 65)

29. غفلت

35. غفلت از قیامت، از عوامل ندامت و پشیمانی:

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا ظٰالِمِینَ . (1)انبیاء (21) 97

30. فراموشی قیامت

36. فراموشی قیامت و لقای الهی، از عوامل ندامت مجرمان در قیامت:

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الْمُجْرِمُونَ نٰاکِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنٰا أَبْصَرْنٰا وَ سَمِعْنٰا فَارْجِعْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً إِنّٰا مُوقِنُونَ

فَذُوقُوا بِمٰا نَسِیتُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا إِنّٰا نَسِینٰاکُمْ وَ ذُوقُوا عَذٰابَ الْخُلْدِ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . (2)سجده (32) 12 و 14

31. قتل نفس

37. قتل نفس محترم، در پی‌دارندۀ ندامت و پشیمانی:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ .... قٰالَ یٰا وَیْلَتیٰ أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هٰذَا الْغُرٰابِ فَأُوٰارِیَ سَوْأَةَ أَخِی فَأَصْبَحَ مِنَ النّٰادِمِینَ . (3)مائده (5) 30 و 31

32. کتمان حقایق

38. کتمان حقایق در دنیا، از عوامل ندامت کافران در قیامت:

یَوْمَئِذٍ یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ عَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوّٰی بِهِمُ الْأَرْضُ وَ لاٰ یَکْتُمُونَ اللّٰهَ حَدِیثاً. (4)نساء (4) 42

33. کفر

39. کفر و عدم ایمان به آیات الهی، از عوامل ندامت در قیامت:

وَ قٰالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَمٰا تَبَرَّؤُا مِنّٰا کَذٰلِکَ یُرِیهِمُ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ حَسَرٰاتٍ عَلَیْهِمْ وَ مٰا هُمْ بِخٰارِجِینَ مِنَ النّٰارِ. بقره (2) 167

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی النّٰارِ فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . انعام (6) 27

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزٰارَهُمْ عَلیٰ ظُهُورِهِمْ أَلاٰ سٰاءَ مٰا یَزِرُونَ . انعام (6) 31

40. کفر مجرمان و نداشتن عمل صالح، موجب ندامت آنان در قیامت:

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الْمُجْرِمُونَ نٰاکِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنٰا أَبْصَرْنٰا وَ سَمِعْنٰا فَارْجِعْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً إِنّٰا


1) 1) . واژۀ«ویل»در معنای حسرت و ندامت استعمال می‌شود. (مفردات، ص 888،«ویل»)

2) 2) . مقصود از«نسیتم لقاء یومکم هذا...»، کنایه از بی‌اعتنایی آنان به لقای الهی است. (المیزان، ج 16، ص 253 - 254)

3) 3) . از امام سجاد علیه السلام روایت شده است که از جمله گناهانی که موجب ندامت می‌شود کشتن آدم بی‌گناه است. خداوند در قصّه قابیل پس از کشتن هابیل می‌فرماید: او از عمل خود پشیمان شد.«...فاصبح من النّادمین». (معانی الاخبار، ص 270، ح 2؛ بحار الانوار، ج 70، ص 375، ح 12)

4) 4) . تساوی با زمین، کنایه از وجود نداشتن و نیستی و نابودی است و این آرزو از سوی کافران در صحنۀ قیامت، نشانۀ پشیمانی آنها از لجاجتها و طغیانگریها در دنیا است

مُوقِنُونَ . (1)سجده (32) 12

41. کفر و تسلیم نبودن در برابر حق، عامل ندامت:

رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ . (2)حجر (15) 2

34. گناه

42. گناه و عملکرد بد، از عوامل ندامت و پشیمانی در قیامت:

وَ قٰالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَمٰا تَبَرَّؤُا مِنّٰا کَذٰلِکَ یُرِیهِمُ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ حَسَرٰاتٍ عَلَیْهِمْ وَ مٰا هُمْ بِخٰارِجِینَ مِنَ النّٰارِ. بقره (2) 167

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزٰارَهُمْ عَلیٰ ظُهُورِهِمْ أَلاٰ سٰاءَ مٰا یَزِرُونَ . انعام (6) 31

إِنّٰا أَنْذَرْنٰاکُمْ عَذٰاباً قَرِیباً یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ وَ یَقُولُ الْکٰافِرُ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ تُرٰاباً. (3)نبأ (78) 40

35. محرومیّت از غنایم

43. محرومیت از غنایم، عامل ندامت متخلفان از جهاد، در پی دستیابی مؤمنان به غنایم جنگی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعاً

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً

وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً. نساء (4) 71 -\73

36. محرومیّت از هدایت

44. محرومیّت از هدایت، عاملی برای ندامت و پشیمانی:

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّٰاخِرِینَ

أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

أَوْ تَقُولَ حِینَ تَرَی الْعَذٰابَ لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ . زمر (39) 56 -\58

37. مخالفت با انبیا

45. مخالفت و پیروی نکردن از انبیا، عامل ندامت:

وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مٰا لَکُمْ مِنْ زَوٰالٍ . ابراهیم (14) 44

إِنَّ اللّٰهَ لَعَنَ الْکٰافِرِینَ وَ أَعَدَّ لَهُمْ سَعِیراً

یَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِی النّٰارِ یَقُولُونَ یٰا لَیْتَنٰا أَطَعْنَا اللّٰهَ وَ أَطَعْنَا الرَّسُولاَ. احزاب (33) 64 و 66

46. ترک اجابت از دعوت انبیا، عامل ندامت، هنگام

1) 1) .«ابصرنا...»یعنی برای آنها مسلم و روشن شده که عامل نجات، فقط ایمان و عمل صالح است و برای آنان ایمان یقینی حاصل شده است. (المیزان، ج 16، ص 253)

2) 2) . مقصود آیه این است که کافران وقتی می‌بینند به‌سوی آتش جهنم و مسلمانان به‌سوی بهشت روانه می‌شوند، اظهار ندامت می‌کنند. (التفسیر المنیر، ج 14، ص 10)

3) 3) . خاک، فاقد شعور و اراده است، لذا تکلیف و عقابی نیز نخواهد داشت و آرزوی خاک بودن، نشانۀ پشیمانی کافران از عملکرد گذشته شان است تا شاید بدین‌طریق از عقاب و تکلیف رهایی یابند

فرارسیدن عذاب:

وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مٰا لَکُمْ مِنْ زَوٰالٍ . ابراهیم (14) 44

38. مخالفت با پیامبر صلی الله علیه و آله

47. عصیان و نافرمانی از پیامبر صلی الله علیه و آله از عوامل ندامت:

یَوْمَئِذٍ یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ عَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوّٰی بِهِمُ الْأَرْضُ وَ لاٰ یَکْتُمُونَ اللّٰهَ حَدِیثاً. نساء (4) 42

39. مشاهدۀ جهنّم

48. مشاهدۀ جهنّم از عوامل ندامت انسان، در کوتاهی خود نسبت به فراهم نمودن اعمالی در دنیا، برای آخرت خویش:

وَ جِیءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسٰانُ وَ أَنّٰی لَهُ الذِّکْریٰ

یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیٰاتِی . فجر (89) 23 و 24

40. نابودی محصولات کشاورزی

49. از بین رفتن محصولات کشاورزی از عوامل ندامت احساس محرومیّت کافران:

أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزّٰارِعُونَ

لَوْ نَشٰاءُ لَجَعَلْنٰاهُ حُطٰاماً فَظَلْتُمْ تَفَکَّهُونَ

إِنّٰا لَمُغْرَمُونَ

بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ . (1)واقعه (56) 64 -\67

41. نداشتن برهان

50. نداشتن هرگونه برهان و دلیل برای توجیه عملکرد خود، در قیامت، عامل ندامت و پشیمانی:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ . (2)حاقّه (69) 25 و 29

42. همنشینی با شیطان

51. همنشینی با شیطان، از عوامل ندامت در قیامت:

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا قٰالَ یٰا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ الْقَرِینُ . زخرف (43) 36 و 38

کتمان ندامت

52. ظالمان کتمان‌کنندۀ ندامت خویش به هنگام مشاهدۀ عذاب:

وَ لَوْ أَنَّ لِکُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مٰا فِی الْأَرْضِ لاَفْتَدَتْ بِهِ وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . یونس (10) 54

53. مستکبران و مستضعفان کتمان‌کنندۀ ندامت خویش به هنگام مشاهدۀ عذاب:

وَ قٰالَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا بَلْ مَکْرُ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ إِذْ تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدٰاداً وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ وَ جَعَلْنَا الْأَغْلاٰلَ فِی أَعْنٰاقِ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . (3)سبأ (34) 33


1) 1) . احتمال داده شده که«تفکهون»به معنای ندامت و تأسف باشد. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 337)

2) 2) .«سلطان»به معنای حجت و دلیل نیز آمده است. (مفردات، ص 420،«سلط»)

3) 3) . سران ظلم به سه دلیل در امان ماندن از رسوایی، ندامت خود را مخفی می‌کنند. (تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 432)

نادمان

1. استهزاگران

54. استهزاگران انبیا افرادی نادم و پشیمان، در قیامت:

وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . انبیاء (21) 41

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ بَغْتَةً وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّٰاخِرِینَ

أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

أَوْ تَقُولَ حِینَ تَرَی الْعَذٰابَ لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ . زمر (39) 55 -\58

2. اصحاب شمال

55. ندامت اصحاب شمال در قیامت، در پی دریافت نامۀ اعمال و احساس عدم انتفاع از امکانات مالی و قدرت خویش:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

وَ لَمْ أَدْرِ مٰا حِسٰابِیَهْ

یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ

مٰا أَغْنیٰ عَنِّی مٰالِیَهْ

هَلَکَ عَنِّی سُلْطٰانِیَهْ . (1)حاقّه (69) 25 - 29


1) 1) . مقصود از«یا لیتها کانت القاضیة»، ندامت و حسرت است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 14، جزء 29، ص 136)

3. اعراض‌کنندگان از یاد خدا

56. پشیمانی اعراض‌کنندگان از یاد خدا در قیامت، از همنشینی خود با شیطان:

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا قٰالَ یٰا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ ... (1)زخرف (43) 36 و 38

57. سودمند نبودن پشیمانی اعراض‌کنندگان از یاد خدا، در قیامت در بیزاری جستن از روابط خود با شیطان:

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا قٰالَ یٰا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ الْقَرِینُ

وَ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّکُمْ فِی الْعَذٰابِ مُشْتَرِکُونَ . زخرف (43) 36 و 38 و 39

4. باغدار متکبّر

58. ندامت و پشیمانی باغدار متکبّر از شرک‌ورزی خود به پروردگار، در پی نابودی باغهای خویش:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً

وَ کٰانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ وَ هُوَ یُحٰاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً

وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ قٰالَ مٰا أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هٰذِهِ أَبَداً

وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً وَ لَئِنْ رُدِدْتُ إِلیٰ رَبِّی لَأَجِدَنَّ خَیْراً مِنْهٰا مُنْقَلَباً

وَ أُحِیطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ یُقَلِّبُ کَفَّیْهِ عَلیٰ مٰا أَنْفَقَ فِیهٰا وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا وَ یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُشْرِکْ بِرَبِّی أَحَداً. کهف (18) 32 و 34 -\36 و 42

5. بخیلان

59. پشیمانی صاحبان باغ سوخته به خاطر بخل و ترک انفاق به فقیران:

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ

وَ لاٰ یَسْتَثْنُونَ

فَطٰافَ عَلَیْهٰا طٰائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نٰائِمُونَ

فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِیمِ

فَتَنٰادَوْا مُصْبِحِینَ

أَنِ اغْدُوا عَلیٰ حَرْثِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰارِمِینَ

فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخٰافَتُونَ

أَنْ لاٰ یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ

وَ غَدَوْا عَلیٰ حَرْدٍ قٰادِرِینَ

فَلَمّٰا رَأَوْهٰا قٰالُوا إِنّٰا لَضَالُّونَ

بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ

قٰالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْ لاٰ تُسَبِّحُونَ

قٰالُوا سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ

فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ یَتَلاٰوَمُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا طٰاغِینَ . قلم (68) 17 -\31

6 . برادران یوسف

60. اظهار ندامت برادران یوسف از نحوۀ برخورد با وی و اعتراف آنها به گناه خویش در نزد یوسف علیه السلام :

قٰالُوا أَ إِنَّکَ لَأَنْتَ یُوسُفُ قٰالَ أَنَا یُوسُفُ وَ هٰذٰا أَخِی قَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ

قٰالُوا تَاللّٰهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللّٰهُ عَلَیْنٰا وَ إِنْ کُنّٰا لَخٰاطِئِینَ . یوسف (12) 90 و 91

61. اعتراف برادران یوسف علیه السلام به گناه خویش در نزد یعقوب علیه السلام و درخواست طلب آمرزش از خدا برای آنها در پی ندامت از عملکرد خود:

قٰالُوا یٰا أَبٰانَا اسْتَغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا إِنّٰا کُنّٰا خٰاطِئِینَ . یوسف (12) 97

7. بنی اسرائیل

گ‍+\ آن:

وَ لَمّٰا سُقِطَ فِی أَیْدِیهِمْ وَ رَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قٰالُوا لَئِنْ

إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا مِنْ عَذٰابِ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ قٰالُوا لَوْ هَدٰانَا اللّٰهُ لَهَدَیْنٰاکُمْ سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ جَزِعْنٰا أَمْ صَبَرْنٰا مٰا لَنٰا مِنْ مَحِیصٍ

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَ مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلاٰ تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ مٰا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ إِنِّی کَفَرْتُ بِمٰا أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظّٰالِمِینَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . (2)ابراهیم (14) 21 و 22

10. ثمود

62. ندامت قوم ثمود پس از پی کردن ناقه«به هنگام مشاهدۀ عذاب»:

فَعَقَرُوهٰا فَأَصْبَحُوا نٰادِمِینَ

فَأَخَذَهُمُ الْعَذٰابُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . (3)شعراء (26) 157 و 158


1) 1) . بیزاری جستن و آرزوی دور بودن از شیطان، نشانۀ پشیمانی اعراض‌کنندگان از یاد خدا، از هم‌نشینی با شیطان است

2) 2) . از گفتگوی شیطان با پیروان خود فهمیده می‌شود که گفتار پیروان از روی حسرت [ندامت] بوده است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 12، ص 246)

3) 3) . احتمال دارد پشیمانی قوم ثمود به هنگام مشاهدۀ عذاب الهی بوده است. (المیزان، ج 19، ص 335)

63. اخبار صالح پیامبر علیه السلام به پشیمان شدن قوم خویش«ثمود»در آینده نزدیک از کفرورزی و تکذیب وی:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

قٰالَ عَمّٰا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نٰادِمِینَ . مؤمنون (23) 23 و 31 و 32 و 39 و 40

11. جنود ابلیس

64. پشیمانی جنود ابلیس در قیامت و آرزوی بازگشت به دنیا جهت تدارک گذشته:

وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ

قٰالُوا وَ هُمْ فِیهٰا یَخْتَصِمُونَ

تَاللّٰهِ إِنْ کُنّٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . (1)شعراء (26) 95 و 96 و 97 و 102

12. جهنّمیان

65. جهنّمیان افرادی نادم در قیامت:

وَ قٰالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَمٰا تَبَرَّؤُا مِنّٰا کَذٰلِکَ یُرِیهِمُ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ حَسَرٰاتٍ عَلَیْهِمْ وَ مٰا هُمْ بِخٰارِجِینَ مِنَ النّٰارِ. بقره (2) 167

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُکَ یُجٰادِلُونَکَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی النّٰارِ فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . انعام (6) 25 و 27

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ النّٰارِ أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنٰا مِنَ الْمٰاءِ أَوْ مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا وَ مٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ . اعراف (7) 50 و 51

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ

تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النّٰارُ وَ هُمْ فِیهٰا کٰالِحُونَ

أَ لَمْ تَکُنْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا فَإِنْ عُدْنٰا فَإِنّٰا ظٰالِمُونَ . مؤمنون (23) 103 -\105 و 107

یَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِی النّٰارِ یَقُولُونَ یٰا لَیْتَنٰا أَطَعْنَا اللّٰهَ وَ أَطَعْنَا الرَّسُولاَ. احزاب (33) 66

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ نٰارُ جَهَنَّمَ لاٰ یُقْضیٰ عَلَیْهِمْ فَیَمُوتُوا وَ لاٰ یُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذٰابِهٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی کُلَّ کَفُورٍ.

فاطر (35) 36

وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهٰا رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ فَذُوقُوا فَمٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ


1) 1) .«کرّة»به معنای برانگیختن و تجدید خلق بعد از فنا است. (لسان العرب، ج 12، ص 64 ،«کرر») از درخواست بازگشت به دنیا به منظور تدارک گذشته، می‌توان پشیمانی و ندامت آنها را از گذشتۀ شرک‌آلود خود استفاده نمود

نَصِیرٍ. فاطر (35) 37

66. اظهار پشیمانی از سوی جهنّمیان به هنگام مشاهدۀ جهنّم:

وَ جِیءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسٰانُ وَ أَنّٰی لَهُ الذِّکْریٰ

یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیٰاتِی . فجر (89) 23 و 24

13. دنیاطلبان

67. دنیاطلبان بنی اسرائیل نادم و پشیمان از آرزوی خود در بهره‌مندی امکانات دنیا به‌اندازۀ قارون پس از نابودی وی:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ ... فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قٰالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا یٰا لَیْتَ لَنٰا مِثْلَ مٰا أُوتِیَ قٰارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ فَخَسَفْنٰا بِهِ وَ بِدٰارِهِ الْأَرْضَ .... وَ أَصْبَحَ الَّذِینَ تَمَنَّوْا مَکٰانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لاٰ أَنْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا لَخَسَفَ بِنٰا وَیْکَأَنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الْکٰافِرُونَ . (1)قصص (28) 76 و 79 و 81 و 82

14. ستمکاران

==> همین مدخل، نادمان، ظالمان

15. صاحبان باغ سوخته

==> همین مدخل، نادمان، بخیلان

16. ظالمان

68. ظالمان، مردمانی نادم و پشیمان:

ثُمَّ قِیلَ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذٰابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاّٰ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ

وَ یَسْتَنْبِئُونَکَ أَ حَقٌّ هُوَ قُلْ إِی وَ رَبِّی إِنَّهُ لَحَقٌّ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ

وَ لَوْ أَنَّ لِکُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مٰا فِی الْأَرْضِ لاَفْتَدَتْ بِهِ وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . یونس (10) 52 -\54

وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مٰا لَکُمْ مِنْ زَوٰالٍ . ابراهیم (14) 44

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً وَ أَنْشَأْنٰا بَعْدَهٰا قَوْماً آخَرِینَ

فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . انبیاء (21) 11 و 12 و 14

وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظّٰالِمُ عَلیٰ یَدَیْهِ یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً

یٰا وَیْلَتیٰ لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاٰناً خَلِیلاً

لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکْرِ بَعْدَ إِذْ جٰاءَنِی وَ کٰانَ الشَّیْطٰانُ لِلْإِنْسٰانِ خَذُولاً. (2)فرقان (25) 27 -\29

69. ندامت و پشیمانی ظالمان، هنگام عذاب:

ثُمَّ قِیلَ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذٰابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاّٰ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ

وَ لَوْ أَنَّ لِکُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مٰا فِی الْأَرْضِ لاَفْتَدَتْ بِهِ وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لاٰ


1) 1) . کلمۀ«وی»به معنای ندامت هم استعمال می‌شود. (مفردات، ص 888،«وی»)

2) 2) . جملۀ«یوم یعض الظالم...»به مفهوم ندامت و پشیمانی است. (المیزان، ج 15، ص 203)

یُظْلَمُونَ . یونس (10) 52 و 54

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً وَ أَنْشَأْنٰا بَعْدَهٰا قَوْماً آخَرِینَ

فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . انبیاء (21) 11 و 12 و 14

70. ندامت ظالمان، مخفیانه و پنهانی:

ثُمَّ قِیلَ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذٰابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاّٰ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ

وَ یَسْتَنْبِئُونَکَ أَ حَقٌّ هُوَ قُلْ إِی وَ رَبِّی إِنَّهُ لَحَقٌّ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ

وَ لَوْ أَنَّ لِکُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مٰا فِی الْأَرْضِ لاَفْتَدَتْ بِهِ وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . (1)یونس (10) 52 -\54

71. ندامت ظالمان، در پی دوستی با دوستان ناباب و ناشایسته در قیامت:

وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظّٰالِمُ عَلیٰ یَدَیْهِ یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً

یٰا وَیْلَتیٰ لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاٰناً خَلِیلاً

لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکْرِ بَعْدَ إِذْ جٰاءَنِی ....فرقان (25) 27 -\29

72. بی‌فایده بودن و بی‌تأثیر بودن ندامت ظالمان، به هنگام مشاهدۀ عذاب در جلوگیری از عذاب و کاستی آن:

ثُمَّ قِیلَ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذٰابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاّٰ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ

وَ لَوْ أَنَّ لِکُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مٰا فِی الْأَرْضِ لاَفْتَدَتْ بِهِ وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . یونس (10) 52 و 54

وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مٰا لَکُمْ مِنْ زَوٰالٍ . ابراهیم (14) 44

وَ کَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ کٰانَتْ ظٰالِمَةً وَ أَنْشَأْنٰا بَعْدَهٰا قَوْماً آخَرِینَ

فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ

فَمٰا زٰاَلَتْ تِلْکَ دَعْوٰاهُمْ حَتّٰی جَعَلْنٰاهُمْ حَصِیداً خٰامِدِینَ . انبیاء (21) 11 -\15

17. عاد

73. ندامت عاد از تکذیب و کفر خود در آینده‌ای نزدیک مورد اخبار پیامبرشان هود:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

قٰالَ عَمّٰا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نٰادِمِینَ . (2)مؤمنون (23) 23 و 31 و 32 و 39 و 40

18. قابیل

74. ندامت قابیل در پی قتل برادر خود:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ


1) 1) . مقصود از«أسروا الندامة لما رأوا العذاب...»، مخفی کردن ظالمان ندامت خود را بخاطر شماتت دشمنان است. (تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 215)

2) 2) . در احتمالی مقصود از«رسولا»هود پیامبر است. (التبیان، ج 7، ص 365)

اَلْخٰاسِرِینَ

فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ قٰالَ یٰا وَیْلَتیٰ أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هٰذَا الْغُرٰابِ فَأُوٰارِیَ سَوْأَةَ أَخِی فَأَصْبَحَ مِنَ النّٰادِمِینَ . (1)مائده (5) 30 و 31

75. ندامت قابیل از احساس عجز و ناتوانی خود در پنهان کردن جسد برادر خویش:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ

فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ قٰالَ یٰا وَیْلَتیٰ أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هٰذَا الْغُرٰابِ فَأُوٰارِیَ سَوْأَةَ أَخِی فَأَصْبَحَ مِنَ النّٰادِمِینَ . (2)مائده (5) 27 و 30 و 31

19. کافران

76. کافران، افرادی نادم در قیامت:

یَوْمَئِذٍ یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ عَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوّٰی بِهِمُ الْأَرْضُ وَ لاٰ یَکْتُمُونَ اللّٰهَ حَدِیثاً. نساء (4) 42

رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ . (3)حجر (15) 2

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا ظٰالِمِینَ . (4)انبیاء (21) 97

إِنَّ اللّٰهَ لَعَنَ الْکٰافِرِینَ وَ أَعَدَّ لَهُمْ سَعِیراً

یَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِی النّٰارِ یَقُولُونَ یٰا لَیْتَنٰا أَطَعْنَا اللّٰهَ وَ أَطَعْنَا الرَّسُولاَ. احزاب (33) 64 و 66

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ نٰارُ جَهَنَّمَ ... وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهٰا رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ ....فاطر (35) 36 و 37

إِنّٰا أَنْذَرْنٰاکُمْ عَذٰاباً قَرِیباً یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ وَ یَقُولُ الْکٰافِرُ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ تُرٰاباً. نبأ (78) 40

وَ جِیءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسٰانُ وَ أَنّٰی لَهُ الذِّکْریٰ

یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیٰاتِی . (5)فجر (89) 23 و 24

77. ندامت و پشیمانی کافران، به علت تکذیب آیات الهی، هنگام قرار گرفتن در برابر آتش جهنّم و مشاهدۀ جایگاه مؤمنان:

... وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا ... یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی النّٰارِ فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . (6)انعام (6) 25 و 27


1) 1) . مقصود از گویندۀ«قال یا ویلتی...»قابیل است. (جامع البیان، ج 4، جزء 6، ص 257 و 270)

2) 2) . بنا بر اینکه ندامت قابیل از پنهان نکردن جسد برادر و ناتوانی ازاین‌جهت باشد. (المیزان، ج 5، ص 307)

3) 3) . مقصود از جملۀ«ربما یود الذین کفروا...»ندامت و پشیمانی است. (التفسیر المنیر، ج 14، ص 10)

4) 4) . واژۀ«ویل»، به معنای حسرت هم استعمال شده است. (مفردات، ص 888،«ویل»)

5) 5) . مقصود از«انسان»، کافر است، و جملۀ«یقول یا لیتنی»، ممکن است گفتاری براساس حسرت و پشیمانی وی بوده باشد. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 15، جزء 30، ص 338 -\339)

6) 6) . آرزوی کافران، مبنی بر بازگشت به دنیا، هنگام قرار گرفتن در برابر آتش جهنم و مشاهدۀ جایگاه مؤمنان در بهشت، نشانۀ پشیمانی آنها از تکذیب آیات الهی و حسرت نسبت به جایگاه مؤمنان است

78. ترک اطاعت از خداوند و پیامبر صلی الله علیه و آله ، عامل ندامت کافران در قیامت:

إِنَّ اللّٰهَ لَعَنَ الْکٰافِرِینَ وَ أَعَدَّ لَهُمْ سَعِیراً

یَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِی النّٰارِ یَقُولُونَ یٰا لَیْتَنٰا أَطَعْنَا اللّٰهَ وَ أَطَعْنَا الرَّسُولاَ. احزاب (33) 64 و 66

79. ترک عمل صالح، عامل ندامت کافران در قیامت:

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ نٰارُ جَهَنَّمَ ... وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهٰا رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ ....فاطر (35) 36 و 37

20. گناهکاران

80. ندامت گناهکاران در پیشگاه الهی، به علت ترک هرگونه عمل صالح:

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الْمُجْرِمُونَ نٰاکِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنٰا أَبْصَرْنٰا وَ سَمِعْنٰا فَارْجِعْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً إِنّٰا مُوقِنُونَ . (1)سجده (32) 12

21. متخلّفان از جهاد

81. ندامت متخلّفان از جهاد، در پی محروم شدن آنان از غنایم جنگی:

1) 1) . جملۀ«ناکسوا رءوسهم عند ربّهم»، یعنی سرافکندگی مجرمان در پیشگاه پروردگار نشانۀ ندامت و ذلت است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 10، جزء 22، ص 221)

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً

وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً.

نساء (4) 72 و 73

22. مترفان

82. مترفان ستمگر، مردمانی نادم، هنگام مشاهدۀ عذاب الهی:

فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَرْکُضُونَ

لاٰ تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلیٰ مٰا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسٰاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . (1)انبیاء (21) 12 -\14

23. مجرمان

==> همین مدخل، نادمان، گناهکاران

24. مستکبران

83. مستکبران، افرادی نادم در قیامت:

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّٰاخِرِینَ

بَلیٰ قَدْ جٰاءَتْکَ آیٰاتِی فَکَذَّبْتَ بِهٰا وَ اسْتَکْبَرْتَ وَ کُنْتَ مِنَ الْکٰافِرِینَ . زمر (39) 56 و 59

25. مشرکان

84. مشرکان، مردمانی نادم، در روز قیامت:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَنْدٰاداً یُحِبُّونَهُمْ کَحُبِّ اللّٰهِ .... وَ قٰالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَمٰا تَبَرَّؤُا مِنّٰا کَذٰلِکَ یُرِیهِمُ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ حَسَرٰاتٍ عَلَیْهِمْ وَ مٰا هُمْ بِخٰارِجِینَ مِنَ النّٰارِ. بقره (2) 165 و 167

أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنٰا لاٰ یَسْتَطِیعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَ لاٰ هُمْ مِنّٰا یُصْحَبُونَ

وَ لَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذٰابِ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . انبیاء (21) 43 و 46

85. اظهار ندامت مشرکان در قیامت، هنگام احساس و لمس اندکی از عذاب الهی:

أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنٰا لاٰ یَسْتَطِیعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَ لاٰ هُمْ مِنّٰا یُصْحَبُونَ

وَ لَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذٰابِ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ یٰا وَیْلَنٰا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ . (2)انبیاء (21) 43 و 46

86. بی‌فایده بودن ندامت اطاعت‌کنندگان از سران شرک، در قیامت:

وَ قٰالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَمٰا تَبَرَّؤُا مِنّٰا کَذٰلِکَ یُرِیهِمُ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ حَسَرٰاتٍ عَلَیْهِمْ ... (3)بقره (2) 167

26. مکذّبان

1. مکذّبان آیات الهی
87. ندامت و پشیمانی تکذیب‌کنندگان آیات الهی در قیامت و آرزوی بازگشت به دنیا:

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا وَ مٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ تَأْوِیلَهُ یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنٰا مِنْ شُفَعٰاءَ فَیَشْفَعُوا لَنٰا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ . اعراف (7) 51 و 53

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ

أَ لَمْ تَکُنْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ بِهٰا تُکَذِّبُونَ

قٰالُوا رَبَّنٰا غَلَبَتْ عَلَیْنٰا شِقْوَتُنٰا وَ کُنّٰا قَوْماً ضٰالِّینَ

رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا فَإِنْ عُدْنٰا فَإِنّٰا ظٰالِمُونَ . (4)مؤمنون (23) 103 و 105 - 107

2. مکذّبان انبیا
88. ندامت و پشیمانی مکذّبان انبیای پس از نوح علیه السلام مورد اخبار خداوند:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

قٰالَ عَمّٰا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نٰادِمِینَ . مؤمنون (23) 23 و 31 و 32 و 39 و 40

3. مکذّبان لقای الهی
89. ندامت تکذیب‌کنندگان لقای الهی، در عرصۀ قیامت:

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ


1) 1) .«ویل»در معنای حسرت و پشیمانی استعمال می‌شود. (مفردات، ص 888«ویل»)

2) 2) .«ویل»در معنای تحسر استعمال می‌شود. (مفردات، ص 888«ویل») و نفخة به معنای قلّت است و نیز وزن و نبأ«مرّة»دلالت بر تقلیل می‌کند. (تفسیر الکشاف، ج 3، ص 119)

3) 3) .«کرّة»به معنای برانگیختن و تجدید خلق بعد از فنا است. (لسان العرب، ج 12، ص 64،«کرر»).«حسرت»، اندوه و پشیمانی به علت چیز از دست رفته است. (مفردات، ص 235،«حسر»)

4) 4) . اعتراف به گمراهی و غالب شدن بدبختی و نیز تقاضای خروج از آتش جهنم، به منظور جبران گذشته، نشانۀ پشیمانی تکذیب‌کنندگان آیات الهی است

اَلسّٰاعَةُ بَغْتَةً قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا ... (1)

انعام (6) 31

90. بی‌تأثیری ندامت مکذّبان لقای الهی، در کم و سبک شدن گناهان آنان:

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزٰارَهُمْ عَلیٰ ظُهُورِهِمْ أَلاٰ سٰاءَ مٰا یَزِرُونَ . انعام (6) 31

27. ملکه سبأ

91. ندامت ملکۀ سبأ، از گذشته شرک‌آلود، در پی ملاقات با سلیمان علیه السلام :

قِیلَ لَهَا ادْخُلِی الصَّرْحَ فَلَمّٰا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَ کَشَفَتْ عَنْ سٰاقَیْهٰا قٰالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوٰارِیرَ قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی وَ أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمٰانَ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . (2)نمل (27) 44

28. منافقان

92. منافقان، مردمانی نادم و پشیمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعاً

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً

وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً. (3)نساء (4) 71 -\73

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . (4)مائده (5) 51 و 52

93. ندامت منافقان، در پی محرومیّت آنان از غنایم جنگی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعاً

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً

وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً. (5)نساء (4) 71 -\73

نیز ==> همین مدخل، نادمان، مؤمنان بیماردل

29. منکران قرآن

94. منکران قرآن پشیمان و در آرزوی یافتن شفیعان نجات‌دهنده از عذاب و یا بازگشت به دنیا برای انجام اعمال نیک:

1) 1) .«حسرت»، اندوه و پشیمانی است برای آنچه از دست رفته است. (مفردات، 235،«حسر»)

2) 2) . اقرار به ستم بر نفس و التجای به ربوبیت پروردگار، نشانۀ پشیمانی ملکۀ سبأ از گذشتۀ شرک‌آلود خویش است

3) 3) . مقصود از«و ان منکم لمن لیبطئنّ»منافقان است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 3، جزء 5، ص 118)

4) 4) . آیه دربارۀ منافقان است، که در قلبشان نفاق و شک و تردید وجود دارد. (التفسیر المنیر، ج 6، ص 225)

5) 5) . مقصود از«و ان منکم لمن لیبطئنّ»، منافقان است که نسبت به جهاد سستی ورزیدند و از آن تخلف نمودند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 3، جزء 5، ص 118)

30. همنشینان شیطان

95. همنشینان شیطان، افرادی نادم و پشیمان، در قیامت:

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا قٰالَ یٰا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ الْقَرِینُ . زخرف (43) 36 و 38

31. یونس علیه السلام

96. پشیمانی حضرت یونس علیه السلام ، از برخورد خشم‌آلود خود و اعتراف به ستمکاری خویش:

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنٰادیٰ فِی الظُّلُمٰاتِ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّٰالِمِینَ . (1)انبیاء (21) 87

ندامت از آرزو

97. ندامت و پشیمان شدن قوم قارون، از آرزوی داشتن ثروت قارون، پس از مشاهدۀ فرورفتن او در زمین:

فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قٰالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا یٰا لَیْتَ لَنٰا مِثْلَ مٰا أُوتِیَ قٰارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً وَ لاٰ یُلَقّٰاهٰا إِلاَّ الصّٰابِرُونَ

فَخَسَفْنٰا بِهِ وَ بِدٰارِهِ الْأَرْضَ فَمٰا کٰانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ یَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ مٰا کٰانَ مِنَ المُنْتَصِرِینَ

وَ أَصْبَحَ الَّذِینَ تَمَنَّوْا مَکٰانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لاٰ أَنْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا لَخَسَفَ بِنٰا وَیْکَأَنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الْکٰافِرُونَ . قصص (28) 79 - 82

ندامت در قیامت

98. قیامت، زمان و وقت ظهور و بروز ندامتها و پشیمانی انسانها:

یَوْمَئِذٍ یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ عَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوّٰی بِهِمُ الْأَرْضُ وَ لاٰ یَکْتُمُونَ اللّٰهَ حَدِیثاً. نساء (4) 42

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزٰارَهُمْ عَلیٰ ظُهُورِهِمْ أَلاٰ سٰاءَ مٰا یَزِرُونَ . انعام (6) 31

وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ جَمِیعاً فَقٰالَ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا مِنْ عَذٰابِ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ قٰالُوا لَوْ هَدٰانَا اللّٰهُ لَهَدَیْنٰاکُمْ سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ جَزِعْنٰا أَمْ صَبَرْنٰا مٰا لَنٰا مِنْ مَحِیصٍ

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَ مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلاٰ تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ مٰا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ ....ابراهیم (14) 21 و 22

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا


1) 1) . اعتراف به ستمکاری و التجای به درگاه الهی، نشانۀ پشیمانی یونس علیه السلام از عمل خشم‌آلود خویش نسبت به قومش است

ظٰالِمِینَ . انبیاء (21) 97

وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظّٰالِمُ عَلیٰ یَدَیْهِ یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً

یٰا وَیْلَتیٰ لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاٰناً خَلِیلاً

لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکْرِ ... (1)فرقان (25) 27 - 29

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الْمُجْرِمُونَ نٰاکِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنٰا أَبْصَرْنٰا وَ سَمِعْنٰا فَارْجِعْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً إِنّٰا مُوقِنُونَ . سجده (32) 12

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ نٰارُ جَهَنَّمَ لاٰ یُقْضیٰ عَلَیْهِمْ فَیَمُوتُوا وَ لاٰ یُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذٰابِهٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی کُلَّ کَفُورٍ

وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهٰا رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ فَذُوقُوا فَمٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ. فاطر (35) 36 و 37

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ بَغْتَةً وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّٰاخِرِینَ

أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

أَوْ تَقُولَ حِینَ تَرَی الْعَذٰابَ لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ . زمر (39) 55 - 58

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا قٰالَ یٰا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ الْقَرِینُ . زخرف (43) 36 و 38

وَ جِیءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسٰانُ وَ أَنّٰی لَهُ الذِّکْریٰ

یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیٰاتِی . فجر (89) 23 و 24

ندامت دروغین

99. دروغین بودن ندامت کافران در قیامت، نسبت به تکذیب آیات و بی‌ایمانی خود:

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی النّٰارِ فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

بَلْ بَدٰا لَهُمْ مٰا کٰانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعٰادُوا لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . انعام (6) 27 و 28

100. ندامت دروغین مشرکان در اظهارات خود به هنگام مرگ نسبت به درخواست بازگشت به دنیا برای انجام عمل نیک:

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ . (2)مؤمنون (23) 99 و 100

ندامت هنگام مرگ

101. اظهار ندامت مشرکان هنگام فرارسیدن مرگ:

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ


1) 1) .«عض»، به معنای انگشت به دهان گرفتن و کنایه از ندامت و پشیمانی است. (مفردات، ص 570،«عض»؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 9، جزء 19، ص 12)

2) 2) .«حتی اذا جاء»متعلق به آیاتی است که مربوط به مشرکان و توصیف شرک‌آمیز خداوند از سوی آنان بود و آیات بعد از آن معترضه است. (المیزان، ج 15، ص 67)

قٰائِلُهٰا وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ . مؤمنون (23) 99 و 100

نذر

اشاره

نذر در لغت به معنای ملزم ساختن خود بر امری است که از قبل الزامی بر انجام آن نداشته است. (1)و در اصطلاح فقه التزام به انجام یا ترک عمل است به گونه‌ای مخصوص. (2)مقصود از نذر در این مدخل معنای اصطلاحی آن مراد است و از واژۀ«نذر»و مشتقّات آن استفاده شده است.

اهمّ عناوین: احکام نذر، وفا به نذر.

آگاهی از نذر

102. آگاهی خداوند از کمّیّت و کیفیّت نذر و وفای به آن:

وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ ... أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُهُ ... (3)بقره (2) 270

احکام نذر

103. مشروعیّت نذر برای خدمتکاری فرزند در راه خدا، در شرایع پیش از عیسی علیه السلام :

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... آل عمران (3) 35

104. لزوم قصد قربت، در عقد نذر:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... آل عمران (3) 35

... إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً .... مریم (19) 26

... وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ .... حجّ (22) 29

105. لزوم ذکر نام خدا، در صیغۀ عقد نذر:

... رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... آل عمران (3) 35

... فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا. مریم (19) 26

106. تحقّق نذر، با گفتن جملۀ«ربّ إنّی نذرت لک»در شریعت پیش از عیسی علیه السلام :

... رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... آل عمران (3) 35

107. کفایت ذکر وصف«رحمان»در آیین زمان مریم علیها السلام در صحّت صیغۀ نذر:

... إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً .... مریم (19) 26

108. صحّت نذر تبرّعی (معلّق نبودن نذر بر هیچ شرطی):

... إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً .... مریم (19) 26

109. رجحان روزۀ سکوت و تعلّق نذر به آن، در آیین زمان مریم علیها السلام (دین یهود):

1) 1) . لسان العرب، ج 14،«نذر»؛ مفردات، ص 797،«نذر»

2) 2) . جواهر الکلام، ج 35، ص 356

3) 3) .«او نذرتم من نذر»یعنی آنچه را شما با نذر بر خود واجب نمودید، وفا کردید. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 660)

فَکُلِی وَ اشْرَبِی وَ قَرِّی عَیْناً فَإِمّٰا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا. مریم (19) 26

110. لزوم ادای نذر، پس از تقصیر و خارج شدن از احرام حج:

وَ أَذِّنْ فِی النّٰاسِ بِالْحَجِّ ... ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ ... (1)حج (22) 27 و 29

111. لزوم ترک سخن با انسانها در طول روز، از احکام نذر روزۀ سکوت، در آیین مریم علیها السلام (دین یهود):

فَکُلِی وَ اشْرَبِی وَ قَرِّی عَیْناً فَإِمّٰا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا. مریم (19) 26

112. وجوب وفای به نذر، برای نذرکنندگان:

... أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُهُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ. (2)بقره (2) 270

فَکُلِی وَ اشْرَبِی وَ قَرِّی عَیْناً فَإِمّٰا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا. مریم (19) 26

... وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ .... حج (22) 29

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً. انسان (76) 7

نیز ==> همین مدخل، انگیزه نذر

اخلاص در نذر

113. نیّت خالصانۀ همسر عمران، در نذر فرزندش، برای خدمت در خانۀ خدا:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . آل عمران (3) 35

114. خلوص در نذر، زمینۀ پذیرش آن از سوی خداوند:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا وَضَعَتْ ... . آل عمران (3) 35 و 36

115. اخلاص اهل‌بیت علیهم السلام در نذرشان برای شفای فرزندانشان:

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً

إِنَّ هٰذٰا کٰانَ لَکُمْ جَزٰاءً وَ کٰانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُوراً. (3)انسان (76) 7 -\9 و 22

انگیزۀ نذر


1) 1) . از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده که مقصود از«نذور»کسی است که نذر کرده پیاده [از منا به مکّه] برود. (بحار الانوار، ج 96، ص 312، ح 39)

2) 2) . وجوب وفای به نذر به این دلیل است که مخالفت با نذر ظلم شمرده شده است. (زبدة البیان، ص 623)

3) 3) . آیات شریفۀ 5 تا 22، طبق روایت از طریق فریقین، در مورد اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله یعنی علی و فاطمه علیهما السلام و فرزندانش نازل شده است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 611 ؛ الکشاف، ج 4، ص 670 ؛ انوار التنزیل، بیضاوی، ج 4، ص 358)

116. جواز بهره جستن از نذر، برای فرار از تنگناهای اجتماعی:

... إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا. مریم (19) 26

117. جواز نذر، برای شفای بیمار:

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً. (1)انسان (76) 7

تاریخ نذر

118. وجود نذر، در میان مردم جاهلیّت:

وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُهُ ... . بقره (2) 270

119. نذر، امری مطلوب در آیین مریم علیها السلام و معروف، نزد هم‌عصران او:

... فَإِمّٰا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً .... مریم (19) 26

120. رایج بودن نذر اولاد برای خدمت در راه خدا، در زمان همسر عمران:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . آل عمران (3) 35

121. نذر روزۀ سکوت امری رایج در زمان حضرت مریم علیها السلام :

فَکُلِی وَ اشْرَبِی وَ قَرِّی عَیْناً فَإِمّٰا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا. مریم (19) 26

صحّت نذر

122. کفایت ذکر وصف«رحمان»در صیغۀ نذر:

... فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً .... مریم (19) 26

نیز ==> همین مدخل، احکام نذر و صیغۀ نذر

صیغۀ نذر

123. همسر عمران انشاکنندۀ نذر با صیغۀ«نذرت»:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... آل عمران (3) 35

... فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً .... مریم (19) 26

124. انشای نذر با تلفّظ به صیغۀ«ربّ انّی نذرت لک» در شریعت قبل از عیسی علیه السلام :

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... آل عمران (3) 35

125. لزوم ذکر نام خداوند، در صیغۀ نذر:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... آل عمران (3) 35

... فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً .... مریم (19) 26

126. کفایت«نذرت للرّحمن»در صحّت صیغۀ نذر در شریعت قبل از عیسی علیه السلام :

1) 1) . برطبق شأن نزول، علی و فاطمه علیهما السلام و فضّه برای شفای بیماری حسن و حسین علیهما السلام به پیشنهاد پیامبر صلی الله علیه و آله نذر روزه کرده بودند. (التفسیر الکبیر، ج 10، ص 746)

... فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً .... مریم (19) 26

قبولی نذر

127. دعای همسر عمران در پیشگاه خداوند برای قبولی نذرش:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی .... آل عمران (3) 35

128. پذیرفته شدن مریم علیها السلام از سوی خداوند به صورت نیکو در پی نذر مادرش:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی ... فَتَقَبَّلَهٰا رَبُّهٰا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَ أَنْبَتَهٰا نَبٰاتاً .... آل عمران (3) 35 و 37

متعلّق نذر

1. جنین

129. مشروعیّت نذر جنین، برای خدمت در راه خدا، در ادیان الهی:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... آل عمران (3) 35

130. نذر جنین برای خداوند، از جانب همسر عمران:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... آل عمران (3) 35

2. خدمت

131. نذر همسر عمران به آزادی فرزندش در راه خدا، برای خدمت به معابد او:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ ... (1)آل عمران (3) 35 و 36

132. پایبندی مادر مریم علیها السلام به نذر خویش، در گماردن مریم علیها السلام برای عبادت خدا پس از زایمان وی:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ ... وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ وَ إِنِّی أُعِیذُهٰا بِکَ وَ ذُرِّیَّتَهٰا مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ . (2)آل عمران (3) 35 و 36

3. روزه

133. روزۀ سکوت، از موارد متعلق نذر:

فَکُلِی وَ اشْرَبِی وَ قَرِّی عَیْناً فَإِمّٰا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا. مریم (19) 26

134. سه روز روزه برای خدا، متعلَّق نذر اهل‌بیت پیامبر علیهم السلام :

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ


1) 1) . بنا بر یک تفسیر، لفظ«محرّراً»یعنی خادم عبادتگاه باشد برای متعبدان و لفظ«مریم»نیز در لغت آنان به معنای«عابدة»است. (مجمع البیان، ج 1 -\2 ، ص 737 -\738)

2) 2) . برداشت فوق بر این اساس است که فرزند خود را مریم نام نهاد، چون مریم در لغت آنان به معنای«عابده»و«خادمه»است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 737 -\738؛ المیزان، ج 3، ص 186)

مُسْتَطِیراً. (1)انسان (76) 7

135. سه روز روزه، متعلّق نذر امیر مؤمنان، علیّ بن ابی طالب علیه السلام :

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً. انسان (76) 5 و 7

136. سه روز روزه، متعلّق نذر حضرت فاطمه بنت الرّسول علیها السلام برای شفای حسنین علیهما السلام :

0إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً. انسان (76) 5 و 7

137. سه روز روزه، متعلّق نذر فضّه، خادمۀ فاطمۀ زهرا علیها السلام :

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً. (2)انسان (76) 5 و 7 و 12


1) 1) طبق شأن نزول آیات 5 تا22، در مورد نذر حضرت امیر مؤمنان علی(ع) و فاطمه زهرا (س)برای شفای مریضی حسنین(ع) که سه روز روزه بوده، نازل شده است(انوار التنزیل بیضاوی،ج 4 ص 358)

2) 2) . طبق روایت از ابن عبّاس آیات 5 تا 22 دربارۀ اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است که امام حسن و امام حسین علیهما السلام مریض بودند پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از آنان با یک عدّه‌ای عیادت کرده و فرمود: یا ابا الحسن، اگر برای شفای حسنین نذر کنی خوب است. پس علی و فاطمه علیهما السلام با فضّۀ خادمه سه روز روزه گرفتند. این آیات در شأن اهل‌بیت علیهم السلام و فضّه نازل شده است. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 4، ص 357 -\358؛ مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 611 ؛ الکشاف، ج 4، ص 670)

4. روزۀ سکوت

138. نذر روزۀ سکوت، به جهت سخن نگفتن با مردم، توصیۀ عیسی علیه السلام به مادرش مریم علیها السلام :

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا

فَکُلِی وَ اشْرَبِی وَ قَرِّی عَیْناً فَإِمّٰا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا. (1)مریم (19) 24 و 26

139. نذر روزۀ سکوت از سوی مریم علیها السلام به مدّت یک روز به هنگام بازگشت به نزد قوم خویش، پس از وضع حمل عیسی علیه السلام :

فَکُلِی وَ اشْرَبِی وَ قَرِّی عَیْناً فَإِمّٰا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا. (2)مریم (19) 26

140. تشریع نذر روزۀ سکوت، در ادیان گذشته:

... فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا. مریم (19) 26

141. رجحان روزۀ سکوت و تعلّق نذر به آن، از احکام آیین مریم علیها السلام (دین یهود):

... إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً .... مریم (19) 26

6 . فرزند

142. وقف اولاد، برای خدمت در راه خدا، از موارد متعلّق نذر:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... آل عمران (3) 35

143. خلوص نیّت همسر عمران، در نذر فرزندش برای خدمت در راه خدا:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی .... آل عمران (3) 35

144. نذر جنین برای خدمتگزاری همیشگی در عبادتگاه خدا، از سوی همسر عمران:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی .... آل عمران (3) 35

نذر جنین

==> همین مدخل، متعلّق نذر، جنین

نذر در ادیان

145. اختیار مادر، در مورد نذر کار و شغل فرزند، در ادیان گذشته:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... آل عمران (3) 35

146. نذر، امری مطلوب در آیین مریم علیها السلام و معروف نزد هم‌عصران او:

... فَإِمّٰا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً .... مریم (19) 26

147. نذر، امری مطلوب، در آیین همسر عمران، و معروف نزد هم‌عصران او:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . آل عمران (3) 35

نذر در حج

148. صحّت نذر در حج، مثل پیاده رفتن از مِنا به مکّه:

ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ . (3)حج (22) 29

نذر در معصیت

149. نذر در معصیت، موجب قرار گرفتن در زمرۀ ظالمان:

وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُهُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ. (4)بقره (2) 270

150. نذر در معصیت، موجب محرومیّت از نصرت خداوند:

وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُهُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ. بقره (2) 270

نذر روزه

==> همین مدخل، متعلّق نذر، روزه و


1) 1) . طبق روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله ضمیر فاعلی در«فناداها...»حضرت عیسی علیه السلام بود که پس از تولّد از مادرش مریم علیها السلام با وی سخن گفت. (بحار الانوار، ج 14، ص 220، ح 32) از سویی دیگر می‌توان از سیاق استفاده نمود که نذر روزۀ سکوت از سوی مریم علیها السلام به هنگام خطاب عیسی علیه السلام بوده است. (المیزان، ج 14، ص 44)

2) 2) . الف و لام در«الیوم»برای عهد حضوری است؛ یعنی«امروز»و مقصود از آن، همان روزی است که همراه با نوزاد خود به میان قومش برگشت

3) 3) . از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده که مقصود از«و لیوفوا نذورهم»از منا به مکّه است. (بحار الانوار، ج 96، ص 312، ح 39)

4) 4) . یک احتمال دربارۀ مقصود از«ظالمین»در آیه کسانی است که در راه معصیت نذر کنند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 660)

روزۀ سکوت

نذر همسر عمران

151. پایبندی مادر مریم علیها السلام به نذر خویش:

... رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ .... آل عمران (3) 35 و 36

152. تأسّف همسر عمران در پی زادن مریم علیها السلام از محقَّق نشدن نذر به دلیل دختر بودن نوزاد:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ ... وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثیٰ .... آل عمران (3) 35 و 36

153. پذیرش نذر مادر مریم از سوی خداوند، پس از زایمان وی به گونۀ شایسته:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی ... فَتَقَبَّلَهٰا رَبُّهٰا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَ أَنْبَتَهٰا نَبٰاتاً .... آل عمران (3) 35 و 37

154. نذر همسر عمران فرزند جنین خویش را برای خدمت در راه خدا و آزادی از هرگونه خدمت برای خویش:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی .... آل عمران (3) 35

155. خلوص نیّت همسر عمران، در نذر فرزندش برای خدمت در راه خدا:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... آل عمران (3) 35

156. نذر مخلصانۀ همسر عمران، زمینۀ برگزیدن آل عمران برای نبوّت:

إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ ... وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی الْعٰالَمِینَ إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی ... (1)آل عمران (3) 33 و 35

157. دعای همسر عمران در پیشگاه خداوند و درخواست از او، برای قبولی نذرش:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . آل عمران (3) 35

158. نذر جنین، برای خدمتگزاری همیشه در عبادتگاه، از جانب همسر عمران:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... آل عمران (3) 35

159. اندوه و ترس همسر عمران، به احتمال و گمان عدم پذیرش نذر وی:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ .... آل عمران (3) 35 و 36

نیز ==> همین مدخل، قبولی نذر

وفا به نذر

آثار وفا به نذر

160. خداوند، مددکار و یاور وفاکنندگان به نذر:

1) 1) . برداشت بر این اساس است که«اذ قالت»ظرف برای«اصطفیٰ»باشد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص ؟)

... أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُهُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ. (1)بقره (2) 270

161. وفای به نذر ، از عوامل ورود به بهشت:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً. انسان (76) 5 و 7 و 12

162. وفای به نذر، موجب مصونیّت از سختیهای قیامت:

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً

فَوَقٰاهُمُ اللّٰهُ شَرَّ ذٰلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقّٰاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً. انسان (76) 7 و 11

163. وفای به نذر، موجب شادابی و شادمانی در قیامت:

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ .... وَ لَقّٰاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً. انسان (76) 7 و 11

164. وفای به نذر، موجب ستایش خداوند:

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً. انسان (76) 7

پاداش وفا به نذر

165. پاداش الهی به وفاکنندگان نذر خویش:

... أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُهُ .... بقره (2) 270

166. بهشت و نعمتهای آن، پاداش نذر ابرار وفاکنندگان به نذر:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

عَیْناً یَشْرَبُ بِهٰا عِبٰادُ اللّٰهِ یُفَجِّرُونَهٰا تَفْجِیراً

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً. انسان (76) 5 -\7 و 12

ترک وفا به نذر

167. ترک وفای به نذر، موجب قرار گرفتن در زمرۀ ستمگران:

وَ مٰا ... نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ ... وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ. بقره (2) 270

تشویق به وفای نذر

168. وفای به نذر، مورد تشویق خداوند هرچند متعلق آن امر کوچکی باشد:

وَ مٰا ... نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُهُ ... (2)بقره (2) 270

169. وفا نکردن به نذر، موجب قرار گرفتن در زمرۀ ظالمان:

وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُهُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ. (3)بقره (2) 270

170. وفا نکردن به نذر، موجب محرومیّت از نصرت الهی:

وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُهُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ. بقره (2) 270


1) 1) . از مفهوم«و ما للظّالمین من انصار»که تارکان وفای به نذر در شمار آنان است استفاده می‌شود که وفاکنندگان به نذر مشمول نصرت الهی هستند

2) 2) . نکره بودن«نفقه»و«نذر»دلالت بر هر نوع و هر مقدار از نفقه و نذر دارد هرچند اندک باشد

3) 3) . به یک احتمال، مقصود از«ظالمین»در آیه، کسانی است که به نذر خود وفا نکنند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 660)

زمینۀ وفا به نذر

171. توجّه به علم خداوند به نذورات، برانگیزندۀ آدمی در وفای به نذر:

وَ مٰا ... نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُهُ .... بقره (2) 270

وفاکنندگان به نذر

1. ابرار
172. ابرار و نیکان، از وفاکنندگان به نذر خویش:

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً. انسان (76) 7

173. ستایش و تمجید خداوند از ابرار به سبب وفا به نذر:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً. انسان (76) 5 و 7

2. امام حسن علیه السلام
174. حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام ، از وفاکنندگان به نذر خویش:

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ .... انسان (76) 7

3. امام حسین علیه السلام
175. حضرت امام حسین علیه السلام ، از وفاکنندگان به نذر خویش:

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ .... انسان (76) 7

4. امام علی علیه السلام
176. حضرت علیّ بن ابی طالب علیه السلام از وفاکنندگان به نذر:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... یُوفُونَ بِالنَّذْرِ ... (1)انسان (76) 5 و 7

5. فاطمه علیها السلام
177. حضرت فاطمه بنت الرّسول علیها السلام ، از وفاکنندگان به نذر خویش:

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ ... (2)انسان (76) 7

6 . فضّه
178. فضّه، خادمۀ حضرت فاطمه علیها السلام ، از وفاکنندگان به نذر خویش:

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ ... (3)انسان (76) 7

7. مریم علیها السلام
179. مریم عذرا علیها السلام ، از وفاکنندگان به نذر خویش:

فَکُلِی وَ اشْرَبِی وَ قَرِّی عَیْناً فَإِمّٰا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا

فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهٰا تَحْمِلُهُ قٰالُوا یٰا مَرْیَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَیْئاً فَرِیًّا

یٰا أُخْتَ هٰارُونَ مٰا کٰانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ مٰا کٰانَتْ أُمُّکِ


1) 1) . آیات شریفۀ 5 تا 22، طبق روایت از طریق فریقین، دربارۀ اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله یعنی علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام و فضّه نازل شده است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 611 ؛ الکشاف، ج 4، ص 670 ؛ انوار التنزیل، بیضاوی، ج 4، ص 358)

2) 2) . سه روز روزه، نذر علیّ مرتضی و فاطمه بنت الرّسول علیهما السلام برای شفای مریضی حسنین علیهما السلام بوده و آیات 5 تا 22، در مورد ایثار اهل‌بیت علیهم السلام است که هنگام افطار هر سه روز افطار خویش را به مسکین و یتیم و اسیر دادند و این آیات در شأن آنان نازل شده است. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 4، ص 358)

3) 3) . در روایات مربوط به شأن نزول آیه، فضّه نیز در شمار نذرکنندگان برای شفای امام حسن و امام حسین علیهما السلام آمده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 471؛ مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 611 ؛ انوار التنزیل، بیضاوی، ج 4، ص 674 ؛ الکشاف، ج 4، ص 670)

بَغِیًّا. مریم (19) 26 -\28

8 . همسر عمران
180. همسر عمران، از وفاکنندگان به نذر خویش:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی ... فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا وَضَعَتْ وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثیٰ وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ وَ إِنِّی أُعِیذُهٰا بِکَ وَ ذُرِّیَّتَهٰا مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ . آل عمران (3) 35 و 36

نیز ==> همین مدخل، قبولی نذر

نردبان

اشاره

نردبان، دو چوب یا دو قطعۀ فلزّ بلند عمودی است که میان آنها را به فاصلۀ معیّن چوبها یا قطعات فلزّی افقی کار گذاشته‌اند و با آن از دیوار، درخت و غیره بالا روند و یا به بام خانه برآیند. (1)در عربی آن را «سُلَّم»گویند. (2)«سُلّم»در اصل لغت چیزی را گویند که در مواقع خطر به‌وسیلۀ آن می‌توان به مکانهای بلند بالا رفت، سپس اسم شده برای وسیله‌ای که می‌توان با آن به‌سوی شیء رفیع و مرتفع صعود کرد. (3)در این مدخل از واژه‌های«سُلّم»و«معارج» استفاده شده است.

نردبان به آسمان

181. زدن نقب به زمین یا گذاشتن نردبان به آسمان برای آوردن معجزه، تمثیلی برای تمایل شدید پیامبر صلی الله علیه و آله به هدایت مردم:

... فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِیَ ... أَوْ سُلَّماً فِی السَّمٰاءِ فَتَأْتِیَهُمْ بِآیَةٍ .... انعام (6) 35

182. عدم توانایی پیامبر صلی الله علیه و آله برای ارائۀ معجزه از پیش خود، حتّی با نقب زدن به زمین و گذاشتن نردبان به آسمان، به منظور وادار کردن کافران به ایمان:

... فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِیَ نَفَقاً فِی الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِی السَّمٰاءِ فَتَأْتِیَهُمْ بِآیَةٍ ... (4)انعام (6) 35

183. نداشتن نردبانی برای صعود، جهت شنیدن وحی، کنایه از بی‌اساس بودن ادّعاهای کافران:

أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ یَسْتَمِعُونَ فِیهِ فَلْیَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ . طور (52) 38

نردبان خانۀ کافران

184. توانایی خداوند بر مرفّه ساختن زندگی کافران، با اعطای خانه‌هایی با سقفهای نقره‌ای و نردبانهایی از نقره برای صعود به آن:

... لَجَعَلْنٰا ... لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعٰارِجَ عَلَیْهٰا


1) 1) . فرهنگ فارسی، ج 4، ص 4701،«نردبان»

2) 2) . فرهنگ دانشگاهی، فارسی عربی، ص 511،«نردبان»

3) 3) . مفردات، ص 424،«سلم»

4) 4) . معنای آیه این است: تو نمی‌توانی به آیه دست یابی که آنان را به ایمان وادار سازی، زیرا خداوند ایمان با اختیار را از آنان می‌خواهد. (المیزان، ج 7، ص 64)

یَظْهَرُونَ . (1)زخرف (43) 33

نردبان نقره‌ای

==> همین مدخل، نردبان خانۀ کافران

نزاع

==>اختلاف

نژاد

اشاره

نژاد، اصل و نسب، خاندان و تبار (2)را گویند. در این مدخل از واژۀ«قبائل»و برخی آیات دلالت‌کننده بر نژاد، استفاده شده است.

