تفسیر راهنما جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

پیشگفتار

اشاره

بسم اللّه الرحمن الرحیم

با نشر اولین جلد از این اثر - که در نهایت زمینۀ تدوین کلید مفاهیم قرآنی را فراهم می‌آورد - تحقق آرزوهای دیرینم را نزدیک می‌یابم. آرزوهایی بس دیر پای که از دوران تحصیل و تحقیق در معارف اسلامی، در اندیشه و روحم ریشه گرفته بود. دورانی که به قرآن - این تجلی گاه خداوند برای خلق و این میزان قسط و محور هدایت - می‌اندیشیدم و آن را در جامعه مهجور می‌یافتم و طریق بهره‌گیری از آن را برای محققان و جویندگان شهد شفابخش دردهای فردی و اجتماعی امت اسلام، دشوار می‌دیدم و از این رنج می‌بردم.

گاه اتفاق می‌افتاد که برای پی‌بردن به نظر قرآن دربارۀ یک موضوع، ناگزیر از مطالعۀ تمامی آن می‌شدم و این کار برای تحقیق در موضوعی دیگر، باید تکرار می‌شد. در نتیجه، کاوش در هر موضوع، فرصتی طولانی می‌طلبید و روند تحقیق به کندی می‌گرایید.

متأسف بودم که چرا امت اسلامی طی قرن‌ها، آن گونه که باید برای این کتاب - که عهد الهی با مردم و درمان مبارک و راستین دردهای روح و جسم جامعۀ انسانی است - سرمایه گذاری بایسته‌ای نکرده و در طول این روزگار طولانی دائرة المعارفی قرآنی تدوین نشده است تا جویندگان معرفت و حکمت و پژوهندگان نور و هدایت، به آسانی از آن بهره گیرند و آرامش روح، شفای قلب و اطمینان خاطر پیدا کنند.

از هست‌ها تا بایدها

البته آنچه آوردیم بدان معنا نیست که هرگز کاری در این عرصه صورت نگرفته است؛ بلکه مقصوداین است که میان آنچه صورت گرفته و تاکنون عرضه شده، با آنچه می‌بایست انجام گیرد، فاصلۀ بسیار وجود دارد.

تفاسیری که محققان و دانشمندان اسلامی در هر عصری همپای معارف همان عصر تدوین کرده‌اند، ذخیره‌های گران بهایی است که در اختیار ما قرار دارد؛ اما بهره‌گیری از این منابع، نیازمند صرف وقت و نیروی بسیار است و همواره این نگرانی را برای محقق بر جای می‌گذارد که به همۀ ابعاد و نظرگاه‌های قرآن دست نیافته است.

هم چنین تفسیرهای موضوعی و راهنماهای لفظی و معنوی موجود، مانند تفصیل الآیات، المعجم المفهرس، الجامع لمواضیع الآیات و نظایر آنها، برآورندۀ تمامی نیاز محققان نیست.

احساس تکلیف

در همان دوران، یکی از دوستان دانشمندم - که روی چند موضوع تحقیق قرآنی کرده و در طی آن سال‌ها رنج برده بود - در سفری همۀ آن دستاوردهای تدوین شدۀ تحقیقی را از دست داد که این، مایۀ حسرت شدید من و دوستان گردید.

در آن زمان بر خود فرض می‌دیدم که برای هموار ساختن مسیر تحقیق در قرآن و ایجاد سرعت و اتقان بیشتر در برداشت‌ها و دریافت نگرش‌های قرآنی و رفع این نقیصه از فرهنگ دینی و معرفتی، اقدامی بکنم. آن روزها، روزگار تلخ استبداد بود و بسیاری از نیروها و فرصت‌های ما، صرف مبارزه می‌شد و مجالی بایسته برای تحقق این احساس مقدس و آرمان عالی دست نمی داد.

فرصت‌های گذرا

در طول مبارزات، هر بار که به زندان می‌افتادم، پس از سپری کردن دوران بازجویی و بازپرسی - که معمولاً به خاطر هیجان‌ها و التهاب‌ها و نگرانی‌ها، امکان فکر و تحقیق از انسان سلب می‌شد و معمولاً هم در سلول انفرادی بودم و امکانات تحقیق نداشتم - به فکر انجام این مهم بودم، ولی دوران کوتاه این ادوار، فرصتی کافی برای تحقق این آرمان نبود.

چند بار در دوران انفرادی و بازجویی، با استفاده از قرآنی که در اختیارم بود، روی چند موضوع کار کردم. از جمله در زمینۀ «اشرافی گری»، «صبر»و«جهاد». در آن ایام، بیشتر وقتم به حفظ قرآن می‌گذشت که در مجموع، حدود 25 جزء قرآن را در چهار بار بازداشت کوتاه (شانزده‌ماه) حفظ کردم که اکنون متأسفانه به صورت مرتب در ذهنم محفوظ نمانده است.

منظور از این خاطرات، ترسیم عشق و علاقۀ وافر و احساس تکلیفی بود که نسبت به قرآن داشتم.

کتابی که در نگاه تمامی اهل قبله، اساسی ترین، غنی ترین و معتبرترین منبع معارف اسلامی، بلکه

بشری است. کتاب داوری، حکومت، نظم و حکمت. کتابی که «لاٰ یَأْتِیهِ الْبٰاطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لاٰ مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ» ⁽¹⁾اما با همۀ عزت و ارجمندی که این کتاب در جوامع اسلامی دارد، مع‌الأسف غریب و ناشناخته مانده است.

فرصت مناسب

سرانجام دعایم مستجاب گردید و فرصتی مناسب و مجالی گسترده برای پی ریزی این طرح و تحقق این آرزوی عمیق به دست آمد.

در سال 1354، پس از بازگشت از سفری که به منظور اهداف مبارزاتی صورت گرفته بود، توسط عناصر ساواک بازداشت شدم. در همان مراحل نخستین بازجویی، با توجه به شرایط آن روز و مدارک موجود در پرونده، معلوم می‌نمود که دوران زندانی ام طولانی خواهد بود. بدین جهت عزم را برای تهیۀ تحقیقی تحت عنوان «کلید قرآن » جزم کردم.

علی رغم کوفتگی‌ها و جراحات ناشی از شکنجه - که توان جسمی ام را به تحلیل برده بود - روحیه‌ام پایداری و نشاط لازم را برای آغاز این کار دارا بود.

از مأموران ساواک مستقر در کمیتۀ مشترک، خواستم تا قرآنی در اختیارم بگذارند، ولی آنان امتناع کردند؛ چون می‌دانستند قرآن برای ما در سلول‌های انفرادی، انیس خوبی است و رنج دردها، مشکلات و تنهایی را جبران می‌کند.

با وجود این، در اختیار نداشتن قرآن، نمی توانست مانعی برای تصمیم من در آغاز این راه مبارک محسوب شود. از حافظه ام یاری جستم؛ زیرا آن روزها، هنوز بیشتر آیات قرآن را با لفظ و ترتیب در حافظه داشتم. توفیق الهی مدد کرد و به نتایج خوبی رسیدم. با اینکه وسیلۀ یادداشت نداشتم؛ ولی صفحات ذهنم، انبوهی از مطالب و مضامین قرآن را در خود ثبت کرد و نظم داد.

طرح کلی کار، هماهنگ با اهداف مورد نظر، کاملاً در ذهنم جای گرفت. حدود یک ماه در کمیته، کار به همان صورت انجام شد، بی آنکه یک سطر نوشته و یادداشتی داشته باشم.

دوران بازجویی به انتها رسید و بالأخره از کمیته به زندان اوین منتقل شدم. جمعی از بهترین دوستان و هم رزمانم در بند شمارۀ یک اوین جمع بودند: آقایان طالقانی، منتظری، مهدوی کنی، لاهوتی، انواری، ربانی شیرازی و پس از چندی، آقایان کروبی، موحدی ساوجی، شهید عراقی، عسکر اولادی و دیگران به این جمع پیوستند. جمع وزین و قابل توجهی بود؛ دوران بازجویی‌ها

گذشته بود و التهاب و نگرانی نداشتیم.

مقداری کتاب و وسایل نوشتن در اختیارمان قرار داشت و در ملاقات‌ها نیز می‌توانستیم برخی از نوشت‌افزارها را از بیرون تهیه کنیم. فضای زیست زندان جمعی در مقایسه با زندان انفرادی، برای کار تحقیق و تفکر مناسب‌تر بود. خلاصه زمینه از هر جهت برای تحقق بخشیدن به آنچه در قرآن می‌جستم، فراهم گشت. نعمت و حجت خداوند بر من تمام بود و من هم متقابلاً بهترین نتایج‌تحقیقی را از این فرصت‌ها گرفتم و عمدۀ وقت خود را برای این کار وقف کردم.

اکنون نمی‌توانم برای خواننده ترسیم کنم که از توفیق به دست آمده تا چه اندازه خوشحال و شاکر بودم. در آن زندان با ناگوارایی‌هایش، به خاطر انس، الفت و پیوندی که با قرآن پیدا کرده بودم و شور و نشاطی که در خود احساس می‌کردم، روزی چند بار مضمون «أین الملوک و ابناء الملوک » را بر قلب یا زبان می‌گذراندم.

در مراحل نخستین کار، کتاب‌های تفسیری در اختیار نداشتم؛ ولی پس از مدتی، به تفسیر نیز دست یافتم.

شیوۀ کار

بعد از نماز صبح - که معمولاً بلافاصله پس از طلوع فجر بود - مشغول می‌شدم و تا نزدیک ظهر فقط به این کار می‌پرداختم. فقط برای صرف صبحانه و ورزش مختصر صبحگاهی و انجام نیازهای ضروری از کارم منفک می‌شدم. به جز روزهایی که مسؤول کار زندان بودم - که نظافت و ظرف‌شویی و سایر کارها، وقت می‌گرفت و در وقت دیگری، جبران می‌کردم - همه می‌دانستند که در این ساعات، نباید مرا به کار دیگری مشغول کنند. گاهی هم برای فهم مطلب، نیاز به مذاکره و مباحثه با دیگران پیش می‌آمد که - بحمد اللّه - از این جهت در محیط زندان، دستمان پر بود.

تا سورۀ اعراف، فقط تفسیر مجمع البیان را در اختیار داشتم و از سورۀ انفال به بعد، تفسیر المیزان هم رسید. غیر از قرآن و تفسیر، ابزار کارم قلم و دفترچۀ دویست برگی بود که سرانجام 22 دفتر از فیش‌های فشرده و مختصر و اشاره‌گونه کاملاً پر شد. نه کلاسور داشتم و نه وسایل و دیگر ابزار تسهیل‌کنندۀ کار، ولی اینها هم کافی بود.

صرفه‌جویی

برای استفادۀ بیشتر از وقت و امکانات محدود زندان و کوچک کردن حجم اسناد برای تسهیل

انتقال به خارج، فیش‌ها کوتاه، مختصر، اشاره‌ای و متراکم تهیه می‌شد؛ مثلاً چند مطلب را - که از یک آیه و یا بخشی از آن استفاده می‌شد - در کنار چند عنوان با یک جمله می‌نوشتم که اول بسیار دشوار بود و کم کم روان شده بود. چگونگی کار، به گونۀ ذیل بود:

انسان

تاریخ سابقۀ تاریخی جامعۀ متحد و بی اختلاف بشریّت

وحدت کان الناس أمة واحدة ...

جامعه

اختلاف

یا

انبیا

تبلیغ

بشارت نقش پاداش و کیفر و بشارت و انذار در تبلیغ انبیا

انذار فبعث اللّه النبیین مبشرین و منذرین ...

پاداش

کیفر

به طوری که ملاحظه می‌شود در این دو سه سطر، یازده فیش نوشته شده و با یک جمله - که به چندین عنوان مربوط است - چند فیش تهیّه شده است. بدین ترتیب معمولاً هر صفحۀ دفتر، حدود بیست فیش را می‌گرفت و چون در خیلی دفترها در هر دو طرف صفحه نوشته می‌شد، هر دفتر دویست برگی، حاوی هزارها فیش می‌شد.

طبعاً در تهیّۀ متن نهایی، عبارت اصلاح شده، رسا و مناسب برای مضمون فیش انتخاب می‌گردید و به لطف خدا و نورانیّت قرآن، آن چنان ذهن و قلمم روان شده بود که به محض مطالعۀ آیه، تابلو روشنی از مطالب و مضامین آیه، در ذهنم ترسیم می‌شد و سریعاً آن را در دفتر ثبت می‌کردم.

پس از مدتی کار، آقای فاکر به کمک من آمد؛ به این صورت که در جزوۀ جداگانه‌ای عنوان فیش‌ها و شمارۀ آیات را فهرست‌وار تنظیم می‌کردند که متأسفانه در جریان انتقال از زندان به خانه، آن جزوه‌ها مفقود شد و انتظار دارم برادران همکار این کار را پیگیری و آن فهرست مورد نظر را تهیه و منتشر کنند.

عبا و چادر

در دادگاه بدوی به شش سال زندان محکوم شدم. فکر کردم کار را در زندان می‌توانم تمام کنم، ولی در تجدید نظر، با توصیۀ آیت اللّه خوانساری، مدت حبسم به سه سال تقلیل یافت و معلوم شد که نمی‌توانم کار را در زندان تمام کنم. ازاین‌رو تصمیم به انتقال دفترها به خارج از زندان گرفتم.

همیشه این نگرانی بود که ساواکی‌ها محصول زحماتم را مصادره کنند؛ زیرا این گونه مزاحمت‌ها و رذالت‌ها را زیاد دیده بودیم و دوستان هم این خطر را گوشزد می‌کردند. در مقابل، خداوند راه نجات درست کرد: کم کم ملاقات‌ها بر خلاف معمول - که از پشت شیشه و با تلفن بود - حضوری انجام می‌گرفت و من در هر ملاقاتی، با نگرانی و اضطراب، یک یا چند دفتر از زیر عبا به دست همسرم در زیر چادر می‌دادم و او با شجاعت مخصوص خود خطر را می‌پذیرفت. همسرم، محصول کارم را که می‌دانست برایم و برای جامعۀ اسلامیمان با ارزش است، از زندان بیرون می‌برد که به لطف خدا، خطری هم پیش نیامد.

بیرون از زندان

سال آخر زندان، انقلاب اسلامی اوج گرفته بود و سقوط نظام منحوس پهلوی به وضوح قابل پیش‌بینی بود و زندانیان دسته دسته مورد عفو قرار می‌گرفتند. گو اینکه تا همان اواخر، عدۀ زیادی از زندانیان - که دوران حبسشان تمام شده بود - برخلاف مقررات موجود خود رژیم، اجباراً در زندان نگاه داشته می‌شدند که به آنها «ملی کش » گفته می‌شد.

حدود ده روز از سه سال محکومیتم، مشمول عفو شد و پیش از پیروزی انقلاب، آزاد شدم؛ چون کنترلی نبود، تمام نوشته‌هایم را با خود به خانه آوردم. بنا داشتم که در خانه، کار قرآن را ادامه دهم و روزهای اول هم چند ساعتی وقت، برای آن صرف می‌کردم ولی به زودی معلوم شد که مسؤولیت‌های من در جریان انقلاب، بیشتر از آن بود که بتوانم وقت فارغی برای ادامۀ این تحقیق داشته باشم.

تفکیک فیش‌ها

پس از پیروزی انقلاب، صدا و سیما برای تهیۀ مطالب دینی و اجتماعی مناسب انقلاب از من کمک خواست؛ زیرا در آن زمان، آرشیوشان از این گونه مطالب خالی بود. آقای معادیخواه - که در

فیش‌برداری به من کمک می‌کرد و جمعی از طلاب و دانشجویان را به این منظور به کار گرفته بود و از این اثر اطلاع داشت - از من خواست که یادداشت‌ها را برای استفادۀ برنامه‌های دینی و اجتماعی در اختیارشان قرار دهم و من قبول کردم و متقابلاً خواستم که فیش‌ها را تفکیک کنند و آنها هم چنین کردند. در نتیجه، کلاسورهای زیادی به ترتیب حروف، با فیش‌های مستقل به وجود آمد و فهرستی ناقص هم شکل گرفت که یک نسخه هم به من دادند.

در ضمن کار تحقیقی دیگری هم که قبل از بازداشت، در تهران و قم دربارۀ زندگی ائمه(ع) به کمک جمعی از دوستان و هم رزمان انجام می‌دادیم و یادداشت‌های گران بهایی جمع شده بود، به صدا و سیما داده شد که گویا آن کار هم توسط دفتر تبلیغات در دست تکمیل است.

در مرحلۀ بعد، بخش فرهنگی حزب جمهوری اسلامی به سرپرستی آقای دعاگو، عهده‌دار تکمیل کار کلید قرآن شد و پیشرفت‌هایی هم داشتند که متأسفانه ناتمام رها شد و در آن مرحله صبیۀ بزرگم، فاطمه هاشمی، کمک زیادی کرد.

در این فاصله، مراکز انتشاراتی دیگری هم با اطلاع از این سرمایه، برای تکمیل کار مراجعه می‌کردند، دفتری را می‌گرفتند و می‌رفتند و معمولاً دورنمای سنگین و دامنۀ وسیع کار، آنها را وادار به اظهار عجز می‌کرد، ولی در تمام این مدت، هیچ وقت در تصمیم به ادامۀ کار خللی وارد نشد و مشاهدۀ نیازهای امت اسلامی، آن هم پس از پیروزی انقلاب و سیل تقاضاهای گوناگون برای شناخت بیشتر قرآن، ایمانم را به ضرورت ادامۀ کار قوی تر می‌کرد.

دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیّۀ قم، بخش مرکز فرهنگ و معارف قرآن

نیازها و ضرورت‌ها، حوزه‌های علمیه را وادار به تحقیق بیشتر در ابعاد معارف اسلامی نمود و گروه‌های تحقیقی در بسیاری از رشته‌ها به صورت خودجوش یا تحت هدایت مسؤولان شکل گرفت.

دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیّۀ قم برای ادامۀ این کار و تکمیل طرح به این جانب مراجعه کرد و من هم با کمال اشتیاق پذیرفتم. پس از چندی، فضلای این دفتر با هدف و شیوۀ کار آشنا شدند.

باتوجه به کثرت نیازها و میدان‌های فراوان کارهای اجرایی یا علمی زودبازده و کمی تعداد دانشمندان شایستۀ کارهای تحقیقاتی دیربازده و حوصله بر، همکاری مشتاقانۀ برادرانی فاضل و طلبه‌های سخت‌کوش - که در «مرکز فرهنگ و معارف قرآن » برای تکمیل این طرح در تلاشند - فرصت مغتنمی دیگر و امدادی الهی برای این جانب و این هدف مقدس است. به راستی از اینکه

می‌بینم جمعی از افاضل حوزۀ علمیّۀ قم به اهمیت کار پی‌برده‌اند و برای آن دل می‌سوزانند و نیرو صرف می‌کنند وبهتراز خود من کار را اداره می‌کنند، بار دیگر همان حالت شکر و سپاسی را که در شروع کار در قلب و دلم جای گرفته بود، با عمق بیشتری احساس می‌کنم و پژمردگی چند سال دوران رکود کار را در حال جبران می‌بینم.

در این جا لازم است اعتراف کنم که در سایۀ کار دسته جمعی و مشاوره و هماهنگی جمع قابل توجهی از فضلای حوزۀ علمیّۀ قم، کیفیت کار از آنچه که در طرح و عمل من بود، بهتر شده و دورنمای طرح، روشن تر و امید بخش تر گردیده است.

هدف

اشاره

چنان‌چه یاد شد، هدف از تدوین و تنظیم این برداشت‌های قرآنی، تهیۀ مجموعه‌ای بود که کلید مفاهیم و معارف قرآنی به شمار آید. البته وقتی کار در اختیار «مرکز فرهنگ و معارف قرآن» قرار گرفت، آنان به گستردگی فرایند تحقیق در معارف قرآنی افزودند و به جز هدف یاد شده، اهداف دیگری را نیز در نظر گرفتند و برای آن برنامه‌ریزی کردند که در مجموع، چهار هدف اصلی شکل گرفت و «کلید قرآن» به عنوان دومین آن هدف‌ها به شمار آمد. اهداف مذکور به ترتیب چنین‌است:

1 - تفسیر ترتیبی موضوعی

کلیۀ برداشت‌ها و فیش‌های قرآنی به ترتیب سوره‌ها (از سورۀ حمد تا پایان) - به همین شکل که در این جلد مشاهده می‌گردد - تنظیم یابد؛ یعنی، ذیل هر آیه، آنچه از آن استفاده می‌شود به ترتیب منطقی و دسته‌بندی شده، آورده شود.

فایده‌ای که این شیوه در بر دارد، عبارت است از:

الف) تفسیر کاملی از قرآن، بدون مطالب غیر تفسیری و با زبان ساده و با پرهیز از بحث‌های متفرقه.

ب) بهره‌گیری از روش دسته‌بندی برداشت‌ها و مفاهیم آیات قرآنی در مراکز آموزشی و تحقیقی.

ج) ارائۀ موضوعات مرتبط به یک آیه برای کارهای تحقیقی.

د) فراهم‌سازی توسعه و تکامل و نقد بحث‌های موضوعی قرآن.

2 - فرهنگ موضوعی قرآن (کلید قرآن)

همراه با تهیۀ تفسیر ترتیبی، فهرست موضوعی الفبایی عناوین و مطالب، جمع آوری می‌گردد و به سوره و آیۀ مربوط به آن ارجاع می‌شود به عنوان مثال در بحث جهاد، نشانیِ کلیۀ آیاتی که دربارۀ آن مطلبی دارد، فهرست گونه آورده می‌شود.

3 - بانک اطلاعات معارف قرآن کریم

در این مجموعه، کلیۀ منابع، مآخذ و مدارک معارف قرآنی، نخست شناسایی و گردآوری می‌شود و سپس محتوای آنها بر اساس نظمی منطقی و نظام‌دار و پیوسته، طبقه‌بندی می‌گردد. اطلاعات و اسناد گرد آمده در این بخش - علاوه بر کاربرد گسترده ای که برای محققان و مراکز تحقیقی دارد - سرمایۀ پر باری است که در تدوین تفسیر موضوعی به کار خواهد آمد.

4 - تفسیر موضوعی قرآن

نهایی‌ترین و اساسی‌ترین هدف در این مجموعه، تهیۀ تفسیر موضوعی، پس از گردآوری برداشت‌ها و دسته‌بندی موضوعات و آماده شدن بانک اطلاعات قرآن کریم است.

لازم به یادآوری است که همراه با این تلاش‌ها، معارف و اطلاعات گرد آمده به رایانه منتقل می‌شود که این، خود در تنظیم سریع مفاهیم و معارف ژرف و گستردۀ قرآن و نمایاندن ارتباط و پیوستگی این معارف با یکدیگر نقشی به سزا دارد و زمینۀ پیوند و پردازش اطلاعات قرآنی را به وجود می‌آورد.

عدم استفاده از این صنعت بدیع و عظیم و حیرت انگیز در این میدان بی انتها که «وَ لَوْ أَنَّ مٰا فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلاٰمٌ وَ الْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مٰا نَفِدَتْ کَلِمٰاتُ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ » ⁽¹⁾ظلمی به معارف اسلامی و بشریت نیازمند به آن است. امیدواریم حوزه‌های علمیه، با بهره‌گیری هر چه بیشتر از چنین امکانات پیشرفته و نیرومندی، بتواند ظلمی را که در گذشته بر فرهنگ و معارف اسلامی رفته است، جبران کند.

شکی نیست که با تحقق اهداف یاد شده، کار پژوهش در قرآن و فرهنگ غنی اسلام پایان

نخواهد گرفت؛ بلکه این همه، خود زمینه‌ای هموار برای تحقیقات برتر و عمیق‌تر خواهد بود و مطمئناً هر روز چیزی بر این اثر افزوده خواهد شد و مستدرک‌های این دائرة المعارف در طول تاریخ آینده، به مراتب از اصل اثر، بزرگ تر، عمیق تر و جامع تر خواهد گردید.

من این رشد را در دوران کوتاه کار خود به روشنی دیده ام. مقایسۀ دفترهای اوایل و اواخر خود من و حجم سنگین فیش‌های افزوده شده توسط عزیزانی که در مرکز فرهنگ و معارف قرآن بذل جهد کرده‌اند، گواه این مدعاست.

از هم اکنون روشن است که هر یک از موضوعات این اثر را اگر به دست متخصص مربوط بسپاریم، سؤالات و جواب‌های جدیدی را می‌تواند بر آن بیفزاید و هر آیه یا جمله و گاهی کلمه‌ای از قرآن را اگر دانشمند هر علم و فنی، از دیدگاه خود مورد توجه قرار دهد، مطالبی از آن می‌فهمد که به اندیشۀ غیر متخصص راه پیدا نمی کند و این راز جاودانگی مفاهیم قرآنی است که از منبع لایزال وحی سرچشمه یافته است و این عینیت سخن ارجمند امیرالمؤمنین علی(ع) است که فرمود: «نورا لا تطفأ مصابیحه و سراجا لا یخبو توقده ، و بحرا لا یدرک قعره » ⁽¹⁾.

اکبر هاشمی رفسنجانی

مقدمه

ضرورت بازگشت به قرآن

قرآن معجزه جاوید واپسین پیامبر آسمانی است که خدای دانا آن را فرو فرستاده «تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ » ⁽¹⁾تا بشر را از تاریکی‌ها برهاند و به نور رهنمون سازد «کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ» ⁽²⁾این کتاب والامرتبه «بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِیدٌ» ⁽³⁾از هر گونه دگرگونی و دستبرد مصون است «إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ » ⁽⁴⁾و به اقتضای اعجازش تا قیام قیامت، حقانیت و الهی بودن خویش را با صدایی رسا اعلان می‌نماید و مدعیان را به مبارزه می‌طلبد «أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ » ⁽⁵⁾. بر مسلمانان است که در همه روزگاران به این کتاب الهی تمسک جویند و در گرداب‌های فتنه، با آن آرام گیرند «فاذا التبست علیکم الفتن کقطع اللیل المظلم فعلیکم بالقرآن » ⁽⁶⁾.

امیرمؤمنان علیه السلام در ضرورت پای‌بندی و توجه به قرآن می‌فرماید: «آگاه باشید که شفاعت قرآن پذیرفته، سخنش تصدیق می‌شود. آن کس که قرآن در قیامت، شفاعتش کند، بخشوده، و آن کس که قرآن از او شکایت کند، محکوم است. در روز قیامت ندادهنده‌ای بانگ می‌زند: آگاه باشید! امروز هر کس گرفتار بذری است که کاشته و نیز عملی که انجام داده، جز اعمال سازگار با قرآن؛ پس در شمار عمل کنندگان به قرآن باشید. از قرآن پیروی کنید. با قرآن خدا را بشناسید و خویشتن را با قرآن اندرز دهید. رأی و نظر خود را در برابر قرآن، متّهم کنید و خواسته‌های ناسازگارتان با قرآن را،

نادرست بشمارید.

⁽¹⁾ .

امامان معصوم(ع) در روایاتی فراوان مردم را به گرد آمدن در پیرامون قرآن دعوت کرده و همواره آن را سند اصلی و محک تشخیص سره از ناسره، معرفی کرده‌اند احادیث «عرضه بر قرآن» نمونه‌ای از این مجموعه روایت‌ها است. ⁽²⁾آری، همۀ معارف و احکام باید در پرتو قرآن پالایش گردد تا از نفوذ هر گونه کجی و انحراف در آن جلوگیری شود و از دستبردها، تحریف‌ها، کج اندیشی‌ها و کج‌فهمی‌ها مصون بماند.

قرآن و حقایق آن، محدود به زمان، مکان، وضعیت و تاریخ خاصی نیست؛ بلکه حقایقی ابدی و جاودانه است که گذر زمان، هیچ گاه آن را کم‌رنگ نمی‌کند و از درخشش آن نمی‌کاهد. از امام هشتم(ع) نقل شده است: «ان اللّه تبارک و تعالی لم یجعل القرآن لزمان دون زمان و لا لناس دون ناس فهو فی کل زمان جدید». ⁽³⁾سخن قرآن کهنه شدنی نیست و هر زمان سخنی تازه و موضوعی درخور برای مردم دارد که تشنگان حقیقت را سیراب می‌کند. تطور زمان و زبان و نیاز هر عصر، اقتضا دارد که در هر برهه متناسب با سطح درک و فهم قشرهای مردم، قرآن تفسیر و تجزیه و تحلیل شود. از همین رو دانشمندان و متفکران بزرگ در طول پانزده قرن پس از نزول قرآن، متناسب با نیازهای زمان، به شرح و تفسیر قرآن پرداخته‌اند.

فراهم ساختن مجموعۀ گران سنگ تفاسیر قرآن - که به دو هزار دوره می‌رسد - تلاشی است که در پی درک این نیاز پدید آمده است. روشن است که علاوه بر تطور زبان و اصطلاحات، نیازهای هر دوره نیز با دوره‌های دیگر تفاوت دارد. در هر برهه، موضوعات و مسائلی مطرح می‌گردد که گاه دارای پیشینۀ تاریخی نیست تصوری پیشین از آن وجود نداشته است.

پس در هر زمان باید موضوعات و مسائل خاصّ آن دوره را به قرآن عرضه نمود و پاسخ‌ها را از آن دریافت کرد: «ذلک القرآن فاستنطقوه؛ ⁽⁴⁾آن قرآن است، پس خواهید که سخن گوید.» از مفسر بزرگ معاصر، مرحوم علامه سید محمد حسین طباطبائی(ره)، نقل شده است که «در هر دو سال باید تفسیری جدید بر قرآن نوشته شود.» ⁽⁵⁾

سیر تکوین تفسیر راهنما

همان سان که طرّاح این اثر، خود، در مقدمه یادآوری نموده، این تلاش برای دسترسی آسان و سریع مبلغان اسلامی و فرهیختگان دین‌پژوه به موضوعات قرآنی، بنیان یافته است. این نیاز همواره ذهن آن دانشور مجاهد را به خود مشغول داشته و در انتظار فرصتی خجسته برای پاسخ به این نیاز پردامنه بوده تا آن‌گاه که به سال 1354 پس از انجام سفری مبارزاتی، در بند دژخیمان نظام ستم‌شاهی گرفتار آمد و از همان آغاز دریافت که دیرزمانی باید آن سوی میله‌ها به سر بَرَد. از همین‌جا مصمم شد تا دوران جهاد و اجتهاد را با هم پیوند زند و این آرزوی دیرین را به ثمر بنشاند.

وی به رغم کمبود ابزارهای پژوهش، با بررسی همه آیات قرآن و تأمل در آنها 30000 برداشت از مفهوم‌ها و موضوعات قرآن کریم را در 22 دفتر دویست برگ، در سه سال فراهم آورد. هم‌زمان با شکوفایی انقلاب مبارک اسلامی و آزادی آن آزادمردان، او بر آن شد که حاصل این برداشت‌ها را در قالبی مدوّن عرضه نماید. اما نیازهای چشمگیر و حیاتی آن سال‌های سخت، وی را به عرصه مسؤولیت‌های دشوار کشانید و انجام این کار علمی را در پی انداخت تا آن‌گاه که به سال 1366 قرعه این فال خجسته به نام دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم زده شد. دفتر با فراخوانی گروهی از دانشوران حوزه، سازمانی با نام «مرکز فرهنگ و معارف قرآن» بنیان نهاد. این مرکز با بهره‌گیری از دستاوردهای آن بزرگوار و نیز با کار جمعی و گروهی و تأمل در آیات، آن یادداشت‌ها را تکمیل نمود.

هم‌زمان با فیش‌برداری و نمایه‌زنی و نگارش موضوعات - که مقدمه رسیدن به فرهنگ جامعی از موضوعات قرآن بود - دریافت که عرضۀ مجموعه برداشت‌های ذیل هر آیه به شکل مستقل نیز فواید بسیار دارد؛ زیرا در میان تفاسیر ترتیبی جای چنین اثری خالی بود و می‌توانست پشتوانه طرح عظیم «کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم» باشد. بدین ترتیب، تفسیر راهنما که مجموعه‌ای بیست مجلدی و مشتمل بر ده‌ها هزار برداشت است، شکل گرفت.

اصول و ضوابط تدوین تفسیر راهنما

در شکل‌گیری این اثر، پژوهشگرانی بسیار در چندین گروه همکاری داشته‌اند. اصول هماهنگی کار ایشان، چنین است:

1- برداشت‌ها براساس مشهورترین قرائت، یعنی قرائت حفص از عاصم که منتسب به قرائت

امیرالمؤمنین علی(ع) است، صورت گرفته؛ و از قرائت‌های دیگر، هر چند مشهور، برداشتی نشده است.

2- همه برداشت‌های ارائه شده مورد پذیرش پژوهشگران این طرح است و محققان تنها بر پایۀ سخن دیگران، برداشتی ارائه نکرده‌اند. البته برداشت‌های احتمالی را نیز برای جامعیت کار آورده و آن را با نهادن ستاره مشخص کرده‌ایم.

3- برای جامعیت برداشت‌ها، پژوهشگران به قیود و اوصاف، شأن نزول‌ها، مفاهیم التزامی، و سیاق و ساختار ادبی آیات توجه داشته‌اند.

4- هر یک از آیات به تنهایی بررسی شده و هیچ‌گاه از دو یا چند آیه - هر چند کاملاً به هم پیوسته باشند - یکجا برداشت نشده است.

5- تا حد امکان، ترجمه ارائه شده در ذیل آیات هماهنگ با فهم نویسندگان تفسیر و سازگار با برداشت‌ها است.

6- در ذیل برداشت‌هایی که به روشنی از آیات استفاده نشده، چگونگی برداشت توضیح داده شده است.

7- با آن که این تفسیر در زمرۀ تفسیرهای روایی نیست، روایاتی که به بیان ظواهر آیات پرداخته و ابهامی را از آن زدوده، مورد توجه قرار گرفته و متن عربی و ترجمه آن در پایان برداشت‌ها آمده است.

8- موضوعات و کلیدواژه‌های اصلی هر آیه در پایان هر یک آمده است.

9- در ذیل هر برداشت، تمام یا بخشی از آیه مستند برداشت ذکر شده است.

10- در چینش برداشت‌ها ترتیب منطقی رعایت شده است.

منابع

پژوهشگران این اثر برای آشنایی بیشتر با واژگان قرآنی، از این کتاب‌ها بهره برده‌اند:

مفردات راغب؛ لسان العرب؛ القاموس المحیط؛ المصباح المنیر؛ معجم مقاییس اللغة؛ تاج العروس؛ نهایه ابن اثیر؛ صحاح جوهری. نیز افزون بر دقت‌ورزی فردی و گروهی دربارۀ آیات، برای برداشت‌های بیشتر دست‌کم به ده تفسیر مراجعه کرده‌اند: مجمع البیان طبرسی؛ المیزان علامه طباطبایی؛ تبیان شیخ طوسی؛ تفسیر کبیر فخر رازی؛ تفسیر کشاف زمخشری؛ تفسیر قُرطُبی؛ کشف الأسرار میبدی؛ روح المعانی آلوسی؛ التحریر و التنویر ابن‌عاشور؛ فی ظلال القرآن سیدقطب.

مأخذهای روایی برای استخراج روایات تفسیری، عبارتند از: احتجاج طبرسی؛ اختصاص شیخ مفید؛ استبصار شیخ طوسی؛ المیزان علامه طباطبایی ؛ امالی شیخ صدوق؛ امالی شیخ طوسی؛ بحارالانوار علامه مجلسی؛ تفسیر برهان؛ بصائر الدرجات؛ تأویل الآیات الظاهرة؛ تفسیر تبیان؛ تحف العقول؛ توحید صدوق؛ تهذیب شیخ طوسی؛ ثواب الاعمال شیخ صدوق؛ خصال شیخ صدوق؛ الدر المنثور جلال الدین سیوطی؛ دعائم الاسلام؛ رجال کشّی؛ تفسیر صافی؛ تفسیر طبری؛ علل الشرائع؛ تفسیر عیّاشی؛ عیون اخبار الرضا؛ غیبت شیخ طوسی؛ غیبت نعمانی؛ تفسیر فرات کوفی؛ قرب الإسناد؛ تفسیر قمی؛ کافی؛ کشف الغُمّة؛ کمال الدین صدوق؛ مجمع البیان؛ مَحاسن برقی؛ معانی الأخبار؛ مصباح الشریعة؛ مناقب ابن شهر آشوب؛ من لایحضره الفقیه؛ نهج‌البلاغة؛ نور الثقلین.

ویژگی‌های تفسیر راهنما

اشاره

برخی از ویژگی‌های تفسیر راهنما از اصول و مبانی پیش‌گفته روشن می‌شود. با این حال، مهم‌ترین ویژگی‌های این اثر را که در اقبال عام و خاص بدان سهمی بسزا داشته، بر می‌شمریم:

1- جامعیت

نگرش این اثر بر پایه رنگ و حال و هوای خاصی همچون ادب، عرفان، کلام، تربیت، و علوم عقلی و نقلی نبوده؛ بلکه از همه سو و هر زاویه، به مفاهیم قرآنی نگریسته است. بر این اساس، موضوعات گوناگون در عرصه‌های مختلف از قرآن کریم برداشت شده است.

2- نوآوری

در این اثر، همراه بهره‌وری از آرا و انظار مفسران بزرگ، نواندیشی‌ها و نوزایی‌ها نیز جلوه یافته که هم تراویده ذهن جوان و پویای طراح آن، و هم برخاسته از دیدگاه‌های نوگرایانه محققان مرکز بوده است.

3- طراحی تازه در ارائه مطالب

هر موضوع و مفهومی که از ظاهر آیات برداشت شده، با شماره مستقل ثبت گشته؛ و هر گاه برداشتی به سادگی از ظاهر آیه ممکن نبوده، توضیحی فشرده در پی آن آمده است.

4- جداسازی برداشت‌های قرآنی از روایات

سخن معصومان که مفسران حقیقی قرآنند، در پی برداشت‌های قرآنی ذکر گشته تا میان آن‌ها آمیختگی پیش نیاید. البته به روایاتی اکتفا شده که جنبه تفسیری دارند و ابهامی از آیه می‌زدایند یا

مطلبی افزون بر برداشت‌های استخراج شده دارند و یا یکی از احتمال‌های راه یافته در آیه را تعیّن می‌بخشند. مجموعِ این روایات نزدیک به 3000 است.

5- تهیه فهرست موضوعی

در پایان هر آیه و آن‌گاه، در پایان هر مجلّد، موضوعات و مفهوم‌های فرادست آمده به صورت الفبایی - موضوعی تدوین گشته و در نمایه عنوان‌های اصلی و فرعی دسته‌بندی شده‌اند. این نمایه سرانجام در یک جا فراهم خواهد آمد. بدین‌سان، پژوهندگان می‌توانند در هر موضوع خرد و کلان قرآنی، از این اثر «راهنما»یی جویند.

6- حاشیه‌گریزی

این مجموعه از هر گونه حاشیه و مطلب غیرتفسیری تهی است و به سخنانی اکتفا نموده که توضیح‌گر برداشت‌ها از آیات باشند. بدین‌گونه در عین جامعیت، اختصار را نیز رعایت کرده است.

با این همه، «تفسیر راهنما» مانند هر اثر سترگ دیگر، از کاستی و لغزش پیراسته نیست. امید است با عنایت و تذکر اهل تحقیق، لغزش‌هایش کاسته و امتیازهایش افزوده شود.

مراحل کار

برای تصویب هر یک از برداشت‌های تفسیری، مراحل مختلفی طی شده است:

مرحلۀ اول: فیش‌برداری از موضوعات مفاهیم و پیام‌های هر آیه. در این مرحله، پژوهشگران سازمان یافته در گروه‌های گوناگون، با مراجعه به تفاسیر مهم و عمده و منابع لغوی به سراغ آیات می‌رفتند و با دقت و تأمّل و حوصله، موضوعات آشکار و پنهان هر آیه را استخراج می‌کردند و برداشت‌ها را در برگه های مخصوص ثبت و سپس در گروه خود، از آن دفاع می‌کردند. گروه نیز آنچه را که در پیرامون هر آیه، پس از گفت و گو می‌پذیرفت، در برگه‌های مخصوص ثبت می‌کرد.

مرحلۀ دوم: کنترل کار از نظر یکسان‌سازی علمی و کیفیت و کمیت آن؛ هم‌چنین تقریر مطالب با شیوه‌ای همسان و رفع نواقص و اشکالات موجود در کار.

مرحلۀ سوم: ویرایش نهایی از جنبۀ لفظ و محتوا و نگارش توضیحات.

مرحلۀ چهارم: نمایه‌سازی برداشت‌ها. در این مرحله، کلیه برداشت‌ها، نمایه‌سازی شده و پس از ورود به رایانه و انجام پردازش‌های لازم و تهیه فهرست‌های مختلف، برای ارائۀ نهایی آماده می‌گردید.

بازنگری تفسیر راهنما

تکامل تدریجی این اثر در بیش از پانزده سال صورت پذیرفت و از پژوهشگران فراوان استفاده شد. ازاین‌رو، در گفت‌وگو با قرآن پژوهان و نیز در همایش تجلیل از پدید آورندگان تفسیر راهنما، برخی کاستی‌های اثر و راهکارهای تکمیل آن طرح گشت. برای هماهنگ‌سازی مجلدهای اثر و برطرف کردن کاستی‌های آن مقرر گردید حجت‌الاسلام والمسلمین آقای ابوطالب طالبی، از اعضای باسابقه گروه تفسیر، مسؤولیت بازنگری آن را عهده‌دار شوند و مجموعه مجلدات را به صورت یکدست و هماهنگ ارائه دهند. این کار بیش از دو سال به طول انجامید که شامل این تلاش‌ها بود:

1- هماهنگ‌سازی روایات مجلدهای دوم و سوم و چهارم با سایر مجلدات (ذکر متن روایات در پایان برداشت‌ها، ترجمه روایات در ذیل آن‌ها و حذف برداشت‌های روایی).

2- اعراب گذاری ضروری برای روایات از آغاز تا پایان.

3- هماهنگ‌سازی برداشت‌ها با ترجمه.

4- آوردن ترجمه آیات در مجلدات اول تا هفتم و اصلاح ترجمه مجلد هشتم.

5- حذف، اضافه و اصلاح برداشت‌ها در همۀ مجلدها.

6- اصلاح توضیحات ذیل برداشت‌ها.

7- هماهنگ‌سازی نمایه‌های پایان هر آیه و نیز پایان هر مجلد با مدخل‌ها و موضوعات مصوّب در مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

8- حذف نمایه‌های فرعی در پایان هر آیه و پایان هر مجلد که با توجه به ارائه فهرست الفبایی موضوعی تفسیر راهنما و نیز انتشار کتاب ارزشمند «فرهنگ قرآن» (کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم) نیازی به آن نبود.

آثار و برکات

این کار سترگ تنها در بستر خویش نمانده و چون جویباری به کرانه‌های دیگر دامن کشیده و برکات خود را به اذن حضرت پروردگار این سو و آن سو گسترده است. برخی از این آثار خیر عبارتند از:

1- پرورش ده‌ها قرآن‌پژوه در عرصه‌های گوناگون.

2- برپایی کتابخانه تخصصی قرآن کریم که با احتوا بر 15000 عنوان در 52000 مجلد و 340

عنوان تفسیر کامل و 1500 عنوان تفسیرِ بخشی و ترجمه‌های قرآن شریف به 65 زبان زنده دنیا، به گنجینه‌ای ارزنده در جهان اسلام تبدیل شده و شماری بسیار از دانش‌پژوهان را پشت و پناه است.

3- تدوین اصطلاح‌نامه مفاهیم و موضوعات و اعلام قرآن.

4- ترجمه دقیق و روان از قرآن عظیم به زبان فارسی که نخست در ضمن این اثر درج گشته و آن‌گاه، جداگانه رخ نموده است.

5- فراهم‌سازی فرهنگ قرآن. این اثر که تدوین آن از آرزوهای دیرین آیةالله هاشمی رفسنجانی نیز بوده، مجموعه‌ای است بی‌مانند که با شیوه‌ای نو و روزآمد دانشنامه نگارانه و به صورت الفبایی - موضوعی به بیش از 2000 موضوع اصلی قرآنی و هزاران موضوع فرعی می‌پردازد و تا این هنگام، ده مجلد آن ظهور یافته و مجلدهای پسین نیز در دست تدوین و عرضه است.

همکاران

در به ثمر رسیدن این اثر بزرگ و گران‌سنگ، بسیاری از فضلای حوزه علمیه نقش داشته‌اند که ذکر نام یکایک ایشان آسان نیست. در این میان، برخی همکاری بیشتر و قابل توجهی داشته‌اند که ذکر نامشان به معنای قدردانی مجموعه مرکز فرهنگ و معارف قرآن از زحمات و کوشش‌های ایشان و به منزله ارائه شناسنامه‌ای مستند از اثر است.

