ستارگان حرم اختران حریم معصومه سلام الله علیها - 33
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
عنوان قراردادی : فرهنگ کوثر (مجله)
عنوان و نام پدیدآور : ستارگان حرم: اختران حریم معصومه (س) / تالیف گروهی از نویسندگان ماهنامه کوثر.
مشخصات نشر : قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۷۷ -
مشخصات ظاهری : ج.: مصور، نمونه، عکس.
شابک : دوره 964-6401-01-5 : ؛ ۵۰۰۰ ریال (ج. ۱) ؛ ۶۰۰۰ ریال : ج.۲ 964-6401-10-6 : ؛ ۵۵۰۰۰ ریال : ج.۳ 964-6401-11-2 : ؛ ۶۰۰۰ ریال : ج.۴ : 964-6401-14-7 ؛ ۵۵۰۰ ریال : ج. ۵ : 964-6401-15-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال : ج.۶ : 964-6401-20-1 ؛ ۸۵۰۰ ریال (ج. ۱۱) ؛ ۸۰۰۰ ریال (ج. ۱۲) ؛ ۱۲۰۰۰ ریال : ج. ۱۵ : 964-6409-87-2 ؛ ۱۲۰۰۰ ریال : ج. ۱۷ : 964-8567-08-5 ؛ ۱۷۰۰۰ ریال : ج.۲۰ : 964-8567-90-5 ؛ ۱۶۰۰۰ ریال : ج. ۲۱ : 964-8567-95-6 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال : ج.۲۶ : 978-964-180-122-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۲۷) ؛ ج.۲۸ 978-964-180-235-8 : ؛ ج.۲۹: 978-964-180-417-8 ؛ ج.۳۰978-964-180-444-4 :
وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری (فاپا)
یادداشت : ج.۲ و ۳ (چاپ اول: ۱۳۷۷).
یادداشت : ج.۴ (چاپ اول: ۱۳۷۸).
یادداشت : ج. ۵ (چاپ اول: بهار ۱۳۷۸).
یادداشت : ج. ۶ (چاپ اول: پائیز ۱۳۷۸).
یادداشت : ج. ۸ (چاپ اول: زمستان ۱۳۷۹).
یادداشت : ج. ۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۱).
یادداشت : ج. ۱۲ و ۱۵ (چاپ اول: ۱۳۸۲).
یادداشت : ج. ۱۷ (چاپ اول: ۱۳۸۵).
یادداشت : ج.۲۰ و ۲۱ (چاپ اول: ۱۳۸۶).
یادداشت : ج.۲۶ و ۲۷ (چاپ اول: ۱۳۸۹).
یادداشت : ج.۲۸ (چاپ اول: ۱۳۹۱) (فیپا).
یادداشت : ج.۲۹ (چاپ اول: ۱۳۹۳) (فیپا).
یادداشت : ج.۳۰ (چاپ اول: ۱۳۹۶) (فیپا).
یادداشت : کتابنامه.
موضوع : مجتهدان و علما -- ایران -- سرگذشتنامه
موضوع : قم -- سرگذشتنامه
شناسه افزوده : آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر
رده بندی کنگره : BP۵۵/۲/س۲۵ ۱۳۷۷
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۹۶
شماره کتابشناسی ملی : م۷۸-۸۷۸۷
بسم الله الرحمن الرحیم
ستارگان حرم
شرح حال علما
جلد سی و سوم
گروهی از نویسندگان
در این دفتر می خوانیم:
شرح حال عالمان / مؤلفان
شهید محمدحسن ابراهیمی / کریم آدینه
احمد احمدی / الیاس صالحی
ابراهیم امامزاده زیدی / الیاس صالحی
سید علی اکبر پیشوایی یزدی / مهدی آقازاده
سید ابوالفضل تولیت / علی مختاری
سید محمدباقر حسینی / علی مختاری
سید طیب جزایری / سیدمحمدحیدرفاضلی
هادی حسام واعظ رشتی / محمدتقی ادهم نژاد
سید اسماعیل حسینی مرعشی / محمدعلی نجفی
سید کمال الدین موسوی شیرازی / محمدعلی نجفی
احمد صابری همدانی / وهب محبی
سید محمدمهدی طباطبایی / وهب محبی
شهید مسلم قلی پور گیلانی / محمدتقی ادهم نژاد
سید محمد کوثری زاده / الیاس صالحی
سید طالب مروج / سیدغلامحسین صادقی
محمدمهدی مهندسی / محمدجواد نورمحمدی
سخن نخست........................................................................... 19 .
مقدمه................................................................................... 23 .
شهید محمدحسن ابراهیمی
ولادت و اصالت خانوادگی.............................................................. 24 .
تحصیل و استادان ....................................................................... 24 .
تبلیغ .................................................................................... 25 .
ازدواج ................................................................................. 25 .
فعالیت های بین المللی در گویان.......................................................... 25 .
شهید ابراهیمی و وحدت ................................................................ 26 .
خصوصیات اخلاقی .................................................................... 26 .
فعالیتها و خدمات..................................................................... 28 .
کارنامه شهید ابراهیمی در گویان.......................................................... 29 .
اوضاع فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ترینیداد و توباگو........................... 30 .
یادگاران................................................................................. 30 .
ماجرای شهادت ایشان................................................................... 31 .
ربودن و شهادت......................................................................... 32 .
پیام تسلیت.............................................................................. 32 .
گفت وگو با همسر شهید ................................................................. 33 .
احمد احمدی
تولد، خانواده ........................................................................... 47 .
تحصیلات مکتب خانه ای................................................................ 48 .
تحصیلات تکمیلی کلاسیک ............................................................ 49 .
تحصیلات حوزوی و استادان............................................................ 49 .
تدریس.................................................................................. 50 .
آثار و تألیفات ........................................................................... 50 .
مسئولیت ها ............................................................................. 56 .
خدمات فرهنگی- علمی................................................................. 58 .
هشدار در مورد کتاب های مروج عرفان های کاذب ........................................ 60 .
از نگاه دیگران ........................................................................... 61 .
توصیه ها ................................................................................ 64 .
وفات................................................................................... 66 .
پیام تسلیت ............................................................................. 66 .
منابع.................................................................................... 68 .
ابراهیم امامزاده زیدی
تولد .................................................................................... 69 .
استادان ................................................................................. 70 .
شاگردان ................................................................................ 70 .
اقامه نماز در مسجد شیخ عبدالحسین.................................................... 73 .
اثری عرفانی ............................................................................. 75 .
در نگاه دیگران .......................................................................... 76 .
وفات ................................................................................... 79 .
منابع.................................................................................... 80 .
سید علی اکبر پیشوایی یزدی
تولد .................................................................................... 81 .
تحصیلات در یزد........................................................................ 82 .
اساتید .................................................................................. 82 .
مهاجرت به مشهد مقدس................................................................ 83 .
مهاجرت به سبزوار ...................................................................... 83 .
هجرت به عتبات ........................................................................ 84 .
رحل اقامت در قم ....................................................................... 85 .
وعظ و ارشاد............................................................................ 86 .
مبارزه با بهائیت ......................................................................... 87 .
رحلت .................................................................................. 88 .
فرزندان ................................................................................. 88 .
در کلام بزرگان .......................................................................... 88 .
وفات آیت الله سیدحسین پیشوایی........................................................ 92 .
منابع ................................................................................... 93 .
سید ابوالفضل تولیت
تولیت و حرم............................................................................ 96 .
خدمات عمرانی تولیت.................................................................. 96 .
توقع از تولیت......................................................................... 100 .
خاطره قبر آقا نجفی.................................................................... 100 .
تولیت و سیاست...................................................................... 100 .
تفصیل مواضع تولیت در آینه خاطرات ................................................. 102 .
حلقه واسطه........................................................................... 103 .
همکاری با آیت الله العظمی بروجردی .................................................. 104 .
اولین بلندگو .......................................................................... 104 .
نمایندگی مجلس...................................................................... 105 .
سفر شاه به قم ......................................................................... 106 .
خدمات............................................................................... 107 .
سرنوشت اموال تولیت ................................................................ 110 .
توقعات............................................................................... 110 .
شرکت طاهر .......................................................................... 113 .
تکیه عزاداری.......................................................................... 114 .
اختیارات پیشکارها ................................................................... 115 .
نیابت زیارت .......................................................................... 116 .
وارثان................................................................................. 116 .
دفن بیرون از حرم...................................................................... 116 .
سید محمدباقر حسینی
آبا و اجداد ........................................................................... 119 .
نیاکان و خاندان تولیت به تفصیل....................................................... 120 .
پدر سید ابوالفضل تولیت.............................................................. 125 .
همکاری با بزرگان ..................................................................... 127 .
تبدیل تعزیه به روضه ................................................................... 127 .
زندگی در بیرون قم .................................................................... 129 .
بیماری و مریضداری .................................................................. 129 .
سایه سیاه ستم شاهی پهلوی............................................................ 130 .
در این دوران .......................................................................... 130 .
اوج تذلیل مؤمنان ..................................................................... 131 .
شیرین کاری مداح قمی................................................................. 132 .
شخصیت مشهور...................................................................... 132 .
درگذشت ............................................................................. 133 .
تجلیل ادیبانه .......................................................................... 133 .
سید طیب جزایری
تولد و تبار............................................................................. 136 .
از کودکی تا جوانی در هند ............................................................. 136 .
هجرت به عراق........................................................................ 137 .
سفر به پاکستان ........................................................................ 137 .
خاطره معنوی ......................................................................... 138 .
بازگشت به نجف اشرف ............................................................... 139 .
اولین اثر اجتهادی ..................................................................... 139 .
تفسیر ولایی قرآن ...................................................................... 139 .
قدم در حوزه قلم ...................................................................... 140 .
تألیفات............................................................................... 141 .
بازگشت به ایران، سرزمین نیاکان ....................................................... 142 .
ریشه توفیقات ......................................................................... 143 .
رابطه و خاطره سید و استادان .......................................................... 144 .
شاگردان .............................................................................. 145 .
فعالیت های فرهنگی- تبلیغی و خدماتی ................................................ 146 .
مناظرات.............................................................................. 147 .
احیای «قبر و قدر » علامه سید نعمت الله جزایری........................................ 151 .
احیای امر اهلبیت علیهم السلام 152 ................................................................. .
امام جماعت مسجد مقدس جمکران .................................................. 153 .
مساعدتی کریمانه...................................................................... 153 .
در نگاه بزرگان......................................................................... 154 .
ارادت به امام، انقلاب و رهبری ........................................................ 156 .
سه حکایت معنوی .................................................................... 156 .
عروج ملکوتی......................................................................... 158 .
هادی حسام واعظ رشتی
مقدمه................................................................................. 161 .
تولد و خاندان......................................................................... 162 .
تحصیلات............................................................................ 163 .
فضایل اخلاقی ........................................................................ 166 .
قدرت خطابه.......................................................................... 167 .
فعالیت های سیاسی.................................................................... 168 .
حسام بعد از پیروزی انقلاب اسلامی................................................... 172 .
دیدار با امام و مسئولان ................................................................ 173 .
بهین گفتار............................................................................. 174 .
معلومات گسترده...................................................................... 174 .
رحلت و مدفن ........................................................................ 175 .
سید اسماعیل حسینی مرعشی
خلاصه ............................................................................... 177 .
سادات مرعشی و حکومت مرعشیان ................................................... 178 .
سادات مرعشی شوشتر ................................................................ 178 .
تولد و نامگذاری....................................................................... 179 .
جد پدری ............................................................................. 180 .
پدر ................................................................................... 181 .
اقوام دانشمند ......................................................................... 182 .
تحصیلات و استادان .................................................................. 183 .
مهاجرت به اهواز .................................................................. 185.
اجازات............................................................................... 186 .
تألیفات............................................................................... 187 .
تدریس و شاگردان ..................................................................... 191 .
خدمات دینی ......................................................................... 193 .
در وادی سیاست ...................................................................... 194 .
وفات و مدفن ......................................................................... 197 .
منابع.................................................................................. 198 .
سید کمال الدین موسوی شیرازی
چکیده................................................................................ 199 .
زادگاه................................................................................. 200 .
تولد .................................................................................. 201 .
هم نامها .............................................................................. 201 .
تحصیلات............................................................................ 202 .
پرتلاش و اهل معنویت ................................................................ 202 .
استادان ............................................................................... 203 .
ارتباط با امام راحل .................................................................... 204 .
کسب اجازه حسبیه از امام راحل ....................................................... 204 .
مورد عنایت بزرگان .................................................................... 205 .
دوستان ............................................................................... 206 .
در عرصه سیاست ..................................................................... 207 .
شاگردان و پرورش یافتگان ............................................................. 208 .
آثار و تألیفات ......................................................................... 210 .
اهمیت به تبلیغ ........................................................................ 211 .
تهذیب مردم........................................................................... 212 .
وفات................................................................................. 213 .
بازماندگان ............................................................................ 214 .
منابع.................................................................................. 215 .
احمد صابری همدانی
تولد و دوران کودکی................................................................... 217 .
دوران تحصیل......................................................................... 218 .
استادان و دوستان ..................................................................... 219 .
آشنایی با امام خمینی .................................................................. 221 .
ارتباط با امام .......................................................................... 222 .
آشنایی با مقام معظم رهبری............................................................ 224 .
فعالیت های علمی، فرهنگی و تبلیغی................................................... 225 .
تألیفات............................................................................... 228 .
فعالیت های سیاسی ................................................................... 231 .
مسئولیت ها ........................................................................... 232 .
توصیه تبلیغی.......................................................................... 232 .
خاطرات.............................................................................. 233 .
وفات................................................................................. 246 .
پیام های تسلیت ....................................................................... 246 .
منابع.................................................................................. 248 .
سید محمدمهدی طباطبایی
تولد .................................................................................. 249 .
خانواده ............................................................................... 249 .
فرزندان ............................................................................... 250 .
اولین معلم قرآن ...................................................................... 250 .
آغاز طلبگی ........................................................................... 251 .
استادان ............................................................................... 251 .
تحصیل در قم و نجف................................................................. 252 .
تألیفات............................................................................... 252 .
اجازه نامه از امام خمینی 253 ............................................................رحمة الله .
مسئولیت ها ........................................................................... 254 .
مکاتبات با امام خمینی 255 .............................................................رحمة الله .
آشنایی با امام ......................................................................... 258 .
آشنایی با مقام معظم رهبری............................................................ 258 .
شروع مبارزات........................................................................ 259 .
امامت جماعت مسجد موسی بن جعفر علیه السلام 260 ............................................ .
فعالیت ها و مبارزات سیاسی ........................................................... 261 .
نامه رسان امام ......................................................................... 267 .
ویژگی های اخلاقی .................................................................... 268 .
مواضع سیاسی........................................................................ 282 .
خاطرات.............................................................................. 285 .
آخرین توسل مرحوم استاد طباطبایی ................................................... 291 .
قدردانی آیت الله صافی گلپایگانی از حجت الاسلام طباطبایی............................ 292 .
وفات................................................................................. 292 .
پیام تسلیت............................................................................ 293 .
منابع.................................................................................. 295 .
شهید مسلم قلی پور گیلانی
شهید منا .............................................................................. 297 .
تولد .................................................................................. 298 .
تحصیل در حوزه ...................................................................... 298 .
استادان دروس خارج .................................................................. 299 .
الگوی پرکاری......................................................................... 300 .
تدریس................................................................................ 301 .
تدریس در مدرسه امام خمینی ......................................................... 302 .
تدریس خارج فقه و اصول ............................................................. 302 .
شیوه تدریس .......................................................................... 303 .
عالم سخت کوش ..................................................................... 303 .
تألیفات سودمند....................................................................... 306 .
مؤلفی پرکار ........................................................................... 308 .
چگونگی نگارش جزوه ها و خلاصه دروس ............................................ 309 .
شیوه آموزشی حوزه ................................................................... 311 .
فضایل و کمالات...................................................................... 312 .
شهادت مظلومانه ..................................................................... 314 .
سید محمد کوثری زاده
تولد، خانواده پدری ................................................................... 317 .
تحصیلات ............................................................................ 318 .
روضه خوانی سید الشهدا علیه السلام و مخالفت وهابیت با آن .................................. 319 .
روضه خوانی و منبر وعظ .............................................................. 321 .
افتخار روضه خوانی در کربلا و عتبات.................................................. 322 .
سوابق مبارزاتی و نقش هیأت چهل اختران در قیام 15 خرداد............................ 323 .
از نگاه دیگران ......................................................................... 325 .
کوثری و حضرت امام ................................................................. 330 .
رحلت ................................................................................ 334 .
منابع.................................................................................. 336 .
سید طالب مروج
تولد .................................................................................. 339 .
تحصیل .............................................................................. 339 .
هجرت ............................................................................... 340 .
سفر به پاکستان ........................................................................ 343 .
تحصیل درنجف ...................................................................... 343 .
بازگشت به وطن ..................................................................... 344 .
خدمت سربازی ....................................................................... 345 .
قبول مسئولیت ........................................................................ 346 .
ایجاد تشکل برای قیام علیه دولت کمونیستی ........................................... 346 .
ویژگی های اخلاقی .................................................................... 348 .
آثار علمی ............................................................................. 358 .
فرزندان ............................................................................... 360 .
رحلت ................................................................................ 361 .
محمدمهدی مهندسی
مقدمه................................................................................. 363 .
ولادت................................................................................ 364 .
تحصیلات............................................................................ 364 .
پشتکار و عشق به مطالعه............................................................... 365 .
استادان ............................................................................... 366 .
فضائل اخلاقی و معنوی............................................................... 368 .
تدریس ............................................................................... 370 .
آثار و تألیفات......................................................................... 371 .
فعالیت های علمی و فرهنگی........................................................... 373 .
حکایت ها و هدایت های زندگی استاد .................................................. 374 .
در نگاه بزرگان .................................................. 379 .
فرزندان استاد و شیوه تربیتی ایشان...................................................... 379 .
وفات ................................................................................. 380 .
پیام تسلیت............................................................................ 381 .
منابع.................................................................................. 3
حدود بیست سال قبل یعنی سال 1376ش. اولین دفتر از مجموعه «ستارگان حرم» همچون درختی سرسبز و پربار در ساحل «فرهنگ کوثر» سر برآورد، و به تدریج بالید و بزرگ شد. نقطه آغاز این طرح پژوهشی مبارک، هدایتهای
رهبر فرزانه انقلاب اسلامی، مبنی بر تدوین و نگارش زندگینامه عالمان و بزرگان مدفون در آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه علیها السلام بود. حمایت تولیتهای محترم، از این اقدام فرهنگی، سبب شد، گروهی از همکاران نشریه آستان مقدس «فرهنگ کوثر» در کنار تحصیل و تدریس، کار پژوهش و نگارش زندگی عالمان دین و راویان قم یا مدفون در این سرزمین پاک را آغاز کردند. شناخت «ستارگان» همچون قطرهای از فرهنگ کوثر، روزبهروز فزونی گرفت و جریان زلال، زندگینامهنویسی در سایهی
بارگاه حضرت فاطمه معصومه علیها السلام با نشیب و فراز بسیار تداوم یافت. گرچه تأخیر در چاپ و نشر سبب شد، برخی از آثار قبل از چاپ در سایتها بارگذاری شود.
دفتر حاضر سی و دومین جلد از مجموعهی گرانارج «ستارگان حرم» است که هماکنون به خوانندگان گرامی تقدیم میشود و حدود یک دفتر دیگر هم فراهم آمده که کار بررسی ویرایش و تدوین آن پایان نیافته است. در این مجموعه، زندگینامهی محدثان، مورخان، فقیهان، مفسران، مبلغان و الگوهای ایمان و پارسایی و جهاد؛ محور پژوهش و نگارش قرار دارد و در قالبی متقن و فشرده و با ادبیاتی ساده و روان، در اختیار فرزندان امت اسلامی قرار میگیرد.
تاکنون به حول و قوه الهی و در سایهی عنایات حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و با همدلی و همراهی محققان و مدیران فرهنگی و اداری آستان مقدس آن حضرت، زندگینامه
بیش از چهارصد ستاره آسمان قم و یا مدفون شده در این دیار ابرار تدوین شده است که خلاصه سی جلد بهزودی در دو جلد تقدیم علاقهمندان خواهد شد. انشاءاﷲ.
شناخت و یاد صالحان، تحقیق در زندگی ابرار و نگارش سرگذشت و شرححال
اولیای الهی، و خواندن و مطالعهی
زندگینامه آنان، آثار علمی، اخلاقی و اجتماعی فراوان دارد.
هدف از نگارش «ستارگان حرم» معرفی الگوها و ارائه سیمای درخشان عالمان دین از یک سو، و کارنامهی پربار حوزههای علمیه شیعه از سوی دیگر است. بهراستی قم و حوزههای
علوم اسلامی در پرتو مکتب حیاتبخش
اهلبیت علیهم السلام هزاران چهرهی
مؤمن و پارسا و مجاهد و فقیه و مصلح بیدار و شهید سربردار آفریده است که هرکدام مشعلی فرا راه بشریت محسوب میشوند.
ستارگانی که سر بر آستان نگین قدسی قم نهاده و در این «دیار ابرار» مدفون شدهاند. ما در این مجموعه افتخار شناخت و معرفی آنان را بهدست آوردیم.
معیار در انتخاب ستارگان، برای ما این است که حیات و ممات یک شخص مایه «حیات» و «هدایت» دیگران و عامل حرکت به سوی آستان قدس ربوبی باشد.
کسانی ستارهاند که عامل هدایت دیگران و مصداق آیه؛ ((و علاماتٍ و بالنجم هم یهتدون(1))) باشند.
فقیهان پارسا، مجاهدان مؤمن، مصلحان مکتبی، عالمان ربانی، قرآنشناسان بزرگ، راویان نور، شهیدان شاهد و مبلغان و خطیبان فداکار، هر کدام ستارهای درخشان در افق زندگی بشریتاند.
آسمان نورانی قم، پر است از این ستارگان که از بانوی بزرگ قم و خواهر خورشید خراسان، نور و نیرو گرفته و آفاق زندگی بشر را روشن کردهاند.
اصولا انسانها در فرهنگ قرآن به سه گروه تقسیم میشوند:
1) . سوره نحل، آیه 16.
گروه اول؛ «صراط مستقیم» الهی را یافته، خود در مسیر ایمان و تقوا و جهاد و دانش و عدالت و احسان حرکت میکنند و دیگران را از نعمتهای بیکران الهی بهرهمند میسازند.
گروه دوم؛ رهزنان راه سعادت محسوب میشوند و از حرکت کاروان بشری در بزرگراه بهشت باز میدارند و «قطاع الطریق» جاده بهزیستی و نیکبخشی بشریت محسوب میشوند و صدّ از سبیلاﷲ
میکنند.
گروه سوم؛ کسانی هستند که با غفلت و ضلالت و جهل و بیخبری
و یا به دلیل محرومیتهای
فرهنگی نه مشعل راهاند و نه مانع کاروان راهیان بهشت الهی. اینان ناخواسته مشکلآفریناند. و خود از دستیابی
به جایگاه مقربان و ابرار و شهیدان و صالحان محروم میشوند.
ستارگان حرم، انسانهای با ایمانی هسستند که از انوار الهی و اولیای خدا نور میگیرند و حرکت جامعه بشری را به مقام قرب الهی آسان میسازند.
کاملترین نور در نظام هستی از آن خدا و پیامآوران و رهبران معصوم علیهم السلام است. ستارگان به میزان تقرب به خدا و بهرهگیری از انوار اولیای او درخشندگی دارند، برخی
بیشتر و برخی کمتر الگوی کامل و جامع در زندگی بشریت رسول اعظم الهی (ص) است و پیامبران الهی و امامان اهلبیت علیهم السلام خورشیدهای فروزان و ماههای نورافشان و ستارگان درخشان، منظومه آفرینشاند.
دفتر «ستارگان حرم»، امیدوار است در روزگار غیبت خورشید امامت و محرومیت از حضور در محضر امامان معصوم علیهم السلام، حلقه وصلی برای امت باشد و فرزندان اسلام و قرآن را با تربیتیافتگان مکتب آنان آشنا کند. این دفتر با یاری محققان و نویسندگان گرامی و اعضای شورای علمی ستارگان حرم، حجج اسلام محترم؛ محمد جواد طبسی، حسن ابراهیمزاده،
عبدالکریم پاکنیا، عبدالرحیم اباذری، محمود مهدی پور و مدیر
محترم اجرایی سید محمد سجادی نژاد، در مسیر شناخت و معرفی ستارگان حرم اهلبیت علیهم السلام شهر مقدس قم فعال است.
در پایان یادآوری میشود از دیدگاههای پژوهشگران تاریخ و تراجم و خانوادهی عالمان دین برای تکمیل مجموعه ستارگان استقبال میکنیم.
هرگونه پیشنهاد یا نظر اصلاحی و تکمیلی خود را به دفتر ستارگان حرم، به نشانی؛ پژوهشگاه علوم و معارف قرآنی علامه طباطبایی، یا شماره تلفن؛ 02537119132 ارسال و ما را در شناخت و معرفی اسوه های علم و عمل یاری کنید.
توفیق از سوی خداست و قبول در گرو عنایات او.
والحمدﷲ رب العالمین
قم – آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه علیها السلام
دفتر ستارگان حرم
رمضان المبارک 1439
پدر: شیخ حسین
ولادت: 1346 ش.
وفات: 1383 ش.
مدفن: قم، گلزار شهدا.
تألیف: کریم آدینه
وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیَاء عِندَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ(1)، (و گمان نکنید کسانی که کشته شدهاند، مردهاند. بلکه آنان زندهاند و در نزد خدایشان روزی میخورند.)
امروز فضیلت زنده نگه داشتن یاد شهدا کمتر از شهادت نیست(2)
فکه و شلمچه و طلائیه تنها راه رسیدن به شهادت نیست. به قول حضرت آقا، دل را باید صاف کرد؛ اگر دل صاف شد، شهادت، هزاران کیلومتر آنسوتر، در آمریکای جنوبی (محل شهادت محمدحسن ابراهیمی) انتظار انسان لایق را میکشد.
شهید محمدحسن ابراهیمی، رایزن فرهنگی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران و مدیر
کالج مطالعات اسلامی در کشور گویان، از جمله شهدایی است که در راه خدمت ونشر ارزشهای اسلامی و اهل بیت علیهم السلام و انقلاب اسلامی در سراسر دنیا از هیچ تلاشی دریغ نکرد و همواره خاری در چشم دشمنان به شمار میرفت. در نهایت به دست عمال و مزدوران مستکبر جهانی که تاب گسترش ارزشهای انقلاب اسلامی در سایر کشورها را ندارند و به دستور مستقیم CIA به شهادت رسید.
محمدحسن، در ۲۲ دی ماه ۱۳۴۶، در خانوادهای بوشهری در کربلا به دنیا آمد. پدرش حاج شیخ حسین ابراهیمی که از عالمان نجف و ساکن کربلا بود و مادرش انسیه روانبند نام داشت. والدینش اصالتا بوشهری (دشتی)(1)
بودند. پدرش همراه با خانواده، به منظور جهت تحصیل علوم حوزوی به نجف اشرف و بعدها به کربلا مهاجرت کرده بودند. محمدحسن دوران کودکی را در نجف اشرف و کربلا سپری کرد و در پنج سالگی، همراه خانواده به ایران و شهر قم آمدند.
او پس از اخذ مدرک دیپلم و با پایان درسهای دوره سطح، نزد آیات عظام: شیخ جواد تبریزی، سید محمدعلی علوی گرگانی و حسین وحید خراسانی، مدت ۵ سال درس خارج فقه را گذراند. وی به دست مبارک رهبرمعظم انقلاب معمم گردید.
بعد از مدتی توانست مدرک کارشناسی خود را در حقوق بینالملل در دانشگاه مفید دریافت کند. شهید ابراهیمی به زبانهای انگلیسی و عربی تسلط کامل داشت و با زبانهای فرانسوی، آلمانی، اسپانیولی، و در حد رفع نیاز آشنا بود؛ به طوریکه او نحوه مکامله عربی و انگلیسی را تدریس میکرد. او دوره کارشناسی ارشد حقوق بین الملل را در دانشگاه مفید به پایان رساند.
1) «دشتی» یکی از مناطق اطراف بوشهر است.
محمدحسن، از همان دوران کودکی، به دلیل هوشی سرشار داشت، با دقت، مطالبی از پدر و مادر میپرسید. علاقه بسیاری به اهل بیت علیهم السلام داشت در زمان تحصیل در دبیرستان گاهی مداحی و ذکر مصیبت اهلبیت علیهم السلام را بر روی منبر آغاز کرد.
او در سال ۱۳۶۹ش، جهت تبلیغ دین اسلام به بوشهر مهاجرت کرد.
محمدحسن ابراهیمی در ۷ اسفند ۱۳۷۵ش. با دختر یک خانواده فرهنگی خوزستانی، ساکن بوشهر ازدواج کرد. وی از سال ۱۳۷۵ به همکاری با سازمان مدارس خارج از کشور پرداخت؛ آنگاه برای مدتی مسئولیت امور حقوقی مرکز جهانی اهلبیت را پذیرفت. حضور او در کشورهای حوزه کارائیب (سورینام، ترینیداد و توباگو و گویان) و کشورهای عربی باعث شد، جمع کثیری از مردم، به حقیقت ولایت امیرمؤمنان آگاه شوند. با اخلاص و اهل صدق و صفا و در عین حال پر انرژی و پرتوان در خدمت فرهنگ شیعه بود.
فعالیتهای بینالمللی در گویان(1)
محمدحسن ابراهیمی سال ۱۳۸۱ از طرف سازمان مدارس و حوزههای علمیه خارج از کشور، مأمور شد اطلاعاتی از وضعیت مسلمان کشورهای حوزه کارائیب (گویان فرانسه،گویان انگلیس و سورنیام) تهیه کند. به این منظور در یک سفر ۳ ماهه به منطقه گزارشی تهیه و تقدیم سازمان کرد که مفصل و طولانی است. اجمالاً در این گزارش تأکید میکند که مسلمانان این منطقه به علت نداشتن مسجد از آموزههای اسلام خیلی دور هستند و سازماندهی شیعیان فقط با تأسیس مسجد و تبلیغ معارف اهل بیت علیهم السلام امکانپذیر است. مسئولان سازمان مدارس و حوزههای علمیه خارج از کشور، بعد از دیدن این گزارش به
1) «گویان» کشوری در شمال شرقی آمریکای جنوبی و همسایه برزیل، ونزوئلا و سورینام است. سالها قبل مستعمره انگلیس بود و در سال 1996م، آزاد گشت. این کشور به صورت جمهوری اداره میشود؛ ولی حزب حاکم عمدتاً دست هندوهاست. مسیحیت و مسلمان نیز در آنجا سکونت دارند.
این نتیجه میرسند که مناسبترین فرد برای اداره امور شیعیان منطقه خود ایشان است و لذا خود شهید ابراهیمی مأمور میشود که با عزیمت به گویان به وضع شیعیان سر و سامانی بدهد.
ایشان برای دو سال به کشور گویان، در آمریکای جنوبی رفت و با وجود مشکلات و شرایط خاص این کشور فعالانه با سمت مدیریت در کالج مطالعات اسلامی به خدمت پرداخت. در این مدت، یک بار در فروشگاه مورد ضرب و شتم مخالفان قرار گرفت و با ضربات مشت و آهن چهرهاش مضروب شد؛ به طوری که زیر چشمش هفت بخیه خورد؛ اما این حادثه رابه هیچ کس نگفت ،حتی نزدیکانش تا مدتی از این رویداد اطلاع نداشتند؛ چون این کار را در راه اجرای وظیفه سربازی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف میدانست و میگفت: کتک خوردن در راه اهل بیت علیهم السلام لذت بخش است. او میدانست این کار، کار چه کسانی است؛ اما نمیخواست سبب اختلاف بین شیعه و سنی شود.(1)
ایشان روابط عمومی خیلی قویای داشت؛ ضمن این که در ترویج معارف حقه اهل بیت علیهم السلام همه جوانب احتیاط را رعایت میکرد؛ فوق العاده انسان زیرک و باهوشی بود و مراقب بود مسائل اختلافی بین فرقههای اسلامی را که میتواند موجب کدورت و دوری مسلمانها از یکدیگر بشود، راه پیدا نکند. حتی با غیر مسلمانان، از جمله مسیحیان مرتبط بود و به مراکزشان میرفت و آنها را به کالج اسلامی دعوت میکرد و با آنها مباحثات کلامی و اعتقادی داشت و همین مراودات و ایجاد ارتباطات عاطفی، موجب گرایش تعدادی از غیر مسلمانها به اسلام و شیعه شد.
از ویژگیها و امتیازات شهید ابراهیمی، انس با ادعیه مأثوره، دعای کمیل، زیارت
1) کتاب ماه گویان. ص53.
جامعه، ادعیه صحیفه سجادیه، دعای مکارمالاخلاق، دعای کمیل، حدیث کسا، و امثال این دعاها بود. در آخرین گزارشی که راجع به تشرف افراد به مکتب حیات بخش شیعه است، ایشان مینویسند: این افراد تحت تأثیر آموزههای عمیق و معارف بلند این ادعیه و مناجاتها به اهل بیت علیهم السلام و شیعه گرایش پیدا کرده و اغلب نام «علی» را برای پسرانشان و القاب حضرت زهرا علیها السلام را برای دخترانشان انتخاب کردهاند. سپس مینویسند: بحمداﷲ گرایش به شیعه خوب شده و این صدقهها جاریهای برای همه ما خواهد بود و مکتب اهلبیت علیهم السلام را از انزوا و مظلومیت بیرون خواهد آورد.
همسر ایشان نقل میکند:
یکی از شیرینترین نکات زندگیام با شهید ابراهیمی که هرگز از خاطرم نمیرود، به مسئله بچهدار نشدن من مربوط است. هر چه به دکتر مراجعه میکردیم، فایدهای نداشت. دکترها نیز اظهار میکردند که مشکل از جانب من است. همسرم با بزرگواری و بزرگمنشی با این مسئله کنار میآمد و حتی مرا دلداری میداد. یکبار از ایشان پرسیدم: اگر من بچهدار نشوم، شما چه میکنید؟ جواب داد: «شما مثل دریایی و من مثل ماهی. اگر ماهی از دریا جدا شود میمیرد؛ چون هیچ چیزی در دنیا برایش مهمتر از دریا نیست». این حرف شاید به ظاهر ساده باشد؛ برای زن خیلی ارزشمند است. وقتی بداند که هیچ چیز حتی وجود بچه، به اندازه وجود او در زندگی برای همسرش اهمیت ندارد. همین نگاه زیبای او به زندگی بود که مرا در همراهی با او در تمام مشکلات یاری میکرد.
معمولا زندگی فرد روحانی، ویژگیها و تمایزاتی با سایر زندگیها دارد؛ چرا که ممکن است روحانیان نسبت به بعضی امور در مقایسه با دیگران، حساسیت بیشتری
داشته باشند. همسر شهید نقل میکند: اما ایشان اصلا اینطور نبود. البته یکی از دلایلی را که ایشان بنده را انتخاب کرد، خودش گفت: به خاطرحجاب شما بوده است. البته ایشان نسبت به برخورد با نامحرم بسیار حساس بود و پسندیده میدید که بنده با نا محرم گفتوگو نداشته باشم.(1)
شخصیت کمیابی بود؛ هیچ وقت صبر نمیکرد تا دیگران به او محتاج شوند؛ همه دانستههایش را به دیگران میبخشید؛ همیشه عاشق یادگیری و آموختن به دیگران بود؛ به بچههای اقوام و دوستان، کتاب هدیه میداد و آنها را به مطالعه تشویق میکرد. در طول مدت زندگی مشترکمان، به یاد ندارم که حتی یک دقیقه به بطالت سپری کرده باشد؛ سعی میکرد هیچ وقت حرف بیهوده و لغو نزند. حتی زمانهایی که در ماشین منتظر من بود که آماده شوم برای رفتن به نماز جمعه یا مکانهایی دیگر؛ کتابی دستش میگرفت و مطالعه میکرد. این چند لحظه را هم از دست نمیداد.
شیخ محمدحسن در طول سال های خدمتش به اسلام، فعالیتهای فراوانی انجام داد اهم این فعالیتها عبارتند از:
ادبیات عرب و مکالمه عربی، اصول فقه و مکاسب محرمه در مدارس حوزه علمیه قم؛
تدریس در مدرسه حجتیه؛
تدریس زبان انگلیسی.
1) به نقل از گشگول الیاس.
مترجم زبان انگلیسی در سازمان حوزهها و مدارس علمیه خارج از کشور؛
مسئول امور حقوقی مرکز جهانی علوم اسلامی؛
تبلیغ دین در داخل کشور از سال 1369 به بعد؛
همکاری با سازمان مدارس در سمتهای مختلف از جمله اعزام به کشورهای حوزه کارائیب و اعزام به گویان از سال 1381 با مدیریت کالج مطالعات عالی اسلامی و کرسی استادی در این کالج؛
امام جمعه شیعیان در شهر جورج تاون (مرکز گویان)؛
مترجم همزمان در کنفرانسها و میزگردهای مختلف؛
کارشناس کنگره جهانی اهلبیت علیهم السلام؛
کارشناس امور حقوقی کمیته امداد امام خمینی؛
شهید ابراهیمی همچنین با ورود به گویان خدمات ارزندهای انجام داد؛ از آن جمله:
ثبت رسمی مدرسه امام محمد باقر علیه السلام، به عنوان مرکز مادر؛
اخذ مجوز فعالیت کالج بینالمللی مطالعات سیاسی از دولت گویان؛
اداره فعالیتهای آموزشی کالج اسلامی؛
تدریس در کالج اسلامی؛
نظم و انتظام بخشیدن به کلاسهای درس و فعالیتهای آموزشی مجموعههای تحت پوشش مساعدتبگیر سازمان مانند مدرسه امام حسین علیه السلام در ترینیداد و توباگو، مدرسه امام علی علیه السلام در کشور سورنیام، مدرسه امام محمد باقر علیه السلام در شهر لیندن گویان، مدرسه امام صادق علیه السلام در شهر باربیس گویان؛
اقامه نماز جمعه و جماعت و احیای مناسبتهای اسلامی؛
فعالیتهای رادیویی و تلویزیونی در جهت نشر معارف اسلامی؛
برگزاری مراسم دعا؛
سخنرانی و پاسخ به سؤالات در مساجد و مدارس برادران اهل سنت؛
برگزاری کنفرانسهای متعدد و نمایشگاه قرآنی و راهاندازی دارالقرآن؛
تعمیرات و آمادهسازی امکانات مورد نیاز مدارس تحت پوشش سازمان.
استعمار انگلیس کشور ترینیداد و توباگو را نیز همانند گویان به صورت یک هندوستان کوچک درآورده است. فرهنگ، فرهنگ التقاطی است، اما حاکمیت اقلیت هندیتبار ترینیداد را به صورت هندوستان دیگری درآورده است. فیلمها، موسیقی و ترانههای هندی رایج است و تکلم به زبان فارسی و اردو و هند موجب فخر و مباهات مبلغان مذهبی در این کشور است. ادعیه و مناجاتها در مراسم مذهبی همه به زبان هندی با زیرنویس انگلیسی است. وجود اصالت شرقی برخی از کشورهای دریای کارائیب، خصوصا ترینیداد و توباگو و کشور گویان، حکایت از یک ظرفیت پنهان برای نشر فرهنگ شیعی و اسلامی دارد، ترینیداد و توباگو در منطقه موسوم به بهشت روی زمین است. آب و هوای آن بسیار مطلوب و ارتباطات تجاری و بازرگانی با ایالات متحده و کشورهای دیگر جهان وجود دارد. ذخایر نفت و گاز و طلا و الماس، این کشور را به صورت یکی از ثروتمندترین کشورهای دریای کارائیب درآورده است، اخیرا در جزیره توباگو یکی از شیعیان حزب اسلامی و شیعی را به وجود آورده است. ترینیدادو توباگو و بسیاری از کشورهای حوزه دریای کارائیب میتوانند بالقوه و بالفعل پایگاههایی برای نشر معارف شیعی و اسلامی باشند.(1)
از این شهید والا مقام، همسر ویک فرزند دختربه نام فاطمه بجای مانده است.
خبرگزاری مقاومت نیوز، گفتگوی جالب با همسر شهید ابراهیم انجام داده که
1) بخشی از گزارش شهید ابراهیمی از منطقه کارائیب در سال 1379ش.
برای آشنایی اندیشهها و اخلاق شهید، متن آن به خوانندگان زندگینامه این شهید تقدیم میشود.
روز ۱۳ فروردین سال ۸۳، از کالج تماس میگیرند و میگویند: سیستم آبرسانی کالج دچار نشستی شده و لازم است ایشان خودشان را به کالج برسانند. ایشان به خانمش میگوید: من میروم کالج و زود بر میگردم. به فاصله کوتاهی از کالج با همسرش تماس میگیرد و میگوید: بیجهت تماس گرفته بودند، هیچ مشکلی وجود ندارد؛ الان به خانه بر میگردم؛ اما بر نمیگردد و چون تأخیر زیاد میشود، خانمش نگران میشود و شروع میکند به تماس گرفتن با دوستان که معلوم می شود افراد مسلح ایشان را بیرون کالج ربودهاند.
خبر به ایران میرسد؛ با تأکید رهبر معظم انقلاب یک تیم امنیتی مرکب از پلیس بینالملل، وزارت اطلاعات، قوه قضائیه و وزارت خارجه، بعد از ۳۰ روز توانستند وارد گویان بشوند و پس از مذاکره با مسئولان گویان به این نتیجه میرسند که ایشان به احتمال زیاد به شهادت رسیده است.
بعدا پلیس اعلام میکند در ۴۶ کیلومتری پایتخت شهر جرج تاون، در یک مکان دور افتاده، جنازهای پیدا شده است. عموی خانم شهید ابراهیمی به آن جا میرود و جنازه را شناسایی میکند و مشخص میشود که دو گلوله به صورت و جمجمه ایشان زده شده؛ به طوری که آثار شکنجه روی بدن ایشان نشان میشد و ناخنهای شان را کشیده بودند.
این اطلاعات نشان میدهد که عوامل موساد ایشان راه ربوده و به شهادت رساندهاند.
ما اطلاعاتی کسب کردیم که چند روز قبل از ربوده شدن شهید ابراهیمی، تیمی از آمریکا وارد گویان شدهاند. این تیم، اطلاعاتی به این مضمون داشتهاند که گروهی از مسلمانان گویان، به رهبری یک سفیدپوست، اسلام را در گویان گسترش میدهند که این امر منافع دولت آمریکا را به خطر انداخته است. آن فرد سفید پوست همین شهید ابراهیمی بود(1)
1) مصاحبه با روح اﷲ ابراهیمی برادر شهید.
بردار ایشان ادامه میدهد:
شهید محمدحسن ابراهیمی، امام جمعه جرج تاون پایتخت گویان، (آمریکای لاتین-آمریکای جنوبی) در ۲ آوریل ۲۰۰۴ (۱۴ فروردین ۱۳۸۳) در ۳۷ سالگی از مقابل کالج محل تدریس خود ربوده شد و ۳۵ روز بعد (۱۵ اردیبهشت) جسد خونینش را با دستانی بسته در حالی که مشخص بود شکنجههای بسیاری را متحمل شده در ۴۶ کیلومتری جرج تاون در یک گودال یافتند.
پیکرش را به ایران آوردند و در شهر قم در گلزار شهدای علی بن جعفر علیه السلام، انتهای خیابان انقلاب به خاک سپردند.(1)
رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیامی شهادت حجتالاسلام ابراهیمی را تسلیت گفتند.
بسم اﷲ الرحمن الرحیم
با تأسف و تأثر از حادثه درگذشت دلخراش مجاهد جبهه تعلیم و تبلیغ، حجتالاسلام آقای محمدحسن ابراهیمی اطلاع یافتم. جنایتکارانی که دست خود را به خون این جوان با ایمان و فداکار آلودند، وابسته به هر گروه و سازمان جاسوسی که باشند با این جنایت خود ثابت کردند که اهریمنانی سنگدل و ضددانش و روشنگری و ایماناند. این مصیبت را به والدین و همسر و داغدیدگان آن عزیز تسلیت میگویم و مقام و پاداش شهیدان را به روح او تهنیت عرض میکنم.
والسلام علیکم و رحمةاﷲ - سیدعلی خامنهای
26/2/1383ش.
1) به روایت از همسرش نوشته شده در روزنامه کیهان 26/2/1383 و روزنامه جمهوری اسلامی 27/2/1383.
بانو انصاری، همسر شهید حجتالاسلام ابراهیمی چگونگی آشنایی با ایشان و اخلاق و رفتار وی در خانواده، سفر به گویان، مشکلات و سختیهای ساخت کالج اسلامی و در نهایت، شهادت وی را در گفتوگویی با خبرگزاری مقاومت یادآور شده است.
از نحوه آشنایی خود با شهید ابراهیمی بفرمایید.
ما اصالتاً خوزستانی هستم. در ایام دفاع مقدس، به خاطر شغل پدرم به بوشهر رفتیم. در آنجا یکی از همسایههای ما با خانواده شهید ابراهیمی، نسبت فامیلی داشتند. آقای ابراهیمی نیز به روستای این خانواده در دلوار بوشهر برای تبلیغ رفته بود. یک شب که آقای ابراهیمی، میهمان عموی خود بودند، شهید ابراهیمی بحث ازدواج را مطرح میکند و میگوید: «من دختری میخواهم که اهل جنوب باشد.» عموی ایشان هم گفته بود: «در همسایگی ما، خانوادهای با این خصوصیات زندگی میکند.» بعد از این قضیه، مدتی پس از ماه رمضان و در سال 1375، آقای ابراهیمی با خانواده خود به منزل ما آمدند و از این طریق زمینه آشنایی فراهم شد و در نهایت با یکدیگر ازدواج کردیم. در سال 1376به قم آمدیم و تا امروز نیز در این استان زندگی میکنیم.
آقای ابراهیمی از همان ابتدا در کارهای تبلیغی مشغول بودند؟
بله. خانواده ایشان بوشهری بودند. لذا برای اجرای کارهای تبلیغی، اغلب به همین استان سفر میکرد.
آقای ابراهیمی چه زمان و کجا به دنیا آمد؟
آقای ابراهیمی به دلیل اینکه روحانی بودند، برای تحصیل به نجف میرود و همانجا نیز آقا محمدحسن به دنیا میآید. در آن موقع و در زمان حکومت حسن البکر، ایرانیان را از نجف و کربلا بیرون میکردند؛ خانواده آقای ابراهیمی نیز به این دلیل از عراق به سمت ایران عزیمت میکنند.
چگونه شما با وجود کار و مشغله فرهنگی از بوشهر به قم آمدید؟
زمانی هم که آقای ابراهیمی به خواستگاری آمدند، این قضیه را با من در میان گذاشتند و گفته بودند که در صورت ازدواج، باید در قم زندگی کنیم و من نیز پذیرفته بودم. لذا کارهای انتقالی خود را انجام دادم و از بوشهر به قم آمدم.
آقای ابراهیمی در چه حوزه و دانشگاهی در قم مشغول تحصیل بود؟
از مدرسه عالی قضایی مدرک لیسانس خود را گرفت و فوق لیسانس خود را از دانشگاه مفید با گرایش حقوق بین الملل دریافت کرد. دروس حوزوی را نیز در محضر آیت اﷲ تبریزی، آیت اﷲ جوادی آملی و سایر علما و استادان گذراند.
رابطه حجت الاسلام ابراهیمی با شما و خانواده خود چگونه بود؟
با خانواده خود بسیار صمیمی بودند و به تعبیری ایشان شادی خانواده، بود. هر زمان که به مهمانی میرفتیم، بچهها به دور ایشان حلقه میزدند. بعد از شهادت آقای ابراهیمی، همه اعضای خانواده میگفتند که شادی خانهمان رفت. با بنده نیز رابطه دوستانهای داشت و اگر مطلبی را دوست داشت به من بگوید و میخواست که من انجام دهم، بر روی کاغذ مینوشت و به من میداد و از من هم خواسته بود که این کار را انجام دهم. میگفت: با این کار، شاید آن عمل، بیشتر در ذهنمان بماند و به عنوان یک سند محسوب میشود.
البته مانند هر زوجی ممکن بود احیاناً کدورتهایی بین ما نیز ایجاد شود؛ نه من اهل ناراحتی بودم و نه ایشان آدمی بود که دلخوریاش نسبت به کسی، کشدار و دامنهدار باشد و خیلی زود گذشت میکرد و مهربان بود.
معمولاً زندگی با افراد روحانی، ویژگیها و تمایزهایی با سایر زندگیها دارد، چراکه شاید نسبت به بعضی امور در مقایسه با دیگران، حساسیت بیشتری داشته باشند. آیا نسبت به شما هم این حساسیتها را داشتند؟
نخیر. اصلاً اینطور نبود. البته به قول خودشان یکی از دلایلی که ایشان در
بوشهر، بنده را انتخاب کرد، حجاب من بوده است؛ اما دیدگاه هر کس برای خودش محترم است و ممکن است برخی از روحاناون، به بستن روبند یا پوشیه معتقد باشند؛ ولی ایشان هیچگاه از من نخواست که روبند بزنم. در عین حال، ایشان نسبت به برخورد با نامحرم بسیار حساس بود و پسندیده نمیدید که بنده با نامحرمان گفتوگو داشته باشم؛ ولی نسبت به محارم، هیچ مشکلی نداشت.
یک روز در جلسه کاری که در محل کار برگزار شد و تعدادی از دبیران برای طرح سوالات امتحانات دعوت شده بودند، تعداد آقایان بیشتر از خانمها بود و باید هر خانم با دو آقا به مشورت و شور مینشستند. اتفاقاً آقای ابراهیمی همراه بود. ایشان با دیدن فضای جلسه به من گفت: من نمیخواهم شما را به عدم حضور در این جلسه مجبور کنم؛ چرا که شما مختار هستید و هرطور که صلاح میدانید انجام دهید؛ اما به نظر من، حضور در این جلسه شاید مفید نباشد. بنده نیز وقتی عدم تمایل همسرم را برای حضور در این جلسه دیدم، به مسئول آن جلسه گفتم که من نمیتوانم در اینجا حضور داشته باشم؛ چراکه نمیخواهم کاری انجام دهم که همسرم بدان راضی نیست و لذا جلسه را ترک کردم.
حرفها و کارهای مورد نظرشان را با تندی و عصبانیت به من نمیگفت و همواره سعی میکرد با لطافت و مهربانی و به نحوی که باعث ناراحتی بنده هم نشود، آنچه را مورد نظرش بود با من در میان بگذارد و همانطور که گفتم، سعی میکرد آنچه را که مورد نظرش میبود، بنویسد و به من بدهد؛ چرا که تأثیر نوشتن را بیشتر از بیان میدانست.
حجت الاسلام ابراهیمی به زبانهای عربی و انگلیسی تسلط داشت و مدتی به عنوان مترجم، در سازمان حوزهها و مدارس مشغول کار بودند؛ دلیل یادگیری این زبانها آن هم بدین نحو از سوی آقای ابراهیمی چه بود؟
ایشان قبل از ازدواج به این زبانها تسلط داشت. کلاس زبان نرفته بود و
خودش به روشهای مختلف و با تلاشهای فراوان سعی در یادگیری زبان میکرد. معتقد بود و میگفت: طلبه باید به زبانهای مختلف دنیا مسلط باشد؛ چرا که ما تنها، طلبه ایران نیستیم و اینطور نیست که اسلام را فقط در ایران گسترش دهیم و باید اسلام واقعی را در کل دنیا بسط دهیم. لذا باید با زبانهای رسمی دنیا آشنایی داشته باشیم تا بتوانیم حرف، عقیده و هدف خود را به آنها بیان کنیم. هدف طلبه باید این باشد که اسلام را به آنانی که نمیشناسند، بشناساند.
شما فرزند دارید؟
یک دختر به نام «فاطمه» داریم.
چه سالی صاحب فرزند شدید؟
ما حدود هشت سال صاحب فرزند نشدیم تا اینکه به گویان رفتیم. در سال دوم، به صورت اتفاقی متوجه نارحتیهایی شدم و حالم خراب شد؛ به نحوی که از توان ایستادن هم نداشتم. ابتدا گمان میکردم به دلیل دوری از خانواده یا آب و هوا باشد. آقای ابراهیمی خیلی ناراحت شد و زمانیکه به دکتر مراجعه کردیم، معلوم شد که من باردار هستم. ما خیلی متعجب شده بودیم. دکتر به ما گفت: این بچه نتیجه زحمات و تلاشهای شما برای اهل بیت علیهم السلام است که شما در این مدت و در گویان متحمل آن شدید. دخترم در سال1383 به دنیا آمد؛ اما شهید ابراهیمی هیچگاه دختر خود را ندید؛ چرا که، فاطمه (دخترم) سه روز بعد از تحویل پیکر شهید ابراهیمی؛ به دنیا آمد.
نام «فاطمه» را خود شما انتخاب کردید، یا اینکه از قبل و با یکدیگر، این نام را برگزیده بودید؟
ما از قبل انتخاب کرده بودیم. ایشان گفته بود: اگر فرزندم پسر باشد، دوست دارم نامش را «حسین» بگذارم تا مانند پدرم، «شیخ حسین» روضهخوان امام حسین علیه السلام شود. زمانیکه متوجه شدیم، فرزندمان دختر است، گمان کردم ایشان ناراحت شد لذا به این خاطر از ایشان پرسیدم آیا شما از اینکه فرزندمان
دختر است، ناراحت شدید که ایشان در پاسخ گفت: خیر، «فاطمه» مادر «حسین» است و نام دخترمان را «فاطمه» میگذاریم.
علت سفر شما به گویان چه بود؟
سال ۷۹ آقای در قالب یک گروه تجاری جهت شناسایی منطقه گویان و بررسی شرایط برای کار فرهنگی، به این کشور سفر کرد. بعد از سه ماه از این سفر بازمی گردد و گزارش جامع و کاملی از گویان ارائه میکند که در نهایت سبب رضایت مسئول وقت جامعه المصطفی و اعزام آقای ابراهیمی به عنوان مسئول ایجاد کالج اسلامی به کشور گویان میشود. من و خانواده آقای ابراهیمی، به خصوص مادر ایشان، به هیچ وجه موافق این سفر نبودیم. مادر آقای ابراهیمی میگفت: شما میخواهید جایی بروید که هیچ ایرانی در آنجا وجود ندارد، به خصوص اینکه همسر شما هم زن جوانی است و وجود ایشان در آنجا و در آن کشور غریب، خطرناک است. آقای ابراهیمی در جواب مادر خود گفت: «من به عشق اهل بیت علیهم السلام میروم و خودشان هم به ما کمک میکنند.» آقای ابراهیمی آنقدر نسبت به کار خود توضیح داد تا در نهایت، همگی متقاعد شدیم و پذیرفتیم و در نهایت، ۲۵اسفند ۱۳۸۰ به سمت گویان حرکت کردیم.
ما به صورت ترانزیتی رفتیم. ابتدا به هلند سپس ونزوئلا و بعد به ترینیداد و از آنجا نیز به گویان رفتیم.
برای شما سخت نبود که کار و محل زندگی خود را رها کرده و به کشور غریبی میروید که حتی سفارتخانهای هم در آنجا وجود نداشت؟
طبیعتاً مشکلات فراوانی داشتم. آموزش و پرورش، به دلیل اینکه ما برای کار تبلیغی به گویان میرفتیم، مخالفتی نکرد و به من مرخصی بدون حقوق داد و به مدت 2سال به این کشور رفتم. البته اعتقاد من این است که وقتی یک خانم با آقایی ازدواج میکند، وظیفهاش این است که در خوشیها و ناخوشیها با همسرش همراه باشد و همچنین به دلیل اینکه در ابتدا قرار بود آقای ابراهیمی
به مدت یک سال به گویان برود، من نمیتوانستم ایشان را تنها بگذارم. هرچند به دلیل عملکرد خوب و مثبتی که آقای ابراهیمی داشت، مأموریت ایشان تمدید شد و قرار شد که یکسال دیگر، آقای ابراهیمی در این کشور بماند.
با این حال، زمانیکه به گویان رسیدیم و وارد فضای جامعه شدیم، بسیار متعجب شدم و با تحیر فراوان با خود گفتم که ما کجا آمدهایم! احساس میکردم که آنجا آخر دنیا است! ما شب به این کشور رسیدیم و فاصله فرودگاه تا شهر نیز بسیار زیاد بود. مسیر ما آکنده از درخت و سراسر جنگل بود. در آنجا به آقای ابراهیمی گفتم که اگر صد نفر را هم در اینجا به قتل برسانند، هیچکس متوجه نمیشود. عجیب اینکه حدود 2سال بعد، آقای ابراهیمی را در این جنگلها به شهادت رساندند و هیچکس هم متوجه نشد و اگر فشار ایران نبود و خودشان جنازه را تحویل نمیدادند، شاید سالها، پیکر ایشان مخفی میماند.
گویان کشور عقب افتادهای بود و من یک بار به آقای ابراهیمی گفتم که شما با این سطح سواد و با این اطلاعات جامعی که داری، چرا به این کشور آمدهای؟ ایشان در جواب من میگفت: شما اصل هدف را گم نکن و ببین که ما برای چه هدفی به این کشور آمدهایم. من اینجا برای خوشگذرانی نیامدهام و آمدهام تا برای اهل بیت علیهم السلام کار کنم.
در صرف اموال بیت المال دقت کنیم
در ابتدا، فردی قرار بود که مکانی را برای آموزش تهیه کند. وی مکانی مسکونی را خریداری کرده بود؛ اما آقای ابراهیمی مخالفت کرد؛ چرا که مکان مسکونی، فضای مناسبی برای برگزاری کلاسهای آموزشی نیست. در نهایت، فضای دیگری خریداری شد. برای مدتی در همان ساختمانی که برای کالج اسلامی تهیه شده بود، زندگی کردیم. طبقات مختلف را آماده کردیم و اتاقها را مهیای فضای آموزشی ساختیم. آقای ابراهیمی، کامپیوترها را تدارک دید و با یکدیگر، کتابهایی را که از قبل آورده بودیم، در کتابخانهها قرار دادیم. ایشان لباس کارگری پوشید و در و دیوارهای کالج را رنگآمیزی کرد.
حتی گاهی اوقات شبها با یکدیگر جلو درب کالج را با آب و جارو تمیز میکردیم. آقای ابراهیمی همیشه تأکید میکرد: خودمان تا آنجا که میتوانیم کار کنیم تا هزینه غیر لازم از اموال بیتالمال پرداخت نکنیم و در صرف اموال بیت المال دقت کنیم.
چند ماه بعد از آمادهسازی کالج، خانهای تهیه کردیم؛ در آنجا مستقر شدیم و آقای ابراهیمی هر روز از منزل به کالج میرفت و برای ناهار به منزل باز میگشت و دو مرتبه به کالج میرفت و تا آخر شب در آنجا به دنبال کارها بود. ایشان دست تنها بود و یک ایرانی هم آنجا نبود که کمک حال ایشان باشد و لذا گاهی اوقات خودم با ایشان به کالج میرفتم و در کارها به ایشان کمک میکردم. آقای ابراهیمی به تنهایی به اندازه چند نفر کار میکرد.
گویان به لحاظ آب و هوایی در وضعیت بسیار بدی قرار داشت. آنقدر آب آشامیدنی این کشور بد بود که وقتی حمام میرفتیم و دوش میگرفتیم، کف حمام، کاملاً زرد میشد. آب آشامیدنی آنجا بسیار کثیف بود و برای آب خوردن از آب تصفیه شده استفاده میکردیم. هوای گویان هم در وضعیت متعادلی قرار نداشت، یا آفتابی و سوزان بود و یا آنقدر باران میآمد که سیل به راه میافتاد.
با مردم گویان مشکلی نداشتید؟ آیا میتوانستید به راحتی با یکدیگر ارتباط برقرار کنید؟
خیر. در خیابان که راه میرفتم، به دلیل حجابی که داشتم، زمانی که آقایان از کنار من عبور میکردند، به بنده سلام میکردند و میگفتند: سلام sister. با اینکه به زبان انگلیسی صحبت میکردند؛ در مواجهه با مسلمانان، hello یا hi نمیگفتند و میگفتند سلام. جالب توجه این که برای خداحافظی هم سلام میگفتند.
شبی که آقای ابراهیمی ربوده شد، صبح آن روز در جستوجوی اجاره کردن محلی برای عدهای از شیعیانی بود که از یکی از جزایر گویان به کالج اسلامی
میآمدند. ایشان مقدمات حضور این گروه از شیعیان را فراهم کرده بودند و قرار بود فردای آن روز، برای کرایه محل، قراردادی بسته شود تا شرایط برای حضور شیعیانی که چند روز آینده به کالج اسلامی میآمدند، آماده شود.
از چگونگی شهادت پر ابهام شهید ابراهیمی بفرمایید.
فردی به نام «موسی» در کالج اسلامی مشغول کار بود. این فرد قبل از حضور ما در گویان، در کالج اسلامی کار میکرد و کارهای مختلفی در کالج انجام میداد. آقای ابراهیمی، اتاقی در همان کالج به موسی داده بود و همانجا زندگی میکرد. شب حادثه، من در آشپزخانه مشغول کار بودم که تلفن زنگ خورد. موسی به آقای ابراهیمی گفت که باید به کالج برود؛ زیرا مشکلی پیش آمده و سقف اتاق کامپیوتر، نَم داده و آب در حال چکیدن بر روی کامپیوترهاست. گفتم الان دیر وقت است و بگذارید برای فردا. آقای ابراهیمی گفت: ممکن است تا فردا مشکلی پیش بیاید و اموال بیت المال صدمه ببیند. گفتم اگر میروی، برو؛ اما سریع برگرد. گفت: اگر نگران میشوی، بیا باهم برویم. من آن روز، برعکس روزهای دیگر که معمولاً با ایشان به کالج میرفتم، به دلیل فعالیت زیاد و همچنین به دلیل اینکه وضعیت بدنی مناسبی نداشتم، توان کافی برای همراهی با آقای ابراهیمی را نداشتم.
دقایقی بعد آقای ابراهیمی زنگ زد و گفت: هیچ خبر و مشکلی نبوده و میخواهم به منزل بیایم؛ شما نگران نباشید. گوشی را قطع کردم و منتظر آقای ابراهیمی شدم؛ اما ساعتها در حال گذر بود و هیچ خبری از ایشان نشد. به موبایلش هم زنگ میزدم، پاسخگو نبود، با کالج تماس گرفتم، کسی جواب نداد. خیلی نگران شدم. نگرانی مرا نمیتوانید درک کنید. تصور کنید، من هشت ماهه باردار و در یک کشور غریب بودم؛ هیچ همزبانی نداشتم و امیدم بعد از خدا و اهل بیت علیهم السلام، به آقای ابراهیمی بود. یک روز به آقای ابراهیمی گفتم که اگر شما روزی بروید و دیگر برنگردید، تکلیف من در اینجا چه میشود؟ ایشان گفت: شما خدا را دارید. گفتم: درست است که من خدا
را دارم؛ ولی من به عنوان یک زن در این کشور غریب، وحشت میکنم، همینطور هم شد.
نیمه شب، حدود ساعت یک، با یکی از دوستان آقای ابراهیمی در گویان به نام اسامه یوسف که یکی از شیعیان این کشور بود، تماس گرفتم. به او گفتم که آقای ابراهیمی، ساعاتی است که از منزل بیرون رفته و هنوز برنگشته است؛ لطفاً شما پیگیری کنید. گفت: شما قطع کنید؛ من پیگیری میکنم و به شما خبر میدهم. ساعتی گذشت؛ اما خبری نشد. دومرتبه خودم تماس گرفتم. گفت: شیخ ابراهیمیkidnap . گفتم: یعنی چی؟ گفت: شیخ ابراهیمی را ربودند. ناگهان از حال رفتم.
ظاهراً تیری هم به سمت موسی شلیک کرده بودند؛ البته به او نزدند و به کنار پای موسی شلیک کردند و تیر بعد از برخورد با زمین، به پای موسی برخورد کرده تنها خراشی پیدا میکند و به بیمارستان منتقل میشود. آنطور که بعدها به ما توضیح دادند، ظاهراً این کار نیز برنامهریزی شده بوده و اتفاقی نبوده است.
دقیقاً روز ربایش با تعطیلی 14روزه مسیحیان مصادف بود و کشور نیز عملاً در تعطیلی فرو رفته بود. آنها به شکلی برنامهریزی کرده بودند که پس از ربایش، به هیچ ارگان و سازمانی دسترسی نداشته باشیم؛ همه جا در تعطیلی به سر میبرد. با آقای سبحانی، سفیر ایران در ونزوئلا تماس گرفتم و ماجرا را برای ایشان تعریف کردم. آقای سبحانی به من گفت: خانوادهام را برای تعطیلات به یکی از شهرهای ونزوئلا بردهام؛ اما برای پیگیری این قضیه برخواهم گشت. آقای سبحانی فردای آن روز به گویان آمد و پیگیریهای فراوان کرد؛ اما بعد از مدتی با تعجب به من گفت: هیچ چیزی به من نمیگویند و پلیس با من هیچگونه همکاری نکرده و هیچ کمکی نمیکند.
من با تهران تماس گرفتم و با هرکسی که میتوانست کاری انجام دهد، ماجرا را گفتم. تعدادی از خانمهای گویان که با آنها رابطه دوستی داشتیم، چند
روزی به منزل ما آمدند که من تنها نباشم.
از فردای شب حادثه، پلیس گویان دائماً به منزل ما رفت و آمد داشت و مدام مرا مورد بازجویی قرار میداد و سؤالات مختلفی از من میکرد: علت حضور ما در گویان، علت ربایش آقای ابراهیمی و مواردی از این دست. من و آقای ابراهیمی از قبل قرار گذاشته بودیم که اگر اتفاقی افتاد، بگوییم ما در ایران کار تجاری میکردیم و بر اساس دین اسلام، بایستی بخشی از پول خود را به عنوان خمس و زکات پرداخت کنیم؛ لذا بخشی از پول خود را به گویان آوردهایم تا در جهت خیر به تعدادی از کسانی که سواد ندارند، به صورت رایگان علمآموزی کنیم. من هم دقیقاً این را به بازجویان و پلیس گویان گفتم. افراد مختلف به منزل ما رفت و آمد میکردند و من نیز دائماً بر روی مبل نشسته بودم و به سؤالات آنها پاسخ میگفتم؛ به طوری که هنگام شب، پاهای من وَرم میکرد.
شبها تا صبح از نگرانی، ذکر میگفتم و دعا میکردم. به دلیل اینکه وضعیت مناسبی به خاطر بارداریام نداشتم، امکان بازگشت من به ایران نبود. لذا بعد از دو هفته، مادر و عموی من برای کمک به گویان آمدند. 34روز از زمان ربایش شهید ابراهیمی گذشته بود که یک شب در حال خواندن آیهای از قرآن بودم که روایت شده است، اگر این آیه صد مرتبه خوانده شود، گمشده خود را پیدا خواهید کرد. بعد از پایان این صد مرتبه، در حدود ساعت یک خواستم استراحتی کنم؛ هنوز چشمانم را بر روی هم نگذاشتم که تلفن زنگ خورد. گوشی را برداشتم. خانمی گفت: من خبرنگار هستم؛ جسد شوهر شما را پیدا کردهام؛ پلیس به شما در این زمینه اطلاعی داده است؟ با شنیدن این خبر ناگهان از حال رفتم.
حدود 20دقیقه نگذشته بود که زنگ خانه خورد. آنقدر آدم جلوی در منزل ما جمع شده بود که گویی صحرای محشر است. از تمام روزنامهها، خبرگزاریها، صدا و سیما و رسانههای مختلف جلوی در منزل ما جمع شده و عکسهایی از پیکر شهید ابراهیمی گرفته بودند تا برای شناسایی به ما نشان
دهند. حال بنده خیلی بد بود، به طوری که عموی من اجازه خارج شدن از خانه را به من نمیداد. عموی من، فیلم را دید و تمام کسانی را که در جلو در تجمع کرده بودند، متفرق کرد. بعد از دقایقی به منزل بازگشت و گفت: اینها دروغ میگویند جسدی که من دیدم، به هیچ وجه جسد آقا محمدحسن نبود و کس دیگری بود. شروع کرد به ما دلداری دادن و در نهایت، ما نیز پذیرفتیم و قانع شدیم و گمان کردیم که راست میگوید. آن شب تا صبح بیدار و دائماً در حال دعا و راز و نیاز بودیم.
اول صبح، چند ماشین پلیس جلو در منزل ما آمدند تا مرا به برای شناسایی جسد ببرند. عموی من مخالفت کرد و گفت: ایشان باردار است و وضعیت خوبی ندارد و ممکن است آنجا حالش خراب شود و بچهاش سقط گردد. در نهایت خودش رفت. از آنجا با من تماس گرفت و گفت: وقتی شیخ حسن از منزل خارج شد، دقیقاً چه لباسی پوشیده بود؟ به او گفتم. گفت: روی زیرپوش شیخ حسن علامتی نبود؟ به او گفتم. دو مرتبه پرسید: در بدن شیخ محمدحسن نشانهای وجود دارد تا ما بتوانیم او را تشخیص دهیم؟ گفتم: بله، یک دندان فلزی در دهانش دارد.
تیم کارشناسی و تجسسی که از ایران آمده بود، به عموی من گفتند که ما به این نکته رسیدهایم که حجتالاسلام ابراهیمی را به شهادت رساندهاند؛ اما هنوز نمیدانیم توسط چه کسی و در کجا به شهادت رسیده است.
زمانی که عموی من به منزل بازگشت، از او راجع به وضعیت شهید ابراهیمی را جویا شدم که به من گفت: مشکلی پیش نیامده و حداکثر تا دو سه روز آینده بازمیگردد. سپس برای تهیه بلیت برای بازگشت به ایران، از منزل خارج شد. به عمو گفته بودند که هرچه سریعتر، خانواده شهید ابراهیمی را از گویان خارج کنید؛ چرا که ممکن است همسر و فرزند ایشان را هم به قتل برسانند؛ مدتی است که اینها را نیز زیر نظر دارند.
دو روز قبل از خروج ما از گویان، دخترم به دنیا آمد و در نهایت و پس از
شناسایی دقیق جنازه توسط عموی بنده و به صورت کاملاً مخفیانه و به نحوی که هیچکس متوجه نشود، از گویان خارج شدیم. خروج ما از گویان، در صورتی بود که من هنوز از شهادت شهید ابراهیمی خبری نداشتم.
کجا با پیکر شهید ابراهیمی روبه رو شدید؟
زمانی که ما به قم رسیدیم، 10روز از تولد دخترم گذشته بود. تمام اقوام و آشنایان از شهادت شهید ابراهیمی خبر داشتند و تنها من بودم که خبر نداشتم. تا اینکه فردای آن روز، پدر شهید ابراهیمی خبر شهادت شیخ محمدحسن را به من دادند؛ اما من به هیچ وجه نتوانستم پیکر اصلی شهید ابراهیمی را ببینم و خواستم تصویری که از شهید ابراهیمی در زمان زنده بودنشان داشتم، همواره در ذهنم بماند؛ چرا که وضعیت شهادت ایشان بسیار دردناک بود: نیمهای از سر شهید ابراهیمی به دلیل تیرهای فراوان، کاملاً از بین رفته و تنها نیمی از سر مانده بود و همان را نیز در ملحفهای جدا از پیکر قرار داده بودند. انگشتانش را قطع کرده بودند، ناخنهایش را کشیده بودند و سینه شهید به واسطه ضربات سنگین و یا احتمالاً سوزاندن، کاملاً سیاه شده بود.
آیا هنوز مشخص نشده که چه کسی حجتالاسلام ابراهیمی را به شهادت رسانده است؟
زمانی که در گویان بودیم، خانم شیعهای که از دوستان ما و کارکنان وزارت کشور گویان بود، با منزل ما تماس گرفت و گفت: من دیگر نمیتوانم به منزل شما بیایم؛ چرا که ما نیز زیرنظر هستیم! فقط باید مطالبی به شما بگویم: نامههای فراوانی از سوی افراد و گروههای مختلف به وزارت اطلاعات گویان، علیه حجتالاسلام ابراهیمی مبنی بر تروریست بودن و حضور ایشان در بمبگذاریهای گوناگون، به ویژه 11 سپتامبر آمده بود که بر این اساس، یک هفته قبل از ربایش شهید ابراهیمی یک هیأت هفت نفره از آمریکا به گویان آمد و جلسه مخفیانه برگزار کردند. در این جلسه گفته بودند که تعدادی شیعه در گویان به رهبری یک ایرانی وجود دارند که با وجود اندک
بودنشان کارهای ریشهای و مهمی انجام میدهند و در حال شیعه کردن مردم هستند و ممکن است برای کشور خطرناک باشد.
هماکنون چه خواستهای از شهید ابراهیمی دارید؟
تنها خواسته من این است که دست مرا بگیرند و مرا شفاعت کنند.
قابل توجه این که،همه مطالب این مقاله درمصاحبه با همسر وبرادر شهید تهیه شده است.
پدر: فر جالله
ولادت: 1312 ش.
وفات: 1397 ش.
مدفن: قم، حرم مطهر.
الیاس صالحی
احمد احمدی در 15 شهریور سال ۱۳۱۲ش، در روستای کهکدان از توابع شهرستان ملایر در خانوادهای کشاورز و مذهبی به دنیا آمد، پدر او «فرج اﷲ» شغل کشاورزی داشت و دارای سواد مکتبخانهای بود. پدر بزرگ او، ملّای با سوادی بود به نام «ملا فرخ»، پدربزرگش صباغی (رنگرزی) کوچکی داشت و کشاورزی نیز میکرد. ملا فرخ اهل تلاوت قرآن و مطالعه رساله و عین الحیات بود که این ویژگی، در یک روستا در 120 سال پیش نکته قابل توجهی بود. پدر ایشان اهل نماز شب، تلاوت قرآن در صبح و عشق اهل بیت علیهم السلام بود و علاقه خاصی به روحانیان داشت و عشق اهل بیت علیهم السلام و امیرالمؤمنین علیه السلام در دل او میجوشید و اگر کسی به امیرالمؤمنین علیه السلام کماعتنایی میکرد، بر آشفته میشد. پدر از دسترنج خود و باغ انگوری که داشت انفاق میکرد و از این کار لذت بسیار میبرد. منزل آنها در مجاورت مسجد بود که به گفته خود دکتر احمدی در تعمیق باورهای دینی
آنها نقش مهمی داشت، مادرش یک زن روستایی ساده به نام «ایران» بود. پدر و مادر او از هوش بالایی برخوردار و خانواده پدری ایشان به باهوشی معروف بودند. آقای احمدی فرزند کوچک خانواده بود و یک خواهر و دو برادر بزرگتر داشت که هر دو کشاورز بودند.(1)
حجتالاسلام دکتر احمدی در سال 1338 ازدواج کرد؛ که ثمره این ازدواج دو دختر و شش پسر است.(2)
دکتر احمدی از همان کودکی به علمآموزی علاقه وافری داشت و چنان که خود نقل میکرد، در 5 یا 6 سالگی از پدرش که به ملایر رفته بود، خواسته بود که برایش دوات، قلم و کاغد بخرد و پدرش نیز این اقلام را برایش خرید و آقای احمدی تا صبح از خوشحالی خوابش نبرد.(3)از اولین معلمان دکتر احمدی، پدر و برادرش بودند. وی از 5 سالگی به مکتب رفت و نزد برادر خود که با سواد بود، خواندن را شروع کرد و روخوانی قرآن را طی دو ماه فرا گرفت. سپس
به خواندن کتابهای دیگر، مانند معراجالسعاده و عینالحیات و شاهنامهای که مادرش از روستای مجاور برایش تهیه کرد، روی آورد و این آثار را علاوه بر مطالعه شخصی برای دیگران میخواند.(4)
دکتر احمدی آموختن عربی را از جامعالمقدمات شروع کرد و در کنار کشاورزی درس نیز میخواند.(5)در ۱۷ سالگی بدون استاد، تمام صرف و نیمی از نحو را به خوبی خواند و سپس در سال ۱۳۳۱ وارد حوزه علمیه بروجرد شد و در طول پنج سال - که فصل زراعت را نیز به روستا میرفت - تا نیمه دوم سطح را خواند.(6)
1) فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی، ص389 و 390.
2) فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی ، ص 417.
3) فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی ، ص 391.
4) فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی ، ص 392.
5) فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی ، ص393.
6) سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
در سال 1336 به حوزه قم آمد و تا سال ۱۳۴۵ علاوه بر خواندن دروس خارج و فلسفه و تفسیر در حوزه، از دانشگاه تهران لیسانس فلسفه گرفت و معلم شد. در سال ۱۳۴۸ کارشناسی ارشد فلسفه غرب را گرفت و در سال ۱۳۵۸ دکترای فلسفه غرب را از دانشگاه تهران دریافت کرد. در سال ۱۳۵۳ به دعوت گروه فلسفه غرب دانشگاه تهران، عضو هیأت علمی آن گروه شد(1)و بیش از دو دهه به تدریس فلسفه تطبیقی در مقطع دکتری این دانشگاه اهتمام داشت.(2)
حجتالاسلام و المسلمین احمدی در حوزه بروجرد از محضر استادانی همچون، آیت اﷲ حاج شیخ علی محمد بروجردی (درس خارج)؛ آیت اﷲ حاج شیخ احمد فیضی (دروس سطح)؛ آیت اﷲ حاج شیخ صاحب الزمانی (دروس سطح) و حضرت حجتالاسلام والمسلمین حاج شیخ غلامرضا مولانا (دروس مقدمات و فلسفه و کلام کسب) فیض کرد.(3)
ایشان بعد از تحصیلات مقدماتی در سال ۱۳۳۶ به حوزه علمیه قم رفت و درس فقه و اصول را نزد مراجعی همچون آیت اﷲ بروجردی، (درس خارج)؛ امام خمینی، (درس خارج)؛ آیت اﷲ طباطبایی سلطانی، (درس کفایه)؛ آیت اﷲ شهابالدین نجفی، (درس خارج)؛ آیت اﷲ محقق داماد، (درس خارج)؛ آیت اﷲ حسین نوری، (درس سطح)؛ آیت اﷲ حاج میرزا علی مشکینی، (درس سطح)؛ مدّت ۲۰ سال از محضر نورانی فیلسوف الهی و مفسّر بزرگ قرآن، علاّمه طباطبایی فیض برد و ذخیره علمی و اخلافی خود را مرهون تلمذ در محضر آن عالم ربانی میدانست. دروس تفسیر و فلسفه اسلامی را در سطوح عالی (اسفار و شفا)(4)
و
کتاب برهان شفا و چهار جلد بحار شامل توحید و معاد را نزد علامه خواند.(1)
در دانشگاه تهران نیز بیشترین استفاده را از درس استاد مرحوم دکتر یحیی مهدوی برد.(2)
دکتر احمد احمدی، یکی از معدود چهرههای فرهیخته حوزه و دانشگاه بود که در هر دو نهاد علمی فرهنگی، هم درس خوانده و هم تدریس کرده است. ایشان در تعلیم و تربیت شاگردان، تلاش و کوشائی، تزیّن به تواضع و فروتنی و تخلق به اخلاق حمیده اسلامی نمونه کامل بود. ایشان از سال ۱۳۵۲ عضو هیأت علمی دانشگاه تهران بود و فلسفه اسلامی و فلسفه غرب و فلسفه تطبیقی را در مقطع دکتری تدریس کرده است.(3)
دکتر احمدی همچنین راهنمایی، مشاوره و یا داوری، صدها پایاننامه در زمینه زبان و ادبیات فارسی، عربی، تفسیر، فلسفه و کلام اسلامی و فلسفه غرب، بویژه در مقطع دکتری فلسفه تطبیقی را در کارنامه دارد.(4)
دکتر احمدی در کنار تربیت شمار فراوانی از طلبههای فاضل و دانشجویان، آثار ارزشمندی در قالب کتاب و مقاله منتشر کرده است که میتوان به نمونههای زیر اشاره کرد:
کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت) به چاپ رسیده است)؛
تأملات در فلسفه اولی (ترجمه)، رنه دکارت، انتشارات سمت، چاپ پنجم، ۱۳۸۵؛
نقد تفکر فلسفی غرب (ترجمه)، اتین ژیلسون، انتشارات سمت، چاپ دوم، ۱۳۸۵؛
ترجمه تأسیس مابعدالطبیعه اخلاق کانت (ترجمه از آلمانی)، رساله دکتری، استاد راهنما، یحیی مهدوی، دانشگده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 1358؛
پادزهر (در دفع انکار نزول وحی)، نشر بوستان قم. (این کتاب پاسخی فشرده به کتاب بسط تجربه نبوی اثر دکتر سروش است)؛
مختارات من نصوص الفلسفه الاسلامیه، غلامحسین ابراهیمی دینانی و احمد احمدی، تهران: سمت، ۱۳۸۰؛
تأسیس ما بعدالطبیعه اخلاق، امانوئل کانت، احمد احمدی (مترجم)؛
پیرامون فلسفه دکارت و علیت در فلسفه هیوم (جنگ اندیشه 8) دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1378 (شامل دو سخنرانی با عنوانهای علیت در فلسفه هیوم و فلسفه دکارت و جایگاه ظهور آن در مؤسسه توسعه دانش و پژوهش ایران در سال 1376)؛
پیوند هست و باید (جنگ اندیشه 2) تهران، مؤسسه توسعه دانش و پژوهش ایران، 1380؛
تصحیح اعتقادی جلد ششم اسفار، (الحکمةالمتعالیة فی الاسفار الاربعة) ملاصدرا، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1381.
دانش خانواده، بخش «ازدواج و پیشگیری در اسلام» مؤلفان همکار، دکتر حسین محمودیان، دکتر محمدرضا شرفی، دکتر سهیلا خوشبین، انتشارات سمت، 1383.(1)
1) فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی، ص 498.