تنوّع نژادها

185. شناسایی و ارتباط انسانها با یکدیگر، علت تنوّع نژادها و قومیّتها:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا .... حجرات (49) 13

186. خداوند، عامل تنوّع نژادهای انسانها:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. حجرات (49) 13

نژاد اصحاب سبت

187. اصحاب سبت، گروهی از قوم بنی اسرائیل:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ ... وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ .... بقره (2) 47 و 65

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لاٰ یَسْبِتُونَ لاٰ تَأْتِیهِمْ کَذٰلِکَ نَبْلُوهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ . اعراف (7) 163

نژادپرستی

اشاره

188. نسبت دادن برتری نژادی و مشروعیّت تضییع حقوق دیگران به خدا، نسبتی دروغ و ناروا:

... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لَیْسَ عَلَیْنٰا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ وَ یَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . (3)آل عمران (3) 75

آثار نژادپرستی

189. نژادپرستی و خودبرتربینی، زمینه‌ای برای

1) 1) .«معارج»یعنی نردبان‌هایی از نقره. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 72)

2) 2) . برهان قاطع، ص 1133،«نژاد»؛ لغت‌نامه، ج 13، ص19841،«نژاد»

3) 3) . یهودیان، خود را اهل کتاب و دیگران را«امّی»می‌خواندند و سخن‌شان«لیس علینا فی الامّیّین سبیل»به معنای نفی هرگونه چیرگی غیر اسرائیلی بر اسرائیلی است و این ادّعا را به دین استناد می‌دادند و گمان می‌کردند کرامت الهی به آنان اختصاص دارد. این ادّعا گرچه در تورات و غیر تورات وجود ندارد ولی چیزی بود که از زبان احبارشان گرفته و به صورت یک موضوع نژادی بین خود قرار دادند. (المیزان، ج 3، ص 261)

تضییع حقوق دیگران:

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ ... مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِینٰارٍ لاٰ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ إِلاّٰ مٰا دُمْتَ عَلَیْهِ قٰائِماً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لَیْسَ عَلَیْنٰا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ .... آل عمران (3) 75

190. نژادپرستی، زمینه‌ساز تقلید و پیروی کورکورانه:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ قٰالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مٰا أَلْفَیْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا أَ وَ لَوْ کٰانَ آبٰاؤُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ شَیْئاً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ . بقره (2) 170

قٰالُوا یٰا صٰالِحُ قَدْ کُنْتَ فِینٰا مَرْجُوًّا قَبْلَ هٰذٰا أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا وَ إِنَّنٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ . هود (11) 62

قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِی أَمْوٰالِنٰا مٰا نَشٰؤُا إِنَّکَ لَأَنْتَ الْحَلِیمُ الرَّشِیدُ. هود (11) 87

191. نژادپرستی و خودبزرگ‌بینی، از مصادیق ظلم:

قُلْ إِنْ کٰانَتْ لَکُمُ الدّٰارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللّٰهِ خٰالِصَةً مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ لَنْ یَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . بقره (2) 94 و 95

قُلْ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ هٰادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . جمعه (62) 6 و 7

اجتناب از نژادپرستی

192. تقوا، مایۀ ارزش واقعی و عامل اجتناب انسانها از نژادپرستی:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. حجرات (49) 13

193. توجّه به علم و آگاهی همه‌جانبۀ خداوند، موجب پرهیز از نژادپرستی:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. حجرات (49) 13

نژادپرستی اهل کتاب

194. تضییع حقوق دیگران به‌وسیلۀ برخی اهل کتاب (یهود)، ناشی از روحیّۀ نژادپرستی و خودبرتربینی:

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ ... مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِینٰارٍ لاٰ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ إِلاّٰ مٰا دُمْتَ عَلَیْهِ قٰائِماً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لَیْسَ عَلَیْنٰا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ .... آل عمران (3) 75

نژادپرستی بنی اسرائیل

==> بنی اسرائیل، نژادپرستی بنی اسرائیل

نژادپرستی عرب

195. مشرکان عرب، دارای تعصّب نژادی شدید:

وَ لَوْ نَزَّلْنٰاهُ عَلیٰ بَعْضِ الْأَعْجَمِینَ

فَقَرَأَهُ عَلَیْهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 198 و 199

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ لَیَکُونُنَّ أَهْدیٰ مِنْ إِحْدَی الْأُمَمِ فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ نَذِیرٌ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً. فاطر (35) 42

196. تعصّب نژادی عرب، مانع ایمان آوردن آنان به

قرآن، در صورت نزول آن بر فرد غیر عرب:

وَ لَوْ نَزَّلْنٰاهُ عَلیٰ بَعْضِ الْأَعْجَمِینَ

فَقَرَأَهُ عَلَیْهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 198 و 199

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً أَعْجَمِیًّا لَقٰالُوا لَوْ لاٰ فُصِّلَتْ آیٰاتُهُ

أَعْجَمِیٌّ وَ عَرَبِیٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِینَ آمَنُوا هُدیً وَ شِفٰاءٌ وَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْرٌ وَ هُوَ عَلَیْهِمْ عَمًی أُولٰئِکَ یُنٰادَوْنَ مِنْ مَکٰانٍ بَعِیدٍ. فصّلت (41) 44

نژادپرستی فرعون

197. فرعون، فردی نژادپرست و خودبرتربین:

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ

فَقٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنٰا وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ . مؤمنون (23) 45 - 47

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ

أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِنْ هٰذَا الَّذِی هُوَ مَهِینٌ وَ لاٰ یَکٰادُ یُبِینُ . زخرف (43) 51 و 52

نژادپرستی یهود

198. تخیّل انحصاری بودن بهشت برای یهودیان، برخاسته از برتر دانستن نژاد خویش:

وَ قٰالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ کٰانَ هُوداً ... تِلْکَ أَمٰانِیُّهُمْ قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . بقره (2) 111

199. خود را فرزند خدا خواندن، ناشی از نژادپرستی برخی یهودیان:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ ... نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ .... مائده (5) 18

200. خود را دوست انحصاری خدا معرّفی کردن، ناشی از نژادپرستی برخی یهودیان:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ ... نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ .... مائده (5) 18

قُلْ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ هٰادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . جمعه (62) 6

201. نژادپرستی یهود، عامل کفرورزی آنان به قرآن:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ قٰالُوا نُؤْمِنُ بِمٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ یَکْفُرُونَ بِمٰا وَرٰاءَهُ وَ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِیٰاءَ اللّٰهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . بقره (2) 91

202. نژادپرستی یهود، با منحصر دانستن سرای آخرت برای خویش:

قُلْ إِنْ کٰانَتْ لَکُمُ الدّٰارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللّٰهِ خٰالِصَةً مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . بقره (2) 94

نژاد شعیب علیه السلام

203. شعیب علیه السلام ، پیامبری برگزیده از نژاد عرب:

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... (1)هود (11) 84


1) 1) . از امام صادق علیه السلام روایت شده است: خدای - عزّ و جلّ - از عرب جز پنج نفر کسی را مبعوث نکرد: هود، صالح، اسماعیل و شعیب علیهم السلام و محمّد صلی الله علیه و آله ، خاتم پیامبران. (قصص الانبیاء، راوندی، ص 148، ح 157؛ بحار الانوار، ج 12، ص 385، ح 11)

نژاد صالح علیه السلام

204. صالح علیه السلام ، پیامبر قوم ثمود، از نژاد عرب:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ ... (1)هود (11) 61

نژاد عرب

205. مردم جزیرة العرب، از نظر نژادی، از نسل قوم نوح:

إِنّٰا لَمّٰا طَغَی الْمٰاءُ حَمَلْنٰاکُمْ فِی الْجٰارِیَةِ . حاقّه (69) 11

نژاد محمّد صلی الله علیه و آله

206. محمّد صلی الله علیه و آله ، پیامبری برگزیده از نژاد عرب:

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ .... آل عمران (3) 164

لَقَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ .... توبه (9) 128

أَ کٰانَ لِلنّٰاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ رَجُلٍ مِنْهُمْ .... یونس (10) 2

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ ... (2)جمعه (62) 2

نقش نژاد

207. نقش نژادها، در شناسایی انسانها از همدیگر:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. حجرات (49) 13

208. فضیلت و برتری انسانها بر یکدیگر، تنها براساس تقوا، نه براساس نژاد:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. حجرات (49) 13

همسانی نژادها

209. همسانی همۀ نژادها، در خلقت و بشر بودن:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصٰاریٰ نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ قُلْ فَلِمَ یُعَذِّبُکُمْ بِذُنُوبِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ .... مائده (5) 18

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَفْقَهُونَ . انعام (6) 98

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. حجرات (49) 13


1) 1) . از امام صادق علیه السلام روایت شده است: خدای - عزّ و جلّ - از عرب جز پنج نفر کسی را مبعوث نکرد: هود، صالح، اسماعیل و شعیب علیهم السلام و محمّد صلی الله علیه و آله ، خاتم پیامبران. (قصص الانبیاء، راوندی، ص 148، ح 157؛ بحار الانوار، ج 12، ص 385، ح 11)

2) 2) . مراد از رسول در«لقد جاءکم رسول من انفسکم»محمّد صلی الله علیه و آله است یعنی به‌سوی شما آمد پیامبری از جنس بشر و از [نژاد] عرب. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 130)

نسب

==>خویشاوندی

نسخ

اشاره

نسخ در لغت به دو معنا آمده: 1. ازالۀ چیزی به چیز دیگر، مثل نسخ آفتاب به‌وسیلۀ سایه و نسخ سایه به‌وسیلۀ آفتاب؛ 2. انتقال و اثبات چیزی به جای دیگر، مثل نسخ کتاب و نوشتن آن در جای دیگر. (1)

در اصطلاح دست برداشتن از حکم شرعی مورد عمل به جهت ورود دلیل شرعی جدید (2)و به عبارت دیگر، رفع ید و دست برداشتن از قانون و امر سابق که به حسب ظاهر اقتضای دوام داشت به‌وسیلۀ تشریع قانون لاحق، (3)به جهت به آخر رسیدن زمان عمل به آن. (4)مقصود از نسخ در این مدخل، معنای اصطلاحی آن است و از واژه‌های «نسخ»،«بدل»و سیاق آیاتی که دلالت بر نسخ می‌کنند، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: موارد نسخ.

آثار نسخ

1. اتّهام به محمّد صلی الله علیه و آله

210. نسخ و جایگزینی برخی آیات و احکام الهی، دستاویزی برای مشرکان، در مبارزه با پیامبر صلی الله علیه و آله و اتّهام افترا به ایشان:

وَ إِذٰا بَدَّلْنٰا آیَةً مَکٰانَ آیَةٍ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یُنَزِّلُ قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . (5)نحل (16) 101

2. پرسشهای بیجا

211. تغییر و نسخ برخی آیات و احکام برانگیزانندۀ مسلمانان به طرح پرسشهای نابجا از پیامبر صلی الله علیه و آله :

مٰا نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِهٰا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْهٰا أَوْ مِثْلِهٰا أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

أَمْ تُرِیدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَکُمْ کَمٰا سُئِلَ مُوسیٰ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ یَتَبَدَّلِ الْکُفْرَ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ . (6)بقره (2) 106 و 108

3. درخواست نسخ

212. نسخ و تبدیل بعضی احکام ترغیب‌کنندۀ برخی مسلمانها به درخواست تغییر و تبدیل برخی احکام دیگر:

مٰا نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِهٰا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْهٰا أَوْ مِثْلِهٰا أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

أَمْ تُرِیدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَکُمْ کَمٰا سُئِلَ مُوسیٰ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ


1) 1) . لسان العرب، ج 14، ص 121«نسخ»؛ مفردات، ص801«نسخ»

2) 2) . مناهل العرفان فی علوم القرآن، ج 2، ص 191

3) 3) . التمهید فی علوم القرآن، ج 2، ص 277

4) 4) . البیان فی تفسیر القرآن، ص 277

5) 5) . مقصود از«بدّلنا آیة مکان آیة»نسخ آن و جایگزین کردن آیۀ دیگر است یا به نسخ حکم و تلاوت و یا به نسخ حکم تنها. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 595؛ روح المعانی، ج 8 ، جزء 14، ص 341)

6) 6) . مورد سؤال به قرینۀ آیه 106، می‌تواند نسخ بعضی احکام و آیات باشد

یَتَبَدَّلِ الْکُفْرَ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ . (1)بقره (2) 106 و 108

اختیار نسخ

213. نسخ، امری مختص به خداوند و در اختیار او:

مٰا نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِهٰا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْهٰا أَوْ مِثْلِهٰا أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. بقره (2) 106

قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ . بقره (2) 144

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هٰذٰا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقٰاءِ نَفْسِی إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ ....

یونس (10) 15

یَمْحُوا اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتٰابِ

وَ إِنْ مٰا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ فَإِنَّمٰا عَلَیْکَ الْبَلاٰغُ وَ عَلَیْنَا الْحِسٰابُ . (2)رعد (13) 39 و 40

214. عدم اختیار پیامبر صلی الله علیه و آله بر نسخ آیات قرآن و تغییر آنها از جانب خود:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هٰذٰا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقٰاءِ نَفْسِی إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . یونس (10) 15

215. نسخ آیات و احکام دین، جلوه‌ای از قدرت و مالکیت مطلق خداوند:

مٰا نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِهٰا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْهٰا أَوْ مِثْلِهٰا أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 106 و 107

اعتراض به نسخ

216. اعتراض به نسخ و اتهام افترا به پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی مشرکان:

وَ إِذٰا بَدَّلْنٰا آیَةً مَکٰانَ آیَةٍ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یُنَزِّلُ قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . نحل (16) 101

217. اعتراض به نسخ، نشانۀ سفاهت و کم‌خردی:

سَیَقُولُ السُّفَهٰاءُ مِنَ النّٰاسِ مٰا وَلاّٰهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِی کٰانُوا عَلَیْهٰا قُلْ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . بقره (2) 142

امکان نسخ

218. امکان وقوع نسخ، در آیات و احکام الهی:

مٰا نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِهٰا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْهٰا أَوْ مِثْلِهٰا أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. بقره (2) 106

سَیَقُولُ السُّفَهٰاءُ مِنَ النّٰاسِ مٰا وَلاّٰهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِی کٰانُوا عَلَیْهٰا قُلْ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ یَهْدِی مَنْ


1) 1) . برداشت فوق براساس نظم و ارتباط بین آیات می‌باشد. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 352)

2) 2) . بنا بر اینکه مقصود از محو و اثبات و احکام ناسخ و منسوخ باشد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 457؛ الکشاف، ج 2، ص 534)

یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . بقره (2) 142

وَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ لِأُحِلَّ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی حُرِّمَ عَلَیْکُمْ وَ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . آل عمران (3) 50

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ حَتّٰی یَتَوَفّٰاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لَهُنَّ سَبِیلاً. (1)نساء (4) 15

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتٰالِ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صٰابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ یَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ

اَلْآنَ خَفَّفَ اللّٰهُ عَنْکُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِیکُمْ ضَعْفاً فَإِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ صٰابِرَةٌ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ أَلْفٌ یَغْلِبُوا أَلْفَیْنِ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ . انفال (8) 65 و 66

یَمْحُوا اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتٰابِ . رعد (13) 39

نیز ==> همین مدخل، موارد نسخ

انتظار نسخ

219. انتظار و اشتیاق پیامبر صلی الله علیه و آله برای نسخ قبله از بیت‌المقدّس به کعبه:

قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ . بقره (2) 144

220. انتظار و اشتیاق پیامبر صلی الله علیه و آله برای نسخ قبلۀ سابق (بیت‌المقدّس) دارای نقشی به سزا در نسخ:

قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ . بقره (2) 144

حقّانیّت نسخ

221. نزول آیه‌ای به جای آیۀ دیگر و تبدیل آن به امر خداوند، براساس حق:

وَ إِذٰا بَدَّلْنٰا آیَةً مَکٰانَ آیَةٍ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یُنَزِّلُ قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُسْلِمِینَ . نحل (16) 101 و 102

حکمت نسخ

222. نسخ، دارای حکمت و دلیل عالمانه:

وَ إِذٰا بَدَّلْنٰا آیَةً مَکٰانَ آیَةٍ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یُنَزِّلُ قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . نحل (16) 101

223. جهل و ناآگاهی مشرکان به حکمت نسخ:

وَ إِذٰا بَدَّلْنٰا آیَةً مَکٰانَ آیَةٍ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یُنَزِّلُ قٰالُوا


1) 1) . حکم این آیه به نظر جمهور مفسّران نسخ شده است و همین نظر از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت شده است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 34)

إِنَّمٰا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . نحل (16) 101

224. ناآگاهی مشرکان به حقیقت و حکمت نسخ، زمینه‌ساز اتهام افترا از سوی آنان به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِذٰا بَدَّلْنٰا آیَةً مَکٰانَ آیَةٍ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یُنَزِّلُ قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُسْلِمِینَ . نحل (16) 101 و 102

225. تبدیل حکمی به بهتر از آن و تأمین خیر بندگان از حکمت‌های نسخ آیات و احکام:

مٰا نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِهٰا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْهٰا أَوْ مِثْلِهٰا أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. بقره (2) 106

226. تثبیت ایمان مؤمنان، فلسفۀ نسخ و تبدیل آیات و پیامهای الهی:

وَ إِذٰا بَدَّلْنٰا آیَةً مَکٰانَ آیَةٍ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یُنَزِّلُ قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُسْلِمِینَ . نحل (16) 101 و 102

227. هدایتگری و بشارت برای مسلمانان، از دلایل نسخ آیات:

وَ إِذٰا بَدَّلْنٰا آیَةً مَکٰانَ آیَةٍ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یُنَزِّلُ قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُسْلِمِینَ . نحل (16) 101 و 102

228. پیشگیری از نافرمانی مسلمانان در اجرای احکام الهی، زمینۀ نسخ حکم حرمت آمیزش در شبهای ماه رمضان:

أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیٰامِ الرَّفَثُ إِلیٰ نِسٰائِکُمْ هُنَّ لِبٰاسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِبٰاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتٰانُونَ أَنْفُسَکُمْ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ وَ عَفٰا عَنْکُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَ ابْتَغُوا مٰا کَتَبَ اللّٰهُ لَکُمْ ... کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ آیٰاتِهِ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ . بقره (2) 187

درخواست نسخ

229. درخواست نسخ و تبدیل و تغییر آیات قرآن از پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی مشرکان منکر قیامت:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هٰذٰا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقٰاءِ نَفْسِی إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . یونس (10) 15

230. درخواست تبدیل و نسخ، زمینه‌ساز از دست دادن ایمان و بروز گمراهی:

مٰا نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِهٰا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْهٰا أَوْ مِثْلِهٰا أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

أَمْ تُرِیدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَکُمْ کَمٰا سُئِلَ مُوسیٰ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ یَتَبَدَّلِ الْکُفْرَ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ . بقره (2) 106 و 108

231. سرزنش مسلمانان، در پی درخواست نسخ و تغییر برخی پیامها و آیات الهی:

مٰا نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِهٰا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْهٰا أَوْ مِثْلِهٰا أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

أَمْ تُرِیدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَکُمْ کَمٰا سُئِلَ مُوسیٰ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ

یَتَبَدَّلِ الْکُفْرَ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ . بقره (2) 106 و 108

قبول نسخ

232. تلازم تقوا با پذیرش احکام تغییر یافته، به‌وسیلۀ پیامبران:

وَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ لِأُحِلَّ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی حُرِّمَ عَلَیْکُمْ وَ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . آل عمران (3) 50

موارد نسخ

1. حکم آمیزش در شبهای رمضان

233. نسخ حرمت آمیزش با همسران، در شبهای ماه رمضان:

أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیٰامِ الرَّفَثُ إِلیٰ نِسٰائِکُمْ هُنَّ لِبٰاسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِبٰاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتٰانُونَ أَنْفُسَکُمْ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ وَ عَفٰا عَنْکُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَ ابْتَغُوا مٰا کَتَبَ اللّٰهُ لَکُمْ .... بقره (2) 187

3. حکم ابدی زنا

234. حکم خدا در کیفر زنای زنان نسخ‌کنندۀ حبس ابدی، در مورد آنان:

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ حَتّٰی یَتَوَفّٰاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لَهُنَّ سَبِیلاً. (1)نساء (4) 15

3. حکم ارث غیر ارحام

235. منسوخ شدن ارث بردن غیر ارحام (مؤمنان مهاجر، هم‌پیمانان، برادران دینی) با اختصاص ارث به ارحام:

وَ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِیَ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ الَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً. (2)نساء (4) 33

وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا مَعَکُمْ فَأُولٰئِکَ مِنْکُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . (3)انفال (8) 75

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوٰاجُهُ أُمَّهٰاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلیٰ أَوْلِیٰائِکُمْ مَعْرُوفاً کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. (4)احزاب (33) 6

4. حکم ارث مهاجران

==> همین مدخل، موارد نسخ، حکم ارث غیر ارحام

5. حکم ارث هم‌پیمان

==> همین مدخل، موارد نسخ، حکم ارث غیر ارحام


1) 1) . امام صادق علیه السلام دربارۀ«سبیل»در آیۀ مزبور فرمود: آیه نسخ شده است و مقصود از سبیل، حدود است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 34؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 456، ح 124)

2) 2) . این آیه با آیۀ«و اولو الارحام بعضهم اولیٰ ببعض»نسخ شده است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 66)

3) 3) . از ابن عبّاس و حسن و جماعتی نقل شده است که عبارت«و اولو الارحام»نسبت به ما قبل خویش ناسخ است که توارث به معاهده و هجرت و... را جایز می‌شمرد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 865)

4) 4) . این آیه، میراث بردن از طریق مهاجرت و مؤاخاة [برادری] را نسخ کرده است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 529)

6 . حکم تخییری قضاوت برای اهل کتاب

236. نسخ حکم اختیار پیامبر صلی الله علیه و آله بین قضاوت برای اهل کتاب و ترک آن در صورت ترافع:

وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْکِتٰابِ وَ مُهَیْمِناً عَلَیْهِ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ عَمّٰا جٰاءَکَ مِنَ الْحَقِّ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهٰاجاً وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ لٰکِنْ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مٰا آتٰاکُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرٰاتِ إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ . (1)مائده (5) 48

7 . حکم جهر و اخفات

237. وقوع نسخ، در حکم جهر و اخفات نماز، با تعیین موارد لازم:

قُلِ ادْعُوا اللّٰهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمٰنَ أَیًّا مٰا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ وَ لاٰ تَجْهَرْ بِصَلاٰتِکَ وَ لاٰ تُخٰافِتْ بِهٰا وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذٰلِکَ سَبِیلاً. (2)اسراء (17) 110

8 . حکم خوردن در شب ماه رمضان

238. تغییر حرمت خوردن، پس از خوابیدن در شبهای ماه رمضان با تشریع جواز آن:

أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیٰامِ ... وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّیٰامَ إِلَی اللَّیْلِ ... (3)بقره (2) 187

9 . حکم صدقه در نجوا

239. تغییر حکم صدقۀ نجوا، در پی امتناع ورزیدن مسلمانان از اجرای آن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقَةً ذٰلِکَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مجادله (58) 12

أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقٰاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . مجادله (58) 13

10. حکم عدم تعرض به کافران

240. نسخ حکم عدم تعرّض به کافران بوسیلۀ حکم جهاد با آنان:

اِتَّبِعْ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکُوا وَ مٰا جَعَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکِیلٍ . (4)انعام (6) 106 و 107


1) 1) . گفته شده با امر شدن پیامبر صلی الله علیه و آله به قضاوت برای اهل کتاب حکم اختیار ایشان در قضاوت برای اهل کتاب که در آیه 42 مطرح شده، نسخ گردید. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 313؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 6 ، ص 137؛ روح المعانی، ج 4، جزء 6، ص 206)

2) 2) . بنا بر روایتی از امام صادق علیه السلام که دربارۀ سخن خدا«و لا تجهر بصلاتک و لا تخافت بها»فرمود: این آیۀ شریفه به‌وسیلۀ آیۀ«فاصدع بما تؤمر و اعرض عن المشرکین»(حجر، 94) نسخ گردید. (تفسیر عیاشی، ج 2، ص 309، ح 176؛ تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 234، ح 485)

3) 3) . این آیه ناسخ حکم ممنوعیّت خوردن و آشامیدن در شبهای ماه رمضان است، چنان‌که در شأن نزول آن وارد شده است. (نک: مجمع البیان، ج 1-\2، ص 503؛ الکشاف، ج 1، ص 229)

4) 4) . گفته‌اند: این آیه به آیۀ جهاد در سورۀ توبه نسخ شده است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 536؛ انوار التنزیل، بیضاوی، ج 2، ص 42)

11. حکم عدّۀ زن شوهر مرده

241. نسخ حکم یک سال ماندن در منزل شوهر متوفا، به حکم عدّۀ وفات (چهار ماه و ده روز):

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً وَصِیَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ مَتٰاعاً إِلَی الْحَوْلِ غَیْرَ إِخْرٰاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِی مٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . (1)بقره (2) 240

12. حکم قبله

242. نسخ استقبال به بیت‌المقدّس، و تعیین مسجد الحرام به جای قبلۀ اوّل:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً وَ مٰا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْهٰا إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلیٰ عَقِبَیْهِ وَ إِنْ کٰانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاّٰ عَلَی الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُضِیعَ إِیمٰانَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ بِالنّٰاسِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ

قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ


1) 1) . با نزول آیۀ 234 بقره (2) و تعیین مدّت عدّه چهار ماه و ده روز برای زن شوهر مرده، آیۀ قبل نسخ شده است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 590 و 602 ؛ انوار التنزیل، بیضاوی، ج 1، ص 207)

شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ . بقره (2) 143 و 144

13. حکم ممنوعیّت جهاد در ماه حرام

243. نسخ حکم ممنوعیّت جهاد با مشرکان، در ماههای حرام:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ کُفْرٌ بِهِ ... (1)بقره (2) 217

نسخ آیات

244. نزول و جایگزینی آیۀ بهتر از آیۀ منسوخ و یا همانند آن از سوی خداوند:

مٰا نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِهٰا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْهٰا أَوْ مِثْلِهٰا أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. بقره (2) 106

245. نسخ و تغییر برخی آیات دستاویز مشرکان، در متهم کردن پیامبر صلی الله علیه و آله به دروغ‌گویی:

وَ إِذٰا بَدَّلْنٰا آیَةً مَکٰانَ آیَةٍ ... قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مُفْتَرٍ .... نحل (16) 101

نیز ==> همین مدخل، آثار نسخ، اختیار نسخ، اعتراض به نسخ

نسخ آیۀ نجوا

246. نسخ آیۀ نجوا بعد از عمل امام علی علیه السلام به آن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقَةً ذٰلِکَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقٰاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . (2)مجادله (58) 12 و 13

نسخ احکام

==> همین مدخل، اختیار نسخ، امکان نسخ، درخواست نسخ و موارد نسخ

نسخ ادیان

247. قابلیّت نسخ در ادیان الهی و ارائۀ آیینی بهتر یا همانند قبلی به دلیل قدرت مطلق خداوند:

مٰا نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِهٰا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْهٰا أَوْ مِثْلِهٰا أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. (3)بقره (2) 106

248. تنها خداوند، قادر بر نسخ و تغییر دین:

مٰا نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِهٰا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْهٰا أَوْ مِثْلِهٰا أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. بقره (2) 106

249. اسلام، ناسخ تمام ادیان گذشته:

إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللّٰهِ الْإِسْلاٰمُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَإِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ . (4)آل عمران (3) 19

وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلاٰمِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . آل عمران (3) 85

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ . توبه (9) 33

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً. فتح (48) 28

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ . صفّ (61) 8 و 9

نسخ در تورات

250. نسخ بعضی از احکام و تحریمهای تورات، از سوی عیسی علیه السلام :

إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ .... وَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ لِأُحِلَّ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی حُرِّمَ عَلَیْکُمْ .... آل عمران (3) 45 و 50

251. معجزات عیسی علیه السلام دلیل بر صحّت نسخ بعضی از احکام، از سوی آن حضرت:

إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ .... وَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ لِأُحِلَّ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی حُرِّمَ عَلَیْکُمْ وَ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . آل عمران (3) 45 و 50


1) 1) . بنا بر احتمالی حکم ممنوعیّت جهاد در ماههای حرام با آیۀ شریفۀ 89 نساء (4) و 193 بقره (2) نسخ شده است. (مجمع البیان، ج 1 -\2 ، ص 552؛ انوار التنزیل، بیضاوی، ج 1، ص 188)

2) 2) . براساس روایتی از امام علی علیه السلام که فرمود: در قرآن آیه‌ای است که قبل از من هیچ‌کس به آن عمل نکرد و بعد از من نیز احدی به آن عمل نخواهد کرد و آن آیۀ نجوا است. (تفسیر قمی، ج 2 ص 357؛ تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 265، ح 48)

3) 3) . از مصادیق آیه به دلیل آیات قبل که در مورد بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله و دعوت اهل کتاب به اسلام است می‌تواند ادیان گذشته باشد

4) 4) . بنا بر اینکه مقصود از«الاسلام»شریعت پیامبر صلی الله علیه و آله باشد

نسخ در قرآن

==> همین مدخل، نسخ آیات

نسخ قبله

252. تغییر و نسخ قبلۀ مسلمانان از مسجد الاقصی به مسجد الحرام:

قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ إِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِی وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ . بقره (2) 144 و 149 و 150

253. نسخ قبله از کعبه به بیت‌المقدّس، آزمونی برای مسلمانان جهت مشخص شدن روحیّۀ تعبد و تسلیم در برابر خداوند:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً وَ مٰا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْهٰا إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلیٰ عَقِبَیْهِ وَ إِنْ کٰانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاّٰ عَلَی الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ .... بقره (2) 143

254. نسخ قبله و تغییر آن از بیت‌المقدّس به کعبه، دارای نقشی مؤثّر در نیل امّت اسلامی به برتری و اعتدال:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً وَ مٰا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْهٰا إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلیٰ عَقِبَیْهِ .... بقره (2) 143

255. سختی و دشواری نسخ قبله از بیت‌المقدّس، برای برخی مسلمانان:

... وَ مٰا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْهٰا إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلیٰ عَقِبَیْهِ وَ إِنْ کٰانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاّٰ عَلَی الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ ... قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ .... بقره (2) 143 و 144

نیز ==> همین مدخل، انتظار نسخ

نسخ کتابهای آسمانی

256. تغییر و جایگزینی کتابهای آسمانی، سنّت قطعی خداوند:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلاً مِنْ قَبْلِکَ وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ أَزْوٰاجاً وَ ذُرِّیَّةً وَ مٰا کٰانَ لِرَسُولٍ أَنْ یَأْتِیَ بِآیَةٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ لِکُلِّ أَجَلٍ کِتٰابٌ

یَمْحُوا اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتٰابِ . (1)رعد (13) 38 و 39


1) 1) . برداشت بر این اساس است که در«لکلّ اجل کتاب»تقدیم و تأخیر باشد و معنای آن این می‌شود که هر کتاب آسمانی مدّت مشخص و زمان خاصّی دارد و با پایان یافتن کتاب دیگری جایگزینی شد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 457)

وقوع نسخ

==> همین مدخل، امکان نسخ، موارد نسخ

نیز ==> حکم، نسخ حکم و محو و اثبات

نَسر (بت)

اشاره

نَسر، نام یکی از بتهای قوم نوح بود. (1)در علّت نامگذاری آن گفته شده که [نسر] نام فرد صالحی بود که پس از آدم علیه السلام زندگی می‌کرد و پس از وفاتش مردم راه او را در عبادت پیشۀ خود ساختند و شیطان به قوم نوح وسوسه کرد تا مجسّمۀ نسر و دیگر بتها را در مجالس و محافل خود نصب نمایند.

کم‌کم قوم نوح آنان را پرستش کردند. (2)در این مدخل از واژۀ«نسر»استفاده شده است.

پرستش نَسر


1) 1) . مفردات، ص 802 ،«نَسر»

2) 2) . مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 547؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 14، جزء 29، ص 208

257. قوم نوح، عبادت‌کنندۀ بت نَسر:

قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی .... وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا ... نَسْراً. نوح (71) 21 و 23

258. عبادت‌کنندگان«نَسر»انسانهایی گمراه:

وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لاٰ سُوٰاعاً وَ لاٰ یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً

وَ قَدْ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ لاٰ تَزِدِ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ ضَلاٰلاً. نوح (71) 23 و 24

259. پرستش نسر و ارتکاب گناهان از موجبات عذاب دنیوی و اخروی قوم نوح:

وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لاٰ سُوٰاعاً وَ لاٰ یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً

مِمّٰا خَطِیئٰاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نٰاراً فَلَمْ یَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَنْصٰاراً. نوح (71) 23 و 25

260. لجاجت قوم نوح در پرستش نسر:

وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لاٰ سُوٰاعاً وَ لاٰ یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً

إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبٰادَکَ وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً. نوح (71) 23 و 26 و 27

261. پرستش نسر موجب قرار گرفتن در شمار ظالمان:

وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لاٰ سُوٰاعاً وَ لاٰ یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً

وَ قَدْ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ لاٰ تَزِدِ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ ضَلاٰلاً. نوح (71) 23 و 24

حمایت از نَسر

262. دعوت اشراف قوم نوح، از مردم، برای حمایت از بت نَسر:

قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی .... وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ ... نَسْراً. (1)نوح (71) 21 و 23

263. حمایت از نسر و دیگر بتهای مورد پرستش قوم نوح از نیرنگ‌ها و حیله‌های بزرگ صاحبان زر و زور آنها:

قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مٰالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلاّٰ خَسٰاراً

وَ مَکَرُوا مَکْراً کُبّٰاراً

وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لاٰ سُوٰاعاً وَ لاٰ یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً. نوح (71) 21 -\23

264. نفرین نوح علیه السلام بر حمایت‌کنندگان و دعوت‌کنندگان به پرستش از نسر:

وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لاٰ سُوٰاعاً وَ لاٰ یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً

وَ قَدْ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ لاٰ تَزِدِ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ ضَلاٰلاً. نوح (71) 23 و 24

شهرت نَسر

265. بت نَسر، از بتهای معروف و مشهور و دارای احترام، در نزد قوم نوح:

قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی ... وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ ... نَسْراً. (2)نوح (71) 21 و 23

گمراه‌گری با نَسر

266. گمراه‌گری سردمداران قوم نوح با دعوت مردم به پایداری بر پرستش نَسر و دیگر بتها:

وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لاٰ سُوٰاعاً وَ لاٰ یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً

وَ قَدْ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ لاٰ تَزِدِ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ ضَلاٰلاً. نوح (71) 23 و 24

نسل

==>فرزند

نسیان

==>فراموشی

نسیء

اشاره

نسیء، به فتح نون و کسر سین به معنای تأخیر انداختن، پس افکندن، واگذاردن و زمان دادن است (3)و در اصطلاح، تأخیر انداختن ماههای حرام است از آنچه که خداوند سبحان آن را مرتّب کرده است. عرب در گذشته ماههای چهارگانه را حرام می‌دانستند. این کار از آیین ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام گرفته شده بود و از آنجا که آنان غارتگر و اهل


1) 1) . برداشت بر این اساس است که فاعل«لا تذرنّ»بزرگان و اشراف قوم نوح باشد. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 14، جزء 29، ص 209)

2) 2) . ذکر بت«ودّ، سواع...نسر»پس از ذکر«آلهتکم»از معروف بودن و مورد احترام بودن این بتها حکایت می‌کند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 547)

3) 3) . نثر طوبیٰ، ج 2، ص 455،«ن. س. أ»؛ مفردات، ص804 ،«نسأ»

جنگ بودند، جنگ نکردن در سه ماه متوالی بر آنان دشوار بود، بدین سبب ماه محرّم را به ماه صفر تأخیر انداخته، ماه صفر را حرام و ماه محرّم را حلال کردند. (1)در این مدخل از واژۀ«نسیء» استفاده شده است.

آثار نسیء

1. افزایش کفر

267. جابه جا کردن ماههای حرام، مایۀ فزونی درجۀ کفر کفرمداران:

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ .... توبه (9) 37

2. گمراهی

268. جابه جا کردن ماههای حرام و ماههای حلال، موجب گمراهی کافران:

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُحِلُّونَهُ عٰاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً لِیُوٰاطِؤُا عِدَّةَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ فَیُحِلُّوا مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمٰالِهِمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ . توبه (9) 37

3. محرومیّت از هدایت

269. نسیء و به تأخیر انداختن ماههای حرام، موجب محرومیّت از هدایت الهی:

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ ... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ . توبه (9) 37

حکم نسیء

270. نسیء و تأخیر انداختن ماههای حرام، عمل حرام و کفرآلود:

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتٰابِ اللّٰهِ ... مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ... إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ ... وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً ... فَیُحِلُّوا مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ .... توبه (9) 36 و 37

عوامل نسیء

271. زینت دادن اعمال از سوی شیطان، عامل نسیء (حلال نمودن ماههای حرام و جابه‌جا کردن آن) از سوی کافران، در عصر جاهلیّت:

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُحِلُّونَهُ عٰاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً لِیُوٰاطِؤُا عِدَّةَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ فَیُحِلُّوا مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمٰالِهِمْ ... (2)توبه (9) 37

272. زینت دادن اعمال از سوی نفس، عامل حلال نمودن ماههای حرام و جابه‌جا کردن از سوی کافران:

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُحِلُّونَهُ عٰاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً لِیُوٰاطِؤُا عِدَّةَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ فَیُحِلُّوا مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ


1) 1) . مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 45

2) 2) . بنا بر یک احتمال، مقصود از فاعل«زیّن»شیطان است که اعمال کافران را زینت می‌بخشد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 46؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 6 ، جزء 10، ص 194)

أَعْمٰالِهِمْ ... (1)توبه (9) 37

نسیء در جاهلیّت

273. نسیء، حلال شمردن یکی از ماههای حرام در یک سال و حرام شمردن همان ماه در سالی دیگر، در عصر جاهلیّت:

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُحِلُّونَهُ عٰاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً لِیُوٰاطِؤُا عِدَّةَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ فَیُحِلُّوا مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ .... توبه (9) 37

نشوز

اشاره

نشوز در لغت به معنای ارتفاع، بلندی و علوّ است، و نشوز زن استعاره‌ای است که به معنای سخت‌گیری و فشار زن بر مرد (2)و عصیان شوهر و امتناع از اطاعت او می‌باشد. (3)نشوز مرد به معنای


1) 1) . در احتمالی مقصود از فاعل«زیّن»، نفس کافران است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 46؛ النکت و العیون، ماوردی، جز 2، ص 362)

2) 2) . معجم مقاییس اللّغه، ج 5، ص 430،«نشز»

3) 3) . المصباح، ص 605 ،«نشزت»

جفا کردن به زن و زدن وی (1)و یا ترک او است. (2)و در اصطلاح فقه نشوز زن، عبارت از نافرمانی زن نسبت به حقوق واجب شوهر است مثل عدم تمکین در مسائل زناشویی و عدم ازالۀ عوامل نفرت‌آفرین که منافات با تمتّع و التذاذ دارد، خارج شدن از خانه بدون اجازه شوهر و ترک نظافت و تزیین در صورت تقاضای زوج است و نشوز مرد نیز عدم التزام به حقوق واجب زن از قبیل نفقه و حقّ القسم است. (3)در این مدخل از واژۀ«نشوز» استفاده شده است.

نشوز زن

اشاره

274. اطاعت از شوهر، پایان نشوز زن و احکام مترتّب برآن :

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ ... قٰانِتٰاتٌ حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ ... وَ اللاّٰتِی تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ ... فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاٰ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً .... نساء (4) 34

275. تداوم رفتار غیر مجاز، پس از رفع نشوز زن و اطاعت وی از شوهر، مصداق بغی و ظلم:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ ... وَ اللاّٰتِی تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضٰاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاٰ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیًّا کَبِیراً. نساء (4) 34

احکام نشوز زن

276. حرمت تنبیه همسر، در صورت ترک نشوز و اطاعت از شوهر:

... وَ اللاّٰتِی تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ ... فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاٰ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً .... نساء (4) 34

277. پند و اندرز، نخستین گام در برخورد با نشوز زن و آشتی وی با شوهرش، قبل از تنبیه:

... وَ اللاّٰتِی تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ .... نساء (4) 34

278. جواز پرهیز شوهر از همخوابگی با همسر، برای رفع نشوز وی و رعایت حقوق همسری:

... وَ اللاّٰتِی تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ ... وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضٰاجِعِ .... نساء (4) 34

279. جواز تنبیه زن ناشزه با زدن (با رعایت شرایط لازم) جهت ترک نشوز از سوی وی، در صورت بی‌تأثیری موعظه و ترک هم‌بستری:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ ... وَ اللاّٰتِی تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضٰاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاٰ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیًّا کَبِیراً. نساء (4) 34

280. روا نبودن زدن زن ناشزه، در صورت ترک نشوز و اطاعت وی از شوهر:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ ... وَ اللاّٰتِی تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضٰاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاٰ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیًّا کَبِیراً. نساء (4) 34

281. لزوم مراعات ترتیب در کاربرد موعظه، ترک همخوابگی، و تنبیه بدنی در مورد زنان ناشزه:

... وَ اللاّٰتِی تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضٰاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ .... نساء (4) 34

282. جواز بی‌اعتنایی و پشت کردن مرد به همسر خویش در بستر، برای جلوگیری از ناسازگاری و نشوز وی:

... وَ اللاّٰتِی تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ ... وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضٰاجِعِ ... (4)نساء (4) 34

نشوز شوهر

283. نشوز شوهر و عدم تأمین حقوق همسر، ناروا و ناپسند:

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا نُشُوزاً أَوْ إِعْرٰاضاً فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 128

284. جواز گذشت زن از برخی حقوق خویش، به انگیزۀ جلوگیری از ناسازگاری و نشوز شوهر خود:

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا نُشُوزاً أَوْ إِعْرٰاضاً فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً ... (5)نساء (4) 128

285. سفارش خداوند به شوهران درباره رعایت تقوا و احسان به همسران خویش و پرهیز از نشوز:

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا نُشُوزاً أَوْ إِعْرٰاضاً فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا


1) 1) . معجم مقاییس اللّغه، ج 5، ص 430،«نشز»

2) 2) . المصباح، ص 605 ،«نشزت»

3) 3) . تحریر الوسیله، ج 2، ص 306

4) 4) . امام باقر علیه السلام دربارۀ«و اهجروهنّ فی المضاجع»در آیۀ مزبور فرمود:«یحوّل ظهره إلیها»پشت به او کند. (الدر المنثور، ج 2، ص 522)

5) 5) . مقصود از«ان یصلحا بینهما»این است که زن از بعضی از حقوق واجب خود گذشت کند تا شوهرش را با خود مهربان نماید و معنای«و الصّلح خیر»این است که صلح با ترک بعضی از حقوق بهتر است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 185)

فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. (1)نساء (4) 128

286. صلح و آشتی زن و شوهر، مانع نشوز شوهر:

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا نُشُوزاً أَوْ إِعْرٰاضاً فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ ... . نساء (4) 128

287. ترک نشوز و رعایت احسان و تقوا در روابط با همسر، توصیۀ خداوند به مردان (شوهران):

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا نُشُوزاً أَوْ إِعْرٰاضاً فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 128

288. بخل و آزمندی، موجب نشوز و ناسازگاری متقابل شوهر و زن:

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا نُشُوزاً أَوْ إِعْرٰاضاً فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ ... (2)نساء (4) 128

289. جلوگیری از نشوز شوهر با گذشت زن از حقوق خود، نمادی از احسان و تقوا:

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا نُشُوزاً أَوْ إِعْرٰاضاً فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ ... وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 128

نصارا

اشاره

نصارا، پیروان کیش عیسی هستند، در وجه تسمیۀ پیروان عیسی به این نام چند نظر است: 1. منسوبند به قریۀ«ناصره» (3)که عیسی علیه السلام در آنجا می‌زیست؛ 2. به مناسبت اینکه آنان با هم همکاری داشتند؛ 3.

چون آنان در جواب حضرت مسیح علیه السلام که پرسید «... من انصاری الی الله»(آل عمران 52/) گفتند:

«نحن انصار الله» (4)در این مدخل از واژۀ«أنصاری» «اهل کتاب»و«اوتوا الکتاب»و«نصاری»و...

استفاده شده است.

اهمّ عناوین: دین نصارا، علمای نصارا و نصارا و قرآن.

آرامش نصارا

290. ایمان به خدا و قیامت و عمل صالح از سوی نصارا زمینه‌ساز آرامش اخروی آنان:

إِنَّ الَّذِینَ ... وَ النَّصٰاریٰ ... مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . (5)بقره (2) 62


1) 1) . برداشت بر این جهت مبتنی است که مخاطب در«ان تحسنوا»شوهران باشد. (المیزان، ج 5، ص 105)

2) 2) . مقصود از«احضرت الانفس الشحّ»اینست که زن نسبت به حقوق خود بخل می‌ورزد و متقابلاً مرد نسبت به توافق و تمایل با همسر خویش زمانی که مفارقت با همسر خویش را دوست داشته باشد بخل می‌ورزد. (المیزان، ج 5، ص 105)

3) 3) . مفردات، ص 809،«نصر»

4) 4) . نثر طوبی، ج 2، ص 470 و 471،«ن -\ص -\ر»

5) 5) . با توجه به آیه«و من یبتغ غیر الاسلام دیناً فلن یقبل منه»می‌توان گفت مقصود از«و النصاری»مسیحیانی هستند که به اسلام نیز ایمان بیاورند

إِنَّ الَّذِینَ ... وَ النَّصٰاریٰ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . مائده (5) 69

291. نفی ترس و اندوه از مسیحیان و بهره‌مندی از آرامش، در صورت تسلیم در برابر خداوند و نیکوکاری:

وَ قٰالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ کٰانَ هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ ... بَلیٰ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 111 و 112

آرزوی نصارا

292. آرزوی بدون دلیل نصارا بر انحصاری بودن بهشت، برای آنان:

وَ قٰالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ کٰانَ هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تِلْکَ أَمٰانِیُّهُمْ قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . بقره (2) 111

293. آرزوی مسیحیان مؤمن برای همنشینی با صالحان، در بهشت:

... وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ

اَلْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . مائده (5) 82 و 84

نیز ==> همین مدخل، اضلال نصارا

آزادی نصارا

294. نصارا، برخوردار از آزادی بیان و اظهار عقاید خویش، در جامعۀ اسلامی در صدر اسلام:

وَ قٰالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ کٰانَ هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تِلْکَ أَمٰانِیُّهُمْ قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . بقره (2) 111

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . بقره (2) 135

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ تَعٰالَوْا إِلیٰ کَلِمَةٍ سَوٰاءٍ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمْ أَلاّٰ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ لاٰ نُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً وَ لاٰ یَتَّخِذَ بَعْضُنٰا بَعْضاً أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 61 و 64

آمرزش نصارا

295. توبه و استغفار از عقیده به تثلیث زمینه‌ساز آمرزیده شدن مسیحیان:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

أَ فَلاٰ یَتُوبُونَ إِلَی اللّٰهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَهُ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 73 و 74

آیندۀ نصارا

296. پیش گویی قرآن از آیندۀ نصارا و برتری آنان بر یهود، تا قیامت:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسیٰ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رٰافِعُکَ إِلَیَّ وَ مُطَهِّرُکَ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ جٰاعِلُ الَّذِینَ اتَّبَعُوکَ فَوْقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأَحْکُمُ بَیْنَکُمْ فِیمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ . (1)آل عمران (3) 55

297. عیسی علیه السلام خواهان نزول مائدۀ آسمانی و برپایی عید در عصر خود و آیندگان از پیروانش:

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . مائده (5) 114

298. پیشگویی قرآن، از باقی ماندن نصارا، تا روز قیامت:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسیٰ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رٰافِعُکَ إِلَیَّ وَ مُطَهِّرُکَ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ جٰاعِلُ الَّذِینَ اتَّبَعُوکَ فَوْقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأَحْکُمُ بَیْنَکُمْ فِیمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ . آل عمران (3) 55

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ وَ سَوْفَ یُنَبِّئُهُمُ اللّٰهُ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . مائده (5) 14

اتمام‌حجّت بر نصارا

==> اتمام‌حجّت، اتمام‌حجّت خدا، موارد اتمام‌حجّت خدا، اهل کتاب

احتجاج با نصارا

299. احتجاج خداوند به مالکیت مطلق خود بر همۀ ممکنات هستی، برای ردّ ادّعای نصارا، مبنی بر فرزند داشتن خدا:

... وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ ... وَ قٰالُوا اتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَداً سُبْحٰانَهُ بَلْ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ بَدِیعُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِذٰا قَضیٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ . بقره (2) 113 و 116 و 117

300. احتجاج به خالقیت فراگیر خدا، برای ردّ ادعای نصارا در فرزند داشتن خداوند:

... وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ ... وَ قٰالُوا اتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَداً سُبْحٰانَهُ بَلْ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ بَدِیعُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِذٰا قَضیٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ . بقره (2) 113 و 116 و 117

301. احتجاج به نافذ بودن حکم خدا در خلقت و آفرینش، برای ردّ ادعای نصارا در فرزند داشتن خداوند:

... وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ ... وَ قٰالُوا اتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَداً سُبْحٰانَهُ بَلْ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ بَدِیعُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِذٰا قَضیٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ . بقره (2) 113 و 116 و 117


1) 1) . بنا بر این احتمال که مقصود از جملۀ دوم [الّذین کفروا] یهود باشند. (التبیان، ج 2، ص 478)

302. احتجاج با نصارا، در نفی یهودی یا نصرانی بودن ابراهیم علیه السلام :

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ مٰا أُنْزِلَتِ التَّوْرٰاةُ وَ الْإِنْجِیلُ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِهِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ حٰاجَجْتُمْ فِیمٰا لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِیمٰا لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

مٰا کٰانَ إِبْرٰاهِیمُ یَهُودِیًّا وَ لاٰ نَصْرٰانِیًّا وَ لٰکِنْ کٰانَ حَنِیفاً مُسْلِماً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ .

آل عمران (3) 65 - 67

303. احتجاج به حق نصارا با یهود، برای اثبات نبوت عیسی علیه السلام :

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ حٰاجَجْتُمْ فِیمٰا لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِیمٰا لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . (1)آل عمران (3) 66

304. احتجاج به حق یهود با نصارا، دربارۀ ابطال الوهیت عیسی علیه السلام و فرزند خدا نبودن وی:

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ حٰاجَجْتُمْ فِیمٰا لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِیمٰا لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . (2)آل عمران (3) 66

305. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور احتجاج با مسیحیان، دربارۀ نفی نصرانی بودن اسماعیل، اسحاق، یعقوب و اسباط علیهم السلام به علم برتر خداوند دربارۀ آنان:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

306. تکلیف پیامبر صلی الله علیه و آله در احتجاج با مسیحیان، در ابطال الوهیّت عیسی علیه السلام به فناپذیری او و مادرش:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً إِنْ أَرٰادَ أَنْ یُهْلِکَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. مائده (5) 17

307. احتجاج پیامبر صلی الله علیه و آله با مسیحیان، در مورد نفی ادعای فرزندی آنان برای خدا و محبوب او بودن:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصٰاریٰ نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ قُلْ فَلِمَ یُعَذِّبُکُمْ بِذُنُوبِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ. مائده (5) 18


1) 1) . مقصود از«علم»در«فیما لکم به علم»دربارۀ نصارا، محتمل است که علم نبوت به عیسی علیه السلام باشد، و معنای آیه چنین می‌شود: احتجاج شما نصارا بر حقانیت نبوت عیسی علیه السلام صحیح است، اما در مورد ابراهیم علیه السلام احتجاج به یهودی بودن و یا نصرانی بودن او صحیح نیست، چون او قبل از نزول تورات و انجیل بوده است. (المیزان، ج 3، ص 251)

2) 2) . بر این اساس که جملۀ«فیما لیس لکم به علم»بیانگر مجادلۀ آگاهانۀ یهود با نصارا در ابطال الوهیت عیسی علیه السلام و فرزند خدا بودن و یا تثلیث باشد. (المیزان، ج 3، ص 252)

308. احتجاج پیامبر صلی الله علیه و آله با نصارا، برای رد معبودیت عیسی علیه السلام :

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قٰالَ الْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

قُلْ أَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً وَ اللّٰهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . مائده (5) 72 و 73 و 76

309. احتجاج نصارا با پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد حضرت عیسی علیه السلام :

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ قٰالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا ... . آل عمران (3) 59 و 61

310. احتجاج پیامبر صلی الله علیه و آله با نصارا، در ردّ الوهیت عیسی علیه السلام با دعوت آنان به مباهله:

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ قٰالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ . آل عمران (3) 59 و 61

احتجاجهای نصارا

==> اهل کتاب، احتجاجهای اهل کتاب

احسان نصارا

311. احسان نصارا با تواضع و فروتنی، در برابر مؤمنان:

... وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ ... وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ . مائده (5) 82 و 85

اختلاف نصارا

312. اختلاف نصارا و فرقه‌های مسیحیت، دربارۀ عیسی علیه السلام :

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ . (1)مریم (19) 34 و 37

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ . (2)زخرف (43) 63 و 65


1) 1) . مقصود از احزاب، اهل کتاب است که دربارۀ عیسی علیه السلام اختلاف کردند. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 794)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از«احزاب»یهود و نصارا است. (الکشاف، ج 4، ص 262)

313. جهل به سرنوشت عیسی علیه السلام ، عامل اختلاف نصارا دربارۀ وی:

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ وَ لٰکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إِنَّ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبٰاعَ الظَّنِّ وَ مٰا قَتَلُوهُ یَقِیناً. (1)نساء (4) 157

314. خداوند، داور نهایی، در اختلاف نصارا با یهود:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُمْ یَتْلُونَ الْکِتٰابَ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ . بقره (2) 113

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسیٰ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رٰافِعُکَ إِلَیَّ وَ مُطَهِّرُکَ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ جٰاعِلُ الَّذِینَ اتَّبَعُوکَ فَوْقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأَحْکُمُ بَیْنَکُمْ فِیمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ . آل عمران (3) 55

315. اختلاف نصارا با یهود، در پیامبری عیسی علیه السلام :

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ حٰاجَجْتُمْ فِیمٰا لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِیمٰا لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . آل عمران (3) 66

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ . (2)زخرف (43) 63 و 65

316. اختلاف هریک از نصارا و یهود، در حقانیت آیین یکدیگر:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُمْ یَتْلُونَ الْکِتٰابَ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ . بقره (2) 113

317. تورات و انجیل، راهگشای حلّ اختلافهای دینی نصارا با یهود:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُمْ یَتْلُونَ الْکِتٰابَ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ . بقره (2) 113

318. إخبار خداوند از اختلافهای نصارا و یهود، و رسیدگی به موارد اختلاف آنان در قیامت:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُمْ یَتْلُونَ الْکِتٰابَ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ


1) 1) . زجّاج از مفسران گفته است: معنای اختلاف نصارا در مورد عیسی علیه السلام این است که بعضی مدعی الوهیت اویند و می‌گویند: او کشته نمی‌شود و برخی گویند: کشته شده است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 210)

2) 2) . ضمیر«من بینهم»مربوط به کسانی است که حضرت عیسی علیه السلام ، برای آنان مبعوث شده بود، پس اختلاف احزاب در مورد عیسی علیه السلام بین کافران به او و مؤمنان غالی و مقتصد به او بوده است. (المیزان، ج 18، ص 119)

فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ . بقره (2) 113

وَ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ فِیهِ هُدیً وَ نُورٌ وَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ

وَ لْیَحْکُمْ أَهْلُ الْإِنْجِیلِ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فِیهِ وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْکِتٰابِ وَ مُهَیْمِناً عَلَیْهِ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ عَمّٰا جٰاءَکَ مِنَ الْحَقِّ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهٰاجاً وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ لٰکِنْ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مٰا آتٰاکُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرٰاتِ إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ . مائده (5) 46 - 48

319. اختلاف عقیدتی، میان نصارا و مشرکان:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُمْ یَتْلُونَ الْکِتٰابَ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ . (1)بقره (2) 113

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ الصّٰابِئِینَ وَ النَّصٰاریٰ وَ الْمَجُوسَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا إِنَّ اللّٰهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. حجّ (22) 17

320. حسادت و تجاوز، سبب اختلاف عالمان نصارا با علمای یهود، در پذیرش دین خدا:

إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللّٰهِ الْإِسْلاٰمُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ ... . آل عمران (3) 19

321. عبرت‌آموز بودن سرگذشت دردناک اختلاف و تفرقه‌اندازان نصارا و یهود:

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا ... وَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . (2)آل عمران (3) 105

322. عذاب سخت نصارا، به علت تفرقه و اختلاف، بعد از آمدن معجزات قرآنی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ وَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . آل عمران (3) 105

323. اختلاف نصارا، در تعداد اصحاب کهف:

سَیَقُولُونَ ثَلاٰثَةٌ رٰابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ وَ یَقُولُونَ خَمْسَةٌ سٰادِسُهُمْ کَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَیْبِ وَ یَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَ ثٰامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّی أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مٰا یَعْلَمُهُمْ إِلاّٰ قَلِیلٌ فَلاٰ تُمٰارِ فِیهِمْ إِلاّٰ مِرٰاءً ظٰاهِراً وَ لاٰ تَسْتَفْتِ فِیهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً. (3)کهف (18) 22


1) 1) . مقصود از«الذین لا یعلمون»مشرکان است. (الکشاف، ج 1، ص 179)

2) 2) . مراد از«کالذین تفرقوا»یهود و نصارا است که در دین اختلاف کردند. (مجمع البیان، ج 1-2، ص 807؛ الکشاف، ج 1، ص 399)

3) 3) . گفته شده که این آیه خبر از وقوع اختلاف در عدد اصحاب کهف است و زمانی که گروهی از نصارای نجران بر پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شدند، این اختلاف واقع شد. فرقۀ یعقوبیه از آنان گفتند: سه نفر بودند، چهارمی آنها سگشان بود. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 710)

324. اختلاف و مشاجرۀ نصارا با مسلمانان، در مورد تغییر قبله:

لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ ... (1)بقره (2) 177

325. روی‌گردانی نصارا از ایمان آوردن همانند ایمان مسلمانان، نشانۀ اختلاف و دشمنی آنان با مسلمانان:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللّٰهُ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . (2)بقره (2) 135 -\137

ادعاهای نصارا

326. ادعای بی‌دلیل مسیحیان، دربارۀ اختصاصی بودن بهشت، برای ایشان:

وَ قٰالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ کٰانَ هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ .... بقره (2) 111

327. مسیحیان، مدعی پوچی آیین یهود:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ .... بقره (2) 113

328. عامل هدایت بودن آیین مسیحیت برای بشر، ادعای واهی مسیحیان:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . بقره (2) 135

329. پوچ و ظالمانه بودن ادعای نصارا، مبنی بر نصرانی بودن ابراهیم علیه السلام :

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ ... کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ .... بقره (2) 140

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ مٰا أُنْزِلَتِ التَّوْرٰاةُ وَ الْإِنْجِیلُ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِهِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ حٰاجَجْتُمْ فِیمٰا لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِیمٰا لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . آل عمران (3) 65 و 66