در فهرستی که ذیلاً ارائه می‌شود همکاران علمی با توجه به مدت همکاری و نقشی که ایفا کرده‌اند به دو رده تقسیم شده‌اند. همچنین میان همکاری علمی و پشتیبانی علمی تفکیک شده و به نوع همکاری هر یک از همکاران اشاره شده است.

همکاران علمی (ردۀ اوّل):

همکاران علمی (ردۀ دوم):

همکاران پشتیبانی علمی

سزاوار است از مدیران پیشین دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، حضرات حجج اسلام آقایان محمد عبایی خراسانی(ره) و محمد جعفری گیلانی(زیدعزه) و نیز از حجةالاسلام والمسلمین سیدحسن ربانی (زیدعزه) مدیر کنونی دفتر تبلیغات اسلامی که از این طرح عظیم حمایت کردند، تشکر شود. همچنین بسزا است از مدیران پیشین مرکز فرهنگ و معارف قرآن، حضرات حجج اسلام آقایان محمدعلی ایازی، عبدالرضا ایزدپناه و مصطفی محامی (زیدعزهم) که با پی‌گیری‌های سترگ خود در فراهم آمدن این اثر کوشیدند، تقدیر شود. نیز جا دارد از حجج اسلام آقایان مجتبی کلباسی، محمدحسن مهدوی مهر و مصطفی محامی (زیدعزهم) که هر یک در دوره‌ای مسؤولیت این طرح را بر عهده داشته، قدردانی گردد.

همچنین از حجةالاسلام والمسلمین آقای سید محمد کاظم شمس مدیر محترم مؤسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم) و سایر همکاران ایشان که در نشر این اثر کوشیده‌اند تشکر می‌شود.

علی خراسانی

رئیس مرکز فرهنگ و معارف قرآن

دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم

سورۀ حمد:آیۀ (1 تا 7)

اشاره

[سوره الفاتحة (1): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ (1)

1

به نام خداوند گسترده رحمت و مهربان،

1- «اللّٰهِ » نام خدا در زبان عرب

بِسْمِ اللّٰهِ

2- قرآن، مظهر نام خدا(الله) است.

بِسْمِ اللّٰهِ

«بِسْمِ اللّٰهِ » در آغاز قرآن را به دو گونه می‌توان لحاظ کرد:

1 - سخنی باشد که خداوند آن را برای تعلیم به مردم بیان کرده است. در این لحاظ «بِسْمِ اللّٰهِ » دستوری به مردم است که چگونه کارهای خویش را آغاز کنند. 2 - اخباری باشد دربارۀ خود قرآن، در این صورت «بِسْمِ اللّٰهِ » در آغاز قرآن اشاره به آن است که خداوند، قرآن را با اسم «اللّٰهِ » تحقق بخشیده و به ظهور رسانده است؛ یعنی، قرآن مظهر اسم «اللّٰهِ » است.

3- قرآن، کتابی آغاز شده با نام خدا و همراه با اعلام رحمت به بندگان

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

4- لزوم آغاز کردن کارها با نام خدا و گفتن «بِسْمِ اللّٰهِ ...»

بِسْمِ اللّٰهِ

از آنجا که قرآن کتاب هدایت است و سخن خویش را با «بِسْمِ اللّٰهِ » آغاز کرده این نکته را به مخاطبانش القا می‌کند که کارهای خود را با «بِسْمِ اللّٰهِ » شروع کنند.

5- همۀ موجودات و مخلوقات، بهره‌مند از رحمت گستردۀ الهی هستند.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ

کلمۀ «رحمن » صیغۀ مبالغه است و دلالت بر شدت رحمت و گستردگی آن دارد.

6- خداوند به بندگان خویش مهربان است.

بِسْمِ اللّٰهِ ... اَلرَّحِیمِ

در این که چرا دو صفت رحمانیت و رحیمیت در پی یکدیگر آمده‌اند - در حالی که هر دو حکایت از رحمت الهی دارند - چند نظر ابراز شده است. آنچه از کاربرد آن دو صفت در قرآن به دست می‌آید این است که رحمانیت در رابطه با همۀ مخلوقات است و رحیمیت تنها در ارتباط با انسان و دیگر مکلفان می‌باشد. بنابراین رحیمیت خدا به رحمت ویژۀ الهی به انسانها و سایر مکلفان اشاره دارد.

7- رحمت گستردۀ خداوند و مهربانی او به بندگان، دلیل لزوم انجام کارها با نام او

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

توصیف «اللّٰهِ » به رحمان و رحیم پس از اشاره به لزوم انجام کارها با نام خدا، گویای حکمت این دستور است؛ یعنی، چون خدا رحمان و رحیم است، کارها را با نام او آغاز کنید.

8- انجام کارها با نام خدا، مایۀ جلب رحمت اوست.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

توصیه به انجام دادن کارها با نام خدا و تذکر به رحمانیت و رحیمیت او به عنوان حکمت این توصیه، گویای این است که نام خدا در کارها، موجب جلب رحمت الهی و در نتیجه به کمال رسیدن آن کارهاست.

9- قرآن، جلوۀ رحمانیت و رحیمیت خداست.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

از آنجا که غالباً گوینده در آغاز سخن به اهداف کلی برنامه خویش اشاره می‌کند، می‌توان گفت که از اهداف انتخاب دو صفت رحمانیت و رحیمیت خدا در آغاز قرآن، رساندن این حقیقت است که قرآن جلوۀ رحمت الهی برای بشر است.

10- «رحمن » و «رحیم » از اسما و صفات خداوند

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

11- «عبداللّه بن سِنان عن أبی عبداللّه(ع) قال: سألته عن «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ » فقال(ع): «الباء بهاء اللّه و السّین سناء اللّه و المیم مجد اللّه - و روی بعضهم ملک اللّه - واللّه إلٰه کل شیء [و] الرحمٰن لجمیع العالم و الرحیم بالمؤمنین خاصّة؛ ⁽¹⁾

عبداللّه بن سنان گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ » پرسیدم، امام فرمود: «بای » بسم اللّه، نشانگر خوبی و حسن خداوند و «سین » اشاره به رفعت او و «میم » اشاره به مجد و عظمت اوست. و بعضی روایت کرده‌اند که:

[میم] اشاره به ملک و سلطنت خداوند است و «اللّٰهِ » معبود همه چیز است [و] «رحمن » نظر به رحمت او در بارۀ همۀ عالم و «رحیم » نظر به رحمت او دربارۀ خصوص مؤمنان دارد».

12- «قال أبوالحسن‌الرّضا(ع): إنّ «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ » أقرب إلی اسم اللّه الأعظم من سواد العین إلیٰ بیاضها؛ ⁽²⁾

امام رضا(ع) فرمود: «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ » به اسم اعظم خدا نزدیکتر از سیاهی چشم به سفیدی آن است».

13- «علیّ بن الحسن بن علیّ بن فضّال عن أبیه قال: «سألت الرّضا (ع) علیّ بن موسی(ع) عن «بِسْمِ اللّٰهِ » ، فقال: معنی قول

القائل «بِسْمِ اللّٰهِ » أسِم علیٰ نفسی سمة من سمات اللّه عزّ و جلّ و هی العبادة ... ؛ ⁽¹⁾

علی از پدرش حسن بن فضّال نقل کرده که گفت: از امام رضا(ع) دربارۀ «بِسْمِ اللّٰهِ » پرسیدم فرمود: معنای سخن کسی که می‌گوید «بِسْمِ اللّٰهِ » این است که یکی از نشانه‌های بندگی خدای عز و جل را بر خود می‌نهم ...».

14- «عن أبی سعید الخُدری قال: قال رسول الله(ص): «... قال عیسی (ع) ...

«الرَّحْمٰنِ » رحمان الدّنیا و الآخرة و «الرَّحِیمِ » رحیم الآخرة؛ ⁽²⁾

ابوسعید خدری گوید: رسول خدا(ص) فرمود: ... عیسی (ع) فرمود: ... «رحمن » نظر به رحمت واسعۀ خدا در دنیا و آخرت و «رحیم »نظر به رحمت ویژۀ او در آخرت دارد».

کلید واژه‌ها:

اسم اعظم؛ اللّه؛ بسمله؛ رحمت؛ عبادت؛ قرآن؛ کار؛ مهربانی

[سوره الفاتحة (1): آیه 2]

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (2)

2

ستایش از آنِ خداست که پروردگار جهانیان،

1- همۀ ستایشها از آن خداوند است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

«ال » در «الْحَمْدُ لِلّٰهِ » برای تعریف جنس و مفید استغراق می‌باشد؛ یعنی، «کل حمد لله ».

2- لزوم آغاز کردن کارها با حمد و ستایش خداوند

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

3- خداوند، سرچشمه و مبدأ همۀ کمالها و زیباییهاست.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

حمد در برابر زیباییها و کمالهاست و به مقتضای جملۀ «الْحَمْدُ لِلّٰهِ » ، هر ستایشی از آن خداست. بنابراین هر کمال و زیبایی از او نشأت گرفته است.

4- تنها خداوند، شایسته و بایستۀ ستایش است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

5- خداوند، مالک و مدبّر همۀ عالمهای هستی است.

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

عالم (مفرد عالمین)، به مجموعه و دسته‌ای از موجودات گفته

می‌شود، بنابراین «الْعٰالَمِینَ » ، یعنی، همۀ مجموعه‌ها و دسته‌های موجود در سراسر هستی.

6- جهان آفرینش، متشکل از عالمهای متعدد.

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

برداشت فوق با توجه به جمع بودن کلمۀ «الْعٰالَمِینَ » استفاده شده است.

7- جهان هستی سراسر زیبا و تدبیر آن تدبیری نیکو است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

«رَبِّ الْعٰالَمِینَ » به منزلۀ دلیل برای «الْحَمْدُ لِلّٰهِ » است؛ یعنی، چون خداوند مدبر هستی است همۀ ستایشها از آن اوست و از آنجا که حمد و ستایش، همواره برای کمال و زیباییهاست، نتیجه می‌گیریم که: همۀ هستی زیبا و برخوردار از تدبیری نیکوست.

8- خداوند، از روی اختیار جهان را تدبیر می‌کند و در ادارۀ آن جبر و اضطراری ندارد.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

در صحت اطلاق حمد، علاوه بر زیبایی فعل و صفت، اختیاری بودن فعل و صفت نیز قید شده است؛ یعنی، بر فعل و صفتی زیبا، می‌توان حمد کرد که فاعل، آن را از روی اختیار تحقق بخشیده باشد.

9- جهان هستی به سوی کمال در حرکت است.

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

«رَبِّ » به معنای تربیت کردن است و تربیت، ایجاد حالتی در شیء پس از حالت قبل است تا آن گاه که به حد تمام و کمال برسد (مفردات راغب)، این معنا حکایت از حرکت تکاملی دارد. گفتنی است که کلمۀ «رَبِّ » مشترک لفظی میان وصف و مصدر می‌باشد و در آیۀ مورد بحث معنای وصفی دارد.

10- تدبیر همۀ عالمهای هستی از سوی خدا، دلیل اختصاص همۀ ستایشها به اوست.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

11- «رَبِّ » از اسما و صفات خداوند

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

12- «عن أبی عبداللّه (ع) فی قوله:

«الْحَمْدُ لِلّٰهِ » قال: الشّکر للّه و فی قوله «رَبِّ الْعٰالَمِینَ » قال: خالقِ المخلوقین ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: «الْحَمْدُ لِلّٰهِ » یعنی شکر مخصوص خداست و «رَبِّ الْعٰالَمِینَ » یعنی، آفرینندۀ مخلوقات ...».

کلید واژه‌ها:

اللّه؛ تدبر؛ جبر و اختیار؛ جهان؛ حمد؛ خالق/اسما و صفات؛ رب/اسما و صفات؛ زیبایی؛ مالکیت/اسما و صفات

[سوره الفاتحة (1): آیه 3]

اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ (3)

3

گسترده رحمت و مهربان،

1- همۀ موجودات، برخوردار از رحمت گستردۀ خداوند هستند.

اَلرَّحْمٰنِ

2- خداوند، به همۀ بندگان مهربان است.

اَلرَّحِیمِ

3- تدبیر هستی بر اساس رحمت الهی است.

رَبِّ الْعٰالَمِینَ . اَلرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

توصیف خداوند به رحمانیت و رحیمیت، پس از بیان تدبیر جهان هستی به دست او، بیانگر برداشت فوق است.

4- رحمانیت و رحیمیت خدا، دلیل اختصاص ستایشها به اوست.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . اَلرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

«الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ » نیز مانند «رَبِّ الْعٰالَمِینَ » به منزلۀ دلیل برای «الْحَمْدُ لِلّٰهِ » است؛ یعنی، چون خداوند رحمان و رحیم است، شایستۀ ستایشها می‌باشد.

5- تدبیر و تربیت باید همراه با مهربانی و عطوفت باشد.

رَبِّ الْعٰالَمِینَ . اَلرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

6- «رحمن » و «رحیم » از اسما و صفات خداوند

اَلرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

کلید واژه‌ها:

اسما و صفات؛ تربیت؛ جهان؛ حمد؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ مدیریت؛ مهربانی

[سوره الفاتحة (1): آیه 4]

مٰالِکِ یَوْمِ اَلدِّینِ (4)

4

و مالک روز جزاست.

1- خداوند، مالک و فرمانروای روز قیامت است.

مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ

«مٰالِکِ » در «مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ » ملک حقیقی است؛ یعنی، وابستگی وجودی که لازمۀ آن تسلط کامل و همه جانبۀ مالک بر مملوک است. «یَوْمِ الدِّینِ » هم می‌تواند مفعول برای «مٰالِکِ » باشد و هم می‌تواند ظرف برای آن گرفته شود و در صورت دوم مفعول، کلمه‌ای همانند «الامور» خواهد بود؛ یعنی: مالک الامور فی یوم الدین. به هر تقدیر برداشت فوق از آن استفاده می‌شود.

2- حسابرسی در روز قیامت و کیفر و پاداش دهی در آن روز، به دست خدا و در اختیار اوست.

مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ

3- برپایی قیامت و قرار دادن روز جزا برای جهانیان، جلوه‌ای از رحمت خداوند است.

اَلرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ . مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ

مطرح کردن مسألۀ قیامت پس از بیان رحمت الهی، اشاره به برداشت فوق دارد.

4- بر پایی قیامت، پرتوی از ربوبیت خدا بر جهان هستی است.

رَبِّ الْعٰالَمِینَ ... مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ

برداشت فوق از ارتباط «مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ » با «رَبِّ الْعٰالَمِینَ » ، استفاده شده است.

5- روز قیامت، روز کیفر و پاداش است.

مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ

«دین » در اینجا به معنای جزا (کیفر و پاداش) و یا حساب است، و هر دو بازگشت به یک معنا دارند.

6- مالکیت خدا بر روز جزا و فرمانروایی او در آن روز، دلیل اختصاص ستایشها به اوست.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ... مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ

«مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ » نیز مانند اوصاف گذشته به منزلۀ دلیل برای «الْحَمْدُ لِلّٰهِ » است.

7- «یَوْمِ الدِّینِ » از نام‌های قیامت

مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ

8- «مٰالِکِ » از اسما و صفات خداوند

مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ پاداش؛ حسابرسی؛ حَکَم/اسما و صفات؛ حمد؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ قیامت؛ کیفر؛ مالک/اسما و صفات

[سوره الفاتحة (1): آیه 5]

إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ (5)

5

[خدایا] فقط تو را می‌پرستیم و فقط از تو کمک می‌طلبیم.

1- تنها خداوند، شایسته و بایستۀ پرستش است.

إِیّٰاکَ نَعْبُدُ

تقدیم مفعول (إیاک) بر فعل (نعبد) دلالت بر حصر دارد.

2- ربوبیت خدا بر هستی، رحمانیت و رحیمیت او و مالکیتش بر روز قیامت، دلیل شایستگی او برای پرستش

رَبِّ الْعٰالَمِینَ . اَلرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ . مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ . إِیّٰاکَ نَعْبُدُ

3- باور به ربوبیت خدا، رحمت آفرینی و مالکیتش بر روز جزا، وادار کنندۀ آدمی به پرستش او

رَبِّ الْعٰالَمِینَ . اَلرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ . مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ . إِیّٰاکَ نَعْبُدُ

4- شناخت خدا و صفات او، راه دستیابی به توحید عبادی است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ... إِیّٰاکَ نَعْبُدُ

5- اندیشه‌های آدمی، پایه و اساس اعمال و رفتار اوست.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . اَلرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ . مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ . إِیّٰاکَ نَعْبُدُ

6- نادیده انگاشتن خویش در محضر خدا، از آداب پرستش اوست.

إِیّٰاکَ نَعْبُدُ

به کارگیری «ما» به جای «من » گاهی برای اظهار عظمت است و گاهی برای پرهیز از انانیت و خودبینی. قرینه‌های کلامی تعیین کنندۀ مراد است و در اینجا به مناسبت عبودیت، پرهیز از انانیت و خودبینی مقصود است. لذا «نَعْبُدُ» به صورت متکلم مع الغیر آمده است.

7- ایمان به خدا و صفات او، مایۀ باور به حضور همگان در پیشگاه اوست.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ... إِیّٰاکَ نَعْبُدُ

تغییر اسلوب کلام در سورۀ حمد، یعنی التفات از غیبت به خطاب حاوی نکاتی است، از جمله اینکه آدمی پیش از آگاه شدن به صفات خدا - مانند ربوبیت او بر هستی و ... - گویا احساس نمی‌کند که خداوند در همه جا حاضر و بر همه چیز ناظر است ولی پس از باور به ربوبیت او و سایر صفاتش، خود و دیگران را در محضر خدا می‌یابد و او را بر همۀ شؤونات ناظر می‌بیند.

8- احساس حضور در پیشگاه خداوند از آداب عبادت است.

إِیّٰاکَ نَعْبُدُ

از جمله نکته‌های التفات از غیبت به خطاب در سورۀ حمد، بیان ادب عبادت و دعاست؛ یعنی، شایسته است انسان به هنگام پرستش و دعا احساس کند که در پیشگاه خداوند حاضر است.

9- شایسته دانستن خدا برای عبادت و امید به رحمتهای او، از انگیزه‌های پرستش خداست.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . اَلرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ ... إِیّٰاکَ نَعْبُدُ

مطرح ساختن عبادت خدا پس از توصیف او به ربوبیت، رحمانیت، رحیمیت و مالکیت روز جزا، بیانگر انگیزه‌های پرستش است؛ یعنی، چون خدا رب است، شایستۀ پرستش است و چون مردم به رحمت او نیازمندند، باید عبادتش کنند وبدان جهت که از عذاب آخرت می‌هراسند، باید او را بپرستند.

10- ترس از عذابهای اخروی و امید به پاداشهای جهان آخرت، از انگیزه‌های آدمی برای عبادت خدا

مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ . إِیّٰاکَ نَعْبُدُ

11- شناخت خدا و صفات او، مایۀ نادیده انگاشتن خویش در پیشگاه خداوند است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ... إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ

12- یکتا پرستی همگان، آرمان موحدان است.

إِیّٰاکَ نَعْبُدُ

آوردن «نَعْبُدُ» (ما عبادت می‌کنیم) به جای «أعبد»(من عبادت می‌کنم) می‌تواند اشاره به خواستۀ هر انسان موحدی باشد؛ یعنی، او با گفتن جملۀ «ما عبادت می کنیم » بیان می‌دارد که خواهان یکتا پرستی همگان است.

13- تنها حقیقتی که شایستۀ یاری جستن می‌باشد، خداوند است.

وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ

14- انسان در پرستش خدا و خلوص در آن، نیازمند امداد الهی است.

إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ

متعلق «نَسْتَعِینُ » همۀ وظایفی است که از سورۀ حمد می‌توان

استفاده کرد و از آنها لزوم یکتا پرستی است که از «إِیّٰاکَ نَعْبُدُ» به دست می‌آید؛ یعنی: نستعینک علی عبادتک و خلوصها.

15- انسان در عین دارا بودن اختیار در عبادت خدا، بدون اعانت او بر انجام آن توانا نیست.

إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ

16- حمد و ستایش خدا، تنها با یاری او امکان‌پذیر است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ... إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ

از وظایفی که از سورۀ حمد استفاده می‌شود، لزوم ستایش خداوند است. بنابراین می‌توان گفت این معنا نیز متعلق «نَسْتَعِینُ » است؛ یعنی: نستعینک علی ان نحمدک.

17- شناخت ربوبیت خدا بر تمام هستی و باور به رحمانیت و رحیمیت او و مالکیتش بر روز جزا، تنها با امداد الهی امکان‌پذیر است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ... إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ

شناخت ربوبیت خدا و ... از تکالیفی است که می‌توان آن را از سورۀ حمد برداشت کرد. لذا آنها نیز متعلق «نَسْتَعِینُ » می‌باشند؛ یعنی: نستعینک علی ان نعرف ربوبیتک و ... .

18- انسان، نیازمند یاری خداوند در تمامی امور خویش است.

إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ

برخی برآنند که متعلق «نَسْتَعِینُ » یعنی مورد استعانت، ذکر نشده تا حکایت از همۀ امور داشته باشد؛ یعنی: نستعینک علی امورنا کلها.

19- خداوند، توانا بر انجام تمامی خواسته‌های بندگان است.

وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ

برداشت فوق لازمۀ این معناست که مراد از استعانت، استعانت در همۀ امور باشد.

20- شناخت خداوند و صفات او، آدمی را به توحید افعالی رهنمون خواهد کرد.

إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ

چون جملۀ «إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ » پس از توصیف خداوند به «رَبِّ الْعٰالَمِینَ » و ... آمده، بیانگر این است که شناخت خداوند با آن صفات یاد شده، آدمی را به این مرحله می‌رساند که غیر خدا را ناتوان ببیند و در نتیجه به توحید افعالی برسد.

21 - باور همگان به توحید افعالی، آرمان موحدان است.

إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ

به کارگیری «نَسْتَعِینُ » (استعانت می‌جوییم) به جای «أستعین » (استعانت می‌جویم)، می‌تواند اشاره به برداشت فوق باشد.

22- «عن الرّضا(ع) أنّه قال: ... «إِیّٰاکَ نَعْبُدُ» رغبة و تقرّب إلی اللّه - تعالی ذکره - و إخلاص له بالعمل دون غیره و «إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ » إستزادة من توفیقه و عبادته و

استدامة لما أنعم اللّه علیه و نَصَره ... ؛ ⁽¹⁾

از امام رضا(ع) روایت شده که فرمود:... «إِیّٰاکَ نَعْبُدُ» ابراز رغبت و تقرب جستن عبد به سوی خدای تعالی و اظهار اخلاص در عمل برای اوست و نه غیر او و «إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ » درخواست زیادت توفیق خدا و زیادت عبادت او و درخواست ادامۀ نعمتهای داده شده و یاری خداوند است ...».

کلید واژه‌ها:

استعانت؛ امید؛ انسان؛ پاداش؛ تدبر؛ جبر و اختیار؛ جهان؛ رحمت؛ عجز؛ نصرت

[سوره الفاتحة (1): آیه 6]

اِهْدِنَا اَلصِّرٰاطَ اَلْمُسْتَقِیمَ (6)

6

ما را به راه راست هدایت کن.

1- درخواست هدایت به صراط مستقیم، مهمترین خواستۀ انسان عارف به مقام الهی است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ... إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ . اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

چنانچه «اهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ » در ارتباط با «الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ...» ملاحظه شود، حاوی این پیام است که انسان پس از شناخت خدا هدفش سلوک در صراط مستقیم خواهد بود؛ یعنی، همان راهی که خداوند منتهیٰ الیه آن است.

2- لزوم دعا به درگاه الهی برای دستیابی به صراط مستقیم

اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

3- ستایش خدا و اظهار عبودیت به درگاه او از آداب دعاست.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ... اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

از اینکه دعا به درگاه خدا و درخواست از او (اهدنا الصراط المستقیم)، پس از حمد و ستایش الهی و اظهار عبودیت در پیشگاه وی ذکر شده، می‌توان به برداشت فوق دست یافت.

4- انسان همواره نیازمند هدایتهای الهی است.

اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

5- درخواست هدایت به «صراط مستقیم » شایسته‌ترین مورد برای استعانت از خدا

إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ . اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

اگر «اهْدِنَا...» در ارتباط با «إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ » در نظر گرفته شود، بیانگر این معناست که هدایت به صراط مستقیم بالاترین موردی است که آدمی در نایل شدن به آن، نیازمند یاری خداوند می‌باشد.

6- انسان بدون یاری شدن از جانب خدا،

از راهیابی به صراط مستقیم ناتوان است.

اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

7- یکتاپرستی و تنها از خدا یاری جستن، «صراط مستقیم » است.

إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ . اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

«ال » در «الصِّرٰاطَ» می‌تواند عهد ذکری بوده و اشاره به حقایقی باشد که در آیات پیشین مطرح شده، و از آنهاست یکتاپرستی و تنها از خدا استعانت جستن.

8- ایمان به خدا و صفاتش، «صراط مستقیم » است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ... اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

از حقایقی که «الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ » می‌تواند به آنهااشاره داشته باشد، ایمان به خدا و ربوبیت او و ... است که از «الْحَمْدُ لِلّٰهِ » تا «مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ » به دست می‌آید.

9- هدایت همگان به صراط مستقیم، آرمان انسان موحد است.

اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

به کارگیری «اهْدِنَا» (ما را هدایت کن) به جای «اهدنی » (مرا هدایت کن) حاوی نکته‌ای است که در برداشت فوق آمده است.

10- هدایت، دارای مراتب و مراحل بسیاری است.

اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

وقوع «اهْدِنَا» پس از آیات گذشته، نشان می‌دهد که درخواست کننده، انسانی هدایت یافته است. بنابراین باید گفت هدایت دارای مراحل بسیاری است تا صحیح باشد که: هر شخص راه یافته‌ای همچنان به صورت جدی تقاضای هدایت داشته باشد.

11- دعا به درگاه خدا، نقش مؤثری در دستیابی به هدایت دارد.

اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

12- «عن الرّضا(ع) أنّه قال: «اهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ » إسترشاد لدینه و إعتصام بحبله و استزادة فی المعرفة لربّه عزّوجلّ ... ؛ ⁽¹⁾

از امام رضا(ع) روایت شده که فرمود: ... «اهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ » درخواست هدایت از خداوند به سوی دین او و چنگ زدن به ریسمان او و طلب مزید معرفت پروردگار عز و جل است ...».

13- «عن أبی عبداللّه(ع) أنّه قال: ...

«... الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ » صراط الأنبیاء و هم الذین أنعم اللّه علیهم؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود:... «الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ »

راه انبیاست و آنانند که خداوند به آنها نعمت بخشیده است».

14- «قال رسول اللّه (ص) [فی قوله عزّ و جلّ] «اهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ » دینُ اللّه الّذی نزل به جبرئیل (ع) علیٰ محمد(ص) ... ؛ ⁽¹⁾

رسول خدا (ص) [دربارۀ سخن خدای عز و جل] «اهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ » فرمود: [صراط مستقیم]، دین خداست که جبرئیل آن را برمحمد (ص) نازل کرده است...».

15- «عن النّبیّ(ص) و عن علیّ(ع) أنّه کتاب اللّه؛ ⁽²⁾

از پیامبر(ص) و علی(ع) روایت شده که مراد از «الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ » کتاب خداست».

16- «عن أبی عبداللّه قال: «الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ » أمیرالمؤمنین علیّ(ع)؛ ⁽³⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: «صراط مستقیم »، امیر المؤمنین علی (ع) است.

کلید واژه‌ها: اسلام؛ امام علی(ع)؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ توحید؛ توفیق؛ حبل اللّه؛ حمد؛ دعا؛ دین؛ صراط مستقیم؛ عبادت؛ عجز؛ قرآن؛ نصرت؛ نعمت؛ هدایت

[سوره الفاتحة (1): آیه 7]

صِرٰاطَ اَلَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ اَلْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ اَلضّٰالِّینَ (7)

7

راه کسانی که به آنان نعمت داده‌ای؛ همانان که نه مورد خشم تواَند و نه گمراه.

1- تقسیم انسانها به ثابت قدمان بر هدایت و مغضوبین درگاه خدا و گمراهان، از طبقه‌بندیهای مردم در قرآن

صِرٰاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ الضّٰالِّینَ

مراد از «نعمت » در «أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ » به قرینۀ فرازهای قبل و بعد، نعمت هدایت است، نه نعمتهای مادی. علاوه بر اینکه همۀ موجودات، حتی کافران، از این نعمتها برخوردار هستند.

2- گروهی از انسانها برخوردار از هدایتهای ویژۀ الهی و بهره‌مند از مراحل والای آن هستند.

صِرٰاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ

چنانچه گذشت مراد از «نعمت » نعمت هدایت است، و چون درخواست کنندگان این نعمت خود از هدایت یافتگان هستند، مقصود از آن، هدایتی ویژه است.

3- هدایت به صراط مستقیم، از نعمتهای بزرگ خداوند است.

صِرٰاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ

اطلاق نعمت و اراده کردن نعمت هدایت، بیانگر این است که گوینده، نعمتهای دیگر را در مقابل نعمت هدایت، نعمت به حساب نمی‌آورد، و این، حکایت از والایی نعمت هدایت دارد.

4- گروهی از هدایت یافتگان، بر طریق هدایت ثابت قدم نماندند و در زمرۀ غضب شدگان و یا گمراهان قرار گرفتند.

صِرٰاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ الضّٰالِّینَ

برداشت فوق بر این اساس است که «غَیْرِ الْمَغْضُوبِ » صفت احترازی برای «الَّذِینَ أَنْعَمْتَ » باشد. بر این مبنا نعمت داده شدگان یعنی، هدایت یافتگان سه گروه می‌شوند: 1- راه یافتگانی که دست از هدایت شسته و از «مغضوبین » می‌شوند.

2- هدایت یافتگانی که در بین راه گمراه شده و از «ضالین» می‌گردند. 3- هدایت پیشگانی که تا آخر بر صراط مستقیم پایدار می‌مانند.

5- هدایت یافتگان نیز در خطر قرار گرفتن در زمرۀ غضب شدگان و یا گمراهان هستند.

صِرٰاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ الضّٰالِّینَ

6- خداشناسان موحد، خواهان هدایت به راه ثابت قدمان بر هدایت هستند.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ... اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ . صِرٰاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ

7- «صراط مستقیم »، راهی است به سوی خدا که هرگز به انحراف و کجی نمی‌گراید.

اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ . صِرٰاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ

از توصیف «الَّذِینَ ...» به وسیلۀ «غَیْرِ الْمَغْضُوبِ ...» معلوم می‌شود که مراد از «صِرٰاطَ الَّذِینَ ...» راهی است که هرگز به انحراف و کجی نمی‌گراید و همین راه به صراط مستقیم نامیده شده است زیرا «صِرٰاطَ الَّذِینَ » عطف بیان برای «الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ » است.

8- الگوهاو نمونه‌های عینی راه یافتگان، دارای نقشی مهم در نیل به صراط مستقیم و سلوک در آن است.

اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ . صِرٰاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ

از اینکه «صراط مستقیم » به راه انسانهای هدایت یافته تفسیر شده می‌توان به این نکته رسید که انسان در نیل به صراط مستقیم، نیازمند الگوها و نمونه‌های عینی راه یافتگان است و باید سالکان این طریق را بیابد و به ایشان اقتدا کند.

9- نعمت داده شدگان (هدایت یافتگان)، کسانی هستند که مورد غضب خدا واقع نشده و به گمراهی گرایش نداشته باشند.

صِرٰاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ

لاَ الضّٰالِّینَ

برداشت یاد شده بر این مبناست که «غَیْرِ الْمَغْضُوبِ » صفت توضیحی یا بدل و عطف بیان برای «الَّذِینَ » باشد.

10- «عن جعفر بن محمّد(ع) قال: قول اللّه عزّ و جلّ فی الحمد «صِرٰاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ » ؛ یعنی محمّداً و ذرّیّته صلوات اللّه علیهم؛ ⁽¹⁾

از امام صادق (ع) روایت شده که مراد از «الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ » در سورۀ حمد، محمد(ص) و ذریۀ او(ع) می‌باشد.

11- «عن الرّضا(ع) أنّه قال:... «غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ » إستعاذة من أن یکون من المعاندین الکافرین المستخفّین به و بأمره و نهیه؛ ⁽²⁾

از امام رضا(ع) روایت شده که فرمود: ... [گفتن] «غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ » [در نماز] پناه بردن به خداست از اینکه انسان جزو معاندان و کافرانی قرار گیرد که خدا و امر و نهی او را سبک می‌شمارند ...».

کلید واژه‌ها:

استعاذه؛ انسان؛ اهل بیت(ع)؛ صراط مستقیم؛ ضلالت؛ محمّد(ص)؛ مغضوبان؛ نعمت؛ هدایت

سورۀ بقره‌آیۀ (1 تا 195)

اشاره

[سوره البقرة (2): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . الم (1)

1

الف، لام، میم.

1- «عن علیّ بن الحسین (ع) [فی دعاء له]: الهی و سیّدی ... قلتَ: ... «الم ذٰلِکَ الْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ ...» ثنیت بالکتاب مع القسم الذی هو اسم من اختصصته لوحیک و استودعته سرّ غیبک ... ؛ ⁽¹⁾

از امام سجاد (ع) روایت شده که در ضمن دعایی به درگاه خدا عرض کرد: ای معبود من! و ای سید من! ... فرمودی: ... «الم ذٰلِکَ الْکِتٰابُ ...» [و بدین طریق] سخن از کتاب خود را توأم با قسمی آوردی که نام کسی است که او را به وحی خود اختصاص دادی و راز غیب خویش را به ودیعت به او سپردی ...».

2- «قال جعفرالصّادق(ع): «الم » رمز و إشارة بینه و بین حبیبه محمّد(ص) أراد أن لا یطّلع علیه سواهما...؛ ⁽²⁾

امام جعفر صادق(ع) فرمود: «الم » رمز و اشاره‌ای است بین خدا و حبیب او، محمد (ص) که خواسته هیچ کس غیر از او و رسولش، از آن آگاه نشود ...».

3- عن سفیان بن السعید الثَّوریّ قال:

«قلت لجعفر بن محمد (ع) ... یا بن رسول اللّه؛ ما معنی قول اللّه عزّ و جلّ: الم ...؟ قال(ع): أمّا «الم » فی أوّل البقرة فمعناه أنا اللّه المٰلک ... ؛ ⁽³⁾

سفیان ثوری گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم ای پسر رسول خدا معنای «الم » چیست؟ حضرت فرمود: معنای «الم » در ابتدای سورۀ بقره؛ این است که: من خدایی هستم که پادشاهی از آن من است...».

4- «عن أبی عبد اللّه(ع) قال: «الم » هو حرف من حروف اسم اللّه الأعظم المقطّع فی القرآن، الذی یؤلّفه النّبیّ(ص) و الإمام فإذا دعا به أجیب ... ؛ ⁽⁴⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: «الم » حرفی از حروف اسم اعظم خداست که در قرآن تقطیع شده است و پیامبر(ص) و امام آن را ترکیب می‌کنند، و هرگاه خدا را با آن بخوانند دعایشان مستجاب می‌شود».

5- «المرویّ عن أئمّتنا - علیهم السّلام - أنّها من المتشابهات الّتی استأثر اللّه تعالی بعلمها و لایعلم تأویلها إلّاهو؛ ⁽¹⁾

از امامان ما(ع) روایت شده است: این‌ها (حروف مقطعه که سوره‌ها با آنها آغاز می‌شود) از متشابهاتی است که خدا علم آنها را به خود اختصاص داده و تأویل آنها را غیر از او کسی نمی‌داند».

کلید واژه‌ها:

اسم اعظم؛ اللّه؛ بسمله؛ حروف مقطعه؛ رحمت؛ قرآن؛ محکم و متشابه؛ محمّد(ص)

[سوره البقرة (2): آیه 2]

ذٰلِکَ اَلْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ (2)

2

این کتاب که هیچ شکّی در آن نیست، هدایتی است برای تقواپیشگان.

1- قرآن، کتابی کامل و با عظمت

ذٰلِکَ الْکِتٰابُ

«ذٰلِکَ » مبتدا و «الْکِتٰابُ » خبر آن است. بر این مبنا «ال » در الکتاب برای استغراق صفات است و دلالت بر کمال دارد.

2- کتابت آیات قرآن و تدوین آن، پس از نزول آن بر پیامبر (ص)

ذٰلِکَ الْکِتٰابُ

اطلاق کتاب (نوشته و نگارش یافته) بر قرآن یا بدان جهت بوده که آیه‌های آن پس از نزول نوشته می‌شده است و یا توصیه‌ای است از جانب خداوند که باید به صورت نوشته درآید، هر دو احتمال گویای برداشت یاد شده است.

3- قرآن، کتابی متقن و منزه از هر گونه زمینۀ تردیدافکن وشبهه‌ساز درحقانیت آن

لاٰ رَیْبَ فِیهِ

«رَیْبَ » به معنای شک و نیز چیزی که مایۀ شک باشد، آمده است. برداشت فوق با توجه به معنای دوم استفاده شده است.

بر این مبنا «لاٰ رَیْبَ فِیهِ » یعنی در قرآن مسأله‌ای که موجب شک در حقانیت آن بشود، هرگز وجود ندارد.

4- توان قرآن بر هدایت و تربیت انسانهای پرهیزگار، دلیل و گواهی کافی بر اتقان و حقانیت آن است.

لاٰ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ

«هُدیً لِلْمُتَّقِینَ » به منزلۀ استدلال برای جملۀ «لاٰ رَیْبَ فِیهِ » است.

5- قرآن کتاب هدایت و راهنمای اهل تقوا به مراحل والای آن

هُدیً لِلْمُتَّقِینَ

6- هدایت دارای مراتب و مراحل

هُدیً لِلْمُتَّقِینَ

با توجه به توصیفی که در آیات بعد، بویژه در آیۀ پنجم (أولٰئک علیٰ هدًی)، از اهل تقوا شده، معلوم می‌شود آنان هدایت یافتگان هستند. بنابراین مراد از هدایت در «هُدیً لِلْمُتَّقِینَ » هدایتی والاتر از مرتبه‌ای است که تقوا پیشگان حایز آن هستند.

7- هدایتهای قرآن، به دور از هر کاستی و پیراسته از کمترین پیامد ناهنجاری است.

هُدیً لِلْمُتَّقِینَ

«هُدیً » مصدر و در اینجا به معنای اسم فاعل (هادی) است.

به کارگیری مصدر به جای اسم فاعل اشاره به این حقیقت دارد که قرآن محض هدایت است؛ یعنی رهنمودهای قرآن مستلزم هیچ ضلالت و مشوب به هیچ گمراهی و سردرگمی نیست.

8- تقوا، زمینۀ لازم برای بهره‌مند شدن از هدایت‌های قرآن

هُدیً لِلْمُتَّقِینَ

9- انسان، همواره نیازمند هدایت از جانب خداوند است.

هُدیً لِلْمُتَّقِینَ

قرآن کتاب هدایت برای تقواپیشگان معرفی شده است یعنی کسانی که برخوردار از هدایت هستند، این نشان می‌دهد که انسان در هر مرحله‌ای از هدایت باشد باز هم به رهنمودهای الهی نیازمند است.

کلید واژه‌ها:

تاریخ قرآن؛ تربیت؛ تقوا؛ شک؛ قرآن؛ کتابت قرآن؛ کتاب/قرآن؛ هدایت

[سوره البقرة (2): آیه 3]

اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ اَلصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ (3)

3

همانان که به غیب ایمان می‌آورند و نماز به پا می‌دارند و از آنچه به آنان عطا کرده‌ایم انفاق می‌کنند؛

1- ایمان به غیب (خدا، فرشتگان و ...)، اقامۀ نماز و انفاق، از ویژگی‌های اهل

تقواست.

هُدیً لِلْمُتَّقِینَ . اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ ... یُنْفِقُونَ

«غیب » به معنای پنهان و ناپیداست و چون ایمان به آن از ارزشهای دینی شمرده شده، مقصود از«غیب » هر پنهان و نهانی نیست، بلکه مراد از آن، به مناسبت فرازهای بعد، خدا و فرشتگان و مانند آنهاست.

2- ایمان به غیب (خدا، فرشتگان و ...)، اقامۀ نماز و انفاق، وظایفی ضروری بر عهدۀ بندگان

اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ ... یُنْفِقُونَ

3- محدود ندانستن هستی به محسوسات، اساسی‌ترین اصل در جهان‌بینی ادیان الهی

اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ

از نکته هایی که می‌تواند به کارگیری «الغیب » را به جای «الله » توجیه کند، این است که در گام نخست به انسانها یادآوری شود که هستی منحصر به محسوسات نیست.

4- نماز و انفاق از ارکان عملی دین و دارای اهمیتی خاص در میان سایر تکالیف

وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

5- امکانات و داراییهای انسان، رزقی است عطا شده از جانب خدا

وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

6- باور به خدادادی بودن امکانات و داراییها، زمینه ساز پیدایش روحیۀ انفاق‌گری در انسان

وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

از هدفهای یادآوری این حقیقت (خدادادی بودن داراییها)، در بیان لزوم انفاق، تسهیل امر انفاق و ایجاد روحیۀ انفاق گری در انسانهاست.

7- انفاق، محدود به امکانات و داراییهای خاصی نیست.

وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

برداشت فوق با توجه به کلمۀ «ما» (آنچه) - که افادۀ معنای شمول و عموم دارد - استفاده شده است.

8- انفاق بخشی از داراییها نه همۀ آن، توصیۀ خداوند به انفاق کنندگان

وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

برداشت فوق بر این اساس است که «من » در «مِمّٰا» (من ما) به معنای «بعض » باشد. بنابراین «مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ ...» ؛ یعنی تقوا پیشگان بخشی از داراییهایشان را انفاق می‌کنند.

9- نماز و انفاق باید برنامۀ همیشگی انسان باشد، نه مقطعی و موقت

یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

برداشت فوق با توجه به فعلهای مضارع (یقیمون و ینفقون) - که حکایت از تجدد و استمرار دارد - استفاده شده است.

10- نماز و انفاق در صورتی نشانۀ تقواست که برنامۀ زندگی باشد و بدان اهتمام شود.

هُدیً لِلْمُتَّقِینَ . اَلَّذِینَ ... یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

11- تلاش برای رفع نیاز نیازمندان، وظیفه‌ای بر عهدۀ همگان و یکی از نشانه‌های تقواست.

هُدیً لِلْمُتَّقِینَ ... وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

12- اسلام، در بردارندۀ احکام فردی و اجتماعی

یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

13- تقوا، مایۀ توأم شدن ایمان با عمل و عمل با ایمان

هُدیً لِلْمُتَّقِینَ . اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ ... یُنْفِقُونَ

14- تربیت انسانهای مؤمن به غیب، پایبند به نماز و انفاق گر، از اهداف قرآن

ذٰلِکَ الْکِتٰابُ ... هُدیً لِلْمُتَّقِینَ . اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ ... وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

15- «عن ابی عبداللّه (ع) فی قول اللّه عزّ و جلّ «الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ » قال: من أقرّ بقیام القائم أنّه حقّ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق (ع) دربارۀ سخن خدای عزّوجلّ «الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ » روایت شده که فرمود: آنان کسانی هستند که به حقانیت قیام قائم اقرار دارند».

16- «عن ابی عبداللّه(ع) قال:... «وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ » ... ممّا علّمناهم ینبّؤون و ممّا علّمناهم من القرآن یتلون؛ ⁽²⁾

از امام صادق (ع) [دربارۀ سخن خداوند:] «وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ » روایت شده که فرمود: یعنی، از آن چه مابه آنان تعلیم داده‌ایم خبر می‌دهند (آن را نشر می‌نمایند) و از آن چه ما از قرآن به آنها آموخته‌ایم تلاوت می‌کنند».

کلید واژه‌ها:

اسلام؛ انسان؛ انفاق؛ ایمان؛ تقوا؛ تلاوت؛ توحید؛ جهان؛ جهان بینی؛ دین؛ رزق؛ عمل؛ غیب؛ قرآن؛ نماز؛

[سوره البقرة (2): آیه 4]

وَ اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ (4)

4

و آنان که به آنچه به سوی تو نازل شده و آنچه پیش از تو نازل شده است ایمان می‌آورند و به آخرت یقین دارند.

1- ایمان به قرآن، معارف و احکام نازل شده بر پیامبر (ص)، از ویژگی‌های متقین است.

هُدیً لِلْمُتَّقِینَ ... اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ

2- تقوا پیشگان، مؤمن به کتابهای آسمانیِ ادیان گذشته و معارف و احکام آنها

وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ

3- لزوم ایمان به همۀ معارف و احکام نازل شده بر پیامبر (ص) و انبیای پیشین

وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ

4- ادیان الهی، منزه از تضاد و ناسازگاری با یکدیگر

وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ

5- یقین به جهان آخرت، از ویژگی‌های اهل تقواست.

وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ

6- ضرورت باور به جهان آخرت و تلاش برای تحصیل یقین به آن

وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ

7- ایمان به غیب و رسالت انبیای الهی و یقین به آخرت، زمینۀ دستیابی به هدایتهای قرآن است.

هُدیً لِلْمُتَّقِینَ ... اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ

8- ایمان به خدا و رسالت انبیا و یقین به آخرت، رکنهای اعتقادی دین

اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ ... وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ اسلام؛ انبیاء؛ ایمان؛ تقوا؛ تنزیه؛ دین؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ نزول قرآن؛ هدایت؛ یقین

[سوره البقرة (2): آیه 5]

أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ (5)

5

اینان بر هدایتی از جانب پروردگار خویشند، و اینانند که ظفرمندند.

1- تقوا پیشگان، انسان‌هایی هدایت یافته و رستگارند.

هُدیً لِلْمُتَّقِینَ ... أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

2- مؤمنان به غیب (خدا، فرشتگان و ...) و معتقدان به رسالت و باورداران به آخرت، هدایت یافتگانند.

اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ .... أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ

مشارالیه «أُولٰئِکَ » (اهل تقوا) ممکن است به صورت اجمالی ملاحظه شود. در این صورت کلمۀ «المتقین » مشارالیه خواهد بود. و ممکن است جنبۀ تفصیلی آن در نظر گرفته شود؛ در این لحاظ، صفات بیان شده برای «متقین » مشارالیه «أُولٰئِکَ » می‌باشد.

3- برپادارندگان نماز و انفاق کنندگان، هدایت یافتگانند.

یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ... أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ

4- رستگاری انسان در گرو ایمان به اصول اعتقادی دین و پایبندی به ارکان عملی آن است.

اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

5- فلاح و رستگاری، تنها در پرتو هدایت‌های الهی قابل دسترسی است.

أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

6- دستیابی اهل تقوا به هدایت، موهبتی است از جانب خدا به آنان

أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ

7- هدایت یافتگی اهل تقوا، پرتوی از ربوبیت خداوند است.

أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ

8- «رب » از اسما و صفات خداوند

أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ انبیاء؛ انفاق؛ ایمان؛ تقوا؛ توفیق؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رستگاری؛ غیب؛ نماز؛ هدایت

[سوره البقرة (2): آیه 6]

إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ (6)

6

بی‌تردید، این کسانی که کفر ورزیده‌اند، چه به آنان اخطار کنی یا اخطار نکنی، برایشان یکسان است، ایمان نخواهند آورد.

1- انذار، از روشهای تبلیغی - هدایتی پیامبر(ص)

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ

2- قرآن، بهترین راهنمای مردم برای ایمان به خدا و قیامت

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

جملۀ «سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ » به این حقیقت اشاره دارد که اگر قرآن در انسانی تأثیر نبخشد نمی‌توان از وی انتظار هدایت داشت. و این حاکی از آن است که قرآن، بهترین وسیلۀ هدایت و ارائه کنندۀ مؤثرترین انذارهاست.

3- کفر و انکار همراه با عناد، مانعی جدی از پذیرفتن حق می‌شود.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ ... لاٰ یُؤْمِنُونَ

4- تعصب و لجاج، کافر را غیر قابل اصلاح کرده و به بن بست می‌کشاند.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ ... لاٰ یُؤْمِنُونَ

5- اگر زمینه صالح نباشد، موعظه و انذار بی‌تأثیر است.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ

6- تأثیرناپذیری کفّار مکّه از انذارهای پیامبر(ص)

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ

«انذار»(مصدر انذرت) به معنای خبر دادن و مطلع ساختن از چیزی است که باید از آن ترسید و دوری کرد. «ال » در «الَّذِینَ کَفَرُوا» برای عهد و اشاره به سران و اشراف کفرپیشه مکّه است.

7- «عن أبی عبداللّه(ع) قال: «الکفر فی کتاب الله علی خمسة أوجه...فمنها کفر الجحود...فأما کفر الجحود فهو الجحود بالربوبیة و هو قول من یقول لا رب و لا جنة و لا نار...قال الله عز و جل :... إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ ...، ⁽¹⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده که فرمود: کفر در کتاب خدابه پنج معنا آمده است...یکی از آنها کفر جحود است ؛ یعنی انکار ربوبیت ؛ و آن سخن کسی است که می گوید: نه خدایی هست نه بهشتی و نه جهنمی...خداوند فرمود: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ ...» .

کلید واژه‌ها:

انذار؛ ایمان؛ بهشت؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ جهنم؛ قرآن؛ قیامت؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ هدایت

[سوره البقرة (2): آیه 7]

خَتَمَ اَللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ عَلیٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلیٰ أَبْصٰارِهِمْ غِشٰاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ (7)

7

خدا بر دل‌ها و بر گوش‌هایشان مهر نهاده و بر چشمانشان پرده‌ای است، و برایشان عذابی بزرگ خواهد بود.

1- خداوند قلب‌های کافران متعصب را از فهمیدن معارف دین و گوش‌های آنان را از شنیدن حقایق دینی، بازداشته است.

خَتَمَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ عَلیٰ سَمْعِهِمْ

«خَتَمَ » به معنای بستن درب چیزی با گل و مانند آن و به اصطلاح لاک و مهر کردن، است. بسته شدن قلب، کنایه از درک نکردن و نفهمیدن است. و «عَلیٰ سَمْعِهِمْ » می‌تواند عطف بر «عَلیٰ قُلُوبِهِمْ » باشد و نیز می‌تواند خبر برای «غِشٰاوَةٌ » باشد.

در برداشت فوق، احتمال اول لحاظ شده است.

2- بر گوش و چشم کفرپیشگان متعصب، حجابی است که آنان را از شنیدن و دیدن حقایق دین، ناتوان ساخته است.

وَ عَلیٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلیٰ أَبْصٰارِهِمْ غِشٰاوَةٌ

«غِشٰاوَةٌ » به معنای پرده و مانند آن است. در برداشت فوق «عَلیٰ سَمْعِهِمْ » خبر برای «غِشٰاوَةٌ » گرفته شده است.

3- قلب (دل و اندیشه)، گوش و چشم از ابزار شناخت

خَتَمَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ عَلیٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلیٰ أَبْصٰارِهِمْ غِشٰاوَةٌ

4- قلب سلیم، گوش شنوا و چشم بینا، آثار و امتیازات اساسی انسانیت انسان

خَتَمَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ عَلیٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلیٰ أَبْصٰارِهِمْ

5- آثار و امتیازهای اساسی انسانیت در اثر کفرورزی و عناد از انسان گرفته می‌شود.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ... خَتَمَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ عَلیٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلیٰ أَبْصٰارِهِمْ غِشٰاوَةٌ

6- کفرپیشگان اصلاح‌ناپذیر مکه، محروم از آثار و امتیازات اساسی انسانیت (قلب سلیم، گوش شنوا و چشم بینا)

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ... خَتَمَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ عَلیٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلیٰ أَبْصٰارِهِمْ غِشٰاوَةٌ

7- مؤثر نبودن انذارهای پیامبر (ص) در کافرانِ متعصب، ناشی از مسدود بودن ابزار درک و فهم ایشان است.

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ . خَتَمَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ

8- آدمی، خود ایجاد کنندۀ حجاب شنیدن و دیدن، بر چشم و گوش خویش است.

وَ عَلیٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلیٰ أَبْصٰارِهِمْ غِشٰاوَةٌ

ایجاد «غِشٰاوَةٌ » بر چشم و گوش - به خلاف مسدود کردن قلبها - به خداوند نسبت داده نشده است. از این مقابله چنین بر می‌آید که کافران، خود ایجاد کنندۀ «غِشٰاوَةٌ » بر گوش و چشم خویش هستند.

9- درک نکردن معارف الهی، کیفری است از جانب خدا، بر ناشنیده گرفتن و نادیده انگاشتن حقایق دینی

خَتَمَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ عَلیٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلیٰ أَبْصٰارِهِمْ غِشٰاوَةٌ

جملۀ «وَ عَلیٰ سَمْعِهِمْ ...» جملۀ حالیه و بیانگر علت مسدود شدن قلبهاست؛ یعنی، بدان جهت خداوند آنان را از درک کردن محروم ساخت که ایشان حقایق را ناشنیده انگاشتند و بر واقعیتها چشم فرو بستند.

10- کفر پیشگان متعصب و اصلاح‌ناپذیر به عذابی گرفتار خواهند شد.

وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

کلید واژه‌ها:

اللّه؛ انذار؛ تکذیب؛ چشم؛ حق (مقابل باطل)؛ دین؛ شناخت؛ عذاب؛ قرآن؛ قلب؛ کفر؛ کوری؛ کیفر؛ گوش؛ محمّد(ص)

[سوره البقرة (2): آیه 8]

وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ (8)

8

و از مردم کسانی‌اند که می‌گویند: به خدا و روز واپسین ایمان آورده‌ایم، در حالی که مؤمن نیستند.

1- وجود عناصر منافق و متظاهر به ایمان در میان مسلمانان صدر اسلام

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا ... وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

2- منافقان از زمرۀ کافران اصلاح‌ناپذیر

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا ... وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

«ال » در «النّٰاسِ » می‌تواند برای عهد ذکری و اشاره به «الَّذِینَ کَفَرُوا» در آیه قبل باشد یعنی از همان مردم کفرپیشه اصلاح‌ناپذیرند کسانی که می‌گویند به خدا و روز واپسین ایمان آوردیم در حالی که مؤمن نیستند.

3- افشای چهرۀ منافقان برای پیامبر(ص) و مسلمانان از سوی خداوند

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا ... وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

4- گروهی از انسانها (منافقان) به دروغ مدعی ایمان به خدا و روز قیامت هستند.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

5- ایمان به خدا و روز قیامت، از ارکان اعتقادی دین اسلام

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ

معمولاً کسانی که در صدد نفوذ در میان طایفه و گروهی هستند، پایبندی خویش را به مهمترین اصول آن طایفه ابراز می‌دارند. بنابراین از دیدگاه همگان، ایمان به خدا و قیامت از مهمترین ارکان اعتقادی اسلام می‌باشد و آدمی با اظهار ایمان به آن از زمرۀ مسلمانان محسوب می‌شود.

6- خداوند آگاه به اسرار انسانها و اندیشه‌های آنان

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا ... وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

7- تقسیم انسانها به: تقواپیشگان، کافران و منافقان، از طبقه‌بندیهای مردم در قرآن

هُدیً لِلْمُتَّقِینَ ... إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ تقوا؛ دروغ؛ غیب؛ قیامت؛ کفر؛ نفاق

[سوره البقرة (2): آیه 9]

یُخٰادِعُونَ اَللّٰهَ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ (9)

9

می‌خواهند خدا و اهل ایمان را فریب دهند، در حالی که جز خویشتن را فریب نمی‌دهند و نمی‌فهمند.

1- منافقان، مردمی نیرنگباز و فریبکارند.

یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا

2- ضربه زدن به اهل ایمان و توطئه علیه آنان، از اهداف منافقان در اظهار ایمان

یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا

«خدع » به معنای پنهان کردن امری و اظهار کردن امری دیگر به منظور ضربه زدن و ایجاد ناگواری است.

3- منافقان، با اظهار ایمان، در پی نیرنگ زدن به خدا و فریب دادن اهل ایمان هستند.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا ... یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا

جملۀ «وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ » می‌رساند که: منافقان به خدا و اهل ایمان نیرنگ نزدند و نخواهند زد. بنابراین «یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ ...» ؛ یعنی آنان در صدد نیرنگ زدن هستند.

4- منافقان، بی‌اعتقاد به علم گسترده و همه جانبۀ خدا و آگاهی او را به اسرار و نهان انسانها

یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ

از اینکه منافقان با نفاق خویش در صدد نیرنگ زدن به خدا برآمده‌اند، معلوم می‌شود که آنان می‌پنداشتند، اگر امری را مخفی کنند، خداوند از آن آگاه نمی‌شود.

5- خدعه و نیرنگ با خدا و مؤمنان، خودفریبی و نیرنگ زدن به خویشتن است.

وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ

6- منافقان، عناصری جاهل و ناآگاه به فریب‌کاری و نیرنگبازیشان با خویش

وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ

7- «عن رسول‌اللّه(ص) قال:...من یخادع اللّه یخدعه...فقیل له: فکیف یخادع اللّه؟ قال یعمل بما أمره اللّه ثمّ یرید به غیره...؛ ⁽¹⁾

از رسول خدا(ص) روایت شده که فرمود:...کسی که [به خیال خود] خدا را فریب دهد، خدا او را فریب می‌دهد...عرض شد:

چگونه او خدا را فریب می‌دهد؟ فرمود: به آنچه خدا دستور داده عمل می‌کند ولی نیت او غیر خداست ...».

کلید واژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ جامعه؛ شرک؛ غیب؛ کفر؛ مکر؛ نفاق

[سوره البقرة (2): آیه 10]

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اَللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ (10)

10

در دل‌هایشان مَرَضی است، و خدا هم بر مرضشان افزوده است و برای آنان به سبب دروغ گفتنشان عذابی دردآور خواهد بود.

1- دل و اندیشۀ منافقان، مبتلا به مرضی سخت

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ

سخت بودن بیماری از نکره آمدن «مَرَضٌ » استفاده شده است.

2- خداوند، افزایش دهندۀ بیماری در دل و جان منافقان

فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً

3- نفاق، خدعه گری و دروغ‌پردازی، رذایلی برخاسته از بیماردلی است.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا ... یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ ... فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ

«فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ » بیانگر ریشۀ رذایلی است که در آیات قبل و فرازهای بعد، برای منافقان بیان شده است.

4- منافقان، خود موجب پیدایش بیماریِ دل و اندیشه، در خویشتن

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ

برداشت فوق از مقایسۀ دو جملۀ «فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ » (در قلب منافقان بیماری است) و «فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً» (پس خداوند بیماری آنان را افزون کرد) به دست می‌آید؛ زیرا در جملۀ دوم خداوند را افزایش دهندۀ بیماری می‌داند، ولی در جملۀ نخست بیمار شدن قلب منافقان را به خداوند نسبت نمی‌دهد؛ یعنی اصل پیدایش مرض را از خود آنان می‌شمرد.

5- سرایت بیماری دل و اندیشۀ آدمی به تمامی وجود او

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً

جملۀ نخست حاکی است که دل و اندیشۀ منافقان، بیمار است و جملۀ بعد، دلالت می‌کند که بیماری وجود آنان را فرا می‌گیرد؛ زیرا نفرمود «فزادها الله مرضا». این اختلافِ تعبیر یا اشاره به این معنا دارد که تمام حقیقت آدمی، دل و اندیشۀ اوست؛ و یا حاکی از آن است که بیماری دل به همۀ وجود سرایت کرده و همۀ حرکات و سکنات آدمی را متأثر می‌سازد.

6- منافقان، به عذابی دردناک گرفتار خواهند شد.

وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

7- منافقان، مردمی دمساز با دروغ و دروغ گویی

بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

فعل مضارع آن گاه که پس از «کان » و مانند آن قرار گیرد، دلالت بر استمرار در زمان گذشته دارد.

8- کیفر دمسازان با دروغ، عذابی است دردناک

وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

«باء» در «بِمٰا کٰانُوا» سببیه است و «ما» مصدریه می‌باشد؛ یعنی: و لهم عذاب الیم بسبب کذبهم المستمر.

9- دروغ گویی مداوم منافقان، موجب افزایش بیماری در دل و جان آنان

فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً ... بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

برداشت فوق مبتنی بر این است که «بِمٰا کٰانُوا ...» علاوه بر تعلقش به «لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ » ، متعلق به «فَزٰادَهُمُ ...» نیز باشد.

10- عذابهای الهی گوناگون و دارای چهره‌هایی مختلف

وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ ... وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

کلید واژه‌ها:

اخلاق؛ اللّه؛ بیماری؛ دروغ؛ عذاب؛ قلب؛ کیفر؛ مرض؛ مکر؛ نفاق

[سوره البقرة (2): آیه 11]

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی اَلْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ (11)

11

و چون به آنان گفته شود: در زمین فساد نکنید، می‌گویند: ما فقط اصلاحگریم.

1- منافقان، عناصری فسادگر و تباه کنندۀ جامعه

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ

کلمۀ «فِی الْأَرْضِ » نشانگر این است که فسادگری منافقان محدود به خود و اطرافیانشان نیست، بلکه فسادی است فراگیر و سرایت کننده به جامعه‌ای که در آن به سر می‌برند.

2- اعمال ناپسند و مفسدانۀ منافقان عصرِ بعثت، مورد اعتراض مسلمانان آن عصر

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ

3- منافقان فسادپیشه، حتی کمترین فسادگری را دربارۀ خویش، پذیرا نیستند.

قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ

کلمۀ «إِنَّمٰا» دلالت بر حصر دارد و حصر در جملۀ مذکور به اصطلاح «حصر موصوف در صفت » است. بنابراین جملۀ «إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ » ؛ یعنی: از ما جز کارهای صواب سر نمی‌زند و

همۀ کارهای ما موجب اصلاح جامعه است.

4- منافقان، خویشتن را مردمی اصلاح طلب می‌شمرند.

قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ

5- منافقان بر اثر بیماریِ دل و اندیشه، فسادگریهای خویش را اصلاح‌طلبی قلمداد می‌کنند.

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ

6- منافقان، مردمانی نصیحت‌ناپذیر

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ

7- فسادگری و نصیحت ناپذیری منافقان، برخاسته از بیمار دلی آنان است.

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ

8- فسادگری و نصیحت ناپذیری، از نشانه‌های بیماریِ دل و اندیشه است.

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ

9- فسادگری و اصلاح ناپذیری منافقان، موجب گرفتار آمدن آنان به عذابی دردناک خواهد شد.

وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا ... إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ

برداشت فوق مبتنی بر این است که: «إِذٰا قِیلَ » عطف بر «یَکْذِبُونَ » در آیۀ قبل باشد. بر این مبنا، مفاد جملۀ «إِذٰا قِیلَ ...» نیز همانند «یَکْذِبُونَ » بیانگر سبب گرفتاری منافقان به عذاب الیم است.

10- فسادگری منافقان، زمینه ساز افزایش بیماریِ دل و اندیشۀ آنان

فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً ... بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا

برداشت فوق مبتنی بر دو امر است: 1- «إِذٰا قِیلَ ...» عطف بر «یَکْذِبُونَ » باشد. 2- «بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ » علاوه بر تعلقش به «وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ » - متعلق به «فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ » نیز باشد. بر این مبنا جمله چنین می‌شود: «فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً ... بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ » .

کلید واژه‌ها:

اسلام؛ اصلاح؛ بیماری؛ جامعه؛ زمین؛ عذاب؛ فساد؛ قلب؛ کیفر؛ گناه؛ مرض؛ مسلمانان؛ موعظه؛ نفاق

[سوره البقرة (2): آیه 12]

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ اَلْمُفْسِدُونَ وَ لٰکِنْ لاٰ یَشْعُرُونَ (12)

12

آگاه باشید که آنان خود فسادگرند، ولی نمی‌فهمند.

1- منافقان، مردمی فسادپیشه و تبهکارند.

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ

2- منافقان، سرچشمه و منشأ فسادها و تبهکاریها در جوامع دینی هستند.

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ

در آیاتی از قرآن، غیر منافقان نیز فسادگر خوانده شده‌اند، بنابراین حصر در جملۀ «أَلاٰ إِنَّهُمْ ...» (تنها منافقان فسادگرند) حصر ادعایی و اشاره به این معنا است که: فسادگری غیر منافقان در قیاس با منافقان چیزی به حساب نمی‌آید؛ و یا اینکه فساد دیگران نیز به گونه‌ای به نفاق و منافقان باز می‌گردد.

3- منافقان، مفسدانی مدعی اصلاح‌گری

إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ . أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ

4- منافقان، بی‌خبر از فسادپیشگی و تبهکاری خویش

وَ لٰکِنْ لاٰ یَشْعُرُونَ

5- بیماردلی منافقان، مانع از درک فسادگری خویش

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لٰکِنْ لاٰ یَشْعُرُونَ

6- اهل ایمان، باید منافقان را همواره مفسده‌گر و تبهکار بدانند.

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ

بیان فسادگری منافقان با جملۀ اسمیۀ مقرون به حرف تنبیه (ألا \ آگاه باشید) و نیز حرف تأکید (إنّ)، گویای این است که منافقان با دروغ پردازیها مسلمانهایی را به این پندار رسانده بودند که ایشان مردمی اصلاح طلب هستند. بنابراین می‌توان گفت از اهداف جملۀ «أَلاٰ إِنَّهُمْ » این است که: مسلمانان هرگز در مفسده‌گر بودنِ منافقان، تردید نکنند.

7- لزوم هوشیاری مؤمنان در برابر فسادگریها و تبهکاریهای منافقان

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ

کلید واژه‌ها:

اصلاح؛ ایمان؛ جامعه؛ جهل؛ شعور؛ فساد؛ قلب؛ گناه؛ نفاق

[سوره البقرة (2): آیه 13]

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ اَلنّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ اَلسُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ اَلسُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ (13)

13

و چون به آنان گفته شود: همان گونه که این مردم ایمان آورده‌اند، شما هم ایمان بیاورید، می‌گویند: آیا همان گونه که این سبک مغزان ایمان آورده‌اند ایمان بیاوریم؟ آگاه باشید که آنان خود سبک مغزند، ولی نمی‌دانند.

1- پیامبر (ص) فراخوان منافقان به ایمانی همانند ایمان تودۀ مردم

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ

گفتگوی مطرح شده در این آیه - که در آن منافقان ابراز بی‌ایمانی‌می‌کنند - یا میان پیامبر (ص) و اهل نفاق بوده است و یا میان برخی مسلمین و آنان، برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است.

2- فراخوانی منافقان از سوی مسلمانان به ایمان آوردن همانند ایمان تودۀ مردم

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ

3- صداقت توده‌های مردم در ایمان به پیامبر (ص) و آیین اسلام

آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ

4- مؤمنان راستین در دیدگاه منافقان، مردمی سفیه و بی‌خرد

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ

5- بیمار دلیِ اهل نفاق، منشأ متهم ساختن اهل ایمان به بی‌خردی

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ

6- خود بزرگ بینی و تحقیر مؤمنان راستین، از صفات اهل نفاق

أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ

7- منافقان، با متهم ساختن اهل ایمان به بی خردی، دعوت به ایمان را پذیرا نبودند.

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ

8- منافقان، خویشتن را مردمی خردمند و روشنفکر می‌پندارند.

أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ

9- منافقان، خود مردمی سفیه و بی خردند.

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ

مقرون بودن خبر به «ال »و نیز وجود ضمیر فصل در جملۀ «أَلاٰ إِنَّهُمْ ...» از حصر حکایت دارد و این حصر به اصطلاح «حصر» اضافی است. بنابراین معنای جمله چنین است: منافقان بی خردند، نه مؤمنان راستین.

10- منافقان، بی خبر از سفاهت و بی خردی خویش

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ

11- منکَر شمردن معروفها و معروف دانستن منکرات، از ویژگیهای منافقان

إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا ...

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ

از اینکه منافقان فساد را اصلاح گری می‌شمرند و ایمان را سفاهت می‌پندارند، برداشت فوق به دست می‌آید.

کلید واژه‌ها:

افترا؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ ایمان؛ بیماری؛ تکبر؛ جهل؛ سفاهت؛ قلب؛ محمّد(ص)؛ مرض؛ معروف؛ نفاق

[سوره البقرة (2): آیه 14]

وَ إِذٰا لَقُوا اَلَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ (14)

14

و چون با مؤمنان برخورد کنند، می‌گویند: ما ایمان آورده‌ایم، و چون با شیطان‌های خود خلوت کنند، می‌گویند: ما با شماییم، ما [مؤمنان را] فقط استهزا می‌کنیم.

1- منافقان، به هنگام حضورشان در میان مؤمنان، تظاهر به ایمان کرده و خود را مسلمان جلوه می‌دهند.

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا

2- منافقان عصر بعثت، متشکل از دو گروه: سردمداران نفاق و پیروان آنان

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ

مراد از «شَیٰاطِینِهِمْ » رؤسا و سردمداران اهل نفاق است، و یاد کردن از آنان به عنوان شیطان، بیانگر این است که آنان صحنه گردان و خط دهنده می‌باشند. قابل ذکر است که منافق بودن رؤسای نفاق، به صورت احتمال مطرح است.

3- منافقان صدر اسلام، دارای جلسات سری با رؤسای خویش برای طرح توطئه علیه اسلام و مسلمین

وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ

«خلا به و إلیه » به معنای با او خلوت کرد، است، برخی گفته‌اند:

«خلا» آن گاه که به «الی » متعدی شود متضمن معنای رفتن نیز می‌باشد. بر این مبنا «وَ إِذٰا خَلَوْا ...» ؛ یعنی: «و اذا ذهبوا الی شیئاطینهم خالین بهم ؛ آن گاه که به سوی رؤسای خود روند و با آنان خلوت کنند.»

4- سردمداران نفاق، شیاطین توطئه‌گر و شرور

وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ

5- منافقان صدر اسلام، به هنگام حضور در محفل سردمدارانشان، بر همگامی و هم مسلکی خویش با آنان (کفر به اسلام) تأکید می‌کردند.

وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ

6- استهزای مسلمانان و به تمسخر گرفتن جامعۀ ایمانی، هدف منافقان در تظاهر به اسلام

قٰالُوا آمَنّٰا ... إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ

7- صحنه گردانان نفاق در عصر بعثت، نگران تمایل پیروانشان به اسلام بودند.

قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ

حصر در جملۀ «إِنَّمٰا ...» حصر اضافی و از نوع «حصر قلب » است. کاربرد این گونه حصر در موردی است که گوینده در صدد بر طرف کردن توهمی باشد که مخاطب به آن می‌اندیشد.

این توهم در جملۀ «إِنَّمٰا نَحْنُ ...» گرایش منافقان پیرو، به اسلام است.

8- منافقان عناصری متظاهر به اسلام و فاقد کمترین گرایش قلبی به دین

قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ

حصر در جملۀ «إِنَّمٰا نَحْنُ ...» گویای برداشت فوق است؛ یعنی:

کارهای ما در رابطۀ با ایمان و مؤمنان جز استهزاء، چیزی دیگری نیست.

9- «روی عن أبی جعفر (ع) أنّهم کهّانهم؛ ⁽¹⁾

از امام باقر (ع) روایت شده که: مراد از «شَیٰاطِینِهِمْ » در آیۀ شریفه، کاهنان یهود است».

کلید واژه‌ها:

استهزاء؛ اسلام؛ امامت؛ ایمان؛ پیروی؛ جامعه؛ شیطان؛ کفر؛ کهانت؛ گناه؛ مسلمانان؛ نفاق

[سوره البقرة (2): آیه 15]

اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ (15)

15

خداست که استهزایشان می‌کند و آنان را در طغیانشان سرگشته می‌دارد.

1- خداوند با خوار و حقیر ساختن منافقان، آنان را به استهزا خواهد گرفت.

اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ

«استهزاء» به معنای تمسخر کردن، است و هدف از آن، خوار ساختن و حقیر کردن کسی است که مورد استهزا قرار می‌گیرد.

2- استهزای منافقان از سوی خدا، کیفر تمسخر آنان نسبت به اسلام و جامعۀ ایمانی است.

إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ . اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ

آیۀ مورد بحث، بیانگر سزا و کیفر منافقان استهزا کننده است.

3- همسانی کیفرهای الهی با گناه گنهکاران

إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ . اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ

4- استهزا و به تمسخر گرفتن آن گاه که با سزای تمسخر و استهزا باشد، ناپسند نیست.

إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ . اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ

5- مؤمنان راستین در پیشگاه خدا، بسیار عزیز و محترم هستند.

إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ . اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ

خداوند در مقام پاسخ، به استهزاگری منافقان نسبت به مؤمنان خود در مقام پاسخ و دفاع برآمده و با ابتدا به نام جلاله «اللّٰهُ » خود را استهزا کنندۀ آنان قرار داده است. این نحوه برخورد گویای نکاتی از جمله: مقام و عزت مؤمن در پیشگاه خداوند است.

6- منافقان، مردمانی متحیر و سرگردان در وادی گمراهی و طغیانگری

یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ

«عمه » (مصدر «یَعْمَهُونَ » ) به معنای تحیر و سرگردانی است.

«یَعْمَهُونَ » حال برای «هم » در «یَمُدُّهُمْ » می‌باشد. «فِی طُغْیٰانِهِمْ » علاوه بر تعلقش به «یَمُدُّهُمْ » متعلق به «یَعْمَهُونَ » نیز می‌تواند باشد. بنابراین جمله چنین معنا می‌شود: خداوند بر طغیانگری منافقان، در حالی که در گمراهی و طغیان سرگردانند می‌افزاید.

7- طغیانگری و سرگردانی اهل نفاق، همچنان رو به افزایش و فزونی است.

وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ

«مد»(مصدر «یمد») به معنای افزودن و نیز به معنای

مهلت دادن، آمده است. برداشت فوق با توجه به معنای اول، استفاده شده است.

8- افزایش تحیّر و طغیان اهل نفاق، کیفری است از جانب خدا برای آنان

وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ

9- مهلت دادن به منافقان، گمراهان و طغیانگران از سنتهای الهی است.

وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ

برداشت فوق مبتنی بر این است که: «مد» (مصدر یمدّ) به معنای مهلت دادن باشد. در لسان العرب آمده است: «مده فی غیه یعنی ، امهله (او رای مهلت داد).»

10- مهلت دادن به منافقان در طغیانگری و سرگردانی، استهزای خداوند نسبت به ایشان است.

اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ

برداشت فوق بر اساس این احتمال است که: جملۀ «یَمُدُّهُمْ ...» تفسیر وبیان جملۀ «اللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ » باشد.

11- «عن الرّضا علیّ بن موسی(ع) قال:

«إن الله تبارک و تعالی لا یسخر و لا یستهزئ...و لکنه عز و جل یجازیهم جزءاء السخریة و جزءاء الاستهزاء...؛ ⁽¹⁾

از امام رضا(ع ) روایت شده که فرمود: خدای تبارک و تعالی کسی رای مسخره و استهزا نمی کند...بلکه او سزای مسخره و استهزای منافقان رای می دهد ...».

کلید واژه‌ها:

آوارگی؛ استدراج؛ استهزاء؛ اسلام؛ اللّه؛ ایمان؛ جامعه؛ چشم؛ خدا؛ سنتهای خدا؛ ضلالت؛ طغیان؛ عزت؛ کیفر؛ نفاق

[سوره البقرة (2): آیه 16]

أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ اِشْتَرَوُا اَلضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ (16)

16

اینان کسانی‌اند که گمراهی را به بهای هدایت خریده‌اند، از این رو تجارتشان سود نکرده است و هدایت یافته نیستند.

1- منافقان، خریداران گمراهی در برابر از دست دادن هدایت

أُولٰئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ

2- تمامی زمینه‌های نیل به هدایت برای منافقان عصر بعثت، مهیّا بود.

اِشْتَرَوُا الضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ

در حالی که منافقان هدایت نیافته بودند، آیۀ مورد بحث، هدایت را سرمایۀ آنان شمرده است؛ تا به این حقیقت اشاره کند که: تمامی زمینه‌های هدایت و اسباب خارجی - به گونه‌ای که گویا آن را در اختیار داشتند - برای ایشان فراهم بود.

3- تجارت منافقان (خرید ضلالت در قبال هدایت)، تجارتی فاقد هرگونه سود و منفعت

فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ

4- منافقان، عناصری ناآگاه به سود و زیان واقعی خویش

وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ

متعلق «مُهْتَدِینَ » به دلیل جمله‌های قبل، سود و زیان واقعی است؛ یعنی: و ما کانوا مهتدین الی منافعهم و مضارهم.

5- آگاه نبودن اهل نفاق به سود و زیان واقعی خویش، عامل اختیار کردن ضلالت و از دست دادن هدایت

أُولٰئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلاٰلَةَ ... وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ

جملۀ «مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ » عطف بر جملۀ «اشْتَرَوُا الضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ » است و به منزلۀ علت برای آن می‌باشد؛ یعنی: چون به سود و زیان واقعی خویش راه نیافتند، به چنین تجارتی دست زدند.

6- زیان واقعی انسان، در ضلالت و از دست دادن هدایت است.

اِشْتَرَوُا الضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ

7- منافقان با تظاهر به اسلام، در هدفهای خویش (کسب منافع و ضربه زدن به اسلام)، موفقیتی به دست نخواهند آورد.

وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ

برداشت فوق بر این اساس است، که متعلق «مُهْتَدِینَ » اهداف منافقان باشد؛ یعنی: و ما کانوا مهتدین الی مقاصدهم. آیات بعدی، این معنا را تأیید می‌کند.

کلید واژه‌ها:

تجارت؛ توطئه؛ جهل؛ ضرر؛ ضلالت؛ نفاق؛ هدایت

[سوره البقرة (2): آیه 17]

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ اَلَّذِی اِسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اَللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ (17)

17

مَثَلشان مَثَل کسی است که آتشی برافروزد [تا از نور آن بهره گیرد]، پس وقتی آتش اطراف او را روشن کند، خدا نورشان را بِبَرَد و آنان را در حالی که [چیزی را] نمی‌بینند در ظلمت‌هایی [متراکم] رها کند.

1- حالت منافقان در اظهار ایمان، به کسی می‌ماند که برای رهایی از ظلمت، آتشی ناپایدار و گذرا برافروزد.

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ

«استیقاد»(مصدر استوقد) به معنای آتش افروختن است.

«لما»حرف شرط است و جواب آن محذوف می‌باشد و جملۀ «ذَهَبَ اللّٰهُ ...» بیانگر آن جواب است؛ یعنی: آن گاه که آتش اطراف او را روشن کرد، خاموش شود و او در تاریکی بماند.

2- تلاش منافقان برای رهایی یافتن از مشکلات اجتماعی در سایه تظاهر به ایمان

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً ... ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ

از اینکه منافقان به کسی که در تاریکی آتش ناپایداری می‌افروزد تشبیه شده‌اند این معنا به دست می‌آید که: کافر در جامعۀ ایمانی با مشکلات اجتماعی روبروست و خود را ناچار می‌بیند که تظاهر به ایمان کند تا از مشکلات برهد؛ ولی دیری نمی‌پاید که خداوند او را رسوا می‌کند.

3- دستاورد منافقان با تظاهر به ایمان، منافعی گذرا، ناپایدار و محدود است.

فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ

4- خداوند، محدود کنندۀ فرصت منافقان برای سوء استفاده آنان از تظاهر به ایمان

ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ

5- تظاهر به ایمان، در بردارندۀ منافعی است هرچند گذرا و ناپایدار

فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ

6- بازگشت منافقان به کفر، علی رغم ایمان نخستین‌شان

ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ

از اینکه جملۀ «ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ » توصیف شدگان را دارای نور شمرده می‌توان این معنا را محتمل دانست که: آیۀ شریفه بیانگر آن است که منافقان در بدو امر حقیقتاً ایمان آوردند؛ ولی بر اثر عواملی مجدداً به سوی کفر باز گشتند. جملۀ «فَهُمْ

لاٰ یَرْجِعُونَ » در آیۀ بعد مؤید این احتمال است.

7- خداوند، با محروم ساختن منافقان از نور ایمان، آنان را به ظلمتهایی شدید گرفتار می‌سازد.

ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ

نکره بودن «ظُلُمٰاتٍ » حاکی از شدت ظلمت است.

8- گمراهی، دارای شعبه‌ها و چهره‌هایی گوناگون است.

وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ

برداشت فوق با توجه به جمع بودن «ظُلُمٰاتٍ » (تاریکیها و گمراهیها) استفاده شده است.

9- هیچ امیدی به راهیابی و هدایت منافقان پس از سلب شدن نور ایمان از آنان، وجود ندارد.

وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ

جملۀ «تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ » بیان می‌کند که: ظلمتها منافقان را احاطه کرده و در نتیجه راه به جایی نمی‌برند و جملۀ «لاٰ یُبْصِرُونَ » (آنها نمی‌بینند)، حاکی از آن است که ابزار دیدن و هدایت شدن در آنان نابود شده است؛ یعنی علاوه بر اینکه موانع هدایت برای آنان ایجاد شده مقتضی هدایت نیز از آنان سلب گشته است.

10- رها کردن منافقان در ظلمت و گمراهی پس از روشنایی گذرا، استهزای خداوند نسبت به آنهاست.

اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ ... فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ

جملۀ «فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ...» می‌تواند توضیحی در قالب مثل برای «اللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ ...» باشد.

11- «إبراهیم بن أبی محمود قال: سألت أباالحسن الرّضا(ع) عن قول اللّه تعالی «وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ » فقال: ...

منعهم المعاونة و اللطف و خلّیٰ بینهم و بین إختیارهم...؛ ⁽¹⁾

ابراهیم بن ابی محمود گوید: از امام رضا(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی «وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ » پرسیدم، فرمود:...؛ یعنی، آنان را از کمک و لطف خود محروم می‌کند و به اختیار خودشان وا می‌گذارد ...».

کلید واژه‌ها:

آتش؛ اللّه؛ ایمان؛ تشبیهات؛ چشم؛ ضلالت؛ ظلمت؛ قرآن؛ نور؛ هدایت

[سوره البقرة (2): آیه 18]

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَرْجِعُونَ (18)

18

[آنان] کر و لال و کوراند، از این‌رو [به سوی حق]باز نمی‌گردند.

1- منافق رها شده در ظلمت و گمراهی بسان شخص کر و لال و نابیناست.

تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ . صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ

صم، بکم و عمی به ترتیب: جمع أصم (کر)، أبکم (لال) و أعمی (کور) است. کلمات یاد شده خبر برای مبتدای محذوف، یعنی ضمیر «هم » است که به توصیف شدگان در آیۀ قبل (منافقان رها شده در ظلمت) بر می‌گردد.

2- منافقان، از حق شنوی، حق بینی و حق گویی ناتوان هستند.

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ

3- منافقان، از درک و تشخیص معارف الهی و حقایق دینی ناتوانند.

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ

4- عجز و ناتوانی از شنیدن، دیدن و گفتن حقایق، ظلمتهایی است که منافقان در آن گرفتارند.

تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ . صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ

آیۀ مورد بحث می‌تواند تفسیری برای کلمۀ «ظُلُمٰاتٍ » و جملۀ «لاٰ یُبْصِرُونَ » در آیۀ قبل باشد.

5- منافقان رها شده در ظلمتِ گمراهیها، راه نجاتی ندارند و به ایمان راستین باز نخواهند گشت.

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَرْجِعُونَ

کلید واژه‌ها:

تشبیهات؛ ضلالت؛ ظلمت؛ عجز؛ قرآن؛ کری؛ کوری؛ نفاق

[سوره البقرة (2): آیه 19]

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ اَلسَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ اَلصَّوٰاعِقِ حَذَرَ اَلْمَوْتِ وَ اَللّٰهُ مُحِیطٌ بِالْکٰافِرِینَ (19)

19

یا [مَثَلشان] مانند این است که بارانی تند از آسمان ببارد که در آن، تاریکی‌ها و رعد و برقی باشد و [گرفتارانِ آن باران]به علّت صاعقه‌ها، از ترس مرگ، انگشتانشان را در گوش‌هایشان نهند، و خدا بر کافران احاطه دارد.

1- قرآن و اسلام، مایۀ حیات و رشد انسانهایند.

أَوْ کَصَیِّبٍ

2- قرآن برای منافقان بسان بارانی است همراه با رعد و برق در شبی تاریک و مخوف

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ

3- قرآن، برای اهل نفاق ظلمت زا، وحشت آفرین و احیاناً روشنی بخش (در بردارندۀ منافعی گذرا) است.

فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ

4- منافقان، در جامعۀ قرآنی و در برابر اسلام، خود را در معرض زوال و نابودی می‌بینند.

یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ

5- کافران از هر سو در حیطۀ قدرت و سلطنت خداوند هستند.

وَ اللّٰهُ مُحِیطٌ بِالْکٰافِرِینَ

6- منافقان در زمرۀ کفرپیشگانند.

وَ اللّٰهُ مُحِیطٌ بِالْکٰافِرِینَ

7- شکست، ناکامی و زوال، فرجام منافقان

وَ اللّٰهُ مُحِیطٌ بِالْکٰافِرِینَ

8- منافقان در برابر آوازۀ قرآن و گسترش اسلام، چاره‌ای جز ناشنیده انگاشتن آن ندارند.

یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ

9- «مُحِیطٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ مُحِیطٌ بِالْکٰافِرِینَ

کلید واژه‌ها:

اسلام؛ برق؛ تشبیهات؛ حیات؛ رشد؛ رعد؛ ظلمت؛ قرآن؛ کفر؛ محیط/اسما و صفات؛ نفاق

[سوره البقرة (2): آیه 20]

یَکٰادُ اَلْبَرْقُ یَخْطَفُ أَبْصٰارَهُمْ کُلَّمٰا أَضٰاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ وَ إِذٰا أَظْلَمَ عَلَیْهِمْ قٰامُوا وَ لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ إِنَّ اَللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (20)

20

نزدیک است که برق چشمانشان را برباید؛ هر بار که برای آنان روشنی دهد، در آن راه می‌روند و چون بر آنان تاریک شود می‌ایستند؛ و اگر خدا می‌خواست گوش‌ها و چشم‌هایشان را از بین می‌برد؛ به یقین خدا بر هر چیزی تواناست.

1- منافقان در برابر درخشش اسلام و پیشرفت آن، خود را درمانده و در بن‌بست می‌بینند.

یَکٰادُ الْبَرْقُ یَخْطَفُ أَبْصٰارَهُمْ

در این آیات وضعیت منافقان در برابر اسلام در قالب چند تشبیه، بیان شده است؛ چنان که مفسران گفته‌اند: در جملۀ «یَکٰادُ الْبَرْقُ ...» اسلام و امکانات فراهم شده در پرتو آن، به «بَرْقٌ » تشبیه شده و به دنبال آن فرصت‌طلبی منافقان در بهره‌گیری از مواهب آن، در قالب تشبیه دیگری بیان گردیده است.

2- منافقان درعین درمانده شدن در برابر اسلام، با فرصت‌طلبی در پی بهره برداری از مواهب آن هستند.

کُلَّمٰا أَضٰاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ

3- بهره بردن از مزایای جامعۀ اسلامی و به کنار نشستن به هنگام دشواریها و سختیها، از ویژگیهای منافقان است.

وَ إِذٰا أَظْلَمَ عَلَیْهِمْ قٰامُوا

4- خداوند با سلب درک و فهم از برخی منافقان، آنان را حق‌ناپذیر کرده و برخی دیگر را برای انتخاب هدایت، مهلت می‌دهد.

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ

5- منافقان، سزاوار محروم شدن از توانایی شناخت معارف الهی هستند.

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ

6- خداوند بر انجام هر کاری تواناست.

إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

7- «قَدِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

8- «عن أبی عبد اللّه(ع) قال: قیل لأمیرالمؤمنین (ع) هل یقدر ربّک أن یدخل الدّنیا فی بیضة من غیر أن تصغر الدنیا و تکبر البیضة؟ قال: إنّ اللّه تبارک و تعالی لاینسب إلی العجز و الذی سألتنی لایکون؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: از امیر المؤمنین (ع) سؤال شد: آیا خداوند می‌تواند دنیا را در تخم مرغی جای دهد بدون اینکه دنیا کوچک یا تخم مرغ بزرگ شود؟ فرمود: خدای تبارک و تعالی موصوف به ناتوانی نمی‌شود ولی آنچه مورد سؤال توست شدنی نیست (محال است).

کلید واژه‌ها:

جامعه؛ جهل؛ دین؛ شکست؛ عجز؛ قدیر/اسما و صفات؛ نفاق

[سوره البقرة (2): آیه 21]

یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ اُعْبُدُوا رَبَّکُمُ اَلَّذِی خَلَقَکُمْ وَ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ (21)

21

ای مردم، پروردگارتان را که شما و کسانی را که پیش از شما بوده‌اند آفریده است، بپرستید، باشد که تقوا پیشه شوید.

1- پرستش خداوند وظیفه‌ای ضروری، بر دوش همۀ مردم

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ

2- خداوند، پروردگار همۀ انسانهاست.

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ

3- خداوند، آفرینندۀ همۀ انسانهای موجود و پیشینیان آنان است.

اُعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ

4- آفرینندۀ انسانها، تنها حقیقتی که شایسته و بایستۀ پرستش است.

اُعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ

توصیف خداوندبه «خالقیت » - پس از بیان لزوم پرستش او - بیانگر علت لزوم پرستش است.

5- ربوبیت خداوند بر انسانها، دلیل شایستگی او برای پرستش است.