ترجمه نارسا از متنی مقدس، عیار، شماره 24، 1390؛
جایگاه دکارت در تاریخ فلسفه، کتاب ماه فلسفه، 1390؛
اخلاق علامه و یک بحث فلسفی، یادنامه علامه طباطبایی، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1362، ص169 -186؛
نقد نقد کانت، ماهنامه اطلاعات حکمت و معرفت، 1389؛
ناخنکی بر کار مردی سترگ، خرده نقدی بر ترجمه نهجالبلاغه، آینه پژوهش، شماره 122، 1389؛
قضایای چهارگانه کانت و نقد آنها، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ١٣٨٩؛
بحث ماهیت و وجود در ابن سینا و ابن رشد و نقد آن، حکمت سینوی، مشکوة النور، 1388؛
تبیین ماهیت حقّ، نقدی بر اعلامیه حقوق بشر، بزرگداشت آیت اﷲ قبلهای، دانشکده علوم قضایی، 1387؛
عقل در ابن سینا و ابن رشد، کنفرانس بررسی اندیشههای ابن سینا و ابن رشد، 1387؛
ادراک حسّی از دیدگاه ابن سینا و کانت، استانداری همدان، 1386؛
ماهیت و جعل از دیدگاه میرداماد، یادنامه میرداماد و میرفندرسکی، فرهنگستان علوم، 1384؛
اصالت وجود یا ماهیت: شناختشناسی و هستیشناسی، پژوهشهای فلسفی – کلامی، شماره 26، 1384؛
باز اسپید، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره 176، 1384؛
ارتباط فیزیک و متافیزیک، فروغ اندیشه، 1383؛
جستاری در باب امکان در فلسفه کانت، نامه مفید، شماره ٣٩، 1382؛
ایزوتسو و زبان وحی، سخنگوی شرق و غرب (مجموعه مقالات همایش بزرگداشت پروفسور ایزوتسو)، 1382؛
ماهیت تجربه حسّی، مجله علوم انسانی دانشگاه شهید چمران اهواز، 1381؛
چالشهای فرهنگی با رویکردی به مباحث کلام جدید، مشکوة، شماره ٧١، 1380؛
مغالطه کنه و وجه در نظریه تکثر قرائت دین، ظفر، 1380؛
قضیه شرطی همان حملی است، نشریه علامه، شماره 2، 1380؛
چالشهای فرهنگی با رویکردی به مباحث کلام جدید، مشکوة، شماره 7، 1380؛
سنت و مدرنیته، اندیشه حوزه/ شماره ٢٣، ١٣٧٩؛
گزارشهای علمی عقل و رابطه آن با دین و عرفان، نشریه علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم، شماره ١٠، 1379؛
اعتبار و روایی قرائتهای مختلف از دین، کیهان فرهنگی، شماره ١٧٢، 1379؛
ضرورت، فصلنامه فلسفه دانشکده علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره 1، 1379؛
خلط شناختشناسی و هستیشناسی در نزاع اصالت وجود و اصالت ماهیت، مجله پژوهش و حوزه، 1379؛
ریشه اصلی کشمکشها، بازتاب اندیشه، شماره 1و 2، 1379؛
برنتانو و نظریه التفاتی بودن آگاهی، مدرس علوم انسانی، شماره 17، 1379؛
امکان و چگونگی علم دینی، روش شناسی علوم انسانی، شماره 20، 1378؛
تجربه حسی و رابطه آن با کلیت و استقرا، خردنامه صدرا، شماره 16، 1378؛
نمونهای از مطالعات میان رشتهای: اصل هوهویت: مفصل فلسفه و روانشناسی، سخن سمت، 1378؛
دروس عمومی: گذشته، حال و آینده، سخن سمت، شماره ٥، ١٣78؛
علم تصور است یا تصدیق، فصلنامه دانشکده ادبیات دانشگاه اصفهان، شماره 16 و 17، 1378؛
نمونهای از مطالعات میان رشتهای: اصل هویت، سخن سمت، شماره ٥، 1378؛
تفسیر قرائتی دیگر از آیات اول سوره روم، بینات، شماره ١٨، 1377؛
ریشهیابی تعارض علم و دین، پیام حوزه، شماره ٢٠، 1377؛
امکان و چگونگی علم دینی، حوزه و دانشگاه، شماره 20، 1378؛
مسئله وجود در فلسفه ابن سینا، مدرس علوم انسانی، شماره 5، 1376؛
مربّی خاموش (= عاشورا)، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1376؛
بلای تقلید در ترجمه قرآن کریم، بینات، شماره 13، 1376؛
شورای عالی انقلاب فرهنگی؛ مسئولیتهای آینده، کیهان فرهنگی، شماره 132، 1376؛
دعاهای اهل بیت عالیترین مکتب تربیتی، سمینار اهلالبیت، واشنگتن، 1375؛
موقعیت و عظمت ملاصدرا و مکتب او، خردنامه صدرا، شماره 3، 1375؛
سکولاریسم و فرهنگ، نامه فرهنگ، شماره 21، 1375؛
نقدی بر نظریه هیوم در باب علیت، یادنامه آیت اﷲ حسنزاده آملی، پژوهشگاه علوم انسانی، 1374؛
گامی در جهت حلّ نزاع میان اصالت وجود و اصالت ماهیت، یادنامه حکیم سبزواری، تربیت معلم سبزوار، 1374؛
لاهیجی و اصالت ماهیت، یادنامه حکیم لاهیجی، وزارت ارشاد، 1374؛
مناجات نظامی، زخمه روح، نشریه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، شماره 129 - 132، 1373؛
ضرورت ترجمهای آکادمیک از قرآن کریم، بینات، شماره 3، 1373؛
مباحث بنیادی علوم انسانی، مصباح، شماره 9، 1373؛
پیرامون سمپوزیوم اسلام و مسیحیت اورتودوکس، رشد آموزش معارف اسلامی، شماره 12، 1370؛
تبدل حواس در مولانا و ابن فارض، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 1370؛
در مکتب تجربه، رشد آموزش معارف اسلامی، شماره 9 و 10، 1369؛
سعدی و حسن و قبح افعال، ذکر جمیل سعدی (مجموعه مقاله)، 1364؛
برای عرضه به غرب چه داریم؟ با کدام شیوه، کیهان فرهنگی، شماره 3، 1363؛
اصل علیت و رابطه آن با تشکیک وجود، یادنامه مرحوم شهید قدّوسی، نشر شفق، 1363؛
شناختشناسی وجود و عدم، مجموعه مقالات بزرگداشت دکتر جهانگیری؛
ملاحظاتی کوتاه برای ورود به تفکر افلاطون، شریعه خرد، مجموعه مقالات کنگره بزرگداشت استاد جعفری؛
رابطه عقل و عرفان، مجله دانشگاه باقرالعلوم قم، شماره ٢؛
فرضیهها و کارآمدیهای فلسفه در خدمت به دین، پگاه حوزه، شماره ٥٣؛
زمان از نظر صدرا و کانت و نقد نظر کانت، همایش صدرا، شیراز؛
اتحاد عالم و معلوم و تأثیر آن در بحث علیت؛
ماهیت تجربه حسّی، مجله علوم انسانی دانشگاه شهید چمران اهواز؛
پیوند هست و باید، مؤسسه توسعه دانش و پژوهش؛
ماهیت حمل؛
نیت و تأثیر آن در مسائل دینی و اخلاق و قانون؛
رابطه صفات با ذات، مقدمه جلد 6 اسفار، بنیاد صدرا؛
آثار تربیتی اصول عملیه و قواعد فقهیه، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه؛
اسلام و محیط زیست با تأکید بر حمایت از حیوانات، شرکت نفت؛
سهروردی و حکمت عملی، کنگره سهروردی، دانشگاه زنجان؛
اشارهای به حقوق حیوان در اسلام؛
ترجمه مصدر و تمییز در عربی، مجله دانشکده علوم انسانی دانشگاه تبریز؛
بررسی نظر شیخ مفید پیرامون حیات برزخی، مجموعه مقالات کنگره شیخ مفید، دانشگاه قم؛
استغراق در مولانا و ابن فارض، مجله علوم انسانی دانشگاه تهران؛
سعدی و حسن و قبح افعال؛
اساس اخلاق نزد غزالی؛
دریا و سبو یا اخلاق توحیدی و معیار حدّ وسط، کنگره نراقیین، دانشگاه قم؛
کانت و کان تامّه یا تبیین قضّیه وجودی با دیدگاهی ابداعی؛
امکان ترجمه – نقدی بر نظر کواین که میگوید: ترجمه ممکن نیست، دانشگاه تبریز؛
علی و علم غیب، بزرگداشت دکتر جهانگیری؛
مقایسه و نقد ادراک حسی نزد ابن سینا و کانت استانداری همدان، سال ۱۳۸۶؛
حقوق بشر و ضرورت احترام به مقدسات، فقه و حقوق تطبیقی؛
میاندیشم دکارت و انسان معلّق ابن سینا، ارائه شده در جشنواره ابن سینا در دهلی نو.(1)
دکتر احمدی در کنار فعالیتهای متعدد علمی؛ مسئولیتهایی را نیز عهدهدار بودند که از مسئولیتها میتوان موارد زیر را برشمرد:
1.نماینده مردم تهران در هفتمین دوره مجلس شورای اسلامی و چهار سال عضو فعّال کمیسیون آموزش و تحقیقات در مجلس شورای اسلامی که این کمیسیون در تصویب قوانینی مانند حذف تدریجی کنکور نقش بهسزایی داشت.(2)
به همین جهت، در گرماگرم جنگ و درگیریهای گروهکها در بیرون و درون
دانشگاهها به برنامهریزی پرداختند و دکتر احمدی حدود ۲۱ ماه، به جز روزهای پایان هفته که به قم میرفت، شب و روز در دبیرخانه ستاد بود و گاه از ساعت ۶ بامداد تا 5/1 بامداد روز بعد مشغول تهیّه و تکثیر و ارسال برنامهها به دانشگاهها بود. پس از آوردن خانواده از قم به تهران، دیگر تمام وقت درگیر حلّ مشکلات دانشگاهها بود؛ از سفر به بیشتر دانشگاهها، آرام کردن جوّ متشنج آنجا، تبیین برنامهها و توجیه استادان و دانشجویان و... ستاد انقلاب فرهنگی برای دانشگاهها چهار برنامه داشت: تربیت استادِ فراخور انقلاب، تدوین کتاب درسی و مبنایی، تدوین برنامه و تربیت دانشجو. وی میافزاید: «من در تدوین دو برنامه اخیر با سایر اعضا مشترک بودم؛ اما دو برنامه نخست، یعنی تربیت استاد و تدوین کتاب - در بخش علوم انسانی - که دشوارتر و پایدارتر بود، عملاً بر دوش من نهاده شد.»(1)
نقشمحوری در تأسیس دانشگاه تربیت مدرس در سال ۱۳۶۵، به منظور تربیت استادان معارف در دانشگاهها و مدیریت و تدریس (دانشگاهی که در همه رشتهها فقط در سطح کارشناسی ارشد و دکتری دانشجو میپذیرد و دانشآموختگان آن به کسوت استادی در میآیند. این دانشگاه تا امروز بیش از پانزدههزار استاد تربیت کرده و هم اکنون نیز هزاران نفر در آن در حال تحصیل هستند). به گفته دکتر احمدی، او تنها کسی بود که در برابر هجوم مخالفان آن - که گاه خود وزیران علوم بودند! - یکتنه ایستاد و نگذاشت این شجره طیبه را که تاکنون هزاران استاد برای دانشگاهها تربیت کرده است از رشد بازدارند و یا از بُن براندازند.(2)
رئیس دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس از اوایل سال ۱۳۶۱ تا تیرماه ۱۳۷۴ و به دلیل این که دانشگاه نوبنیاد و استاد هم کمیاب بود؛ گاه مدیریت چند گروه و یا تدریس پارهای از دروس بر دوش او میافتاد.(3)
5 . بنیانگذار سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)؛ سازمانی که وظیفهاش تدوین کتاب درسی و کتاب مبنائی در علوم انسانی برای دانشگاهها است و از زمان تأسیس (نیمه دوم سال ١٣۶۴) تا اردیبهشت 1397، 2100 عنوان کتاب را در نزدیک به 39 میلیون نسخه در اختیار دانشجویان و استادان داخل و خارج از کشور(عراق، افعانستان، چینو روسیه) نهاده است.
حجتالاسلام و المسلمین دکتر احمدی، در طول حیات پربار خود، همواره با داشتن دغدغههای فرهنگی، گامهای مهمی در این راه برداشت. بیش از ۳۰ سال در گستره فرهنگ کوشید و در سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت) تلاش کرد تا نیاز دانشگاهها و مؤسسههای پژوهشی کشور را در زمینه پژوهش، تألیف، تصنیف و ترجمه در رشتههای مختلف علوم اسلامی و انسانی پاسخ دهد و ضمن بهرهبرداری از همه ظرفیتهای علمی و فرهنگی کشور، برای اعتلا و توسعه فرهنگ زمینه لازم را فراهم کند.(3)مرور و گاه اصلاح محتوای علمی و اسلامی ۱۱۷۳ کتابی که در سمت منتشر شده است.(4)ویرایش کتابهای سمت در عالیترین سطح انجام گیرد.(5)وی تا آخرین ساعات عمر شریف خود در مسیر بسط و گسترش خردورزی و خدمت دلسوزانه به دانشگاهها قدم برداشت و از پیگیری اهداف مترقی انقلاب اسلامی خصوصاً انقلاب فرهنگی دست بر نداشت. (6)
1) سایت سمت، http://www.samt.ac.ir...
2) خبرگزاری صدا و سیما جمهوری اسلام ایران،http://www.iribnews.ir.
3) خبرگزاری صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.http://www.iribnews.ir.
4) سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
5) سایت سمت، http://www.samt.ac.ir...
6) خبرگزاری صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.http://www.iribnews.ir.
· دکتر احمدی علاوه بر تأثیرگذاری در حوزه اندیشه و اندیشهورزی و خدمات دانشگاهی متعدد، خدمات فرهنگی فراوانی در حوزه نشر داشت و کتابهای ارزشمندی به کوشش و حمایت ایشان منتشر شد. (1)
· از دیگر خدمات علمی حجتالاسلام دکتر احمدی، همکاری با مجله «مکتب اسلام» در زمینه نگاشتن مقاله یا پاسخ به سوالات دینی و ویرایش و مانند آن بود.
· همکاری علمی – پژوهشی با «مؤسسه در راه» حق با همکاری حضرات آیات: خرازی، مصباح و استادی برای جذب و آموزش طلاب، که در این بُرهه عمده فعالیت ایشان تدریس فلسفه غرب و نیز فلسفه اسلامی بود.(2)
· برگزاری دورههای آموزشی برای استادان، دبیران و دانشجویان، پس از پیروزی انقلاب اسلامی در شهرهای مختلف کشور از جمله کرمانشاه، (حدود ۴۰ روز) قم، تهران و اصفهان (هر کدام چندین روز).(3)از جمله فعالیتهای ایشان بود. در ویرایش و مقابله المیزان نیز با علامه طباطبایی همکاری داشتند و نیز همکاری و همراهی با علامه طباطبایی در ویرایش و مقابله برخی مجلدات تفسیر المیزان، از دیگر خدمات علمی و فرهنگی استاد فقید حوزه و دانشگاه است.(4)
· مدیر گروه فلسفه در دانشگاه تهران به مدّت35 ماه در اواخر دهه ۶۰ و اوایل دهه ۷۰ (5)و نیز سالها مشارکت جدّی و فعّال در تدوین برنامههای راهبردی برای دانشگاهها و آموزش و پرورش، بهویژه در علوم انسانی(6)و همچنین مشارکت تخصّصی در تدوین برنامههای درسی و سرفصلهای بسیاری از رشتههای علوم انسانی، حتی برای برخی دانشگاههای غیردولتی، مانند دانشگاه امام صادق علیه السلام، از دیگر فعالیتهای علمی مرحوم دکتر احمدی است. (7)
1) خبرگزاری صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.http://www.iribnews.ir.
2) سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
3) سایت سمت، http://www.samt.ac.ir...
4) فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی، 403.
5) سایت سمت، http://www.samt.ac.ir..
6) سایت سمت، http://www.samt.ac.ir...
7) سایت سمت، http://www.samt.ac.ir...
· سرپرستی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه حدود 14 سال، از نیمه دوم سال ۱۳۶۲ تا سال ۱۳۷۵ و نظارت بر اصلاح آن دسته از آثاری که در پژوهشگاه تالیف تدوین و در سمت منتشره شده است.(1)
· نظارت دقیق و نگارش تقریظ بر هشت جلد از نه جلد نامه باستان، تالیف دکتر میر جلالالدین کزازی. (2)
· ملاحظه و اصلاح کتابهای زبان و نگارش، سخن شیرین فارسی و درّ دری که به عنوان درس عمومی در دانشگاهها تدریس میشوند.(3)
· پیشنهاد تدوین کتاب المنهج القویم را که با عنوان درس عمومی تدریس میشود و نگارش در درس آن، که بدون ذکر نام ایشان منتشر شده است.(4)
در سال ۱۳۶۲ با پیشنهاد ایشان برای تربیت استادان علوم اسلامی در دانشگاهها، جذب خبرگان بدون مدرک دانشگاهی، در ستاد تصویب شد و ایشان، به تنهایی آن را به راه انداخت و ضمن دعوت از استادان بزرگ را از حوزه و دانشگاه امتحانی برگزار شد و شماری از روحانیون دانشمندی که تا آن روز از وجودشان استفاده نمیشد، به دانشگاه رفتند و هماکنون هم آن راه ادامه دارد.(5)
حجتالاسلام دکتر احمدی توصیهها و تذکراتی در مورد کتابهای دینی و تربیت دینی جامعه داشتند؛ از جمله اینکه از منظر ایشان ارزیابی کتابهای درس دینی سخت است؛ اما میتوان برای بیان دلنشین مباجث دینی آن را در قالب رمان، داستان کوتاه و گاه فیلم، به زبان ساده بیان کرد؛ همانگونه که شهید مطهری در کتاب «داستان راستان» برای بیان روایات اسلامی از این شیوه بهره بردهاند. دیگر آنکه رابطه معلم و شاگرد در فضای
تدریس دینی بسیار موثر است و مربی باید با درک فضای کلاس، نیاز دانشآموزان و دانشجویان را به مباحث رصد کند تا بتواند در فضایی سالم و در قالب گفتوگو مطالب دینی را به زبانی مناسب انتقال دهد.
از منظر دکتر احمدی، عرفانهای کاذب و انتشار کتابهای عرفانی کاذب به اسم کتابهای دینی، جنبه سیاسی دارد؛ چون نظامی ما نظام دینی است؛ پس با ابزار به ظاهر دینی با آن برخورد میکنند و نتیجه آن میشود که این همه عرفانهای کاذب و انحرافی به وجود آمده است ولذا اگر بخواهیم پیراسته و پالوده از مسائل خرافی کار کنیم، زمینه بسیار زیاد است. در حوزه دین میتوان برخلاف آنچه در قالبهای خرافه عرضه میکنند یک سلسله امور حقیقی مستند را عرضه کرد و نباید با این کارها درِ عالم غیب را بست و غیب -که یک حقیقت است- را به مشتی خرافه تبدیل کرد.(1)راهکار بیبدیل ایشان برای مقابله با نثر و رواج عرفانهای کاذب و به اصطلاح امروزی (new ages) تمسک به سیره اهل بیت علیهم السلام و تلاش روشمند برای تبیین و تشریح آموزههای معنوی و فضائل اخلافی آن بزرگان است.
یکی از راههای شناخت شخصیت دکتر احمدی، سخن کسانی است که سالیان طولانی با او حشر و نشر داشتند و در محیط علمی، کاری و اجتماعی همنشین، همکلام و همکار دکتر احمدی بودند در ذیل شخصیت دکتر احمدی از منظر چند رفیق و یار چندین ساله اشاره میشود:
دکتر احمدی از چهره های باایمان، متقی، پرتلاش، چه در حوزه و چه دانشگاه است. حضور دکتر احمدی در وزارت آموزش و پرورش، نمونه عینی
1) خبرگزاری مهر، https://www.mehrnews.com.
و مصداق عملی حوزه و دانشگاه بود؛ چرا که توانست همه خوبیهای حوزه را به دانشگاه و همه خوبیهای دانشگاه را با خود به حوزه ببرد. در حوزه نیز طلاب از حضور وی بهره میبردند. جز خیر و خوبی از دکتر احمدی ندیدیم. و ایشان شخصی پرکار بود و احساس مسئولیت، از جمله ویژگیهای بارز وی بوده است؛ به گونهای که تا تک تک جملات رسالههای دکتری را نمیخواند، آنها را رها نمیکرد. وی به فرهنگ ایرانی و گسترش علم در ایران علاقه زیادی داشت و همچنین به شعر، ادبیات فارسی و حافظ و سعدی علاقهمند بود. پاکی، صداقت، دوری از خودنمایی، دوری از مقامطلبی و خدمت به خلق را از دیگر ویژگیهای بارز دکتر احمدی نام برد که از وی یک روحانی تمام عیار ساخته بود.(1)
حداد عادل در جای دیگر درباره دکتر احمدی میگوید:
بزرگترین درسی که مرحوم دکتر احمدی به ما داد این بود، که خداوند هر که را اخلاص داشته باشد، حفظ میکند.(2)
دکتر احمدی از همان دوران طلبگی و دانشجویی، روحانی بسیار مودب، با فرهنگ علاقهمند به علم و تحقیق و فرهیخته و ساده و بالاتر از همه عمیقا متشرع و متدین است و با اینکه به مقامات اجتماعی و فرهنگی بسیار عالی دست یافته بود، در رفتار و کردارش اصلا تغییری دیده نمیشود و دقیقا همان روحانی چهل سال پیش است. از خصوصیات اخلاقی بارز وی، علم دوستی، شهامت و شجاعت و مسئولیتپذیری است و به محض اینکه تشخیص میداد از نظر دینی باید مسئولیتی را بپذیرد، آن را قبول میکرد و با شهامت و شجاعت تا آخر کار استقامت میورزید تا آن را به تمام و کمال میرساند.(3)
دکتر سید مصطفی محقق داماد (رییس گروه مطالعات اسلامی فرهنگستان علوم) در مورد شخصیت دکتر احمدی فرمود: ایشان یک روحانی و استاد با اخلاق و نمونه بود و همه ویژگیهای یک انسان نمونه را داشت. از زمانی که به تهران آمد، از دوره لیسانس تا دکترا، از هیچ فرصتی غفلت نکرد و در آموختن فلسفه از استادان برجسته بهره برد و در حوزه علمیه در موضوعات فقه، اصول و فلسفه به تحقیق و تحصیل پرداخت و نعمتی که خدا به وی داد، این بود که از استادان بهره برد که به عنوان اساتید اخلاق از آنها یاد میشود. ایشان یک روحانی با قناعت بود و تا آخرین ساعات زندگی در کمال مناعت طبع زندگی کرد.(1)وی یک دانشمند، فردی با اخلاق و با تقوا بوده است.
حجتالاسلام دکتر احمدی معلمی نمونه بود. در زمان تدریس، حتی پنج دقیقه کلاس را زودتر تعطیل نمیکرد؛ در حالی که این نکته یکی از ایراداتی بود که به وی وارد میکردند! او شخصی فروتن و خاضع و از ارادتمندان به علامه طباطبایی بود. در مراسم ترحیم علامه طباطبایی، عبای خود را از دوش برداشت و مانند یک خادم جلسه را مدیریت کرد. (2)
دکتر رضا داوری اردکانی در مورد دکتر احمدی میفرماید: حجتالاسلام احمدی دانشمندی به تمام معنا اخلاقی و دیندار بود، و به جرأت میگویم از ایشان جز خوبی و حسن نیت و قصد خدمت در کارها از او ندیدهام. دکتر احمدی دانشمندی جامع بود. در تفسیر قرآن به دقایقی توجه داشت که اسلاف و معاصران کمتر به آنها التفات کرده بودند و البته شاگرد
خاص و محرم و امین علامه طباطبایی و ویراستار تفسیرالمیزان باید هم چنین دقت نظرهایی داشته باشد. در فلسفه زیاد ننوشت؛ اما آنچه نوشت، خوب نوشت. اصراری هم در چاپ نوشتههای خود نداشت. تواضع دکتر احمدی مثال زدنی است. او مرد بزرگ و سادهای بود. با صراحت سخنش را میگفت و هر چه میگفت از روی عقیده بود و البته شیرینزبان و خوشمحضر هم بود. درود و رحمت خدا بر او باد که خوب و پاک زیست؛ اهل ریا و تظاهر نبود و همانطور زندگی و عمل کرد که میگفت و میاندیشید.(1)
دکتر احمدی عالم و فیلسوف برجستهای بود و در ساختارسازی و هم در سیاستگذاری علمی و فرهنگی کشور نقش بسیار موثر و بیبدیلی داشت و عمر خود را وقف پیشرفت علم و تربیت دانشجویان کرد. وی بسیار متواضع، منظم و مقید به حضور در جلسات و اجرای مسئولیتهایی بود که به وی سپرده میشد.(2)
از توصیههای دکتر احمدی به دیگران که خود نیز به آنها عمل میکرد، میتوان به این موارد اشاره کرد:
انجام دادن کارها برای رضای خداوند و اینکه تمام حرکات و رفتار برای خداوند متعال باشد و سعی شود نمونهای و الگویی کامل برای دیگران باشیم.(3)
از دیگر اعتقادات حجتالاسلام دکتر احمدی این بود که کسانی که در حوزه ریاضیات، فیزیک و حتی مکانیک فعالیت میکنند نیز در حال عبادت هستند و میفرمود: یکی از خطاهای ما این است که همواره فکر میکنیم عبادت تنها نماز خواندن و روزه
گرفتن است؛ در حالی که آباد کردن زمین و برطرف کردن نیاز مردم نیز عبادت است و این شیوه ائمه علیهم السلام بوده است.(1)
حجتالاسلام دکتر احمدی از شهرت و خودبینی به جد دوری میکرد و هیچ وقت مایل نبود برای تکریم به جایی برود و حتی در مراسم چهرههای ماندگار شرکت نکرد.(2)وقتی ایشان در مورد زندگی خود و کارهایی که به دستور حضرت امام انجام داده است، مطلبی بیان میکند؛ در موارد مختلفی از کلمه «من» استفاده میکند؛ اما در پایان این نکته را متذکر میشود: استناد افعالی که به من نسبت داده شد، از روی ضرورت بود و برایم سخت و ناخوشایند است؛ زیرا این کارها در برابر فرمان سراسر افتخار حضرت امام و انقلاب ملّت بزرگ ایران، پشیزی به شمار نمیآید. هرچند این بنده ناچیز هرچه در توان داشتهام، به کار بستهام و تا رمق دارم، به یاری خداوند، به کار خواهم بست؛ امّا همواره این دو بیت حافظ را خطاب به امام ترنّم میکنم که:
چگونه سر ز خجالت برآورم بر دوست
که خدمتی بسزا بر نیاید از دستم
اگر چه خرمن عمرم غم تو داد به باد
به خاک پای عزیزت که عهد نشکستم(3)
دکتر احمدی با توجه به روایت حضرت علی علیه السلام که میفرمودند: از کوچکی عمل پروا نداشته باشید فقط ببینید عمل با تقوا همراه است یا خیر؛ گفت: من به خاک و مردم ایران عشق میورزم و حبالوطن منالایمان است. من داستان رستم و اسفندیار را هر چند وقت یکبار با بچهها میخواندم تا مردانگی آنان از یادمان نرود.(4)زبان فارسی برای ایشان حیات بود و زبان شاهنامه را لذتبخش میدانست و همواره بیان میکرد: آدمی اگر هنری دارد، باید آن هنر آموزنده باشد.(5)
حجتالاسلام دکتر احمدی میفرمود: یقین دارم همه آنچه دارم، از دعای مادرم و علامه طباطبایی است و هنوز نیز با مرحوم علامه طباطبایی زندگی میکنم.(6)
دکتر احمدی رهبران استقلال و مبارزات ضد استعماری، مانند گاندی را برای
مردم ایران همیشه الهامبخش میشمرد و او را شخصیتی اثرگذار و بلندنظر معرفی میکرد و میفرمود: «در آزادسازی هند از سلطه استعمار، امام حسین علیه السلام الگوی ایشان بودهاند.»(1)
دکتر احمد احمدی در ١٩ خرداد ۱۳۹۷ ساعت ٧ بامداد در بیمارستان امام خمینی تهران بر اثر عارضه قلبی چشم از جهان فرو بست و در حرم حضرت معصومه علیها السلام در مسجد شهید مطهری نزدیک به قبر مرحوم علامه طباطبایی به خاک سپرده شد، روحش شاد و راهش پر رهرو باد.(2)
حضرت آیت اﷲ خامنهای در پیامی درگذشت روحانی عالیقدر و دانشمند (حجتالاسلام دکتر احمد احمدی) را اینگونه تسلیت گفتند.
بسم اﷲ الرحمن الرحیم
با تأسف و تأثر، خبر درگذشت این روحانی عالیقدر و دانشمند، جناب حجتالاسلام آقای دکتر احمد احمدی رحمة اﷲعلیه را دریافت کردم. عمر با برکت این دانش آموخته فاضل حوزه و دانشگاه یکسره در خدمت علم و تحقیق و تربیت جوانان جویای علم بوده است. مسئولیتهای مهم این عنصر خدوم و پر کار در مسائل دانشگاهی در دوران انقلاب و جمهوری اسلامی فصل درخشانی از زندگی ایشان است. عضویت دهها ساله در شورای عالی انقلاب فرهنگی، ایجاد و اداره مؤسسه سمت، مدیریت بخشهای مهم و حساسی از مجموعه دانشگاهی کشور، بخشهای برجستهای از این دوران است. اینجانب درگذشت این مرد انقلابی و وفادار را به خاندان و فرزندان
محترم و همکاران و شاگردان و دوستان ایشان تسلیت عرض میکنم و رحمت و مغفرت الهی را برای آن مرحوم مسألت میکنم. سیّدعلی خامنهای ۱۹ خرداد ماه ۱۳۹۷.(1)
1) سایت رهبر جمهوری اسلامی ایران،http://www.leader.ir.
فیلسوف نظر و عمل، ارج نامه استاد دکتر احمد احمدی، شهین اعونی، تهران ، موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، 1395؛
خبرگزاری مهر https://www.mehrnews.com؛
خبرگزای صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران http://www.iribnews.ir.
سایت انتخاب، http://www.entekhab.ir.؛
سایت ایسنا، https://www.isna.ir/news.؛
سایت رهبر جمهوری اسلامی ایران،http://www.leader.ir.؛
سایت سمت، http://www.samt.ac.ir.؛
ویکی پدیا دکتر احمد احمدیhttps://fa.wikipedia.org.
روزنامه اطلاعات، شماره 27029.
پدر: علی
ولادت: 1261 ش.
وفات: 1315 ش.
مدفن: قم، قبرستان نو.
الیاس صالحی
حاج شیخ ابراهیم امامزاده زیدی،(1)از حکما و عالمان عصر خویش بود. او در سال 1261شمسی در تهران متولد شد. در تهران، نجف، قم تحصیل و تدریس و خدمت کرد و در سال 1315شمسی در تهران درگذشت و پیکرش در قبرستان نو (قبرستان مرحوم آیتاﷲ حائری) در خیابان اراک شهر مقدس قم مدفون شد. این نگاشته سیری کوتاه در زندگی این دانشور پارساست.(2)
آیتاﷲ شیخ ابراهیم امامزاده زیدی که مردی عارف و اخلاقی بود، تلمذ در محضر درس استادان بزرگی را در کارنامه دارد. در اخلاق و عرفان محضر درس آخوند ملاحسینقلی همدانی، استاد درجه اول اخلاقی نجف را درک کرد و به کمال رسید.(1)در علوم منقول فقه، اصول، تاریخ و تفسیر، از محضر شیخ فضلاﷲ نوری و در علوم معقول، در خدمت شیخ محمدحسن عشقی شیرازی کسب فیض کرده است.(2)
شیخ ابراهیم امامزاده زیدی، در علوم مختلف، از جمله فلسفه و عرفان مهارت زیادی داشت. شاگردان فراوانی را تربیت کرد که هر کدام منشأ خیرات و ثمرات فراوانی برای مکتب اهل بیت علیهم السلام شدهاند و در تاریکی دنیا چراغی روشن برای خود و دیگران بودند. بر اساس تفحص و غور در منابع تاریخی، عدهای از کسانی که بخشی از زندگی خود را در شاگردی این مرد بزرگ گذراندهاند، عبارتند از: را بیابیم که در اینجا به برخی از آنها اشاره میشود:
آیتاﷲ میرزا عبدالکریم حقشناس (تهرانی) در سال ۱۲۹۸، در تهران متولد شد. از او میتوان به عنوان فقیه معلم اخلاق و عارف معاصر شیعه یاد کرد. عبدالکریم حقشناس تحصیلات مقدماتی و ادبیات را نزد محمدرضا تنکابنی پدر خطیب شهیر محمدتقی فلسفی و بخشی از معقول را از میرزا مهدی آشتیانی و فقه و اصول را در قم نزد سید محمد حجت و سید احمد خوانساری و سید حسین طباطبایی بروجردی فرا گرفت. مدتی نیز از درس فقه و اصول حضرت امام خمینی بهرهمند شد و مراوداتی نیز در بحث اخلاق با ایشان داشت. او همچنین از شاگردان سید علی حائری و شیخ محمدحسین زاهد و درس عرفان محمدعلی شاهآبادی بود. آیت اﷲ حقشناس اجازه اجتهاد خود را از افرادی چون
سید محمد حجت، شیخ عبدالنبی صبوری عراقی و میرزا محمدعلی شاه آبادی دریافت کرد و افزون بر زبان عربی، به زبانهای فرانسه و انگلیسی مسلط بود.
آیتاﷲ حق شناس در طول عمر با برکت خود، به تعلیم دروس اخلاق و امور دینی به جوانان، طلاب و کاسبان، مشغول بود. او مدتی نیز مدیر مدرسه سپهسالار قدیم (شهید بهشتی فعلی) و مدرسه فیلسوفالدوله بود و در آنجا به تدریس مکاسب و کفایه در فقه و اصول و منظومه سبزواری در حکمت میپرداخت.
از جمله آثار او، به تقریرات فقه مرحوم آیت اﷲ حُجت، تقریرات اصول آیت اﷲ خوانساری، تقریرات فقه و اصول آیت اﷲ بروجردی میتوان اشاره کرد. آیتاﷲ حقشناس در ۸۸ سالگی درگذشت. پیکرش در ۲ مرداد ۱۳۸۶ به سوی حرم شاهعبدالعظیم تشییع و در آنجا به خاک سپرده شد.(1)
در زندگینامه آقا شیخ عبدالکریم حقشناس تهرانی، بیان شده است در دوران طلبگی به درس یک استاد بزرگ نایل می شوند که ایشان آیتاﷲ شیخ ابراهیم امامزاده زیدی بوده که مردی بوده عارف و اخلاقی، و محضر درس آخوند ملا حسینقلی همدانی، استاد درجه اول اخلاقی نجف را درک کرده و ملا و اهل کمال بود.(2)
در زندگینامه آقا میرزا عبدالکریم روشن تهرانی(3)آمده است: او از شاگردان برجسته میرزا مهدی آشتیانی بود. دروس سطح را نزد شیخ علی رشتی و شیخ محمد و شیخ علی لواسانی آموخت و اسفار را نزد میرزا طاهر تنکابنی خواند. او کتاب فصوص را از شیخ ابراهیم امامزاده زیدی آموخت. وی استاد عرفان آیتاﷲ روشن تهرانی بود و سلسله عرفانی
1) سایت تبیان، زندگینامه مرحوم آیت اﷲ شیخ عبدالکریم حق شناس. https://article.tebyan.net.
2) http://portal.anhar.ir/. و http://howzeh.blogfa.com .
3) حاج میرزا عبدالکریم روشن تهرانی، عارف و استاد برجسته معاصر، در سال 1282 ش. در تهران به دنیا آمد. اشتیاق تفحّص در مبانی عرفان و فلسفه، او را به سوی فراگیری علوم اسلامی کشاند. وی در این زمینه از استادان بنام عصر خود، دانش آموخت و پس از چندی، خود، در ردیف استادان برجسته عرفان قرار گرفت. حاج میرزا عبدالکریم روشن تهرانی، مدتی در دانشکده الهیات دانشگاه تهران تدریس کرد که شاگردان بسیاری از محضر درسش بهره گرفتند. وی در 89 سالگی در سال (1371 ش) درگذشت. (سایت راسخون، http://rasekhoon.net.
ایشان، سرانجام از طریق امامزاده زیدی به آخوند ملاحسینقلی همدانی میپیوندد.(1)
او در سال 1371ش. درگذشت و آیتاﷲ شیخ احمد مجتهدی بر او نماز گزارد. (کتاب جلسات اخلاقی و خاطرات ایشان، توسط انتشارات آیت اشراق تهران چاپ شده است).
در زندگینامه استاد ابوالقاسم گرجی(2)
مناصب وی در دانشگاه تهران، مدیریت دانشکده فقه و مبانی حقوق اسلامی و دانشکده فلسفه و حکمت اسلامی و نیز ریاست بر این دانشگاه بوده است. گرجی نویسندهای فعال بوده و آثار فراوانی از او بر جای مانده است. وی در سال ۱۳۸۱ش چهره ماندگار علوم انسانی شناخته شد. گرجی در ۷ اسفند سال ۱۳۸۹ش، برابر با ۲۲ ربیع الاول ۱۴۳۲ق، در ۸۹ سالگی دیده از جهان بست و در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی به خاک سپرده شد.(چهرههای ماندگار: دکتر ابوالقاسم گرجی، به اهتمام اسعدی محمود، تهران: روزگار؛ جهان فرهنگ، ۱۳۸۵).
آمده است: ایشان پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در مکتبخانه، وارد حوزه علمیه تهران شد و علوم مختلف حوزوی، از جمله صرف و نحو، منطق، معانی و بیان، فلسفه، فقه و اصول را تا سطوح عالی، از استادان نامدار آن عصر، در تهران مثل محمد قصیر، محمدحسین بروجردی، میرزا محمدعلی شاهآبادی، ابراهیم امامزاده زیدی و محمدرضا تنکابنی آموخت. از استادان وی در تهران میتوان به ابراهیم امامزاده زیدی اشاره کرد و در نجف از آیتاﷲ خویی، سیدعبدالهادی شیرازی، محمدعلی کاظمینی و محمدکاظم شیرازی استفاده کرد.(3)در بیان زندگی میرزا ابوالحسن توحیدی طوطی همدانی،(4)عارف ادیب و گرانقدر
1) افلاکیان خاکنشین ، نوشته هیأت تحریریه ی مؤسسه فرهنگی مطالعاتی شمس الشموس ، ص 48، چاپ چهارم ، انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعاتی شمس الشموس؛ دانشنامه آزاد پارسی ابوریحان، http://awiki.ir
2) ابوالقاسم گُرجی (۱۳۰۰-۱۳۸۹ش) فقیه، مجتهد، نویسنده، محققِ فقه و حقوق و استاد دانشگاه تهران. گُرجی نزد استادانی، از جمله محمدرضا تنکابنی، سید عبدالهادی شیرازی، محمدحسین کاشف الغطاء شاگردی کرد. وی همچنین از شاگردان آیتاﷲ سیدابوالقاسم خویی بود و از او اجازه اجتهاد دریافت کرد.
3) منبع: چهرههای ماندگار، ص ۸؛ فصلنامه فرهنگستان علوم، سال دوم، شماره ۵، ص ۱۲۵؛ مجله حوزه، شماره ۳۶، ص۱۱۳.
4) ابوالحسن توحیدیامین (۱۲۸۱ – ۱۳۶۶ش) عارف، شاعر و ادیب معاصر، متخلص به طوطی و مشهور به طوطی همدانی به سال ۱۲۸۱ش، در همدان متولد شد و پس از فراگیری علوم مقدماتی به خیاطی پرداخت و پس از چندی به تهران آمد. و طوطی در سرودن اشعار و قصاید و غزلیات و مثنویات عرفانی، خصوصا در نظم «الهیات» و «مناجاتنامه» مهارت داشت و آثار چندی به نظم و نثر از خود به جای گذاشته، از آن جمله «مناجاتنامه» یا کلید دوستی با خدا (مفتاح المحبه)»، شعر، در دو جلد؛ «دیوان» شعر؛ «شکرستان»، در مدح و منقبت چهارده معصوم علیهمالسلام؛ «گواهینامه»، در سیر و سلوک به وزن «مخزن الاسرار»؛ «شیطاننامه» یا «مناظره با ابلیس پر تلبیس». طوطی همدانی در سال ۱۳۶۶ شمسی درگذشت. (پندنامه طوطی همدانی، به اهتمام محمود توحیدیامین، تهران ۱۳۸۱، ص ۴و۵. http://rasekhoon.net)
معاصر گفتهاند: در اوایل جوانی با عارف ربانی و حکیم سبحانی، جناب شیخ ابراهیم امامزاده زیدی آشنا شد و تحت تاثیر سخنان و جذبات او دگرگونی حالی یافت.(1)
شیخ ابراهیم امامزاده زیدی، همچنین یکی از استادان خطیب معروف، آیتاﷲ فلسفی بودند.(2)
در مورد مرحوم شیخ علی سعادتپرور پهلوانی بیان شده است که ایشان تربیت شده سه مکتب عرفانی بود: ابتدا در خدمت سید میرزا آقاهاشم حسینی تهرانی، از شاگردان آقا شیخ ابراهیم امامزاده زیدی استفاده کرد.(3)بر این اساس، یکی دیگر از شاگردان عرفانی شیخ ابراهیم امامزاده زیدی، مرحوم حاج شیخ علی سعادت پرور پهلوانی بوده است.
از دیگران اشخاصی که توفیق شاگردی ایشان را داشتهاند، به نامبردگان ذیل میتوان اشاره کرد:
شیخ علی محمّد جولستانی تویسرکانی طهرانی، شیخ میرزا ابراهیم مجتهدزاده اردبیلی، آقا شیخ علی خان آل بویه اشکوری، درویش حسن نقّاش طهرانی، حاج اعتماد واعظ طهرانی، حیدر آقای معجزه طهرانی، سیدعبدالمهدی زیدی، آقا سیّد هاشم میرزاآقای حسینی طاهائی، آقا سیّد مهدی قوام و محمّد فکور صفا.(4)
مسجد شیخ عبدالحسین تهرانی،(5)
این مسجد، مشتمل بر مقصوره، گنبد، دو مناره کوچک در ضلع جنوبی، طاقنماهای متناسب کوچک در جوانب دیگر و شبستانی در ضلع شرقی است. از کاشیکاریهای عالی دوره ناصرالدین شاه بهره بسیار دارد و از آثار برجسته عصر قاجار در تهران به شمار میرود. دارای دو شبستان است: یکی شبستان گرمخانه و دیگری شبستان پشت قبله. این شبستانها، به ویژه شبستان گرمخانه که در ضلع شرقی قرار دارد، به مصقلیهای کاشی، آجر مزین و از طرحهای ممتاز هنرمندان دوران قاجار است.
از جمله واعظان این مسجد، میتوان به سیدجمال واعظ اصفهانی اشاره کرد که معمولا در ماههای صفر و محرم وعظ میکرد. از آنجا که منزل سیدجمال واعظ نزدیک مسجد بود؛ این مسجد در واقع مرکز عملیات سید و محل اصلی نطق و موعظه او شده بود. از دیگر واعظان این مسجد، سید علی یزدی بود. بر خلاف سید جمال واعظ، وی با مشروطیت و مشروطهطلبی میانه خوبی نداشت و در سخنرانیهایش از آن بد میگفت. میرزا اسداﷲ تبریزی نیز در این مسجد سخنرانی و برنامه داشت. از روضهخوانهای معروف مسجد، حاج شیخ لطفاﷲ، معروف به «دسته بنفشه» بود. سید محمد شیرازی، معروف به «سلطان الواعظین» و حاج سلطان از واعظان قدیمی و معروف تهران در این مسجد به وعظ میپرداختند. وی در 15 تیر 1328 در این مسجد علیه رضاخان سخنرانی کرد و به همین دلیل، از سوی مأموران شهربانی تعقیب و دستگیر شد.
از واعظان دهههای اخیر این مسجد میتوان از حججالاسلام شیخ حسینعلی راشد، شیخ عباسعلی اسلامی، محمدتقی فلسفی که سخنرانیهایش در ایام ماه رمضان و ایام محرم بخصوص محرم سال 1342 ش، رژیم پهلوی را تحت تأثیر قرار داد و از آیات عظام سید علی خامنهای، نوری همدانی و شهید مطهری یاد کرد.
از مدرسان پیشین این مسجد، مرحوم حاج میرزا مهدی انگجی و مرحوم شهرستانی بودند. همچنین اسداﷲ بادامچیان از اعضای هیأت مؤتلفه اسلامی در دوران نهضت امام از مدرسان ادبیات عرب این مدرسه بود.
از امامان جماعت این مسجد، میتوان از حاج شیخ ابراهیم امامزاده، زیدی، حاج شیخ محمدحسین خراسانی، معروف به «تربت»، پسرش مرحوم آیت اﷲ حاج شیخ ابوالفضل خراسانی و در حال حاضر، فرزند وی، حجتالاسلام حاج شیخ محسن خراسانی نام برد. ( http://shabestan.ir).
یکی از آثار برجسته عصر قاجار با قدمتی 1201) ناگفتههای عارفان، دفتر دوم، 1383.
2) https://fa.wikipedia.org/wiki/ محمدتقی فلسفی.
3) سایت تسنیم نیوز. https://www.tasnimnews.com.
4) https://www.isna.ir/news.
5) مسجد و مدرسه شیخ عبدالحسین در دوره ناصرالدین شاه و به وسیله عالم معروف، شیخ عبدالحسین تهرانی، مشهور به شیخ العراقین و از ثلث اموال امیرکبیر، در بازار تهران ساخته شد. ساخت این مجموعه 15 سال به طول انجامید و در 1270 ش، ساخت این دو مکان به پایان رسید و نام سازنده آن روی آن دو مکان گذاشته شد. این مسجد که در میان مساجد تهران قدمت دارد، در تاریخ 11 بهمن 1334 با شماره 413 در فهرست آثار تاریخی ایران به ثبت رسید. از لحاظ موقعیت جغرافیایی، مسجد و مدرسه، در ضلع جنوبی بازارچه و جلوی خان سیدولی در محل قدیمی باغ و خرابههای پاچنار ساخته شده است. بر بالای سردر ورودی مسجد کتیبه قرآنی شامل آیه مبارکه إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللّهِ ، (سوره توبه، آیه ١٨) به خط ثلث غیر استادانه به خشت کاشی لاجوردی نگاشته شده است و در انتهای کتیبه مزبور این عبارت دیده میشود: «... رقم حسین قولری آقاسی و ثلث مرحوم میرزا تقی خانی امیرنظام و به سعی مرحوم آشیخ عبدالحسین اتمام پذیرفت، سنه 1270».
ساله مشتمل برمقصوره، گنبد، دو مناره کوچک است که ساخت آن بیش از 15 سال به طول انجامید. مسجد و مدرسه شیخ عبدالحسین در دوره ناصرالدین شاه و به وسیله عالم بزرگ به نام شیخ عبدالحسین تهرانی، مشهور به شیخ العراقین(1)
عبدالحسین تهرانی در تهران به دنیا آمد. از تاریخ تولد وی اطلاع دقیقی در دست نیست. در عین حال برخی تولد وی را ۱۲۲۲ق ذکر کردهاند. او در سال ۱۲۸۶ق در کاظمین از دنیا رفت و در حرم امام حسین(ع) در اتاقی نزدیک به باب سلطانیه دفن شد. (جعفر سبحانی، موسوعه طبقات الفقهاء، ج ۱۳، ص ۲۳۶.)
از جمله فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی او تصدی برخی از امور قضاوت، ساختن مدرسه علمیه و مسجد در تهران، بازسازی و مرمت عتبات عالیات در عراق، یافتن قبر مختار و ساختن مرقد وی، مقابله با بابیت و بهاییت بود. از جمله تألیفات او میتوان به المصباح النّجاة فی اسرار الصلاة، سرّ الاستغفار بین السجدتین، المبکی، کتاب الاجازه، ترجمه نجاة العباد، طبقات الروات اشاره کرد.( ویکی شیعه عبدالحسین تهرانی، http://fa.wikishia.net.)
و از ثلث اموال امیرکبیر در1) عبدالحسین تهرانی شیخ العراقین (درگذشته ۱۲۸۶ق) از فقهای قرن سیزدهم، مورد اعتماد و وصی امیرکبیر، از مبارزین علیه بابیت و بهاییت و نماینده ناصرالدین شاه قاجار در بازسازی عتبات عالیات عراق. او از شاگردان برجسته صاحب جواهر بود. تهرانی معتقد به کارآمدی احکام و قوانین اسلامی در جامعه بود از این رو دعاوی شرعی که به دیوانخانه ارجاع شده بود، از سوی امیرکبیر به وی محول گشت.
بازار تهران ساخته شد. ساخت این مجموعه، 15 سال به طول انجامید و در 1270 شمسی ساخت این دو مکان به پایان رسید و نام سازنده آن روی آن دو مکان گذاشته شد.(1)
حاج شیخ ابراهیم تهرانی، معروف به امامزاده زیدی که مردی زاهد و عارف بود در این مسجد اقامه نماز جماعت میکرد و درس اخلاق میگفت.(2)
https://library.tebyan.net
و بعد از حاج شیخ ابراهیم؛ حاج شیخ محمدحسین خراسانی؛ معروف به تربتی و سپس، پسرش؛ مرحوم آیت اﷲ حاج شیخ ابوالفضل خراسانی اقامه جماعت کرد و در حال حاضر فرزند وی، حجتالاسلام حاج شیخ محسن خراسانی در این مسجد اقامه نماز میکند.(3)«رساله حکمی و عرفانی» اثر آقا شیخ ابراهیم امامزاده زیدی طهرانی، تنها اثر بهجایمانده از این عالم ربانی و عارف صمدانی است. این کتاب با تصحیح محمدرجاء صاحبدل دانشور دانشگاه ادیان و مذاهب و وحید محمودی، دانشجوی دکترا، با مقدمهای از استاد منوچهر صدوقی از سوی انتشارات آیت اشراق، قم منتشر شده است. مطالب این کتاب را عمدتاً مباحث وجودشناسی، معادشناسی، تفسیر حکمی- عرفانی بعضی آیات قرآن و مسائل مرتبط با سیر و سلوک و مقامات عرفانی تشکیل میدهد. این کتاب پس از اینکه یکبار در اواخر دهه 50 به صورت دستنویس به خط عبدالمهدی زیدی و توسط چاپخانه فردوسی منتشر شده بود؛ در اواخر سال 94 به کوشش محمدرجا صاحبدل و وحید محمودی و با مقدمه استاد منوچهر صدوقی سها به صورت منقح به زیور طبع آراسته شد.(4)
حکیم ربانی، آیت اﷲ شیخ ابراهیم امامزاده زیدی، مردی عارف و اخلاقی بود که محضر درس آخوند ملاحسین قلی همدانی استاد درجه اول اخلاق و عرفان نجف را درک کرده و به کمال رسیده بود. از ایشان نقل شده که من برای آینده تحصیل به حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف متوسل شدم. در خواب ایشان را زیارت کردم؛ آن حضرت در همان عالم رویا کمر مرا گرفتند و در نجف به زمین گذاشتند؛ اما از بس هوا گرم بود، عرض کردم: سوختم، سوختم! باز کمر مرا گرفتند و در وسط مدرسه دارالشفای قم بر زمین نهادند، آنجا را موافق یافتم. بعدها وقتی به قم رفتم، در مدرسه دارالشفا که به مدرسه فیضیه متصل است، حجره پیدا کردم. مرحوم شهید صدوقی، متصدی حجرات بود؛ کلید همان حجرهای را به من داد که در عالم خواب به من داده شده بود. یکسال همراه کسی در حجره بودم که او از بیداری قبل از اذان صبح امتناع داشت و به من اجازه نداد ساعت را قبل از اذان کوک کنم و من چارهای نداشتم؛ آزار همحجره جایز نبود؛ لذا تمام آن یکسال، نماز شبم را در طول روز قضا خواندم؛ در نتیجه این صبر، سال آینده خداوند توفیق عنایت فرمود، با امام همحجره شدم که این یک توفیق بزرگ بود.(1)
میرزا ابوالحسن توحیدی، متخلص به «طوطی همدانی» میفرمود: در اوایل آشنایی که با درس آقا شیخ ابراهیم امامزاده زیدی داشتم و در جلسات عمومی او شرکت میکردم؛ روزی ایشان بدون اینکه من را بشناسد، دستی به سر شانه من زد و گفت آقا میرزا ابوالحسن توحیدی! (آن وقت هنوز شاعر نشده بودم که شعر بگویم تخلص هم نداشتم) شما در جلسات خصوصی ما شرکت کن؛ جلسات عموی را لازم نیست، بیایی. گفتم: جلسه خصوصی چیست؟ گفت: در طول شب، فلان ساعت تشریف بیاورید. من نیز در آن جلسه شرکت
1) پایگاه تخصصی مسجد. www.masjed.ir.
کردم و ایشان در آن جلسه به من فرمود: من یک دستورالعمل سلوکی به شما میدهم، این را عمل کن و نتیجهاش را هر چه پیش آمد، چه در خواب و چه در بیداری، برای من بنویس بیاور. من نیز آن دستورالعمل را همان طور که گفته بود، عمل کردم و عمل به آن باعث شد که در اولین پیشامد نتیجه خوبی بگیرم، و بر اثر آن دستورالعمل، مکاشفه مهمی برای من رخ داد و آن رویت وجود نازنین آقا بقیتاﷲ الاعظم حجت ابن الحسن روحی و ارواح العالمین له الفداء بود. در مکاشفه دیدم حضرت عجل الله تعالی فرجه الشریف بالای منبری مشغول سخنرانی هستند و جمعیت انبوهی پای منبر ایشان نشستهاند؛ حضرت مطالبی را میفرمود و اشاراتی برای من داشتند و حرفهایی را به من زدند که من همه آنها را به آیتاﷲ امامزاده زیدی عرض کردم. این اولین برخورد ما با این بزرگوار بود. پس از این مکاشفه بزرگ، وقتی خدمت ایشان رفتم و این مطلب را نقل کردم، فرمود: آقا میرزا ابوالحسن! من شاگردانی دارم که شش _ هفت سال است اینجا میآیند؛ اما در به روی آنها باز نشده است؛ ولی درِ جان غیب به روی شما باز شده است. از آن روز به بعد هم این طبع شعر در من ظهور کرد و اشعاری که میگویم بعد از آن ملاقات برای من حاصل شده است.(1)
آیتاﷲ حقشناس که شیفته شخصیت کمنظیر، آیتاﷲ میرزا ابراهیم امام زاده زیدی بود، تعریف میکرد که مرحوم امامزاده زیدی با وجود شخصیت والا و کمنظیری که داشت، بر اثر جوسازیهای جمعی خشک مقدّس نادان، در مقطعی خاصّ مورد بیمهریِ عمومی قرار گرفت. او که روزگاری انبوه جمعیّت در جماعتاش شرکت میکرد، در این زمان، مأمومینش از تعداد انگشتان یک دست فراتر نمیرفت. آیتاﷲ حقشناس بارها با افسوس و تأسف از این رخداد یاد میکرد و به همین بهانه، در مذّمت تحجّر و خشکه مقدّسی و آسیبهایی که این گروه، ناخواسته بر پیکر آیین و اخلاق وارد میسازند، سخنها میگفت و خاطرهها نقل میکرد.
1) ناگفتههای عارفان، دفتر دوم، ص 44 و 45.
استاد حق شناس میفرمود: جمعی از به اصطلاح متدینان خشکسَر و خودسَر! با تجسّس در زندگی خصوصی مرحوم آیتاﷲ امام زاده زیدی بر پارهای رفتارهای عاطفی و محبّت آمیز او با خانواده اش آگاهی مییابند و به زعم خود چنین رفتاری را مناسب شأن یک فقیه و عارف نمیدانستند و از اینرو، ایشان را به خروج از «زیّ روحانیّت» و «قداست شکنی» متهم و در نتیجه خارج از عدالت معرفی کردند و به همین دلیل دیگر در جماعت ایشان حاضر نمیشدند. آیتاﷲ حقشناس که خود به شدّت از رفتارهای جاهلانه برخی مقدس مآبان بریّ بود؛ پس از ذکر این خاطره میفرمود: «داداش جون! جهالت را میبینی؟ آنان خود به دلیل تجسّس در زندگی دیگران، دچار حرام شده بودند؛ آنگاه یک عارف و مجتهد کمنظیر را به دلیل کار شرعی و عادلانهای که انجام داده، مورد اهانت قرار میدادهاند؛ حال آنکه او اگر چنین عمل نمی کرد از اعتدال و عدالت خارج بود.»(1)
مرحوم طوطی همدانی، کرامتی را از آیتاﷲ امامزاده زیدی به این صورت بیان میکند که آیتاﷲ امامزاده زیدی مجلس درسی در کنار مرقد شیخ صدوق داشتند که در محل برگزاری کلاسها «ساس»ها خیلی اذیت میکردند و نمیگذاشتند که در کلاس آرامش داشته باشیم. مشکلمان را با ایشان مطرح کردیم؛ ایشان جملهای را که گویا به زبان هندی بود، خواندند و با دو انگشت خود دو سه مرتبه بر کف دست خود زدند. در این حال، ما دیدیم که تمام این ساسها شروع به بیرون رفتن از کلاس کردند. از آن پس دیگر ساسها در کلاس دیده نشدند و ما را اذیت نکردند.(2)
درباره رفتن ساسها داستان دیگری از امامزاده زیدی نقل شده است که در ذیل بیان میشود:
زمانی که خانههای تهران قدیمی بود، گاهی منزل پر از ساس میشد و داروی ضد ساس و ضد حیوانات موذی نیز در دسترس نبود. یکی از ارادتمندان شیخ، یک شب بعد از نماز مغرب، از این وضع گلایه میکند و به ایشان میگوید: آقا! زن و بچه من از این ساسها که از در و دیوار خانه و رختخوابها بالا میروند، امان ندارند؛ چه کنم؟ ایشان میفرماید: امشب، در خانه بایست و به ساسها بگو: ابراهیم گفت از این خانه بروید! آن مرد میگفت: از آن روز تا حالا که سالها از مرگ شیخ میگذرد، ما یک ساس هم در منزل ندیده ایم.(1)
شیخ ابراهیم امامزاده زیدی تهرانی بعد از سپری کردن عمری با برکت در خدمت به مردم و علوم اهل بیت علیهم السلام و تربیت شاگردان و تلاش در حکمت و فلسفه و عرفان و با زندگی همراه با زهد و تقوا؛ در حدود سال 1358 قمری (1315 شمسی)(2)در تهران درگذشت. پیکر وی به قم منتقل و درقبرستان حائری قم دفن شد.(3)
منابع
سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعه طبقات الفقهاء، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، ۱۴۱۸ق.
ویکی شیعه عبدالحسین تهرانی، http://fa.wikishia.net.
افلاکیان خاکنشین، نوشته هیأت تحریریه مؤسسه فرهنگی مطالعاتی شمس الشموس، چاپ چهارم، انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعاتی شمس الشموس.
چهرههای ماندگار، ص ۸؛ فصلنامه فرهنگستان علوم، سال دوم، شماره ۵، ص ۱۲۵؛ مجله حوزه، شماره ۳۶.
گفتوگوی تلفنی با دکتر منوچهر صدوقی «سها» در تاریخ 28/1/1397.
ناگفتههای عارفان، دفتر دوم، محمد جواد نور محمدی، آفتاب خوبان، 1383.
دانشنامه آزاد پارسی ابوریحان، http://awiki.ir
http://portal.anhar.ir.
http://howzeh.blogfa.com.
https://www.imgrum.one.
https://fa.wikipedia.org/wiki/ محمدتقی_فلسفی.
سایت تسنیم نیوز. https://www.tasnimnews.com.
سایت فارس نیوز، http://www.farsnews.com.
خبرگزاری شبستان. en.shabestan.ir.
مجله پیام حوزه پاییز 1378، شماره 23، زندگی من (آقا شیخ محمد شمیرانی)؛ زندگی محمدتقی فلسفی سایت https://library.tebyan.net.
سایت خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) ibna. www.ibna.ir.
پایگاه تخصصی مسجد. www.masjed.ir.
سایت خبری تحلیلی شیعه نیوز. www.shia-news.com.
روابط عمومی و امور بین الملل مرکز علمی تحقیقاتی دارالعرفان الشیعی، گرفته شده از کانال استاد انصاریان. www.erfan.ir/farsi.
https://www.isna.ir/newsSHDJ .
پدر: سید رضا
ولادت: 1288 ق.
وفات: 1374 ق.
مدفن: قم، قبرستان شیخان.
تألیف: مهدی آقازاده
یزد، یکی از شهرهای قدیمی و کهن ایران است، که سابقه تشیع در آن به بیش از یک هزار سال میرسد. مردم در این منطقه دارای زهد، تقوا و قناعت بسیار بوده و به قنوت و قنات و قناعت توجه و التفات بسیار داشته و دارند و فراز و فرودهای فرهنگی در طول دهههای اخیر، نتوانسته است از رنگ و لعاب این رویکردها چندان بکاهد. یکی از روستاهای تابع یزد، «عزآباد»(1)
نام دارد، که «عزالدین لنگر» آن را در سال 600ق، ایجاد و در آن، قنات، مسجد جامع و همچنین خانههای بسیار احداث کرد و از همان زمانهای دور تاکنون، سلسلهای از «سادات حسینی» در این منطقه ساکن بودهاند.
خاندان «سادات پیشوایی» در اصل از سادات حسینی منطقه عزآباد یزد بودهاند.
1) این روستا در حال حاضر جزء شهرک جدید التأسیس «صدوق» است.
مشهورترین شخصیت این سادات، مرحوم آیتاﷲ سید علی اکبر عزآبادی یزدی، مشهور به «پیشوایی» است.
عظمت علمی و شهرت ایشان به حدی است که بایستی ایشان را در رده علمای تراز اولی قرارداد که در طول تاریخ از یزد برخاستهاند. درباره اختصاص لقب و شهرت «پیشوایی» به ایشان و فرزندانش، اطلاعی در دست نیست. در زمان حاضر، «پیشوایی» به «پیشوا» اطراف ورامین منسوب است و البته یک سلسه سادات نیز در قم ساکناند، که به «پیشوایی» معروف و از نسل علامه سیدجواد قمی هستند(1)
ولی بین پیشواییهای یزد و پیشواییهای قم نسبت قوم و خویشی وجود ندارد.
سید علی اکبر، در سال 1288ق؛ یعنی در میانه عهد قاجار در «عزآباد» یزد دیده به جهان گشود. پدر مرحوم سید علی اکبر (سید رضا عزآبادی) از اهل علم نبوده است. سید علی اکبر پیشوایی، سواد خواندن و نوشتن را بر اساس روال معمول آن ایام، در مکتبخانه فرا گرفت و سپس به شوق تحصیل علوم دینی راهی یزد گردید. وی چندین سال در یزد ماندگار شد و دروس مقدمات و سطح را که شامل ادبیات، منطق، فقه و اصول میشود، را، در این حوزه، از استادان متعددی فرا گرفت که معروفترین آنها عبارتند از.:
استادان وی در شهر یزد بزرگان ذیل میباشند:
سید علی مدرسی یزدی؛
سید مرتضی مدرسی؛
ملا ابراهیم لاری؛
سید یحیی مدرسی؛
1) اختران قم، ص
ابراهیم مهریزی؛
علی مسگر یزدی.
سید علی اکبر پیشوایی، پس از اینکه سالیانی چند در خدمت استادان مذکور بهرهای علمی و اخلاقی کسب کرده، برای استفاده از حوزه علمیه مشهد مقدس، در سال 1317ق، در 29 سالگی عازم خراسان گردید.(1)
هجرت برای اموری پسندیدهای چون علم در اسلام مورد تأکید و تحسین بسیار واقع شده است، به گونهای که حتی اگر کسی در راه هجرت برای تحصیل و طلب علم از دنیا برود، مرگ وی نزد خداوند سبحان به عنوان «شهادت» ثبت خواهد شد و اجر و مزد وی بر خداوند است. سید علی اکبر در سال 1317ق، با پشت سر گذاشتن مسیر صعبالعبور و کویری بین یزد، راهی آستان مقدس و نورانی امام رضا علیه السلام شده و در این شهر ساکن گردید.
وی در مشهد، ضمن استفاده از بهرههای معنوی مرقد مبارک و مطهر حضرت ثامن الأئمه علیه السلام در حوزه علمیه این شهر بر علم و دانش و توان علمی خویش افزود. متأسفانه از استادان وی در مشهد مقدس، فقط از عالم برجسته و شهیر، علامه میر سید علی حائری یزدی اطلاعی در دست است. با توجه به اینکه مرحوم آیتاﷲ حائری یزدی، مورد اعتماد مراجع تقلید عتبات بود و در مشهد مقدس حوزه درسی قابل توجهی داشت؛ مرحوم سید علی اکبر پیشوایی، ظاهرا بایستی فقه یا اصول را از این استاد فراگرفته باشد.
سیدعلی اکبر پیشوایی سپس برای تکمیل علوم دینی و کسب دانشهای حکمی و فلسفی و استفاده از استادان علوم عقلی، راهی سبزوار شد. سبزوار در این زمان در کنار
1) گنجینه دانشمندان، ج 2، ص 97؛ و آینه دانشوران، ص 173؛ و نجوم السرد، ص 411.
اصفهان و تهران از مهمترین حوزههای معقول و فلسفه جهان تشیع به شمار میرفته و شاگردان با واسطه و بیواسطه ملاهادی سبزواری، فیلسوف بزرگ قرن سیزدهم هجری، در این شهر ساکن بوده و به تدریس فلسفه، عرفان و اخلاق میپرداختهاند. سال ورود این عالم فرزانه به سبزوار معلوم نیست؛ ولی با توجه به این که وی در فاصله زمانی 1317 تا 1324ق، در خراسان بوده؛ علیالقاعده در این هفت سال در مشهد و سبزوار تحصیل کرده است. البته این مسلم است که مدت اقامت ایشان در سبزوار بیشتر از اقامت ایشان در مشهد مقدس بوده و قسمت بیشتر این هفت سال به زمان اقامت ایشان در سبزوار مربوط میشود. از استادان وی در سبزوار باید از حضرات آیات: محمداسماعیل تهرانی و میرزا حسین سبزواری، مشهور به میرزا حسین بزرگ یاد کرد.(1)
شیخ طوسی در سال 449ق، بر اثر اغتشاشات شهر بغداد شهر بغداد راهی نجف اشرف شد و در کنار مرقد مطهر حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام به تأسیس حوزه علمیهای دست زد که تا به حال، هزار سال است محل اجتماع و پرورش علمای بسیاری بوده است.
سید علی اکبر پیشوایی پس از چند سال اقامت در خراسان، برای زیارت عتبات عراق و استفاده از حوزه علمیه نجف اشرف، راهی این شهر شد. سال ورود وی به نجف اشرف، با مشروطه شدن نظام ایران مصادف بود؛ انقلابی که حکومت چند هزار ساله استبدادی ایران با تلاش علما و همراهی مردم، به نظام مشروطه بدل گشت. چه بسا مرحوم پیشوایی، بر اثر خشنودی و رغبتی که به دخالت علما در قضایای سیاسی و اجتماعی داشته است، در این زمان راهی عتبات شده باشد. وی در نجف در کنار بهرهوری اخلاقی و معنوی از بارگاه ملکوتی امیرالمؤمنان علیه السلام، به تکمیل تحصیلات خویش پرداخت و در درس اصول آیتاﷲ آخوند خراسانی و در فقه آیتاﷲ سید محمدکاظم یزدی حاضر گردید.
1) گنجینه دانشمندان، ج 2، ص 97؛ و فرهیختگان دارالعباده، ص 67؛ و دانشمندان یزد، صص 80-86؛ و آینه دانشوران، ص 173؛ و نجوم السرد، ص 411.
مرحوم پیشوایی از سال 1324ق، به مدت 17 سال در نجف اشرف باقی ماند و حتی پس از رحلت دو استاد خویش که به ترتیب در سال 1329 و 1337ق، روی داد، باز در این شهر رحل اقامت خود را ادامه داد. ایشان در دوره مرجعیت «صاحب عروه»، به حدی مورد اعتماد وی بود که توسط وی، به عنوان مقسم شهریهاش برگزیده شد. ایشان علاوه بر تحصیل علوم، در نجف، به تدریس دانشهای حوزوی اشتغال داشته و چه بسا آثاری نیز در این روزگار تألیف نموده؛ حداقل بایستی، تقریرات دروس استادان خود را مرقوم کرده باشند؛ چه اینکه رسم تقریرنویسی از رسوم رایج در حوزه علمیه نجف بوده است.
سید علی اکبر پیشوایی در نجف به درجه اجتهاد نایل گردید. مهمترین حوزه علمیه شیعه در آن زمان حوزه نجف است؛ ولی حوادثی، از جمله رحلت بزرگترین استاد حوزههای علمیه، یعنی مرحوم آخوند خراسانی در سال 1329ق، و آغاز جنگ جهانی اول و اشغال عراق توسط نیروهای بیگانه، بویژه انگلیس و رحلت بزرگان حوزه در محدوده زمانی چهار ساله 1335 تا 1339ق، مثل (وفات مرحوم سید مصطفی کاشانی و سید مهدی حیدری در سال 1336ق، وفات مرحوم سید کاظم یزدی در سال 1337ق، رحلت میرزا محمدتقی شیرازی در سال 1338ق، و درگذشت شیخ الشریعه اصفهانی در سال 1339ق)؛ موجب کمرنگ شدن حوزه نجف از جهات علمی گردید و بسیاری از طلاب به شهرهای خویش بازگشتند.
در این زمان آیتاﷲ شیخ عبدالکریم حائری یزدی در اراک ساکن بود و حوزه کوچک این شهر را اداره میکرد، تا اینکه دست تقدیر الهی وی را به قم برد و باعث شد ایشان در تأسیس و به عبارت صحیحتر، تجدید حیات حوزه علمیه قم توفیق یافت.
یکی از اقدامات مرحوم آیتاﷲ حائری یزدی برای تقویت حوزه علمیه قم، دعوت از استادان برجسته حوزههای دیگر و شخصیتهای علمی ایران و عراق بود. این امر، به علاوه خضوع علمای قم در برابر شیخ عبدالکریم حائری، از عوامل موفقیت ایشان در تأسیس
این حوزه مقتدر علمی و سیاسی شد. در قضیه دعوت از بزرگان دیگر، حوزهها و مهاجرت مشاهیر علمی بلاد دیگر، بزرگانی چون حضرات آیات: شیخ محمدعلی شاهآبادی، سید ابوالحسن رفیعی قزوینی، محمدرضا اصفهانی و سید علی اکبر پیشوایی یزدی، به قم آمدند،حوزههای درسی منقول و معقول را رونق بخشیدند و باعث گرمی مجامع علمی شدند. برخی از این استادان پس از چند سال به دیار خویش بازگشتند؛ ولی عدهای تا زمان رحلت شیخ عبدالکریم و حتی پس از آن در قم ماندگار شدند که آیتاﷲ سید علی اکبر پیشوایی از آن دسته علمایی است، که تا انتهای زندگانی خود در قم ماندگار شد. از اینرو، ایشان را باید از مساعدان و همکاران آیتاﷲ مؤسس در تقویت حوزه علمیه قم دانست که به وعظ و ارشاد و وظایف امامت جماعت و نیز تدریس علوم دینی(1)پرداخت. قابل ذکر است که سال ورود مرحوم آیتاﷲ پیشوایی در قم، 1341ق، بوده است.(2)
وعظ و ارشاد و بیان تکالیف دینی و احکام شرعی برای مردم و تشریح عقاید صحیح، از وظایف اصلی علما و روحانیون است. مرحوم پیشوایی نیز، به عنوان پیشوای دینی و روحانی وظیفهشناس همواره سعی داشت، از منبر و افاضه دور نماند و از این جهت، از وعاظ مشهور قم به شمار میرفت. خصلت عزلت گزینی ایشان و اخلاص وی باعث شد، چندان خود را در معرض شهرت قرار ندهد؛ اما به هر حال سعی داشت، از این وظیفه مهم الهی، که هدف انبیا بوده غفلت نورزد و مردم را در مسیر معنویت و ترقی کمک و راهنمایی و بلکه راهبری کند. یکی از اقدامات مرحوم پیشوایی یزدی اقامه نماز جماعت
1) در برخی منابع، همچون دانشنامه مشاهیر یزد، ج 1، ص 308، از تحصیل مرحوم سیدعلی اکبر پیشوایی در قم یاد شده است؛ ولی ظاهرا این امر صحیح نیست و ایشان در زمانی که به قم آمددهاند، همتراز بزرگان حوزه قم و مراجع عتبات بودهاند و تحصیل ایشان در قم وجهی ندارد. اگر هم احیانا در درس امثال شیخ عبدالکریم حائری یزدی حضور یافته باشند، از باب تبرک و تأیید جناب شیخ مؤسس است؛ همانند شرکت شیخ طوسی در اواخر عهد سیدمرتضی علم الهدی و شرکت امام خمینی در درس آیتاﷲ بروجردی که اگرچه خالی از کسب فواید علمی نبوده؛ بیش و پیش از هر چیز برای تأیید رئیس حوزه و مرجع بزرگ عصر بوده است.
2) زندگینامه رجال و مشاهیر، ج 2؛ و اثر آفرینان، ج 2، ص 137؛ و گنجینه دانشمندان، ج 2، ص 97.
به صورت ممتد و طولانی در مسجد امام حسن عسکری علیه السلام در قم بود. این مسجد که به «مسجد امام» معروف است، پیشینه و قدیتی بیش از مسجد جمکران دارد. مسجد امام حسن عسکری علیه السلام به دستور امام حسن علیه السلام و توسط احمد بن اسحاق اشعری، مدفون در سرپل ذهاب، ساخته شده است. مرحوم پیشوایی در همین مسجد، مجالس وعظ و خطابه خویش را گستراند و به حدی در امر خویش موفق و مورد احترام بزرگان بود که گاهی اوقات سؤال کنندگان میفرمود: «مگر آقا سید علی اکبر پیشوایی در مسجد امام علیه السلام نیستند، که شما به من مراجعه میکنید؟»(1)
در زمان پهلوی، موج بیدینی رواج داشت و باستان گرایی و ضدیت با دین اسلام، به بهانه مخالفت با عرب باعث شده بود، فرقههای انحرافی در کشور ریشه بدوانند. فرقه ساختگی و استعماری بهائیت، یکی از فرقههایی بود که در آن زمان رشد بسیار یافته و حتی بعضی از افراد این فرقه، مناصب و مسئولیتهای بزرگی چون وزرات و نخستوزیری را به دست آوردند. در زمان آیتاﷲ بروجردی، بهاییها چشم طمع به قم دوختند و در مکانی که در اختیار شهربانی قم بود فضایی در تملک خویش گرفتند. آنان ظاهرا به قصد ساخت مسجد؛ ولی در واقع به قصد ساخت جایی برای دفن از بین رفته باب، وارد عمل شدند که خوشبختانه با هوشیاری مردم قم و با هدایت علما و بیش از همه مرحوم پیشوایی، به این نقطه حمله و عمارت آنها تخریب گردید و اولین کسی که در آنجا نماز جماعت اقامه کرد، مرحوم پیشوایی بود. بعدها نیز بزرگانی چون آیتاﷲ مرعشی نجفی در آنجا نماز خواندند و نقشه بهائیت، نقش بر آب شد. این جریان، شبیه داستان تخریب «حظیره القدس» بهائیان در تهران به دستور آیتاﷲ بروجردی،(2)از نقاط نورانی جهاد علما علیه فرقههای انحرافی است.(3)
آیتاﷲ سید علی اکبر پیشوایی یزدی، پس از هفتاد سال علمآموزی و اجرای وظایف روحانیت خویش، در اواخر شعبان سال 1374ق، (مطابق با اواخر فروردین 1334ش) در 86 سالگی در قم در گذشت. پیکر ایشان پس از تشییع و طواف در حرم مطهر و نماز میت، در مقبره شیخان به خاک سپرده شد.(1)
از آیتاﷲ سید علی اکبر پیشوایی یزدی، چند فرزند روحانی به یادگار مانده که همگی جزء «باقیات الصالحات» ایشان محسوب میشوند و اسامی آنها از قرار ذیل میباشد:
آیتاﷲ سید حسین پیشوایی یزدی (مقیم قم)؛
آیتاﷲ سید احمد پیشوایی یزدی (مقیم تهران)؛
حجت الاسلام و المسلمین سیدمهدی پیشوایی یزدی؛
آیتاﷲ سیدحسن پیشوایی یزدی.
از معرفی شخصیت هر شخص، نقل دیدگاههای بزرگان در خصوص آن بزرگوار میباشد که در ذیل به نقل عباراتی از بزرگان اهل تراجم در مورد ایشان میپردازیم:
«سید حسین» از علما و فضلای حوزه قم بود که به جای پدر، در مسجد امام به اقامه جماعت میپرداخت. سال تولد وی 1304ش، در اوایل حضور پدرش در این شهر بود. برادر وی «سید احمد» در تهران ساکن شد،(2)
و البته تحصیلات این دو با هم بوده است. از استادان این دو باید به آیتاﷲ مرعشی نجفی اشاره کرد. از دیگر استادان سید حسین
پیشوایی، بزرگانی چون آیتاﷲ حجت کوهکمری و آیتاﷲ سید محمدتقی خوانساری هستند. ایشان از بدو ورود مرحوم آیتاﷲ بروجردی به قم تا زمان رحلت این بزرگمرد، (از سال 1323 تا 1340ش)، نیز در درس فقه و اصول ایشان شرکت جست. آیتاﷲ مرعشی نجفی بسیار به ایشان عنایت داشت و وی نیز ضمن احترام علما، در ترویج مقام مرجعیت و اجرای وظیفه ارشاد مردم کوشا بود و به تدریس علومی چون تفسیر و فقه و اصول میپرداخت.(1)
«سید مهدی» دیگر فرزند آیتاﷲ سید علی اکبر پیشوایی یزدی بود که همچون سایر برادرانش حائز فضل و دانش و کمال و تقوا بود و افتخار شاگردی و دامادی آیتاﷲ میرزا محمد فیض قمی(2)
را نیز داشت، ولی در جوانی و در مسیر زیارت در منطقه خوزستان، در شط بهمنشیر غرق شد و پدر خویش و حوزه قم و نجف را عزادار ساخت. پدر نیز در غم این جوان از دست رفت شکسته شد. مرحوم شیخ محمد شریف رازی که دوست وی بود، مینویسد: هر وقت وی و فضایل بسیارش را به یاد میآورم، بیاختیار متأثر میشوم و آه از نهاد من بر میخیزد و آرزو میکنم کاش من فدای وی میشدم. به مناسبت درگذشت وی، مراسم بسیاری به پا و در عزایش مراثی فراوانی سروده شد و چون سال وفات وی با 1365ق، و سال ارتحال بسیاری از بزرگان و علما مصادف بود، سال 1365ق، را «عام العلما» نام نهادند.(3)
دیگر فرزند برومند مرحوم پیشوایی که تا همین اواخر زنده بود مرحوم آیتاﷲ «سید حسن» پیشوایی یزدی بود. ایشان در سال 1382ش، در جوار بارگاه مطهر امیرالمؤمنین،
1) گنجینه دانشمندان، ج 2، ص 96 و مفاخر یزد، ج 1، ص 157.
2) زندگینامه وی در جلد 7 ستارگان حرم آمده است.
3) آثار الحجة، ج 2، ص 58. در متن «عامةالعلماء» آمده است؛ ولی ظاهرا «عام العلما» صحیح است؛ چنانکه سال شهادت امام سجاد علیه السلام را به علت وفات تعداد وفات تعداد زیادی از فقها و تابعین، «عام الفقها» نام گذاشتند.
علی علیه السلام در شهر نجف اشرف متولد شد. او در طفولیت تحت اشراف پدر بزرگوارش، آیتاﷲ سید علی اکبر پیشوایی یزدی به تحصیل مقدمات علوم حوزوی مشغول شدند. در سال 1298ش، مرحوم آیتاﷲ حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی قصد مهاجرت به ایران نمود و همراه جمعی از علما، از جمله آیتاﷲ سید علی اکبر پیشوایی و خود ایشان (سید حسن پیشوایی) به اراک مهاجرت و حوزه اراک را تأسیس کردند. دو سال بعد، با دعوت مردم قم از آیتاﷲ حاج شیخ عبدالکریم حائری، ایشان همراه دوستان و شاگردان خویش به قم مهاجرت و حوزه علمیه قم را پایهریزی نمودند. آیتاﷲ سید حسن پیشوایی که در این ایام جوانی برومند بود، در محضر استادان بزرگ حوزه علمیه قم، مانند پدر بزگوارشان و آیتاﷲ حائری یزدی، آیتاﷲ ملا علی معصومی همدانی و حاج سید احمد خوانساری به تحصیل فقه و اصول مشغول شد و در غیاب پدر، به جای ایشان در مسجد جامع امام حسن عسکری علیه السلام به اقامه نماز جماعت میپرداخت. ایشان در حین تحصیل، به تدریس علوم حوزوی در سطوح عالی پرداخته، کتاب شریف رسائل و مکاسب را تدریس کرد. در این سالها که با روی کار آمدن رضاخان مقارن بود، به همراه دیگر علما به مبارزه با رضاخان پرداختند.
در سال 1306ش، هنگامی که زن رضاخان در جریان سفر به قم، میخواست بدون حجاب وارد حرم حضرت معصومه علیها السلام شود، مرحوم آیتاﷲ بافقی، معاون آیتاﷲ حائری، به همراه چند نفر از طلاب جوان، آیتاﷲ سید حسن پیشوایی مانع ورود او به حرم حضرت معصومه علیها السلام میشوند. این کار طلاب، با خشم شدید رضاخان مواجه شد تا حدی که مرحوم آیتاﷲ بافقی را مورد ضرب و جرح شدید قرار داد. در این بین، مرحوم آیتاﷲ پیشوایی فرار کرد و به همدان رفت و مدتی متواری میشود. با عادی شدن اوضاع، ایشان به قم بر میگردد و به تحصیل و مبارزه ادامه میدهد. در سالهای بعد، به همراه آیتاﷲ شهید مدرس و جمعی از طلاب، 45 روز محبوس میشود که با وساطت پدرشان که از علمای تراز اول قم بود، آزاد میشود.