330. نصارا فاقد منطق و برهان، در ادعای خویش، مبنی بر بی‌اعتبار بودن آیین یهود:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُمْ یَتْلُونَ الْکِتٰابَ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ . بقره (2) 113

331. ظالمانه بودن ادعای نصارا، مبنی بر نصرانی

1) 1) . براساس شأن نزول، آیۀ یادشده در مورد مشاجره و گفتگوی یهود و نصارا در مورد تغییر قبله است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 475؛ الکشاف، ج 1، ص 217)

2) 2) . جملۀ«فانما هم فی شقاق»به معنای مفارقت، دشمنی، منازعه و مجادله، تفسیر شده است. (التبیان، ج 1، ص 484؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 1، ص 173)

بودن اسماعیل علیه السلام :

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

332. ظالمانه بودن ادعای نصارا، مبنی بر نصرانی بودن اسحاق علیه السلام :

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

333. ظالمانه بودن ادعای نصارا، مبنی بر نصرانی بودن یعقوب علیه السلام :

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

334. ظالمانه بودن ادعای نصارا، مبنی بر نصرانی بودن اسباط:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

335. نصارا، مدعی دوست داشتن خدا:

قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی ... (1). آل عمران (3) 31

336. دعوت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از نصارا به پیروی از او و جلب محبت و دوستی خداوند، در صورت صدق ادعای دوستی با خدا:

قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّٰهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . آل عمران (3) 31

337. ادعای دروغین مسیحیان، در یاری دین خدا و عیسی علیه السلام :

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ وَ سَوْفَ یُنَبِّئُهُمُ اللّٰهُ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . مائده (5) 14

338. ادعای پوچ و گزاف مسیحیان، نسبت به فرزند خدا بودنشان:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصٰاریٰ نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ .... مائده (5) 18

339. مسیحیان، مدعی محبت خداوند به ایشان:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصٰاریٰ نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ .... مائده (5) 18

340. مسیحیان، مدعی فرزند خدا بودن عیسی علیه السلام :

... وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ .... توبه (9) 30

341. ادّعای واهی نصارا، مبنی برداشتن جایگاه دینی و اعتقادات درست مذهبی:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لَسْتُمْ عَلیٰ شَیْءٍ حَتّٰی تُقِیمُوا


1) 1) . براساس شأن نزول، آیه مربوط به ادّعای نصارای نجران، مبنی بر گرامیداشت مسیح علیه السلام فقط برای رضایت خدا است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 733؛ الکشاف، ج 1، ص 660)

اَلتَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ ... (1)مائده (5) 68

اذیّت‌های نصارا

342. وعدۀ خدا به مؤمنان، دربارۀ دفع اذیتها و آزارهای نصارا:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللّٰهُ .... بقره (2) 135 -\137

ازدواج با نصارا

343. جواز ازدواج موقّت، با زنان پاک‌دامن نصارا:

اَلْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ ... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ... (2)مائده (5) 5

نیز ==> اهل کتاب، ازدواج با اهل کتاب

اسلام نصارا

==> همین مدخل، نصارا و اسلام

اشک نصارا

==> همین مدخل، گریه نصارا

اضلال نصارا

344. آرزوی گروهی از نصارا، برای گمراه کردن مسلمانان:

وَدَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَوْ یُضِلُّونَکُمْ ... (3)آل عمران (3) 69

نیز ==> اهل کتاب، اضلال اهل کتاب

اطاعت از نصارا

==> همین مدخل، تبعیّت از نصارا

اطاعت نصارا

345. اطاعت بی‌چون‌وچرای نصارا، از راهبان و عالمان خود:

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . توبه (9) 31

346. شرک‌ورزی نصارا با اطاعت کورکورانۀ خود از راهبان و کشیشان:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ


1) 1) . مقصود از«شیء»دین و آیین است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 345) یعنی شما اهل کتاب (یهود و نصارا)، هیچ پایگاه مذهبی ندارید و به مجرّد انتساب خود به کتاب آسمانی، متدین قلمداد نمی‌شوید

2) 2) . بنا بر احتمالی، مقصود از«و المحصنات...»ازدواج موقت با اهل کتاب [از جمله نصارا] است. (التبیان، ج 3، ص 446)

3) 3) . مقصود از«اهل کتاب»یهود و نصارا است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 771)

اَلْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . توبه (9) 30 و 31

اعتدال نصارا

347. اعتدال و میانه‌روی برخی از مسیحیان:

وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقٰامُوا التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَکَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ سٰاءَ مٰا یَعْمَلُونَ . (1)مائده (5) 66

افتراهای نصارا

348. نسبت اتخاذ فرزند به خدا، افترایی از سوی نصارا:

وَ قٰالُوا اتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَداً سُبْحٰانَهُ ... (2)بقره (2) 116

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ ... . نساء (4) 171

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . توبه (9) 30

وَ یُنْذِرَ الَّذِینَ قٰالُوا اتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَداً

مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَ لاٰ لِآبٰائِهِمْ کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ إِنْ یَقُولُونَ إِلاّٰ کَذِباً. (3)کهف (18) 4 و 5

وَ قٰالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمٰنُ وَلَداً

لَقَدْ جِئْتُمْ شَیْئاً إِدًّا. مریم (19) 88 و 89

مَا اتَّخَذَ اللّٰهُ مِنْ وَلَدٍ وَ مٰا کٰانَ مَعَهُ مِنْ إِلٰهٍ إِذاً لَذَهَبَ کُلُّ إِلٰهٍ بِمٰا خَلَقَ وَ لَعَلاٰ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یَصِفُونَ . مؤمنون (23) 91

349. افترای مسیحیان در نسبت دادن فرزندی عیسی علیه السلام به خدا، باعث گرفتاری آنان به لعن و نفرین الهی:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . توبه (9) 30

350. تبرّی عیسی علیه السلام از افترای مسیحیان، در نسبت دادن الوهیت به وی و مادرش:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا


1) 1) . مقصود از«منهم امّة مقتصدة»برخی از نصارایند. (الکشاف، ج 1، ص 658)

2) 2) . آیه، در مورد نصارا است که قائل به فرزندی مسیح علیه السلام برای خدا شدند. (مجمع البیان، ج 1-2، ص 365)

3) 3) . قائلان در«قالوا...»یهود و نصارایند. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 694)

یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ . مائده (5) 116

351. خودستایی مسیحیان و بری دانستن خود، از افترا به خدا:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللّٰهُ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً

اُنْظُرْ کَیْفَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ کَفیٰ بِهِ إِثْماً مُبِیناً. (1)نساء (4) 49 و 50

352. تثلیث، افترایی از سوی مسیحیان به خدا:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً. نساء (4) 171

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

مَا الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّیقَةٌ کٰانٰا یَأْکُلاٰنِ الطَّعٰامَ انْظُرْ کَیْفَ نُبَیِّنُ لَهُمُ الْآیٰاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . مائده (5) 73 و 75

افساد نصارا

353. افراد حق‌ناپذیر و مفسد میان نصارا:

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِالْمُفْسِدِینَ . (2)آل عمران (3) 61 و 63

التقاط نصارا

354. التقاط نصارا در دین، با پذیرش قسمتی از آن و انکار قسمتی دیگر:

کَمٰا أَنْزَلْنٰا عَلَی الْمُقْتَسِمِینَ

اَلَّذِینَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِینَ . (3)حجر (15) 90 و 91

امانتداری نصارا

355. افرادی امین، در میان نصارا:

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطٰارٍ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ ... (4)

آل عمران (3) 75

356. امانتداری نصارا، سبب بهره‌مندی آنان از مواهب الهی در آخرت:

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطٰارٍ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ


1) 1) . در احتمالی، آیه در مورد یهود و نصارا نازل شده که خود را فرزند خدا و محبوب او می‌دانستند و می‌گفتند: جز یهود و نصارا کسی داخل بهشت نمی‌شود. (مجمع البیان، ج 3-4، ص 91)

2) 2) . واژۀ«مفسدین»در استمرار ظهور دارد

3) 3) . مقصود از«مقتسمین»یهود و نصارا است که به بخشی از قرآن ایمان آوردند و به قسمتی از آن کفر ورزیدند. (الدر المنثور، ج 5، ص 98)

4) 4) . مقصود از«...من ان تأمنه بقنطار...»نصارا است.(التبیان، ج 2، ص 505؛ الکشاف، ج 1، ص 375)

وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِینٰارٍ لاٰ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ إِلاّٰ مٰا دُمْتَ عَلَیْهِ قٰائِماً ... إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لاٰ یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . آل عمران (3) 75 و 77

امداد به نصارا

357. سوگند مؤکد بیماردلان (صدر اسلام) بر یاری نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ .... فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ .... وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ .... مائده (5) 51 - 53

امیدواری نصارا

358. امیدواری مسیحیان حق‌گرا به همنشینی با گروه صالحان، در بهشت، سبب اسلام آوردن آنان:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . مائده (5) 82 و 84

انحصارطلبی نصارا

359. اعتقاد نصارا، به حقانیت انحصاری آیین خویش:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُمْ یَتْلُونَ الْکِتٰابَ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ . بقره (2) 113

360. اعتقاد نصارا، به انحصار بهشت برای آنان آرزویی بدون دلیل و برهان:

وَ قٰالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ کٰانَ ... أَوْ نَصٰاریٰ تِلْکَ أَمٰانِیُّهُمْ قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . بقره (2) 111

361. اعتقاد نصارا، به انحصار دوستی خدا به آنان و یهود:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصٰاریٰ نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ .... مائده (5) 18

اندوه نصارا

362. نفی اندوه و غم از مسیحیان، در صورت ایمان و عمل صالح:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ النَّصٰاریٰ وَ الصّٰابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 62

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ النَّصٰاریٰ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ

یَحْزَنُونَ . مائده (5) 69

ایمان نصارا

363. ایمان نصارا به آموزه‌های اسباط و پیامبران، همانند ایمان مسلمانان، سبب هدایت آنان:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ ... . بقره (2) 135 - 137

364. نصارا، موظّف به ایمان آوردن به رسالت و معارف نازل شده بر اسباط:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللّٰهُ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . بقره (2) 135 - 137

365. روی‌گردانی نصارا از ایمان به اسباط و سایر انبیا، به دلیل ستیزه‌جویی آنان:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللّٰهُ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . بقره (2) 135 - 137

366. ایمان راستین به خدا و قیامت با انجام دادن عمل صالح، موجب نداشتن هیچ‌گونه ترس و حزنی برای نصارا:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ النَّصٰاریٰ وَ الصّٰابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 62

وَ قٰالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ کٰانَ هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تِلْکَ أَمٰانِیُّهُمْ قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

بَلیٰ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 111 و 112

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ الصّٰابِئُونَ وَ النَّصٰاریٰ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . مائده (5) 69

367. ایمان نصارا به خدا و قیامت با انجام دادن عمل

صالح، سبب داشتن پاداش محفوظ، نزد پروردگارشان:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ النَّصٰاریٰ وَ الصّٰابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 62

بَلیٰ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 112

368. ایمان راستین برخی مسیحیان به خدا:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . مائده (5) 82 و 84

369. ایمان برخی مسیحیان به حقانیّت قرآن، پس از استماع آن:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . مائده (5) 82 - 84

370. ایمان مسیحیان به خدا و قرآن، زمینۀ نیل به منزلت رفیع شاهدان:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 82 و 83

وَ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِینَ . (1)قصص (28) 53

371. ایمان برخی نصارای حق‌طلب به محمد صلی الله علیه و آله :

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 82 و 83

372. ایمان نصارا به عیسی علیه السلام در آخر الزمان و قبل از وفات او:

وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً. نساء (4) 159


1) 1) . گفته شده: آیه مربوط به ایمان گروهی از نصارا است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 10، جزء 20، ص 143)

برتری نصارا

373. خداوند، برتری‌دهندۀ نصارا بر کافران، تا روز قیامت:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسیٰ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ ... وَ جٰاعِلُ الَّذِینَ اتَّبَعُوکَ فَوْقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ .... آل عمران (3) 55

بقای نصارا

==> همین مدخل، آیندۀ نصارا

بهانه‌جویی نصارا

374. بهانه‌جویی نصارا با درخواست تکلم خدا با آنان، جهت ایمان به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ لَوْ لاٰ یُکَلِّمُنَا اللّٰهُ أَوْ تَأْتِینٰا آیَةٌ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشٰابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَیَّنَّا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ . (1)بقره (2) 118

375. نصارا خواهان آوردن معجزۀ دلخواه آنان از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله ، جهت ایمان به وی:

وَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ لَوْ لاٰ یُکَلِّمُنَا اللّٰهُ أَوْ تَأْتِینٰا آیَةٌ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشٰابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَیَّنَّا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ . بقره (2) 118

پاداش نصارا

376. ایمان به خدا و آخرت و اجرای عمل صالح از سوی نصارا زمینه‌ساز بهره‌مندی آنها از پاداش الهی:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ ... وَ النَّصٰاریٰ ... مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ .... بقره (2) 62

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکِتٰابِ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَکَفَّرْنٰا عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأَدْخَلْنٰاهُمْ جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . مائده (5) 65

377. بهرمندی نصارا از پاداش الهی، در صورت پذیرش اسلام:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ النَّصٰاریٰ وَ الصّٰابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 62

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ الصّٰابِئُونَ وَ النَّصٰاریٰ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . مائده (5) 69

378. ایمان مسیحیان به خدا و اعترافشان به حقانیت قرآن و رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله موجب برخورداری از بهشت جاودان:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ


1) 1) . بنا بر احتمالی، مقصود از«الذین لا یعلمون»در آیه نصارا است. (مجمع البیان، ج 1-2، ص 370)

یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ

فَأَثٰابَهُمُ اللّٰهُ بِمٰا قٰالُوا جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ . مائده (5) 82 - 85

پیروزی نصارا

379. وعدۀ خداوند به عیسی علیه السلام در مورد غلبۀ پیروان آن حضرت بر کافران (یهودیان) تا قیامت:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسیٰ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رٰافِعُکَ إِلَیَّ وَ مُطَهِّرُکَ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ جٰاعِلُ الَّذِینَ اتَّبَعُوکَ فَوْقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأَحْکُمُ بَیْنَکُمْ فِیمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ . آل عمران (3) 55

تبعیت از نصارا

380. محرومیّت پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله از پشتیبانی و یاری خداوند، در صورت پیروی از آیین نصارا:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ ... وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ ... وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

تبلیغ نصارا

381. تلاش تبلیغاتی نصارا، برای گرایش مسلمانان به آیین آنان:

وَ قٰالُوا کُونُوا ... أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا .... بقره (2) 135

382. تبلیغ سوء نصارا علیه اسلام:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . توبه (9) 30 و 32

383. بی‌اثر بودن بودن تبلیغ سوء نصارا علیه اسلام:

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . توبه (9) 31 و 32

تثلیث در نصارا

==> تثلیث

تعصّب نصارا

384. تعصّب بی‌منطق نصارا در دفاع از آیین خویش، و مقاومت در برابر اسلام:

وَ قٰالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ کٰانَ هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تِلْکَ أَمٰانِیُّهُمْ قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

بَلیٰ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 111 و 112

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ

إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . بقره (2) 135

تقلید نصارا

385. تقلید کورکورانۀ مسیحیان از پیشینیان گمراه خود، عامل اعتقاد ایشان به تثلیث:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 77

تقوای نصارا

386. انسانهای تقوا پیشه، در میان نصارا:

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطٰارٍ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ ... بَلیٰ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ وَ اتَّقیٰ فَإِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ . (1)آل عمران (3) 75 و 76

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ آنٰاءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ

یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ مٰا یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ . آل عمران (3) 113 -\115

تکالیف نصارا

1. امانتداری

387. نصارا، موظّف به حفظ امانت دیگران:

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطٰارٍ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِینٰارٍ لاٰ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ إِلاّٰ مٰا دُمْتَ عَلَیْهِ قٰائِماً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لَیْسَ عَلَیْنٰا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ وَ یَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . آل عمران (3) 75

2. ایمان به قرآن

388. ایمان به قرآن، از وظایف نصارا:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ ... . بقره (2) 135 - 137

3. پذیرش احکام انجیل

389. مسیحیان، موظف به پذیرش احکام صادره براساس انجیل:

وَ لْیَحْکُمْ أَهْلُ الْإِنْجِیلِ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فِیهِ وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . مائده (5) 47

4. پرهیز از شرک

390. نصارا، موظف به یکتاپرستی و پرهیز از شرک:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ


1) 1) . مقصود از«و من اهل الکتاب ...»نصارا است. (الکشاف، ج 1، ص 375)

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . توبه (9) 30 و 31

5. داوری براساس انجیل

391. مسیحیان، موظّف به داوری و قضاوت، براساس احکام انجیل:

وَ لْیَحْکُمْ أَهْلُ الْإِنْجِیلِ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فِیهِ وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . مائده (5) 47

6. زکات

392. زکات، از جمله تکالیف شریعت عیسی علیه السلام ، برای نصارا:

فَأَشٰارَتْ إِلَیْهِ قٰالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کٰانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا

وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا. (1)مریم (19) 29 -\31

7. عبادت خدا

393. نصارا، مکلف و مأمور به پرستش خدای یگانه:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ .... اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ .... توبه (9) 30 و 31

8. قصاص

394. حکم قصاص در آیین نصارا، همسان با آیین یهودیّت:

وَ کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ فِیهٰا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَیْنَ بِالْعَیْنِ وَ الْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَ الْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَ السِّنَّ بِالسِّنِّ وَ الْجُرُوحَ قِصٰاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ کَفّٰارَةٌ لَهُ وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ

وَ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ فِیهِ هُدیً وَ نُورٌ وَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ . مائده (5) 45 و 46

9. نماز

395. نماز، از تکالیف مورد سفارش مسیح علیه السلام ، در آیین نصارا:

فَأَشٰارَتْ إِلَیْهِ قٰالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کٰانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا

وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا. مریم (19) 29 -\31

نیز ==> همین مدخل، قبله نصارا، قسم نصارا، قضاوت در نصارا

تلاوت نصارا

==> همین مدخل، نصارا و تورات

تواضع نصارا


1) 1) . جملۀ«و اوصانی بالصلاة و الزکاة»اشاره به تشریع نماز و زکات در شریعت عیسی علیه السلام دارد. (المیزان، ج 14، ص 47)

396. تواضع نصارا در برابر حق و آیات نازل شده بر پیامبر صلی الله علیه و آله :

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . مائده (5) 82 - 84

توبه نصارا

397. اعتقاد مسیحیان به تثلیث و الوهیت مسیح علیه السلام موجب کفر و نیازمند به توبه:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قٰالَ الْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ

أَ فَلاٰ یَتُوبُونَ إِلَی اللّٰهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَهُ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 72 و 74

398. توبه و استغفار مسیحیان از تثلیث، باعث بهره‌مندی از آمرزش و رحمت الهی:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

أَ فَلاٰ یَتُوبُونَ إِلَی اللّٰهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَهُ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 73 و 74

تهدید نصارا

399. تهدید مسیحیان از سوی خداوند، به سبب کتمان حقایق، در مورد ابراهیم، اسماعیل، اسحاق، یعقوب و اسباط علیهم السلام :

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

400. مسیحیان کافر و حق‌ناپذیر، مورد تهدید خداوند به عذاب قیامت:

نَزَّلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ وَ أَنْزَلَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ

مِنْ قَبْلُ هُدیً لِلنّٰاسِ وَ أَنْزَلَ الْفُرْقٰانَ إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ ذُو انْتِقٰامٍ . آل عمران (3) 3 و 4

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ قٰالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ

اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلاٰ تَکُنْ مِنَ الْمُمْتَرِینَ

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ

إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِالْمُفْسِدِینَ . آل عمران (3) 59 - 63

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً

لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ وَ لاَ الْمَلاٰئِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَ مَنْ یَسْتَنْکِفْ عَنْ عِبٰادَتِهِ وَ یَسْتَکْبِرْ فَسَیَحْشُرُهُمْ إِلَیْهِ جَمِیعاً. نساء (4) 171 و 172

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ . مریم (19) 34 و 37

401. تهدید مسیحیان پیمان‌شکن به کیفر از سوی خداوند:

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ وَ سَوْفَ یُنَبِّئُهُمُ اللّٰهُ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . مائده (5) 14

402. تهدید نصارای بازدارندۀ مردم از حضور در مساجد، به عذاب الهی در قیامت:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ ... وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَ سَعیٰ فِی خَرٰابِهٰا أُولٰئِکَ مٰا کٰانَ لَهُمْ أَنْ یَدْخُلُوهٰا إِلاّٰ خٰائِفِینَ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . بقره (2) 113 و 114

جهل نصارا

403. بی‌اساس و باطل خواندن دین یهود از سوی نصارا، گفتاری جاهلانه:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُمْ یَتْلُونَ الْکِتٰابَ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ . بقره (2) 113

404. درخواست تکلم با خدا و معجزۀ دلخواه از سوی مسیحیان، نشانۀ جهل آنان:

وَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ لَوْ لاٰ یُکَلِّمُنَا اللّٰهُ أَوْ تَأْتِینٰا آیَةٌ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشٰابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَیَّنَّا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ . (1)بقره (2) 118

خشنودی نصارا

405. لزوم حفظ استقلال دینی برای هر مسلمان و بی‌اعتنا به رضایت و خشنودی نصارا:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ ... (2)بقره (2) 120

406. رضایت و خشنودی نصارا از پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان، در صورت پیروی از دین آنان:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ


1) 1) . مقصود از«الذین لا یعلمون»در آیه نصارا است. (مجمع البیان، ج 1-2، ص 370)

2) 2) . خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در این‌گونه موارد، خطاب به تک‌تک مسلمانان نیز است

مِلَّتَهُمْ .... بقره (2) 120

407. ناخشنودی نصارا، از گسترش و انتشار اسلام:

... وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ ... یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . توبه (9) 30 و 32

408. هشدار خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد خشنود کردن نصارا با پیروی از دین آنان:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

خودبرتربینی نصارا

409. مسیحیان، امتی خودبرتربین:

وَ قٰالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ کٰانَ ... أَوْ نَصٰاریٰ .... بقره (2) 111

... وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ .... بقره (2) 113

وَ قٰالَتِ ... وَ النَّصٰاریٰ نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ .... مائده (5) 18

دشمنی نصارا

410. دشمنی و کینۀ دائمی مسیحیان با یکدیگر، کیفر نقض پیمان و فراموشی تذکارهای الهی:

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ .... مائده (5) 14

411. دشمنی دائمی یهود و نصارا با یکدیگر، تا روز قیامت:

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ وَ سَوْفَ یُنَبِّئُهُمُ اللّٰهُ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . (1)مائده (5) 14

نیز ==> همین مدخل، کینه نصارا

دعای نصارا

412. دعای برخی مسیحیان عصر بعثت به درگاه الهی، برای پیوستن به صف شاهدان، پس از پذیرفتن اسلام:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 82 و 83

413. اجابت دعای برخی مسیحیان عصر بعثت از سوی خداوند، با اعطای بهشت جاودانه:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ


1) 1) . در احتمالی مراد [دشمنی] بین یهود و نصارا است. (مجمع البیان، ج 3-4، ص 268)

وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ

فَأَثٰابَهُمُ اللّٰهُ بِمٰا قٰالُوا جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ . مائده (5) 82 و 83 و 85

414. اظهار ایمان مسیحیان، قبل از دعا به درگاه خداوند:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 82 و 83

دعوت از نصارا

415. دعوت خداوند از مسیحیان، برای پرهیز از سه‌گانه‌پرستی و تثلیث و ایمان به توحید:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ ... فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ .... نساء (4) 171

416. دعوت خداوند از مسیحیان، برای ایمان به انبیای الهی:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ ... فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ .... نساء (4) 171

417. خداوند فراخوان مسیحیان به پرهیز از غلو:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ ... (1)نساء (4) 171

... یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ .... مائده (5) 77

418. دعوت خداوند از مسیحیان، برای پرهیز از افترا به او:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ .... نساء (4) 171

419. دعوت از مسیحیان به توبه و استغفار، در پی قائل شدن به تثلیث:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

أَ فَلاٰ یَتُوبُونَ إِلَی اللّٰهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَهُ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 73 و 74

420. دعوت خداوند از مسیحیان، برای ترک پیروی از هوای نفس گمراهان و گمراه‌گران:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 77

دوستی با نصارا

421. حرمت ایجاد رابطۀ دوستی با نصارا:

... لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ .... مائده (5) 51


1) 1) . در احتمالی، آیه فقط خطاب به مسیحیان است. (مجمع البیان، ج 3-4، ص 222؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 1، ص 724)

422. دوستی با مسیحیان، باعث قرار گرفتن در زمرۀ آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

423. لزوم قطع رابطه با دوستی‌کنندگان با نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ .... مائده (5) 51

424. روابط دوستانۀ یهود و نصارا با یکدیگر و هم‌کیشان خویش:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . (1)مائده (5) 51

425. دوستی با نصارا، ظلم، و موجب محرومیت از هدایت الهی:

... لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ ... وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

426. پیامبر صلی الله علیه و آله شاهد تلاش آشکار و شتاب‌زدۀ بیماردلان، برای دوستی با نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ .... فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ .... مائده (5) 51 و 52

427. مصلحت‌اندیشی و ترس از پیشامدهای ناگوار، بهانۀ بیماردلان برای دوستی با نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

428. دوستی با نصارا، موجب مرتد شدن مسلمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ .

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ یُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ ... . مائده (5) 51 و 54

نیز ==> دوستی، دوستی با مسیحیان

دین نصارا

429. دین نصارا، از ادیان مطرح شده در قرآن:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ النَّصٰاریٰ وَ الصّٰابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ


1) 1) . جملۀ«بعضهم اولیاء بعض»هم می‌تواند به معنای دوستی یهود و نصارا با یکدیگر باشد و هم افراد یک فرقه با یکدیگر. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 319؛ روح المعانی، ج 4، جزء 6، ص 230)

وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 62

وَ قٰالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ کٰانَ هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تِلْکَ أَمٰانِیُّهُمْ قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . بقره (2) 111

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُمْ یَتْلُونَ الْکِتٰابَ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ . بقره (2) 113

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . بقره (2) 135

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . بقره (2) 136

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 84

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ عِیسیٰ وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هٰارُونَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً. نساء (4) 163

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ وَ سَوْفَ یُنَبِّئُهُمُ اللّٰهُ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . مائده (5) 14

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصٰاریٰ نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ قُلْ فَلِمَ یُعَذِّبُکُمْ بِذُنُوبِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ. مائده (5) 18

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ الصّٰابِئُونَ وَ النَّصٰاریٰ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . مائده (5) 69

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . مائده (5) 82

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . توبه (9) 30

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ الصّٰابِئِینَ وَ النَّصٰاریٰ وَ الْمَجُوسَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا إِنَّ اللّٰهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. حجّ (22) 17

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . زخرف (43) 63

430. دین و آیین نصارا، فاقد رنگ خدایی و هدایت‌یافتگی:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

صِبْغَةَ اللّٰهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّٰهِ صِبْغَةً وَ نَحْنُ لَهُ عٰابِدُونَ . (1)بقره (2) 135 و 138

431. برتری صبغة الله (اسلام) بر آیین یهودیّت و نصرانیّت:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

صِبْغَةَ اللّٰهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّٰهِ صِبْغَةً وَ نَحْنُ لَهُ عٰابِدُونَ . بقره (2) 135 و 138

432. اعتقاد نصارا، به حقانیت آیین خویش:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُمْ یَتْلُونَ الْکِتٰابَ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ ... . بقره (2) 113

433. اعتقاد یهود، بر بطلان آیین نصارا:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ ... کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ . (2)بقره (2) 113

434. اسلاف و نیاکان یهود صدر اسلام، همانند ایشان، قائل به پوچ و بی‌اساس بودن آیین مسیحیان:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ ... کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ ... (3)بقره (2) 113

435. بی‌پایه و اساس شمردن آیین مسیحیان، از سوی جاهلان (مشرکان):

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ ... کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ ... (4)بقره (2) 113

436. آیین موجود در میان نصارا، آیینی متشکل از آرا و افکار برخاسته از هواهای نفسانی:

1) 1) . مقصود این است که ایمان یادشده ، صبغۀ الهی ما است که بهترین صبغه‌ها است، نه صبغۀ یهودیّت و نصرانیّت که دچار تفرقۀ دینی شده و به تعالیم خود پایبند نیستند. (المیزان، ج 1، ص 313)

2) 2) . مراد از«لیست النصاری علی شیء»تدین آنان به دین نصرانیت است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 359)

3) 3) . بنا بر احتمالی، مراد از«الذین لا یعلمون»اسلاف یهود و منظور از«قالت الیهود»یهود عهد پیامبر صلی الله علیه و آله است. (مجمع البیان، ج 1-2، ص 359؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 1، ص 156)

4) 4) . مراد از«الذین لا یعلمون»در آیه، مشرکان عرب است. (مجمع البیان، ج 1-2، ص 359؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 1، ص 156)

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ ... وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ ...

وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ .... بقره (2) 120

437. ناکافی بودن آیین نصارا برای هدایت:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ .... بقره (2) 120

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً .... بقره (2) 135

438. پیروی از آیین مسیحیت، سبب محرومیت از ولایت و نصرت الهی:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

439. شرک‌آمیز بودن آیین نصارا و هدایتگر نبودن آن:

وَ قٰالُوا کُونُوا ... أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . (1)بقره (2) 135

مٰا کٰانَ إِبْرٰاهِیمُ یَهُودِیًّا وَ لاٰ نَصْرٰانِیًّا وَ لٰکِنْ کٰانَ حَنِیفاً مُسْلِماً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . آل عمران (3) 67

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً إِنْ أَرٰادَ أَنْ یُهْلِکَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. مائده (5) 17

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قٰالَ الْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ. مائده (5) 72

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . مائده (5) 73

مَا الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّیقَةٌ کٰانٰا یَأْکُلاٰنِ الطَّعٰامَ انْظُرْ کَیْفَ نُبَیِّنُ لَهُمُ الْآیٰاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . مائده (5) 75

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . توبه (9) 30

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . توبه (9) 31

مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هٰذٰا إِلاَّ اخْتِلاٰقٌ . ص (38) 7

440. تلاش نصارا، برای گرایش دادن پیامبر صلی الله علیه و آله به آیین خویش:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ


1) 1) . بیان مشرک نبودن ابراهیم علیه السلام ، تعریض بر دین نصارا است که آنان آیین الهی را با شرک اعتقادی در آمیخته‌اند، پس هدایتگر نیست

أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ وَ مٰا أَنْتَ بِتٰابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَ مٰا بَعْضُهُمْ بِتٰابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّکَ إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 145

441. تلاش نصارا، برای گرایش مسلمانان به آیین نصرانیت:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . بقره (2) 135

442. رسوخ افکار و اندیشه‌های مخالف کتابهای آسمانی، در عقاید و باورهای دینی نصارا:

... وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُمْ یَتْلُونَ الْکِتٰابَ .... بقره (2) 113

443. رواج تثلیث ( سه‌گانه‌پرستی) در آیین نصارا:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ ... (1)نساء (4) 171

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . مائده (5) 73

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . (2)توبه (9) 31

444. اعتقادات دینی نصارا، آمیخته با غلو و گزافه‌گویی:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 77

445. الوهیت مریم علیها السلام در آیین مسیحیت:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ . مائده (5) 116

446. انحرافی بودن دین نصارا:

وَ قٰالُوا کُونُوا ... أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً ... (3)بقره (2) 135

447. پرستیده شدن عیسی علیه السلام در آیین نصارا:

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ


1) 1) . بنا بر یک تفسیر، مقصود از«اهل کتاب»تنها نصارا است. (انوار التنزیل بیضاوی، ج 2، ص 403)

2) 2) . از امام باقر علیه السلام در مورد آیۀ«اتخذوا أحبارهم...»روایت شده است: اما مسیح را نافرمانی کردند، و لیکن او را در اندیشۀ خود تا آنجا بزرگ دانستند که گمان کردند او معبود و فرزند خدا است، و گروهی گفتند: وی یکی از سه معبود است، و گروهی گفتند: او خدا است. (تفسیر قمی، ج 1، ص 289 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 210، ح 116)

3) 3) . تأیید آیین ابراهیم علیه السلام با وصف آن حضرت به دوری از گمراهی پس از نفی آیین نصارا اشاره به این دارد که نصارا آیین خویش را به گمراهی آلوده کردند

اِتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ .... مائده (5) 116

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ .... توبه (9) 31

448. پیروی از آیین نصارا، موجب رضایت و خشنودی آنان:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ ... . بقره (2) 120

449. گرایش بسیاری از مسلمانان بیماردل به آیین نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ ... وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ ... فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ .... مائده (5) 51 و 52

نیز ==> عیسی علیه السلام ، شریعت عیسی علیه السلام

ذلّت نصارا

450. ذلّت و خواری در دنیا، کیفر نصارای بازدارندۀ مردم از ورود به مساجد برای یاد خدا:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَ سَعیٰ فِی خَرٰابِهٰا أُولٰئِکَ مٰا کٰانَ لَهُمْ أَنْ یَدْخُلُوهٰا إِلاّٰ خٰائِفِینَ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . (1)بقره (2) 114

راهبان نصارا

==> اسلام، کشیشان و اسلام، رهبانیّت، راهبان، قسّیسین

رهبانیّت در نصارا

451. پیدایش و ظهور رهبانیّت در میان نصارا، بدون سابقه در ادیان پیشین:

ثُمَّ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِرُسُلِنٰا وَ قَفَّیْنٰا بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ وَ جَعَلْنٰا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً وَ رَهْبٰانِیَّةً ابْتَدَعُوهٰا مٰا کَتَبْنٰاهٰا عَلَیْهِمْ إِلاَّ ابْتِغٰاءَ رِضْوٰانِ اللّٰهِ فَمٰا رَعَوْهٰا حَقَّ رِعٰایَتِهٰا .... حدید (57) 27

452. انحراف نصارا و عدم پایبندی آنان به رهبانیّت، ابداعی خودشان:

ثُمَّ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِرُسُلِنٰا وَ قَفَّیْنٰا بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ وَ جَعَلْنٰا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً وَ رَهْبٰانِیَّةً ابْتَدَعُوهٰا مٰا کَتَبْنٰاهٰا عَلَیْهِمْ إِلاَّ ابْتِغٰاءَ رِضْوٰانِ اللّٰهِ فَمٰا رَعَوْهٰا حَقَّ رِعٰایَتِهٰا فَآتَیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . حدید (57) 27

نیز ==> رهبانیّت

سرزنش نصارا

453. سرزنش خداوند از نصارا، به علّت پرستش غیر خدا (عیسی و مریم علیهما السلام ):

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ


1) 1) . براساس شأن نزول [و به دلیل آیۀ قبل] مقصود از«و من اظلم...»یهود و نصارا است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 360 -\361)

وَ قٰالَ الْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ

قُلْ أَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً وَ اللّٰهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . مائده (5) 72 و 76

454. سرزنش خداوند از مسیحیان، به جهت توبه و استغفار نکردن از عقیده به الوهیّت عیسی علیه السلام :

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قٰالَ الْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ

أَ فَلاٰ یَتُوبُونَ إِلَی اللّٰهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَهُ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

مَا الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّیقَةٌ کٰانٰا یَأْکُلاٰنِ الطَّعٰامَ انْظُرْ کَیْفَ نُبَیِّنُ لَهُمُ الْآیٰاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . مائده (5) 72 و 74 و 75

455. سرزنش خداوند از نصارا، به دلیل پرستش معبودان فاقد تأثیر:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قٰالَ الْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ

قُلْ أَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً وَ اللّٰهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . مائده (5) 72 و 76

456. سرزنش خداوند از مسیحیان، به علّت انتساب ابراهیم، و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط علیهم السلام به مسیحیّت:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

457. توبیخ خداوند از مسیحیان، به سبب سخنان دروغین آنها در نسبت دادن فرزندی مسیح به خدا:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . توبه (9) 30

458. توبیخ خداوند از نصارا، به جهت ارج نهادن به عالمان دینی خود (احبار) تا حدّ پرستش پروردگاری:

... قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ اِتَّخَذُوا ... وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . توبه (9) 30 و 31

سعادت نصارا

459. اجتناب نصارا از تثلیث، عامل خیر و سعادتمندی آنان:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ

وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ .... نساء (4) 171

سؤال از نصارا

460. اصلاح عقاید و باورهای نصارا، دلیل سؤال پیامبر صلی الله علیه و آله از آنان:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصٰاریٰ نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ قُلْ فَلِمَ یُعَذِّبُکُمْ بِذُنُوبِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ. مائده (5) 18

461. نهی محمّد صلی الله علیه و آله از سؤال از نصارا دربارۀ اصحاب کهف و شمارش آنان:

سَیَقُولُونَ ثَلاٰثَةٌ رٰابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ وَ یَقُولُونَ خَمْسَةٌ سٰادِسُهُمْ کَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَیْبِ وَ یَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَ ثٰامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّی أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مٰا یَعْلَمُهُمْ إِلاّٰ قَلِیلٌ فَلاٰ تُمٰارِ فِیهِمْ إِلاّٰ مِرٰاءً ظٰاهِراً وَ لاٰ تَسْتَفْتِ فِیهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً. (1)کهف (18) 22

462. سؤال نکوهش‌آمیز خداوند از نصارا و معتقدان به تثلیث، در مورد ترک توبه از عقیدۀ شرک‌آلود خود:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قٰالَ الْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

أَ فَلاٰ یَتُوبُونَ إِلَی اللّٰهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَهُ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 72 -\74

463. سؤال توبیخی خداوند از نصارا، دربارۀ پرستش عیسی علیه السلام و مادرش و انحراف از توحید:

مَا الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّیقَةٌ کٰانٰا یَأْکُلاٰنِ الطَّعٰامَ انْظُرْ کَیْفَ نُبَیِّنُ لَهُمُ الْآیٰاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ

قُلْ أَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً وَ اللّٰهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . مائده (5) 75 و 76

464. سؤال توبیخی پیامبر صلی الله علیه و آله از نصارا، در مورد پندار نادرست آنان از دین ابراهیم علیه السلام و فرزندانش و انتساب آنان به نصرانیّت:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

قُلْ أَ تُحَاجُّونَنٰا فِی اللّٰهِ وَ هُوَ رَبُّنٰا وَ رَبُّکُمْ وَ لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 135 و 139 و 140

نیز ==> سؤال، سؤال‌کنندگان، محمد صلی الله علیه و آله ، موارد سؤال محمد صلی الله علیه و آله ، از اهل کتاب، از نصارا


1) 1) . مقصود از«و لا تستفت فیهم منهم»اهل کتاب [نصارا] است. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 710)

سؤال نصارا

465. پرسش مسیحیان از پیامبر صلی الله علیه و آله دربارۀ علّت سخن نگفتن مستقیم خدا با آنان و نازل نشدن معجزاتی برای ایشان:

وَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ لَوْ لاٰ یُکَلِّمُنَا اللّٰهُ أَوْ تَأْتِینٰا آیَةٌ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشٰابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَیَّنَّا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ . (1)بقره (2) 118

شرک نصارا

==> شرک، مشرکان، مصادیق مشرکان، مسیحیان

شنوایی نصارا

==> همین مدخل، نصارا و قرآن

ضلالت نصارا

466. فرزندخوانده شدن عیسی علیه السلام از سوی مسیحیان، نشان ضلالت آشکار ایشان:

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ

مٰا کٰانَ لِلّٰهِ أَنْ یَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحٰانَهُ إِذٰا قَضیٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ

أَسْمِعْ بِهِمْ وَ أَبْصِرْ یَوْمَ یَأْتُونَنٰا لٰکِنِ الظّٰالِمُونَ الْیَوْمَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . مریم (19) 34 و 35 و 38

467. روی‌گردانی نصارا از ایمان آوردن همانند ایمان مسلمانان عصر بعثت، نشانۀ ضلالت و گمراهی آنان:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا ... فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ ... (2)بقره (2) 135 و 137

ظلم نصارا

468. ظلم مسیحیان به علّت کتمان حقایقی دربارۀ ابراهیم، اسماعیل، اسحاق و یعقوب و اسباط علیهم السلام :

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

469. ظالم بودن مسیحیان، به سبب عقیده به الوهیت عیسی علیه السلام :

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قٰالَ الْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ. مائده (5) 72

ظن نصارا

470. به دار آویخته شدن عیسی علیه السلام مبتنی بر حدس و گمان مسیحیان:

وَ قَوْلِهِمْ إِنّٰا قَتَلْنَا الْمَسِیحَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَسُولَ اللّٰهِ وَ مٰا قَتَلُوهُ وَ مٰا صَلَبُوهُ وَ لٰکِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إِنَّ الَّذِینَ


1) 1) . در احتمالی، مراد از«الذین لا یعلمون»نصارا است. (مجمع البیان، ج 1-2، ص 370؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 1، ص 160)

2) 2) .«شقاق»به معنای«ضلال»نیز تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 406؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 1، ص 284)

اِخْتَلَفُوا فِیهِ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبٰاعَ الظَّنِّ وَ مٰا قَتَلُوهُ یَقِیناً. نساء (4) 157

عجز نصارا

471. عجز نصارا از آوردن برهان بر انحصار بهشت به آنان:

وَ قٰالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ کٰانَ هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تِلْکَ أَمٰانِیُّهُمْ قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ ... (1)بقره (2) 111

عذاب نصارا

472. نصارا به جهت عقیده به الوهیت عیسی علیه السلام مستحق عذاب الهی:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ ...

إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ .... مائده (5) 72

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ ... وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ مائده (5) 73

473. نصارا مستحق عذاب الهی، در صورت ارتکاب گناه:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصٰاریٰ نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ قُلْ فَلِمَ یُعَذِّبُکُمْ بِذُنُوبِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ. مائده (5) 18

474. عذاب بزرگ الهی در قیامت، کیفر نصارای بازدارندۀ مردم از ورود به مساجد:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَ سَعیٰ فِی خَرٰابِهٰا أُولٰئِکَ مٰا کٰانَ لَهُمْ أَنْ یَدْخُلُوهٰا إِلاّٰ خٰائِفِینَ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . بقره (2) 114

عقیدۀ نصارا

475. عقیدۀ نصارا به فرزند داشتن خدا:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ ...

وَ قٰالُوا اتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَداً سُبْحٰانَهُ .... بقره (2) 113 و 116

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ قٰالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ . (2)آل عمران (3) 59

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ .... نساء (4) 171

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . مائده (5) 73

... وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ .... توبه (9) 30

وَ یُنْذِرَ الَّذِینَ قٰالُوا اتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَداً

مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ


1) 1) . امر در«هاتوا»امر تعجیزی است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 356)

2) 2) . آیه در رد قول نصارا مبنی بر فرزند خدا بودن عیسی علیه السلام است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 763)

عِلْمٍ وَ لاٰ لِآبٰائِهِمْ کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ إِنْ یَقُولُونَ إِلاّٰ کَذِباً. (1)کهف (18) 4 و 5

وَ قٰالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمٰنُ وَلَداً. (2)مریم (19) 88

مَا اتَّخَذَ اللّٰهُ مِنْ وَلَدٍ وَ مٰا کٰانَ مَعَهُ مِنْ إِلٰهٍ إِذاً لَذَهَبَ کُلُّ إِلٰهٍ بِمٰا خَلَقَ وَ لَعَلاٰ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یَصِفُونَ . مؤمنون (23) 91

476. عقیدۀ مسیحیان به الوهیّت مریم علیها السلام :

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ ... . مائده (5) 116

477. عقیدۀ نصارا به الوهیّت عیسی علیه السلام :

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قٰالَ الْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ. مائده (5) 72

وَ إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ ... . مائده (5) 116

478. نصارا معتقد به نصرانی بودن ابراهیم، اسماعیل، اسحاق، یعقوب، اسباط علیهم السلام :

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 135 و 140

479. عقیدۀ نصارا به فرزندی خود برای خدا:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصٰاریٰ نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ .... مائده (5) 18

نیز ==> همین مدخل، افتراهای نصارا، انحصارطلبی نصارا، ایمان نصارا، شرک نصارا، کفر نصارا

علمای نصارا

آگاهی علمای نصارا

480. علم و آگاهی علمای نصارا به قبله شدن مسجد الحرام، از ناحیۀ خداوند:

... فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا ... وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ ... (3)بقره (2) 144

481. آگاهی گروهی از عالمان نصارا، به حقانیّت آموزه‌های قرآنی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله :

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا


1) 1) . قائلان در«قالوا...»یهود و نصارا هستند. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 694؛ زاد المسیر، ج 3، ص 64)

2) 2) . مقصود از آیه، یهود، نصارا و مشرکان عرب است. یهود می‌گفتند:«عزیر»فرزند خدا است، و نصارا می‌گفتند«مسیح فرزند خدا است»، و مشرکان ملائکه را دختران خدا می‌دانستند. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 821)

3) 3) . در احتمالی، مراد از«الذین اوتوا الکتاب»علمای نصارا است. (مجمع البیان، ج 1-2، ص 420؛ زاد المسیر، ج 1، ص 121)

اَلَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . مائده (5) 82 -\84

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لاٰ تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً

وَ یَقُولُونَ سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنْ کٰانَ وَعْدُ رَبِّنٰا لَمَفْعُولاً

وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً. اسراء (17) 107 -\109

482. عدم التزام برخی عالمان نصارا به آموزه‌های انجیل، به رغم آگاهی از آن:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُمْ یَتْلُونَ الْکِتٰابَ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ . بقره (2) 113

اطاعت از علمای نصارا

483. اطاعت بی‌چون‌وچرای نصارا از عالمان و راهبان خود و پیروی نکردن از خدا، مورد سرزنش خداوند:

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . توبه (9) 31

484. اطاعت و پیروی کورکورانۀ نصارا از علمای خود، در راستای خاموش کردن نور خدا و مبارزه با قرآن:

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . توبه (9) 31 و 32

اقرار علمای نصارا

485. اقرار گروهی از علمای نصارا به حقانیت آموزه‌های قرآنی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . مائده (5) 82 - 84

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لاٰ تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً

وَ یَقُولُونَ سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنْ کٰانَ وَعْدُ رَبِّنٰا لَمَفْعُولاً

وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً. (1)اسراء (17) 107 - 109


1) 1) . مراد از«الذین اوتوا العلم من قبله»کسانی است که قبل از نزول قرآن با شناخت خداوند و آیات او حق را فهمیدند؛ خواه از یهود باشد یا از مسیحیان، و موجبی برای تخصیص نیست، مگر اینکه گفته شود که سیاق می‌فهماند اینها از اهل حق و اهل دین غیر منسوخ‌اند که در آن روز دین مسیح علیه السلام بود؛ یعنی حق‌پذیران از علمای نصرانی. (المیزان، ج 13، ص 221)

ایمان علمای نصارا

486. ایمان برخی علمای نصارا به محمد صلی الله علیه و آله و آیین او، همراه با اشک شوق از شنیدن آیات الهی:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . مائده (5) 82 - 84

تحریف علمای نصارا

487. تحریف کتابهای آسمانی به دست علمای نصارا، با ارائۀ دست نوشته‌های خود به صورت سخن خداوند:

وَ إِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِیقاً یَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْکِتٰابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْکِتٰابِ وَ مٰا هُوَ مِنَ الْکِتٰابِ وَ یَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ مٰا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ یَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . (1)آل عمران (3) 78

تواضع علمای نصارا


1) 1) . در احتمالی، مراد علمای نصارا است که انجیل را تحریف کردند. (مجمع البیان، ج 1-2، ص 780)

488. خضوع و احترام برخی علمای نصارا نسبت به آیات تلاوت‌شدۀ خدا بر آنان:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . مائده (5) 82 - 84

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لاٰ تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً

وَ یَقُولُونَ سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنْ کٰانَ وَعْدُ رَبِّنٰا لَمَفْعُولاً

وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً. اسراء (17) 107 - 109

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ یُؤْمِنُونَ

وَ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِینَ . قصص (28) 52 و 53

489. مستکبر نبودن علمای نصارا و تواضع آنها:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . مائده (5) 82

تهدید علمای نصارا

490. علمای نصارای نجران، مفسد، مجادله‌گر و حق‌ناپذیر، مورد تهدید خداوند:

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِالْمُفْسِدِینَ . (1)آل عمران (3) 61 و 63

ثروت‌اندوزی علمای نصارا

491. مال‌اندوزی و دنیاطلبی بسیاری از علمای نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . توبه (9) 34

492. علمای نصارا با مال‌اندوزی و انفاق نکردن آن در راه خدا، مستحق عذاب و شکنجۀ دردناک:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . توبه (9) 34

حرامخواری علمای نصارا

493. حرامخواری بسیاری از عالمان دینی نصارا و تصاحب اموال دیگران بدون هیچ حقی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . توبه (9) 34

حسادت علمای نصارا

494. حسادت و تجاوز علمای نصارا و یهود، سبب اختلاف در پذیرش دین خدا:

إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللّٰهِ الْإِسْلاٰمُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَإِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ . آل عمران (3) 19

دنیاطلبی علمای نصارا

==> همین مدخل، علمای نصارا، ثروت‌اندوزی علمای نصارا

دین‌فروشی علمای نصارا

495. دین‌فروشی علمای نصارا، موجب عذاب آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . توبه (9) 34

سرزنش علمای نصارا

496. انتظار ستایش برخی علمای نصارا از پیروانشان به جهت بیان نکردن حقایقی از انجیل، سبب سرزنش آنان از سوی خداوند:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَبِئْسَ مٰا یَشْتَرُونَ

لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَفْرَحُونَ بِمٰا أَتَوْا وَ یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا بِمٰا لَمْ یَفْعَلُوا .... آل عمران (3) 187 و 188

497. مورد توبیخ واقع شدن علمای نصارا، به سبب بی‌تفاوتی آنان در برابر حرامخواری مردم خویش و گفتار ناروای آنان:

لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا


1) 1) . آیات یادشده در مورد علمای نصارای نجران نازل شده است. (روح المعانی، ج 3، جزء 3، ص 300)

یَصْنَعُونَ . مائده (5) 63

سکوت علمای نصارا

498. سکوت و ترک نهی از منکر علمای نصارا در مقابل حرامخواری مردم جامعۀ خویش و گفتار زشت آنان:

لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . مائده (5) 63

499. سکوت علمای نصارا در مقابل منکرات جامعۀ خویش، بسیار زشت و ناپسند:

لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . (1)مائده (5) 63

500. تورات، منبع قضاوت علمای نصارا:

إِنّٰا أَنْزَلْنَا التَّوْرٰاةَ فِیهٰا هُدیً وَ نُورٌ یَحْکُمُ بِهَا النَّبِیُّونَ الَّذِینَ أَسْلَمُوا لِلَّذِینَ هٰادُوا وَ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتٰابِ اللّٰهِ وَ کٰانُوا عَلَیْهِ شُهَدٰاءَ فَلاٰ تَخْشَوُا النّٰاسَ وَ اخْشَوْنِ وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ثَمَناً قَلِیلاً وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ . (2)مائده (5) 44

علمای نصارا و حق‌پذیری

501. برخی عالمان نصارا، مردمی حق‌پذیر و برخوردار از سلامت نفس:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 82 و 83

علمای نصارا و قبله

==> همین مدخل، آگاهی علمای نصارا و علمای نصارا

علمای نصارا و قرآن

502. گریۀ گروهی از علمای نصارای عصر بعثت، براثر شنیدن آیات قرآن:

... مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً ... وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ .... مائده (5) 82 و 83

503. گرویدن گروهی از علمای نصارای عصر بعثت به اسلام، در پی شنیدن آیات قرآن:

... قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ... مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً ...

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 82 و 83

علمای نصارا و کتمان حق

504. کتمان شواهد و نشانه‌هایی در مورد حقانیت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و برخی از وسایل هدایتی قرآن، از سوی علمای نصارا:

إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مٰا أَنْزَلْنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الْهُدیٰ مِنْ


1) 1) . در احتمالی مراد از«ربانیون»علمای اهل انجیل [نصرانی] است. (مجمع البیان، ج 3-4، ص 335)

2) 2) . منظور از«ربانیون»در اینجا علمای نصارا است. (معالم التنزیل، بغوی، ج 2، ص 55)

بَعْدِ مٰا بَیَّنّٰاهُ لِلنّٰاسِ فِی الْکِتٰابِ .... بقره (2) 159

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ نَزَّلَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِی الْکِتٰابِ لَفِی شِقٰاقٍ بَعِیدٍ. بقره (2) 176

505. علمای نصارا به سبب کتمان حقایق و معارف کتب آسمانی، محروم از رحمت خدا و مورد لعن او:

إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مٰا أَنْزَلْنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الْهُدیٰ مِنْ بَعْدِ مٰا بَیَّنّٰاهُ لِلنّٰاسِ فِی الْکِتٰابِ أُولٰئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّٰهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّٰعِنُونَ . (1)بقره (2) 159

غصب علمای نصارا

506. بسیاری از علمای نصارا، غاصب و آکل مال مردم، بدون داشتن حقی و یا وجهی شرعی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . (2)توبه (9) 34

فساد علمای نصارا

507. افشای فساد مالی علمای نصارا از سوی خداوند و آگاهانیدن مؤمنان نسبت به خطر آن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . توبه (9) 34

گریۀ علمای نصارا

508. گریۀ گروهی از علمای نصارا (کشیشان) عصر پیامبر صلی الله علیه و آله براثر شنیدن قرآن:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 82 و 83

مسئولیت علمای نصارا

509. مسئولیت نهی از منکر علمای نصارا در برابر منکرات جامعۀ خویش:

وَ تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یُسٰارِعُونَ فِی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ الرَّبّٰانِیُّونَ ... عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . مائده (5) 62 و 63

نیز ==> قسّیس

نقش علمای نصارا

510. حضور کشیشان و عالمان دینی در بین مسیحیان، موجب دوستی و محبت آنان به مسلمانان:

... وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . مائده (5) 82

عمل صالح نصارا


1) 1) . آیات، در مورد علمای نصارا است. (مجمع البیان، ج 1-2، ص 441)

2) 2) . مقصود از«رهبان»عالمان نصارا است. (المیزان، ج 9، ص 245)

511. عمل صالح مسیحیان، از شروط رهایی ایشان از ترس و اندوه:

... وَ النَّصٰاریٰ ... مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 62

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ الصّٰابِئُونَ وَ النَّصٰاریٰ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . مائده (5) 69

512. گروهی از نصارای عصر بعثت، دارای اعمال و رفتار پسندیده:

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکِتٰابِ .... مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ سٰاءَ مٰا یَعْمَلُونَ . (1)مائده (5) 65 و 66

نیز ==> همین مدخل، آرامش نصارا و پاداش نصارا

عهد با نصارا

513. اخذ پیمان و عهد از نصارا، از سوی خداوند:

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ وَ سَوْفَ یُنَبِّئُهُمُ اللّٰهُ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . مائده (5) 14

عهدشکنی نصارا

514. به فراموشی سپردن و نقض کردن پیمانهای الهی، از سوی نصارا:

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ .... مائده (5) 14

515. شکستن پیمان الهی از سوی مسیحیان، زمینۀ کینه و دشمنی میان آنان:

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ .... مائده (5) 14

عید نصارا

516. مسیح علیه السلام خواهان عید قرار گرفتن روز نزول مائده آسمانی، در جامعۀ نصارا برای همیشه:

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا .... مائده (5) 114

غلوّ نصارا

517. نهی مسیحیان، از غلو در دین خود:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً. نساء (4) 171

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ


1) 1) . بنابراین احتمال که مقصود از«منهم امة مقتصده»نصارا باشد. (الکشاف، ج 1، ص 658)

تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 77

518. پندار تثلیث و الوهیّت مسیح علیه السلام مصداق روشن گزافه‌گویی و غلوّ مسیحیان:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لاٰ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً. نساء (4) 171

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قٰالَ الْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 72 و 73 و 77

فراموشی‌های نصارا

519. نصارا، فراموش‌کنندگان عهد و پیمان خویش با خداوند:

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ .... مائده (5) 14

520. به فراموشی سپردن نشانه‌های پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی نصارا:

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ... فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ ... (1)مائده (5) 14

521. فراموشی بخشی از تذکارها و پندهای الهی از سوی نصارا:

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ... فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ .... مائده (5) 14

522. فراموشی تذکرات الهی، زمینۀ کینه و دشمنی بین مسیحیان:

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا ... فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ ... (2)مائده (5) 14

فسق نصارا

523. داوری نکردن براساس احکام صادره شده از سوی خدا در انجیل، سبب فسق مسیحیان صدر اسلام:

وَ لْیَحْکُمْ أَهْلُ الْإِنْجِیلِ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فِیهِ وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . مائده (5) 47


1) 1) . به قرینۀ مقام، مقصود، نشانه‌های پیامبر صلی الله علیه و آله در انجیل است

2) 2) . بر این اساس که ضمیر«بینهم»به نصارا برگردد، زیرا بین فرقه‌های نصارا یعنی«ملکائیه»،«یعقوبیه»و«نسطوریه»اختلاف و عداوت وجود دارد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 268)

524. فسق بسیاری از نصارا، در دوران فترت:

أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّٰهِ وَ مٰا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لاٰ یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلُ فَطٰالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . (1)حدید (57) 16

قبلۀ نصارا

525. مسیحیان، دارای قبلۀ خاصّ خویش:

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ ... وَ مٰا بَعْضُهُمْ بِتٰابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ .... بقره (2) 145

لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ .... بقره (2) 177

526. عدم پذیرش قبلۀ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله از سوی نصارا، به رغم اقامۀ ادلّه و نشانه‌ها:

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ وَ مٰا أَنْتَ بِتٰابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَ مٰا بَعْضُهُمْ بِتٰابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّکَ إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 145

527. عدم توافق نصارا با یهود، در پذیرش وحدت قبله:

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ وَ مٰا أَنْتَ بِتٰابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَ مٰا بَعْضُهُمْ بِتٰابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ .... بقره (2) 145

528. مشاجرۀ نصارا با مسلمانان بر سر موضوع قبله و تغییر آن به‌سوی کعبه:

لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ ... (2)بقره (2) 177

قساوت نصارا

529. پیدایش روحیّۀ قساوت قلب در میان نصارا، در دوران فترت:

أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّٰهِ وَ مٰا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لاٰ یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلُ فَطٰالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . (3)حدید (57) 16

قسم نصارا

530. سوگند دروغین و مؤکّد مسیحیان بر یاری مسلمانان، دارای رابطۀ دوستانه با آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خٰاسِرِینَ . مائده (5) 51 و 53


1) 1) . مقصود از«اوتوا الکتاب»نصارا است. (روح المعانی، ج 15، جزء 27، ص 277)

2) 2) . در شأن نزول آیۀ شریفه آمده است: آنگاه که قبله تغییر کرد، بحث و گفتگو پیرامون آن بسیار می‌شد و یهود و نصارا دراین‌باره بسیار سخن می‌گفتند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 475)

3) 3) . مقصود از«اوتوا الکتاب»یهود و نصارا است. (التبیان، ج 9، ص 529 ؛ روح المعانی، ج 15، جزء 27، ص 277)

قضاوت در نصارا

531. انجیل، منبع و مرجع قضاوت در بین نصارا:

وَ لْیَحْکُمْ أَهْلُ الْإِنْجِیلِ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فِیهِ وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . مائده (5) 47

532. احکام صادره از سوی قاضیان نصرانی، دارای اعتبار، در صورت انطباق با انجیل:

وَ لْیَحْکُمْ أَهْلُ الْإِنْجِیلِ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فِیهِ وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . مائده (5) 47

533. نصارا، موظّف به پذیرش احکام صادره براساس انجیل:

وَ لْیَحْکُمْ أَهْلُ الْإِنْجِیلِ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فِیهِ وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . مائده (5) 47

قلب نصارا

==> همین مدخل، قساوت نصارا

کتاب آسمانی نصارا

534. نصارا، از جمله امّتهایی برخوردار از کتاب آسمانی:

... وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُمْ یَتْلُونَ الْکِتٰابَ .... بقره (2) 113

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاٰوَتِهِ .... بقره (2) 121

وَ لْیَحْکُمْ أَهْلُ الْإِنْجِیلِ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فِیهِ وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . مائده (5) 47

وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقٰامُوا التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَکَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ ... . مائده (5) 66

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لَسْتُمْ عَلیٰ شَیْءٍ حَتّٰی تُقِیمُوا التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ ... . مائده (5) 68

ثُمَّ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِرُسُلِنٰا وَ قَفَّیْنٰا بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ وَ جَعَلْنٰا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً وَ رَهْبٰانِیَّةً ابْتَدَعُوهٰا مٰا کَتَبْنٰاهٰا عَلَیْهِمْ إِلاَّ ابْتِغٰاءَ رِضْوٰانِ اللّٰهِ ... . حدید (57) 27

نیز ==> انجیل

کتمان نصارا

535. کتمان نبوّت پیامبر صلی الله علیه و آله و ویژگیهای آن حضرت از سوی نصارا:

إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مٰا أَنْزَلْنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الْهُدیٰ مِنْ بَعْدِ مٰا بَیَّنّٰاهُ لِلنّٰاسِ فِی الْکِتٰابِ أُولٰئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّٰهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّٰعِنُونَ . (1)بقره (2) 159

536. کتمان دین توحیدی و حنیف ابراهیم علیه السلام ، از سوی نصارا:

أَمْ تَقُولُونَ ... کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ


1) 1) . مقصود از«الذین یکتمون...»یهود و نصارا است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 441)

اَللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ .... بقره (2) 140

کفر نصارا

537. کفرپیشگان نصارا، از شرورترین جنبندگان روی زمین:

لَمْ یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ ... إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ ... أُولٰئِکَ هُمْ شَرُّ الْبَرِیَّةِ . (1)بیّنه (98) 1 و 6

538. روی‌گردانی نصارا از ایمان آوردن همانند ایمان مؤمنان عصر بعثت، نشانۀ کفر و دشمنی آنان با مسلمانان:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ ... (2)بقره (2) 135 - 137

539. کفر گروهی از مسیحیان، به علت عقیده به الوهیّت عیسی علیه السلام :

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ ... .