اُعْبُدُوا رَبَّکُمُ

انتخاب «رب » به جای «الله » در «اعْبُدُوا رَبَّکُمُ » به علت لزوم پرستش اشاره دارد؛ یعنی، چون خداوند رب است، شایستۀ پرستش است و باید عبادت شود.

6- باور به خالقیت و ربوبیت خدا، عامل گرایش انسان به بندگی اوست.

اُعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ

7- جهان‌بینی انسان، پایه و اساس اعمال و رفتار اوست.

اُعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ

8- پرستش خداوند، زمینه ساز نیل به تقواپیشگی است.

اُعْبُدُوا رَبَّکُمُ ... لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

9- دست‌یابی به تقوا، وظیفه‌ای ضروری برای همۀ انسانهاست.

لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

چون هدف از لزوم عبادت رسیدن به تقواست، نیل به تقوا نیز ضروری می‌باشد.

10- هدف از آفرینش انسانها، نایل شدن آنان به مرتبۀ تقواپیشگی است.

خَلَقَکُمْ ... لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

برداشت فوق بر این اساس است که: «لَعَلَّکُمْ ...» - علاوه بر تعلقش به «اعْبُدُوا» - به «خَلَقَکُمْ » نیز باشد.

11- پرستش خداوند، آدمی را از گرفتار شدن در ورطۀ کفر و نفاق و پیامدهای آن دو، مصون می‌دارد.

اُعْبُدُوا رَبَّکُمُ ... لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

از اهداف دعوت به پرستش خداوند - پس از بیان کفر و نفاق و عواقب شوم آنها - ارائۀ رهنمونی است به انسانها برای پاسداری خویش از گرایش به کفر و نفاق. بر این اساس «تَتَّقُونَ » به معنای لغوی آن و متعلقش کفر و نفاق خواهد بود؛ یعنی: اعبدوا ربکم لعلکم تتقون الکفر و النفاق.

12- دستورات الهی، برنامه هایی برای رساندن انسان به اهداف تعیین شده

اُعْبُدُوا رَبَّکُمُ ... لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

جملۀ «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ » می‌رساند که: هدف تعیین شده برای انسانها نیل به تقواپیشگی است و خداوند به منظور رساندن انسانها به این هدف، عبادت را بر آنان واجب کرده است.

بنابراین دستورات خداوند به منظور رساندن آدمی به این هدف، بیان شده است.

13- «رب » از اسما و صفات خداوند

اُعْبُدُوا رَبَّکُمُ

14- «عن الرّضا(ع) أنّه قال: فان قال [قائل] فلم تعبّدهم؟ قیل لئلا یکونوا ناسین لذکره ولاتارکین لأدبه و لالاهین عن أمره و نهیه؛ ⁽¹⁾

از امام رضا(ع) روایت شده که فرمود:... اگر کسی بگوید: چرا خدا مردم را موظف به عبادت کرده است؟ گفته می‌شود: برای اینکه یاد او را فراموش نکنند و ادب او را ترک ننمایند و به امر و نهی او بی اعتنا نباشند».

کلید واژه‌ها:

انسان؛ ایمان؛ تقوا؛ جهان؛ جهان بینی؛ خالق/اسما و صفات؛ دین؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ عبادت؛؛ کفر؛ نفاق

[سوره البقرة (2): آیه 22]

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اَلْأَرْضَ فِرٰاشاً وَ اَلسَّمٰاءَ بِنٰاءً وَ أَنْزَلَ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ اَلثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ فَلاٰ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (22)

22

همان کسی که زمین را برای شما فرشی و آسمان را سقفی قرار داده، و از آسمان آبی فرو فرستاده و به وسیلۀ آن از محصولات برای شما رزقی پدید آورده است؛ پس با این‌که می‌دانید [او خالق همه چیز است] برای خدا همتایانی قرار ندهید.

1- زمین همانند بستری گسترده، آماده برای زندگانی انسانهاست.

جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً

کلمۀ «جَعَلَ » می‌تواند به معنای «صیر» (تبدیل کرد) باشد و می‌تواند به معنای «خَلَقَ » (آفرید) هم باشد. کلمۀ «فِرٰاشاً» به معنای بستر گسترده است و اطلاق آن بر زمین از باب تشبیه می‌باشد؛ یعنی: جعل الأرض کالفراش.

2- آفرینش زمین به گونه‌ای مناسب برای زندگانی، پرتوی از ربوبیت خداوند است.

اُعْبُدُوا رَبَّکُمُ ... اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً

«الَّذِی جَعَلَ ...» صفت دوم برای «رَبَّکُمُ » در آیۀ قبل است.

3- زمین در ابتدای پیدایشش قابل سکونت و زندگانی انسان نبوده است.

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً

برداشت فوق بر این اساس است که: «جَعَلَ » به معنای «صیر» باشد؛ یعنی، خدا زمین را به گونه‌ای که قابل زندگانی باشد مبدل ساخت. این معنا حکایت از آن دارد که زمین در بدو پیدایش، چنین وضعیتی نداشت.

4- همۀ انسانها دارای حق بهره‌گیری از مواهب طبیعی زمین

فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ

5- همۀ انسانها، دارای حق تصرف در گسترۀ زمین

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً

6- خداوند، آسمان در جهت منافع انسانها برافراشت.

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ ... اَلسَّمٰاءَ بِنٰاءً

کلمۀ «بِنٰاءً» در لغت عرب معنایی دارد که شامل: ساختمان، خیمه، چادر و مانند اینها می‌شود. اطلاق «بِنٰاءً» بر آسمان از باب تشبیه است؛ یعنی: جعل لکم السماء کالبناء.

7- خداوند، نازل کنندۀ باران از ابرها

وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً

«سماء» به هر چیزی که در جهت بالا قرار گرفته باشد گفته می‌شود. تکرار کلمۀ «السَّمٰاءَ» در آیه، حکایت از آن دارد که مراد از آن در هر فراز، مصداقی خاص از معنای ذکر شده است؛ در جملۀ نخست چون در مقابل «الْأَرْضَ » قرار گرفته به معنای آسمان است و در جملۀ دوم به قرینۀ «مٰاءً» می‌توان گفت که مقصود از آن «ابر» می‌باشد.

8- خداوند، تأمین کننده روزی انسانها و فراهم آورندۀ اسباب معیشت آنان

فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ

9- آبهای نازل شده از ابرها، سببی اساسی برای پیدایش روزی انسانها

فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ

10- خداوند، به وسیلۀ آبهای نازل شده از آسمان، درختان رابه ثمر می‌رساند.

وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ

«ثمرة » - که مفرد «ثمرات » است - به میوۀ درختان گفته می‌شود. «مِنَ » در «مِنَ الثَّمَرٰاتِ » می‌تواند به معنای بعض باشد، در این صورت «مِنَ الثَّمَرٰاتِ » مفعول برای «اخرج» است؛ یعنی: فأخرج به بعض الثمرات لیکون رزقاً لکم.

همچنین می‌تواند «مِنَ » بیانیه باشد دراین صورت «رِزْقاً» مفعول برای «اخرج» خواهد بود؛ یعنی: اخرج به رزقاً لکم و هی الثمرات.

11- میوۀ درختان از مواهب الهی و رزق و روزی انسانهاست.

فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ

12- آفرینش آسمان، نزول باران، به ثمر رسیدن میوه‌ها و پیدایش روزی برای انسانها، جلوه هایی از ربوبیت خداوند است.

اُعْبُدُوا رَبَّکُمُ ... اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ ... رِزْقاً لَکُمْ

13- توجه و باور به خدادادی بودن نعمتها، بر انگیزندۀ انسانها به پرستش خداوند است.

اُعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی ... اَلَّذِی جَعَلَ ... أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ

از اینکه خداوند برای ایجاد روحیۀ پرستش در بندگان، آنان را متوجه نعمتهای خود می‌کند، برداشت فوق بدست می‌آید.

14- تحقق افعال الهی در طبیعت از طریق

اسباب و علل طبیعی

فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ

15- حاکمیت خداوند بر اسباب و علل طبیعی

أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ

16- خداوند، حقیقتی بی‌همتا است.

فَلاٰ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً

«ند»(مفرد أنداد) به معنای مثل و نظیر است.

17- ضرورت پرهیز از توهّم بودن همتا و همانند برای خداوند

فَلاٰ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً

18- اندیشه در آفریدگاری خداوند و ایجاد مواهب طبیعی، عقیدۀ توحیدی را در پی دارد.

اَلَّذِی خَلَقَکُمْ ... اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ... فَلاٰ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً

تفریع جملۀ «فَلاٰ تَجْعَلُوا ...» به وسیلۀ «فاء» بر حقایق بیان شده در این آیه و آیۀ قبل، بیانگر این است که: توجه به آنها، گرایش دهندۀ آدمی به توحید ربوبی است؛ یعنی، حال که معلوم شد خداوند خالق شماست و همو آفرینندۀ زمین و...است معقول نیست مثل و مانندی برای او فرض کنید.

19- آفرینش جهان برنامه ریزی شده و هدف‌دار

اَلَّذِی جَعَلَ ... فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ

آیۀ شریفه، زمین، باران و عوامل دیگر را برای تأمین هدفی خاص معرفی می‌کند. وقتی سلسله اموری برای تأمین هدفی به کار گرفته می‌شوند، در اصطلاح به آن، برنامه گفته می‌شود که الزاماً به هدف داری عجین است.

20- برانگیختن مردم به مطالعه در طبیعت و آفرینش آن، راهی برای گرایش دادن آنان به توحید

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً ... فَلاٰ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً

21- برای خدا شریک و همتا پنداشتن، با علم و اندیشۀ صحیح ناسازگار است.

فَلاٰ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

22- پندار وجود همانند برای خدا، برخاسته از جهل و نادانی است.

فَلاٰ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

23- یگانه و بی‌همتا بودن خداوند، شناخت فطری عموم انسانها است.

فَلاٰ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ أَنْدٰاداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

کلید واژه‌ها:

آب؛ آسمان؛ ابر؛ اللّه؛ جهان؛ رزق؛ زمین؛ شرک؛ علم؛ میوه

[سوره البقرة (2): آیه 23]

وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّٰا نَزَّلْنٰا عَلیٰ عَبْدِنٰا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ اُدْعُوا شُهَدٰاءَکُمْ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (23)

23

و اگر در آنچه بر بندۀ خود نازل کرده‌ایم شکّی دارید، اگر راست می‌گویید، یک سوره مانند آن بیاورید و یاوران خود را جز خدا [به یاری] فرا خوانید.

1- قرآن کتابی نازل شده از جانب خداوند، بر پیامبر

مِمّٰا نَزَّلْنٰا عَلیٰ عَبْدِنٰا

2- پیامبر (ص) عبد خدا و دارای مقامی والا در بندگی اوست.

مِمّٰا نَزَّلْنٰا عَلیٰ عَبْدِنٰا

3- عبد و بندۀ خدا بودن از ارزشهای والای انسانی است.

مِمّٰا نَزَّلْنٰا عَلیٰ عَبْدِنٰا

از اینکه پیامبر اکرم (ص) به بندگی خدا توصیف شده، معلوم می‌شود: عبد و بندۀ خدا بودن از ارزشهای والای انسانی است.

4- قرآن و یکایک سوره‌های آن، معجزه است.

فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ

5- قرآن، سندی اساسی برای اثبات رسالت پیامبر (ص) است.

وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ ... إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

6- مخالفان رسالت دربارۀ آسمانی بودن قرآن و نزولش از جانب خدا، اظهار تردید می‌کردند.

وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّٰا نَزَّلْنٰا عَلیٰ عَبْدِنٰا

7- قرآن منزّه از آن است که در آسمانی بودنش، شک و تردید روا باشد.

وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّٰا نَزَّلْنٰا عَلیٰ عَبْدِنٰا

با وجود اینکه کفر پیشگان در آسمانی بودن قرآن اظهار تردید می‌کردند و بلکه منکر آن بودند خداوند در بیان تردید آنان جملۀ شرطیه به کاربرد تا به این حقیقت اشاره کند که: تردید در حقانیت قرآن تنها قابل فرض است و نمی‌تواند واقعیت داشته باشد.

8- خداوند در تحدی با منکران قرآن آنان رابه آوردن یک سوره همانند قرآن به مبارزه فرا خواند.

فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ

ضمیر در «مِثْلِهِ » به «ما» در «مِمّٰا نَزَّلْنٰا» بر می‌گردد.

9- قرآن در همان عصر پیامبر(ص) به بخشهایی به نام سوره تقسیم شده بود.

فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ

10- «سوره » نامی نهاده شده بر هر بخش قرآن (هر بخشی که دارای آغاز و انجامی مشخص و در میان دو بسمله قرار دارد) از ناحیۀ خداوند

فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ

11- دعوت خداوند از منکران قرآن به فرا خواندن تمامی خبرگان خویش برای آوردن سوره‌ای همانند قرآن

وَ ادْعُوا شُهَدٰاءَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ

«شهداء» جمع شهید و به معنای گواهان است و به مطلعان نیز اطلاق می‌گردد. مصدر «ادْعُوا» دعاست به معنای خواندن و دعوت کردن است. جملۀ «وَ ادْعُوا شُهَدٰاءَکُمْ » می‌تواند به این معنا باشد که: شاهدان را دعوت کنید تا بر آن چه می‌آورید و همانند قرآن می‌نامید، گواهی و نظر دهند؛ بر این مبنا «شهداء» به معنای گواهان است و نیز می‌تواند به این معنا باشد که:

شاهدهایتان را فراخوانید تا شما را بر آوردن سخنی همانند قرآن یاری دهند؛ در این صورت «شهداء» به معنای مطلعان و خبرگان خواهد بود.

12- تنها خداوند، توانا بر آوردن همانند برای قرآن است.

وَ ادْعُوا شُهَدٰاءَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ

گفته شده: من دون اللّه (غیر از خدا) به منظور تأکید بر اطلاق و عموم «شُهَدٰاءَکُمْ » ایراد شده است؛ یعنی، هر کسی را با هر هنر و دانشی به کمک بگیرید (باز هم نمی‌توانید همانند قرآن بیاورید). آوردن همسان برای قرآن تنها از ناحیۀ خداوند امکان‌پذیر است.

13- منکران به دروغ در آسمانی بودن قرآن، اظهار تردید می‌کردند.

وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ ... فَأْتُوا بِسُورَةٍ ... إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

متعلق «صٰادِقِینَ » به قرینۀ «إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ » شک و تردید مشرکان در آسمانی بودن قرآن است؛ یعنی: إن کنتم صادقین فی انکم مرتابون...؛ اگر در اظهار تردید راستگو هستید چنین کنید. این معنا کنایه از دروغگویی آنان در اظهار شک و تردید است.

14- آسمانی بودن قرآن حتی در نظر مخالفان رسالت، امری روشن بود.

إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

15- مخالفان قرآن هیچ شاهدی را که بر وجود سخنی همانند با قرآن شهادت بدهد نخواهند یافت.

وَ ادْعُوا شُهَدٰاءَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ

چنانچه «شهداء» به معنای گواهان باشد، استثناء «مِنْ

دُونِ اللّٰهِ » از جملۀ قبل، ناظر به سخن متعارفی است که انسانها هنگام نداشتن شاهد بر مدعای خویش آن را بر زبان جاری می‌کنند؛ یعنی، گواهانی را فرا خوانید تا نظر دهند و اگر نیافتید نگویید: خدا شاهد است که این سخن همانند قرآن می‌باشد.

کلید واژه‌ها:

اللّه؛ تاریخ قرآن؛ تحدی؛ ترتیب قرآن؛ تکذیب؛ راستگویی؛ سوره؛ شک؛ عبادت؛؛ قدیر/اسما و صفات؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ نبوت؛ نزول قرآن

[سوره البقرة (2): آیه 24]

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا اَلنّٰارَ اَلَّتِی وَقُودُهَا اَلنّٰاسُ وَ اَلْحِجٰارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ (24)

24

پس اگر نکردید - و هرگز نمی‌توانید کرد - بترسید از آتشی که سوختِ آن مردم و سنگ‌ها خواهند بود و برای کافران آماده شده است.

1- آوردن سوره‌ای همانند قرآن، خارج از توانایی بشر

فَأْتُوا بِسُورَةٍ ... فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا

حرف «لَنْ » برای نفی همیشگی و ابدی است، لذا «لَنْ تَفْعَلُوا» (هرگز همانند برای قرآن نمی‌آورید) دلالت براین دارد که: بشر هرگز نمی‌تواند همانند برای قرآن بیاورد.

2- ناتوانی انسانها از آوردن همانند برای قرآن، از پیشگوییهای قرآن است.

وَ لَنْ تَفْعَلُوا

3- ناتوانی بشر از آوردن سوره‌ای همانند قرآن، دلیل آسمانی بودن آن و حقانیت رسالت پیامبر(ص)

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النّٰارَ

چنانچه ناتوانی از آوردن همانند برای قرآن، دلالت بر آسمانی بودن آن نمی‌کرد؛ حجت بر مخالفان تمام نمی‌شد و تفریع «فَاتَّقُوا النّٰارَ» بر آن صحیح نمی‌بود.

4- قرآن، دلیل حقانیت خود و سند جاوید راستی و درستی نبوت پیامبر(ص)

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النّٰارَ

5- خداوند، از منکران قرآن خواسته است تا در صورت عجز از آوردن همانند برای قرآن، به قرآن و رسالت پیامبر (ص) ایمان آورند.

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النّٰارَ

مراد از لزوم دوری از آتش دوزخ پرهیز از موجبات آن است و موجبات آتش - به قرینۀ موضوع بحث در این دو آیه (حقانیت قرآن و پیامبر(ص)) - انکار قرآن و رسالت پیامبر(ص) می‌باشد. بنابراین «فَاتَّقُوا النّٰارَ» ؛ یعنی: فاتقوا الکفر

بالقرآن و الرسول لتتقوا النار.

6- منکران دین بدون اتمام حجت با آنان، به آتش دوزخ گرفتار نخواهند شد.

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النّٰارَ

جواب شرط «فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا» محذوف است و جملۀ «فَاتَّقُوا ...» جانشین آن شده است. جمله با تقدیر آن چنین است: فان لم تفعلوا تمت علیکم الحجة و ثبت لدیکم ان القرآن منزل من عنداللّه فاتقوا ...

7- رهایی از آتش دوزخ، در گرو ایمان به قرآن و تصدیق رسالت پیامبر (ص) است.

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النّٰارَ

برداشت فوق با توجه به توضیح برداشت قبل، به دست می‌آید.

8- آتش دوزخ، مهیّا شده برای کفرپیشگان

أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ

اعداد (مصدر اعدت) به معنای حاضر کردن و مهیّا ساختن است.

9- آتش دوزخ هم اکنون مهیّا و موجود است.

أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ

برداشت فوق با توجه به ماضی بودن فعل «أُعِدَّتْ » ، استفاده شده است.

10- منکران قرآن و سنگهای دوزخ، هیزم و آتشگیره‌های آتش جهنمند.

فَاتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ

«وقود» به هیزم و نیز به چیزی که با آن آتش روشن می‌کنند، گفته می‌شود.

11- کفرپیشگان در قیامت با آتشی که خود برافروخته‌اند، عذاب خواهند شد.

فَاتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ

12- «عن أنس قال: «تلا رسول اللّه (ص) هذه الایة «وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ » فقال: اوقد علیها ألف عام حتّی احمرّت و ألف عام حتی ابیضّت و ألف عام حتی اسودّت فهی سوداء مظلمة لایطفأ لهبها؛ ⁽¹⁾

انس گوید: رسول خدا (ص) به دنبال قرائت این آیه «وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ » فرمود: آتش [جهنم] را هزار سال شعله‌ور کردند تا سرخ گشت. و هزار سال شعله‌ور نمودند تا سفید گشت و هزار سال شعله‌ور کردند تا سیاه گشت پس آن آتش سیاه و ظلمانی است و شعلۀ آن خاموش نمی‌شود».

کلید واژه‌ها:

آتش؛ اتمام حجت؛ انسان؛ ایمان؛ تکذیب؛ جهنم؛ دین؛ سنگ؛ عجز؛ عذاب؛ قدیر/اسما و صفات؛ قرآن؛ کفر؛ کیفر؛ محمّد(ص)؛ معجزه

[سوره البقرة (2): آیه 25]

وَ بَشِّرِ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قٰالُوا هٰذَا اَلَّذِی رُزِقْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ أُتُوا بِهِ مُتَشٰابِهاً وَ لَهُمْ فِیهٰا أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (25)

25

و به کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند نوید ده که برای آنان بوستان‌هایی است که از زیر [درختان]آنها نهرها روان است؛ هرگاه از آنها، از میوه‌ای رزقی به آنان داده شود، می‌گویند: این همان است که قبلاً به ما داده شده بود، و برایشان عطایی همانند می‌آورند، و در آن‌جا همسرانی پاکیزه خواهند داشت و آنان در آن جا جاودانه‌اند.

1- پیامبر(ص)، مأمور بشارت دادن اهل ایمان به بهشت و توصیف نعمتهای آن، از سوی خداوند

وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

«أَنَّ لَهُمْ ...» به تقدیر حرف «باء» و متعلق به «بَشِّرِ» است؛ یعنی:

«بشر الذین آمنوا بأن لهم ...»

2- تهدید و ترغیب از روشهای هدایتی - تربیتی قرآن

فَاتَّقُوا النّٰارَ ... وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا

3- دستیابی به بهشت و نعمتهای آن، در گروه ایمان به قرآن و پیامبر(ص) و انجام دادن اعمال صالح است.

وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا ... أَنَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

متعلق «آمَنُوا» به دلیل آیات قبل، قرآن و پیامبر(ص) است.

4- ایمان بدون عمل صالح و عمل صالح بدون ایمان، آدمی را به بهشت رهنمون نخواهد شد.

وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ

عطف «عَمِلُوا ...» بر «آمَنُوا» - بدون تکرار «الَّذِینَ » - ظهور در این دارد که: دستیابی به بهشت در گرو جمع شدن هر دو وصف (ایمان و عمل) است.

5- بهشت، دارای باغ‌های بزرگ و متعدد

أَنَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ

برداشت فوق با توجه به جمع بودن کلمۀ «جَنّٰاتٍ » ، و نکره آمدن آن استفاده شده است.

6- بهشت، دارای نهرهای متعدد و همواره جاری

تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

تعدد نهرها از جمع بودن کلمۀ «الْأَنْهٰارُ» استفاده می‌شود و فعل مضارع (تجری) حکایت از جریان مداوم و مستمر نهرها دارد.

گفتنی است که ضمیر در «تَحْتِهَا» به «جَنّٰاتٍ » بر می‌گردد و مراد از آن می‌تواند، درختان و ساختمانهای بهشت باشد.

7- بهشت، دارای درختانی انبوه و میوه‌دار

أَنَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ ... کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا مِنْ ثَمَرَةٍ

«ثَمَرَةٍ » به میوۀ درختان گفته می‌شود. بهشت و بستان را از آن جهت جنت می‌گویند که پوشیده از درختان انبوه است.

8- میوۀ درختان بهشت از روزیهای بهشتیان

کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً

«رِزْقاً» مفعول دوم برای «رُزِقُوا» می‌باشد. ضمیر «مِنْهٰا» به «جَنّٰاتٍ » بر می‌گردد و «مِنْ ثَمَرَةٍ » به منزلۀ بیان برای «مِنْهٰا» است.

9- میوه‌های بهشت، ثمره و تجسم عینی ایمان و عمل صالح بهشتیان

کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قٰالُوا هٰذَا الَّذِی رُزِقْنٰا مِنْ قَبْلُ

با توجه به این که: مراد از «مِنْ قَبْلُ » ظاهر دنیا می‌باشد، جملۀ «هٰذَا الَّذِی ...» دلالت می‌کند که روزیهای بهشت همان است که در دنیا به اهل ایمان داده شده بود. در توجیه این معنا (عینیت روزی بهشت با روزی دنیا) می‌توان گفت، مقصود آن است که:

نعمتهای بهشت همان اعمال و عقاید اهل ایمان در دنیاست که به صورت میوه‌ها تجسم یافته است. روشن است که بر این مبنا، مراد از «الَّذِی رُزِقْنٰا» ایمان و عمل صالح است.

10- میوه‌ها و روزیهای بهشت به نوعی، همسان و مشابه یکدیگرند.

کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً ... وَ أُتُوا بِهِ مُتَشٰابِهاً

ضمیر در «بِهِ » به «رِزْقاً» بر می‌گردد و «مُتَشٰابِهاً» به معنای همسان و حال برای این ضمیر می‌باشد؛ یعنی، و روزیهای بهشتی را به حضور مؤمنان می‌آورند در حالی که همسان یکدیگرند. گفتنی است که برداشت فوق مبتنی بر این است که جملۀ «أُتُوا بِهِ ...» مستأنفۀ بیانیه باشد.

11- هرگاه میوه‌ای از درختان بهشت چیده شود، میوه‌ای همانند آن بر آن درختان نمایان می‌شود.

کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قٰالُوا هٰذَا ... وَ أُتُوا بِهِ مُتَشٰابِهاً

برداشت فوق مبتنی بر این است که: جملۀ «أُتُوا بِهِ ...» عطف بر «قٰالُوا ...» باشد که در نتیجه «أُتُوا بِهِ ....» جواب شرط (کلما رزقوا ...) خواهد بود.

12- بهره‌گیری بهشتیان از میوه‌های

بهشت، بدون کمترین رنج و زحمت

کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا ... وَ أُتُوا بِهِ مُتَشٰابِهاً

مجهول آوردن کلمۀ «رُزِقُوا» و «أُتُوا» اشاره به این دارد که:

خدمتکارانی در بهشت روزیها و میوه‌ها را در اختیار بهشتیان قرار می‌دهند.

13- بهشتیان، در بهشت، همسرانی پاک و مطهر خواهند داشت.

وَ لَهُمْ فِیهٰا أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ

14- بهشت، جایگاهی است زوال‌ناپذیر و بهشتیان در آن جاودان خواهند بود.

وَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

15- بهشت، دارای بعد مکانی و زمانی*

أَنَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا

«کُلَّمٰا» به معنای هرگاه، بر وجود بعد زمانی دلالت دارد و کلمۀ «تَحْتِهَا» از بعد مکانی حکایت می‌کند.

16- «قال سُلیم [بن قیس]:... قلت [لعلیّ بن أبی طالب (ع) ]:...فمن لقی اللّه مؤمناً عارفاً بإمامه مطیعاً له أمن أهل الجنّة هو؟ قال: نعم إذا لقی اللّه و هو مؤمن من الذین قال اللّه عزّ و جلّ: «الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ » ...؛ ⁽¹⁾

سلیم بن قیس گوید:... به علی (ع) عرض کردم آیا کسی که خدا را ملاقات بکند در حالی که مؤمن باشد، امام خود را شناخته و او را اطاعت کرده باشد، اهل بهشت است؟ فرمود: آری، هر کس خدا را ملاقات کند در حالی که مؤمن باشد جزو کسانی است که خداوند عزوجل فرمود: «الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ » ...».

17- «سئل الصّادق(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ «لَهُمْ فِیهٰا أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ » قال:

الأزواج المطهّرة اللّاتی لایحضن و لایُحْدِثن؛ ⁽²⁾

از امام صادق (ع) دربارۀ سخن خدای عزّوجلّ: «لَهُمْ فِیهٰا أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ » سؤال شد، فرمود: همسران بهشتی نه آلوده به حیض می‌شوند و نه آلوده به حدث».

کلید واژه‌ها:

امامت؛ انذار؛ ایمان؛ بشارت؛ بهشت؛ پاداش؛ تبلیغ؛ تجسم اعمال؛ خلافت الهی؛ درخت؛ رزق؛ عمل صالح؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ میوه؛ نعمت؛ نهر؛ هدایت

[سوره البقرة (2): آیه 26]

إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً مٰا بَعُوضَةً فَمٰا فَوْقَهٰا فَأَمَّا اَلَّذِینَ آمَنُوا فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ أَمَّا اَلَّذِینَ کَفَرُوا فَیَقُولُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اَللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَ یَهْدِی بِهِ کَثِیراً وَ مٰا یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ اَلْفٰاسِقِینَ (26)

26

به یقین، خدا شرم نمی‌کند از این که به پشه‌ای و بالاتر از آن مثل بزند؛ پس کسانی که ایمان آورده‌اند می‌دانند که آن حقّ است و از جانب پروردگارشان است، و امّا کسانی که کفر ورزیده‌اند می‌گویند: خدا از این مَثَل چه اراده کرده است؟ بسیاری را با آن گمراه می‌سازد و بسیاری را با آن هدایت می‌کند، و جز فاسقان را با آن گمراه نمی‌کند.

1- به کارگیری مَثَل از روشهای قرآن برای هدایت مردم

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً ... یَهْدِی بِهِ کَثِیراً

2- خداوند، در تبیین برخی حقایق، حشره‌ای چون پشه و بزرگتر از آن را در مثلهای قرآنی به کار برده است.

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً مٰا بَعُوضَةً فَمٰا فَوْقَهٰا

جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ ...» حکایت از آن دارد که: در قرآن مثلهایی - که در آن حشره‌ای همانند بعوضة (پشه) و بزرگتر از آن ذکر شده است - وجود دارد. و این گویا اشاره‌ای باشد به آیۀ 73 از سورۀ حج (لَنْ یَخْلُقُوا ذُبٰاباً ...» و آیۀ 41 از سورۀ عنکبوت (کمثل العنکبوت).

گفتنی است که در لسان العرب آمده است: بعوض از خانوادۀ مگسها و بعوضة مفرد آن است.

3- خداوند در تبیین حقایق، حتی از مثل زدن به حشره‌ای همانند پشه، پروا ندارد.

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً مٰا بَعُوضَةً فَمٰا فَوْقَهٰا

«استحیاء» از «حیاء» به معنای خجالت کشیدن و شرم کردن است و «بَعُوضَةً » به معنای پشه می‌باشد.

4- شرم و حیا نباید آدمی را از بیان حقایق دینی باز دارد.

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً مٰا بَعُوضَةً

افعال خداوند از منبع لایزال علم و حکمت، صادر گردیده است و آنچه از افعال خداوند در قرآن بیان گردیده برای ماقابل تأسی است (جز مواردی که ممکن نیست مانند «خلق »). بر

این اساس از جملۀ «لاٰ یَسْتَحْیِی » می‌توان این درس را گرفت که: در بیان حقایق نباید از چیزی شرم کرد.

5- همۀ مثلهای قرآن، حق (بیانگر واقعیتها) و از جانب خداوند است.

فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ

6- مثلهای قرآن، مایۀ تربیت و رشد مؤمنان است.

فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ

7- اهل ایمان حقانیت مثلهای قرآن و آسمانی بودن آنها را در می‌یابند و به خوبی می‌فهمند.

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ

8- کافران، تمثیل به پشه و مانند آن را امری ناروا، نامعقول و به دور از شأن خداوند می‌پنداشتند.

وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا فَیَقُولُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً

با توجه به اینکه کفرپیشگان قرآن را نپذیرفته بودند معلوم می‌شود: جملۀ «مٰا ذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ ...؛ خداوند چه هدفی رای از این مثلها تعقیب می کند» بدین معنا نیست که آنان باور داشتند که این مثلها از جانب خداوند است و در توجیه آنها درمانده بودند؛ بلکه مقصود آنان این بود که چون آن گونه مثلها ناپسند، بی هدف و نامعقول است، نمی‌تواند نازل شده از جانب خداوند باشد.

9- کافران، ناتوان از درک حقیقت مثل‌های قرآن

وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا فَیَقُولُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً

10- ناتوانی کافران از آوردن همانند برای قرآن، منشأ اعتراضها و ایرادهای آنان به مثلهای قرآن

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا ... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً مٰا ... وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا فَیَقُولُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً

بیان اشکال تراشی کافران به برخی تمثیلهای قرآن - پس از دعوت آنان به تحدی (فأتوا بسورة) و بیان ناتوانی آنان از آوردن همانند برای قرآن (و لن تفعلوا) - اشاره به ریشۀ بهانه جوییهای کافران دارد؛ یعنی، چون نتوانستند برای قرآن همانند بیاورند به بهانه‌گیری و اشکال تراشی پرداختند (ماذا أراد اللّه بهذا مثلاً)

11- خداوند با آوردن مثلها در قرآن، بسیاری را گمراه و بسیاری را هدایت می‌کند.

یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَ یَهْدِی بِهِ کَثِیراً

ضمیر در «یُضِلُّ و یَهْدِی » به «اللّٰهَ » و در «بِهِ » به «مَثَلاً» بر می‌گردد.

12- تنها فاسقان به سبب مثلهای قرآن، به گمراهی کشانده می‌شوند.

وَ مٰا یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفٰاسِقِینَ

13- فسق و تبهکاری آدمی، مایۀ ارادۀ خداوند به گمراهی وی

وَ مٰا یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفٰاسِقِینَ

«باء» در «بِهِ » سببیه و یا استعانت است. فاعل «یُضِلُّ » ضمیری است که به «اللّٰهَ » بر می‌گردد و مفعولش «الْفٰاسِقِینَ » می‌باشد.

14- تعلق ارادۀ خداوند به هدایت و یا گمراهی انسانها، مشروط به زمینه‌هایی است که آدمی خود فراهم کنندۀ آنهاست.

یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَ یَهْدِی بِهِ کَثِیراً وَ مٰا یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفٰاسِقِینَ

جملۀ «وَ مٰا یُضِلُّ ...؛ خداوند تنها فاسقان رای به و سیلة مثلهایی از قرآن گمراه می سازد» بیانگر این حقیقت است که گمراه سازی خداوند گزاف نبوده، بلکه ریشه در عملکرد اختیاری خود انسان دارد. در حقیقت این گمراهی پیامد فسق آدمی و کیفر تبهکاری خود اوست.

15- تحقق افعال الهی از طریق اسباب و علل

یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَ یَهْدِی بِهِ کَثِیراً

16- هدایت انسانها و نیز گمراهی آنها به دست خدا و در اختیار اوست.

یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَ یَهْدِی بِهِ کَثِیراً

17- «رب » از اسما و صفات خداوند

فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ

18- «روی عن الصّادق(ع) أنّه قال: «إنما ضرب الله المثل بالبعوضة لأن البعوضة علی صغر حجمها خلق الله فیها جمیع ما خلق فی الفیل مع کبره و زیادة عضوین آخرین...؛ ⁽¹⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده که فرمود: خداوند مثل به پشه زده ؛ چون پشه با کوچکی جسمش تمام آنچه رای خداوند در فیل با آن تنومندی جمع کرده است ، دارد و حتی دو عضو زیادتر از فیل دارد ...».

19- «قال الصّادق(ع): «إنّ هذا القول من اللّه عزّوجلّ ردّ علی من زعم أنّ اللّه تبارک و تعالی یضلّ العباد ثمّ یعذّبهم علی ضلالتهم فقال اللّه عزّوجلّ «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَسْتَحْیِی ...» ؛ ⁽²⁾

امام صادق(ع) فرمود: این سخن خداوند عز و جل (ظاهراً مراد، جمله آخر آیه است) جواب کسانی است که گمان کرده‌اند، خداوند تبارک و تعالی بندگانش را گمراه می‌نماید، سپس بر آن گمراهی عذابشان می‌کند؛ پس خداوند عزّوجلّ فرمود: إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَسْتَحْیِی ...» .

کلید واژه‌ها:

اللّه؛ ایمان؛ پشه؛ تربیت؛ حیا؛ رشد؛ ضلالت؛ عجز؛ فسق؛ قرآن؛ کفر؛ مثلهای قرآن؛ مشیت خدا؛ هدایت

[سوره البقرة (2): آیه 27]

اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اَللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اَللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی اَلْأَرْضِ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْخٰاسِرُونَ (27)

27

همانان که عهد خدا را پس از محکم کردن آن می‌شکنند و آنچه را خدا به وصل کردن آن فرمان داده است می‌گسلند و در زمین فساد می‌کنند، اینان خود زیانکارند.

1- خداوند، انسانها را به عهدها و پیمانهایی ملزم ساخته است.

اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ

«عَهْدَ» به معنای پیمان است. مراد از «عَهْدَ اللّٰهِ » می‌تواند وظایف و تکالیفی باشد که خداوند آنها را بر دوش انسانها گذاشته و می‌تواند تعهداتی باشد که آدمی خویشتن را ملتزم به رعایت آنها کرده و به گونه‌ای - مانند سوگند یاد کردن به خدا - آنها رابه خداوند مرتبط کرده است. برداشت فوق مبتنی بر احتمال اول است.

2- ضرورت پایبندی به عهدها و پیمانهایی که خداوند بر عهدۀ انسانها قرار داده است.

اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ

3- ضرورت وفا کردن به پیمانهایی که آدمی با خدا می‌بندد.

اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ

برداشت فوق بر این اساس است که: مراد از «عَهْدَ اللّٰهِ » تعهداتی باشد که انسان با سوگند و مانند آن، رعایت آنها را بر خود لازم کرده است. «میثاق » مصدر و به معنای استحکام بخشیدن است. ضمیر «مِیثٰاقِهِ » به «عَهْدَ» بر می‌گردد؛ یعنی، بعد از آنکه عهد خویش را محکم و بر وفاداری به آن تأکید کرده‌اند.

4- نقض پیمان، بویژه پس از تأکید بر آن، امری ناپسند و نکوهیده است.

اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ

5- گسستن پیوندهایی که خداوند به برقراری آنها فرمان داده، امری ناروا و حرام است.

وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ

«أَنْ » مصدریه و «أَنْ یُوصَلَ » بدل برای ضمیر در «بِهِ » است و

مرجع ضمیر، «مٰا أَمَرَ اللّٰهُ » می‌باشد؛ یعنی: الذی امر اللّه بوصله.

مراد از «مٰا أَمَرَ اللّٰهُ » پیوندهایی نظیر: صلۀ رحم، پیوند دوستی میان اهل ایمان و پیوند ولایت بین پیشوایان بر حق و امت اسلامی است.

6- فسادگری در زمین از محرمات الهی است.

وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ

7- کسانی که به پیمانهای الهی پایبند نباشند و پیوندهایی را که خدا به برقراری آنها فرمان داده، نادیده بگیرند، فاسق هستند.

إِلاَّ الْفٰاسِقِینَ . اَلَّذِینَ ... یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ

«الَّذِینَ » ، صفت توضیحی برای «الْفٰاسِقِینَ » می‌باشد.

8- آنان که در زمین فسادانگیز هستند، فاسقند.

إِلاَّ الْفٰاسِقِینَ . اَلَّذِینَ ... یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ

9- قرآن، مایۀ گمراهی کسانی است که:

عهدهای الهی را نقض کنند، پیوندهایی که خداوند به برقراری آنها فرمان داده بگسلند و در زمین به فسادگری بپردازند.

وَ مٰا یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفٰاسِقِینَ . اَلَّذِینَ ... یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ

10- فاسقان، مردمی زیانکارند.

أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ

11- شکستن پیمانهای الهی، گسستن روابطی که خداوند به برقراری آنها فرمان داده و فسادگری در زمین، زیان واقعی انسان را در پی دارد.

اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ

12- «عن أبی عبداللّه(ع) عن أبیه(ع) قال:

قال لی أبی علیّ بن الحسین(ع) یا بنیّ ...

إیّاک و مصاحبةَ القاطع لرحمه...قال اللّه عزّوجلّ: «الَّذِینَ ... یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ » ؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) می‌فرماید: پدرم، امام سجاد (ع)، به من فرمود:

پسرم... از همنشینی با کسی که قطع رحم می‌کند بپرهیز ...

خدای عز و جل فرمود: «آنان که...قطع می‌کنند آنچه که خدا به وصل کردن آن فرمان داده است...اینان خود زیانکارند».

کلید واژه‌ها:

اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ حرمت؛ حُکم؛ خویشاوندی؛ زمین؛ ضرر؛ ضلالت؛ عمل؛ عهد؛ فساد؛ فسق؛ قرآن؛ ملامت؛ میثاق

[سوره البقرة (2): آیه 28]

کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً فَأَحْیٰاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ (28)

28

چگونه به خدا کفر می‌ورزید با این که شما فاقد حیات بودید و او به شما حیات بخشید، سپس شما را می‌میراند، سپس زنده‌تان می‌کند، سپس به سوی او بازگردانده می‌شوید؟

1- خداوند، به انسانها حیات می‌بخشد و آنان را می‌میراند.

وَ کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً فَأَحْیٰاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ

2- تبدیل موجود فاقد حیات به موجودی دارای حیات، دلیل بر وجود خداوند است.

کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً فَأَحْیٰاکُمْ

3- تفکر آدمی در آفرینش حیات و مرگ خویش، وادار کنندۀ وی به ایمان و باور به خدای یکتاست.

کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً فَأَحْیٰاکُمْ

4- انکار خدای یکتا و کفر به او - با وجود دلیلهای آشکار - امری غیر منطقی و شگفت آور است.

کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً فَأَحْیٰاکُمْ

استفهام در جملۀ «کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ » استفهامی است که برای ایجاد تعجب ایراد شده است. جملۀ «وَ کُنْتُمْ ...» جملۀ حالیه و بیانگر علت تعجب می‌باشد.

5- آدمی پیش از زندگی دنیوی خویش، موجودی مرده و فاقد حیات بود.

کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً فَأَحْیٰاکُمْ

6- انسانها دارای دو حیاتند: حیات دنیوی و حیات اخروی

فَأَحْیٰاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ

برخی از مفسران «ثُمَّ یُحْیِیکُمْ » (سپس شما را [پس از میراندن] زنده می‌کند) را حاکی از حیات برزخی دانسته‌اند و گروهی آن را به زنده شدن مردگان برای برپایی قیامت کبری تفسیر کرده‌اند.

7- خداوند، فرجام سیر انسانهاست و همگان، تنها به سوی او باز خواهند گشت.

ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

8- بازگشت انسانها به سوی خدا، پس از

زنده شدن به حیات اخروی است.

یُحْیِیکُمْ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

9- «قال علیّ(ع):...إنّما أراد اللّه جلّ ذکره بالموت إعزاز نفسه و إذلال خلقه و قرأ «وَ کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً فَأَحْیٰاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ ...؛ ⁽¹⁾

علی(ع) فرمود:...همانا خداوند با قرار دادن مرگ [برای بشر] اراده فرموده که عزت خود و زبونی خلقش را نشان دهد.

سپس این آیه را تلاوت فرمود: «وَ کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً فَأَحْیٰاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ » .

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ تفکر؛ توحید؛ حیات؛ خلقت؛ دنیا؛ قیامت؛ کفر؛ مرگ

[سوره البقرة (2): آیه 29]

هُوَ اَلَّذِی خَلَقَ لَکُمْ مٰا فِی اَلْأَرْضِ جَمِیعاً ثُمَّ اِسْتَویٰ إِلَی اَلسَّمٰاءِ فَسَوّٰاهُنَّ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ (29)

29

اوست آن کسی که آنچه در زمین است همه را برای شما آفرید، و نیز آهنگ آسمان کرد و آنها را به صورت هفت آسمان بپرداخت، و او به هر چیزی داناست.

1- خداوند، آفرینندۀ همۀ موهبتهای موجود در زمین

هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً

کلمۀ «جَمِیعاً» به معنای کل است و بدل برای «مٰا» ی موصوله می‌باشد.

2- خداوند، مواهب زمین را برای انسانها و در راستای منافع آنان آفرید.

هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً

برداشت فوق با استفاده از لام انتفاع در «لَکُمْ » به دست آمده است.

3- برتری و شرافت انسان بر تمامی موجودات زمین

خَلَقَ لَکُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً

4- همۀ انسانها دارای حق برابر در بهره‌گیری از مواهب زمین

خَلَقَ لَکُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ

5- حلیت تصرف در همۀ موهبتهای طبیعی زمین

خَلَقَ لَکُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً

6- نظام و ساماندهی آسمان از سوی خدا بعد از آماده‌سازی زمین

ثُمَّ اسْتَویٰ إِلَی السَّمٰاءِ فَسَوّٰاهُنَّ

«إستواء» (مصدر استویٰ) آن گاه که به «إِلَی » متعدی شود، به معنای: روی آوردن و قصد کردن، است. جملۀ «فَسَوّٰاهُنَّ » (آسمانها را معتدل ساخت) هدف روی آوردن را بیان می‌کند؛ یعنی: «استوی الی السماء لتسویتهن؛ خداوند به آسمانها روی کرد (اراده کرد) تا آنها را به اعتدال رساند».

7- خداوند در جهان آفرینش، هفت آسمان قرار داد.