به امر آیتاﷲ بروجردی، در سال 1324ش، برای تبلیغ و تبیین معارف دینی به منطقه
الشتر هجرت و بعد از اقامت کوتاهی به شهر قم مراجعت و این بار به شهر قصر شیرین مهاجرت کرد. در سال 1327ش، مردم الشتر خدمت آیتاﷲ بروجردی آمدند و از ایشان درخواست مبلّغ میکنند. ایشان نیز آیتاﷲ سید حسن پیشوایی را یک بار دیگر به مردم معرفی میکند؛ در نتیجه آیتاﷲ پیشوایی به الشتر مهاجرت کرد و این بار برای همیشه در منطقه ماندگار میشود. ایشان در حالی به الشتر سفر میکند که کل شهرستان الشتر دارای یک مسجد بوده است؛ اما با همت او و کمک اهالی منطقه مساجد زیادی، حتی در دورترین نقاط احداث میشود. آن بزرگوار به تأسی از جد خویش، امیرالمؤمنین علیه السلام در ضمن تبیلغ دین به کمک و دستگیری از مستمندان و محرومان میپردازد و در حل مشکلات و خصومتهای قبیلهای نقش مؤثری ایفا میکند. از فعالیتهای دیگر ایشان، تربیت افراد شاخص در هر محل است تا پایگاه و سر منزلی باشد برای حضور مبلغان دیگری که به منطقه خواهند آمد. ایشان از دوستان نزدیک امام خمینی بود. با رحلت آیتاﷲ بروجردی، آیتاﷲ پیشوایی، برای اولین بار، امام را در منطقه به عنوان یکی از یاران امام به نهضت امام میپیوندد و رساله ایشان را که در آن زمان ممنوع بود، به صورت مخفیانه به مردم معرفی میکند. در سفر به قم با همکاری اخوی کوچکترش، آیتاﷲ حسین پیشوایی که از دوستان نزدیک و از اعضای بیت امام بود، اعلامیههای انقلابی حضرت امام را در لرستان، علی الخصوص در شهرستان الشتر پخش میکردند. در ایام پیروزی انقلاب، ایشان به عنوان نماینده امام و روحانی مبارز در شهرستان الشتر شناخته شده و کنترل شهر را با همکاری مردم بر عهده میگیرند.
بعد از انقلاب با شکلگیری نهادهای انقلابی، ایشان با وجود کهولت سن، مدتی مسئولیت جهاد سازندگی، کمیته امداد، امور تربیتی و هلال احمر را بر عهده گرفت. ایشان در دوره جنگ تحمیلی نقش مؤثری در تشویق بسیجیان به حضور در جبهههای جنگ تحمیلی داشت که وجود حدود 15 شهید در محل سکونت ایشان، یعنی روستای «امیر»، شاهدی بر این نقش مؤثر است. ایشان از روز اول کار خود را با اذن و اجازه ولی فقیه
زمان، مرحوم آیتاﷲ سیدابوالحسن اصفهانی شروع کرد و بعد از ایشان، با آیتاﷲ بروجردی و سپس با امام راحل و در نهایت، مقام معظم رهبری مرتبط بوده و در اجرای اوامر این بزرگان اهتمام ویژه داشت و مقام مرجعیت و ولایت فقیه را طی بیش از نیم قرن در منطقه تبیین کرده و جامعه منطقه را از افراط و تفریط در این امر باز داشت.
ایشان عاقبت در صبح روز دوشنبه، 21 تیر 1378ش، پس از 54 سال فعالیت تبلیغی در منطقه، در 96 سالگی، دعوت حق را لبیک گفت و به ملکوت اعلا پیوست و به اجداد طاهرینش ملحق گردید. پیکر مطهرش با حضور پرشمار مردم، در کنار شهر الشتر، در گلزار شهدای روستای امیر به خاک سپرده شد. شیخ محمد شریف رازی که با خاندان پیشوایی در ارتباط بوده و بیشترین اطلاعات را در مورد این خاندان دارد، در دو کتاب آثارالحجة و گنجینه به ذکر این خاندان پرداخته است. وی با فرزندان مرحوم سید علی اکبر، از جمله سید حسن در ارتباط بوده است. وی که در سال 1367ق، با سید حسن، همسفر حج بوده است؛ میگوید: «از وقتی که این جناب را شناختهام اهل تهجد و توسل بوده و بسیار متواضع، بیآلایش، با احتیاط و مقید به آداب و سنن اسلامی بوده است.»(1)
1) گنجینه دانشمندان، ج 2، ص 98.
اختران قم؛ ناصرالدین انصاری قمی؛
گنجینه دانشمندان، جلد دوم، شیخ محمد شریف رازی؛
آینه دانشوران، ریحان یزدی؛
نجوم السرد، سیدجواد مدرسی؛
فرهیختگان دارالعبادة، مخطوط؛
دانشمندان یزد، مخطوط؛
اثر آفرینان، جلد دوم، انجمن مفاخر تهران؛
مفاخر یزد، جلد اول و دوم، میرزا محمد کاظمینی؛
دانشنامه مشاهیر یزد، جلد اول؛
زندگینامه رجال و مشاهیر، جلد دوم، حسن مرسلوند؛
نقد عمر، جلد اول، شیخ علی دوانی؛
آثارالحجة، جلد دوم، شیخ محمد شریف رازی؛
اختران فقاهت، جلد اول، ناصرالدین انصاری قمی؛
مصاحبه با آقای ابوالفضل عرب زاده، رئیس کتابخانه آیتاﷲ گلپایگانی.
مصباح التولیه
پدر: سید محمدباقرولادت: 1289 ش.
وفات: .
مدفن: قم، شهرک امام خمینی.
تألیف: علی مختاری
سید ابوالفضل تولیت در 1289ش، در قم متولد شد و در همین شهر نشو و نما کرد و در مدرسه باقریه به تحصیل دروس جدید پرداخت. مدرسه باقریه را پدر تولیت برای دروس جدید، در غرب حرم حضرت معصومه علیها السلام بنا کرد و بعد از تبدیل شدن آن مدرسه به مسجد اعظم، به خیابان امام، مقابل مسجد کامکار منتقل شد. در این مدرسه، ادبیات فارسی و عربی و دیگر علوم متداول را به نحو شایسهای نزد استادان زمان فرا گرفت و در هنر نقاشی و خطاطی مهارت یافت. از وی آثار جالبی در این موارد به جای مانده؛ همچنین در برخی ورزشها و تیراندازی بسیار مهارت داشت.
در ایام جوانی عصای دست پدر بود و تا 37 سالگی عنوان نایب التولیه داشت. اسناد نشان میدهد که عمده امور استان به دست وی سر و سامان مییافت؛ به ویژه که پدرش زمینگیر و بیمار شده بود.
با درگذشت پدرش در 1320ش، رسما به تولیت آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه علیها السلام برگزیده شد.
سید ابوالفضل، سالیانی به عنوان نایب التولیه و مصباح التولیه، با پدرش در اداره آستانه همکاری داشت و به مدت 24 سال به عنوان تولیت مستقل. از این گذشته، چون رجل سیاسی مقتدر و نیز دارای ثروتی گسترده و سرشار بود، گستردهترین روابط را با شخصیتها و مصادر امور داشت و این روابط عمومی و ارتباط گسترده او، به مصالح حرم بود و میتوانست هر مشکلی را به راحتی حل کند.
البته کثرت کار، فرصت دخالت مستقیم و مباشرت در امور آستانه را از او میگرفت و زیردستان بسا به سلیقه و مصالح شخصی هر طرحی را توجیه میکردند؛(1)با این حال آستانه حضرت معصومه علیها السلام در دوره ایشان توسعه و آبادانی مناسبی یافت، برخی از ساخت و سازها در زمانه او از این قرار است:
استاد علی اصغر فقیهی میگوید:
در قم، سه حوزه قدرت جدا از هم در دوره پهلوی وجود داشته است: نخست، حاکم شهر که نماینده دولت در شهر بود؛ دوم، تولیت آستانه قم که موقوفات زیادی از املاک را در اختیار داشته و خود نیز صاحب املاک و ثروت فراوان و طبعاً صاحب نفوذ قابل ملاحظهای بوده و سوم، رهبری دینی و روحانی که شمار زیادی از طلاب و سایر مردم از او پیروی میکردهاند. این سه منبع قدرت در دوره پهلوی در این شهر فعال بودهاند.
بخشی از توسعه عمرانی شهر، توسط تولیت و نیز مراجع تقلید صورت میگرفت.(2)
ضریح در آغاز از کاشی بود و در عصر سلاطین قاجاریه ضریح فولادین ساختند؛ گنبد را زرین و جدار داخلی روضه را آینهکاری و... کردند(1)به تاریخچه ضریح با استفاده از گنجینه آقار قم اشاره میشود:
الف) نخستین ضریح فلزی که جلو ضریح کاشی نصب شد، ضریح فولادین شاه طهماسب در سال 951ق، میباشد. در سال 1230ق، فتحعلی شاه فرمان داد همان ضریح را نقره پوش ساخته، بر فراز پایهای از مرمر صیقلی و به شکل یخ نصب کردند.
مرحوم حاج میرزا حسین متولی باشی، با دریافت اجرت کارگران از ناصرالدین شاه، در مقام تجدید آن برآمد و با ذوب نقرههای ضریح سابق و نقرههای موجود در خزانه، ضریحی کاملتر از سابق تهیه و آنرا در سال 1280ق، نصب کردند. مرحوم حاج سید محمدباقر متولی باشی، در سال 1328ق، به تعمیر آن همت گمارد.
مجدداً در سال 1365ق، ضریح مزبور از ناحیه سید ابوالفضل تولیت تجدید گردید. شرح جزئیات این ضرایح در گنجینه آثار قم، آمده است.(2)
کتابخانه آستانه در سال 1330ش، با اهدای سه هزار جلد کتاب، توسط سید ابوالفضل تولیت تأسیس شد.
در آغاز، کتابخانه را در طبقات فوقانی صحن امام هادی علیه السلام قرار دادند و پس از چندبار جابهجایی، اکنون در میدان آستانه، بین باب 1 و باب فیضیه قرار دارد؛ تا آن که مرحوم حاج آقا محمد طباطبایی (آیت اﷲ زاده قمی) بنیانگذار رواق طباطبایی، مغازههای پشت صحن در کنار خیابان ارم و غرفههای آن را بنیان و درآمد آنها را برای خرید کتاب وقف کرد.(3)و به همین جهت تعداد کتابها فزونی یافت.
در سال 1338 دفتر آستانه در جانب شمالی کتابخانه از طرف سید ابوالفضل تولیت بنیان نهاده شد.(1)
در گنجینه آثار قم، شش صفحه در جزئیات و تاریخ این مسجد نوشته شده، اجمالا پس از تغییر و تحولات این مکان در طول تاریخ مینویسد:
«و چون چهل ستونها و مقصوره مسجد اعظم ساخته و پرداخته گشت، این محل فاقد تزیین که در حد فاصل مسجد اعظم و روضه شریفه قرار داشت به وصله ناهمرنگی مینمود. در نتیجه متولی وقت آقای سید ابوالفضل تولیت به تجدید بنای آن همت گماشت. ساختمان پیشین را از سطح زمین برداشت و به جای آن عمارت رفیع کنونی را به پا کرد. این بنا به عرض 14 و طول 48 متر فاقد ستون بوده و... به نام مسجد بالاسر نامیده میشود؛ ولی در حقیقت مسجد نیست؛ زیرا گورستان بود و بسیاری از علما را هم در آنجا دفن کردند؛ از جمله حضرات آیات حاج شیخ عبدالکریم حائری و...(2)
ساختمان موزه که در زمان نایب التولیه بودن وی، با اشاره علی اصغر حکمت، وزیر اوقاف در سال 1314ش، ساخته شد. به خاطراتی جالب توجه در این باره اشاره میشود:
در مورد محل موزه سابق که هم اکنون از طرف شمال به قبر شهید مطهری و از طرف جنوب شرقی به قبر آیت اﷲ محمد معرفت و در غرب به مزار بزرگانی چون حضرات آیات: حسن تهرانی، مهدی روحانی، مرتضی عسکری و از گوشه شمال غربی به قبر عارف بزرگ سید عبدالکریم کشمیری محدود میشود؛ نوشتهاند: در آنجا دو عمارت متروکه در جانب غربی صحن زنانه
بود که سالها به واسطه ناامنی، کتابهای خطی آستانه و کتابخانه مدرسه فیضیه را درون آنها روی هم انباشته، جلو آنها را تیغه کشیده، مسدود ساخته بودند و کسی نمیدانست که در این مخزن کتابهای ذی قیمتی هم وجود دارد و در نتیجه اکثر کتابها طعمه موریانه گشتند، یا زیر گرد و غبار تباه شدند.
بنابراین، بدون توجه به اهمیت کتابها، محتوای مخزن را درون گونیهای بسیاری جای داده به وسیله باربرانی به درون رودخانه منتقل ساختند و در میانه چاه عمیقی که برای دفن آنها قبلاً آماده کرده بودند، انباشتند و آب بر روی آن بینداختند.
آخرین گونی محتوی کتابها را که حمال از طریق مدرسه فیضیه به داخل خانه شاهی (مدرسه باقریه) میبرد تا از آن جا به رودخانه ببرد؛ حضرت آیت اﷲ سید شهابالدین مرعشی نجفی، که جلو ایوان یکی از حجرات مدرسه نشسته بود، برحسب تصادف دیدار کرده، پس از پرسش و کشف ماجرا به باربر دستور میدهد که گونی را همان جا خالی کند. آیت اﷲ مرعشی در بین آنها چند جلد کتاب نایاب به دست آورد و پس از صحافی و تجلید در کتابخانه شخصی نگاهداری و بعد از تأسیس کتابخانه آستانه، همه را به دفتر کتابخانه تسلیم کردند.(1)
از نامههای تولیت به حضرت آیت اﷲ العظمی نجفی مرعشی برمیآید که وی به این موضوع توجه و اهتمامی فراوان داشته و مینویسد: «... راجع به کتابخانه همینقدر که حضرت مستطاب عالی به تنظیم امور آن توجه فرموده و کارکنان آن را مورد عنایت خاص قرار دادهاید، خیال ارادتمند راحت و آسوده است. ان شاءاﷲ در سایر امور مربوطه به آستان مقدسه از راهنماییهای مفید مضایقه نخواهید فرمود...»(2)
از شخصیتی که در اوج اقتدار سیاسی و ثروت بود و در امور خیر، حمایت مراجع بزرگی، چون آیت اﷲ العظمی بروجردی و اکثر مردم قم را به همراه داشت، انتظار میرفت برای آبادانی و اصلاح شهرسازی قم، خانه سازی و مدرسه سازی برای طلاب، توسعه حرم و خرید زمینهای اطراف که یا بیابان بود، یا کمترین قیمت را داشت، حمایت از برخی فقرا و علمایی که از فقر مستأصل شده بودند، اقدامات چشمگیری میکرد؛ که البته در این خصوص اقدام معتنابهی ملاحظه نمیشود.
خدمات ایشان و پدرشان به شخصیتهایی مثل آیت اﷲ العظمی نجفی مرعشی رحمة الله، اعطای کرسی تدریس و چند قبر است؛(1)در صورتی که اقتدار ایشان بسیار بیشتر بود و این امکان وجود داشت که خدمات متنوعتر و بیشتری به شهر قم و طلاب صورت دهد.
حاج شیخ محمود عابدی کروندی بیان داشت: در ایوان آینه سرگرم قرائت و دعا بودم که دیدم پیش رویم قبر آیت اﷲ نجفی است. تعجب کردم؛ هنگام درس به آقا عرض کردم: شما که بحمداﷲ زندهاید؛ من قبر شما را زیارت کردم؟! فرمود: آری! من با دست خود در حرم برای خودم چند قبر کندهام. پس از تأسیس کتابخانه آیت اﷲ مرعشی نجفی وصیت کردند: مرا در راهرو کتابخانه دفن کنید؛ زیرا دوست دارم خاک پای جویندگان علوم آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم باشم.
قضاوت در مسائل و نیات سیاسی افراد که، با توجه به اینکه این مسائل همواره در حال
1) نامههای ناموران، صص 568-573.
تغییر و تحول است؛ کار آسانی نیست؛ به ویژه مورد کسانی که؛ از ایشان نسلی نمانده و حتی مقالهای نوشته نشده و آشنایان از بیان بسیاری از احوال شخصی آنرا ابا دارند، یا با غلو و یا حب و بغض خبر میدهند. به هر حال، ما به آنچه در اختیار داریم، اشاره میکنیم:
خاندان سیادت تولیت با رضاخان، به دلیل دشمنی او با دین، تحدید تولیت و تصرف در موقوفات، بد بودند. از طرفی وصول به مقامات و مناصبی مثل نمایندگی مجلس، به مراوده و همکاری با مقامات حکومت نیاز دارد؛ به ویژه که در اوایل ستمشاهی محمدرضا، ارتباط علما با حکومت و بالعکس، قبحی نداشت.
در قیام حاج آقا نوراﷲ اصفهانی، شهید سید حسن مدرس، شهید نواب صفوی و آیت اﷲ کاشانی، از همراهی و مساعدت تولیت، اطلاعی در دست نیست؛ ولی او با مقامات و دربار، سپس با مصدق و همزمان با نهضت اسلامی با یاران امام خمینی به شدت همکاری دارد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، چرخشی به سوی نهضت آزادی دارد و پس از درگذشت او، سخن از صرف بخشی از اموالش در سازمان مجاهدین خلق، تروریستترین تشکل ایرانی، به میان آمده؛ اما اسناد به دست آمده نشان میدهد که:
باغ سالاریه، پاتوقی برای میزبانی و پذیرایی مقامات دولتی بود، و تولیت تا پایان نخست وزیری قوام، با دربار کاملاً مرتبط بوده است. از اینرو، مصدق او را برکنار کرد؛ ولی در رفراندوم مصدق برای تعطیل مجلس، چرخشی به سود مصدق داشت و به همین دلیل، وقتی شاه دوباره حاکم شد، حق کاندیدا شدن برای نمایندگی مجلس شورای ملی را از او سلب کردند؛ اما به تولیت آستانه منصوب گردید.
در این دوران، با آیت اﷲ بروجردی نیز مرتبط بود؛ ولی به گفته آیت اﷲ مسعودی در بحث دیوار حائل بین مسجد اعظم و مسجد بالاسر که اکنون در شده است، آقای بروجردی با مصباح التولیه درگیر شدند و لذا این درها را بستند.(1)
سید ابوالفضل در عصر آیت اﷲ بروجردی رحمة الله متولی آستانه بود، تا زمان عدم استقبال از
1) خاطرات آیت اﷲ مسعودی خمینی، ص 89.
آخرین سفر شاه به قم(1)که مغضوب شاه و سپس محدود خانگی و پس از مدتی زندانی شد و پس از قیام 15 خرداد با یاران حضرت امام مثل هاشمی رفسنجانی صمیمی میشود و در خارج کشور، به گروههایی که زیر نظر بنیصدر، قطبزاده و ابراهیم یزدی بودند، کمکهای مالی شایانی دارد. در پاریس نیز عمده اموالش را در اختیار حضرت امام قرار میدهد؛ ولی پس از پیروزی انقلاب، هنگامی که حجت الاسلام و المسلمین شیخ احمد مولایی به تولیت آستانه منصوب میشود، سید ابوالفضل، به چنگال نهضت آزادی و... میافتد. از اتهام مصرف اموالش در یاری منافقین، اطلاع درستی نداریم؛ ولی چرخش او به طرف ملی گراها، امری مبرهن است.
در میان متولیانی که آستانه به خود دیده است، بعضاً افراد سلیم النفس و پاکدلی هم یافت میشده است؛ برای مثال آقا سید محمد باقر تولیتی، پدر مصباح التولیه (آن گونه که از نوشتهها و مدارک برمیآید) فرد متدین و سالمی بوده است که چندان اهل حیف و میل نبوده است. وی دارای شخصیت ممتازی در قم بوده است.
بعد از مرگ سید محمدباقر، تولیت به آقا سید ابوالفضل منتقل میگردد که تا 5/5/1358 هم در قید حیات بود و بنده ایشان را دیده بودم. متأسفانه ایشان، بعد از تصدی مقام تولیت، فردی را به نام نایب التولیه انتخاب کرد و خود فردی سیاسی و درباری شد و در کل، چندان برای رسیدگی به امور آستانه وقت نمیگذاشتند. گاه از طریق کنترل از راه دور، امور را رتق و فتق میکردند؛ فرضاً دستور میدادند که فلان مقدار وجه نقد و یا فلان مقدار گندم، به فلان مکان بفرستید و مانند آن.
بر اساس این سهلانگاری، دو میلیون متر زمین آستانه مقدسه، یا املاک
1) در همین مقاله به سفر شاه اشاره شده است.
مزوعی آن غیردایر بود و اجارهای نصیب آستانه نمیشد؛ برای مثال، ملک مزوعی تبرته فراهان به مساحت شش هزار هکتار که ملک طلق حضرت است، تاکنون اجارهای نپرداخته است.
بد نیست در این جا دو خاطره کوتاه از سیاسیکاریهای او نقل کنم:
در اواخر سال 1341ش، که دکتر علی امینی به عنوان نخست وزیری روی کار آمد، هدف شاه این بود که امینی با علما وارد مذاکره شود و دلیلش این بود که این فرد خودش زمانی در نجف طلبه بوده و حتی به کسوت روحانیت هم در آمده بود؛ حتی مادرش، خانم فخرالدوله بیان کرده بود که «من این پسر را وقف کردهام که طلبه شود.»
به هر حال بر اساس این سابقه، شاه او را به نخست وزیری انتخاب کرد. یک روز امینی به قم آمد و به همراه سید ابوالفضل، مصباح التولیه به منزل امام وارد شدند؛ روز عید غدیر بود و نیم ساعت با آقا مذاکره کردند.
مصباح التولیه در آنجا آقایان را دعوت کرد که در باغ زنبیل آباد گرد هم بیایند؛ عدهای از آنها دعوت او را اجابت کردند؛ ولی حضرت امام نپذیرفتند. مصباح قصد داشت به نوعی میان علما و کارگزاران نظام، به عنوان حلقه واسط عمل کند.(1)
در مقطعی هم احتمالاً به خاطر یک ناخدمتی، روابط دربار با مصباح بد شد؛ ولی در مجموع مورد احترام آنها بود تا این که فردی به نام سید محمد مشکات را در سال 1344 ش. به عنوان تولیت آستانه قم اعزام کردند. ورود مشکات با برخی مخالفتها توأم بود. ظاهراً مصباح التولیه عدهای را تحریک کرده بود تا علیه مشکات فحاشی کنند و حتی او را مورد ضرب قرار دهند. بر این اساس، تولیت مشکات زمان زیادی دوام نیاورد.(2)عجیبتر این که میگفتند: آقای مصباح التولیه حتی ده سال میشده که قدم به
داخل حرم نگذاشته؛ تنها روزی نیم ساعت در دفتر کارش حضور مییافته است.(1)
آیت اﷲ مسعودی مینویسد: از آقای پسندیده شنیدم که بهائیان در ابرقو مسائلی را به وجود آورده بودند و در خلال آن تنی چند کشته شدند. رژیم پهلوی مصمم بود عدهای از مسلمانان را به اتهام قتل اعدام کند؛ آقای بروجردی به حضرت امام گفته بودند: شما از طرف من نزد شاه بروید و از قول من بگویید متهمان به قتل باید آزاد شوند. در آن ایام کمتر کسی ماشین سواری داشت؛ یکی از افرادی که دارای وسیله نقلیه بود، مصباحالتولیه بود. من او را به خاطر دارم که در این اواخر، سوار یک ماشین بنز سفید رنگ میشد که ماشینش را در اختیار قرار میدهد...(2)
در خاطرات و مبارزات حجتالاسلام فلسفی آمده است: در همان سالهای اول ورود آیت اﷲ العظمی بروجردی به قم (1323ش)،(3)آن مرحوم مرا دعوت کردند که روزهای آخر ماه صفر در منزل ایشان منبر بروم. آقای ابوالفضل تولیت، متولی آستانه مقدسه حضرت معصومه علیها السلام نیز پس از اطلاع از این موضوع، دعوت کردند که شبها هم در صحن بزرگ حضرت معصومه علیها السلام منبر بروم. تا زمانی که حضرت آیت اﷲ در قید حیات بودند، این منبرها صبح و شب ادامه داشت.
با توجه به ازدحام و انبوه جمعیت، برای این که صدای من به همه برسد، تولیت برای اولین بار ناچار شد بلندگوی دوبله روی حوض وسط صحن، به صورت معلق برای جمعیت حاضر در صحن و بلندگوی دیگری هم برای کسانی که در بیرون از صحن بودند، بگذارد. مرحوم آیت اﷲ بروجردی هم
یک شب هم برای استماع منبرم به صحن مطهر میآمدند.(1)
وی در بیان ممنوع المنبر شدنش در سال 1350 مینویسد:
«فردای آن روز طبق معمول، قبل از ظهر عدهای از آقایان اهل علم در اتاق بزرگ منزل ما بودند و من و مرحوم تولیت قم هم در اتاق کوچک دم در بودیم...»(2)
گفتنی است به دلیل سیادت و آقایی و مسئولیت تولیت و نمایندگی مجلس، مقامات کشوری و دربار شاهنشاهی، وقتی به قم میآمدند میهمان تولیت بودند تا پس از قیام امام خمینی که داستانش در سفر شاه به قم، بیان میشود.
آقای دکتر تقی طاهری مینویسد:
... تولیت مانند پدر خود، مرد دین و سیاست (3)بود و هفت دوره پیاپی نمایندگی مردم قم را در مجلس شورای ملی عهدهدار بود و خدمات سیاسی و اجتماعی قابل توجهی انجام داد. اهالی قم علاقه وافری به ایشان داشته و با رضای خاطر به ایشان رأی میدادند. منزلشان پیوسته محل مراجعات و خواستههای مردم قم بود، بالأخص در ایام عزاداری...(4)
وی در دورههای یازدهم (1316ش / 1356 ق) و دوره دوازدهم (1318ش / 1358 ق) و دوره سیزدهم (1320ش / 1360 ق) و دوره چهاردهم (1322ش / 1363 ق) و پانزدهم (1326ش / 1366 ق) و شانزدهم (1328ش / 1369 ق) و هفدهم (1331ش / 1371 ق) نماینده مردم قم در مجلس شورای ملی بود.(5)
تولیت، در پایان دوره هفدهم مجلس شورای ملی، به سبب حمایتهای بیدریغ از دکتر محمد مصدق و شرکت در رفراندم مرداد 1332ش، از حق
1) خاطرات و مبارزات حجت الاسلام فلسفی، صص 174-175، با تلخیص.
2) خاطرات و مبارزات حجت الاسلام فلسفی، ص 339. ضمناً چند تصویر همراه مرحوم فلسفی از تولیت، چاپ شده در صفحات تصاویر چاپ شده است.
3) بهتر است تعبیر شود: پدرش مرد دین و سیاست و ایشان مرد سیاست و دین بود.
4) دائرة المعارف تشیع، ج 5، ص 158، عنوان «تولیت».
5) تربت پاکان قم، ج 1، ص 241.
انتخاب شدن به نمایندگی مردم قم از طرف رژیم سلطنتی محروم گردید؛ ولی همچنان از توجه مردم قم و محبت محافل روحانی، مخصوصاً از عنایات خاصه مرحوم آیت اﷲ العظمی بروجردی بهرهمند و کامیاب بود.(1)
مرحوم حاج شیخ محمود عابدی، نویسنده کتاب معارف الاسلام در خاطرات خود گوید:
در برنامههای تبلیغاتی برای نمایندگی مجلس، اطعام، به جای بخش عکس و... رایج بود.
سفره مرحوم تولیت هم معمولاً گسترده بود، فلانی را دیدم که بر سر سفره تولیت مینشست و پس از آن که سیر میخورد، وقت شعار، فریاد میزد: « زنده باد دکتر رضوی!»؛ رضوی او رقیب تولیت بود. گفتم: چقدر نمک به حرامی! از سفره تولیت میخوری؛ اما برای رضوی شعار میدهی؟!
پاسخ داد: «میخواهم بر جو رقابت بیفزایم. آخر اگر ترس از دکتر رضوی نباشد که سفرهای گسترده نمیشود.»(2)
تولیت به علت فعالیتهای سیاسی مخالف رژیم شاه، بعد از کودتای 28 مرداد 1332ش، از طرف حکومت وقت، مکرر تحت فشار قرار میگرفت و به دلیل همراهی با مصدق، صلاحیتش را برای نمایندگی مردم قم در مجلس تأیید نکردند و به علت عدم استقبال از شاه در قم، از حق قانونی و شرعی اداره آستان مقدس حضرت معصومه علیها السلام طبق فرمان شاه محروم و مدت شش ماه زندانی گردید.(3)
پس از شکست شاه در قضیه انجمنهای ایالتی و ولایتی، به اصرار و مشاوره همراهان
و یارانش تصمیم گرفت به قم سفر کند تا بتواند از خشم و نارضایتی مردم بکاهد. ابتدا بهبودی وزیر دربار و سپس حسن پاکروان، رئیس سازمان امنیت درصدد برآمدند در این مورد زمینهسازی کنند؛ ولی با سرسختی حضرت امام راحل و مراجع بزرگ، نتیجهای نگرفتند. مردم قم نیز روز قبل از ورود شاه علیه انقلاب سفید تظاهرات کردند. روزی که سفر شاه به قم اعلام شد، طلاب قرار گذاشتند در آن روز هیچ کس از خانه و حجرهاش خارج نشود و حتی یک تن روحانی در شهر دیده نشود. شاه در وسط میدان آستانه سخنرانی کرد و از غیبت روحانیت و تظاهرات مردم قم بسیار ناراحت شد و به همین لحاظ، در خلال صحبتهایش چنین اهانتی کرد: «مه فشاند نور و سگ عوعو کند.» عدهای از طلبههای پشت در فیضیه که شاهد بودند، به خشم آمدند و بعضیها میگفتند: در را باز کنیم و بریزیم بیرون؛ ولی بعضی گفتند: اگر بیرون برویم، ممکن است با فیلمبرداری و پخش تصاویر، این حرکت طلاب، به عنوان استقبال از شاه قلمداد و پخش شود.(1)
تولیت پس از سپری کردن دوره زندان 1341، بار دیگر، در مرداد ماه 1347ش، و آخرین بار در دیماه 1348ش، به دستور دادرسی ارتش و به اتهام واهی استفاده مجعول از عنوان و نام تولیت، بازداشت و پس از ماهها زندانی آزاد گردید.
در زندان آخرین به عارضه قلبی مبتلا شد. تولیت در پیشبرد انقلاب اسلامی و ایجاد حکومت اسلامی صمیمانه فعالیت و مساعدت میکرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز منزل او در قم مرکز رفت و آمد مبارزان و انقلابیون بود.(2)
جامعترین نوشته در زمینه خدمات تولیت و سرنوشت داراییهای او، خاطرات مرحوم حجت الاسلام والمسلمین اکبر هاشمی رفسنجانی است که بخشی از آن در ادامه نقل میشود:
آقای هاشمی هنگامی که پس از قیام پانزده خرداد 1342 و فرار از سربازی تحت تعقیب بوده و میخواست خانهاش را عوض کند، چنین میگوید:
منزل ما کوچه آبشار بود. گفتم منزلی برایمان گرفتند در صفائیه. با ابوالفضل تولیت هم کمکم در جریان مبارزه و سربازی و روابط سیاسی که ضمن آن پیش آمد، آشنا شده بودم. یک قطعه زمین دویست و بیست و پنج متری را از زمینهای موقوفه از ایشان اجاره کردم (واقع در ابتدای کوچه ممتاز، پشت حمام ممتاز) ماهی بیست و پنج تومان؛ با وام و فروش چیزهایی خانهای هم ساختیم.(1)
با خبر شدیم که در مجلس رژیم، لایحهای در حال تصویب است که در آن، به مستشاران آمریکایی امتیازاتی داده میشد. در پیگیری این خبر، زمینه جدیدی فراهم شد برای مبارزه. امام چند نفری را مأمور تحقیق در مورد جزئیات این خبر کردند که یکی از آنها من بودم. رفتم پیش آقای فلسفی و تولیت و سید جعفر بهبهانی، پیام امام را رساندم و گفتم: ما اخبار پشت پرده این جریان را هر چه بیشتر و دقیقتر میخواهیم. آقای بهبهانی از طریق یکی از نمایندگان مجلس سنا، متن لایحه و اسناد مربوط را به دست آورد و به من داد. من دو روز در تهران ماندم و متن مذاکرات مجلس و جزوه کنوانسیون وین را تهیه کردم. اخباری را هم مرحوم تولیت در اختیار من گذاشت که مجموعاً با اطلاعات کاملی بردم خدمت امام.(2)
به کمک یک افسر از دوستان آقای تولیت، توانستم گذرنامه بگیرم و سفر اول را همراه همسرم با قطار از تهران به ترکیه رفتم.(3)
نیازی که ما به نیروهای خارج داشتیم، این بود که به عنوان پایگاههایی مطمئن صدای ما را به دنیا برساند؛ نیروهایی که امکان ماندن آنها در ایران نیست، جذب کنند و یا احیانا نیروهایی را برای پاسخ به پارهای نیازها به داخل بفرستند. ایجاد چنین پایگاههایی در خارج به سرمایه نیاز دارد که تأمین آن را نمیشد از نیروهایی که در خارج بودند، انتظار داشت. آنها یا دانشجوهایی بودند نیازمند، یا کسانی که از ایران در جریان مبارزه فرار کرده بودند... کاری که ما بعد از آن سفر اول انجام دادیم، عمدتاً جلب حمایت آقای تولیت بود، ایشان امکانات مالی زیادی داشت؛ بچه هم نداشت، فردی بود روشنفکر و از نظر اعتقادی هم بیشتر جریان مبارزه اسلامی را قبول داشت. او آماده شد که همه ثروت خود را وقف مبارزه بکند، به عنوان تأسیس حکومت اسلامی.
برای این منظور مؤسسهای تأسیس کردیم، اساسنامه آن را نوشتیم و هیأت مدیرهای تعیین کردیم که من خودم عضو آن بودم. تولیت همه ثروت و اموالش را به استثنای خانه تهران، خانه سالاریه قم و مقداری برای گذران زندگی شخصی در اختیار گذاشت، به صورتی که انجام دادن آن کارها از حضور و تصمیم ایشان بینیاز بود. هیأت مدیره برای انجام دادن هر اقدامی اختیارات کافی داشت.
به هر حال، پول زیادی (در مقیاس آن روز) از طریق فروش زمین و سایر مستغلات فراهم شد،؛ پولی هم ایشان حواله کرده بود به خارج؛ خود تولیت هم سفری به خارج کرد که با همان سفر دوم من به خارج از کشور مصادف بود و یکی از برنامههای این سفر من گفت وگو با ایشان بود و بعضی کارها را مشترکا تنظیم کردیم.
با استفاده از این امکانات، سعی شد در خارج از کشور سرمایهگذاریهایی بشود که با تکیه بر درآمدهای آن، نیازهای نیروها و پایگاههای ما در لبنان، عراق، اروپا و آمریکا تأمین شود و اگر در داخل کشور هم نیازهایی پیش آمد، به حل مشکلات داخل هم کمک شود. مرحوم تولیت در قم زمینهای زیادی داشتند. برای استفاده مناسب از آنها و به کمک دوستان ما شرکتی به نام «دژساز» تأسیس شد. به سرعت قیمت زمینها بالا رفت که
امکانات زیادی در اختیار هیأت مدیره خیریه قرار میداد.(1)
البته کمکهای محدودی شد، که ارقام آن را به خاطر ندارم؛ مثلاً در لبنان صد هزار دلار در آخرین مرحله برای آقای قطبزاده حواله کردم که از تولیت بگیرد. رابطه اینها را هم با تولیت برقرار کردم.(2)
پس از بازگشت من از اروپا و دستگیری و زندانی شدن، با استفاده از روابط صمیمانه آقایان تولیت و احمد صدر حاج سید جوادی، در هیأت مدیره تغییراتی به سود نهضت آزادی انجام شد. هر چند حضور من محفوظ بود؛ دوستانی را که برای ما بیشتر مورد اعتماد بودند -مثل آقای با هنر- کنار گذاشتند. از جزئیات مسائل اطلاع دقیق ندارم؛ اجمالا میدانم که مقداری پول به آمریکا فرستادند که صرف پایگاهی برای آقای ابراهیم یزدی شد.
در روزهایی که امام پاریس بودند، تولیت، اموال خود را در اختیار ایشان گذاشته بود. امام هم اختیارات را به هیأتی سه نفره - مرکب از من و آقایان منتظری و مطهری - داده بودند. آقای عراقی مأمور شده بود این خبر را به ما برساند.
این، در شرایطی بود که ما هیچ فرصتی برای این گونه مسائل نداشتیم و همه نیرو و توان ما صرف مسائل مهم مملکتی میشد؛ زیرا این پیغام در آستانه پیروزی انقلاب رسید؛ در شرایطی که همه جا کشور مسئله داشت. حضور شخصی تولیت هم نیاز به دخالت فوری ما را کم میکرد.(3)
آیت اﷲ مسعودی اظهار میدارد: بعد از پیروزی انقلاب، حضرت امام راحل رحمة الله آقای حاج
شیخ احمد مولایی را برای تولیت حرم برگزیدند؛ با این حال، مصباح التولیه، خودش را متولی میدانست و مدعی بود که باید حضرت امام بنده را برای این منظور انتخاب کند.(1)امام با این توجیه که شما دیگر خسته شدهاید و ایام استراحتتان فرا رسیده، محترمانه او را نصب نکردند و آقای مولایی را هم برکنار نکردند.(2)
یکی از خدام که در آن تاریخ معاون آقای مولایی بوده، چنین توضیح میدهد: پیشکار مصباح التولیه استفسار کرد که چه وقت آقای تولیت (مولایی) مشرف میشود. پاسی از شب گذشته خبر دادند میخواهد مشرف شود. برای پذیرایی رفتم؛ وقتی در را باز کردم، دیدم سید ابوالفضل تولیت، سوار بر ویلچر همراه آیت اﷲ سید محمود طالقانی است. پس از زیارت حضرت و فاتحه برای پدرش گفت: میبینی که بیمارم طبقه بالا نمیتوانم بروم. ما اتاقی را در صحن امام هادی علیه السلام برایش مهیا کردیم و همان شخص که قبلا پیشکار و بود، خادمش قرار دادیم. چند روز بعد تولیت جدید (مولایی) مشرف شد و در شهر هم خبرش منتشر گشت. بزرگان شهر نیز گروه گروه برای دیدارش میآمدند. ایشان آقا شهاب اشراقی را واسطه برای نصب خود قرار داده بود؛ اما حضرت امام رحمة الله حاج شیخ احمد مولایی را بر کنار نکرد؛ به واقع امام، تأیید تولیت را که پیشتر منصوب شاه بود، گویا تأیید شاه تلقی میکرد. آقای تولیت قهر کرد و به تهران بازگشت.(3)
آقای هاشمی مینویسد:
رنجشهایی برای او پیش آمد؛ توقعاتی داشت که مورد توجه قرار نگرفت؛ در نتیجه منعطف شده بود به سمت نهضت آزادی. وصیتی نیز برایش تنظیم شده بود که بر اساس آن، همه اختیارات به خانم جدید ایشان داده میشد. البته با واگذاری این اموال به امام و احاله اختیار از طرف امام به جمع ما، دیگر
جای این تغییرات نبود و در زمان حیات تولیت هم من مطلع نشدم؛(1)اما بعد از مرگ تولیت بهرهبرداری از این امکانات با مشکلی اساسی برخورد کرد؛ بخش عمدهای از این ثروت در یکی از بانکهای انگلیس بود که برای برداشت از آن اشکال قانونی مطرح شد و مطالبه انحصار وراثت کردند...(2)
آیت اﷲ مسعودی نقل میکند: چندی پیش حاج احمد آقا تولیتی، از اقوام مصباح التولیه، نزد من آمده بود و میگفت: «مصباح التولیه» نود میلیون دلار در بانک انگلستان پول دارد...(3)
آقای هاشمی مینویسد: جمعه، 16/11/1360 آقای احمد صدر حاج سید جوادی و خانم تولیت آمدند و برای رفع توقیف اموال «شرکت سهامی طاهر» چارهجویی میکردند.
دادگاه انقلاب قم، به اتهام کمک به منافقین از این شرکت و هم به خاطر ماندن مبلغ پول آقای تولیت در انگلستان (به ادعای خانم تولیت، نزدیک چهار میلیون پوند و به ادعای دیگران، در حدود سیصد میلیون تومان) شرکت را توقیف کرده است.(4)
وی در موردی دیگر میگوید: قرار شد برای گرفتن پولهای مرحوم ابوالفضل تولیت از بانکهای انگلیس اقدام شود؛ به شرط این که در موارد درستی خرج شود. من هم کمک کنم.(5)در چند مورد دیگر، درباره اموال تولیت، مطالبی در خاطرات آقای هاشمی است؛ از جمله در کتاب عبور از بحران، ص 195، مطابق یک شنبه 18 مرداد 1360 و ص 195، 18/10/1360 آمده است: شنیدهایم که با اموال تولیت خدمات و امور خیریه متعددی انجام شده است؛ ولی دقیقا جایی ثبت نشده
1) اگر به جای برخی، به آقای هاشمی مراجعه کرده بود، راه حلهای بهتری پیش پایش میگذاشت.
2) کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی «دوران مبارزه» ص 285.
3) خاطرات ایت اﷲ مسعودی، ص 82.
4) کارنامه و خاطرات «عبور از بحران»، به اهتمام یاسر هاشمی، ص 372.
5) کارنامه و خاطرات «امید و دلواپستی» به اهتمام سارا لاهوتی، ص 297، مربوط به 11/8/1364.
که سهم تولیت در این موارد، چه اندازه بوده؛ مواردی که از امکانات تولید برخوردار شده، چنین است:
دفتر نشر فرهنگ اسلامی؛
دائرة المعارف تشیع؛
دانشگاه امام صادق علیه السلام ؛
شهرک امام خمینی یا بنیاد مسکن.
در پیشگفتار دایرة المعارف آمده است:
... روانش شاد و روحش آمرزیده باد مرحوم سید ابوالفضل تولیت که پیوسته در این فکر بود تا از ثروت موروثی خود در راه اغنای اسلام و پیشرفت افکار مذهب مقدس امامیه قدمی بلند بردارد و نقشی مؤثر ایفا نماید و در دفتر روزگار یادگاری از خود برجای گذارد؛ به ویژه پس از ابراز مخالفت با رژیم فاسد گذشته و تحمل سه بار زندان و ناملایمات و شداید بسیار، در عقیده خود راسختر و استوارتر گردید. لذا پس از مشورتهای لازم، کلیه اموال خود را برای اجرای اهداف خیرخواهانه خویش اختصاص داد و بنیاد اسلامی طاهر مرکب از نامبردگان ذیل به عنوان هیأت امنا تشکیل شد:
خانم طاهره غفاری و آقایان: مهندس عباس تاج، دکتر سید محمد مهدی جعفری، دکتر تقی طاهری، آقای مهندس حسین حریری (سرپرست بنیاد)، آقای مهندس اکبر طاهری قزوینی، آقای علی طاهری و آقای احمد صدر حاج سید جوادی.
در جهت رسیدن به اهداف مذکور، پیشنهاد تهیه و تدوین دایرة المعارف جامعی برای مذهب شیعه مورد بررسی قرار گرفت؛ بویژه در این زمان که انقلاب اسلامی ایران همه جهان را متوجه ایران، یعنی مرکز تشیع نموده است. پس از استعفای آقای دکتر مهدی محقق در سال 1362ش، سرپرستی، تهیه، تدوین مقالات و ویراستاری آن به آقایان احمد صدر حاج سید جوادی و
کامران فانی و بهاءالدین خرمشاهی محول گردید.(1)
آقای تقی طاهری مینویسد:
مرحوم تولیت دارای فکری باز و روشن و دیدی وسیع و جهانی بود. علاوه بر زیارت مکرر خانه خدا و عتبات عالیات، به کشورهای آسیایی و اروپایی سفر کرد و همه جا در این اندیشه بود که اسلام از راه پیشرفت علمی و فرهنگی و اجتماعی در سطح جهانی به اعلا درجه خود برسد و در برابر هجوم تمدن غرب استقامت و پایداری کند. او یکی از راههای رسیدن به این هدف را تربیت دانشمندان و بزرگان علم و دانش و سیاست میدانست و بر اثر همین اندیشه، تمام ثروت خود را وقف کرد و آنرا با تأسیس شرکت طاهر قم با سهام بینام و آزاد، در اختیار کارهای خیر خود قرار داد. در اواخر زندگی، اعتبار احداث شهرکی را در سالاریه (بعد از زنبیل آباد در انتهای ده متری فجر و کنار کوه خضر) تأمین نمود که پس از وفات ایشان تکمیل و اکنون به نام شهرک امام خمینی موسوم است.
در سال 1361ش، دائرةالمعارف تشیع، در نتیجه افکار و اندیشههای فرهنگپروری تولیت و به یاد ایشان تأسیس و تدوین آن آغاز گردید.(2)
محل مدرسه مرحوم آیت اﷲ العظمی سید محمد رضا گلپایگانی، کنار مقبره علی بن بابویه و ابن قولویه، تکیه محل عزاداری تولیت بود و بهویژه در محرم در آنجا عزاداری گستردهای برپا میشد.
دستههای سینهزنی و هیأت عزاداری همگی حرکت میکردند؛ بعد از طوافی در صحن، به تکیه تولیت نیز میآمدند. او به هیأتها مساعدت مالی میکرد و خودش نیز در ایوان مینشست. البته هیأت و دسته عزاداری سید حسین چاووشی که با تولیت
اختلاف داشتند، به منزل تولیت نمیرفتند. چاووشی یک روحانی قدکوتاه و اهل منبر و چاووشخوان بود؛ وقتی هیأت آقا سید حسین از سایر هیأتها که به متحدین موسوم بودند و تکیه تولیت میرفتند، دعوت میکرد؛ همه آنان به حرم میآمدند و با شور و حال زاید الوصفی در صحن امام رضا علیه السلام به عزاداری میپرداختند.(1)
سید ابوالفضل که هم اموال فراوانی داشت و هم ارتباطات اجتماعی زیاد و هم مسئولیت نمایندگی مجلس و تولیت آستانه بر عهده او بود؛ بسیاری از امور را به معاونان خود، به اصطلاح قدیم به پیشکارش واگذار کرده بود؛ مثلاً آقای خلیل آدابی میتوانست مستقلا از ثروت تولیت، بذل و بخشش کند.
قبلاً مسجد جمکران راه ماشینرو نداشت و دو ساعت طول میکشید تا از جاده اصفهان و راهی که امروزه با ساخت و سازهای شهرک قدس و شهرک زین الدین از طرف کوه خضر و کوه دو برادران بازسازی و آسفالت شده است؛ به مسجد برسیم.
برای احداث راهی به موازات بلوار جمهوری و در جوار راه آهن، با پشتوانه شرعی آیت اﷲ حاج شیخ مرتضی حائری ما سه نفر اقدام کردیم: حاج میرزا محمد رضوانی، متصدی مسجد امام؛ حاج رضا که سه راه خورشید آهنگری داشت و اینجانب، ابوالفضل عربزاده. بدین منظور خواستم از تولیت کمک مالی دریافت کنم؛ آقای خلیل آدابی، پیشکار تولیت اختیار داشت که مستقلا عمل کند، در آغاز امیدی نداشت به امکان احداث راه؛ زیرا پیشتر به موانع مهمی برخورده بود؛ ولی وقتی با استقراض از حاج علی قناد کوچکزاده راه سازی شروع و آقای آدابی امیدوار شد؛ گفت: بسیاری از این زمینها، یا از آستانه است، یا از آقای تولیت و هر چه بخواهید کمک میکنم و مساعدت کرد.(2)
تولیت، بسیاری از اوقات، در باغ سالاریه به سر میبرد که علاوه بر صفا و مناظر زیبا، گنبدی از یاس داشت. دو را دور میدانی پر از درخت گل یاس بود که همه سر به هم نهاده و گنبدی ساخته شده بود، مثل قصری زیبا. داخلش تخت و صندلی قرار داشت و به جز در، دیوارش همه گل بود و از یکی دو کیلومتری معطر عطر گل به مشام میرسید.
منشی تولیت بیان میدارد: روزی پیرمرد موقری آمد و گفت: با آقا کار خصوصی دارم. هر چه گفتیم: مشکلت را بگو، اگر اداری، یا مالی، یا اجتماعی است، ما میتوانیم چارهسازی کنیم. او قبول نکرد. به آقا گفتیم: کاری خصوصی دارد، آیا به حضور، شرفیاب شود؟ پاسخ داد: بیاید! وقتی به حضور رسید، با طول و تفصیلی گفت: دیشب خواب مرحوم والدتان را دیدم در عالم رؤیا مأمورم ساخت پیش حضرت عالی برسم، هزینه سفر کربلا را دریافت کنم و برای آن مرحوم زیارت نیابی انجام دهم.
تولیت هزینه سفر عتبات را به او داد و گفت: این پول را بگیر و کربلا برو، نه به جهت امر پدرم، بلکه به جهت آن که خیلی زحمت کشیدهای این همه راه آمدهای و چنین دروغی بافتهای!(1)
تولیت ابتدا داماد دایی خویش، آیت اﷲ سید حسامالدین میرزایی بود و از ایشان دو دختر گرفت. سپس با خانم طاهره غفاری ازدواج کرد؛ ولی اولاد از خود به یادگار نگذاشت.
یکی از خدام که در آن ایام نایب التولیه و دست اندرکار این امور بود میگوید:
1) از سخنان استاد ابوالفضل عربزاده.
با وفات سید ابوالفضل، حاج آقا مولایی تولیت آن زمان به من گفت: زود بیا! فرزند حضرت امام خمینی حاج آقا احمد نیز آمده است برای شرکت در مراسم تجهیز مصباح التولیه. ما کنار ایوان آینه، مقابل ایوان مقبره اتابک منتظر جنازه نشستیم؛ هنگامی که جنازه را آوردند، طبق دستور حاج آقا احمد، به تشییع کنندگان گفتیم: حضرت امام خمینی سفارش کردهاند از سید ابوالفضل تجلیل شود و هر جایی از حرم که دوست دارید، دفن گردد. حال کجا قبر مهیا کنیم، میگفتند: نمیدانیم به ما مربوط نیست! طبق تأکید حاج آقا احمد خمینی دوباره و سه باره به تشییعکنندگان و گفتم؛ هر نقطه که بخواهید قبر آماده میشود؛ ولی پاسخ درستی نمیدادند.
به هر صورت، بر اساس اقدام اطرافیان جنازهاش را در کنار مسجد چهارده معصوم، در شهرک بنیاد قم دفن کردند. از اطرافیانش پرسیدم آیا به چه کسی در مورد مکان دفن خود وصیت کرده است؟ گفتند: به آقای صدر حاج سید جوادی ایشان را پیدا کردم و پرسیدم: آیا وصیت کرده است؟ گفت: نه! تنها روزی که به عیادتش رفته بودم، گفت: اگر احیاناً در حرم، به من قبر ندادند، در شهرک بنیاد، دفن کنید.
هم اکنون مقبره سید ابوالفضل، در شهرک امام خمینی، موسوم به بنیاد، کنار مسجد چهارده معصوم علیهم السلام، به صورتی کاملاً گمنام و ناشناخته قرار دارد و بعید نیست در سازندگیهای بعدی سنگ مزارش نیز نابود گردد.
پدر: سید حسین
ولادت: 1250 ش.
وفات: 1320 ش.
مدفن: قم، حرم مطهر.
تألیف: علی مختاری
خاندان سید محمدباقر حسینی، از نسل محمد دیباج، فرزند امام جعفر صادق علیه السلام هستند. احفاد محمد دیباج به بخش شیعهنشین جبل عامل، در جنوب لبنان منتقل شدند و سالها در آنجا به ترویج اسلام پرداختند تا اینکه دوره صفویان به ایران مهاجرت کردند.
سلاطین صفوی به ترویج اسلام و بازسازی و تعمیر و توسعه مشاهد مشرفه و مساجد و مدارس و بناهای عام المنفعه؛ به ویژه آستان مقدس حضرت معصومه علیها السلام که مرکزی برای مقابر آنان نیز بود، اهتمامی وافر داشتند و در این جهت، شاه طهماست صفوی اول (930-984ق) از عالم بزرگ جبل عامل لبنان، میر سید حسین دعوت میکند و در اصفهان به او لقب «خاتم المجتهدین» میدهد و چون این عالم وارسته، از عالمان تراز اول آن دوره و مورد وثوق و توجه مردم و پادشاه بود و خود و فرزندانش به صحت عمل، تقوا و درستکاری معروف بودند؛ سه پسر او را به تولیت سه موقوفه مورد توجه خود منصوب
میکند؛ به این صورت که سید حبیب اﷲ به تولیت آستان مقدس حضرت معصومه علیها السلام در قم؛ میرزا سید هدایت، به تولیت آستان مقدس حضرت عبدالعظیم حسنی در ری و میرزا سید حسن، به تولیت مقبره شیخ صفیالدین اردبیلی، جد شاهان صفوی در اردبیل معین شدند.(1)
سید حبیب اﷲ، از اصفهان به قم اعزام شد و مطابق مقتضیات زمان توسعه حرم، هفتاد نفر بر تعداد خدام افزود و مشاغل آنان را در هفت عنوان (مستوفی، مشرف، خازن، ضابط، سرکشیک، خطیب و خادم) به شرحی که در کتاب راهنمای قم آمده، مشخص نمود، پس از او چند تن از فرزندانش مثل سید حسین متولی باشی، جد سید ابوالفضل عهدهدار این مسئولیت شدند. در ایوان شمالی صحن امام هادی علیه السلام که به مدرسه مبارکه فیضیه راه دارد، بر کتیبهها نوشته است: «بانی میرزا سید حسین متولی باشی، به تاریخ 1296 قمری».
یکی از متولیان حرم فاطمی در قم، عالم جلیلالقدر، «سید محمدباقر متولی باشی» است که نامش در ایوان صحن زنانه و... به عنوان بانی ثبت است و تا 1309ش، مثل اجدادش متولی مستقل موروثی بوده است و آستان نیز در حال توسعه بود؛ به گونهای که خادمانش را متجاوز از صد و هشتاد نفر ذکر کردهاند.(2)
استاد مدرسی طباطبایی مینویسد:
مقام تولیت جدیدی (تفویضی) از ربع قرن دهم در آستانه قم پدید آمد و در کنار تولیت قدیمی، اداره امور را در دست گرفت و پس از چندی سرپرست مطلق و بیمنازع آستانه گردید. مقام تولیت(3)
تا پایان قرن یازدهم، به تناوب به بعضی از امرا و بزرگان وقت واگذار میگردید و مقامی موروثی نبود؛ حتی
1) راهنمای قم، ص 105؛ ر.ک.: تربت پاکان قم، ج 1، صص 239-240.
2) راهنمای قم، ص 107؛ مراسلات، ج 6، صص 31-36 و مجموعهای خطی 12 جلدی با عنوان مراسلات به اهتمام محمد گلبن.
3) شرح وظایف و اختیارات متصدیان تولیت، در فصل چهارم از باب یکم کتاب دستور الملوک، ص 37 آمده است. نیز (ر.ک.: تربت پاکان، ج 1، بخش سوم (مجموعه اسناد تفویضی) (فهرست مجلسی، 10، 2157-2158 در هامش) و روضات الجنات).
بسیاری اوقات، متصدیان آن از سادات و علویان نبودند. تا آن که در دوره شاه سلطان حسین، تنی چند از یکی از خاندانهای سادات حسینی اصفهان (نوادگان میر سید حسین کرکی معروف به خاتم المجتهدین، در گذشته 1001ق و فرزند او، میرزا حبیب اﷲ صدر) که همواره مورد توجه دربار صفوی و عهدهدار مشاغلی مهم بودند(1)و پیشتر نیای آنان، میرزا مهدی اعتمادالدوله و فرزند ایشان، میرزا معصوم، چندی در دوره شاه صفی و شاه عباس دوم متصدی مقام تولیت قم بودند؛ بیشتر سالها این منصب را عهدهداری نمودند. اندکاندک، مقام تولیت آستانه قم در آن خاندان به شکل موروثی درآمد و این مقام، پس از برافتادن صفویان و به پادشاهی رسیدن سلسلههای دیگر، نیز همچنان ادامه یافت.
در ذیل فهرست نام کسانی از خاندان حسینی مزبور که عهدهدار آستانه قم بودهاند، براساس اسناد، مأخذ بیان میشد:
و لذا چنین مینماید که میباید در آن تاریخ، پدر او در این شهر عهدهدار چنین مقامی بوده باشد. میرزا حبیب اﷲ، متوفای 1063 در سال 1042ق، پس از عزل میرزا رفیع شهرستانی به صدارت رسید و اگر آن احتمال درست باشد، باید گفت او تا این سال متولی آستانه قم بوده و پس از رفتن او به اصفهان، فرزندش جانشین او شده است؛
و در 1063 به صدارت و سپس وزارت
شاه عباس دوم رسید و در 1082 درگذشت؛
و در 1095 درگذشت؛
میرزا محمد امین، فرزند دیگر میرزا محمد مهدی که در رمضان 1102ق، گویا تا اواخر سال 1111، متولی آستانه بود و در 14 محرم 1116 به منصب قضا در اصفهان سرافراز شده است. از او دو فرزند میشناسیم: میرزا سید محمد که پس از پدر قاضی اصفهان شد(2)و دیگری میرزا سید حسن که بعدها مدتی عهدهدار تولیت آستانه قم بود؛
میرزا ابوطالب، فرزند میرزا محمد معصوم و نواده میرزا محمدمهدی که در ذیحجه 1111ق، تا ذی قعده 1125 متولی بوده است؛
میرزا محمدمهدی، فرزند دیگر میرزا محمد معصوم در 1130ق؛
میرزا سید حسن، فرزند میرزا محمدامین و نواده میرزا محمدمهدی اعتماد الدوله که با فرمانی از شاه سلطان حسین در سال 1134ق، به تولیت منصوب شد؛
میرزا محمدرحیم، فرزند میرزا محمدهدی، فرزند میرزا محمد معصوم که در رجب 1140 متولی بوده و با فرمانی از شاه طهماست دوم، در سال 1142ق، در این مقام تنفیذ شده و تا سال 1157 در این مقام بوده است؛
میرزا محمدخلیل، فرزند دیگر میرزا محمدمهدی، فرزند محمد معصوم، که تا 1172ق، متولی بوده است؛
میرزا محمد معصوم گویا، فرزند میرزا محمدخلیل، فرزند میرزا محمدمهدی، متولی آستانه در 1182ق؛
میرزا محمدمهدی، فرزند میرزا محمدخلیل، فرزند میرزا محمدمهدی، فرزند میرزا محمد معصوم، متولی آستانه از 1190 تا 1217ق؛.
میرزا سید محمد، فرزند دیگر میرزا محمدخلیل، متولی آستانه از 1223 تا 1227ق؛
میرزا اسد اﷲ، فرزند دیگر میرزا محمدخلیل، متولی آستانه از 1227 تا اواخر دوره فتحعلی شاه قاجار؛
میرزا محمدرضا، فرزند میرزا اسد اﷲ، متولی آستانه از سال 1251 تا 1273 ق؛
میرزا سید حسین، فرزند میرزا محمدرضا، متولی آستانه پس از درگذشت پدر خود تا اواخر زندگی، 1317ق؛
میرزا سید محمدباقر، فرزند میرزا حسین که در زمان زندگی پدرش، به تولیت منصوب شد(1)
و تا پایان زندگی؛ یعنی تا سال 1260ق، در این مقام بود.(2)
پدران سید محمدباقر تولیت، نشان میدهد همگی از رجال دین و سیاست و عالم بودهاند. حاج سید محمدباقر، تا 1360ق متولی بوده و فرزندانش نیز با او همکاری داشتهاند. از مصاحبه با برخی خادمان آستان مقدس و اسناد، استفاده میشود که فرزندش سید حسین، ملقب به سالار التولیه و فرزند دیگرش، سید ابوالفضل، ملقب به مصباحالتولیه، همراه پدر یک جا در قم از ثبت احوال، شناسنامه گرفتهاند. منطقه سالاریه قم به سید حسین سالارالتولیه منسوب است. سید ابوالفضل در حیات پدر، به نایبالتولیه ملقب و همکار پدر بوده است، از سالار اطلاعی نداریم؛ اما در سندی در مورد سید ابوالفضل آمده است: «چون آقای میر سید حسین تولیت سالارالتولیه وفات یافته، لذا دستور فرمایید چهار دانگ مشاع زالونآباد، پلاک 16 اصلی بخش 4 قنوات را به نام جناب آقای ابوالفضل تولیت، تولیت محترم آستانه صادر فرماید.
مدیر دفتر آستانه قم - با امضای مدیر دفتر تولیت سید مصطفی فاطمی
متأسفانه شرح حال دقیقی از زندگانی این خاندان و فرزندانشان حتی محل دفن آنان
در دست نیست، تنها در 7 سند از اسناد تولیت تفویضی پادشاهان نام این افراد به چشم میخورد.
فرمان شاه سلطان حسین صفوی، مورخ رمضان المبارک 1129ق، در واگذاری تولیت به میرزا سید حسن، ولد مرحوم میرزا محمدامین، قاضی سابق دارالسلطنه اصفهان، نواده میرزا مهدی، وزیر سابق دیوان اعلا؛
فرمان شاه سلطان حسین، مورخ 1134ق، در تنفیذ فرمان سابق در مقام تولیت؛
فرمان شاه طهماسب دوم، مورخ 1142ق، در تفویض تولیت به میرزا محمدرحیم، ولد میرزا محمدمهدی به دستوری که به والد او مفوض بود؛
فرمان فتحعلی شاه مورخ، 1227، در تفویض به میرزا اسد اﷲ با اشاره به درگذشت میرزا محمد متولی پیشین در 1227ق؛
فرمان فتحعلی شاه، مورخ 1247ق، در تفویض تولیت، به میرزا محمدرضا؛
فرمان مورخ 1284ق، از ناصرالدین شاه، در تولیت میرزا سید محمدباقر؛
فرمان مورخ 1317ق، از مظفرالدین شاه، در تفویض تولیت به میرزا و سید محمدباقر؛(1)
به نظر میرسد مقامهایی چون نقابت سادات قم، اوقاف قم، موقوفات مسجد امام، مقام خطیب مسجد و تولیت آستان مقدس حضرت معصومه علیها السلام، در بسیاری از مکتوبات، دچار خلط و جابهجایی شده و شاید به همین جهت، غیر از سادات حسین لبنانی، سادات رضوی قم و غیر از آنان را نیز مگر در دوره صفویه و پس از آن، دارای مقام تولیت حرم مطهر معرفی کردهاند.(2)
گفتنی است در ابتدای تسلط وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه به آستان مقدس قم؛ سید علی اکبر تولیتی با عنوان نایبالتولیه قم، از وزارت اوقاف مطالبه حقوق دو ساله و مواقفت با ادامه خدمت را تقاضا میکند و باغ وزیر معارف و اوقاف به نامه
او چنین است: «در جواب مراسله 27/12/1314ش، شما اشاره میشود که نیابت تولیت آستانه قم از طرف وزارت اوقاف به آقای ابوالفضل مصباح محول است در مسائل مربوطه به ایشان مراجعه نمایید.»(1)
از این اسناد بر میآید که مدتی سید علی اکبر، پیش از 1315ش، نایب التولیه سید محمدباقر بوده است که در اسناد متعددی امضای ایشان وجود دارد.
دوره تولیت سید محمدباقر را از سال 1277 تا 1320ش؛ و دوره سید ابوالفضل را تا سال 1344ش نوشتهاند.(2)
خاندان تولیت، در طول تاریخ از اجلای سادات و رجال دین و سیاست و علم بودهاند؛ به ویژه در سه قرن اخیر؛ یعنی از دوره به بعد که در ایران عهدهدار منصبهای عالی حکومتی نیز میشوند.
جد و پدر تولیت، صرفنظر از مقام علمی و منصب متولی باشی، از ثروتمندان و مالکان بزرگ قم و اهل مراوده با رجال سیاسی و دینی کشور و تأثیرگذار بر روند امور سیاسی بودهاند. آیت اﷲ حاج سید محمدباقر متولی باشی در دوران حیات پدرش، سید حسین (در گذشته 27 ذیحجه 1317ق، تا پایان عمر سال 1360ق) متولی بوده است.(3)
آقای مدرسی طباطبایی به دو سند انتصاب سید محمدباقر یکی از ناصرالدین شاه، مورخ 1284ق و دیگری از مظفرالدین شاه، مورخ 1317ق، در تفویض تولیت به ایشان اشاره میکند.(4)
شیخ حسین بن محمد حسن قمی (مفلس)، معروف به شیخ اردشیره در 1352ق، درباره سید محمدباقر و پدرش مینویسد:
... مرحوم حاجی میرزا سید حسین متولی، بالوراثه والاستحقاق متصدی
1) سند شماره 1 و 2 ضمیمه همین مقاله (نمره ثبت نامه، 103 و پاسخ اوقاف به تاریخ 8/1/1315، به شماره 1212/395، اداره کل اوقاف، ثبت شده است) از اسناد مرکز اسناد آستان مقدس حضرت معصومه علیها السلام.
2) تربت پاکان، ج 1، ص 249.
3) تربت پاکان، ج 1، ص 249؛ برگی از تاریخ قم، ص 19.
4) تربت پاکان، ج 1، صص 713-714.
امور آستانه مقدسه برحسب تولیت شرعی و فرمان همایونی شدند و خدمات بزرگی از تعمیرات و حفظ موقوفات نمودند. غیر از سلسله جلیله خدام، احدی را وارد خدمت آستانه ننمودند و در تربیت و تحصیل فرزند ارجمند خود، حضرت مستطاب ملا ذالأنام، ابوالأرامل و الأیتام، آقای حاجی میر سید محمدباقر متولی باشی که اولاد ذکور منحصر به ایشان بود؛ جد وافی و سعی کافی داشتند.
الحق تحصیلات و تکمیلات آقازاده معظم مورد تحسین شد، خاصه در حسن خلق و رفعت و عطوفت نسبت به زیردستان، ضرب المثل شده و در حیات مبرور والد، به خدمتگزاری و تولیت آستانه مقدسه مفتخر گردیدند، تا این که والد مغفور در دارالخلافه طهران در 27 ذیحجه 1317، پس از 70 سال زندگانی لقای حق را بر بقای دنیا اختیار نمود، جسد شریفش را به قم حمل نموده، در دارالحفّاظ ایوان طلا آن گوهر پاک زیر خاک پنهان گردید.
و پس از آن، جد و جهد آقای معظم له، سید محمدباقر، بیش از پیش شد و در مدت تصدی به امور تولیت، همّ بزرگ ایشان تزیین بقعه مبارکه فاطمیه و انتظام امور داخله روضه مقدسه بضعه احمدیه و حفظ حقوق خدام والامقام و مناصب آنها بود.
جمع و خرج آستانه مقدسه را مرتب فرموده و از تعرضات مصون داشته و با نظارت وزارت جلیله معارف وسایل و جواهرات آستانه مقدسه در کتابچه مخصوص ثبت کردند و در خزانه جدیدالبناء محفوظ داشتند.
تجدید خزانه مبارکه و قفسهبندی آن از دستورات حضرت معظم است. در امور راجعه به این روضه مبارکه فروگذار ننموده و با عظمت و شکوهی در اداره امور آستانه، از حیث تعمیرات و ساختن ارسی ایوان طلا، دارالحفاظ و روشنایی و خریداری چراغ برق کوتاهی نشد. در حقیقت این مطاف عام و خاص از حسن و توجه تولیت جلیله در انظار کاملاً جالب توجه است ...(1)
1) تحفة الفاطمیین، فی ذکر أحوال قم القمیین، ج 2، ص 102 و ج 1، ص 338.
از برخی اسناد به جا مانده (1)
و خاطرههای بزرگسالان قم، نکات قابل توجهی به دست میآید، از جمله:
الف) ارتباط و تعامل گسترده حاج سید محمدباقر با بزرگان و عالمان دینی، مثل حضرات آیات عظام: سید ابوالحسن اصفهانی، حاج شیخ عبدالکریم حائری، سید شهابالدین مرعشی نجفی، شیخ محمدحسین کاشف الخطا، حاج آقا حسین قمی، آقا ضیاءالدین عراقی و سید عبد اﷲ شیرازی؛
ب) ارتباط و مکاتبات تولیت با برخی وزرا، نمایندگان مجلس، و مقامات کشوری؛
ج) استمداد از شخصیتهایی مثل عارف کامل، حاج شیخ حسنعلی نخودکی و شیخ عباس قمی؛
د) همکاری او با حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی بیشتر است و بارها از ایشان برای حضور و استراحت در باغ سالاریه یا ییلاق محمدآباد دعوت میکند.
از زمان صفویه و قاجاریه، مرسوم بود ایام عزاداری، در قم تعزیهگردانی و شبیهخوانی میکردند. در قم سه مجلس تعزیه مفصل و با شکوه برپا میشد: یکی در تکیه مرحوم متولی باشی، دیگری در تکیه مرحوم میرزای قمی و سومی در میدان مسجد.
ابتکار حاج شیخ بود که خود نیز دستههای سینهزنی راه انداخت و تعزیه را به روضهخوانی تبدیل کرد و خود نیز در مجلس سخنرانی و روضه تولیت شرکت میکرد، یا مدعو تولیت بود و فرموده بود: تا پیش از درس، روضهای خوانده شود.(2)
حضرت آیت اﷲ العظمی موسی شبیری زنجانی اظهار میدارد:
آقا سید محمدباقر متولی باشی، خیلی معنون و آقای مطلق قم بود. ایشان
اوایل طلبگی من، حدود هفتاد سال قبل در اول ذی قعده 1359ق، از دنیا رفت. ایشان و پدرش، آقا سید حسین اقتدار عجیبی داشتند و فوقالعاده ثروتمند بودند. روایت میکند سالی که به مکه مشرف شد، روز عید غدیر جلوس کرد و به تمام حاجیانی که به دیدنش آمدند، یک لیره عیدی میداد. حاج آقا والد ما قصهای را از حاج میرزا مهدی بروجردی و او هم از حاج آقا ابراهیم، برادر حاج آقا حسین قمی نقل میکرد که ایشان میگفت: ما مکه مشرف شدیم؛ در قافله ما متولی باشی هم بود؛ البته من [موسی شبیری] تردید دارم که آقا سید محمدباقر متولیباشی بود، یا پدرش آقا سید حسین؛ ولی به احتمال زیاد آقا سید حسین بود. حاج آقا ابراهیم قمی میگفت: یک وقت متولی باشی پرسید: چند تا هندوانه داریم؟ به او گفتند: مثلاً پنجاه تا. ایشان پرسید: جمعیت چند نفرند؟ گفتند: مثلاً فلان تعداد. ایشان گفت: پس به هر کسی یک نصف هندوانه بدهید؛ چون گرما خیلی شدید بود. هندوانهها را بریدند و به هر کس نصف هندوانه دادند. ایشان یک نصف هندوانه هم برای خودش نگه داشت، سپس گفت: ببینید، کسی از قلم نیفتاده باشد. میگردند میبینند که شخصی با فاصله زیاد، بیرمق از شدت عطش افتاده است، ایشان میگوید: این نصف هندوانه را ببرید و به او بدهید و خودش هندوانه نخورد.
حاج آقا ابراهیم، –برادر حاج آقا حسین قمی- میگفت: من متولی باشی را بعد از وفاتش در خواب دیدم که وضع مرفهی دارد؛ پرسیدم: سبب این نعمت و رفاه چیست؟
گفت: سبب، آن خدمتی است که در راه به آن شخص کردم. متولی باشی آدم زرنگی بود؛ آبا و اجداد متولی باشی اشخاص معنونی بودند و عمده آنها همین آقا سید حسین و آقا سید محمدباقر است. مصباح التولیه که در دوره ما نماینده خیلی محترمی بود، پسر آقا سید محمدباقر است. شنیدهام وی در روز عید جلوس میکرد و نمایندگان مجلس به دیدنش میآمدند و به آنها عیدی
میداد؛ با این که خودش نیز نماینده مجلس بود.(1)
استاد علی اصغر فقیهی مینویسد: «...محمدباقر تولیت که از رفقای [شهید آیت اﷲ حاج] شیخ فضل اﷲ نوری هم به حساب میآمد...»(2)
از مراسلات موجود در آستانه مقدسه که بخشی از آن در کتاب برگی از تاریخ قم توسط انتشارات زائر منتشر شده به دست میآید که دست کم در دو دهه آخر عمر بیشتر اوقات در تهران، یا در ییلاق به سر میبردهاند.(3)
گفتنی است این اسناد مراسلات به سالهای 1306- 1317ش، مربوط است.
گاهی چند بیمار تحتپوشش داشته و در نامهها به آن یادآور شده است؛ خود نیز چندین بیماری داشته و لذا مرحوم شیخ حسنعلی نخودکی، دستورالعملی برای سه بیمار(4)
در اختیارش میگذارد. هنگامی که حاج شیخ عبدالکریم میخواستهاند به دیدارش بیاید، عرضه میدارد: به جهت درد پا و ضعف مزاج قدرت حرکت ندارم؛ در اندرون، جهت ورود مستطاب عالی مهیا هستم.(5)
همچنین از درد چشم، ناراحتی اعصاب، امراض مزمنه و بالاخره ناخوشی و ناخوشیداری، کسالت شدید، سخن به میان آمده است.(6)
قطعاً به دلیل بیماری و سفرهای استعلاجی، ناگزیر بوده است بسیاری از امور را به دست نایب التولیه بسپارد.
1) شبیری زنجانی، جرعهای از دریا، ج 1، صص 515-516.
2) ارجنامه فقیهی، ص 23 پانوشت.
3) مراسلات، ج 12، ص 86؛ ج 9؛ ص 86 و ج 10، ص 13 و برگی از تاریخ قم، صص 54، 65 و 66.
4) برگی از تاریخ قم، صص 68-70.
5) برگی از تاریخ قم ، ص 109 و صص 54 - 56.
6) مراسلات، ج 4، صص 25 و 153؛ ج 1، صص 11، 24، 28، 51؛ ج 7، ص 113؛ ج 7، ص 183؛ ج 3، ص 36 و ج 2، ص 54.
استعمار انگلیس، رضاخان جنایتکار را در 1305ش، برای نابودی استقلال و هویت ایران، بر کشور مسلط کرد و رضاخان تا 1320ش، از هیچ خیانتی که برایش امکان داشت، فروگذاری نکرد. او پس از سه چهار سال که حاکمیتش تثبیت شد، شمشیر شقاوت را از رو بست و از جمله اوقاف، مدارس، حرمها و مشاهد مشرفه را به اسم «وزارت معارف و اوقاف و امور مستظرفه»، در اختیار گرفت. از اینرو، تولیت حرم نیز به شدت محدود میشود و مورد آزار قرار میگیرد. به عنوان مثال، از طرف وزارت اوقاف و معارف در سال 1309ش، انتصابات ذیل انجام میشود؛ در صورتی که این افراد، از جمله سید حسین سالار و سید ابوالفضل فرزندان متولی باشی پیش از آن نایبالتولیه و صاحب منصب بودهاند:
سید حسین سالار التولیه، به سمت ریاست دفتر آستانه تولیت؛
آقا میرزا ابوالفضل مصباح التولیه، به سمت کفالت تولیت؛
میرزا مصطفی خان، به سمت مدیریت دفتر آستانه مقدسه؛
میرزا حسن خان، به سمت تحصیلداری آستانه مبارکه؛
حاج میرزا رضا انتظام، به سمت سرکشیک بالاستقلال و حذف میرزا اسد اﷲ از سرکشیکی؛
حاج میرزا رضا قلی، به سمت مباشرت ملزومات آستانه مقدسه؛
آقا میرزا علی اکبر صاحب نسق، به سمت عضو دفتر آستانه.(1)
و...
آستان مقدس حضرت معصومه علیها السلام و حرم، تحت نظارت اوقاف، به شدت محدود و تولیت مجری منویات وزیر معارف و اوقاف میگردد. از اینرو، در تاریخ 18/2/1314، اساسنامهای از طرف دربار ستمشاهی تدوین و در ظاهر، به اسم توافق و انعقاد قرار داد
1) برگی از تاریخ قم، صص 229-235.
مابین اوقاف و حرم، چنین امضا میشود:
«... بند (9) این اساسنامه که شامل نه ماده است، به تصویب وزارت اوقاف رسیده و به موقع اجرا گذارده خواهد شد.» محمدباقر الحسینی. علی اصغر حکمت وزیر معارف و اوقاف.(1)
همچنین تعدیات فراوانی از طرف حاکمان و شهرداران قم به اموال آستانه و اموال شخصی تولیت صورت میگیرد که در مراسلات، نمونههایی از آن دیده میشود.(2)
نهایت وقاحت است که از متولی باشی، سید جلیلی که در سالهای آخر عمر، و به گونهای بیمار است که قدرت حرکت ندارد، بارها میخواهند و به عکس و تصویر رضاشاه، ادای احترام کند. یک مورد از این دست نقل میشود:
«... به مناسبت عید سعید نوروز سلطانی و تجدید سال فرخنده فال 1310، در مقابل تمثال بیمثال اعلا حضرت اقدس شاهنشاه پهلوی ارواحناه فداه، سلام عام در دارالحکومه منعقد است. لهذا خواهشمندم، یوم یکشنبه، اول فروردین... دو ساعت به ظهر مانده به دارالحکومه تشریف آورده، در این جشن بزرگ و حضور در موقع انعقاد سلام رسمی شرکت فرمایید.
حاکم قم مظفر الملک.(3)
در نامهای دیگر آمده است: «مراسم خاص در مقابل تمثال بیمثال بندگان اعلحضرت، قدر قدرت، قوی شوکت، شاهنشاه پهلوی، ارواحناه فداه...»
مظفر الملک حاکم قم.(4)
با آن همه فشار و اصرار دربار شاهی، حتی یک مورد ملاحظه نمیشود که متولیباشی
برای رضا شاه مدح و منقبتی، یا تشویق و تملقی گفته باشد، ولی گویا به دلیل همین فشارهاست که سید ابوالفضل تولیت، عروسی محمدرضا با فوزیه، دختر پادشاه مصر را به محمدرضا شاه تبریک میگوید و...(1)
و شاید به دلیل کم تملقی است که برخی از همکاران متولی باشی را بر کنار میکنند. مثلاً در تاریخ 8/1/1315، اداره کل اوقاف، آقای علی اکبر تولیتی را از نایبالتولیه بودن بر کنار میکند و مینویسد: نیابت تولیت آستانه قم از طرف وزارت اوقاف به آقای ابوالفضل مصباح محول است.(2)
روشن است نتیجه جنایات و نوکر صفتی رضا خان آن شد که هنگام اخراجش از کشور، ملت جنگ زده، جشن گرفت.
جناب استاد ابوالفضل عربزاده: مظالم رضا خان این نتایج را داشت که وقتی میخواستند جنازه رضاخان را در قم دفن کنند، جسدش را از ایستگاه قطار با خودرو آوردند تا مقابل مسجد نو، اول میدان آستانه که طبق مرسوم، با حضور جمعیت، نوحه، مداحی و قرائت قرآن، تا حرم تشییع و دفن شود؛ ولی به جهت تهدید فدائیان اسلام و جوانان قم، مبنی بر آتش زدن جنازه و شیرینکاری آقا ید اﷲ مداح، منصرف شدند و به تهران بردند. آقا ید اﷲ رضوی قمی سرآمد قاریان و مداحان کشور بود و در مهمترین مراسم، افاضه میکرد. بنا شد ایشان پیشاپیش جنازه، قرائت و مداحی کند. او نیز با صدای بلند آیاتی را که درباره اشقیا، فرعون، نمرود، شداد، هامان و عذاب جهنم قرائت میکرد و مردم هم دلی از عزا در آوردند. البته پس از ماجرا او را شکنجه کردند.
سید محمدباقر متولی باشی منشأ خدمات عمرانی و امدادی و فرهنگی فراوانی بود که شرح خدماتش، فرصتی فراتر میطلبد. از خارج کشور نیز مثل لبنان، کاظمین، سامرا
از ایشان استمداد میشد و این نشان میدهد که شهرت ایشان از داخل کشور فراتر بوده است.(1)همچنین تلاشهای گستردهای در حفظ اموال آستانه و خدمت به زائران و فقرا داشته است. کتاب برگی از تاریخ قم، گویای برخی تلاشهای فرهنگی-عمرانی و امدادی این سید بزرگوار با وجود بیماری و مشکلات مریضداری در درون زندگی شخصی و خانوادگی است.
در تاریخ رحلت سید محمدباقر و پدرش و فرزندش، سید حسین سالار، اطلاعیی در اختیار نیست. آنچه روشن است، اینکه درگذشت سید محمدباقر در 1320ش، رخ داده(2)
و مدفنش زیر گنبد کنار درب ایوان طلاست که این محل به «دارالحفاظ» معروف گشته است. به احتمال قوی، همین مقبره خانوادگی و مدفن اجداد و پسرش سید حسین بوده، تنها سید ابوالفضل تولیت بر اثر لجاجت برخی وارثان، در بنیاد مسکن امام خمینی نزدیک کوه خضر در کنار مسجد به خاک سپرده شده است.