مائده (5) 17

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ ... .

مائده (5) 72

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . مائده (5) 73

540. اعتقاد گروهی از نصارا به الوهیت روح القدس (جبرئیل)، موجب کفر آنان:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . (3)مائده (5) 73

کینۀ نصارا

541. ایجاد بغض و کینۀ همیشگی میان نصارا به علّت فراموشی تذکّرات مهم الهی در پیمان آنها:

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ ... . مائده (5) 14

542. شکستن پیمان الهی و فراموشی تذکارهای خداوند، زمینۀ کینه میان یهود و نصارا:

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ ... . مائده (5) 14


1) 1) . مقصود از«اهل کتاب»یهود و نصارا است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 793؛ زاد المسیر، ج 4، ص 475)

2) 2) .«شقاق»براساس روایتی از امام صادق علیه السلام به معنای کفر است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 406)

3) 3) . مقصود از«ثالث ثلاثة»این است که یکی از این ثلاث را روح القدس [جبرئیل] می‌دانند، بنا بر اعتقاد برخی از نصارا. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 353)

543. کینۀ دایمی مسیحیان با یکدیگر تا روز قیامت:

وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ ... . مائده (5) 14

گریۀ نصارا

544. تلاوت آیات قرآن برای نصارای حق‌طلب، موجب تأثّر شدید و گریۀ شوق آنان:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ .... مائده (5) 82 و 83

545. فروتنی در مقابل حق و داشتن علم و دانش، زمینه‌ساز گریۀ نصارا به هنگام شنیدن آیات قرآن:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 82 و 83

گواهی نصارا

546. دعای نصارای عصر بعثت، پس از پذیرش اسلام، پیوستن به صف گواهان حقانیت قرآن:

... وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ... وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 82 و 83

لجاجت نصارا

547. لجاجت نصارا با پیامبر صلی الله علیه و آله ، پس از اقامۀ برهان برای آنان در مورد عیسی علیه السلام ، سبب دعوت آنان به مباهله:

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ . آل عمران (3) 61

نیز ==> همین مدخل، احتجاجهای نصارا

مباهله با نصارا

548. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور دعوت نصارا به مباهله، پس از اقامۀ برهان برای آنان:

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ قٰالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ

اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلاٰ تَکُنْ مِنَ الْمُمْتَرِینَ

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ . آل عمران (3) 59 - 61

549. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور دعوت نصارا به مباهله، با

شرکت زنان و فرزندان طرفین در آن:

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ .... آل عمران (3) 61

550. وعدۀ قطعی خداوند به یاری و نصرت پیامبر صلی الله علیه و آله در مباهله با نصارا:

... فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ . (1)آل عمران (3) 61

محرومیت نصارا

551. عقیدۀ مسیحیان به الوهیت عیسی علیه السلام باعث محرومیت ایشان از ورود به بهشت:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ ...

مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ .... مائده (5) 72

معاشرت با نصارا

552. معاشرت و رابطۀ دوستی با نصارا مورد نهی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ .... مائده (5) 51

553. معاشرت و روابط دوستانه با نصارا موجب قرار گرفتن در زمرۀ آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ .... مائده (5) 51

554. پیامبر صلی الله علیه و آله شاهد تلاش آشکار و شتاب‌زدۀ بیماردلان سست‌ایمان در معاشرت دوستانه با نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ ... فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ .... مائده (5) 51 و 52

555. معاشرت و روابط دوستانه با نصارا موجب قرار گرفتن در زمرۀ ظالمان و محرومیّت از هدایت الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

556. بیماردلی و ضعف ایمان، موجب معاشرت دوستانه با نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ ... فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ .... مائده (5) 51 و 52

557. ایمان راسخ و سلامت دل، عامل خودداری از معاشرت دوستانه با نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ ... فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا


1) 1) . از عبارت«فقل تعالوا»از امر به دعوت به مباهله و درخواست«لعنت خدا بر دروغ‌گویان»فهمیده می‌شود که بیانگر وعدۀ یاری است

دٰائِرَةٌ .... مائده (5) 51 و 52

558. داشتن پناهگاهی امن در صورت شکست اسلام عاملی برای معاشرت دوستانۀ برخی از مسلمانان بیماردل با نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ .... مائده (5) 51 و 52

559. مصلحت‌اندیشی و ترس از پیشامدهای ناگوار عامل معاشرت بیماردلان سست‌ایمان با نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ .... مائده (5) 51 و 52

560. معاشرت و روابط دوستانۀ بیماردلان سست‌ایمان با نصارا درپی‌دارندۀ خسارت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خٰاسِرِینَ . مائده (5) 51 -\53

561. نصارا تنها دارای معاشرت و روابط دوستانه با یکدیگر و هم‌کیشان خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ .... مائده (5) 51

562. نوید خداوند به پیروزی مسلمانان، زمینه‌ای برای پشیمانی و ندامت بیماردلان سست‌ایمان از معاشرت خود با نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

563. معاشرت دوستانه با نصارا، از سوی برخی از مسلمانان، موجب حبط اعمال آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ .... مائده (5) 51 و 53

مؤمنان نصارا

==> همین مدخل، آرامش نصارا،

آرزوی نصارا، اشک نصارا، ایمان نصارا، پاداش نصارا

نصارا در جهنّم

564. مسیحیان معتقد به الوهیّت عیسی علیه السلام مشرک و گرفتار آتش جهنّم:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قٰالَ الْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ النّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ. مائده (5) 72

نصارا در قیامت

565. بهره‌مندی نصارای امین و پایبند به عهد خود، از مواهب الهی در آخرت:

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطٰارٍ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِینٰارٍ لاٰ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ إِلاّٰ مٰا دُمْتَ عَلَیْهِ قٰائِماً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لَیْسَ عَلَیْنٰا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ وَ یَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لاٰ یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ .

آل عمران (3) 75 و 77

566. داوری خداوند در قیامت، دربارۀ اختلافات نصارا با یهود:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُمْ یَتْلُونَ الْکِتٰابَ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ . بقره (2) 113

567. قیامت، روز روسیاهی نصارا، به جهت تفرقه و اختلاف افکنی آنان:

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ وَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ . (1)آل عمران (3) 105 و 106

568. عذاب بزرگ در قیامت برای نصارا، به جهت ارتداد آنان:

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ وَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ . آل عمران (3) 105 و 106

569. تهدید نصارا به عذاب قیامت، به جهت اختلاف آنان در دعوت عیسی علیه السلام :

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ وَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ . آل عمران (3) 105 و 106

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ


1) 1) . مقصود از«کالذین تفرقوا»یهود و نصارا است. (الکشاف، ج 1، ص 399)

وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ . (1)زخرف (43) 63 و 65

نصارا و آخرت

570. ایمان و اعتقاد نصارا به آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ النَّصٰاریٰ ... مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ... (2)بقره (2) 62

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ النَّصٰاریٰ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ .... مائده (5) 69

نصارا و آیات خدا

571. مسیحیان، اعراض‌کننده از آیات خدا:

مَا الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّیقَةٌ کٰانٰا یَأْکُلاٰنِ الطَّعٰامَ انْظُرْ کَیْفَ نُبَیِّنُ لَهُمُ الْآیٰاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . مائده (5) 75

572. بر جای ماندن نشانه و آیات الهی در جامعۀ نصارا، با نزول مائدۀ آسمانی برای ایشان:

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ ... قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ .... مائده (5) 114 و 115

نصارا و ابراهیم علیه السلام

573. محبوبیّت ابراهیم علیه السلام ، در میان نصارا:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

574. نصارا، مدّعی نصرانی بودن ابراهیم علیه السلام :

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ ... کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ ... . بقره (2) 140

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ مٰا أُنْزِلَتِ التَّوْرٰاةُ وَ الْإِنْجِیلُ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِهِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

مٰا کٰانَ إِبْرٰاهِیمُ یَهُودِیًّا وَ لاٰ نَصْرٰانِیًّا وَ لٰکِنْ کٰانَ حَنِیفاً مُسْلِماً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . آل عمران (3) 65 و 67

575. انتساب نصرانیت به ابراهیم علیه السلام ، از سوی نصارا، نسبتی دروغ و بی‌اساس :

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ ... کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ مٰا أُنْزِلَتِ التَّوْرٰاةُ وَ الْإِنْجِیلُ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِهِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

مٰا کٰانَ إِبْرٰاهِیمُ یَهُودِیًّا وَ لاٰ نَصْرٰانِیًّا وَ لٰکِنْ کٰانَ حَنِیفاً مُسْلِماً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . آل عمران (3) 65 و 67


1) 1) . طبق احتمالی که مخاطب عیسی علیه السلام یهود و نصارا باشند. (الکشاف، ج 1، ص 262)

2) 2) . یک احتمال در«من آمن و...»این است که تأکید بر همان اعتقادات دینی هریک از گروه‌های یاد شده باشد. (الکشف و البیان، ج 1، ص 209)

576. عدم تعقّل نصارا در منسوب کردن ابراهیم علیه السلام به نصرانیّت، مورد توبیخ الهی:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ مٰا أُنْزِلَتِ التَّوْرٰاةُ وَ الْإِنْجِیلُ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِهِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . آل عمران (3) 65

577. کتمان دین حنیف و توحیدی ابراهیم علیه السلام ، از سوی نصارا:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ ... کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ .... بقره (2) 140

578. انتساب ابراهیم علیه السلام به آیین نصرانیّت از سوی نصارا، عامل قرار گرفتن آنان در زمرۀ ستمگرترین مردم:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

نصارا و اسباط

579. محبوبیّت اسباط، در میان مسیحیان:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

580. نصارا، مدعی نصرانی بودن اسباط:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

581. نسبت مسیحیت به اسباط از سوی مسیحیان، قراردهندۀ آنان در زمرۀ ستمکارترین مردم:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

582. نسبت نصرانیت به اسباط، از سوی نصارا، ادعایی کذب:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

نیز ==> اسباط

نصارا و اسحاق علیه السلام

583. اسحاق علیه السلام از پیامبران مقبول نزد مسیحیان:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

584. نسبت نصرانیت به اسحاق علیه السلام از سوی نصارا، ادعایی کذب و قراردهندۀ آنان در زمرۀ ستمکارترین مردم:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

585. کتمان دین توحیدی اسحاق علیه السلام از سوی مسیحیان:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

586. هدایت‌یافتگی نصارا، منوط به ایمان آوردن به اسحاق علیه السلام و سایر انبیا، همانند ایمان مسلمانان:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللّٰهُ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . بقره (2) 135 -\137

نصارا و اسلام

==> اسلام، راهبان و اسلام، قبول اسلام، کشیشان و اسلام

نصارا و اسماعیل علیه السلام

587. اسماعیل علیه السلام از پیامبران مورد قبول مسیحیان:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

588. نسبت نصرانیت به اسماعیل علیه السلام از نصارا، ادعای واهی و باطل و قراردهندۀ آنان در زمرۀ ستمکارترین مردم:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

589. هدایت‌یافتگی نصارا، منوط به ایمان آوردن به اسماعیل علیه السلام و سایر انبیا، همانند ایمان مسلمانان:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللّٰهُ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . بقره (2) 135 -\137

590. کتمان دین توحیدی اسماعیل علیه السلام از سوی

نصارا:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

نصارا و اصحاب کهف

==> همین مدخل، اختلاف نصارا

نصارا و انجیل

==> انجیل

نصارا و تورات

591. تلاوت تورات از سوی مسیحیان و انکار آیین یهود:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصٰاریٰ عَلیٰ شَیْءٍ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ هُمْ یَتْلُونَ الْکِتٰابَ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فِیمٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ . بقره (2) 113

نصارا و زکات

==> همین مدخل، تکالیف نصارا، زکات

نصارا و صالحان

592. آرزوی نصارا برای همنشینی با صالحان، در بهشت:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . مائده (5) 82 و 84

593. صالحان، دارای مقامی والا و آرمانی، در بینش نصارا:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . مائده (5) 82 و 84

نصارا و صحابه

594. آشنایی دیرین مسیحیان با اوصاف و ویژگیهای اصحاب پیامبر اسلام:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ .... فتح (48) 29

نصارا و عیسی علیه السلام

==> حواریّون، حواریّون و

عیسی علیه السلام و همین مدخل، احتجاج با نصارا، اختلاف نصارا، ادّعاهای نصارا، افتراهای نصارا، ایمان نصارا

نصارا و قرآن

595. روی‌گردانی مسیحیان معتقد به تثلیث، از آیات قرآن و استدلالهای آن بر توحید:

مَا الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّیقَةٌ کٰانٰا یَأْکُلاٰنِ الطَّعٰامَ انْظُرْ کَیْفَ نُبَیِّنُ لَهُمُ الْآیٰاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . مائده (5) 75

596. گرایش برخی مسیحیان عصر بعثت به اسلام، برخاسته از آگاهی آنان به حقّانیّت قرآن:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ .... مائده (5) 82 و 83

597. برخورد التقاطی برخی نصارا با قرآن و معارف آن:

کَمٰا أَنْزَلْنٰا عَلَی الْمُقْتَسِمِینَ

اَلَّذِینَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِینَ . حجر (15) 90 و 91

598. استفادۀ مسیحیان عابد و حق‌جو از شنوایی خود، برای شنیدن آیات قرآن:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ .... مائده (5) 82 و 83

599. لبریز شدن چشمان مسیحیان مؤمن از اشک، هنگام شنیدن قرآن:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ .... مائده (5) 82 و 83

600. ایمان مسیحیان به خدا و اعترافشان به حقّانیّت قرآن و رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله موجب برخورداری از بهشت جاودان:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ

فَأَثٰابَهُمُ اللّٰهُ بِمٰا قٰالُوا جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ . مائده (5) 82 -\85

601. تواضع نصارا در برابر حق و آیات نازل شده بر پیامبر صلی الله علیه و آله :

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ . مائده (5) 82 - 84

602. اعراض و روی‌گردانی نصارا از ایمان به قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله نشانۀ دشمنی آنان با حق:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ .... بقره (2) 135 و 137

603. تهدید نصارا از سوی خداوند، در صورت دشمنی با حق و اعراض از ایمان به قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللّٰهُ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . بقره (2) 135 و 137

604. شوق و تأثّر شدید نصارا، از استماع قرآن و شناخت حق:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 82 و 83

نیز ==> همین مدخل، ایمان نصارا، علمای نصارا، گواهی نصارا

نصارا و محمّد صلی الله علیه و آله

605.آشنایی دیرین نصارا، با اوصاف و ویژگیهای محمد صلی الله علیه و آله :

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمْ وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنْهُمْ لَیَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . (1)بقره (2) 146

606. تردید نداشتن نصارا در تطبیق نشانه‌های پیامبر صلی الله علیه و آله نوید داده شده در انجیل بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمْ .... بقره (2) 146

اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی ... وَ الْإِنْجِیلِ .... اعراف (7) 157

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ


1) 1) . ضمیر در«یعرفونه»به پیامبر صلی الله علیه و آله بر می‌گردد؛ یعنی آنها صدق پیامبر را می‌شناسند و افرادی در بین عالمان نصارا چون«تمیم داری»و«صهیب»به آن حضرت ایمان می‌آورند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 2، جزء 2، ص 40)

ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ ... . فتح (48) 29

607. نصارا، خواهان سخن گفتن خدا با آنان، دربارۀ صدق رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ لَوْ لاٰ یُکَلِّمُنَا اللّٰهُ أَوْ تَأْتِینٰا آیَةٌ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشٰابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَیَّنَّا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ . بقره (2) 118

608. ایمان گروهی از نصارا به پیامبر صلی الله علیه و آله و تأثر شدید آنان از قرآن:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 82 و 83

609. پیشوایان دینی در نصارا، عامل ایمان گروهی از آنان به پیامبر صلی الله علیه و آله :

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 82 و 83

610. تلاش گروهی از نصارا، برای بازگرداندن پیامبر صلی الله علیه و آله از قبله:

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ وَ مٰا أَنْتَ بِتٰابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَ مٰا بَعْضُهُمْ بِتٰابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّکَ إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 145

611. نارضایتی برخی نصارا از پیامبر صلی الله علیه و آله برای جدا کردن قبلۀ خود و پیروی نکردن از قبلۀ آنان:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

612. رضایت نصارا از پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله ، در صورت پیروی کردن آن حضرت از آنان:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

نصارا و مساجد

613. تلاش نصارا برای تخریب مساجد و بازداشتن مردم از حضور یافتن در آن:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَ سَعیٰ فِی خَرٰابِهٰا ... . بقره (2) 114

614. ممنوعیّت نصارا، از حضور در مساجد:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ

وَ سَعیٰ فِی خَرٰابِهٰا أُولٰئِکَ مٰا کٰانَ لَهُمْ أَنْ یَدْخُلُوهٰا إِلاّٰ خٰائِفِینَ .... بقره (2) 114

615. خفّت و خواری دنیایی و عذاب آخرتی، کیفر نصارای بازدارندۀ مردم از حضور در مساجد:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَ سَعیٰ فِی خَرٰابِهٰا أُولٰئِکَ مٰا کٰانَ لَهُمْ أَنْ یَدْخُلُوهٰا إِلاّٰ خٰائِفِینَ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . بقره (2) 114

نصارا و مسلمانان

==> همین مدخل، تبلیغ نصارا، خشنودی نصارا، دوستی با نصارا، قسم نصارا، ولایت نصارا

نصارا و مشرکان

616. نصارا و مشرکان، خواهان سخن گفتن خدا با آنان یا آوردن معجزۀ اقتراحی از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ لَوْ لاٰ یُکَلِّمُنَا اللّٰهُ أَوْ تَأْتِینٰا آیَةٌ کَذٰلِکَ قٰالَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشٰابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَیَّنَّا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ . (1)بقره (2) 118

نصارا و یعقوب علیه السلام

617. نسبت نصرانیت به یعقوب علیه السلام از سوی نصارا، ادعایی گزاف و قراردهندۀ آنان در زمرۀ ستمکارترین مردم:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

618. اعتقاد نصارا به نصرانی بودن یعقوب علیه السلام :

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ ... أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ ...

وَ یَعْقُوبَ ... کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ ... . بقره (2) 135 و 140

619. کتمان دین توحیدی یعقوب علیه السلام از سوی نصارا:

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطَ کٰانُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللّٰهُ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهٰادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّٰهِ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . بقره (2) 140

620. هدایت‌یافتگی نصارا، منوط به ایمان آوردن به یعقوب علیه السلام و سایر انبیا، همانند ایمان مسلمانان:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللّٰهُ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . بقره (2) 135 -\137

نصارا و یهود


1) 1) .«لا یعلمون»مشرکان و«الذین من قبلهم»در احتمالی یهود و نصارا است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 370)

621. احتجاج به حق نصارا با یهود، برای اثبات نبوّت عیسی علیه السلام :

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ حٰاجَجْتُمْ فِیمٰا لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِیمٰا لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . (1)آل عمران (3) 66

622. همسویی نصارا و یهود، در اعتقاد به محرومیّت مسلمانان از بهشت:

وَ قٰالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ کٰانَ هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تِلْکَ أَمٰانِیُّهُمْ قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . بقره (2) 111

623. همسویی نصارا و یهود، در فرزند داشتن خدا:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ .... توبه (9) 30

624. همسویی نصارا و یهود، در منحصر دانستن هدایت به خویش:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا .... بقره (2) 135

625. متهم کردن یهود از سوی نصارا به پوچ‌گرایی و بی‌هویّتی :

... وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلیٰ شَیْءٍ .... بقره (2) 113

626. کینه و دشمنی نصارا و یهودیان، تا روز قیامت:

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ لَعَنّٰاهُمْ وَ جَعَلْنٰا قُلُوبَهُمْ قٰاسِیَةً یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ ... وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ ... فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ .... مائده (5) 13 و 14

627. روابط دوستانه و پیوندهای نصارا و یهود با یکدیگر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ .... مائده (5) 51

628. اختلاف و مشاجرۀ نصارا و یهود، در مورد قبله و تغییر آن:

لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ ... (2)بقره (2) 177

نصارای نجران

629. دعوت محمد صلی الله علیه و آله از نصارای نجران، جهت آوردن پسران و زنان خود برای مباهله:

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ . آل عمران (3) 61

630.تهدید خداوند نسبت به نصارای نجران، در نپذیرفتن توحید:

... فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ ... ثُمَّ نَبْتَهِلْ ... فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِالْمُفْسِدِینَ . (3)آل عمران (3) 61 و 63


1) 1) . بر این اساس که جملۀ«فیما لکم به علم»بیانگر مجادلۀ آگاهانۀ نصارا در ابطال نبوت عیسی علیه السلام باشد. (المیزان، ج 3، ص 252)

2) 2) . براساس شأن نزول، آیه مربوط به مشاجرۀ نصارا و یهود بر سر تغییر قبله است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 475؛ روح المعانی، ج 2، ص جزء 2، ص 68)

3) 3) . از شأن نزول آیه بر می‌آید که خطاب آیه به علمای نصارای نجران است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 762؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 1، ص 450)

ظ

نصرانیت

==> همین مدخل، دین نصارا

نفرین بر نصارا

631. مسیحیان، مستحق نفرین خداوند، به سبب عقیدۀ شرک‌آمیز خود به فرزندی عیسی علیه السلام برای خداوند:

... وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ... قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . توبه (9) 30

ولایت نصارا

632. ضرورت پرهیز مسلمانان، از پذیرش ولایت و حاکمیّت نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ .... مائده (5) 51

633. قبول‌کنندۀ ولایت و سرپرستی نصارا، از زمرۀ کافران و خارج از صف مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ .... مائده (5) 51

634. مسلمانان پذیرای ولایت نصارا گمراه و از زمرۀ ستمگران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ ... وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

635. شتاب‌زدگی بیماردلان سست‌ایمان، در پذیرش ولایت نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

هدایت نصارا

636. هدایت یافتن نصارا، در صورت ایمانشان به قرآن، مثل ایمان مؤمنان به آن:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ .... بقره (2) 135 - 137

هواپرستی نصارا

637.نصارای حق‌ناپذیر، انسانهایی هواپرست:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ

وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

638.هواپرستی نصارا، عامل ناخشنودی آنان از پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

639. ممنوع شدن پیامبر صلی الله علیه و آله از پیروی هواهای نفسانی نصارا:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

نیز ==> اهل کتاب، حواریّون و یهود

نصرت

==>امداد

نصیر / اسما و صفات

==>نصرت

نصیحت

اشاره

نصیحت، خیرخواهی و ارشاد نمودن به راهی است که صلاح طرف باشد، ارادۀ خوبی با خلوص و پاکی نیّت.«نصح»خالص و پاک گردانیدن، طلب فعل یا گفتاری است که صلاح صاحبش باشد. (1)در اصطلاح علم اخلاق، قصد بقای نعمت الهی برای مسلمانان و کراهت و ناخشنودی از رسیدن شرّ و بدی به آنان است. (2)در این مدخل از واژۀ«نصح»و مشتقّات آن استفاده شده است.

اهمّ عناوین: ناصحان.

آثار نصیحت

1. برخورداری از رحمت الهی

640. معذوران و ناتوانان از جهاد، در صورت نصیحت و خیرخواهی در راه خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله ، مشمول لطف و رحمت الهی:

لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ مٰا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 91

2. برخورداری از مغفرت الهی

641. معذوران و ناتوانان از جهاد، در صورت نصیحت و خیر خواهی در راه خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله ، مشمول مغفرت الهی:

لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ مٰا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ


1) 1) . نثر طوبی، ج 2، ص 8 -\467،« ن‌ص‌ح»

2) 2) . جامع السعادات، ج 2، ص 212

وَ رَسُولِهِ ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ .... توبه (9) 91

3. قرار گرفتن در زمره محسنان

642. نصیحت و خیرخواهی در راه خدا و رضای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، موجب قرار گرفتن در زمرۀ محسنان:

لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ مٰا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ مٰا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ .... توبه (9) 91

4. مصونیّت از تعرّض

643. معذوران و معاف‌شدگان از جهاد، مصون از هرگونه تعرّض آحاد جامعۀ اسلامی، در صورت نصیحت و خیرخواهی برای خدا، دین و رهبر جامعۀ اسلامی:

لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ مٰا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ مٰا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ .... توبه (9) 91

5. مصونیّت از کیفر

644. اشخاص معذور و معاف شده از جهاد، مصون از کیفر تخلّف از جنگ، در صورت نصیحت و خیرخواهی برای خدا، دین و رهبر جامعۀ اسلامی:

لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ مٰا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ مٰا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ .... توبه (9) 91

اخلاص در نصیحت

645. اخلاص در نصیحت و خیر خواهی برای دین و رهبری الهی، موجب پذیرفته شدن عذر معذوران و معاف شدگان از جهاد:

لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ مٰا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ مٰا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 91

646. اخلاص در نصیحت، موجب قرار گرفتن افراد ناتوان و معاف شدگان از جنگ، در صف محسنان و نیکوکاران:

لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ مٰا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ ... مٰا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ .... توبه (9) 91

امانت در نصیحت

647. ارزشمندی همراه بودن رعایت امانت، در نصیحت و خیر خواهی:

... وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ . (1)اعراف (7) 68

648. هود علیه السلام ، رعایت‌کنندۀ امانت در نصیحت و خیر خواهی، برای قوم عاد:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً ... قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی سَفٰاهَةٍ وَ إِنّٰا لَنَظُنُّکَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی سَفٰاهَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ . اعراف (7) 65 -\68

اهمّیّت نصیحت


1) 1) . بنا بر یک احتمال،«امین»صفت برای ناصح است. (اعراب القرآن، درویش، ج 3، ص 381)

649. نصیحت و خیرخواهی برای دین و رهبری الهی، تکلیفی همگانی و ساقط نشدنی:

لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ مٰا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... (1)توبه (9) 91

650. خیرخواهی و نصیحت، معیاری مهم برای گزینش دایه، از نظر خواهر موسی:

وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسیٰ فٰارِغاً ... وَ قٰالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ ... فَقٰالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَ هُمْ لَهُ نٰاصِحُونَ . قصص (28) 10 -\12

تأثیر نصیحت

651. تأثیر نصیحت ناصحان، مشروط به نصیحت‌پذیر بودن انسانها:

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ .... هود (11) 34

652. ارادۀ الهی بر گمراهی قوم نوح، براثر لجاجت آنان، موجب بی‌تأثیری نصیحت آن حضرت در آنان:

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ إِنْ شٰاءَ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ .... هود (11) 32 -\34

653. علاقه و محبت ناصحان، زمینه تأثیرپذیری از نصایح آنان:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ . اعراف (7) 73 و 79

تشویق به نصیحت

654. تشویق ضعیفان و ناتوانان از شرکت در جهاد از سوی خداوند به نصیحت و خیر خواهی در راه خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله :

لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ ... حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ مٰا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 91

655. تشویق بیماران هنگام جهاد از سوی خداوند، به نصیحت و خیر خواهی در راه خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله :

لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ ... حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ مٰا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 91

656. تشویق تهیدستان معاف شده از جهاد از سوی خداوند، به نصیحت و خیر خواهی در راه خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله :

1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از«نصحوا للّه و رسوله»خیرخواهی و اجتناب از اعمال منافقانه همچون شایعه‌افکنی علیه اسلام و مسلمین نمایند. (روح المعانی، ج 6 ، جزء 10، ص 230)

لَیْسَ عَلَی ... وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ مٰا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ مٰا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 91

شرایط نصیحت

657. آگاهی به حقایق و علم کافی، شرط خیرخواهی و نصیحت مفید برای مردم:

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ . اعراف (7) 62

مسئولیّت نصیحت

==> همین مدخل، اهمّیّت نصیحت

ناصحان

اعراض از ناصحان

658. بی‌اعتنایی و اعراض قوم ثمود، از ناصح خود (حضرت صالح علیه السلام ):

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ . اعراف (7) 73 و 79

659. دوست نداشتن ناصحان، زمینۀ اعراض قوم ثمود از ناصح خود (صالح علیه السلام ):

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً ... فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ . اعراف (7) 73 و 79

660. استکبار قوم ثمود، عامل سرپیچی قوم ثمود، از فرمان ناصح خود:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً ... قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ .... اعراف (7) 73 و 79

661. بیزاری از خیرخواهی نصیحتگران، زمینۀ هلاکت و نابودی قوم ثمود:

... وَ قٰالُوا یٰا صٰالِحُ ائْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ . اعراف (7) 77 -\79

محبّت به ناصحان

662. ضرورت محبّت به ناصحان و خیرخواهان جامعه، و قبول پندها و نصایح آنها:

... وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ . اعراف (7) 79

مصادیق ناصحان

1. خانوادۀ موسی
663. خیرخواهی خانوادۀ موسی، دلیل صلاحیّت آنان برای دایگی آن حضرت از نظر خواهر وی:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ .... وَ قٰالَتْ لِأُخْتِهِ ...

صدق الله العظیم کل الحقوق محفوظه علیه السلام وَ حَرَّمْنٰا عَلَیْهِ الْمَرٰاضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقٰالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَ هُمْ لَهُ نٰاصِحُونَ . قصص (28) 7 و 11 و 12

2. شعیب علیه السلام
664. شعیب علیه السلام ، پیامبری خیرخواه و ناصح مردم:

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً .... وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ .... اعراف (7) 92 و 93

665. ابلاغ پیامهای خدا به مردم، جلوه‌ای از خیرخواهی شعیب علیه السلام و رسالت الهی حضرت:

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً ... فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ .... اعراف (7) 92 و 93

3. صالح علیه السلام
666. صالح علیه السلام ، پیامبری خیرخواه قوم خود و نصیحت‌کنندۀ آنان برای دوری از فسادگری و نجات از عقوبت الهی:

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ . اعراف (7) 74 و 79

667. آزار نرساندن به ناقه (معجزۀ صالح علیه السلام )، از نصایح و خیرخواهیهای صالح علیه السلام برای قوم ثمود:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ . اعراف (7) 73 و 79

668. ابلاغ پیامهای خدا به مردم، جلوه‌ای از خیرخواهی و نصیحت و رسالت الهی صالح علیه السلام :

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً ... فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ . اعراف (7) 73 و 79

4. مؤمن آل فرعون
669. مؤمن آل فرعون، از ناصحان دلسوز موسی علیه السلام در میان اشراف قوم فرعون:

وَ جٰاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النّٰاصِحِینَ . (1)قصص (28) 20

670. خبر دادن از توطئۀ اشراف فرعونی، برای کشتن موسی علیه السلام ، نمود خیرخواهی مؤمن آل فرعون نسبت به آن حضرت:

وَ جٰاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النّٰاصِحِینَ . قصص (28) 20

671. توصیه به خروج از شهر، نمود خیرخواهی و نصیحت مؤمن آل فرعون به موسی علیه السلام :

1) 1) . مقصود از«رجل»در این آیه [بنا بر احتمالی] حزقیل، مؤمن آل فرعون است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 384؛ الکشاف، ج 3، ص 399)

وَ جٰاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النّٰاصِحِینَ . قصص (28) 20

672. نصیحت و خیرخواهی مؤمن آل فرعون، موجب خروج موسی علیه السلام از مصر با ترس و نگرانی:

وَ جٰاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النّٰاصِحِینَ

فَخَرَجَ مِنْهٰا خٰائِفاً یَتَرَقَّبُ قٰالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 20 و 21

5. نوح علیه السلام
673. نوح علیه السلام از پیامبران ناصح و خیرخواه قوم خود:

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ . اعراف (7) 62

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ .... هود (11) 32 و 34

674. تأثیر نصیحت نوح علیه السلام به قومش، منوط به عدم ارادۀ خداوند بر اضلال آن قوم براثر لجاجت آنها:

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ .... هود (11) 32 و 34

675. نصیحت مردم از سوی نوح علیه السلام براساس رسالت الهی آن حضرت:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ .... اعراف (7) 59 و 62

676. آگاهی نوح علیه السلام به حقایقی از جانب خدا، عامل اقدام وی جهت نصیحت مردم:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ . اعراف (7) 59 و 62

677. دعوت به توحید و عبادت خداوند، از نصایح نوح علیه السلام به قومش:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ .... اعراف (7) 59 و 62

678. ابلاغ رسالت الهی به مردم، جلوه‌ای از نصیحت نوح علیه السلام برای قوم خویش:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ ... أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ .... اعراف (7) 59 و 62

679. ربوبیّت خداوند و بازگشت انسانها به‌سوی او، از نصایح نوح علیه السلام به قوم خویش:

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ هُوَ رَبُّکُمْ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . هود (11) 32 و 34

680. ناصح بودن نوح علیه السلام ، فقط در جهت مصالح و

منافع مردم:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ .... اعراف (7) 59 و 62

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ .... هود (11) 32 و 34

681. اجر و مزد نخواستن نوح علیه السلام در نصیحت و خیرخواهی برای قوم خویش:

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ هُوَ رَبُّکُمْ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . هود (11) 29 و 34

6 . هود علیه السلام
682. هود علیه السلام ، پیامبری نصیحتگر و خیرخواه و امین مردم:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً ... أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ . اعراف (7) 65 و 68

683. خیرخواهی و ناصح بودن هود علیه السلام ، فقط در جهت منافع مردم:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً ... أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ . اعراف (7) 65 و 68

684. ابلاغ پیامهای خداوند به مردم، جلوه‌ای از خیرخواهی و نصیحت و رسالت الهی هود علیه السلام :

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً ... أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ . اعراف (7) 65 و 68

نصیحت به اشراف

685. اشراف قوم نوح، مورد نصیحت و موعظۀ پیامبرشان:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ ... أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ .... اعراف (7) 59 - 62

686. نصیحت به اشراف قوم عاد، از سوی هود علیه السلام :

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً ... قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ .... أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ . اعراف (7) 65 و 66 و 68

687. اشراف قوم شعیب، مورد نصیحت و خیرخواهی شعیب علیه السلام :

وَ قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَیْباً إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ .... اعراف (7) 90 و 93

688. خیرخواهی و نصیحت صالح علیه السلام به اشراف مستکبر قوم ثمود:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً ... قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ... فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ .... اعراف (7) 73 و 75 و 79

689. بی‌علاقه بودن اشراف مستکبر قوم ثمود، به مواعظ و نصایح صالح علیه السلام و اعراض آنان از قبول نصیحت حضرت، موجب گرفتاری آنان به عذاب:

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ... قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ ... وَ قٰالُوا یٰا صٰالِحُ ائْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا .... فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ . اعراف (7) 75 - 79

نصیحت‌پذیری

آثار نصیحت‌پذیری

690. قبول نصیحت مؤمن آل فرعون، از سوی موسی علیه السلام ، موجب فرار وی از مصر و نجات از توطئۀ فرعونیان:

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَویٰ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً ...

... إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النّٰاصِحِینَ فَخَرَجَ مِنْهٰا خٰائِفاً یَتَرَقَّبُ .... قصص (28) 14 و 20 و 21

زمینه‌های نصیحت‌پذیری

691. علاقه و محبّت به ناصحان، زمینۀ پذیرش نصایح آنان:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ . اعراف (7) 73 و 79

موانع نصیحت‌پذیری

1. استکبار
692. استکبار قوم ثمود از عوامل عدم پذیرش نصیحت صالح پیامبر علیه السلام :

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ

قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ . اعراف (7) 75 و 76 و 79

2. تقلید نیاکان
693. تقلید از نیاکان از انگیزه‌های قوم عاد برای پرستش معبودان دروغین و عدم پذیرش نصیحتهای خیرخواهانه هود علیه السلام :

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . اعراف (7) 65 و 68 و 70

3. عدم محبّت به ناصحان
694. علاقه و محبّت نداشتن به ناصحان، مانع از پذیرش نصایح آنان:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ . اعراف (7) 73 و 79

4. لجاجت
695. ارادۀ الهی بر گمراهی قوم نوح، براثر لجاجت آنان، موجب بی‌تأثیری نصیحت آن حضرت در آنان:

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ إِنْ شٰاءَ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ .... هود (11) 32 -\34

نصیحت در تبلیغ

696. نصیحت و خیرخواهی برای مردم، روشی مطلوب برای دعوت و تبلیغ دین:

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ . اعراف (7) 62

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ . اعراف (7) 68

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ . اعراف (7) 79

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ فَکَیْفَ آسیٰ عَلیٰ قَوْمٍ کٰافِرِینَ . اعراف (7) 93

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ هُوَ رَبُّکُمْ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . هود (11) 34

697. قصد خیرخواهی و نصیحت در تبلیغ، روش پیامبران و مبلغان الهی:

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ . اعراف (7) 62

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی سَفٰاهَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ . اعراف (7) 67 و 68

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ . اعراف (7) 79

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ فَکَیْفَ آسیٰ عَلیٰ قَوْمٍ کٰافِرِینَ . اعراف (7) 93

نصیحت در خبر

698. خبر دادن مؤمن آل فرعون به قصد خیرخواهی و نصیحت از توطئۀ قتل موسی علیه السلام به‌وسیلۀ اشراف فرعونی به آن حضرت:

وَ جٰاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ

اَلنّٰاصِحِینَ . قصص (28) 20

نیز ==> همین مدخل، ناصحان، مصادیق ناصحان، مؤمن آل فرعون

نصیحت دروغین

699. ادّعای دروغین فرزندان یعقوب در حضور او، بر خیرخواهی و نصیحت خالصانۀ خویش نسبت به یوسف علیه السلام :

قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مٰا لَکَ لاٰ تَأْمَنّٰا عَلیٰ یُوسُفَ وَ إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ . یوسف (12) 11

نصیحت مردم

==> همین مدخل، نصیحت در تبلیغ

نیز ==> موعظه

نضر بن حارث

نضر بن حارث بن علقمه از قریش، تیرۀ بنی عبد الدار، از سردمداران اصلی شرک و از دشمنان خدا و پیامبر بود. وی سرانجام در غزوۀ بدر به هلاکت رسید. (1)بنا بر نقلی انسان مجادله‌گر در آیۀ 3 حج (22)، وی دانسته شده که در مورد خداوند بدون هیچ دلیلی مغالطه می‌نمود و تعالیم پیامبر صلی الله علیه و آله را افسانه‌ای بیش نمی‌پنداشت. (2)نیز مقصود از آیۀ 6 لقمان (31) «وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ ...»وی دانسته شده که با نقل افسانه‌های رستم و اسفندیار سعی می‌کرد در برابر قرآن و قصّه‌های تاریخی آن جبهه‌گیری نماید. (3)

همچنین آیۀ 16 ص (38) دربارۀ وی دانسته شده که از روی استهزا درخواست عذاب قبل از روز حساب را می‌کرد. (4)نیز بنا بر برخی اقوال، مقصود از آیۀ اول معارج (70) «سَأَلَ سٰائِلٌ بِعَذٰابٍ وٰاقِعٍ » وی دانسته شده که ضمن ستیز با پیامبر صلی الله علیه و آله گفت:

اگر این مطلب حق است خدایا بارانی از سنگ بر من ببار. او در جنگ بدر به شدیدترین وجهی به هلاکت رسید. (5)

نطفه

==>منی

نعمان بن احی (اضاء)


1) 1) . جمهرة انساب العرب، ص 126؛ کتاب النسب، لابن سلام، ص 205

2) 2) . مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 113؛ الکشاف، ج 3، ص143

3) 3) . التبیان، ج 8، ص 271؛ الکشاف، ج 3، ص 490؛مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 490

4) 4) . روح المعانی، ج 13، جزء 23، ص 254

5) 5) . روض الجنان، ج 19، ص 401؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 10، ص 35

نعمان بن احی، (1)یا نعمان بن اضاء (2)از افراد یهود بنی قینقاع بود. برخی مفسّران نزول آیۀ 18 مائده (5) را در پی ردّ پندار او و دیگر هم‌کیشان وی دانسته‌اند که تصوّر می‌کردند به جهت اینکه فرزند و محبوب خدا هستند پس در قیامت به عذاب دچار نخواهند شد. (3)

نعمان بن اوفی

نعمان بن اوفی از یهود بنی قینقاع و از احبار آنان و از جملۀ دشمنان پیامبر و مؤمنان می‌باشد. (4)برخی وی را از جملۀ منافقان یهود پنداشته‌اند که در ظاهر، ادّعای اسلام می‌کرد و در واقع برای یهود جاسوسی می‌نمود. (5)مفسّران شأن نزول آیۀ 30 توبه (9) را دربارۀ وی و شمار دیگری از یهود دانسته‌اند که مدّعی بودند، عزیر پسر خدا است. و خداوند با ردّ این سخنان سخیف، آنان را نفرین نموده است. (6)

نعمان بن حرث

بنا بر نقلی آیۀ «سَأَلَ سٰائِلٌ بِعَذٰابٍ وٰاقِعٍ » (معارج (70) 1) دربارۀ وی دانسته شده که پس از اعلام ولایت امام علی علیه السلام از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله گفت: اگر این مطلب حق است پس بارانی از سنگ بر ما ببار و خداوند با نزول سنگی از آسمان وی را هلاک نمود. (7)

نعمان بن عمرو

نعمان بن عمرو از افراد یهود بنی قینقاع بود. (8)

برخی مفسّران آیۀ 23 آل عمران (3) را دربارۀ وی و شمار دیگری از یهود دانسته‌اند که در برابر دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله به جهت مرجع دانستن کتاب آسمانی «تورات»در حکمی از حدود الهی تمرّد نموده، از اجرای آن روی گردانیدند. (9)


1) 1) . التکمیل و الاتمام، ص 191؛ مفحمات الاقران، ص82

2) 2) . السیرة النبویّه، ابن هشام، ج 2، ص 514؛ دلایل النبوّه، بیهقی، ج 2، ص 535

3) 3) . جامع البیان، ج 4، جزء 6 ، ص 224؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 6 ، ص 80

4) 4) . السیرة النبویّه، ابن هشام، ج 2، ص 514 و 527

5) 5) . المحبّر، ص 470

6) 6) . جامع البیان، ج 6 ، جزء 10، ص 142؛ مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 36؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 8 ، ص 75

7) 7) . الکشف و البیان، ثعلبی، ج 10، ص 35؛ مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 530؛ روض الجنان، ج 19، ص 402

8) 8) . السیرة النبویّه، ابن هشام، ج 2، ص 514

9) 9) . الدر المنثور، ج 2، ص 170؛ تفسیر مبهمات القرآن، بلنسی، ج 1، ص 274؛ مفحمات الاقران، ص 60

نعمت

اشاره

نعمت برگرفته از«نعم»در اصل به معنای رفاه، زندگی پاکیزه و صلاح حال است. (1)نعمت به معنای چیزی است که خداوند متعال آن را به بنده‌اش از مال و زندگی عطا می‌کند و به معنای منت نیز آمده است؛ (2)اعمّ از اینکه مادّی باشد یا معنوی و گاه در مقابل«ضرّ»واقع می‌شود. (3)در این مدخل از واژه‌های«نعمة»،«آلاء»و آیاتی که با قرینه بر نعمت دلالت دارد، مثل آیاتی که در آن شکر نعمت و یا کفران نعمت آمده، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: برخورداران از نعمت و مصادیق نعمت.

آثار نعمت

1. اجتناب از پشتیبانی مجرمان

700. برخورداری از نعمت الهی، مقتضی اجتناب از حمایت و پشتیبانی از مجرمان:

وَ دَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلیٰ حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهٰا فَوَجَدَ فِیهٰا رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلاٰنِ هٰذٰا مِنْ شِیعَتِهِ وَ هٰذٰا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغٰاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ فَوَکَزَهُ مُوسیٰ فَقَضیٰ عَلَیْهِ قٰالَ هٰذٰا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِینٌ

قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ . قصص (28) 15 و 17

2. امتحان

==> همین مدخل، امتحان با نعمت

3. اندوه دشمن

701. نایل شدن مسلمانان به نعمت، موجب اندوه دشمنانشان:

إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکُمْ سَیِّئَةٌ یَفْرَحُوا بِهٰا وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ. (4)آل عمران (3) 120

4. تأثیرپذیری از آیات الهی

702. برخورداران از نعمت خاصّ الهی، تأثیرپذیر از آیات خداوند رحمان، هنگام تلاوت بر آنان:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 58

5. تسلیم

703. اتمام نعمت خداوند بر انسانها، زمینه‌ساز تسلیم شدن آنان در برابر وی:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمّٰا خَلَقَ ظِلاٰلاً ... کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ . نحل (16) 81

6 . تضرّع

704. برخورداری از نعمت، مقتضی تضرّع و گریه به

1) 1) . معجم مقاییس اللّغه، ج 5، ص 446،«نعم»

2) 2) . لسان العرب، ج 14، ص 208،«نعم»

3) 3) . التحقیق، ج 12، ص 178،«نعم»

4) 4) .«حسنة»در آیه به معنای نعمت الفت، اتّحاد کلمه و یا پیروزی بر دشمن است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 822 ؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 1، ص498)

پیشگاه خداوند:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 58

7. توکّل

705. برخورداری از نعمت حق و هدایت، زمینۀ توکّل بر خدا:

قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . مائده (5) 23

8 . حمد خدا

706. اعطای نعمت از سوی خداوند، از معیارهای انحصار حمد و ستایش به او:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ هُمْ یَکْفُرُونَ

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوکاً لاٰ یَقْدِرُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ مَنْ رَزَقْنٰاهُ مِنّٰا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ یُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَ جَهْراً هَلْ یَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ ... (1)نحل (16) 72 و 75

9. خداشناسی

==> همین مدخل، آثار نعمت، شناخت خدا

10. خضوع

707. برخورداری از نعمتهای الهی، مقتضی خضوع و خشوع به پیشگاه خدا، هنگام استماع آیات الهی:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. (2)مریم (19) 58

11. دستیابی به بهشت

708. نعمت لطف و هدایت الهی، زمینۀ دستیابی به بهشت و رهایی از دوزخ:

إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ

فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . صافّات (37) 40 و 43

قٰالَ هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ

فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِی سَوٰاءِ الْجَحِیمِ

قٰالَ تَاللّٰهِ إِنْ کِدْتَ لَتُرْدِینِ

وَ لَوْ لاٰ نِعْمَةُ رَبِّی لَکُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِینَ . (3)صافّات (37) 54 -\57

12. رستگاری

709. بهره‌مندی از نعمت بهشت و رهایی از آتش دوزخ، مایۀ نیل به رستگاری بزرگ:

وَ لَوْ لاٰ نِعْمَةُ رَبِّی لَکُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِینَ

أَ فَمٰا نَحْنُ بِمَیِّتِینَ

إِلاّٰ مَوْتَتَنَا الْأُولیٰ وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . صافّات (37) 57 -\60

13. زیبایی


1) 1) . آیۀ«ضرب اللّه»تمثیل برای خداوند و معبودان مشرکان است و جملۀ«الحمد للّه»ادامۀ حجّت و استدلال است به اینکه چون خداوند تمامی نعمتها را عطا نموده است استحقاق حمد را دارد، زیرا معبودان مشرکان قادر به چیزی نیستند. (المیزان، ج 12، ص 300)

2) 2) . بنا بر قولی، مراد از«سجّداً»خضوع و خشوع است. (التفسیر الکبیر، ج 7، ص 551)

3) 3) . مقصود از«نعمت»در آیه، عصمت، لطف و هدایت است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 694 ؛ الکشاف، ج 4، ص 45)

710. برخورداری از نعمتهای الهی در آخرت، سبب تجلّی زیبایی نعمت در سیمای ابرار:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ لَفِی نَعِیمٍ

تَعْرِفُ فِی وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِیمِ . (1)مطفّفین (83) 22 و 24

14. سجده

711. سجده به درگاه خداوند هنگام شنیدن آیات خداوند، از سوی برخورداران از نعمتهای الهی:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 58

15. سرور

712. آشکار شدن طراوت و شادابی در رخسار ابرار در بهشت، برای اهل محشر:

کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الْأَبْرٰارِ لَفِی عِلِّیِّینَ

یَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ

إِنَّ الْأَبْرٰارَ لَفِی نَعِیمٍ

تَعْرِفُ فِی وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِیمِ . مطفّفین (83) 18 و 21 و و 22 و 24

713. شادمانی قوم فرعون، از نعمتهای داده شده به آنان:

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ ... وَ نَعْمَةٍ کٰانُوا فِیهٰا فٰاکِهِینَ . دخان (44) 17 و 27

714. شادمانی متّقین در بهشت از نعمتهای داده شده به آنان، از سوی پروردگار:

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

فٰاکِهِینَ بِمٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ .... طور (52) 17 و 18

715. شادمانی شهیدان احُد (یا بدر) به سبب برخوردار شدن از فضل و نعمت خداوند:

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . (2)آل عمران (3) 170

16. شناخت خدا

716. توجّه به نعمتهای متنوّع و گستردۀ الهی، زمینه‌ساز شناخت پروردگار هستی:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ هَلْ مِنْ خٰالِقٍ غَیْرُ اللّٰهِ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَأَنّٰی تُؤْفَکُونَ . فاطر (35) 3

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . (3)الرّحمن (55) 13

نیز ==> الرّحمن (55) 16، 18، 21، 23، 25، 28، 30، 32، 34، 36، 38، 40، 42، 45، 49، 51، 53، 55، 57، 59، 61، 63، 65، 67، 69، 71، 73، 75، 77 .

717. توجّه و تفکّر در نعمتهای فراوان ظاهری و باطنی خدا، راهی برای شناخت او:

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً وَ مِنَ


1) 1) .«نضر»به معنای زیبایی است. (مفردات، ص 810 ،«نضر»)

2) 2) . بنا بر قولی، آیه دربارۀ شهدای بدر و بنا بر قولی، دربارۀ شهدای احُد نازل شده است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 880 ؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 3، ص 200)

3) 3) . مورد سؤال قرار گرفتن انسانها و جنّیان از سوی خداوند، دربارۀ نعمتها، برای راهیابی آنان به محضر پروردگار خویش است

اَلنّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ. لقمان (31) 20

17. گریه برای خدا

718. برخورداری از نعمتهای خاصّ خدا، مقتضی گریه و تضرّع در پیشگاه خداوند:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 58

اتمام نعمت

719. اتمام نعمت خدا بر انسان، با تدارک امکانات مختلف زندگی و متناسب با نیازهای متنوّع وی:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمّٰا خَلَقَ ظِلاٰلاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبٰالِ أَکْنٰاناً وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ وَ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ .... نحل (16) 81

720. اتمام نعمت خدا بر انسانها، زمینه‌ساز تسلیم آنان در برابر خدا:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمّٰا خَلَقَ ظِلاٰلاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبٰالِ أَکْنٰاناً وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ وَ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ . نحل (16) 81

721. ترغیب خداوند به اندیشه و تفکّر در اتمام و اکمال نعمتهای ظاهری و باطنی خدا بر انسان:

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ ... وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً ... (1)لقمان (31) 20

722. اتمام نعمت الهی بر ابراهیم علیه السلام جلوۀ علم و حکمت خداوند:

... وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبَّکَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . یوسف (12) 6

723. اتمام نعمت بر اسحاق علیه السلام ، جلوۀ علم و حکمت خداوند:

... وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبَّکَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . یوسف (12) 6

724. اتمام نعمت خداوند بر مسلمانان، با تعیین امامت و رهبری علی علیه السلام در روز غدیر:

... اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی ... (2)مائده (5) 3

725. کامل شدن نعمتهای الهی بر انسانها و هدایت آنان، با بعثت محمّد صلی الله علیه و آله :

... وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ ... کَمٰا أَرْسَلْنٰا فِیکُمْ رَسُولاً .... وَ اشْکُرُوا لِی وَ لاٰ تَکْفُرُونِ . بقره (2) 150 -\152


1) 1) .«اسبغ»به معنای اتمام و وسعت نعمت است. (لسان العرب، ج 6 ، ص 159،«سبغ»)

2) 2) . براساس روایات شیعه و سنّی و گفتۀ مفسّران آنان، مقصود از«الیوم»در آیۀ یادشده ، روز غدیر خم و انتخاب علی علیه السلام برای ولایت رسول خدا صلی الله علیه و آله است. (الدر المنثور، ج 3، ص 19؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 587، ح 23 و 26 و ص 588، ح 28؛ التبیان، ج 3، ص 435 -\436؛ مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 246)

726. اتمام نعمت الهی بر پیامبر صلی الله علیه و آله با اعطای پیروزی نمایان به وی:

إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً

لِیَغْفِرَ لَکَ اللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ .... فتح (48) 1 و 2

727. تغییر قبله از بیت‌المقدّس به مسجد الحرام، زمینه‌ساز کامل شدن نعمت خدا بر مسلمانان:

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِی وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ . بقره (2) 150

728. تبدیل حکم وضو و غسل به تیمّم، در صورت بیماری و فقدان آب، اتمام نعمت خداوند بر مؤمنان و شایستۀ شکر و سپاس:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

مائده (5) 6

729. طهارت مؤمنان و اتمام نعمت الهی بر آنان، هدف از تشریع وضو، غسل و تیمّم:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . مائده (5) 6

730. اتمام نعمت الهی بر یوسف علیه السلام و خاندان یعقوب، از بشارتهای یعقوب علیه السلام به فرزندش یوسف علیه السلام هنگام شنیدن رؤیای وی:

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ .... یوسف (12) 6

731. اتمام نعمت الهی بر یوسف علیه السلام ، جلوۀ علم و حکمت خداوند:

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ ... إِنَّ رَبَّکَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . یوسف (12) 4 و 6

732. صلح حدیبیّه، اتمام نعمت خداوند بر پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً

لِیَغْفِرَ لَکَ اللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ یَهْدِیَکَ

صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. (1)فتح (48) 1 و 2

استفاده از نعمت

733. لزوم پایبندی به حدود و قوانین الهی، در چگونگی استفاده از نعمتهای الهی:

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ . (2)

طه (20) 81

وَ ابْتَغِ فِیمٰا آتٰاکَ اللّٰهُ الدّٰارَ الْآخِرَةَ وَ لاٰ تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیٰا وَ أَحْسِنْ کَمٰا أَحْسَنَ اللّٰهُ إِلَیْکَ وَ لاٰ تَبْغِ الْفَسٰادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ . قصص (28) 77

734. استفاده از نعمتهای الهی، مباح و مورد توصیۀ خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ اشْکُرُوا لِلّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . بقره (2) 172

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 26

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ

وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ. ابراهیم (14) 32 - 34

وَ اللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُوا بِرَادِّی رِزْقِهِمْ عَلیٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَهُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ هُمْ یَکْفُرُونَ . نحل (16) 71 و 72

فَکُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ حَلاٰلاً طَیِّباً وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . نحل (16) 114

وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . قصص (28) 73

وَ ابْتَغِ فِیمٰا آتٰاکَ اللّٰهُ الدّٰارَ الْآخِرَةَ وَ لاٰ تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیٰا وَ أَحْسِنْ کَمٰا أَحْسَنَ اللّٰهُ إِلَیْکَ .... قصص (28) 77

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ. سبأ (34) 15

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْنٰاهٰا وَ أَخْرَجْنٰا مِنْهٰا حَبًّا فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ

وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ وَ فَجَّرْنٰا فِیهٰا مِنَ الْعُیُونِ

لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ مٰا عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 33 -\35

735. بهره‌برداری و استفادۀ کافران از نعمتها، منحصر

1) 1) . براساس قرائن، مقصود از«فتحاً»صلح حدیبیّه است. (المیزان، ج 18، ص 252)

2) 2) . مراد از«و لا تطغوا فیه»طغیان نکردن در استفاده از نعمت با رعایت قوانین و حدود الهی است. (الکشاف، ج 3، ص 79)

به دنیا و محرومیّت آنان از نعمتهای آخرت:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قٰالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلیٰ عَذٰابِ النّٰارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 126

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ

جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَهٰا وَ بِئْسَ الْقَرٰارُ

وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِیرَکُمْ إِلَی النّٰارِ. ابراهیم (14) 28 -\30

وَ مٰا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ ثُمَّ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ

ثُمَّ إِذٰا کَشَفَ الضُّرَّ عَنْکُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْکُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ . نحل (16) 53 -\55

وَ إِذٰا مَسَّ النّٰاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ . روم (30) 33 و 34

736. عدم برابری بردگان با مالکان خود، در استفاده از نعمتهای داده شده به مالکان:

وَ اللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُوا بِرَادِّی رِزْقِهِمْ عَلیٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَهُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ . نحل (16) 71

737. لزوم بهره‌گیری از نعمتهای دنیا، برای آخرت:

وَ ابْتَغِ فِیمٰا آتٰاکَ اللّٰهُ الدّٰارَ الْآخِرَةَ وَ لاٰ تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیٰا .... قصص (28) 77

وَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعٰامِ مٰا تَرْکَبُونَ

لِتَسْتَوُوا عَلیٰ ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ وَ تَقُولُوا سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لَهُ مُقْرِنِینَ

وَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا لَمُنْقَلِبُونَ . زخرف (43) 12 -\14

738. شایستگی مؤمن بر کافر، در استفاده از نعمتهای الهی:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قٰالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلیٰ عَذٰابِ النّٰارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 126

739. استفادۀ مؤمنان اهل مکّه از نعمتهای خدا، آرزوهای ابراهیم علیه السلام در کنار خانۀ خدا:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قٰالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلیٰ عَذٰابِ النّٰارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 126

740. برابری مؤمنان و کافران، در استفاده از نعمتهای دنیا، پاسخ خداوند به دعای ابراهیم علیه السلام برای مؤمنان:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قٰالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلیٰ عَذٰابِ النّٰارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 126

741. حلّیّت و طیّب بودن، شرط استفاده از نعمتهای الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

وَ اشْکُرُوا لِلّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . بقره (2) 172

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ ... وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 26

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ . طه (20) 81

742. توجّه به آفرینندۀ نعمتها، به دنبال بهره‌وری و استفاده از آنها، مورد توصیۀ خداوند:

وَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعٰامِ مٰا تَرْکَبُونَ

لِتَسْتَوُوا عَلیٰ ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ وَ تَقُولُوا سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لَهُ مُقْرِنِینَ . زخرف (43) 12 و 13

743. یاد معاد، هنگام برخورداری از نعمتها و استفاده از آنها، زمینه‌ساز زدایش غرور و غفلت:

وَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعٰامِ مٰا تَرْکَبُونَ

وَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا لَمُنْقَلِبُونَ . زخرف (43) 12 و 14

744. عدم جواز استفاده از نعمت، برای کمک به مجرمان:

قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ . قصص (28) 17

745. استفاده از نعمتهای الهی، مقتضی شکرگزاری در برابر خداوند:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ هُمْ یَکْفُرُونَ . نحل (16) 72

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا وَ تَرَی الْفُلْکَ فِیهِ مَوٰاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

نیز ==> خوردن، خوردنیها و شکر

اظهار نعمت

==> همین مدخل، حکم نعمت و یادآوری نعمت

افزایش نعمت

746. شکر نعمتهای الهی، موجب افزایش آن از سوی خداوند:

وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ .... ابراهیم (14) 7

نیز ==> همین مدخل، فراوانی نعمت

اقسام نعمت

747. برخورداری انسانها، از نعمتهای فراوان ظاهری و باطنی الهی:

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً ... (1)لقمان (31) 20


1) 1) .«سبغ»به معنای اتمام و وسعت نعمت است. (لسان العرب، ج 6 ، ص 159،«سبغ»)

748. توجّه به نعمتهای ظاهری و باطنی خداوند، مانع جدال ناآگاهانه دربارۀ او:

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ. لقمان (31) 20

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ قٰالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا أَ وَ لَوْ کٰانَ الشَّیْطٰانُ یَدْعُوهُمْ إِلیٰ عَذٰابِ السَّعِیرِ. لقمان (31) 21

749. توجّه به نعمتهای ظاهری و باطنی، مورد تشویق خداوند:

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً ... . لقمان (31) 20

اکمال نعمت

==> همین مدخل، اتمام نعمت

امتحان با نعمت

750. نعمتهای داده شده به انسان، وسیلۀ آزمون او از جانب خداوند:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَنِّی فَضَّلْتُکُمْ عَلَی الْعٰالَمِینَ ... وَ إِذْ نَجَّیْنٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ یُذَبِّحُونَ

أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ . (1)بقره (2) 47 و 49

... وَ لٰکِنْ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مٰا آتٰاکُمْ ... (2)مائده (5) 48

... لِیَبْلُوَکُمْ فِی مٰا آتٰاکُمْ .... انعام (6) 165

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لاٰ یَسْبِتُونَ لاٰ تَأْتِیهِمْ کَذٰلِکَ نَبْلُوهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ . اعراف (7) 163

... وَ بَلَوْنٰاهُمْ بِالْحَسَنٰاتِ وَ السَّیِّئٰاتِ .... اعراف (7) 168

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ وَ یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ . ابراهیم (14) 6

... وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً .... انبیاء (21) 35

... قٰالَ هٰذٰا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ ....