فَسَوّٰاهُنَّ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ

«تسویة » (مصدر سوی) به معنای ایجاد اعتدال است. از آنجا که این فعل در آیۀ شریفه با دو مفعول آورده شده ( «هن » مفعول اول و «سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ » مفعول دوم) معنای تصییر و تبدیل نیز در آن تضمین شده است؛ یعنی، خداوند آسمان را معتدل ساخت و آن را به هفت آسمان تبدیل کرد.

8- آسمانهای هفتگانۀ جهان، دارای اعتدال و بدون کمترین اعوجاج و ناهماهنگی

فَسَوّٰاهُنَّ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ

9- خلقت آسمانها در دو مرحله: مرحله‌ای مختلط، نامتمایز و نامتعادل؛ و مرحلۀ تفکیک شده، متمایز و متعادل

ثُمَّ اسْتَویٰ إِلَی السَّمٰاءِ فَسَوّٰاهُنَّ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ

مفرد آوردن کلمۀ «السَّمٰاءِ» در جملۀ «ثُمَّ اسْتَویٰ إِلَی السَّمٰاءِ» و ارجاع ضمیر جمع به آن در جملۀ «فَسَوّٰاهُنَّ » می‌تواند اشاره به این معنا باشد که: آسمانها پیش از هفتگانه شدن و تمایز یافتن به گونه‌ای مختلط بوده که هم اطلاق آسمان (به صورت مفرد) و هم اطلاق آسمانها (به صورت جمع) بر آن صحیح بوده است.

10- همه چیز در احاطۀ علم گستردۀ خداوند است.

وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

«عَلِیمٌ » صیغۀ مبالغه است و دلالت بر گستردگی و همه جانبه بودن علم الهی دارد.

11- آفرینش آسمانهای هفتگانه و مواهب زمین، آفرینشی عالمانه است.

هُوَ الَّذِی خَلَقَ ... وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

12- آفرینش موجودات زمین و آسمانهای هفتگانه، دلیل توانایی خدا بر زنده کردن مردگان است.

ثُمَّ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ...

فَسَوّٰاهُنَّ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ

جملۀ «هُوَ الَّذِی ...» می‌تواند مرتبط با ذیل آیۀ قبل باشد و نیز می‌تواند با صدر آن آیه در ارتباط باشد. برداشت فوق مبتنی بر احتمال نخست است.

13- باور به علم مطلق خدا و قدرت گسترده و همه جانبۀ او، زایل کنندۀ هر گونه شبهه در راستی و درستی تحقق معاد و زنده شدن مردگان

ثُمَّ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . هُوَ الَّذِی خَلَقَ ... وَ هُوَ بِکُلِّ

شَیْءٍ عَلِیمٌ

جملۀ «هُوَ الَّذِی ... سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ » اشاره به قدرت بی انتهای خداوند دارد و جملۀ «وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ » حاکی از علم مطلق الهی است. از هدفهای بیان قدرت و علم همۀ جانبۀ خداوند - پس از بیان معاد و زنده کردن مردگان (ثم یحییکم ثم إلیه ترجعون) - بر طرف کردن هرگونه شبهه در راستی و درستی آن می‌باشد.

14- کفر به خداوند بخشندۀ نعمتها و برطرف کنندۀ نیازها، امر شگفت‌آور و غیر منطقی است.

کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ ... هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً

برداشت فوق بر این اساس است که: آیۀ مورد بحث با صدر آیۀ قبل در ارتباط باشد.

15- کفر ورزیدن به خداوند دارندۀ قدرت بی‌انتها و برخوردار از علم مطلق، امر شگفت‌انگیز و نامعقول است.

کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ ... هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ... وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

16- «عَلِیمٌ » از اسما و صفات خداوند

وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

کلید واژه‌ها:

آسمان؛ اصل حلیت؛ انسان؛ ایمان؛ توحید؛ جهان بینی؛ حقوق؛ حُکم؛ حیات؛ خالق/اسما و صفات؛ خلقت؛ زمین؛ علم؛ علیم/اسما و صفات؛ قدرت؛ کفر؛ مردگان؛ معاد؛ نعمت

[سوره البقرة (2): آیه 30]

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی اَلْأَرْضِ خَلِیفَةً قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا وَ یَسْفِکُ اَلدِّمٰاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قٰالَ إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ (30)

30

و [یاد کن] وقتی را که پروردگارت به فرشتگان گفت: من در زمین جانشینی قرار خواهم داد. گفتند: آیا در آن کسی را قرار می‌دهی که در آن فساد کند و خون‌ها بریزد، در حالی که ما همراه با ستایش تو، تو را تسبیح می‌کنیم و به تقدیس تو می‌پردازیم؟ گفت: البته من چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید.

1- خداوند، بعد از آفرینش آسمانها و مواهب زمین، به خلقت انسان پرداخت، تا

او را به منصب خلافت برساند.

خَلَقَ لَکُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ ... وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً

با توجه به آیۀ 34 از همین سوره و آیات دیگری که دربارۀ خلقت آدم (ع) است، می‌توان گفت: سخن خداوند با فرشتگان دربارۀ آدم، قبل از خلقت وی بوده است. بنابراین «إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً » علاوه بر بیان خلافت آدم(ع) دلالت بر آفرینش او نیز دارد؛ یعنی: می‌خواهم [موجودی] بیافرینم و او را خلیفه قرار دهم.

2- انسان، دارای جایگاهی ویژه در فلسفۀ جهان آفرینش

هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ... ثُمَّ اسْتَویٰ إِلَی السَّمٰاءِ ... وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ

3- فرشتگان، پیش از خلقت و خلافت آدم (ع)، آفریده شده بودند.

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً

4- گفتگوی خدا و فرشتگان دربارۀ خلقت و خلافت انسان

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ ... قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ ...

قٰالَ إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

5- خداوند، تقدیر خویش را بر خلقت و خلافت انسان در زمین، به فرشتگان اعلام کرد.

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً

6- خلافت انسان در زمین، دارای نوعی ارتباط با فرشتگان

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً

از آن جایی که مسألۀ خلقت و خلافت انسان در زمین با فرشتگان در میان گذاشته شد، معلوم می‌شود وجود انسان در روی زمین ارتباط تنگاتنگی با فرشتگان دارد.

7- فرشتگان، مطمئن به فسادگری و خونریزی انسان، پیش از آفرینش وی

قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا وَ یَسْفِکُ الدِّمٰاءَ

«سفک » (مصدر یسفک) به معنای ریختن است و «مَنْ ...

یَسْفِکُ الدِّمٰاءَ» (کسی که...خونها خواهد ریخت) کنایه از کشتارهای فراوان است.

8- فرشتگان با پیش بینی فسادگری انسان، او را شایستۀ خلافت نمی‌دیدند.

قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا وَ یَسْفِکُ الدِّمٰاءَ

9- کشتار و خونریزی، گناهی بزرگ و مصداق بارز فسادگری است.

أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا وَ یَسْفِکُ الدِّمٰاءَ

فسادگری شامل خونریزی نیز می‌شود. بنابراین عطف «یَسْفِکُ الدِّمٰاءَ» بر «یُفْسِدُ فِیهٰا» عطف خاص بر عام است و حکایت از آن دارد که گناه خونریزی و آدمکشی از دیگر فسادگریها، بزرگتر و تباهی آن بیشتر است.

10- فرشتگان، تسبیح کننده، ستایشگر و تقدیس کنندۀ خدا هستند.

وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ

11- فرشتگان دارای ادراک و آگاهی و توانا بر اظهار نظر و تحلیل وقایع

قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا وَ یَسْفِکُ الدِّمٰاءَ

12- خلوص فرشتگان در تسبیح و تقدیس خداوند

نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ

«لَکَ » علاوه بر تعلقش به «نُقَدِّسُ » ، متعلق به «نُسَبِّحُ » نیز می‌باشد. خلوص از لام «لَکَ » استفاده شده است؛ یعنی:

نقدسک لک لا لغیرک.

13- تسبیح همراه با ستایش، روشی نیکو در تسبیح خداوند

وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ

«باء» در «بِحَمْدِکَ » به معنای مصاحبت بوده و نیز می‌تواند برای استعانت باشد. برداشت فوق بر اساس وجه اول است.

14- در ستایش خداوند، باید سخنی به کار رود، یا معنایی در نظر گرفته شود که مستلزم کمترین عیب و نقصی نباشد.

وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ

برداشت فوق مبتنی بر این وجه است که «با» برای استعانت باشد. بر این مبنا، معنای «نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ » چنین می‌شود: به وسیلۀ حمد و ستایش، تو را تسبیح و تنزیه می‌کنیم. روشن است که حمد و ستایش، آن گاه در پی دارندۀ تسبیح و تنزیه است که الفاظ انتخاب شده، یا معانی در نظر گرفته شده برای ستایش خدا، مستلزم هیچ گونه نقص و عیبی برای او نباشد.

15- فرشتگان با توجه به حضورشان در هستی و لیاقتشان برای خلافت، فلسفه‌ای برای خلقت و خلافت انسان نمی‌دیدند.

قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا ... وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ

جملۀ حالیۀ «وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ ...» گویای این مطلب است که:

فرشتگان علاوه بر اینکه انسان رابه خاطر فسادگری‌اش شایستۀ خلافت نمی‌دانستند، وجود خویش را برای احراز این مقام لایق دانسته و زمین را از خلافت انسان بی‌نیاز می‌شمردند.

16- انسان، دارای ارزشها و استعدادهایی که وی را شایستۀ خلقت و زیبندۀ خلافت می‌کرد.

إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

مقصود از «مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ » می‌تواند استعداد و قابلیت نهفته در انسان باشد. همچنین مراد از آن می‌تواند علوم و حقایقی باشد که بر فرشتگان مخفی بوده و شایستگی دریافت آن را نداشتند.

برداشت فوق بر اساس احتمال اول است.

17- زمینه‌های کمال و ارزشهای انسان، جبران کنندۀ فسادگریهای وی

أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا ... قٰالَ إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

چون خداوند پیش بینی فرشتگان مبنی بر فسادگری انسان را رد نکرد ولی با گوشزد کردن وجود استعدادی ویژه در او، خلقت و خلافت وی را موجه دانست؛ معلوم می‌شود: وجود آن استعداد در بشر جبران کنندۀ جهات منفی اوست.

18- محدودیت علم و آگاهی فرشتگان

إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

19- فرشتگان، ناآگاه به زمینه‌های کمال و ارزشهای والای انسان

إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

20- نا آگاهی فرشتگان به ارزشهای والای انسان، موجب شد تا فسادگری او برای فرشتگان جلوه‌گر شود و به خلقت و خلافتش معترض باشند.

أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا ... قٰالَ إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

21- همۀ موجودات هستی دارای رمز و رازند و اعتراض به وجود هر یک از آنها نشانۀ جهل به حکمت وجودی آنهاست.

أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ ... قٰالَ إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

22- انسان، توانا به فراگیری علوم و دریافت حقایق غیبی که حتی فرشتگان استعداد یادگیری و دریافت آنها را ندارند.

إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

برداشت فوق بر این اساس است که مراد از «مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ » خصوص استعداد نهفته در آدم (ع) نباشد؛ بلکه مقصود علوم و حقایقی باشد که در نزد خداوند است. بر این مبنا مراد از «إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ » - در رابطه با خلقت و خلافت آدم (ع) - این است که: در نزد خداوند حقایقی است که باید موجودی به آنها آگاه شود و شما فرشتگان تحمل آن را نداشته و ندارید و تنها انسان است که استعداد دریافت آنها را دارد و می‌تواند مظهر آنها بشود. جملۀ «أَ لَمْ أَقُلْ ...» در آیۀ 33 مؤید این معناست.

23- آدم (ع) و نسل او، جانشین نسل‌هایی که پیش از آنان در زمین می‌زیستند.

إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً

«خَلِیفَةً » به معنای، جانشین و جایگزین است و این معنا اقتضا می‌کند کسی که خلیفه به جای او آمده، در میان باشد و در آیه بیان نشده که او کیست و لذا نظرهای مختلفی ایراد شده است، از جمله: نسل‌هایی که پیش از آدم (ع) در زمین سکونت داشته‌اند. اطمینان فرشتگان به فسادگری بشر مؤید این احتمال است.

24- ساکنان زمین پیش از آدم (ع) موجوداتی فسادگر و خونریز بودند.

إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا

ظاهر آیۀ شریفه می‌نمایاند که منشأ اطمینان فرشتگان به فسادگری بشر خلیفه او در زمین است. این حقیقت می‌تواند به دو معنا اشاره داشته باشد: 1- آدم (ع) و نسل او جانشین

موجودات پیشین هستند؛ 2- موجودات پیشین، موجوداتی فسادگر بوده‌اند.

25- انسان، شایستۀ دستیابی به مقام خلافت الهی است.

إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً

به قرینۀ آیات بعد که آدم (ع) - به عنوان نمونه‌ای از نوع انسان - برتر از فرشتگان و دارندۀ علم تمامی اسما معرفی شده و حقایقی (غیب آسمانها و زمین) به وی تعلیم داده شده، این نظر تأیید می‌شود که مراد از خلافت، خلافت الهی است؛ چرا که او تنها موجودی معرفی شده که مظهر علم الهی است.

26- داستان خلقت و خلافت آدم (ع) و گفتگوی خدا و فرشتگان دربارۀ او، داستانی آموزنده و شایان دقت

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ ... إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

کلمۀ «إِذْ» مفعول برای فعل مقدر «اذکر» می‌باشد.

27- «رب » از اسما و صفات خداوند

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ

28- «الحسین بن بشّار عن أبی الحسن علیّ بن موسی الرّضا(ع) قال: سألته أیعلم اللّه الشّیء الذی لم یکن أن لو کان کیف کان یکون أو لایعلم إلّاما یکون؟ فقال: إنّ اللّه تعالی هو العالم بالأشیاء قبل کون الأشیاء قال اللّه عزّوجلّ:... «...إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ » فلم یزل اللّه عزّوجلّ علمه سابقاً للأشیاء قدیماً قبل أن یخلقها...؛ ⁽¹⁾

حسین بن بشّار گوید از امام رضا(ع) سؤال کردم: آیا خداوند می‌داند چیزی که نیست اگر وجود یابد چگونه می‌باشد یا نمی‌داند مگر چیزهایی را که موجود شده است؟ امام فرمود:

خداوند، عالم به اشیاست قبل از اینکه آنها تحقق پیدا کند.

خداوند عز و جل می‌فرماید:«...من می دانم آنچه رای شما نمی دانید.» پس همیشه علم خداوند قبل از تحقق اشیا و قبل از خلقت آنهاست».

29- «عن ابن سابط أنّ النّبیّ(ص) قال:

دحیت الأرض من مکة...و هی الأرض التی قال اللّه «إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً » ؛ ⁽²⁾

از ابن سابط روایت شده که پیامبر(ص) فرمود: گسترش زمین از مکه آغاز شده... و مکه همان زمینی است که خداوند فرمود:

من می‌خواهم در زمین خلیفه قرار دهم».

30- «عن أبی جعفر محمّد بن علیّ(ع) أنّه قال فی قول اللّه عزّوجلّ: «وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا وَ ...» قال:

... و إنّما قال ذالک بعض الملائکة لما

عرفوا من حال من کان فی الأرض من الجنّ قبل آدم...؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند عزوجل:«می‌خواهم در زمین جانشین قرار دهم و ملائکه گفتند: آیا می‌خواهی کسی را بر روی زمین قرار دهی که فساد کند ...؟»روایت شده که فرمود:...این، سخن بعضی از ملائکه بود؛ زیرا آنان قبل از آفرینش آدم، فساد در زمین را از جن دیده بودند ...».

30- «قال أمیر المؤمنین(ع):... فقالت الملائکة: سبحانک «أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا وَ یَسْفِکُ الدِّمٰاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ » ...فاجعله منّا فإنّا لا نفسد فی الأرض و لا نسفک الدّماء. قال جلّ‌جلاله... «إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ » إنّی أرید أن اخلق خلقاً بیدی أجعل ذریته أنبیاء مرسلین و عباداً صالحین و أئمّة مهتدین أجعلهم خلفائی فی أرضی...؛ ⁽²⁾

امیرالمؤمنین(ع) فرمود:...ملائکه گفتند: پروردگارا منزهی تو «آیا قرار می‌دهی در زمین کسی را که فساد و خونریزی می‌کند و ما تسبیح و حمد تو را به جا می‌آوریم و تقدیست می‌کنیم». پس خلیفه را از ما قرار بده که ما نه در زمین فساد می‌کنیم و نه خونریزی می‌نماییم. خداوند جل جلاله فرمود:

من چیزی را می‌دانم که شما نمی‌دانید؛ من اراده نموده‌ام که با دست خود خلقی را بیافرینم که از نسل او پیامبران مرسل، بندگان صالح و پیشوایان هدایت یافته به وجود آیند که آنان را جانشینان خود بر مخلوقاتم در زمین قرار بدهم».

32- «روی عن أبی عبد اللّه(ع): أنّ الملائکة...قالوا: نحن نقدّسک و نطیعک و لانعصیک کغیرنا؛ قال: فلمّا اجیبوا بما ذکر اللّه فی القرآن علموا أنّهم تجاوزوا ما لیس لهم فلا ذوا بالعرش استغفاراً...؛ ⁽³⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است که ملائکه گفتند: [خدایا!] ما تو را تقدیس و اطاعت می‌کنیم و تو را معصیت نخواهیم کرد، آن گونه که دیگران تو را نافرمانی کردند. امام فرمود:

چون ملائکه جواب خداوند را آنگونه که در قرآن آمده، شنیدند، دانستند که از حد خود تجاوز کرده‌اند؛ پس برای طلب آمرزش به عرش الهی پناه بردند ...».

33- «عن أمیرالمؤمنین(ع):...أوَ کلّ علم یحتمله عالم؟ إنّ اللّه تعالی قال لملائکته «إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ ...» فهل رأیت الملائکة احتملوا العلم؟...؛ ⁽⁴⁾

از امیرالمؤمنین(ع) روایت شده که فرمود:... آیا هر آگاهی برای آگاه شونده قابل تحمل است؟ خداوند به فرشتگان خود فرمود: «من می‌خواهم روی زمین خلیفه قرار دهم گفتند: آیا روی زمین کسی را قرار می‌دهی که فساد کند ...؟» آیا

می‌پنداری این آگاهی برای فرشتگان قابل تحمل بود؟ ...».

کلید واژه‌ها:

آدم(ع)؛ آسمان؛ انبیاء؛ انسان؛ تاریخ؛ تسبیح؛ تقدیس؛ توحید؛ جاعل/اسما و صفات؛ جن؛ جهان بینی؛ حمد؛ خلافت الهی؛ خلقت؛ رب/اسما و صفات؛ زمین؛ صالحان؛ عبرت؛ علم؛ غیب؛ فساد؛ قتل؛ قصه در قرآن؛ کبیره؛ گناه؛ مکه؛ ملائکه؛ نعمت

[سوره البقرة (2): آیه 31]

وَ عَلَّمَ آدَمَ اَلْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی اَلْمَلاٰئِکَةِ فَقٰالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (31)

31

و [خدا] همۀ نام‌ها را به آدم آموخت، سپس آنان (صاحبان نام‌ها) را بر فرشتگان عرضه کرد و گفت: اگر راست می‌گویید، مرا از نام‌های اینها خبر دهید.

1- خداوند، آدم (ع) را با استعداد فراگیری دانشهایی ویژه آفرید و تمامی حقایق و اسامی آنها را به وی آموخت.

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا

جملۀ «عَلَّمَ آدَمَ » عطف بر جمله‌ای مقدر است که به خاطر وضوحش در کلام آورده نشده است. آن جمله به قرینۀ «إِنِّی جٰاعِلٌ ...» می‌تواند این گونه باشد: فخلق آدم جدیراً للخلافة و ...

2- توان یادگیری نامها و حقایق هستی، حکمت آفرینش انسان و راز لیاقت او برای خلافت در زمین

إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً ... وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا

3- خداوند، نخستین آموزگار انسان

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا

4- نام و علامت اشیا، دارای نقشی اساسی در فراگیری علوم و معارف

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا

مراد از «الْأَسْمٰاءَ» حقایق هستی است نه فقط نامها و علامتهای آنها. بنابراین تعبیر کردن از حقایق هستی به نامها و علامتها، بیانگر این است که نام و نشان اشیا نقشی بسزا در علوم و معارف دارد.

5- حقایق تعلیم داده شده به آدم (ع) دربارۀ موجوداتی ذی شعور و عاقل بوده است.

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ

ضمیر «هم » معمولاً برای موجودات ذی شعور و عاقل به کار می‌رود. بنابراین ارجاع ضمیر «هم» به «الْأَسْمٰاءَ» می‌تواند، گویای برداشت فوق باشد.

6- خداوند، موجودات هستی را بر فرشتگان عرضه کرد و از آنان خواست تا اسامی آنها را بیان کند.

ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ فَقٰالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ

«أنبئوا» فعل امر از مصدر «انباء» است و انباء به معنای خبر دادن می‌باشد.

7- فرشتگان، مدعی برتری خویش بر آدم (ع) بودند.

أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

جملۀ «وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ ...» - پس از سخن اعتراض گونۀ فرشتگان به خلقت و خلافت انسان - می‌نمایاند که متعلق «صٰادِقِینَ » برتری فرشتگان بر آدم می‌باشد؛ یعنی، اگر راست می‌گویید که از آدم (ع) برتر هستید و به مقام خلافت شایسته‌ترید....

8- علم به حقایق هستی از ارزشهای والاست.

إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ . وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا

9- آگاهی بیشتر و فراتر آدم(ع)، راز برتری او بر فرشتگان

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ... إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

10- «عن أبی العباس عن أبی عبداللّه (ع) سألته عن قول اللّه «وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا» ماذا علّمه؟ قال: الأرضین و الجبال و الشّعاب و الأودیة ثم نظر إلی بساط تحته فقال: و هذا البساط مما علّمه؛ ⁽¹⁾

ابوالعباس گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند «وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا» سؤال کردم: چه چیز را خداوند به آدم تعلیم داد؟ فرمود: زمینها، کوهها، دره‌ها و بیابانها را؛ سپس نگاهی به فرش زیر پایش انداخت و فرمود: اسم این فرش نیز از اسامی تعلیمی به آدم(ع) بود».

11- «عن الصّادق جعفربن محمّد(ع): إنّ اللّه تبارک و تعالی علّم آدم(ع) أسماء حجج اللّه کلّها ثم عرضهم - و هم أرواح - علی الملائکة فقال «أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ » بأنّکم أحقّ بالخلافة فی الأرض لتسبیحکم و تقدیسکم من آدم...(ع)؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: خداوند تبارک و تعالی به آدم(ع) اسامی تمامی حجتهای خود را آموخت؛ سپس ارواح آنان را بر ملائکه عرضه داشت و فرمود: مرا از اسامی آنان آگاه نمایید اگر راست می‌گویید که شما به خلافت در زمین به خاطر تسبیح و تقدیستان از آدم سزاوارترید...».

کلید واژه‌ها:

آدم(ع)؛ انسان؛ تعلیم؛ تکبر؛ خلقت؛ درک؛ صداقت؛ علم؛ قصه در قرآن؛ ملائکه

[سوره البقرة (2): آیه 32]

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ اَلْعَلِیمُ اَلْحَکِیمُ (32)

32

گفتند: منزّهی تو! ما جز آنچه خود به ما آموخته‌ای علمی نداریم، همانا تو خود دانا و حکیمی.

1- فرشتگان، ناآگاه به حقایق عرضه شده بر آنان و ناتوان از بیان اسامی آنها

ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ ... قٰالُوا سُبْحٰانَکَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا

2- خداوند، منزه از هر عیب و نقص

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ

3- خداوند، منزه از آن است که به اسرار و نهان موجودات آگاه نباشد.

أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ ... قٰالُوا سُبْحٰانَکَ

در مقامی که سخن متکلم موجب توهم نقصی برای خدا شود، کلمۀ «سُبْحٰانَکَ » و مانند آن به کار می‌رود. گویا فرشتگان چون در مقام پاسخگویی هستند، از سخنشان این توهم به وجود می‌آید که خداوند از پیش به پاسخ آنان آگاهی ندارد.

هدف ایشان از گفتن «سُبْحٰانَکَ » ابراز منزّه دانستن خداوند از چنین منقصتی است.

4- دانش فرشتگان، موهبتی از جانب خداوند

لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا

5- خداوند، تنها حقیقتی که دارای علم و حکمت مطلق است.

إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ

مقرون بودن خبر (العلیم الحکیم) به «ال »و نیز وجود ضمیر فصل «أَنْتَ » در جمله، دلالت بر حصر دارد.

6- علم خداوند، ذاتی و دانش دیگران عطایی از جانب اوست.

لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ

جملۀ «إِنَّکَ أَنْتَ ...» پس از بیان ذاتی نبودن علم فرشتگان و موهبتی بودن آن، اشاره به این حقیقت دارد که علم الهی، ذاتی است.

7- آدم(ع)، شخصیتی برتر و داناتر از فرشتگان

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ... قٰالُوا سُبْحٰانَکَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا

8- هدف از فرمان خدا به فرشتگان (در بیان نامهای حقایق)، یادآوری عالمانه و حکیمانه بودن افعال الهی و آگاه ساختن آنان به برتری علمی آدم (ع) بود.

أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ ... قٰالُوا سُبْحٰانَکَ ... إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ

9- اعتراف فرشتگان به عالمانه و حکیمانه بودن آفرینش انسان و انتخاب او برای خلافت

إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ

از هدفهای فرشتگان در توصیف خداوند به علیم و حکیم بودن - پس از اظهار تشکیک در شایستگی انسان برای خلافت - اعتراف و اقرار به ارزش والای انسان و عالمانه و حکیمانه بودن آفرینش اوست.

10- «علیم » و «حکیم » از اسما و صفات خداوند

إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ

کلید واژه‌ها:

آدم(ع)؛ اسما و صفات؛ اقرار؛ انسان؛ تعلیم؛ تنزیه؛ حکمت؛ حکیم/اسما و صفات؛ خلافت الهی؛ خلقت؛ سبحان/اسما و صفات؛ علم؛ علیم/اسما و صفات؛ ملائکه

[سوره البقرة (2): آیه 33]

قٰالَ یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ (33)

33

گفت: ای آدم، فرشتگان را از نام‌های اینها آگاه کن. پس هنگامی که آدم آنان را از نام‌های آنها آگاه کرد [خدا]گفت: آیا به شما نگفتم که من غیب آسمان‌ها و زمین را می‌دانم و آنچه را آشکار می‌سازید و آنچه را کتمان می‌کردید می‌دانم؟

1- خداوند به آدم (ع) فرمان داد تا نام هر یک از حقایق عرضه شده بر فرشتگان را برای آنان بازگو کند.

قٰالَ یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ

2- آدم(ع)، نامهای حقایق عرضه شده بر فرشتگان را برای آنان بیان کرد.

فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ

3- فرشتگان در پی با خبر شدن از نامهای حقایق هستی، دانستند که آسمانها و زمین دارای غیب و نهان است.

فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ ... قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

4- آدم(ع)، خلیفۀ خداوند و واسطه‌ای برای رسیدن فیض الهی به فرشتگان

یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ

5- آدم(ع)، آموزگار فرشتگان

قٰالَ یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ

6- جهان آفرینش، دارای آسمانهایی متعدد

إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ

آوردن «سماوات » به صورت جمع، حاکی از برداشت فوق است.

7- آسمانها و زمین (هستی)، دارای غیب و نهانی که حتی بر فرشتگان هم مخفی بود.

إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ ... أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

8- خداوند، آگاه به غیب و نهان آسمانها و زمین (هستی)

إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

9- اسما و حقایقی که خداوند به آدم(ع) آموخت، از غیبهای هستی بود.

إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ ... أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

ظاهر این است که جملۀ «أَ لَمْ أَقُلْ ...» (آیا به شما نگفته بودم که غیب آسمانها و زمین را می‌دانم؟) تفصیل جملۀ «إِنِّی أَعْلَمُ ...» در ذیل آیۀ 30 می‌باشد.

بنابراین مراد از «مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ » همان غیب آسمانها و زمین خواهد بود و آمدن «وَ عَلَّمَ آدَمَ ...» پس از «إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ » می‌رساند که اسامی تعلیم داده شده به آدم، مصداقی از «مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ » است. نتیجۀ این دو مقدمه این است که: مراد از «الْأَسْمٰاءَ» همان غیب آسمانها و زمین است.

10- اثبات برتری آدم (ع) بر فرشتگان و تفهیم فضیلت او بر ایشان، از هدفهای فرمان خدا به آدم (ع) (تعلیم اسما به فرشتگان)

قٰالَ یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ

به قرینۀ آیۀ بعد می‌توان گفت: از اهداف فرمان خداوند به آدم(ع) - مبنی بر تعلیم اسما به فرشتگان - اثبات برتری او بر آنها بوده است.

11- فرشتگان در جریان خلقت و خلافت آدم(ع)، امری را در ضمیر خویش پنهان می‌داشتند و از ابراز آن خودداری می‌کردند.

وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ

12- خداوند، آگاه به آشکار و نهان فرشتگان

أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ

13- فرشتگان، توانا بر اخفای امور خویش بر دیگر فرشتگان

أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ

14- «عن الصّادق جعفر بن محمّد(ع): إنّ اللّه تبارک و تعالی علّم آدم أسماء حجج اللّه کلّها...قال اللّه تبارک و تعالی: یا آدم أنبئهم بأسمائهم فلمّا أنبأهم بأسمائهم

وقفوا علی عظیم منزلتهم عنداللّه تعالی فعلموا أنّهم أحقّ بأن یکونوا خلفاء اللّه فی أرضه و حججه علی بریّته و قال لهم: «أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ » ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: خداوند تبارک و تعالی اسامی تمام حجتهای خود را به آدم آموخت... خدای تبارک و تعالی فرمود: ای آدم، ملائکه را از اسامی آنان آگاه نما و چون آنان را از اسامی آگاه ساخت ملائکه به جایگاه بزرگ آنان در نزد خداوند واقف شدند و دانستند که آنان برای خلافت خدا در زمین و حجت بر مردمان سزاوارترند. و خداوند به ملائکه فرمود: «آیا به شما نگفتم من غیب آسمانها و زمین رای می دانم و نیز می دانم آنچه شما آن رای آشکار می کنید و آنچه آن رای پنهان می داشتید»».

15- «عن أبی جعفر(ع) أنّه قال فی قول اللّه:... «وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ » یعنی ما أبدوه بقولهم «أَ تَجْعَلُ فِیهٰا مَنْ یُفْسِدُ فِیهٰا وَ یَسْفِکُ الدِّمٰاءَ ...» و ما کتموه: فقالوا فی أنفسهم: ما ظنّنا أن اللّه یخلق خلقاً أکرم علیه منّا؛ ⁽²⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که دربارۀ سخن خداوند «وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ » فرمود: یعنی، آنچه را که با گفتارشان آشکار کرده بودند این بود که گفتند: آیا در روی زمین کسی را قرار می‌دهی که فساد و خونریزی کند؟...و آنچه کتمان کردند آن بود که در پیش خود گفتند: ما گمان نمی‌کردیم که خداوند کسانی را بیافریند که بیش از ما نزد او گرامی باشند».

کلید واژه‌ها:

آدم(ع)؛ آسمان؛ جهان؛ خلافت الهی؛ خلقت؛ زمین؛ علم؛ غیب؛ قصه در قرآن؛ معلم؛ ملائکه

[سوره البقرة (2): آیه 34]

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اُسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ وَ اِسْتَکْبَرَ وَ کٰانَ مِنَ اَلْکٰافِرِینَ (34)

34

و [یاد کن] وقتی را که به فرشتگان گفتیم: برای آدم سجده کنید، پس سجده کردند، جز ابلیس که سرباز زد و تکبّر کرد و از کافران بود.

1- خداوند، پس از تعلیم حقایق هستی به آدم(ع) و اثبات لیاقت وی برای خلافت، از فرشتگان خواست تا بر او سجده کنند.

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ... وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ

2- همۀ فرشتگان، پس از فرمان خدا بر آدم(ع) سجده کردند.

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا

3- ابلیس نیز همانند فرشتگان، مأمور به سجده بر آدم (ع) بود.

فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ

4- ابلیس، از فرمان خدا سرپیچی کرد و بر آدم سجده ننمود.

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ

«ابا»(مصدر ابیٰ) به معنای امتناع کردن است.

5- آدم(ع)، دارای منزلت و مقامی فراتر از فرشتگان

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ

از آن جایی که فرشتگان مأمور به سجده بر آدم(ع) شدند، فضیلت و برتری او معلوم می‌شود.

6- هدف از طرح خلافت آدم (ع) برای فرشتگان و اثبات فضیلت و برتری او، ایجاد رغبت در فرشتگان برای اجرای فرمان الهی (سجده بر آدم(ع)) بود.

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً ... وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ

7- ابلیس، پیش از تمرد از فرمان خدا، همپایۀ فرشتگان بود و در منزلت ایشان بسر می‌برد.

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ

از اینکه فرمان و خطاب خداوند به فرشتگان (قلنا للملائکة اسجدوا) شامل ابلیس نیز بود، معلوم است که: او در منزلت و مقام فرشتگان بسر می‌برد به گونه‌ای که از زمرۀ ایشان محسوب می‌شد و یا واقعاً خودش نیز فرشته بود. برداشت فوق مبتنی بر احتمال اول است.

8- ابلیس، از زمرۀ فرشتگان بود.*

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ

9- تکبر و خود بزرگ بینی ابلیس، باعث خودداری وی از سجده بر آدم(ع) شد.

فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ وَ اسْتَکْبَرَ

10- ابلیس، به خاطر خود بزرگ بینی و سرپیچی از فرمان خدا، از زمرۀ کافران شد.

أَبیٰ وَ اسْتَکْبَرَ وَ کٰانَ مِنَ الْکٰافِرِینَ

11- سرپیچی از فرمان خدا، از روی استکبار و خود بزرگ بینی، موجب کفر است.

أَبیٰ وَ اسْتَکْبَرَ وَ کٰانَ مِنَ الْکٰافِرِینَ

12- وجود کافرانی غیر از ابلیس، در

زمان تمردش از فرمان خدا*

وَ کٰانَ مِنَ الْکٰافِرِینَ

13- سجده به خودی خود و فی نفسه، حاکی از پرستش مسجود نیست.

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ

بدیهی است که خداوند هرگز به پرستش کسی، یا چیزی فرمان نداده و نخواهد داد. بنابراین سجدۀ فرشتگان به آدم(ع) پرستش و عبادت او نبوده است.

در نتیجه سجده کردن فی نفسه عبادت و پرستش محسوب نمی‌شود؛ بلکه سجده‌ای عبادت و پرستش محسوب می‌شود که سجده کننده مسجود را رب خویش بداند.

14- خود بزرگ بینی، از خصلتهای نکوهیده و شیطانی

أَبیٰ وَ اسْتَکْبَرَ

15- داستان سجدۀ فرشتگان بر آدم(ع) و خودداری ابلیس از آن، داستانی آموزنده و شایسته و بایستۀ همیشه به خاطر داشتن

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ ... وَ کٰانَ مِنَ الْکٰافِرِینَ

«إِذْ» مفعول برای «اذکر» (فراگیر و همواره به خاطر داشته باش) است.

16- «عن أبی عبد اللّه(ع)... قال:... إنّ اللّه تبارک و تعالی أمر الملائکة بالسجود لآدم ... فقیل له: فکیف وقع الأمر علی إبلیس و إنّما أمر اللّه الملائکة بالسّجود لآدم؟ فقال کان إبلیس منهم بالولاء و لم یکن من جنس الملائکة...؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود:... خداوند تبارک و تعالی به ملائکه فرمان داد که به آدم(ع) سجده کنند...به امام عرض شد که چگونه فرمان خدا شامل ابلیس شد در حالی که خداوند ملائکه را مأمور به سجده آدم(ع) نموده بود نه ابلیس را؟ امام فرمود: ابلیس از جنس ملائکه نبود بلکه با ولاء (نزدیک بودن و معاشرت داشتن) از آنان محسوب می‌شد».

17- «موسی بن بکر قال: سألت أباالحسن موسی(ع) عن الکفر و الشّرک أیّهما أقدم؟ ... فقال لی: الکفر أقدم و هو الجحود قال لإبلیس «أَبیٰ وَ اسْتَکْبَرَ وَ کٰانَ مِنَ الْکٰافِرِینَ » ؛ ⁽²⁾

موسی بن بکر گوید: از امام کاظم(ع) سؤال کردم: کفرقدیمی‌تر است یا شرک؟ امام فرمود: کفر قدیمی‌تر است و آن به معنای انکار است. خداوند دربارۀ ابلیس فرمود: نافرمانی و تکبر کرد و از کافران بود».

18- «علی بن الحسین (ع )... قال :... فأول ما عصی الله به بالکبر و هی معصیة إبلیس حین أبی و استکبر و کان من

الکافرین...؛ ⁽¹⁾

... اولین سبب نافرمانی از خدا کبر بود و آن ، نافرمانی ابلیس بود هنگامی که [از سجده برای آدم ] سرباز زد و تکبر کرد و از کافران بود ...».

19- «عن علیّ بن الحسین(ع) فی قوله:...

«اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا» ...إنّها کانت عصابة من الملائکة و هم الذین کانوا حول العرش...و هم الذین أمروا بالسجود...؛ ⁽²⁾

از امام سجاد (ع) دربارۀ سخن خداوند «اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا» روایت شده است: آنان (مأموران به سجده) گروهی از ملائکه بودند که در اطراف عرش الهی بودند...و همانها بودند که مأمور به سجده شدند ...».

20- «قال أمیر المؤمنین(ع): أوّل بقعة عُبداللّه علیها ظهر الکوفة لمّا أمر اللّه الملائکة أن یسجدوا لآدم، سجدوا علی ظهر الکوفة؛ ⁽³⁾

امیرالمؤمنین(ع) فرمود: اولین مکان مقدسی که در آن عبادت خداوند واقع شد سرزمین کوفه بود، آن هنگام که خداوند ملائکه را مأمور سجده بر آدم کرد آنها بر آدم(ع) در سرزمین کوفه سجده کردند».

21- «قال رسول اللّه(ص):...إنّ اللّه تبارک و تعالی خلق آدم فأودعنا صلبه، و أمر الملائکة بالسّجود له تعظیماً لنا و إکراماً، و کان سجودهم للّه عزّوجلّ عبودیة و لآدم إکراماً و طاعة لکوننا فی صلبه...؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(ص) فرمود:... خداوند تبارک و تعالی آدم را آفرید پس ما را در صلب او قرار داد و امر نمود به ملائکه که به خاطر بزرگداشت و کرامت ما به آدم سجده کنند و سجود ملائکه عبادت بود برای خداوند و احترام و اطاعت بود نسبت به آدم(ع)؛ زیرا، ما در صلب او بودیم ...».

کلید واژه‌ها:

آدم(ع)؛ ابلیس؛ اخلاق؛ استکبار؛ اطاعت؛ اهل بیت(ع)؛ تاریخ؛ تعلیم؛ جبر و اختیار؛ ذکر؛ سجده؛ عبرت؛ قصه در قرآن؛ کفر؛ ملائکه

[سوره البقرة (2): آیه 35]

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اُسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ اَلْجَنَّةَ وَ کُلاٰ مِنْهٰا رَغَداً حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ اَلشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ اَلظّٰالِمِینَ (35)

35

و گفتیم: ای آدم، تو و همسرت در این بوستان ساکن شوید، و از آن، از هر جا که خواستید به فراوانی بخورید، ولی به این درخت نزدیک نشوید که از ستمکاران خواهید بود.

1- خداوند، به آدم(ع) و همسرش فرمان داد تا در بهشت سکونت کنند.

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ

2- سکونت آدم(ع) و همسرش در بهشت پس از سجدۀ فرشتگان بر آدم(ع) بوده است.

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ ... وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ

3- حوا، قبل از سکونت آدم(ع) در بهشت، آفریده شده بود.

اُسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ

4- ازدواج آدم(ع) و حوا، پیش از سکونتشان در بهشت

یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ

5- استفاده از تمام خوراکیهای بهشت، برای آدم(ع) و همسرش مباح بود.

وَ کُلاٰ مِنْهٰا رَغَداً حَیْثُ شِئْتُمٰا

6- بهشتی که آدم(ع) و حوا در آن سکنیٰ گزیدند، جایگاهی سرشار از نعمت و رفاه بود.

وَ کُلاٰ مِنْهٰا رَغَداً حَیْثُ شِئْتُمٰا

«رغد» به معنای: پر خیر و برکت، پاک و دارای رفاه می‌باشد.

کلمۀ «رَغَداً» حال برای ضمیر «مِنْهٰا» است؛ یعنی، از بهشت استفاده برید، در حالی که این بهشت پر خیر و برکت و...است.

7- رفت و آمد به هر کجای بهشت برای آدم (ع) و حوا آزاد بود.

حَیْثُ شِئْتُمٰا

8- خداوند، تناول و خوردن از درختی مخصوص را بر آدم(ع) و حوا تحریم کرد.

وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ

به قرینۀ «وَ کُلاٰ» (بخورید) می‌توان گفت: مراد از «لاٰ تَقْرَبٰا» (نزدیک نشوید) استفادۀ خوراکی از شجرۀ منهیه بوده است.

9- آدم(ع) و حوا در صورت نزدیک شدن به شجرۀ منهیه، در معرض ارتکاب نهی الهی قرار می‌گرفتند.

وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ

چنانچه مراد از «لاٰ تَقْرَبٰا» (نزدیک نشوید) نهی ازخوردن باشد، به کارگیری «لاٰ تَقْرَبٰا» به جای «لا تأکلا» (نخورید) اشاره به این معنا دارد که: آدم(ع) و حوا در صورت نزدیک شدن به شجرۀ ممنوعه در خطر ارتکاب نهی الهی قرار می‌گرفتند.

10- شجرۀ منهیه در بهشت آدم (ع) و حوا، دارای جاذبه‌ای خاص بود.*

وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ

از اینکه آدم(ع) و حوا در صورت نزدیک شدن به شجرۀ منهیه در معرض ارتکاب نهی الهی قرار می‌گرفتند، معلوم می‌شود که ثمرۀ آن درخت به گونه‌ای جذاب بوده که نزدیک شدن به آن، موجب تمایل و رغبت کامل برای استفاده از آن می‌شده است.

11- ضرورت فاصله گرفتن از محدودۀ گناه، در صورتی که آدمی در خطر ارتکاب آن گناه باشد.

وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ

12- هر گونه بهره برداری از شجرۀ منهیه بر آدم(ع) و حوا ممنوع بود.*

وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ

برداشت فوق بر اساس این احتمال است که: جملۀ «وَ لاٰ تَقْرَبٰا ...» کنایه از حرمت همۀ تصرفات باشد نه خصوص خوردن. جملۀ مذکور ابایی از این احتمال ندارد، بلکه توجیه پسندیده‌ای است برای این پرسش که چرا نفرمود: و لاتأکلا من هذه الشجرة.

13- هشدار خداوند به آدم(ع) و حوا به این که در صورت تناول از شجرۀ ممنوعه، از ستمکاران خواهند شد.

وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ

14- بهشتی که آدم (ع) و حوا در آن سکونت گزیدند، دارِ تکلیف بود.

اُسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ... وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ

15- مسکن، همسر و خوراک از نیازهای ضروری انسان

اُسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلاٰ مِنْهٰا

جریان آفرینش آدم(ع) و نکات ذکر شده پیرامون آن، ترسیمی کلی از چهرۀ انسان و نیازها، روحیات، افکار و...اوست نه صرفاً داستانی از آدم(ع) و حوا؛ یعنی، اگر سخن از نیاز آدم(ع) و حوا به مسکن، همسر و خوراک به میان آمده بیانگر نیاز همۀ انسانها به این موارد می‌باشد و اگر سخن از تشریع و هدایت است، نشانگر نیاز همۀ انسانها به هدایت و تشریع خواهد بود.

16- زن و مرد هر دو شایستۀ بر عهده گرفتن تکلیفهای الهی و مسؤول در پیشگاه خداوند

وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ

17- انسان، موجودی نیازمند به قانون و هدایتهای تشریعی از جانب خداوند

وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ

18- انسان، موجودی مختار در اطاعت و معصیت خداوند

وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ

19- سرپیچی از فرامین خدا، ظلم است.

وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ

20- تکالیف الهی، تأمین کنندۀ مصالح و منافع انسانهاست.

وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ

21- «الحسین بن مُیَسِّر قال: سألت أبا عبداللّه عن جنّة آدم. فقال: جنّة من جنان الدّنیا تطلع فیها الشّمس و القمر و لو کانت من جنان الآخرة ما خرج منها أبداً؛ ⁽¹⁾

حسین بن میسّر گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ بهشت آدم(ع) سؤال کردم، فرمود: باغی از باغهای دنیا بود که ماه و خورشید در آن طلوع می‌کرد و اگر از بهشتهای آخرت بود، هرگز از آن خارج نمی‌گشت».