آیت اﷲ نجفی مرعشی در عهد شباب؛ یعنی 87 سال پیش، (26 ذی الحجه 1358ق) با تعابیر زیبایی از محمدباقر و دو فرزندش، سالار و مصباح در نامهای چنین تجلیل میکند:
بسم اﷲ الرحمن الرحیم
بعد الحمد والصلاة:
تحفه زاکیه اقدمها إلی خلاصه المجد و الشرف، مفخر السلف و الخلف دوحه المجد التی أینعت ثمارها، و روضه الغر تضوّعت أزهارها، سماء الکرات التی أشرقت نجومها، وجادت بغیوث الکرم غیومها، الذی کرم اصله و حسن فعله، اقتنی المجاهد و طابقت منه المصادر و الموارد، الشریف الحری بأن
تعقد علیه الخناص و یخلد مدحه فی بطون الدفاتر المقدم الذی خصمّ تألّه المجد إلی طارفه، و لبس من ثیاب الحمد أحسن مطارفه، خلله من شرف نسب و کرم و حسب، هما فی سماء الفخر فرقدان، و غرّه الملوان، سلاله العتره العلویه و ثمره الشجره الفاطمیه، المشرف بتولیه القبه المعصومیه و المفتخر بخدمه تلک الساحه البهیه العلیه، لازال کاسمه اللامع محمد أبین للأنام، و باقر حجج المکارم مدی اللیالی و الأیام، فاق مجده و دام سنده، أنار بمصباحه وصال سالاره...
در خاتمه سلام مخلصانه حضور با هر النور، مشکوه التولیه نبراس النباله، سراج الکرامه، سرکار بندگان آقای مصباح التولیه العظمی ادام اﷲ أیامه و أسعد أعوانه و حضرت مستطاب آقای سالار التولیه.
دامت معالیه و حسنت مساعیه دارم...(1)
از این مقاله ادبی استفاده میشود، سید محمد باقر متولی از فضائل علمی و اخلاقی و نسبی و اجتماعی فراوان برخوردار بوده و دو پسر داشته که با عناوین «مصباح التولیه» و «سالارالتولیه» شناخته میشدهاند.
زندگی سید ابوالفضل تولیت، معروف به مصباح التولیه جداگانه در همین دفتر از ستارگان حرم آمده است.
1) برگی از تاریخ قم، صص 262-263.
پدر: مفتی سید محمدعلی
ولادت: 1344 ق.
وفات: 1437 ق.
مدفن: قم، حرم مطهر.
تألیف: سید محمدحیدر فاضلی بلخابی
شخصیتهای بزرگ و دانشور شیعه، بسان ستارههای راهنما در سپهر علم و معرفت، درخشانند و چراغ مسیر شیفتگان.
شناخت و معرفی چنین رجالی، تکریم مذهب شیعه و جایگاه علمی و عملی آنان است. متن حاضر به هیمن منظور، نگاهی گذرا به حیات پربار یکی از استوانههای علمی، کلامی-فقهی حوزه شیعه، مرحوم آیتاﷲ حاج سید طیب جزایری دارد.
قال الصادق علیه السلام: «مَن تعلّم العلم و عَمِلَ به و علّم ﷲ دُعیَ فی ملکوتِ السموات عظیما؛ هر کس علم را فرا گیرد و به آن عمل کند و به خاطر خدا به دیگران تعلیم دهد، در ملکوت آسمانها بزرگ خوانده میشود.»(1)
1) کافی، ج 1، ص 35.
فقیه عالیقدر، متکلّم و محدث وارسته و مفسّر ارجمند، مرحوم آیتاﷲ سید طیب جزایری، در سال 1344ق، در شهر لکهنو، از مراکز مهم شیعه و دیاری عالمخیز در هند به دنیا آمد.
پدرش، مفتی سید محمدعلی و جدش، مفتی سید محمد عباس، از علمای مشهور در میان شیعه هند به شمار میآمدند. پدرش با شش واسطه به علامه جلیلالقدر و صاحب آثار علمی متعدد، سید نعمتاﷲ جزایری (متوفای1112ق)(1)
مدفون در شهرستان پلدختر و با نوزده واسطه به حضرت موسی ابن جعفر علیه السلام انتساب دارد.
شجرهنامه این سیّد دوشرفه (مادرش از سادات حسینی نسب و پدر عالمش، سیدِ موسوی نسب) از این قرار است:
«سید طیب ابن سید محمدعلی، ابن سید محمدعباس، ابن سید علی اکبر، ابن سید محمدجعفر ابن سید طالب ابن سید نورالدین، ابن سید نعمتاﷲ الموسوی الجزایری، ابن سید عبداﷲ ابن سید محمد ابن سید حسین ابن سید احمد ابن سید محمود ابن سید غیاث الدین ابن سید مجدالدین ابن سید نورالدین ابن سید سعداﷲ ابن سید عیسی ابن سید موسی ابن سید عبداﷲ ابن حضرت باب الحوائج موسی ابن جعفر ابن محمدالباقر ابن علی ابن الحسین ابن امیرالمؤمنین علی ابن ابی طالب علیهم السلام».
سید طیب، در کودکی از نبوغ و استعداد درخشانی برخوردار بود. در دوازده سالگی نزد پدر آموزش قرآن و سواد اولیه و مقدمات را فرا گرفت. این سن، یکی از غمبارترین سالهای حیات این سید نوجوان بود؛ زیرا در آن سالها از نعمت پدر و مادر محروم شد.
1) جزایری، سید نعمت اﷲ، فقیه، محدّث و ادیب امامی قرن یازدهم و دوازدهم میباشد. وی سرسلسله خاندان مشهور علمی و دینی سادات جزایری بود که سه قرن در منطقه خوزستان ، بهویژه شوشتر، خدمات ارزندهای کردند. ( سایت دانشنامه حوزوی ویکی فقه).
او در یازده سالگی از نعمت مادر و در دوازده سالگی از نعمت پدر محروم گردید.
سالهای دشوار حیات سید طیب آغاز شده بود. یتیمی درد جانکاهی و غیر قابل جبرانی برای او به شمار میرفت.
اما شیر پاک مادر و روحیه ولایی پدر و دعای خیر آنان از عالم باقی، مسیر توفیق را فرا راه او بازگذاشت و او با همه مشکلات و تنگناها، در علمآموزی موانع را یکی یکی از پیش رو بر میداشت. او چهار سال تمام، تحصیلات حوزوی را نزد عموی روحانیاش –سید احمدعلی جزایری- تا مرحله سطح تلمذ نمود.
در این سالها به جد و جهد، مشغول درس و مطالعه بود. حتی کلاسهای جانبی، مثل زبان انگلیسی و علوم ریاضی را در کنار علوم حوزوی فرا گرفت.
پیشرفت علمی و دانش او در هفده سالگی با بسیاری از جوانان و محصلان علوم دینی قابل مقایسه نبود؛ زیرا با استقامت و توکل به خداوند متعال، به مراتبی از علم و دانش مجهز شده بود که هم سن و سالان او، غبطه دانش و بینش او را میخوردند.
در هفده سالگی راهی عراق شد و یازده سال در حوزههای علمیه کربلا، نجف اشرف دروس حوزوی را تا مرحله عالی اجتهاد ادامه داد. او با تألیف رسالهای اجتهادی، علمیت و قوه استنباط خود را به اثبات رساند و مورد تحسین بزرگان قرار گرفت و این، سبب اخذ اجازه اجتهاد از علمای بزرگ گردید.
در این سالها متأهل شد. همسر متدین ایشان، به گفته آن عالم راحل، در موفقیتهای علمی و تبلیغی او نقش بسیار مهمی ایفا کرده است.
آیتاﷲ سید طیب جزایری، پس از اخذ گواهی اجتهاد، درخت پربار علمش را با سفر به پاکستان به بار و بر نشاند. با سفر به کراچی-پایتخت سابق این کشور- مدرسة الواعظین را
تأسیس کرد. و دو سال تدریس و کار پیشوایی دینی و تبلیغی را در آن شهر پرجمعیت، پی گرفت.
ایشان پس از دو سال خدمت در کراچی، راهی شهر فرهنگی لاهور شد و پنج سال در لاهور، در سنگر امامت جمعه به شیعیان و پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام خدمت کرد. و همزمان تدریس علوم دینی مشغول شد.
این هفت سال، که در واقع پرداخت طکات علم او محسوب میشود، مقارن بود با جنگهای خونین بین هند و پاکستان که شعلههای جنگ، قلمرو فعالیت وی را نیز در برگرفت.
ایشان خاطرهای از آن سالها نقل میفرمود که شیرین و آموزنده است: «زمان بی پولی، در کراچی که بودم، شبی مولای کائنات، حلّال مشکلات، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را در خواب دیدم؛ فرمودند: سید طیب شما در بابت من، کتابی نوشتی؟ گفتم آره. گفتند: اسمش چیست؟ گفتم: ابوتراب. فرمودند: چاپ کردی آن را؟ گفتم: نه. گفتند: چرا؟ گفتم: میترسم! فرمودند: از کی؟ از مخالف یا از موافق؟ گفتم: از هردو! گفتند: چاپ کن، من هستم، چاپ کن.
لاهور که آمدم، کسی که دعوت کننده من بود، دشمن شد و ماهانه ما را برید و دوباره مشکل بیپولی پیش آمد! به خود خطاب کردم که سید طیّب، تو چقدر بیتوفیقی! مولا به خوابت آمد و گفت: کتاب را چاپ کن، تو چاپ نکردی! بردم نزد ناشری که بزرگترین ناشر لاهور بود و گفتم: این کتاب را در شأن حضرت علی علیه السلام نوشتم و اسمش هست: «ابوتراب در نظر عایشه و اصحاب» چاپش کن، پول هم ندارم، خودت چاپش کن؛ بفروش و پولت را بگیر. گفت: اشکالی ندارد. کتاب را چاپ کرد و آنقدر مقبول شد که شرق و غرب پاکستان را گرفت! خیلی از سنّیها به وسیله این کتاب شیعه شدند
و من هم آن قدر پولدار شدم که به وسیله پول این کتاب، در آنجا خیلی کتابها را نوشتم و چاپ کردم».(1)
با شروع جنگهای خانمانسوز، ایشان به اتفاق خانواده، راهی عراق شد و در شهر علم و فقه اهل بیت علیهم السلام نجف مقیم گردید. این سفر، زمینهساز گسترش فعالیتهای فراوان شد. تدریس دروس خارج فقه و اصول و درس تفسیر و تربیت شاگردان بارز در این زمینه و تألیف آثار ارزشمندی در دفاع از مکتب اهل بیت علیهم السلام؛ چند سال او را در نجف نگاه داشت؛ تا این که زمان اقدامات خصمانه صدّام، علیه شیعیان ساکن در عراق فرا رسید. ایشان نیز مانند بسیاری از علما و فقها و فضلای نجف و کربلا، به هجرت و ترک عراق مجبور گردید.
این سید عالم و فرهیخته، پس از تحمل سالها تحصیل در حوزه علمیه نجف، رسالهای فقهی با عنوان «اللمعة الساطعة فی تحقیق صلاة الجمعة الجامعة» نوشت که با تقریظات و اجازههای اجتهاد بزرگان وقت حوزه نجف، به زیور طبع آراسته شد. آیتاﷲ میرزا عبدالهادی درباره این اثر فرمود: «تا کنون بنده در موضوع نماز جمعه کتابی جامع، بهتر از این تألیف ندیدهام».(2)
ایشان در نجف اشرف، علاوه بر درس خارج فقه و اصول، تدریس تفسیر داشتند و این درس از سال 1955 تا 2012 میلادی ادامه یافت. ویژگی بنیادی درس تفسیرشان، رویکرد ولایی آن بودهاست. ایشان با استناد به آیات قرآن، فضایل و کمالات حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام را بیان میفرمود.(3)
آیتاﷲ سید طیب جزایری، از همان اوایل تحصیل، با قلم و نوشتن مأنوس بود. و در سالهای تعلیم و تعلّم، هیچ گاه از نگاشتن و جهاد با قلم فاصله نگرفت. او با تحقیق، تصحیح و نوشتن حاشیه بر کتابهای علمای گذشته، برخی از آثار ارزنده آنان را احیا و منتشر کرد؛ از جمله تفسیر علی ابن ابراهیم قمی، مشهور به تفسیر قمی، کشف الاسرار فی شرح الاستبصار، ریاض الابرار فی مناقب الأئمة الاطهار علیهم السلام، جلد دوم زهرالربیع، (تألیف علامه سید نعمتاﷲ جزایری)، سر الشهادتین فی شهادة الحسن و الحسین علیهما السلام (تألیف عبدالعزیز دهلوی)، ارجح المطالب فی مناقب علی ابن ابی طالب علیه السلام (تألیف عالم اهل سنت عبیداﷲ امر تسری)، کوکب درّی ترجمه فضایل مرتضوی، (تألیف عالم اهل سنّت ملا صالح کاشفی).
شاید از او اگر سؤال میشد که مهمترین و برترین اثر علمی حضرت عالی چیست؟ میفرمود: البراهین الاثناعشر.
به نقل از ایشان: «کتابی نوشتم در شأن صاحب الزمان که در چهار زبان چاپ شده و هیچ کتابی [شاید] در شأن صاحب الزمان (عج) در چهار زبان چاپ نشده، غیر از کتاب این حقیر؛ عربی، فارسی، اردو و انگلیسی. اسمش به عربی هست «البراهین الاثنا عشر علی وجود الامام الثانی عشر عجل الله تعالی فرجه الشریف» و اسمش به فارسی هست «آخرین امید جهان، وجود مقدس صاحب الزمان (عج)» و به اردو اسمش هست «آخری امید جهان، وجود مقدس امام زمان (عج) و اسمش به انگلیسی هست «The Last Universal Hope» در کتاب چیزهایی هست که در کتابهای دیگر نیست.(1)[مرجع عالیقدر] آیتاﷲ العظمی صافی گلپایگانی (مدّظله) [مؤلّف کتاب جامع «منتخب الأثر» در حوزه مهدویت] به من لطف دارند و خودشان تلفن کردند و گفتند: من این کتاب شما را میخواهم و بفرستید. برایشان فرستادم...»(2)
1) عالم طیّب ، ص 27.
2) سالی برای ایشان سؤالی پیش آمده بود که آیا این کتاب مورد قبول خدای متعال و امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف واقع شده است یا نه. خیلی دوست داشتند نشانهای بر قبول این کتاب، به دست آورند. همان روزها، از عتبۀ مقدسه حضرت سید الشهدا علیه السلام با ایشان تماس گرفتند و در کمال شگفتی و بدون مقدمهای خاص ایشان با تعدای همراه را به خاطر تألیف این کتاب ارزنده به کربلا برای شرکت در همایشی دعوت کردند. در آن همایش از ایشان قدردانی به عمل آمد... (ر.ک: عالم طیّب ، ص 28-29).
آیتاﷲ سید طیب جزایری، بعد از فراغت از تحصیل، تا آخرین روز زندگی پربارش، مشغول تألیف و تدریس بود و در موضوعات مختلف تألیفات و مقالات بسیاری به زبان عربی، فارسی، اردو و انگلیسی از خود به جا گذاشت. که برخی از آنها هنوز به زیور طبع آراسته نشده است.
خود ایشان در اینباره میگوید: «من حدود شصت، هفتاد تا کتاب نوشتم و همه در فضائل علی علیه السلام است...».(1)
«اللمعة الساطعة فی تحقیق صلاة الجمعة الجامعة»؛
البراهین الاثنا عشر؛
علی وجود الامام الثانی عشر، (3 جلد) ؛
حق القولین فی مسئلة المسح علی القدمین.
سید جزایری (حالات زندگی سید نعمتاﷲ جزایری) ؛
اوحد الناس (حالات زندگی مفتی عباس)؛
1) عالم طیّب ، ص 25- 26.
ابوتراب در نظر عایشه و اصحاب؛
ابوتراب بر مسند قضا و فصل الخطاب؛
آخرین امید جهان بر وجود امان زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف.
آخری امید جهان، وجود امان زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف؛
آفتاب شهادت، (دو جلد)؛
اسلام کی آرزو؛
تاریخ نجف و کربلا؛
خطبه معاویة ابن یزید؛
ترجمه بحار الانوار (حالات حضرت زهرا علیها السلام)؛
ترجمه بحار الانوار (حالات امام حسین علیه السلام)؛
ترجمه بحار الانوار (حالات شام)؛
ترجمه بحار الانوار (حالات امیر مختار ثقفی)؛
ترجمه تفسیر نمونه، (جلد ششم)؛
ترجمه منتخب الرسائل؛
تحفه اطفال؛
زینت جانماز؛
حق القولین در مسئله مسح القدمین؛
سفیر حسینی؛
میراث زن بیوه؛
وجوب اجتهاد.(1)
مرحوم آیتاﷲ جزایری با آن که متولّد لکهنو هند بود؛ با دو واسطه، خاندان او به شوشتر باز میگشت. با آغاز فشارهای رژیم صدّام (که به کم رونق شدن حوزات علمیه در عراق منجر شد، و در عوض مرکزیت علم و فقه اهل بیت علیهم السلام در شهر عشّ آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم قم مقدسه، شکل گرفت) ایشان به حوزه علمیه قم – مقارن با حکومت پهلوی دوم- هجرت علمی کرد.
با حضور این سید عالم به حوزه علمیه قم، هجرتهای پیدرپی او پایان پذیرفت
1) عالم طیّب ، ص 25- 26.
و به دامنه وسیعی از فعالیّتهای علمی، تبلیغی و اجتماعی خود را پی گرفت. خدمات و فعالیتهای ایشان به یک شهر و یک کشور محدود نبود.
وقتی از سرّ توفیقات علمی، تبلیغی و تألیفی ارزشمند ایشان سؤال شد، در جواب، ابیاتی از علامه اقبال لاهوری را زمزمه کرد:
مسلم اوّل شه مردان علی عشق را سرمایه ایمان علی
از ولای دودمانش زندهام در جهان مثل گهر تابندهام
زمزم ار جوشد، زخاک من ازوست می اگر ریزد ز تاک من ازوست
و این ابیات امام شافعی، ورد زبان ایشان بود:
تو به تاریکی علی را دیدهای زین سبب غیری بر او بگزیدهای
من علی را روز روشن دیدهام زین سبب از دیگران بگزیدهام
مقدمات تاسطح در هند: مفتی(1)
مرحوم سید محمدعلی جزایری (پدر عالمش) و مفتی مرحوم سید احمد علی جزایری.
استادان سطوح عالی و خارج در کربلا و نجف اشرف: حضرات آیات عظام، میرزا مهدی شیرازی، سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خوئی، سید محمود شاهرودی، میرزا عبدالهادی شیرازی، سید حسین حمامی، سید محمدجواد تبریزی، سید محمدجعفر مروج جزایری، سید ابوالقاسم رشتی و میرزا محمدحسن یزدی.
اجازه روایت از آیات عظام: سید محمدرضا گلپایگانی، سید شهابالدین مرعشی نجفی، سید احمد خوانساری و شیخ آغا بزرگ تهرانی.
1) واژه «مفتی» به معنای فتوا دهنده، یکی از القاب علمای هندوستان و پاکستان، نظیر آیتاﷲ در زبان فارسی میباشد.
روحیه قدرشناسی از استادان، از ویژگیهای سید طیّب جزایری است. درباره یکی از استادان میفرمود: من شاگرد آیتاﷲ العظمی خویی بودم و از او بالاتر کسی را ندیدم؛ مثلش کسی را در علم و عمل ندیدم. شیر بود در عرصه علم؛ خاتم المجتهدین بود. اینها بماند که شما چه میدانی و من چه میدانم! بپرسید از آنهایی که سنشان از من بالاتر است. در شاگردان او، گروهی از مجتهدان هستند. هرچه در تعریف سید ابوالقاسم خویی گفتم، کم گفتم.
درباره استادش، آیتاﷲ العظمی سید محسن حکیم می فرمود: «آیتاﷲ سید محسن حکیم، من بزرگتر از او مرجع تقلیدی ندیدم. پدر ده تا شهید. ده تا پسر داشت، همهشان مجتهد بودند و همه شان را صدام کشت... به چشمم دیدم که در مسجد خضرا درس میگفت. یک در این مسجد به صحن حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام باز میشود –که خدا قسمت ما و شما بکند که مشرّف بشویم- و یک درش هم توی بازار. آنجا درس میگفت و جمعیتی حدود هزار نفر از طلاب پای منبرش بودند. کتاب آورده بود و توی آن اوراقی بود که میخواست عبارتهایش را بخواند و استشهاد کند. یک دفعه باد آمد و این اوراق را برد! طلبهها در شرایط نوجوانی، بهانه میخواهند برای خندیدن. همه هی هی هی خندیدند. اوراق رفت و من به چشم خود دیدم که آقا یک مرتبه دستش را دراز کرد و همه اوراق برگشت! خدا شاهد است؛ من به چشمم دیدم. این سید محسن حکیم بود».(1)
1) عالم طیّب، ص 19-20.
مرحوم آیتاﷲ طیب نقل میکند: پس از تألیف رساله «اللمعة الساطعة فی تحقیق صلاة الجمعة الجامعة»، «از نجف اشرف که حرکت کردم، از راه قم، خدمت آیتاﷲ بروجردی رسیدم. ایشان آن زمان درس میگفت. چند روزی در درسهایشان شرکت کردم... کتاب اللمعة الساطعه را هم تألیف کرده بودم که خدمتشان تقدیم کردم. ایشان هم به من جایزه داد؛ یک هزار تومان آن زمان به من داد.»
علامه سید طیب جزایری، در حیات پربرکتش، شاگردان بسیاری را تربیت کرد که هر یک در سرزمینهای اسلامی و غیراسلامی به اسلام و مذهب حقه شیعه اثنی عشری در حال خدمتند و یا در این راه، شربت شهادت نوشیدهاند که اسامی برخی از آن بزرگواران، بدین شرح است:
شیخ محسن معلم، (عربستان)؛
شیخ عبدالرسول بیابی، (عربستان)؛
شهید جمال آل عصفور، (بحرین)؛
سید علوی، (بحرین)؛
حافظ سید جمال اصغر، (کانادا و پاکستان)؛
سید انوارالکاظم حسنی؛
سید صابر حسین سروی؛
سید ریاض حسین نجفی؛
شهید سید عارف حسین الحسینی، (رهبر فقید شیعیان پاکستان)؛
شهید غلام حسین نجفی، (پاکستان)؛
سید ابراهیم موسوی جزایری، (هند)؛
سید ولی مرندی، (ایران)؛
شیخ لطف علی مصری؛
سید اسماعیل مظلومی تبریزی، (ایران)؛
سید مصطفی کاشانی، (ایران)؛
سید جواد بلخی، (افغانستان)؛
سید سراج کاظمالحسینی، (انگلستان).
مرحوم آیتاﷲ سید طیب جزایری، آثار فراوان علمی، به زبان های مختلف فارسی، عربی و اردو به رشته تحریر در آورد و کرسیهای تدریس او در ایران، سبب تربیت شاگردانی مبرّز شد و سفرهای تبلیغی فراوان به اقصا نقاط دنیا، از جمله کشورهای عربی، اروپایی، آمریکای شمالی، داشت. تأسیس مؤسسه علمی و خیریه اجتماعی، امامت جماعت در مسجد مقدس جمکران، از جمله فعالیتهای چشمگیر ایشان است.
در ذیل، به شمهای از آثار اجتماعی و خدماتی ایشان اشاره میشود:
تأسیس مدرسة الواعظین در شهر کراچی پاکستان؛
تأسیس مؤسسه علوم آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم در شهر لاهور؛
ایجاد مؤسسه داعیان خیر در شهر لاهور؛
تأسیس مؤسسه علوم آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم در شهر مقدس قم؛
تأسیس ساختمان آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم – به منظور رفاه و آسایش ایتام سادات در شهر قم؛
مؤسس انتشارات دارالکتاب؛ که بسیاری از کتابهای خود و جدّ اعلایش علامه سید نعمتاﷲ جزایری توسط این انتشارات به چاپ رسیده است.(1)
1) انتشارات دارالکتاب مرحوم آیتاﷲ جزایری، در دهه شصت-هفتاد شمسی در شهر مقدس قم، به علت کمبود مراکز چاپ و نشر در آن سالها از ناشران محوری و مورد مراجعه علما، طلاب و دانشجویان به شمار می رفت. در حال حاضر، در پاساژ ناشران، در جنب پاساژ قدس قرار دارد و از مراکز مطرح فرهنگی و خدماتی در حوزه کتاب و چاپ نشر به شمار میرود و به همّت فرزندان گرامی ایشان، اداره میشود.
آیتاﷲ سید طیب جزایری در فن مناظره، تبحر چشمگیری داشت. او در حیات پر بارش در شهرهای گوناگون، با مخالفان مذهب اهل بیت علیهم السلام مناظرههای زیادی انجام داد و با عنایات الاهی، پیروز این این میادین بود. یکی از مناظرات را که در مشهد و در منزل مرحوم آیتاﷲ العظمی سید محمدهادی میلانی اتفاق افتاد، به اختصار مرور میکنیم:(1)
میزبان، ایشان را به عالم سنی مذهب معرفی کرد. مرحوم جزایری، نام عالم سنی و استادش را پرسید. او نام استاد پاکستانیاش را که دشمنی با شیعه شهرت داشت، گفت. آقای جزایری به خوبی استادش را میشناخت، لذا پرسید، شما شاگرد استاد فلانی هستید؟
ع: بله، ط: او را میشناسید؟ ط: خوب میشناسم و در این تردیدی ندارم. او «شیخالموحدین» زمان خود است و بنده آدم موحدی مانند او تاکنون ندیدهام! عالم سنی با شنیدن این تعبیر خوشحال شد و پرسید: به چه دلیل؟
ط: به خاطر اینکه بنده ایشان را در پاکستان، در جلسهای که عالمان مذهب مختلف جمع بودند، دیدم؛ در آنجا شخصی «یا رسولاﷲ» را با صدای بلند گفت. وی با ناراحتی و عصبانیت از جای خود برخاست و گفت: ساکت باش و این حرف را نزن، چرا که این حرف شرک آشکار است. انسان به جز خدا نباید در برابر کسی خم شود و خضوع کند. شما میدانید این دیدگاه را استاد شما از چه کسی گرفته؟
ع: نمیدانم؛ شما میدانید استاد ایشان کیست؟
ط: معام این دیدگاه و علت العلل آن «ابلیس» است، زیرا ابلیس بود که از سجده در برابر حضرت آدم سرباز زد؛ حال آنکه آن سجده، سجده عبودیت نبوده است، بلکه آن، سجده تعظیمی بود؛ لکن شیطان به خدا گفت: من به جز تو در برابر کسی تعظیم نخواهم کرد. اگر تو هم به من حکم کنی، باز هم این کار را نخواهم کرد! نزد مذهب شما، شیطان
1) برای درج مناظره عالم سنی با حرف «ع» و مرحوم آیتاﷲ طیب با حرف «ط» مشخص شدهاند.
«شیخ الموحدین» است؛ چرا که شیطان به خاطر شدت توحید خود، سجده کردن در برابر آدم را انکار کرد و در این توحید خالص، استادِ استادِ شما، ابلیس بوده است!
عالم سنی، بهت زده شد؛ چون در برابر این سخن پاسخی نداشت. بعد از آن، آیتاﷲ سید طیب جزایری به آن عالم گفت: برادر! از این حرف بگذریم. اینها داستان قدیمی ابلیس و شاگردانش هست. حالا درباره موضوعی که شما داشتید حرف میزدید، صحبت کنیم: «موضوع خلافت».
ع: درباره این موضوع بنده چه عرض کنم؟
ط: شما که به خلافت ابوبکر قائل هستید، دلیل آن را بیان کنید.
ع: دلیل آن اجماع است.
ط: اجماع چه کسانی؟
ع: اجکاع صحابه!
ط: حضرت علی علیه السلام از صحابه بوده است یا خیر؟
ع: او از افضل از صحابه و از اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است.
ط: حضرت علی در اجماع صحابه بودند؟
عالم سنی و این را شنید، ناخواسته گفت: حضرت علی در اجماع صحابه بودند. بعد از شنیدن این حرف، مرحوم جزایری گفت: ای برادر! پس اختلافی نمانده بین ما و شما! چرا که همه، شیعه و پیرو و تابع حضرت علی علیه السلام هستند؛ اما فقط ادعای زبانی کفایت نمیکند. حداقل اسم کتابی را بگویید؛ حتی کتابی ضعیف، به هر زبانی هم که باشد و در آن نوشته باشد، حضرت علی علیه السلام در اجماع سقیفه اودند، حتی مؤلف سنی یا مسیحی...
ع: بنده در مسافرتم. در مشهد کتاب از کجا پیدا کنم؟
ط: شما فقط اسم کتاب را بگویید؛ در کتابخانه امام رضا همه کتابها وجود دارند. قول میدهم اگر در یک کتاب هم این مطلب نوشته شده باشد، خدا را گواه میگیرم، مذهب خود را را رها کنم و مذهب شما را بپذیرم.
وقتی بحث به اینجا رسید، همه آثار شرمندگی را در صورت عالم سنی دیدند. زبانش
بند آمد و گفت: اشتباه کردم؛ حضرت علی علیه السلام در اجماع سقیفه نبود.
مرحوم جزایری گفت: شما نه از خدا شرمنده شدید و نه از افرادی که در این جلسه حضور دارند... خیلی راحت دروغ گفتید؛ دروغ در هیچ ملتی و مذهبی جایز نیست. این اولین دروغ شما نیست؛ بلکه پیش از این نیز دروغ گفتید و آن هم این است که شما و اهل مذهب شما اجتماع اهل سقیفه را «اجماع» نام گذاشتید؛ حال آنکه در سقیفه بنی ساعده، فقط چند نفر اجتماع کردند؛ این را نمیشود «اجماع» گفت، بلکه میتوان آن را «اجتماع» گفت. حالا بفرمایید که این چند نفر که در سقیفه بنی ساعده اجتماع کردند؛ چرا حضرت علی علیه السلام
را در آن دعوت نکردند؟
ع: ایشان نمیتوانستند بیایند.
ط: چرا؟
ع: زیرا مشغول غسل، کفن و دفن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بودند.
ط: آنها کمی صبر میکردند.
ع: در نصب «امام» تأخیر چایز نیست.
ط: ...چرا اکنون تأخیر میشود؟ اکنون امام شما کیست، در حالی که جمعیت مسلمان فراوان و مشکلات نیز زیاد شده و از صداها سال پیش مدهب شما باقی است و شما امام را ندارید. آیا صدها سال بدون امام جایز است؛ اما در آن وقت جایز نبود که حضرت علی علیه السلام از غسل، کفن و دفن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فراغت یابند. حالا بنده از شما سؤالی دارم، آیا شیخین (ابوبکر و عمر) خواندن و نوشتن میدانستند؟
ع: بله میدانستند.
ط: اگر میدانستند، از حضرت علی علیه السلام با نوشتن، از ایشان میپرسیدند که رأی شما در این مسئله چیست. حضرت پاسخ مثبت یا منفی میدادندت و آنگاه هیچ دعوایی بین مسلمانان پیش نمیآمد و همه کسانی که پیرو ایشان هستند، امامت آن شخص را میپذیرفتند. لذا نه جنگ جمل، صفین و کربلا واقع میشد و نه خون مسلمانان بیشمار ریخته میشد.
با شنیدن این حرف منطقی، آن عالم سر خود را پایین انداخت و با حالت شکست خورده گفت: حالا اگر بنده بپذیرم که کار سقیفه اشتباه بوده و آثاری که بر آن مترتب شده، اشتباه است؛ شما چگونه میتوانید خلافت حضرت علی علیه السلام را ثابت کنید.
ط: شما اول دست از خلافت ابوبکر بردارید؛ بعد ببینید چگونه خلافت حضرت علی علیه السلام را ثابت میکنم.
ع: بنده میپذیرم، نظرم درست نیست؛ حالا شما خلافت حضرت علی علیه السلام را ثابت کنید.
ط: نیاز به اثبات نیست؛ چرا که بعد از وفات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دو نفر ادعای خلافت دارند: یکی حضرت علی علیه السلام و دومی، ابوبکر. وقتی خلافت ابوبکر درست نباشد، خلافت حضرت علی علیه السلام خود به خود ثابت میشود
ع: با این مطلب فقط خلافت حضرت علی علیه السلام ثابت شد؛ شما به خلافت امامان دوازدهگانه قائل هستید، آن را چگونه ثابت میکنید؟
ط: شما اول خلافت حضرت علی علیه السلام را اقرار کنید، بعد امامت بقیه امامان ثابت خواهد شد.
ع: من خلافت بلافصل حضرت علی علیه السلام را میپذیرم؛ حالا شما دلیل امامت بقیه امامان را بگویید.
ط: وقتی خلافت بلافصل حضرت علی علیه السلام ثابت شد، امامت بقیه امامان خود به خود ثابت میشود؛ زیرا بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دو دیدگاه وجود دارد: سلسله خلافت چهارگانه و دیگر سلسله امامت دوازدهگانه. وقتی دیدگاه و سلسله یکی باطل شد، دیگری خود به خود به اثبات خواهد رسید. علاوه بر این، امامت بقیه امامان، به امامت حضرت علی علیه السلام است؛ چرا که حضرت علی علیه السلام برای بعد از خود، امام حسن علیه السلام را و ایشان برای بعد از خود، امام حسین علیه السلام را به امامت برگزیدند و همین سلسله به امام زمان حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف رسیده است.
بعد از شنیدن این گفتوگو همه حاضران، صلوات فرستادند و مناظره با پیروزی
آیتاﷲ جزایری به پایان سرسید.(1)
از جمله خدمات چشمگیر و ارزشمند آیتاﷲ سید طیب جزایری، بازسازی مرقد مطهر علامه دهر، سید نعمتاﷲ جزایری بود. ایشان بیشتر اوقات خود را در جهت احیای آثار و نام جدّ خود سپری کرد.
همه ساله در سالروز شهادت رئیس مذهب تشیّع، حضرت امام جعفر صادق علیه السلام در شهرستان پلدختر لرستان، مراسمی برای آن عالم ربانی برگزار میکرد و همواره یک اتوبوس یا مینیبوس از طلاب و اهل علم از قم در آن مراسم با شکوه، شرکت میکردند. نگارنده نیز توفیق شرکت و کسب فیض از آن مراسم نکوداشت مقام علم و عالم را در محضر این دانشمند ولایی، پیدا کردهام.
آیتاﷲ سید محمدعلی موسوی جزایری –امام جمعه اهواز- در این باره میگوید: «درباره برنامه سالگرد رحلت مرحوم جدمان، آیتاﷲ العظمی فقیه متبحر و محدث شهیر، سید نعمتاﷲ جزایری، معاصر علامه مجلسی، باید گفت که اصلاً ما نمیدانستیم رحلت ایشان در چه روزی از ایام سال بوده است. ایشان همه اینها را زنده کرد و در آن روز دعوت میکرد از سراسر کشور، اصفهان، خرم آباد، شهرکرد، تهران و در هر کجا که ما شاخههایی از «سادات جزایری» داشتیم و خلاصه با یک همت بسیار والا و عزم راسخ خستگیناپذیر دنبال میکرد...»(2)
علاوه بر برگزاری مراسم سالگرد، بنای مرقد آن دانشمند شهیر شیعه را طی سالیانی، توسعه داد و با وجود مشکلات و مشقتها، این مهم را پیگیری میکرد و خدمات ارزشمندی برای رفاه حال زائران و مجاوران این بارگاه انجام داد.
حجتالاسلام و المسلمین سید امیر جزایری –فرزند ارشد ایشان- در یکی از این
مراسم، با قدردانی از حضور گسترده مردم شهرستان پلدختر، افزود: مرحوم پدرم، نسبت به مردم پلدختر علاقه خاصی داشت و همیشه برای آنها دعا میکرد. وی با اشاره به اینکه آیتاﷲ سید طیب جزایری حدود 30 سال برای جدش، علامه جزایری مراسم بزرگداشت در پلدختر برگزار کرده است، اظهار داشت: در آخرین مراسم بزرگداشت که مرحوم پدرم در شهرستان حضور پیدا کرد، اصلا از لحاظ جسمی نمیتوانست حرکت بکند؛ ولی با آن اوضاع و احوال در مراسم بزرگداشت جدش، علامه سید نعمتاﷲ جزایری شرکت کرد.
حجتالاسلام و المسلمین سید امیر جزایری، با اشاره به اینکه مرحوم آیتاﷲ سید طیب جزایری تمام عمر خود را برای ترویج اسلام صرف کرد، ادمه داد: مرحوم سید طیب جزایری، برای گسترش اسلام به اقصا نقاط دنیا و کشورهای اروپایی و آسیایی سفر میکرد؛ به طوری که با یهودیان مناظره داشت و حتی در کلیساها حضور پیدا میکرد.
حجت الاسلام و المسلمین سید محمدرضا امام جزایری، از سادات جزایری در این مراسم با تسلیت رحلت آیتاﷲ جزایری گفت: هماکنون در کشورهای لندن، هند، پاکستان و امارات، مراسم بزرگداشت آیتاﷲ سید طیب جزایری در حال برگزاری است.
وی با اشاره به نقش علما در ترویج دین اسلام افزود: علمایی همچون آیتاﷲ سید طیب جزایری با سفر به کشورهای مختلف، مردم را با دین اسلام آشنا کردند و در نتیجه دامنه تبلیغات اسلامی به واسطه همین زحمات علما بینالمللی شد.(1)
این عالم عالیقدر، در محبت اهل بیت علیهم السلام غرق بود و نسبت به خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ارادت
1) شبکه اطلاعرسانی راه دنا.
خاصی داشت. او در مجالس اهل بیت علیهم السلام چنان تواضع و دل نازکی داشت که مانند مادری فرزند مرده میگریست و به ساحت مقدس آلاﷲ علیهم السلام احترام میکرد و عزاداری داشت. در همین جهت در بیت خود، حسینیه آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم را ساخت و در ایام سال و در مناسبتهای مختلف، مراسم گوناگونی در ماتم اهل بیت علیهم السلام دایر کرد.
از جمله این مراسم، برگزاری روضههای ایام فاطمیه علیها السلام، شهادت امام موسی بن جعفر علیه السلام، مراسم شادی در میلاد امام حسن مجتبی علیه السلام و همچنین مراسم ویژه، نظیر شهادت امام علی علیه السلام و حرکت نمادین تابوت حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام از حسینیه، به سمت حرم مطهر کریمه اهل بیت، فاطمه معصومه علیها السلام در سحرگاه 21 ماه مبارک رمضان است.
نگارنده به یاد دارم، در سالی که ضریح مقدس امام حسین علیه السلام در قم ساخته شد، قبل از حرکت به سمت کربلا، چندین روز درب حوزه علمیه معصومیه، به منظور زیارت به روی مشتاقان و ارادتمندان اهل بیت علیهم السلام بازگشایی شد. صفهای طولانی، عطش و اشک، معرفت و ارادتورزی مردم ولایی، مثال زدنی بود. در یکی از آن روزها، مشاهده پیکر نحیف و شریف آیتاﷲ سید طیب جزایری، در حالی که کم رمق، بر روی ویلچری نشسته بود و یکی از فرزندانش، او را برای تبرّکجویی و زیارت ضریح سیدالشهدا علیه السلام هدایت میکرد، مرا منقلب نمود...
آیتاﷲ سید طیب جزایری، چندین سال، به دعوت آقای لطیفی، مت.لی وقت مسجد جمکران، مشغول امامت جماعت در مسجد مقدس صاحبالزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بود و همیشه از این لطف الاهی و اجرای وظیفه در آن مکان مقدس، افتخار میکرد.
در اواخر دهه هفتاد شمسی که مؤسسه انتشاراتی دارالکتاب آیتاﷲ جزایری فعال بود؛ یکی از کارمندان آن مؤسسه با عنایت و مساعدت ویژه ایشان صاحبخانه شد. به
این صورت که ایشان منزلی را در یکی از محلههای قم خریداری و به وی تقدیم و ماهانه مبلغی از حقوقش کسر کرد و با ارفاق و لطف ویژه، وی را از مستأجری برای همیشه نجات داد.
با درگذشت آیتاﷲ سید طیب جزایری، پیامهای تسلیت زیادی از سوی علما و بزرگان صادر شد که در ذیل نمونههایی را مرور میکنیم.
خبر ارتحال عالم ربانی و شخصیت برجسته جهان اسلام، مرحوم آیتاﷲ سید طیب جزایری، مایه تأثر و تأسف شد. شخصیتی که یک عمر با تلاشهای مجاهدانه علمی و خدمت به مکتب اهل بیت علیهم السلام، توانست تلاش وسیعی را نه تنها در ایران، بلکه در کشورهای مختلف انجام دهد.
ایشان مباحث علمی و تفسیر و بحثهای ارزشمندی داشتند و تا زمانی که میتوانست، خدمتگزار مکتب اهل بیت علیهم السلام باشد، در این جهت کوتاهی نکرد و بحمدﷲ فرزندانی خدمتگذار، مؤمن و متدین به عنوان خلف صالح این عالم جلیلالقدر منشأ خیرات و برکات برای امت اسلامی میباشند. ان شاءاﷲ!(1)
آیتاﷲ سید محمدعلی موسوی جزایری (2)
واقعا این عالم ربانی، بسیار بسیار ولایتمدار بود. از ویژگیهای وی این بود که در ایشان عشق به امیرالمؤمنین، حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام موج میزد و بیاختیار بود... در قید و شئونات خودش نبود؛ مثلا اینکه بگوید، من عالم بزرگی هستم و فقیه جامعی هستم؛ همانطور با اینکه در نوزده سالگی یا همان حوالی، اجازات اجتهاد در دست ایشان قرار گرفت؛ اصلا و ابداً نمیگفت در شأنم نیست که منبر بروم... تا آخرین لحظات در کرسی
تدریس فقه و اصول و تفسیر بحمدﷲ بسیار متبحر و ممتاز و برجسته بود؛ ولی برای تبلیغ هرجا که لازم میشد، حضور پیدا میکرد و منبر میرفت و روضه میخواند.
...از جمله ویژگیهای ایشان، عواطف جوشانی بود که در دل و جان ایشان موج میزد؛ مثلا سادات جزایری که قوم خویشهای ایشان بودند، با هم ارتباطی نداشته و پراکنده بودند و همدیگر را نمیشناختند؛ اما ایشان با آنان میجوشید و واقعا چشمه جوشانی از عواطف بود.
آیتاﷲ سید نورالدین شریعتمداری جزاریری (1)
...بین زندگانی این سید بزرگوار و جدشان، مرحوم محدث کبیر و علامه کمنظیر، سید نعمتاﷲ جزایری در سخت بودن زندگی و مهاجرت به شهرها و تحصیل علم، خیلی ارتباط و هماهنگی وجود داشت. در حالات مرحوم سید نعمتاﷲ جزایری هست که از «صباغیه» منتقل شد به شیراز و بعد به اصفهان و خوزستان؛ با آن سختیها و مشقّاتی که بود و بالاترین درجات علم و کمال را تحصیل کرد و حتی نور چشم مرحوم علامه مجلسی شد. همین نکته را در زندگی ایشان مشاهده میکنیم؛ از هند به پاکستان و بعد نجف و بعد قم مهاجرت کرد...
بنده از زبان خود ایشان، سختیهایی که در هند و پاکستان، زمانی که جنگ بین این دو کشور بود شنیده بودم و نیز مشکلاتی که در نجف بود، از نظر اقتصادی و مادی، همه این سختیها را به جان خرید؛ لکن از تحصیل علم و فضیلت و ترویج اسلام و مذهب حق جعفری و ولایت و امامت امیرالمؤمنین و اجداد طاهرینش هیچ کوتاهی نکرد.
در این راه، بعد از آنکه به درجه اجتهاد رسید و اجازاتی از علما و بزرگان حوزه نجف، قم و سایر حوزههای علمیه گرفت؛ دست به تألیف زد. بهترین کتابها را در علوم مختلف به زبانهای مختلف تألیف کرد که بیش از پنجاه عنوان میشد. چند سفر پیاده از نجف تا کربلا خدمتشان بودیم، واقعاً مجلس ایشان مجلس علم و افاده و افاضه بود و در طول عمر
1) محقق و مدرس خارج فقه و اصول در حوزه علمیه قم
استفادههای زیادی از ایشان کردیم؛ زمانی که در نجف بود و بعد که به قم تشریف آوردند.(1)
آیتاﷲ سید طیب جزایری، در زمان حیات بنیانگذار انقلاب اسلامی، حضرت امام خمینی ایشان را دعا میکرد و در عصر مقام معظم رهبری، این عالم فرزانه، پیوسته دعاگوی ایشان بود و میگفت: «کار رهبر عزیزمان بسیار سخت است؛ چرا که ایشان جهان اسلام را اداره میکند. او دشمنان زیادی دارد و خدای متعال او را از شر دشمنانش حفظ کند!»(2)
حجتالاسلام و المسلمین مهدویپور (3)
درگذشت عالم ربانی و فقیه صمدانی، آیتاﷲ سید طیب جزایری را خدمت ولی عصر و علما و حوزههای علمیه، به ویژه هندوستان و مراجع عالیقدر تقلید و بیت شریف آن مرحوم تسلیت عرض میکنم و از خداوند متعال رحمت واسعه و علو درجات برای آن مرحوم و صبر و اجر و شکیبایی برای بازماندگان مسئلت دارم!
خاندان جزایری شوشتری، منشأ خدمات بزرگی برای شیعه در اکهنو بودند و چندین مجتهد در این خاندان بوده و مرحوم سید طیب، بقیه سلف صالح بود که کتابهای ارزشمندی تألیف و شاگردان فراوانی تربیت کرد. خداوند ایشان را با اجداد کرامش محشور و رحمت خاصش را شامل حالش گرداند!
آیتاﷲ سید طیب جزایری بنا به دستور مرجع عالیقدر جهان تشیع، حضرت آیتاﷲ العظمی سید محسن حکیم، به منظور تبلیغ مذهب تشیع از نجف به پاکستان هجرت کرد.
در این سفر طولانی و طاقتفرسا، همه فرزندان و عیالش را به همراه برد. فرزند ایشان –سید امیر جزایری- میگوید: همگی از شهر بصره سوار کشتی شدیم؛ این سفر دو ماه طول کشید؛ هنوز به شهر کراچی نرسیده بودیم که ناگهان طوفان شدیدی وزید، هر لحظه ممکن بود کشتی واژگون شود و لذا مردم سراسیمه و مضطرب بودند. برخی اذان و تکبیر میگفتند و برخی هم دعا و تضرع میکردند. پدرم، مقداری تربت امام حسین علیه السلام را درون دریا ریخت که ناگهان خشم دریا فروکش کرد و همگی به سلامت به شهر بندری کراچی رسیدیم.
در میان شیعیان هند، رسم است در روز عاشورا، اسبی را به یاد اسب با وفای سیدالشهدا علیه السلام تزیین میکنند و با وارد کردن آن در مجالس، شور و حال خاصی پیدا میشود. در مجلسی، سید طیب جزایری، منبر بود. به میزبان گفت: هر وقت بر بالای منبر دستمال بر پیشانی کشیدم، زمان آوردن ذوالجناج به داخل مجلس است. او چند بار این کار را کرد؛ ولی از آمدن ذوالجناح خبری نشد! تا اینکه نگران نزد او آمدند و گفتند:هر چه تلاش میکنیم، اسب از جایش تکان نمیخورد؛ شما کاری کنید.
سید از منبر پایین میآید؛ در دل متوسل به ارباب خویش شد تا اینکه نزد ذوالجناج آمد و در گوش او زمزمهای کرد که ناگاه دیدند آن اسب رام و با پای خود وارد مجلس شد. بعداً از ایشان پرسیدند که در گوش ذوالجناح چه گفتید؟ گفت: گفتم که به حرمت ارباب غریبم، حسین علیه السلام آبروی مرا در این مجلس حفظ کن.
آیتاﷲ سید طیب جزایری که درگذشت، هنوز بدن او دفن نشده بود، تلفن دفتر ایشان به صدا درآمد. مردی غریبه با لهجه عربی سراغ ایشان را میگیرد و میگوید: با ایشان کار دارم و برای ایشان تحفه نابی آوردهام؛ تربت مخصوص مضجع شریف سید و سالار شهیدان، حضرت اباعبداﷲ علیه السلام. در لابهلای شلوغیها، امانت را تحویل میدهد و
میرود. کسی او را نمیشناسد؛ اما به محض باز کردن بسته تربت، عطر و بوی آشنا فضا را فرا گرفت و آن تحفه معطر و مطهر، نصیب چشم و صورت نورانی او در کفن و انیس قبرش گردید.(1)
شامگاه شنبه، پنجم دی ماه 1394ش، برابر با 14 ربیعالاول 1437ق، آرام آرام جسم نحیف و زحمت کشیده عاشق پاکباخته توان هم قدمی با سید جلیلالقدر را از دست میدهد. آیتاﷲ طیب، پس از نماز مغرب و عشا، اظهار دلگرفتگی کرد و از فرزند ارشدش –آقا سید امیر- خواست او را به زیارت حضرت معصومه علیها السلام ببرد. با تمام ضعف و خستگی که داشت، از ماشین پیاده شد و دست بر سینه آخرین سلام خود را در دنیا به عمه سادات عرض کرد.
بامداد یکشنبه، 6 دی، 15 ربیعالاول، فرزندان با صدای آشنا، ولی خسته او بر میخیزند و سراسیمه به اتاق ایشان میدوند. این بوی دلانگیز از کجاست؟ در این دل شب، در این اتاق، چه میگذرد؟! ناگاه میبینند او در این نفسهای آخر، دست بر سینه دارد و بریده بریده نام معشوق خویش را صدا میزند. معشوقی که یک عمر در انتظار دیدارش نشسته بود: یا علی! یا علی!
همیشه میخواند:
ای که گفتی «فمن یمت رنی» جان فدای کلام دلجویت
کاش روزی هزار مرتبه من مردمی تا بدیدمی رویت
صبح دوشنبه، هفتم دی، بدن این عالم راحل، با حضور علما، فضلا، طلاب و دوستداران، از مسجد امام حسن عسکری علیه السلام تشییع شد. نماز میت به امامت آیتاﷲ موسوی جزایری، امام جمعه اهواز برپا گردید و سپس پیکر آن عالم ربّانی در حرم مطهر
1) عالم طیّب ، صص 57 و 58، با اندکی تلخیص.
حضرت معصومه علیها السلام، صحن امام رضا علیه السلام، حجره 25 دفن گردید. روحش شاد و یادش گرامی باد!
خودش طیب، رُخش طیب، تمام پیکرش طیب دمادم نیتش طیب، سراسر دفترش طیب
صدا طیب، نوا طیب، کلام گوهرش طیب بسوزاند جهانی را به حیدر حیدرش طیب
پدر: شیخ حسن
ولادت: 1305 ش.
وفات: 1359 ش.
مدفن: قم، حرم مطهر.
تألیف: محمدتقی ادهم نژاد
استانهای سرسبز گیلان و مازنداران، علاوه بر دارا بودن مواهب طبیعی فراوان، مانند دریا و جنگل؛ مهد پرورش فقیهان، حکیمان و خاستگاه خطبای معروف و توانا و نویسندگان نامداری بوده است. استاد حسین انصاریان، از خطبای توانا و معروف فعلی کشورمان، در این باره میگوید: در مناطق گیلان و مازندران چهرههای معروفی در منبر بودند. منبریهای عالِم در این مناطق به مردم بهره میرساندند و آنان را از مسایل دینی آگاه میکردند. در این مناطق، حوزههای پرنشاط و پرباری از نظر علمی وجود داشته است. آن چه من یاد دارم از حوزه گیلان، اینکه زعمای آن حوزه از شاگردان مرحوم نائینی و کمپانی بودند. در رشت، مرحوم آقای ضیابری، مرحوم آقای بحرالعلوم، مرحوم آقای لاکانی که من خودم اجازه اجتهاد مرحوم آیتاﷲ
العظمی بروجردی را دیدم که به ایشان داده بود، اینان معلمانی بودند که طلاب را پرورش میدادند و تربیت میکردند. این طلبهها، منبریهای پرقدرتی شدند که هر ساله آقای صدرایی اشکوری به دعوت متولیان و هیأت امنای مذهبی تهران، از رشت به تهران میآمده و منبر میرفته است و نیز نویسندههای پرقدرتی، مانند مرحوم آقای حاج شیخ حسن حجتی که جوان بود و در یک تصادف از بین رفت. حجتی علاوه بر بهرهمندی از قدرت گویندگی، در آن روزگار روزنامهای منتشر میکرد که خریداران بسیار داشت.(1)
گویندگان و خطبای مشهور و نامدار آن روز رشت عبارتند از: حاج میر محمدعلی صدرایی اشکوری،(2)
حاج شیخ حسن حجتی،(3)
حاج اعتمادالواعظین،(4)
حاج شهشهانی، حاج شیخ ابوالحسن آیتاﷲ زاده فقیهی، حاج شیخ محمدعلی صالحی، حاج میر محمدعلی نیاکویی، شیخ محمد واعظ رشتی، شیخ علی محقق، سید محمد واعظ و...(5)
در این مقاله به شرح یکی از خطبای توانا و نامدار این خطه سرسبز، یعنی خطیب توانا مرحوم حاج شیخ هادی حسام واعظ میپردازیم.
خطیب توانا و پر آوازه گیلان، حاج شیخ «هادی حسام واعظ»، در سال 1305ش، در شهرستان رشت و در خاندان علم و فضیلت دیده به جهان گشود. پدرش، مرحوم حجت الاسلام شیخ حسن حسام از وعاظ و گویندگان خوشنام گیلان علاوه بر تبلیغ و ترویج شریعت اسلامی در صفحات شمالی ایران به جهت امر به معروف و نهی از منکر و حمایت از حریم دین و مبارزه با اجانب توسط روسهای ترازی دستگیر و زندانی شد.
1) مجله مبلغان، شماره 128، مصاحبه با حجتالاسلام و المسلمین انصاریان، ص 74.
2) مجله مبلغان، شماره 128، مصاحبه با حجتالاسلام و المسلمین انصاریان، ص 74.
3) شرح حال وی در ستارگان حرم، ج 16 به تفصیل آمده است.
4) شرح حال وی در ستارگان حرم، ج 23 به تفصیل آمده است.
5) مقدمه کتاب «بهین گفتار» تألیف حاج شیخ هادی حسام رشتی واعظ، به قلم آیتاﷲ احسان بخش، ص 17، شرح حال اغلب این بزرگوارن در کتاب دانشوران و دولتمردان گیل و دیلم آقای صادق بخش آمده است.
متأسفانه از زندگانی این بزرگوار اطلاعات زیادی در دست نیست. وی در سال 1330ش به جوار رحمت حق پیوست.
عموی مرحوم حسام واعظ، به نام کاس آقا(1)
مردی متدین و شجاع بود که به شغل خیاطی اشتغال داشت و از این طریق امرار معاش میکرد. او نیز دوستان صمیمی مرحوم میرزا کوچک خان(2)بود. پس از شهادت میرزا که سرش را به دستور رضاخان قلدر به تهران برده و در قبرستان حسن آباد محل آتشنشانی فعلی در آن روزگار گورستان عمومی تهران بود به خاک سپردند؛ شادروان کاس آقا حسام، عموی مرحوم حسام واعظ، شبانه سر میرزا از قبر بیرون آورده و به رشت منتقل و در محله سلیمان داراب مزار فعلی میرزا دفن کرد. او پس از فرار رضاخان و سقوط حکومت وی، جسد مطهر میرزا را از خلخال به رشت انتقال داد و در کنار سرش به خاک سپرد.(3)
شیخ هادی حسام، در نوجوانی از سایه پر خیر و برکت پدر فاضلش محروم شد و تحت تربیت مادر علویه و پاکدامن قرار گرفت و قرآن و مقدمات فراگیری ادبیات فارسی را به خوبی فرا گرفت. او به منظور تأمین معاش عائله پدرش، به ناچار رهسپار بازار شد و در تجارتخانه یکی از بزرگان مشغول شد. پس از مدتی آن را رها کرد و به مدرسه صالح آباد و مهدیه رشت به تحصیل علوم مشغول شد. از آنجای که حافظه قوی و استعداد درخشانی داشت، به سرعت مقدمات علوم دینی را پشت سر گذاشت و به تحصیل علوم دینی و حفظ خطبههای نهجالبلاغه همت گماشت و حافظ کتاب نهجالبلاغه شد و نیز هرگونه اشعار عربی و فارسی را پس از دوبار مرور حفظ میکرد و به حافظه میسپرد. استادان مرحوم حسام واعظ در رشت عبارتند از حضرات آیات محترم:
به گفته آیتاﷲ احسانبخش، وی از فارغالتحصیلان حوزه نجف بود که تسلط شگرفی در ادبیات عرب داشته و بیشتر فضلای معاصر رشت، از شاگردان آن مرحوم به شمار میآیند.(1)
وی از شاگردان شیخ فضلاﷲ نوری و از عالمان متعهد و آگاه رشت است که بینش سیاسی او در آن زمان، مورد توجه عموم مردم، به ویژه علما و طلاب بود.(2)
آیتاﷲ احسانبخش، درباره این استاد فرزانه مرحوم حسام میگوید: در سال 1324ش، مشغول مباحثه مطول بودیم که ناگهان حضرت آیتاﷲ بهجت وارد مدرسه گردید و از ما سؤال کرد: چه میخوانید و استادتان کیست؟ گفتیم: مطول را نزد آیتاﷲ حاج شیخ کاظم صادقی میخوانیم. او با اعجاب سرش را تکان داد و فرمود: قدر این نعمت را بدانید و از بابت آن خدای را شکر کنید. کسی که اگر در حوزه نجف اشرف میماند، صاحب رساله عملیه بود، حالا دارند برای شما مطول درس میگویند. قدر این نعمت را بدانید.(3)
وی از بزرگان علما و از مدرسان معروف رشت و از شاگردان آخوند خراسانی و آقا ضیاءالدین عراقی بود که پس از عمری تدریس و تربیت شاگردان در سال 1339ش، دار فانی را وداع گفت و پیکر پاکش در قبرستان شیخان قم به خاک سپرده شد.(4)
وی فقیهی بزرگ و صاحب نفس زکیه بود و سجایای اخلاقی فراوانی داشت. پس از اتمام تحصیلات در نزد بزرگان نجف، به ویژه آقا ضیاءالدین عراقی و سید ابوالحسن اصفهانی، به رشت مراجعت کرد و منشأ خدمات دینی فراوانی گردید. بعد از سقوط حکومت رضاخان، مدرسه مهدیه رشت را بازسازی کرد و با جذب استادان و طلاب و احیای شعائر دینی و اماکن مذهبی همت گماشت. بسیاری از فضلای معاصر رشت، به ویژه مرحوم حسام از تربیت شدگان مکتب علمی آن مرحوم به شمار میآیند.(1)
وی از علما و مدرسان حوزه رشت و از شاگردان آیات ثلاث قم آیات عظام، سید محمدتقی خوانساری، سید محمد حجت، سید صدرالدین صدر و آیتاﷲ بروجردی و صاحب اجازه مطلق از آن بزرگوار و صاحب خدمات فراوان، از جمله تأسیس بیمارستان 200 تخت خوابی در رشت و احداث مساجد میباشد.
مرحوم حسام واعظ از خرمن دانش بیکران این عالم ربانی بهرههای فراوان برده است.(2)
وی از فقهای معاصر رشت و در بین مردم گیلان دارای احترام ویژه بود. پدرش، سید حسین بحرالعلوم متوفای 1326ق، یکی از سه شهید نهضت مشروطیت گیلان به شمار میرود. سید حسن بحرالعلوم، از نوادگان دختری عالم عارف سید مهدی بحرالعلوم (م1212ق) است. او عالمی غیور، ظریف و خوش مجلس بود. از مرحوم آیتاﷲ سید مرتضی لنگرودی نقل شده است تا زمانی که سید حسن بحرالعلوم پای درس آیتاﷲ شیخ محمدحسین نائینی حاضر نمیشد، او درس را شروع نمیکرد. بحرالعلوم یکی از حامیان اصلی نهضت امام خمینی در رشت بود و در سال 1342ش، برای دفاع از
مرجعیت امام به همراه آیات ضیابری و مهدوی لاهیجانی و سایر علمای کشور به تهران رهسپار شد که در وسط راه توسط ساواک دستگیر و زندانی گردید.(1)
وی از عالمان تراز اول رشت بود که در بین عموم طبقات مردم محبوبیت تام و ویژه داشت. او محور اصلی روحانیت رشت در مبارزه با رژیم ستمشاهی و از شاگردان آیات عظام نائینی، آقا ضیاءالدین عراقی و منشأ خدمات و آثار خیریه فراوان، خصوصا خانه سالمندان بود. او به دلیل مردمداری، خوشرویی، خوشخلقی، کمک به محرومان و احیای مدارس دینی و مساجد در مناطق مختلف گیلان، در میان طبقات مردم دارای محبوبیت ویژهای بود. اظهارات و اعلامیههای آن عالم ربانی در دفاع از امام و نهضت مقدس آن حضرت و در بیداری و قیام مردم و آمدن آنان به خیابانها نقش به سزایی داشت. وی در سال 1362ش، در رشت وفات یافت و در مسجد کاسهفروشان به خاک سپرده شد.(2)
مرحوم حسام واعظ تحصیلات خود را در رشت به اتمام رسانید و مبانی علمی خود را نزد استادان فرزانه آن سامان استوار کرد و در کنار تحصیل به تبلیغ احکام و معارف اسلامی پرداخت و از آنجا که دارای قدرت بیان و اخلاص بود، در اندک زمان، یکی از خطبای شهیر استان گیلان، به ویژه رشت گردید. مرحوم حسام، صاحب کمالات و صفات انسانی و اسلامی فراوانی بود که برخی از آنها را از زبان دوست و رفیق دیرینهشان، مرحوم آیتاﷲ احسانبخش نماینده امام راحل در استان گیلان و امام جمعه رشت میآوریم:
او (حسام واعظ) از دوستان من بود. اهل نماز شب و حافظ نهجالبلاغه بود. به تدریج به منبر روی آورد تا جایی که از نوابغ عصر خود در منبر و وعظ گردید و آوازه منبرش در همه جای استان گیلان پیچید. اهل بذل و بخشش بود.
مهماننواز و دستی گشاده داشت. او مردی گرهگشا و خدمتگذار بود و نسبت به لباس روحانیت حساسیت عجیبی داشت. حتی نسبت به طلبهای که تازه لباس به تن کرده بود، با همه وجود به وی احترام میگذاشت. بارها شده بود که برای یک نفر طلبه یا یک روضه خوان معمولی چون نوکر امام حسین علیه السلام بود، به احترام وی از بلند میشد و تا دم در او را همراهی میکرد. تواضع و فروتنی او نسبت به قشر روحانی، خصوصا طلاب فقیر، زبان زد خاص و عام بود. آثار و خدمات مرحوم حسام بر کسی پوشیده نیست. دریغا که عمرش وفا نکرد و بعد از ترور ناجوانمردانه چند صباحی بیش نماند و مرغ روحش به اعلا علیین پرواز کرد. معتقدات مذهبی او در حد یقین و باور بود. در اکثر مسافرتهای دور و نزدیک که با آن مرحوم بودم، هرگز ندیدم نماز شب از او فوت شود. همراه او به انگلستان سفر استعلاجی داشتم میدیدم؛ که به تهجد مشغول است. مردی خوشمحضر و مهمان دوست، دستی بذال و نفسی کریم داشت و از حقد و حسد و کینه به دور بود. او پناهگاه گویندگان و وعاظ جوان بود. عصرها منزل وی محل حضور و اجتماع گویندگان مذهبی بود. به وعاظ و گویندگان سالخورده بی نهایت احترام میگذاشت. عواید منبری خود را در ماه مبارک رمضان و محرم و صفر را به بسیاری از وعاظ سالمند و بازنشسته میرساند و خود مالی نیندوخت.(1)
مرحوم حسام از دو نعمت بزرگ الاهی یعنی نیروی حافظه و هوش و دیگری قدرت بیان معجزهآسا بهرهمند و آن دو را در خدمت به اسلام و نشر معارف قرآنی و ترویج فرهنگ غنی اهل بیت علیهم السلام به خدمت گرفته بود. کسانی که وی را از نزدیک دیده بودند، همگی معترفند که مرحوم حسام واعظ از دو ویژگی ممتاز برخوردار بود: نخست حافظه قوی او بود که علاوه بر حفظ نهجالبلاغه و روایات فراوان و تسلط بر آیات قرآن کریم، هر نوع
1) خاطرات صادق، ص 133-137 (با تلخیص).
مطلب علمی را از دانشمندان و متفکران جهان اسلام و نیز هر نوع اشعار، اعم از فارسی و عربی را با یک یا دوبار خواندن حفظ میکردند.(1)
دوم قدرت بیان که تمام شنوندگان را مجذوب میکرد. ایشان اطلاعات وسیع و معلومات گستردهای در علوم اسلامی داشت. او ابتدا مطالب مهم منابر خود را یادداشت میکرد و سپس با احاطه و تسلط کامل، آن را تحویل مستمعان میدادند.(2)مرحوم حسام در نوجوانی پای منابر پدرش مینشست و مطالب آن را به ذهن میسپرد. آن بزرگوار نیز اهل مطالعه فراوان بود و اغلب اوقات خود را صرف مطالعه کتابهای متنوع میکرد و نیز جهت استفاده پای منابر بزرگان خطبای استان، همانند حاج شیخ علی محقق، صدرایی اشکوری، شیخ حسن حجتی، شیخ علی اعتمادالواعظین مینشست و مطالب آنان را به ذهن میسپرد و با سرمایه استعداد و هوش سرشار، بسیاری از گفتار او و سایر گویندگان مشهور را حفظ کرد. آیتاﷲ احسانبخش ضمن تأیید مطالب مذکور مینویسد: مرحوم حسام در اندک مدتی محبوبیت زائدالوصف در میان مردم به دست آورد. نه تنها از قدرت بیان در شئون مختلفه برخوردار بود، بلکه سرمایه ادب وافر و اخلاص در گفتار و کردار داشت. به اولیای دین و اهل بیت عصمت، خصوصا حضرت صدیقه کبرا، فاطمه اطهر علیها السلام ارادت ویژهای ابزار میکرد. به شیوخ خطبا تعظیم میکرد و پناهگاه گویندگان و وعاظ جوان بود. لحظهای از مطالعه غافل نبود و از نوشتن نمیآسود. نوشتهها و یادداشتها فراوان داشت.(3)
مرحوم حسام واعظ، همانند بسیاری از روحانیان استان گیلان، در عرصه همراهی با نهضت مقدس اسلامی به رهبری امام خمینی فعال بود و در جهت تنویر افکار عمومی جامعه انقلابی و پیروزی نهضت روحانیان، فعالیت به سزایی داشت که به نمونههایی از
آن اشاره میشود:
مرحوم آیتاﷲ احسانبخش درباره نقش فعال مرحوم حسام در بسیج و هماهنگی روحانیان علیه رژیم طاغوت مینویسد:
روزی خدمت آیتاﷲ حاج سید محمود ضیابری رسیدم و گفتم: آقا مگر شما نمیخواهید روحانیت گیلان بعد از شما زنده بماند و با اجتماع محشور گردد؟! شما مسئول روحانیت گیلان هستید، چرا سکوت کردی و چرا تکانی نمیخوری؟! ایشان که انتظار چنین حرفی از من نداشت، پرسید مگر چه شده است؟ گفتم: به خاطر حیثیت و اعتبار روحانیت و جهت گوشمالی به یاوهگوییهای دشمن، لازم است حرکتی نمایید تا مردم تکلیف خود را بدانند. ایشان فرمودند: من که مریض و بستری هستم و نمیتوانم جایی بروم و سخنی بگویم؛ از من چه میخواهی؟ من به ایشان عرض کردم: چند کلمه به عنوان همدردی بنویسید و ما آن را جهت اطلاع مردم و روحانیت گیلان تکثیر خواهیم نمود. ایشان اعلامیه ارزشمندی با دستخط مبارک خطاب به همه خطبای گیلان نوشتند و آنرا امضا کردند. من متن نامه را از ایشان گرفتم و بلافاصله به دیدن آقای حسام که در مسجد حاج صمدخان رشت برنامه داشت، رفتم و از جریانات کشور و قیام مردم گفتم و از بیتفاوتی مردم و روحانیت گیلان گله کردم. حسام واعظ گفت: ولی آنچه مانع حرکت ماست، آیتاﷲ ضیابری است، سکوت او موجب سکوت ما شده است؛ وگرنه ما از سایر بلاد چیزی کم نداریم. از فرصت استفاده کردم، گفتم: اگر آیتاﷲ ضیابری حرکت نماید و یا اعلامیه بدهد، تو حاضری همکاری کنی؟ گفت: به حضرت زهرا علیها السلام قسم میخورم، با شما همکاری میکنم. من بدون معطلی اعلامه آیتاﷲ ضیابری را به او نشان دادم. او با دیدن دستخط و امضای مرحوم ضیابری جاخورد و گفت: فردا عصر با دوستان روحانی به
منزلم بیایید تا تصمیمات لازم را بگیریم. عصر روز بعد با یازده نفر از خطبا و روحانیان و ائمه جماعات شهرهای گیلان به منزل ایشان رفتیم و قرار شد همه کسانی که در مسیر انقلاب هستند، آموزش داده شوند که هماهنگ و متحد و منسجم عمل کنند. حالت دو دستگی نداشته باشد؛ یعنی همه در یک شب و در یک ساعت معلوم، بالای منابر، ضمن خواندن اعلامیه، اوضاع مملکت را تشریح نماییم. آتش خشم مردم با عمل به این توصیه شعلهور گردید و مردم به خیابانها ریختند و تظاهرات علیه رژیم منحوس پهلوی آغاز گردید که تا پیروزی انقلاب تداوم داشت.(1)
آیتاﷲ احسانبخش درباره مناظرات تند بین مرحوم حسام و رئیس شهربانی چنین میگوید: «ساواک هرچه تلاش کرد تا اعلامیه آیتاﷲ ضیابری را پیدا و از تکثیر آن جلوگیری کند، موفق نشد؛ زیرا اعلامیه توسط دوستان تکثیر و به دست همه روحانیان و خطبا رسیده بود. ساواک ابتدا به سراغ حسام رفت؛ ولی نتوانست او را منصرف کند. بعد از ناکامی چارهای اندیشید: عدهای از روحانیون تأثیرگذار را به شهربانی دعوت کرد؛ تیمسار سیدی، رئیس شهربانی گیلان از قدرت شاه گفت: و سپس با تهدید افزود که تا زمانی که شاه و قانون در این مملکت است، هیچکس جرأت ندارد علیه نظام تخطی کند. ما با قانونشکنان به شدت برخورد میکنیم. آنگاه گفت: آقایان! مثلا این آیتاﷲ احسانبخش از سید خمینی [امام خمینی] چه کم دارد؟! که من توی حرفش دویدم و گفتم: مؤدب باش! افتخارم این است که کوچکترین شاگرد آیتاﷲ العظمی خمینی هستم! تیمسار سیدی عصبانی شد و گفت: من اجازه نمیدهم یک لچک به سر (منظورش عمامهام بود) به من گستاخی کند! من
1) خاطرات صادق، صص 146-147، (با تلخیص).
هم سرش داد کشیدم و گفتم: این لچک نیست، بلکه عمامه است و این تاج را به افسر شاهان نمیدهم... ناگهان آقای حسام به سخن آمد و گفت: آقای احسانبخش! چرا برافروختهاید؟! اینها قانون اساسی دارند که میگوید: بگیرید ببندید و بکشید! ما هم قانون اساسی به نام قرآن داریم که میگوید بگویید، کنمان نکنید و نترسید! آنگاه خطاب به سیدی کرد و گفت: آقای رئیس شهربانی مگر ما نوکر شماییم؟ مگر ما حقوق بگیر شماییم که ما را تهدید میکنی؟
چه دلتان بخواهد و چه دلتان نخواهد، آقای خمینی مرجع تقلید ماست و ما وظیفه داریم افکار ایشان را برای مردم بیان کنیم. اگرچه به قیمت جان ما تمام شود. مجلس را هالهای از بهت فرا گرفت و ما را آزاد کردند. نیمههای شب ساواک به منزل مرحوم حسام یورش برد و ایشان را دستگیر کرد و به نقطه نامعلومی برد که اگر دخالت آیتاﷲ ضیابری نبود معلوم نبود، چه بر سرش میآوردند. عجب اینکه برخی از افرادی که الان انقلابی شدند، وقتی شنیدند ما را به شهربانی بردهاند، به کلی از ما بریدند.(1)
مرحوم حسام به علت سخنرانیهای حاد علیه طاغوت بارها توسط ساواک بازداشت گردید و حتی یک بار او را ربودند و به نقطه نامعلومی بردند. او میگفت: جایی بودم همانند محل نگهداری حیوانات که اطرافش را کوه فرا گرفته بود و هیچکس را نمیدیدم. فقط شبها پیرمردی برایم چند قرص نان میآورد.(2)
نام و امضای حسام واعظ را در طول نهضت مقدس اسلامی در کتابهای اسناد انقلاب اسلامی به ثبت رسیده است.(3)
در اوایل بهمن سال 1357ش، حدود 75 نفر از روحانیان وعدهای از بازاریان سرشناس به منظور استقبال از حضرت امام به سوی تهران حرکت کردند. مرحوم حسام در بهشت
زهرا سخنرانی خوبی داشت که بسیار اثربخش بود. همچنین ایشان چند منبر در حسینیه فاطمیون داشت که مورد استقبال قرار گرفت.(1)
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، برای محافظت از دستاوردهای انقلاب اسلامی، همچنین حراست از جان شخصیتهای انقلابی، علیالخصوص روحانیان عالی مقام، مقابله با ضد انقلاب، اشرار و قاچاقچیان، محافظت از اماکن حساس، پاکسازی شهر از عناصر رژیم طاغوت و عناصر خودسر، جمعآوری، حفظ و انبار سلاحهایی که در هنگام پیروزی انقلاب و تسخیر پایگاههای نظامی به دست مردم افتاده بود، خنثی سازی انواع ترفندها و تحریکات عناصر بازمانده از رژیم طاغوت، حل و فصل دعاوی و خصومات، رسیدگی به اوضاع مردم محروم، حفظ نظم و آرامش و امنیت شهر، حراست از اموال عمومی و دولتی، رسیدگی به اوضاع ساواکیها و عناصر مؤثر در رژیم طاغوت و... ضرورت ایجاد و تشکیل کمیته انقلاب اسلامی توسط حضرت امام راحل احساس گردید. در شهر رشت مسئولیت کمیته انقلاب اسلامی از سوی حضرت امام بر عهده آیتاﷲ احسانبخش نهاده شد. وی به منظور اشراف کامل بر اوضاع رشت و سایر شهرهای استان گیلان، از دوستان مورد اعتماد و نیروهای مذهبی، از جمله مرحوم حسام واعظ بهره جسته و با کمک و مساعدت و همکاری آنان موفق شدند که نظم و امنیت جامعه برقرار گردد و انقلاب اسلامی را از بحرانها برهاند. آقای احسانبخش در این باره مینویسد: از وجود روحانیت، خصوصا کسانی که آنان را از نزدیک میشناختم، برای پیشبرد انقلاب بهره گرفتم. کارم روزها رسیدگی به مشکلات و شکایات مردم و شبها سرکشی و بازرسی از کمیته محلات بود. روزی خبر رسید که ضد انقلاب برای تهیه اسلحه به ژاندارمری رشت حمله کرده است. آقای حسام را به منظور دفع فتنه و ایجاد آرامش به آنجا روانه کردم. خوشبختانه با تدبیر
1) خاطرات صادق، ص 333.
ایشان اوضاع آرام شد.(1)
همچنین آقای حسام از سوی آیتاﷲ محمدی گیلانی به عنوان عضو هیأت مرکزی کمیته انقلاب اسلامی انتخاب گردید. او در دستگیری سران طاغوت، برچیدن مراکز فساد و فحشا و جلوگیری از عوامل نفوذی و اعمال نفوذ برخی کوردلان و بدخواهان انقلاب اسلامی زحمات زیادی را متحمل گردید.(2)
مرحوم حسام در سال 1358، با حضور آیتاﷲ ربانی املشی شورای روحانیت استان گیلان را با همراه جمعی از روحانیون تأسیس کردند. مسائل مربوط به استان در زمینه تبلیغات و تعیین ائمه مساجد و اعزام مبلّغ به مناطق و نظارت بر مدارس علمیه، پیگیری مشکلات روحانیت، برنامهریزی برای ایام خاص مذهبی، تقویت مبانی نظام مقدس اسلامی در نهادها و ادارات و سازمانها، از جمله وظایف این شورای محترم قرار گرفت. اعضای هسته مرکزی شورای روحانیت گیلان، عبارت بود از حضرات آیات و حجج اسلام: صادق احسانبخش، محمدطاهر شرفی، سید موسی حجتی، هادی حسام، محمدعلی امینیان، سید مجتبی رودباری، میر آقا موسوی، میر ابوطالب حجازی و محمدابراهیم رضایی راد.(3)
پس از تشکیل این ترکیب، اعضای مزبور در تاریخ چهارشنبه، 4 دی ماه 1358، به تهران عزیمت کرد و با مسئولان کشوری همانند آیات محترم شهید بهشتی، سید علی خامنهای، علی اکبر هاشمی رفسنجانی و مهدوی کنی، دیدار و درباره مشکلات استان و دخالتهای غیر مسئولانه برخی از نهادها و افراد گفتوگو کردند. این جمع در تاریخ 7 دی ماه 1358، برای دیدار و زیارت حضرت امام خمینی به قم آمدند و در گزارشی از مشکلات کشور و استان از خدمات و کارهای انجام شده در استان را به سمع مبارک ایشان رسانند.(4)
مرحوم حسام در طول دوران عمر تبلیغی خود مطالب فراوانی یادداشت میکردند که بخشی از یادداشتهای آن مرحوم تحت عنوان «بهین گفتار» با مقدمه مرحوم آیتاﷲ احسانبخش در سال 1375ش، به چاپ رسید. این کتاب که شامل حکایات، اشعار عربی و فارسی، مواعظ در 351 صفحه تدوین شده است. مرحوم حسام در مقدمه کوتاه بعد از حمد و ثنای الاهی و صلوات و درود بر پیامبر و خاندان مطهرش مینویسد: «و بعد: این بنده، حسام که سالها است به وعظ و خطابه اشتغال دارم، در طی مطالعات به پارهای از مطالب نغز و کلمات پر مغز برخورد نمودم و آن را در مجموعهای گرد آوردم. بعضی از دوستان که خود در میدان علم و معرفت یکّهتازند، گاهی به مطالعه این مجموعه مشغول گشتند و این بنده را تحریص نمودند به چاپ آن اقدام نموده و بهرهاش عام باشد و بهین گفتار نام نهم».(1)
حسام واعظ اهل مطالعه بود و اطلاعات و معلومات گستردهای در زمینههای مختلف داشت. استاد علی دوانی دراین باره میگوید: در سال 1353ش، در مجلس ختم مرحوم آیتاﷲ حاج سید حسن بحرالعلوم رشتی که علمای تراز اول گیلان و رشت به شمار میرفت، در مسجد محمدیه قم برگزار گردید. سخنران این مراسم با شکوه آقای حاج شیخ هادی حسام رشتی، از گویندگان بنام رشت بود. او بالای منبر در فضیلت علم و عالم چنان سخن گفت که مایه اعجاب شنوندگان شد. از جمله به خاطر دارم که من در کنار علامه سید محمدحسین طباطبایی، صاحب تفسیر المیزان نشسته بودم؛ وقتی حسام که چهرهای ناشناخته برای اغلب شنوندگان بود، از اصطلاحات فلسفی را در خلال سخنرانیها استفاده میکردند. حضرت علامه از من سؤال
1) مقدمه بهین گفتار، ص 20.
کرد: این فاضل کیست؟ فلسفه را در کجا خوانده است؟ عرض کردم: ایشان آقای حسام، واعظ رشت است. شاگرد مرحوم آیتاﷲ سید حسن بحرالعلوم رشتی است و اصلا فلسفه نخوانده است! علامه چندین بار با اعجاب تشکر کردند و تحسین فرمودند.(1)
مرحوم حسام واعظ پس از عمری تلاش و مجاهدت در عرصههای تبلیغی و تلاش در استقرار نظم و دستگیری سرسپردگان در سال 1358ش، صبحگاهان که آن مرحوم برای ادای فریضه نماز صبح از خانه به مسجد در محله خُمیران زاهدان در حرکت بود، توسط کوردلان منافق به رگبار گلوله بسته شد و هدف ترور قرار گرفت. بلافاصله به دستور حضرت امام، وی به تهران منتقل گردید و جهت معالجه و مداوای در بیمارستان شهدای تجریش بستری گردید. مرحوم حسام، سرانجام بر اثر سکته قلبی در آبان ماه 1359ش، دعوت حق را لبیک گفت و پیکر پاکش را با تشییع و تجلیل به قم انتقال یافت و در قبرستان شیخان، در کنار آرامگاه زکریابن آدم به خاک سپرده شد.(2)
پدر: سید احمد
ولادت: 1340 ق.
وفات: 1425 ق.
مدفن: قم، وادی السلام.
تألیف: محمدعلی نجفی کرمانشاهی
آیتاﷲ «سید اسماعیل حسینی مرعشی شوشتری» (متولد 1340ق) یکی از فقیهان و عالمان برجسته خاندان بزرگ مرعشی است. ایشان تحصیلات خود را در حوزههای علمیه به وجه نیکو به اتمام رسانده است. وی در طی دهها سال، به تدریس، تبلیغ، تحقیق، نگارش آثار علمی، اجرای خدمات عمرانی و به طور کلی ترویج معارف و احکام دینی و اجرای وظایف روحانی اشتغال داشته است. این عالم پر تلاش که اجازات متعددی از بزرگان مذهب اخذ کرده، در سال 1425ق. (برابر 1383ش) در 85 سالگی دیده از جهان فرو بست. پیکر ایشان پس از طواف و تشییع در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام، در قبرستان وادی السلام شهر مقدس قم به خاک سپرده شد.