نمل (27) 40

... ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ ... . زمر (39) 49

إِنّٰا بَلَوْنٰاهُمْ کَمٰا بَلَوْنٰا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیَصْرِمُنَّهٰا مُصْبِحِینَ . قلم (68) 17

عَسیٰ رَبُّنٰا أَنْ یُبْدِلَنٰا خَیْراً مِنْهٰا إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا رٰاغِبُونَ . قلم (68) 32

وَ أَنْ لَوِ اسْتَقٰامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْنٰاهُمْ مٰاءً غَدَقاً

لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ .... جنّ (72) 16 و 17

فَأَمَّا الْإِنْسٰانُ إِذٰا مَا ابْتَلاٰهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ . فجر (89) 15

751. امتحان انسانها با نعمت مستقرّ ساختن آنان در زمین و برتری دادن برخی از آنان بر برخی دیگر:

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلاٰئِفَ الْأَرْضِ وَ رَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجٰاتٍ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مٰا آتٰاکُمْ .... انعام (6) 165

752. فراوانی نعمت، مایۀ امتحان بندگان از سوی خداوند:

وَ أَنْ لَوِ اسْتَقٰامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْنٰاهُمْ مٰاءً غَدَقاً

لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ .... جنّ (72) 16 و 17

753. امتحان انسانها از جانب خداوند با فراخی و کم کردن نعمتهای آنان:

فَأَمَّا الْإِنْسٰانُ إِذٰا مَا ابْتَلاٰهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ

وَ أَمّٰا إِذٰا مَا ابْتَلاٰهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهٰانَنِ . فجر (89) 15 و 16

754. آزمایش اهل ایمان (از انس و جنّ) با اعطای نعمت و امور خوشایند به آنان از سوی خداوند:

وَ أَنّٰا لَمّٰا سَمِعْنَا الْهُدیٰ آمَنّٰا بِهِ فَمَنْ یُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلاٰ یَخٰافُ بَخْساً وَ لاٰ رَهَقاً

وَ أَنْ لَوِ اسْتَقٰامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْنٰاهُمْ مٰاءً غَدَقاً

لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ ... (3)جنّ (72) 13 و 16 و 17

755. ناآگاهی اکثر انسانها از آزمایشی بودن نعمتهای الهی برای آنان:

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . زمر (39) 49

756. شاکر بودن در برابر خداوند، نشانۀ موفقیّت در امتحان با نعمت:

... قٰالَ هٰذٰا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّمٰا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَرِیمٌ . نمل (27) 40

انتقال نعمت

757. انتقال نعمتها و امکانات گستردۀ فرعونیان به قومی دیگر، براساس ارادۀ الهی:

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ ... کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ وَ نَعْمَةٍ کٰانُوا فِیهٰا فٰاکِهِینَ کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا قَوْماً آخَرِینَ . دخان (44) 17 و 25 -\28

انکار نعمت

==> همین مدخل، تکذیب نعمت

اهل کتاب و نعمت

758. تضمین بهشت پرنعمت برای اهل کتاب از سوی خدا، در صورت ایمان و تقوای آنان:

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکِتٰابِ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَکَفَّرْنٰا عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأَدْخَلْنٰاهُمْ جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . مائده (5) 65

بازگویی نعمت

==> همین مدخل، یادآوری نعمت


1) 1) . بنا بر احتمالی«ذلکم»اشاره به آنجا [که از مصادیق نعمت] است و«بلاء»به معنای امتحان است. (روح المعانی، ج 1، جزء 1، ص 403)

2) 2) .«ایتاء»به معنای اعطاء است. (مفردات، ص 61،«أتی»)

3) 3) .«لنفتنهم فیه»یعنی چگونگی شکرگزاری آنان را در مقابل نعمت و وسعت روزی مورد آزمون قرار دهیم. (الکشاف، ج 4، ص 629)

برخورداران از نعمت

اشاره

759. برتری برخی انسانها، در بهره‌مندی از نعمتهای الهی:

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلاٰئِفَ الْأَرْضِ وَ رَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجٰاتٍ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مٰا آتٰاکُمْ ... (1)انعام (6) 165

1. آل ابراهیم

760. برخورداری نسل ابراهیم، از نعمتهای الهی:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ ... وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ .... مریم (19) 58

2. آل داود

761. آل داود، برخوردار از نعمتهای خداوند:

یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ مَحٰارِیبَ وَ تَمٰاثِیلَ وَ جِفٰانٍ کَالْجَوٰابِ وَ قُدُورٍ رٰاسِیٰاتٍ اعْمَلُوا آلَ دٰاوُدَ شُکْراً وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبٰادِیَ الشَّکُورُ. (2)سبأ (34) 13

نیز ==> همین مدخل، برخورداران از نعمت، سلیمان علیه السلام

3. آل فرعون

762. برخورداری آل فرعون، از امکانات و نعمتهای خدادادی و از دست دادن آنها با ارادۀ خداوند:

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرٰاتِ ... وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کٰانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشٰارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغٰارِبَهَا الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنیٰ عَلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ بِمٰا صَبَرُوا وَ دَمَّرْنٰا مٰا کٰانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ مٰا کٰانُوا یَعْرِشُونَ . اعراف (7) 130 و 137

763. کفر آل فرعون به آیات الهی، موجب از دست دادن نعمتهای خدادادی:

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَأَخَذَهُمُ اللّٰهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللّٰهَ قَوِیٌّ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهٰا عَلیٰ قَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ ... . انفال (8) 52 و 53

4. آل لوط

764. آل لوط، بهره‌مند از نعمتهای الهی:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ حٰاصِباً إِلاّٰ آلَ لُوطٍ نَجَّیْنٰاهُمْ بِسَحَرٍ

نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی مَنْ شَکَرَ. قمر (54) 34 و 35

765. نجات و رهایی آل لوط از عذاب نازل شده بر قوم لوط، نعمت خدا بر آنان:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ حٰاصِباً إِلاّٰ آلَ لُوطٍ نَجَّیْنٰاهُمْ بِسَحَرٍ

نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی مَنْ شَکَرَ. قمر (54) 34 و 35

5. آل یعقوب

766. اتمام نعمت از طرف خداوند بر آل یعقوب:

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ ... . یوسف (12) 6


1) 1) . مقصود از«فیما آتاکم»نعمت مال و مقام است. (الکشاف، ج 2، ص 84)

2) 2) . از آنجا که شکر در مقابل نعمت است، سفارش به شکر، حکایت از برخورداری آل داود از نعمت می‌کند

767. برگزیدگی یوسف علیه السلام از جانب خداوند و آگاه شدن او از تعبیر خواب، اتمام نعمت خداوند بر آل یعقوب:

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ ... یوسف (12) 6

768. نعمتهای عطا شده به یوسف علیه السلام و آل یعقوب، همانند نعمتهای پدرانشان ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام :

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ .... یوسف (12) 6

769. برخورداری آل یعقوب، از نعمتهای الهی:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ ... وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ .... مریم (19) 58

6 . ابرار

770. برخورداری ابرار، از نعمتهای فراوان و چشمگیر بهشت:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

وَ إِذٰا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً. (1)انسان (76) 5 و 20

إِنَّ الْأَبْرٰارَ لَفِی نَعِیمٍ . انفطار (82) 13

إِنَّ الْأَبْرٰارَ لَفِی نَعِیمٍ . مطفّفین (83) 22

771. بهره‌مندی ابرار، از نعمت آشامیدنیهای بهشتی، اقتضای ربوبیّت خدا:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

وَ إِذٰا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً

عٰالِیَهُمْ ثِیٰابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَ إِسْتَبْرَقٌ وَ حُلُّوا أَسٰاوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَ سَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ شَرٰاباً طَهُوراً. انسان (76) 5 و 20 و 21

7. ابراهیم علیه السلام

772. اتمام نعمت الهی بر ابراهیم علیه السلام :

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ ... وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ ... کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ ... . یوسف (12) 6

773. ابراهیم علیه السلام ، برخوردار از انواع نعمتها از سوی خدا:

إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ ... شٰاکِراً لِأَنْعُمِهِ ... وَ آتَیْنٰاهُ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً .... نحل (16) 120 -\122

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ ... (2)مریم (19) 41 و 58

774. اسماعیل و اسحاق علیهما السلام ، نعمت و عطیه‌ای الهی برای ابراهیم علیه السلام :

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعٰاءِ. ابراهیم (14) 35 و 39

نیز ==> ابراهیم علیه السلام ، آرامش ابراهیم علیه السلام و فضایل ابراهیم علیه السلام

775. همانندی نعمتهای عطا شده به ابراهیم علیه السلام و

1) 1) . نکره بودن«نعیما»بر تعظیم و تفخیم دلالت دارد

2) 2) . مقصود از نعمت در«انعم اللّه»نبوّت، پاداش و یا سایر نعمتهای دنیایی و آخرتی است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 802)

یوسف علیه السلام و آل یعقوب:

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ .... یوسف (12) 6

8 . ادریس علیه السلام

776. ادریس علیه السلام ، برخوردار از نعمتهای الهی:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِدْرِیسَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ ... . مریم (19) 56 و 58

9. اسحاق علیه السلام

777. اعطای نعمت، از سوی خداوند به اسحاق علیه السلام :

... وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ .... مریم (19) 49 و 58

778. اتمام نعمت خداوند بر اسحاق علیه السلام از سوی خداوند:

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ ... وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ ... . یوسف (12) 6

779. نعمتهای ارزانی شده به اسحاق علیه السلام ، جلوه‌ای از ربوبیت خداوند:

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ ... وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ ... . یوسف (12) 6

780. هم‌سنخ بودن نعمتهای اعطایی خداوند به اسحاق، ابراهیم و یوسف علیهم السلام :

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ .... یوسف (12) 6

10. اسماعیل علیه السلام

781. اسماعیل علیه السلام ، برخوردار از نعمت خاصّ خداوند:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ ... . مریم (19) 54 و 58

782. همانندی نعمتهای عطا شده به اسماعیل علیه السلام ، با نعمتهای عطا شده به یوسف علیه السلام و آل یعقوب:

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ .... یوسف (12) 6

11. امامان علیهم السلام

783. امامان معصوم علیهم السلام از خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله ، برگزیدگان و برخورداران از نعمتهای الهی:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ ... وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا ... (1)مریم (19) 58

12. انبیا

784. برخورداری انبیا، از نعمتهای الهی:

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ .... نساء (4) 69

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا .... مریم (19) 58

13. انسانها


1) 1) . برخی مفسران جملۀ«و ممن هدینا و اجتبینا»را عطف به«من النبیین»گرفتند، در روایتی از امام سجاد علیه السلام آمده، مقصود از این آیه، ما هستیم. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 802؛ البرهان، ج 3، ص 723، ح 2)

785. برخورداری انسانها، از نعمتهای خداوند:

... إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ . بقره (2) 243

نیز ==> انفال (8) 53 ؛ یونس (10) 60 ؛ یوسف (12) 38 ؛ ابراهیم (14) 34 ؛ نحل (16) 71 و 72 و 81 ؛ اسراء (17) 83 ؛ مؤمنون (23) 78 ؛ فرقان (25) 49 ؛ نمل (27) 73 ؛ سبأ (34) 13 ؛ زمر (39) 49 ؛ غافر (40) 61 ؛ احقاف (46) 15 ؛ نجم (53) 55 ؛ (1)الرّحمن (55) 10 -\13 (2)و 16 و 18 و 21 و 23 و 25 و 28 و 30 و 32 و 34 و 36 و 38 و 40 و 42 و 45 و 47 و 49 و 51 و 53 و 55 و 57 و 59 و 61 و 63 و 65 و 67 و 69 و 71 و 73 و 75 و 77 ؛ ملک (67) 23 ؛ فجر (89) 15 ؛ عادیات (100) 6 -\8

786. برخورداری انسانها از نعمتهای خداوند، لازم به یادآوری از سوی آنان:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ... . فاطر (35) 3

نیز ==> همین مدخل: نعمتهای باطنی و نعمتهای ظاهری

14. بندگان مخلص

787. بندگان مخلص خدا، برخوردار از نعمتهای بهشتی:

إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ

فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . صافّات (37) 40 و 43

15. بنی اسرائیل

==> بنی اسرائیل، نعمتهای بنی اسرائیل و تورات، نعمت تورات

16. بنیامین

788. بهره‌مندی بنیامین از نعمت ویژۀ خداوند:

قٰالُوا أَ إِنَّکَ لَأَنْتَ یُوسُفُ قٰالَ أَنَا یُوسُفُ وَ هٰذٰا أَخِی قَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا ... (3)یوسف (12) 90

789. تقوا و صبر بنیامین، موجب بهره‌مند شدن او از نعمت ویژۀ الهی:

قٰالُوا أَ إِنَّکَ لَأَنْتَ یُوسُفُ قٰالَ أَنَا یُوسُفُ وَ هٰذٰا أَخِی قَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ . یوسف (12) 90

17. پدران یوسف علیه السلام

790. نعمتهای عطا شده به یوسف علیه السلام و آل یعقوب، همانند نعمتهای عطا شده به پدرانش ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام :

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ .... یوسف (12) 6

18. پدر سلیمان علیه السلام

791. توجّه سلیمان علیه السلام به خدایی بودن نعمتهای عطا

1) 1) . خطاب آیه به انسان است، یعنی در کدام نعمت پروردگارت شک و تردید داری؟ (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 277؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 4، ص 318)

2) 2) . بنا بر احتمالی، مقصود از«انام»جن و انس است.(الکشاف، ج 5، ص 444)

3) 3) . مراد از«اخی»بنیامین (التبیان، ج 6، ص 189) و«منّت»به معنای نعمت سنگین و ارزشمند است. (مفردات، ص 777،«منن») و مقصود از نعمت ویژه اعطای خیر دنیا و آخرت است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 400)

شده به پدر و مادرش:

وَ حُشِرَ لِسُلَیْمٰانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّیْرِ فَهُمْ یُوزَعُونَ

فَتَبَسَّمَ ضٰاحِکاً مِنْ قَوْلِهٰا وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ ... . نمل (27) 17 و 19

792. برخورداری پدر و مادر سلیمان، از نعمتهای الهی:

وَ حُشِرَ لِسُلَیْمٰانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّیْرِ فَهُمْ یُوزَعُونَ

فَتَبَسَّمَ ضٰاحِکاً مِنْ قَوْلِهٰا وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ ... . نمل (27) 17 و 19

19. پیشگامان در نیکی

793. پیشگامان در ایمان و اطاعت از خداوند، برخوردار از نعمتهای بهشتی:

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . (1)واقعه (56) 10 و 12

20. پیشینیان

794. برخورداری پیشینیان از نعمتهای الهی، همراه با ناسپاسی و غفلت از خدایی بودن آن:

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

قَدْ قٰالَهَا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ ... . زمر (39) 49 و 50

21. جانبازان

795. بهره‌مندی مجاهدان جانباز از نعمت و فضل الهی، پس از بازگشت از عرصۀ جهاد:

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ . آل عمران (3) 172 و 174

22. جنّیان

796. برخورداری جنّیان، از نعمتهای خداوند:

وَ الْأَرْضَ وَضَعَهٰا لِلْأَنٰامِ .

فِیهٰا فٰاکِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذٰاتُ الْأَکْمٰامِ

وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحٰانُ .

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . (2)الرّحمن (55) 10 -\13

نیز ==> الرّحمن (55) 16، 18، 21، 23، 25، 28، 30، 32، 34، 36، 38، 40، 42، 45، 47، 49، 51، 53، 55، 57، 61، 63، 65، 67، 69، 71، 73، 75، 77

797. بهره‌مندی جنّیان خدا ترس و نیکوکار، از پاداشها و نعمتهای بهشتی:

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطٰارِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لاٰ تَنْفُذُونَ إِلاّٰ بِسُلْطٰانٍ ... وَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ جَنَّتٰانِ فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . ذَوٰاتٰا أَفْنٰانٍ فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ فِیهِمٰا عَیْنٰانِ تَجْرِیٰانِ فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ فِیهِمٰا مِنْ کُلِّ فٰاکِهَةٍ زَوْجٰانِ فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ مُتَّکِئِینَ عَلیٰ فُرُشٍ بَطٰائِنُهٰا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَ جَنَی الْجَنَّتَیْنِ


1) 1) . گفته شده: مراد از«سابقون»سبقت در ایمان و اطاعت از خداوند است. (المیزان، ج 19، ص 117)

2) 2) . خطاب در«ربکما تکذبان»به ثقلین [جن و انس] است. (الکشاف، ج 4، ص 445)

دٰانٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فِیهِنَّ قٰاصِرٰاتُ الطَّرْفِ لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لاٰ جَانٌّ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

کَأَنَّهُنَّ الْیٰاقُوتُ وَ الْمَرْجٰانُ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

هَلْ جَزٰاءُ الْإِحْسٰانِ إِلاَّ الْإِحْسٰانُ . الرّحمن (55) 33 و 46 -\60

23. خانوادۀ لوط

==> همین مدخل، برخورداران از نعمت، آل لوط

24. داود علیه السلام

798. برخورداری داود علیه السلام از مواهب و نعمتهای گستردۀ الهی:

وَ وَرِثَ سُلَیْمٰانُ دٰاوُدَ وَ قٰالَ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ عُلِّمْنٰا مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ أُوتِینٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ ... فَتَبَسَّمَ ضٰاحِکاً مِنْ قَوْلِهٰا وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ ... . نمل (27) 16 و 19

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ مِنّٰا فَضْلاً یٰا جِبٰالُ أَوِّبِی مَعَهُ وَ الطَّیْرَ وَ أَلَنّٰا لَهُ الْحَدِیدَ. سبأ (34) 10

799. بهره‌مندی داود علیه السلام از فضل و نعمت خدادادی:

وَ وَرِثَ سُلَیْمٰانُ دٰاوُدَ وَ قٰالَ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ عُلِّمْنٰا مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ أُوتِینٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِینُ ... وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ .... نمل (27) 16 و 19

800. بهره‌مندی داود علیه السلام از نعمت علم خدادادی:

فَفَهَّمْنٰاهٰا سُلَیْمٰانَ وَ کُلاًّ آتَیْنٰا حُکْماً وَ عِلْماً ...

وَ عَلَّمْنٰاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ ... فَهَلْ أَنْتُمْ شٰاکِرُونَ . انبیاء (21) 79 و 80

وَ وَرِثَ سُلَیْمٰانُ دٰاوُدَ وَ قٰالَ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ عُلِّمْنٰا مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ أُوتِینٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِینُ ... وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ .... نمل (27) 16 و 19

801. بهره‌مندی داود علیه السلام از صنعت اسلحه‌سازی، نعمتی الهی و درخور سپاس از سوی مردم عصر وی:

فَفَهَّمْنٰاهٰا سُلَیْمٰانَ وَ کُلاًّ آتَیْنٰا حُکْماً وَ عِلْماً ...

وَ عَلَّمْنٰاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شٰاکِرُونَ . انبیاء (21) 79 و 80

25. دوستان خوب

802. دوستان خوب، انسانهایی بهره‌مند از نعمتهای الهی:

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً. نساء (4) 69

26. زکریا علیه السلام

803. زکریا علیه السلام ، برخوردار از نعمتهای خداوند:

ذِکْرُ رَحْمَتِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِیّٰا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ ... . مریم (19) 2 و 58

27. زید

804. زید، پسرخواندۀ پیامبر صلی الله علیه و آله و برخوردار از نعمتهای الهی:

وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِی أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ ... فَلَمّٰا

قَضیٰ زَیْدٌ مِنْهٰا وَطَراً ... (1)احزاب (33) 37

805. زید، بهره‌مند از انعام و احسان پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِی أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ ... فَلَمّٰا قَضیٰ زَیْدٌ مِنْهٰا وَطَراً ... . احزاب (33) 37

806. اسلام آوردن زید، نعمتی عطا شده از جانب خداوند به وی:

وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِی أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ ... فَلَمّٰا قَضیٰ زَیْدٌ مِنْهٰا وَطَراً ... (2)احزاب (33) 37

807. عتق و آزادی زید، نعمت اعطایی خدا به وی:

وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِی أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ ... فَلَمّٰا قَضیٰ زَیْدٌ مِنْهٰا وَطَراً ... (3)احزاب (33) 37

28. سلیمان علیه السلام

808. سلیمان علیه السلام ، برخوردار از نعمتها و مواهب گستردۀ الهی:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ عِلْماً وَ قٰالاَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ


1) 1) . طبق شأن نزول، آیه دربارۀ زید بن حارثه پسرخواندۀ پیامبر صلی الله علیه و آله است. (التبیان، ج 8، ص 344 - 346 ؛ الکشاف، ج 3، ص 540)

2) 2) . گفته شده: مراد از نعمت در«انعم الله علیه»نعمت اسلام است. (الکشاف، ج 3، ص 540)

3) 3) . گفته شده: مقصود از«انعم الله علیه»نعمت عتق و آزادی است. (التبیان، ج 8، ص 344 ؛ الکشاف، ج 3، ص 540)

اَلَّذِی فَضَّلَنٰا عَلیٰ کَثِیرٍ مِنْ عِبٰادِهِ الْمُؤْمِنِینَ

وَ وَرِثَ سُلَیْمٰانُ دٰاوُدَ وَ قٰالَ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ عُلِّمْنٰا مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ أُوتِینٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِینُ ... حَتّٰی إِذٰا أَتَوْا عَلیٰ وٰادِ النَّمْلِ قٰالَتْ نَمْلَةٌ یٰا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسٰاکِنَکُمْ لاٰ یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمٰانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ فَتَبَسَّمَ ضٰاحِکاً مِنْ قَوْلِهٰا وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ .... نمل (27) 15 و 16 و 18 و 19

إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمٰانَ ... قٰالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتٰابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمّٰا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قٰالَ هٰذٰا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ ... . نمل (27) 30 و 40

وَ لِسُلَیْمٰانَ الرِّیحَ ... وَ مِنَ الْجِنِّ مَنْ یَعْمَلُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ .... یَعْمَلُونَ لَهُ مٰا یَشٰاءُ مِنْ مَحٰارِیبَ وَ تَمٰاثِیلَ وَ جِفٰانٍ کَالْجَوٰابِ وَ قُدُورٍ رٰاسِیٰاتٍ اعْمَلُوا آلَ دٰاوُدَ شُکْراً ... . سبأ (34) 12 و 13

809. بهره‌مندی سلیمان علیه السلام از نعمت علم ویژۀ الهی:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ عِلْماً وَ قٰالاَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ ...

... وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ ... . نمل (27) 15 و 19

810. برخورداری سلیمان علیه السلام ، از نعمت و فضل الهی، شایستۀ شکر و سپاس از سوی وی:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ عِلْماً وَ قٰالاَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی فَضَّلَنٰا عَلیٰ کَثِیرٍ مِنْ عِبٰادِهِ الْمُؤْمِنِینَ ... قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ ... . نمل (27) 15 و 19

811. علم و آگاهی سلیمان علیه السلام ، به زبان پرندگان، مورچگان و جنیّان، نعمتی شایستۀ سپاس از سوی وی در برابر خداوند:

وَ وَرِثَ سُلَیْمٰانُ دٰاوُدَ وَ قٰالَ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ عُلِّمْنٰا مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ أُوتِینٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِینُ

وَ حُشِرَ لِسُلَیْمٰانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّیْرِ فَهُمْ یُوزَعُونَ

حَتّٰی إِذٰا أَتَوْا عَلیٰ وٰادِ النَّمْلِ قٰالَتْ نَمْلَةٌ یٰا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسٰاکِنَکُمْ لاٰ یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمٰانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ

فَتَبَسَّمَ ضٰاحِکاً مِنْ قَوْلِهٰا وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ .... نمل (27) 16 -\19

812. حضور آصف بن برخیا با علم و قدرت فوق‌العاده در تشکیلات حکومتی سلیمان علیه السلام ، نعمتی الهی و شایستۀ شکرگزاری:

فَلَمّٰا جٰاءَ سُلَیْمٰانَ ... قٰالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتٰابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمّٰا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قٰالَ هٰذٰا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ .... نمل (27) 36 و 40

813. آگاهی و اعتراف سلیمان علیه السلام به امتحان بودن نعمتهای الهی اعطا شده به وی:

قٰالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتٰابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمّٰا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قٰالَ هٰذٰا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ .... نمل (27) 40

29. شهیدان

814. شهیدان، برخوردار از لطف و نعمت ویژۀ الهی در بهشت:

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً. نساء (4) 69

815. برخورداری شهیدان از نعمت و فضل الهی در عالم برزخ:

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 169 -\171

816. شهیدان احُد (یا بدر) برخوردار از نعمتهای جاودانه:

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ . (1)آل عمران (3) 169 -\171

817. سرور و شادمانی شهیدان بدر (یا احُد)، به سبب برخورداری از فضل و نعمت الهی:

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ


1) 1) . نفی مطلق ترس و اندوه از شهیدان موقعی است که نعمتهای اعطایی به آنان در معرض زوال و فنا نباشد. (المیزان، ج 4، ص 61 - 62) و بنا بر قولی آیه دربارۀ شهیدان بدر و بنا بر قول دیگر دربارۀ شهیدان احد نازل شده است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 880)

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 169 -\171

نیز ==> همین مدخل، نعمت در برزخ

30. صالحان

818. صالحان، برخوردار از لطف و نعمت ویژۀ الهی:

... فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ ... اَلصّٰالِحِینَ .... نساء (4) 69

لَوْ لاٰ أَنْ تَدٰارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرٰاءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ

فَاجْتَبٰاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصّٰالِحِینَ . قلم (68) 49 و 50

819. برگزیدن یونس علیه السلام به رسالت و قرار گرفتن وی در شمار صالحان جلوۀ نعمت و لطف ویژۀ خداوند بر وی:

لَوْ لاٰ أَنْ تَدٰارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرٰاءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ

فَاجْتَبٰاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصّٰالِحِینَ . قلم (68) 49 و 50

31. صدّیقین

820. صدّیقین، بهره‌مند از لطف و نعمت خاص خدا در بهشت:

... فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ .... نساء (4) 69

32. عیسی علیه السلام

821. عیسی علیه السلام و مادرش مریم علیها السلام ، بهره‌مند از نعمتهای خاصّ الهی:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ .... مائده (5) 110

822. امداد خدا به عیسی علیه السلام ، به‌وسیلۀ جبرئیل نعمتی قابل شکر و یادآوری از سوی وی:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ إِذْ أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ ... . مائده (5) 110

823. تعلیم کتاب، حکمت، تورات و انجیل به عیسی علیه السلام ، از نعمتهای ویژۀ خدا به آن حضرت:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ ... وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ .... مائده (5) 110

824. اجابت دعای عیسی علیه السلام در فروفرستادن مائدۀ آسمانی از نعمتهای خدا برای آن حضرت:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ ...

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ .... مائده (5) 110 و 114 و 115

825. محفوظ ماندن عیسی علیه السلام از شرّ بنی اسرائیل با تأیید الهی، نعمتی قابل یادآوری از سوی آن حضرت:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ ...

وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ... . مائده (5) 110

826. قدرت یافتن عیسی علیه السلام با تأیید الهی برای سخن گفتن در گهواره تا هنگام پیری، از نعمتهای خدا به آن حضرت:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ إِذْ ... تُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً ... . مائده (5) 110

827. ارائۀ معجزات (حیات بخشی به مجسمۀ گلی، درمان کوری و پیسی، زنده کردن مردگان) از نعمتهای خداوند به عیسی علیه السلام :

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ ...

وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فِیهٰا فَتَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِی وَ تُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِی وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِی ... . مائده (5) 110

828. گفتگوی عیسی علیه السلام با مردم در گهواره، از نعمتهای خاص خداوند به آن حضرت و مادرش مریم علیها السلام :

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ إِذْ أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ ... . مائده (5) 110

نیز ==> عیسی علیه السلام ، عطایای خدا به عیسی علیه السلام

33. قارون

829. قارون، بهره‌مند از نعمتهای فراوان الهی و ناسپاس در برابر آنها:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ ...

وَ أَصْبَحَ الَّذِینَ تَمَنَّوْا مَکٰانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لاٰ أَنْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا لَخَسَفَ بِنٰا وَیْکَأَنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الْکٰافِرُونَ . (1)قصص (28) 76 و 82

34. قوم ثمود

830. خلافت قوم ثمود در زمین، نعمتی الهی و لازم به یادآوری برای آنان:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ ...

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ ... . اعراف (7) 73 و 74

831. سکونت قوم ثمود در سرزمینهای هموار و کوهها، نعمتی الهی و شایستۀ یادآوری از سوی آنان:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ ...

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ .... اعراف (7) 73 و 74

832. فراهم شدن زمینۀ خانه و قصرسازی برای ثمودیان، بر روی زمین، نعمتی الهی برای آنان:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ ...

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ ... . اعراف (7) 73 و 74


1) 1) .«کفر»در آیه به معنای انکار نعمت است. (التبیان، ج 8، ص 182)

833. بهره‌مندی ثمودیان از نعمتهای الهی، مایۀ امتحان آنان در دیدگاه ثمود علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً ...

قٰالَ .... بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ . (1)نمل (27) 45 -\47

نیز ==> رفاه کافران

35. قوم سبأ

834. راههای امن مسافرت قوم سبأ، از نعمتهای الهی، برای آنها:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ

وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا قُریً ظٰاهِرَةً وَ قَدَّرْنٰا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیهٰا لَیٰالِیَ وَ أَیّٰاماً آمِنِینَ . سبأ (34) 15 و 18

835. برخورداری قوم سبأ، از نعمت دو باغ سرسبز و شهری پاک و نیکو:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ. سبأ (34) 15

836. قوم سبأ، دارای سرزمینی طیّب و پُرنعمت :

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ. سبأ (34) 15

837.استفاده از نعمتهای پروردگار، توصیۀ خداوند به قوم سبأ:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ. سبأ (34) 15

838. بهره‌مندی قوم سبأ از مغفرت الهی، نعمتی شایستۀ سپاس از سوی آنان:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ. سبأ (34) 15

839. برخورداری قوم سبأ، از نعمت امنیّت:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ.

وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا قُریً ظٰاهِرَةً وَ قَدَّرْنٰا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیهٰا لَیٰالِیَ وَ أَیّٰاماً آمِنِینَ . سبأ (34) 15 و 18

36. قوم عاد

840. جانشینی قوم عاد از قوم نوح، نعمتی الهی و قابل سپاس از سوی آنان:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ .... وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ ... فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . اعراف (7) 65 و 69

841. برخورداری قوم عاد، از نعمتهای الهی:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ .... فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ .... اعراف (7) 65 و 69

842. داشتن جثّه‌های نیرومند، از نعمتهای الهی عطا شده به قوم عاد:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ .... وَ زٰادَکُمْ فِی


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از«تفتنون»امتحان آنان با خیرات و شرور است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 354)

اَلْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . اعراف (7) 65 و 69

843. قوم عاد، وظیفه‌دار یادآوری نعمتهای الهی:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ .... فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ .... اعراف (7) 65 و 69

37. قوم فرعون

844. برخورداری قوم فرعون، از نعمتهای فراوان و گوناگون الهی:

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ

وَ نَعْمَةٍ کٰانُوا فِیهٰا فٰاکِهِینَ . دخان (44) 17 و 27

38. قوم قارون

845. محرومیّت قوم قارون از ثروت قارونی، منّت و نعمتی الهی برای آنان:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ ... اَلْفَرِحِینَ فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ ...

... اَلَّذِینَ تَمَنَّوْا مَکٰانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ ... لَوْ لاٰ أَنْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا لَخَسَفَ بِنٰا ... (1)قصص (28) 76 و 79 و 82

39. کافران

846. برخورداری کافران، از نعمتهای الهی در دنیا، به صورت موقّت و گذرا:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قٰالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلیٰ عَذٰابِ النّٰارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 126

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ

وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِیرَکُمْ إِلَی النّٰارِ. ابراهیم (14) 28 و 30

وَ مٰا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ ثُمَّ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ

ثُمَّ إِذٰا کَشَفَ الضُّرَّ عَنْکُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْکُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ . نحل (16) 53 -\55

وَ إِذٰا مَسَّ النّٰاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ . روم (30) 33 و 34

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنٰاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوٰاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَیْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ

ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِمٰا کَفَرُوا وَ هَلْ نُجٰازِی إِلاَّ الْکَفُورَ. سبأ (34) 15 -\17

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعٰارِجَ عَلَیْهٰا یَظْهَرُونَ

وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْوٰاباً وَ سُرُراً عَلَیْهٰا یَتَّکِؤُنَ . زخرف (43) 33 و 34

وَ زُخْرُفاً وَ إِنْ کُلُّ ذٰلِکَ لَمّٰا مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ . زخرف (43) 35


1) 1) .«منّت»نعمت سنگین است. (مفردات، ص 777،«منّت»)

وَ لَقَدْ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ. ملک (67) 18

أَمَّنْ هٰذَا الَّذِی هُوَ جُنْدٌ لَکُمْ یَنْصُرُکُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمٰنِ إِنِ الْکٰافِرُونَ إِلاّٰ فِی غُرُورٍ

أَمَّنْ هٰذَا الَّذِی یَرْزُقُکُمْ إِنْ أَمْسَکَ رِزْقَهُ بَلْ لَجُّوا فِی عُتُوٍّ وَ نُفُورٍ

قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . ملک (67) 20 و 22 و 23

847. بهره‌مند ساختن کافران، به صورت موقّت از متاع و نعمتها در زندگی دنیا، از سنّتهای خدا:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرٰاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ قٰالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلیٰ عَذٰابِ النّٰارِ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 126

848. برخورداری قریشیان کافر، از نعمتهای الهی و ناسپاسی آنان در برابر آنها:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ. (1)ابراهیم (14) 28

40. کالب

849. کالب (نقیب بنی اسرائیل) برخوردار از نعمتهای الهی:

قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ ... (2)مائده (5) 23

41. لقمان

850. لقمان، برخوردار از نعمتهای خداوند:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا لُقْمٰانَ الْحِکْمَةَ أَنِ اشْکُرْ لِلّٰهِ وَ مَنْ یَشْکُرْ فَإِنَّمٰا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ. (3)لقمان (31) 12

42. مادر سلیمان

==> همین مدخل، برخورداران از نعمت، پدر سلیمان علیه السلام

43. مادر عیسی

==> همین مدخل، برخورداران از نعمت، مریم علیها السلام

44. متّقین

851. متّقین در بهشت، برخوردار از نعمتهای الهی:

وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُهٰا وَ فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهٰا خٰالِدِینَ

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی صَدَقَنٰا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ . زمر (39) 73 و 74

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ وَ زَوَّجْنٰاهُمْ بِحُورٍ عِینٍ . طور (52) 17 و 20

إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . قلم (68) 34

852. شکرگزاری متّقین در بهشت، در برابر نعمتهای الهی:

1) 1) . براساس روایتی از امام صادق علیه السلام ، مورد آیۀ یادشده قریشیان هستند. (الکافی، ج 8، ص 103، ح 77)

2) 2) . گفته شده: مراد از«رجلان»یوشع و کالب است. (التبیان، ج 3، ص 486)

3) 3) . از آنجا که شکر در برابر نعمت است، آموختن شکرگزاری در برابر خدا به لقمان، بیانگر برخورداری وی از نعمت است

وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً ... وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی صَدَقَنٰا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ . زمر (39) 73 و 74

45. مجاهدان

853. بازگشت بدون آسیب مجاهدان از غزوۀ حمراء الاسد یا بدر صغرا با برخورداری از نعمت و فضل الهی:

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ . (1)آل عمران (3) 174

854. توکّل همراه با عمل مجاهدان غزوۀ حمراء الاسد موجب تبدیل مشکلات و سختیها به نعمت و فضل الهی:

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ . آل عمران (3) 173 و 174

نیز ==> همین مدخل، برخورداران از نعمت، جانبازان

46. محمّد صلی الله علیه و آله

==> محمّد صلی الله علیه و آله ، نعمتهای محمّد صلی الله علیه و آله

47. مخلصین

855. بندگان خالص خدا، برخوردار از نعمتهای بهشتی:

إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ

أُولٰئِکَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ

فَوٰاکِهُ وَ هُمْ مُکْرَمُونَ

فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ

عَلیٰ سُرُرٍ مُتَقٰابِلِینَ

یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِکَأْسٍ مِنْ مَعِینٍ

بَیْضٰاءَ لَذَّةٍ لِلشّٰارِبِینَ

لاٰ فِیهٰا غَوْلٌ وَ لاٰ هُمْ عَنْهٰا یُنْزَفُونَ

وَ عِنْدَهُمْ قٰاصِرٰاتُ الطَّرْفِ عِینٌ

کَأَنَّهُنَّ بَیْضٌ مَکْنُونٌ . صافّات (37) 40 -\49

48. مریم علیها السلام

856. مریم علیها السلام ، برخوردار از نعمت خاص خداوند:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ .... مائده (5) 110

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مَرْیَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهٰا مَکٰاناً شَرْقِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ ... (2)مریم (19) 16 و 58

857. عیسی علیه السلام و مشخّصات بارز و برجستۀ او، نعمتی الهی برای مریم علیها السلام :

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ إِذْ أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فِیهٰا فَتَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِی وَ تُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِی وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِی وَ إِذْ کَفَفْتُ


1) 1) . آیۀ 172 تا 174 آل عمران، مربوط به غزوۀ«حمراء الاسد»یا«بدر صغری»است. (الکشف و البیان، ثعلبی، ج 3، ص 208؛ زاد المسیر، ج 1، ص 348؛ مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 888)

2) 2) .«اولئک»اشاره است به همۀ افراد ذکر شده در آیات«ذکر رحمة ربک عبده ذکریا»تا این آیه که یکی از آنان حضرت مریم علیها السلام است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 8، جزء 16، ص 132)

بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... مائده (5) 110

49. مسلمانان

==> مؤمنان، نعمتهای مؤمنان

50. مشرکان

858. برخورداری مشرکان از نعمتهای زودگذر دنیا و محرومیّت آنان از نعمتهای آخرت:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ.

وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِیرَکُمْ إِلَی النّٰارِ. ابراهیم (14) 28 و 30

51. مقرّبان

859. مقرّبان درگاه الهی، برخوردار از نعمتهای بهشتی:

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

أُولٰئِکَ الْمُقَرَّبُونَ

فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . واقعه (56) 10 -\12

فَأَمّٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ

فَرَوْحٌ وَ رَیْحٰانٌ وَ جَنَّةُ نَعِیمٍ . واقعه (56) 88 و 89

52. منافقان

860. منافقان، بهره‌مند از نعمتهای الهی و ناسپاس در برابر آن:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً

مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً. نساء (4) 145 و 147

861. تخلّف از جهاد و محفوظ ماندن از مشکلات و مصائب آن، نعمتی الهی از دیدگاه منافقان:

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً. (1)نساء (4) 72

53. موسی علیه السلام

862. موسی علیه السلام ، برخوردار از نعمتهای الهی:

قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النّٰاسِ بِرِسٰالاٰتِی وَ بِکَلاٰمِی فَخُذْ مٰا آتَیْتُکَ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . اعراف (7) 144

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مُوسیٰ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ ... . مریم (19) 51 و 58

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْریٰ . طه (20) 36 و 37

قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ . قصص (28) 17

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ . (2)صافّات (37) 114

863. فراگیری تعالیم وحی، رسالت هم‌کلامی با خدا، از نعمتهای خدا بر موسی علیه السلام :

قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النّٰاسِ بِرِسٰالاٰتِی وَ بِکَلاٰمِی فَخُذْ مٰا آتَیْتُکَ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . اعراف (7) 144

864. الهام خدا به مادر موسی، در مورد کیفیّت حفاظت از او، نعمتی الهی برای موسی علیه السلام :

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْریٰ

إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ مٰا یُوحیٰ

أَنِ اقْذِفِیهِ


1) 1) . مقصود از«انّ منکم»منافقان است. (المیزان، ج 4، ص 417)

2) 2) .«منّت»به معنای نعمت سنگین است. (مفردات، ص 777،«منن»)

فِی التّٰابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسّٰاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی وَ لِتُصْنَعَ عَلیٰ عَیْنِی . طه (20) 36 -\39

865. برگزیدگی موسی علیه السلام برای رسالت و سخن گفتن خدا با وی، نعمتی شایستۀ شکرگزاری از سوی وی:

قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النّٰاسِ بِرِسٰالاٰتِی وَ بِکَلاٰمِی فَخُذْ مٰا آتَیْتُکَ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . اعراف (7) 144

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مُوسیٰ إِنَّهُ کٰانَ مُخْلَصاً وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ .... مریم (19) 51 و 58

866. نجات موسی علیه السلام از مشکلات اندوه‌بار فرعونیان، از نعمتهای بزرگ الهی بر وی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . صافّات (37) 114 و 115

867. نصرت و امداد الهی به موسی علیه السلام ، نعمتی الهی برای او:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ . صافّات (37) 114 و 116

868. غلبه و پیروزی موسی علیه السلام بر فرعونیان با امداد الهی، از نعمتهای بزرگ خدا بر وی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ . صافّات (37) 114 - 116

869. اعطای کتاب (تورات) به موسی علیه السلام از سوی خدا، نعمتی بزرگ برای وی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ آتَیْنٰاهُمَا الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ . (1)صافّات (37) 114 و 117

870. هدایت موسی علیه السلام به صراط مستقیم، از نعمتهای الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ هَدَیْنٰاهُمَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ . صافّات (37) 114 و 118

871. باقی ماندن نام و آوازۀ موسی علیه السلام در میان آیندگان، نعمتی الهی برای وی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِمٰا فِی الْآخِرِینَ . صافّات (37) 114 و 119

نیز ==> منّت، منّت بر موسی علیه السلام و موسی علیه السلام ، عطاهای خدا به موسی علیه السلام

54. مؤمنان

==> مؤمنان، نعمتهای مؤمنان

56. نوح علیه السلام

872. نوح علیه السلام ، برخوردار از نعمت نبوّت:

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنٰا وَ قٰالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ ... تَجْرِی بِأَعْیُنِنٰا جَزٰاءً لِمَنْ کٰانَ کُفِرَ. (2)

قمر (54) 9 و 14

873. نوح علیه السلام برخوردار از نعمتهای الهی و شاکر در برابر آن:

ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً


1) 1) . مقصود از«کتاب المستبین»تورات است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 711؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 4، ص 39)

2) 2) . بنابراین احتمال که«کفر»در آیه به معنای کفران در برابر نعمت نبوت نوح علیه السلام باشد. (الکشاف، ج 4، ص 435)

شَکُوراً. اسراء (17) 3

57. هابیل

874. هابیل، از سابقان و بهره‌مند از نعمتهای بهشتی:

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ . (1)واقعه (56) 10 و 13

فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . واقعه (56) 12

58. هارون

==> هارون علیه السلام ، منّت بر هارون علیه السلام و نعمتهای هارون علیه السلام

59. هدایت‌یافتگان

875. هدایت‌یافتگان، برخوردار از نعمت خاص خداوند:

اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

صِرٰاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ الضّٰالِّینَ . حمد (1) 6 و 7

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ ... وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا ... (2)مریم (19) 58

60 . یحیی علیه السلام

876. یحیی علیه السلام بهره‌مند از نعمتهای خاص الهی:

یٰا زَکَرِیّٰا إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ اسْمُهُ یَحْییٰ .... أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ ... وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ ... (3)مریم (19) 7 و 58

نیز ==> یحیی علیه السلام ، عطایای خدا به یحیی علیه السلام

61 . یعقوب علیه السلام

877. یعقوب علیه السلام ، برخوردار از نعمت خاص خداوند:

... وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ ... مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ .... مریم (19) 49 و 58

62 . یوسف علیه السلام

==> یوسف علیه السلام ، منّت بر یوسف علیه السلام ، نعمتهای یوسف علیه السلام

63 . یوشع

878. یوشع (نقیب بنی اسرائیلی) برخوردار از نعمتهای الهی:

قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ... (4)

مائده (5) 23

64 . یونس علیه السلام

879. برخورداری یونس علیه السلام از نعمت ویژۀ الهی، پس از رهایی از شکم ماهی:

فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لاٰ تَکُنْ کَصٰاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نٰادیٰ وَ هُوَ مَکْظُومٌ

لَوْ لاٰ أَنْ تَدٰارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرٰاءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ . قلم (68) 48 و 49

برخورداری از نعمت

زمینه‌های برخورداری از نعمت

1. اخلاص

1) 1) . در روایتی از امام باقر علیه السلام ، هابیل از«سابقین»ذکر شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 209، ح 18)

2) 2) . در احتمالی«و ممّن هدینا»عطف بر دو کلمۀ«من»در جملات پیشین است که بیانگر هدایت‌یافتگی انبیاء است. (الکشاف، ج 3، ص 25؛ مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 802)

3) 3) . یحیی علیه السلام از ذریّۀ اسرائیل است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 802)

4) 4) . گفته شده: مراد از«رجلان»یوشع بن نون و کالب از نقبای انتخابی موسی علیه السلام است. (التبیان، ج 3، ص 486)

880. اخلاص، عامل بهره‌مندی از انواع نعمتهای بهشتی:

إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ

أُولٰئِکَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ

فَوٰاکِهُ وَ هُمْ مُکْرَمُونَ

فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ

عَلیٰ سُرُرٍ مُتَقٰابِلِینَ

یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِکَأْسٍ مِنْ مَعِینٍ

بَیْضٰاءَ لَذَّةٍ لِلشّٰارِبِینَ

لاٰ فِیهٰا غَوْلٌ وَ لاٰ هُمْ عَنْهٰا یُنْزَفُونَ

وَ عِنْدَهُمْ قٰاصِرٰاتُ الطَّرْفِ عِینٌ

کَأَنَّهُنَّ بَیْضٌ مَکْنُونٌ . صافّات (37) 40 -\49

881. اخلاص ابرار در اطعام به بینوایان، زمینۀ برخورداری آنان از نعمتهای بهشتی:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً

وَ إِذٰا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً.

انسان (76) 5 و 8 و 9 و 12 و 20

882. اخلاص، عامل برخورداری از نعمت رهایی از آتش دوزخ:

إِلاّٰ عِبٰادَ اللّٰهِ الْمُخْلَصِینَ

وَ لَوْ لاٰ نِعْمَةُ رَبِّی لَکُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِینَ . صافّات (37) 40 و 57

2. اراده
883. اراده و تلاش برای پاداش و نعمتهای آخرتی و دنیایی، سبب بهره‌مندی از آنها:

... وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ سَنَجْزِی الشّٰاکِرِینَ . آل عمران (3) 145

3. اطاعت از پیامبر صلی الله علیه و آله
884. اطاعت از پیامبر صلی الله علیه و آله ، زمینه‌ساز برخورداری از نعمتها و فضل الهی:

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ . آل عمران (3) 172 و 174

4. اطاعت از خدا
885. اطاعت از خدا، زمینه‌ساز برخورداری از نعمتها و فضل الهی:

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ . آل عمران (3) 172 و 174

886. پیشگامی و سبقت در اطاعت از خداوند، مایۀ نیل به بهشت و نعمتهای الهی:

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

أُولٰئِکَ الْمُقَرَّبُونَ

فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . (1)واقعه (56) 10 -\12

5. ایمان
887. ایمان، زمینه‌ساز بهره‌مندی انسان از نعمتهای بهشتی:

1) 1) . گفته شده: مراد از«سابقون»سبقت‌گیرندگان در اطاعت خداوند است. (المیزان، ج 19، ص 117)

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکِتٰابِ آمَنُوا ... وَ لَأَدْخَلْنٰاهُمْ جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . مائده (5) 65

اَلَّذِینَ آمَنُوا ... یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 20 و 21

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمٰانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . یونس (10) 9

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ جَنّٰاتُ النَّعِیمِ . لقمان (31) 8

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

فٰاکِهِینَ بِمٰا آتٰاهُمْ رَبُّهُمْ وَ وَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ

کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ وَ زَوَّجْنٰاهُمْ بِحُورٍ عِینٍ

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمٰانٍ أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ مٰا أَلَتْنٰاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَیْءٍ کُلُّ امْرِئٍ بِمٰا کَسَبَ رَهِینٌ

فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا وَ وَقٰانٰا عَذٰابَ السَّمُومِ . طور (52) 17 -\21 و 27

888. پیشگامی و سبقت در ایمان، موجب قرب به خداوند و برخوردار شدن از نعمتهای بهشتی:

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

أُولٰئِکَ الْمُقَرَّبُونَ

فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . (1)واقعه (56) 10 -\12

6 . تقوا
889. تأثیر تقوا، در بهره‌مندی از نعمتهای الهی:

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکِتٰابِ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَکَفَّرْنٰا عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأَدْخَلْنٰاهُمْ جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . مائده (5) 65

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی مَقٰامٍ أَمِینٍ

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

یَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَ إِسْتَبْرَقٍ مُتَقٰابِلِینَ

کَذٰلِکَ وَ زَوَّجْنٰاهُمْ بِحُورٍ عِینٍ

یَدْعُونَ فِیهٰا بِکُلِّ فٰاکِهَةٍ آمِنِینَ . دخان (44) 51 -\55

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ . طور (52) 17

إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . قلم (68) 34

7. توکّل
890. توکّل بر خداوند، موجب جلب نعمت و فضل الهی:

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ . آل عمران (3) 173 و 174

وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ سَیُؤْتِینَا اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ إِنّٰا إِلَی اللّٰهِ رٰاغِبُونَ . توبه (9) 59

8 . جهاد
891. جهاد در راه خدا، زمینۀ برخورداری از نعمت و فضل الهی:

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ


1) 1) . گفته شده: مراد از«سابقون»سبقت‌گیرندگان در اطاعت خداوند است. (المیزان، ج 19، ص 117)

اَلْوَکِیلُ

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ . آل عمران (3) 172 - 174

892. جهاد مؤمنان در راه خدا، زمینه‌ساز برخورداری از بهشت پرنعمت الهی:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 20 و 21

9. خوف از جهنّم
893. خوف ابرار از عذابهای فراگیر دوزخ، زمینۀ برخورداری آنان از نعمتهای بهشتی:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

عَیْناً یَشْرَبُ بِهٰا عِبٰادُ اللّٰهِ یُفَجِّرُونَهٰا تَفْجِیراً

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً

إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً

وَ إِذٰا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً. انسان (76) 5 - 7 و 10 و 12 و 20

10. خوف از خدا
894. خوف از خدا، موجب برخورداری از نعمتهای خداوند:

قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . مائده (5) 23

قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا قَبْلُ فِی أَهْلِنٰا مُشْفِقِینَ

فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا وَ وَقٰانٰا عَذٰابَ السَّمُومِ . طور (52) 26 و 27

895. خوف از مقام ربوبیت، زمینه‌ساز بهره‌مند شدن از بهشت، با انواع نعمتهای آن:

وَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ جَنَّتٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

ذَوٰاتٰا أَفْنٰانٍ

فِیهِمٰا عَیْنٰانِ تَجْرِیٰانِ

فِیهِمٰا مِنْ کُلِّ فٰاکِهَةٍ زَوْجٰانِ

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ فُرُشٍ بَطٰائِنُهٰا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَ جَنَی الْجَنَّتَیْنِ دٰانٍ

فِیهِنَّ قٰاصِرٰاتُ الطَّرْفِ لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لاٰ جَانٌّ

وَ مِنْ دُونِهِمٰا جَنَّتٰانِ

مُدْهٰامَّتٰانِ

فِیهِمٰا فٰاکِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمّٰانٌ

فِیهِنَّ خَیْرٰاتٌ حِسٰانٌ

حُورٌ مَقْصُورٰاتٌ فِی الْخِیٰامِ

لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لاٰ جَانٌّ

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَ عَبْقَرِیٍّ حِسٰانٍ . الرّحمن (55) 46 - 48 و 50 و 52 و 54 و 56 و 62 و 64 و 68 و 70 و 72 و 74 و 76

11. شکرگزاری
896. شکرگزاری در برابر خدا، زمینۀ بهره‌مندی از نعمتهای او:

وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ ... . ابراهیم (14) 7

نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی مَنْ شَکَرَ. قمر (54) 35

نیز ==> شکر

12. صبر
897. صبرپیشگی، سبب بهره‌مند شدن از نعمت الهی:

قٰالُوا أَ إِنَّکَ لَأَنْتَ یُوسُفُ قٰالَ أَنَا یُوسُفُ وَ هٰذٰا أَخِی

قَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ . یوسف (12) 90

13. عمل نیک
898. عمل نیک انسان، زمینۀ تداوم برخورداری از نعمت الهی:

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهٰا عَلیٰ قَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ .... انفال (8) 53

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ

إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ. هود (11) 9 -\11

... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُغَیِّرُ مٰا بِقَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ ... (1)

رعد (13) 11

899. ایمان و عمل صالح، دارای نقش مؤثّر، در برخورداری از نعمتهای بهشتی:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمٰانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . یونس (10) 9

وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ وَ سَعیٰ لَهٰا سَعْیَهٰا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً. اسراء (17) 19

900. عمل صالح، تأثیرگذار در برخورداری از نعمتهای بهشتی:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ جَنّٰاتُ النَّعِیمِ . لقمان (31) 8

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً

مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ لاٰ یَرَوْنَ فِیهٰا شَمْساً وَ لاٰ زَمْهَرِیراً

وَ دٰانِیَةً عَلَیْهِمْ ظِلاٰلُهٰا وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُهٰا تَذْلِیلاً

وَ یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِآنِیَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ أَکْوٰابٍ کٰانَتْ قَوٰارِیرَا

قَوٰارِیرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهٰا تَقْدِیراً

وَ یُسْقَوْنَ فِیهٰا کَأْساً کٰانَ مِزٰاجُهٰا زَنْجَبِیلاً

عَیْناً فِیهٰا تُسَمّٰی سَلْسَبِیلاً

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً

وَ إِذٰا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً

عٰالِیَهُمْ ثِیٰابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَ إِسْتَبْرَقٌ وَ حُلُّوا أَسٰاوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَ سَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ شَرٰاباً طَهُوراً

إِنَّ هٰذٰا کٰانَ لَکُمْ جَزٰاءً وَ کٰانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُوراً. انسان (76) 12 -\22

وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ نٰاعِمَةٌ

لِسَعْیِهٰا رٰاضِیَةٌ

فِی جَنَّةٍ عٰالِیَةٍ

لاٰ تَسْمَعُ فِیهٰا لاٰغِیَةً

فِیهٰا عَیْنٌ جٰارِیَةٌ

فِیهٰا سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ

وَ أَکْوٰابٌ مَوْضُوعَةٌ

وَ نَمٰارِقُ مَصْفُوفَةٌ

وَ زَرٰابِیُّ مَبْثُوثَةٌ . غاشیه (88) 8 -\16

14. قرب به خدا
901. قرب به خداوند، زمینۀ برخورداری از نعمتهای بهشتی:

أُولٰئِکَ الْمُقَرَّبُونَ

فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . واقعه (56) 11 و 12

فَأَمّٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ

فَرَوْحٌ وَ رَیْحٰانٌ وَ جَنَّةُ نَعِیمٍ . واقعه (56) 88 و 89

إِنَّ الْأَبْرٰارَ لَفِی نَعِیمٍ

عَلَی الْأَرٰائِکِ یَنْظُرُونَ


1) 1) . مراد از«ما بقوم»چیزهایی مانند نعمت و حال جمیل است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 432؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 3، ص 11)

تَعْرِفُ فِی وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِیمِ

یُسْقَوْنَ مِنْ رَحِیقٍ مَخْتُومٍ

خِتٰامُهُ مِسْکٌ وَ فِی ذٰلِکَ فَلْیَتَنٰافَسِ الْمُتَنٰافِسُونَ

وَ مِزٰاجُهُ مِنْ تَسْنِیمٍ

عَیْناً یَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ . مطفّفین (83) 22 -\28

15. والدین
902. والدین (پدر و مادر)، زمینه‌ای برای رساندن نعمت به فرزندان:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ. (1)لقمان (31) 14

16. وفای به نذر
903. وفای ابرار به نذر خود، زمینۀ برخورداری آنان، از نعمتهای بهشتی:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً

مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ لاٰ یَرَوْنَ فِیهٰا شَمْساً وَ لاٰ زَمْهَرِیراً

وَ دٰانِیَةً عَلَیْهِمْ ظِلاٰلُهٰا وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُهٰا تَذْلِیلاً

وَ یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِآنِیَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ أَکْوٰابٍ کٰانَتْ قَوٰارِیرَا

قَوٰارِیرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهٰا تَقْدِیراً

وَ یُسْقَوْنَ فِیهٰا کَأْساً کٰانَ مِزٰاجُهٰا زَنْجَبِیلاً

عَیْناً فِیهٰا تُسَمّٰی سَلْسَبِیلاً

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً

وَ إِذٰا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً. انسان (76) 5 و 7 و 12 -\20

17. هجرت
904. هجرت مؤمنان از دار الکفر، زمینه‌ساز برخورداری آنان از نعمتهای جاودانۀ بهشتی:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ

خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ . توبه (9) 20 -\22

نیز ==> همین مدخل، افزایش نعمت

بشارت به نعمت

905. مؤمنان مهاجر مجاهد، مورد بشارت خداوند به بهشت جاودان پرنعمت:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ .... یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ . توبه (9) 20 -\22

906. شهیدان، دریافت‌کنندۀ سرور و بشارت به بهره‌مندی دیگر مجاهدان، از نعمت آرامش اخروی:

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ ... وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ


1) 1) . شکر والدین در مقابل نعمتهای آنها برای انسان است. (التبیان، ج 8، ص 276)

اَللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ . (1)آل عمران (3) 169 -\171

907. شهیدان، دریافت‌کنندۀ بشارت الهی، نسبت به برخورداری از نعمت و فضل الهی:

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 169 -\171

پرسش از نعمت

==> همین مدخل، سؤال از نعمت

تبدیل نعمت

908. تبدیل و تحریف نعمتهای الهی (آیات و معجزات) موجب گرفتاری به کیفر سخت از سوی خداوند:

سَلْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ کَمْ آتَیْنٰاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُ فَإِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ


1) 1) .«یستبشرون»به معنای دستیابی به خوشحالی براثر دریافت بشارت است. (المیزان، ج 4، ص 60؛ مفردات، ص 125«بشر»)

اَلْعِقٰابِ . (1)بقره (2) 211

909. تبدیل نعمتهای الهی به کفران و ناسپاسی، سبب گرفتاری به آتش دوزخ:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ

جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَهٰا وَ بِئْسَ الْقَرٰارُ. ابراهیم (14) 28 و 29