22- «عن أبی جعفر (ع) فی قوله:

«وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ » یعنی لاتأکلا منها؛ ⁽²⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند «وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ » روایت شده؛ مقصود این است که، از آن درخت نخورید».

23- «روی عن علیّ(ع) أنّه قال: هی شجرة الکافور؛ ⁽³⁾

از امام علی (ع) روایت شده که فرمود: درختی که آدم (ع) از آن نهی شد، درخت کافور بود».

کلید واژه‌ها:

آدم(ع)؛ ازدواج؛ انسان؛ بهشت؛ تکلیف؛ جبر و اختیار؛ حوا؛ خلقت؛ درخت؛ دین؛ زن؛ سجده؛ سکونت؛ شجره ممنوعه؛ ظلم؛ غذا؛ قصه در قرآن؛ کافور؛ گناه؛ مرد؛ ملائکه؛ نعمت؛ هدایت

[سوره البقرة (2): آیه 36]

فَأَزَلَّهُمَا اَلشَّیْطٰانُ عَنْهٰا فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ وَ قُلْنَا اِهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی اَلْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ (36)

36

پس شیطان آن دو را از آن‌جا بلغزاند و از آنچه در آن بودند بیرونشان کرد؛ و گفتیم: فرود آیید در حالی که بعضی از شما دشمن بعضی دیگرید و برای شما در زمین تا چندی قرارگاه و بهره‌مندی خواهد بود.

1- شیطان با ترغیب آدم(ع) و حوا به بهره‌گیری از شجرۀ منهیه، آنان را به لغزش و نافرمانی خداوند کشانید.

فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا

«ازلال » (مصدر ازلّ) به معنای: لغزانیدن و به گناه واداشتن است. ضمیر در «عَنْهٰا» می‌تواند به «الْجَنَّةَ » برگردد؛ یعنی، شیطان آدم(ع) و حوا را با واداشتن به لغزش و گناه از بهشت دور ساخت و نیز می‌تواند به «الشَّجَرَةَ » برگردد؛ یعنی، شیطان، آدم(ع) و حوا را به گناه وادار کرد، گناهی که سرچشمه‌اش آن درخت ممنوعه بود. برداشت فوق بر اساس دومین احتمال است.

2- آدم(ع) و حوا با نافرمانی خداوند، شایستگی خویش را برای سکونت در بهشت نخستین از دست دادند.

فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ

3- شیطان و اغواگریهای او سبب خروج آدم(ع) و حوا از بهشت شد.

فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ

4- خداوند، پس از سلب شایستگی آدم(ع) و حوا برای سکونت در بهشت، آنان را به خروج از بهشت و فرود آمدن به زمین فرمان داد.

وَ قُلْنَا اهْبِطُوا

هبوط (مصدر اهبطوا) به معنای فرود آمدن است. مفعول «اهْبِطُوا» به دلیل جملۀ بعد، «الْأَرْضِ » می‌باشد.

5- مدت سکونت آدم(ع) و حوا در بهشت کوتاه بود.

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ... فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا

عطف جملۀ «فَأَزَلَّهُمَا ...» بر آیۀ قبل به وسیلۀ حرف «فا» می‌تواند اشاره به برداشت فوق باشد.

6- شیطان، عنصری اغواگر و انسان موجودی اغواپذیر است.

فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا

7- شیطان، در بهشتِ آدم(ع) و حوا حضور داشت.

فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا

8- شیطان نیز محکوم به خروج از بهشت و فرود آمدن به زمین شد.

وَ قُلْنَا اهْبِطُوا

«اهْبِطُوا» - به صورت صیغۀ جمع - نشان می‌دهد که: خطاب در آن، علاوه بر آدم(ع) و حوا متوجه شیطان نیز بوده است.

9- زمین، محل سکونت و قرارگاه شیطان

اِهْبِطُوا ... وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ

برداشت فوق بر این مبناست که خطابها در جملۀ «اهْبِطُوا» و ...

متوجه شیطان نیز باشد.

10- انسان و شیطان، دشمن یکدیگر در زندگی دنیوی

اِهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ

چنانچه مخاطب کلمۀ «اهْبِطُوا» آدم(ع)، حواو شیطان باشد، مراد از «بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ» دشمنی شیطان و انسان با یکدیگر خواهد بود.

11- زندگانی انسانها در زمین، همواره آغشته به دشمنی و عداوت با یکدیگر است.

اِهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ

مخاطب کلمۀ «اهْبِطُوا» و دیگر خطابهای موجود در آیه می‌تواند آدم(ع)، حوا و نسل ایشان باشد. در این صورت مراد از «بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ» دشمنی انسانها با یکدیگر خواهد بود.

12- خداوند، در پی هبوط آدم(ع) و حوا، دشمنی فرزندانشان را با یکدیگر، به ایشان گوشزد کرد.

وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ

13- تناول آدم(ع) و حوا از شجرۀ ممنوعه، مایۀ سلب شایستگی نسل آنان برای سکونت در بهشت نخستین شد.*

قُلْنَا اهْبِطُوا

خداوند در بیان اخراج آدم(ع) و حوا از بهشت و استقرار آن دو در زمین، خطاب خویش را - بر خلاف مقتضای طبیعی کلام - متوجه نسل آنان نیز کرد؛ تا به این نکته اشاره کند که: تناول آدم(ع) و حوا از شجرۀ منهیه در نسل ایشان نیز اثری به جای گذاشت که باعث شد آنان نیز، حیات خویش را در زمین سپری کنند.

14- تناول آدم(ع) و حوا از شجرۀ ممنوعه، زمینه ساز ایجاد روحیۀ دشمنی در میان انسانها*

فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا ... وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ

15- زمین، محل سکونت و قرارگاه موقت انسانها

وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ

«إِلیٰ حِینٍ » (تا هنگامی) علاوه بر تعلقش به «مَتٰاعٌ » ، به «مُسْتَقَرٌّ» نیز متعلق هست.

16- مدت زمان استقرار و سکونت آدمیان در زمین، نامعلوم برای آنان

وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ

نکره آمدن کلمۀ «حِینٍ » رسانندۀ این معناست که: مدت زمان سکونت انسانها در زمین، برای آنان نامعلوم خواهد ماند و بدان آگاهی نخواهند یافت.

17- زمین، در بردارندۀ وسیلۀ زندگانی و معیشت انسانها برای زمانی موقت و نامعلوم

وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ

«مَتٰاعٌ » به چیزی گفته می‌شود که مایۀ منفعت است.

18- بهشتی که آدم(ع) و حوا در آن سکونت داشتند، مکانی غیر از زمین و بالاتر و برتر از آن بود.

قُلْنَا اهْبِطُوا ... وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ

جملۀ «وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ» دلالت می‌کند بر اینکه:

بهشتی که آدم(ع) و حوا در آن سکونت داشتند در زمین نبوده و کلمۀ «اهْبِطُوا» می‌رساند که آن جایگاه، برتر و بالاتر از زمین بوده است.

19- «عن رسول اللّه(ص) قال: إنّما کان لبث آدم و حوّا فی الجنّة حتّی خرجا منها، سبع ساعات من أیّام الدّنیا...؛ ⁽¹⁾

از رسول خدا(ص) روایت شده که فرمود: توقف آدم و حوا تا زمان خروجشان از بهشت، هفت ساعت از روزهای دنیا بود ...».

20- «قال رسول اللّه(ص) إنّ یوم الجمعة سیّد الأیّام...خلق اللّه عزّوجلّ فیه آدم وأهبط اللّه فیه آدم إلی الأرض؛ ⁽²⁾

رسول خدا(ص) فرمود: همانا روز جمعه شریف‌ترین روزهاست...در این روز خداوند آدم را آفرید و در همین روز او را به زمین فرو فرستاد».

21- «عن الصّادق(ع)... «وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ » قال إلی یوم القیامة؛ ⁽³⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ آیۀ «وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ » روایت شده که فرمود: [استقرار در زمین و بهره‌مندی از آن] تا روز قیامت خواهد بود».

22- عن رسول اللّه(ص) قال: فأوحی اللّه إلیٰ جبرئیل أن أهبطهما إلی البلدة المبارکة مکّة فهبط بهما جبرئیل فألقی آدم علی

الصّفا وألقی حوّاء علی المروة...؛ ⁽¹⁾

از رسول خدا(ص) روایت شده که فرمود:... خداوند، به جبرئیل وحی کرد که آدم و حوا را به شهر مبارک مکه فرود آور. پس جبرئیل آدم(ع) را بر کوه صفا و حوا را بر کوه مروه فرود آورد...».

23- «عن أمیر المؤمنین(ع)...سأله عن أکرم واد علی وجه الأرض فقال واد یقال له «سراندیب » سقط فیه آدم من السّماء؛ ⁽²⁾

[راوی] از امیر المؤمنین(ع) دربارۀ شریف‌ترین مکانهای روی زمین سؤال کرد، حضرت فرمود: آن مکان، «سراندیب »(سری لانکا، لغت نامۀ دهخدا) است که آدم (ع) از آسمان به آن جا نازل شد».

کلید واژه‌ها:

آدم(ع)؛ آوارگی؛ ابلیس؛ انسان؛ بهشت؛ جمعه؛ حوا؛ حیات؛ خلقت؛ دشمنی؛ زمین؛ زندگی؛ سکونت؛ شجره ممنوعه؛ شیطان؛ قصه در قرآن؛ کوه صفا؛ کوه مروه؛ گناه؛ هبوط

[سوره البقرة (2): آیه 37]

فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ فَتٰابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ اَلتَّوّٰابُ اَلرَّحِیمُ (37)

37

پس آدم از پروردگارش کلماتی دریافت کرد، در نتیجه خدا توبه‌اش را پذیرفت، همانا او بسیار توبه‌پذیر و مهربان است.

1- آدم(ع)، از کردۀ خویش (نافرمانی خدا) پشیمان شد و در صدد توبه به درگاه خداوند برآمد.

فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ

2- خداوند، کلمات پر ارزشی را به آدم(ع) تلقین کرد تا با توسل به آنها، در پیشگاه خداوند توبه کند.

فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ

«تلقی » (مصدر تلقیٰ) به معنای: گرفتن و دریافت کردن است و معنای جملۀ «فَتَلَقّٰی ...» چنین می‌شود: آدم(ع) از جانب خداوند کلماتی را دریافت کرد. نکره آوردن «کَلِمٰاتٍ » دلالت بر عظمت و ارجمندی آن کلمات دارد.

3- توبۀ آدم(ع) و دریافت کلمات از ناحیۀ خداوند، پس از استقرارش در زمین بود.*

وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ ... فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ

برداشت فوق با عنایت به حرف «فاء» در «فَتَلَقّٰی ...» - که برای ترتیب است - استفاده می‌شود.

4- خداوند، توبۀ آدم(ع) را پذیرفت، گناهش را آمرزید و او را مشمول رحمت خویش قرار داد.

فَتٰابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ

5- پذیرش توبۀ گنهکاران از سوی خداوند، پرتوی از رحمت اوست.

فَتٰابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ

بیان رحیمیت خداوند را می‌توان در ارتباط با تواب بودن خداوند ملاحظه کرد؛ یعنی، توبه پذیری خداوند ریشه در رحیمیت او دارد و می‌توان آن را با تلقین کلمات به آدم(ع) لحاظ کرد. برداشت فوق بر اساس لحاظ اول است.

6- تلقین کلمات به آدم(ع) (تعلیم چگونه توبه کردن و به درگاه خدا نیاز بردن) جلوه‌ای از رحمت خداوند بر او بود.

فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ ... إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ

در برداشت فوق، «الرَّحِیمُ » در ارتباط با جملۀ «فَتَلَقّٰی ...» معنا شده است و مقتضای آن این است که: رحیمیت خداوند موجب شد که کلمات رابه آدم(ع) آموزش دهد.

7- ضرورت توبه به درگاه خدا و طلب آمرزش گناهان از او

فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ ... إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ

گویا هدف از طرح توبۀ آدم(ع) - به عنوان اولین انسان - نشان دادن وظیفۀ آدمیان هنگام مبتلا شدن به لغزش و گناه باشد.

8- چگونگی توبه و واسطه‌های لازم برای آن را باید از دین فرا گرفت.

فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ فَتٰابَ عَلَیْهِ

تفریع پذیرش توبۀ آدم(ع) (تاب علیه) به وسیلۀ حرف «فاء» بر فراگیری کلماتی از جانب خدا، حاکی از برداشت فوق است.

9- باور به توبه پذیری و رحیم بودن خداوند، ترغیب کنندۀ شخص گنهکار به توبه و طلب آمرزش از اوست.

فَتٰابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ

هدف از تأکید بر توبه پذیری خداوند - که از حرف تأکید «ان » و ضمیر فصل «هُوَ» و به کارگیری صیغۀ مبالغۀ «تواب » به دست می‌آید - ترغیب گنهکاران به توبه و طلب آمرزش از خداوند است.

10- «رب »، «تواب » و «رحیم » از اسما و صفات خداوند

فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ ... إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ

11- «إبن عباس قال : سألت رسول الله عن الکلمات التی تلقیها آدم من ربه فتاب علیه قال : سأل بحق محمد و علی و فاطمة و الحسن و الحسین ألاتبت علی فتاب علیه ؛ ⁽¹⁾

ابن عباس گوید: از رسول خدا(ص ) دربارة کلماتی که آدم (ع ) از طرف خدا دریافت داشت و توبة او رای پذیرفت ، سؤال کردم حضرت فرمود: خداوند رای به حق محمد، علی ، فاطمه ، حسن و حسین - علیهم السلام - خواند و گفت : توبة مرا بپذیر، پس خداوند توبة او رای پذیرفت ».

12- «عن أبی جعفر(ع ) قال : الکلمات التی تلقیهن آدم من ربه فتاب علیه و هدی قال :

سبحانک اللهم و بحمدک إنی عملت سوآ و ظلمت نفسی فاغفرلی إنک خیر الغافرین ... إنک أنت الغفور الرحیم ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع ) روایت شده که فرمود: کلماتی که آدم (ع ) از خداوند دریافت کرد پس خداوند توبة او رای پذیرفت و هدایتش نمود [عبارت بود از اینکه ] گفت : خدایا! تو رای منزه می دانم و به همراه آن تو رای سپاس می گویم . من کار بدی انجام دآدم و به خود ظلم کردم پس مرا بیامرز که تو بهترین آمرزنده ای...به تحقیق تو بخشندة گناه و رحیم هستی ».

13- «عن أبی عبد اللّه(ع) قال: إنّ اللّه تبارک و تعالی لمّا أراد أن یتوب علی آدم(ع) أرسل إلیه جبرئیل فقال له:...أنّ اللّه تبارک و تعالی بعثنی إلیک لأعلّمک المناسک التی یرید أن یتوب علیک بها ...

ففعل ذلک آدم (ع)...فقال له جبرئیل إنّ اللّه تبارک و تعالی قد غفر لک و قبل توبتک...؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: هنگامی که خداوند تبارک و تعالی اراده نمود توبۀ آدم(ع) را بپذیرد، جبرئیل را به سوی او فرستاد. پس جبرئیل به او گفت: ...خداوند مرا به سوی تو فرستاده است تا مناسک [حج] را به تو بیاموزم تا به وسیلۀ آن، خدا توبۀ تو را بپذیرد...پس آدم(ع) آن مناسک را انجام داد...جبرئیل به او گفت: خداوند تو را بخشید و توبۀ تو را پذیرفت ...».

کلید واژه‌ها:

آدم(ع)؛ استغفار؛ اهل بیت(ع)؛ ایمان؛ تواب/اسما و صفات؛ توبه؛ توسل؛ جهان بینی؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ زمین؛ قصه در قرآن؛ کلمات اللّه؛ گناه؛ مغفرت؛ ندامت

[سوره البقرة (2): آیه 38]

قُلْنَا اِهْبِطُوا مِنْهٰا جَمِیعاً فَإِمّٰا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً فَمَنْ تَبِعَ هُدٰایَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ (38)

38

گفتیم: همگی از آن‌جا فرود آیید؛ پس اگر از جانب من هدایتی برای شما بیاید، کسانی که از هدایتم پیروی کنند، نه ترسی بر آنان است و نه غمگین می‌شوند.

1- خداوند، پس از نافرمانی آدم(ع) و حوا، از آنان خواست تا از بهشت خارج شوند.

قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهٰا

دربارۀ دلیل تکرار جملۀ «قُلْنَا اهْبِطُوا» (آمدنش در این آیه و آیۀ 36) چند نظر ایراد شده است. نبودن واو و دیگر حروف عطف در آیۀ مورد بحث، این نظر را تقویت می‌کند که: «قُلْنَا اهْبِطُوا» در آیۀ فوق، تأکید جملۀ «قُلْنَا اهْبِطُوا» در آیۀ 36 است.

2- نسل آدم(ع) و حوا نیز بر اثر تناول آن دو از شجرۀ منهیه، از بهشت نخستین محروم شدند.

قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهٰا جَمِیعاً

«اهْبِطُوا» به صیغۀ جمع اقتضا می‌کند که: غیر از آدم (ع) و حوا فرد یا افراد دیگری نیز مورد خطاب باشند. در این باره چند نظر ابراز شده است. از جمله اینکه دیگر مخاطبان، نسل آدم(ع) و حوا می‌باشند. برداشت فوق مبتنی بر این احتمال است.

3- خداوند، شیطان را نیز از بهشت خارج کرد.*

قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهٰا جَمِیعاً

برداشت فوق بر اساس این احتمال است که: خطاب در «اهْبِطُوا» علاوه بر آدم(ع) و حوا، شامل شیطان نیز باشد.

4- خداوند، به هنگام خروج آدم(ع) و حوا از بهشت، آنان و نسلشان را به بهره‌مند ساختن از هدایتها و رهنمودهایی از جانب خودش، بشارت داد.

فَإِمّٰا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً

«إما» مرکب از «إن » شرطیه و «ما»ی زایده است. شرطیه بودن جمله از یکسو و تأکید آن با «ما»ی زایده و نون تأکید در «یأتین » از سوی دیگر، اقتضا می‌کند که جمله چنین معنا شود:

اگر هدایتی از جانب من آمد که البته خواهد آمد....

5- انسان برای نیل به سعادت، نیازمند هدایتها و رهنمودهای الهی است.

فَإِمّٰا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً

6- پیروی کنندگان از رهنمودها و هدایتهای الهی، هیچ ترس و اندوهی در قیامت نخواهند داشت.

فَمَنْ تَبِعَ هُدٰایَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

کلمۀ «خَوْفٌ» (ترس و نگرانی) نکره است و چون پس از حرف نفی واقع شده، معنای شمول را می‌رساند؛ یعنی: هیچ خوف و ترسی بر آنان نیست. همچنین فعل، آن گاه که منفی شود، دلالت بر نبود همۀ مصداقها دارد. بنابراین «وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ » یعنی هیچ حزن و اندوهی ندارند.

7- سرای آخرت برای پیروان ادیان الهی، سرایی به دور از عوامل ترس آور و نگران کننده و ایمن از حادثه‌های حزن آور و اندوهبار

فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

به دلیل آیۀ بعد - که جزای اخروی کفرپیشگان را بیان می‌دارد - می‌توان گفت: آیۀ مورد بحث نیز بیانگر پاداش اخروی هدایت یافتگان است. بنابراین «فَلاٰ خَوْفٌ ...» مربوط به سرای آخرت خواهد بود.

8- بقای آثار وضعی گناه، حتی پس از توبه و قبول آن از سوی خداوند

فَتٰابَ عَلَیْهِ ... قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهٰا جَمِیعاً فَإِمّٰا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً

تأکید به هبوط آدم(ع) بعد از بیان توبۀ وی و پذیرش آن از سوی خداوند، دلالت بر این دارد که: علی رغم پذیرش توبۀ آدم(ع)، وی به جایگاهش در بهشت بازگردانده نشد و این حاکی است که میان آمرزش گناه و برطرف شدن آثار وضعی آن تلازم نیست.

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ آدم(ع)؛ آوارگی؛ انسان؛ بشارت؛ بهشت؛ توبه؛ حزن؛ حوا؛ خوف؛ دین؛ رستگاری؛ شیطان؛ فرزند؛ قصه در قرآن؛ قیامت؛ گناه؛ هبوط؛ هدایت

[سوره البقرة (2): آیه 39]

وَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (39)

39

و آنان که کفر بورزند و آیات ما را تکذیب کنند، اهل آتشند و خود در آن جاودان خواهند بود.

1- آتش دوزخ، کیفر و سزای انکار کنندگان و تکذیب کنندگان آیات الهی است.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ

«تکذیب »(مصدر کذبوا) به معنای: نسبت دروغ دادن است.

«آیاتنا» علاوه بر تعلقش به «کَذَّبُوا» متعلق به «کَفَرُوا» نیز

می‌باشد. جملۀ «الَّذِینَ کَفَرُوا ...» عطف بر جملۀ «فَمَنْ تَبِعَ ...» است و بیانگر گروهی است که هدایتها و رهنمودهای الهی را پذیرا نیستند.

2- کفر پیشگان و تکذیب کنندگان آیات الهی، برای همیشه در دوزخ خواهند بود.

أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

3- دوزخ و آتش آن، دائمی و همیشگی است.

هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

4- خداوند، رهنمودها و هدایتهای خویش را همراه با آیت و نشانی بر الهی بودن آنها، به سوی مردم می‌فرستد.

فَإِمّٰا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً ... اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا

کلمۀ «آیات » جمع آیت و به معنای علامتها و نشانه‌هاست.

مراد از آن - به دلیل کلمۀ «هُدیً » و «هُدٰایَ » در آیۀ قبل - هدایتها و رهنمودهای الهی است. تعبیر کردن از هدایت به «آیات » برای رساندن این معناست که: خداوند، رهنمودهای خویش را به گونه‌ای که نشان دهندۀ حقانیت و خدایی بودن آنها باشد، ارائه می‌کند.

کلید واژه‌ها:

آتش؛ آیات خدا؛ جهنم؛ خلافت الهی؛ دروغ؛ عذاب؛ کفر؛ کیفر

[سوره البقرة (2): آیه 40]

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اُذْکُرُوا نِعْمَتِیَ اَلَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیّٰایَ فَارْهَبُونِ (40)

40

ای فرزندان اسرائیل، نعمت‌های مرا که بر شما ارزانی داشتم به یاد آورید، و به عهدم وفا کنید تا به عهدتان وفا کنم، و فقط از من بترسید.

1- خداوند، بنی‌اسرائیل را از نعمتهای گرانقدر بهره‌مند ساخت.

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ

کلمۀ «أَنْعَمْتُ » به صورت مفرد آمده است. مراد از آن می‌تواند نعمتی خاص و ویژه، همانند بعثت موسی (ع) باشد و می‌تواند جنس نعمت باشد و شامل نعمتهای متعددی که در آیات 47 به بعد یادآوری شده است، باشد. اضافۀ «نعمت » به «یاء» متکلم برای رساندن عظمت و شرافت آن نعمت و یا نعمتهاست.

2- خداوند از بنی‌اسرائیل خواست تا نعمتهای او را همواره به خاطر داشته باشند.

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ

3- بنی‌اسرائیل از مخاطبان قرآن و موظف به پیروی از آن

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا

4- بنی‌اسرائیل، جماعتی دارای ترکیب قومی و قبیله‌ای تا عصر نزول قرآن

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا

اسرائیل - نام دیگر یعقوب - فرزند اسحاق و نوۀ ابراهیم (ع) است. از اینکه گروه و طایفه‌ای با عنوان بنی‌اسرائیل (فرزندان یعقوب) معروف و مشهور بودند و در عصر پیامبر(ص) به این نام شناخته می‌شدند، معلوم می‌شود: آنان از بدو پیدایش تا آن عصر، قومیت خویش را حفظ کرده و به صورت قبیله‌ای زندگی می‌کردند.

5- وجود پیمان و عهدی متقابل میان خداوند و بنی‌اسرائیل

أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ

«عهدی »؛ یعنی، پیمان و التزامی که خداوند بر عهدۀ مردمان نهاده است و مراد از«عهدکم » وعده هایی است که خداوند به بندگان خویش داده و خود را به انجام آنها ملتزم دانسته است.

6- وفا کردن به عهدهای الهی، از سفارشهای خداوند به بنی‌اسرائیل

وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی

7- بنی‌اسرائیل زمان پیامبر(ص) آگاه به عهد و پیمانی که خداوند با آنان داشت.

أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ

8- وفای خدا به عهد خویش با بنی‌اسرائیل، مشروط به پایبندی آنان به عهدهای الهی است.

أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ

9- ترسیدن از خدا و نهراسیدن از غیر او، توصیۀ خداوند به بنی‌اسرائیل

وَ إِیّٰایَ فَارْهَبُونِ

«رهبة » به معنای ترسیدن است. «ارهبون » مرکب از فعل امر «ارهبوا» و نون وقایۀ مکسور است که حکایت از حذف «یای » متکلم دارد؛ یعنی: «و ایای فارهبونی ».

10- خداوند، عطا کنندۀ نعمت به آدمیان است.

نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ

11- ضرورت به خاطر داشتن نعمتهای الهی

اُذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ

12- به یاد خدا بودن و نعمتها را از جانب او دانستن، هدف از ضرورت یاد کردن و به خاطر داشتن نعمتهاست.

اُذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ

توصیف «نعمت » به اینکه خداوند آن را عطا فرموده (أنعمت

علیکم)، به این حقیقت اشاره دارد که: یاد کردن نعمت باید وسیله‌ای باشد برای یاد کردن منعم؛ یعنی، یاد کردن نعمت باید ملازم با دیدن خدا در ورای هر نعمت باشد.

13- ضرورت پایبندی به عهدهایی که خداوند با آدمیان دارد.

أَوْفُوا بِعَهْدِی

14- وفای خداوند به عهدی که انسانها در نزد خدا دارند، مشروط به پایبندی آنان به عهدهای الهی است.

وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ

15- خداوند، تنها مقامی است که شایسته و بایستۀ هراس داشتن از اوست.

وَ إِیّٰایَ فَارْهَبُونِ

16- هراس از خدا و نترسیدن از غیر او، زمینه ساز پایبندی به عهد اوست.

أَوْفُوا بِعَهْدِی ... وَ إِیّٰایَ فَارْهَبُونِ

17- آگاهیهای تاریخی، دارای نقشی سازنده برای آدمی

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ

به یاد آوردن نعمتهای گذشته - که نوعی آگاهی تاریخی است - مورد سفارش و توصیۀ خداوند قرار گرفته است و از آنجا که سفارشهای خداوند همواره در راستای سازندگی انسان و هدایت اوست، می‌توان به برداشت فوق دست یافت.

کلید واژه‌ها:

اسلام؛ انسان؛ بنی اسرائیل؛ تاریخ؛ ترس؛ تکلیف؛ ذکر؛ رشد؛ علم؛ عهد؛ قرآن؛ نعمت

[سوره البقرة (2): آیه 41]

وَ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ وَ لاٰ تَکُونُوا أَوَّلَ کٰافِرٍ بِهِ وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ثَمَناً قَلِیلاً وَ إِیّٰایَ فَاتَّقُونِ (41)

41

و به آنچه نازل کرده‌ام - که تصدیق کنندۀ کتاب شماست - ایمان بیاورید، و اوّلین منکر آن نباشید و آیات مرا به بهایی اندک نفروشید، و فقط از من پروا داشته باشید.

1- خداوند، فراخوان بنی‌اسرائیل به تصدیق قرآن و ایمان به آن

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلْتُ

2- قرآن، کتابی نازل شده از جانب خداوند

وَ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلْتُ

مراد از «ما»ی موصوله در «بِمٰا أَنْزَلْتُ » قرآن است.

3- ایمان به قرآن و کافر نشدن به آن، از عهدهای خدا با بنی‌اسرائیل

أَوْفُوا بِعَهْدِی ... وَ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلْتُ

4- قرآن، تصدیق کنندۀ حقانیت کتابهای آسمانی بنی‌اسرائیل (تورات، انجیل و...)

آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ

مراد از «ما»ی موصوله در «لِمٰا مَعَکُمْ » : کتابهای آسمانی بنی‌اسرائیل است که تورات و انجیل از معروفترین آنها می‌باشد. تصدیق (مصدر مصدّقاً) نسبت دادن صدق و درستی به کسی یا چیزی است. بنابراین «مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ » ؛ یعنی:

قرآن، کتابهای آسمانی شما را، راست و درست می‌داند و حقانیت آنها را تصدیق می‌کند.

5- نزول قرآن از جانب خدا، دلیل ضرورت ایمان همگان به آن

آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلْتُ

هدف از آوردن «ما»ی موصوله و تبیین آن با جملۀ «أَنْزَلْتُ » به جای قرآن و مانند آن، بیان علت حکم (لزوم ایمان) است؛ یعنی، چون قرآن را خداوند نازل کرده، باید بدان ایمان آورید.

6- قرآن، دلیلی بر حقانیت تورات و انجیل*

مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ

تصدیق کتابهای آسمانی از سوی قرآن، می‌تواند به این معنا باشد که: نزول قرآن موجب شد اخبار و پیشگوییهای آن کتابها مبنی بر آمدن قرآن، تحقق یابد. بنابراین نزول قرآن، مایۀ اثبات راستی و درستی آن کتابها شد.

7- خداوند، بنی‌اسرائیل (یهودیان و نصرانیان) را از انکار قرآن و کفرورزی به آن، بر حذر داشت.

وَ لاٰ تَکُونُوا أَوَّلَ کٰافِرٍ بِهِ

ضمیر در «بِهِ » می‌تواند به >/«ما أنزلت »/< و یا به >/«ما معکم »/< برگردد. برداشت فوق بر اساس احتمال اول است.

8- بنی‌اسرائیل در صورت کفر به قرآن، نکوهیده‌ترین و ناشایسته‌ترین کافران در پیشگاه خداوند خواهند بود.

وَ لاٰ تَکُونُوا أَوَّلَ کٰافِرٍ بِهِ

برداشت فوق مبتنی بر دو مقدمۀ روشن است: 1 - «أَوَّلَ » بودن در جملۀ «وَ لاٰ تَکُونُوا ...» به اعتبار رتبه و منزلت است، نه به لحاظ زمان؛ 2 - «أَوَّلَ » بودن قید توضیحی است، نه احترازی.

بر این اساس جملۀ «وَ لاٰ تَکُونُوا ...» ؛ یعنی، و به قرآن کافر نشوید که در این صورت اولین رتبۀ کفر از آن شما خواهد بود.

9- بنی‌اسرائیل با انکار قرآن، خود پیشتاز کفر به کتابهای آسمانی خویش خواهند بود.

وَ لاٰ تَکُونُوا أَوَّلَ کٰافِرٍ بِهِ

برداشت فوق بر این اساس است که ضمیر در «بِهِ » به >/«ما معکم »/< برگردد. بنابراین جملۀ «وَ لاٰ تَکُونُوا ...» در ارتباط با

جملۀ «آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلْتُ » چنین معنا می‌شود: ای بنی‌اسرائیل! به قرآن ایمان آورید و از نخستین کسانی نباشید که به کتب آسمانی خود کافر می‌شوند؛ یعنی، در صورت انکار قرآن کتابهای آسمانی خود را انکار کرده‌اید.

10- دستیابی به متاع دنیا، از هدفهای یهود و نصارا در کفر به قرآن و انکار حقایق تورات و انجیل

وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ثَمَناً قَلِیلاً

کلمۀ >/«آیاتی »/< علاوه بر قرآن، شامل حقایق بیان شده در تورات و انجیل نیز هست. گویا آوردن اسم ظاهر (آیاتی) به جای ضمیر «بِهِ » ، برای تأمین این هدف باشد. قابل ذکر است که چون سخن دربارۀ ایمان به قرآن بود، مصداق مورد نظر برای >/«آیاتی »/< حقایقی از تورات و انجیل است که دلیل بر حقانیت قرآن می‌باشد.

11- رسیدن به منافع دنیوی، از عوامل گرایش به کفر و انکار قرآن

وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ثَمَناً قَلِیلاً

12- خداوند، تنها مقامی که شایسته و بایستۀ ترسیدن و پروا داشتن است.

وَ إِیّٰایَ فَاتَّقُونِ

روشن است که پروا داشتن و ترسیدن از خدا، به لحاظ عذابها و کیفرهایی است که او برای خاطیان و گنهکاران مقرر فرموده است.

13- ایمان به قرآن و التزام به حقایق دیگر کتابهای آسمانی، مایۀ مصون ماندن از عذابهای الهی است.

وَ إِیّٰایَ فَاتَّقُونِ

«اتقاء»(مصدر اتقوا)؛ یعنی: در اختیار گرفتن وسیله‌ای برای مصون ماندن از حادثه‌ها و مشکلاتی که آدمی از پیشامدن آنها در هراس است. بنابراین «فَاتَّقُونِ » ؛ یعنی، برای مصون ماندن از عذابهای الهی باید وسیله‌ای در اختیار داشته باشید.

فرازهای پیشین بیان می‌دارد که آن وسیله: ایمان به قرآن و التزام به حقایق کتابهای آسمانی است.

14- دین فروشی، مایۀ گرفتار شدن به عقوبتها و عذابهای الهی است.

وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ... وَ إِیّٰایَ فَاتَّقُونِ

15- نهراسیدن از پیامدهای التزام به حقایق تورات و انجیل و ایمان به قرآن، از توصیه‌های خداوند به بنی‌اسرائیل

وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ... وَ إِیّٰایَ فَاتَّقُونِ

حصر در جملۀ «إِیّٰایَ فَاتَّقُونِ » - پس از بیان لزوم ایمان و پرهیز از دین فروشی - به این اشاره دارد که: ایمان به قرآن و التزام به حقایق تورات و انجیل، ممکن است برای شما یهودیان و نصرانیان مشکلاتی را به همراه داشته باشد - که نباید از آنها در هراس باشید - و فقط از عذابهای الهی بترسید.

16- هر بهایی که در قبال دین فروشی به دست آید - هر چند فراوان هم باشد -

حقیر و ناچیز است.

وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ثَمَناً قَلِیلاً

کلمۀ «قَلِیلاً» قید توضیحی برای «ثَمَناً» است؛ یعنی، ثمنی که در مقابل از دست دادن آیات الهی باشد اندک است، هر چند به ظاهر کلان و فراوان به نظر آید.

17- پروا داشتن از خدا و نهراسیدن از غیر او، مستلزم ایمان به قرآن و پرهیز از دین فروشی است.

آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلْتُ ... وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ثَمَناً قَلِیلاً وَ إِیّٰایَ فَاتَّقُونِ

18- «عن أبی جعفر(ع) قال: کان حُیَیّ بن أخطب و کعب بن الأشرف و آخرون من الیهود لهم مأکلة علی الیهود فی کل سنة فکرهوا بطلانها بأمر النّبیّ(ص) فحرّفوا لذلک آیات من التّوراة فیها صفته و ذکره، فذلک الثّمن الذی ارید فی الآیة؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ آیۀ «وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ثَمَناً قَلِیلاً...» روایت شده که فرمود: حیی بن اخطب و کعب بن اشرف و عدۀ دیگری از یهودیان مقرری سالانه داشتند که از یهود می‌گرفتند و خوش نداشتند که به خاطر جریان پیامبر (ص) [و تثبیت رسالت آن حضرت] از آن مقرری محروم شوند و لذا آیاتی از تورات را که در آنها وصف و یاد رسول خدا(ص) بود تحریف کردند و این همان بهایی است که در آیۀ فوق ذکر شده است».

کلید واژه‌ها:

آیات خدا؛ امر الهی؛ انجیل؛ ایمان؛ بنی اسرائیل؛ بیع و شراء؛ تحریف؛ ترس؛ تقوا؛ تورات؛ دنیا؛ دین؛ عذاب؛ عهد؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مسیحیت؛ ملامت؛ نزول قرآن؛ نهی؛ یهود

[سوره البقرة (2): آیه 42]

وَ لاٰ تَلْبِسُوا اَلْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ وَ تَکْتُمُوا اَلْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (42)

42

و حق را به باطل در نیامیزید، و حقّ را با این‌که می‌دانید [حق است] کتمان نکنید.

1- خداوند از بنی‌اسرائیل خواست تا حق و باطل را به هم نیامیخته و با ارائۀ باطلها، حق را بر مردم مشتبه نکنند.

وَ لاٰ تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ

«لَبْسٍ » (مصدر لاتلبسوا) به معنای: آمیختن و نیز مشتبه کردن است. بر اساس معنای اول «باء» در «بِالْبٰاطِلِ » برای تعدیه و بر اساس معنای دوم «با»ی استعانت خواهد بود.

2- کتمان نکردن حقایق، توصیه و سفارش خداوند به بنی‌اسرائیل

وَ لاٰ تَلْبِسُوا ... وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ

کتمان (مصدر تکتموا) به معنای مخفی کردن است. فعل «تَکْتُمُوا» عطف بر «تَلْبِسُوا» می‌باشد؛ یعنی: «وَ لاٰ تَکْتُمُوا»

3- کتمان حقیقت، هدف یهود و نصارا از آمیختن حق و باطل

وَ لاٰ تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ

تکرار نکردن «لاٰ » ی ناهیه در «تَکْتُمُوا» به این معنا اشاره دارد که: هدف یهود و نصارا در آمیختن حق به باطل، مخفی نگاه داشتن حق بوده است.

4- کتمان حقایق دینی و ایجاد عواملی برای ناشناخته ماندن معارف الهی، امر نکوهیده و حرام است.

وَ لاٰ تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ

5- کتمان حقایق دینی از سوی عالمان دین، بسی نکوهیده‌تر و ناپسندیده‌تر است.

وَ لاٰ تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

فعل «تَعْلَمُونَ » می‌تواند به منزلۀ فعل لازم لحاظ شده و مفعولی برای آن در نظر نباشد. بر این مبنا «وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ » ؛ یعنی، در حالی که شما اهل علم و دانش هستید - و از آنجایی که حق پوشی از سوی همگان ناپسند است - جملۀ حالیه، دلالت بر این دارد که: کتمان حقایق از سوی عالمان ناپسندیده‌تر است.

6- بنی‌اسرائیل عصر بعثت، حقانیت قرآن را به خوبی شناخته و به حرمت کتمان آن آگاه بودند.

وَ لاٰ تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

فعل «تَعْلَمُونَ » می‌تواند فعلی متعدی لحاظ شود. بر این مبنا مفعول آن مطالبی است که در آیه مطرح شده است، از جمله حرمت کتمان حق و اینکه چه چیز حق است و چه چیز باطل.

گفتنی است که از مصداقهای مورد نظر برای «الْحَقَّ » - به قرینۀ آیۀ قبل - «حقانیت قرآن » است.

7- کتابهای آسمانی بنی‌اسرائیل، حاوی بشارت به نزول قرآن و نشانه‌های حقانیت آن است.

وَ لاٰ تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ

8- بنی‌اسرائیل عصر بعثت، با تحریف در کتابهای آسمانی خویش، در صدد کتمان بشارتها و نشانه‌های حقانیت قرآن بودند.

وَ لاٰ تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ

برخی برآنند که مراد از >/«الباطل »/< تحریفهای لفظی یا معنوی است که عالمان بنی‌اسرائیل در کتابهای آسمانی خویش ایجاد می‌کردند تا نشانه‌های حقانیت قرآن و اسلام از آن آشکار نشود.

کلید واژه‌ها:

التقاط؛ باطل؛ بنی اسرائیل؛ تحریف؛ تعلیم؛ حرمت؛ حق؛ دین؛ شک؛ علم؛ عهد؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ مسیحیت؛ یهود

[سوره البقرة (2): آیه 43]

وَ أَقِیمُوا اَلصَّلاٰةَ وَ آتُوا اَلزَّکٰاةَ وَ اِرْکَعُوا مَعَ اَلرّٰاکِعِینَ (43)

43

و نماز را به پا دارید و زکات بدهید و با رکوع کنندگان رکوع کنید.

1- خداوند، بنی‌اسرائیل را به اقامۀ نماز و پرداخت زکات دعوت کرد.

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ

2- اقامۀ نماز به جماعت و به همراه مسلمانان، توصیۀ خداوند به بنی‌اسرائیل

وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ

مراد از رکوع کردن، اقامۀ نماز است و مقصود از «راکعین » نمازگزاران مسلمان می‌باشد؛ زیرا پس از دعوت اهل کتاب به ایمان و اسلام، این احتمال وجهی ندارد که گفته شود مراد از نماز، نماز شریعت خود آنان است.

3- نماز و زکات، از واجبات دینی اسلام و از ارکان عملی آن است.

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ

دعوت به اقامۀ نماز و پرداخت زکات، پس از فراخواندن اهل کتاب به ایمان، بیانگر اهمیت خاص نماز و زکات در میان سایر تکالیف عملی اسلام است.

4- ضرورت برپایی نمازها به جماعت

وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ

نماز خواندن همراه نمازگزاران کنایه از اقامۀ نماز به جماعت است.

5- تقارن و همراهی نمازگزاران در افعال نماز، از احکام و آداب نماز جماعت است.

وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ

از اینکه در بیان فرمان به برپایی نماز جماعت گفته نشده «ارکعوا جماعة » بلکه با کلمۀ «مَعَ » همراهی را عنوان کرده، برداشت فوق به دست می‌آید.

6- رکوع، از ارکان اساسی نماز

وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ

از اینکه خواندن نماز به رکوع کردن تعبیر شده و برگزار کنندگان نماز، «راکعین » نامیده شده‌اند، اهمیت بسزای رکوع در نماز معلوم می‌شود.

7- «عن إسحاقَ بن المبارک قال: سألت أبا إبراهیم (ع) عن صدقة الفطرة أهی ممّا قال اللّه تعالی «أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ » ؟ فقال: نعم...؛ ⁽¹⁾

اسحاق بن مبارک گوید: از امام کاظم(ع) سؤال کردم، آیا زکات فطره از مواردی است که خداوند فرموده: «وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ » ؟ حضرت فرمود: آری ...».

کلید واژه‌ها:

اسلام؛ بنی اسرائیل؛ تکلیف؛ حُکم؛ رکوع؛ زکات؛ نماز؛ وجوب

[سوره البقرة (2): آیه 44]

أَ تَأْمُرُونَ اَلنّٰاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ اَلْکِتٰابَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ (44)

44

آیا مردم را به نیکوکاری فرمان می‌دهید و خود را فراموش می‌کنید، با این‌که کتاب (تورات) می‌خوانید؟ آیا عقل خود را به کار نمی‌گیرید؟

1- عالمان بنی‌اسرائیل، مردمان رابه کارهای نیک دعوت می‌کردند ولی خود بدان عمل نمی‌کرد.

أَ تَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبِرِّ

چون مخاطبان «أَ تَأْمُرُونَ » باید غیر از «النّٰاسَ » باشند، می‌توان گفت: مراد از مخاطبان - به قرینۀ «وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتٰابَ » - عالمان دینی و مقصود از «النّٰاسَ » توده‌های مردم است.

2- عالمان بنی‌اسرائیل، مورد نکوهش و سرزنش خداوند به خاطر عمل نکردن به محتوای دعوتهای خویش

أَ تَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ

استفهام در «أَ تَأْمُرُونَ ...» استفهام انکار توبیخی است.

3- عالمان به کتابهای آسمانی و تلاوت کنندگان آن، دارای مسؤولیت بیشتر در عمل کردن به گفته‌های خویش و دستورات کتابهای آسمانی

وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتٰابَ

روشن است که هر کس دیگران را به نیکیها فرمان دهد و خود بدانها عمل نکند، سزاوار سرزنش است؛ چه از عالمان باشد یا از غیر آنان، بنابراین جملۀ حالیۀ «وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتٰابَ » تأکیدی است در مورد عالمان کتابهای آسمانی و تلاوت کنندگان آن.

4- آمران به معروف و مبلغان دین، باید خود به محتوای دعوتشان عمل کنند.

أَ تَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ

5- کتابهای آسمانی بنی‌اسرائیل، توبیخ کنندۀ مبلغان و ارشادگران بی‌عمل

أَ تَأْمُرُونَ النّٰاسَ ... وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتٰابَ

جملۀ حالیۀ «وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتٰابَ » (در حالی که شما کتاب [تورات یا انجیل] را تلاوت می‌کنید) که به عنوان دلیل نکوهش و مذمت ارشاد کنندگان بی‌عمل مطرح شده، بیانگر آن است که در کتابهای آسمانی بنی‌اسرائیل بر ناروایی چنین کرداری تأکید شده بود.

6- کسانی که دیگران را به کارهای نیک دعوت کرده و خود به آن عمل نمی‌کنند، سزاوار توبیخ و سرزنش هستند.