نسب سادات مرعشی، به امام سجاد علیه السلام منتهی میگردد. در وجه نام گذاری این خاندان از سادات به «مرعشی»، چند دیدگاه ابراز شده است. بر اساس یک دیدگاه، واژه «مرعش» به معنی «پرنده بلند پرواز» است که در هوا چرخ میزند و چون جدّ اعلای این سلسله، به شخصی به نام «ابوالحسن علی بن ابومحمد عبداﷲ» میرسد و او در عصر خود از سادات بسیار ارجمند و دارای موقعیت عظیم بود؛ مردم او را به مَرعَش (پرنده بلند پرواز) موصوف و ملقب کردند و فرزندان او به «سادات مرعشی» معروف گشتند. شهر «قهرمان مرعش» که در شمال موصل قرار گرفته و طبق تقسیمبندیهای پس از فروپاشی عثمانی، هم اکنون در جنوب ترکیه واقع گشته است؛ به نام همین شخصیت بزرگوار نامگذاری شده و قبر او نیز در همین شهر است. همچنین سلسله و حکومت مرعشیان طبرستان، در سال 760 ق. بنیان نهاده شد. میر قوام الدین مرعشی که فقیهی ارجمند و دانشمندی بزرگوار(1)از هواخواهان سربداران به شمار میرفت، با تأثیرپذیری از این حکومت، علیه حکومتهای مرکزی ایران قیام کرد و سلسله مرعشیه را بنیان نهاد. این حکومت، بیش از سیصد سال دوام آورد و نیمه اول دوران بقای آن را دوره اقتدارش میدانند. مقر این حکومت در نواحی شمالی ایران و به ویژه مازندران بود و در مقدمهچینی برای ظهور حکومت شیعی یک پارچه صفوی، نقش حکومتهای محلی و بومیای چون مرعشیان مازندران و آل کیای گیلان غیر قابل انکار است.
مقر و محل اصلی سکونت سادات مرعشی، در نواحی طبرستان بوده است؛ ولی برخی از شخصیتهای این خاندان، برای تجارت یا کسب دانش یا زیارت نواحی مقدس شیعه، به شهرهای دیگر سفر میکردند. میر نجمالدین محمود مرعشی آملی که از نوادههای برادر میر قوامالدین است، در آغاز قرن هشتم قمری و پس از تحصیلات دینی در عتبات
1) مراقد المعارف، شیخ محمد حرزالدین، ج2، ص207.
عالیات عراق و هنگام بازگشت از عتبات عالیات وارد شوشتر شد. امیر شهر از وی، اقامت در شوشتر را درخواست کرد و دختر خویش را به همسری وی در آورد. میر نجمالدین نیز به ارشاد مردم و ترویج معارف دینی بر اساس مذهب امامیه مشغول شد. وی سرسلسله سادات مرعشی شوشتر است و اگر چه تیرههای دیگری از سادات مرعشی را در آمل، تبریز و رفسنجان مشاهده میکنیم؛ عمدهترین و پر شخصیتترین تیره سادات مرعشی همین تیره سادات مرعشی شوشتر است.(1)
نسب سید اسماعیل شوشتری (از عالمان برجسته در ادوار اخیر این سلسله علمی)، اینگونه است: سید اسماعیل بن سید احمد بن سید سلطانعلی بن ابراهیم بن میرزا محمد بن ابوالفتح بن میرزا سید علی (سوم)، ابن اسحاق بن میرزا شاهمیر بن میرزا عبداﷲ بن میرزا سید علی (دوم)، ابن میر محمدباقر بن میر سید علی بن میر اسداﷲ صدر بن زینالدّین بن محمد شاه بن مبارزالدین (مُنده)، ابن جمالالدین حسین بن میر نجمالدین محمود بن احمد بن تاجالدّین حسین بن محمد بن علی بن احمد بن ابی طالب بن ابراهیم بن یحیی بن حسین بن محمد بن ابی علی بن ابی القاسم حمزة بن علی مرعشی بن عبداﷲ بن محمد سلیق بن حسن الدّکة بن حسین اصغر بن امام زین العابدین بن امام حسین بن امام علی بن ابی طالب علیه السلام».
سید اسماعیل مرعشی، در 16 ربیع الثانی سال 1340ق، در زادگاه امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف، یعنی شهر مقدس و مبارک سامراء دیده به جهان گشود. مادر وی که سیدهای عابده بود، شب قبل از تولد فرزندش، پدر خویش، مرحوم سید اسماعیل عقیلی نوری صاحب کتاب کفایةالموحدین را به خواب دیده بود و لذا نوزادش را اسماعیل نام نهاد.(2)جالب توجه
1) ر.ک: شجره نامه و نسب نامه سادات مرعشی، نوشتۀ سید عبدالعلی عظیمی.
2) اجماعیات فقه الشیعه، ج 1، ص 274، پاورقی. شایان ذکر است که در خاندان مرعشی (اعم از شاخه شوشتر یا آمل و یا تبریز) شخصیت های دیگری هم بودهاند که اسماعیل نام داشتهاند؛ از جمله سید اسماعیل مرعشی، عموی آیتاﷲ سید شهابالدین مرعشی نجفی. (تربت پاکان قم، ج ۱، ص ۴۱۹.) همچنین سید اسماعیل مرعشی از شخصیتهای این خاندان است که در ابتدای قرن سیزدهم و در سال ۱۲۰۹ ق، به قتل رسیده است.( الذریعه، ج ۲، ص ۶۹ و ج ۴، ص ۳۲ و ۴۱۰).
اینکه سید اسماعیل مرعشی و سید اسماعیل عقیلی، هر دو «اسماعیل بن احمد» هستند. سید اسماعیل عقیلی نوری که از شاگردان شیخ انصاری است در سال 1321ق، وفات یافته و در نجف اشرف و نزدیک ایوان طلای حرم مطهر علوی علیه السلام روبهروی قبر منور علامه حلی مدفون گشته است. شیخ علی مدرس تهرانی که طبیعتا دایی سید اسماعیل میشود، داماد مرحوم عقیلی میباشد.(1)از مرحوم عقیلی آثار فراوانی بر جای مانده که مشهورترین آنها کتاب «کفایةالموحدین فی اصول الدین»(2)میباشد. کفایةالموحدین از آثار کلامی معروف میباشد که به زبان فارسی و در ۴ جلد (در ۳ مجلد) نگاشته شده است. دو بخش اول این کتاب در مباحث توحید و نبوت است و بخش سوم با امامت و جلد چهارم هم در مورد معاد میباشد. این کتاب بارها چاپ شده و دستهای از بزرگان، از جمله سید جواد خامنهای بدان عنایت خاص داشتهاند و نیز برخی حوزههای علمیه این کتاب را در مقطعی به عنوان کتاب درسی طلاب قرار میدادند.
علامه سید سلطانعلی مرعشی شوشتری، جد پدری سید اسماعیل است. وی که از عالمان برجسته شوشتر در عصر خویش بود؛ در حدود سال 1265ق، دیده به جهان گشود. تحصیلات خویش را در شوشتر آغاز کرد و بیش از همه، از مرحوم شیخ جعفر شوشتری، صاحب خصائص الحسینیه بهره علمی و اخلاقی برد. وی تحصیلات خود را در تهران و نجف تکمیل و محضر استادانی توانا چون میرزا محمدحسن آشتیانی را در تهران، و میرزا حسین خلیلی و آخوند خراسانی را در نجف درک کرد و به اخذ اجازه اجتهاد از عالم فرزانهای چون آخوند خراسانی موفق گشت. وی در علوم مختلف دارای مهارت گردید و به تدریس علوم دینی پرداخت و شاگردان فراوانی پرورش داد. او در هنگام بازگشت از زیارت مخصوص امام حسین علیه السلام، در عرفه سال 1332ق، در طویرج(3)وفات
یافت و در وادیالسلام نجف اشرف به خاک سپرده شد. هفت پسر وی عبارتند از: محمد، احمد، محمود، علی (کیمیاگر)، حسن (آقانجفی)، حسین و محسن. سید احمد، پدر سید اسماعیل و باقی برادران وی عموهای سید اسماعیل شوشتری هستند.
آیتاﷲ سید احمد مرعشی شوشتری، فرزند سید سلطانعلی، از عالمان مشهور برخاسته از شوشتر است که تحصیلات خویش را در عتبات عراق پی گرفت و به مقامی ارجمند از دانش و تقوا رسید. میرزای شیرازی در اواخر سده سیزدهم هجری از نجف به سامرا کوچ کرد و کوشید این شهر مقدس را از جهاتی چند، از جمله ایجاد حوزه علمیهای قدرتمند و پربار تقویت کند. وی در این زمینه تا حدود بسیاری موفق بود؛ ولی با وفات او در شعبان سال 1312ق و هجرت بسیاری از بزرگان ساکن در این حوزه، حوزه سامرا ضعیف شد و از این جهت، برخی از عالمان دینی و در رأس همه آنان، مرحوم میرزا محمدتقی شیرازی در سامرا ماند. وی حدود بیست سال در سامرا ساکن بود و به ویژه پس از رحلت آخوند خراسانی در سال 1329ق. و هجرت بسیاری از شاگردان برجسته وی به سامرا، رونقی بسزا بر حوزه این شهر حکمفرما شد؛ ولی به سبب اشغال ممالک اسلامی و تجاوز استعمار پیر یعنی انگلیس به عراق و آغاز جنگ جهانی اول، میرزا محمدتقی شیرازی به نجف و سپس کربلا هجرت کرد تا مقام رهبری دینی امت اسلامی را بر عهده گیرد. با رحلت صاحب عروه در سال 1337ق، اصلیترین زعیم دینی و سیاسی عراق کسی جز میرزای دوم شیرازی نبود؛ اما وی نیز سال بعد دار فانی را وداع گفت و به تعبیر برخی بزرگان، از جمله مرحوم آیتاﷲ بهجت فومنی، ایشان توسط انگلیس مسموم گشته و به شهادت رسیده است. با رحلت شیخ الشریعه اصفهانی در سال بعد و وفات شیخ مهدی خالصی در مدت زمانی نه چندان طولانی پس از رحلت شیخ الشریعه، مرجعیت اصلی شیعه در ایران بر دوش شیخ عبدالکریم حائری و در عراق بر دوش میرزای نائینی و سید ابوالحسن اصفهانی افتاد. به ویژه پس از رحلت شیخ عبدالکریم حائری و میرزای
نائینی در سال 1355ق، مرجعیت اصلی شیعه به سید ابوالحسن اصفهانی منحصر شد. از اقدامات این شخصیت بزرگ، تلاش برای احیای حوزه سامرا بود؛ امری که اگر چه به سرانجام نرسید و کارشکنی برخی عوامل خودفروخته و غیر شیعی در این امر خلل ایجاد کرد و نهایتا آن را عقیم ساخت؛ نباید از آثار مثبت اقداماتی که سید و دستیارانش در این زمینه انجام دادند، چشم پوشید. سید احمد شوشتری، یکی از همین افراد بود که در جهت تحقق اهداف مرجعیت عظمای شیعه، به تقویت کمی و کیفی حوزه سامرا و تلاش در راه تثبیت جایگاه شیعه و رفع اختلافات مذهبی در این شهر پرداخت. وی مدرسه علمیه میرزای شیرازی اول، را در سامرا تجدید بنا و تعدادی از طلاب و فضلا را در این حوزه جمع کرد و لذا رونقی در وضع حوزه این شهر مقدس ایجاد گشت. اما متأسفانه در سال 1360ق. و در زمانی که هنوز مرحوم سید ابوالحسن اصفهانی در قید حیات بود، سید احمد وفات یافت و حوزه سامرا در مرگ وی به سوگ نشست. جسد مطهر او پس از تشییعی باشکوه در عتبه مرقد مطهر عسکریین علیهما السلام به خاک سپرده شد. در اربعین وفات وی، سید اسماعیل مرعشی که تقریبا بیست ساله بود، توسط عمویش، آیتاﷲ سید محمود مرعشی شوشتری لباس مقدس روحانیت بر تن کرد و به اصطلاح، «معمّم» شد.(1)سید احمد علاوه بر سید اسماعیل، اولاد ذکوری بدین قرار داشت: سید کاظم مرعشی (از علمای معاصر متوفای 1379ش. و مدفون در وادی السلام قم)،(2)سید علینقی، سید مصطفی و سید عبدالرحیم مرعشی شوشتری.
برادران سید احمد مرعشی که عموهای سید اسماعیل باشند، اغلب در زمره علمای دینی قرار داشته و در میان آنان، سید محمود مرعشی شوشتری، از دیگران شناخته شده تر است. وی از علمای معمر معاصر و ظاهرا آخرین بازمانده از شاگردان آخوند خراسانی
بوده است. شرح حال وی در مجموعه «ستارگان حرم»(1)آمده است. سید محمد مرعشی نیز یکی دیگر از عموهای اهل علم مرحوم سید اسماعیل مرعشی است و فرزند وی سید جعفر هم که پسرعموی سید اسماعیل میشود، از علمای برجسته این خاندان بوده و سید محمدتقی، سید رضی و سید علی از اولاد دانشمند وی هستند. به طور کلی این تبار را باید تباری عالم خیز و دانشمند پرور دانست که در هر دوره، دانشمندان خدومی را به مکتب شیعه هدیه کرده است.
سید اسماعیل، پس از اینکه مدتی در سامرا و کاظمیه و در مدارس نوین به تحصیل پرداخت، وارد حوزه علمیه شد. قرآن و تجوید را نزد برخی قاریان عامه فرا گرفت و دروس فارسی را که در گذشته خوانده میشد و معمولا گلستان سعدی، نصاب الصبیان فراهیدی و منشئات امیر نظام و غیره را شامل میگردید نیز از محضر شیخ ابوالقاسم مروج یزدی آموخت. همچنین ادبیات عرب و منطق و برخی دروس مقدمات را گذراند. مقطع سطح دروس حوزوی را که شامل دروس فقه، اصول و درایه میشود (چون مکاسب، کفایه الاصول و رسائل)، نزد استادانی در حوزه سامرا، نجف و اهواز طی کرد. از استادان او در این دوره، باید از مرحوم شیخ حسنعلی نجابت شیرازی، شیخ حسن ماکویی، سید نصراﷲ گلستانه اصفهانی، شیخ موسی سودانی، میرزا علی یزدی، سید محمدرضا شوشتری، میرزا حبیباﷲ اشتهاردی و سید طاهر حیدری یاد کرد.(2)
سید اسماعیل پس از چند سال تحصیل در حوزهها، این توان علمی را در خود دید که در دروس خارج فقه و اصول حوزه علمیه شرکت جسته و لذا به درس عالمان بزرگ که به القای دروس دینی به سبک عدم انحصار در متن کتابی ویژه میپردازند. حاضر گشت و بر اندوخته علمی خود افزود تا اینکه به درجه اجتهاد نایل آمد. از استادانی که وی در فقه
و اصول از آنها بهره وافی برد، باید از این بزرگان یاد کرد: آیتاﷲ سید محسن حکیم، صاحب مستمسک که عالمی برجسته و مجاهد و پرهیزکار و برخاسته از مکتب علمی آخوند خراسانی و میرزای نائینی بود و نیز آیتاﷲ سید ابوالقاسم خویی که شلوغترین درس خارج را در حوزه نجف در عصر خویش داشت و به ویژه در اصول صاحب نظریات خاص بود؛ از دیگر استادان سید اسماعیل مرعشی است؛ چنانکه آیتاﷲ میرزا محمود شریف شیرازی که از شاگردان آخوند خراسانی و عالمی کمتر شناخته شده میباشد، از دیگر استادان سید اسماعیل میباشد که سید اسماعیل نزد وی معقول را فرا گرفته است. مرحوم شیرازی همچنین استاد و شیخ روایی آیتاﷲ مرعشی نجفی میباشد.(1)عالم مجاهد و مصلح بزرگ، آیتاﷲ شیخ محمدحسین کاشف الغطاء دیگر استاد برجستهای بود که سید اسماعیل در دروس وی شرکت میجست و از بحثهای فقهی او که بر کتاب ارزنده «تحریر المجله»(2)ایشان مبتنی بود، استفاده و بهره علمی کسب کرد.
با توجه به اینکه استادان نجف سید اسماعیل مرعشی معروف بوده و شرح حالشان در منابع بسیاری درج است؛ در ادامه احوال مختصر استادان مقدمات و سطوح ایشان در سامرا و نجف را که کمتر شناخته شده هستند؛ درج میکنیم:
میرزا حبیباﷲ اشتهاردی، عالمی زاهد و جلیلالقدر بود که در حدود ۱۳۱۰ق. زاده شده و پس از تحصیلات ایران راهی نجف گردید و از محضر بزرگانی چون شیخ اسماعیل محلاتی بهره برد. او در حدود سال ۱۳۴۰ق، راهی شهر مقدس سامرا شد و در آنجا به تدریس و تحقیق و وعظ و اقامه جماعت پرداخت. وی داماد میرزا محمد عسکری نیز میباشد. وی به سبب بیماری راهی ایران شد و در قم سکونت گزید و در سال ۱۳۷۳ق. وفات یافت و در شیخان دفن شد.(3)
وی عالمی زاهد و مجتهدی عابد بود که در نجف اشرف جزو مدرسان فقه و اصول به شمار میرفت. وی در سال ۱۳۷۶ق. وفات کرد فرزندش، سید جعفر گلستانه هم در سال ۱۴۰۶ق. درگذشت. المختلفات از آثار علمی وی است.(1)
وی مدرسی فاضل و ادیبی شاعر بود که بیشتر در علوم عربی و بلاغی شهرت داشت. وی متولد ۱۳۱۰ق و متوفای ۱۳۴۵ق یا سال پس از آن است و لذا عمری طولانی نیافته؛ از وی دیوان شعری نیز بر جای مانده است.(2)
سید اسماعیل مرعشی، زمانی که خود در زمره عالمان دینی جای گرفته و از عتبات عراق راهی شهر اهواز بود، در برخورد با مرحوم بهبهانی به عظمت دینی و علمی وی پی برده و از این رو، سطح دانش او را چنان دید که برای کسی چون سید اسماعیل (که محضر بزرگان حوزه نجف را درک کرده بود) قابلیت استفاده علمی داشت. لذا بدون اینکه علم آموزی را برای خود عار ببیند، مدت ده سال از خرمن دانش علامه بهبهانی استفاده کرد و حتی در برخی مبانی علمی از وی تأثیر پذیرفته است. لذا آیتاﷲ سید علی بهبهانی(رامهرمزی) هم در زمره استادان سید اسماعیل شوشتری محسوب میشود.(3)شایان ذکر است که سید علی بهبهانی، از شاگردان دوران آخر تدریس آخوند خراسانی بوده و اگر چه در مواردی پیرو همان مکتب اصولی استادش آخوند خراسانی است؛ از جهاتی نیز از مکتب فقهی، اصولی، کلامی و فلسفی استاد با واسطهاش شیخ هادی تهرانی(4)متأثر میباشد.
1) معجم رجال الفکر، ج ۳، ص ۱۱۱۳.
2) معجم رجال الفکر، ج ۲ ، ص ۶۹۱.
3) شرح حال، افکار و آثار آیتاﷲ بهبهانی، علی دوانی، ص 212.
4) برای شرح حال وی (ر.ک: شرح حال، افکار و آثار آیتاﷲ بهبهانی، علی دوانی ، ص 179 تا 198؛ نقباء البشر، شیخ آقابزرگ تهرانی، ج 5، ص 538 تا 541 و جرعه ای از دریا، سید موسی شبیری، ج 2، ص 385 تا 387).
در دوران کنونی، دانشگاهها، مراکز آموزشی و هر نهادی که به گونهای با فنون و علوم مرتبط است، در زمینه معیار سنجش و رتبهبندی استادان هر علم یا فن، مدارک خاصی که در مراتب متعددی درجهبندی شده، ارائه میکنند. در حوزههای علمیه و به ویژه در عصر غیبت کبرا، مراجع شیعه و دانشمندان برجسته، به نسبت توان علمی یا محدوده فعالیت دیگر دانشوران شیعه، بدانها مدارکی اعطا میکردند که به آن «اجازه» گفته میشد. اجازه با اینکه در علوم متعددی چون فقه، اصول، حدیث، ادبیات، فلسفه، عرفان و حتی در فنونی چون خطاطی و تذهیب جریان داشته و دارد؛ بیش از همه با دانش فقه و حدیث مرتبط است. اجازه یک محدث به دیگری را «اجازه روایت» و اجازه یک مجتهد به دیگری که توان استنباط احکام را یافته است، «اجازه اجتهاد» میگویند و البته اجازه سومی به نام «اجازه امور حسبیه» وجود دارد که مرحوم مرعشی شوشتری هر سه گونه اجازات مذکور را دریافت داشته است.
مهمترین اجازه در بین انواع سه گانه مزبور «اجازه اجتهاد» است. اگر چه لزوما اجتهاد یک شخص به داشتن اجازه اجتهاد وابسته نیست و مقوله اجتهاد نیز از مقولههای تشکیکی است؛ راه معمول و رایج این بوده که یک شخص در محضر استادی مجتهد تحصیل میکرد یا مورد امتحان شفاهی قرار میگرفت یا به امر او رساله و کتابی در موضوعی خاص مینوشت و در صورت توان استنباط احکام و رد فروع بر اصول و دارا بودن ملکه اجتهاد، به اخذ اجازه اجتهاد موفق میشود. رتبه دوم در بین اجازات ثلاثه مذکور «اجازه حدیث» است و این اجازه، به خصوص در ادوار نزدیک به عصر ائمه علیهم السلام به جهت جلوگیری از رواج احادیث ناصحیح و ضعیف، دارای موضوعیت و ارزش بسیار بوده و البته در زمان حاضر، با توجه به تجمیع کلی احادیث و ثبت سلسله اسناد روایی، بر اجازات نقل روایت جز تبرک در اتصال به حضرات معصومین علیهم السلام فایده معقول دیگری تصور ندارد. اجازه
امور حسبیه نیز معمولا به روحانیان مستقر در مناطق مختلف اعطا میشود تا نسبت به اجرای امور دینی و اخذ حقوق شرعی در بین مردم دارای وجاهت باشند و این اجازه عمدهای بر سطح سواد و دانش شخص دلالت نداشته و صرفا تجویز بیان احکام توسط وی و صحت رجوع مردم به او را میرساند. آیتاﷲ سید اسماعیل مرعشی، به واسطه سعی بسیار و تلاش فراوان موفق شد به درجه اجتهاد نایل گشته و لذا از چند تن از بزرگان، مانند سید حسین بروجردی، سید محمدهادی میلانی، شیخ محمدحسین کاشف الغطاء و شیخ محمود شریف شیرازی توفیق اخذ اجازه حسبیه و اجتهاد را پیدا کرد. همچنین ایشان در زمینه اجازه روایی از بزرگانی چون میرزا محمود شریف شیرازی،(1)سید محمدهادی میلانی و مرحوم کاشف الغطا اجازه روایت داشت؛ ولی مهمترین اجازه روایی ایشان از سوی شیخ مشایخ اجازه در عصر حاضر، از علامه، شیخ آقابزرگ تهرانی صادر شده است.(2)
عنوان «الطاعه فی اقامه الجمعه و الجماعه»، از آثار معروف مرحوم مرعشی است. در انتهای چاپ دوم این اثر که در سال ۱۳۶۷ش، در تهران توسط کتابخانه صدر دزفولی چاپ شده؛ برخی اجازات مرحوم مرعشی آمده است؛ از جمله اجازات مرحوم کاشف الغطاء (تاریخ 1371ق)، شیخ محمود شریف شیرازی (تاریخ ۱۳۷۷ق) و شیخ آقابزرگ تهرانی (تاریخ ۱۳۸۱ق). در همین مصدر اشاره شده است که وی از مرحوم حکیم، مرحوم میلانی و مرحوم مرعشی نجفی اجازاتی داشته است.(3)
با اینکه سید اسماعیل مرعشی، در زمینه تبلیغ و تدریس و پرورش شاگردان بسیار کوشا بود؛ هیچگاه از تحقیق و تألیف دوری نکرد و در طول زندگانی پر برکت خویش، آثار علمی ارزندهای بر جای نهاد. موضوع این آثار فقه، اصول، کلام، حدیث، تفسیر، اخلاق و... میباشد.
ایشان این اثر را در مشهد مقدس نگاشته است. اربعین نگاری در میان علمای شیعه صورت پذیرفته و با اینکه بزرگانی چون شهید اول، آثار معروفی با نام «اربعین حدیث» نگاشتهاند، معمولا اطلاق اربعین حدیث به اربعین شیخ بهایی بر میگردد. بنا بر قول سید محمود طباطبایی، این اثر شرح مبسوطی است بر چهل حدیث نبوی صلی الله علیه و آله و سلم که توسط اهل بیت عصمت علیهم السلام نقل شده است.(1)
این اثر به صورت استدلالی و به زبان عربی است. نام کامل آن «عنوان الطاعة فی اقامة الجمعة و الجماعة» است به غیر از تمهید و خاتمه در سه مبحث تدوین شده است. اصلیترین و مفصلترین مبحث کتاب، مبحث اول آن میباشد که با بحث نماز جمعه مرتبط بوده و مؤلف از دیدگاه خود بر لزوم اقامه جمعه پافشاری و ادله مبسوطی ارائه کرده و اشکالات مخالفان را هم پاسخ میگوید. مبحث دوم که مختصر است، در خصوص نماز عید فطر و قربان و مبحث سوم درباره نماز جماعت است. خاتمه هم به فضایل و احکام مساجد اختصاص یافته است. چاپ اول اثر در سال ۱۳۵۲ش، در اهواز و چاپ دوم، در سال ۱۳۶۷ش، در تهران صورت گرفته و مرحوم محمد محمدی اشتهاردی آن را به فارسی برگردانده است.(2)
این کتاب در باب معارف و اصول عقاید و در سه مجلد به چاپ رسیده است.(3)
این اثر که نام کاملش «اجماعیات فقه الشیعه و احوط الاقوال من احکام الشریعه»
میباشد؛ مهمترین و معروفترین اثر مرحوم مرعشی است که مسائل اجماعی فقه امامیه در آن به صورت مبسوط مطرح گشته و قولی که به احتیاط نزدیکتر است، توضیح داده شده است. این اثر در 4 جلد، بارها در ایران و لبنان به طبع رسیده است.(1)
این اثر، خلاصهای از همان کتاب اجماعیات است که این اثر نیز چاپ شده است.
این اثر بر مباحثی عرفانی در خصوص سوره مبارکه توحید مشتمل است که عنوان تفسیر سوره الفاتحه هم بدان داده شده و قبل از سال ۱۳۹۴ق، در مشهد مقدس رضوی علیه السلام چاپ شده است.(2)
این اثر، سؤالات و پاسخهای متفاوت و گوناگونی است که این سؤالات از سوی علما و فضلای شوشتر و برخی شهرهای دیگر، از مرحوم مرعشی شوشتری شده است. نام این اثر به همین سبب اجوبه المسائل التستریه نهاده شده است.(3)
مرحوم شیخ محمد شریف رازی از این اثر به صورت «حاشیه بر لمعه و بر شرح آن» یاد میکند؛(4)ولی اینگونه معهود نیست و با اینکه معمولا شارحان و حاشیهنویسان بر شرح لمعه شهید ثانی به شرح و تحشیه مطالب لمعه شهید اول هم میپردازند؛ رسم نیست که
1) «اجماع متقدمان» از «اجماع متاخران» ارزندهتر است. در خصوص اجماع متقدمان، مجموعه 7 جلدی «اجماعات فقهاءالامامیه» به عربی توسط فاضل معاصر، سید احمد روضاتی(متولد ۱۳۴۵ش) تدوین و گردآوری و در لبنان به چاپ رسیده است. البته کتاب مرحوم مرعشی، صرفا تجمیعی نیست و کتابی علمی و عمیق محسوب می گردد.
2) عنوان الطاعه، ص ۱۹۳.
3) عنوان الطاعه، ص ۱۹۳..
4) گنجینه دانشمندان، ج ۳، ص ۱۵۶.
شرح و حاشیه و تعلیقه بر شرح لمعه را به عنوان اثری تفکیکی ناظر به شرح لمعه و اصل لمعه یاد کنند؛ مگر اینکه یک عالم به صورت مستقل حاشیهای بر شرح لمعه شهید ثانی و حاشیهای بر لمعه شهید اول بنگارد که این، بحثی دیگر است.
احتمال دارد منظور از «استدراک فصل الخطاب» محدث نوری همان تتمهای باشد که مؤلف پس از رد علامه شیخ محمود معرب تهرانی بر فصل الخطاب نگاشته و توصیه کرده که هر کس فصل الخطاب مطبوع را دارد، این تکمله و مستدرک را نیز همراه داشته باشد.(1)
این اثر، دایرةالمعارفی فقهی است که در آن احادیث نبوی صلی الله علیه و آله و سلم و عترت مطهر علیهم السلام، در مورد فروع فقهی به صورت مستند جمع شده است. بین آن احادیث با احادیث منقول از عامه نیز به صورت تطبیقی و مقارن جمع شده و مقدمهای بر آن نگاشته شده که در آن اثبات میشود رجوع به احادیث امامان معصوم علیهم السلام دارای حجیت است و جز در حالت فقدان نص یا در حالت اعتماد و اعتضاد مجوزی برای رجوع به احادیث غیر اهل بیت علیهم السلام نداریم.(2)
این اثر مختصر، در خصوص مباحث اصول فقه است که آیتاﷲ مرعشی آن را برای محصلان مبتدی فقه و اصول بیان داشته است.(3)علاوه بر آثار مذکور، برخی نوشتههای متنوع دیگر از تألیفات این عالم ربانی موجود است که به طبع نرسیدهاند.(4)مرحوم شوشتری به مسئله نگارش و تحقیق، به ویژه در زمینه رفع شبهات و تقویت ایمان شیعیان تأکید داشت و یکی از آرزوهای علمیاش در آخرین روزهای زندگی این بود که احادیثی را که از زبان حضرت فاطمه زهرا علیها السلام در وصف حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف صادر شده است، جمعآوری
کنند تا به این طریق اثبات شود موضوع امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از صدر اسلام مطرح بوده است. ناگفته نماند امروزه این آرزوی ایشان برآورده شده و اثر ارزنده «معجم احادیث الامام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف» که تحت اشراف استاد محقق، شیخ علی کورانی عاملی و توسط عدهای از فضلا و پژوهشگران فاضل سامان یافته، در بردارنده احادیث فاطمی علیها السلام در خصوص حضرت بقیهاﷲ الاعظم (ارواحنا فداه) نیز میباشد.
آیتاﷲ مرعشی در اهواز، نجف و تهران به تدریس علوم حوزوی از مقدمات و سطوح تا دروس خارج اشتغال داشته و در این زمینه شاگردانی نیز پرورش داده است. او در سال ۱۳۸۱ق، مدرسه علمیه مرعشیه را در اهواز تأسیس کرد. مرحوم شریف رازی، حدود ده سال پس از تأسیس آن مدرسه مینویسد که این مدرسه دارای ۴۰ نفر طلبه میباشد که به تحصیل و تبلیغ مشغولند.(1)در این ذیل بخش دو نفر از شاگردان ایشان را معرفی میکنیم:
آیتاﷲ سید علی شفیعی، یکی از شاگردان مرحوم آیتاﷲ سید اسماعیل مرعشی است که نزد ایشان معالم در علم اصول، شرح لمعه در فقه و مختصر المعانی در علم بلاغت را درس گرفته است. وی در سال 1319ش، در خانوادهای اهل علم و فضیلت در دزفول متولد شد. سید علی تحصیلات خود را از مکتب خانه آغاز کرد و به فراگیری قرآن و مسائل شرعی پرداخت. پس از آن، وارد مدارس جدید گردید و تا پایان ششم ابتدایی را در آن مدارس گذراند. آنگاه به تحصیل علوم حوزوی روی آورد و مقدمات و ادبیات عرب و سطوح اولیه را از محضر علما و روحانیان اهواز فرا گرفت. از بین این علما و استادان، پدرش، سید محمدرضا شفیعی و آیتاﷲ حاج سیدعلی بهبهانی رامهرمزی بیش از دیگران بر او اثر داشتند. وی پس از پایان دروس مقدماتی، برای ادامه تحصیل به حوزه علمیه نجف اشرف رهسپار گردید و دروس سطح را از محضر حضرات آیات: شیخ
1) گنجینه دانشمندان، ج ۳، ص ۱۵۵.
محمدعلی اردبیلی، شیخ میرزا کاظم تبریزی، شیخ مسلم ملکوتی، شهید مدنی تبریزی، شیخ غلامرضا سعیدی کاشمری و سید محمدجعفر موسوی مروج فرا گرفت و آنگاه در دروس خارج فقه و اصول آیات عظام: سید ابوالقاسم خویی، سید محسن حکیم، امام خمینی، میرزا باقر زنجانی، شیخ محمدعلی معزی دزفولی و سیدعلی بهبهانی شرکت کرد و از خرمن دانش آن بزرگان خوشهها چید. آیتاﷲ شفیعی، پس از بازگشت از نجف و بعد از درگذشت پدرش، از سوی مردم اهواز به عنوان امام جماعت منصوب گردید و به تبلیغ احکام اسلام پرداخت. وی در اهواز، به تدریس علوم قرآنی، سلسله درسهایی درباره ولایت فقیه و اخلاق اسلامی برای سپاه پاسداران و دیگر ارگانها پرداخت. وی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، با برنامهریزی با جوانان و بازاریان مبارز به فعالیت واداشتن روحانیان اهواز برای مبارزه با رژیم و تشکیل جلسات جامعه روحانیت و تحریر و تنظیم علیه رژیم به مبارزه علیه رژیم ستمشاهی پرداخت. وی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، به عضویت در هیأت 17نفری، به سرپرستی آیتاﷲ خزعلی برای سامان دادن به مشکلات اهواز درآمد. وی هماکنون با استمرار در فعالیتهای عمومی روحانیان، از جمله تدریس خارج فقه و اصول، اقامه نماز جماعت، تبلیغ و سخنرانی، رتق و فتق امور مردم به فعالیت مشغول است و عضو مجلس خبرگان رهبری نیز هست.
حجتالاسلام و المسلمین شیخ اسماعیل غروی، از روحانیان باغملک خوزستان است. وی در اول فروردین ۱۳۳۰ش، دیده به جهان گشود. ایشان درباره زندگی خود میگوید: «در 7 سالگی احکام دینی و خواندن و نوشتن را در محضر پدر خود فرا گرفتم سپس چهار سال، مکتب، به منظور خواندن قرآن و سایر کتابهای دینی، به تحصیل مشغول شدم. دو سال دیگر نیز از محضر پدر استفاده کردم. در 14 سالگی راهی حوزه علمیه اهواز شدم. مدتی از استادانی، مانند سید شمسالدین، سید عبد الکریم موسوی نجفی، شیخ مروج (استاد جامع المقدمات امام) سپس از مرحوم سید محمد کاظم آل طیب، سید اسماعیل
مرعشی، مرحوم امامی، مرحوم علم الهدی، شیخ ابوالحسن انصاری، مرحوم آیتاﷲ سید علی بهبهانی، شیخ مرتضی انصاری و سایر استادان محترم، مانند مرحوم آیتاﷲ کرمی استفاده کردم. مدتی در حوزه علمیه شوشتر از استادان بزرگواری از علمای شوشتر، مرحوم صاحب قاموس رجال و دیگران بهره وافری بردم. پس از آن به نیشابور رفتم و مدت چهار سال در نیشابور از استادانی مانند مرحوم آقای مروی و ضیائی، حاج آقا رضا نجفی و آیتاﷲ موسوی نیشابوری استفاده کردم. بعد از آن به مشهد مقدس رفتم و از ادیب خراسانی، مرحوم میرزا احمد کفایی، مرحوم سید عبداﷲ شیرازی، سید محمدهادی میلانی، سید محمدحسین مصباح، واعظی، مرحوم افتخاری و دیگر استادان محترمی که در مشهد مقدس بحث داشتهاند، بهره بردم. سپس به قم آمدم و از مرحوم آیتاﷲ مرعشی نجفی، گلپایگانی و مرحوم آیتاﷲ سید محمدباقر سلطانی هم درس و هم مشی زندگی بهره بردم. از استادان مذکور صرف، نحو، منطق، احکام، اصول، فقه تا سطح خارج و در قسمت طب از مرحوم والد و از دکتر جزایری و دکتر خراسانی دکتر موسوی و از دکترهای روانشناس استفاده کردم و در جامعهشناسی از دیگر استادان بزرگوار بهره بردم.(1)
سید اسماعیل شوشتری چه در زمان سکونت در عراق، چه در زمان بازگشت به اهواز و چه در زمان اقامت در قم همواره به امور دینی و علمی و انجام دادن امور عامالمنفعه اشتغال داشت. وی که از عراق به اهواز بازگشته بود، در سال 1372ق، به مشهد مقدس رضوی علیه السلام رفته و در همان شهر علاوه بر حضور در درس برخی بزرگان، به تحقیق و نگارش اشتغال داشت. شرح اربعین حدیث از آثار نوشته شده توسط وی در این شهر مقدس است. سید اسماعیل در سال 1373ق، به اهواز بازگشت(2)و در مسجد عمویش، سید محمود مرعشی
1) به نقل از پایگاه اندیشوران حوزه، با تصرف اندک. شخصیتی روحانی با نام سید محمود طباطبایی هم از شاگردان مرحوم مرعشی است. (عنوان الطاعه، ص ۵ و۱۹۲).
2) سید محمود مرعشی، مدتی در اهواز به فعالیت علمی و تبلیغی مشغول بود؛ ولی پس از هجرت ایشان از اهواز به تهران و با پیشنهاد ایشان به مرحوم آیتاﷲ بروجردی، آیتاﷲ حاج سید اسماعیل مرعشی، رهسپار اهواز شد و در همان مسجد اقامه جماعت کرد و حدود 27 سال به اقامه نماز جماعت و جمعه و رتق و فتق امور و تأسیس مدرسه علمیه و اداره آن مدرسه پرداخت. (گنجینه دانشمندان، ج 2، ص 260 و ج۳ ، ص ۱۵۵).
به اقامه جماعت و ارشاد مردم پرداخت و از تدریس و تحقیق نیز هرگز غافل نبود. در سال 1381ق، مدرسه علمیهای را با نام مدرسه مرعشی در اهواز و با کمک خیرین محلی بنا نهاد. طلاب را نیز در ایام تبلیغ به نواحی اطراف راهی میکرد و چنانکه در زمان جوانی و هنگامی که در سامرا بود، همراه عمو و برادرش در تقویت حوزه سامرا میکوشید برای تقویت حوزههای علمیه نیز سعی بسیار داشت. سید به درد دردمندان گوش فرا میداد و در حد توان در راه رفع گرفتاری گرفتاران تلاش میکرد. در زمان جنگ تحمیلی خانه و مدرسه ایشان مورد تهاجم دشمن بعثی قرار گرفت و لذا ایشان اجبارا هجرت کرد و راهی تهران گشت. در این زمان و پس از آن نیز از فعالیتهای علمی باز نایستاد و حتی با استفاده از روشهای نوین تبلیغ معارف دینی، از جمله ایجاد پایگاهی در اینترنت به تبلیغ معارف مکتب اهل بیت علیهم السلام و پاسخ گویی به سؤالات دینی و رفع ایرادات مسیحیت علیه اسلام و شبهات مطرح شده توسط وهابیت علیه شیعه مشغول بود.
آیتاﷲ مرعشی حسینی، در جهات سیاسی، به ضرورت جلوگیری از نهادینه شدن استبداد در ممالک اسلامی و مقابله با نفوذ استعمار معتقد بود. بسط عدالت و جاری شدن قوانین اسلام را در ممالک اسلامی و از جمله ایران خواستار بود و بر این اساس، در زمان پهلوی که مشاهده میکرد ستم فراوانی بر جامعه وارد است، در حد امکان با ابزارهای مختلف آن زمان به مقابله با سیاستهای جبهه شیطان بر میخاست؛ چنانکه از حرکتهای انقلابی روحانیت مبارز اهواز و خوزستان بیگانه نبود. از جمله بیانیههای ایشان که به همراه جامعه روحانیت اهواز صادر شده، میتوان به قضیه «چهارشنبه سیاه اهواز» اشاره داشت که به قضایای منتهی به سقوط رژیم ناظر بود. بر اساس تزلزل ارکان حکومت و دستور امام خمینی، مبنی بر عدم تمکین نظامیان از سیاستهای حکومت
طاغوت پهلوی، شخصیتهای نظامی بسیاری از پادگانها فرار کرده و یا غیر فعال در شغل خود به صورت بودند. با فرار شاه از ایران در ۲۶ دی ماه سال ۱۳۵۷ش، روحانیت مبارز اهواز، ناظر به قضایای روز بیانیهای را صادر کرد که بر اساس گفته آیتاﷲ سید علی شفیعی، هدف این بیانیه جلوگیری از اغتشاش و سوء استفاده فرصتطلبان بوده است: «در جلسه جامعه روحانیت اهواز، مقرر کردیم که در تاریخی که شاید شاه از ایران برود، ممکن است حالت بینظمی به هر دلیلی حاکم شود و ما بایستی قضایا را قبضه کنیم که هم سوء استفاده نشود؛ هم اغتشاش نشود و هم به مردم اطلاع دهیم در حسینیه اعظم جمع شوند. به طرف حسینیه اعظم که در حرکت بودیم، در فاصلهای دور از حسینیه جمعیتی متراکم، مشاهده میشد؛ وضع بسیار خوبی بود. وارد حسینیه که شدیم در ابتدا اطلاعیهای که تنظیم شده بود مردم در این شرایط چه کنند، توسط آیتاﷲ موسوی جزایری خوانده شد. بنابراین، انگیزه صدور اعلامیه، پیشبینیهای اولیه برای خروج شاه، جلوگیری از هرج و مرج و تنظیم امور بوده است.» مرحوم مرعشی از امضا کنندگان این اعلامیه بوده است. متن اعلامیه جامعه روحانیت اهواز به مردم مسلمان ایران در آستانه انقلاب اسلامی بدین صورت بوده است: «باسمه تعالی؛ در آستانه نیل به پیروزی کامل و استقرار حکومت عدل جمهوری اسلامی به رهبری امام خمینی و قطع کلیه ایادی اشرار و خائنین به ملت و مملکت، هنوز هم ملت را در معرض کیدها و مکرهای دشمنان قسم خورده میبینیم و اعلام میکنیم که این توطئهها و مکرها سد راه حق نتواند بود و پیش روی آن را نخواهد گرفت: «جاءالحق و زهَقَالباطل». لذا به منظور خنثی کردن نقشههای شیطانی دشمن و پیروی منویات رهبر بزرگ، اذهان برادران و خواهران عزیزمان را به نکات زیر توجه میدهیم: هیچ کس از افراد ملت مجاز نیستند به ماموران نظامی، انتظامی، پلیس و ارتش که در حقیقت جزئی از ملت مسلمان هستند، تعدی و تعرضی بنماید.
مامورین ارتش و پلیس که در حقیقت از خود ملت و پاسداران حریم حقوق
ملت هستند، حق ندارند تعدی و تعرضی به افراد ملت بنمایند. هیچ کس مجاز نیست کسی را به عنوان ساواکی یا به دلیل اینکه در گذشته مخالف نهضت بوده مورد تعرض و اهانت قرار دهد تا چه رسد به جرح و قتل. قضاوت در کلیه اتهامات با محاکمه صالح شرعیه است که در آینده به امر رهبر تشکیل خواهد شد. کسی حق ندارد اراضی را به هیچ عنوان اشغال کرده و ساختمان نماید. طبقات کم در آمد مطمئن باشند اعطای زندگی آبرومندانه و تأمین امکانات رفاه که در بدو آنها داشتن خانه مسکونی است، از برنامههای حکومت عدل اسلامی خواهد بود. لذا از هم اکنون به بینظمی و اغتشاش روی نیاورند که از خواستههای دشمنان اسلام است و نهضت را به وقفه میاندازد ... به بازرگانان محترم و صاحبان کارخانجات و واردکنندگان خوار و بار و کسبه محترم توصیه میشود که فرمان رهبر بزرگ را در زمینه ارزاق نصبالعین خود قرار دهند. فروشندگان محترم نیز دستور فوق را رعایت کنند و در این بحران به مشکلات زندگی نیفزایند. ضمنا از فروشگاههای تعاونی اسلامی تشکر و تقدیر میشود. ملت اسلامی و غیور از پیش کشیدن نزاعها و کدورتهای قلبی مانند اختلافات موجر و مستاجر خودداری کنند و صمیمیت فی مابین خود را حفظ کنند و از هر کاری که وحدت کلمه را به خطر میاندازد احتراز کنند. مسلما در آیندهای نزدیک به دستور رهبر بزرگ محاکمه صالحه ریشه اختلافات را قطع خواهد کرد.
به عموم ملت مسلمان، به خصوص جوانان عزیز توصیه میشود حفظ نظم و کنترل شهر را به دست گرفته و از تخریب و آتشسوزی جلوگیری به عمل آوردند و مانع هر گونه اقدامات تشنجآمیز شوند. امر به معروف و حفظ نظم بر همه واجب است... علی انصاری، عبداﷲ موسوی بهبهانی، ساجدی، کاظم مرعشی، محمدجعفر موسوی، سید مصطفی علمالهدی، اسماعیل بن احمد حسینی مرعشی، سید علی شفیعی، ابوالقاسم انصاری، محمدحسین موسوی، محمدکاظم آل طیب، مرتضی انصاری، حاج
سید محمدکاظم سجادی، سید محمد جزایری، سید محمد علی موسوی جزایری، علاءالدین موسوی جزایری، ابوالحسن انصاری.
با اینکه اطلاعیه جامعه روحانیت اهواز، در توصیهای دو سویه ماموران پلیس و ارتش را هم به عدم تعدی فراخوانده بود، در روز چهارشنبه، 27 دیماه 1357ش. یک روز پس از فرار مفتضحانه شاه از ایران، نظامیان در اهواز فاجعه آفریده و با حمله مسلحانه با تانک و ادوات زرهی، شهر و مردم بیدفاع را به خاک و خون کشیدند. تیراندازی در خیابانهای نادری، پهلوی، سیمتری و رضاشاه ادامه داشت. نظامیان به حسینیه اعظم و دانشگاه جندیشاپور هجوم آوردند و زخمیهای بسیاری به بیمارستانها و مراکز درمانی منتقل شدند. صدای تیراندازی در خیابانهای اهواز بلند بود؛ نظامیان خواستار بازگشت شاه بودند. این حادثه به «چهارشنبه سیاه» معروف شد و بیش از صدنفر کشته و زخمی بر جای گذاشت و موجب عمیقتر شدن نفرت مردم از مزدوران حکومت در آستانه فروپاشی پهلوی شد و اندکی بعد این رژیم طاغوتی از هم پاشید و به گورستان تاریخ پیوست.(1)
این عالم ربانی و فقیه پرتلاش و نویسنده توانا که تا آخرین روزهای زندگی، در مسیر نشر احادیث مکتب اهل بیت علیهم السلام و آگاه سازی مردم نسبت به معارف راستین دین و شریعت مقدس اسلام ساعی بود؛ در روز 30 مرداد سال 1383ش، برابر با 3 رجب سال 1425ق، در سالروز شهادت حضرت امام هادی علیه السلام و در 85 سالگی دار فانی را وداع گفت. پیکر وی پس از تشییع و طواف در حرم مقدس حضرت فاطمه معصومه علیها السلام، در مقبره سادات مرعشی قبرستان وادی السلام شهر مقدس قم دفن شد. ناگفته نماند اخیرا که طرح تسطیح و بازسازی قبرستان وادی السلام انجام پذیرفت، حجرهها از بین رفت و مقبرههای خصوصی هم به سان بقیه مقابر شدند.
1) درباره حادثه مزبور و اعلامیه های دیگر در این مورد (ر.ک: انقلاب اسلامی در اهواز، محمدرضا علم، ج ۱ و نهضت روحانیون ایران، علی دوانی، ج ۹، ص ۲۰۸ تا ۲۱۵).
اثر آفرینان، گروه نویسندگان، ج 5، تهران، انجمن مفاخر، 1380ش.
الاجازه الکبیره، سید شهاب الدین مرعشی نجفی، قم، کتابخانه مرعشی، 1414ق.
اجماعیات فقه الشیعه، سید اسماعیل مرعشی، بیروت، المنار، ۱۴۱۵ تا ۱۴۲ ق.
اختران فضیلت، ناصرالدین انصاری قمی، ج 1، قم، دلیل ما، 1388ش.
انقلاب اسلامی در اهواز، ج ۱، محمدرضا علم، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۶ش.
تربت پاکان قم، عبدالحسین جواهر کلام، قم، انصاریان، ۱۳۸۲ش.
جرعهای از دریا، سید موسی شبیری زنجانی، ج 2، قم، موسسه کتابشناسی شیعه، 1390ش.
الذریعه الی تصانیف الشیعه، شیخ آقابزرگ تهرانی، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۹ق.
ستارگان حرم، گروه نویسندگان، ج ۱۱، قم، زائر، 138۱ش.
شجره نامه و نسب نامه سادات مرعشی، سید عبدالعلی عظیمی، شیراز، مولف، 1375ش.
شرح حال، افکار و آثار آیتاﷲ بهبهانی، علی دوانی، تهران، قبله، ج 2، 1378ش.
عنوان الطاعه، سید اسماعیل مرعشی، تهران، کتابخانه صدر، ۱۳۶۷ش.
گنجینه دانشمندان، محمد شریف رازی، ج ۳، تهران، اسلامیه، 1352ش.
مراقد المعارف، محمد حرزالدین، ج 2، تهران، سعید بن جبیر، 1371ش.
المسلسلات، سید محمود مرعشی، قم، کتابخانه مرعشی، 1416ق.
مشاهیر المدفونین فی الصحن العلوی الشریف، کاظم عبود فتلاوی، قم، اجتهاد، 1427ق.
معجم رجال الفکر و الادب فی النجف، محمدهادی امینی، بی جا، بی نا، ۱۴۱۳ق.
نقباء البشر، شیخ آقابزرگ تهرانی، ج 1-4، مشهد، دارالمرتضی، 1404ق.
نقباء البشر، شیخ آقابزرگ تهرانی، ج 5، تهران، کتابخانه مجلس، 1430ق.
نهضت روحانیون ایران، علی دوانی، ج ۹، تهران، بنیاد فرهنگی امام رضا علیه السلام بی تا.
پدر: سید آقا موسوی
ولادت: 1307 ش.
وفات: 1366 ش.
مدفن: قم، حرم مطهر.
تألیف: محمدعلی نجفی
عالم ربانی «سید کمال موسوی شیرازی»، از روحانیون اخلاقی، زاهد، مبارز و روشن ضمیر دوران معاصر، در سال ۱۳۰۷ش، در شیراز متولد شد. تحصیلاتش را در زادگاهش، شیراز و سپس نجف و قم طی کرد و از محضر درس فقه، فلسفه، اخلاق و عرفان افرادی چون امام خمینی،آیتاﷲ بروجردی، شیخ محمدجواد انصاری همدانی، علامه طباطبایی، شیخ عباسهاتف قوچانی و سید هاشم حداد بهره وافر برد و به مقامی بلند در علم و اخلاق و عرفان دست یافت. وی که به امر تبلیغ معارف دینی اهمیت میداد و در امور معنوی مورد عنایت بزرگان بود، دوستان وارسته و اهل معنایی داشت که از آن میان میتوان به مقام معظم رهبری، شهید سید عبدالحسین دستغیب و مرحوم سید مصطفی خمینی اشاره کرد.این عالم فرزانه و اخلاقی در سال ۱۳۶۶، در ۵۹ سالگی بر اثر سانحه رانندگی وفات یافت و در حرم مطهر حضرت معصومه علیها السلام دفن شد.
زادگاه مرحوم سید کمال موسوی شیرازی، شهر با صفای شیراز است؛ شهری کهن با تاریخی پر افتخار از ستارگان عرصههای دانش و ادب و حکمت و عرفان.
مقام معظم رهبری که از دوستان مرحوم موسوی شیرازی است درباره شیراز و مفاخر آن میفرمایند:
اینجا شهر فرزانگان و شهر علم و ذوق و فرزانگی و شهر چهرههای تاریخی و بینالمللی است. شیراز و استان فارس در میان شهرها و استانهای کشور از رتبه بالایی برخوردارند. شیراز در طول قرنهای گذشته، استعداد انسانی خود را تقریباً در همه زمینههای علمی به اثبات رسانده است. همچنین در زمینههای اجتماعی و دینی و آن چیزی که به سرنوشت ملتها مربوط میشود هم - یعنی تصمیم و عزم ملی - استان فارس و شهر شیراز یک تاریخ برازنده و برجستهای دارند. هرچه انسان به تاریخ شما بیشتر دقت میکند، اوج فرزانگیاین مرز و بوم و مردماین منطقه را بیشتر در مییابد. از جنبه دینی، مرقد جناب احمد بن موسی و برادران بزرگوارش و دیگر امامزادههای خاندان پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم، یک نشانه بسیار مهمی است. این که پیغمبرزادگان محترم و معتبر، مردم فارس را مخاطب خود و منطقه و منزل آنها را مأمن خود قرار بدهند، بسیار چیز پرمعنا و مضمونداری است؛ به خصوص شخصیت برجسته جناب احمد بن موسی که در میان امامزادگان شناختهشده خاندان پیغمبر، جزو برجستگان محسوب میشود... در باب ادبیات و هنر، سعدی و حافظ دو گوهر درخشان بر پیشانی زبان فارسی و ادبیات فارسی هستند... در دانشهای مختلف هم شخصیتهای عظیمی ازاین استان برخاستهاند که هر کدامی در دوره خود و عصر خود یگانه بودهان؛ چه در فلسفه، چه در فقه، چه در ادبیات و نحو، چه در هنر، چه در تفسیر و لغت، چه در رشتههایی مانند ستارهشناسی و فیزیک و پزشکی؛ نام بردن شخصیتهایی که دراین علوم متنوع، هر کدامی به قله رسیدند و جزو سرآمدان زمان خود بودند و معرفی یکایکاین بزرگان، در
یک محفل دیگر و نوع دیگری از دیدار اقتضا دارد... علمای مبارزی که ازاین استان به تاریخ دانش دین در کشور معرفی شدند، در کمتر نقطهای از نقاطایران نظیر دارند. میرزای شیرازی را که همه میشناسند. مرحوم سید علی اکبر فالاسیری که در همین شهر شیراز قیام کرد و با نفوذ انگلیسها و نفوذ خارجیها مخالفت کرد... میرزای دوم - میرزا محمدتقی شیرازی - که در سالهای بعد از جنگ جهانی اول، رهبر مبارزه ملت عراق در مقابل تهاجم انگلیسها و اشغال انگلیسها بود. مرحوم سید عبدالحسین لاری چهره برجسته و ممتازی بود که در حدود صد سال قبل، در همین استان و به کمک عشایر غیور و دلیر استان فارس، مبارزات خودش را شروع کرد؛ با سلطه انگلیسها مبارزه کرد؛ برای استقرار نظام قانونی و مشروطیت مبارزه کرد؛ برای تشکیل حکومت اسلامی مبارزه کرد... روحانیت استان ازاین نمونهها بسیار دارد... مرحوم سید نورالدین حسینی... مرحومآیتاﷲ شهید دستغیب و مرحومآیتاﷲ بهاءالدین محلاتی و دیگر علما...(1)
سید کمال الدین شیرازی، از سادات موسوی شیراز است که در آخرین روز سال ۱۳۰۷ش، یعنی ۲۹ اسفند، در شیراز دیده به جهان گشوده است. پدر وی سید آقا موسوی شیرازی به کسب و کار اشتغال داشت و از اوتاد و اصحاب حالات روحانی بود.(2)
در میان شاگردان مرحوم حاج شیخ حسن صافی اصفهانی(۱۲۹۸-۱۳۷۴ش)، شخصیتی به نام شهید سید کمال موسوی شیرازی معرفی شده است که ظاهرا کسی غیر از شخصیت مورد نظر ما دراین مقاله باشد. مرحومآیتاﷲ سید حسن شالی(متوفای
۱۳۸۵ش)،(1)
فرزندی داشت به نام سید جواد موسوی شالی که در تیر ۱۳۹۶ش، وفات یافت و فرزند وی، شهید سید کمال موسوی نام داشت که شخصیتهای متعددی هستند و ارتباطی با ستاره برگزیده دراین مقاله ندارد.
سید کمال الدین شیرازی، پس از طی دوران نوجوانی و اتمام تحصیلات متوسطه، به حوزه علمیه شیراز رفت و در مدرسه آقا بالاخان حجرهای گرفت و ادبیات را همانجا درس گرفت. او پس از مدتی، در سال ۱۳۶۴ق، حدود ۱۷ سالگی، راهی شهر مقدس قم شد و به تحصیل علوم دینی ادامه داد. سطوح را طی کرد و به درس خارج فقه و اصولآیتاﷲ گلپایگانی وآیتاﷲ بروجردی، راه یافت. درس اخلاق را محضر امام خمینی و در فلسفه هم درس علامه طباطبایی،(2)
که بهرههای علمی و اخلاقی بسیاری ازاین دروس برد. وی حدود ۲۰ سال دراین شهر بود و درجات بلند علم و عمل را طی کرد. او به دنبال تبعید حضرت امام در سال 1342، به نجف اشرف هجرت کرد و همواره با امام راحل ارتباطات علمی و معنوی و سیاسی داشت؛ چنانکه با مرحوم سید مصطفی خمینی دوست بود و نسبت به سید احمد خمینی حکم استاد را داشت.
مرحوم سید کمال الدین شیرازی، مدتی از تحصیلاتش را در مدرسه حجتیه گذرانده و دراین مدرسه، با دوستانی اهل فضل و معنا مراوده داشته است. آقای سیدهادی خسروشاهی مینویسد: مدرسه نوساز حجتیه قم با وسعتی چشمگیر، از هفت یا هشت بلوک، و دهها اتاق یا حجره مسکونی، علاوه بر طلاب آذری، عدهای از طلاب شهرهای تهران، مشهد، کاشان، اصفهان، همدان، قزوین و شیراز را در خود جای
داده بود. سکونت دراین مدرسه، دارای شرایط ویژهای بود و بدون امتحان درسی، امکان اقامت در آن وجود نداشت و همه یا اغلب طلاب ساکن در آن، میبایست ازاین مرحله عبور میکردند. بنده پس از ورود به قم در اواخر سال ۳۲ یا اوایل سال ۳۳ش، نخست چند ماهی در مدرسه فیضیه بودم و بعد توانستم به مدرسه حجتیه راهابم. پس از ورود بهاین مدرسه، با عده کثیری از فضلا و طلاب درسخوان و سختکوش و اهل تهجّد و دعا روبهرو شدم که برای من طلبه نوجوان، بسیار جالب و شوقآفرین و آموزنده بود. افراد برجستهای از قبیلآیتاﷲ مهدوی کنی و برادرشان، آقای باقری، شیخ غلامحسین ابراهیمی دینانی، شیخ علی آقا پهلوانی (سعادتپرور) و برادرش، آقای شیخحسن تهرانی،آیتاﷲ جوادی آملی،آیتاﷲ خامنهای و برادرشان، آقا سیدمحمد خامنهای... شهید محمدجواد باهنر، شیخ مسلم مبشر کاشانی،آیتاﷲ شیخ عزیز اﷲ خوشوقت، شیخ مجتبی حاج آخوندکرمانشاهی، آقا سیدکمال شیرازی، شیخ یحیی انصاری شیرازی، اسماعیل صائنی زنجانی، شیخ مجتبی تهرانی و برادرش آقا شیخ مرتضی، شیخ یداﷲ دوزدوزانی، سید عبدالمجیدایروانی، سید علی انگجی... آقا رضا استادی، شیخ قاسم تهرانی، و دهها نفر دیگرکه اغلب آنها در پیروزی انقلاب نقش خاصیایفا کردند و پس از پیروزی هم، عهدهدار مسئولیتهای سنگین در اداره کشور شدند.(1)
از میان استادان اخلاق، فلسفه، فقه، اصول و عرفان سید کمال شیرازی در شیراز، قم و نجفاین بزرگان را میتوان یاد نمود:
سید حسین بروجردی؛
امام خمینی؛
1) گفتوگوی بخش تاریخ مرکز بررسی های اسلامی قم، با استاد خسروشاهی، به مناسبت چهلمین روز درگذشت آیتاﷲ شیخ یحیی انصاری شیرازی، با عنوان «حدیث روزگار؛ حوادث انقلاب اسلامی و شیخ اشراق قم»، ۲۵ بهمن ۱۳۹۳.
سید کمال الدین شیرازی، در میان استادان خود بیش از همه شیفته امام خمینی بود. وی علاوه بر تلمذ دروس دینی مختلف از محضر امام، دلباخته مقام معنوی و عرفانی امام بود. امام راحل نیز بهایشان عنایت داشت واین نکته از امور متواتر در زندگی او است که بسیاری آن را نقل کردهاند. مقام معظّم رهبری میفرماید: «ایشان و امام گهگاه با هم خلوت میکردند و جلسات دونفری داشتند. برداشت مناین است که امام ازایشان استفاده روحی و معنوی میکردند.»(3)
مقام معظم رهبری همچنین از ناراحتی بسیار امام راحل در رحلت مرحوم موسوی یاد میکند و در دیدار با خانواده مرحوم سیدکمالالدین شیرازی میفرماید ایشان از بهشتیهای حقیقی هستند.(4)
مرحوم سید کمال الدین موسوی شیرازی، اجازه نامهای در امور حسبیه و شرعیه از امام راحل به تاریخ13 آبان 1363ش، برابر 10 صفر 1405ق، کسب کرده که متن آن بدین قرار است:
«بسماﷲ الرحمن الرحیم؛ الحمدﷲ رب العالمین، والصلوة والسلام علی محمد وآله الطاهرین، ولعنةاﷲ علی اعدائهم اجمعین. و بعد، جناب حجت الاسلام آقای حاج سید کمال الدین موسوی شیرازی - دامت افاضاته - از طرف اینجانب مجازند در تصدی امور حسبیه و اخذ وجوه شرعیه و سهمین مبارکین و صرف آن در اعاشه خودشان به نحو اقتصاد و صرف ثلث از سهم مبارک امام - علیه السلام - و نصف از سهم سادات، مازاد بر مخارج خودشان را در موارد مقرره و ارسال مابقی را نزد اینجانب جهت صرف در اعلای کلمه طیبه اسلام، و اوصیه -ایدهاﷲ تعالی - بما اوصی به السلف الصالح من ملازمة التقوی والتجنب عن الهوی و التمسک بعروة الاحتیاط فی امور الدین و الدنیا؛ وارجو منه ان لا ینسانی من صالح دعواته؛ والسلام علیه وعلی اخواننا المؤمنین و رحمةاﷲ وبرکاته.»
به تاریخ دهم صفر الخیر 1405؛ روحاﷲ الموسوی الخمینی»(1)
علاوه بر امام خمینی که مرحوم سید کمال شیرازی مورد لطف وی بود؛(2)باید از آیتاﷲ سید نورالدین شیرازی که مجتهدی مبارز بود، یاد کرد که به تعبیر فرزند ایشان، مرحوم سید منیرالدین هاشمی، در مسائل اخلاقی به آقا سید کمال الدین شیرازی عنایت خاصی داشت. وی مینویسد: «آقا سید کمال موسوی... مورد احترام امام بود و مرحوم ابوی هم در مسائل اخلاقی به ایشان عنایت خاصی داشت. گاه در وصف او میفرمود: این آقا سید کمال، شاگرد بلا واسطه آخوند ملا محسن بهار است!»(3)
سید کمال شیرازی در دوران تحصیل، با دوستان مهذب و درسخوان و معنوی دوست میشد. شهید سید عبدالحسین دستغیب شیرازی و حاج آقا مصطفی خمینی(1)
دو تن از دوستان وی هستند که سید کمال الدین شیرازی در قم و نجف با آنان ارتباط داشت. آقای محمدجواد نورمحمدی مینویسد: در تاریخ 21 / 7 / 1373ش، مطابق هفتم جمادی الاولی سال 1415ق، خدمت حضرت آقا شیخ سیفاﷲ نورمحمدی رسیدم. در میان صحبتها فرمودند: ما در نجف جلسه دوستانهای داشتیم که با رفقا جمع میشدیم و در آن جلسه صحبتهای اخلاقی میشد؛ از آن جمله حاج شیخ جواد کربلایی، سید کمال شیرازی و سید ابراهیم باخترانی (خسروشاهی) بود. آقا سید کمال شیرازی، از شاگردان آقا سیدهاشم حداد و در راه سیر و سلوک بود. روزی آن بزرگوار، ما را به خانهاش دعوت کرد. جلسهای صمیمی و دوستانه بود که در آن جلسه شهید دستغیب شیرازی و حاج آقا مصطفی خمینی هم شرکت داشتند. ایشان در قم ساکن بود و در حالی که چندان پیر هم نبود، بر اثر سانحه تصادف به رحمتایزدی پیوست. مزارش در کنار درب ورودی مسجد طباطبایی حرم از طرف صحن بزرگ میباشد و بر سنگ مزارش چنین نوشته است: العالم العارف السید کمال الموسوی الشیرازی، تولد 1307هجری شمسی، وفات 1366هجری شمسی.(2)
آیتاﷲ ابراهیم امینی نیز از دوستان و هممباحثهایهای مرحوم آقا سید کمال شیرازی است. مقام معظم رهبری نیز از دوستان قدیمی سید کمال شیرازی محسوب میشود و به گفته سید عباس قائم مقامی: عارف روشنضمیر، آیتاﷲ سید کمال موسوی شیرازی
سخت محل توجه امام خمینی و مورد علاقه آیتاﷲ خامنهای بود. او نیز علاقه شدید خود را به مقام رهبری که آن روزها ریاست جمهوری را بر عهده داشتند، کتمان نمیکرد.
مرحوم سید کمال موسوی، عارفی سیاست پیشه و ضد استبداد و مخالف بازشدن پای بیگانگان در کشورهای اسلامی بود. وی در کلیت حرکتهای انقلابی قبل از انقلاب در مسیر دستورهای امام خمینی عمل میکرد و البته در دوران قبل نیز دارای فعالیتهای سیاسی بود. مثلا در جوانی، وی که قضیه ملی شدن صنعت نفت روی داد، وی در برخی اعلامیهها در کنار دیگر بزرگان به تایید حرکت مرحوم سید ابوالقاسم کاشانی پرداخت و از این نمونه میتوان به امضا کردن اعلامیه پشتیبانی آیتاﷲ خوانساری و آیتاﷲ شیخ عباسعلی شاهرودی در حمایت از آیتاﷲ کاشانی در فتوای وجوب ملی شدن صنعت نفت اشاره نمود.(1)
پس از ارتحال آیتاﷲ بروجردی ردای زعامت جامعه تشیع را بر تن امام خمینی شایسته دید و بر مبارزاتش با رژیم افزود. مدتی تحت تعقیب ساواک بود و در سال ۴۲ دستگیر شد، و مدتی زندانی بود. وی بر اثر مبارزات و فشارهای رژیم (و نیز شوق استفاده از محضر امام خمینی) در سال ۱۳۴۳ش، راهی نجف اشرف شد.(2)همچنین فعالیتهای سیاسی انقلابی خود را در دوران سکونت در عراق نیز پی گرفت و در صدور بیانیههای طلاب و فضلای انقلابی نجف صاحب نقش بود و نامش را در انتهای بیانیههای این دوران میتوان دید.(3)
وی پس از انقلاب، مسئولیتی سیاسی برنگزید؛ ولی همواره در جهت تحقق آرمانها و اهدافهای مقدس نظام مبارک جمهوری اسلامیایران تلاش میکرد و در عین حال، نمیخواست نامی از وی مطرح باشد.
مرحوم سید کمال شیرازی، شاگردان و دست پروردگان زیادی در قم، نجف و کرمان داشته است. وی به قدری دارای جاذبه اخلاقی بود که حتی عدهای از استادان و دوستانش شیفته اخلاق و منش وی بودند. طلاب و فضلای جوان نیز گاهی با یک یا چند جلسه برخورد با ایشان، به شدت تحت تأثیر اخلاق و منش وی قرار میگرفتند. برخی از دست پروردگان و شاگردان ایشان را نام میبریم:
سید احمد خمینی، فرزند امام خمینی، در دوران پیروزی انقلاب یار و مددکار پدر خود بود. وی در اسفند سال ۱۳۷۳ش، وفات یافت.(1)
مرحوم سید کمال شیرازی، مربی و معلم حاج احمد آقا بود و بعید نیست که به توصیه امام راحل وی متکفل پرورش سید احمد آقا شده باشد. نقل است که آیتاﷲ سید کمال موسوی شیرازی میگوید: مرحوم حجت الاسلام و المسلمین حاج سید احمد خمینی به امام راحل عرض میکند: پدر جان! من حالا فهمیدم که غیر از این تحصیلات ظاهری موجود، حقایقی هست که در اختیار همه نیست. شما، یا خودتان مرا تعلیم فرمایید یا به کسی که وارد باشد، راهنماییام کنید. امام فرمودند: «احمد! آن را که خبر شد، خبری باز نیامد.»(2)
این استاد اخلاق درباره زندگینامه خویش مینویسد: حقیر در روز نیمه ذی الحجه سال 1365ق، روز تولد امام دهم، حضرت علی بن محمد الهادی علیه السلام، در شهر قوچان متولد شدم. در سال 1339ش، بنده طلبه شدم و در مدرسه نواب مشهد مشغول تحصیل گردیدم. در کنار درس و بحث حوزوی، به مطالعه کتابهایی که درباره ادیان و مذاهب و طرائق بود مطالعه
و تحقیق میکردم. ادبیات عرب را نزد حضرت استاد، عارف والا مقام جناب آقای حجت هاشمی میخواندم. با توجه به شناختی که از حوزه علمیه مشهد و قم پیدا کردم،حوزه قم را از حوزه مشهد غنیتر یافتم و لذا محل تحصیلم را از مشهد به قم تبدیل کردم. روزی به خدمت حضرت آیتاﷲ العظمی آقای بهجت مشرف شدم وبه ایشان شرح حال خود را گفتم. آقا فرمودند: من فعلاً به شما کتابهای مفیدی را معرفی میکنم و بنده، خدمت ایشان علاقه زیادی پیدا کردم. بعضی نمازهای یومیه را در مسجد فاطمیه به امامت ایشان اقامه مینمودم. همیشه سعی میکردم پس از نماز مصاحبت ایشان را از مسجد تا منزل از دست ندهم. وقتی به درس خارج ایشان راه یافتم همه روزه ده دقیقه قبل از شروع درس ایشان در منزل معظم له حاضر میشدم (به امید استفادههای اخلاقی ومعنوی) و انصافاً بسیار استفاده کردم. دستورات ایشان عموماً سفارش به ادای واجبات و ترک محرمات و اتیان بعضی مستحبات و ترک مکروهات بوده و در بین مستحبات به دوام طهارت و نافله شب و نماز جعفر طیار بیشتر سفارش میکردند. همان ایام وصف بزرگمردی دیگر را از دوستان شنیدم و به خدمتش شتافتم، به نام حضرت آیتاﷲ العظمی حاج سید رضا بهاءالدینی که در حسینیه خود نماز جماعت میخواندند و مشتاقانایشان یک ساعت مانده به مغرب در آنجا حاضر میشدند و از خرمن علم و عرفان ایشان استفاده میکردند. بنده هم مانند کلب اصحاب کهف اکثر روزها حاضر میشدم و بسیار بهرهمند شدم. ایشان همیشه شاگردان خود را به تفکر و تعقل تشویق و والحق والانصاف خوب دستوری را سفارش میکردند (عرفان عملی همراه با تفکر و تعقل). در همین ایام به درس منظومه و اشارات حضرت آیتاﷲ حسنزاده آملی، عالم عارف، دریای بیکران علم ومعرفت حاضر شدم و از ایشان هم بهرهها گرفتم. ایشان شاگردان خود را به تحصیل علوم مختلف دینی تشویق و دستورات سازندهای هم به برخی از شاگردان تعلیم میکردند و شاگردان برجستهای هم تربیت فرمودهاند. در خاتمه به منظور قدردانی از دیگر بزرگانی
که از محضرشان استفاده کردهام، طبق وظیفه شرعی «من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق» به ذکر اسامی شریفشان بسنده میکنم: آیتاﷲ شیخ محمد ناصری (اصفهانی)، آقای معلم دامغانی، جعفر آقا مجتهدی، آیتاﷲ علامه سید محمدحسین طهرانی، مرحوم آیتاﷲ شیخ عباس هاتف قوچانی، مرحوم آیتاﷲ شیخ ذبیحاﷲ قوچانی، عالم عارف مرحوم سید هاشم رضوی هندی، آیتاﷲ شیخ حسن مصطفوی، مرحوم آیتاﷲ سید کمال موسوی شیرازی.(1)
مرحوم سید کمال موسوی، عالمی خود ساخته و مربیای کار آزموده بود که سالها در نجف اشرف طّی سلوک کرده بود. هر چند پارهای بیاناتش بیانگر آن بود که سر سپرده و ارادتمند شخص خاصّی نیست؛ اما از مطالبی که میفرمود، از ارتباط ایشان با عارفان واصلی چون آیتاﷲ شیخ عباس قوچانی و آیتاﷲ انصاری همدانی حکایت میکرد. پس از سالیان، حسرت... لذّت آشنایی و هم کلامی زودگذری که با او داشتم، احساس غیر قابل توصیفی را تاکنون در من زنده نگه داشته است. آن بزرگوار در سال 1366 در میان بهت و ناباوری دوستداران و ارادتمندانش در یک سانحه رانندگی به ملکوت عروج کرد.(2)
مرحوم سید کمال الدین شیرازی، مرد جهاد و رزم و سلوک و مبارزه بود. زندگیاش به عبادت و تبلیغ و مبارزه گذشت و وقت چندانی برای این روح کوشا در زمینه نگارش آثار علمی وجود نداشت. در عین حال وی حواشی بر برخی آثار علمی و نیز تقریرات دروس استادانش را نگاشته و همچنین رسالههایی در زمینه رد بر تصوف، رد بر بهائیت و مجموعه سخنرانیهای اخلاقیاش دارا میباشد که برخی از آنها مفقود شدهاند.(3)
مرحوم سید کمال الدین شیرازی، یکی از وظایف اصلی روحانیت را تبلیغ میدانست و خود نیز به این امر بسیار پای بند بود. یکی از نقاطی که وی برای تبلیغ برگزیده بود، کرمان بود و مقام معظم رهبری نیز در برخی سفرهای خویش قبل از انقلاب، ایشان را در آنجا دیده و مطالبی را در همین رابطه بیان فرمودهاند: آشنایی بنده با حوزه علمیه کرمان خیلی قدیمی است. اول بار در سال ۴۲ به مدرسه معصومیه - که جناب آقای جعفری از آن اسم آوردند - آمدم واین مدرسه را زیارت کردم و سه روز میهمان جناب آقای حجتی شدم، کهایشان آن وقت در اینجا مستقر بودند. ماه رمضان برای منبر به زاهدان میرفتم، که بهخاطر آقای محمدجواد حجتی و مرحوم آقا سید کمال شیرازی سه روز در مدرسه معصومیه کرمان ماندم و اوضاع حوزه علمیه و طلاب آن را از نزدیک دیدم و با چهرههایی آشنا شدم که بحمداﷲ بعضی از آنها در قید حیات هستند. حوزه علمیه کانون اصلی مبارزه بود... مرحوم آیتاﷲ شیخ علیاصغر صالحی رئیس حوزه و مورد احترام همه بودند. همین آقایانی که الان تشریف دارند و جزو پیرمردها هستند، آن روز جوانهای حوزه بودند. آقای نیشابوری مدیریت حوزه و فعالیت فراوان حوزه را بر عهده داشتند. در واقع ایشان و بعضی از دوستان دیگری که الان چهرههایشان را میبینیم، همه کاره آقای صالحی بودند. حوزه خوب و گرمی بود و صادرات خوبی هم داشت. این حوزه چهرههای با ارزشی را اول به قم و بعد هم به کل کشور صادر کرد.(1)مرحوم شیرازی در استان کرمان به خصوص شهر ماهان به مبارزه با صوفیهای خانقاهی اهتمام بسیاری داشت و همچنین مناظراتی با فرقه شیخیه داشته و با فرقه گمره بهائیت نیز مبارزه مینمود و افرادی از آنان را از مکتب گمراهشان نجات داد و توطئهها و تبلیغات بسیاری دیگر از بهائیی را خنثی نمود. در
1) بیانات حضرت آیت اﷲ خامنه ای در دیدار جمعی از روحانیون استان کرمان، 11/2/1384.
کرمان جلسات اخلاقی داشت و معمولا از روی کتابهای میرزا جواد آقا تبریزی (که امام خمینی آثار وی را به خواهندگان کمال و جویندگان سعادت توصیه میکرد) توصیه مینمود و برای مبتدیان نیز کتاب معراج السعاده مرحوم نراقی را توصیه میکرد. خود وی عارف مسلک بود، ولی معتقد بود ادعیه معصومین علیهم السلام مملو از مفاهیم عرفانی است و نیازی به این دغل بازیها نیست و نباید گذاشت مردم در دام متصوفه گرفتار شوند و آنان از مردم سوء استفاده کنند. او نه تنها در وادی عمل که در عرصه نظر و اندیشه نیز با صوفیان مبارزه میکرد و نوشتههایی دراین زمینه دارد.(1)
اثر تلاشهای مرحوم سید کمال شیرازی بر مردمی که در کرمان تحت تربیت و تهذیب آن مرحوم قرار گرفته بودند؛ مشهود است. حجت الاسلام شیخ مرتضی آقا تهرانی مینویسد: چند سال پیش با کاروانی از کرمانیها سفری به عتبات عالیات داشتم. وقتی با افراد کاروان آشنا شدم، دیدم هیچ کدام دانشجو، استاد، دکتر، مهندس و... نیستند، بلکه همگی کشاورز، کاسب، دامدار و... هستند. عجیباین که هیچ کدام غیبت نمی کردند. وقتی از رفیق خود علّت را پرسیدم، گفت: مرحوم سیّد کمال موسوی شیرازی در محله اینها سخنران بوده است و بیماری غیبت را او در این مردم درمان کرده است. وقتی در کنار یکی از همین افراد نشستم و علّت دوری از غیبت را پرسیدم، گفت که مرحوم سیّد کمال راه کاری به ما داده است که دهان ما را بسته است.ایشان به ما گفته است: «الغَیبَةُ جُهدُ العاجِز؛(2)
غیبت کردن تلاش ناتوان است.» وقتی خوبی کسی را میشنویم، از روی حسادت میخواهیم بدی او را بگوییم؛ ولی از بیان آن در مقابل خود
شخص عاجزیم؛ پس غیبت او را میکنیم. انسانی که قدرت و شخصیت درستی دارد، عیب فرد را به خود او میگوید.(1)
سید کمال الدین موسوی شیرازی، این عالم عارف که از یاران حقیقی و مخلص حضرت امام بود، در عصر روز جمعه ۱۳ مرداد سال 1366ش،(2)
بر اثر سانحه تصادف به ملکوت اعلا پیوست. پیکر وی با تجلیل به قم منتقل شد و پس از تشییع و طواف در حرم حضرت معصومه علیها السلام و نماز آیتاﷲ بهاء الدینی بر پیکر او، در حرم مطهر حضرت معصومه علیها السلام مدفون گردید.
مقام معظم رهبری که آن زمان مسئولیت ریاست جمهوری را بر عهده داشتند، در پیام تسلیتی حزن انگیز فرمودند: «اناﷲ و انا الیه راجعون». با تأسف و اندوه فراوان خبر یافتیم که جناب حجت الاسلام و المسلمین عالم عارف، آقای حاج سید کمال موسوی شیرازی در سانحه اتومبیل وفات یافته و روح مصفای مطهرش به جوار ملکوت پرواز کرده است. این حادثه غمانگیز و تأسف بار، انسانی وارسته و عالمی پرهیزگار و عارفی عاشق و سالکی صادق و برادری غمگسار و معلمی دلسوز را از ما گرفت و ما را در مصیبت و اندوه فرو برد. اینجانب همدردی و تسلیت خود را به خانواده محترم و فرزندان و دوستان آن برادر عزیز تقدیم میدارم و از خدای رحیم مغفرت و علو درجات آن بنده صالح را خاشعانه مسالت میکنم. سید علی خامنهای.»(3)
1) از خود تا خدا، مرتضی آقاتهرانی، ص
2) شیخ عبدالحسین جواهرکلام، وفات وی را بر اثر واژگونی اتومبیل در اتوبان قم تهران به تاریخ عید قربان ۱۴۰۷ ق، برابر ۱۵ مرداد ۱۳۶۶ش، ثبت کرده است. تربت پاکان قم، ج۲، ص۱۳۲۲. در همین اثر تصویری از نماز آیت اﷲ بهاء الدینی و اقتدای فضلا و علمای حوزه از جمله آیتاﷲ مکارم شیرازی بر پیکر سید کمال آمده است.
3) هفته نامه فتح نوین، سال اول، شماره۲۶، صفحه ۱.
ناگفته نماند که به پاس ارج نهادن به گوشهای از زحمات این عالم ربانی، دبیرستان نمونه دولتی سید کمالالدین موسوی در سال 1369 واقع در شهرستان کرمان، ناحیه 2، خیابان شهید علی ضیاء به نام ایشان بنا شد.
مرحوم سید کمال الدین شیرازی، که مقر اصلی تبلیغی خود را استان کرمان قرار داده بود؛ در کرمان به دامادی یکی از علمای کرمان، به نام شیخ محمدحسین رخشاد معروف به آقا نجفی درآمد. سید کمال دارای ۶ فرزند (دو پسر و ۴ دختر) بود که نامهای عبارتند از:
حجت الاسلام سید علی موسوی شیرازی؛
سید محمدحسین موسوی شیرازی؛
همسر شیخ باقر دریاب اصفهانی؛
همسر سید فرید موسوی مراغهای؛
همسر شیخ مرتضی نجفی زنجانی؛
همسر محمدحسین نمازیان، (ساکن کرمان).(1)
1) تربت پاکان قم، ج۲، ص۱۳۲۱ و ۱۳۲۳.
نهج البلاغه.
اختران فضیلت، ناصرالدین انصاری قمی، ج۱، قم، دلیل ما، ۱۳۸۸ش.
اختران قم، ناصرالدین انصاری قمی، ج۱، قم، دلیل ما، ۱۳۸۹ش.
از خود تا خدا، مرتضی آقاتهرانی، تهران، کتاب یوسف، ۱۳۹۰ش.
تربت پاکان قم، عبدالحسین جواهر کلام، قم، انصاریان، ۱۳۸۲ش.