نیز ==> کفران، کفران نعمت

تداوم نعمت

910. رام بودن همیشگی ماه و خورشید برای استفادۀ انسان، از نعمتهای دائمی خدا بر انسان:

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ ... وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا .... ابراهیم (14) 33 و 34

911. کفرورزی و رفتار ناشایست انسانها، مانع تداوم نعمتهای الهی بر آنان:

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهٰا عَلیٰ قَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ .... انفال (8) 53

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اللّٰهُ لِبٰاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . نحل (16) 112

تغییر نعمت

==> همین مدخل، زوال نعمت

تفکّر در نعمت

912. تفکّر در نعمتهای فراوان ظاهری و باطنی الهی، سبب اجتناب آدمی، از جدال غیر عالمانه دربارۀ خدا:

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ. لقمان (31) 20

913. لزوم تفکّر در نعمتهای آشکار و پنهان خداوند بر بندگان:

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً ... . لقمان (31) 20

914. ترغیب خداوند به تفکّر، در نعمت جریان کشتیها در دریا:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْکَ تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ لِیُرِیَکُمْ مِنْ آیٰاتِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ. لقمان (31) 31

اَللّٰهُ الَّذِی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ فِیهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

وَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً مِنْهُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . جاثیه (45) 12 و 13

915. توجّه و تفکّر در نعمتهای الهی، مایۀ پرهیز از جدال جاهلانه دربارۀ خدا:

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ. لقمان (31) 20

916. تفکّر در نعمتهای الهی، توصیۀ خدا به انسانها:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ الْفُلْکَ تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ یُمْسِکُ السَّمٰاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللّٰهَ بِالنّٰاسِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ

وَ هُوَ الَّذِی أَحْیٰاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَکَفُورٌ. حج (22) 65 و 66

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ اللَّیْلَ سَرْمَداً إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِضِیٰاءٍ أَ فَلاٰ تَسْمَعُونَ

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ النَّهٰارَ سَرْمَداً إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِلَیْلٍ تَسْکُنُونَ فِیهِ أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ

وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . قصص (28) 71 -\73

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ. لقمان (31) 20

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا خَلَقْنٰا لَهُمْ مِمّٰا عَمِلَتْ أَیْدِینٰا أَنْعٰاماً فَهُمْ لَهٰا مٰالِکُونَ

وَ ذَلَّلْنٰاهٰا لَهُمْ فَمِنْهٰا رَکُوبُهُمْ وَ مِنْهٰا یَأْکُلُونَ

وَ لَهُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ وَ مَشٰارِبُ أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 71 -\73

تکذیب نعمت

اشاره

917. انکار آگاهانۀ نعمتهای خداوند از سوی انسانها:

إِنَّ الْإِنْسٰانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ

وَ إِنَّهُ عَلیٰ ذٰلِکَ لَشَهِیدٌ. (2)عادیات (100) 6 و 7


1) 1) . مراد از«نعمة الله»آیات و معجزات و دین الهی است و تبدیل آن به معنای تأویل فاسد و تحریف است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 540؛ الکشاف، ج 1، ص 254)

2) 2) .«کنود»انکار نعمت است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 804)

918. انکار و تکذیب نعمتهای الهی، از سوی اکثر کفرپیشگان، به رغم شناخت آنها:

یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللّٰهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَهٰا وَ أَکْثَرُهُمُ الْکٰافِرُونَ . نحل (16) 83

919. سؤال توبیخی خداوند از انسانها، در مورد انکار نعمتهای الهی و کفر به آن:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ هُمْ یَکْفُرُونَ . (1)نحل (16) 72

920. تکذیب نعمتهای الهی از سوی انسانها و جنّیان، درپی‌دارندۀ توبیخ خداوند:

وَ اللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُوا بِرَادِّی رِزْقِهِمْ عَلیٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَهُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ . نحل (16) 71

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . (2)الرّحمن (55) 13

نیز ==> الرّحمن (55) 16، 18، 21، 23، 25، 28، 30، 32، 34، 36، 38، 40، 42، 45، 47، 49، 51، 53، 55، 57، 59، 61، 63، 65،


1) 1) . همزه برای استفهام انکاری توبیخی است. (اعراب القرآن، درویش، ج 5، ص 336)

2) 2) . آیۀ مزبور به منظور توبیخ بر عدم اعتراف به نعمتهای خدا است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 13، جزء 26، ص 246)

67، 69، 71، 73، 75، 77

921. انکار و تکذیب نعمتهای خداوند از ناحیۀ کافران، به رغم شناخت آنها:

یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللّٰهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَهٰا وَ أَکْثَرُهُمُ الْکٰافِرُونَ . نحل (16) 83

922. تکذیب نعمتهای خداوند، درپی‌دارندۀ تهدید خداوند:

أَ لَمْ نَخْلُقْکُمْ مِنْ مٰاءٍ مَهِینٍ

فَجَعَلْنٰاهُ فِی قَرٰارٍ مَکِینٍ

إِلیٰ قَدَرٍ مَعْلُومٍ

فَقَدَرْنٰا فَنِعْمَ الْقٰادِرُونَ

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ

أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفٰاتاً

أَحْیٰاءً وَ أَمْوٰاتاً

وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا رَوٰاسِیَ شٰامِخٰاتٍ وَ أَسْقَیْنٰاکُمْ مٰاءً فُرٰاتاً

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ . (1)مرسلات (77) 20 -\28

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی ظِلاٰلٍ وَ عُیُونٍ

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ . مرسلات (77) 41 و 45

موانع تکذیب نعمت

1. توجّه به پاداش
923. توجّه به پاداشهای آخرتی خداوند، مانع تکذیب نعمتهای الهی:

وَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ جَنَّتٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

ذَوٰاتٰا أَفْنٰانٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فِیهِمٰا عَیْنٰانِ تَجْرِیٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فِیهِمٰا مِنْ کُلِّ فٰاکِهَةٍ زَوْجٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ فُرُشٍ بَطٰائِنُهٰا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَ جَنَی الْجَنَّتَیْنِ دٰانٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فِیهِنَّ قٰاصِرٰاتُ الطَّرْفِ لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لاٰ جَانٌّ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

کَأَنَّهُنَّ الْیٰاقُوتُ وَ الْمَرْجٰانُ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

هَلْ جَزٰاءُ الْإِحْسٰانِ إِلاَّ الْإِحْسٰانُ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

وَ مِنْ دُونِهِمٰا جَنَّتٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

مُدْهٰامَّتٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فِیهِمٰا عَیْنٰانِ نَضّٰاخَتٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فِیهِمٰا فٰاکِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمّٰانٌ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فِیهِنَّ خَیْرٰاتٌ حِسٰانٌ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

حُورٌ مَقْصُورٰاتٌ فِی الْخِیٰامِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لاٰ جَانٌّ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَ عَبْقَرِیٍّ حِسٰانٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 46 -\77

2. توجّه به حاکمیّت خدا
924. توجّه به حاکمیّت و قدرت مطلق الهی و عجز و ناتوانی خویش، مانع تکذیب نعمتهای خداوند:

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطٰارِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لاٰ تَنْفُذُونَ إِلاّٰ بِسُلْطٰانٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 33 و 34

3. توجّه به حسابرسی اعمال
925. توجّه به حتمی بودن حسابرسی اعمال، زمینه‌ساز شناخت پروردگار و مانع تکذیب نعمتهای او:

سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلاٰنِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 31 و 32

4. توجّه به ربوبیّت خدا
926. توجّه به ربوبیّت و تدبیر الهی در نظام هستی، مانع تکذیب نعمتهای خدا از سوی جن و انس:

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . (2)الرّحمن (55) 13

نیز ==> الرّحمن (55) 16، 18، 21، 23، 25، 28، 30، 32، 34، 36، 38، 40، 42، 45، 47، 49، 51، 53، 55، 57، 59، 61، 63، 65، 67، 69، 71، 73، 75، 77

5. توجّه به فقر ممکنات
927. توجّه به نیاز و فقر ذاتی ممکنات، زمینۀ خداشناسی و پرهیز از تکذیب نعمتهای الهی:

یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 29 و 30

6 . توجّه به فناپذیری موجودات
928. توجّه به فناپذیری موجودات زمین و جاودانگی خداوند، بازدارندۀ انسان و جنّ از تکذیب نعمتهای خداوند:

کُلُّ مَنْ عَلَیْهٰا فٰانٍ

وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 26 -\28

7. توجّه به کیفر الهی
929. توجّه به کیفر بی‌چون و چرای گناهکاران در قیامت، بازدارندۀ خلق از کفر و تکذیب نعمتهای

1) 1) . ذکر جملۀ«ویل...»بعد از آیاتی که بیانگر نعمتهای خداوند است، احتمالاً نشانگر این است که تهدید، به سبب تکذیب نعمتهای خداوند است

2) 2) . استفهام توبیخی و ذکر«رب»بیانگر این نکته است که نعمتهای مورد استفاده انسانها و جنّیان جلوۀ ربوبیّت الهی است و با توجه به آن نباید مورد تکذیب واقع شوند

خداوند:

یُرْسَلُ عَلَیْکُمٰا شُوٰاظٌ مِنْ نٰارٍ وَ نُحٰاسٌ فَلاٰ تَنْتَصِرٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فَیَوْمَئِذٍ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لاٰ جَانٌّ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیمٰاهُمْ فَیُؤْخَذُ بِالنَّوٰاصِی وَ الْأَقْدٰامِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

هٰذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی یُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ

یَطُوفُونَ بَیْنَهٰا وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 35 و 36 و 39 و 40 -\45

8 . توجّه به مبدأ خلقت
930. توجّه جنّ و انس به مبدأ آفرینش خویش، مانع تکذیب نعمتهای الهی از سوی آنان:

خَلَقَ الْإِنْسٰانَ مِنْ صَلْصٰالٍ کَالْفَخّٰارِ

وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مٰارِجٍ مِنْ نٰارٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 14 -\16

تماشای نعمت

931. تماشای ابرار به مناظر بهجت‌انگیز و نعمتهای فراوان و پایدار بهشتی:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ لَفِی نَعِیمٍ

عَلَی الْأَرٰائِکِ یَنْظُرُونَ . (1)مطفّفین (83) 22 و 23

توجّه به نعمت

==> همین مدخل، تفکّر در نعمت و یادآوری نعمت

جاودانگی نعمت

932. نعمتهای بهشت، جاودانه و پایان‌ناپذیر:

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 21

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ جَنّٰاتُ النَّعِیمِ

خٰالِدِینَ فِیهٰا ... . لقمان (31) 8 و 9

إِنَّ الْأَبْرٰارَ لَفِی نَعِیمٍ . (2)انفطار (82) 13

نیز ==> بهشت

حسابرسی از نعمت

==> همین مدخل، سؤال از نعمت

حکم نعمت

933. لزوم شکرگزاری در برابر نعمتهای خداوند:

فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لاٰ تَکْفُرُونِ . بقره (2) 152

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ اشْکُرُوا لِلّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . بقره (2) 172

شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنّٰاسِ وَ بَیِّنٰاتٍ مِنَ الْهُدیٰ وَ الْفُرْقٰانِ ... یُرِیدُ اللّٰهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لاٰ یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ ... وَ لِتُکَبِّرُوا اللّٰهَ عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ


1) 1) . در احتمالی، مقصود از«علی الارائک ینظرون»تماشای انواع نعمتهای بهشتی از سوی ابرار است. (التبیان، ج 10، ص 302)

2) 2) .«لفی نعیم»ظرف مجازی است و دائمی بودن تنعم برای بهشتیان، تشبیه شده به احاطۀ ظرف به مظروف، به صورتی که از آن جدا نمی‌شود. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 15، جزء 30، ص 182)

وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . بقره (2) 185

قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النّٰاسِ بِرِسٰالاٰتِی وَ بِکَلاٰمِی فَخُذْ مٰا آتَیْتُکَ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . اعراف (7) 144

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ وَ یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ

وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ. ابراهیم (14) 6 و 7

فَکُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ حَلاٰلاً طَیِّباً وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . نحل (16) 114

... فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ وَ اشْکُرُوا لَهُ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . عنکبوت (29) 17

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا لُقْمٰانَ الْحِکْمَةَ أَنِ اشْکُرْ لِلّٰهِ وَ مَنْ یَشْکُرْ فَإِنَّمٰا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ. لقمان (31) 12

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ. سبأ (34) 15

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا وَ تَرَی الْفُلْکَ فِیهِ مَوٰاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ مٰا عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 35

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا خَلَقْنٰا لَهُمْ مِمّٰا عَمِلَتْ أَیْدِینٰا أَنْعٰاماً فَهُمْ لَهٰا مٰالِکُونَ

وَ لَهُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ وَ مَشٰارِبُ أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 71 و 73

إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ وَ لاٰ یَرْضیٰ لِعِبٰادِهِ الْکُفْرَ وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. زمر (39) 7

أَ فَرَأَیْتُمُ الْمٰاءَ الَّذِی تَشْرَبُونَ

لَوْ نَشٰاءُ جَعَلْنٰاهُ أُجٰاجاً فَلَوْ لاٰ تَشْکُرُونَ . واقعه (56) 68 و 70

درخواست نعمت

934. درخواست حواریّون از عیسی علیه السلام برای نزول نعمت (سفره) آسمانی، به منظور اطمینان قلب خود به صداقت آن حضرت:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ قٰالَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

قٰالُوا نُرِیدُ أَنْ نَأْکُلَ مِنْهٰا وَ تَطْمَئِنَّ قُلُوبُنٰا وَ نَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنٰا وَ نَکُونَ عَلَیْهٰا مِنَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 112 و 113

935. اعطای همۀ نعمتها و خواسته‌های بشر، از سوی خدا به آنان:

وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ. ابراهیم (14) 34

نیز ==> همین مدخل، دعا برای نعمت

دعا برای نعمت

936. نقش دعا، در بهره‌مندی از نعمتهای الهی:

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

قُلِ اللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ مِنْهٰا وَ مِنْ کُلِّ کَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ . انعام (6) 63 و 64

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِیَسْکُنَ إِلَیْهٰا فَلَمّٰا تَغَشّٰاهٰا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمّٰا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللّٰهَ رَبَّهُمٰا لَئِنْ آتَیْتَنٰا صٰالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمٰا صٰالِحاً .... اعراف (7) 189 و 190

هُوَ الَّذِی یُسَیِّرُکُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتّٰی إِذٰا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ وَ جَرَیْنَ بِهِمْ بِرِیحٍ طَیِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِهٰا جٰاءَتْهٰا رِیحٌ عٰاصِفٌ وَ جٰاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِیطَ بِهِمْ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ أَنْجَیْتَنٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

فَلَمّٰا أَنْجٰاهُمْ .... یونس (10) 22 و 23

وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا .... ابراهیم (14) 34

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ ... رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ ... اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعٰاءِ. ابراهیم (14) 35 و 37 و 39

فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ . مؤمنون (23) 28 و 29

رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ

وَ اجْعَلْ لِی لِسٰانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ

وَ اجْعَلْنِی مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِیمِ

وَ اغْفِرْ لِأَبِی إِنَّهُ کٰانَ مِنَ الضّٰالِّینَ . شعراء (26) 83 -\86

وَ إِذٰا مَسَّ النّٰاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ ... . روم (30) 33 و 34

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ ... . زمر (39) 8

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ ... . زمر (39) 49

فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لاٰ تَکُنْ کَصٰاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نٰادیٰ وَ هُوَ مَکْظُومٌ

لَوْ لاٰ أَنْ تَدٰارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرٰاءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ . قلم (68) 48 و 49

937. برخوردار شدن فرزندان و نسل ابراهیم، از انواع نعمتها از دعاهای حضرت به درگاه خداوند:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ ... رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ

اَلْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ . ابراهیم (14) 35 و 37

938. برخوردار شدن از بهشت پرنعمت، از دعاهای ابراهیم علیه السلام به درگاه خداوند:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ

وَ اجْعَلْنِی مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِیمِ . شعراء (26) 69 و 85

روز نعمت

939. ایّام‌اللّه روزهای بروز و ظهور نعمت خداوند، و مقتضی شکرگزاری در برابر خداوند:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّٰامِ اللّٰهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ. (1)ابراهیم (14) 5

940. روز غدیر خم، روز اتمام نعمت بر مسلمانان از سوی خداوند:

... اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی ... (2)مائده (5) 3

زوال نعمت

اشاره

941. زوال‌پذیری نعمتهای عطا شده، از سوی خدا به انسانها:

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهٰا عَلیٰ قَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ .... انفال (8) 53

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ. هود (11) 9

لَهُ مُعَقِّبٰاتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُغَیِّرُ مٰا بِقَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلاٰ مَرَدَّ لَهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وٰالٍ . (3)رعد (13) 11

وَ مٰا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ ثُمَّ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ . نحل (16) 53

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اللّٰهُ لِبٰاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . نحل (16) 112

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنٰاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوٰاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَیْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ

ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِمٰا کَفَرُوا وَ هَلْ نُجٰازِی إِلاَّ الْکَفُورَ. سبأ (34) 15 -\17

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ وَ إِذٰا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعٰاءٍ عَرِیضٍ . فصّلت (41) 51


1) 1) . گفته شده: مراد از«ایام اللّه»روزهای بهره‌مندی از نعمتهای الهی است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 467؛ الکشاف، ج 2، ص 540)

2) 2) . براساس روایات و گفتار مفسران شیعه و سنی، مقصود از«الیوم»روز غدیر خم و انتخاب علی علیه السلام برای ولایت و جانشینی رسول خدا صلی الله علیه و آله است. (الدرّ المنثور، ج 3، ص 19 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 587، ح 23 و 26 و ص 588، ح 28 ؛ التبیان، ج 3، ص 435 - 436)

3) 3) . مراد از«ما بقوم»نعمت و حال جمیل و نیکو است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 432؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 3، ص 11)

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمٰا أَرْسَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً إِنْ عَلَیْکَ إِلاَّ الْبَلاٰغُ وَ إِنّٰا إِذٰا أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً فَرِحَ بِهٰا وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسٰانَ کَفُورٌ. شوری (42) 48

أَ فَرَأَیْتُمُ الْمٰاءَ الَّذِی تَشْرَبُونَ

أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ

لَوْ نَشٰاءُ جَعَلْنٰاهُ أُجٰاجاً فَلَوْ لاٰ تَشْکُرُونَ . واقعه (56) 68 - 70

آثار زوال نعمت

1. تضرّع
942. زوال نعمت و گرفتاری آدمی به سختیها و مشکلات، زمینۀ توجّه به خدا و تضرع به پیشگاه او:

وَ مٰا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ ثُمَّ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ . نحل (16) 53

2. توجه به خدا
943. تأثیر زوال نعمت، در توجّه و روی‌آوری انسانها به خدا:

وَ مٰا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ ثُمَّ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ . نحل (16) 53

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ وَ إِذٰا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعٰاءٍ عَرِیضٍ . فصّلت (41) 51

فَلَمّٰا رَأَوْهٰا قٰالُوا إِنّٰا لَضَالُّونَ

بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ

عَسیٰ رَبُّنٰا أَنْ یُبْدِلَنٰا خَیْراً مِنْهٰا إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا رٰاغِبُونَ . قلم (68) 26 و 27 و 32

3. دعا
944. تأثیر زوال نعمتهای الهی در دعا، و نیایش آدمی به پیشگاه خداوند:

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ وَ إِذٰا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعٰاءٍ عَرِیضٍ . فصّلت (41) 51

4. کفران
945. کفران و ناسپاسی انسان از خداوند، هنگام از دست دادن نعمت:

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمٰا أَرْسَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً إِنْ عَلَیْکَ إِلاَّ الْبَلاٰغُ وَ إِنّٰا إِذٰا أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً فَرِحَ بِهٰا وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسٰانَ کَفُورٌ. (1)شوری (42) 48

5. یأس
946. از دست دادن نعمت، مایۀ یأس و ناامیدی انسانهای ناشکیبا و بدکار:

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ

إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ. هود (11) 9 و 11

947. ناامیدی انسانهای هدایت نایافته، در پی از دست دادن نعمت:

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ وَ إِذٰا


1) 1) . برای انسان دو حالت است: یکی حالت فطری که با آن متوجه خداوند می‌شود و دیگری حالت عادی که اسباب عادی بین او و پروردگار حائل می‌شود. آیاتِ مربوط به توجه انسان در حال سختی به خدا و تضرع و دعا مربوط به حالت اولی انسان است و آیات مربوط به کفران و ناامیدی در حالت سختی، در رابطه با حالت دوم است

مَسَّهُ الشَّرُّ کٰانَ یَؤُساً. اسراء (17) 83

عوامل زوال نعمت

1. تکذیب آیات
948. تکذیب آیات الهی، از عوامل زوال نعمتهای خداوند:

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهٰا عَلیٰ قَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ ... . انفال (8) 53 و 54

2. ظلم
949. ظلم، از عوامل هلاکت پیشینیان و زوال نعمتهای الهی اعطایی به آنان:

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهٰا عَلیٰ قَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ وَ کُلٌّ کٰانُوا ظٰالِمِینَ . انفال (8) 53 و 54

3. عمل نادرست
950. کردار ناپسند انسان، زمینه‌ساز زوال نعمت از وی:

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهٰا عَلیٰ قَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . انفال (8) 53

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ

إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ. هود (11) 9 -\11

لَهُ مُعَقِّبٰاتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُغَیِّرُ مٰا بِقَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلاٰ مَرَدَّ لَهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وٰالٍ . (1)رعد (13) 11

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اللّٰهُ لِبٰاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . نحل (16) 112

4. کفر
951. کفرورزی، عامل زوال نعمتهای الهی:

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَأَخَذَهُمُ اللّٰهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللّٰهَ قَوِیٌّ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهٰا عَلیٰ قَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ ... . انفال (8) 52 و 53

5. کفران
952. کفران نعمت، موجب زوال نعمتهای الهی:

مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً. نساء (4) 147

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ


1) 1) . مراد از«ما بقوم»مانند نعمت و حال جمیل است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 432؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 3، ص 11)

وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ فَمَنْ یَکْفُرْ بَعْدُ مِنْکُمْ فَإِنِّی أُعَذِّبُهُ عَذٰاباً لاٰ أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعٰالَمِینَ . مائده (5) 114 و 115

وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ. ابراهیم (14) 7

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ. ابراهیم (14) 28

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اللّٰهُ لِبٰاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . نحل (16) 112

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذٰا هُمْ یُشْرِکُونَ

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ وَ لِیَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ . عنکبوت (29) 65 و 66

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنٰاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوٰاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَیْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ

ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِمٰا کَفَرُوا وَ هَلْ نُجٰازِی إِلاَّ الْکَفُورَ. سبأ (34) 15 - 17

أَ فَرَأَیْتُمُ الْمٰاءَ الَّذِی تَشْرَبُونَ

أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ

لَوْ نَشٰاءُ جَعَلْنٰاهُ أُجٰاجاً فَلَوْ لاٰ تَشْکُرُونَ . واقعه (56) 68 -\70

6 . گناه
953. گناه، از عوامل زوال نعمت از فرعونیان:

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَأَخَذَهُمُ اللّٰهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللّٰهَ قَوِیٌّ شَدِیدُ الْعِقٰابِ

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهٰا عَلیٰ قَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ ... . انفال (8) 52 و 53

نیز ==> گناه، آثار گناه، سلب نعمت و همین مدخل، تبدیل نعمت

زیانهای نعمت

1. اعراض از خدا

954. اعراض و روی‌گردانی انسان از خداوند، پس از دستیابی به نعمت:

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ ... . اسراء (17) 83

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ ... . زمر (39) 49

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ ... . فصّلت (41) 51

2. تکبّر

955. رفاه و نعمت، زمینۀ پیدایش روحیّۀ تکبّر و غرور در انسان:

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ ... . اسراء (17) 83

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ .... فصّلت (41) 51

3. شرک‌ورزی

956. شرک‌ورزی برخی مردم، هنگام رفع گرفتاری و بازگشت نعمت ازدست‌رفته به آنان:

وَ مٰا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ ثُمَّ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ .

ثُمَّ إِذٰا کَشَفَ الضُّرَّ عَنْکُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْکُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ . نحل (16) 53 و 54

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذٰا هُمْ یُشْرِکُونَ

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ وَ لِیَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنٰا حَرَماً آمِناً وَ یُتَخَطَّفُ النّٰاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَکْفُرُونَ . عنکبوت (29) 65 - 67

وَ إِذٰا مَسَّ النّٰاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ ... . روم (30) 33 و 34

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ وَ جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ .... زمر (39) 8

4. غرور

957. نعمتها و موهبتهای الهی، مایۀ غرور و سرمستی و خودپسندی برخی انسانها:

لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَفْرَحُونَ بِمٰا أَتَوْا وَ یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا بِمٰا لَمْ یَفْعَلُوا .... آل عمران (3) 188

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا ... . انعام (6) 44

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ. هود (11) 9 و 10

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ ... . اسراء (17) 83

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ ... . زمر (39) 49

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ ... . فصّلت (41) 51

... وَ إِنّٰا إِذٰا أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً فَرِحَ بِهٰا وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسٰانَ کَفُورٌ. شوری (42) 48

وَ نَعْمَةٍ کٰانُوا فِیهٰا فٰاکِهِینَ . دخان (44) 27

لِکَیْلاٰ تَأْسَوْا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ تَفْرَحُوا بِمٰا آتٰاکُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ. حدید (57) 23

فَأَمَّا الْإِنْسٰانُ إِذٰا مَا ابْتَلاٰهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ . فجر (89) 15

958. غرور و سرمستی انسان، با چشیدن اندکی از نعمت، به دنبال گرفتاری و زیان:

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ. هود (11) 10

... وَ إِنّٰا إِذٰا أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً فَرِحَ بِهٰا وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسٰانَ کَفُورٌ. شوری (42) 48

959. غرور و سرمستی انسانهای قسیّ القلب، با نعمتهای داده شده به آنان، به دنبال به فراموشی سپردن پندهای داده شده به آنان:

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا ... . انعام (6) 43 و 44

960. برخورداری از نعمتها و کرامتهای الهی، درزمینۀ غرور انسان:

فَأَمَّا الْإِنْسٰانُ إِذٰا مَا ابْتَلاٰهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ . فجر (89) 15

961. انسانهای صابر و دارای اعمال نیک به دور از سرمستی و غرور به نعمتهای داده شده به آنان:

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ

إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ. هود (11) 10 و 11

نیز ==> غرور، زمینه‌های غرور، امکانات

5. فخرفروشی

962. فخرفروشی برخی مردم، به سبب برخوردار شدن از نعمتهای الهی:

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ. هود (11) 9 و 10

6 . کفران

963. ناسپاسی و کفران بعضی مردم، به سبب برخوردار شدن از نعمتهای الهی:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اللّٰهُ لِبٰاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . نحل (16) 112

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذٰا هُمْ یُشْرِکُونَ

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنٰا حَرَماً آمِناً وَ یُتَخَطَّفُ النّٰاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَکْفُرُونَ . عنکبوت (29) 65 و 67

وَ إِذٰا مَسَّ النّٰاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ ... . روم (30) 33 و 34

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنٰاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوٰاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَیْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ

ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِمٰا کَفَرُوا وَ هَلْ نُجٰازِی إِلاَّ الْکَفُورَ. سبأ (34) 15 -\17

سؤال از نعمت

964. سؤال توبیخی خدا از انسانها و جنّیان، دربارۀ تکذیب و کفران نعمتها:

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 13

نیز ==> الرّحمن (55) 16، 18، 21، 23، 25، 28، 30، 32، 34، 36، 38، 40، 42، 45، 47، 49، 51، 53، 55، 57، 59، 61، 63، 65، 67، 69، 71، 73، 75، 77

965. سؤال نکوهش‌آمیز خدا از کفرپیشگان، در مورد

انکار نعمتهای الهی:

وَ اللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُوا بِرَادِّی رِزْقِهِمْ عَلیٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَهُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ هُمْ یَکْفُرُونَ . نحل (16) 71 و 72

... أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَکْفُرُونَ . عنکبوت (29) 67

966. سؤال سرزنش‌آمیز الهی، از ناسپاسی انسانها در برابر نعمتهای خدا:

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْنٰاهٰا وَ أَخْرَجْنٰا مِنْهٰا حَبًّا فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ

وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ وَ فَجَّرْنٰا فِیهٰا مِنَ الْعُیُونِ

لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ مٰا عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 33 -\35

لِیُنْذِرَ مَنْ کٰانَ حَیًّا وَ یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَی الْکٰافِرِینَ

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا خَلَقْنٰا لَهُمْ مِمّٰا عَمِلَتْ أَیْدِینٰا أَنْعٰاماً فَهُمْ لَهٰا مٰالِکُونَ

وَ ذَلَّلْنٰاهٰا لَهُمْ فَمِنْهٰا رَکُوبُهُمْ وَ مِنْهٰا یَأْکُلُونَ . یس (36) 70 - 72

967. نعمتهای عطا شده به انسان، مورد پرسش خداوند در قیامت:

ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ . تکاثر (102) 8

968. ولایت علی علیه السلام از نعمتهای الهی، مورد سؤال در قیامت:

ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ . (1)تکاثر (102) 8

969. مأموریت پیامبر صلی الله علیه و آله از جانب خداوند برای سؤال از بنی اسرائیل در مورد نعمت آیات الهی، عطا شده به آنان:

سَلْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ کَمْ آتَیْنٰاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُ فَإِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ . بقره (2) 211

970. توجه انسان به مورد سؤال واقع شدن از نعمتهای خداوند، موجب اجتناب از تکاثر و فخرفروشی به نعمتهای دنیایی:

أَلْهٰاکُمُ التَّکٰاثُرُ

ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ . تکاثر (102) 1 و 8

971. سؤال و حسابرسی از نعمتها، در مرحله‌ای پس از مشاهدۀ دوزخ از سوی انسانها:

کَلاّٰ سَوْفَ تَعْلَمُونَ

کَلاّٰ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ

لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ

ثُمَّ لَتَرَوُنَّهٰا عَیْنَ الْیَقِینِ

ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ . (2)تکاثر (102) 3 و 5 - 8

شکر نعمت

==> شکر

شناخت نعمت

==> همین مدخل، تکذیب نعمت


1) 1) . براساس بعضی روایات و گفتۀ مفسران، ولایت علی علیه السلام از نعمتهای مورد سؤال خدا در قیامت است. (التبیان، ج 10، ص 403؛ تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 662، ح 11)

2) 2) . در احتمالی«کلا سوف تعلمون»دربارۀ عالم قبر و«ثمّ کلا سوف تعلمون»مربوط به عالم قیامت است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 812؛ کشف الاسرار، ج 10، ص 598)

عذاب استدراج با نعمت

972. امکانات و نعمتهای خدادادی، مقدمۀ عذاب برای برخی افراد و گروه‌ها:

ثُمَّ بَدَّلْنٰا مَکٰانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتّٰی عَفَوْا وَ قٰالُوا قَدْ مَسَّ آبٰاءَنَا الضَّرّٰاءُ وَ السَّرّٰاءُ فَأَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ . اعراف (7) 95

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 55

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُوا حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ . یونس (10) 88

وَ ذَرْنِی وَ الْمُکَذِّبِینَ أُولِی النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِیلاً

إِنَّ لَدَیْنٰا أَنْکٰالاً وَ جَحِیماً

وَ طَعٰاماً ذٰا غُصَّةٍ وَ عَذٰاباً أَلِیماً. مزمّل (73) 11 -\13

ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً

وَ جَعَلْتُ لَهُ مٰالاً مَمْدُوداً

وَ بَنِینَ شُهُوداً

وَ مَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِیداً

سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً

إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ. مدّثر (74) 11 -\14 و 17 و 18

نیز ==> استدراج

فراگیری نعمت

973. فراگیری نعمتهای الهی، نسبت به نیازهای نوع انسانی:

وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ. ابراهیم (14) 34

وَ مٰا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ ... ثُمَّ إِذٰا کَشَفَ الضُّرَّ عَنْکُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْکُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ ... . نحل (16) 53 - 55

وَ اللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُوا بِرَادِّی رِزْقِهِمْ عَلیٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَهُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ هُمْ یَکْفُرُونَ . نحل (16) 71 و 72

وَ اللّٰهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 78

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ بُیُوتِکُمْ سَکَناً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعٰامِ بُیُوتاً تَسْتَخِفُّونَهٰا یَوْمَ ظَعْنِکُمْ وَ یَوْمَ إِقٰامَتِکُمْ وَ مِنْ أَصْوٰافِهٰا وَ أَوْبٰارِهٰا وَ أَشْعٰارِهٰا أَثٰاثاً وَ مَتٰاعاً إِلیٰ حِینٍ

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمّٰا خَلَقَ ظِلاٰلاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبٰالِ أَکْنٰاناً وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ وَ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ

یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللّٰهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَهٰا وَ أَکْثَرُهُمُ الْکٰافِرُونَ . نحل (16) 80 و 81 و 83

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ کَفُوراً. اسراء (17) 67

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ ... . اسراء (17) 83

وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . قصص (28) 73

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً ... . لقمان (31) 20

اَلَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسٰانِ مِنْ طِینٍ

ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلاٰلَةٍ مِنْ مٰاءٍ مَهِینٍ

ثُمَّ سَوّٰاهُ وَ نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . سجده (32) 7 - 9

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ هَلْ مِنْ خٰالِقٍ غَیْرُ اللّٰهِ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ ... . فاطر (35) 3

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْنٰاهٰا وَ أَخْرَجْنٰا مِنْهٰا حَبًّا فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ

وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ وَ فَجَّرْنٰا فِیهٰا مِنَ الْعُیُونِ

لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ مٰا عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 33 -\35

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ ... . زمر (39) 8

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ ... . زمر (39) 49

وَ إِذٰا أَنْعَمْنٰا عَلَی الْإِنْسٰانِ أَعْرَضَ وَ نَأیٰ بِجٰانِبِهِ ... . فصّلت (41) 51

أَ فَرَأَیْتُمُ الْمٰاءَ الَّذِی تَشْرَبُونَ

أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ

لَوْ نَشٰاءُ جَعَلْنٰاهُ أُجٰاجاً فَلَوْ لاٰ تَشْکُرُونَ . واقعه (56) 68 - 70

قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . ملک (67) 23

974. تسخیر نعمتهای مختلف زمینی و آسمانی برای انسانها، از سوی خداوند:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ الْفُلْکَ تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ یُمْسِکُ السَّمٰاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللّٰهَ بِالنّٰاسِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ

وَ هُوَ الَّذِی أَحْیٰاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَکَفُورٌ. حج (22) 65 و 66

975. بهره‌مندی عموم انسانها و جنّیان، از نعمتهای دنیایی الهی:

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 13

نیز ==> الرّحمن (55) 16 و 18 و 21 و 23 و 25 و 28 و 30 و 32 و 34 و 36 و 38 و 40 و 42 و 45 و 47 و 49 و 51 و 53 و 55 و 57 و 59 و 61 و 63 و 65 و 67 و 69 و 71 و 73 و 75 و 77

فراوانی نعمت

اشاره

976. فراوانی نعمت و وسعت روزی، مایۀ امتحان انسانها از سوی خداوند:

وَ أَنْ لَوِ اسْتَقٰامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْنٰاهُمْ مٰاءً غَدَقاً

لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ مَنْ یُعْرِضْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِ یَسْلُکْهُ عَذٰاباً صَعَداً. (1)جنّ (72) 16 و 17


1) 1) . مقصود از«لنفتنهم فیه»آزمون انسانها در برابر نعمت و وسعت روزی است. (الکشاف، ج 4، ص 629)

977. برخورداری انسانها، از نعمتهای بی‌حساب الهی:

وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا .... ابراهیم (14) 34

وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا ... . نحل (16) 18

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ. (1)لقمان (31) 20

978. غیر قابل شمارش بودن نعمتهای الهی برای بشر:

وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا .... ابراهیم (14) 34

وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا ... . نحل (16) 18

979. برخورداری انسانها، از نعمتهای فراوان ظاهری و باطنی الهی:

... وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً ... . لقمان (31) 20

زمینه‌های فراوانی نعمت

1. امنیت
980. امنیت، زمینه‌ساز رفاه و فراوانی نعمت:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا


1) 1) .«سبغ»به معنای اتمام و وسعت نعمت است. (لسان العرب، ج 6 ، ص 159،«سبغ»)

رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اللّٰهُ لِبٰاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . نحل (16) 112

2. ایمان
981. ایمان، زمینه‌ساز فراوانی نعمتها:

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکِتٰابِ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَکَفَّرْنٰا عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأَدْخَلْنٰاهُمْ جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . مائده (5) 65

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنٰاهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . اعراف (7) 96

3. تقوا
982. تقوا، زمینه‌ساز فراوانی نعمتها:

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکِتٰابِ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَکَفَّرْنٰا عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأَدْخَلْنٰاهُمْ جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . مائده (5) 65

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنٰاهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . اعراف (7) 96

4. شکر
983. شکر و سپاس انسان به پیشگاه الهی، دارای نقش اساسی در افزایش و فراوانی نعمت:

وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ. ابراهیم (14) 7

5. عمل به کتابهای آسمانی
984. بهره‌مندی اهل کتاب از نعمتهای آسمانی و زمینی، در صورت باور به معارف تورات و انجیل و عمل به احکام آنها به همراه دیگر تعالیم نازل شده بر آنان:

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکِتٰابِ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَکَفَّرْنٰا عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأَدْخَلْنٰاهُمْ جَنّٰاتِ النَّعِیمِ

وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقٰامُوا التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَکَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ سٰاءَ مٰا یَعْمَلُونَ . مائده (5) 65 و 66

کفران نعمت

==> کفران

کفر به نعمت

==> همین مدخل، انکار نعمت

محرومیت از نعمت

==> کفران و همین مدخل، زوال نعمت

مصادیق نعمت

1. آب

985. آب، نعمتی الهی و شایستۀ شکر و سپاس از سوی انسان:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ ...

... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 10 و 14

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

أَ فَرَأَیْتُمُ الْمٰاءَ الَّذِی تَشْرَبُونَ

لَوْ نَشٰاءُ جَعَلْنٰاهُ أُجٰاجاً فَلَوْ لاٰ تَشْکُرُونَ . واقعه (56) 68 و 70

986. توجه به نعمت تنوع آبها، زمینۀ شکر خدا:

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، باران

2. آرامش

==> آرامش، نعمت آرامش

3. آزادی

987. آزادی زید بن حارثه از بردگی، نعمت اعطایی خدا به وی:

وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِی أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ ... فَلَمّٰا قَضیٰ زَیْدٌ مِنْهٰا وَطَراً ... (1)احزاب (33) 37

988. آزادی از ستم، نعمتی سزاوار ستایش:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ وَ یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ . ابراهیم (14) 6

فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . مؤمنون (23) 28

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . صافّات (37) 114 و 115

989. آزادی یوسف علیه السلام از زندان، نعمتی الهی بر وی، و شایستۀ یادآوری:

... وَ قَدْ أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ .... یوسف (12) 100

990. آزادی بنی اسرائیل از ستم آل فرعون، نعمتی بزرگ از سوی خدا بر آنان:

وَ إِذْ نَجَّیْنٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ


1) 1) . مقصود از«الذی انعم الله علیه»زید بن حارثه و انعام خدا بر وی برای آزادی او از بردگی است. (التبیان، ج 8، ص 344 ؛ الکشاف، ج 3، ص 540)

اَلْعَذٰابِ یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ . (1)بقره (2) 49

وَ إِذْ أَنْجَیْنٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ یُقَتِّلُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ . اعراف (7) 141

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ وَ یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ

وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ. ابراهیم (14) 6 و 7

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، نجات

4. آسانی

991. آسان‌گیری در احکام روزه از سوی خداوند، نعمتی الهی، و مقتضی شکرگزاری در برابر وی:

... فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کٰانَ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ یُرِیدُ اللّٰهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لاٰ یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللّٰهَ عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . بقره (2) 185

992. آسان‌گیری بر بیمار با تشریع تیمّم به جای وضو و غسل، نعمتی مقتضی شکر به پیشگاه خداوند:

... إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا ... وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً ... مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ ... وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . مائده (5) 6

993. آسان‌گیری بر فاقد آب با تشریع تیمم به جای وضو و غسل، اتمام نعمتهای خدا و مقتضی شکرگزاری در برابر وی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

مائده (5) 6

994. آسان ساختن چگونگی ولادت طفل از مادر، از نعمتهای قابل شکر الهی:

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ . (2)عبس (80) 17 و 20

995. آسان ساختن پیمودن راه راست برای انسان از سوی خداوند، نعمتی شایستۀ شکرگزاری:

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ . (3)عبس (80) 17 و 20


1) 1) .«بلاء»در اصل به معنای امتحان و اختبار است و به معنای نعمت نیز آمده، و مشارالیه«ذلکم»مصدر فعل«نجّینا»است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 226 و 227)

2) 2) . برداشت یادشده بنابراین احتمال است که مقصود از«السبیل»راه خروج از شکم مادر و نحوۀ ولادت باشد. (الکشاف، ج 4، ص 703 ؛ مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 666)

3) 3) . بنابراین احتمال که مراد از«السبیل»راه دین و خیر و شر باشد. (الکشاف، ج 4، ص 703 ؛ مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 666)

5. آهن

996. امکان ساختن ابزارهای دفاعی از آهن، نعمت الهی و شایستۀ سپاس از سوی انسان:

وَ عَلَّمْنٰاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شٰاکِرُونَ . (1)انبیاء (21) 80

6 . آیات تشریعی الهی

997. بیان آیات تشریعی از سوی خداوند، از نعمتهای مقتضی شکرگزاری در برابر او:

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا عَقَّدْتُمُ الْأَیْمٰانَ فَکَفّٰارَتُهُ إِطْعٰامُ عَشَرَةِ مَسٰاکِینَ مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ کَفّٰارَةُ أَیْمٰانِکُمْ إِذٰا حَلَفْتُمْ وَ احْفَظُوا أَیْمٰانَکُمْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . مائده (5) 89

998. گواهی آیات کتابهای آسمانی بر حقانیت دین اسلام، از نعمتهای خداوند برای بنی اسرائیل:

سَلْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ کَمْ آتَیْنٰاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُ فَإِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ . (2)بقره (2) 211


1) 1) «لبوس»در مقام استعمال،غالبا بر چیزی که از آهن باشد و ایشان را در جنگ حفظ کند به‌کارمیرود. (التحریر و التنویر، ج 8 جزء 17، ص 121)

2) 2) . بنا بر یک احتمال، مقصود از«آیة بینة»آیات کتابهای الهی است که شاهد بر صحت دین اسلام است. (الکشاف، ج 1، ص 254)

7. ابر

999. ابر سایه‌گستر بر بنی اسرائیل در بیابان، از نعمتهای الهی بر آنان:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ ...

وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْغَمٰامَ ... . بقره (2) 40 و 57

... وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْهِمُ الْغَمٰامَ ... وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . (1)اعراف (7) 160

8 . ابزار شناخت

1000. ابزار شناخت، از نعمتهای الهی و شایستۀ شکرگزاری:

وَ اللّٰهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 78

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . مؤمنون (23) 78

ثُمَّ سَوّٰاهُ وَ نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . سجده (32) 9

قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . ملک (67) 23

إِنّٰا خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشٰاجٍ نَبْتَلِیهِ فَجَعَلْنٰاهُ سَمِیعاً بَصِیراً

إِنّٰا هَدَیْنٰاهُ السَّبِیلَ إِمّٰا شٰاکِراً وَ إِمّٰا کَفُوراً. انسان (76) 2 و 3

9. اتّحاد

==> اتّحاد، نعمت اتّحاد

10. اثاث

1001. وسایل و اثاث زندگی، از نعمتهای الهی:

... وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعٰامِ ... أَثٰاثاً وَ مَتٰاعاً إِلیٰ حِینٍ ... کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ ... . نحل (16) 80 و 81

1002. کفران و ناسپاسی انسان در برابر نعمت به کار آمدن پشم، کرک و موی دامها برای ساختن اثاثیه و لوازم زندگی:

... وَ جَعَلَ لَکُمْ ... وَ مِنْ أَصْوٰافِهٰا وَ أَوْبٰارِهٰا وَ أَشْعٰارِهٰا أَثٰاثاً .... کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ ... یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللّٰهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَهٰا وَ أَکْثَرُهُمُ الْکٰافِرُونَ . نحل (16) 80 و 81 و 83

11. احسان

1003. احسانهای الهی در قبال نیکیها، نعمتی غیر قابل تکذیب:

هَلْ جَزٰاءُ الْإِحْسٰانِ إِلاَّ الْإِحْسٰانُ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 60 و 61

12. احکام اسلام

1004. قوانین و احکام دین اسلام از نعمتهای الهی و شایستۀ یادآوری:

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا آیٰاتِ اللّٰهِ هُزُواً وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مٰا أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنَ الْکِتٰابِ وَ الْحِکْمَةِ ... . بقره (2) 231

1005. تعلّم و یادگیری مقرّرات و احکام دین اسلام، از نعمتهای الهی و شایستۀ یادآوری:

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا آیٰاتِ اللّٰهِ هُزُواً وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مٰا أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنَ الْکِتٰابِ وَ الْحِکْمَةِ ... . بقره (2) 231

13. احیا

1006. مرگ و حیات، از نعمتهای غیر قابل تردید خداوند:

وَ أَنَّهُ هُوَ أَمٰاتَ وَ أَحْیٰا

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکَ تَتَمٰاریٰ . نجم (53) 44 و 55

1007. حیات بخشیدن زمین پس از مرگ آن، نعمتی الهی و مقتضی شکر و سپاس از خداوند:

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْنٰاهٰا .... أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 33 و 35

1008. حیات اخروی انسان، نعمتی الهی و شایستۀ شکرگزاری:

وَ هُوَ الَّذِی أَحْیٰاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَکَفُورٌ. حج (22) 66

1009. احیای گروهی از بنی اسرائیل بعد از مرگشان، از نعمتهای الهی برای آنان و مستلزم شکرگزاری در برابر خداوند:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی نَرَی اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

ثُمَّ بَعَثْنٰاکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . بقره (2) 55 و 56

1010. احیای گروهی از مردم فرارکننده از مرگ پس از

1) 1) . مقصود از«ظلم»کفران نعمت است. (الکشاف، ج 2، ص 169)

مردنشان، نعمتی الهی و شایستۀ شکرگزاری از سوی آنان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقٰالَ لَهُمُ اللّٰهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ . بقره (2) 243

1011. احیای مردگان از سوی عیسی علیه السلام ، نعمتی الهی و شایستۀ یادآوری از سوی آن حضرت:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ إِذْ أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فِیهٰا فَتَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِی وَ تُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِی وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِی وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ . مائده (5) 110

14. اخبار از جهنّم

1012. قرار دادن جهنّم برای کیفر مجرمان، از نعمتهای انکارناپذیر خداوند برای بازداشتن انسان از گناهان:

هٰذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی یُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ

یَطُوفُونَ بَیْنَهٰا وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . (1)الرّحمن (55) 43 -\45

15. اخوّت

1013. اخوّت دینی، از نعمتهای الهی و شایستۀ یادآوری:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا .... وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوٰاناً .... آل عمران (3) 102 و 103

16. ادراک

1014. ادراک، از نعمتهای الهی برای انسان، مقتضی شکرگزاری در برابر او:

وَ اللّٰهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 78

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . مؤمنون (23) 78

ثُمَّ سَوّٰاهُ وَ نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . سجده (32) 9

وَ لَقَدْ مَکَّنّٰاهُمْ فِیمٰا إِنْ مَکَّنّٰاکُمْ فِیهِ وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ سَمْعاً وَ أَبْصٰاراً وَ أَفْئِدَةً فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَ لاٰ أَبْصٰارُهُمْ وَ لاٰ أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَیْءٍ إِذْ کٰانُوا یَجْحَدُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . احقاف (46) 26

قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . ملک (67) 23

إِنّٰا خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشٰاجٍ نَبْتَلِیهِ فَجَعَلْنٰاهُ سَمِیعاً بَصِیراً

إِنّٰا هَدَیْنٰاهُ السَّبِیلَ إِمّٰا شٰاکِراً وَ إِمّٰا کَفُوراً. انسان (76) 2 و 3


1) 1) . نعمت تلقی شدن دوزخ به جهت بازدارندگی انسان از معاصی است و خبر دادن از آن نیز لطف الهی است. (التبیان، ج 9، ص 478؛ الکشاف، ج 4، ص 451)

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، بینایی، شنوایی، قلب

17. اسب

1015. آفرینش اسب در راستای سواری و تجمّل برای انسان، از نعمتهای الهی:

وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغٰالَ وَ الْحَمِیرَ لِتَرْکَبُوهٰا وَ زِینَةً وَ یَخْلُقُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ ... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ اللّٰهَ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 8 و 18

18. احضار تخت بلقیس

1016. احضار تخت بلقیس در کمتر از یک چشم به هم زدن، از نعمتهای الهی بر سلیمان علیه السلام :

قٰالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتٰابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمّٰا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قٰالَ هٰذٰا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّمٰا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَرِیمٌ . نمل (27) 40

19. استر

1017. آفرینش استر در راستای سواری و تجمّل برای انسان، از نعمتهای الهی:

وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغٰالَ وَ الْحَمِیرَ لِتَرْکَبُوهٰا وَ زِینَةً وَ یَخْلُقُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ ... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ اللّٰهَ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 8 و 18

20. استقلال

1018. استقلال، از نعمتهای الهی برای انسان، و شایستۀ یادآوری:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أَیْدِیَهُمْ فَکَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . مائده (5) 11

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیٰاءَ وَ جَعَلَکُمْ مُلُوکاً وَ آتٰاکُمْ مٰا لَمْ یُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعٰالَمِینَ . (1)مائده (5) 20

21. اسحاق علیه السلام

1019. اسحاق علیه السلام نعمت و عطیه‌ای الهی برای ابراهیم علیه السلام :

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ ... اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ .... ابراهیم (14) 35 و 39

22. اسلام

1020. دین کامل اسلام، از نعمتهای الهی:

... وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ . (2)بقره (2) 150

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوٰاناً ... (3)آل عمران (3) 103

... اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ دِیناً ... . مائده (5) 3


1) 1) . از امام علی علیه السلام نقل شده است: نعمتها شش‌تا است: اسلام، قرآن، محمد صلی الله علیه و آله ، ستر و عفاف، عافیت، بی‌نیازی از مردم. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 428)

2) 2) . از علی علیه السلام نقل شده است: تمام نعمت مرگ در حال اسلام است. (التفسیر الکبیر، ج 2، ص 121)

3) 3) . مقصود از«نعمة الله»اسلام است که به‌واسطۀ آن تألیف قلوب و رفع تنازع شد. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 805)

وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ . (1)انعام (6) 53

یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لاٰ تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلاٰمَکُمْ بَلِ اللّٰهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدٰاکُمْ لِلْإِیمٰانِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . حجرات (49) 17

1021. اسلام اختیار کردن زید بن حارثه، نعمت اعطایی خدا به وی:

وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِی أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ ... فَلَمّٰا قَضیٰ زَیْدٌ مِنْهٰا وَطَراً ... . (2)احزاب (33) 37

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، اکمال دین

23. اسلحه‌سازی

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، صنعت، زره‌سازی

24. اسماعیل علیه السلام

1022. اسماعیل علیه السلام ، نعمت و عطیّۀ الهی برای ابراهیم علیه السلام :

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ ... اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ ... . ابراهیم (14) 35 و 39

25. اعتقاد به توحید

1023. اعتقاد به توحید، از نعمتهای الهی و شایستۀ سپاسگزاری:

وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نُشْرِکَ بِاللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ ذٰلِکَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ عَلَیْنٰا وَ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ .

یوسف (12) 38

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً فِیهِ شُرَکٰاءُ مُتَشٰاکِسُونَ وَ رَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً الْحَمْدُ لِلّٰهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . زمر (39) 29

قُلْ أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ أَیُّهَا الْجٰاهِلُونَ

وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ

بَلِ اللّٰهَ فَاعْبُدْ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . زمر (39) 64 -\66

26. اقتدار انسان

==> قدرت، نعمت قدرت

27. اقتدار خدا

1024. اقتدار و کرامت زوال‌ناپذیر خداوند، از نعمتهای انکارناپذیر و قابل توجّه برای خلق:

وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ .

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 27 و 28

28. اکمال دین

1025. اتمام و اکمال نعمت دین خدا بر مسلمانان، با ولایت و امامت:

... اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ دِیناً ... (3)مائده (5) 3

29. الاغ


1) 1) . مقصود از«منّت»در آیۀ شریفه نعمت ایمان و اسلام است. (التبیان، ج 4، ص 146)

2) 2) . مقصود از«الذی انعم الله علیه»زید بن حارثه و نعمت اعطایی خدا به وی اسلام آوردن او است. (الکشاف، ج 3، ص 540)

3) 3) . براساس روایات شیعه و سنی و گفتۀ مفسران آنان آیه یادشده مربوط به تعیین علی علیه السلام در روز غدیر برای جانشینی رسول خدا صلی الله علیه و آله است. (الدر المنثور، ج 3، ص 19؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 587، ح 23 و 26 و ص 588، ح 28؛ التبیان، ج 3، ص 435 - 436؛ مجمع البیان، ج 3 -4، ص 246)

1026. آفرینش الاغ، در راستای سواری و تجمّل برای انسان، از نعمتهای الهی:

وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغٰالَ وَ الْحَمِیرَ لِتَرْکَبُوهٰا وَ زِینَةً ... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا ... . نحل (16) 8 و 18

30. الفت دل‌ها

1027. الفت و برادری میان افراد جامعه، نعمتی الهی و قابل یادآوری از سوی اهل ایمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا .... وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوٰاناً ... . آل عمران (3) 102 و 103

31. امامت

1028. در دست داشتن امامت و پیشوایی جامعه، از نعمتهای بزرگ الهی برای مستضعفان روی زمین:

وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوٰارِثِینَ . قصص (28) 5

1029. امامت علی علیه السلام و فرزندان او، از نعمتهای الهی بر مردم:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ. (1)ابراهیم (14) 28

1030. نعمت تعیین امامت و رهبری علی علیه السلام در روز غدیر، سبب رضایت خداوند از دین اسلام:

... اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ دِیناً ... (2)مائده (5) 3

1031. تعیین امامت و رهبری علی علیه السلام در روز غدیر، سبب اکمال دین و اتمام نعمت:

... اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی ... (3)مائده (5) 3

32. امداد

1032. امدادهای الهی، از نعمتهای در خور شکر:

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ ... لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُنْزَلِینَ بَلیٰ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هٰذٰا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُسَوِّمِینَ . آل عمران (3) 123 - 125

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أَیْدِیَهُمْ فَکَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ ... .