أَ تَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ

7- پذیرش اسلام و ایمان به قرآن، از فرمانهای تورات و انجیل به پیروان خویش

أَ تَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتٰابَ

جملۀ «تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ » را می‌توان به قرینۀ آیات پیشین - که سخن از دعوت به ایمان بود - در ارتباط با ایمان به قرآن دانست. بر این اساس آیه اشاره به این معنا دارد که: شما عالمان اهل کتاب مردم را به نیکیها دعوت می‌کنید؛ ولی وظیفۀ خویش را که ایمان به قرآن است، فراموش می‌کنید؛ سپس با جملۀ «وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتٰابَ » بیان می‌دارد که: آنان از این وظیفه مطلع بودند؛ یعنی، در کتابهای آسمانی، این حقیقت وجود داشت.

8- عالمانی که مردم را به نیکیها فرا می‌خوانند و خود به آنها عمل نمی‌کنند، مردمی فاقد فهم و درک هستند.

أَ تَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبِرِّ ... أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

9- باور به معارف الهی و حقایق دینی، نشانۀ فهم و درک صحیح است.

أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

10- «قال الصّادق(ع): من لم ینسلخ عن هواجسه و لم یتخلّص من آفات نفسه و شهواتها و لم یدخل فی کنف اللّه و أمان عصمته لایصلح له الأمر بالمعروف و النّهی عن المنکر...قال تعالی «أَ تَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ » ...؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) فرمود: کسی که از خاطرات نفسانی جدا نشود و از آفتهای نفس و شهوتهای آن خلاص نگردد و در کنف رحمت، امان و حفظ خدا داخل نشود، سزاوار نیست امر به معروف و نهی از منکر کند...خدای تعالی فرموده است: آیا شما مردم را به خوبی امر می‌کنید و خود را فرموش می‌کنید؟...».

کلید واژه‌ها:

اسلام؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ انجیل؛ انسان؛ ایمان؛ بنی‌اسرائیل؛ تبلیغ؛ تعلیم؛ تلاوت؛ تورات؛ دین؛ شعور؛ عمل؛ فراموشی؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ نیکوکاری

[سوره البقرة (2): آیه 45]

وَ اِسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ اَلصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی اَلْخٰاشِعِینَ (45)

45

و از صبر و نماز یاری بجویید، و به راستی آن جز بر اهل خشوع بسی گران است.

1- پیشه ساختن صبر و برپایی نماز، توصیۀ خداوند به بنی اسرائیل

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ

2- پیشه ساختن صبر و اقامۀ نماز، راه موفقیت و پیروزی بر مشکلات و ناملایمات

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ

3- صبر و نماز، وسایلی کارساز برای موفقیت در انجام دستورهای خدا (ایمان به قرآن، وفا به عهدهای الهی و ...)

أَوْفُوا بِعَهْدِی ... وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ

با توجه به آیه‌های قبل می‌توان گفت: متعلق «اسْتَعِینُوا» فرامینی است که در آن آیه‌ها بیان شد؛ یعنی: واستعینوا علی ما امرتکم به و نهیتکم عنه بالصبر و الصلاة.

4- صبر و نماز، عوامل کارآمد برای موفق شدن در پرهیز از محرمات الهی (کفر به قرآن، دین فروشی، کتمان حق و ...)

وَ لاٰ تَکُونُوا أَوَّلَ کٰافِرٍ بِهِ ... وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ

5- برپایی نماز، کاری سنگین و دشوار مگر برای خاشعان و فروتنان

وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ

ضمیر در «إِنَّهٰا» می‌تواند به «الصَّلاٰةِ » برگردد و نیز می‌تواند به «استعانت » - که از «اسْتَعِینُوا» فهمیده می‌شود - ارجاع شود.

برداشت فوق بر اساس احتمال اول است. گفتنی است که دشوار بودن نماز به معنای دشوار بودن برپایی آن است.

6- اقامۀ نماز با دشواری و سختی، نشانۀ خود بزرگ بینی و نداشتن خشوع است.

وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ

7- استعانت از صبر و نماز برای موفقیت و پیروزی، امری دشوار جز برای خاشعان

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ

برداشت فوق مبتنی بر این است که ضمیر در «إِنَّهٰا» به «استعانت » بر گردد.

8- باور به آسان شدن مشکلات در پرتو نماز، حقیقتی که تنها خاشعان بدان ایمان دارند.

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ

دشواری استعانت از نماز - که مقتضای برگشت ضمیر «إِنَّهٰا» به «استعانت » است - به معنای ناباوری به کارساز بودن نماز است.

9- «عن أبی عبداللّه (ع) فی قول اللّه عزّوجلّ: «وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ » قال: الصّبر الصّوم و قال: إذا نزلت بالرّجل النّازلة و الشّدیدة، فلیصم فإنّ اللّه عزّوجلّ یقول: استعینوا بالصّبر یعنی الصّیام؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ قول خدای عز و جل «وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ » روایت شده که فرمود: مراد از صبر روزه است و فرمود: هنگامی که سختی یا گرفتاری شدید به شخص وارد شد روزه بگیرد؛ زیرا خدای عز و جل می‌فرماید: از صبر یاری بجویید، یعنی از روزه».

کلید واژه‌ها:

استعانت؛ ایمان؛ بنی اسرائیل؛ تکبر؛ تکلیف؛ توفیق؛ حرمت؛ حق؛ خشوع؛ دین؛ روزه؛ سختی؛ صبر؛ عهد؛ قرآن؛ کفر؛ نصرت؛ نماز

[سوره البقرة (2): آیه 46]

اَلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ (46)

46

همانان که یقین دارند به لقای پروردگارشان می‌رسند و این‌که به سوی او باز می‌گردند.

1- انسانها به ملاقات خدا خواهند رفت و تنها به سوی او باز خواهند گشت.

أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ

2- کسانی که به لقای خدا باور دارند، از خود بزرگ بینی رهیده و به خصلت نیکوی خشوع آراسته می‌شوند.

إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ . اَلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ

3- کسانی که «بازگشت به خدا» را باور دارند، مردمی فروتن و منزه از خود بزرگ بینی هستند.

إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ . اَلَّذِینَ یَظُنُّونَ ... أَنَّهُمْ إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ

4- اقامۀ نماز برای باورداران به لقای خدا و بازگشت به او، امری سهل و آسان است.

وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ . اَلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ

5- گمان به لقای خدا و بازگشت به او، در ایجاد روحیۀ خشوع و فروتنی کافی است.

اَلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ

به کارگیری «یَظُنُّونَ » (گمان دارند) در مسألۀ رجوع به خداوند - که هر مسلمانی باید اعتقاد جزمی به آن داشته باشد - اشاره به این دارد که: حتی گمان به قیامت و رجوع به خداوند نیز در

زایل ساختن خود بزرگ بینی تأثیر بسزایی داشته و مایۀ فروتنی خواهد شد.

6- خاشعان، خویشتن را در محضر خداوند و در حال بازگشت به او می‌بینند.

اَلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ

برداشت فوق بر اساس این احتمال است که: از «مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ » و نیز از «إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ » ، زمان حال اراده شده باشد نه زمان آینده.

7- «رب » از اسما و صفات خداوند

اَلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ

کلید واژه‌ها:

انسان؛ ایمان؛ تکبر؛ تکلیف؛ جهان بینی؛ خشوع؛ رب/اسما و صفات؛ ظن؛ لقاء اللّه نماز

[سوره البقرة (2): آیه 47]

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اُذْکُرُوا نِعْمَتِیَ اَلَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَنِّی فَضَّلْتُکُمْ عَلَی اَلْعٰالَمِینَ (47)

47

ای فرزندان اسرائیل، به یاد آورید نعمت‌های مرا که بر شما ارزانی داشتم و این‌که شما را بر جهانیان برتری دادم.

1- بنی‌اسرائیل از نعمتهایِ گرانقدری برخوردار بودند.

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ

2- خداوند، ارزانی کنندۀ نعمت بر بندگان خویش

نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ

3- خداوند از بنی‌اسرائیل خواست تا نعمتهای او را یاد کنند و همواره آنها را به خاطر داشته باشند.

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ

4- بنی‌اسرائیل، جماعتی دارای ترکیب قومی - قبیله‌ای در عصر نزول قرآن

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ

5- بنی‌اسرائیل از مخاطبان قرآن و موظف به پیروی از آن

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا

6- هدف از لزوم یاد کرد نعمتهای الهی، به یاد خدا بودن و نعمتها را از جانب او دانستن است.

اُذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ

توصیف «نعمت » - به اینکه خداوند آن را انعام کرده (أنعمت علیکم) - اشاره به این معنا دارد که: یاد کردن نعمت، باید وسیله‌ای باشد برای یاد کردن بخشندۀ نعمت.

7- خداوند، بنی‌اسرائیل را در برهه‌ای از زمان، بر همۀ مردمان عصرشان برتری داده بود.

وَ أَنِّی فَضَّلْتُکُمْ عَلَی الْعٰالَمِینَ

کلمۀ «عالمین » گاهی بر همۀ هستی و گاهی به موجودات دارای عقل و شعور اطلاق می‌شود و احیاناً کاربرد آن، انسانها هستند. به نظر می‌رسد مراد از «الْعٰالَمِینَ » در آیۀ مورد بحث - به مناسبت حکم و موضوع - انسانها باشد.

8- برتری بنی‌اسرائیل بر همۀ مردم عصر خود، از نعمتهای گران سنگ الهی بر آنان

وَ أَنِّی فَضَّلْتُکُمْ عَلَی الْعٰالَمِینَ

برداشت فوق مبتنی بر این است که: عطف «أَنِّی فَضَّلْتُکُمْ » بر «نِعْمَتِیَ » عطف خاص بر عام، یا عطف تفسیری باشد.

9- به خاطر داشتن نعمت برتری بنی‌اسرائیل بر همگان، توصیۀ خداوند به آنان

اُذْکُرُوا نِعْمَتِیَ ... أَنِّی فَضَّلْتُکُمْ عَلَی الْعٰالَمِینَ

عطف «أَنِّی فَضَّلْتُکُمْ » بر «نِعْمَتِیَ » اقتضا می‌کند که: «أَنِّی فَضَّلْتُکُمْ » نیز مفعول «اذْکُرُوا» باشد؛ یعنی: اذکروا... أَنِّی فَضَّلْتُکُمْ.

10- آگاهی تاریخی، دارای نقشی سازنده در هدایت انسانها

اُذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَنِّی فَضَّلْتُکُمْ عَلَی الْعٰالَمِینَ

کلید واژه‌ها:

امر الهی؛ بنی اسرائیل؛ تاریخ؛ ذکر؛ قرآن؛ نعمت؛ هدایت

[سوره البقرة (2): آیه 48]

وَ اِتَّقُوا یَوْماً لاٰ تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً وَ لاٰ یُقْبَلُ مِنْهٰا شَفٰاعَةٌ وَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْهٰا عَدْلٌ وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ (48)

48

و پروا کنید از روزی که هیچ کس چیزی را از سوی کسی ادا نمی‌کند، و از او شفاعتی قبول نمی‌گردد، و بَدَلی از وی گرفته نمی‌شود و آنان یاری نخواهند شد.

1- انسان در آینده با روزی عظیم (قیامت) مواجه خواهد شد.

وَ اتَّقُوا یَوْماً

مراد از کلمۀ «یَوْماً» روز قیامت است و نکره آمدنش حکایت از عظمت آن دارد.

2- قیامت، روزی پر مخاطره که باید برای مصونیت از آن، وسیلۀ کارسازی را تدارک دید.

وَ اتَّقُوا یَوْماً

«اتقاء» یعنی، بر گرفتن و تدارک دیدن وسیله‌ای برای محافظت از چیزی خطر ساز و هولناک. بنابراین «اتَّقُوا یَوْماً» دلالت می‌کند که: روز قیامت متضمن خطرهای هولناکی است و آدمی باید برای مصون ماندن از آنها وقایه‌ای (نگهدارنده‌ای) را تدارک ببیند.

3- ایمان به قرآن، پیروی از دستورات خدا و پرهیز از محرمات، وسیلۀ محافظت آدمی در برابر مخاطرات روز قیامت است.

آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلْتُ ... وَ اتَّقُوا یَوْماً

فرمان به گرفتن وقایه (وسیلۀ محافظت) - پس از دعوت به ایمان (آمنوا بما أنزلت) و دیگر تکلیفهای یاد شده در آیه - می‌رساند که: وقایۀ آدمی در روز قیامت، همان ایمان به قرآن و...خواهد بود.

4- برپایی نماز، پرداخت زکات و شرکت در نماز جماعت از جمله سببهای کارساز برای دور ماندن از مخاطرات روز قیامت

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... وَ اتَّقُوا یَوْماً

5- هیچ کس در روز قیامت، تاوان گناه دیگری را - هر چند اندک - نخواهد پرداخت.

وَ اتَّقُوا یَوْماً لاٰ تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً

6- در روز قیامت، شفاعت هیچ کس دربارۀ دیگری پذیرفته نخواهد شد.

وَ لاٰ یُقْبَلُ مِنْهٰا شَفٰاعَةٌ

ضمیر در «مِنْهٰا» می‌تواند به «نفس » دوم برگردد؛ یعنی، اگر فرد مورد مؤاخذه شفیعی، بیاورد شفاعتش قبول نمی‌شود و همچنین می‌تواند به «نفس » اول که مراد از آن دوستان و نزدیکان و...هستند، ارجاع شود؛ یعنی، آن دوستان (در ضمن اینکه عذاب دوست خویش را بر عهده نمی‌گیرند) اگر شفاعتی نیز دربارۀ او بکنند، شفاعتشان پذیرفته نمی‌شود.

7- در روز قیامت از هیچ کس عِدل و عوضی - که خویشتن را با آن باز خرد - گرفته نخواهد شد.

وَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْهٰا عَدْلٌ

کلمۀ «عَدْلٌ » به معنای: فدیه و عوض است که شخص برای آزادی خود یا دیگری می‌پردازد، تا از اسارت و مانند آن آزاد شود.

8- در روز قیامت هیچ کس به دفاع از دیگری برنخواهد خواست و او را یاری نخواهد کرد.

وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ

9- در قیامت، راه نجاتی برای کافران به

قرآن وجود نخواهد داشت.

آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلْتُ ... وَ اتَّقُوا یَوْماً لاٰ تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ

هدف از توصیف قیامت به اینکه: فدیه و عوضی گرفته نمی‌شود و ...، مأیوس کردن مستحقان عذاب است از اینکه مبادا راه نجاتی برای خود - جز ایمان و...- توهم کرده و به اعتبار آن دلخوش باشند.

10- در قیامت برای متخلفان از دستورات الهی (بر پایی نماز و پرداخت زکات) و ارتکاب کنندگان محرمات (دین فروشی، حق پوشی و ...) راه نجاتی نیست.

لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... وَ اتَّقُوا یَوْماً لاٰ تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ

11- توهم وجود یارانی که آدمی را از عذاب قیامت نجات دهند و یا گناه او را بر عهده بگیرند، از پندارهای باطل بنی‌اسرائیل

وَ اتَّقُوا یَوْماً لاٰ تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً ... وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ

12- گناه کردن به خیال پذیرش شفاعت و یا پذیرفته شدن عوض و بدل برای رهایی از عذاب قیامت، از پندارهای باطل بنی‌اسرائیل

وَ اتَّقُوا یَوْماً ... وَ لاٰ یُقْبَلُ مِنْهٰا شَفٰاعَةٌ وَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْهٰا عَدْلٌ

کلید واژه‌ها:

آخرت؛ اطاعت؛ انسان؛ ایمان؛ بنی اسرائیل؛ حرمت؛ حق؛ دین؛ زکات؛ شفاعت؛ عذاب؛ فدیه؛ قرآن؛ قیامت؛ کفر؛ کیفر؛ گناه؛ نصرت؛ نماز

[سوره البقرة (2): آیه 49]

وَ إِذْ نَجَّیْنٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ اَلْعَذٰابِ یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ (49)

49

و [یاد کنید] وقتی را که شما را از فرعونیان نجات دادیم، که آن عذاب سخت را بر شما تحمیل می‌کردند؛ پسرانتان را سر می‌بریدند و زنانتان را زنده می‌گذاشتند، و در این، آزمایشی بزرگ از جانب پروردگارتان بود.

1- بنی‌اسرائیل همواره تحت سیطرۀ خاندان فرعون، به شکنجه‌های سخت گرفتار بودند.

وَ إِذْ نَجَّیْنٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ

«سوم » (مصدر یسومون) به معنای تحمیل کردن است. اضافۀ «سُوءَ» به «الْعَذٰابِ » اضافۀ صفت به موصوف می‌باشد؛ یعنی:

العذاب السوء.

2- خداوند با بعثت موسی (ع)، بنی‌اسرائیل را از سیطرۀ فرعونیان و شکنجه‌های سهمگین آنها رهایی بخشید.

وَ إِذْ نَجَّیْنٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ

در جملۀ «أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ » و «أَنِّی فَضَّلْتُکُمْ » نعمت دادن و برتری بخشیدن به خداوند نسبت داده شده؛ ولی در جملۀ «نَجَّیْنٰاکُمْ » (ما شما را نجات دادیم) نجات بخشی به ضمیر«نا» (ما) نسبت داده شده است. از این مقابله می‌توان فهمید که خداوند در نجات بخشی، نظر به سببهایی نیز دارد که به قرینۀ آیات بعد می‌توان گفت: آن سبب بعثت حضرت موسی (ع) بوده است.

3- نجات از چنگال فرعونیان و عذابهای ایشان، خاطره‌ای برای بنی‌اسرائیل، که شایستۀ به خاطر سپردن و همواره به یاد داشتن است.*

وَ إِذْ نَجَّیْنٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ

«إِذْ نَجَّیْنٰاکُمْ » عطف بر «نِعْمَتِیَ » در آیۀ 47 است و در حقیقت مفعول برای «اذْکُرُوا» می‌باشد.

4- فرعونیان، پسران بنی‌اسرائیل را سر می‌بریدند و زنانشان را زنده باقی می‌گذاشتند.

یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ

«ذبح » به معنای سربریدن است و «تذبیح » (مصدر یذبّحون از باب تفعیل) از کثرت سربریدن حکایت دارد. «إستحیاء» (مصدر یستحیون) به معنای باقی گذاردن بر حیات و زندگانی است.

5- کشتار گستردۀ پسران و زنده نگه‌داشتن زنان، سخت‌ترین شکنجۀ فرعونیان به بنی‌اسرائیل

یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ

جملۀ «یُذَبِّحُونَ ...» می‌تواند تفسیر جملۀ قبل باشد؛ یعنی، منظور از «سُوءَ الْعَذٰابِ » همان سربریدن پسران و باقی گذاشتن زنان است و نیز می‌تواند بیان مصداق بارزی از آن باشد؛ یعنی، فرعونیان عذابهایی بر بنی‌اسرائیل تحمیل می‌کردند که از آن جمله سربریدن فرزندان و...می‌باشد. بر این مبنا ذکر به خصوص عذاب یاد شده، به خاطر شدت آن بوده است.

6- زنان بنی‌اسرائیل در نهایت سختی و شکنجه و هم آغوش مرگ، در سیطرۀ فرعونیان

یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ

7- زنان بنی‌اسرائیل به خاطر کشتار وسیع فرزندانشان به دست فرعونیان، لذت حیات از آنان سلب شده بود و از زنده

ماندن خود در عذاب بودند.

یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ

زنده گذاشتن زنان، به عنوان یک عذاب برای بنی‌اسرائیل مطرح شده است؛ در حالی که مجرد نکشتن، عذاب و شکنجه تلقی نمی‌شود. بنابراین با توجه به اینکه جملۀ «یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ » پس از «یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ » آمده، می‌توان گفت: همان کشتن فرزندان موجب می‌شده که زنان از زنده ماندن خویش و دیدن قتل فجیع فرزندانشان، در رنج و عذاب باشند. آوردن زنان و نه دختران در مقابل پسران این معنا را تأیید می‌کند.

8- استثمار زنان بنی‌اسرائیل، هدف فرعونیان از زنده نگاه داشتن ایشان*

یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ ... وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ

استثمار زنان، توجیه دیگری است بر اینکه، چرا زنده گذاشتن زنان به عنوان یک عذاب مطرح شده است؟

9- در صورتی که خداوند بنی‌اسرائیل را از سیطرۀ فرعونیان نجات نمی‌داد، آنان همچنان به شکنجه و کشتار فرزندانشان ادامه می‌دادند.

یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ

برداشت فوق از فعلهای مضارع «یسومون » و «یُذَبِّحُونَ » و «یَسْتَحْیُونَ » استفاده شده است.

10- خداوند با گرفتار سازی بنی‌اسرائیل به عذابهای سهمگین فرعونی، آنان را به آزمونی بزرگ مبتلا ساخت.

وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ

کلمۀ «بَلاٰءٌ» در لغت به معنای آزمون و نیز به معنای نعمت آمده است. مشارالیه «ذٰلِکُمْ » یا «عذاب » است، یا رهایی از عذاب (نجیناکم). برداشت فوق مبتنی بر این است که «بَلاٰءٌ» به معنای آزمون و «ذٰلِکُمْ » اشاره به خود عذاب باشد.

11- خداوند با رهایی‌بخشیدن بنی‌اسرائیل از شکنجه‌های سخت فرعونی، آنان را مورد آزمون بزرگی قرار داد.

وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ

برداشت فوق مبتنی بر این است که: «بَلاٰءٌ» به معنای آزمون و «ذٰلِکُمْ » اشاره به رهایی از عذاب - که از «نَجَّیْنٰاکُمْ » استفاده می‌شود - باشد.

12- نجات از شکنجۀ فرعونیان، از نعمتهای بزرگ خداوند برای بنی‌اسرائیل

وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ

در برداشت فوق «بَلاٰءٌ» به معنای نعمت و «ذٰلِکُمْ » اشاره به رهاسازی از عذاب، گرفته شده است.

13- انسان در رهگذر سختیها و نیز نعمتها و تفضلات الهی، مورد آزمایش خداوند است.

وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ

14- آزمون انسانها با سختیها و نیز نعمتها و آسایشها برخاسته از مقام ربوبی خدا و در جهت رشد و تربیت آنان است.

وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ

برداشت فوق با توجه به کلمۀ «رب » - که به معنای مربی و مدیر است - استفاده می‌شود.

15- ارادۀ خداوند، حاکم بر تاریخ و رخدادهای آن

وَ إِذْ نَجَّیْنٰاکُمْ ... وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ

16- «رب » از اسما و صفات خداوند

وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ

17- «عن الصّادق(ع)... أمّا مولد موسی(ع) فإنّ فرعون لمّا وقف علی أنّ زوال ملکه علی یده...فلم یزل یأمر أصحابه بشقّ بطون الحوامل من نساء بنی‌إسرائیل حتّی قُتِل فی طلبه نیّف و عشرون ألف مولود ...

⁽¹⁾ از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود:...اما قصۀ تولد حضرت موسی (ع) پس چون فرعون فهمید که انقراض پادشاهی او به دست موسی (ع) است؛ پس مدام به اطرافیانش دستور می‌داد که شکم زنان حاملۀ بنی‌اسرائیل رابشکافند تا اینکه بیش از بیست هزار کودک را - در جستجوی موسی (ع) - به قتل رساندند ...».

کلید واژه‌ها:

آل فرعون؛ امتحان؛ انسان؛ بنی اسرائیل؛ تاریخ؛ تربیت؛ حَکَم/اسما و صفات؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ رشد؛ شکنجه؛ عذاب؛ فرعون؛ قتل؛ گناه؛ موسی(ع)؛ نعمت

[سوره البقرة (2): آیه 50]

وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ اَلْبَحْرَ فَأَنْجَیْنٰاکُمْ وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (50)

50

و [یاد کنید] وقتی را که آن دریا را برای شما شکافتیم و شما را نجات دادیم و فرعونیان را غرق کردیم، در حالی که شما ناظر بودید.

1- بنی‌اسرائیل، در محاصرۀ فرعونیان در کنارۀ دریای سرخ

وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ

ال در «الْبَحْرَ» عهد ذهنی است و اشاره به دریایی معهود دارد که بنا به گفتۀ بسیاری از مفسران، مراد از آن دریای سرخ است.

بیان نجات بنی‌اسرائیل و غرق شدن فرعونیان در پی

شکافته شدن دریا، دلالت بر این دارد که: فرعونیان در کنارۀ دریای سرخ در صدد هجوم به بنی‌اسرائیل بودند.

2- خداوند، دریای سرخ را برای عبور بنی‌اسرائیل شکافت.

وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ

«فرق»(مصدر فرقنا) به معنای فاصله انداختن و شکافتن است.

3- بنی‌اسرائیل، با عبور از دریا نجات یافتند و فرعونیان در آن غرق شدند.

فَأَنْجَیْنٰاکُمْ وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ

4- خداوند، نجات بخش بنی‌اسرائیل و هلاک کنندۀ فرعونیان

فَأَنْجَیْنٰاکُمْ وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ

5- شکافته شدن دریا، موجب غرق شدن و به هلاکت رسیدن فرعونیان شد.

وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَیْنٰاکُمْ وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ

تفریع جملۀ >/«أنجیناکم »/< بر «فَرَقْنٰا» به وسیلۀ حرف«فاء» می‌رساند که سبب نجات بنی‌اسرائیل شکافته شدن دریا بود و از آن جا که «أَغْرَقْنٰا» بر >/«أنجیناکم »/< عطف شده، معلوم می‌شود: زمینۀ غرق شدن فرعونیان نیز همان شکاف دریا بوده است؛ یعنی، فرعونیان با دیدن معبر در میان دریا به تعقیب بنی‌اسرائیل پرداختند که شکاف بسته شد و آنان به هلاکت رسیدند.

6- ارادۀ خداوند، حاکم بر عوامل طبیعی

وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ

7- بنی‌اسرائیل دارای نقشی بسزا در شکافته شدن دریا بر ایشان

وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ

برداشت فوق با توجه به سببیه بودن حرف باء در «بِکُمُ » استفاده شده است.

8- پیروزی بنی‌اسرائیل در آزمون الهی با تحمل رنجها و سختیها، موجب تحقق نصرت الهی و نجاتشان شد.

یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ ... وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ . وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ

آیۀ قبل که بیانگر آزمون الهی از بنی‌اسرائیل و تحمل رنجها و سختیها از سوی آنان بود، توضیح دهندۀ سببیت بنی‌اسرائیل در شکافته شدن دریاست؛ یعنی، چون بنی‌اسرائیل آن گونه عمل کردند شایستگی آن را پیدا کردند که خداوند با شکافتن دریا، آنان را نجات دهد و دشمنانشان را هلاک سازد.

9- عملکرد انسان دارای نقشی بسزا در چگونگی تدبیر امور او از سوی خداوند

یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ ... وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ ... وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ

10- بنی‌اسرائیل، نظاره گر غرق شدن و به هلاکت رسیدن فرعونیان بودند.

وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

«نظر» به معنای دیدن و تماشا کردن است. مفعول «تَنْظُرُونَ » به قرینۀ جملۀ قبل غرق شدن فرعونیان می‌باشد.

11- تماشای نابودی فرعونیان از نعمتهای خداوند به بنی‌اسرائیل

وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ ... وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

چون آیات مورد بحث در صدد بیان نعمتهایی است که خداوند به بنی‌اسرائیل ارزانی داشته بود، می‌توان گفت: مفاد جملۀ «وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ » نیز به منظور بیان نعمت، آورده شده است.

12- انتقام از ستمگران در حضور ستمدیدگان، امری است شایسته و نیکو

وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

13- خاطرۀ نجات بنی‌اسرائیل و هلاکت خاندان فرعون با شکافته شدن دریا، خاطره‌ای عبرت‌آموز و شایسته و بایستۀ به یاد داشتن

وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ ... وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

«إِذْ فَرَقْنٰا» عطف بر «نِعْمَتِیَ » در آیۀ 47 است. بنابراین «إِذْ فَرَقْنٰا» نیز مفعول برای «اذْکُرُوا» می‌باشد.

کلید واژه‌ها:

آل فرعون؛ امتحان؛ انتقام؛ انسان؛ بنی اسرائیل؛ تاریخ؛ تدبر؛ حَکَم/اسما و صفات؛ دریا؛ ذکر؛ ظلم؛ عبرت؛ عمل؛ غرق؛ فرعون؛ قضا و قدر؛ محاصره؛ نصرت؛ نعمت؛ نگاه

[سوره البقرة (2): آیه 51]

وَ إِذْ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً ثُمَّ اِتَّخَذْتُمُ اَلْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ (51)

51

و [یاد کنید] وقتی را که با موسی چهل شب وعده گذاشتیم، سپس شما بعد از [رفتن] او آن گوساله را [به پرستش]گرفتید، در حالی‌که ستمکار بودید.

1- خداوند، پس از نجات بنی‌اسرائیل از سیطرۀ فرعونیان، موسی (ع) را برای عبادت و مناجاتی خاص فرا خواند.

وَ إِذْ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً

به کارگیری کلمۀ «لَیْلَةً » (شب) - با وجود اینکه معمولاً در بیان شبانه روز و مانند آن، از کلمۀ «یوم » (روز) استفاده می‌شود - اشاره به این معنا دارد که: وعدۀ خدا با موسی (ع) برای عبادت و مناجات بوده است. از آن جا که موسی (ع) در میان بنی‌اسرائیل نیز اعمال عبادی داشته، معلوم می‌شود آن دعوت برای عبادت و مناجاتی خاص بوده است.

2- موسی (ع) دارای مقامی والا

در پیشگاه خداوند

وَ إِذْ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً

3- مدت زمان عبادت و مناجات ویژۀ موسی (ع)، چهل شب تعیین شد.

وَ إِذْ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً

4- کناره‌گیری رهبران الهی از جامعه برای مدتی محدود به منظور عبادت خدا، کاری شایسته و نیکو

وَ إِذْ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً

5- عبادت و مناجات شبانه، دارای اهمیتی خاص

وَ إِذْ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً

6- عبادت و مناجات چهل شبه و به دور از مردم، دارای اثری خاص

وَ إِذْ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً

7- بنی‌اسرائیل، در غیاب موسی (ع) به گوساله پرستی روی آوردند.

ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ

«مِنْ بَعْدِهِ » ؛ یعنی پس از غیاب موسی (ع) و دور شدنش از بنی‌اسرائیل. «اتَّخَذْتُمُ » از افعال تصییر است. کلمۀ «الْعِجْلَ » مفعول اول آن و مفعول دومش «الها» است که به خاطر وضوحش در کلام آورده نشده است؛ یعنی: «ثم جعلتم العجل الها لکم ».

8- نقش شخصیتها در رویدادهای تاریخی و اجتماعی

ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ

آوردن کلمۀ «مِنْ بَعْدِهِ » - که مراد از آن غیاب موسی است - به این نکته اشاره دارد که: تا موسی در میان بنی‌اسرائیل حضور داشت، آنان به شرک گرایش پیدا نکردند و این گویای نقش شخصیتها در رویدادهای مهم تاریخی است.

9- امتها در خطر انحراف، با غیبت پیامبران و رهبران الهی

ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ

10- گرایش بنی‌اسرائیل به گوساله پرستی، پس از عبورشان از دریا و نجات یافتن از سیطرۀ فرعونیان بود.

وَ إِذْ فَرَقْنٰا بِکُمُ الْبَحْرَ ... وَ إِذْ وٰاعَدْنٰا ... ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ

11- بنی‌اسرائیل، هیچ بهانه و عذری برای گرایش به گوساله پرستی نداشتند.

ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ

جملۀ حالیۀ «أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ » (در حالی که ظالم بودید) ظهور در این معنا دارد که: ظالم بودن حالتی بوده مقارن گوساله پرستی؛ یعنی، گرایش بنی‌اسرائیل به شرک از سر ظلم بود و هیچ توجیهی هر چند واهی از قبیل جهل و مانند آن - که بتواند بهانه

و عذری برای آنان باشد - در میان نبوده است.

12- بنی‌اسرائیل، مردمی بسیار ناسپاس در برابر نعمتهای خداوند

فَأَنْجَیْنٰاکُمْ وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ ... ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ

هدف از بیان گرایش بنی‌اسرائیل به پرستش غیر خدا، پس از بیان نعمتهای بزرگ الهی به آنان، نشان دادن روحیۀ ناسپاسی در آنان است.

13- داستان غیبت موسی (ع) از میان قوم خویش و گرایش آن قوم به گوساله پرستی، داستانی عبرت‌آموز و شایستۀ یاد آوردن

وَ إِذْ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ

14- ستمکاری، عادت و رویۀ بنی‌اسرائیل

وَ أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ

برداشت فوق، بر این اساس است که: جملۀ «وَ أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ » جمله‌ای معترضه باشد نه حالیه؛ یعنی، شما مردمی ستم پیشه هستید و گوساله پرستی نمودی از آن می‌باشد.

15- گوساله پرستی بنی‌اسرائیل، از جملۀ ستمکاریهای آنان بود.

ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ

16- پرستش غیر خداوند، ظلم است.

ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظٰالِمُونَ

17- «عن أبی جعفر (ع) فی قوله: «وَ إِذْ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً » قال: کان فی العلم و التقدیر ثلٰثین لیلة ثمّ بدا لِلّه فزاد عشراً فتمّ میقات ربّه للأوّل و الآخر أربعین لیلة؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند: «و وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً » روایت شده که فرمود: در علم و تقدیر الهی این بود که سی شب باشد؛ سپس برای خدا بدا حاصل شد و ده روز اضافه گردید پس میقات موسی (ع) در وعدۀ اول و آخر چهل شب شد».

کلید واژه‌ها:

اربعین؛ اعداد؛ امت؛ انبیاء؛ بداء؛ بنی اسرائیل؛ تاریخ؛ تقرب؛ تهجد؛ دریا؛ ذکر؛ شرک؛ ظلم؛ عبادت؛ عبرت؛ عزلت؛ عمل؛ قصه در قرآن؛ کفر؛ گوساله سامری؛ موسی(ع)؛ میقات موسی؛ وعده

[سوره البقرة (2): آیه 52]

ثُمَّ عَفَوْنٰا عَنْکُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (52)

52

سپس شما را بعد از آن عفو کردیم، باشد که سپاسگزاری کنید.

1- خداوند، گناه گوساله پرستی بنی‌اسرائیل را مورد عفو خویش قرار داد.

ثُمَّ عَفَوْنٰا عَنْکُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ

2- آمرزش گناه بندگان به دست خدا و در اختیار اوست.

ثُمَّ عَفَوْنٰا عَنْکُمْ

3- گناه ارتداد، گناهی قابل عفو و آمرزش الهی

ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ ... ثُمَّ عَفَوْنٰا عَنْکُمْ

4- آمرزش گناه ارتداد و گوساله پرستی بنی‌اسرائیل، از نعمتهای بزرگ خداوند بر آنان

ثُمَّ عَفَوْنٰا عَنْکُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ

چون آیه‌های این بخش از سوره، در صدد بیان نعمتهای الهی به بنی‌اسرائیل است، مفاد جملۀ «عَفَوْنٰا عَنْکُمْ » نیز به منظور بیان نعمت ایراد شده است و از آن جا که این معنا با حرف «ثُمَّ » به دیگر نعمتها عطف گردیده، اشاره به رتبۀ برتر نعمت آمرزش نسبت به نعمتهای دیگر دارد.

5- امتنان خدا بر بنی‌اسرائیل به خاطر آمرزش گناه گوساله پرستی ایشان

ثُمَّ عَفَوْنٰا عَنْکُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ

روشن است که عفو از گناه پس از ارتکاب آن است. بنابراین «مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ » بیانگر زمان آمرزش نخواهد بود؛ بلکه اشاره به این معنا دارد که: بنی‌اسرائیل استحقاق آمرزش را نداشت، ولی مع ذلک خداوند بر آنان تفضل کرده و گناهشان را بخشود.

6- لزوم سپاسگزاری به درگاه خداوند

لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

7- بنی‌اسرائیل مردمی ناسپاس بودند.

ثُمَّ عَفَوْنٰا عَنْکُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

8- ایجاد زمینه‌های سپاسگزاری در بنی‌اسرائیل، از هدفهای آمرزش گناه ارتداد ایشان

ثُمَّ عَفَوْنٰا عَنْکُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

9- گناهان بزرگ، مانع پدید آمدن زمینه‌های سپاسگزاری به درگاه خدا و رسیدن به منزلت شاکران

ثُمَّ عَفَوْنٰا عَنْکُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

10- بخشوده شدن گناه، نعمتی بایستۀ سپاسگزاری

ثُمَّ عَفَوْنٰا عَنْکُمْ ... لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

کلید واژه‌ها:

ارتداد؛ بنی اسرائیل؛ شکر؛ عفو؛ کبیره؛ گناه؛ گوساله سامری؛ مغفرت؛ منت؛ نعمت

[سوره البقرة (2): آیه 53]

وَ إِذْ آتَیْنٰا مُوسَی اَلْکِتٰابَ وَ اَلْفُرْقٰانَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ (53)

53

و [یاد کنید] وقتی را که به موسی کتاب و فرقان دادیم، باشد که هدایت یابید.

1- موسی (ع) از پیامبران دارای کتاب و شریعت

وَ إِذْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ

2- خداوند، عطاکنندۀ تورات به موسی(ع)

وَ إِذْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ

«ال » در «الْکِتٰابَ » عهد ذهنی است و اشاره به تورات دارد.

3- خداوند، به جز تورات حقایق دیگری را - که وسیلۀ تمییز حق از باطل بود - در اختیار موسی (ع) قرار داد.

وَ إِذْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ الْفُرْقٰانَ

عطف «الْفُرْقٰانَ » بر «الْکِتٰابَ » می‌تواند عطف صفتی بر صفت دیگر گرفته شود و هر کدام بیانگر بعدی از ابعاد تورات باشد؛ یعنی، ما به موسی (ع) چیزی را عطا کردیم که هم کتاب بود و هم فرقان و می‌تواند مراد از کتاب و فرقان دو چیز متفاوت باشد؛ یعنی، به موسی کتاب (تورات) دادیم و نیز به او فرقان عطا کردیم. بر این مبنا مراد از «فرقان » معجزات، براهین و مانند آن خواهد بود. (اقتباس از الکشاف)

4- تورات، وسیله‌ای کارآمد برای تشخیص حق از باطل

وَ إِذْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ الْفُرْقٰانَ

«فرقان »؛ یعنی، وسیلۀ تمییز و تشخیص و مراد از آن - به مناسبت مورد - چیزی است که بتوان به وسیلۀ آن، حق را از باطل در محدودۀ احکام و معارف الهی، متمایز ساخت.

5- تورات عطا شده به موسی(ع) از نعمتهای خداوند به بنی‌اسرائیل

وَ إِذْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ الْفُرْقٰانَ

با توجه به آیۀ 47 معلوم می‌شود: این بخش از آیات در صدد بیان نعمتهای گرانقدری است که خداوند به بنی‌اسرائیل عطا فرموده است. بنابراین اعطای تورات و فرقان نیز در آیۀ مورد بحث، به عنوان یک نعمت بزرگ مطرح شده است.

6- کتابهای آسمانی و اسباب هدایت انسانها، از نعمتهای بزرگ خداوند برای بنی‌اسرائیل

وَ إِذْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ الْفُرْقٰانَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ

7- نایل شدن بنی‌اسرائیل به هدایت، هدف از نزول تورات

وَ إِذْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ الْفُرْقٰانَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ

8- دستیابی انسانها به هدایت، هدف از نزول کتابهای آسمانی است.

وَ إِذْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ الْفُرْقٰانَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ

9- انسان، دارای اختیار تکوینی در پذیرش هدایت و ضلالت

لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ

10- ابلاغ حقایق تورات به بنی‌اسرائیل، از وظایف اساسی موسی (ع) بود.

وَ إِذْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ الْفُرْقٰانَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ

رابطۀ اعطای کتاب به موسی (ع) و هدایت شدن بنی‌اسرائیل ( آتَیْنٰا مُوسَی ... لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ ) اقتضا می‌کند که: جمله‌ای همانند «و به او فرمان دادیم تا آن کتاب رای برای شما تلاوت کند و احکام و معارفش رای به شما تعلیم دهد» در تقدیر باشد که به خاطر روشنی و ایجاز بدان پرداخته نشده است.

کلید واژه‌ها:

انبیاء؛ انسان؛ بنی‌اسرائیل؛ تورات؛ حق؛ شریعت؛ ضلالت؛ فرقان؛ کتاب‌های آسمانی؛ موسی(ع)؛ هدایت

[سوره البقرة (2): آیه 54]

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخٰاذِکُمُ اَلْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بٰارِئِکُمْ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ إِنَّهُ هُوَ اَلتَّوّٰابُ اَلرَّحِیمُ (54)

54

و [یاد کنید] وقتی را که موسی به قوم خود گفت: ای قوم من، قطعاً شما با بر گرفتن آن گوساله [به پرستش] بر خود ستم کرده‌اید، پس به درگاه آفریدگارتان توبه کنید و یکدیگر را بکشید، که این نزد آفریدگارتان برای شما بهتر است؛ پس توبۀ شما را پذیرفت. به یقین او بسیار توبه‌پذیر و مهربان است.

1- قوم موسی با گوساله پرستی، بر خویشتن ستم کرده و مستحق کیفر شدند.

یٰا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخٰاذِکُمُ الْعِجْلَ

2- موسی (ع) با بیان ستمکاری قومش، به آنان فرمان داد تا روی به درگاه خدا آورده، توبه کنند.

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ ... فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ

3- آدمی، با شرک ورزی و پرستش غیر

خدا به خود ستم می‌کند.

إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخٰاذِکُمُ الْعِجْلَ

4- شرک ورزی و پرستش غیر خدا، ضرر و زیانی را متوجه خداوند نخواهد کرد.

إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخٰاذِکُمُ الْعِجْلَ

5- گناه، مایۀ دور شدن آدمی از خداوند است.

فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ

«توب » و «توبه » (مصدر توبوا) به معنای رجوع کردن و بازگشتن است. این معنا می‌رساند که: انسان با ارتکاب گناه از خداوند فاصله گرفته، از او دور می‌شود.

6- بازگشت به خدا با توبه به درگاه او، وظیفه‌ای ضروری بر عهدۀ گنهکاران

إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخٰاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ

7- کشتن یکدیگر، توبۀ تعیین شده‌ای برای گوساله پرستان بنی‌اسرائیل

فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ

حرف «فاء» در «فَاقْتُلُوا» تفسیریه است؛ یعنی، بیانگر این است که جملۀ >/«أقتلوا أنفسکم »/< تفسیر و توضیح جملۀ قبل (توبوا ...) می‌باشد. در معنای جملۀ «فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ » دو نظر ایراد شده است. 1- فلیقتل بعضکم بعضاً (یکدیگر را بکشید)؛ 2- هر کسی خود را بکشد.

8- طریقۀ توبه از گناهان بسته به نوع آن گناه، متفاوت است.

إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخٰاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ

9- حضرت موسی(ع) با زمینه سازی فکری و روانی برای مرتدان بنی‌اسرائیل، آنان را برای پذیرش و اجرای امر خدا (کشتن یکدیگر) آماده کرد.

یٰا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ

موسی(ع) از انتساب بنی‌اسرائیل به خویش با گفتن «یٰا قَوْمِ » (ای مردم من) در صدد تفهیم این حقیقت است که: او از روی دلسوزی آنان را به توبه دعوت می‌کند و از آنان می‌خواهد که به حکم خدا گردن نهند. تصریح به اینکه بنی‌اسرائیل با گوساله پرستی به خود ستم کردند نیز در راستای این معناست.

10- زمینه سازی روحی و فکری در گنهکاران برای پذیرش حدود، امری شایسته و نیکوست.

یٰا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ ... فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ

11- اظهار مهربانی و عطوفت، پیش از انتقاد و نصیحت، امری شایسته و نیکوست.

یٰا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ

12- شایستگی إلٰه بودن و معبود شدن،

تنها در خور خالق و آفریدگار انسان است.

إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخٰاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ

«بارء» از اسما و صفتهای الهی و به معنای آفریننده است.

موسی(ع) با انتخاب این اسم و صفت در جملۀ >/«توبوا/< إِلیٰ بٰارِئِکُمْ » - با توجه به اینکه مخاطبانش کسانی هستند که به پرستش غیر خدا روی آورده بودند - اشاره به این دارد که:

خالق آدمی سزاوار معبود شدن است؛ چرا به غیر او گرایش پیدا کردید؟ باید توبه کنید.

13- کشتن مرتدان، از قوانین کیفری در آیین حضرت موسی(ع)*

فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ

14- موسی(ع) خیر و سعادت مرتدان قومش را در توبه و کشتن یکدیگر دانست.

فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بٰارِئِکُمْ

15- موسی(ع) با توجه دادن مرتدان به خالقیت خدا، کیفر قتل را برای آنان امری سازنده دانست.

ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بٰارِئِکُمْ

انتخاب «بارء» در بیان ضرورت اجرای حکم قتل، به این معنا اشاره دارد که: هر چند کشته شدن به ظاهر از میان رفتن و نابود شدن است، ولی در حقیقت زندگی یافتن و دوباره آفریده شدن است. گفتنی است که تکرار «بٰارِئِکُمْ » در دو جملۀ >/«توبوا/< إِلیٰ بٰارِئِکُمْ » و «ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بٰارِئِکُمْ » رسای به این است که هر کدام به هدفی خاص آورده شده است.

16- خداوند، آفرینندۀ انسانهاست.

فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ ... ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بٰارِئِکُمْ

17- اجرای قوانین و مقررات کیفری ادیان الهی - هر چند کیفری همانند کشته شدن باشد - تضمین کنندۀ خیر و سعادت خطاکاران است.

فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بٰارِئِکُمْ

18- مصلحت انسانها، اساس احکام و فرمانهای ادیان الهی است.

ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ

19- مرتد شدگان بنی‌اسرائیل (گوساله پرستان) پس از فرمان موسی (ع) به کشتن یکدیگر پرداختند.

فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ... فَتٰابَ عَلَیْکُمْ

جملۀ >/«تاب علیکم »/< عطف بر جمله‌ای مقدر است؛ یعنی:

«ففعلتم ما أمرتم به فتاب علیکم » پس آنچه را بدان موظف شدید انجام دادید و خداوند توبۀ شما را پذیرفت». قابل ذکر است که ضمیر در «فَتٰابَ » به قرینۀ جملۀ بعد به «بٰارِئِکُمْ » (خالق شما) بر می‌گردد.

20- پذیرش توبۀ گوساله پرستان

بنی‌اسرائیل، از نعمتهای خداوند به آنان

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ ... فَتٰابَ عَلَیْکُمْ

آیه‌های این بخش از سوره چنانچه از مطلع آن (یا بنی‌اسرائیل اذکروا نعمتی ...) به دست می‌آید، در صدد بیان نعمتهایی است که خداوند به بنی‌اسرائیل ارزانی داشته است.

21- داستان توبۀ مرتدان بنی‌اسرائیل و اجرای فرمان خدا مبنی بر کشتن یکدیگر، داستانی آموزنده و درخور به خاطر داشتن

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ ... فَتٰابَ عَلَیْکُمْ

«إِذْ قٰالَ ...» عطف بر «نِعْمَتِیَ » در آیۀ 47 است؛ یعنی: «اذکروا إذ قال ...».

22- «بارئ»، «تواب » و «رحیم » از اسما و صفات خداوند

فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ ... ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بٰارِئِکُمْ ... إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ

کلید واژه‌ها:

ارتداد؛ انسان؛ باریء/اسما و صفات؛ بنی اسرائیل؛ تعلیم؛ تواب/اسما و صفات؛ توبه؛ حُکم؛ خالق/اسما و صفات؛ خیر و شر؛ دین؛ رحمت؛ شریعت؛ ظلم؛ قتل؛ قصه در قرآن؛ کیفر؛ گوساله سامری؛ مصلحت؛ موسی(ع)؛ موعظه؛ نفس؛ یهود

[سوره البقرة (2): آیه 55]

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی نَرَی اَللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ اَلصّٰاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (55)

55

و [یاد کنید] وقتی را که گفتید: ای موسی، ما سخن تو را باور نمی‌کنیم تا این‌که خدا را آشکارا ببینیم؛ پس صاعقه شما را فرو گرفت در حالی‌که شما نظاره می‌کردید.

1- قوم موسی از تصدیق رسالت او سرباز زدند و بر ایمان نداشتن به او تأکید ورزیدند.

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ

«لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ » ؛ یعنی، تو را هرگز تصدیق نمی‌کنیم. «آمن » چه با لام آورده شود (آمن له) و چه با حرف باء «آمَنَ بِهِ » به یک معناست. (مجمع البیان)

2- بنی‌اسرائیل عصر موسی، خواهان مشاهدۀ خداوند شدند.

لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی نَرَی اللّٰهَ جَهْرَةً

3- بنی‌اسرائیل، تصدیق رسالت موسی را منوط به آشکارا دیدن خداوند کردند.

لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی نَرَی اللّٰهَ جَهْرَةً

4- بنی‌اسرائیل، دارای روحیۀ حس گرایی بودند.

حَتّٰی نَرَی اللّٰهَ جَهْرَةً

5- قوم موسی در پی کفر به او و تقاضای ناروایشان (دیدن خداوند)، به هلاکت رسیدند.

لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ ... فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ

«اخذ»(مصدر اخذت) به معنای گرفتن است و به قرینۀ آیۀ بعد کنایه از کشتن می‌باشد.

6- صاعقۀ آسمانی، موجب به هلاکت رسیدن قوم موسی شد.

فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ

صاعقه آتشی است از آسمان که به هنگام رعد شدید پدید می‌آید.

7- دیدن خداوند با چشم امکان ناپذیر است.

حَتّٰی نَرَی اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ

از آنجا که خداوند انواع معجزات را به بنی‌اسرائیل ارائه نمود و نعمتهای ویژه‌ای به آنان ارزانی داشت و نیز تقاضاهای آنان را محقق ساخت، ولی درخواست رؤیت خدا نه تنها از آنان پذیرفته نشد که موجب کیفر آنان نیز گردید؛ معلوم می‌شود این درخواست درخواستی ناروا و ناممکن بود.

8- تقاضای رؤیت خدا، خواسته‌ای نارواست.

حَتّٰی نَرَی اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ

9- درخواست مشاهدۀ خداوند در پی دارندۀ کیفر الهی است.

حَتّٰی نَرَی اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ

10- تصدیق نکردن رسالتهای پیامبران، گناه و درپی دارندۀ کیفر الهی است.

لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ ... فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ

برداشت فوق بر این اساس است که جملۀ «فَأَخَذَتْکُمُ ...» علاوه بر ارتباطش با «نَرَی اللّٰهَ جَهْرَةً » مرتبط با «لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ » نیز باشد.

11- احتمال تحقق عقوبت و عذاب گناه در دنیا

فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ

12- گنهکاران، از گرفتار شدن به عقوبتهای دنیوی در امان نبوده و نباید احساس مصونیت کنند.

فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ

13- قوم موسی، در پی تقاضای رؤیت خدا، شاهد فرود آمدن صاعقه بر خود بودند.

فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

مفعول «تَنْظُرُونَ » (نگاه می‌کردید) فرود آمدن صاعقه است.

14- داستان تقاضای رؤیت خدا و اظهار ناباوری بنی‌اسرائیل به سخنان موسی(ع) و فرود آمدن صاعقه بر آنان، داستانی آموزنده و شایستۀ به خاطر داشتن

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ ... وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

«إِذْ قُلْتُمْ » عطف بر «نِعْمَتِیَ » در آیۀ 47 است؛ یعنی: «اذکروا إذ قلتم ...».

15- «قال الرّضا(ع): «إن کلیم الله موسی بن عمران (ع )...لما کلمه الله عزوجل ...

رجع إلی قومه...فقالوا لن نؤمن لک حتی نستمع کلامه...ثم اختار منهم سبعین رجلا...فکلمه الله تعالی ذکره و سمعوا کلامه...فقالوا لن نؤمن لک بإن هذا الذی سمعناه کلام الله حتی نری الله جهرة...؛ ⁽¹⁾

امام رضا(ع ) فرمود: موسی بن عمران پس از آن که خداوند با او سخن گفت...به سوی قومش بازگشت...آن قوم گفتند:

سخن تو رای باور نمی کنیم مگر اینکه خود، کلام خدا رای بشنویم ... سپس موسی (ع ) از بین قومش هفتاد نفر رای انتخاب کرد [و به سوی کوه طور رفتند]...و در آن جا خدای تعالی با موسی (ع ) سخن گفت و آن قوم کلامش رای شنیدند...و گفتند: ما باور نمی کنیم که این کلامی که شنیدیم کلام خدا است مگر اینکه خدا رای آشکارا ببینیم ...».

کلید واژه‌ها:

انبیاء؛ بنی اسرائیل؛ تاریخ؛ تکذیب؛ حس‌گرایی؛ دنیا؛ ذکر؛ صاعقه؛ عذاب؛ قصه در قرآن؛ کفر؛ کیفر؛ گناه؛ موسی(ع)؛ نگاه

[سوره البقرة (2): آیه 56]

ثُمَّ بَعَثْنٰاکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (56)

56

سپس شما را پس از مرگتان برانگیختیم، باشد که سپاسگزاری کنید.

1- خداوند، قوم موسی را پس از هلاکتشان با صاعقه، حیاتی دوباره بخشید و آنان را زنده کرد.

ثُمَّ بَعَثْنٰاکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ

2- امکان زنده شدن مردگان در دنیا و رجعت دوبارۀ آنان به زندگی دنیوی

ثُمَّ بَعَثْنٰاکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ

3- زنده‌شدن قوم موسی پس از هلاکتشان با صاعقه، از نعمتهای خداوند به آنان

اُذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ ... ثُمَّ بَعَثْنٰاکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ

4- رسیدن به مرتبه و منزلت شاکران، از وظایف اساسی انسان و هدف از خلقت اوست.

ثُمَّ بَعَثْنٰاکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

به نظر می‌رسد سپاسگزاری - که به عنوان هدف از «بَعَثْنٰاکُمْ » بیان شده - در برابر خصوص حیات دوباره نباشد، بلکه به عنوان هدف برای اصل حیات و زندگی مطرح باشد؛ یعنی، خداوند صاعقه زدگان بنی‌اسرائیل را حیات بخشید و هدف آن بود که در حیات دنیوی سپاسگزار باشند و به منزلت شاکران نایل شوند.

5- بنی‌اسرائیل، مردمانی ناسپاس در برابر نعمتهای خداوند

لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

6- زنده شدن دوبارۀ هلاک شدگان بنی‌اسرائیل، زمینه ساز به وجود آمدن روحیۀ سپاسگزاری و رسیدن آنان به مقام شاکران بود.

ثُمَّ بَعَثْنٰاکُمْ ... لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

کلمۀ «لعل » در جملۀ «لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ » (باشد که سپاسگزاری کنید) علاوه بر بیان هدف از زنده کردن صاعقه زدگان بنی‌اسرائیل، دلالت بر این معنا نیز دارد که: زنده شدن دوبارۀ آنان موجب شکرگزاری نمی‌شد؛ بلکه زمینۀ شکرگزاری و روحیۀ سپاسگزاری را در آنان فراهم می‌کرد.

کلید واژه‌ها:

انسان؛ بنی اسرائیل؛ حیات؛ خلقت؛ رجعت؛ شکر؛ صاعقه؛ عذاب؛ کفر؛ مردگان؛ مرگ؛ نعمت

[سوره البقرة (2): آیه 57]

وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْکُمُ اَلْغَمٰامَ وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمُ اَلْمَنَّ وَ اَلسَّلْویٰ کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ (57)

57

و ابر را بر شما سایبان ساختیم، و «من »و «سلوی» بر شما نازل کردیم؛ بخورید از غذاهای دلپذیری که به شما عطا کرده‌ایم. [امّا آنان ناسپاسی کردند] و بر ما ستم نکردند بلکه بر خودشان ستم می‌کردند.

1- قوم موسی پس از نجات از سلطۀ فرعونیان و گذر از دریا، در بیابانها به گرمای سوزان خورشید گرفتار شدند.

وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْغَمٰامَ

«تظلیل »مصدر «ظَلَّلْنٰا» - که به معنای سایه قرار دادن می‌باشد - گویای این است که: قوم موسی پس از گذشتن از دریا، در جایی که سقف و دارای سایه بانی باشد سکونت نکردند و لذا کلمۀ «بیابانها» در برداشت آورده شد.

2- خداوند، با سایه گستر ساختن ابرها بر قوم موسی آنان را از تابش سوزان خورشید رهایی بخشید.

وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْغَمٰامَ

«غمامة » به معنای ابر و جمع آن «غمام » است (لسان العرب).

برخی از اهل لغت بر آنند که «غمامة » به معنای ابر سفید می‌باشد.

3- خداوند، برای تغذیۀ قوم موسی - به هنگام عبورشان از صحرا - برای آنان «من »(ترنجبین) و «سلوی » (بلدرچین) فرو فرستاد.

وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ

کلمۀ «من » در لغت به ترنجبین و نیز به شربتی شیرین، همانند عسل معنا شده است و در معنای «سلوی » گفته شده که پرنده‌ای است سفید رنگ همانند بلدرچین و برخی نیز گفته‌اند «سلوی » همان بلدرچین است.

4- طبیعت و جهان هستی در اختیار خداوند و تحولات آن به دست اوست.

وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْغَمٰامَ وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ

5- نزول «من » و «سلوی » بر بنی‌اسرائیل و نجاتشان از حرارت شدید خورشید با ابرهای سایه گستر، پس از حادثۀ صاعقه زدگی و زنده شدن آنان بود.*

ثُمَّ بَعَثْنٰاکُمْ ... وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْغَمٰامَ

عطف جملۀ «ظَلَّلْنٰا ...» بر «بَعَثْنٰاکُمْ ...» اقتضا می‌کند که گفته شود: داستان سایه گستر شدن ابرها و نزول «من » و «سلوی » پس از داستان صاعقه، تحقق یافته باشد.

6- قرار دادن ابرهای سایه گستر و نازل کردن«من »و«سلوی » از معجزات ارائه شده به قوم موسی

وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْغَمٰامَ وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ

7- «من »و«سلوی»دو خوراکی پاکیزه و از روزیهای عطا شده به قوم موسی

وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

8- بهره‌گیری از «من»و«سلوی »و روزیهای پاکیزه و حلال، توصیۀ خداوند به بنی‌اسرائیل

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

برداشت فوق با توجه به فعل امر «کُلُوا» استفاده شده است.

9- خداوند، روزی دهنده به بندگان خویش است.

مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

10- دسترسی قوم موسی به غذاهای طیب و غیر طیب (حلال و حرام) در پی عبورشان از دریا و دوران صحراگردی

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

آوردن کلمه «طَیِّبٰاتِ » و اضافه کردن آن به «مٰا رَزَقْنٰاکُمْ » بیانگر برداشت فوق است.

11- قوم موسی با بهره‌گیری از خوراکیهای حرام و غیر طیب، از دستور خداوند سرپیچی کردند.

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

ستمکار خواندن قوم موسی می‌تواند در ارتباط با جملۀ «کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ ...» لحاظ شود. در این صورت مراد از ستمکاری آنان، استفاده از خوراکیهای حرام و غیر طیب است و نیز می‌تواند در ارتباط با نعمتهای متعددی که در این آیه و آیات قبل مطرح شده است، لحاظ شود. بر این اساس مراد از ستمگری آنان، ناسپاسی در برابر نعمتهای الهی است. برداشت فوق ناظر به وجه اول است.

12- قوم موسی با بهره‌گیری حرام از «من » و «سلوی » مرتکب گناه شده، بر خود ستم کردند.*

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

جملۀ «وَ لٰکِنْ کٰانُوا ...» دلالت بر آن دارد که قوم موسی مرتکب حرام خواری شدند. به نظر می‌رسد از مصداقهای حرام خواری آنان - به قرینۀ وقوع جملۀ مذکور پس از بیان نزول منّ و سلویٰ - بهره‌گیری حرام از منّ و سلویٰ، همانند تجاوز به سهم دیگران باشد.

13- قوم موسی در برابر نعمتهای الهی، مردمی ناسپاس بودند.

مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

برداشت فوق مبتنی بر این است که جملۀ «مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ ...» در ارتباط با فرازهایی که بیانگر نعمتهای الهی است، لحاظ شود.

14- بهره‌گیری از نعمتها و روزیهای حلال و پاکیزه، توصیۀ خداوند به بندگان

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

15- سپاسگزاری از خداوند در برابر نعمتهای او، وظیفه‌ای است بر عهدۀ بندگان

وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

16- ناسپاسی قوم موسی و تمردشان از دستورات خداوند، هیچ زیانی را متوجۀ ساحت قدس خدا نکرد.

وَ مٰا ظَلَمُونٰا

17- ناسپاسی قوم موسی و تمردشان از فرمانهای خدا، ستمی بود که آنان بر خودشان روا داشتند.

وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

18- بازگشت زیان معصیت به گنهکار است نه متوجۀ ساحت قدس خداوند

وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

19- تخلف از فرمانهای خدا و ناسپاسی

در برابر نعمتهای او، ظلمی است از ناحیۀ انسان به خویشتن

وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

20- ضرورت پرهیز از خوراکیهای ناپاک و غیر طیب

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ ... وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

21- «عن أمیرالمؤمنین (ع)...قد أخبر اللّه فی کتابه حیث یقول: «وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْغَمٰامَ وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ » فهذا بعد الموت إذ بعثهم؛ ⁽¹⁾

از امیرالمؤمنین (ع) دربارۀ «وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْغَمٰامَ وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ » روایت شده که فرمود: این «نعمتها» بعد از آن بود که خدا آنان را پس از مرگشان زنده کرد».

22- «قال الصّادق(ع): کان ینزل المنّ علی بنی‌اسرائیل من بعد الفجر إلی طلوع الشمس...؛ ⁽²⁾

امام صادق(ع) فرمود: «منّ» بر بنی‌اسرائیل بعد از سپیدۀ صبح تا طلوع خورشید نازل می‌شد ...».

کلید واژه‌ها:

ابر؛ انسان؛ بنی اسرائیل؛ جهان؛ حرمت؛؛ خوردن؛ رازق/اسما و صفات؛ رزق؛ سایه؛ شکر؛ طیّبات؛ ظلم؛ کفر؛ گناه؛ معجزه؛ من و سلوی؛ موسی(ع)؛ نعمت

[سوره البقرة (2): آیه 58]

وَ إِذْ قُلْنَا اُدْخُلُوا هٰذِهِ اَلْقَرْیَةَ فَکُلُوا مِنْهٰا حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَ اُدْخُلُوا اَلْبٰابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ وَ سَنَزِیدُ اَلْمُحْسِنِینَ (58)

58

و [یاد کنید] وقتی را که گفتیم: به این شهر در آیید، و از آن، از هر جا که خواستید به فراوانی بخورید و از این در با حال سجده (خضوع) درآیید و بگویید: خدایا، گناهان ما را فرو ریز، تا خطاهایتان را بر شما ببخشاییم و [پاداش]نیکوکاران را خواهیم افزود.

1- خداوند، به بنی‌اسرائیل فرمان داد تا به آبادی بیت المقدس وارد شوند.

وَ إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هٰذِهِ الْقَرْیَةَ

«قریة » در لغت به معنای روستا و نیز شهر آمده است و در قرآن نیز در هر دو معنا استعمال شده است؛ چون قرینه‌ای یافت نشد که کدامین معنا مراد است، در برداشت کلمۀ «آبادی » آورده شد. ال در «الْقَرْیَةَ » عهد حضوری است و اشاره به آبادی خاص دارد. بسیاری از مفسران برآنند که مراد از آن، بیت المقدس می‌باشد.

2- فرمان تصرف بیت المقدس به بنی‌اسرائیل، پس از زندگانی بیابانی آنان بود.

وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْغَمٰامَ ... وَ إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هٰذِهِ الْقَرْیَةَ

3- بنی‌اسرائیل به هنگام دریافت فرمان تصرف بیت المقدس، در مکانی نزدیک به آن به سر می‌بردند.

وَ إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هٰذِهِ الْقَرْیَةَ

برداشت فوق با توجه به اسم اشاره «هٰذِهِ » - که برای اشاره به نزدیک است - استفاده شده است.

4- سرزمین بیت المقدس در عصر موسی(ع)، سرزمینی آباد، پرنعمت و دارای مناطقی سرشار از خوراکیها بود.

فَکُلُوا مِنْهٰا حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَداً

کلمۀ «رَغَداً» (پاک، مرفه و پر خیر و برکت) حال برای ضمیر «مِنْهٰا» می‌باشد که به دلیل «فَکُلُوا» مراد، فراوانی نعمتها و خوراکیهای آن است.

5- تهیه خوراکیها از هر ناحیۀ بیت المقدس، برای بنی‌اسرائیل حلال و مباح بود.

فَکُلُوا مِنْهٰا حَیْثُ شِئْتُمْ

«حَیْثُ شِئْتُمْ » (هر کجا خواستید) دلالت بر آن دارد که محدودۀ مکانی برای بهره برداری از نعمتهای بیت المقدس تعیین نشده بود.

6- دروازۀ بیت المقدس، راه تعیین شده از جانب خداوند برای تصرف و نفوذ بنی‌اسرائیل به آن سرزمین

اُدْخُلُوا هٰذِهِ الْقَرْیَةَ ... وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ

7- اظهار خشوع و خضوع در برابر خدا - به هنگام تصرف بیت المقدس - از دستورهای خداوند به بنی‌اسرائیل

وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً

کلمۀ «سُجَّداً» جمع ساجد و حال برای فاعل «ادْخُلُوا» می‌باشد. از آن رو که سجده در حال ورود با معنای اصطلاحی آن (پیشانی بر خاک نهادن) سازگار نیست، می‌توان گفت: در اینجا معنای لغوی آن (خضوع و خشوع) اراده شده است.

8- استغفار از گناهان به هنگام تصرف بیت المقدس، فرمانی از جانب خداوند به بنی‌اسرائیل

اُدْخُلُوا ... وَ قُولُوا حِطَّةٌ

«حِطَّةٌ » خبر برای مبتدایی محذوف همانند «مسألتنا» است.

این کلمه اسم مصدر و به معنای نهادن و فرود آوردن می‌باشد و مراد از آن به قرینۀ جملۀ بعد «نَغْفِرْ لَکُمْ ...» برداشتن گناهان و آمرزش آنهاست. بنابراین «قُولُوا حِطَّةٌ » یعنی بگویید - خدایا - درخواست ما آمرزش گناهان است.

9- خداوند به قوم موسی - در صورت ورود به بیت المقدس با رعایت آداب آن - نوید آمرزش گناهانشان را داد.

اُدْخُلُوا هٰذِهِ الْقَرْیَةَ ... وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ

ظاهر این است که «نَغْفِرْ لَکُمْ » جواب برای همۀ امرهایی است که در آیۀ شریفه آمده است. بنابراین تقدیر چنین است: «ان تدخلوا و تأکلوا و تدخلوا الباب سجدا و تقولوا حطة نغفر لکم ».

10- بنی‌اسرائیل، پیش از ورودشان به بیت المقدس، بر دوش دارندۀ گناهانی بسیار

نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ

برداشت فوق با توجه به جمع آوردن کلمۀ «خَطٰایٰاکُمْ » استفاده شده است.

11- آمرزش گناهان انسان به دست خدا و در اختیار اوست.

نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ

12- استغفار به درگاه خدا، موجب آمرزش گناهان است.

وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ

13- اجرای فرمانهای الهی، زمینه ساز آمرزش گناهان است.

اُدْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً ... نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ

14- برای استغفار از گناهان و توبه به درگاه خدا، باید به دستورها و آداب تعیین شده از جانب خدا عمل کرد.

وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ

15- وجود افرادی نیک کردار و پاکدامن، در میان قوم موسی

وَ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ

کلمۀ «الْمُحْسِنِینَ » (نیکوکاران) می‌تواند در مقابل گروهی از بنی‌اسرائیل باشد که از جملۀ «نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ » به دست می‌آید؛ یعنی، بنی‌اسرائیل دو گروه بودند: گروهی گنهکار که جملۀ «نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ » به آنان اشاره دارد و گروهی پاکدامن که «الْمُحْسِنِینَ » آنها را بیان می‌کند.

16- خداوند، محسنان و پاکدامنان بنی‌اسرائیل را - در صورت رعایت آداب تعیین شده برای ورود به بیت المقدس - به پاداشی افزونتر از دیگران نوید داد.

قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ وَ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ

17- اطاعت کنندگان دستورات خدا - در

صورت نیکوکار بودن - از پاداشی افزونتر از دیگران، بهره‌مند خواهند شد.

وَ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ

18- داستان ورود بنی‌اسرائیل عصر موسی به بیت المقدس، داستانی آموزنده و شایستۀ به یاد داشتن

إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا ... وَ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ

جملۀ «إِذْ قُلْنَا ...» عطف بر «نِعْمَتِیَ » در آیۀ 47 است؛ یعنی:

«أذکروا إذ قلنا...؛ به یاد داشته باشید آن زمانی را که فرمان دادیم ...».

19- «عن الباقر (ع) قال فی قوله تعالی «وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً» إنّ ذلک حین فصل موسی من أرض التیّه فدخلوا العمران...؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی: «وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً» روایت شده که فرمود: این دستور هنگامی بود که موسی (ع) از سرزمین «تیه» رهایی یافته و به سرزمین آباد وارد گشته بودند ...».

کلید واژه‌ها:

آبادانی؛ احسان؛ استغفار؛ اطاعت؛ امر الهی؛ بشارت؛ بنی اسرائیل؛ بیابان؛ بیت المقدس؛ پاداش؛ تحیر؛ تکلیف؛ توبه؛ خشوع؛ خوردن؛ ذکر؛ سجده؛ عمل؛ قصه در قرآن؛ گناه؛ مغفرت؛ موسی(ع)؛ نعمت

[سوره البقرة (2): آیه 59]

فَبَدَّلَ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَیْرَ اَلَّذِی قِیلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنٰا عَلَی اَلَّذِینَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ اَلسَّمٰاءِ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ (59)

59

پس کسانی که ستم کردند، [آن را] به سخنی غیر از آنچه به ایشان گفته شده بود تبدیل کردند، و ما هم برآنان که ستم کردند، به سبب این که نافرمانی پیشه کرده بودند عذابی از آسمان فرو فرستادیم.

1- گروهی از قوم موسی پیش از ورودشان به بیت المقدس، ستمکار و آلوده به گناه بودند.

فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ

2- حرام خواران قوم موسی، به جای طلب آمرزش از خدا و گفتن «حِطَّةٌ » - در هنگام ورود به بیت المقدس - کلامی دیگر بر زبان جاری می‌ساختند.

فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ

به نظر می‌رسد مراد از «الَّذِینَ ظَلَمُوا» در جملۀ فوق، کسانی باشند که خداوند در آیۀ 57 آنان را به سبب ناسپاسی و استفاده از خوراکیهای غیر طیب، ستمکار شمرد.

3- حرام خواری، زمینه ساز سرپیچی از فرمانهای خدا و ارتکاب گناهانی دیگر است.

فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ

4- ستمگری، زمینه ساز تمرد از دستورات خداوند است.

فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ

5- متمردان و ستمکاران قوم موسی، به عذاب آسمانی گرفتار شدند.

فَأَنْزَلْنٰا عَلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ

6- تغییر و تبدیل اوامر خداوند، ظلم و در پی دارندۀ عذاب الهی است.

فَأَنْزَلْنٰا عَلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ

مراد از «الَّذِینَ ظَلَمُوا» در جملۀ فوق، کسانی هستند که به جای گفتن «حِطَّةٌ » (خدایا! آمرزش گناهان را از تو خواهانیم) سخنی دیگر بر زبان جاری ساختند.

7- عذاب آسمانی نازل شده بر گنهکاران بنی‌اسرائیل، سزای فسق دیرینۀ آنان و گناه تغییر و تبدیل فرمان خدا بوده است.

فَأَنْزَلْنٰا عَلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ

«با»ی سببیه در «بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ » می‌رساند که: نزول عذاب آسمانی به سبب فسق دیرینۀ بنی‌اسرائیل بوده و توصیف آنان به ستمکاری (الذین ظلموا) دلالت می‌کند که عذاب به خاطر ظلم آنان، یعنی تبدیل فرمان خدا بوده است. بنابراین باید گفت: ستمکاری بنی‌اسرائیل به ضمیمۀ فسق دیرینۀ آنان، موجب عذاب شده است.

8- ضرورت پرهیز از تغییر متنها و اذکار تعیین شده از جانب خدا

فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ

9- گنهکاران فسق پیشه، در خطر گرفتار شدن به عذابهای دنیوی هستند.

فَأَنْزَلْنٰا عَلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ

10- تمرد از فرمانهای الهی ظلم است.

فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ

11- گروهی از قوم موسی، از دیرباز مردمی فاسق و تبهکار بودند.

بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ

«باء» در «بِمٰا کٰانُوا ...» سببیه و «ما» مصدریه است. فعل مضارع آن گاه که همراه «کان » و مانند آن آورده شود، دلالت بر استمرار در زمان گذشته دارد.

12- «عن الباقر(ع) قال:... و أمّا الّذین ظلموا فزعموا حنطة حمراء فبدّلوا...؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود:...اما کسانی که ستم کردند لفظ «حِطَّةٌ » را از روی غرض به «حنطة حمراء» (گندم قرمز) تبدیل کردند...».

کلید واژه‌ها:

آسمان؛ استغفار؛ امر الهی؛ بنی اسرائیل؛ بیت المقدس؛ تحریف؛ حرمت؛ ذکر؛ ظلم؛ عذاب؛ فسق؛ کیفر؛ گناه؛ مغفرت

[سوره البقرة (2): آیه 60]

وَ إِذِ اِسْتَسْقیٰ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اِضْرِبْ بِعَصٰاکَ اَلْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اِثْنَتٰا عَشْرَةَ عَیْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنٰاسٍ مَشْرَبَهُمْ کُلُوا وَ اِشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اَللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی اَلْأَرْضِ مُفْسِدِینَ (60)

60

و [یاد کنید] وقتی را که موسی برای قوم خود درخواست آب کرد، پس گفتیم: با عصایت به آن سنگ بزن. پس دوازده چشمه از آن جوشید، که هر سبطی (تیره‌ای) آبشخور خود را شناخت. [گفتیم:]از رزق خدا بخورید و بیاشامید، و در زمین به فساد نپردازید.

1- قوم موسی، پس از نجات از سیطرۀ فرعون و گذر از دریا، در سرزمینی به دور از آب حرکت می‌کردند و به کمبود شدید آب مبتلا بودند.

وَ إِذِ اسْتَسْقیٰ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ

2- موسی(ع) از خداوند خواست، تا قومش را از کمبود آب رهایی بخشد.

وَ إِذِ اسْتَسْقیٰ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ

«استسقاء»در لغت به معنای طلب کردن آب است و در اصطلاح شرعی دعا به درگاه خداوند است به نحوی خاص برای نزول باران.

3- خداوند، به موسی (ع) فرمان داد تا برای دستیابی به آب، عصای خویش را بر سنگ زند.

فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْحَجَرَ

«ال » در «الْحَجَرَ» می‌تواند برای تعریف جنس باشد. در این

صورت مراد از «الْحَجَرَ» ، سنگ در مقابل اشیای دیگر است و می‌تواند «ال » برای عهد حضوری یا ذهنی باشد. در این صورت مراد از «الْحَجَرَ» سنگی مخصوص بوده است.

4- خداوند، دعا و درخواست موسی(ع) (دستیابی به آب) را سریعاً اجابت کرد.

فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْحَجَرَ

حرف «فاء» در «فَقُلْنَا» اشاره به این دارد که میان دعای موسی و اجابت آن فاصلۀ زمانی نبوده است.

5- موسی(ع) در پی فرمان خدا بدون هیچ تأخیر، عصای خویش را برای به دستاوردن آب بر سنگ زد.

فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتٰا عَشْرَةَ عَیْناً

حرف «فاء» در «فَانْفَجَرَتْ » فای فصیحه است؛ یعنی، بیانگر معطوف علیه مقدر می‌باشد. جمله با تقدیر آن چنین است:

«فضرب بعصاه الحجر فانفجرت». گویا حذف این جمله برای رساندن این معناست که فرمان الهی (اضرب) همان و زدن همان.

6- در پی فرود آمدن عصای موسی بر سنگ، دوازده چشمۀ آب از آن جوشش کرد.

فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتٰا عَشْرَةَ عَیْناً

7- بنی‌اسرائیل عصر موسی متشکل از دوازده طایفه بودند.

فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتٰا عَشْرَةَ عَیْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنٰاسٍ مَشْرَبَهُمْ

«أُنٰاسٍ » جمع «إنس » و مراد از آن طوایف بنی‌اسرائیل است که به قرینۀ «اثْنَتٰا عَشْرَةَ عَیْناً» ، معلوم می‌شود آنها دوازده طایفه بودند.

8- هر یک از دوازده چشمۀ جوشیده از سنگ، مخصوص طایفه‌ای از طوایف بنی‌اسرائیل بود.

قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنٰاسٍ مَشْرَبَهُمْ

«مشرب » به آب آشامیدنی و نیز به جایگاهی که از آن آب بر می‌دارند (آبشخور) گفته می‌شود و مقصود از آن در آیه، چشمه‌های جوشیده از سنگ است.

9- هر کدام از طایفه‌های بنی‌اسرائیل آگاه به چشمۀ مخصوص خویش

قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنٰاسٍ مَشْرَبَهُمْ

10- هر یک از دوازده چشمۀ جوشیده از سنگ، خود دارای علامتی مشخص کنندۀ اختصاص آن به طایفه‌ای از بنی‌اسرائیل

قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنٰاسٍ مَشْرَبَهُمْ

چنانچه خود چشمه‌ها علامت نداشت و پس از جوشیدن علامت گذاری می‌شد تا اختصاص هر چشمه به طایفه‌ها معلوم شود، شایسته آن بود که به جای «قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنٰاسٍ مَشْرَبَهُمْ » (هر طایفه‌ای چشمه خود را می‌شناخت) گفته شود:

«عَلِمَ ...» (تعلیم داده شد ...).

11- ضرورت جیره بندی و تقسیم ارزاق در شرایط کمبود

فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتٰا عَشْرَةَ عَیْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنٰاسٍ مَشْرَبَهُمْ

12- ضرورت از میان بردن زمینه‌های بروز اختلافات اجتماعی*

قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنٰاسٍ مَشْرَبَهُمْ

به نظر می‌رسد هدف از تقسیم آب و مشخص کردن هر چشمه به طایفه‌ای از بنی‌اسرائیل، جلوگیری از بروز اختلاف و تنازع بوده است.

13- جوشش چشمه‌های متعدد از سنگ و ویژگیهای مخصوص آنها، از معجزات ارائه شده به قوم موسی

فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتٰا عَشْرَةَ عَیْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنٰاسٍ مَشْرَبَهُمْ

14- دعا و مناجات به درگاه خدا برای رفع کمبود آب (استسقا) امری نیکو و شایسته، و وظیفه‌ای بر عهدۀ رهبران دین

وَ إِذِ اسْتَسْقیٰ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ

15- داستان استسقای موسی(ع) و جوشیدن چشمه‌های آب از سنگ، داستانی آموزنده و خاطره‌ای شایسته و بایستۀ به یاد داشتن

وَ إِذِ اسْتَسْقیٰ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ ... قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنٰاسٍ مَشْرَبَهُمْ

عبارت «إِذِ اسْتَسْقیٰ » عطف بر «نِعْمَتِیَ » در آیۀ 47 است؛ یعنی:

«أذکروا إذ استسقی موسی لقومه ».

16- خوردن و آشامیدن از روزیهای خدادادی، توصیه و سفارش خداوند به قوم موسی

کُلُوا وَ اشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللّٰهِ

17- خداوند، بنی‌اسرائیل را از فسادگری در زمین بر حذر داشت.

وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ

«عثو» (مصدر لاتعثوا) به معنای فسادگری است.

18- فسادگری در زمین از محرمات مؤکد است.

وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ

کلمۀ «مُفْسِدِینَ » حال برای فاعل «لاٰ تَعْثَوْا» است و از آن جا که «لاٰ تَعْثَوْا» حاکی از حرمت فسادگری است، «مُفْسِدِینَ » حال مؤکده خواهد بود و دلالت بر تأکید آن تکلیف دارد.

19- خداوند، هر طایفه از بنی‌اسرائیل را از تجاوز به خوراکیها و نوشیدنیهای مخصوص طایفۀ دیگر بر حذر داشت.

قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنٰاسٍ مَشْرَبَهُمْ کُلُوا وَ اشْرَبُوا ... وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ

اختصاص دادن هر چشمه به طایفه‌ای از بنی‌اسرائیل و سپس نهی از فسادگری، اشاره به این دارد که: تجاوز هر طایفه به حقوق دیگری فسادگری است و می‌بایست بنی‌اسرائیل از آن

پرهیز می‌کردند.

20- تجاوز به حقوق و مزایای دیگران، از جلوه‌های فسادگری است.

کُلُوا وَ اشْرَبُوا ... وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ

21- خداوند، روزی دهنده به بندگان خویش

کُلُوا وَ اشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللّٰهِ

22- اباحۀ بهره‌گیری از نعمتهای الهی تا آن جاست که به فساد در زمین نینجامد.

کُلُوا وَ اشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ

نهی از فسادگری پس از توصیه به بهره‌گیری از خوراکیها و نوشیدنیها، به منزلۀ قیدی است برای آن توصیه.

23- «عن أبی جعفرالباقر(ع) أنّه قال:

نزلت ثلاثة أحجار من الجنّة...و حجر بنی‌اسرائیل...؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: سه سنگ از بهشت نازل گشته...یکی از آنها سنگی بود که در میان بنی‌اسرائیل بود [و به هنگام نیاز از آن آب بر می‌گرفتند] ...».

کلید واژه‌ها:

آب؛ آشامیدنیها؛ اتحاد؛ اختلاف؛ اعداد؛ اقتصاد؛ انسان؛ بنی اسرائیل؛ تاریخ؛ چشمه؛ حرمت؛ حُکم؛ خوردن؛ رزق؛ زمین؛ سنگ؛ عصا؛ فساد؛ موسی(ع)

[سوره البقرة (2): آیه 61]

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ اَلْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا وَ قِثّٰائِهٰا وَ فُومِهٰا وَ عَدَسِهٰا وَ بَصَلِهٰا قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ اَلَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ اِهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَکُمْ مٰا سَأَلْتُمْ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ اَلذِّلَّةُ وَ اَلْمَسْکَنَةُ وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اَللّٰهِ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ وَ یَقْتُلُونَ اَلنَّبِیِّینَ بِغَیْرِ اَلْحَقِّ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ (61)

61

و [یاد کنید] وقتی را که گفتید: ای موسی، ما هرگز بر یک خوراک صبر نخواهیم کرد، پس به خاطر ما پروردگارت را بخوان تا از آنچه زمین می‌رویاند، از سبزی و خیار و سیر و عدس و پیاز آن برای ما پدید آورد. موسی گفت: آیا چیزی را که نازل‌تر است به جای چیزی که بهتر است اختیار می‌کنید؟! به شهری فرود آیید، که آنچه خواستید برای شما خواهد بود. و خواری و تهیدستی بر آنان مقرّر شد، و به خشمی [بزرگ] از جانب خدا گرفتار آمدند. این بدان سبب بود که به آیات خدا کفر می‌ورزیدند و پیامبران را به ناحق می‌کشتند. این بدان سبب بود که نافرمانی کردند و تجاوزکار بودند.

1- بنی‌اسرائیل، از بسنده کردن به «مِنْ » و «سلوی » ناخشنود بوده، و از اکتفا کردن به آن اظهار ناشکیبایی می‌کردند.

لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ

مراد از «طَعٰامٍ وٰاحِدٍ» به قرینۀ آیۀ 57 «من » و «سلوی » می‌باشد.

2- بنی‌اسرائیل، از یکنواختی خوراک خویش (منّ و سلویٰ) به موسی(ع) شکایت کردند.

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ

3- انسان، تنوع طلب و ناشکیبا بر یکنواختی است.

لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ

4- بنی‌اسرائیل، از موسی (ع) خواستند تا رفع یکنواختی طعامشان را از درگاه خدا مسألت کند و آنان را به غذاهای متنوع برساند.

لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ

به قرینۀ «لَنْ نَصْبِرَ ...» مورد دعا بر طرف شدن یکنواختی خوراکیهاست و به دلیل «یُخْرِجْ لَنٰا ...» مورد دعا دستیابی به خوراکیهای گیاهی نیز هست. بنابراین بنی‌اسرائیل دو تقاضا داشتند: 1- بر طرف شدن یکنواختی غذا؛ 2- دستیابی به خوراکیهای گیاهی.

5- بنی‌اسرائیل، از موسی(ع) خواستند تا برای رسیدن به خوراکیهای گیاهی به درگاه خدا دعا کند.

فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ

6- قوم موسی، خواهان خوراکیهای گیاهی و روییده شده از زمین بودند.

یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا

وَ...بَصَلِهٰا

عبارت «مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ » (آنچه زمین برویاندش) دلالت بر این دارد که: قوم موسی، خوراکیهایی را طلب می‌کردند که گیاهی بوده و محصول زمین باشد. اضافه شدن کلمات «بقل » و «بصل » به ضمیر «ها» - که به «الْأَرْضُ » بر می‌گردد - (سبزیجات زمین و...پیاز زمین)، بیانگر تأکید آنان بر زمینی بودن خوراکیهای درخواستی است.

7- بنی‌اسرائیل عصر بعثت، ویژگیها و خصوصیات روحی اسلاف و گذشتگان خویش را دارا بودند.

إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ

نسبت دادن کردارها و گفتارهای گذشتگان بنی‌اسرائیل به بنی‌اسرائیل عصر بعثت و گفتن «إِذْ قُلْتُمْ » به جای «إذ قالوا» گویای این است که: بنی‌اسرائیل عصرهای بعد در روحیات و رفتارهای اجتماعی، همسان گذشتگان خود بودند.

8- قوم موسی مطمئن به استجابت دعای موسی(ع) بودند.

فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا

فعل «یُخْرِجْ» مجزوم است و حکایت از شرطی مقدر دارد؛ یعنی: «ادع لنا ربک ان تدع یخرج...؛ دعا کن ، اگر دعا کنی خداوند پدید خواهد آورد ...» این سخن دلالت بر اطمینان قوم موسی به استجابت دعای او دارد.

9- گرایش طبیعی انسان به بهره برداری از زمین

فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ

بنی‌اسرائیل، از تنوع نداشتن غذا شکایت داشتند و در تقاضای خویش قید کردند که تنوع غذاها، از روییدنیهای زمین باشد.

این نشان می‌دهد که آدمی به بهره برداری از زمین علاقه‌مند است و به آن گرایش دارد.

10- قوم موسی در صحرای سینا از غذاهای روییدنی زمین بی بهره بودند.

فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ

11- پدید آمدن گیاهان از زمین، در اختیار خداوند و به دست اوست.

فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ

12- ارادۀ خداوند، حاکم بر عوامل طبیعی است.

یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ

13- قوم موسی، معتقد به ربوبیت و حاکمیت خداوند بر طبیعت

فَادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ

14- سبزیجات، خیار، گندم، عدس و پیاز از خوراکیهایی که قوم موسی خواهان آن بودند.

یُخْرِجْ لَنٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهٰا وَ ... بَصَلِهٰا

«فوم » به معنای گندم است. برخی از اهل لغت گفته‌اند که به معنای سیر نیز به کار می‌رود و نیز گفته شده که «فوم » به گندم و دیگر حبوباتی که با آن نان پخته شود اطلاق می‌گردد.

15- «من »و«سلوی »خوراکی بهتر در مقابل آنچه که قوم موسی در پی دستیابی به آن بودند.

قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ

«أَدْنیٰ » از «دنو» و به معنای نزدیکتر است که به قرینۀ «خَیْرٌ» مراد از آن پست‌تر می‌باشد. قابل ذکر است که برخی «أَدْنیٰ » را از «دنائة»(پست) دانسته‌اند. بر این مبنا معنای حقیقی «أَدْنیٰ » پست‌تر خواهد بود.

16- موسی (ع) مردمش را به خاطر تقاضای غذایی پست‌تر در مقابل از دست دادن غذایی بهتر، سرزنش کرد.

قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ

استفهام در «أَ تَسْتَبْدِلُونَ » انکار توبیخی است. ضمیر در «قال» می‌تواند به «رَبَّکَ » برگردد و می‌تواند به «مُوسیٰ » ارجاع شود در برداشت فوق دومین احتمال لحاظ شده است.

17- قوم موسی به مصلحت خویش در انتخاب غذا ناآگاه بودند.

قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ

18- بنی‌اسرائیل، در صورت دستیابی به خوراکیهای دلخواه (سبزیجات و ...) از «من » و «سلوی » محروم می‌شدند.

أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ

با وجود اینکه در سخنان بنی‌اسرائیل این معنا نبود که «من » و «سلوی » نمی‌خواهیم، ولی خداوند یا موسی(ع) در پاسخ آنان، جملۀ «أَ تَسْتَبْدِلُونَ » (چرا معاوضه می‌کنید) را به کار برد تا به این نکته اشاره کند که: دستیابی به خوراکیهای یاد شده، موجب محرومیت شما از «من » و «سلوی » خواهد شد.

19- بنی‌اسرائیل، مردمی ناسپاس در برابر نعمتهای ارزشمند الهی (منّ و سلویٰ)