خاطرات سید منیرالدین شیرازی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۳ش.
خرمن معرفت، سید عباس موسوی مطلق، قم، هنارس، ۱۳۸۹ش.
صحیفه امام، ج 19، مرکز تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، ۱۳۷۸ش.
کریمانه (دیدارهای خانواده شهیدان کرمانی با رهبر معظم انقلاب)، تهران، صهبا، ۱۳۸۴ش.
ناگفتههای عارفان، محمدجواد نورمحمدی، ج۱، قم، مهر خوبان، ۱۳۷۹ش.
نهضت روحانیون ایران، علی دوانی، ج۸، تهران، بنیاد فرهنگی امام رضا علیه السلام، بی تا. تاریخ مقدمه: ۱۳۵۸ش.
هفته نامه فتح نوین، سال اول، شماره۲۶، کرمان، اردیبهشت ۱۳۸۴ش.
پایگاه اینترنتی دانشوران.
پایگاه اینترنتی دفتر مقام معظم رهبری.
پایگاه اینترنتی مرکز بررسیهای اسلامی.
پدر: غیاثعلی
ولادت: 1302 ش.
وفات: 1396 ش.
مدفن: قم، حرم مطهر.
تألیف: وهب محبی
احمد صابری همدانی، در سال 1302ش، در روستای بیوک آباد، از توابع همدان و در میان خانوادهای متدین و دوستدار خاندان پاک پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دیده به جهان گشود. نام پدرش، «غیاثعلی» بود و روستای او همواره زیستگاه علمای بزرگ بوده؛ چنانکه یکی از اجداد مادری ایشان، حاج محمد شفیع بیوک آبادی، رسالهای در عرفان نوشته است.
او در خانوادهای دیده به جهان گشود که مذهبی بودند؛ اما فردی معمّم در خانواده آنها نبود و حتی در نزدیکانشان فردی روحانی دیده نمیشد. برادران وی نیز به کشاورزی و دامداری مشغول بودند؛ اما احمد صابری دلبسته حوزه شد. عامل اصلی این دلبستگی، وقایعی بود که بدان اشاره میشود.
در خردسالی به بیماری شدیدی مبتلا میشود؛ مادر وی نذر میکند که اگر کودکش شفا یافت، او را برای تحصیل علوم دینی به حوزه علمیه بفرستد. خود نیز در خواب میبیند
که عمامهای از آسمان آوردند و بر سر وی گذاشتند و شمشیری بر کمر او بستند و گفتند: لشکر یزید بن معاویه در مقابل توست؛ برو و با آنها جنگ کن! این عوامل کافی بود تا ایشان، در طریق روحانیت گام بگذارد.(1)
احمد صابری همدانی، تحصیلات خود را از مکتب خانه آغاز کرد و سپس به دبستان رفت. دوره دبیرستان را نیز تا کلاس چهارم گذراند و کتبابهای گلستان، کلیله و دمنه و... را به خوبی فرا گرفت.
در سال 1319ش، به حوزه علمیه همدان عزیمت کرد و آنجا در مدرسه آخوند سکونت داشت. سالهای نخست سکونتش در شهر، با ورود ارتش متفقین به همدان و خروج رضاخان از ایران و قحطی و ناامنی حاصل از آن همراه بود و همین حادثه باعث شد چند بار به دلیل سختی معیشت به فکر ترک تحصیل بیفتد؛ اما با استعانت از خداوند متعال و استقامت در درس و بحث، تحصیلات خویش را ادامه داد. او دروس دوره مقدمات و بخشی از دروس سطح را در همدان به پایان برد.(2)
در آنجا دو استاد بر وی اثر بسیاری میگذارند: یکی از استادان او را تهجّد و ذکر و توسل میآموزد و دیگری فعالیت در امور اجتماعی را به او درس میدهد. این دو طریقِ تربیتی، شیخ احمد را بر سر دو راهی قرار میدهد که کدامین راه را برگزیند. وی پیش از ورود به حوزه علمیه قم، با خود به تأمل میپردازد: نشستم با خود فکر کردم که حال من باید کدام یک از این دو رویّه را دنبال کنم؟ آیا اگر من یک عالِم درونگرا و منزوی بشوم و فقط گلیم خود را از آب بیرون بکشم، حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف بیشتر از من راضی است؛ یا نه؛ باید به جامعه و اجتماع نیز توجه داشته باشم؟ دیدم که گردن کجکردن و اظهار تقدس نمودن و از زیر بار مسئولیت شانهخالیکردن، کار درستی نیست.(3)
سپس به علت کثرت تعطیلی حوزه علمیه همدان و کمبود استاد، به حوزه علمیه مشهد رفت. در مشهد، نزد مرحوم حاج شیخ کاظم دامغانی رفت و نامه استاد خود، حاج میرزا محمدعلی دامغانی را به او نشان داد. در آن نامه درخواست شده بود که وی در مدرسه مرحوم دامغانی به تحصیل ادامه بدهد. حاج شیخ کاظم دامغانی نیز وی را مورد احترام قرار داد و به او سفارش کرد به حوزه علمیه قم برود؛ زیرا آن حوزه برای ترقی او مناسبتر بود. او نیز مدتی در مشهد ماند تا اینکه مقدمات سفر او به قم فراهم شد.
او در سال 1325ش، به حوزه علمیه قم وارد شد و از محضر استادان آن دیار عالم خیز در رشتههای فقه، اصول، فلسفه، تفسیر، عرفان و... بهرههای بسیار برد. او در سالهای تحصیل خود، بسیاری از خطبههای نهجالبلاغه را حفظ کرده بود. همچنین به ادبیات علاقه ویژهای داشت و بسیاری از اشعار فارسی و عربی را از بر کرده بود.
وی اگر چه حرمت آیتاﷲ بروجردی را پاس مینهاد؛ در نقدی به ایشان گفته بود که زمانی برای درمان آیتاﷲ بروجردی، از فرانسه پزشکی را آورده بودند. و این، در مقطعی بود که با اشغال الجزایر توسط فرانسویها و کشتار مسلمانان مظلوم این کشور همراه شد.
آیتاﷲ بروجردی نیز از این وقایع مطّلع بود؛ اما با ورود پزشکی فرانسوی برای معالجه، موافقت کرده بود. این مسئله مورد اعتراض صابری همدانی قرار میگیرد.
در میان مراجع، وی با آیتاﷲ گلپایگانی قرابت بیشتری مییابد. مرحوم گلپایگانی بارها و بارها وی را بهعنوان نماینده خود معرفی میکند. شیخ احمد، درس آیتاﷲ گلپایگانی را نیز تقریر میکرد. یکی از این تقریرات کتاب «الهدایة الی من له الولایة» است که در آن به بحث ولایت فقیه پرداخته است. صابری همدانی در این اثر ادعا کرده که مرحوم گلپایگانی به ولایت مطلقه فقیه معتقد بوده است.
احمد صابری همدانی، در سالهای تحصیل به محضر استادان بسیاری شرفیاب شد. او
دروس مقدمات و سطح خود را در حوزه علمیه همدان در محضر استادان زیر به پایان برد:
حاج سید مصطفی هاشمی؛
حاج میرزا محمدعلی دامغانی؛
حاج شیخ محمد حسین بهاری؛
حاج میرزا ابوالقاسم ربانی شاهنجرانی؛
حاج میرزا اسداﷲ حجت؛
حاج شیخ علی انصاری.
در مشهد به درس مرحوم حاج شیخ هاشم قزوینی رفت.
سپس در قم در درس بزرگان و آیات حاضر شد و از آن بهرههای بسیار برد؛ از جمله در درس آیات عظام:
حاج آقای سلطانی طباطبایی؛
سید حسین بروجردی؛
امام خمینی؛
حاج سید محمد حجت کوهکمری؛
سید محمدرضا گلپایگانی؛
سید محمد محقق داماد؛
حاج سید احمد خوانساری؛
سید حسین قاضی طباطبایی، (کلام)؛
سید محمدحسین طباطبایی، (علوم عقلی).
او همچنین در سالهای تحصیل خود، در دروس اخلاق امام خمینی، حاج آقا حسین قمی، حاج آقارضا بهاءالدینی، علامه طباطبایی و آیتاﷲ گلپایگانی شرکت میکرد تا همواره علم خود را با عمل همراه سازد. همنشینی با شهید آیتاﷲ مدنی نیز بر شکلگیری
شخصیت او بسیار مؤثر بود.
شیخ احمد صابری همدانی، در سالهای تحصیل خود، با استادان و فضلای بسیاری رابطه دوستی داشت و دروسی را که آموخته بود، با آنها مباحثه میکرد که از میان آنها از مرحوم آیتاﷲ علی احمدی میانجی میتوان یاد کرد.
همسر ایشان صبیه آیتاﷲ فاضل همدانی میباشد. ابوالزوجه وی از دوستان صمیمی آیتاﷲ آقا سید حسین قاضی طباطبایی بود که به این واسطه با این استاد بزرگوار آشنا شد. همچنین آشنایی آقای صابری همدانی با آیتاﷲ حاج شیخ جعفر سبحانی در درس سید حسین قاضی طباطبایی بود.(1)
شیخ احمد صابری همدانی در خصوص آشنایی خود با امام میگوید:
در سال 1325ش، وقتی به قم آمدم، جهت استفاده علمی از شخصیتها پرسش کردم. یکی از بزرگان و استادان حوزه، حاج آقا روحاﷲ خمینی را معرفی کردند و گفتند: ایشان عصرها در مدرسه فیضیه، زیر کتابخانه درس اخلاق میگوید. با اشتیاق و علاقه، روز پنجشنبه، موقع عصر در درس اخلاق و یا عرفان ایشان برای اولین بار شرکت کردم که البته آن موقع طلبهای جوان؛ ولی برای اخذ مطالب مستعد بودم.
آن زمان ایشان از مدرسین شاخص حوزه بودند. وقتی که رفتیم، دیدیم ایشان شاگردان زیادی هم دارند. اولین باری بود که آنجا خدمتشان رسیدیم و دیدیم انصافاً با بیانی خوب درس میدهد و اخلاق و تفسیر میگوید. از همان اول، درسشان به دل ما چسبید و فهمیدیم که ایشان مدرس خوبی است. وقتی آمدند بیرون، من با ایشان صحبتی کردم که خیلی بر من اثر کرد. صحبتمان بحث علمی بود.
مطلبی که امام آن روز فرمودند، به قدری برای من جالب توجه بود که هنوز در
1) شیدای گمنامی، ص 215.
مغز و دلم بعد از چهل و چند سال تازه است. مطلب این بود: «بیده ملکوت کل شیءٍ» ما خیال میکنیم چیزی هستیم؛ ولی هیچ نیستیم، هر چه هست، از خدا است. بعد اشاره فرمودند به دیوار شرقی مدرسه فیضیه که هنگام غروب، روشنایی آفتاب بر دیوار تابش داشت؛ فرمودند: شما میگویید دیوار روشن است و نور دارد؛ اما خورشید را نمیبینید که همه این نور از اوست، نه از دیوار. تمام هستی، وجود و نیرو و قدرت همه و همه از خدای بزرگ جهان است که ما آن را نمیبینیم. این مطلب هنوز برای من جالب توجه است.
پس از مدتی در درس خیارات ایشان شرکت کردم که در صحن بزرگ، در یکی از مقبرههای بزرگ دست راست از در بزرگ غربی، تدریس میفرمود. شاگردان حدود 25 نفر بودند و من درس ایشان را مینوشتم. روزی مطلبی را بیان فرمودند و من گفتم: چند روز قبل این مطلب را طور دیگری فرمودید. گفتند: بنویس «رجع علیه السلام» رفقا خندیدند. مدتی این درس طول کشید؛ ولی به علتی تعطیل شد.
پس از آن در درس اصول ایشان حاضر شدم که در مسجد محمدیه - نزدیک سه راه موزه بود (که امروز بخشی از شبستان امام خمینی شده است) - تدریس میفرمودند.(1)حاصل این بحث به صورت کتابی مستقل منتشر گردید.
شیخ احمد صابری همدانی درباره ارتباط خود با امام میگوید:
ارتباط من با حضرت امام روز به روز عمیقتر میشد؛ به طوری که ایشان به حجره و منزل من تشریف میآوردند و از آنجا که در ایّام اقامت ایشان در پاریس، مدّتی را خدمت آن بزرگوار بود؛ پس از بازگشت از پاریس، به منزل اینجانب آمدند. در سال 1373ق، به درس خارج آیتاﷲ گلپایگانی رفتم.
1) صحیفه دل، ج 2، صص 103 و 104.
مباحث ولایت فقیه را آن موقع نوشتم و بعد از تبعید حضرت امام یعنی در سال 1383ق، آن را به عربی چاپ کردم.
در ایّام تعطیلات، مسافرتهایی به شیراز، آباده، رفسنجان، کرمان و... داشتم. این مسافرتها فرصت خوبی برای معرفی حضرت امام بود.
پس از تبعید حضرت امام به ترکیه، از طرف آیتاﷲ گلپایگانی به استانبول رفتم و تا سال 1351ش، آنجا بودم. همچنین خبر داشتم که امام در «بورسا»، و در منزلی که پلاک آن 13 است، تشریف دارند؛ ولی به دلیل حضور فعّال ساواک در صحنه، جرأت گفتن نشانی ایشان را به دیگران نداشتم.
در این ایّام، نامهای از طرف آیتاﷲ دکتر بهشتی به من رسید، مبنی بر این که با آقا تماس بگیرید و خبر آن را به ما هم بدهید! مجموع این مکاتبات به 10 شماره رسید.
در این اوضاع و احوال به ذهنم رسید که با اسم مستعار و به نشانی یک مغازه، نامهای به حضرت امام بنویسم و در آن قید کنم که شاگرد سابق شما مایل است خدمت حضرتعالی برسد؛ اما از حضور پلیس احتیاط میکند. خواهشمند است، جواب را به فلان نشانی و به نام شیخ عبداﷲ ارسال فرمایید!
بعد از مدّتی، نامه ای از طرف حاج آقا مصطفی به همان نشانی و به همان نام ارسال شده بود. ایشان در این نامه برای دیدار اظهار تمایل کرده، و نوشته بود نامه را خدمت والد رساندم؛ خوشحال شدند؛ دعا کردند و فرمودند: از طرف ما مانعی نیست؛ ولی ممکن است مانع برنامههای ایشان شویم. خلاصه فهمیدم که حضرت امام مایلند من همانجا کار کنم. ضمناً در حاشیه نامه، حاج آقا مصطفی اقلام و اجناسی را برای خانواده درخواست کرده بود که این درخواست هم ضمن یک مکاتبه با دوستانمان در ایران، برآورده شد.
در همان ایّام، یک روز خبردار شدم که سه نفر برای دیدن این جانب به مسجد رفتهاند و چون من در مسجد نبودم، آدرس هتل محل اقامت را داده بودند. از قراین فهمیدم که حضرت امام بودهاند. همراه آن دو، سه نفر عالمی که
از ایران برای ملاقات با آن بزرگوار آمده بودند؛ به محل اقامت ایشان رفتیم؛ متوجّه شدیم که پلیس (به دلیل تمام شدن وقت) حضرت امام را به نجف تبعید کرده است؛ ولی همراهان آن بزرگوار هنوز همانجا بودند. خدمت آقایان، رفتیم یکی از آنان، آیتاﷲ جلیلی از علمای کرمانشاه بود؛ نشانی حضرت امام را از ایشان گرفتم و نامهای خدمت آقا نوشتم و حاج آقا مصطفی جوابش را نوشت. در همان روزها شخصی از ایران به منظور ملاقات با امام آمده بود؛ ولی ایشان پیغام داده بودند که دیگر با ایشان تماس نگیرم؛ خیلی از این جهت ناراحت شدم. علّت این پیغام هم آن بود که پلیس از ارتباط من با حضرت امام باخبر شده بود. پس از گذشت یک هفته، شنیدم که حضرت امام به عراق منتقل شدهاند.
نامهای به حضرت امام نوشتم؛ پس از چندی جواب آمد (متأسفانه آن نامه فعلاً موجود نیست) در جواب نامه نوشته بودند که مردم «ترک» به ما خیلی احترام کردند. همچنین به محض ورود ما به عراق، «عارف» کسی را فرستاد که هر امری داشته باشید ما انجام خواهیم داد. روزنامهها و مجلّهها هم در خصوص حضرت امام و حاج آقا مصطفی مطالبی نوشتند که یک نسخه از آن مجلّه نزد من موجود است. در آن مجلّه خانمی(1)که مأمور پرستاری و پذیرایی و آشپزی بیت امام بود، از تقیّد آن بزرگوار به نماز و قرآن و محبّت به بچهها مطالبی نوشته بود. البته حاج آقا مصطفی هم در آنجا تبعید بود.(2)
آقای صابری همدانی درباره نحوه آشنایی خود با مقام معظم رهبری چنین میگوید:
بنده با ایشان در گرگان منبر میرفتم. در ماه صفر یکی از سالها، جوانها آقای خامنهای را به گرگان دعوت کرده بودند؛ چون ایشان قبل از آن در مشهد
برای جوانان منبر میرفت. منبر من تا آخر ماه صفر طول کشید؛ ولی ساواک مانع منبر رفتن آقای خامنهای شد؛ برای اینکه منبر ایشان انقلابی بود و جوانها را دور خودش جمع کرده بود. همان موقع با آقای خامنهای صحبت داشتیم و ایشان از من خیلی تمجید کرد و گفت: من شما را مجتهد میدانم.
من هم منبر ایشان را خیلی خوب تشخیص دادم. منبر من تا آخر ماه صفر طول کشید و شب آخر، حادثه فیضیه را گفتم و از منبر آمدم پایین و دیگر گرگان نماندم. در آن زمان آقای خامنهای را انسان با فکر و با حرارتی دیدم.
آیتاﷲ صابری همدانی در طول عمر خود، خدمات بسیاری در عرصه علم و فرهنگ به انجام رساند. او از نخستین سالهای تحصیل خود، به امر تدریس اشتغال داشت و در حوزه علمیه همدان و قم، شاگردان بسیاری تربیت کرد. او کتاب های دوره مقدمات و سطح را تدریس میکرد.
ایشان در ایام تبلیغ، به مناطق گوناگون کشور سفر میکرد و ضمن ارشاد گروههای گوناگون مردم، در بسیاری از مناطق مسجد یا حسینیه بنا کرد. همچنین برای تبلیغ، به کشورهای استرالیا، آذربایجان، ترکیه، انگلستان، اسپانیا، ایتالیا، یونان، آلمان، هلند، ژاپن، چین، پاکستان، هندوستان و روسیه سفر کرده و در مجامع گوناگون به سخنرانی پرداخته است.
در سال 1343ش، به دنبال تقاضای جمعی از ایرانیان مقیم استانبول، مبنی بر اعزام روحانی از ایران، ایشان از طرف آیتاﷲ گلپایگانی به ترکیه اعزام شد و به اقامه نمازهای جمعه و جماعت در مسجد شیعیان استانبول همت گماشت و با کمک به ساختن مسجد در شهرهای دیگر و نیز با تألیف و تبلیغ و تشکیل جلسات مختلف، به سامانبخشی امور شیعیان میپرداخت.(1)
وی برای تبلیغ، به ۳۷ کشور دنیا سفر کرد که طولانیترین آنها سفر به ترکیه بود. او
1) تاریخ مفصل همدان، ج 1، ص 6.
در خصوص فعالیتهای خود در ترکیه چنین میگوید:
زمانی که آیتاﷲ شریعتمداری چشم از جهان فرو بست، من در ترکیه بودم. ظاهراً شب جمعه بود که این خبر به من رسید؛ ولی در خطبههای نماز جمعه که در استانبول اقامه میکردم، چیزی در این مورد ابراز نکردم. بعد از نماز شخصی پیش من آمد و گفت: چرا شما درباره فوت آقای شریعتمداری حرفی نزدید؟ که اظهار بیاطلاعی کردم. چند روز بعد شنیدم که گروههای خاصی از طرفداران ایشان میخواهند در یکی از مساجد بزرگ استانبول مجلس ختمی برای ایشان برگزار کنند که ضمن تماس با سر کنسول سفارت ایران در استانبول گفتم که این مجلس نباید برپا شود؛ چون احتمال دارد که اینها بعد از پایانگرفتن مجلس، تظاهراتی راه بیندازند و با طرح شعارها و مطالبی به امام و انقلاب توهین و جسارت کنند.[9]
در سال 1351ش، پس از هشت سال اقامت در ترکیه، به دلیل مخالفت دولت ایران، از فعالیتهای تبلیغی در مسجد شیعیان ممنوع شد. ناچار به ایران بازگشت و تا سال 1357ش، چند بار از سوی آیتاﷲ گلپایگانی، برای رسیدگی به امور حوزههای علمیه و دیدار با علمای دینی سوریه، هند و پاکستان به آن کشورها مسافرت کرد.
در سال 1357ش، از طرف آن مرجع بزرگ، جهت نظارت بر امور جاری «مجمع جهانی اسلام» به لندن سفر کرد. پس از ورود امام به فرانسه، آقای صابری که در ایام تبعید امام به ترکیه از طریق مکاتبه با ایشان ارتباط داشت؛ به دستور آیتاﷲ گلپایگانی به پاریس رفت و در روزهای اقامت امام در نوفل لوشاتو با ایشان دیدار کرد و ضمن ابلاغ سلام آن بزرگوار، سلامتی امام را به آیتاﷲ گلپایگانی گزارش داد. در بازگشت به انگلستان، از سوی مسلمانان مقیم لندن، تلگرافی مبنی بر رعایت حال امام برای رئیس جمهور فرانسه فرستاد و مدتی بعد به ایران بازگشت.(1)
در سال 1358ش، به استرالیا رفت و با سخنرانی در دانشگاه بزرگ سیدنی به بیان
1) تاریخ مفصل همدان، ج 1، ص 6.
اندیشههای امام و انقلاب پرداخت و در بازگشت، پس از اقامت کوتاهی در کشورهای چین و ژاپن و آشنایی با وضع مسلمانان آن دیار، به ایران بازگشت و به فعالیتهای حوزوی مشغول شد.(1)
در سال 1362ش، بار دوم به ترکیه اعزام شد. دوره دوم اقامت ایشان در این کشور شش سال طول کشید و نویسنده این سطور(2)
که در فاصله سالهای 1367-1368ش، در استانبول اقامت داشت. ایشان با برگزاری نمازهای جمعه و جماعت، باعث حضور مسلمانان شیعه و سنی و ترک و فارس در این مراسم بود؛ تا آن که در سال 1368ش، پس از نماز جمعهای که در خطبههای آن -به بهانه اعدام شانزده مسلمان کویتی در عربستان- به جنایات عمال حکومت سعودی اعتراض و سوابق مبارزات ترکان عثمانی اشاره شده بود، با دسیسه مقامات سعودی توسط پلیس ترکیه بازداشت و سرانجام از آن کشور اخراج شد و در مرز از طرف علمای آذربایجان و مقامات محلی مورد استقبال قرار گرفت.(3)
آیتاﷲ صابری همدانی، مدتی پس از بازگشت به ایران، برای دیدار با مسلمانان اروپا از سوی دفتر رهبری انقلاب اسلامی به کشورهای آلمان، اسپانیا، ایتالیا، بلژیک و هلند سفر کرد و یک سال بعد نیز به نمایندگی مردم استان همدان در مجلس خبرگان دوم انتخاب شد. وی همچنین به نمایندگی از مقام معظم رهبری، سالی چند ماه در جمهوری تازه استقلال یافته آذربایجان در باکو به سر میبرد. همچنین در دوره سوم مجلس خبرگان، نماینده مردم همدان بود.(4)
آیتاﷲ صابری همدانی، به سبب سفرهای مکرر به دیگر نقاط جهان، به این باور رسیده بود که ابعاد عقلانی دین میباید بیشتر تبیین شود. وی بارها گفته بود در کشورهای مختلفی که بودم، پس از روضهخوانیها مردم پیش من میآمدند و از بسیاری امور از من پرسش میکردند. من هم به روضهخوانها مکرر تأکید میکردم که در سخنانشان دقت کنند و امور عقلانی را مطرح کنند.[15]
آیتاﷲ صابری همدانی تألیفات گوناگونی به زبانهای فارسی، عربی، ترکی و آذری منتشر کرده که برخی از آنها به شرح زیر است:
محمد و زمامداران؛
از فیضیه 42 تا فیضیه 57؛
زندگینامه مدرس مازندرانی و جمعی از علمای طبرستان و حادثه بابیها در بابل؛
الطریق المسلوک فی حکم اللباس المشکوک، (تقریر درس آیتاﷲ العظمی بروجردی)؛
ادب الحسین علیه السلام و حماسته، (با موضوع واقعه کربلا)؛
کتاب الحج در سه جلد، (تقریر درس مرحوم آیتاﷲ گلپایگانی به عربی)؛
المهدی علی لسان الحسین علیه السلام؛
شخصیت امام صادق علیه السلام در اسلام و مذهب او؛
راه اهل بیت در اسلام؛
روز شهیدان؛
امامت و خلافت در اسلام؛
التوحید علی لسان الحسین علیه السلام؛
مسیحیت کنونی؛
سلاحی که هرگز نمیپوسد؛
مسند الامام امیرالمؤمنین علیه السلامفیما ینتهی الی الامام؛
مسندالامام الحسین بن علی علیه السلام؛
نخبةالاشارات فی احکام الخیارات، (تقریر درس مرحوم آیتاﷲ گلپایگانی به عربی)؛
کتاب الصلوة، (تقریر درس مرحوم آیتاﷲ بروجردی به عربی)؛
رسالة فی المفاهیم، (تقریر درس مرحوم آیتاﷲ بروجردی به عربی)؛
نصایح الا´باء للابناء؛
طوبی الاخبار؛
جواهرالاخبار؛
قاعده لاضرر، (تقریر درس مرحوم سید محمد محقق داماد به عربی)؛
الهدایة الی من له الولایة؛
احب الاعمال؛
زندگی بلال حبشی؛
رسالهای در مفاهیم و نهی در عبادات؛
رسالهای در فرق بین حکم و حق، (تقریر درس امام خمینی)؛
تاریخ مفصل همدان در سه جلد؛
زندگینامه قاضی عبدالجبار اسدآبادی همدانی؛
شخصیت امام صادق علیه السلام؛
ترجمه کتاب السبعین فی فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام، (نویسنده: میر سید علی کبیر همدانی)؛
رسالهای درباره امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف؛
سازندگیهای اخلاقی امام حسین علیه السلام؛
رهبر و رهبری در اسلام؛
بلبلان آذری، (منتخب از اشعار فضولی و شاه اسماعیل خطایی و شهریار در باکو).
بسیاری از این تألیفات به زبانهای لاتین و روسی ترجمه شده است. برای آشنایی با آثار ایشان، به بررسی دو کتاب از تألیفات وی اشاره میشود.
کتاب «محمد و زمامداران» که در بردارنده نامههای سیاسی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به زمامداران
و سلاطین زمان خودش میباشد. صابری همدانی، زمانی که به مکّه مشرف شده بود، در کنار مقام ابراهیم علیه السلام از خداوند میخواهد که توفیق نوشتن مطالب و کتابهایی را به وی بدهد که پیش از این کسی ننوشته باشد. در مدینه منوّره به فکرش خطور میکند که کتابی درباره نامههای حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به پادشاهان بنویسد. پس از نگارش، این کتاب مورد توجه و استقبال قرار گرفت. مرحوم آیتاﷲ بروجردی و مرحوم آیتاﷲ گلپایگانی وی را بهخاطر نگارش این کتاب تشویق کردند. مرحوم دکتر محمد قریب زمانی که دستنوشتههای کتاب را قبل از چاپ دیده بود، ضمن تمجید و تشویق، خواسته بود که هر چه زودتر این کتاب منتشر شود. مرحوم محیط طباطبایی نیز چندین بار در رادیو از این کتاب به عنوان اثری از حوزه علمیه قم، تمجید و قدردانی کرده بود. مرحوم محقق داماد، زمانی که این کتاب منتشر میشود، هر زمان که صابری همدانی در درس، اشکال میکرده، برای بیاهمیت جلوه دادن آن اشکال میفرموده: «شما که مورّخ هستید»، اما زمانی که صابری همدانی تقریرات درس مرحوم گلپایگانی را مینویسد، نسخهای را به مرحوم محقق داماد تقدیم میکند و میگوید: «این کتاب را نوشتم و خدمت شما آوردم تا فقیهبودن بنده را نیز تأیید بفرمایید».(1)
یک روز پس از واقعه فیضیه، آقای صابری همدانی به آن محل رفت و آنچه را خودش به عیناً ملاحظه کرد، مکتوب نمود. درهای شکسته حجرهها و آثارِ خونِ پخششده بر در و دیوار و عمامههای افتاده بر روی زمین، همگی مورد توجه وی قرار گرفت و به شرح آن پرداخت و کتاب «از فیضیه ۴۲ تا فیضیه ۵۷» را منتشر کرد. این کتاب از جمله کتابهایی است که در نهضت اسلامی نقش به سزایی داشته و پس از پیروزی انقلاب، تجدید چاپ شده است. وی در این کتاب، وقایع پانزده خرداد 1342 و بسیاری دیگر از وقایع را با قلمی حماسی نگاشته؛ به گونهای که هر خوانندهای با خواندن آن احساس شور و شعف بسیار میکند.
1) خاطرات آیتاﷲ احمد صابری همدانی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۱۱۹.
سید مهدی گلپایگانی (فرزند آیتاﷲ گلپایگانی) زمانی گفته بود که پدر و مادرم با خواندن این کتاب، متأثر شده و گریه کرده بودند. بعد از پیروزی انقلاب نیز دستنوشتههای این کتاب توسط مرحوم شهابالدین اشراقی به امام خمینی داده شد که مرحوم امام دستور میدهند این کتاب دوباره چاپ شود.(1)
ایشان زمانی که در ترکیه بود، کتابی در خصوص امام صادق علیه السلام به زبان ترکی نگاشت. انگیزه وی برای نوشتن این کتاب، درخواست وزارت کشور ترکیه بود تا عقاید شیعه مورد تبیین قرار گیرد.
او همچنین مقالات فراوانی به زبانهای گوناگون و در زمینههای مختلف نگاشته که برخی در مجله «حکومت اسلامی» به چاپ رسیده است. وی تقریرات زیادی از استادانش نوشته که به چاپ رسیده است.
وی همچنین اشعاری به عربی و فارسی سروده که به عنوان نمونه، بخشی از اشعاری که درباره حضرت صدیقه طاهره علیها السلام است، در این جا آورده میشود:
هل تضرم النار علی باب الهدی و رائه بنت النبیّ المصطفی
ام تکسر الضلع من البتول بضعة خیر الناس الرسول
نادت علیا عینها باکیة من شدة الضرب الیه شاکیه
از فعالیتهای دیگر او در این عرصه، تأسیس مدرسه جعفریه در قم را میتوان برشمرد.
آیتاﷲ صابری همدانی، همواره در صحنههای گوناگون مبارزه با رژیم شاه حضور فعال داشته است. او که در جوانی با شخصیت نواب صفوی و واحدی آشنا شده بود، همواره میکوشید روحیه آن مبارزان را در خود بپروراند و حماسه دینی و مذهبی را با علم همراه سازد.
1) مجله فرهنگ کوثر، دی ۱۳۷۸، ش ۳۴.
آیتاﷲ صابری همدانی، در سالهای مبارزه علیه رژیم شاه، همواره از خط امام خمینی دفاع میکرد و در راه تحقق نظام اسلامی از هیچ گونه تلاشی دریغ نورزید.
او پس از انقلاب نیز خدمات شایانی را به انجام رسانده که برخی از آنها به قرار زیر است:
مسئولیت رسیدگی به وضع طلاب غیر ایرانی؛
عضویت در شورای مدیریت حوزه علمیه قم؛
نمایندگی مجلس خبرگان رهبری، در دورههای دوم و سوم از استان همدان؛
عضویت در جامعه مدرسین حوزه علمیه قم؛
نماینده امام در استانبول؛
نماینده مقام معظم رهبری در باکو؛
تأسیس دفتر سرپرستی طلاب غیر ایرانی در حوزه علمیه قم، اولین بار.
شیخ احمد صابری همدانی در مصاحبه خود با مجله فرهنگ کوثر میگوید:
در تبلیغات سعی کنیم از بیان مطالب سست و ضعیف خودداری کنیم؛ حتی در عزاداریها. ایشان میگوید: خودم در ترکیه که بودم، گاه شاهد بودم افرادی که برای تبلیغ میآمدند، مطالبی میگفتند که مورد اعتراض شنوندگان قرار میگرفت. برای آنان ایجاد پرسش میکرد و از من توضیح میخواستند؛ بخصوص در روضهها طوری نباشد که از اهل بیت علیهم السلام چهرهای خوار و ذلیل و ضعیف ارائه کنیم. این کار بین شیعیان و غیر شیعیان اثر منفی دارد. نسبت به افرادی که اعزام میشوند، واقعا دقت شود که آنان بر اساس صلاحیتها گزینش شوند، نه بر اساس روابط. مراکز اعزام مبلغ از تجربههای دیگران استفاده کنند و اطلاعات درستی از منطقه در اختیار مبلغ قرار دهند.
نکته دیگر سرمایهگذاری در امر تبلیغ در خارج از کشور است که متأسفانه در این قسمت ما خیلی ضعیف عمل میکنیم؛ مثلا زمانی که به ترکیه رفته بودم، علاوه بر سختیها و گرفتاریهایی که داشتم؛ از نظر ابزار تبلیغ خیلی در تنگنا بودم. نه کتابی داشتم، نه مجلهای و نه... به زحمت چیزی را میشد فراهم کرد و در اختیار افراد قرار داد. خودم با همان نبود امکانات، چند کتاب به زبان ترکی نوشتم که خیلی مورد استقبال واقع شد. این، در حالی بود که صاحبخانه ما روزی پیش من آمد و گفت: آقا! مستاجری که برای خانه آمده، مسیحی است و آن قدر کتاب آورده که میترسم سقف خانهام فرود آید. بدین جهت، به پلیس شکایت کردهام. این مبلغ مسیحی 45هزار جلد کتاب با خود آورده بود!
او چک سفید امضا هم داشت و هر چه امکانات میخواست، میگرفت. حالا شما مقایسه کنید با تبلیغات ما که من گاه برای سه هزار تومان میماندم. این از نظر امکانات. از نظر روش کار هم ما ضعیف عمل میکنیم؛ برای مثال در ترکیه که بودم، ظهر در منزل استراحت میکردم که ناگاه در خانه را زدند. رفتم، دیدم خانمی است یک سبد پر از کتاب دارد و از من میخواهد بخرم.
کتابها به زبانهای مختلف بود. کتابی عربی داشت، خریدم. دیدم تبلیغات مسیحیت است و در آن از خواننده میخواهد اگر مشکل مادی دارد با آنان مکاتبه کند.
بنابراین، اگر بخواهیم در معرفی اسلام و اهل بیت علیهم السلام که امروز مشتاق زیاد دارد. موفق باشیم؛ باید افراد باسواد اعزام کنیم، و ضمن عرضه مطالب خوب، و از نظر مادی خوب پشتیبانی کنیم.(1)
آقای صابری همدانی از دوستداران امام خمینی بود و خاطرات زیادی با ایشان داشت. وی در خاطرهای از درس امام خمینی میگوید:
1) مجله فرهنگ کوثر، دی ۱۳۷۸، ش ۳۴.
ما در بحث اصول به درس مرحوم محقق داماد میرفتیم که شنیدیم مرحوم امام در درس اصول به طلب و اراده رسیدهاند. این بحث بسیار مهم بود و با مسائل فلسفه و کلام ارتباط داشت و بسیاری از بزرگان، چون مرحوم آخوند فرمودهاند: «قلم اینجا رسید و سر بشکست». با چند نفر از فضلای درس مرحوم داماد گفتیم: خوب است این بحث را از آقای حاج آقا روحاﷲ خمینی استفاده کنیم. بالاخره به درس طلب و اراده امام رفتیم و استفاده کردیم. بعد از چند روز، امام مطلب را به اینجا رساندند که عقوبت بر افعالِ اختیاریه است و افعال اختیاریه هم آن است که به اراده ما مسبوق است و افعال مکلفان هم از روی اراده صادر میشود. من اعتراض کردم و گفتم: شما برای ما اصطلاح را بیان فرمودید؛ ولی ما میخواهیم بدانیم اراده ما از کجا است که افعال ما به آن مسبوق میشود؟ ما کاری به اصطلاح نداریم. اشکال و اعتراض تکرار شد؛ ولی جواب قانعکننده نگرفتم. امام جملهای را به عنوان شوخی فرمودند و من هم پررویی کردم، چیزی گفتم؛ طلبهها خندیدند.
بعد از درس، آقای سبحانی و من خدمت امام آمدیم؛ آقای سبحانی به امام گفت: حاج آقا! ایشان آقای صابری است. امام فرمودند: تو میخواهی ایشان را به من معرفی کنی؟! خلاصه آن روز گذشت؛ ولی اشکال من سبب شد یک هفته بحث طول بکشد.
به هر حال، در این یک هفته، امام مسئله جبر و اختیار را بسیار دقیق و مفصل بیان فرمودند و به نظرم آخر بحث فرمودند: «قلم اینجا رسید و سر هم نشکست».
در همین درس بود که از مرحوم شاهآبادی با عنوان شیخ ما یاد کردند و از ایشان تمجید نمودند. از محیالدین عربی نیز روزی با عظمت و تجلیل اسم بردند که برای ما خیلی مهم و اعجابانگیز بود. متأسفانه بعضی از مطالب مربوط به اراده مکلفان که در نجف ایراد فرموده بودند، در رسالهها درج نشده است. از مطالبی که امام در ضمن بحث طلب و اراده در طی بیانات
عرفانی خود فرمودند، سخنی است که برای شاگردان، مخصوصاً برای من بسیار جالب توجه بود. مطلب این بود: «بعضی از نفوس برای کسب فیض از باری تعالی بدون واسطه مستعد نیستند. باید وسایط فیضی در کار باشد؛ مثلاً دیوار استعداد انعکاس نور را بدون واسطه ندارد؛ ولی به وسیله آب یا آینه، نور خورشید در آن منعکس میشود. آفتاب بر آب میتابد و از آب به دیوار منعکس میشود و پرتوی از نور خورشید در سینه دیوار پدیدار میگردد. وصول فیض باری تعالی به هر کس و هر چیز و هر انسانی گاهی بدون واسطه ممکن نیست؛ و این به دلیل نقصی است که در موجود وجود دارد؛ نه در فیض خداوند و قدرت او. در اینجا فیض خدا به وسیله وسایط غیبی الهی و مقربان درگاه او و ذوات مبارک پیامبر بزرگوار و ائمه اطهار علیهم السلام به مردم و نفوس ضعیف غیرمستعد میرسد و فیض خداوند در آنها تجلی پیدا میکند.
بعد از این بحث در درس امام، به علت مسافرت دیگر نتوانستم شرکت کنم. فقط موقعی که در مسجد سلماسی عصرها بحث اصول داشتند، مدتی حاضر شدم و تبعید امام پیش آمد. این اجمالی از استفاضه من از امام بود؛ ولی منزلشان زیاد میرفتم و در بورسای ترکیه، مکاتباتی داشتیم و همچنین در عراق که نامههای بورسا و بعضی از نامههای عراق موجود است؛ قسمت زیادی از خیاراتشان، مخصوصاً مسئله فرق بین حکم و حق را دارم.(1)
ایشان در خاطرهای دیگر، از درس اخلاق امام خمینی میگوید:
اولین بار که به محضر امام رفتم، در جلسه درس اخلاق ایشان بود که نزدیکیهای غروب در مدرسه فیضیه، زیر کتابخانه برقرار میشد. آن درس به قدری بر تهذیب و تزکیه نفس طلبهها مؤثر بود که نمیتوان بیان کرد. اولین جملاتی که آن روز از ایشان شنیدم، هنوز یادم است. امام به دیوار مدرسه
1) صحیفه دل، ج2، صص 105 و 106.
فیضیه اشاره کردند که آفتاب بر آن تابیده بود؛ و فرمودند: «ما حالا نگاه میکنیم به این دیوار؛ میبینیم روشن است؛ اما چون آفتاب را نمیبینیم، خیال میکنیم این دیوار روشن است؛ در صورتی که این روشنایی از منبع دیگری است که ما آنرا نمیبینیم. هستی در جهان همینجور است؛ ما خیال میکنیم، مثلاً خودمان هستیم، علم داریم، کمال داریم، جمال داریم، جلال داریم؛ در صورتی که همه اینها از مبدأ دیگری است، مثل همان دیواری که آدم خیال میکند خودش نورانی است؛ در صورتی که این نور از جای دیگری است.» این جملات امام به قدری در مغز و قلب من اثر داشت که دیگر بعدها درس اخلاق ایشان را ترک نکردم.(1)
شیخ احمد صابری همدانی، درباره یکی از حالات امام که ابهت و پایبندی ایشان به واقعیتها و اصول اخلاقی است، میگوید:
اول: یکی از علما هر ساله از یکی از شهرستانها به قم میآمد و وجوهات قابل توجهی میآورد و به مجتهدان و بزرگان حوزه تقدیم میکرد و چون در ظاهر مرد موجه و مروج بود، آقایان هم از ایشان دیدن میکردند و این دیدارها در حجره ما، در طبقه دوم مدرسه دارالشفاء انجام میگرفت. وقتی بر من وارد میشد، آقایان، از جمله امام از ایشان دیدن میفرمودند. یک سال امام به دیدن آن آقا تشریف نیاورد و حتی بازدیدشان هم نیامد! این باعث شد که ما علت را پی جویی کنیم. وقتی پرسیدیم، امام فرمود: درباره این آقا گفته میشود که شبها میرود نجف اشرف و از امام امیرالمؤمنین علیه السلام قبوض وجوهات را میگیرد و میآورد! ما به امام گفتیم: آقا! خود ایشان این حرف را هیچ وقت نزده است، بلکه مردم عوام این حرفها را گفتهاند. امام فرمودند: بلی؛ اما چرا در منبر این شایعه را تکذیب نکرده است!
1) سلسلۀ موی دوست، ص 138.
دوم: شاید این موضوع را فقط خدا میداند و امام و من که شاهد قضیه بودیم. البته موضوع قابل درج نیست؛ اما گویای اخلاق پسندیده و بزرگوارانه امام است. امام مدرسه فیضیه میآمدند؛ موقعی که حاج سید احمد زنجانی نماز نمیآمد، امام نماز جماعت میخواندند و طلاب و فضلا هم به امام اقتدا میکردند. گاهی مدتهای متوالی امام در فیضیه نماز جماعت اقامه میفرمودند و من هم که در دارالشفاء حجره داشتم، نماز جماعت میرفتم. یک روز تابستان که هوا بسیار گرم بود، امام نماز را خواند و من زودتر پا شدم. مدرسه فیضیه حوض بزرگ گودی داشت که برای وضو گرفتن بایستی خم شد و آب از حوض برداشت. یک مرد روستایی داشت وضو میگرفت؛ لذا برای برداشتن آب خم شده بود. شلوار این مرد از پشت پاره بود و نمیدانست. در این هنگام، امام پا شدند، آمدند پشت سر آن مرد، رو به قبله ایستادند؛ به طوری که مانع دیدن مردم شدند. اینقدر ایستادند تا مرد وضویش را تمام کرد. امام حرکت کردند و رفتند. معلوم شد امام هم از موضوع مطلع شده و برای حفظ آبروی آن مرد و ممانعت از مشاهده مردم آنجا توقف کرده اند!(1)
آقای صابری همدانی خاطرهای درباره مسافرت خود که همراه امام خمینی به مشهد مشرف شده بود، چنین نقل میکند:
در دورانی که در قم طلبه بودم، یکبار امام با اتوبوسی به مشهد مشرف میشدند، که از قضا من هم در همان اتوبوس بودم. آن موقع طلبه جوانی بودم؛ اما امام را میشناختم. ایشان خیلی خیلی ساده بودند. وقتی به سمنان رسیدیم و اتوبوس توقف کرد، ایشان آنجا غذا خوردند، بعد وضو گرفتند و عبایشان را همانجا انداختند و قدری استراحت کردند. تصور کنید یک استاد معظم و مجتهد حوزه علمیه، مانند مسافران دیگر که همهگونه افراد
1) صحیفه دل، ج 2، صص 107 و 108.
بودند، رفتار کند. پیدا بود که کارهای ایشان برای خداست. بعد که اتوبوس در خواجه ربیع نگه داشت، دیدم که ایشان رفتند خواجه ربیع را زیارت کردند و برگشتند. سادگی زندگی ایشان واقعاً برای همه ما جالب توجه بود. ما خیال میکردیم ایشان که میخواهند به مشهد مشرف شوند، خیلی تشریفات لازم است، اما دیدیم که چنین نیست.[(1)][(2)]
آقای صابری همدانی، درباره خبرنگار لندنی که مشتاق مصاحبه با امام بود، نقل میکند: بعد از انقلاب، خبرنگاری از لندن به قم آمده بود و چون مرا از آن موقع که در لندن بودم، میشناخت؛ به منزل ما آمد و به من متوسل شد تا مصاحبهای با امام ترتیب دهم. هنوز امام به تهران منتقل نشده بودند. من با مرحوم آقای اشراقی تلفنی صحبت کردم که این خبرنگار، سؤالات زیادی دارد و مایل است نکاتی را از امام بپرسد امام موافقت نفرمودند. شبی امام به منزل من تشریف آوردند و تصادفاً آن خبرنگار هم آنجا بود. وقتی امام تشریف آوردند، تمام مسائل او حل شد و گفت: عجب! ایشان همین جوری تشریف آوردند اینجا؟! گفتم: بله، ایشان به خانه طلبه هم تشریف میبرند. گفت: همان شخصی که این همه در دنیا سروصدا کرده است، بدون تشریفات برخاست و به اینجا آمد؟! او که قبلاً تشریفات سلطنتی را دیده بود، ارادت فراوانی به امام پیدا کرد.[(3)][(4)]
زمانی که امام خمینی به پاریس رفتند، آقای صابری همدانی برای دیدار استاد خود از لندن به پاریس میرود. وی در مورد دیدار خود با امام خمینی میگوید:
وقتی امام به پاریس تشریف بردند، من از لندن به پاریس رفتم و جزو نخستین
افرادی بودم که به آنجا رسیدند. چند نفری هم از آمریکا و لندن آمده بودند. به خود می گفتم: حال که بعد از پانزده سال استادم را می بینم، برخورد ما چهطور خواهد بود. به وسیله بعضی از دوستان ایشان به نوفل لوشاتو رفتم؛ آنجا که رسیدم، دیدم حاج احمد آقا خمینی و مرحوم آقای اشراقی هر دو در خدمت امامند و امام هم به آن درخت سیب تکیه دادهاند. من که بعد از پانزده سال خدمت امام رسیده بودم، دستشان را بوسیدم و اشک چشمم جاری شد؛ دیدم امام خیلی ضعیف شدهاند. ایشان حالم را پرسیدند و گفتند: پیر شدهای، فلانی!
گفتم: بله؛ ما در ترکیه پیر شدیم. بعد گفتم: آقا! اگر ممکن است، برای معالجه یا امر دیگر، به لندن تشریف بیاورید. نظرتان چیست؟ ما برویم مقدمات تشریففرمایی شما را فراهم آوریم؟ ایشان فرمودند: خودم هم نمیدانم کجا باید بروم.
بعد من گفتم: شما یک فرزند از دست ندادهاید که من به شما تسلیت بگویم؛ فرزندان زیادی از دست دادهاید که برای همه آنها به شما تسلیت می گویم. بعد عرض کردم: آقا! من خوابی دیدهام که امیدوارم به زودی پیروز شوید! واقعاً هم آن خواب برای من از خوابهای عجیب بود. خوابی بود که نمیشود گفت از احلام یا خیالات بود. به امام عرض کردم: خواب دیدم قلعهای است متعلق به خاندان پهلوی؛ یک مرتبه شایع شد که در آن قلعه انفجاری رخ داده است؛ من به طرف آن قلعه دویدم.
وقتی وارد شدم، دست چپ، پلههایی بود و خاندان پهلوی با لباسهای سیاه و ساکها و چمدانهایی در دست، از آن بالا و پایین می رفتند و مردم می گفتند اینها جواهراتی است که دارند می برند. قلعه منفجر شد و من فریاد زدم: «قل اللّهم مالک الملک تؤتی الملک من تشاء و تنزع الملک ممن تشاء و تعزّ من تشاء و تذّل من تشاء بیدک الخیرانک علی کل شیء قدیر»(1)
1) آل عمران: 26.
همچنین گفتم: «فاعتبروا یا اولی الابصار، فاعتبروا یا اولی الالباب»؛ اما «قلاللّهم مالک الملک...» را با صدای خیلی بلند گفتم. بعد عرض کردم آقا! انشاءاﷲ خداوند متعال قدرتی به شما عنایت کند و قدرت را از دست پهلوی بگیرد. ایشان هم گفت: انشاءاﷲ و خیلی خوشحال شدند.(1)
شیخ احمد صابری همدانی در ذکر رؤیایی میگوید: شبی خواب دیدم که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در تابوت است و من دست ایشان را بوسیدم. به من گفتند این آخرین باری است که دست حضرت را میبوسی. از خواب که برخاستم خیلی ناراحت شدم. چند وقت بعد در جماران به دیدار امام رفتم و دست ایشان را بوسیدم. همینکه حضرت امام دستش را آورد که ببوسم، دیدم همان دستی است که در عالم خواب دیدهام و در همانجا این نکته به ذهنم رسید که این آخرین باری است که من امام را زیارت میکنم و دست مبارکش را میبوسم. طولی نکشید که خبر رحلت ایشان را در استانبول شنیدم و آن خواب تحقق یافت.(2)
حتی در میان غیرمسلمانان به مواردی برخوردم که نسبت به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اظهار علاقه میکردند؛ مثلا در ترکیه که بودم، مغازه داری خیلی به من احترام گذاشت؛ گمان کردم شیعه است؛ اما بعد معلوم شد ارمنی است. علت اظهار علاقهاش را پرسیدم؛ گفت: علت آن است که شما علی بن ابیطالب علیه السلام را خوب شناختید. ما هم به او علاقه داریم؛ چون در کتاب ما از او به عنوان «ایلیا» نام برده شده است.
[9]. مجله فرهنگ کوثر، دی ۱۳۷۸، ش ۳۴.
[15]. مجله فرهنگ کوثر، دی ۱۳۷۸، ش ۳۴.
در سال 1357ش، که از طرف آیتاﷲ گلپایگانی مسئول، مجمع جهانی اسلام در لندن بودم، یک روز گفتند: شخصی آمده، میخواهد با شما ملاقات کند.
او گفت: من از استادان دانشگاه هستم؛ شنیدهام در تاریخ اسلام به فردی به نام علی بن ابیطالب علیه السلام ظلم شده است، آمدهام تا با این شخصیت بیشتر آشنا شوم. این برای من خیلی مایه شگفتی بود!(1)
ایشان در مورد سفرهای تبلیغی خود میگوید:
از همه زیباتر احترام به ایرانی و روحانی قبل و بعد از انقلاب است؛ یادم میآید قبل از انقلاب هرجا میرفتم، میگفتند: اینها نفت دارند و در واقع به بُعد مادی ایرانیان اشاره میکردند؛ ولی بعد از انقلاب، رفتم آلمان، وقتی سوار تاکسی شدم، راننده به زبان انگلیسی گفت: خمینی خوب است. من هم در جواب او گفتم: خیلی خوب است.
بلغارستان که رفته بودم، در گمرک همه را بازدید کردند؛ نوبت به من که رسید، گفت: خمینی، خمینی! چمدانهای مرا نگاه نکرد و رد شدم.
آقای صابری همدانی سال 1342ش، در جریان هجوم مأموران شاه حضور داشت و جریان را چنین بازگو میکند:
در فیضیه، طلاب زیادی بودند و منبری هم شیخی بود که جزو منبریهای معروف بود. پای منبر عدهای شروع کردند به حرفهای ناخوشایند زدن و مجلس را بهم ریختند و ناگهان عدهای از بیرون به داخل مدرسه هجوم آوردند.
طلبهها، مرحوم گلپایگانی را که مراسم برگزار کرده بود، در حجره سمت راست کتابخانه مخفی کردند. شیشههای مدرسه را شکستند و گفتند: طلبهای مازندرانی را از بالای بام به پایین انداختند. موقع نماز مغرب، مرحوم
1) مجله فرهنگ کوثر، دی ۱۳۷۸، ش ۳۴.
گلپایگانی را از این حجره درآوردند و مردم هم آمدند فیضیه، و ما هم از مدرسه فرار کردیم و رفتیم خانه یکی از دوستان پنهان شدیم؛ تا چند ساعتی از شب گذشت. فردا به مدرسه آمدیم و دیدیم فیضیه به چه روزی افتاده است.(1)
شیخ احمد صابری همدانی که از شاگران آیتاﷲ بروجردی بود؛ در مورد فتوای ایشان درباره شرکت در نماز جمعه میگوید:
مرحوم آیتاﷲ بروجردی درس امامت جمعه را که شروع کردند، شرایط امام جمعه را گفتند. در آن زمان در این مسئله خیلی اختلاف افتاد؛ ولی آقای بروجردی نماز جمعه را طوری بیان کرد که تقریباً افراد متدین دیگر نماز جمعه نرفتند.
ایشان گفت: نماز جمعه منصب الهی است و فقیهی باید باشد چنین و چنان و هرکسی نمیتواند امام جمعه باشد. چند روزی صحبت کرد و ما هم بودیم. صحبتهای آن مرحوم به گونهای بود که مؤمنان از آن پس کمتر نماز جمعه رفتند. امامت جمعه را آقا مقامی دانستند که باید از طرف خدا باشد و لذا خیلیها به نماز جمعه نرفتند.
مرحوم آیتاﷲ بروجردی عقیدهاش این بود که امامت جمعه، شعبهای از ولایت فقیه است و امام جمعه باید به امر ولی فقیه منصوب باشد. این بود که کمکم مردم به نماز جمعه نرفتند و تعطیل شد. امام هم تقریباً فتوای مرحوم بروجردی را قبول کرد، یعنی امام جمعه مقامی است که ولیفقیه باید معرفی کند. نماز جمعه خواندن شرایط خاصی دارد که باید مجتهد یا مرجعی آن را تثبیت کند و اجازه بدهد.(2)
حجتالاسلام سیدهادی خسروشاهی طی مصاحبهای با روزنامه اطلاعات، درباره رابطه آقای صابری همدانی با آیتاﷲ شریعتمداری میگوید:
موقعیت علمی و فقهی آیتاﷲ شیخ احمد صابری همدانی، با مراجعه به کتابهای تقریری دروس اعاظم، مانند آیتاﷲ بروجردی و آیتاﷲ گلپایگانی روشن میگردد و البته این امر، بر فضلای قم روشن بود؛ اما در مورد مراجع، ایشان، تا آنجا که من میدانم روابط حسنهای با همه مراجع و بزرگان حوزه و استادان و فضلا داشت؛ ولی گاهی بعضی از منسوبان به بیوت، این مراجع بزرگوار اقداماتی انجام میدادند که موجب ناراحتی میگردید.
در همین زمینه ایشان با آیتاﷲ شریعتمداری زاویه داشت که در خاطراتش به آن پرداخته است.
ایشان را مکرر در بیت آن مرحوم دیده بودم؛ در ترکیه هم مدتی به عنوان نماینده ایشان حضور داشت؛ اما زاویهای که بعدها به وجود آمد، بهگفته خود مرحوم صابری به این جانب، ناشی از اقدام نامعقول یکی از وابستگان به بیت ایشان بود که گویا برای جلوگیری از سفر آیتاﷲ صابری به استانبول در نزد مقامات دولتی سعایت نموده و گفته بود: «ما مسئله را تأیید نمیکنیم!» این کلام موجب رنجش ایشان شده بود؛ ولی مطالبی که در نامههایی که آیتاﷲ صابری از استانبول برای من نوشته، نشان میدهد که با خود آن مرحوم (آیتاﷲ شریعتمداری) مشکلی نداشته و حتی کتابخانه «اهلالبیت» را که در کنار مسجد ایرانیان تأسیس کرد، وقف دارالتبلیغ نمود.(1)
آقای صابری همدانی یکی از ارادتمندان به مقام معظم رهبری بود و در مورد ایشان چنین میگوید:
1) روزنامه اطلاعات، شماره ۲۶۷۷۰، سه شنبه 27/4/1396، راوی: حجت الاسلام سید هادی خسروشاهی.
آیتاﷲ خامنهای از نظر هوش و استعداد عالی است.
آیتاﷲ خامنهای قبل از انقلاب هم، فکرش سازنده و هم مدیریتش قوی بود. از نظر هوش و استعداد و جامعهشناسی نیز عالی بود بعد از امام کسی را سراغ ندارم که بتواند بهتر از ایشان حرف بزند. صحبتهای ایشان را خیلی پخته و درست میبینم. برخلاف بعضیها که تند میروند، آدمی است که فهمیده و دانسته حرف میزند. لذا آیتاﷲ خامنهای در شناخت زمان و اوضاع فعلی خیلی خوب است.
درباره احاطه ایشان به مسائل فقهی، آن زمان خیلی تبلیغ بد کردند؛ در حالی که ایشان مجتهد مسلم بود. ما گفتیم فقاهت مهم است؛ ولی اینها به درد مدیریت و اداره کردن مردم نمیخورند. من سه جلد کتاب درباره ولایت فقیه نوشتم؛ اما با این سه جلد کتاب نمیشود کشور را اداره کرد؛ مدیریت کشور نکات دیگری لازم دارد و اطلاعات دیگری میخواهد. آن زمان خیلی علیه آقا تبلیغ کرده بودند.
بینی و بیناﷲ در ولایت فقیه مسئله دانستن خیلی اعتبار ندارد. شاید کسی بخواهد اعتراض کند که علمیت آقا از فلان مجتهد کمتر است؛ ولی علم اداره مملکتش از دیگران بالاتر است. آن زمان دو سه مرتبه صحبت کردیم و مردم تا حدی هم قانع شدند. من گفتم: من ده تا مسئله بیشتر از آقا میدانم؛ اما آقا صدها مسئله در مملکتداری میداند که من نمیدانم.
آقای صابری همدانی، در پیامی در خصوص اعلمیت و اصلح بودن در تقلید از آیتاﷲ العظمی خامنهای در سال 1373ش، اعلام میدارد:
بسماﷲ الرحمن الرحیم
بعد از شهادات و اعتراف جمعی از بزرگان و فضلا و آیات حوزه علمیه قم به فقاهت و اجتهاد و قدرت کامل رهبر معظم انقلاب حضرت آیتاﷲ العظمی خامنهای (مدظله العالی) شبهه و تردیدی در جواز رجوع به معظم له پس از ارتحال شیخ الفقهاء و المجتهدین مرحوم آقای اراکی نیست؛ بلکه با توجه به
مصایب و مشکلات جامعه اسلامی و مصایب تشیع در جهان که از نزدیک بسیاری از آنها را شاهد بودهام، [ایشان را] انسب و اصلح میدانم؛ زیرا معظم له و رهبر دانا، از بصیرت و بینش خاصی هم برخوردارند.
احمد صابری همدانی
تاریخ 10/9/73 برابر با 26 جمادی الثانیة 1415.(1)
ایشان نکتهای زیبا راجع به سوره مبارکه کوثر میگوید:
در سال 1385ش، نزدیک ایام ولادت فاطمه زهرا علیها السلام، به بوشهر رفتم و برنامههایی در این شهر داشتم.
قرار بود در برنامهای که برخی از اعضای مجلس خبرگان و جمعی از روحانیون حضور دارند، من سخنانی ایراد کنم. شب قبل از آن، از حضرت فاطمه علیها السلام خواستم در این زمینه به بنده عنایتی کند.
وقتی سوره کوثر را بررسی کردم به نکتهای برخورد کردم که تاکنون به آن نرسیده بودم و در تفاسیر و تواریخ نیز نیامده بود.
وقتی برای آنها سخنرانی کردم، گفتم مطلبی را برای شما میگویم که هنوز نه خواندهاید و نه شنیدهاید. این نکته برای برخی جای تعجب بود.
سپس بنده به سوره کوثر اشاره کردم و گفتم این سوره کوچکترین سوره قرآن است که برای بزرگترین فرد، یعنی حضرت فاطمه زهرا علیها السلام نازل شده است.
در آنجا برای نخستین بار بنده گفتم که در قرآن ٢٤ هزار کلمه وجود دارد؛ اما هیچ یک از کلمات سوره کوثر در قرآن تکرار نشده و فقط خاص همین یک سوره نازل شده است.
این نکته را که بنده به آن رسیدم، عنایت حضرت فاطمه علیها السلام به خود میدانستم؛
1) مرجعیت آیتاﷲ العظمی خامنهای از دیدگاه فقها و بزرگان، ص 70.
زیرا بنده و خانواده ارادت خاصی به آن حضرت داریم.
به آیتاﷲ امینی گفتم: این مطالب را که بنده در خصوص سوره کوثر عنوان کردم، به عنوان هدیه به مقام معظم رهبری برسانید.
پس از مدتها که با مقام معظم رهبری دیداری داشتم، ایشان فرمودند: آقای صابری! هدیهتان را آوردند؛ خیلی خوب بود. سپس ایشان برای بنده دعا کردند و دعای مقام معظم رهبری برای بنده بهترین صله بود.(1)
آیتاﷲ احمد صابری همدانی بر اثر بیماری ریوی، عصر روز شنبه مورخ 23 اردیبهشت 1396، در 94 سالگی دعوت حق را لبیک گفت و در صحن مطهر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام مدفون گردید.
پس از درگذشت آیتاﷲ صابری همدانی، پیامهای تسلیتی از سوی مراجع و بزرگان صادر شد که در ادامه به برخی اشاره میشود:
بسم الله الرحمن الرحیم
انا ﷲ و انا الیه راجعون
رحلت عالم ربانی، فقیه وارسته مرحوم آیتاﷲ آقای حاج شیخ احمد صابری همدانی رضواناﷲ تعالی علیه، موجب تاثر و تاسف گردید.
آن روحانی بزرگوار که صاحب تألیفات ارزنده فقهی و تاریخی بود، در طول زندگی با برکت خود، همواره در ترویج و تبلیغ معارف دین و علوم اهل البیت -علیهم السلام- بسیار جدی و کوشا بود و در مسافرتهای تبلیغی داخل و خارج از کشور، این وظیفه بزرگ دینی را به بهترین وجه ممکن انجام می داد.
1) گفتگوی وزیر ارشاد در زمان عیادت از ایشان، روابط عمومی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان قم، ۲۶ خرداد ۱۳۹۱.
ارتحال عالم مجاهد مرحوم آیتاﷲ صابری همدانی باعث تأثر و تألم فراوان گردید.
حضرت آیتاﷲ شیخ احمد صابری همدانی، از مبارزین علیه نظام ستمشاهی پهلوی بودند و پس از پیروزی انقلاب همواره به نظام مقدس جمهوری اسلامی خدمات شایانی داشتند و در دورههای دوم و سوم به نمایندگی از مردم استان همدان در مجلس خبرگان رهبری حضور داشتند.
ضایعه در گذشت این فقیه گرانقدر را به محضر مقام معظم رهبری (مدظله العالی)، حوزههای علمیه، تمام ارادتمندان و بیت شریف ایشان تسلیت عرض نموده و برای آن عالم فقیه از بارگاه خداوند متعال علو درجات را مسئلت دارم.
آیینه حُسن، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، مؤسسه چاپ و نشر عروج، اصغر میرشکاری، حمید بصیرت منش، چاپ هفتم،1392.
برداشتهایی از سیره امام خمینی، چاپ و نشر عروج (وابسته به مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی)، غلامعلی رجائی، جلد چهارم، تهران، 1392.
پا به پای آفتاب، (خاطرات دوران زندگی امام خمینی، به نقل از بستگان، شاگردان، دوستان و منسوبین)، جلد سوم.
پرتال مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
تاریخ مفصل همدان، مؤسسه فرهنگی شاکر، احمد صابری همدانی، چاپ سوم، 1382.
خاطرات آیتاﷲ احمد صابری همدانی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
خبرگزاری تسنیم، https://www.tasnimnews.com.
خبرگزاری حوزه، http://hawzahnews.com.
روزنامه اطلاعات، شماره ۲۶۷۷۰.
سلسله موی دوست، (خاطرات دوران تدریس امام خمینی، به نقل از شاگردان، دوستان و منسوبین)، به کوشش مجتبی فراهانی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، 1383.
شیدای گمنامی، الوانساز خویی، محمد، انتشارات شکوری، قم، 1393.
صحیفه دل، (مطالب و خاطرات مکتوب از شاگردان امام خمینی)، بصیرت منش، حمید، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، 1385ش.
مجله فرهنگ کوثر، دی ماه ۱۳۷۸، شماره ۳۴.
مرجعیت آیتاﷲ العظمی خامنهای از دیدگاه فقها و بزرگان، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علیمه قم، قم، 1373.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی، خاطرات حجتالاسلام والمسلمین سید مهدی طباطبایی، تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب.
یادها و یادمانها از شهید آیتاﷲ سید مصطفی خمینی، (مجموعه مصاحبهها در حاشیه کنگره شهید آیتاﷲ سید مصطفی)، جلد دوم، مؤسسه چاپ و نشر عروج، 1376.
پدر: سید محمدحسین
ولادت: 1315 ش.
وفات: 1397 ش.
مدفن: قم، حرم مطهر.
تألیف: وهب محبی
سید محمدمهدی طباطبایی شیرازی، اول فروردین 1315ش، در شهر رفسنجان به دنیا آمد.
پدر ایشان، سید محمدحسین، اهل علم و فضل و پارسایی بود. مرحوم استاد طباطبایی، درخصوص زندگی خود میگوید:
بنده در رفسنجان متولد شدم. به خاطر وضعیتی که برای مرحوم پدرم پیش آمد، ناگزیر به مشهد مقدس هجرت کرد و از آن زمان مقیم مشهد شدیم.
فشارها و اختناق حکومت رضاخان، همه مؤمنان، بهویژه روحانیان را سخت میآزرد. این وضعیت، موجب شد عدهای لباس روحانیت را کنار بگذارند و به کارهای دولتی
روی آورند. آنها حتی حاضر نبودند بچههایشان به دروس حوزوی بپردازند. پدر ما، با آنکه روحانی بود و سختیهای فراوان دیده بود، همچنان به لباس روحانیت پایبند ماند و برخلاف توصیههای بستگان که میخواستند ما به دروس جدید بپردازیم، ایشان مصمم بودند که ما وارد حوزه شویم و درس طلبگی بخوانیم.(1)
1378، شماره 28.
برادران ایشان، همانند وی اهل علم و فضل و در شمار روحانیون با فضیلت خراسان هستند.
ثمره زندگی پر برکت سید مهدی طباطبایی هشت فرزند، دو پسر و شش دختر بود. دو پسر وی به نامهای محمد و علی میباشند. محمد طباطبایی، طلبه و به لباس مقدس روحانیت ملبس است و در حال حاضر، امامت جماعت مسجدی را برعهده گرفته است که پدرش در آن اقامه جماعت میکرد. دامادهای وی، آقایان حجازی، ایرانلو، نیکنام و سعیدی، همگی از علما و فضلا میباشند.
سید مهدی طباطبایی درباره اولین معلم دین خود، میگوید:
پدر و مادرم اولیات دین و قرآن را به من یاد دادند و سپس در مکتبخانه، برخی از مسائل دینی را آموختم و دوران طلبگی بیشترین بهرهمندی را از معارف دینی داشتم.
پدرم اصرار داشت که نماز صبح را در حرم مطهر امام رضا علیه السلام ادا کنم و بدین منظور، همراه پدر، هر روز مسیر خانه تا حرم را پیاده میرفتم. تربیت پدرم آنچنان بر شخصیت فرزندانش تأثیرگذار بود که یکی از برادرانم ۵۰ سال نماز صبح خود را در حرم امام رضا علیه السلام و یا در مدینه، کربلا و مکه میخواند. البته برای من به دلیل اینکه برای منبر و تبلیغ به شهرستانهای مختلف میرفتم چنین امکانی نبود.
1) مجله فرهنگ کوثر، تیر
تا قبل از انقلاب اسلامی، در خانه ما برق و آب لولهکشی نبود. پدرم اعتقاد داشت که نباید از برق و آب دولتی استفاده کرد. در خانه ما چاهی وجود داشت که آب را از چاه بیرون میآوردیم و چراغ نفتی داشتیم. وقتی میخواستیم از آب حوض وضو بگیریم، به ما میگفت، ابتدا خمس آن را حساب میکنم، بعد وضو بگیرید.(1)
سید مهدی طباطبایی در مورد ورود خود به طلبگی میگوید: با اینکه پس از شهریور1320 و تبعید رضاخان امکان رفتن ما به مدارس دولتی وجود داشت؛ به خاطر علاقهای که پدرم به روحانیت و این لباس داشت، توفیق راه یافتن به حوزه علمیه را بهره ما شد.
ابتدا در همان مکتبخانهها نصابالصبیان و جامعالمقدمات و معراجالسعاده را خواندم. بعد وارد مدرسه شدم. مدارس ابدال خان، دو در، نواب، مدارسی بود که توفیق حضور در آنها را داشتم. خوشبختانه آن زمان، در حوزه مشهد استادان خوبی، بهویژه در ادبیات، تدریس میکردند.(2)
1378، شماره 28.
ادیب نیشابوری، (ادبیات)؛
شیخ محمد عیدگاهی، (منطق)؛
میرزا محمد مدرس یزدی، (فقه)؛
شیخ محمد کاظم دامغانی، (رسایل، کفایه و مکاسب)؛
شیخ هاشم قزوینی، (رسایل، کفایه و مکاسب)؛
شیخ مجتبی قزوینی، (توحید صدوق و مقداری از اصول کافی)؛
آیتاﷲ سید محمد هادی میلانی؛
آیتاﷲ بروجردی در قم؛
امام خمینی در قم؛
عبدالهادی شیرازی در نجف.
طباطبایی برای ادامه تحصیل راهی قم شد. دو سال در قم، در درس مرحوم آیتاﷲ العظمی بروجردی حاضر گردید و سپس به نجف مشرف شد. حدود دو سال هم آنجا ماند؛ اما به واسطه گرفتاریها و ناراحتیهایی که برایش پیش آمد، نتوانست آنجا بماند. ناگزیر شد به مشهد برگردد و به درس مرحوم آیتاﷲ میلانی حاضر شود.
ایشان بیشتر در عرصه منبر و سخنرانی، رسالت تبلیغی خود را انجام داد. وی در مقدمه کتاب راه زندگی میگوید: «اینجانب اهل سخن بوده و اهل قلم نیستم.» لذا بیشتر مباحث ایشان به صورت سخنرانی، کلاس و مصاحبههای صوتی و تصویری مورد استفاده مخاطبان قرار گرفته است. در عین حال، در طول زندگی خود چهار اثر مکتوب به یادگار گذاشتند:
این کتاب مجموعه مباحث اخلاقی سید مهدی طباطبایی است که توسط محقق قرآنی، حجتالاسلام اکبر دهقان در 514صفحه در سال 1386ش، به چاپ رسیده است.
این کتاب با موضوع کارکرد دعا در نجات انسان، نماز ملاک راه نجات، اسلام حسینی علیه السلام زنده و نجاتبخش و ... در 280صفحه در سال 1387ش، پرداخته است.
این کتاب شامل مجموعه خاطرات سید مهدی طباطبایی با امام خمینی و همراهی با مبارزات ایشان میباشد که توسط مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی در دست انتشار میباشد.
این کتاب مجموعه بیانات حجتالاسلام و المسلمین سید مهدی طباطبایی است که 114 موضوع از قرآن و عترت، با عناوین زیبا، مانند همقفس همنفس، دلبَر دلبُر، سوختگان ساختگان و افتتاح افتضاح را شامل شده است و توسط حجتالاسلام اکبر دهقان گردآوری شده و در دست انتشار است.
اجازهنامه امام خمینی به سید مهدی طباطبایی در امور حسبیه و شرعیه:
بسم اﷲ الرحمن الرحیم
الحمدللّه رب العالمین و الصلاه و السلام علی محمد و آله الطاهرین و لعنةاﷲ علی اعدائهم اجمعین.
و بعد، جناب مستطاب، سید الاعلام و مروّج الاحکام آقای آقا سید مهدی طباطبایی- دامت افاضاته- مجازند در تصدی امور حسبیه و شرعیه که منوط است به اذن فقیه «فله التصدی لما ذکر مع مراعاه الاحتیاط»؛ و نیز مجازند در اخذ وجوه شرعیه از قبیل سهم مبارک امام علیه السلام و سهم سادات عظام و سایر وجوه و صرف ثلث از سهم مبارک و جمیع سایر وجوه در محالّ مقرره شرعیه از آن جمله شئون خودشان به نحو اقتصاد و هم ایصال ثلث را به این جانب یا وکلای این جانب در... برای صرف در حوزههای مهمه علمیه و مجازند در دستگردان نمودن و امهال به قدر صلاح و اخذ و صرف، و ایصال به نحو مذکور.
«و اوصیه- ایّدهاﷲ تعالی- بما اوصی به السلف الصالح من ملازمه التقوی و التجنب عن الهوی و التمسک بعروه الاحتیاط فی الدین و الدنیا؛ و ارجو منه ان لا ینسانی من الدعاء و النصیحه»
به تاریخ 16 شهر شعبان المعظم 1390.
روحاﷲ الموسوی الخمینی(1)
26 مهر 1349.
حجتالاسلام طباطبایی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، از چهرههای مجاهد و فعال جمهوری اسلامی بوده که مسئولیتهای متعددی بر عهده داشته است، از جمله:
نمایندگی امام در دادسرا و دادگاه انقلاب؛
سرپرست بنیاد مستضعفان؛
قضاوت در دادگاههای اصناف؛
ریاست دادگاه منکرات؛
مسئول رسیدگی به تخلفات در شهرداری؛
دادستانی کل دادگاه انقلاب مازندران؛
نماینده مردم مشهد در دوره سوم انتخابات مجلس شورای اسلامی، سال 1363ش؛
نماینده مردم تهران در دوره هفتم انتخابات مجلس شورای اسلامی، سال 1382ش؛
عضو کمیسیون قضایی و حقوقی مجلس در دوره هفتم مجلس شورای اسلامی؛
عضویت در گروههای دوستی ایران و بلغارستان، ایران و صربستان، ایران و مونته نگرو و ایران و یمن.
1) صحیفه امام خمینی، ج 2، ص 304.
باسمه تعالی
خدمت جناب مستطاب، سید الاعلام و ثقةالاسلام، آقای حاج سید مهدی طباطبایی-دامت افاضاته- مرقوم شریف که حاکی از سلامت مزاج محترم و خانواده مرحوم مغفور سعیدی بود، موجب مسرت گردید. توفیق و سعادت همگی را خواستار است. آنچه در قم خدمت آقای پسندیده دادهاید و آنچه نظر آقای منتظری بوده، مورد قبول است. از جنابعالی امید دعای خیر دارم.
خدمت جناب سید الاعلام آقای آقا سید محمد سعیدی-دام عزّه- سلام برسانید. و السلام علیکم.
روحاﷲ الموسوی الخمینی(1)
4 شهریور 1350.
باسمه تعالی
معروض میدارد، مرقوم شریف واصل [شد]، سلامت و توفیق جنابعالی را خواستار است. راجع به سهم سادات مرقوم شده بود، مجازید سهم سادات را در محل مصرف نمایید و مجازید اجازه دهید به کسانی که مایل هستند، خودشان به سادات فقیر عفیف بپردازند. از مرقوم جنابعالی چنین استفاده میشد که وجه ایصال داشتهاید، مرقوم نشده بود به وسیله چه شخصی است؛ چون وجه مذکور و کذا وجه آقای آقا سید محمدعلی نرسیده است، مع ذلک قبوضی را فرستادم.
به آقا زاده مرحوم آقای سعیدی و سایر بازماندگان سلام برسانید.
1) صحیفه امام خمینی، ج 2، ص 384.
ان شاءاﷲ موفق باشید. و السلام علیکم.
روحاﷲ الموسوی الخمینی(1)
9 تیر 1351.
باسمه تعالی
خدمت جناب مستطاب، سید الاعلام و ثقةالاسلام آقای حاج سید مهدی طباطبایی-دامت افاضاته- پس از اهدای سلام و تحیت مرقوم شریف واصل[شد]؛ سلامت و توفیق جنابعالی را خواستار است. این جانب بحمداﷲ سلامت هستم نسبتاً؛ لکن گرفتاریها و ناراحتیها زیاد است، امید دعای خیر از جنابعالی دارم. و السلام علیکم و رحمتاﷲ.
به همشیرههای محترمه سلام برسانید، ان شاءاﷲ موفق باشند.
روحاﷲ الموسوی الخمینی(2)
24 تیر 1357.
باسمه تعالی
محضر مبارک رهبر انقلاب و امید مستضعفان جهان، حضرت امام خمینی مد ظله العالی؛
با عرض سلام، خدمت آن رهبر معظم عرضه میدارد: عمده هدف بنیاد مستضعفان که در فرمان مورخه 14 اسفند 57 به عنوان شورای انقلاب تعیین فرمودهاند، صرف نمودن اموال منقول و غیر منقول، از قبیل اراضی و مستغلات بنیاد در جهت ایجاد مسکن و کار و زمین برای مستمندان از هر طبقه است، در اجرای این امر گرچه این بنیاد بالنسبه موفق بوده؛ اما در این طریق با
مشکلات عدیدهای روبهرو بوده است که اهمّ آن را میتوان مسئله زمینهای شهری متعلق به بنیاد، جهت تحقق حل مشکل مسکن ذکر نمود. لذا با عنایت به بحران فعلی مسکن که سخت اقشار ضعیف را آزار میدهد و حضرت عالی در پیام افتتاح مجلس دوم به عنوان یکی از وظایف عمده مجلس و دولت مطرح فرمودید؛ از محضر مبارک استدعا دارد اجازه فرمایند که بنیاد با استفاده از اراضی شهری خود که به موجب حکم حکومتی حضرت عالی جزء داراییهای سلسله منحوس پهلوی و عمال و اذناب آنها در اختیار بنیاد قرار گرفته و هم اکنون سازمان زمین شهری خود را مالک آنها میداند و نیز جهت هزینه ساخت آنها از دیگر امکانات بالقوه از قبیل جواهرات، فرشها و باغات کوچک استفاده کرده و با به فروش رساندن آنها به این مهم، جامه عمل بپوشاند.
امید است با عنایات خداوند تبارک و تعالی و فرامین آن رهبر بزرگوار در این خصوص به وزارتخانهها و سازمانهای ذیربط این بنیاد در بر آوردن نیّات عالیه آن حضرت، برای تأمین مسکن مستضعفین موفق گردد.
27/ 4/ 1363
سید مهدی طباطبایی سرپرست بنیاد مستضعفان
پاسخ امام خمینی به درخواست سرپرست بنیاد مستضعفان، در مورد خانهسازی برای محرومان:
باسمه تعالی
آنچه مربوط به خاندان پهلوی و عمال آنهاست، مجازید.
روحاﷲ الموسوی الخمینی(1)
10 مرداد 1363.
1) صحیفه امام خمینی، ج 18، ص 526.
حجتالاسلام طباطبایی در مورد نحوه آشنایی خود با امام خمینی چنین نقل میکند:
آشنایی من با آیتاﷲ سید روحاﷲ خمینی، به سالهای خیلی دور برمیگردد. عمهای در قم داشتم که دو پسر عالم و روحانی، به نام سید کاظم مرعشی و سید مهدی مرعشی داشت. امام خمینی سال 34- 35 که به قم آمدند، همین خانهای را که الان در قم هست، خریدند. این خانه در همان کوچهای بود که منزل عمه من هم قرار داشت. خاطرم هست روزی که امام درحال آوردن اسباب و وسیله بود من و آشیخ اکبر هاشمی در منزل عمهام نشسته بودیم؛ عمه من جارو به دست آمد و با ما دعوا کرد که سید منزل روبهرو در حال اسبابکشی است و تنهاست، شما بروید و کمکش کنید. آن روز ما به ایشان کمک کردیم که وسایل را جابهجا کند. بعد از آن من به مشهد برگشتم؛ چون ساکن قم نبودم؛ اما رفت و آمد و رفاقت آقای هاشمی از همان تاریخ ورود امام خمینی به آن منزل، با ایشان شروع شد. به مرور، رفت و آمد و آشنایی اخوان مرعشی، از عالمان آن دوره (که آشیخ اکبر هاشمی در منزلش بود) با امام شروع میشود. بنابراین، آشنایی من با امام از سال 1334ش، است؛ اما آشنایی سیاسی من با ایشان به سالها بعد باز میگردد.
آشنایی سید مهدی طباطبایی با حضرت آیتاﷲ خامنهای رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز از مشهد شروع شد. وی درباره ارتباطش با آیتاﷲ خامنهای میگوید:
آقای خامنهای از شاگردان آیتاﷲ میلانی بود و در مشهد با علما مرتبط بود؛ اما ایشان بیشتر با دانشگاهیها و جوانان ارتباط داشت و اولین جلسه، ایشان را در منزل آقای مجتهدی که در روزهای پنجشنبه برگزار میشد، دعوت کردیم. در این جلسه، یک دسته مقدسمآب بودند؛ بنده هم کسی بودم که با آنها بر سر حضور آیتاﷲ خامنهای در جلسات درگیری داشتم و معتقد بودم که اگر
آقای خامنهای نباشد، ما جوانها را در نهضت از دست میدهیم و میگفتم که ما چهار تا بازاری داریم؛ اما جوانها با اینها هستند و باید ایشان را نگه داریم.
درگیری من با گروه این بود که آقای خامنهای از نزدیکان روشنفکران مشهد است و واقعاً همینطور بود. مشهوران هیأتها با ما بودند؛ اما جوانها با ما نبودند و با روشنفکرها بودند. لذا آقای خامنهای تا آخر نهضت هم نیروهای جوان را داشت.