مائده (5) 11

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

قُلِ اللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ مِنْهٰا وَ مِنْ کُلِّ کَرْبٍ


1) 1) . براساس برخی روایات، مقصود از«نعمة الله»امامت علی علیه السلام و اهل بیت پیامبر علیهم السلام است. (تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 542، ح 79 - 82، و ص 544، ح 84)

2) 2) . براساس روایات شیعه و سنی و گفتۀ مفسران آنان آیه یادشده مربوط به تعیین علی علیه السلام در روز غدیر برای جانشینی رسول خدا صلی الله علیه و آله است. (الدر المنثور، ج 3، ص 19؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 587، ح 23 و 26 و ص 588، ح 28؛ التبیان، ج 3، ص 435 و 436؛ مجمع البیان، ج 3 -4، ص 246)

3) 3) . در روایت ابو سعید خدری نقل شده که چون این آیه نازل شد، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: الله اکبر بر اکمال دین و اتمام نعمت و رضایت پروردگار به رسالت من و ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام پس از من. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 246؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 201)

ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ . انعام (6) 63 و 64

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ ... لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 26

1033. نعمت الهی بر موسی و هارون علیهما السلام ، با امدادرسانی به آنان، جهت نجات از مشکلات و پیروزی بر فرعونیان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ . صافّات (37) 114 -\116

1034. امداد به مؤمنان در غزوۀ احزاب، از نعمتهای الهی و شایستۀ یادآوری:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا ... (1)احزاب (33) 9

1035. امدادهای الهی به عیسی علیه السلام ، از نعمتهای الهی و شایستۀ یادآوری از سوی وی:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ إِذْ أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ ... . مائده (5) 110

1036. امداد الهی به مسلمانان در جنگ بدر، نعمتی شایستۀ سپاس در برابر خداوند:

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . آل عمران (3) 123

وَ إِذْ یَعِدُکُمُ اللّٰهُ إِحْدَی الطّٰائِفَتَیْنِ أَنَّهٰا لَکُمْ وَ تَوَدُّونَ أَنَّ غَیْرَ ذٰاتِ الشَّوْکَةِ تَکُونُ لَکُمْ وَ یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُحِقَّ الْحَقَّ بِکَلِمٰاتِهِ وَ یَقْطَعَ دٰابِرَ الْکٰافِرِینَ

إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجٰابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُرْدِفِینَ

وَ مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ بُشْریٰ وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُکُمْ وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ قَتَلَهُمْ وَ مٰا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ رَمیٰ وَ لِیُبْلِیَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْهُ بَلاٰءً حَسَناً إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . (2)انفال (8) 7 و 9 و 10 و 17

نیز ==> همین مدخل، برخورداران از نعمت، عیسی علیه السلام ، موسی علیه السلام

33. امکانات

1037. برخورداری بنی اسرائیل از امکانات ویژه، از نعمتهای الهی بر آنان:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیٰاءَ وَ جَعَلَکُمْ مُلُوکاً وَ آتٰاکُمْ مٰا لَمْ یُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعٰالَمِینَ . مائده (5) 20

1038. بهره‌مند شدن از همۀ امکانات دنیا، از نعمتهای اعطا شده به سلیمان علیه السلام از جانب خداوند:

وَ وَرِثَ سُلَیْمٰانُ دٰاوُدَ وَ قٰالَ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ عُلِّمْنٰا مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ أُوتِینٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِینُ

فَتَبَسَّمَ ضٰاحِکاً مِنْ قَوْلِهٰا وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ .... نمل (27) 16 و 19


1) 1) . مورد آیۀ یادشده ، غزوۀ احزاب است. (الکشاف، ج 3، ص 526)

2) 2) . بنابراین احتمال که مقصود از«و لیبلی المؤمنین»نعمت و عطایای الهی باشد. (المیزان، ج 9، ص 39)

1039. توانایی انسانها بر بهره‌گیری از امکانات زمین، نعمتی مقتضی شکرگزاری در برابر خداوند:

وَ لَقَدْ مَکَّنّٰاکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . اعراف (7) 10

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، رفاه

34. امنیّت

==> امنیّت، نعمت امنیّت

35. انار

1040. بیان نعمت بهشتی انار، زمینه‌ساز عدم تکذیب نعمتهای الهی:

فِیهِمٰا فٰاکِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمّٰانٌ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 68 و 69

1041. انار، از نعمتهای غیر قابل تکذیب بهشتی:

فِیهِمٰا فٰاکِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمّٰانٌ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 68 و 69

1042. جنّ و انسِ تکذیب‌کنندۀ نعمت خدادادی انار، مورد سرزنش خداوند:

فِیهِمٰا فٰاکِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمّٰانٌ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 68 و 69

36. انبیا

1043. برخورداری انسانها از انبیا نعمت الهی:

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . آل عمران (3) 164

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیٰاءَ وَ جَعَلَکُمْ مُلُوکاً وَ آتٰاکُمْ مٰا لَمْ یُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعٰالَمِینَ . مائده (5) 20

قٰالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَمُنُّ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نَأْتِیَکُمْ بِسُلْطٰانٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . (1)ابراهیم (14) 11

1044. موظّف شدن بنی اسرائیل از سوی موسی علیه السلام به یادآوری نعمت انبیا:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیٰاءَ وَ جَعَلَکُمْ مُلُوکاً وَ آتٰاکُمْ مٰا لَمْ یُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعٰالَمِینَ . مائده (5) 20

1045. تکذیب نعمت انبیا، از مصادیق ظلم:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ ... یَصْنَعُونَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذٰابُ وَ هُمْ ظٰالِمُونَ . نحل (16) 112 و 113

1046. تکذیب نعمت نبوّت و رسالت، موجب گرفتار شدن به عذاب الهی:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اللّٰهُ لِبٰاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ

وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذٰابُ وَ هُمْ ظٰالِمُونَ . نحل (16) 112 و 113

37. انعام

==> انعام، تسخیر انعام، منافع انعام


1) 1) .«منّت»به معنای نعمت سنگین و بزرگ است. (مفردات، ص 777،«منن»)

38. انگور

1047. انگور، از نعمتهای الهی و سزاوار شکرگزاری از سوی انسان:

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ ... وَ الْأَعْنٰابَ .... لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 11 و 14

وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ وَ فَجَّرْنٰا فِیهٰا مِنَ الْعُیُونِ

لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ مٰا عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 34 و 35

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

مَتٰاعاً لَکُمْ ... (1)عبس (80) 17 و 28 و 32

39. ایمان

1048. ایمان، و زیبا جلوه کردن آن در دلهای مؤمنان، از نعمتهای خداوند:

... وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ ... فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً .... حجرات (49) 7 و 8

1049. هدایت انسان به ایمان، از نعمتهای الهی:

قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . (2)مائده (5) 23

یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لاٰ تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلاٰمَکُمْ بَلِ اللّٰهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدٰاکُمْ لِلْإِیمٰانِ ... (3)حجرات (49) 17

1050. ایمان، نعمت و امتنان خداوند بر مؤمنان:

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ

وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ . (4)انعام (6) 52 و 53

وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللّٰهِ لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیٰانَ ... فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . حجرات (49) 7 و 8

یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لاٰ تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلاٰمَکُمْ بَلِ اللّٰهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدٰاکُمْ لِلْإِیمٰانِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . حجرات (49) 17

40. باد

1051. نقش بادها در حرکت دادن کشتیها به ارادۀ خدا، نعمتی شایستۀ شکرگزاری:

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ یُرْسِلَ الرِّیٰاحَ مُبَشِّرٰاتٍ وَ لِیُذِیقَکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . روم (30) 46

وَ مِنْ آیٰاتِهِ الْجَوٰارِ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلاٰمِ

إِنْ یَشَأْ یُسْکِنِ الرِّیحَ فَیَظْلَلْنَ رَوٰاکِدَ عَلیٰ ظَهْرِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ


1) 1) . جملۀ«ما اکفره»به معنای کفران نعمت است. (الکشاف، ج 4، ص 703)

2) 2) . مقصود از«انعم الله علیهما»نعمت ایمان آوردن کالب و یوشع است. (الکشاف، ج 1، ص 620)

3) 3) .«منت»نعمت سنگین است. (مفردات، ص 777،«منت»)

4) 4) . مراد از«منّ الله...»نعمت ایمان است. (الکشاف، ج 2، ص 28؛ التبیان، ج 4، ص 146)

لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ. شوری (42) 32 و 33

1052. جریان بادها، از نعمتهای خداوند:

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً .... کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ . اعراف (7) 57 و 58

وَ هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً طَهُوراً

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰاهُ بَیْنَهُمْ لِیَذَّکَّرُوا فَأَبیٰ أَکْثَرُ النّٰاسِ إِلاّٰ کُفُوراً. (1)فرقان (25) 48 و 50

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ یُرْسِلَ الرِّیٰاحَ مُبَشِّرٰاتٍ وَ لِیُذِیقَکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . روم (30) 46

1053. فرستاده شدن باد برای پیروزی مؤمنان در غزوۀ احزاب، نعمتی شایستۀ شکرگزاری و یادآوری:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً. احزاب (33) 9

نیز ==> باد، نقش باد

41. باران

1054. بارش باران از آسمان، از نعمتهای خدا برای انسان:

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ ... وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ . اعراف (7) 57 و 58

... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً .... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا .... ابراهیم (14) 32 و 34

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ .... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 10 و 14

وَ هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً طَهُوراً

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰاهُ بَیْنَهُمْ لِیَذَّکَّرُوا فَأَبیٰ أَکْثَرُ النّٰاسِ إِلاّٰ کُفُوراً. فرقان (25) 48 و 50

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ یُرْسِلَ الرِّیٰاحَ مُبَشِّرٰاتٍ وَ لِیُذِیقَکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ ... وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . (2)روم (30) 46

أَ فَرَأَیْتُمُ الْمٰاءَ الَّذِی تَشْرَبُونَ

أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ

لَوْ نَشٰاءُ جَعَلْنٰاهُ أُجٰاجاً فَلَوْ لاٰ تَشْکُرُونَ . واقعه (56) 68 -\70

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا. (3)عبس (80) 17 و 25

42. باغ

1055. باغ و بوستان، از نعمتهای خداوند و شایستۀ شکرگزاری در برابر او:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ


1) 1) . بر این اساس که مقصود از«کفورا»کفران نعمت باشد. (الکشاف، ج 3، ص 285)

2) 2) . مقصود از«یرسل الریاح مبشرات»بشارت به باران است. (الکشاف، ج 3، ص 484)

3) 3) .«ما اکفره»به معنای کفران نعمت و«صبَبْنا الماء»به معنای باران است. (الکشاف، ج 4، ص 703 - 704)

وَ رَبٌّ غَفُورٌ. سبأ (34) 15

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْنٰاهٰا ... وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ ... لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ مٰا عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 33 -\35

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً. (1)عبس (80) 17 و 30

نیز ==> باغ، نقش باغ

43. بالشهای بهشتی

1056. بالشهای سبزرنگ بهشتی برای تکیۀ بهشتیان، از نعمتهای غیر قابل انکار خداوند:

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَ عَبْقَرِیٍّ حِسٰانٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 76 و 77

44. برتری

1057. برتری بنی اسرائیل بر مردم زمان خود، از نعمتهای الهی بر آنان:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَنِّی فَضَّلْتُکُمْ عَلَی الْعٰالَمِینَ . بقره (2) 47

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَنِّی فَضَّلْتُکُمْ عَلَی الْعٰالَمِینَ . بقره (2) 122

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیٰاءَ وَ جَعَلَکُمْ مُلُوکاً وَ آتٰاکُمْ مٰا لَمْ یُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعٰالَمِینَ . مائده (5) 20

45. برگ

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، دانه

46. برگزیدگی

==> همین مدخل، برخورداران از نعمت، موسی علیه السلام

47. بهشت

1058. توفیق دستیابی به بهشت، نعمتی الهی و شایستۀ شکرگزاری:

وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی هَدٰانٰا لِهٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لاٰ أَنْ هَدٰانَا اللّٰهُ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ وَ نُودُوا أَنْ تِلْکُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . اعراف (7) 43

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمٰانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ

دَعْوٰاهُمْ فِیهٰا سُبْحٰانَکَ اللّٰهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیهٰا سَلاٰمٌ وَ آخِرُ دَعْوٰاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ .

یونس (10) 9 و 10

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا یُحَلَّوْنَ فِیهٰا مِنْ أَسٰاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِبٰاسُهُمْ فِیهٰا حَرِیرٌ

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنٰا لَغَفُورٌ شَکُورٌ. فاطر (35) 33 و 34

قٰالَ هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ

فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِی سَوٰاءِ الْجَحِیمِ

قٰالَ تَاللّٰهِ إِنْ کِدْتَ لَتُرْدِینِ

وَ لَوْ لاٰ نِعْمَةُ رَبِّی لَکُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِینَ . صافّات (37) 54 -\57

وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُهٰا وَ فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهٰا خٰالِدِینَ

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی صَدَقَنٰا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ


1) 1) .«ما اکفره»در آیۀ یادشده به معنای کفران نعمت است. (الکشاف، ج4، ص 703)

اَلْعٰامِلِینَ . زمر (39) 73 و 74

1059. ستایش و شکرگزاری بهشتیان، به جهت دستیابی به بهشت:

وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی هَدٰانٰا لِهٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لاٰ أَنْ هَدٰانَا اللّٰهُ .... اعراف (7) 43

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنٰا لَغَفُورٌ شَکُورٌ

اَلَّذِی أَحَلَّنٰا دٰارَ الْمُقٰامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لاٰ یَمَسُّنٰا فِیهٰا نَصَبٌ وَ لاٰ یَمَسُّنٰا فِیهٰا لُغُوبٌ . فاطر (35) 34 و 35

نیز ==> بهشت، بهشتیان، حمد بهشتیان و نعمتهای بهشت

48. بیان

1060. توجه به نعمت تعلیم بیان و تکلّم، زمینه‌ساز پرهیز انسان از تکذیب معارف الهی:

خَلَقَ الْإِنْسٰانَ

عَلَّمَهُ الْبَیٰانَ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 3 و 4 و 13

49. بیان عقوبت‌های الهی

1061. بیان عقوبتهای الهی، نعمتی از جانب خداوند، جهت بازایستادن از تکذیب نشانه‌های الهی:

یُرْسَلُ عَلَیْکُمٰا شُوٰاظٌ مِنْ نٰارٍ وَ نُحٰاسٌ فَلاٰ تَنْتَصِرٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّمٰاءُ فَکٰانَتْ وَرْدَةً کَالدِّهٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فَیَوْمَئِذٍ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لاٰ جَانٌّ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیمٰاهُمْ فَیُؤْخَذُ بِالنَّوٰاصِی وَ الْأَقْدٰامِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

هٰذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی یُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ

یَطُوفُونَ بَیْنَهٰا وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . (1)الرّحمن (55) 35 -\45

50. بیان نعمتهای بهشتی

1062. بیان نعمتهای بهشتی، نعمتی الهی، جهت بازایستادن از تکذیب:

وَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ جَنَّتٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

ذَوٰاتٰا أَفْنٰانٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فِیهِمٰا عَیْنٰانِ تَجْرِیٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فِیهِمٰا مِنْ کُلِّ فٰاکِهَةٍ زَوْجٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ فُرُشٍ بَطٰائِنُهٰا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَ جَنَی الْجَنَّتَیْنِ دٰانٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فِیهِنَّ قٰاصِرٰاتُ الطَّرْفِ لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لاٰ جَانٌّ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

کَأَنَّهُنَّ الْیٰاقُوتُ وَ الْمَرْجٰانُ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

هَلْ جَزٰاءُ الْإِحْسٰانِ إِلاَّ الْإِحْسٰانُ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

وَ مِنْ دُونِهِمٰا جَنَّتٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

مُدْهٰامَّتٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فِیهِمٰا عَیْنٰانِ نَضّٰاخَتٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فِیهِمٰا فٰاکِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمّٰانٌ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فِیهِنَّ خَیْرٰاتٌ حِسٰانٌ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ


1) 1) . وجه نعمت بودن بیان عقوبتهای الهی این است که در آن بازداری بندگان از معصیت و ترغیب در اطاعت الهی است و این نعمت الهی برای بندگان است. (التبیان، ج 9، ص 478)

رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

حُورٌ مَقْصُورٰاتٌ فِی الْخِیٰامِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لاٰ جَانٌّ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَ عَبْقَرِیٍّ حِسٰانٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 46 -\77

51. بیزاری از عصیان

1063. بیزاری از عصیان، جلوۀ فضل و نعمت الهی:

... وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ ... وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیٰانَ ...

فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً .... حجرات (49) 7 و 8

52. بیزاری از فسق

1064. بیزاری آدمی از فسق، جلوۀ فضل و نعمت خداوند:

... وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ ... وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ ...

فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً .... حجرات (49) 7 و 8

53. بیزاری از کفر

1065. بیزاری انسان از کفر، جلوه‌ای از فضل و نعمت الهی:

... وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ ... وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ ... فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً .... حجرات (49) 7 و 8

54. بینایی

==> چشم، نعمت چشم

55. بی‌نیازی

1066. غنا و بی‌نیازی ، نعمت اعطایی خداوند به انسان:

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ

وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ . انعام (6) 52 و 53

وَ أَنَّهُ هُوَ أَغْنیٰ وَ أَقْنیٰ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکَ تَتَمٰاریٰ . نجم (53) 48 و 55

وَ وَجَدَکَ عٰائِلاً فَأَغْنیٰ

وَ أَمّٰا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ. ضحی (93) 8 و 11

1067. بی‌نیازی ، از نعمتهای الهی و قابل بازگو کردن برای دیگران:

وَ وَجَدَکَ عٰائِلاً فَأَغْنیٰ

وَ أَمّٰا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ. ضحی (93) 8 و 11

56. پسر

1068. پسر، نعمت خداوند و شایستۀ شکرگزاری:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ هُمْ یَکْفُرُونَ . (1)نحل (16) 72

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، فرزند

57. پسر خواندگی زید

1069. پسرخواندگی، نعمتی از سوی خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله برای زید بن حارثه:

وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِی أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ أَمْسِکْ عَلَیْکَ زَوْجَکَ وَ اتَّقِ اللّٰهَ ... فَلَمّٰا قَضیٰ زَیْدٌ مِنْهٰا وَطَراً ... (2)احزاب (33) 37


1) 1) . براساس روایتی از امام صادق علیه السلام مقصود از«حفدة»پسران دختر است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 68، ح 150)

2) 2) . در احتمالی، مقصود از«انعمت علیه»نعمت پسرخواندگی زید از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 564)

58. پشم

1070. پشم چهارپایان، نعمتی متناسب با نیازهای انسان در ساختن سرپناه سبک و اثاثیه و لوازم زندگی:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ ... وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعٰامِ ... وَ مِنْ أَصْوٰافِهٰا .... کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ ... یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللّٰهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَهٰا .... نحل (16) 80 و 81 و 83

59. پناه دادن

1071. پناه دادن خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله در دوران یتیمی نعمتی الهی و قابل بازگو کردن برای دیگران از سوی آن حضرت:

أَ لَمْ یَجِدْکَ یَتِیماً فَآویٰ

وَ أَمّٰا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ.

ضحی (93) 6 و 11

1072. پناه دادن خداوند به مسلمانان صدر اسلام، نعمتی شایستۀ شکرگزاری به درگاه وی:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ ... لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 26

60. پناهگاه

1073. وجود پناهگاه برای انسان در کوهها، نعمتی از سوی خداوند:

وَ اللّٰهُ ... وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبٰالِ أَکْنٰاناً ... کَذٰلِکَ یُتِمُّ

نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ ... (1)نحل (16) 81

1074. پناهگاه قرار گرفتن مدینه از جانب خداوند برای مسلمانان مهاجر مکه، نعمتی شایستۀ شکرگزاری:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ ... لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . (2)انفال (8) 26

1075. پناهگاه امن قرار داده شدن مکه برای مردم، نعمتی الهی و در خور سپاس از سوی آنان:

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنٰا حَرَماً آمِناً وَ یُتَخَطَّفُ النّٰاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَکْفُرُونَ . عنکبوت (29) 67

1076. پناهگاه امن بودن کعبه برای مردم، از نعمتهای خداوند و شایستۀ یادآوری:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ ... وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً ... (3)بقره (2) 122 و 125

1077. توجه به نعمت پناهگاه‌های طبیعی، زمینه‌ساز تسلیم انسان در برابر خداوند:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمّٰا خَلَقَ ظِلاٰلاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبٰالِ أَکْنٰاناً وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ وَ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ . نحل (16) 81

61. پوست

1078. بهره‌وری انسان از پوست چهارپایان، در جهت سرپناه سبک و خیمه و لوازم زندگی:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ ... وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعٰامِ بُیُوتاً تَسْتَخِفُّونَهٰا یَوْمَ ظَعْنِکُمْ وَ یَوْمَ إِقٰامَتِکُمْ .... کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ .... نحل (16) 80 و 81

62. پیروزی

1079. پیروزی مجاهدان در جنگ بدر، از نعمتها و عطایای الهی:

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . آل عمران (3) 123

وَ إِذْ یَعِدُکُمُ اللّٰهُ إِحْدَی الطّٰائِفَتَیْنِ أَنَّهٰا لَکُمْ وَ تَوَدُّونَ أَنَّ غَیْرَ ذٰاتِ الشَّوْکَةِ تَکُونُ لَکُمْ وَ یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُحِقَّ الْحَقَّ بِکَلِمٰاتِهِ وَ یَقْطَعَ دٰابِرَ الْکٰافِرِینَ

فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ قَتَلَهُمْ وَ مٰا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ رَمیٰ وَ لِیُبْلِیَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْهُ بَلاٰءً حَسَناً ... (4)انفال (8) 7 و 17

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . (5)انفال (8) 26

1080. دفع توطئه‌های دشمن از مسلمانان، از نعمتهای الهی و لازم به یادآوری:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أَیْدِیَهُمْ فَکَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ ... .

مائده (5) 11

1081. پیروزی درخشان پیامبر صلی الله علیه و آله در حدیبیه، اتمام نعمتی از سوی خداوند بر ایشان:

إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً ... وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ ... . فتح (48) 1 و 2

1082. پیروزی مسلمانان صدر اسلام با یاری خداوند، از نعمتهای وی بر آنان و مقتضی شکرگزاری به درگاه وی:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ ... لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 26

1083. غنیمت و پیروزی مؤمنان در جنگ و جهاد، نعمت و فضلی از جانب خداوند:

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ ... لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

آل عمران (3) 123

وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً. (6)نساء (4) 73

1084. پیروزی در غزوۀ احزاب، نعمتی الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ


1) 1) .«أکنان»جمع«کن»به معنای موضعی است که انسان در آن پنهان می‌شود. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 582)

2) 2) .«فآواکم»یعنی مدینه را برای شما پناهگاه قرار داد و مقصود از«فی الارض»سرزمین مکه است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 822)

3) 3) .«و اذ جعلنا»عطف بر«و اذ ابتلیٰ»است و«اذ ابتلیٰ»عطف بر«یا بنی اسرائیل»است و«مثابة»مکان است که مردم پی‌درپی به آن روی می‌آورند (لسان العرب، ج 2، ص 244،«ثوب») و به معنای پناهگاه نیز آمده است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 383)

4) 4) . بنابراین احتمال که مقصود از«و لیبلی المؤمنین»نعمت و عطایای الهی باشد. (المیزان، ج 9، ص 39)

5) 5) . مقصود از«أیّدکم بنصره»به دلیل سیاق آیه، پیروزی مسلمانان در غزوۀ بدر است. (المیزان، ج 9، ص 54)

6) 6) .«فضل من الله»یعنی فتح یا غنیمت. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 114)

جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا ... (1)احزاب (33) 9

1085. پیروزی مسلمانان در غزوۀ بدر، نعمتی بزرگ از سوی خداوند و موجب یاد خداوند و شکرگزاری در برابر وی :

وَ إِذْ یَعِدُکُمُ اللّٰهُ إِحْدَی الطّٰائِفَتَیْنِ أَنَّهٰا لَکُمْ وَ تَوَدُّونَ أَنَّ غَیْرَ ذٰاتِ الشَّوْکَةِ تَکُونُ لَکُمْ وَ یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُحِقَّ الْحَقَّ بِکَلِمٰاتِهِ وَ یَقْطَعَ دٰابِرَ الْکٰافِرِینَ . (2)انفال (8) 7

إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْویٰ وَ الرَّکْبُ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ لَوْ تَوٰاعَدْتُمْ لاَخْتَلَفْتُمْ فِی الْمِیعٰادِ وَ لٰکِنْ لِیَقْضِیَ اللّٰهُ أَمْراً کٰانَ مَفْعُولاً لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْییٰ مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ ... . انفال (8) 42

63. تزکیه

1086. تزکیۀ مردم با رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله ، نعمتی سزاوار شکر و سپاس به پیشگاه الهی:

کَمٰا أَرْسَلْنٰا فِیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِنٰا وَ یُزَکِّیکُمْ .... فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لاٰ تَکْفُرُونِ . بقره (2) 151 و 152

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ .... آل عمران (3) 164

1087. اتمام نعمت الهی بر مؤمنان با تشریع احکام در راستای طهارت و تزکیۀ آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

مائده (5) 6

64. تشریع تیمّم

1088. تشریع تیمّم بدل از وضو و غسل (برای صاحبان عذر) از سوی خداوند، نعمتی شایستۀ سپاسگزاری:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

مائده (5) 6

65. تعلیم بیان

1089. تعلیم بیان از سوی خداوند به انسانها، نعمتی الهی و غیر قابل انکار:

اَلرَّحْمٰنُ

خَلَقَ الْإِنْسٰانَ

عَلَّمَهُ الْبَیٰانَ

فَبِأَیِّ


1) 1) . آیۀ مزبور مربوط به غزوۀ احزاب است. (الکشاف، ج 3، ص 526)

2) 2) .«اذ»مفعول برای فعل مقدر، همانند«اذکروا»یا«اشکروا»است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 801)

آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 1 و 3 و 4 و 13

66. تعلیم تعبیر خواب

1090. تعلیم تعبیر خواب به یوسف علیه السلام ، از نعمتهای خداوند به آن حضرت:

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ ... وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ ... . یوسف (12) 4 و 6

67. تعلیم حکمت

1091. تعلیم حکمت و حقایق و معارف قرآن به مردم از سوی خداوند به‌وسیلۀ پیامبر صلی الله علیه و آله ، نعمتی مقتضی یادآوری و شکرگزاری به درگاه خداوند:

کَمٰا أَرْسَلْنٰا فِیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِنٰا وَ یُزَکِّیکُمْ وَ یُعَلِّمُکُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُعَلِّمُکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ

فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لاٰ تَکْفُرُونِ . بقره (2) 151 و 152

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . آل عمران (3) 164

68. تعلیم زره‌سازی

1092. تعلیم زره‌سازی به داود علیه السلام در راستای منافع مردم، نعمتی الهی و شایستۀ شکرگزاری:

... وَ سَخَّرْنٰا مَعَ دٰاوُدَ الْجِبٰالَ .... وَ عَلَّمْنٰاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شٰاکِرُونَ . انبیاء (21) 79 و 80

69. تعلیم شکر

1093. تعلیم شیوۀ شکر و سپاسگزاری به انسانها، هنگام استفاده از موهبتهای الهی، از نعمتهای خداوند:

وَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعٰامِ مٰا تَرْکَبُونَ

لِتَسْتَوُوا عَلیٰ ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ وَ تَقُولُوا سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لَهُ مُقْرِنِینَ . زخرف (43) 12 و 13

70. تعلیم قرآن

1094. تعلیم قرآن به انسانها، نعمتی غیر قابل تکذیب برای انسانها و جنّیان:

اَلرَّحْمٰنُ

عَلَّمَ الْقُرْآنَ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 1 و 2 و 13

71. تعلیم کتاب

1095. تعلیم کتاب، حکمت، تورات و انجیل به عیسی علیه السلام ، از نعمتهای خاص خدا به آن حضرت:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ إِذْ أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ ... . مائده (5) 110

72. تغییر قبله

1096. تغییر قبله از بیت المقدس به مسجد الحرام و کعبه، نعمتی شایسته و مقتضی شکرگزاری در برابر خداوند:

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ إِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ ... وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ

فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ ... وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ ... . بقره (2) 149 و 150

73. تکلم

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، بیان

74. تمدن

1097. بهره‌مندی از تمدن، نعمتی شایستۀ یادآوری و سپاسگزاری انسان از خداوند:

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ .... اعراف (7) 74

75. توجه مردم

1098. توجه قلبی مردم به انسان، از نعمتهای الهی و مقتضی شکرگزاری:

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا ... فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ ... لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ . ابراهیم (14) 37

76. تورات

1099. تورات عطا شده به موسی علیه السلام ، از نعمتهای خدا برای بنی اسرائیل:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ ... وَ إِذْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ الْفُرْقٰانَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ . بقره (2) 47 و 53

1100. عطای تورات به موسی علیه السلام و هارون علیه السلام از نعمتهای بزرگ الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ آتَیْنٰاهُمَا الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ . صافّات (37) 114 و 117

1101. اعطای تورات از سوی خدا به موسی علیه السلام ، نعمتی شایستۀ سپاسگزاری از سوی آن حضرت:

قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النّٰاسِ بِرِسٰالاٰتِی وَ بِکَلاٰمِی فَخُذْ مٰا آتَیْتُکَ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . اعراف (7) 144

77. تولید مثل

1102. قدرت بر زاد و ولد و تولید مثل، از نعمتهای الهی برای انسان:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ هُمْ یَکْفُرُونَ . نحل (16) 72

1103. تولید مثل انسان به قدرت خداوند، نعمتی شایستۀ سپاس از سوی آنان:

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِیَسْکُنَ إِلَیْهٰا فَلَمّٰا تَغَشّٰاهٰا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمّٰا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللّٰهَ رَبَّهُمٰا لَئِنْ آتَیْتَنٰا صٰالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمٰا صٰالِحاً جَعَلاٰ لَهُ شُرَکٰاءَ فِیمٰا آتٰاهُمٰا فَتَعٰالَی اللّٰهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . اعراف (7) 189 و 190

1104. تولد انسانها از مادرانشان و برخورداری از ابزار شنوایی، بینایی و ادراک، از نعمتهای مقتضی سپاسگزاری:

وَ اللّٰهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ

تَشْکُرُونَ . نحل (16) 78

78. ثروت

==> همین مدخل، بی‌نیازی ، مال، مصادیق نعمت و نعمت مال

79. جمعیت

1105. افزایش تعداد مسلمانان صدر اسلام، از نعمتهای الهی و شایستۀ یادآوری و شکرگزاری:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . (1)انفال (8) 26

80. جنود الهی

1106. نزول جنود الهی در جنگ احزاب برای یاری مسلمانان، نعمتی شایستۀ یادآوری:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً. احزاب (33) 9

1107. یاری‌رسانی جنود الهی (فرشتگان) به مسلمانان در جنگ بدر، نعمتی سزاوار شکرگزاری، از سوی آنان:

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُنْزَلِینَ

بَلیٰ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هٰذٰا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُسَوِّمِینَ . آل عمران (3) 123 -\125

81 . چراگاه حیوانات

1108. ایجاد چراگاههای حیوانات، نعمتی الهی سزاوار شکرگزاری:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 10 و 14

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . (2)عبس (80) 17 و 31 و 32

82 . چشم

==> چشم، نعمت چشم

83 . چشمه

1109. چشمه‌سارها ، از نعمتهای خدا و موجب شکرگزاری در پیشگاه الهی:

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ .... وَ فَجَّرْنٰا فِیهٰا مِنَ الْعُیُونِ لِیَأْکُلُوا ... أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 33 و 34 و 35

1110. چشمه‌های جاری در بهشت، از نعمتهای غیر قابل تکذیب الهی:

فِیهِمٰا عَیْنٰانِ تَجْرِیٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ .

الرّحمن (55) 50 و 51

84 . حبوبات

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، دانه

85 . حرکت کشتیها


1) 1) . جملۀ«و اذکروا»بیانگر حالت گذشتۀ مسلمانان در قبل از هجرت، از جهت اندک بودن جمعیت و ضعفشان است و بعد از هجرت که با عنایت و نعمت الهی به قوت، تأیید و کثرت جمعیت تبدیل گردید. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 822)

2) 2) .«أبّ»به معنای چراگاهی است که به دست انسان کشت نشده باشد. (المصباح المنیر، ج 1 - 2، ص 1،«الأبّ») جملۀ«ما اکفره»به معنای کفران نعمت است. (الکشاف، ج 4، ص 703)

1111. حرکت کشتیها در دریا با عنایت الهی، نعمتی درخور توجّه و سپاس از سوی انسانها:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْکَ تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ لِیُرِیَکُمْ مِنْ آیٰاتِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ. لقمان (31) 31

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، کشتیرانی

86 . حسابرسی

1112. بیان اصل حسابرسی اعمال خلق در نظام جهان، نعمتی الهی در جهت اجتناب انسانها از تکذیب معارف الهی:

سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلاٰنِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . (1)الرّحمن (55) 31 و 32

87 . حکمت

1113. اعطای حکمت از سوی خداوند به عیسی علیه السلام ، نعمتی لازم به یادآوری از سوی وی:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ ... وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ .... مائده (5) 110

1114. حکمتهای تعلیم داده شده به‌وسیلۀ پیامبر صلی الله علیه و آله ، نعمتهایی مقتضی شکرگزاری از سوی انسانها به درگاه خداوند:

کَمٰا أَرْسَلْنٰا فِیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ ... وَ یُعَلِّمُکُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ .... وَ اشْکُرُوا لِی وَ لاٰ تَکْفُرُونِ . بقره (2) 151 و 152

1115. حکمتهای تعلیم شده به مؤمنان از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله نعمتی سنگین و بزرگ بر آنها:

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ ... وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ ... (2)آل عمران (3) 164

1116. حکمتهای نازل شده از سوی خداوند، به‌وسیلۀ قرآن بر مسلمین از نعمتهای الهی:

... وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مٰا أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنَ الْکِتٰابِ وَ الْحِکْمَةِ .... بقره (2) 231

1117. نزول حکمت بر پیامبر صلی الله علیه و آله از نعمتها و فضل بزرگ الهی برآن حضرت:

... وَ أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ ... وَ کٰانَ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکَ عَظِیماً. نساء (4) 113

1118. اعطای حکمت به لقمان، از نعمتهای الهی بر وی:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا لُقْمٰانَ الْحِکْمَةَ أَنِ اشْکُرْ لِلّٰهِ وَ مَنْ یَشْکُرْ فَإِنَّمٰا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ. لقمان (31) 12

88 . حکومت

1119. نایل شدن یوسف علیه السلام به حکومت و عزیزی مصر، نعمتی گرانسنگ از سوی خداوند:

قٰالُوا أَ إِنَّکَ لَأَنْتَ یُوسُفُ قٰالَ أَنَا یُوسُفُ وَ هٰذٰا أَخِی قَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ


1) 1) . نسبت«فراغ»به خداوند - با ضمیر متکلم مع الغیر - می‌تواند کنایه از این باشد که او تمامی اسباب و عوامل را در جهت رسیدگی به حساب خلق، در قیامت قرار می‌دهد. (الکشاف، ج 4، ص 448؛ المیزان، ج 19، ص 106)

2) 2) .«منّت»به معنای نعمت سنگین و بزرگ است. (مفردات، ص 777،«منن»)

أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ

رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ .... یوسف (12) 90 و 101

1120. حکومت و فرمانروایی بنی اسرائیل (در برهه‌ای از تاریخ) نعمتی الهی برای آنان:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ ... وَ جَعَلَکُمْ مُلُوکاً ... . مائده (5) 20

89 . حورالعین

1121. حوریان عفیف و پاک‌دامن بهشتی، از نعمتهای الهی، در جهت تشویق به اطاعت الهی:

لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لاٰ جَانٌّ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 74 و 75

90. خانه

1122. توانایی قوم ثمود بر خانه‌سازی در دل کوهها، نعمتی الهی و لازم به یادآوری از سوی آنان:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً ... وَ اذْکُرُوا ...

وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ .... اعراف (7) 73 و 74

1123. ساختن خانۀ سبک و قابل انتقال از پوست حیوانات، از نعمتهای الهی:

... وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعٰامِ بُیُوتاً تَسْتَخِفُّونَهٰا یَوْمَ ظَعْنِکُمْ وَ یَوْمَ إِقٰامَتِکُمْ ... . نحل (16) 80

1124. خانه و مسکن، از نعمتهای الهی و مقتضی تسلیم شدن در برابر خداوند:

... کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ . نحل (16) 81

91. خانۀ خدا

1125. تعیین خانۀ خدا (کعبه) برای حضور مردم و ایجاد امنیت کامل در آن، از نعمتهای الهی و شایستۀ یادآوری:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ ...

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً ... (1)بقره (2) 122 و 125

92. خرما

1126. خرما، از نعمتهای الهی و شایستۀ شکرگزاری:

... وَ النَّخِیلَ ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 11 و 14

وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ وَ فَجَّرْنٰا فِیهٰا مِنَ الْعُیُونِ

لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ مٰا عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 34 و 35

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً. (2)عبس (80) 17 و 29

1127. بیان انواع درختان خرما در بهشت، از نعمتهای ارزشمند و در جهت تشویق انسانها به اطاعت الهی:

فِیهِمٰا فٰاکِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمّٰانٌ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . (3)الرّحمن (55) 68 و 69


1) 1) . بر این اساس که«اذ»مفعول برای«اذ کروا»باشد. این توضیح که«إذ جعلنا»عطف بر«اذ ابتلی»و این جمله عطف بر«اذکروا نعمتی»باشد. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 382)

2) 2) . بنا بر اینکه جملۀ«ما اکفره»به معنای کفران نعمت باشد. (الکشاف، ج 4، ص 703)

3) 3) . اینکه«نخل»مستقل از«فاکهة»ذکر شده بااینکه از همان قبیل است، برای بیان برتری آن است. (التبیان، ج 9، ص 484)

93. خلقت آسمان

1128. خلقت آسمانها، از نعمتهای الهی برای انسان:

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ .... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا .... ابراهیم (14) 32 و 34

94. خلقت انسان

1129. خلقت انسان و برخورداری وی از قوای حسّی و بینایی و ادراکی، از نعمتهای الهی و موجب شکرگزاری در برابر خداوند:

اَلَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسٰانِ مِنْ طِینٍ

ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلاٰلَةٍ مِنْ مٰاءٍ مَهِینٍ

ثُمَّ سَوّٰاهُ وَ نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . سجده (32) 7 -\9

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا ...

یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِی ظُلُمٰاتٍ ثَلاٰثٍ ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَأَنّٰی تُصْرَفُونَ

إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ وَ لاٰ یَرْضیٰ لِعِبٰادِهِ الْکُفْرَ وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ ... .

زمر (39) 6 و 7

قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . ملک (67) 23

هَلْ أَتیٰ عَلَی الْإِنْسٰانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً

مَذْکُوراً

إِنّٰا خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشٰاجٍ نَبْتَلِیهِ فَجَعَلْنٰاهُ سَمِیعاً بَصِیراً

إِنّٰا هَدَیْنٰاهُ السَّبِیلَ إِمّٰا شٰاکِراً وَ إِمّٰا کَفُوراً. انسان (76) 1 -\3

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ . عبس (80) 17 و 19

1130. خلقت انسان، از نعمتهای غیر قابل تکذیب الهی:

خَلَقَ الْإِنْسٰانَ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 3 و 13

1131. خلقت انسان از نعمتهای تردیدناپذیر الهی:

وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ

مِنْ نُطْفَةٍ إِذٰا تُمْنیٰ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکَ تَتَمٰاریٰ . نجم (53) 45 و 46 و 55

95. خلقت جنّ

1132. خلقت جن از زبانۀ خالص آتش، از نعمتهای الهی و غیر قابل تکذیب برای انسانها و جنّیان:

وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مٰارِجٍ مِنْ نٰارٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 15 و 16

96. خلقت زمین

1133. خلقت زمین در راستای بهره‌مندی انسانها، از نعمتهای الهی:

وَ لَقَدْ مَکَّنّٰاکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . اعراف (7) 10

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ . اعراف (7) 74

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ .... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا ... . ابراهیم (14) 32 و 34

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... إِنْ تَکْفُرُوا ... وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ .... زمر (39) 5 و 7

وَ الْأَرْضَ وَضَعَهٰا لِلْأَنٰامِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 10 و 13

97. خنده

1134. گریه و خنده، از نعمتهای غیر قابل تردید خداوند:

وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَکَ وَ أَبْکیٰ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکَ تَتَمٰاریٰ .

نجم (53) 43 و 55

98. خواب

1135. خواب و وسیلۀ آرامش بودن آن، از نعمتهای قابل یادآوری و شکرگزاری از خداوند:

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ ... وَ النَّوْمَ سُبٰاتاً ... وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰاهُ بَیْنَهُمْ لِیَذَّکَّرُوا فَأَبیٰ أَکْثَرُ النّٰاسِ إِلاّٰ کُفُوراً. فرقان (25) 47 و50

99. خورشید

1136. تسخیر خورشید در راستای منافع انسان، از نعمتهای الهی:

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ .... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا .... ابراهیم (14) 33 و 34

وَ سَخَّرَ لَکُمُ ... وَ الشَّمْسَ .... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 12 و 14

1137. نظام گردشی خورشید، در جهت تأمین نیازهای بشر و نعمت غیر قابل انکار الهی:

اَلشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبٰانٍ

رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 5 و 17 و 18

1138. طلوع و غروب خورشید، از نعمتهای غیر قابل تکذیب خداوند:

رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 17 و 18

100. دانه

1139. رویش دانه‌های خوراکی برای تغذیۀ انسان، از نعمتهای شایستۀ شکرگزاری در برابر خداوند:

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْنٰاهٰا وَ أَخْرَجْنٰا مِنْهٰا حَبًّا فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ

لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ مٰا عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 33 و 35

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا. عبس (80) 17 و 27

101. دختر

1140. دختر، هدیه و نعمت خداوند به انسانها:

لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ یَهَبُ لِمَنْ یَشٰاءُ إِنٰاثاً .... شوری (42) 49

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، فرزند

102. درخت

1141. درخت، از نعمتهای الهی و مقتضی شکرگزاری، در برابر خداوند:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 10 و 14

1142. درخت و سجده‌اش در برابر خداوند، از نعمتهای

غیر قابل تکذیب الهی:

وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 6 و 13

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، باغ، خرما و زیتون

103. دریا

1143. قانون‌مندی جریان آب‌های دریاها، نعمت تکذیب‌ناپذیر الهی برای جنّیان و انسانها:

مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیٰانِ

بَیْنَهُمٰا بَرْزَخٌ لاٰ یَبْغِیٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 19 -\21

1144. دریاهای شور و شیرین، از نعمتهای غیر قابل تکذیب الهی برای جن و انس:

مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیٰانِ

بَیْنَهُمٰا بَرْزَخٌ لاٰ یَبْغِیٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 19 -\21

1145. وجود دو دریا با آبهای متفاوت«شیرین و گوارا»و «شور و تلخ»، از نعمتهای الهی برای بشر و مقتضی شکرگزاری در برابر خداوند:

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا وَ تَرَی الْفُلْکَ فِیهِ مَوٰاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

1146. دریا و حرکت کشتیها در آن، جلوه‌هایی از نعمتها و آیات الهی:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْکَ تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ لِیُرِیَکُمْ مِنْ آیٰاتِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ. لقمان (31) 31

1147. تسخیر دریاها در جهت بهره‌مندی انسانها از مواهب آن، نعمت الهی، و موجب شکرگزاری در برابر خداوند:

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا وَ تَرَی الْفُلْکَ مَوٰاخِرَ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 14

اَللّٰهُ الَّذِی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ فِیهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . جاثیه (45) 12

1148. تسخیر دریاها با هدف تغذیه با گوشتهای تازه و استفاده از زیورهای دریایی و کشتیرانی، از نعمتهای الهی:

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا وَ تَرَی الْفُلْکَ مَوٰاخِرَ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 14

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، دریانوردی، کشتیرانی، و نعمتهای دریا

104. دریانوردی

1149. صنعت کشتی‌سازی و دریانوردی، از نعمتهای غیر قابل تکذیب الهی:

وَ لَهُ الْجَوٰارِ الْمُنْشَآتُ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلاٰمِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 24 و 25

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، کشتیرانی

105. دعا

1150. اجازه یافتن انسان برای دعا و درخواست از خداوند، از نعمتهای غیر قابل تکذیب الهی:

یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 29 و 30

106. دفع توطئه

1151. دفع توطئه‌های دشمنان اسلام و مسلمانان، از نعمتهای خداوند بر آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أَیْدِیَهُمْ فَکَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ ... .

مائده (5) 11

107. دفن اموات

1152. مرگ و الهام چگونگی دفن مردگان از سوی خدا به انسانها، نعمتی درخور شکر و سپاس:

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

ثُمَّ أَمٰاتَهُ فَأَقْبَرَهُ . (1)عبس (80) 17 و 21

108. دین

1153. آسان ساختن پیمودن راه دین، از نعمتهای سزاوار شکر به پیشگاه الهی:

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ . (2)عبس (80) 17 و 20

1154. تبعیّت از دین ابراهیم، اسحاق و یعقوب علیهم السلام نعمتی الهی در دیدگاه یوسف علیه السلام :

وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نُشْرِکَ بِاللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ ذٰلِکَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ عَلَیْنٰا وَ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ .

یوسف (12) 38

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، اسلام

109. راه

1155. خلقت راههای طبیعی برای راهیابی انسان به مقاصد خود، از نعمتهای بی‌شمار خداوند:

وَ أَلْقیٰ فِی الْأَرْضِ رَوٰاسِیَ ... وَ سُبُلاً لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ اللّٰهَ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 15 و 18

1156. ایجاد راههای امن برای قوم سبأ، از سوی خداوند، نعمتی شایستۀ شکرگزاری:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ

وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا قُریً ظٰاهِرَةً وَ قَدَّرْنٰا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیهٰا لَیٰالِیَ وَ أَیّٰاماً آمِنِینَ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ. سبأ (34) 15 و 18 و 19

نیز ==> راهها، امنیّت راهها، نعمت راهها

110. رزق

1157. تأمین رزق و روزی مردم، نعمتی الهی بر ایشان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ اشْکُرُوا لِلّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . بقره (2) 172


1) 1) . بر این اساس که«کفر»در«ما اکفره»به معنای کفران نعمت باشد. در ضمن معنای«اقبار»این است که برای مرده قبری فراهم سازند و یا فرمان به دفن او دهند. (لسان العرب، ج 11، ص 10،«قبر»)

2) 2) . بر این اساس که«کفر»در جملۀ«ما اکفره»به معنای کفران نعمت و مراد از«السبیل»راه دین باشد. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 666 ؛ الکشاف، ج 4، ص 703)

... وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 26

... مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ لَکُمْ مِنْ رِزْقٍ .... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَشْکُرُونَ . یونس (10) 59 و 60

... فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ .... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ. ابراهیم (14) 32 و 34

... وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ . ابراهیم (14) 37

وَ اللّٰهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُوا بِرَادِّی رِزْقِهِمْ عَلیٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَهُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوکاً لاٰ یَقْدِرُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ مَنْ رَزَقْنٰاهُ مِنّٰا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ یُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَ جَهْراً هَلْ یَسْتَوُونَ ... . نحل (16) 71 و 75

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ ... . نحل (16) 112

فَکُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ ... وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ ... . نحل (16) 114

... عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ وَ اشْکُرُوا ... . عنکبوت (29) 17

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ. سبأ (34) 15

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ هَلْ مِنْ خٰالِقٍ غَیْرُ اللّٰهِ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ ... . فاطر (35) 3

111. رسالت

1158. برگزیدگی موسی علیه السلام به رسالت، از نعمتهای الهی بر وی و مقتضی شکرگزاری:

قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النّٰاسِ بِرِسٰالاٰتِی وَ بِکَلاٰمِی فَخُذْ مٰا آتَیْتُکَ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . اعراف (7) 144

1159. رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله از جانب خداوند، نعمتی الهی:

کَمٰا أَرْسَلْنٰا فِیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِنٰا وَ یُزَکِّیکُمْ وَ یُعَلِّمُکُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُعَلِّمُکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ

فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لاٰ تَکْفُرُونِ . بقره (2) 151 و 152

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ ... (1)آل عمران (3) 164

وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللّٰهِ لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیٰانَ أُولٰئِکَ هُمُ الرّٰاشِدُونَ

فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . حجرات (49) 7 و 8

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، برگزیدگی و نبوّت و محمّد صلی الله علیه و آله

112. رشد


1) 1) .«منت»نعمت سنگین است. (مفردات، ص 777،«منت»)

1160. رشد و شکوفایی اقتصادی جامعه، از نعمتهای الهی، و مقتضی شکرگزاری در برابر خداوند:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ ... . نحل (16) 112

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ. سبأ (34) 15

1161. راهیابی انسان و جامعه به رشد و تعالی دینی، فضل و نعمت خداوندی:

... أُولٰئِکَ هُمُ الرّٰاشِدُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً .... حجرات (49) 7 و 8

113. رفاه

1162. رفاه و آسایش، از نعمتهای الهی:

وَ إِذٰا صُرِفَتْ أَبْصٰارُهُمْ تِلْقٰاءَ أَصْحٰابِ النّٰارِ قٰالُوا رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 47

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمّٰا خَلَقَ ظِلاٰلاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبٰالِ أَکْنٰاناً وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ وَ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ . نحل (16) 81

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً قَرْیَةً کٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ ...

فَکُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ حَلاٰلاً طَیِّباً وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . نحل (16) 112 و 114

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ کَفُوراً. اسراء (17) 67

وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . قصص (28) 73

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذٰا هُمْ یُشْرِکُونَ

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ وَ لِیَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنٰا حَرَماً آمِناً وَ یُتَخَطَّفُ النّٰاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَکْفُرُونَ . عنکبوت (29) 65 -\67

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَهُمْ فِی رَوْضَةٍ یُحْبَرُونَ

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ

وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ

یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا وَ کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ . روم (30) 15 و 17 -\19

وَ إِذٰا مَسَّ النّٰاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا أَذٰاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ . روم (30) 33 و 34

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ یُرْسِلَ الرِّیٰاحَ مُبَشِّرٰاتٍ وَ لِیُذِیقَکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . روم (30) 46

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا وَ تَرَی الْفُلْکَ فِیهِ مَوٰاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ

تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا یُحَلَّوْنَ فِیهٰا مِنْ أَسٰاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِبٰاسُهُمْ فِیهٰا حَرِیرٌ

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنٰا لَغَفُورٌ شَکُورٌ

اَلَّذِی أَحَلَّنٰا دٰارَ الْمُقٰامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لاٰ یَمَسُّنٰا فِیهٰا نَصَبٌ وَ لاٰ یَمَسُّنٰا فِیهٰا لُغُوبٌ . فاطر (35) 33 -\35

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ وَ جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلِیلاً ... . زمر (39) 8

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمٰا أَرْسَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً إِنْ عَلَیْکَ إِلاَّ الْبَلاٰغُ وَ إِنّٰا إِذٰا أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً فَرِحَ بِهٰا وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسٰانَ کَفُورٌ. شوری (42) 48

1163. رفاه و نجات از گرفتاریها و رنجها، نعمتی الهی و مقتضی شکرگزاری در برابر خداوند:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَنِّی فَضَّلْتُکُمْ عَلَی الْعٰالَمِینَ

وَ إِذْ نَجَّیْنٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ . بقره (2) 47 و 49

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . انعام (6) 63

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ .... اعراف (7) 74

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 26

وَ مٰا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ ثُمَّ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ

ثُمَّ إِذٰا کَشَفَ الضُّرَّ عَنْکُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْکُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ . نحل (16) 53 -\55

1164. برخورداری قوم سبأ، از نعمت رفاه:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ. سبأ (34) 15

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، نجات

114. رفع حزن

1165. برطرف شدن حزن و اندوه از بهشتیان، نعمتی در خور شکر و سپاس به پیشگاه خداوند:

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا ... وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنٰا لَغَفُورٌ شَکُورٌ. فاطر (35) 33 و 34

1166. برطرف شدن حزن و اندوه از موسی و هارون علیهما السلام و بنی اسرائیل، نعمت گرانسنگ الهی بر آنان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ

اَلْعَظِیمِ . (1)صافّات (37) 114 و 115

1167. رفع حزن و اندوه از دریانوردان، نعمتی الهی و شایستۀ شکرگزاری از سوی آنان:

هُوَ الَّذِی یُسَیِّرُکُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتّٰی إِذٰا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ وَ جَرَیْنَ بِهِمْ بِرِیحٍ طَیِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِهٰا جٰاءَتْهٰا رِیحٌ عٰاصِفٌ وَ جٰاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِیطَ بِهِمْ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ أَنْجَیْتَنٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . یونس (10) 22

115. رنگ‌ها

1168. رنگها و تنوّع آنها متناسب با میوه‌ها، از نعمتهای الهی:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا وَ مِنَ الْجِبٰالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوٰانُهٰا وَ غَرٰابِیبُ سُودٌ ... وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ . فاطر (35) 27 و 30

1169. رنگهای گوناگون مخلوقات زمینی، از نعمتهای درخور شکر به پیشگاه الهی:

وَ مٰا ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ...


1) 1) .«منت»نعمت ثقیل را گویند. (مفردات، ص 777،«منت»)

... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 13 و 14

116. رود

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، نهر

117. روز

1170. روشنایی روز، نعمتی الهی برای انسان:

اَللّٰهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ النَّهٰارَ مُبْصِراً إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ . غافر (40) 61

1171. تسخیر روز برای بهره بردن انسانها، جلوه‌ای از نعمتهای بی‌شمار خداوند:

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ

وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ. ابراهیم (14) 33 و 34

وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 12 و 14

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ اللَّیْلَ سَرْمَداً إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِضِیٰاءٍ أَ فَلاٰ تَسْمَعُونَ

وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . قصص (28) 71 و 73

اَللّٰهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ النَّهٰارَ مُبْصِراً إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ . غافر (40) 61

1172. از پی یکدیگر در آمدن شب و روز (مستمر نبودن روز) از نعمتهای الهی و مقتضی یادآوری و شکرگزاری:

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یَذَّکَّرَ أَوْ أَرٰادَ شُکُوراً. فرقان (25) 62

118. روزه

1173. تشریع روزۀ ماه رمضان، از نعمتهای خداوند، و مقتضی شکرگزاری در برابر او:

شَهْرُ رَمَضٰانَ ... فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کٰانَ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ یُرِیدُ اللّٰهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لاٰ یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللّٰهَ عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . (1)بقره (2) 185

119. زراعت

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، کشاورزی

120. زره

1174. زره آهنین، نعمتی شایستۀ شکرگزاری:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ ... وَ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ ... (2)نحل (16) 81

وَ عَلَّمْنٰاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شٰاکِرُونَ . انبیاء (21) 80

1175. تعلیم صنعت زره‌سازی به داود علیه السلام از سوی خداوند، نعمتی شایستۀ شکرگزاری از سوی مردم عصر وی:

وَ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ ... وَ عَلَّمْنٰاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شٰاکِرُونَ . (3)انبیاء (21) 78 و 80

نیز ==> زره، نعمت زره

121. زمین

1176. خلقت زمین در راستای منافع و مصالح آدمیان، از نعمتهای الهی:

وَ لَقَدْ مَکَّنّٰاکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . اعراف (7) 10

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ . اعراف (7) 74

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ ... إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ وَ لاٰ یَرْضیٰ لِعِبٰادِهِ الْکُفْرَ وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ ... . زمر (39) 5 و 7

قُلْ أَ إِنَّکُمْ لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِی خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ ... وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ مِنْ فَوْقِهٰا وَ بٰارَکَ فِیهٰا وَ قَدَّرَ فِیهٰا أَقْوٰاتَهٰا فِی أَرْبَعَةِ أَیّٰامٍ سَوٰاءً لِلسّٰائِلِینَ .

فصّلت (41) 9 و 10

وَ الْأَرْضَ وَضَعَهٰا لِلْأَنٰامِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 10 و 13

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، امکانات، گیاهان

122. زوجیت

1177. زوجیت در نظام زندگی انسانها، نعمتی الهی در جهت منافع آنان و مقتضی شکرگزاری در برابر خداوند:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً ... أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ هُمْ یَکْفُرُونَ . نحل (16) 72

1178. آفرینش جفتهای نر و ماده، از نعمتهای غیر قابل تردید و انکار الهی:

1) 1) .«لعلّکم تشکرون»علت برای وجوب روزه است. (المیزان، ج 2، ص 24)

2) 2) . مقصود از«سرابیل»زره‌های آهنی است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 583)

3) 3) . برخی«صنعة لبوس لکم»را به اسلحه‌سازی و برخی زره‌سازی معنا کرده‌اند. (التبیان، ج 7، ص 269)

وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ

مِنْ نُطْفَةٍ إِذٰا تُمْنیٰ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکَ تَتَمٰاریٰ . نجم (53) 45 و 46 و 55

123. زیبایی

1179. زیبا جلوه کردن ایمان در قلوب مؤمنان، فضل و نعمتی از سوی خداوند بر آنان:

... وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ ... فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً ... . حجرات (49) 7 و 8

1180. زیبایی زنان بهشتی، نعمت غیر قابل تکذیب خداوند:

فِیهِنَّ قٰاصِرٰاتُ الطَّرْفِ لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لاٰ جَانٌّ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

کَأَنَّهُنَّ الْیٰاقُوتُ وَ الْمَرْجٰانُ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 56 -\59

فِیهِنَّ خَیْرٰاتٌ حِسٰانٌ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

حُورٌ مَقْصُورٰاتٌ فِی الْخِیٰامِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 70 -\73

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، مرجان و مروارید

124. زیتون

1181. رویش زیتون برای انسان، از نعمتهای الهی و مقتضی لزوم شکرگزاری در برابر خداوند:

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 11 و 14

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً. عبس (80) 17 و 29

125. زیور

1182. زیورهای به دست آمده از دریا، از نعمتهای الهی برای انسان، و موجب شکر و سپاس در برابر خداوند:

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ ... وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا ... . نحل (16) 14 و 18

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ ... وَ مِنْ کُلٍّ ... وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، لباس، مرجان و مروارید

126. ساختمان

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، خانه و قصرسازی

127. سایبان

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، ابر و سایه

128. سایه

1183. خلقت سایه از نعمتهای الهی و مقتضی تسلیم شدن در برابر خداوند:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمّٰا خَلَقَ ظِلاٰلاً ... کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ . نحل (16) 81

1184. سایه افکنی ابر بر بنی اسرائیل، از نعمتهای خاص خداوند برای آنان:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ ...

وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْغَمٰامَ ... . بقره (2) 47 و 57

1185. بهره‌مندی ابرار از سایه‌های دل‌انگیز درختان بهشت، از نعمتهای فراوان خداوند:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

وَ دٰانِیَةً عَلَیْهِمْ ظِلاٰلُهٰا وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُهٰا تَذْلِیلاً

وَ إِذٰا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً. انسان (76) 5 و 14 و 20

129. سبزی

1186. رویش سبزی‌ها از زمین، از نعمتهای الهی، و مقتضی شکرگزاری در برابر خداوند:

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا ... وَ عِنَباً وَ قَضْباً. عبس (80) 17 و 27 و 28

130. ستاره

1187. آفرینش ستاره برای راهیابی انسان در شب، از نعمتهای بی‌شمار خداوند:

وَ عَلاٰمٰاتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ

وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا .... نحل (16) 16 و 18

131. سجدۀ درخت

1188. سجدۀ درخت و ستاره در پیشگاه خداوند، از نعمتهای غیر قابل انکار او:

وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 6 و 13

132. سجدۀ ستاره

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، سجده درخت

133. شب

1189. شب از نعمتهای الهی، برای استفادۀ انسانها:

... وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ. ابراهیم (14) 33 و 34

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یَذَّکَّرَ أَوْ أَرٰادَ شُکُوراً. فرقان (25) 62

وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . قصص (28) 73

اَللّٰهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ النَّهٰارَ مُبْصِراً إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ . غافر (40) 61

1190. از پی یکدیگر در آمدن شب و روز، از نعمتهای الهی و مقتضی یادآوری و شکرگزاری:

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یَذَّکَّرَ أَوْ أَرٰادَ شُکُوراً. فرقان (25) 62

1191. قرار دادن شب برای آرامش انسان، از نعمتهای الهی و مقتضی شکرگزاری:

اَللّٰهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ النَّهٰارَ مُبْصِراً إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ . غافر (40) 61

1192. تسخیر شب برای انسان، جلوه‌ای از نعمتهای بی‌شمار خداوند و موجب شکرگزاری در برابر وی:

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ ... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ. ابراهیم (14) 33 و 34

134. شتر

1193. لزوم شکرگزاری در برابر خداوند، به سبب نعمت وجود شتر و تسخیر آن برای انسان:

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا

فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ کَذٰلِکَ سَخَّرْنٰاهٰا لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . حجّ (22) 36

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، انعام

135. شرح صدر

1194. شرح صدر، نعمتی شایستۀ یادآوری:

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْریٰ . (1)طه (20) 25 و 37

136. شناخت

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، ابزار شناخت، بینایی، شنوایی و قلب

137. شنوایی

1195. شنوایی، نعمتی الهی و شایستۀ سپاس و شکرگزاری:

وَ اللّٰهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ ... لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 78

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ ... قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . مؤمنون (23) 78

ثُمَّ سَوّٰاهُ وَ نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ ...

قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . سجده (32) 9

قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ ... قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . ملک (67) 23

إِنّٰا خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشٰاجٍ نَبْتَلِیهِ فَجَعَلْنٰاهُ سَمِیعاً ... إِنّٰا هَدَیْنٰاهُ السَّبِیلَ إِمّٰا شٰاکِراً وَ إِمّٰا کَفُوراً. انسان (76) 2 و 3

138. صراط مستقیم

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، هدایت

139. صلح

1196. صلح حدیبیه، اتمام نعمت خداوند برای پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان:

إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً

لِیَغْفِرَ لَکَ اللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ یَهْدِیَکَ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. (2)فتح (48) 1 و 2

1197. ایجاد صلح و دوستی بین مسلمانان به برکت اسلام، از نعمتهای الهی برای آنان:

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوٰاناً وَ کُنْتُمْ عَلیٰ شَفٰا حُفْرَةٍ مِنَ النّٰارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهٰا ... . آل عمران (3) 103

140. صنعت زره‌سازی

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، زره

141. طعام

1198. طعام و خوردنیها برای انسان، از نعمتهای مقتضی شکرگزاری در برابر خداوند:

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ


1) 1) . آیۀ 37 در ادامۀ سلسله نعمتهایی است که خداوند در پی درخواست موسی علیه السلام از درگاه او به ایشان داده است. (التبیان، ج 7، ص 172 - 173)

2) 2) . بنا بر اینکه مقصود از«فتحاً مبیناً»صلح حدیبیه باشد. (التبیان، ج 9، ص 312 و 313؛ مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 166)

وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . (1)عبس (80) 17 و 24 -\32

142. طهارت

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، تزکیه

143. عبادت

1199. توفیق عبادت خالصانه در پیشگاه خداوند، از نعمتهای قابل ستایش او:

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ .... وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ . (2)انعام (6) 52 و 53

144. عدل

1200. بیان دستور الهی به اقامۀ وزن به عدالت، از نعمتهای الهی:

وَ السَّمٰاءَ رَفَعَهٰا وَ وَضَعَ الْمِیزٰانَ

أَلاّٰ تَطْغَوْا فِی الْمِیزٰانِ

وَ أَقِیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تُخْسِرُوا الْمِیزٰانَ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 7 -\9 و 13

145. عفو الهی

1201. عفو الهی نسبت به لغزشهای انسان، از نعمتهای مقتضی شکر در برابر خداوند:

وَ إِذْ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ

ثُمَّ عَفَوْنٰا عَنْکُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . (3)بقره (2) 51 و 52

1202. عفو و مغفرت گناهان بنی اسرائیل از سوی خداوند، از نعمتهای الهی بر آنان:

وَ إِذْ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ

ثُمَّ عَفَوْنٰا عَنْکُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . بقره (2) 51 و 52

146. عقل

1203. برخورداری پیامبر صلی الله علیه و آله از نعمت عقل، و مبرّا بودن او از جنون، نعمتی الهی:

مٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ . قلم (68) 2

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، قلب

147. علم

1204. علم، از نعمتهای الهی و مقتضی شکرگزاری به درگاه خداوند:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ عِلْماً وَ قٰالاَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی فَضَّلَنٰا عَلیٰ کَثِیرٍ مِنْ عِبٰادِهِ الْمُؤْمِنِینَ

فَتَبَسَّمَ ضٰاحِکاً مِنْ قَوْلِهٰا وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ ... . نمل (27) 15 و 19

1205. تعلیم علم از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله به مسلمانان، از نعمتهای الهی و مقتضی شکرگزاری در برابر او:

کَمٰا أَرْسَلْنٰا فِیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِنٰا وَ یُزَکِّیکُمْ وَ یُعَلِّمُکُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُعَلِّمُکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ

فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لاٰ تَکْفُرُونِ . (4)بقره (2) 151 و 152


1) 1) . بر این اساس که جملۀ«ما اکفره»به معنای کفران نعمت باشد

2) 2) .«منت»به معنای نعمت ثقیل و بزرگ است. (مفردات، ص 777«منن»)

3) 3) .«لعلّکم تشکرون»یعنی بدان امید که شما شکرگزار عفو الهی و سایر نعمتهای او باشید. (التبیان، ج 1، ص 241)

4) 4) .«شکر»در برابر نعمت است. از مصادیق مورد نظر برای نعمت به قرینۀ آیات قبل نعمت رسالت و تعلیم کتاب و حکمت است

1206. علم تعبیر خواب، از نعمتهای الهی عطا شده به یوسف علیه السلام :

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ .... وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ ... . یوسف (12) 4 و 6

1207. تعلیم کتاب، حکمت، تورات و انجیل به عیسی علیه السلام از نعمتهای الهی به وی:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ ...

وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ ... . مائده (5) 110

نیز ==> همین مدخل، برخورداران از نعمت، داود علیه السلام ، سلیمان علیه السلام ، و لوط علیه السلام و مصادیق نعمت، بیان، زره، لباس و قرآن

148. علوفه

1208. تأمین علوفه برای دامداری، از نعمتهای شایستۀ شکر خداوند:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . (1)نحل (16) 10 و 14


1) 1) . مقصود از«تسیمون»چرانیدن حیوانات است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 541 و 543؛ الکشاف، ج 2، ص 597)

149. عمران

1209. عمران و آبادانی، از نعمتهای الهی:

... وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ ... . اعراف (7) 74

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ. سبأ (34) 15

نیز ==> عمران، نعمت عمران

150. عیسی علیه السلام

1210. عیسی علیه السلام و مشخصات بارز و برجستۀ وی، نعمتی الهی برای مریم علیها السلام :

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ إِذْ أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فِیهٰا فَتَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِی وَ تُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِی وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِی وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ... . مائده (5) 110

151. غدیر

1211. روز غدیر و تعیین امام علی علیه السلام به امامت روز اکمال دین و اتمام نعمت خدا بر مسلمانان:

... اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ دِیناً ... . (1)مائده (5) 3

152. فتح المبین

1212. اعطای فتح المبین به پیامبر صلی الله علیه و آله اتمام نعمت الهی بر وی:

إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً ... وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ ....

فتح (48) 1 و 2

153. فرزند

1213. فرزند، نعمت و موهبت الهی برای والدین:

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِیَسْکُنَ إِلَیْهٰا فَلَمّٰا تَغَشّٰاهٰا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمّٰا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللّٰهَ رَبَّهُمٰا لَئِنْ آتَیْتَنٰا صٰالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . اعراف (7) 189

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعٰاءِ. ابراهیم (14) 39

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً ... أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ هُمْ یَکْفُرُونَ . نحل (16) 72

1214. فرزند سالم، از نعمتهای خداوند و مقتضی شکرگزاری در برابر او:

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِیَسْکُنَ إِلَیْهٰا فَلَمّٰا تَغَشّٰاهٰا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمّٰا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللّٰهَ رَبَّهُمٰا لَئِنْ آتَیْتَنٰا صٰالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . (2)اعراف (7) 189

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، پسر و دختر

154. فرش

1215. فرشهای حریر بهشتی برای رفاه و آسایش بهشتیان، از نعمتهای الهی:

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ فُرُشٍ بَطٰائِنُهٰا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَ جَنَی الْجَنَّتَیْنِ دٰانٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . (3)الرّحمن (55) 54 و 55

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً

مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ .... وَ إِذٰا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً. انسان (76) 12 و 13 و 20

1216. فرشهای فاخر بهشتی برای آسودگی و آرامش بهشتیان، از نعمتهای انکارناپذیر الهی:

مُتَّکِئِینَ عَلیٰ رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَ عَبْقَرِیٍّ حِسٰانٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 76 و 77

1217. تهیۀ فرش از پشم و کرک و موی چهارپایان، از نعمتهای خدا برای انسان:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ ... مِنْ جُلُودِ الْأَنْعٰامِ ... وَ مِنْ أَصْوٰافِهٰا وَ أَوْبٰارِهٰا وَ أَشْعٰارِهٰا أَثٰاثاً وَ مَتٰاعاً إِلیٰ حِینٍ ...

نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ ... (4)نحل (16) 80 و 81

155. فضل خدا

1218. فضل خدا بر انسانها، از نعمتهای مقتضی شکرگزاری در برابر او:

... إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ . بقره (2) 243

... إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ


1) 1) . از امام باقر و امام صادق علیهما السلام نقل شده است: آیۀ شریفه پس از نصب علی علیه السلام به ولایت بر مردم در روز غدیر خم هنگام بازگشت از حجة الوداع نازل شده است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 246؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 203)

2) 2) .«صالحاً»بنا بر قولی یعنی سالم و صحیح الخلقة. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 781)

3) 3) .«استبرق»ابریشم ضخیم است. (التبیان، ج 7، ص 40)

4) 4) . مقصود از«اثاثا»انواع نیازهای خانه از جمله فرش است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 581)

یَشْکُرُونَ . یونس (10) 60

وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نُشْرِکَ بِاللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ ذٰلِکَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ عَلَیْنٰا وَ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ .

یوسف (12) 38

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا وَ تَرَی الْفُلْکَ مَوٰاخِرَ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 14

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ عِلْماً وَ قٰالاَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی فَضَّلَنٰا عَلیٰ کَثِیرٍ مِنْ عِبٰادِهِ الْمُؤْمِنِینَ . نمل (27) 15

قٰالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتٰابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمّٰا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قٰالَ هٰذٰا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّمٰا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَرِیمٌ . نمل (27) 40

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لَکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَشْکُرُونَ . نمل (27) 73

وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . قصص (28) 73

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ یُرْسِلَ الرِّیٰاحَ مُبَشِّرٰاتٍ وَ لِیُذِیقَکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . روم (30) 46

... وَ تَرَی الْفُلْکَ فِیهِ مَوٰاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

... إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ . غافر (40) 61

اَللّٰهُ الَّذِی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ فِیهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . جاثیه (45) 12

... وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیٰانَ أُولٰئِکَ هُمُ الرّٰاشِدُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً .... حجرات (49) 7 و 8

نیز ==> خدا، فضل خدا

156. قبله

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، تغییر قبله

157. قدرت

==> قدرت، نعمت قدرت

158. قرآن

1219. قرآن، نعمت الهی عطا شده به مسلمانان، و مقتضی یادآوری و شکرگزاری:

... وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مٰا أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنَ الْکِتٰابِ ... . بقره (2) 231

1220. نزول قرآن در ماه رمضان، از نعمتهای الهی و شایستۀ شکرگزاری در برابر خداوند:

شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . بقره (2) 185

1221. تعلیم قرآن به پیامبر صلی الله علیه و آله از جانب خداوند، از نعمتهای انکارناپذیر الهی:

عَلَّمَ الْقُرْآنَ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 2 و 13

1222. قرآن و مثالهای آن، از نعمتهای الهی در خور

سپاسگزاری:

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰا لِلنّٰاسِ فِی هٰذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ فَأَبیٰ أَکْثَرُ النّٰاسِ إِلاّٰ کُفُوراً. اسراء (17) 89

159. قصرسازی

1223. قصرسازی قوم ثمود نعمتی الهی و شایستۀ یادآوری برای آنان:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً .... وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ .... اعراف (7) 73 و 74

1224. برخورداری از نعمت قصرسازی، مقتضی دوری از فسادگری در روی زمین:

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ . اعراف (7) 74

160. قلب

1225. قلب، از نعمتهای الهی:

وَ اللّٰهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ ... وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 78

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ ... وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . مؤمنون (23) 78

ثُمَّ سَوّٰاهُ وَ نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ وَ جَعَلَ لَکُمُ ... وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . سجده (32) 9

قُلْ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ ... وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . ملک (67) 23

نیز ==> قلب، نعمت قلب

161. کتاب آسمانی

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، تورات، قرآن

162. کرامت خدا

1226. اقتدار و کرامت زوال‌ناپذیر خداوند، نعمتی شایان توجه برای خلق:

وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 27 و 28

163. کرک

1227. کرک انعام، از نعمتهای الهی برای انسانها:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ بُیُوتِکُمْ سَکَناً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعٰامِ بُیُوتاً تَسْتَخِفُّونَهٰا یَوْمَ ظَعْنِکُمْ وَ یَوْمَ إِقٰامَتِکُمْ وَ مِنْ أَصْوٰافِهٰا وَ أَوْبٰارِهٰا وَ أَشْعٰارِهٰا أَثٰاثاً وَ مَتٰاعاً إِلیٰ حِینٍ ... کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ . نحل (16) 80 و 81

164. کشاورزی

1228. محصولات کشاورزی، از نعمتهای الهی، و مقتضی شکر و سپاس از خداوند:

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . عبس (80) 17 و 24 -\32

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، انار، انگور، باغ،

دانه، درخت، زیتون و میوه

165. کشتی‌رانی

1229. کشتی‌رانی در دریا، از نعمتهای خداوند، و موجب شکرگزاری در برابر وی:

اَللّٰهُ الَّذِی ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ .... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ. ابراهیم (14) 32 و 34

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ ... وَ تَرَی الْفُلْکَ مَوٰاخِرَ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 14

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ یُرْسِلَ الرِّیٰاحَ مُبَشِّرٰاتٍ ... وَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ بِأَمْرِهِ ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . روم (30) 46

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْکَ تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ لِیُرِیَکُمْ مِنْ آیٰاتِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ. لقمان (31) 31

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ وَ مِنْ کُلٍّ ... وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا وَ تَرَی الْفُلْکَ فِیهِ مَوٰاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

وَ مِنْ آیٰاتِهِ الْجَوٰارِ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلاٰمِ

إِنْ یَشَأْ یُسْکِنِ الرِّیحَ فَیَظْلَلْنَ رَوٰاکِدَ عَلیٰ ظَهْرِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ. شوری (42) 32 و 33

وَ الَّذِی ... وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعٰامِ مٰا تَرْکَبُونَ لِتَسْتَوُوا عَلیٰ ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ وَ تَقُولُوا سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لَهُ مُقْرِنِینَ . زخرف (43) 12 و 13

اَللّٰهُ الَّذِی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ فِیهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . جاثیه (45) 12

وَ لَهُ الْجَوٰارِ الْمُنْشَآتُ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلاٰمِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 24 و 25

166. کعبه

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، خانۀ خدا

167. کوه

1230. آفرینش کوه در زمین برای جلوگیری از لرزش آن، از نعمتهای بی‌شمار خداوند:

وَ أَلْقیٰ فِی الْأَرْضِ رَوٰاسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ ... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا ... . نحل (16) 15 و 18

1231. کوه، پناهگاهی طبیعی برای انسان و نعمتی از سوی خداوند:

... وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبٰالِ أَکْنٰاناً ... کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ .... نحل (16) 81

168. کیفر

1232. تبیین کیفرهای الهی در آخرت، نعمتی عبرت‌آور برای انسانها:

یُرْسَلُ عَلَیْکُمٰا شُوٰاظٌ مِنْ نٰارٍ وَ نُحٰاسٌ فَلاٰ تَنْتَصِرٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّمٰاءُ فَکٰانَتْ وَرْدَةً کَالدِّهٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

فَیَوْمَئِذٍ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لاٰ جَانٌّ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیمٰاهُمْ فَیُؤْخَذُ بِالنَّوٰاصِی وَ الْأَقْدٰامِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

هٰذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی یُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ

یَطُوفُونَ بَیْنَهٰا وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا

تُکَذِّبٰانِ . (1)الرّحمن (55) 35 -\45

169. گریه

1233. گریه و خندۀ آدمی، از نعمتهای غیر قابل تردید خداوند:

وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَکَ وَ أَبْکیٰ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکَ تَتَمٰاریٰ .

نجم (53) 43 و 55

170. گوش

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، شنوایی

171. گوشت

1234. گوشت تازۀ به دست آمده از دریا، از نعمتهای الهی و مقتضی شکر و سپاس در برابر خداوند:

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا ...

وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 14

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا ...

وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

1235. گوشت شتر قربانی، از نعمتهای الهی و موجب شکرگزاری در برابر خداوند:

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ کَذٰلِکَ سَخَّرْنٰاهٰا لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . حجّ (22) 36

172. گیاهان

1236. گیاه روییده از زمین، از نعمتهای غیر قابل تکذیب خداوند:

وَ الْأَرْضَ وَضَعَهٰا لِلْأَنٰامِ

وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحٰانُ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 10 و 12 و 13

1237. گیاهان خوشبو، از نعمتهای غیر قابل انکار خداوند:

وَ الْأَرْضَ وَضَعَهٰا لِلْأَنٰامِ

وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحٰانُ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 10 و 12 و 13

1238. گیاهان سبز، و متمایل به سیاهی از شدت سبز بودن از نعمتهای انکارناپذیر الهی:

مُدْهٰامَّتٰانِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . (2)الرّحمن (55) 64 و 65

1239. آفرینش گیاهان، از نعمتهای الهی و مقتضی شکرگزاری در برابر خداوند:

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ ... وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ ... کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ . اعراف (7) 57 و 58

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ .... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 11 و 14

173. لباس

1240. لباس، از نعمتهای الهی:

... وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ وَ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمْ


1) 1) . نعمت بودن بیان کیفرها بدین جهت است که توجه به آنها موجب بازایستادن مردم از گناهان می‌شود. (التبیان، ج 9، ص 478)

2) 2) .«مدهامّتان»سبزی متمایل به سیاهی از شدت سبزی است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 319)

بَأْسَکُمْ کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ .... نحل (16) 81

1241. پوشش زیورآلات و لباسهای آراسته شده به زیورآلات به دست آمده از دریا، نعمتی الهی و شایستۀ شکرگزاری:

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ ... وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 14

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ ... وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

1242. دستیابی انسان، به لباسی مناسب برای محافظت خویش از گرما و شداید جنگ، نعمتی الهی و مقتضی تسلیم در برابر خدا:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ ... وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ وَ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ . نحل (16) 81

174. لبنیات

1243. شیر و لبنیات به دست آمده از انعام، نعمتی الهی و مقتضی شکرگزاری در برابر خداوند:

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا خَلَقْنٰا لَهُمْ مِمّٰا عَمِلَتْ أَیْدِینٰا أَنْعٰاماً فَهُمْ لَهٰا مٰالِکُونَ

وَ لَهُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ وَ مَشٰارِبُ أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 71 و 73

175. لؤلؤ

==>همین مدخل، مصادیق نعمت، مروارید

176. مائده آسمانی

==> همین مدخل، برخورداران از نعمت، عیسی علیه السلام

177. مال

==> مال، نعمت مال

178. ماه

1244. نظام گردش ماه و خورشید، در جهت تأمین نیازهای بشر، نعمت غیر قابل انکار خداوند:

اَلشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبٰانٍ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 5 و 13

1245. تسخیر ماه، در راستای منافع انسانها، از نعمتهای خداوند:

وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دٰائِبَیْنِ ... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ. ابراهیم (14) 33 و 34

وَ سَخَّرَ لَکُمُ ... وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ ... مُسَخَّرٰاتٌ بِأَمْرِهِ ...

... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 12 و 14

179. ماهی

1246. ماهی استخراج شده از دریا، از نعمتهای الهی و مقتضی شکرگزاری در برابر خداوند:

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 14

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ ... وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً ...

وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

180. محرومیّت از ثروت غرورآور

1247. محرومیّت آدمی از ثروت غرورآور قارونی، نعمتی بزرگ از سوی خداوند:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ فَبَغیٰ عَلَیْهِمْ وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مٰا إِنَّ مَفٰاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ

وَ أَصْبَحَ الَّذِینَ تَمَنَّوْا مَکٰانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لاٰ أَنْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا لَخَسَفَ بِنٰا وَیْکَأَنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الْکٰافِرُونَ .

قصص (28) 76 و 82

181. محمّد صلی الله علیه و آله

1248. محمّد صلی الله علیه و آله ، و نبوت و رهبری او، از نعمتهای الهی:

... وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ کَمٰا أَرْسَلْنٰا فِیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِنٰا وَ یُزَکِّیکُمْ وَ یُعَلِّمُکُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُعَلِّمُکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ . بقره (2) 150 و 151

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلیٰ عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّٰهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللّٰهُ الشّٰاکِرِینَ . آل عمران (3) 144

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ. (1)ابراهیم (14) 28

وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللّٰهِ ... فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً .... حجرات (49) 7 و 8

182. مرجان

1249. مرجان، از نعمتهای غیر قابل تکذیب الهی:

یَخْرُجُ مِنْهُمَا ... وَ الْمَرْجٰانُ فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 22 و 23

1250. استخراج مرجان از دریا و تزیین لباس با آن، از نعمتهای الهی:

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ ... وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . (2)نحل (16) 14

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ ... وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

183. مرگ

1251. حیات و مرگ، از نعمتهای غیر قابل تردید خداوند:

وَ أَنَّهُ هُوَ أَمٰاتَ وَ أَحْیٰا

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکَ تَتَمٰاریٰ . نجم (53) 44 و 55

1252. مرگ برای انسان، از نعمتهای الهی و مقتضی شکرگزاری در برابر خداوند:

وَ هُوَ الَّذِی أَحْیٰاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَکَفُورٌ. حجّ (22) 66

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

ثُمَّ أَمٰاتَهُ فَأَقْبَرَهُ . عبس (80) 17 و 21

1253. توجه به مرگ و فناپذیری موجودات روی زمین و جاودانگی خدا، از نعمتهای غیر قابل تکذیب الهی:

کُلُّ مَنْ عَلَیْهٰا فٰانٍ

وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 26 -\28

184. مروارید

1254. مروارید (لؤلؤ)، از نعمتهای غیر قابل تکذیب الهی:

یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ ... فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 22 و 23

1255. استخراج مروارید از دریا و آراسته کردن لباس با

1) 1) . بنا بر یک احتمال، مقصود از«نعمت»در آیه، محمد صلی الله علیه و آله است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 483)

2) 2) . مقصود از«تستخرجوا منه حلیة...»استخراج مروارید و مرجان است که زنان برای زیبایی، خود را به آن می‌آرایند. (المیزان، ج 12، ص 216)

آن، از نعمتهای الهی:

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ ... وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . (1)نحل (16) 14

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ ... وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا ... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

185. مزرعه

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، کشاورزی

186. مسکن

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، خانه

187. معجزات

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، آیات تشریعی الهی و ناقۀ صالح، خانه

1256. معجزات از مصادیق نعمتهای الهی و مقتضی شکرگزاری به درگاه الهی:

سَلْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ کَمْ آتَیْنٰاهُمْ مِنْ آیَةٍ بَیِّنَةٍ وَ مَنْ یُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُ فَإِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ . بقره (2) 211

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، آیات تشریعی الهی و ناقۀ صالح

188. مغضوب نبودن

1257. مغضوب خدا نبودن، نشانۀ برخورداری از نعمتهای الهی:

اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

صِرٰاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ الضّٰالِّینَ . (2)حمد (1) 6 و 7

189. مغفرت

1258. مغفرت گناه و لغزش‌های آدمی، از نعمتهای الهی:

قٰالَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ

قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ . قصص (28) 16 و 17

لِیَغْفِرَ لَکَ اللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ یَهْدِیَکَ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. فتح (48) 2

1259. مشمول مغفرت الهی قرار گرفتن موسی علیه السلام ، از نعمتهای خدا بر وی:

قٰالَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ

قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ . قصص (28) 16 و 17

1260. شمول غفران الهی بر پیامبر صلی الله علیه و آله ، از نعمتهای خداوند:

لِیَغْفِرَ لَکَ اللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ یَهْدِیَکَ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. فتح (48) 2

190. مقام

1261. برخورداری برخی انسانها از مقام برتر از دیگران، نعمتی الهی و مایۀ آزمون آنان:

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلاٰئِفَ الْأَرْضِ وَ رَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجٰاتٍ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مٰا آتٰاکُمْ ... (3)انعام (6) 165


1) 1) . مقصود از«تستخرجوا منه حلیة...»استخراج مروارید و مرجان است که زنان برای زیبایی، خود را به آن می‌آرایند. (المیزان، ج 12، ص 216)

2) 2) . بنا بر اینکه جملۀ«غیر المغضوب علیهم»بدل از«الذین انعمت علیهم»باشد. یعنی نعمت‌داده‌شدگان، همانان هستند که از غضب خدا دورند. (الکشاف، ج1، ص 16)

3) 3) . مقصود از«فیما آتاکم»نعمت مال و مقام است. (الکشاف، ج 2، ص 84)

191. موی حیوانات

1262. موی حیوانات، از نعمتهای الهی برای انسانها:

وَ اللّٰهُ ... وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعٰامِ بُیُوتاً ... وَ مِنْ ...

وَ أَشْعٰارِهٰا أَثٰاثاً وَ مَتٰاعاً إِلیٰ حِینٍ ... کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ . نحل (16) 80 و 81

192. میوه

1263. میوه‌جات، از نعمتهای الهی، و موجب شکر و سپاس از خداوند:

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ ... وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ . اعراف (7) 57 و 58

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ ...

... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ. ابراهیم (14) 32 و 34

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا ... وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ . ابراهیم (14) 37

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ ... وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ ...

... وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . نحل (16) 11 و 14

وَ مِنْ ثَمَرٰاتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنٰابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

وَ اللّٰهُ ... وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ هُمْ یَکْفُرُونَ . نحل (16) 67 و 72

وَ جَعَلْنٰا فِیهٰا جَنّٰاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ وَ فَجَّرْنٰا فِیهٰا مِنَ الْعُیُونِ

لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ مٰا عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 34 و 35

وَ الْأَرْضَ وَضَعَهٰا لِلْأَنٰامِ

فِیهٰا فٰاکِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذٰاتُ الْأَکْمٰامِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 10 و 11 و 13

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا. عبس (80) 17 و 31

193. ناقۀ صالح

1264. ناقۀ صالح، از نعمتهای عطا شده به قوم ثمود و مستلزم شکرگزاری در برابر خداوند:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ .... اعراف (7) 73 و 74

194. نان

1265. نان، از نعمتهای الهی و شایستۀ شکرگزاری در برابر خداوند:

إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ قٰالَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . (1)مائده (5) 112 و 114

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ قَدْ أَنْجَیْنٰاکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ وَ وٰاعَدْنٰاکُمْ جٰانِبَ الطُّورِ الْأَیْمَنَ وَ نَزَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ . طه (20) 80

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ . (2)

طه (20) 81

195. نبوت

1266. رسالت و نبوت، از نعمتهای الهی برای مردم:

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلیٰ عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّٰهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللّٰهُ الشّٰاکِرِینَ . آل عمران (3) 144

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . (3)آل عمران (3) 164

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ ... . نساء (4) 69

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیٰاءَ ... . مائده (5) 20

قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النّٰاسِ بِرِسٰالاٰتِی وَ بِکَلاٰمِی فَخُذْ مٰا آتَیْتُکَ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . اعراف (7) 144

وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نُشْرِکَ بِاللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ ذٰلِکَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ عَلَیْنٰا وَ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ . (4)یوسف (12) 38

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْکَ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ

یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللّٰهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَهٰا وَ أَکْثَرُهُمُ الْکٰافِرُونَ . (5)نحل (16) 82 و 83

وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَکَذَّبُوهُ .... وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . نحل (16) 113 و 114

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا .... مریم (19) 58

وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذٰا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ

إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ . زخرف (43) 57 و 59

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنٰا وَ قٰالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ

تَجْرِی بِأَعْیُنِنٰا جَزٰاءً لِمَنْ کٰانَ


1) 1) . معنای«مائده»خوان و سفرۀ [غذا] است و بنا بر روایتی از امام باقر و صادق علیهما السلام [مائده نازل شده] نان و ماهی بوده است. (التبیان، ج 4، ص 59 - 61)

2) 2) .«لا تطغوا»یعنی شکر من را ترک نکنید. (تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 478)

3) 3) .«منت»به معنای نعمت سنگین است. (مفردات، ص 777،«منت»)

4) 4) . گفته شده: مقصود از«ذلک من فضل الله»نبوت است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 357)

5) 5) . گفته شده: مقصود از«نعمة الله»نبوت محمد صلی الله علیه و آله است. (الکشاف، ج 2، ص 626)

کُفِرَ. (1)قمر (54) 9 و 14

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، رسالت

196. نجات

1267. نجات یونس علیه السلام از شکم ماهی، از نعمتهای الهی بر وی:

... وَ لاٰ تَکُنْ کَصٰاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نٰادیٰ وَ هُوَ مَکْظُومٌ لَوْ لاٰ أَنْ تَدٰارَکَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرٰاءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ . قلم (68) 48 و 49

1268. نجات از گرفتاری و مشکلات، از نعمتهای الهی و مقتضی شکرگزاری در برابر خداوند:

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

قُلِ اللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ مِنْهٰا وَ مِنْ کُلِّ کَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ . انعام (6) 63 و 64

هُوَ الَّذِی یُسَیِّرُکُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتّٰی إِذٰا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ وَ جَرَیْنَ بِهِمْ بِرِیحٍ طَیِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِهٰا جٰاءَتْهٰا رِیحٌ عٰاصِفٌ وَ جٰاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِیطَ بِهِمْ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ


1) 1) . بنابراین احتمال که«کفر»به معنای کفران و مقصود کفران در برابر نعمت نبوت نوح علیه السلام باشد. (الکشاف، ج 4، ص 435)

أَنْجَیْتَنٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . یونس (10) 22

وَ مٰا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ ثُمَّ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ

ثُمَّ إِذٰا کَشَفَ الضُّرَّ عَنْکُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْکُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ . نحل (16) 53 -\55

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ کَفُوراً. اسراء (17) 67

1269. نجات موسی و هارون علیهما السلام و بنی اسرائیل از گرفتاری بزرگ، نعمتی الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . صافّات (37) 114 و 115

1270. نجات از ستم ظالمان از سوی خداوند، مقتضی حمد و شکرگزاری در برابر وی:

فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . مؤمنون (23) 28

1271. نجات بنی اسرائیل از ستم و عذاب فرعونیان، از نعمتهای الهی بر آنان:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ وَ یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ . ابراهیم (14) 6

1272. نجات از عذاب سوزان جهنّم، از نعمتهای الهی برای بهشتیان:

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ یَتَسٰاءَلُونَ

قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا قَبْلُ فِی أَهْلِنٰا مُشْفِقِینَ

فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا وَ وَقٰانٰا عَذٰابَ السَّمُومِ .

طور (52) 17 و 25 -\27

1273. نجات لوط علیه السلام و خاندان او از هلاکت و عذاب نعمتی الهی برای آنان:

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ حٰاصِباً إِلاّٰ آلَ لُوطٍ نَجَّیْنٰاهُمْ بِسَحَرٍ

نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی مَنْ شَکَرَ. قمر (54) 33 -\35

197. نوه

1274. نوه، از نعمتهای خداوند برای انسان:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً ... أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ هُمْ یَکْفُرُونَ . نحل (16) 72

198. نهر

1275. نهرها، از نعمتهای الهی برای مردم:

وَ أَلْقیٰ فِی الْأَرْضِ رَوٰاسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ وَ أَنْهٰاراً ...

وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا ... . نحل (16) 15 و 18

199. وحی

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، تورات، رسالت، محمد صلی الله علیه و آله و نبوت

200. ولایت امام علی علیه السلام

==> همین مدخل، مصادیق نعمت، غدیر

201. ولایت اهل بیت علیهم السلام

1276. ولایت اهل بیت پیامبر علیهم السلام ، از نعمتهای الهی برای مردم:

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ ... وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً ... (1)لقمان (31) 20

1277. ولایت علی علیه السلام از نعمتهای الهی برای مردم:

ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ . (2)تکاثر (102) 8

202. هدایت

1278. هدایت، از نعمتهای الهی:

شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنّٰاسِ وَ بَیِّنٰاتٍ مِنَ الْهُدیٰ ... وَ لِتُکَبِّرُوا اللّٰهَ عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . بقره (2) 185

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ .... وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی هَدٰانٰا لِهٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لاٰ أَنْ هَدٰانَا اللّٰهُ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ وَ نُودُوا أَنْ تِلْکُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . اعراف (7) 42 و 43

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّٰامِ اللّٰهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ. ابراهیم (14) 5

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ ... وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا ... . مریم (19) 58

وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِی أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ أَمْسِکْ عَلَیْکَ زَوْجَکَ وَ اتَّقِ اللّٰهَ وَ تُخْفِی فِی نَفْسِکَ مَا اللّٰهُ مُبْدِیهِ وَ تَخْشَی النّٰاسَ وَ اللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشٰاهُ فَلَمّٰا قَضیٰ زَیْدٌ مِنْهٰا وَطَراً زَوَّجْنٰاکَهٰا لِکَیْ لاٰ یَکُونَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ حَرَجٌ فِی أَزْوٰاجِ أَدْعِیٰائِهِمْ إِذٰا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَ کٰانَ أَمْرُ اللّٰهِ مَفْعُولاً. (3)احزاب (33) 37


1) 1) . در روایتی از امام باقر علیه السلام نعمت باطنه به ولایت اهل بیت علیهم السلام تفسیر شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 212، ح 83)

2) 2) . براساس بعضی روایات و گفتۀ مفسران ولایت علی علیه السلام از مصادیق نعمتهای مورد سؤال در قیامت است. (التبیان، ج 10، ص 403؛ تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 662، ح 11)

3) 3) .«لا تطغوا»یعنی شکر من را ترک نکنید. (تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 478)

وَ وَجَدَکَ ضَالاًّ فَهَدیٰ

وَ أَمّٰا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ. ضحی (93) 7 و 11

1279. هدایت مؤمنان به نعمتهای بهشتی، مستلزم حمد و سپاس به پیشگاه الهی:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا .... وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی هَدٰانٰا لِهٰذٰا .... اعراف (7) 42 و 43

1280. هدایت بنی اسرائیل از تاریکیها به نور به‌وسیلۀ موسی علیه السلام از نعمتهای الهی و مقتضی حمد و سپاس از سوی آنان:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّٰامِ اللّٰهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ. ابراهیم (14) 5

1281. نزول قرآن به منظور هدایت انسانها، از نعمتهای الهی مقتضی شکرگزاری:

شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنّٰاسِ وَ بَیِّنٰاتٍ مِنَ الْهُدیٰ ... وَ لِتُکَبِّرُوا اللّٰهَ عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . بقره (2) 185

1282. برخورداری از نعمت هدایت، مقتضی سجده و تواضع همراه با گریه در پیشگاه خداوند:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ

آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 58

1283. هدایت به صراط مستقیم، از نعمتهای الهی:

اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

صِرٰاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ ... (1)حمد (1) 6 و 7

وَ لَهَدَیْنٰاهُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً. نساء (4) 68 و 69

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ هَدَیْنٰاهُمَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ . صافّات (37) 114 و 118

... وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ یَهْدِیَکَ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. فتح (48) 2

1284. هدایت به دین، از نعمتهای الهی:

هَلْ أَتیٰ عَلَی الْإِنْسٰانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً

إِنّٰا هَدَیْنٰاهُ السَّبِیلَ إِمّٰا شٰاکِراً وَ إِمّٰا کَفُوراً.

انسان (76) 1 و 3

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ . (2)عبس (80) 17 و 20

203. هلاکت امت‌ها

1285. بیان هلاکت امت‌های ستمگر و طغیانگر پیشین از سوی خداوند، نعمتی عبرت‌انگیز و غیر قابل تردید برای آیندگان:

وَ أَنَّهُ أَهْلَکَ عٰاداً الْأُولیٰ

وَ ثَمُودَ فَمٰا أَبْقیٰ

وَ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ کٰانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَ أَطْغیٰ

وَ الْمُؤْتَفِکَةَ أَهْویٰ

فَغَشّٰاهٰا مٰا غَشّٰی

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکَ تَتَمٰاریٰ . نجم (53) 50 -\55

204. همسر

1286. همسر، نعمتی اعطایی از جانب خداوند به انسان و مقتضی شکرگزاری در برابر او:

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً ... أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ هُمْ یَکْفُرُونَ . نحل (16) 72

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا ...

ظُلُمٰاتٍ ثَلاٰثٍ .... إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ وَ لاٰ یَرْضیٰ لِعِبٰادِهِ الْکُفْرَ وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ ... . زمر (39) 6 و 7

1287. زنان زیبای بهشتی، نعمتی غیر قابل انکار:

فِیهِنَّ قٰاصِرٰاتُ الطَّرْفِ لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لاٰ جَانٌّ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

کَأَنَّهُنَّ الْیٰاقُوتُ وَ الْمَرْجٰانُ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 56 -\59

فِیهِنَّ خَیْرٰاتٌ حِسٰانٌ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

حُورٌ مَقْصُورٰاتٌ فِی الْخِیٰامِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ

لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لاٰ جَانٌّ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 70 -\75

1288. بقای نسل انسان از طریق همسرداری، از نعمتهای الهی:

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا ...

إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ وَ لاٰ یَرْضیٰ لِعِبٰادِهِ الْکُفْرَ وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ ... . زمر (39) 6 و 7

205. همنشینی

1289. اطاعت از خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله موجب برخورداری از نعمت همنشینی با پیامبران، صدّیقان، شهیدان و صالحان در بهشت:

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً. نساء (4) 69

مصرف نعمت

==> همین مدخل، استفاده از نعمت

مطالعه در نعمت

==> همین مدخل، تفکّر در نعمت و یادآوری نعمت

منشأ نعمت

1290. اعطای نعمتهای الهی به انسانها، برخاسته از رحمت او:

... اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی ... فَإِنَّ اللّٰهَ ... رَحِیمٌ . مائده (5) 3

وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ اللّٰهَ ... رَحِیمٌ . نحل (16) 18

فَتَبَسَّمَ ضٰاحِکاً مِنْ قَوْلِهٰا وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ وَ أَدْخِلْنِی بِرَحْمَتِکَ .... نمل (27) 19

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ نَعِیمٍ

فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا


1) 1) . بنا بر اینکه«صراط الذین انعمت علیهم»بدل از«اهدنا...»باشد که معنای آن می‌شود: ما را هدایت کن به راه کسانی که به آنان نعمت داده‌ای. (الکشاف، ج1، ص 15)

2) 2) . بنا بر اینکه مقصود از«السبیل»سبیل دین باشد. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 666)

وَ وَقٰانٰا عَذٰابَ السَّمُومِ

إِنّٰا کُنّٰا مِنْ قَبْلُ نَدْعُوهُ إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحِیمُ . طور (52) 17 و 27 و 28

اَلرَّحْمٰنُ

عَلَّمَ الْقُرْآنَ

خَلَقَ الْإِنْسٰانَ

عَلَّمَهُ الْبَیٰانَ

اَلشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبٰانٍ

وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدٰانِ

وَ السَّمٰاءَ رَفَعَهٰا وَ وَضَعَ الْمِیزٰانَ

أَلاّٰ تَطْغَوْا فِی الْمِیزٰانِ

وَ أَقِیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تُخْسِرُوا الْمِیزٰانَ

وَ الْأَرْضَ وَضَعَهٰا لِلْأَنٰامِ

فِیهٰا فٰاکِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذٰاتُ الْأَکْمٰامِ

وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحٰانُ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . الرّحمن (55) 1 -\13

1291. خداوند، منشأ همۀ نعمتها:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ ....

بقره (2) 40

نیز ==> بقره (2) 47 و 122 و 211 و 231 ؛ آل عمران (3) 103 و 174 ؛ نساء (4) 37 و 69 و 72 ؛ مائده (5) 7 و 11 و 20 و 110 ؛ انعام (6) 46 ؛ اعراف (7) 69 و 74 ؛ انفال (8) 53 ؛ هود (11) 11 ؛ یوسف (12) 6 ؛ ابراهیم (14) 6 و 34 ؛ نحل (16) 18 و 53 و 71 و 72 و 75 و 78 و 81 و 83 و 112 و 114 و 165 ؛ اسراء (17) 83 ؛ مریم (19) 58 ؛ حج (22) 66 ؛ نمل (27) 40 و 73 ؛ قصص (28) 17 و 73 ؛ عنکبوت (29) 66 و 67 ؛ روم (30) 34 و 46 ؛ لقمان (31) 8 و 9 و 12 و 20 ؛ سجده (32) 9 ؛ احزاب (33) 9 ؛ زمر (39) 8 و 49؛ فصلت (41) 51 ؛ شوری (42) 48 ؛ زخرف (43) 13 و 59 ؛ احقاف (46) 15 ؛ حجرات (49) 8 ؛ واقعه (56) 70 ؛ حدید (57) 23؛ ملک (67) 23 ؛ قلم (68) 2 ؛ ضحی (93) 11

1292. خداوند، خواهان توجّه و اذعان خلق، به خدایی بودن نعمتهای در اختیار آنان:

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ . (1)الرّحمن (55) 13

نیز ==> الرّحمن (55) 16، 18، 21، 23، 25، 28، 30، 32، 34، 36، 38، 40، 42، 47، 49، 51، 53، 55، 57، 59، 61، 63، 65، 67، 69، 71، 73، 75، 77

1293. اکثر مشرکان، ناآگاه به تعلّق همۀ نعمتها به خدا و اختصاص همۀ ستایشها به او:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوکاً لاٰ یَقْدِرُ عَلیٰ شَیْءٍ وَ مَنْ رَزَقْنٰاهُ مِنّٰا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ یُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَ جَهْراً هَلْ یَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . نحل (16) 75

1294. نعمتهای الهی نسبت به خلق، نشئت گرفته از علم الهی:

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. مائده (5) 7

1295. علم و حکمت الهی، منشأ نعمتهای وی به مخلوقات:

فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . حجرات (49) 8

1296. نعمتهای بهشت، برخاسته از عزّت و حکمت

1) 1) . استفهام در«فبأی»توبیخی و برای توجه دادن، انسانها و جنّیان به خدایی بودن نعمتها است

خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ جَنّٰاتُ النَّعِیمِ

خٰالِدِینَ فِیهٰا وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . لقمان (31) 8 و 9

1297. لزوم اعتراف به وابستگی نعمتها به پروردگار و بازگو کردن آنها برای دیگران:

وَ أَمّٰا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ. ضحی (93) 11

1298. توجّه به منشأ بودن خداوند برای نعمتها، مقتضی پیروی و عمل به تعالیم الهی:

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ قٰالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا أَ وَ لَوْ کٰانَ الشَّیْطٰانُ یَدْعُوهُمْ إِلیٰ عَذٰابِ السَّعِیرِ. لقمان (31) 20 و 21

1299. اعتقاد به وابستگی نعمتها به خداوند، مقتضی تقواپیشگی و خوف از خداوند:

وَ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لَهُ الدِّینُ وٰاصِباً أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ تَتَّقُونَ

وَ مٰا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ ... .

نحل (16) 52 و 53

1300. منشأ بودن خداوند برای همۀ نعمتها، دلیل بر وحدانیت او و بطلان شرک:

وَ قٰالَ اللّٰهُ لاٰ تَتَّخِذُوا إِلٰهَیْنِ اثْنَیْنِ إِنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَإِیّٰایَ فَارْهَبُونِ

وَ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لَهُ الدِّینُ وٰاصِباً أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ تَتَّقُونَ

وَ مٰا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ ثُمَّ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ

ثُمَّ إِذٰا کَشَفَ الضُّرَّ عَنْکُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْکُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ . نحل (16) 51 -\54

1301. گمان نادرست بعضی انسانها، مبنی بر منشأ بودن علم خود برای برخورداری از نعمتها:

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . زمر (39) 49

1302. ناآگاهی اکثر انسانها از منشأ بودن خداوند، در پیدایش نعمتها:

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . زمر (39) 49

1303. توهّم جاهلانۀ قارون به منشأ بودن علم خود، در برخوردار شدن از نعمتها:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ ... وَ آتَیْنٰاهُ مِنَ الْکُنُوزِ ... قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ .... قصص (28) 76 و 78

نعمت دایمی

==> همین مدخل، جاودانگی نعمت

نعمت در برزخ

1304. برخورداری شهیدان، از نعمتها و فضل الهی در برزخ:

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 169 -\171

نعمت و آخرت‌طلبی

1305. عدم تنافی آخرت‌طلبی، با بهره‌مندی از نعمتهای الهی:

وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ وَ سَعیٰ لَهٰا سَعْیَهٰا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً

کُلاًّ نُمِدُّ هٰؤُلاٰءِ وَ هَؤُلاٰءِ مِنْ عَطٰاءِ رَبِّکَ وَ مٰا کٰانَ عَطٰاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً. اسراء (17) 19 و 20

نعمتهای آخرت

1306. بهره‌مندی از نعمتهای آخرت، منوط به عمل برای آخرت در دنیا:

... وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ سَنَجْزِی الشّٰاکِرِینَ . آل عمران (3) 145

وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ وَ سَعیٰ لَهٰا سَعْیَهٰا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً

کُلاًّ نُمِدُّ هٰؤُلاٰءِ وَ هَؤُلاٰءِ مِنْ عَطٰاءِ رَبِّکَ وَ مٰا کٰانَ عَطٰاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً. اسراء (17) 19 و 20

وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ نٰاعِمَةٌ

لِسَعْیِهٰا رٰاضِیَةٌ

فِی جَنَّةٍ عٰالِیَةٍ

لاٰ تَسْمَعُ فِیهٰا لاٰغِیَةً

فِیهٰا عَیْنٌ جٰارِیَةٌ

فِیهٰا سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ

وَ أَکْوٰابٌ مَوْضُوعَةٌ

وَ نَمٰارِقُ مَصْفُوفَةٌ

وَ زَرٰابِیُّ مَبْثُوثَةٌ . غاشیه (88) 8 -\16

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نعمت، بهشت

نعمتهای باطنی

1307. نعمتهای فراوان ظاهری و باطنی خداوند، شایان تفکّر و اندیشه:

... وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً ... . لقمان (31) 20

1308. لزوم توجّه به نعمتهای ظاهری و باطنی خدا، جهت راهیابی به معرفت خداوند:

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ. لقمان (31) 20

1309. دقّت در نعمتهای فراوان الهی، مایۀ اجتناب از جدالهای جاهلانه دربارۀ خداوند:

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ. لقمان (31) 20

1310. ولایت اهل‌بیت علیهم السلام ، از نعمتهای باطنی خداوند:

... وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً ... (1)لقمان (31) 20

نعمتهای بهشت

==> بهشت، نعمتهای بهشت و


1) 1) . در روایتی از امام باقر علیه السلام نعمت باطنه به ولایت اهل بیت علیهم السلام تفسیر شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 212، ح 83)

همین مدخل، نعمتهای آخرت

نعمتهای دریا

==> دریا، نعمتهای دریا

نعمتهای دنیا

==> دنیا، نعمتهای دنیا و همین مدخل، مصادیق نعمت

نعمتهای ظاهری

==> همین مدخل، نعمتهای باطنی

وعدۀ نعمت

1311. وعدۀ الهی، مبنی بر بهره‌مندی تلاشگران به نعمتهای آخرتی و دنیایی:

... وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ سَنَجْزِی الشّٰاکِرِینَ . آل عمران (3) 145

یادآوری نعمت

اشاره

1312. لزوم یادآوری نعمتهای الهی:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ .... بقره (2) 40

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ .... بقره (2) 47

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ .... بقره (2) 122

... وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ .... بقره (2) 231

... وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ .... آل عمران (3) 103

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ .... مائده (5) 7

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ .... مائده (5) 11

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیٰاءَ وَ جَعَلَکُمْ مُلُوکاً وَ آتٰاکُمْ مٰا لَمْ یُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعٰالَمِینَ . مائده (5) 20

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ .... مائده (5) 110

... وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ ... فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ .... اعراف (7) 69

... فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ .... اعراف (7) 74

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 26

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ .... ابراهیم (14) 6

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ... . احزاب (33) 9

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ... . فاطر (35) 3

... ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ .... زخرف (43) 13

فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ یَتَخٰافَتُونَ

أَنْ لاٰ یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ

قٰالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْ لاٰ

تُسَبِّحُونَ . (1)قلم (68) 23 و 24 و 28

1313. مبلّغان دین، وظیفه‌دار یادآوری و توجّه دادن مردم به نعمتهای الهی:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً ... قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی سَفٰاهَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ... فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ .... اعراف (7) 65 و 67 و 69

1314. قوم عاد، وظیفه‌دار یادآوری نعمتهای الهی:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً .... فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ .... اعراف (7) 65 و 69

1315. یادآوری نعمتهای خداوند، از آداب دعا:

رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنِی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ . یوسف (12) 101

قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ . قصص (28) 17

1316. بازگو کردن نعمتهای خداوند و مستور نداشتن

1) 1) . در احتمالی منظور از«لو لا تسبّحون»این است که چرا نعمتهای الهی را به یاد نمی‌آورید تا اینکه شکرگزار او باشید، به اینکه حق فقرا را از اموال خود بپردازید. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 506)

آنها از مردم، توصیۀ خدا به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ أَمّٰا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ. ضحی (93) 11

1317. اجتناب از فسادگری در روی زمین، اقتضای برخورداری از نعمت و تفکّر در آن:

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ . اعراف (7) 74

1318. توجّه و به یاد نعمتهای خدا بودن، از نمودهای رشد عقلی و کمال وجودی انسان در چهل‌سالگی:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ .... احقاف (46) 15

آثار یادآوری نعمت

1. اجتناب از شرک
1319. توجّه به نعمتهای الهی، موجب پایداری انسان بر توحید و پرهیز از گرایش به شرک و بت‌پرستی:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ هَلْ مِنْ خٰالِقٍ غَیْرُ اللّٰهِ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَأَنّٰی تُؤْفَکُونَ . فاطر (35) 3

لِتَسْتَوُوا عَلیٰ ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ وَ تَقُولُوا سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لَهُ مُقْرِنِینَ

وَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا لَمُنْقَلِبُونَ

وَ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبٰادِهِ جُزْءاً إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَکَفُورٌ مُبِینٌ .

زخرف (43) 13 -\15

2. اجتناب از فساد
1320. ذکر و یاد نعمتهای خداوند، مقتضی اجتناب از فسادگری در روی زمین:

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ . اعراف (7) 74

3. تسبیح خدا
1321. یادآوری نعمتهای الهی، زمینه‌ساز تسبیح خدا:

لِتَسْتَوُوا عَلیٰ ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ وَ تَقُولُوا سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لَهُ مُقْرِنِینَ . زخرف (43) 13

4. تقواپیشگی
1322. یادآوری و توجّه به نعمتهای خداوند، بستر تقواپیشگی:

... وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مٰا أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنَ الْکِتٰابِ وَ الْحِکْمَةِ یَعِظُکُمْ بِهِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ ... . بقره (2) 231

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ ...

... وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ... . آل عمران (3) 102 و 103

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ ... . مائده (5) 7

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ...

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ ... . مائده (5) 11

... خُذُوا مٰا آتَیْنٰاکُمْ بِقُوَّةٍ وَ اذْکُرُوا مٰا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ . اعراف (7) 171

5. توجّه به منشأ نعمت
1323. یادآوری نعمتهای خدا، مایۀ به یاد خدا بودن و او را منشأ نعمت دانستن:

... اُذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ .... بقره (2) 40

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ ... .

بقره (2) 47

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ ... .

بقره (2) 122

... وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ... . بقره (2) 231

... وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ... . آل عمران (3) 103

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ... . مائده (5) 11

... اُذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ... . مائده (5) 20

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ .... مائده (5) 110

... وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ ... فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ ... . اعراف (7) 69

... فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ ... . اعراف (7) 74

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 26

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ ... . ابراهیم (14) 6

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ .... احزاب (33) 9

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ .... فاطر (35) 3

... ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ .... زخرف (43) 13

وَ أَمّٰا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ. ضحی (93) 11

6 . توحید
1324. یادآوری نعمتهای الهی، موجب راهیابی به توحید خالقیّت و رازقیّت خداوند:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ هَلْ مِنْ خٰالِقٍ غَیْرُ اللّٰهِ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَأَنّٰی تُؤْفَکُونَ . فاطر (35) 3

7. رستگاری
1325. تذکّر و یادآوری نعمتهای الهی، تأثیرگذار در فلاح و رستگاری انسان:

... فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . اعراف (7) 69

8 . شکر
1326. ذکر و یاد نعمتها، زمینۀ شکرگزاری به درگاه خدا:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . انفال (8) 26

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ هُمْ یَکْفُرُونَ . نحل (16) 72

زمینه‌های یادآوری نعمت

1327. توجّه به علم و آگاهی خداوند، زمینۀ یاد کردن از نعمتهای او:

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. مائده (5) 7

نیز ==> احسان، امداد، برکت، حمد، خدا، عطایای خدا، فضل خدا، شکر، کفران و منّت

نُعیم بن مسعود اشجعی

نعیم بن مسعود بن عامر از قبیله غطفان بود. وی در غزوۀ خندق اسلام آورد (1)و با توجّه به سابقۀ گذشتۀ خویش در کفر در این غزوه توانست بین قبایل یهود و مشرکان جدایی بیندازد. (2)بنا بر نقل برخی مفسّران، مقصود از«النّاس»در آیۀ 173 آل عمران (3) وی دانسته شده است که پس از غزوۀ احُد با شایعه‌سازی و ترساندن سپاه اسلام قصد تضعیف روحیّۀ آنان را داشت. (3)نیز آیۀ 91 نساء (4) دربارۀ فتنه‌انگیزی وی دانسته شده است. (4)


1) 1) . السیرة النبویّه، ابن هشام، ج 3، ص 229؛ اسد الغابه،ج 5، ص 328

2) 2) . مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 539

3) 3) . مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 889 ؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 4، ص 178؛ الاتقان، ج 2، ص 325

4) 4) . مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 136؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 5، ص 200

فهرست منابع جلد 30 فرهنگ قرآن - 88/7/11

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

1 الاختصاص شیخ مفید 413 ق دار المفید، بیروت، 1414 ق.

2 الاستیعاب فی معرفة الاصحاب ابو عمر یوسف بن عبد الله القرطبی الاستیعاب 462 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1415 ق.

3 اسد الغابة فی معرفة الاصحاب عز الدین ابن الاثیر علی بن محمد الجزری اسد الغابة 630 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1415 ق.

4 اسما و صفات الهی فقط در قرآن محمدباقر محقق انتشارات اسلامی، تهران، 1372 ش.

5 اعراب القرآن الکریم و بیانه محیی الدین الدرویش اعراب القرآن، درویش دار ابن کثیر، دمشق، 1408 ق.

6 اعلام القرآن عبد الحسین

شبستری اعلام القرآن، شبستری دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، 1431 ق.

7الاقبال بالاعمال علی بن موسی، ابن طاوس مکتب الاعلام الاسلامی، 1418 ق.

8 انوار التنزیل و اسرار التأویل عبد الله ابی عمر بن محمد الشیرازی، البیضاوی انوار التنزیل، بیضاوی 791 ق دار الفکر، بیروت، 1416 ق.

9 بحار الانوار محمدباقر مجلسی 1110 ق دار احیاء التراث العربی، 1403 ق.

10 البرهان فی تفسیر القرآن السید هاشم الحسینی البحرانی البرهان 1107 ق مؤسسة البعثة، قم.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

11 برهان قاطع محمد بن حسین بن خلف تبریزی انتشارات فریدون علمی.

12 البلد الامین ابراهیم بن علی کفعمی

13تاریخ الطبری محمد بن جریر الطبری تاریخ الطبری 310 ق دار الکتب العلمیه، بیروت، 1417 ق.

14 تأویل الآیات الظّاهرة سیّد شرف الدین علی الحسینی الاسترآبادی نیمۀ دوم قرن دهم انتشارات اسلامی، قم، 1409 ق.

15 التبیان فی تفسیر القرآن محمّد

بن الحسن الطوسی التّبیان 460 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت.

16 تحریر الوسیله سید روح‌الله موسوی تحریر الوسیله مؤسسة النشر الاسلامی لجماعة المدرسین بقم، 1404 ق.

17 التحقیق فی کلمات القرآن الکریم الشیخ حسن المصطفوی التحقیق وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی، تهران.

18 ترتیب العین خلیل بن احمد الفراهیدی 175ق انتشارات اسوه، 1414ق.

19 التفسیر المنسوب الی الامام العسکری امام ابو محمد حسن بن علی عسکری(ع) تفسیر امام عسکری(ع) 260 ه‍ مدرسه امام مهدی(ع)، 1409 ق.

20 تفسیر التّحریر و التنویر الطاهر

بن عاشور 1393 ق مؤسّسة التّونسیّة.

21 تفسیر القرآن الکریم سید عبد اللّه شبّر تفسیر القرآن الکریم، شبّر 1242 ق مؤسّسة الاعلمی، بیروت، 1410 ق.

22 تفسیر القمی علی بن ابراهیم قمّی تفسیر قمی 307 ق دار الشرور، بیروت، 1415 ق.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

23 التفسیر المبین محمد جواد مغنیه بنیاد بعثت، قم.

24 التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج وهبة الزحیلی التفسیر المنیر

دار الفکر المعاصر، دار الفکر، 1411 ق.

25 تفسیر مبهمات القرآن محمد بن علی البلنسی 782 ق دار الغرب الاسلامی، بیروت، 1411 ق.

26 التفسیر محمد بن مسعود بن عیّاش السّلمی السمرقندی تفسیر عیّاشی 320 ق المکتبة العلمیة الاسلامیّة، تهران.

27 تفسیر من وحی القرآن سید محمدحسین فضل اللّه تفسیر من وحی القرآن دار الملاک للطباعة و النشر، بیروت، 1419 ق.

28تفسیر نمونه ناصر مکارم شیرازی و جمعی از نویسندگان دار الکتب الاسلامیه، تهران، 1368 ش.

29 تفسیر نور الثقلین عبد علی بن جمعة الحویزی

1112 ق اسماعیلیان،1373 ش.

30 التکمیل و الاتمام محمد بن علی المعروف بابن عسکر 637ق دار الفکر، 1418ق.

31 التمهید فی علوم القرآن محمد هادی معرفت مؤسسة النشر الاسلامی لجماعة المدرسین بقم، 1411ق.

32 جامع البیان عن تأویل آی القرآن ابو جعفر محمد بن جریر الطّبری جامع البیان 310 ق دار الفکر، بیروت، 1415 ق.

33 جامع السعادات محمد مهدی نراقی 1209ق مؤسسة الاعلمی، بیروت، 1408 ق.

34 الجامع لاحکام القرآن محمد بن احمد الأنصاری القرطبی الجامع

لاحکام القرآن، قرطبی 671 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1417 ق.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

35 جمهرة انساب العرب علی بن احمد الاندلسی 456 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1418 ق.

36 جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام محمد بن حسن النجفی جواهر الکلام 1266 ق مؤسسة التاریخ العربی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

37 الدّرّ المنثور فی التفسیر المأثور جلال الدّین السّیوطی الدّرّ المنثور 911 ق دار الفکر، بیروت، 1403 ق.

38 دلائل الامامة ابی جعفر محمد الطبری (الشیعی) دلائل الامامة دراسات الاسلامیة، قم، بعثت، 1413 ق.

39روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم محمود الآلوسی روح المعانی 70-\1263 ق دار الفکر، بیروت، 1414 ق.

40 روض الجنان و روح الجنان حسین بن علی بن محمد بن احمد الخزاعی،مشهور به ابو الفتوح رازی روض الجنان 554 ق بنیاد پژوهشهای اسلامی قدس رضوی، 1367 ش.

41 زاد المسیر فی علم التفسیر عبد الرحمن بن علی بن محمد الجوزی زاد المسیر 597 ق المکتب الاسلامی، بیروت، 1407 ق.

42 زبدة البیان فی براهین احکام القرآن احمد الشهیر بالمحقق الاردبیلی زبدة البیان 993 ق انتشارات سپهر، قم، 1378 ش

43 السیرة النبویه عبد الملک بن هشام السیرة النبویه، ابن هشام 8 -\ 231 ق المکتبة العلمیة، بیروت.

44 سیر أعلام النبلاء محمد بن احمد الذهبی 748ق مؤسسة الرسالة، بیروت، 1413 ق.

45 شرح الاسماء الحسنی ملا هادی سبزواری 1289ق مکتبة بصیرتی، قم

46شواهد التنزیل عبید اللّه المعروف بالحاکم الحسکانی النیشابوری 470 ق وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی، تهران، 1411 ق.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

47 کتاب الغیبة محمد بن حسن طوسی الغیبة(طوسی) قرن5 مؤسسة المعارف الاسلامیه، قم 1417ق.

48 فرهنگ دانشگاهی، فارسی به عربی احمد سیّاح

انتشارات اسلام، تهران، 1373 ش.

49 فرهنگ فارسی محمد معین 1350 ش انتشارات امیرکبیر، 1375 ش.

50 قصص الانبیاء قطب الدین راوندی قصص الانبیاء راوندی 573 ق دفتر نشر الهادی، قم، 1418 ق.

51 القواعد و الفوائد محمد بن مکی، شهید اول 786 ق نجف اشرف، مکتبة المفید، (بی‌تا)

52 الکافی محمد بن یعقوب کلینی 329 ق دار الکتب الاسلامیه، 1375 ش.

53 کتاب النسب ابو عبید القاسم بن سلام 224 ق دار الفکر، بیروت، 1410 ق.

54 الکشّاف

محمود بن عمر الزّمخشری 538 ق انتشارات البلاغة.

55 کشف الاسرار و عدة الابرار رشید الدین میبدی کشف الاسرار 520 ق انتشارات امیرکبیر، 1361 ش.

56 الکشف و البیان عن تفسیر القرآن ابو اسحاق احمد بن ابراهیم ثعلبی نیشابوری الکشف و البیان 427 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1422ق.

57 کفایة الاثر فی النصوص علی الائمة الاثنی عشر ابو القاسم علی بن محمد بن علی الخزاز القمی الرازی کفایة الاثر مرکز نور الانوار فی احیاء بحار الانوار،قم،1430 ق.

58کمال الدین و تمام النعمة محمد بن علی بن حسین (الصدوق) سازمان چاپ و نظر دار الحدیث، قم، 1380 ش.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

59 کنز العرفان فی فقه القرآن مقداد بن عبد اللّه السّیوری کنز العرفان 826 ق المکتبة المرتضویّة، 1384 ق.

60 لسان العرب محمد بن مکرّم المشهور بابن منظور 711 ق مؤسسة التاریخ العربی، بیروت، 1413 ق.

61 لغت‌نامه علی‌اکبر دهخدا 1334 ق انتشارات دانشگاه تهران، 1372 ش.

62 مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن الحسن الطبرسی مجمع البیان 548 ق انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1376 ش.

63 المحبّر محمد بن حبیب

245 ق دار الآفاق الجدیدة، بیروت.

64 المحرر الوجیز فی تفسیر کتاب العزیز قاضی ابو محمد عبد الحق بن غالب بن عطیّة اندلسی المحرر الوجیز 546 ق 1395ق.

65 مصباح الکفعمی المصباح، جنة الامان العراقیة و جنة الایمان و الباقیة جنة الامان الراضی، زاهدی، قم، 1405 ق.

66المصباح المنیر احمد بن محمد بن علی المقری الفیومی المصباح 770 ق دار الکتب العلمیه، 1928 م.

67 معالم التنزیل الحسین بن مسعود الفرّاء البغوی معالم التنزیل، بغوی 516 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1414 ق.

68 معانی الاخبار محمد بن علی بن الحسین الصّدوق 381 ق انتشارات اسلامی، 1361 ش.

69 معجم مقاییس اللّغة احمد بن فارسی بن زکریا 395 ق انتشارات دفتر تبلیغات حوزه قم، 1404 ق.

70 المغازی محمد بن عمر بن واقد 207 ق مؤسسة الاعلمی، بیروت، 1409 ق.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

71 مفاتیح الغیب المعروف بالتفسیر الکبیر محمد بن عمر الرّازی الملقب بفخر الدین التفسیر الکبیر 606 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1415 ق.

72 مفحمات الاقران فی مبهمات القرآن جلال الدین السیوطی مفحمات الاقران 911 ق مؤسسة الرسالة، بیروت، 1406 ق.

73 مفردات الفاظ القرآن الرّاغب الاصفهانی مفردات

425 ق دار القلم، دمشق، 1412 ق.

74 المقام الاسنی فی تفسیر الاسماء الحسنی ابراهیم بن علی العاملی الکفعمی المقام الاسنی 509 ق مؤسسة قائم آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم .

75 مقتضیات الدرر و ملتقطات الثمر می‌رسید علی حائری تهرانی مقتضیات الدرر دار الکتب الاسلامیة، تهران، 1377ش.

76 مناقب آل ابی طالب محمد بن علی شهرآشوب 588 بیروت، دار الاضواء، 1412 ق.

77مناهل العرفان فی علوم القرآن محمد عبد العظیم الزرقانی مناهل العرفان دار الکتب العلمیه، بیروت، 1416 ق.

78 المیزان فی تفسیر القرآن سید محمدحسین طباطبایی المیزان 1402 ق جامعه

مدرّسین، قم، 1393 ق.

79 نثر طوبی میرزا ابوالحسن شعرانی دار الکتب الاسلامیة، تهران، 1398 ق.

80 النّکت و العیون علی بن محمد بن حبیب الماوردی النکت و العیون، ماوردی 450 ق دار الکتب العلمیه، بیروت، 1412 ق.