سید مهدی طباطبایی، از همفکران و یاران شهید «سید مجتبی نواب صفوی» و گروه فداییان اسلام بود. پس از شهادت شهید نواب، ایشان همراه آیتاﷲ شهید سعیدی، به مبارزه علیه رژیم ستمشاهی ادامه داد و لذا در راه انقلاب اسلامی، از قدیمیترین شاگردان امام خمینی و یاران رهبر معظم انقلاب اسلامی محسوب میشد.
مرحوم سعیدی رابط بین امام و علمای مشهد بود؛ ولی چون علمای مشهد آقای سعیدی را خوب نمیشناختند، ایشان هر وقت کاری یا پیامی داشت، به مشهد میآمد و به اتفاق من خدمت علما میرفتیم. این همکاری در اسناد محرمانه ساواک، ثبت شده است.
از جمله کارهایی که آن زمان بنده در مشهد انجام دادم، جمعآوری تأییدیه مرجعیت حضرت امام از علما بود. چون بعد از موضعگیری شدید امام در برابر رژیم شاه، دادگاه علیه امام تشکیل پرونده داده بود، و لذا برای مصونیت ایشان، به اثبات مرجعیت ایشان نیاز بود. در شهرستانهای مختلف، علما به تأیید امام برخاستند، از جمله در مشهد مقدس که در اجرای این مهم من هم شرکت داشتم. تأییدیهها را جمعآوری کردم و به تهران فرستادم و بحمداﷲ کار بسیار خوب و موفقی بود که آن زمان انجام گرفت و مانع بسیاری از توطئههای رژیم شاه علیه امام خمینی شد و امام همچنان ثابت و استوار در راهی که انتخاب کرده بود، ایستاد و نسل جوان و پرشور حوزه هم با تمام توان از ایشان پشتیبانی کرد.(1)
1378، شماره 28.
1) مجله فرهنگ کوثر، تیر
حجت الاسلام طباطبایی، درباره آمدن به تهران و امامت جماعت مسجد موسی بن جعفر علیه السلام می گوید:
در سال 1349ش، که آیتاﷲ سعیدی به شهادت رسید، آیتاﷲ سید محمد هادی میلانی به من فرمودند: باید بروی تهران! وقتی به تهران آمدم، مدتی ماندم.(1)
1378، شماره 28.
آمده بودم که به وضعیت خواهر و خواهرزادههایم رسیدگی کنم و بعد هم به مشهد برگردم. در نظر داشتم داماد اول شهید سعیدی، آقای آشیخ محمد غروی را -که طلبه فاضلی بود و در نجف درس خوانده بود- در مسجد بگذارم؛ ولی آقایان فلسفی، هاشمی رفسنجانی و ربانی شیرازی این کار را به صلاح ندانستند. در مشهد زندگی خوبی داشتم و از نظر کار و معیشت، در آن جا راحتتر بودم.(2)آقایان ربانی شیرازی، منتظری و هاشمی به منزل ما آمدند و فرمودند: شما در تهران بمان! چندی بعد هم خدمت آقای فلسفی رسیدم و ایشان هم اصرار داشت در تهران بمانم. نپذیرفتم. بعد آقایان نامهای به امام خمینی نوشتند و ایشان هم به من نامه نوشتند و بعد از آن بود که من در تهران ماندگار شدم.(3)در مسجد ایشان به اقامه نماز و دیگر فعالیتهای دینی و سیاسی پرداختم که تا الان هم ادامه دارد. پس از پیروزی انقلاب، در کنار فعالیتهای تبلیغی، برخی از مسئولیتها را نیز عهدهدار شدم.(4)
حجتالاسلام والمسلمین سید مهدی طباطبایی در مبارزات قبل و بعد انقلاب، نقش کلیدی داشت و حدود ۸ سال یا در زندان بود و تحت شکنجه یا در تبعید بود و ساواک روی این شخصیت حساسیت داشت.(1)
در مشهد با اکثر علمای آن منطقه آشنایی و ارتباط داشت. عضویت در مجمع مبلغین و سپس جامعه روحانیت مبارز، از جمله فعالیتهای مهم و اساسی وی در عرصه مبارزات مذهبی و سیاسی بود. وی در طول این مدت بارها دستگیر و زندانی شد.
نسبت خویشاوندی حجتالاسلام طباطبایی با آیتاﷲ شهید سید محمدرضا سعیدی به فعالیتها و مبارزات وی شدت بیشتری داد. با اوجگیری نهضت اسلامی و هجرت امام به پاریس، وی نیز به نوفللوشاتو رفت و پس از دیدار با ایشان، مبارزات خود را در راه نهضت اسلامی ادامه داد. پس از بازگشت امام به وطن، وی به خدمت ایشان درآمد و فعالیتهای خود را در کمیته و دادگاههای انقلاب متمرکز کرد.
در گزارشی از ساواک خراسان در آذرماه 1348، درباره فعالیتهای سیاسی وی آمده است: «سید مهدی طباطبایی جزو روحانیون افراطی و مخالف دولت بوده که تا به حال روی منابر سخنان تحریکآمیز و انتقادی بیان و به طرفداری از روحانیون مخالف دولت و علیه مصالح کشور تبلیغ مینموده است.»(2)
مرحوم مهدی طباطبایی، از جمله معدود انقلابیونی است که پیش از آغاز نهضت امام در سال 42ش، به زندان افتاد. علت دستگیری وی همکاری با مجموعه فداییان اسلام و شخص شهید نواب صفوی بود.
حجتالاسلام طباطبایی در دوران جوانی خود به دلیل علاقه شدید به شهید نواب
صفوی، همواره به دنبال مطالب و نشریات فداییان اسلام بود. او تقریبا از سالهای 1326 و 1327 وارد مبارزات سیاسی گردید و نخستین بار در 17 سالگی به جرم داشتن مجلات و نشریات فداییان اسلام دستگیر شد.
وی درباره اولین دستگیری خود میگوید: زمانی که نواب در قضیه ذوالقدر و ترور علاء دستگیر شد، به خاطر علاقهام به ایشان به دنبال این بودم که مجله و روزنامههایشان را بخرم تا در جریان امور آنان قرار بگیریم. در این زمان فداییان اسلام در مشهد، جلسهای برای حمایت از نواب گذاشتند. هدف از برگزاری این جلسه، رفتن محضر علما و جلب حمایت آنها به منظور جلوگیری از اعدام نواب بود. افرادی که درآن جلسه حضور داشتند، دستگیر شدند؛ مرا هم گرفتند و به زندان قزل قلعه در تهران منتقل کردند. در بازجوییهایی که از من به عمل آمد، به این نتیجه رسیدند که تنها یک طرفدار و هوادار هستم؛ لذا شش ماه در زندان بودم و چون از 18 سال کمتر داشتم، آزاد شدم.(1)
حجتالاسلام سیدمهدی طباطبایی درباره چگونگی پخش اعلامیههای امام خمینی در مشهد میگوید: یکی از کارهایی که در آن زمان یاد گرفتم، سیستم پخش اعلامیه بود. مثلاً محتوای اطلاعیه امام خمینی در سال 42 این بود: «شاهدوستی، یعنی غارتگری.» این اطلاعیه خیلی خطرناک بود. ما فکر کردیم که چگونه این کار را انجام دهیم؟ آوردنش به مشهد کار سنگینی بود که آیتاﷲ سعیدی برای ما فرستاد. پخش این اطلاعیهها اینگونه بود که از هر هیأت مذهبی پنج، شش نفر را خواستیم و نقشه شهر مشهد را جلویشان گذاشتیم. (این کار
1) مرکز اسناد انقلاب اسلامی، خاطرات حجتالاسلام والمسلمین سیدمهدی طباطبایی، تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۷.
را من انجام دادم و هر کسی که ادعا بکند این کار را او انجام داده، دروغ میگوید). نقشه را پیش رویشان گذاشتم و به آنها گفتم مثلاً شما از اول خیابان تا دم کوچه ساربانها و فرد دیگر دست راست و فلانی جای دیگر. پنج نفر باشید و رأس ساعت 9 شب شروع کنید به چسباندن اطلاعیهها و تا نه و ربع، نه و نیم باید کار تمام شود. هرچه هم اضافه آمد، داخل جویها بریزید و یک دانه را هم نگه ندارید. این روش کار بود.
از یک مغازه که شبها بسته بود، به عنوان اتاق فرمان استفاده میکردیم، تا از این طریق با این افراد ارتباط برقرار کنیم. زمانی که اطلاعیهها پخش شد و تعدادی از این افراد توسط ساواک دستگیر شدند و کتک خوردند، به آنها گفته بودند که چگونه ظرف نیم ساعت این اطلاعیهها را به دیوارهای مشهد چسباندهاید. آنها خیلی تعجب میکردند که در این فاصله کم، این همه اعلامیه به همه دیوارهای شهر زده باشیم.(1)
منبرهای روشنگرانه در دوران نهضت اسلامی که گاه تا مرز دستگیری و ممنوعالمنبری وعاظ پیش میرفت؛ یکی دیگر از عرصههای مبارزاتی روحانیون بود. سید مهدی طباطبایی نیز از جمله این واعظان بود که به دلیل سخنرانیهای ضدرژیم در مشهد ممنوعالمنبر شده بود. وی خاطره این دوران را این چنین روایت میکند: نزدیک محرم بود و در مشهد ممنوعالمنبر شده بودم؛ تصمیم گرفتم به تهران بیایم و ببینم اوضاع چطور است و در جایی منبر بروم که مرا نشناسند.
به منزل مرحوم آیتاﷲ بهبهانی رفتم. آقای بهبهانی گفت: به به، چه خوب شد که آمدی. گفتم: من ممنوعالمنبر هستم، به تهران آمدم تا کاری بکنم. انشاءاﷲ کاری صورت بگیرد؛ اگر چه دیر هم شده است؛ حالا هفتم محرم است و دهه عاشورا رو به اتمام است. ایشان که خیلی زرنگ بود، پاسخ داد:
1) مرکز اسناد انقلاب اسلامی، خاطرات حجتالاسلام والمسلمین سیدمهدی طباطبایی، تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۷.
نه، همین جا منبریات میکنم. غلط میکند کسی حرفی بزند.
گفتم: انشااﷲ که خیر است؛ دعا بفرمایید منبر مرا آزاد کنند. دقیقاً روز هفتم محرم در تهران منبر رفتم. اتفاقاً از الطاف الهی جلسه منبر به خوبی برگزار شد.(1)
حجتالاسلام طباطبایی درباره توزیع اعلامیههای امام خمینی مبنی بر تحریم جشنهای 2500 ساله و استفاده از عنوان امام خمینی در اعلامیه میگوید: در سال 1350ش، امام اطلاعیهای راجع به تحریم جشنهای 2500 ساله شاهنشاهی صادر کردند. آقای هاشمی رفسنجانی دستنویس این اطلاعیه را آورد و تحویل من داد. بعد با ایشان هماهنگ کردیم که این اطلاعیه چاپ و توزیع شود.
مسئول چاپ اطلاعیهها آقای محمود نیکنام بود که در آن موقع دانشجو و کارگر چاپخانهای در خیابان شهباز سابق بود. آقای کبیری به کار چاپ آشنایی داشت؛ یک دستگاه چاپ دستی (ملخی) برای ما خرید. محمود نیکنام، این دستگاه چاپ را به باغ پدر خود، آقای احمد نیکنام در خیابان موتور آب (نوشیروان سابق) آورد. در آن جا اطلاعیهها را به تعداد زیاد چاپ کردیم. پس از آن برای این که ماشین لو نرود، گوشهای از باغ را با بیل کندند و آن را داخل خاک کردند و روی آن را پوشاندند.
اطلاعیهها را به بیرون باغ بردیم و تقسیم کردیم. روش تقسیم ما هم عالی بود و تقریباً مبتکر آن خود من بودم که همان روش پخش اعلامیهها در مشهد بود. بخشی از آن را به منزل آقای مهدوی کنی بردیم؛ مقداری از آن را به منزل آقای هاشمی رفسنجانی و تعدادی را به منزل خود من و مسجد موسی بن جعفر علیه السلام بردیم. در پنج، شش مکان این اطلاعیه ها تقسیم شد.
1) مرکز اسناد انقلاب اسلامی، خاطرات حجتالاسلام والمسلمین سیدمهدی طباطبایی، تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۷.
پس از آن؛ اطلاعیهها به صورت دفترچه درآمد. برای این که محل چاپ اطلاعیهها لو نروند و ساواک متوجه نشود که در ایران چاپ شدهاند؛ فکر کردیم که بگوییم اطلاعیهها در نجف چاپ شدهاند؛ تا اگر کسی در این رابطه دستگیر شد، دنبال بقیه نگردند و افراد دیگر لو نروند.
یک روز که به همراه آقای کبیری به بازار رفته بودیم، به شکل کاملاً اتفاقی در یک مغازه کتابی را دیدیدم که روی آن نوشته شده بود: «الامام الحمیسی». به کبیری گفتم: ما میتوانیم «الحمیسی» را به «خمینی» تبدیل کنیم. پایین آن هم نوشته شده بود «مطبعة الآداب نجف الاشرف». کتاب را خریدیم. آقای کبیری برای این که قضیه لو نرود، آن را شبانه به چاپخانهای که در آن کار میکرد برد و به تعداد دفترچههای مورد نیاز گراور گرفت و آورد و به ما داد. لذا اولین کسانی که در سال 1350 به امام خمینی «امام» گفتند، ما بودیم.
سید مهدی طباطبایی از روحانیون مبارز در دوران پهلوی بود که گزارشهای متعددی از اسناد ساواک درباره مبارزات او وجود دارد.(1)
یکی از مهمترین اقدامات ایشان در مشهد، افشای لایحه کاپیتولاسیون بود. وی در این باره میگوید:
حتی قضیه کاپیتولاسیون را که امام خمینی مطرح کرد و گفت: «این پیرمردها که در مجالس نشستهاند و امضا کردهاند»؛ فکر میکنید کجا لو رفت؟ ماجرای کاپیتولاسیون را «عماد تربتی» -سناتور- شب به خانه آقای کفایی آمد و گفت و همان شب هم ما نامهای به آقای سعیدی دادیم و وی هم به امام خمینی گفت. این رابطه ما با ایشان بود و رابطه دیگری نبود. امام خمینی در 15 خرداد به زندان رفتند، ما هم از مشهد و شورش منزل آیتاﷲ حاج حسن قمی زندان رفتیم و امام خمینی هم از منبر عاشورای فیضیه به زندان افتاده بود.
1) مصاحبه حجت الاسلام سید مهدی طباطبایی با خبرگزاری تسنیم، 10 اردیبهشت ۱۳۹۲.
این قضیه خیلی مهم است که در آن تاریخ که ما در مشهد نهضت کردیم، نامه امام خمینی را کسی جرأت نکرد در مشهد بخواند؛ اما بنده بر روی منبر آن را خواندم که عنوان آن این بود که (شاهدوستی یعنی غارتگری و...)، این نامه امام خمینی خیلی گویا بود؛ آن را در خانه آقای قمی خواندم و لذا بنده همان روز 15 خرداد دستگیر و زندانی کردند.
ما را چند روز بعد از امام خمینی از زندان آزاد کردند و امام خمینی و آقای قمی را با هم آزاد کردند. منزلی برای امام خمینی در قیطریه (منزل آقای حاج محمد روغنی) پیدا کردند. آقای قمی هم به منزل برادرش در کرج رفت و ما هم دوباره به مشهد برگشتیم. آقای سعیدی که شوهر خواهرم بود، فرمود: که اگر میخواهید به دیدار امام بروید؛ ما چهارشنبه از قم به تهران میآییم تا پنجشنبه بعد به دیدار آیتاﷲ خمینی برویم. ما ساکن مشهد بودیم و از آن جا به تهران آمدیم و در منزل آقای متبحری که از فداییان اسلام و از دوستان بنده در زندان بود، اقامت کردیم. در دیدار ما با آقای خمینی، آقای سعیدی، آقای خزعلی و آقای جنتی هم آمدند و ما به اتفاق به قیطریه رفتیم؛ اما هیچ کدام از ما را راه ندادند؛ ولی بعد با پافشاری زیاد قرار شد که یک نفر به نمایندگی از آن آقایان در منزل دیگری با آقای سیدمصطفی خمینی دیدار کند که آقای سعیدی و ربانی شیرازی به دیدار آقای مصطفی خمینی رفتند.
در جریان انقلاب، وی از یاران اصلی و صدیق انقلاب و امام بودند که این امر باعث شد از سال 42 تا پیروزی انقلاب اسلامی قریب 6 سال به زندان باشد. (1)
زمانی که زندان بودم، با آقای خسرو روزبه، تئوریسین مارکسیستها آشنا شدم.
1) مصاحبه حجت الاسلام سید مهدی طباطبایی با خبرگزاری تسنیم، 10 اردیبهشت ۱۳۹۲.
مسائل را از او یاد گرفتم تا این اندازه که وقتی در نجف بودم، 5 جلد کتاب به زبان عربی «رأسالمال» کارل مارکس را خریدم و روی آن کار کردم. آنقدر اطلاعاتم قوی شده بود که وقتی بعد انقلاب در مدرسه سپهسالار، آقای بنی صدر به آقای بهشتی گفت که همین امروز اسکناسهای حاوی عکس شاه را جمع میکنند، همه هورا کشیدند؛ اما من گفتم که نگذارید جمع کنند. به آقای بهشتی گفتم اجازه دهید من و در این باره سخنرانی کنم. بنی صدر میخواست سر مردم کلاه بگذارد؛ زیرا وقتی اسکناس جمع و دوباره چاپ شود، به رقم آن روز چندین میلیون تومان به نفع بنی صدر میشد و او میخواست این پولها را بگیرد و خرج خودش کند.
من میدانستم که حرکت اسکناس جمع کردن و چاپ دوباره، پولشویی است و هزینه دارد. آقای بهشتی به همین دلیل، از بنده خیلی خوشش آمد. او به من گفت که ما این را نمیدانستیم و از شما یاد گرفتیم.
این استاد اخلاق از فردای انقلاب اسلامی و تا پایان عمر، همواره به عنوان روحانی میانهرو و معتدل و مصلح شناخته میشد؛ به طوری که مورد وثوق اکثر گروههای و جریانات سیاسی نظام جمهوری اسلامی ایران بودند. در اواخر دهه 80 و اوایل دهه 90 که فضایی سیاسی کشور تحولات گستردهای را به خود میدید، ایشان به نسبت اوضاع سیاسی و بداخلاقی حاکم بر جامعه، مواضع صریحتری گرفت.
سید مهدی طباطبایی در طول دوران اقامت در شهر قم و مشهد، در اوج فعالیتهای انقلابیاش، از جمله شاگردان حضرت امام بود که نامه ایشان به علمای مختلف را درباره نهضت به آنها میرساند.
ایشان در طول دوران اقامت در شهر مقدس قم، از محضر آیتاﷲ العظمی بروجردی، امام خمینی و سایر مراجع بهره برد و سپس به مشهد رفت. اوج فعالیتهای انقلابیاش به دوران مشهد مربوط میشود. وی در این باره میگوید:
وقتی هم قضایای نهضت شروع شد، من در مشهد بودم. آیتاﷲ منتظری، آیتاﷲ شیخ عبدالرحیم ربانی شیرازی، آیتاﷲ سعیدی و یکی دیگر از علما، نامه امام خمینی را برای علمای مشهد آوردند. من هم از علما وقت میگرفتم و نامه را به دستشان میرساندم. از علمای مشهد، میرزا احمد کفائی خراسانی، میرزا حسین فقیه سبزواری، حاج حسن قمی و آیتاﷲ سید هادی میلانی، کسانی بودند که نامه امام خمینی را به آنها دادیم.(1)
بعد از شهادت آیتاﷲ شهید سید محمدرضا سعیدی، امام راحل در نامهای به سید مهدی طباطبایی با اشاره به واقعه شهادت آقای سعیدی چنین مینویسد:
خدمت جناب مستطاب، سید الاعلام و ثقة الاسلام آقای طباطبایی -- دامت افاضاته-- مرقوم محترم واصل [شد]؛ سلامت و توفیق جنابعالی را از خداوند تعالی خواستار است. از این که آقازادههای مرحوم فقید شهید -- رحمهاﷲ-- مشغول تحصیل علوم دینیه هستند مسرور [شدم]؛ امید است خداوند تعالی به همه توفیق عنایت فرماید. سلام اینجانب را به خانوادههای محترم و آقازادهها ابلاغ فرمایید.(2)
حجتالاسلام طباطبایی پس از پیروزی انقلاب اسلامی از چهرههای مجاهد و فعال جمهوری اسلامی بود که مسئولیتهای متعددی بر عهده گرفت. از جمله این مسئولیتها:
نمایندگی امام در دادسرا و دادگاه انقلاب؛
سرپرست بنیاد مستضعفان؛
قضاوت در دادگاههای اصناف؛
ریاست دادگاه منکرات؛
مسئول رسیدگی به تخلفات در شهرداری؛
دادستانی کل دادگاه انقلاب مازندران؛
نماینده مردم مشهد در دوره سوم انتخابات مجلس شورای اسلامی، سال 1363ش؛
نماینده مردم تهران در دوره هفتم انتخابات مجلس شورای اسلامی، سال 1382ش؛
عضو کمیسیون قضایی و حقوقی مجلس در دوره هفتم مجلس شورای اسلامی؛
عضویت در گروههای دوستی ایران و بلغارستان، ایران و صربستان، ایران و مونته نگرو و ایران و یمن.
شهرت اصلی این فقید عزیز به عنوان استاد اخلاق و خدمتگزار مخلص مردم، بیش از عناوین سیاسی او بود. ایشان در مناسبتهای گوناگون، مراسم مذهبی و نیز برنامههای رادیویی و تلویزیونی، به بیان احادیث و بحثهای اخلاقی میپرداخت و بین مخاطبان محبوبیت فراوانی داشت. در ادامه به گوشهای از ابعاد اخلاقی ایشان میپردازیم:
این عالم ربانی در جنوب تهران در همان منزل قدیمی قبل از پیروزی انقلاب، در پایگاه
جهاد و شهادت آیتاﷲ سعیدی سکنا گزید و در کنار طبقات محروم دولاب ایفای وظیفه کرد. او با وجود بیماری تنفسی و دعوت دوستانش برای حضور در مناطق خوش و آب و هوا، دعوت آنها را نپذیرفت و سعی کرد در کنار مردم و همدرد با آنان بماند.
سید مهدی طباطبایی میگوید:
من آشپزی را خیلی دوست دارم و وقتی خسته میشوم به همسرم کمک میکنم. من با آشپزی خودم را سرگرم میکنم.(1)
حجتالاسلام والمسلمین ابوترابی فرد درباره ایشان میگوید:
در طول نیم قرن، در این خانه باز و سفره او برای طلبهها، نیازمندان و میهمانان پهن بود و از جمله تفاوت سفره او این بود که غذای سفرهاش از خانه خویش تهیه میشد نه از رستورانهای مجلل. این خانه را باید خانه دینی خطاب کرد. این خانه بیشتر حجره طلاب، خانه پاسخگویی به نیاز مردم به شمار میرفت.(2)
استاد سید مهدی طباطبایی بسیار مهماندوست بود و به همین دلیل میتوان گفت حدود پنجاه سال بدون مهمان غذا نخورد. در برخی از اوقات که مهمانها دیرتر میرسیدند و ایشان غذا خورده بود، سر سفره مینشست تا مهمانی که دیر رسیده است، غذای خود را با آرامی تناول کند.(3)
برخی از اوقات، استاد مهمانهای مختلفی داشتند که به طور خاص آنها را دعوت کرده بودند. بعد از اتمام ضیافت مادی، ده تا بیست دقیقه ضیافت معنوی هم انجام میدادند؛ به این شکل که یک سلسله مسائل اخلاقی که مورد نیاز آنها بود، تذکر میدادند و سپس با بستهای از هدایای مختلف، از قبیل کتاب، عطر، تسبیح، نبات و زعفران از آنها پذیرایی میکردند.(1)
استاد معظم، معمولا جلیقهای به تن داشتند، دارای جیبهای مختلف که در هر جیب، پولهای متفاوتی بود. وقتی افراد به دیدن ایشان میآمدند، میدانست به هر کسی چه اندازه هدیه مرحمت کند. گاهی به شخصی که کمک مالی میکردند، نصیحت اخلاقی نیز همراه آن بود.(2)
او سالها در ایام محرم و صفر روضهخوان سیدالشهدا علیه السلام بوده و هیأتهای عزاداری برای اهل بیت علیهم السلام برگزار میکرد و ارادت زیادی به اهل بیت علیهم السلام داشت.
ایشان در مصاحبهای میگوید: از سال 1349ش، که به تهران آمدم منبر رفتم. آیتاﷲ امامی کاشانی باعث شد به تهران بیایم و چون در آن زمان روضهخوان بودم، شبهای چهارشنبه و بعدها شبهای سه شنبه روضهخوانی میکردم و تا امروز بیش از چهل سال است که آنجا منبر میروم.
عشق به اباعبداﷲالحسین علیه السلام و اهل بیت عصمت و طهارت علیه السلام در مرحوم حاج سید مهدی طباطبایی بسیار بروز و ظهور داشت. او بارها میگفت من از کودکی عاشق امام
حسین علیه السلام بودم و بیان ایشان در مجالس روضه و سوگواری اهل بیت علیه السلام با همین لسان عاشقانه و خالصانه بود و همینطور که با زبانی ساده حرف میزد و مصایب اهل بیت علیهم السلام را بازگو میکرد، همه را تحت تأثیر قرار میداد. اوج شور و حال ایشان در همین مجالس فاطمی و حسینی بود. در حقیقت افتخار میکرد که روضهخوان باشد و حتی گاهی بدون اینکه در منبر وعظ باشد، اگر اشارهای به مصایب حضرت زهرا علیها السلام و یا امام حسین علیه السلام میشد؛ چون بسیار رقیقالقلب بود؛ بلافاصله متأثر میشد و اشک میریخت.
او در عین حال که بر حسب احساس وظیفه، دو دوره نماینده مجلس شده بود و در کوران مسائل سیاسی قرار داشت، به هیچ یک از این پستها و مقامات دلبستگی نداشت و علاقه وافر او به رسالت آخوندی و خدمت خالصانه به مردم و اقامه عزای امام حسین علیه السلام و حضرت صدیقه طاهره فاطمه زهرا علیها السلام بود.(1)
استاد علاقه زیادی به اهل بیت علیهم السلام داشتند و مطلب نوع منبرهای ایشان، سیره و سخنان معصومین علیهم السلام بود. ایشان در حد دو سه دقیقه روضه میخواندند، اما از آنجا که خود منقلب میشدند، مستمعان هم منقلب میشدند.(2)
حجتالاسلام والمسلمین محمد حاجابوالقاسم(3)عضو مجلس خبرگان رهبری میگوید:
پدربزرگم بسیار انسان متعبد و اهل راز و نیاز بود و به خصوص نسبت به زیارت حرمهای مطهر اهل بیت علیهم السلام به ویژه حرم سیدالشهدا علیه السلام تأکید بسیاری داشت و خود نیز نسبت به این موضوع بسیار مقید بود.(4)
به تمام کسانی که به منزل او میآمدند، خوش آمد میگفت و با روی باز با آنها برخورد
1) به نقل از مدیر دارالقرآن علامه طباطبایی، آقای مرتضی نجفی قدسی، خبرگزاری عقیق، ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۷، خبرگزاری حوزه، 29/2/1397.
2) گفتوگو با حجتالاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.
3) حجتالاسلام محمد حاج ابوالقاسم، نوه مرحوم حجتالاسلام و المسلمین سید مهدی طباطبایی میباشد.
4) خبرگزاری حوزه، 31/2/1397.
میکرد و در حد امکان اگر نیازی داشتند، نیاز آنها را برطرف میساخت.(1)
وی انسانی زاهد، گرهگشا و خدوم و تداوم بخش راه شهادت، جهاد و مبارزه در خدمت امام راحل (زمان امام) به عنوان عالم مجاهد، و در خدمت رهبری انقلاب اسلامی (پس از امام) در راه استحکام انقلاب اسلامی بود و با سعه صدر، نماد وحدت و انسجام ملی و اسلامی بودند. او از تمام ظرفیت علمی و دینی خود استفاده کرد تا راه را برای وحدت نیروهای انقلاب و انسجام جریانهای سیاسی و خلق قدرت برای نظام و رهبری هموار کند.
ایشان در انتخاب موضوع سخن و به کارگیری عنوان بحث، بسیار خوش سلیقه بودند. از اینرو، در بسیاری از مواقع به بنده میفرمودند: برای این بحث که میخواهم مطرح کنم، چه عنوان زیبایی به ذهن شما میرسد؟ از اینرو، گاهی چند ساعت فکر میکردند تا عنوانی زیبا و جذاب برای آن بحث فراهم میشد. برای نمونه کتاب 114 موضوع از قرآن و حکمت است که قسمتی از مباحث آن بزرگوار با عناوین زیبا مطرح شده است؛ مانند: همقفس همنفس، دلبَر دلبُر، سوختگان ساختگان و افتتاح افتضاح.(2)
از جمله بارزترین خدمات اجتماعی ایشان «اصلاح ذاتالبین» بود. بسیاری افراد و زوجها که با اختلاف مواجه بودند به دفتر وی مراجعه میکردند و او با صحبت و نصیحت، مشکل آنان را حل میکرد.
مسجد و منزل این روحانی خدوم و خدمتگذار، همیشه پر از مراجعانی بود که با
امید حل مشکلاتشان به آنجا آمده بودند و اغلب آنها هم نتیجه میگرفتند، شاید هزاران نفر که در زندگی زناشویی و یا خانوادگی دچار اختلافات میشدند بهجای اینکه به دنبال دادگاههای حل اختلاف بروند به منزل ایشان و یا دفترشان که در همانجا (نزدیک مسجدشان در خیابان غیاثی در نزدیکی میدان خراسان تهران) بود، رجوع میکردند و این روحانی با اخلاق و اندیشمند با بیان شیرینش زندگی آنها را دوباره میساخت و بر اثر کلام این بزرگوار سالها با صلح و صفا به زندگی خود ادامه میدادند.(1)
با اینکه خودش را اصولگرا میداند، دفترش روی اصلاح طلبان هم باز است و انگیزه این گونه رفتارهای سیاسی شاید از آن رو است که میخواهد «آشتی سیاسی» را در مملکت کلید بزند. خودش میگوید: از سال 84 درباره انشقاقها در جامعه با بزرگان صحبت کرده و تذکر داده است. شاید تخصصش در آشتی دادن، موجب شود گشایشی هم در فضای سیاسی کشور به وجود بیاید و رقبای سیاسی، کمی قاعده بازی سیاست را رعایت کنند.(2)
حجتالاسلام اکبر دهقان میگوید:
حدود 24 سال که افتخار معاشرت با ایشان را داشتم. چهارده سال ماه مبارک رمضان خدمت استاد بودم. بعد از اینکه یک منبر سر شب میرفتم، سه، چهار ساعت با ایشان همراه بودم. ایشان صبح به نماز جماعت و بعد به مجلس شورای اسلامی و ظهر در یکی از مساجد منبر میرفتند. یکی دو ساعت استراحت میکردند و بعد حدود دو ساعت پاسخگوی ارباب رجوع بودند و در هر شب ماه مبارک رمضان پنج منبر مختلف میرفتند که آخرین منبر ایشان ساعت دو نیمه شب برای جامعه مداحان بود.
بنده با اینکه حدود 30 سال از ایشان جوانتر بودم به راستی کم میآوردم. دو یا سه تا از منبرهای ایشان را میرفتم. در اثنای مسیر با این بزرگوار به گفتوگو میپرداختیم و در این گفتوگوها مطالب مختلف قرآنی و حدیثی مطرح میشد.(1)
رسیدگی به امورنیازمندان منطقه غیاثی و 17 شهریور، از دیگر فعالیتهای مهم مرحوم طباطبایی بود و از آنجا که تقریباً وکالت همه مراجع عظام تقلید را در تهران بر عهده داشتند، در جمعآوری اخماس، زکوات و دیگر وجوهات شرعی و استفاده آنها در حل مشکلات مستمندان کوشا بود.
یکی دو مرتبه به بنده فرمودند: به نیازمندانی که با من مخالف هستند، بیشتر کمک میکنم.(2)
اقامه نمازهای جماعت پرجمعیت در مسجد موسی بن جعفر علیه السلام در خیابان غیاثی و برگزاری مجالس بسیار معظم در ایام و مناسبتهای مذهبی؛ گوشهای دیگر از خدمات ایشان بود. ایشان یکی از بزرگترین علمای اخلاقی منطقه شرق و مرکز تهران محسوب میشد.
استاد بزرگوار سید مهدی طباطبایی، هم به طور خصوصی به بنده فرمودند و
هم به طور عمومی یک بار در تلویزیون اعلام کردند: از گناه تمام کسانی که مرا اذیت کردند، گذشتم، حتی از کسانی که در زندان مرا مورد شکنجه قرار دادند.(1)
مرحوم حجتالاسلام سید مهدی طباطبایی، نمونه بارز و واقعی روحانی مردمی و متخلق به اخلاق اسلامی بود و همین خصایص، محبوبیت ایشان را در بین آحاد مردم نسبت به دیگران بسیار بیشتر کرده بود.
ایشان عمری را به پاکی و پارسایی گذراند و سال های متمادی با صراحت لهجه و صداقتی کم نظیر در خدمت نظام اسلامی بود و کسی جز خیر از ایشان ندید.(2)
گاهی افرادی خدمت ایشان میرسیدند و مشکل اداری داشتند، ایشان نامهای به مسئول آن اداره مینوشتند که کار فلانی را سریعتر و آسانتر انجام دهند.(3)
شیوه گفتاری ایشان در منابر بسیار دلنشین و قابل استفاده بود؛ از به کار بردن کلمات دشوار و سنگین خودداری میکرد و اگر آیه و حدیثی را قرائت میکرد؛ معنای آن را به طور واضح برای مردم بیان میکرد و در حقیقت مطلب را برای آنان روشن میساخت تا بتوانند عمق مطلب را درک کنند. آیات و روایات را برنامهریزی شده و با حساب و کتاب و با موضوعبندی در سخنرانیها استفاده میکرد، به طوری که تمام منبرهایش قابل نوشته شدن و حتی کتاب شدن است و نظم مطالب و طرح موضوعات که اغلب اجتماعی و شیوه سبک زندگی اسلامی است، بسیار قابل استفاده است.(4)
1) گفتگو با حجتالاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.
2) گزیدهای از متن پیام تسلیت آیتاﷲ هادوی تهرانی، به مناسبت ارتحال حجت الاسلام سید مهدی طباطبایی.
3) گفتوگو با حجتالاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.
4) به نقل از مدیر دارالقرآن علامه طباطبایی، آقای مرتضی نجفی قدسی، خبرگزاری عقیق، ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۷.
انسان منذر، گره از مشکلات افراد جامعه باز میکند. در گفتار و رفتار چنین فردی میتوان سلوک و معرفت دین را مشاهده کرد. عالم ربانی و مجاهد فی سبیلاﷲ، حاج سید مهدی طباطبایی فقیهی بود قرآن محور که برای جامعه عالمی وارسته محسوب میشد و نقش منذر را ایفا میکرد.(1)
استاد طباطبایی دارای شجاعت ویژهای بود؛ زیرا اولین روحانی بود که در مشهد مقدس علیه نظام طاغوت سخنرانی کرد و توسط ساواک دستگیر و زندانی شد.(2)
او در جنوب تهران در پایگاه جهاد و شهادت آیتاﷲ سعیدی به امامت ایستاد و در کنار طبقات محروم خطه دولاب ایفای وظیفه کرد. آب و هوای این منطقه و خطه بر بیماری و ناراحتی او میافزود. دوستان و علاقهمندانش در نقاط خوش آب و هوای تهران، برای سکونت او خانهای تدارک دیده بودند؛ اما نپذیرفت و میگفت: با سینه پردرد و ملتهب میخواهم در کنار همسنگران دیروز و امروزم زندگی کنم ودر کنار مردم باشم.
خانه او پناه نیازمندان، فقرا و ملجا مردم و پاسخگوی نیازهای جامعه بود. این رفتارها از علائم روشن عالم دینی است. یکی از مهمترین و برجستهترین ویژگیهای عالمان دین، در کنار مردم و در خدمت مردم بودن است.(3)
حجتالاسلام سیدمهدی طباطبایی، عمر خود را صرف حل و فصل مشکلات و گرفتاریهای مردم کرد و کسب بهترین سمتها را در جمهوری اسلامی، با این موقعیت مردمی معاوضه نکرد.
منزل و دفتر سید مهدی طباطبایی را میتوان «دادگستری کوچک» قلمداد کرد که هر کس به آن مراجعه میکرد، دست خالی برنمیگشت.
در سالهای پس از انقلاب، او سمتی نمیپذیرفت که به گرهگشایی از کار مردم ارتباط نداشته باشد، و حتی برای پذیرش مسئولیت، این ملاحظه را داشت که به هیچ وجه، روضههای خانگیاش تعطیل نشود و مسئولیت و مقام، برای این کار مزاحمتی نداشته باشد. این در حالی است که پیشنهاد دهندگان مسئولیت به او گفته بودند رفتن به روضههای خانگی با پرستیژ مدیریتی شما همخوانی ندارد. بنابراین، او مسئولیتی را نمیپذیرفت که مزاحم این گونه او باشد.(1)
آیتاﷲ حسینی بوشهری درباره ایشان میگوید:
مردم سه دسته هستند:(2)دسته اول که برترین آنها هستند، عالمانیاند که هم خود با علمشان زندگی میکنند و هم جامعه با علم آنها زندگی میکند و سید مهدی طباطبایی چنین عالمی بود. این مرد بزرگ، شخصیت و عالمی به تمام معنا مردمی بود. (3)
ایشان همچون مرجعی بزرگ، پاسخگوی سؤالات و نیازهای مردم بود و مشکلات آنها را رفع میکرد، وی چهرهای گرهگشا بود و هیچ نیازمندی با دست خالی از منزل او بیرون نمیرفت.(4)
1) به نقل از حجت الاسلام سید علی خاتمی، مدرس حوزه و دانشگاه.
2) امام علی علیه السلام به کمیل فرمودند: «یا کُمَیْلُ! اِنَّ هذِهِ الْقُلُوبَ اَوْعِیَةٌ، فَخَیْرُها اَوْعاها، فَاحْفَظْ عَنّی ما اَقُولُ لَکَ، اَلنّاسُ ثَلاثَةٌ: فَعالِمٌ رَبّانِیٌّ، وَ مُتَعَلِّمٌ عَلی سَبیلِ نَجاة، وَ هَمَجٌ رَعاعٌ اَتْباعُ کُلِّ ناعِق، یَمیلُونَ مَعَ کُلِّ ریح، لَمْ یَسْتَضیئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ، وَ لَمْ یَلْجَئُوا اِلی رُکْن وَثیق؛ ای کمیل! این دلها همانند ظرفهاست؛ بهترین آنها، ظرفی است که قدرت حفظ و نگهداری و گنجایش بیشتری داشته باشد. بنابراین آنچه برای تو میگویم حفظ کن. مردم سه گروهند: اوّل (علمای ربّانی، علما و دانشمندان الهی هستند که مربّی مردمند. (دانشمندانی که هم خود راه حقیقت را طی میکنند و هم دیگران را رهنمون هستند. دوم، دانشطلبانی که در راه نجات دنبال تحصیل علم هستند،(کسانی که خود فاقد دانشند؛ ولی در سایه نور دانش دانشمندان حرکت می کنند و در پی تحصیل علم هستند) و سوم، احمقان بی سر و پا که دنبال هر صدایی میروند (و پای هر پرچمی سینه میزنند) و با هر بادی حرکت میکنند! همانها که با نور علم روشن نشدهاند و به ستون محکمی تکیه نکردهاند. (نهج البلاغه، کلمات قصار، شماره 147.(
3) سخنرانی آیت اﷲ حسینی بوشهری در مراسم ترحیم ایشان در شبستان امام خمینی حرم حضرت معصومه علیها السلام.
4) سخنرانی آیت اﷲ حسینی بوشهری در مراسم ترحیم ایشان در شبستان امام خمینی حرم حضرت معصومه علیها السلام.
مهربانی، بذل و بخشش وی مشهور عام و خاص بود و تواضع و فروتنی ایشان به گونهای بود که اگر پیرمردی او را صدا میکرد، با تأسی به جدش، رسول خدا مینشست و با تمام وجود سخنان آن پیرمرد را گوش میداد و مشکلش را حل و راهنماییاش میکرد.
استاد طباطبایی صبر و حوصله عجیبی در گوش دادن به درد دلهای مردم داشت. با وجود اینکه ارباب رجوع مختلفی در انتظار ملاقات استاد بودند؛ با حوصله پای درد دل پیر و جوان مینشست و این کار هر روز این بزرگوار بود.
حجتالاسلام اکبر دهقان میگوید: برخی روحانیون فقط سخنرانی میکنند از جمله حقیر و حاضر نیستند سخن مردم را بشنوند؛ اما استاد طباطبایی هم سخن میگفت و هم سخن دیگران را میشنید. هم مهمانی میرفت و هم سفره ضیافت داشت. هم افکار و سخنان دیگران را نقد میکرد و هم نقدپذیر بود.(1)
مدیر دارالقرآن علامه طباطبایی درباره ایشان میگوید: او مطالعات روانشناسی عمیقی داشت؛ به طوری که چند جلسه یکی از دوستانم را که استاد روانشناسی دانشگاه اصفهان بود، به جلسات ایشان آوردم و او مجذوب مطالب ایشان گردید و به من گفت ایشان جدیدترین مطالب علم روانشناسی را در قالبی دینی و مذهبی و عمومی و قابل فهم برای مردم بیان میکند. هنگامی که این نکته را به حاج آقا طباطبایی عرض کردم، ایشان با تبسمی به من فرمودند: راست گفته است. من در روانشناسی مطالعات زیادی داشتم و حتی مدرکش را هم گرفتم؛ ولی بعدها احساس کردم داشتن
1) گفتوگو با حجتالاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.
این مدرک برایم یک نوعی تعلق و وابستگی میآورد؛ لذا آن را پاره کردم و دور ریختم!
با مطالعه آثار به جای مانده از وی در مییابیم ایشان همانند روانشناس و جامعهشناس سخن میگوید و آسیبهای جامعه را خوب میشناسد و متناسب با آن نسخه میپیچد.(1)
حجتالاسلام والمسلمین محمد حاج ابوالقاسم، عضو مجلس خبرگان رهبری میگوید:
ایشان شخصیتی بود که چه در بحث ولایتمداری و چه مردمداری، زبانزد خاص و عام بود و از همه ظرفیتهای ممکن، در مسیر تقویت نظام و رهبری و خدمت به مردم بهره میبُرد.
او حقیقتاً از آن دسته شخصیتهایی بود که علم و اخلاق و تواضع و فروتنی و مهربانی را با هم داشت. با این حال، هیچگاه ذرهای از مردم فاصله نگرفت، همیشه در بین آنها بود و از همه توانش در مسیر کاستن از رنج و مشکلات مردم استفاده میکرد.(2)
یکی از ویژگیهای بارز مرحوم طباطبایی، ایجاد اتحاد، وحدت و انسجام ملی و اسلامی در بین مردم بود. از تمام ظرفیتهای علمی و دینی خود برای وحدت نیروهای انقلابی، اسلامی و جریانهای سیاسی نظام بهره میبرد. و این، راهی است که در جامعه امروز سخت به آن نیازمندیم و البته در اندازه مورد نیاز، به آن اهتمام نمیورزیم.(3)
ایشان عالم به زمان خود بود. او با مقامات کشور ارتباط داشت و از مسائل و مشکلات سیاسی و اجتماعی کشور مطلع بود و میدانست در جامعه چه میگذرد.(1)
ایشان در عرصه سیاسی نیز بصیرت بسیار بالایی داشت. ارتباط دیرینه او با حضرت امام خمینی، مقام معظم رهبری و اعلام و بزرگان سبب شده بود گنجینهای از تجربیات و خاطرات با ارزش در سینه داشته باشد. موضعگیریهای او از طرفی با استفاده از این تجربه دیرینه در سیاست و از طرفی با استفاده از ارتباط عمیق و مستقیم با مردم کوچه و بازار سبب شده بود بسیار پخته و عاقبتنگر باشد. همیشه در هر موضوعی تالی فاسد آن را در نظر میگرفت و بسیار سنجیده و عاقلانه عمل میکرد تا از مسیر اصلی انقلاب اسلامی خارج نشود و در عین حال، رضایتمندی تودههای مردمی را هم بسیار اهمیت میداد و معتقد بود پشتوانه اصلی انقلاب ،همین مردم هستند و نباید با رفتارهای ناصحیح و یا توجیه سوءعملکرد مسئولان، آنها را نسبت به اصل نظام و انقلاب بدبین کنیم.
او به معنای واقعی و تمام انسانی دلسوز برای کشور، نظام، انقلاب اسلامی و مردم بود و مواضعش در عرصه سیاسی و اجتماعی با رعایت مصالح چهارگانه مذکور بود و اگر بر حفظ سرمایههای انقلاب و نظام تأکید میکرد، با توجه به همین مصلحتبینیها بود و لذا در مقابل هتاکی برخی به بزرگان میایستاد و این قبیل کارها را بر خلاف مصالح نظام و انقلاب میدانست.(2)
این استاد اخلاق، بسیار نگران خدشه به اسلام و جمهوری اسلامی بود و میگفت:
مسئولان عزیز کشور ما به گونهای عمل نکنند که روزی مردم مایل باشند که جمهوری اسلامی نباشد. مردم هم بدانند که اگر در مواردی به اسم اسلام اقداماتی انجام میشود که نباید، انجام شود، به دلیل سهلانگاری و لاابالیگری بوده و در جاهایی هم نابخردان به جای خردمندان، نادانان به جای دانایان، ناقصالعقلها به جای فرماندهان اندیشمند کار کردند.
حرف من امروز با مسئولان این است که خودشان را به خواب نزنند. از خواب گران بیدار شوند. این حرف مردم را بشنوند؛ روزی نگوییم صدای شما را شنیدیم که دیگر دیر شده باشد. مسئولان بدانند و آگاه باشند که صرف یک طغیان، مردم را متهم نکنند؛ مردم به صورت عادی طغیان نمیکنند؛ وقتی جواب نمیشنوند، طغیان میکنند. نمونه بزرگی برای این توصیه وجود دارد. یک بچه وقتی میگوید: پدر پول بده! مادر پول بده! وقتی جوابی نمیشنود، آن گاه پایش را به دیوار و در میزند. مردم میگویند: حقمان را میخواهیم.؛ حرف مردم را بشنویم و برای آنها تلاش کنم. به مطبوعات هم توصیه میکنیم چیزی ننویسید که مردم را نگران کنید. کاری کنید که مردم به راه بیایند و از گویندگان میخواهم در حرفهایشان خدا را در نظر بگیرند و سعی در ایجاد بحران و تقابل نکنند.(1)
نگرانم که چرا مسئولان به جان هم افتادند و آبروی هم را میریزند؛ این روشها بسیار خطرناک است و بدترین ضربه را به اسلام و نظام میزند. باید مراقبت کرد تا با این نوع رفتارها بنیانهای نظام و انقلاب آسیبپذیر نشود.
استاد طباطبایی هرجا تشخیص میداد که فرد مسئولی در هر پست و مقامی بیراهه میرود، اگر انحراف دینی یا سیاسی در مسئولان مملکت احساس میکرد، طبق وظیفه شرعی، نخست محرمانه و مؤدبانه تذکر میداد و اگر نمیپذیرفت، در سخنرانی یا مصاحبه تلویزیونی یا مطبوعات، آن انحراف را به
1) مصاحبه سید مهدی طباطبایی با ابراهیم جلالیان خبرنگار همشهری، 13/12/1396.
طور کنایه و گاهی صریح تذکر میداد.
یادم نمیرود یک شب به ایشان تلفن زدم و گفتم برخی از طلبهها میگویند به حاج آقا بگویید مقداری ملاحظه کنند. ایشان در پاسخ بنده فرمودند: پای حرفهای خود ایستادهام و از هیچ شخصی نمیترسم.(1)
هر دو جناح سیاسی کشور، از حجتالاسلام سیدمهدی طباطبایی به خوبی یاد میکنند. کمتر کسی مثل او هست که سخنانش، هم به مذاق اصلاحطلبان خوش بیاید و هم اصولگرایان؛ اعتدالگراها هم که او را اعتدالی میدانند؛ اما او به گفته خودش انقلابی قدیمی است. سوابق انقلابی حاج مهدی طباطبایی به دوران آیتاﷲ کاشانی و دکتر مصدق برمیگردد؛ تا جایی که یک بار، در حالی که حامل نامه مرحوم کاشانی به دکتر مصدق بوده، گرفتار مأموران ساواک شده است.
مرحوم سید مهدی طباطبایی، بعد از انتخابات 88 موضعگیریهایی علیه رفتارهای احمدینژاد داشت؛ در عین حال، مواضع محکمی نیز علیه سران فتنه و ادعای تقلب داشت.
ایشان در درباره تقلب گفته بود: «من خودم فردای انتخابات به آقای موسوی نامه دادم و گفتم که اغتشاش نکند.» من اولین آخوندی هستم که بر صحت انتخابات 88 تأکید کردم. (این مطلب را در رسانه ملی گفتم و فیلم آن نیز موجود است).
وی درباره عدم اظهار نظر صریح رئیس دولت اصلاحات و برخی سران فتنه، به اشتباه بودن کارهایشان در سال 88 گفته بود:
بعد از انتخابات 88، پیش محمد خاتمی هم رفتم، هرچند ظاهراً به شخصیتم لطمه میخورد که من خدمت آقای محمد خاتمی بروم، ولی رفتم و درباره برخی مواضع وی با او صحبت کردم. اول نمیپذیرفت، ولی بعد پذیرفت و
1) گفتگو با حجتالاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.
قرار شد برخی حرفها را نزند. گاهی اینها ناشی از ضعف اخلاقی است. برای چه میخواهیم به خاطر نگه داشتن چند نفر، حقیقت را نگوییم؟
ایشان هرچند از مرحوم هاشمی رفسنجانی دفاع میکرد؛ در مواردی نیز از وی انتقاد جدی داشت. این انتقادات به مواضع فرزندان مرحوم هاشمی برمیگشت. او در این باره میگفت:
من کراراً به ایشان نقد کردهام؛ بعضی جاها جواب داده؛ ولی جاهای زیادی هم شده که از جوابهایشان قانع نشدهام؛ مثلاً در قضیه فائزه با آقای هاشمی درگیر شدم. اظهاراتی کرده بود خانم فائزه؛ من به آقای هاشمی گفتم: این چه حرفهایی است؟ آقای هاشمی گفت: خودت به او بگو. من گفتم: وقتی شما هستی، چرا من بگویم؟ خانمش هم بود؛ به خانمش هم مطلبی گفتم؛ ولی جواب تندی به من داد.
بعد از دیدار پرسروصدای فائزه هاشمی با جمعی از بهائیان در سال 95، مرحوم سید مهدی طباطبایی در واکنش به این دیدار گفته بود: دیدار خانم هاشمی با یکی از سرکردگان فرقه ضاله بهائیت با فرهنگ شیعه و اسلامی ما همخوانی ندارد و زننده است. وی باید استغفار کند. وی باید از ملت انقلابی ایران و شیعیان و آیتاﷲ هاشمی رفسنجانی عذرخواهی کند.
در بهمن 1396، آقای مهدی کروبی در نامهای به رهبر معظم انقلاب سعی در سیاهنمایی داشت و با اتهامپراکنی علیه رهبر معظم انقلاب، در تلاش بود تمام مشکلات 30 سال گذشته انقلاب را به پای رهبری بنویسد. در این زمینه مرحوم سید مهدی طباطبایی در پاسخ به ادعای آقای کروبی گفته بود:
چهار اصل کلی در نظام وجود دارد؛
اصل اول، حفظ نظام است و هرطور که به نظام ضربه بخورد، گناه کردهایم.
اصل دوم، حفظ دستآوردهای نظام است. این دستاوردها کم نیست؛ ما یک نظام مستقل و قدرتمند در منطقه هستیم؛ دستاوردهای نظام فراوان است؛ استقلال، امنیت و آزادی، هر سه اینها دستآوردهای نظام هستند؛
اصل سوم، رهبری است. رهبری نظام باید حفظ شود؛
اصل چهارم، حفظ آبروی مردم است. فکر نکنیم ما هرچه آبرو بریزیم، بهتر است. الآن بالاترین ضرری که به کشور خورده، آبروریزی است. آبروی اشخاص نباید بریزد.
ایشان در پاسخ به ادعای آقای کروبی گفته بود: هرکس در دوران مسئولیتش مسئول زمان خودش است و رهبر نظارتی در حد اعلا دارد و راهنمایی و ارشاد میکند و بقیه کارها با مجریان است. همان کس که نامه نوشته (آقای کروبی) زمانی جزء مجریان مملکت بوده است.(1)
مرحوم سید مهدی طباطبایی بعد از سخنان سال 1396 رئیس جمهور آمریکا (دونالد ترامپ) علیه سپاه پاسداران، میگوید:
سپاه، نیروی نظامی و ملی ماست که مورد احترام ملت است. بنابراین، باید گفت: آنچه ترامپ در مورد سپاه گفت مورد قبول و پذیرش مردم نیست. به نظرم باید همه نیروهای نظامی، از جمله ارتش به این توهین پاسخ هوشمندانه و منطبق با شرایط و اوضاع بدهند.
بسیج بسیار ارزشمند است و نباید بگذاریم خدای ناکرده بسیجیان متهم شوند؛ چراکه بازوان انقلاب و نور چشمان ما هستند. سپاه و نیروهای مسلح را هم ارج مینهم؛ سپاه بازوی ولایت است و از این جهت امتیاز دیگری دارد.(2)
استاد طباطبایی نقل میکند: در دوران جوانیام، یک سال در شب تاسوعا در شیراز بودم. به من گفتند بیماری است که حال وخیمی دارد. به طور ناخودآگاه گفتم: «اگر امشب شفا نگیرد، کی شفا میگیرد؟!» منبر که رفتم، خودم را باختم و گفتم: یا ابالفضل من کارهای نیستم و خودت شفا بده. بیاختیار به ناله افتادم همه مردم نیز گریه کردند. آن بیمار هم شفا گرفت.
یک سال دیگر در روزهای محرم در نیشابور بودم؛ یک نفر برای بستن پرچم عزاداری بالای نردبان بلندی رفته بود؛ همه نگران بودند که مبادا بیفتد! من گفتم: اگر او برای عزای امام حسین علیه السلام بالا رفته است، هیچ اتفاقی برایش نمیافتد. چند لحظه بعد از نردبان افتاد؛ اما چون پایین نردبان چند نفر چادرهای عزاداری را باز کرده و بالا گرفته بودند تا نصب کنند، آن مرد روی همین چادر افتاد و سالم ماند.
پس اگر مردم، منبریها و مداحان، دغدغه خدمت به حضرت سیدالشهدا علیه السلام را داشته باشند، میتوانند امیدوار باشند که الطاف آن حضرت در زندگی دنیا و آخرت نصیبشان خواهد شد.(1)
حجتالاسلام اکبر دهقان نقل میکند، استاد طباطبایی فرمودند:
وقتی اسرای ایران از عراق آزاد شدند، برخی از آنها مرا میشناختند. برای حساب سال خمسی به منزل ما میآمدند و مبلغی، مثلا: صد یا دویست هزار تومان بدهکار میشدند. آنها مقلد آیتاﷲ گلپایگانی بودند. خمس را از
1) مصاحبه حجت الاسلام سید مهدی طباطبایی با خبرگزاری تسنیم، ۱۸ آبان ۱۳۹۴.
آنها تحویل گرفته و قبض آنرا به آنها میدادم، بعد مبلغی از پول خودم روی پول آنها گذاشته و به آنها هدیه میدادم. بعد از آن خدمت آیتاﷲ گلپایگانی رسیدم و جریان را نقل کردم. ایشان فرمودند: چرا این کار را کردی؟ گفتم: به جهت این که اگر آن مبلغ را از آنها میگرفتم، با خود فکر میکردند که ما چند سال از جان خود گذشتیم و اسیر بودیم؛ اما این روحانیون حاضر نیستند از این مبلغ ناچیز بگذرند. برای دفع این توهم این کار را انجام دادم. آیتاﷲ گلپایگانی مرا تحسین کردند.(1)
در سال 1334ش، به واسطه حضور در فعالیتهای شهید نواب صفوی، در زندان قزل قلعه بودم. وقتی آزاد شدم، به خانه آقای سعیدی، شوهر خواهرم آمدم. شهید سید محمدرضا سعیدی منزلشان در قم نزدیک چهارراه غفاری بود و شبها که به منزل امام خمینی میرفت، من هم با او میرفتم. شهید سعیدی، شاگرد و عاشق امام خمینی بود و امام هم او را دوست داشت. سابقه جلسات کودکی برای من تداعی ذهنی میشد و سؤالاتی برای من ایجاد میکرد که از امام خمینی میپرسیدم و ایشان نسبت به گذشته که در خدمتشان بودم، ابراز محبت میکردند.
امام میگفت: اینها بچههای خوبی بودند که به نجف رفتند و سپس با من شوخی کردند و گفتند: اینها زود به نجف رفتند؛ هنوز نجف قسمت ما نشده است. معلوم نیست رفتند آنجا آیتاﷲ بشوند یا رفتند آیتاﷲها را اذیت کنند! کسانی که در بچگی به نجف میروند، دو سه کلمه یاد میگیرند و میآیند ما آیتاﷲها را اذیت میکنند. آقای سعیدی هم به شوخی گفت: رفتند از آیتاﷲها یاد گرفتند و ما را اذیت میکنند.
حجتالاسلام اکبر دهقان میگوید: روزی استاد طباطبایی خاطرهای برایم نقل کرد:
خانهای که در آن مینشستم، برای آقایی به نام حاجی عرب بود. آیتاﷲ شیخ کاظم دامغانی، از علمای بزرگ، از مشهد به قم آمده بود و برای اسکان جایی نداشت. از صاحبخانه اجازه گرفتم که پیش من بماند.
در 16 یا 17 ساگی در درس خارج آیتاﷲ بروجردی شرکت و گاهی اشکال میکردم. من بحث آقای بروجردی را به او گفتم، و چون نجف رفته بود، به من گفت: میتوانی به این حرف آقای بروجردی ایراد بگیری و اشکال کنی! من هم بچه پررویی بودم؛ از درس آیتاﷲ بروجردی اشکال گرفتم و تنها دو جوانی که در درس آیتاﷲ بروجردی بودیم، من و آقای مکارم بودیم. بقیه شاگردان ایشان، مسن بودند. امام خمینی، آقای صدر، آقای گلپایگانی، آقای شریعتمداری و آقای خوانساری هم در آن جلسه بودند. من که شلوغ کردم و اشکال گرفتم که امام خمینی گفتند: بشین بچه، شلوغ نکن! راست هم میگفت، من خیلی پررو بودم.
روزی آیتاﷲ بروجردی، بعد از درس، مرا به خانه خود دعوت کرد؛ وقتی
1) گفتوگو با حجتالاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی.
رفتم، ایشان 5 تومان به من جایزه دادند. من هم آن پول را به آقای دامغانی دادم. او به من گفت: چرا این پول را به من میدهی؟ گفتم: آبرویی که تو به من دادهای، برای من کافی بود و شما باعث شدی من این جایزه را بگیرم. ایشان هم آن پول از من قرض گرفت. خلاصه اینکه من در آن جلسه جلوه کردم و شب بعد آن، امام خمینی به من گفت: با آن چیزهایی که یادگرفتی، همه ما را اذیت کردی! من عذرخواهی کردم؛ ولی امام خمینی از من تجلیل کرد که این نشان از جایگاه معنوی ایشان داشت؛ گفتند: من آدمهایی را که اینجوری هستند، دوست دارم. من هم پرروتر شدم. وقتی به جلسات میرفتم و مینشستم سؤال میکردم. خدا میداند کسی به اندازه امام خمینی به بچه طلبهها احترام نمیگذاشت و به آنها توجه نمیکرد. این یکی از بزرگواریهای ایشان بود.(1)
در زمان پهلوی اول، حرم رفتن ممنوع نبود؛ ولی تبلیغ و منبر رفتن ممنوع بود. لذا مردم هم نسبت به زیارت بیتوجه شده بودند. حرم امام رضا علیه السلام معمولا خلوت بود. یک روز در ماه رجب بود، (ایام زیارتی امام رضا علیه السلام)، به حرم مشرف شدم؛ دیدم حتی خدام هم نیستند. در تمام حرم شریف، پنج نفر زائر بود و سه نفر خادم، مجموعا هشت نفر. خیلی ناراحت شدم. رفتم خدمت عالم شهر، حضرت آیتاﷲ حاج شیخ هاشم قزوینی و جریان را گفتم. ایشان فرمود: وقتی تبلیغ نباشد، اینچنین میشود. بروید تبلیغ کنید. گفتم: چطوری؟ فرمود: بروید در خانهها و به مردم بگویید: ماه رجب است، زیارت امام رضا علیه السلام یادتان نرود. خلاصه ما پنج تا بچه طلبه تصمیم گرفتیم، دور از چشم پاسبانها، برویم در منزلها و مردم را به زیارت یادآوری کنیم و چنین کردیم. چهار پنج روز کارمان همین شده بود. خوشبختانه شبهای روز اول که به
1) گفتوگو با حجتالاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی و از شاگردان نزدیک استاد طباطبایی..
حرم مشرف میشدم، ملاحظه میکردم جمعیت زیادی به حرم آمده است.(1)
1378، شماره 28.
استاد طباطبایی میگوید:
چند سال پیش شنیدم کسانی از تهران به مسجد جمکران میروند؛ اما به زیارت حضرت فاطمه معصومه علیها السلام نمیروند. یک شب بالای منبر، بعد از آنکه در اهمیت زیارت حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و عظمت این بانو صحبت کردم، چند نفر از جمع بلند شدند و گفتند: آقا! راننده این اتوبوسها میگویند: اگر بخواهید حرم بروید، باید کرایه اضافهتر بدهید. من گفتم: آن کرایه اضافی را من میدهم. خلاصه چراغ را روشن کردیم. بعد از یکی دو هفته، آنها هم حرم میرفتند و هم مسجد جمکران و در حال حاضر، بحمداﷲ میتوان گفت، کم هستند کسانی که جمکران بیایند؛ اما حرم حضرت فاطمه معصومه علیها السلام مشرف نشوند. مقصودم این است که در هر حال ما برای ایجاد علاقه و ترغیب و تشویق مردم به در خانه ائمه علیهم السلام و آشنایی آنان با معارف اهل بیت علیهم السلام به تبلیغ درست نیاز داریم.(2)
1378، شماره 28..
از همان کودکی، پدرم ما را به درختکاری تشویق میکرد. لذا من هم به این کار علاقه پیدا کردم. هرجا برای تبلیغ میرفتم تا زمینه را مساعد میدیدم، از فرصتها استفاده کرده، چند درخت میکاشتم. یک سال، ایام محرم در اطراف شاهرود با کمک مردم بخش وسیعی را نهال کاری کردیم و یا در اطراف یاسوج درخت گردو کاشتیم. یادم هست، بعد از انقلاب، به آن محل رفتم، دیدم کلی درختها بزرگ شده و مورد استفاده مردم قرار گرفته
است. از یکی از بچههای جهاد سازندگی پرسیدم: این درختها مال کیست؟ گفت: نمیدانم؛ ظاهرا مال یکی از طاغوتیها بوده است. گفتم: نه اینها را یک آخوند کاشته است! بعد رفتیم از یکی از پیرمردهای محل پرسیدیم،. گفت: قبل از انقلاب آخوند سیدی اینجا منبر میرفت؛ او این درختها را کاشته است. بعد به او گفتم: مرا میشناسی؟ به من دقیق شد و گفت: آره، قربان جدت! خود آن آقاست. شب به مردم گفتم: هر کدام پنج عدد گردو بیاورید و روز بعد به اتفاق مردم رفتیم و در ظرف نیم روز، حدود هزار درخت کاشتیم! به راستی اگر این بعد از زندگی امامان معصوم علیهم السلام برای مردم روشن شود، چه آثار مفیدی در زندگی دنیوی آنان میتواند داشته باشد!(1)
1378، شماره 28..
یک بار که ایشان در بند رژیم ستمشاهی بودند، با ماه مبارک رمضان مقارن شد. ایشان زندانی و روزه بودند و وقت افطار، ایشان را برای بازجویی و شکنجه به اتاق بازجویی میبرند. ایشان چون روزهدار بودند، از بازجو میخواهند که اول افطار کنند و بعد بازجویی و شکنجه شوند؛ ولی بازجوی بیرحم ایشان را مسخره میکند و با بیحیایی بر سر و صورت این سید عالم و روحانی بزرگوار ادرار میکند!
زمانه میگذرد و انقلاب اسلامی به پیروزی میرسد. همان بازجو دستگیر و محاکمه میشود و یکی از جرائم ایشان شکنجه آقا سید مهدی طباطبایی اعلام میشود. شکنجهگر دستگیرشده درباره این جرم میگوید: با شناختی که من از آقای طباطبایی دارم، او مرا میبخشد.
قاضی پرونده، آقای طباطبایی را پیدا میکند و ضمن گزارش جریان، درباره آن شکنجهگر نظر ایشان را میخواهد و مرحوم طباطبایی بازجوی شکنجهگر خود را عفو میکند و حتی آن جسارت او را میبخشد.(2)
آیت اخلاق میگوید: امام از روز اول فرمود: به داد اسلام برسید. تا همین الآن که پیش شما نشستهام، هر جایی که اسلام بوده است، دویدهام و هرجایی که حقهبازی بوده، نرفتهام؛ خودداری کردم و خانهنشین شدم. تا توانستم مبارزه کردم که غیر اسلامی نشود؛ ولی زورم نمیرسد.
برخی قوانین ما در خصوص بیمه و واردات و صادرات - بین خودمان و خدا باید بگویم- جز قفلزدن و مشکلدرستکردن، چیز دیگری نیست و سد راه جامعه و اقتصاد شده است. امروز تعطیلی برخی از کارخانجات، در قوانین بد مالیاتی ریشه دارد. تولیدکننده نمیتواند ثابت کند که درآمد کافی نداشته است؛ اما قانونا باید مالیات بدهد و بنابراین، فلج میشود. یا به طور مثال؛ در خصوص بیمه، وقتی شرکتهای بزرگ میخواهند بیمه کنند، به راحتی پول میگیرند؛ اما وقتی میخواهند پول بپردازند، به سختی میدهند و این، یعنی قانون بد که مشکل آفرین است. این مسئله آنقدر اهمیت دارد که امیرالمؤمنین، علی علیه السلام به مالک اشتر درخصوص مالیات میفرماید: مالک! مبادا آنقدر از مردم بگیری که آنها از رمق بیفتند! امروز حتی برخی قوانین، مورد مزاح و شوخی افراد واقع میشود؛ مثلا قانون مالیات بر اموال فرد فوت شده که مردم درباره آن با مزاح میگویند: وقتی فردی از این دنیا میرود، نخستین کسی که در مجلس ختم وی حاضر میشود، مأمور مالیات است.(1)
از مسئولان تقاضامندم که مالیات را منطقی کنید؛ در بیمه به مردم فشار نیاورید، حرف مالیات دهندگان را بپذیرید و حرف فردی که میگوید بیشتر از این کار نکردهام، قبول کنید. فرض میگیریم که دروغ میگوید؛ شما به عنوان مجری دیندار حرف مؤدی را بپذیر. از دولت هم میخواهم هرجایی
1) مصاحبه سید مهدی طباطبایی با ابراهیم جلالیان، خبرنگار همشهری، 13/12/1396.
که بیمه تقاضا دارد و مستحق است، پرداخت شود. صندوقها را هم خالی نکنند و به مردم اعتبار دهند. معیشت مردم را تأمین کنند.
از جوانان میخواهم خود را به کار راضی کنند. اشکال دیگر ما این است که دانشگاه توسعه پیدا کرد و دانشگاهیان ما زیاد شدند؛ اما کاری را که یاد گرفتند، اجرا نکردند. وقتی به مهندس راه و ساختمان میگوییم که به بیابان برو، میخواهیم جادهسازی کنیم؛ نمیرود.
ایشان در آخرین سخنرانی خود در سالروز شهادت حضرت زهرا علیها السلام در هیأت محبانالفاطمه علیها السلام بیان داشت:
«میخواهم آخرین نفسهایم را در مسیر حضرت زهرا علیها السلام بکشم و از دنیا بروم.»
سعی کنید به خود تأنی و آرامش بدهید و در روایت داریم برای این کار باید دقایقی نشست، کمی آب خنک یا گرم به تناسب حال، بخورید و سه مرتبه بگویید: «لا إله إلااﷲ، حقّاً حقّا»، با این کار خدا به نصرت شما میآید و آن موقع میتوانید تصمیمات خود را بگیرید و از بحران خارج شوید. دیگر این که در تسبیحات حضرت زهرا علیها السلام استمرا داشته باشید. گریه بر آن حضرت موجب آرامش میشود. امام صادق علیه السلام در حدیثی میفرمایند: «شیعیان ما با این تسبیحات شناخته میشوند.»
امیرالمؤمنین علیه السلام در قضیه خلافت موافق زیاد داشت؛ چراکه ابوبکر و عمر از مهاجران بودند و در مقابل، انصار ناراحت بودند که چرا از میان آنان کسی خلیفه نشده است؛ اما در جریان دفن حضرت زهرا علیها السلام، امام علی علیه السلام حتی یک موافق نداشت؛ حتی عباس، عموی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با امام علی علیه السلام مبنی بر دفن مخفیانه حضرت زهرا علیها السلام مخالف بود.
سه چیزدر مورد حضرت زهرا علیها السلام مخفی است و حتی امامان معصوم علیه السلام درباره آنها چیزی بیان نفرمودهاند:
اولین آن، قبر حضرت زهرا علیها السلام است؛
دیگر این که از بحرانهای زندگی حضرت علی علیه السلام، مخالفت برخی افراد با قبر حضرت زهرا علیها السلام بود؛
سوم زمان شهادت حضرت است که در این مورد 3 قول وجود دارد: 45 ، 75 و 95 روز بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم.(1)
این مرجع تقلید، ضمن قدردانی از مواضع اسلامی و مردمی حجتالاسلام والمسلمین طباطبایی گفتند: چنین مواضعی همیشه موجب دلگرمی جامعه به روحانیت مردمی و دلسوز گردیده است. خداوند شما را که در راه دفاع از اسلام و مکتب اهل بیت علیهم السلام، حفظ سنتهای اسلامی، امر به معروف و نهی از منکر سخن میگویید؛ در پناه حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف نگه دارد!(2)
حجتالاسلام و المسلمین طباطبایی که به دلیل بیماری در سال 1395 در بیمارستان بستری شده بود، در اواخر سال 1396 نیز به دلیل عفونت شدید ریوی در یکی از بیمارستانهای تهران بستری گردید. سرانجام ظهر روز پنجشنبه، 27 اردیبهشت 1397، مصادف با نخستین روز ماه رمضان 1439ق. به دلیل عارضه تنفسی و کبدی، در 82 سالگی درگذشت. پیکر ایشان پس از تشییع در تهران به قم انتقال یافت. مراسم تشییع و خاکسپاری پیکر این بزرگمرد اخلاق، عصر روز جمعه، ۲۸اردیبهشت از مقابل مسجد امام حسن عسکری علیه السلام به سمت حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام برگزار و نماز میت توسط آیتاﷲ شبیری زنجانی اقامه و پیکر آن مرحوم در حرم مطهر حضرت
فاطمه معصومه علیها السلام در یکی از حجرههای صحن امام رضا علیه السلام به خاک سپرده شد.
مراسم عزای آن مرحوم، در شب 28 اردیبهشت با حضور مراجع تقلید و علما در شبستان امام خمینی حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام برگزار شد.
در این مراسم که پس از نماز مغرب و عشای جمعه شب برگزار گردید مراجع تقلید و آیات عظام: شبیری زنجانی و جوادی آملی و حجج اسلام، سید محمد سعیدی، سید احمد خاتمی (امام جمعه موقت تهران و عضو خبرگان رهبر)، سید هاشم حسینی بوشهری (امام جمعه قم و عضو خبرگان رهبری)، کعبی (عضو مجلس خبرگان رهبری)، عبداللّهی (عضو مجلس خبرگان رهبری)، غروی (عضو شورای عالی حوزه علمیه)، سید علی خمینی و طلاب و روحانیون و قشرهای مختلف مردم حضور داشتند.
سخنران این مراسم، آیتاﷲ حسینی بوشهری، عضو مجلس خبرگان رهبری و امام جمعه قم بود.
او چه زیبا در نخستین روز از ماه مهمانی خدا، مهمان حضرت رب الارباب شد و در جوار حضرت فاطمه معصومه علیها السلام آرام گرفت!
به مناسبت درگذشت این عالم ربانی، پیامهای تسلیت، از سوی بزرگانی چون مقام معظم رهبری، آیتاﷲ هاشمی شاهرودی رئیس تشخیص مصلحت نظام، دکتر روحانی رئیس جمهور و آیتاﷲ هادوی تهرانی صادر گردید. در پایان به متن پیام تسلیت مقام معظم رهبری اشاره میکنیم.
بسماﷲ الرحمن الرحیم
درگذشت خطیب و معلّم اخلاق، جناب حجتالاسلام آقای حاج سیدمهدی طباطبایی رحمة الله را به خاندان گرامی و اخوان مکرّم و همه بازماندگان و دوستان و ارادتمندان ایشان تسلیت عرض میکنم.
آن سید بزرگوار، در دهها سال از زندگی خویش، تلاش دینی مغتنمی در ارشاد
معنوی و اخلاقی مؤمنین با بهرهگیری از جایگاه منبر و محراب برعهده گرفته بودند و در عرصههای انقلاب نیز با حضور در مجلس شورای اسلامی در برههای از زمان، به این وظیفه خطیر اشتغال داشتند.
از خداوند متعال شمول رحمت و مغفرتش را برای آن مرحوم و صبر و تسلّا برای بازماندگان مسألت میکنم!
سیّدعلی خامنهای
۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۷.
روحش شاد و یادش گرامی
صحیفه امام خمینی، مؤسسه تنظیم و نشرآثار امام خمینی.
اخلاق و مبارزه، (خاطرات حجتالاسلام والمسلمین سید مهدی طباطبایی)، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، در دست انتشار.
ماهنامه فرهنگ کوثر، شماره 28.
مصاحبه با حجتالاسلام اکبر دهقان، محقق و پژوهشگر قرآنی.
سخنرانی حجتالاسلام ابوترابی در مراسم ترحیم ایشان در مسجد موسی بن جعفر، 31/2/1397.
سخنرانی آیتاﷲ حسینی بوشهری در مراسم ترحیم ایشان در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام، 28/2/1397.
مجموعه سخنرانیها و درسهای اخلاق حجتالاسلام سید مهدی طباطبایی.
روزنامه جوان، سه شنبه 1/3/1397.
روزنامه ایران، شنبه 29/2/1397.
روزنامه جمهوری اسلامی، 13/12/1393.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی، خاطرات حجتالاسلام والمسلمین سیدمهدی طباطبایی، تاریخ شفاهی مرکز اسناد انقلاب.
خبرگزاری حوزه، http://hawzahnews.com.
پایگاه اطلاع رسانی آیتاﷲ هادوی تهرانی، http://www.dr-hadavi.ir.
پایگاه اطلاع رسانی رسالت، معاونت فرهنگی تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی، http://resalaat.ir.
خبرگزاری بینالمللی قرآن، http://iqna.ir.
خبرگزاری اهل بیت، http://fa.abna.com.
خبرگزاری عقیق، http://aghigh.ir.
خبرگزاری همشهری، http://www.hamshahrionline.ir.
خبرگزاری خانه ملت، http://www.icana.ir.
خبرگزاری تسنیم، https://www.tasnimnews.com.
خبرگزاری فارس، https://www.farsnews.com.
پدر: حسین
ولادت: 1343 ش.
وفات: 1394 ش.
مدفن: قم، حرم مطهر.
تألیف: محمدتقی ادهم نژاد
در حادثه عظیم منا و حج 1394ش، حوزه علمیه قم و خطه گیلان ثلمهای جبرانناپذیر را شاهد بودند و فضلا و اندیشمندانی کمنظیر و دست دادند. در میان فرزانگان جانباخته در حادثه منا نام پرفروغ نواندیش و نویسنده پر توفیق، عالم سختکوش،(1)شهید حاج شیخ مسلم قلیپور گیلانی درخشش چشمگیر دارد. بسانی که با انتشار این خبر مؤلمه، حزنی گسترده، گستره حوزههای علمیه، استادان، پژوهشگران و طلاب را فراگرفت و اندوهی گران در قلوب بهرهوران از آثار آن شخصیت برجسته علمی نشست.(2)
حاج شیخ مسلم قلیپور گیلانی، در سوم شهریور 1343ش، 17 ربیع الاول 1384ق، در شهرستان رودسر، در خانوادهای مذهبی و متدین پای به عرصه حیات گذاشت. پدر بزرگوارش کاسب بود و منزل ایشان محل رفت و آمد روحانیون منطقه به شمار میرفت. مسلم دوران کودکی را در چنین فضای معنوی و مذهبی پشت سر گذاشت. وی با تشویق و ترغیب والدین راهی مدرسه گردید و از آنجا که از استعداد و حافظه بالایی برخوردار بود (به گونهای که سال اول تا سوم دبستان را خودشان در منزل خواند)؛ به تشخیص معلمان مدرسه در کلاس چهارم مشغول تحصیل شدند. وی مقداری از دروس متوسطه را در زادگاهش خواند و از آنجا که امکان رشد و تحصیل او در وطن فراهم نبود، برای ادامه تحصیل به اصفهان رفت و در منزل یکی از بستگان خود سکنا گزید و تا سال دوم تجربی را در اصفهان با موفقیت سپری ساخت. او ضمن تحصیل، در تظاهرات و راهپیماییهای اصفهان شرکت میجست. پس از پیروزی انقلاب اسلامی وارد قم شد و در مدرسه حکیم نظامی سابق (امام صادق علیه السلام فعلی) به اخذ دیپلم در رشته تجربی موفق گردید و با اینکه موقعیت تحصیل در رشته پزشکی برای ایشان مهیا گردید؛ تحصیل در حوزه را انتخاب کرد و تمام وقت مشغول تحصیل و تدریس در حوزه علمیه گردید و همه دروس را مکرر مباحثه و تدریس کرده بودند و تا درسی را مباحثه و تدریس نمیکردند، وارد سطوح بالاتر نمیشدند.(1)
قلیپور گیلانی درباره چگونگی ورود خود به حوزه علمیه قم چنین میگوید: پدر و مادرم بسیار دوست میداشتند من پزشک شوم. بنده نیز وقتی به قم آمدم، برادرانم را به این شهر آوردم و روانه دانشگاه کردم. آنها را پزشک کردم تا دست از سرم بردارند. شهید قلیپور گیلانی با اینکه در رشته پزشکی دانشگاه تهران پذیرفته شده بود، در سال
1) اظهارات آقای محمدحسین قلیپور، فرزند شهید قلی پور.
1360ش، همزمان با تأسیس مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، به تحصیل علوم اسلامی روی آورد و مدت پنج سال به تکمیل معلومات خویش پرداخت. وی ابتدا به مدت یک سال در مدرسه آیت اﷲ گلپایگانی، واقع در خیابان صفاییه و سپس مدت سه سال در مدرسه رضویه واقع در خیابان آذر قم سکنا گزید و دروس مقدمات و سطوح را نزد استادان فرزانه ذیل به خوبی فراگرفت. اساتید این عالم سختکوش عبارتند از آیات و حجج اسلام:
میرزا محمدعلی مدرس افغانی، (ادبیات)؛
علی پناه اشتهاردی، (لمعه)؛
حسین راستی کاشانی، (لمعه و قوانین الاصول)؛
شیخ عباس محفوظی، (مکاسب)؛
شیخ غلامرضا ستوده اراکی، (مکاسب و کفایه)؛
شیخ مصطفی اعتمادی، (رسایل)؛
سیّدعلی میلانی، (رسایل)؛
استاد موسوی تهرانی، (کفایة الاصول).
شهید قلیپور گیلانی، درباره درس کفایة الاصول استادش، استاد موسوی تهرانی میگوید: در آن زمان، آقای موسوی تهرانی شاگردان زیادی نداشتند. قریب هفت- هشت نفر بودیم که نزد ایشان در حسینیه آیت اﷲ مرعشی جلد دوم کفایه را میخواندیم. بسیار بحث علمی خوبی میکردیم. در آن زمان ایشان دیدگاههای آقای نائینی را طرح میکرد که بسیاری شیفته آن آرای شدند. ما که شیفته آرای امام راحل بودیم، با آقای موسوی تهرانی که در کفایه بسیار مهارت داشتند، بحث علمی گستردهای داشتیم.
شهید حاج شیخ مسلم قلیپور گیلانی، جهت عمق بخشیدن به معلومات خویش، در محضر درس بسیاری از بزرگان و استادان عالی مقام حوزه علمیه قم نشستند و از خرمن دانش گسترده آنان بهرهمند شدند؛ ولی در خارج فقه و اصول از آیات عظام و استادان ذیل
بیشترین استفاده را کردهاند:
حاج شیخ محمد فاضل لنکرانی؛
حاج شیخ حسین وحید خراسانی؛
حاج شیخ جعفر سبحانی؛
حاج شیخ ناصر مکارم شیرازی.
شهید قلیپور گیلانی، علاوه بر فقه و اصول، منظومه را خدمت آیت اﷲ حاج شیخ یحیی انصاری؛ بدایة الحکمة و نهایة الحکمة را در خدمت آیت اﷲ فیاضی، تفسیر را خدمت آیت اﷲ عبداﷲ جوادی آملی و اسفار و هیئت را نزد علامه حسن زاده آملی فراگرفت. وی همچنین از سال 1376ش، تا پایان عمر شریف آیت اﷲ حاج شیخ علی سعادتپرور (پهلوانی) در درس ایشان شرکت جست و لذا از شاگردان عرفانی و اخلاقی آن مرحوم به شمار میرفت.
شهید مسلم قلیپور گیلانی، درباره سیر مراحل تحصیلی و مباحثات طلبگی خویش میگوید: کل دروس سطح، یعنی از پایه یک تا ده را کمتر از شش سال به اتمام رساندم. تابستان ها مشغول تحصیل بودم و نوعا کتابهای سنگین و استادان قوی را انتخاب میکردم؛ مثلاً من، هم مطول خواندم و هم مختصر، هم حاشیه خواندم و هم المنطق و هر دو را شش یا هفت مرتبه تدریس کردم. مغنی را از باب اول تا قسمت حرف لام و باب رابع خواندم؛ ولی خودم بیشتر بابها را خواندم و مباحثه کردم. شاید مغنی را دو، سه بار مباحثه کردم؛ یعنی به حافظه خودم اعتماد نداشتم و هم میخواستم مطالب، به طور عمیقتر برای من جا بیفتد. بنابراین، به فهم و حافظه خودم اعتماد نمیکردم. هم اصول فقه خواندم و هم قوانین را یک بار درس دادم؛ ولی اصول فقه را شش یا هفت دوره تدریس کردم. اتمام سطح نزدیک شش سال طول کشید و در عین حال، مشغول چند
درس بودم. درس و بحث من روزانه به شش یا هفت درس میرسید وقتی خانه میرفتم، شبها دستهایم درد میگرفت؛ چون همیشه حجم بسیاری از کتابها را همراه داشتم. پنجشنبه ها و جمعهها هم مباحثه و درس داشتم و از آنجا که منزل ما نزدیک حرم بود، گاهی اوقات بعد از نماز صبح در حرم درس میگذاشتم. نکتهای که به طلبهها سفارش میکنم و خودم هم به آن اهتمام داشتم، تکرار فراوان درس و مباحثه بود؛ مثلا من مغنی را چندین دوره با یک نفر مباحثه کردم و همین طور کتابهای دیگر را. کفایه را فکر میکنم سه دوره مباحثه کردهام؛ نهایه و منظومه را دوبار خواندم؛ حتی مکاسب را که حدود چهارسال زمان میبرد، دوبار مباحثه کردم. یادم هست کتابم پاره پاره شده بود و خودم هم دیگر از آن بدم میآمد؛ به همین دلیل، مکاسب را پشت کتابهایم مخفی میکردم تا مدتی آن را نبینم. دروس خارج را نزد بزرگانی همچون آیات عظام فاضل لنکرانی و وحید خراسانی خواندم. الان هم فقط تدریس دارم؛ مثلا کفایه و حلقه ثالثه را با هم بیش از هفت دوره درس دادم. بعضی قسمتهای مکاسب را پنج دوره و برخی دیگر از قسمتهای مکاسب را پنج دوره و برخی دیگر از قسمتهای آن را هفت دوره درس دادم. بحث بیع و خیارات را هم سه یا چهار دوره تدریس کردم.
شهید قلیپور گیلانی، همزمان با ورود به حوزه علمیه و تحصیل علوم الاهی به تدریس سطوح پایینتر همّت گماشت. وی که در تدریس دارای سبک موفقیتآمیزی بود، توانست در حوزه علمیه به خوبی بدرخشد و افراد فراوانی را در مکتب علمی خود تربیت کند. وی سالیان متمادی در مدارس تحت پوشش مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، مانند شیخ صدوق، مهدی موعود، رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم موفق شد هفت دوره کامل ادبیات عرب را تدریس کند و همچنین در مدارس و به صورت آزاد، موفق شد سایر سطوح عالی را بارها تدریس کند. وی همچنین در مدرسه عالی امام خمینی رحمة الله، برای سطوح عالیه و کتابهای فلسفی تدریس میکرد.
محمدحسین قلیپور فرزند شهید قلی پور، درباره تدریس پدر بزرگوارش میگوید: شهید قلیپور همچنین موفق شد در مدرسه امام خمینی که محل تحصیل طلاب خارجی است، به تدریس متون عالی بپردازد. 10 دوره تدریس مکاسب، 4دوره حلقه ثالثه شهید صدر، 8دوره بدایةالحکمة، 8دوره نهایةالحکمة، 4دوره کتاب بحوث فی علم الاصول شهید صدر، 3دوره کتاب ارزشمند فقهی مستمسک عروةالوثقی آیتاﷲ سیدمحسن حکیم، دو دوره کتاب التنقیح مرحوم آیتاﷲ خویی و یک دوره شرح تجرید و سپس تدریس خارج فقه و اصول را در کارنامه دارد.
شهیدقلیپور گیلانی، بیشک از مدرسان ممتاز حوزه علمیه قم به شمار میرفت و تقریبا تمام وقت خود را صرف تدریس و تألیف و پژوهش کرد و اگر زنده میماند، بیشک آیندهای بسیار درخشان علمی برای ایشان متصور میشد. او مدت پنج سال به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت. ایشان میگوید: «چند سالی است که درس خارج میگویم، در درسهای خارج فراوانی نیز شرکت کردهام؛ ولی فردی خوش استعدادتر و نابغهتر از امام نیافتم. کمتر شخصی در تاریخ فقه و اصول به امام خمینی میرسد. اگر فرد، مقایسهای داشته باشد، کاملا تفاوت را متوجه میشود. امام نبوغ عجیبی داشتند. هم بحثیهای امام ابداً با قابل مقایسه ایشان نبودند. از آقای شهیدی شنیدم که کسی آقا را با امام مقایسه میکند اینها به امام ظلم کرده است. امام اشکالات بسیار دقیقی میکردند؛ به گونهای که با یک تلنگر ایشان، برخی از مسلّمات از هم میپاشید. برای نمونه آقای خویی، شهید صدر و مرحوم آخوند میگویند: رابطه صحیح و فساد، رابطه تام و ناقص است. امام اشکال ابتدایی در این مورد مطرح میکند که رابطه صحت و فساد رابطه تضاد است. بسیاری از
علما مسایل را با قربان صدقه و هزار تعبیر مطرح میکردند؛ ولی خدا امام را رحمت کند که ما را نجات دادند و از بن بست بیرون آوردند. برخی از نظریات امام راحل کمنظیر بود که متأسفانه مرکز نشر آثار امام خمینی این مطالب را تاکنون منتشر نکرده است.
شهید بزرگوار میفرماید: بنده خودم خارج مکاسب و اصول را درس دادم. در این درسها نخست مبانی امام راحل را توضیح میدهم، سپس چکیده و نکاتش را بیان میکنم. البته مطالب فقهای دیگر را نیز بیان میکنم که بعضا برای برخی مطالب چند روزی زمان لازم است. پس از بیان این مطالب، آرا و دیدگاههای امام را بار دیگر به صورت فشرده بیان میکنم. سپس این نظریات را با یکدیگر مقایسه و تفاوتهایش را بیان میکنم. در درسم گام به گام بیان میکنم که امام خمینی چه سیری در مباحثه داشتند؛ سبک اجتهادی و نوع استدلال ایشان را بیان میکنم.
شهید قلیپور، زمانی که در اصفهان مشغول تحصیل سال سوم راهنمایی بود، به مقتضای سن و سال خود و فضای فسادانگیز زمان پهلوی ظاهراً بایستی به دنبال خوشگذرانی و ابطال عمر باشد؛ اما خوشبختانه عمرش را صرف مطالعه کتابهای دینی کرد. وی در این زمینه میگوید: در خاطرم هست پیش از انقلاب در اصفهان بودم و هنوز تظاهرات قوت نگرفته بود که یکی از بستگان پولی به من داد و گفت: فرزندان مرا به سینما ببر! ما نیز آن زمان برای رفتن به سینما به چهار باغ اصفهان رفتیم. در صف ایستاده بودیم تا بلیت بگیرم. یادم هست که افراد تیپهایی داشتند که با
فطرت سازگار نبود؛ حرفهای بسیار بدی میزدند؛ با این حال به فرزندان فامیل گفتم: من سینما نمیآیم. لذا برای آنها بلیت تهیه کردم، آنها رفتند برای تماشای فیلم و من روی نیمکت نشستم تا آنها بازگردند. من با پول خودم کتاب اصول دیالکتیک حضرت آیتاﷲ سبحانی را خریداری کرده بودم. نزدیک به دو ساعت و نیم طول کشید تا فیلم تمام بشود و من در این مدت کتاب را تا آخر خواندم. البته فهمیدنش برایم راحت نبود؛ چون به مطالعه کتابهای غیر درسی عادت نداشتم. من نیز برخی مطالب و صفحات آن را چند بار خواندم؛ حتی متنها را حفظ کردم و برخی از آن را فهمیدم. آرام آرام به این گونه مباحث علاقهمند شدم. در آن زمان، تظاهرات قوت گرفته بود و من نیز به صورت پنهانی در تظاهرات شرکت میکردم؛ چون اگر به اقوامم میگفتم، اجازه نمیدادند. با وجود این، بنده مخفیانه در تظاهرات شرکت میکردم و با گردانندگان انقلاب که بیشتر دانشجویان بودند، ارتباط برقرار کردم. به همین دلیل، در دانشگاه صنعتی اصفهان و دیگر دانشگاههای اصفهان رفت و آمد داشتم. دانشجویان نیز کتابهای مذهبی را برای مطالعه به بنده میدادند که با شوق، آنها را مطالعه و نکات مهم آنها را یادداشت میکردم. این مسایل باعث تقویت ذهنی برای فهمیدن کتابهای دینی شد. پس از پیروزی انقلاب، در مباحث فلسفی که از سوی آقایان مصباح یزدی و دکتر احمد احمدی و برخی دیگر مطرح میشد، شرکت میکردم. یکی از آقایان نیز در آن زمان درس نهج البلاغه داشت که از اول تا پایان آنها را گوش دادم و نوشتم. این آقا در بحثهای فلسفی بسیار کوتاه و روان صحبت میکرد و من نیز آنها را یادداشت میکردم. به همین دلیل، پس از سال دوم تجربی، نام بیشتر کتابهای فلسفی را حفظ بودم. اوایل انقلاب که منافقان و کمونیستها فعالیت داشتند.، بنده بحثهای فلسفی را برای آنها مطرح میکردم؛ حتی با دانشجویان و دبیرستانیها که کمونیست، چریک فدایی و منافق بودند، بحث می کردم. این مسائل سبب شد به بحثهای فلسفی
علاقه بسیاری پیدا کنم. وقتی رشته تجربی را در قم میخواندم، به درس منظومه یکی از استادان رفتم که آنجا بهترین مستشکل من بودم. در آن زمان، شاید ته ریشی بیشتر نداشتم؛ ولی وقتی در کلاس منظومه شرکت میکردم، بسیاری از طلاب مسن به احترام بنده میایستادند و من نیز از این موضوع بسیار خجالت میکشیدم؛ حتی خجالت میکشیدم کنار استاد بنشینم. به همین دلیل، کنار در مینشستم. در آن زمان، منظومه و بدایه و نهایه را خواندم؛ درحالی که هنوز طلبه نشده بودم. البته تنها عبارت میخواندم و نمیفهمیدم که عبارت را باید با مرفوع، مجرور و یا منصوب بخوانم. برخی از طلاب نیز توضیح میدادند که منظور عبارات بیان شده چیست؟ سپس اسفار را خواندم و تدریس را شروع کردم. مدتی نیز در فقه و اصول کار کردم.
محمدحسین قلیپور، فرزند مجتهد شهید منا در اینباره میگوید:
پدرم از دوران جوانی اهل مطالعه و تفکر بودند. در خانواده پدری ما کسی تحصیلات حوزوی نداشته است. پدربزرگم کاسب بود؛ اما پدرم که از طریق آشنایی با تعدادی از روحانیون برجسته منطقه به تحصیلات حوزه علاقهمند شده بود؛ راه حوزه را انتخاب کردند. به همین دلیل، برادران خود را به قم آوردند و با مراقبتی که داشتند، موفق شدند آنان را به کسب مدارج عالیه دانشگاهی در رشته پزشکی برسانند. ایشان هوش بسیار بالایی داشتند و بعد از اتمام تحصیلات دبیرستان و پذیرش در رشته پزشکی فرصت اعزام به خارج برایشان مهیا شد؛ ولی چون علاقه به حوزه داشت، مصمم شد در حوزه بماند. وی از نوجوانی به مسائل فلسفی و اخلاقی و همچنین آثار استاد شهید مطهری و سایر بزرگان علاقهمند بودند و بارها آنها را مطالعه کرده بودند. و با مکاتب فکری، مختلف در دانشگاهها مناظره میکردند. روش کار ایشان این طور بود که حدود 5 صبح تا 11شب روی تحقیق متمرکز بودند. مگر برای تدریس یا سایر کارهای ضروری از منزل خارج میشدند. بیشتر در اتاق مطالعه بودند و بری برنامههای ثابت هم داشتند؛ مثلا به ورزش مقید بودند و هر شب به صورت
منظم یک ساعت پیادهروی میکردند و هنگام پیادهروی، از طریق گوشی همراه صوت قرآن یا سخنرانی آیت اﷲ حسنزاده آملی گوش میکردند.
شهید قلیپور گیلانی، دارای کتابخانه ارزشمندی بود و علاقه زایدالوصفی به مطالعه داشت و اغلب عمرش را صرف مطالعه، تحقیق و تألیف کرد. احاطه بر متون علمی، ادبی، فقهی و اصولی و تخصص و جامعیت در علوم عقلی و نقلی سبب گردید آثار سودمندی و ارزشمندی از آن شهید مظلوم منا به یادگار بماند. در حدود 113 جلد کتاب در موضوعات فقهی، اصولی، کلامی، اعتقادی و ... که اغلب آنها به زیور طبع آراسته گردیده، از وی به یادگار باقی مانده است. برخی از کتابهای وی بارها به زیور آراسته شده است. اسامی تألیفات ایشان که به دو زبان عربی و فارسی است عبارتند از:
تحقیق و اعداد کفایة الاصول مع تعلیقات المحقّق المدقّق المیرزاعلی الایروانی، (3جلد)؛
تحقیق و اعداد کفایة الاصول؛
تحقیق و اعداد فرائدالاصول، (3جلد)؛
تحقیق و اعداد کتاب المکاسب مع تعلیقات المحقّق المدقّق میرزا فتاح الشهیدی التبریزی، (8جلد)؛
تحقیق و اعداد کتاب المکاسب مع تعلیقات المحقق المدقق العلامه السید محمدکاظم الطباطبایی الیزدی، (5جلد)؛
تحقیق و اعداد کتاب المکاسب، (4جلد)؛
تحقیق و اعداد الروضة البهیة فی شرح المعة الدمشقّیه مع تعلیقات المحقق المدقق السید محمد کلانتر، (6جلد)؛
تحقیق و اعداد الروضة البهیّه فی شرح المعة الدمشقّیه مع تعلیقات المحقق المدقق السلطان العلماء، (4جلد)؛
تحقیق و اعداد الروضة البهیّه فی شرح المعة الدمشقیه مع تعلیقات المحقق المدقق الخوانساری، (5جلد)؛
تحقیق و اعداد اصول الفقه فی مباحث الألفاظ و الملازمات العقلیه؛
تحقیق و اعداد نهایة الحکمة؛
تحقیق و اعداد بدایة الحکمة؛
آداب و رفتار پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم؛
فضایل و مصائب امیرالمؤمنین علیه السلام؛
حضرت زهرا علیها السلام در بحارالانوار؛
امام حسین علیه السلام از ولادت تا عاشورا؛
امام زمان علیه السلام از ولادت تا بعد از ظهور؛
کوثر کلام (گذری بر مفاهیم نهج البلاغه)، (4جلد)؛
در سایه سار نهج البلاغه، (2جلد)؛
اصول فقه حضرت امام خمینی، (ره) (2جلد)؛
تدوین نموداری کفایة الاصول همراه با آرای اصولی امام خمینی، (ره) (2جلد)؛
تحقیق و ویرایش و تنظیم شرح کفایة الاصول مرحوم شیخ عبدالکریم خوئینی زنجانی، شاگرد آخوند خراسانی، (4جلد)؛
بررسی انتقادی نظریه ترتب؛
ترجمه الفقه علی المذاهب الخمسه، (نیمه اول کتاب)، (2جلد)؛
تلخیص مکاسب محرمه؛
تلخیص
کتاب البیع؛
تلخیص کتاب الخیارات؛
تلخیص جواهرالبلاغه؛
ترجمه و شرح الموجز فی اصول الفقه، (تألیف حضرت آیت اﷲ سبحانی)؛
ترجمه کلیات علم الرجال، (نیمه دوم کتاب) آیت اﷲ سبحانی؛
تلخیص المحاضرات فی الالاهیات آیت اﷲ سبحانی؛
سیری در کتاب شریف الغدیر علامه امینی، (2جلد)؛
پاسخ شیعه، (سیری در شبهای پیشاور)؛
نگارش نوین رساله حضرت امام خمینی؛
نگارش نوین رساله آیت اﷲ فاضل لنکرانی؛
اهمیت غذا از نظر اسلام، (به درخواست همایش نگاه ادیان به مسأله غذا- کشور سوئیس).
بر اساس این حجم عظیم از تألیفات و آثار علمی برجا مانده از شهید قلیپور، او را باید در ردیف عالمان و محققان پرکار و فعال حوزه علمیه قم دانست. او استادی نام آشنا در حوزههای علمیه بود و تألیفات او که با ایدههای نو عجین بود، به سرعت در میان حوزویان مشهور گشت. تلخیص دروس عمیق و انیق، نشان از تسلط و تبحر وی بود. او مبتکر اولین متون آموزشی حوزه است. برگردان مطالب پیچیده و گاه دارای مفاهیم چند وجهی فقه و اصول به فارسی روان، عنوانگذاری مطالب، خلاصه کردن مباحث طولانی، شمارهگذاری و پاراگرافبندی مطالب مهم کتاب های فراوان، اعم از فارسی و عربی، از جمله فعالیتهای این دانشمند فاضل و سختکوش بود.
یکی از دوستان آن شهید بزرگوار میگوید:
من در او اندیشه نو یافتم و آنچه در وسع داشت، سخاوتمندانه از بذل آن دریغ نورزید. آن شهید را باید در ردیف مؤلفان و مصنفانی پرکار این مرز و بوم قرار داد. در سفر دوم به لبنان، او در اتاق خود همواره مشغول فکر و نوشتن بود. احیانا در چینش مطالب، از ایده دیگران سود میبرد و دلسوزانه میدیدم که هرجا کم و کاستی و یا حلقه مفقودهای در حلقات معارف الاهی مشاهده میکرد، بیدرنگ به سراغش میرفت و تا چاره نمیشد، باز نمیایستاد.
تألیفات او برای فهم مطالب مجمل، ولی مفید فقه و اصول، بهویژه برای آمادگی آزمونهای دشوار حوزویان کمک کار قابلی بود و به درستی توانسته بود مطالب را بیان کند. با همه اینها، وی سلوک عارفانه نیز داشت و نزد مرحوم شیخ علی پهلوانی سالهای متمادی عرفان نظری و عملی آموخته بود
استاد قلیپور گیلانی، در تلخیص متون سنگین حوزوی، مهارت ویژهای داشت و بخشی از تألیفات و آثار پرفایده آن بزرگوار نیز تلخیص کتابهای مهم حوزوی است که هماینک در اختیار عموم حوزویان قرار دارد. تلخیص متون درسی حوزه و چاپ و نشر آن نیز در میان عموم حوزویان، به ویژه مدرسان و استادان، مشوقان و منتقدان زیادی داشت که در اینجا لازم است به سخنان آن شهید بزرگوار در خصوص انگیزه نگارش جزوههای درسی و خلاصه کردن دروس و نیز بازتاب مثبت و منفی آنان در میان استادان و حوزویان و پاسخ وی به آن اشاره کنیم:
من از دوره دبیرستان، از ترس اینکه وقت امتحانات مطالب یادم برود، تمام مطالب را یادداشت میکردم و هیچکس به اندازه من یادداشتبرداری نمیکرد. من نکات و خلاصهها را هم تنظیم و دستهبندی میکردم. در همان اوقات، در دستهبندی مطالب مهارت خاصی به دست آوردم. وقتی طلبه شدم، برای اینکه سربحث حواسم پرت نشود، مطالب را مینوشتم. توصیه من به طلبهها این است که حتماً این کار را انجام دهند؛ چون واقعاً حواس ما پرت میشود و ما قدرت کنترل خیال خودمان را نداریم. از کمتر کسی میتوان این ادعا را قبول کرد که از اول درس حواسش جمع باشد و همه مطالب را مثل ضبط صوت بگیرد. به هر حال، بنده برای این که مطلب را گم نکنم و مطلب به خوبی به دستم بیاید، بعد از درس، خلاصه همه کتابها را مینوشتم؛ مخصوصاً هنگام تدریس، برای اینکه ترتیب ارائه مطالب از دستم نرود، همه را به ترتیب رئوس مطالب، تقسیمبندی ها، مثالها و دلایل را در کاغذها
کوچک مینوشتم و بعد دوباره این مباحث را مرور میکردم تا اینکه مطالب ملکه ذهنم میشد. اگر هنگام تدریس، ترتیب مطالب از یادم میرفت، به آن خلاصه مطالب نگاه میکردم تا مطلبی از قلم نیفتد. بعد از درس، همه مطالب خلاصه شده را پاره کرده و دور میانداختم تا اینکه تنبلی نکنم و در صورت نیاز دوباره بنویسم. این دوباره نوشتن، مهارت انسان را بیشتر میکند و مطالب بهتر در حافظه میماند. وقتی حاشیه و المنطق تدریس میکردم، به تقاضای طلبهها مطالب آن را نوشتم و به آنان دادم؛ چون در آن زمان این شرحها نبود. بعد از نوشتن با اصرار طلبهها دوباره مطالب را منقح و آن را به شکل یک کتاب کمک درسی چاپ کردیم و الحمدﷲ از آن استقبال شد.
در مدت نزدیک 20سال از چاپ کتابهایم، شاید به اندازه تعداد انگشتان دو دست منتقد به من مراجعه نکرده است، بلکه همه تعریف و تشویق بوده است. تلخیص کفایه ما برای تدریس بسیار عالی است و استادان زیادی در اینباره به صورت حضوری یا تلفنی از من قدردانی و تشکر کردهاند. برخی از استادان محترم برای من پیامک میفرستند که من مشغول خواندن تلخیص کفایه شما هستم تا برای تدریس فردا آماده شوم و برای شما دعا میکنم. من کفایه را خیلی تکمیلتر از سایر کتابهای درسی نوشتهام. یکی از مراجع معظم برای تلخیص کفایه ما، مقدمهای نوشتند؛ ولی وقتی به دست بنده رسید، کتاب از چاپ خارج شده بود و موفق نشدیم این مقدمه را بیاوریم. همیشه به طلبهها سفارش میکنم خودتان کتابهای درسی را تلخیص کنید. یادم هست خدمت یکی از بزرگان رفته بودیم، فرمودند: چه میخوانی؟ گفتم: رسایل. ایشان یک سئوال از علم اجمالی کرد، با اینکه این مبحث را خوب مطالعه و مباحثه کرده بودم؛ معذلک هرچه به ذهن خودم فشار آوردم، دیدم یادم نمیآید و خیلی ناراحت شدم؛ چون فکر میکردم خوب خواندهام و لذا متوجه شدم فراوانی مطالب باعث میشود ذهن من نتواند تمام مطالب را نگه دارد. از همانجا دانستم با تلخیص مطالب میتوان بر آنها احاطه پیدا کرد. کتاب رسایل را از اول تا انسداد در جبهه خلاصه کردم.
شهید قلیپور ضمن دفاع از تلخیص کتابهای درسی، به طلاب حوزه سفارش میکند که طلاب باید در مسیر موفقیت، چند کار مهم انجام دهند: 1. پیشمطالعه؛ 2. حضور در درس؛ 3. متمرکز کردن حواس در جلسات درس؛ 4. نوشتن مطالب درسی؛ 5.مطالعه بعد از درس با مراجعه به شروح؛ 6. مباحثه کردن؛ 7. تلخیص مطالب، که برای ماندگاری در ذهن همیشه در حوزههای علمی و در میان بزرگان و علماء مرسوم بوده است.
وی همچنین از شیوه آموزشی و درسی حوزههای علمیه انتقاد کرده و میگوید: واقعیت این است که همه طلبهها از نظر استعداد و انگیزه یکسان نیستند و همه آنان نمیخواهند به مرجعیت برسند، بلکه خیلی از آنان میخواهند با چند سال درس خواندن به یک شهر، یا نهاد، یا دانشگاهی بروند و تبلیغ و تدریس کنند. اما ما با آنها چگونه برخورد کنیم؟ ما میخواهیم همه آنها مثل شیخ انصاری و مراجع تقلید شوند؛ در حالی که استعدادها، انگیزهها و مراتب متفاوت است و ما باید متناسب با مراتب برنامهریزی کنیم. از اشکالات بسیار بزرگی که به برنامهریزی حوزه وارد است، اینکه مدیریت همه طلبهها را با یک چشم میبیند و یک کتاب درسی جلو همه طلبهها میگذارد! چهطور ممکن است برای انسانی خوشاستعداد که میخواهد در حد مرجعیت درس بخواند، کتابی را بگذاریم و برای طلبه دیگری که صرفاً میخواهد پنج تا شش سال درس بخواند و مانند سفیران هدایت به تبلیغ برود و نیز همان کتاب را
در نظر بگیریم؟! اصلاً برخی طلبهها نمیخواهند فقه و اصول بخوانند، بلکه میخواهند در زمینه فلسفه، تفسیرقرآن و نهج البلاغه و... کار کنند و با چند سال درس خواندن و گرفتن مدرک فوق لیسانس یا دکترا، در دانشگاه تدریس کنند. این نقص بزرگی در حوزه علمیه ماست. برای رفع این نقیصه باید چند نفر از استادان بنشینند، این کتابها را رقیقتر و خلاصهتر کنند در حدی که یک «مبلّغ» هم بتواند از آن استفاده کند. مشکل دیگر مدیریت حوزه، شیوه امتحانگیری است. معیار آنها در امتتحانات «حافظهمحور» است؛ در حالی سؤالات امتحانات باید «فهممحور» باشد. آنان به گونهای سئوال مطرح میکنند که هرکس حافظهاش خوب باشد، قبول میشود و اگر حافظه چندان قوی نداشت، قبول نمیشود. درحالی که هدف و غرض حوزه باید فهم مطالب باشد. واقعا چه کسی قدررت حفظ تمام این مطالب را دارد؟ شیوه امتحانات، قدیمی و به یک صد سال پیش مربوط است و علمی و به روز نیست که در این باره هم باید زعمای حوزه فکر اساسی کنند.
این مجتهد شهید به عنوان یکی از مدرسان و محققان بزرگوار حوزه علمیه قم، صاحب آثار علمی و خصال اخلاقی ممتازی بودند که به گوشهای از ویژگیها و کمالات وی، از زبان خانواده محترمش اشاره میشود:
مهمترین ویژگی ممتاز ایشان «علممحوری» بود. هم خودش بر آن تمرکز داشت و هم این رویکرد را به دیگران توصیه میکرد.
همواره تأکید میکرد که مهم نیست در چه رشتهای تحصیل میکنید؛ به دانشگاه میروید یا به حوزه؛ بلکه باید تلاش کنید به یک چهره علمی تبدیل شوید. اینگونه نباشد که مدرک بگیرید و جایی بروید کارمند شوید. همه عمر شریف این شهید صرف تحقیق و تدریس متون و کتابهای حوزوی گردید. فردی پرکار، پرتلاش و دارای برنامههای منظم بود. تابستان 1394ش، بعد از اینکه
درسهای حوزه تمام شد، بر روی تکمیل کارشان متمرکز شدند، تا بتوانند تعدادی را تمام کنند و برای سال تحصیلی به چاپ برسانند. به همین دلیل، در آن تابستان، مانند همه تعطیلات ایشان بسیار پرکار بودند. تنها یک سفر به مشهد مقدس و یک سفر کوتاه هم به گیلان برای دیدار با بستگان رفتیم تا روز جمعهای که عازم سفر حج بودند. فرصت خداحافظی از اقوام را هم نداشتند. من ایشان را به فرودگاه برده و بدرقه کردم. شب قبل از آن تا نماز صبح بیدار بودند و کتابهای آماده انتشار را ویرایش میکردند. او بیش از هزار صفحه پرینت نوشتههایش را جهت ویرایش و تصحیح با خود به عربستان بردند. از آن جا که فرزند ارشد خانواده بودند، برای عمهها و عموها حکم پدری داشتند. از خیلی مسائل بزرگوارانه میگذشتند و همیشه میگفتند: بزرگی خرج دارد. به همین دلیل، شهادتش برای همه سنگین بود. گویی همه پناهگاهی را از دست دادهاند. نسبت به مشکلات مردم حساس بودند و علاوه بر کمک به آنان، پیگیر مشکلات آنان بودند. ایشان هر ساله در ایام عرفه، از نجف اشرف تا کربلای معلی را پیادهروی میرفتند و از فضای ملکوتی و معنوی آن بهرههای شایانی بردند. بارها به مکه معظمه و مدینه منوره رفتند. وی به بزرگان ارادت میورزید و از محضر آنان کمال بهره را میبردند و تأسف میخورد که چرا مردم این بزرگان را نمیشناسند. اعتقاد داشت رمز ترقی و پیشرفت علمی بزرگان شیعه، علاوه بر جدیت و پشتکار علمی، توسل آنان به حضرات ائمه معصوم علیهم السلام است و مرتب میگفت هر کس به جایی رسید به مدد امدادهای الاهی و عنایت معصومین علیهم السلام بوده است. این شهید بزرگوار به امام خمینی ارادت ویژهای داشت و معتقد بود امام نابغه عصر است و دیدگاهها و آرای اصولی امام از آخوند خراسانی قویتر و استوارتر میباشد. درس امام را مجتهد پرور برمیشمردند.
وی سابقه بیش از 20ماه حضور در جبهههای نور علیه ظلمت را در کارنامه خویش داشت؛ اهل تهجد و دعا و زیارت بودند؛ با ادعیه مأنوس بودند. او جمله معروفی داشت و میگفت: «اگر شما به اندازه یک دکترا در این دنیا تلاش میکنید، حداقل برای آخرتتان به اندازه فوق دیپلم تلاش کنید.» وی فردی صمیمی و مهربان در محیط خانواده بود و برکسب علم و فعالیتهای علمی تأکید فراوان داشت. با این که بیشتر فعالیت وی در فقه و اصول و فلسفه متمرکز بود، از کارهای تفسیری غافل نبود و به اتفاق جمعی از دوستان، تلاش کردند چکیده گویایی از تفسیر المیزان را کار کند که مقداری انجام شد و چند جلد به چاپ رسید. آن بزرگوار بهخاطر معیشت و دنیا، از حوزه فاصله نگرفت و اگر کاری از دستش برمیآمد، برای دیگران انجام میداد. با آموزش و پرورش همکاری زیادی داشت و کلاسهای آموزشی ضمن خدمت دایر و به تقاضای آنان برخی از مباحث نهج البلاغه را در 4جلد تدوین کرد که الان بیش از 10سال است در مسابقات دانشآموزشی از آن استفاده میشود. در نهج البلاغه و تفسیر کشاف و تفسیر المیزان خیلی کار کردند. در عنوانبندی کتابهای درسی که عمدتاً عربی بود، بسیار مهارت داشت. وی به پیشنهاد حجتالاسلام و المسلمین سید حسن خمینی، کفایة الاصول آخوند خراسانی را همراه با آرای اصولی حضرت امام خمینی تلخیص و در دو جلد تدوین کرد که در پژوهشگاه انقلاب اسلامی، به عنوان کتاب برتر و ممتاز شناخته شد. این کتاب که دیدگاههای تطبیقی حضرت امام با نظریات آخوند خراسانی تدوین شده است، هماینک برای دوره کارشناسی ارشد و دکترای پژوهشگاه امام خمینی مورد استفاده قرار میگیرد. این شهید مبتکر شیوه نوین در تدوین رسالههای عملیه امام خمینی و آقای فاضل لنکرانی بودند که طرح مورد استقبال آیت اﷲ فاضل لنکرانی قرار گرفت.
شهید مظلوم حاج شیخ حاج شیخ مسلم قلیپور گیلانی، سرانجام در سفر حج که به دعوت بعثه برخی از مراجع عالیقدر تقلید به سرزمین وحی صورت گرفته بود، در صبح
عید قربان 1436ق، برابر با 2 مهرماه 1394ش، در سرزمین منا و با لباس احرام در یکی از بهترین زمانها و مکانها و در حالی که زبانش به ذکر خداوند متعال مترنم بود، در 51 سالگی لبیکگویان به ندای کروبیان پاسخ داد و روح ملکوتیاش به بهشت پرواز کرد. پیکر پاکش بعد از گذشت قریب 100روز از فاجعه منا به وطن بازگشت و در روز جمعه، 11دی ماه 1394ش، طی مراسم با شکوهی با حضور مراجع عظام، بزرگان حوزه، طلاب و فضلا و قشرهای مختلف مردم در قم تشییع شد و بعد از اقامه نماز توسط حضرت آیت اﷲ حاج شیخ عباس محفوظی گیلانی، در جوار بارگاه حضرت معصومه علیها السلام در حجره 35 صحن بزرگ (آینه) آرام گرفت. مجالس فراوانی در سوگ آن عالم وارسته در قم و گیلان برگزار گردید و مراجع عظام و بزرگان و مسؤلان کشوری و لشکری در آن شرکت جستند و نیز پیامهای تسلیتی از سوی مراجع و بزرگان علمی- سیاسی صادر گردید که در پایان به پیام تسلیت مقام معظم رهبری اشاره میکنیم:
باسمه تعالی
رحلت جناب حجتالاسلام آقای حاج شیخ مسلم قلیپور رضواناﷲ علیه را که در شمار جان باختگان حادثه فاجعهبار منا میباشند به خاندان گرامی ایشان و نیز به همه شاگردان و بهرهبرندگان از تألیفات سودمند آن عالم سختکوش و به عموم همشهریان ایشان تسلیت عرض میکنم. از خداوند متعال علوّ درجات آن مرحوم و صبر و اجر بازماندگان را مسئلت مینمایم!
سیدعلی خامنهای
24دی ماه 1394.
پدر: سید علیاکبر
ولادت: 1307 ش.
وفات: 1377 ش.
مدفن: قم، حرم مطهر.
تألیف: الیاس صالحی
«سید محمد کوثری زاده»، در سال 1307ش، در محله چهل اختران شهر قم در خانوادهای روحانی دیده به جهان گشود.(1)
نسل ایشان با 27 واسطه به زید بن علی بن الحسین علیه السلام میرسد.(2)نام پدر او، سید علی اکبر کوثریزاده و نام مادرش زهرا چاوش بود. پدر ایشان در مدرسه جانی خان و رضویه قم دروس طلبگی را خوانده و از خطیبان توانا و مورد احترام اهل قم بود. پدر مرحوم کوثری در محافل مذهبی، از جمله بیت آیت اﷲ بروجردی قبل از مرحوم فلسفی منبر میرفت و ضمن آشنا ساختن مردم با فضایل اهل بیت علیهم السلام، دلهای آنان را با عشق به ائمه اطهار علیهم السلام پیوند میزد و جان تشنه مردم را از کوثر ولایت
سیراب میکرد.(1)حضرت امام برای پدر مرحوم کوثری احترام خاصی قائل بودند، تا حدی که وقتی پدر مرحوم کوثری به محضر امام مشرف شد، حضرت امام به احترام ایشان تمام قد ایستاد.(2)و بعد از فوت حجت الاسلام حاج سید علی اکبر کوثری زاده، برخی از اعضای دفترش را برای شرکت در مراسم ختم ایشان فرستاد.(3)
پدربزرگ ایشان، حاج سید حبیب چاوش و جد مادری او حاج سید حسین چاوش از سادات معروف قم بودند و عاشقان امام حسین علیه السلام را با اسب و شتر به کربلا میبردند و در راه برای آنان چاوشی میکردند. به همین خاطر، به «چاوش» معروف شدند؛ اما بعدا شهرت آنان از شهرت «چاوش»، به «کوثری زاده» تغییر یافت.(4)
سید محمد کوثری زاده، 2 پسر و 3 دختر داشتند. پسران او به نامهای سید امیر و سید علی در جرگه روضه خوانها هستند و دامادهای ایشان سید محسن چاوش و سید محسن فروغی از منبریها و روضهخوانها و سید مرتضی چاوشی دارای شغل آزاد هستند.(5)
محمد کوثری زاده در
18 سالگی برای کسب علوم دینی وارد حوزه علمیه قم شد(6)و به سلک طلبگی و سربازی امام زمان علیه السلام مفتخر گردید و در کنار خواندن درس طلبگی، به مداحی اهل بیت علیهم السلام نیز پرداخت و در جرگه ذاکران وارد شد و لذا افتخار بیش از نیم قرن روضه خوانی امام حسین علیه السلام را در پرونده خود داشت.(7)
مرحوم کوثری در کسب دروس حوزوی بسیار جدی بود و تا آخر عمر دست از
1) مجله خیمه اردیبهشت 1382- شماره 3 ، جرعه نوش کوثر ولایت/مرحوم کوثری، https://hawzah.net
2) سایت ایکنا،http://iqna.ir.
3) سایت جماران، https://www.jamaran.ir.
4) مصاحبه با حجت الاسلام و المسلیمن سید عبدالحسین چهل اخترانی در تاریخ 23/3/97، در امامزاده چهل اختران قم.
5) مصاحبه با حجت الاسلام و المسلیمن سید عبدالحسین چهل اخترانی در تاریخ 23/3/97، در امامزاده چهل اختران قم.
6) باشگاه خبرنگاران جوان،https://www.yjc.ir.
7) سایت ایکنا، http://iqna.ir.
مطالعه معارف دینی بر نداشت و حتی برخی شبها تا پاسی از شب مشغول تفحص در کتابهای دینی بود.(1)
سوگواری و عزاداری برای امام حسین، از اولین روزهای پس از عاشورای سال ۶۱ هجری قمری آغاز شد و هنوز ادامه دارد. اولین مرثیهخوانان بر حسین بن علیg پس از واقعه عاشورا، زینبh و علی بن الحسینg بودند. زینب علیها السلام هنگام عبور از کنار تن برادرش، با خواندن اشعاری، حتی دشمنان را متأثر کرد.(2)
با ورود اسیران کربلا به شام، زنان بنیامیه بر آنان گریستند(3)و بنا به نقلی سه روز(4)
یا هفت روز(5)عزا به پا کردند.
بشر بن جذلم، به دستور امام سجاد علیه السلام ورود اهلبیت به مدینه را با سرودن اشعاری به مردم اعلام کرد و آنان را گریاند.(6)
همچنین زنانی از اهل بیت علیهم السلام، به سوگواری پرداختند و مردم مدینه را به سوگ نشاندند و زنانی، از جمله زینب دختر عقیل،(7)ام البنین(8)و رباب.(9)
کمیت اسدی، از شاعران بزرگ زمان امام باقرg و امام صادقg(10)و دعبل خزاعی از شاعران شیعی دوران امام رضاg برای امام حسینg مرثیه خواندهاند.(11)
با تشکیل حکومت آلبویه، فشارها از شیعیان برداشته شد(12)و این حکومت در سال ۳۵۲ق، نخستین بار، روز عاشورا را تعطیل رسمی و عزای عمومی اعلام کرد و از مردم
1) باشگاه خبرنگاران جوان،https://www.yjc.ir.
2) بلاذری، انسابالاشراف، ج۳، ص۲۰۶.
3) طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۷، ص۳۰۷۴.
4) ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۳، ص۲۰۴.
5) مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۵، ص۱۹۶.
6) حکیم، موسوعة الإمام السید عبدالحسین شرف الدین ، دار المورخ العربی، ج۵، ص۲۱۵۷.
7) ابن عبد ربه، العقد الفرید، ج۵، ص۱۳۲؛ بلاذری و انساب الاشراف، ج۳، ص۲۲۱.
8) ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبین، ص۹۰.
9) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۴، ص۸۸.
10) خزاز رازی، کفایة الاثر، ص۲۴۸.
11) ابن قولویه، کامل الزیارات، قم، باب ۳۲ و ۳۳.
12) آئینهوند، سنت عزاداری و منقبتخوانی، ص۶۰؛ ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ج۲۴، ص۲۵۸-۲۶۰.
خواسته شد با پوشیدن جامه سیاه، اندوه خود را نشان دهند. خرید و فروش ممنوع شد؛ به قصابان دستور داده شد به احترام این روز ذبح نکنند؛ آشپزان غذا نپزند و در بازارها خیمه عزا برپا شد.(1)
در روز عاشورا، مردم، حتی برخی علمای حنفی، مثل خواجه علی غزنوی و امام نجم الدین بلعمانی حنفی، سفیانیان را لعن میکردند؛ دستار از سر باز کرده، نوحه میخواندند و خاک بر سر میافشاندند.(2)
دسته های عزاداری در شکل جدید، نخستین بار در سال ۳۵۲ق، به وجود آمدند.(3)در سال ۳۹۸ که روز عاشورا با عید مهرگان مصادف بود، مراسم عید را به تأخیر انداختند.(4)
سوگواری برای امام حسین علیه السلام و یارانش، آیینها، سبکها و قالبهای مختلف و متعددی در مناطق مختلف شیعهنشین یافته و در طول تاریخ نیز تحولاتی را از سر گذرانده است. برخی از این آیینها عبارتند از: مرثیهسرایی، سینهزنی، تعزیهخوانی، روضهخوانی، مقتل خوانی زنجیرزنی، عَلَمگردانی، دسته عزاداری، شام غریبان، نخلگردانی، قمهزنی، تابوتگردانی و پیادهروی اربعین.
عزاداری برای امام حسین علیه السلام نقش مهمی در زنده نگاه داشتن عاشورا دارد و همان طور که امام خمینی فرمود: «محرّم و صفر است که اسلام را نگه داشته است».(5)بنابراین، شیعه توانسته در طول اعصار و قرون مختلف در سایه برگزاری مراسم عزاداری سیدالشهدا علیه السلام، عزت خود را حفظ و توطئههای دشمنان را خنثی کند. در حقیقت، عزاداری برای سالار شهیدان، احیای شعارهای و آرمانهای حسینی است و روح و حیات جدیدی در کالبد شیعه میدمد. استعمار، از جمله وهابیت، دلیل شکستناپذیر بودن شیعه را جریان عاشورا میداند. لذا از بین بردن این جریان، از تصمیمات جدی آنان است. آنان برای مبارزه با دو جریان مهدویت و نهضت عاشورا برنامهریزی کردند. وهابیت با حمایت دستگاه
جاسوسی انگلیس، آمریکا و رژیم صهیونیستی و با پشتوانه مالی آل سعود، برای به انحراف کشیدن و ایجاد بنبست در معارف اسلامی – شیعی، به ویژه عزاداری امام حسین علیه السلام تلاشهای وسیعی صورت دادند؛ چرا که فهمیدهاند نهضت عاشورا و قیام امام حسین علیه السلام رمز ماندگاری و حیات اسلام ناب و مخالف اسلام اموی و آمریکایی آنان است. وهابیت در زمینه با شیعهستیزی و مقابله با نهضت حسینی از روشهای مختلفی وارد شده و هزینههای گزافی نیز در این راه صرف کرده است. راهاندازی شبکههای مختلف ماهواره ای و ساخت سریالها و فیلمهای مختلف با انگیزه شبهه پراکنی در حقانیت شیعه و نهضت ابا عبد اﷲ علیه السلام، همه در این مسیر بوده است.
مرحوم کوثری زاده با اینکه به لباس روحانیت ملبّس بود؛ اما همه از او انتظار مرثیه خوانی اهل بیت علیهم السلام را داشتند. با این حال، او به وظیفه شرعی خود - که همان وعظ و خطابه بود - نیز توجه ویژه داشت، و به همین علت در مجالس اهل بیت، حسینهها مساجد و هیئات سراسر کشور، اجرای وظیفه میکرد و ارشاد مردم و تبلیغ دین را ضمیمه روضهخوانی مینمود.
یکی از برنامههای همیشگی ایشان، روضهخوانی در دفتر مراجع و علما بود که البته غالبا ایشان، در پیشگاه مراجع و علما احترام مینمود و فقط روضه میخواند؛ اما در دیگر مراسم عموما وعظ و خطابه را در کنار روضهخوانی با آن صدای دلنشینش همراه داشت. (1)
از هیأتهای ثابتی که این عاشق دلسوخته اهل بیت علیهم السلام در آنها به صورت ثابت به منبر و مرثیهخوانی پرداخت. میتوان به هیأت محله چهل اختران قم اشاره کرد که اولین هیأتی است که ایشان عشق و ارادت خود را به امام حسین و اهل بیت علیهم السلام در آن آغاز کرده بود، هیأت چهل اختران قم در محله چهل اختران و امامزاده موسی مبرقع(2)است
1) مجله خیمه اردیبهشت 1382- شماره 3، جرعه نوش کوثر ولایت/مرحوم کوثری، https://hawzah.net.
2) این زیارتگاه در شهر قم قرار دارد و مدفن موسی مبرقع (ع) فرزند امام محمد تقی (ع) و امامزاد گان دیگر است . به همین دلیل، در صحن بزرگ این مجموعه سه زیارتگاه، به اسامی امامزاده موسی مبرقع (ع) ، چهل اختران و امامزاده زید (ع) قرار دارد . این زیارتگاه در میان مردم به نام " چهل اختران " شهرت دارد .
و از هیأتهای بزرگ مردم قم و دارای قدمت 400 ساله میباشد و هنوز به همان سبک سنتی و با حضور جوانان عاشق و محب امام حسین و اهل بیت علیهم السلام هر ساله برنامههای عزاداری و نوحهسرایی دارد.(1)از دیگر هیأتهایی که مرحوم کوثری زاده در آن به نوحه سرایی میپرداخت هیأت تکیه شاه خراسان و تکیه شادقلی قم، حسینیه دلریش، صنف لباس فروشان(تهران) و حسینیه جماران بود.(2)
حجتالاسلام سید محمد کوثری و پدرش، در ایام محرم به کربلا مشرف میشدند، و مدت 10 روز مرثیهخوانی میکردند.(3)از دیگر افتخارات مرحوم کوثری، توفیق مداحی و سخنرانی در حرم ائمه اطهار علیهم السلام و اهلبیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در اماکن زیارتی ایران و عراق، همچون کربلا، کاظمین، سامرا، قم و مشهد بود.(4)
مرحوم کوثری در روضهخوانیاش، از مقاتل صحیح و روایات معتبر استفاده میکرد. به همین خاطر و به دلیل خوشنامی پدرش، خیلی زود افتخار روضهخوانی در حضور علما و مراجع عظام و بنام شیعه درنجف، قم، مشهد، تهران و دیگر مناطق را در کارنامه پر افتخار خود به ثبت رساند. وی برای روضهخوانی به محضر علمای بزرگی مانند آیت اﷲ بروجردی، آیت اﷲ سید محسن حکیم، آیت اﷲ خویی، آیت اﷲ سید محمود شاهرودی، آیت اﷲ گلپایگانی، آیت اﷲ مرعشی نجفی، آیت اﷲ فاضل لنکرانی و آیت اﷲ شیخ جواد تبریزی(رحمت اﷲ علیهم) و البته حضرت امام خمینی و نیز بارها به محضر مقام معظم رهبری آیت اﷲ خامنهای شرفیاب شده بود.(5)
هیأت چهل اختران، در شکلگیری قیام ۱۵ خرداد نقش به سزایی داشت، شبِ عاشورایی که به قیام منتهی شد، امام خمینی در این هیأت عزاداری کرد، و فردای آن روز، امام به مدرسه فیضیه رفتند و آن سخنرانی تاریخی را علیه شاه ایراد کردند. حاج سید علی چهل اخترانی هم از سردمداران این قیام بود و بهخاطر رشادتها و فداکاریهای سادات و مردم محله چهل اختران در 15 خرداد 42، این محله را «محله ۱۵ خردادیها» نامیدند. سحرگاه پانزدهم خرداد، مأموران به خانه امام خمینی آمدند. چهلاخترانی میگوید: آن زمان در خانه امام خمینی چادری برای عزاداری برپا شده بود. روز عاشورا بود و حال و هوای امام در آن سخنرانی عجیب نشان میداد. ایشان گوشه عمامه را روی شانه انداخته و گل به پیشانی مالیده بود. همان سخنرانی پشت درب حرم حضرت معصومه علیها السلام در مدرسه فیضیه جرقه اتفاقات بعدی شد و لذا حکومت روی امام حساس گردید. حتی ساواک حین سخنرانی ساواک امام، برق را قطع کرد؛ اما جوانها باتری با خودشان آورده بودند و سخنرانی ادامه پیدا کرد.
سخنرانی آتشین امام در مدرسه فیضیه و در اعتراض به لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی، موجب میشود رژیم به دستگیری ایشان تصمیم بگیرد. سحرگاه پانزدهم خرداد، مأموران به خانه امام خمینی آمدند. چهلاخترانی میگوید: آن زمان در خانه امام خمینی چادری برای عزاداری برپا شده بود. مأموران وارد خانه شدند و حسین نوین دست و حسین کلهر را که آنجا بودند، کتک زدند. امام میآمد بیرون و میگفت: «اینها را نزنید... روح اﷲ خمینی من هستم...»
پس از اینکه امام را بردند، محمدی آمد در خانه ما و پدر مرحومم را خبر کرد؛ ایشان رفت به محله چهل اختران و سادات را دور خود جمع کرد و گفت: هر کس در خانه سنگی و چوبی... دارد، با خودش بیاورد. خودش هم در زیرزمین خانه هر چه سلاح سرد داشت که برای تعزیه استفاده میشد، بیرون آورد و به دست جوانها و پیرها داد. پدرم یاد حادثه فیضیه افتاده بود که مأموران طلبهها را چطوری کتک میزدند... چشمشترسیده بود...»
خبر کوچه به کوچه میگشت؛ هیچکس نبود که دستگیری آقا روح اﷲ برایش مهم نباشد. هر کسی دوچرخه داشت تند و تند رکاب میزد، از این محله به آن محله میرفت تا خبر را برساند. چند ضربه به در خانهها میزدند و خبر را در یک جمله کوتاه میرساندند... چیزی نگذشت که شهر پر شد از صدای «یا مرگ یا خمینی... »
مأموران خیابان ها را بسته بودند، جمیعت هر طور شد، خود را به حرم رساند؛ آیت اﷲ نجفی و حاجآقا مصطفی داخل صحن سخنرانی کردند؛ هر لحظه خشم و خروش مردم بیشتر میشد. جمعیت از درب دیگر حرم خارج شدند و به نیروهای پادگان منظریه در رودخانه برخوردند. ساواک هم در خیابان باجک و راه آهن مستقر بود؛ نیروهای شهربانی هم چهار راه غفاری را بسته بودند. در نهیأت مردم را در خیابان امام خمینی به رگبار بستند.
حجتالاسلام سید علی چهل اخترانی در همان روز چند نفر را به چشم خود دیده که در خون خود غلتیدند و نفس آخر را کشیدند. دو نفر هم از سادات چهل اختران شهید شدند که در همان آرامستان مدفون هستند: سید حسین روزنامه فروش و حسن کلهر. لحظه تیر خوردن ابراهیم فخار را هم هیچ وقت یادش نمیرود...
صحنهای که بیش از همه در خاطرش مانده، به کوچه آبشار مربوط است که جمیعت بسیاری در آن جمع شده بود و ماموران آتش گشودند و هیچ راه فراری نبود. مردان مانند برگهای پاییزی روی زمین افتادند؛ خیلیها پشت در بسته خانهها، در حالی که هنوز امید داشتند، راهی باز شود، زخمی شدند یا جان دادند.
«قبرستان نو»، «وادی السلام»، «بقیع»، «چهل اختران» و خیلی از آرامستانهای قدیمی داخل شهر قم نشانههایی از مردانی که آن روز به خون خود غلتیدند،ا در خود جای دادهاند.
شجاعت و جسارت مردم قم در ۱۵ خرداد ۴۲ در تاریخ ماندگار شد. دیگر شهرها هم در شکلگیری این حرکت نقش داشتهاند؛ اما تا همیشه نام ۱۵ خرداد با نام قم گره خورده است.(1)
1) مصاحبه با حجت الاسلام و المسلیمن سید عبدالحسین چهل اخترانی در تاریخ 23/3/97، در امامزاده چهل اختران قم.
قیام 15خرداد، نام مرحوم سید محمد کوثریزاده را در شمار انقلابیوین و ارادتمندان به حضرت امام ثبت کرد و او در کنار پدر و دایی بزرگوارش، در این قیام اثری جاودان از خود بر جای گذاشت.(1)
دایی مرحوم کوثری، یعنی مرحوم حاج سید علی چهل اخترانی، پدر خانم مرحوم کوثری نیز بود. ایشان از مبارزان و همنشینان نزدیک حضرت امام علی الخصوص در نجف بود، به مبارزه علیه ظلم طاغوت پرداخت و در قیام پرافتخار پانزدهم خرداد سال 42 فعالیت داشت؛ بهطوری که یکی از اعضای دفتر حضرت امام به او گفته بود: با لو رفتن اسناد ساواک بعد از انقلاب، مشخص شد که شما پرونده داشتی.(2)
از دیگر فعالیتهای سیاسی مرحوم کوثری این بود که وقتی به عتبات مشرف میشد و خدمت امام میرسید، اعلامیه حضرت امام را دریافت میکرد و با لطایف الحیلی به ایران میرساند.(3)
یکی از صفات بارز اخلاقی مرحوم کوثری، اخلاص کمنظیر ایشان در کارها بود و لذا در اموری که پسندیده بود، اگر او را تشویق یا تنذیر، یا حتی تحقیر ویا تهدید میکردند؛ در کار او خلل پیش نمیآمد؛ زیرا کارهایش را برای رضای خدا انجام میداد.(4)
مرحوم کوثری از غیبت و دروغ و خبر چینی از دیگران به صورت جدی پرهیز میکرد و اهل شنیدن موسیقی نبود و حتی به دیگران نیز تذکر میداد شنیدن موسیقی را هر چند از تلویزیون، ترک کنید. او داشتن تلویزیون و رادیو را برای شنیدن اخبار روز ضروری
میدانست؛ ولی شنیدن آهنگ از آنها را به شدت مورد نهی قرار میداد. خود را عادت داده بود که نگاه حرامی انجام ندهد و اگر فیلمهای غیر ایرانی از تلویزیون پخش میشد که خانمهای بیحجاب در آن بازی میکردند، سریعا شبکه را عوض میکرد و در مواردی هم به مسئول وقت صدا و سیما در مورد پخش چنین فیلمهایی تذکر قاطعی داده بود. به مسئله شرم و حیا بسیار توجه داشت؛ بهطوری که صحبت کردن با نامحرم را هر چند سنی از او گذشته باشد، را با احتیاط انجام میداد و از صبحتهای غیر ضروری زن و مرد و مختلط شدن آنان جلوگیری میکرد. این اعمال در تهذیب نفس طولانی مدت او از جوانی ریشه داشت؛ کما اینکه هم دورهایهای ایشان این حالات او را در تمام عمر او سابقهدار میدانند.
از دیگر خصلتهای مرحوم کوثری زاده، اهتمام زیاد به ادای نماز اول وقت بود و اگر منبر یا مداحی داشت، وقت را به نحوی تنظیم میکرد که با نماز اول وقت تداخل نداشته باشد و حتی در مجالس با شکوه نیز نماز اول وقت را ترک نمیکرد. (1)
مرحوم کوثری زاده به اهل بیت علیهم السلام، خصوصاحضرت زهرا علیها السلام و حضرت سید الشهدا علیه السلام علاقه شدیدی داشت، به طوریکه با ذکر «یا زهر»ا و «یا حسین» از منبر بالا میرفت و شعار همیشگی ایشان، عبارت معروف «یا رحمة اﷲ الواسعة، و یا باب نجاة الامة، یا مظلوم یا ابا عبد اﷲ» بود. (2)
قبل از انقلاب، هر سال به کربلا مشرف میشد و از کثرت علاقه به مولایش، ماهها در کنار حرم سیدالشهدا علیه السلام، به کسب فیض از آن امام همام میپرداخت و هیچگاه از این مدت اقامت خود ملول نمیشد؛ چه بسا آتش عشق و محبتش بیشتر نیز میشد که معمولا
در کمتر کسی اینگونه حالات دیده میشود. حتی بعد از مراجعت به ایران، با دیدن عکس حرم بسیار منقلب میشد و این حالت را اطرافیان ایشان مکرر دیده بودند.
در اطراف دیوار اتاق شخصی او، تصویر اماکن مقدس و قبور اهلبیت علیهم السلام، جز قبر گمشده حضرت زهرا علیها السلام دیده میشد. بعد از بسته شدن راه عراق، هر روز زیارت امامان معصوم علیهم السلام را در پای عکس حرم همان امام با احترام تمام انجام میداد، گویا در حرم ایستاده است. حتی با سروران خویش در همین حال تکلم میکرد.(1)
عاشق روضه اباعبد اﷲ الحسین علیه السلام بود. با شنیدن نام کربلا و با دیدن عکس کربلا منقلب میشد و از بردن نام امام حسین علیه السلام لذت میبرد. آنچنان روضه میخواند که هر شنوندهای را تحت تاثیر قرار میداد. مصداق این بیت شعر بود: «سخن کز دل بیرون آید
نشیند لاجرم بر دل»
برای کسی که سالها در محضر بزرگان و علما و با سوزی دلنشین و به یادماندنی، به مرثیهخوانی پرداخته باشد، شفاعت سیدالشهدا علیه السلام، آرزویی است که همیشه با خود همراه داشت و شعری که بارها از زبان آن مرحوم شنیده میشد، خود گواهی بر این مدعاست.
در اینجا انتسابم با حسین است در آنجا هم حسابم با حسین است
به پاس سالها خدمت گذاری مبادا آنکه تنهایم گذاری
کجا ارباب من فردا گذارد غلام او در آتش پا گذارد؟(2)
مرحوم کوثری در زمینه روضه خوانی تبحر خاص خود را داشت؛ ولی به این تبحر خود فخرفروشی نمیکرد و برای دیگران احترام قائل بود. حتی تازهکاران در این عرصه را تشویق میکرد و بارها به کودکان نیز فرصت میداد تا نوحهخوانی را در مجلس سیدالشهدا علیه السلام تجربه کنند.
«کوثری» رشته ی دل به آستان عشق گره زده بود و هر بار در هنگام خواندن با طنین «یا اﷲ» - از عمق جان - از هستیبخش مدد میگرفت تا زیباترین آینه داران هستی را
توصیف کند. هماره زمزمه داشت:
«عشق تو شد دین ما، مهر تو آیین ما تو دانی و روز حشر، زبار سنگین ما»
مرحوم کوثری با وجود گرفتاریها، لحظهای از خانواده خود غافل نماند و سالها نسبت به خدمت به پدر و مادر، علیالخصوص هنگام زمینگیری و بیماری آنها کمر بسته بود. و تا آخرین لحظات عمرشان، مرحوم کوثری از خدمتگزاری با عشق و علاقه به آنها دریغ ننمود.(1)حضرت آیت اﷲ فاضل لنکرانی به ایشان فرموده بود: «آنچه داری، همه عزت و آبروی تو، از برکت خدمت به پدرت میباشد که او عمری ه دستگاه امام حسین علیه السلام خدمت کرد و اکنون تو به او خدمت میکنی».(2)
از دیگر خصلتهای مرحوم کوثری، خانواده دوستی و کمک به خانواده و اهمیت دادن به صله رحم ومهمانی دادن به آنان بود و از احوالشان جویا میشد. هر جمعه تمام خانواده را سر سفره ناهار دعوت میکرد و اگر کسی غایب بود، بسیار غمگین میشد و از نیامدنش سراغ میگرفت و در اینگونه جمعها بسیار گرم برخورد میکرد و بچه هار را به گرمی تحویل میگرفت و با اینکه در اواخر عمر، پا به سن پیری گذاشته بود و حوصله چندانی نداشت؛ سر و صدای کودکان را تا شب تحمل میکرد و دست آخر در یکی از این جمعهها بود که نزدیک غروب از دنیا رحلت کرد.(3)
مرحوم کوثری هیچگاه سایههای امور مادی را بر آفتاب حقیقت، ترجیح نداد. ظواهر دنیایی هیچ زمان او را فریب نداد، اگر هم در این آستان، از برکت اهل بیت علیهم السلام، هر بار
توشهای مییافت آن را در راه خدا و در راه گره گشایی از مشکلات فقیران و مسکینان صرف مینمود. اعتباری که نوکری بارگاه اهل بیت علیهم السلام به او بخشیده بود، زمینه ارادت مردم و مسئولان را نسبت به او فراهم کرده بود؛ اما هیچ گاه این اعتبار را خرج خود نکرد و همواره خدای را شاکر بود که عبادت او را خدمت به اهل بیت علیهم السلام و خدمت به شیعیان ایشان قرار داده است.(1)کمک کردن به دیگران تا سرحد توان از کارهای مستمر ایشان بود؛ چه از نظر مالی، چه اداری و چه آبرویی؛ وقت و بیوقت برای مددگیری به ایشان مراجعه میکردند و ایشان از آبرو و شهرتی که داشتند، کمال استفاده خیر را میبردند و آن را برای برطرف شدن مشکل مردم متواضعانه خرج میکردند. اصلا به این فکر نبودند که اینگونه اقدامات از شأنشان بهدور است یا سطح کار ایشان را کم میکند.(2)
در زمان جنگ تحمیلی و دفاع مقدس، برخی از شبها تا نیمه شب کنار رادیو بیدار مینشست و اگر خبری از صلیب سرخ میرسید، سریعا به خانواده آن اسیر، هر چند همان نیمه شب انتقال میداد. شبها مینشست تا سه بامداد رادیو عراق را گوش میکرد، اسرای ایرانی دربند خودشان را معرفی میکردند. خیلیها خانوادهها برای اسیر خود حتی مراسم ختم برگزار کرده بودند؛ اما مرحوم آقای کوثری اطلاعات اینها را از رادیو عراق میگرفت و به خانواده خبر میداد و این کار آنقدر برای خانواده مورد نظر غیرمنتظره بود که گاهی باور نمیکردند.(3)
حجتالاسلام و المسلیمن سید عبدالحسین چهلاخترانی در این باره میگوید: «چه در فامیل و چه میان همسایههای دور و نزدیک، دستگیر تمام ناتوانان بود. هر کار بزرگ و کوچکی برای دیگران از دستش برمیآمد، انجام میداد.»(4)
از خصوصیات دیگر مرحوم سید محمد کوثری زاده خواندن صحیح و دقیق مقتل بود. در منبرش معمولا خواب تعریف نمیکرد، یا داستانپردازیهای مصنوعی نداشت.
به همین خاطر، علاقه خاصی به او علما داشتند.»(1)مرحوم حجت الاسلام سید محسن فروغی، داماد مرحوم کوثری به نقل از آیت اﷲ تبریزی میفرمود: ایشان (مرحوم کوثری) به روضهای که میخواند، اعتقاد دارد.(2)
اولین آشنایی مرحوم کوثری را با حضرت امام، در مسجد اعظم و در محضر آیت اﷲ بروجردی بیان میکنند که حضرت امام از همان ابتدا، جذب روش و مرام او در مداحی و ذکر اهل بیت علیهم السلام شد.(3)
در مجالس عزایی که در محله یخچال قاضی قم در شبهای پنج شنبه برقرار میشد و آقای کوثری منبر میرفت؛ امام نیز حضور داشت.(4)امام خمینی با توجه به اینکه به عزاداری و اقامه عزا برای امام حسین علیه السلام، آن هم به صورت سنتی اصرار داشتند، از مرحوم کوثری دعوت میکنند که در محضر ایشان به روضهخوانی بپردازد تا بر عزاداری سنتی (که مورد نظر امام بود و عدهای در صدد حذف آن از فرهنگ شیعه بودند) تاکید شده باشد.(5)
شبهای عاشورا از دفتر امام، از مرحوم کوثری برای روضهخوانی در محضر امام در عصر عاشورا در جماران دعوت میشد. ایشان ابتدا برای امام و خانوادهاش، در اتاق خصوصی روضه میخواند و سپس در حسینه جماران میان امام و مردم با صدایی حزین و دلنشین از غربت و مظلومیت امام حسین و اهل بیتش علیهم السلام یاد میکرد.(6)
این مداح دلسوخته اهل بیت علیهم السلام با سادگی و خلوص نیتی که در روضهخوانی داشت، وقتی روضه میخواند گویا در و دیوار هم میگریست.
1) مصاحبه با حجت الاسلام و المسلیمن سید عبدالحسین چهل اخترانی در تاریخ 23/3/97، در امامزاده چهل اختران قم.
2) باشگاه خبرنگاران جوان،https://www.yjc.ir..
3) خبرگزاری مهر https://www.mehrnews.com.
4) خبرگزاری مهر https://www.mehrnews.com..
5) مجله خیمه اردیبهشت 1382- شماره 3 ، جرعه نوش کوثر ولایت/مرحوم کوثری، https://hawzah.net.
6) خبرگزاری مهر، https://www.mehrnews.com.
حجتالاسلام سید محمد کوثری زاده نقل میکند: بعد از استقرار امام در جماران، من برای خواندن روضه از قم به آن جا میرفتم. ابتدا دو سه نوبت در همان اتاق خودشان روضه خواندم؛ ولی دو سال بعد برنامه عوض شده است و امام فرمودند: «حالا که کوثری میآید، پس مجلس روضه در خود حسینیه باشد.» این سالها وقتی از قم به خدمتشان میرسم، ابتدا دستشان را میبوسم و «عظم اﷲ اجورنا و اجورکم» میگویم. بعد ایشان میفرمایند که در همان حسینیه عدهای به عنوان مخاطبین جمع شوند. سپس به بالکن تشریف میبرند، روی صندلی مینشینند و سخنانی ایراد میکنند وسپس بعد دستور میدهند همان جا روی زمین پتویی پهن کنند و برای احترام به روضه روز عاشورا، روی زمین مینشینند. مردم از تلویزیون دیدهاند که امام بعد از شروع روضه چگونه بیاختیار میشوند(1)
علیرضا اسدی کرمانی.
و سخن گهربار امام رضا علیه السلام را سرلوحه کار خود قرار دادهاند که در روز اول محرم به ریّان بن شبیب فرمودند: «ان کنت باکیا علی شیء فابک علی جدی الحسین»؛(2)یعنی هر وقت خواستی برای چیزی گریه کنی، ابتدا بر جدم، حسین علیه السلام گریه کن؛ زیرا در گریه برای امام حسین علیه السلام رازهایی نهفته است.(3)علیرضا اسدی کرمانی.
مرحوم کوثری زاده نقل میکند: ما همیشه سالی بیست روز یا یک ماه به نجف و کربلا و کاظمین و سامرا میرفتیم. زمانی که نجف بودیم، میدیدم که امام هر شب، آخر وقت برای
1) پا به پای آفتاب ج 4 ص 123. www.ghadeer.or، نغمه کوثری
2) نفس المهموم ص 35؛ یابن شبیب إن المحرم هو الشهر الذی کان فیه أهل الجاهلیة فیما مضی یحرمون فیه الظلم و القتال لحرمته، فما عرفت هذه الامة حرمه شهرها، و لا حرمة شهرها، و لا حرمة نبیها، لقد قتلوا فی هذا الشهر ذریته، و سبوا نساءه، و انتهبوا ثقله، فلا غفر الله ذلک لهم أبدا. یابن شبیب ان کنت باکیا لشی ء فابک الحسین بن علی بن أبی طالب.
3) پا به پای آفتاب ج 4 ص 123. www.ghadeer.or، نغمه کوثری
زیارت حرم حضرت امیر علیه السلام میآمدند و بعد از زیارت ایشان، در حرم را میبستند. به یاد ندارم شبی زیارت ایشان ترک شده باشد و من از زمان مرحوم آقا سید ابوالحسن به این طرف هیچ مرجعی را به این شکل ندیدم.(1)
علیرضا اسدی کرمانی.
حجت الاسلام کوثری زاده در خاطره ای روضهخوانی خود را برای حضرت امام بعد از شهادت حاج آقا مصطفی این طور نقل میکند: «این حقیر حدود چهل سال خدمت امام مشرف میشدم. ایشان هم نسبت به من محبت و عنایت داشتند. سابقاً ایشان در سه روز فاطمیه دوم برای حضرت زهرا علیها السلام مجلس میگرفتند. بنده و پدرم و حجتالاسلام حاج شیخ قوام وِشنوی و حجت الاسلام حاج سید عباس حسینی، سه - چهار نفری، در آن مجلس حاضر میشدیم. ایشان به حاج آقا مصطفی فرموده بودند: لازم نیست هر سال دعوت انجام شود؛ خودشان این سه روز روضه ماه را یادداشت میکنند و میآیند.
در این ایام، به حضور ایشان مشرف میشدم. عده ای از خواص، مثلا علامه طباطبایی، مرحوم آقای حاج محمد فکور یزدی، آقای تیلی و تعداد محدودی از فضلای حوزه، در این مجلس شرکت میکردند.
حضرت امام به ذکر مصیبت بیبی حساسیتی خاص داشتند و هنگامی که از حضرت زهرا علیها السلام و سیدالشهدا علیه السلام نام برده میشد، بیش از همه گریان میشدند. چندین سال بدین منوال، هر سال در فاطمیه دوم در مجلسشان حاضر میشدیم، تا ایشان به عراق رفت و شهادت مرحوم حاج آقا مصطفی پیش آمد. ما آن موقع در قم بودیم و برای مشرف شدن به عتبات عالیات مهیا میشدیم. هنوز چهلم حاج آقا مصطفی نرسیده بود که حاج آقا شهاب اشراقی رحمة اﷲ علیه، داماد امام دنبال من فرستادند؛ وقتی به آنجا رفتم، حاج آقا اشراقی
1) پا به پای آفتاب ج 4 ص 123. www.ghadeer.or، نغمه کوثری
گفتند: بعد از فوت مرحوم حاج آقا مصطفی، امام اصلاً گریه نکردهاند. این حالت از نظر روانی درست نیست. چنین پدری چنین پسری را از دست داده است و انسان عزادار باید گریه کند تا عقده دلش باز شود.
خلاصه، امام با آهنگ صدای تو آشنا هستند. سالها برایشان روضه خواندهای، کاری کن که امام گریه کنند. به هر حال، در نجف به محضر امام رسیدیم؛ من بودم، پدرم و آقای سید عبدالحسین چهل اخترانی و حاج آقا علی چهل اخترانی هم بودند. وقتی وارد بیت امام شدیم، در نظرم بود که ذکر مصیبت امام حسین علیه السلام را بخوانم و در آخر تسلیت عرض کنم. من روضه را با آیه شریفه وَمَن یَخْرُجْ مِن بَیْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَی اللّهِ وَرَسُولِهِ (1)«من یخرج من بیته مهاجراً الی اﷲ و رسوله...» شروع کردم و بعد تسلیت گفتم. همه حاضران شروع به گریه کردند؛ خودم هم گریه میکردم. در آن چند سالی که امام در نجف بودند، ما هر سال به خدمتشان مشرف میشدیم. همیشه مرحوم حاج آقا مصطفی هم بودند و به من خیلی محبت میکردند؛ ولی آن روز جای ایشان خالی بود.
من جای خالی ایشان را یادآوری کردم و به هر نحوی که میدانستم، سعی کردم امام را به گریه وارد کنم؛ ولی امام گریه نکردند! روضه را ادامه دادم و گفتم:« آهِ صاحب درد را باشد اثر. اماما! شما حالا به سوز دل امام حسین علیه السلام خوب واقف شدید که بر بالین حضرت علی اکبر علیه السلام فرمودند: «علی الدنیا بعدک العفا» تا به اسم امام حسین علیه السلام رسیدم، امام آن چنان شدید گریه کردند که شانههایشان بالا و پایین میرفت. من اشعار فارسی و عربی مصیبت حضرت علیاکبر را میخواندم. وقتی حال امام را دیدم، فکر کردم شاید ادامه بیشتر مصیبتخوانی درست نباشد و زود ختمش کردم. هنگامی که امام دستمال را از روی چشمهایشان برداشتند، چشمهایشان از شدت گریه
1) سوره نساء، آیه 100.
قرمز شده بود.(1)
بر اساس نقل از یکی از نزدیکان مرحوم کوثری زاده، ایشان بعد از شنیدن خبر رحلت امام مثل مرغ پرکنده بودند و وقتی صحنه وداع حاج احمد آقا خمینی با امام را که صحنه معروفی هم شد، نشان میداد، بین همه بینندگان این صحنه در اتاق، چشمم به چهره درهم کشیده آقابزرگ (مرحوم کوثری) افتاد که تا آن روز صورتش را اینگونه ندیده بودم. چنان گریه میکرد که دل ماهم غصهدار شده بود. مرتب زیر لب میگفت: آقاجان! رفتی؛ آقاجان! رفتی...(2)
مرحوم کوثری این توفیق را داشت که پس از رحلت امام در محضر مقام معظم رهبری حضرت آیت اﷲ خامنهای نیز عزای اهل بیت علیهم السلام را اقامه کند. در ایام فاطمیه دوم سال 1377، هنگامی که آن مرحوم، قصد سفر به تهران و شرکت در برنامه عزاداری شهادت حضرت صدیقه طاهره علیها السلام ونیز برنامه بیت رهبر انقلاب را در مراسم بعدیاش داشت، هنگام وضو گرفتن، دعوت حق را لبیک گفت.
تاریخ وفات آن ذاکر دلسوخته و با اخلاص اهل بیت و امام حسین علیه السلام در روز جمعه، سوم مهر ماه 1377 با چهارم جمادی الثانی مصادف بود، که به دلیل سکته قلبی دعوت حق را لبیک گفت و به خیل واصلان به آستان امام حسین علیه السلام پیوست.(3)
آن مرحوم چند ساعتی پیش از رحلت، به خانواده خود گفته بود که خواب حضرت معصومه علیها السلام را دیده است که حضرت فرموده بودند: امشب را بیا پیش ما. پس از رحلت نیز، بارها به خواب خواص آمده و سفارشهایی داشته است؛ از جمله توصیه به خواندن
زیارت عاشورا و زیارت جامعه کبیره.(1)
علیرضا اسدی کرمانی.
یکبار در عالم خواب، به فرزند گرامیشان گفته بود: «فرزندم! آن هنگام که جان میدادم، آقا امام حسین علیه السلام به کنارم آمد و نظارهام مینمود! و میگفت: «نترس! من کنارت هستم». اکنون هم هر کجا هستم با امام حسین علیه السلام هستم.(2)همچنین ایشان فرموده بود: «همه کارهایی که شما در دنیا انجام میدهید، برای ما به تصویر میکشند. ما مثل «شهاب» همه جا میرویم و اعمال شما را میبینیم. ما و دیگر شیعیان و محبان اهل بیت علیهم السلام، همه جا با شما هستیم.»(3)
آری، انتساب به اباعبد اﷲ الحسین علیه السلام و خادمی آستان آن امام خوبان، او را به مقام همنشینی با مولایش نایل کرد.
در لحظه ارتحال ایشان، تعدادی از خانواده بر بالینش حاضر بودند که چون حال ایشان به وخامت رسید، دختر حاج آقا از سر اضطراب گفت: آقا تورا به حق امام حسین علیه السلام چشمانت را باز کن! این عاشق دلسوخته تا قسم به نام محبوب خود را شنید، در همان حال، چند لحظه چشمانش را باز کرد و بعد برای همیشه چشمانش را بست. محل دفن این مداح و ذاکر مخلص و دلسوخته اهل بیت علیهم السلام حجره شهید عراقی(حرم حضرت معصومه علیها السلام) میباشد.(4)
1) به نقل از ماهنامه سوره 15/7/1380 و نشریه قم امروز 15/8/1377. www.ghadeer.or، نغمه کوثری
2) مجله خیمه اردیبهشت 1382- شماره 3 ، جرعه نوش کوثر ولایت/مرحوم کوثری، https://hawzah.net.
3) به نقل از ماهنامه سوره 15/7/1380 و نشریه قم امروز 15/8/1377. www.ghadeer.or، نغمه کوثری علیرضا اسدی کرمانی.
4) باشگاه خبرنگاران جوان،https://www.yjc.ir..
ابن اثیر عزالدین ابی الحسن، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارالکتبالعلمیه، ۱۴۰۷ ق / ۱۹۸۷ م.
ابن تغری بردی، یوسف، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة، قاهره، وزارة الثقافة و الارشاد القومی: الموسسة المصریة العامة.
ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، وزارت فرهنگ و آموزش عالی موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران، 1363.
ابن عبد ربه، احمد بن محمد، العقد الفرید، تحقیق مفید محمد قمیحه، بیروت، دار الکتب العلمیه.
ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، قم، نشر الفقاهه.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، تحقیق احمد صقر، بیروت، دار المعرفة.
آئینهوند، صادق و ولایتی، علی اکبر، سنت عزاداری و منقبتخوانی در تاریخ شیعه امامیه (چاپ دوم)، با مقدمه محمد تقیزاده داوری، قم، موسسه شیعهشناسی، ۱۳۸۶ش،
بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، تحقیق محمدباقر محمودی و دیگران، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات.
حکیم، منذر، موسوعة الإمام السید عبدالحسین شرف الدین، بیروت، دار المورخ العربی.
خزاز رازی، علی بن محمد، کفایة الأثر فی النص علی الأئمة الإثنی عشر، تحقیق عبد اللطیف حسینی کوهکمری، قم، بیدار، ۱۳۶۰ش،
خمینی (امام)، سید روح اﷲ، صحیفه امام، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، ۱۳۷۸ش،
ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تحقیق عمر
عبد السلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی.
ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، تحقیق صلاح الدین منجد، مصر، دارالمعارف، بیتا.
ستوده، امیر رضا، پا به پای آفتاب، پنجره، 1388.
شیبی، کامل مصطفی، تشیع و تصوف تا آغاز سده دوازدهم هجری، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۷ش،
طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر، چاپ سوم، ۱۳۶۹ش (از روی نسخه کتابخانه دیجیتالی مکتبة اهل البیت).
قمی، شیخ عباس، نفس المهموم، مکتبۀ الحیدریه، 1379 ش،
مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق،
مجله خیمه اردیبهشت 1382- شماره 3، جرعه نوش کوثر ولایت/مرحوم کوثری، https://hawzah.net..
مصاحبه با حجت الاسلام و المسلیمن سید عبدالحسین چهل اخترانی در تاریخ 23/3/97 در امامزاده چهل اختران قم.
مصاحبه با سید محمد فروغی (نوه مرحوم کوثری)، 1/3/97.
www.ghadeer.or، نغمه کوثری علیرضا اسدی کرمانی.
سایت ایکنا،http://iqna.ir..
سایت جماران، https://www.jamaran.ir.
خبرگزاری مهر، https://www.mehrnews.com.
باشگاه خبرنگاران جوان،https://www.yjc.ir..
پدر: سید تقی زوارولادت: 1320 ش.
وفات: 1395 ش.
مدفن: قم،قبرستان بقیع.
تألیف: سید غلامحسین صادقی بلخابی
«سید طالب مروج بلخابی»(1)
در سال 1320ش، در خانوادهای، مذهبی، علمپرور و آشنا به معارف قرآنی، دیده به جهان گشود. پدرش برای نامگذاری فرزند با قرآن استخاره میگیرد نام وی را سید طالب میگذارد.
ایشان میگوید:
1) حجتالاسلام والمسلمین سید طالب مروج، فرزند مرحوم مغفور جناب استاد سید تقی زوار مروج، ابن مرحوم سید ملا عاصم، ابن مرحوم سید عصمت اﷲ، ابن سید موسی، ابن سید امان اﷲ، ابن سید عباد اﷲ از اعقاب و اولاد میر سید عرب، ابن سید محمد ماه روی، ابن میر سید علی ولی (جد سادات بلخاب)، ابن سید جلال الدین حسین بخارایی است که سلسله نسب ایشان منتهی میشود به قاسم بن جعفر شاعر، ابن سید محمد اعلم العلماء ابن زید الشهید، ابن امام زین العابدین علیه السلام، ابن امام حسین الشهید سید الشهدا علیه السلام، ابن امام علی علیه السلام.
مربی من، اول مادرم و پدرم بود. در تربیت و روش زندگی بچهگانهام مادرم نقش مؤثر داشت. در آداب و نظافت و حرکت و جنب جوش کودکانه زیر نظر مادرم تربیت شدم که پدرم در ایام تحصیل در حوزه علمیه دهنه، معلم و استاد بود. ضمناً کتابهای فقهی و عروةالوثقای آیتاﷲ آقای سید کاظم یزدی را با کتاب وسیلةالنجات، خدمت آیتاﷲ آقای حاج دهنه(1)
و حجتالاسلام والمسلمین آقای سید حیدر نجفی فرا میگرفت. پدر ایشان، قاری قرآن معروف بلخاب از شاگردان مبرز و نامی آیتاﷲ آقای حاج داملای خاساری بوده است. مرحوم والد در فن قرائت قرآن و تجوید، استاد ماهر بوده و شاگردان متعددی تربیت کرده است.
او میگوید: «بعد از رسیدن به 7-8 سالگی، پدرم مرا در مکتبخانه محلی، خدمت آقای سید حسین آخوند، پدر آقای علوی در قریه قلعهگگ فرستاد که قرآن نزد ایشان تلمذ نمودم. بعد از فوت ایشان، پدرم مرا، خدمت آقای سید علی حسن آخوند، فرزند مرحوم سید شاه غلامحسین در قریه خوال سیاه گگ فرستاد. و من کتابهای فارسی را نزد ایشان آموختم و سپس خدمت حجتالاسلام آقای سید ابراهیم عادلی کتابهای فارسی فقهی، از قبیل منتخب المسائل و رساله فارسی، به خصوص رساله مرحوم آیتاﷲ آقای سید محسن حکیم را خواندم.(2)
سید طالب درسال 1341شمسی، به منظور تحصل بیشتر علوم و معارف دینی خود را به مشهد مقدس میرساند و پس از زیارت بارگاه ملکوتی امام هشتم علیه السلام، به مدرسه علمیه عباسقلیخان میرود و آنجا ساکن و با دادن امتحان در حوزه ثبت نام میشود و سپس به تحصیل علوم دینی میپردازد. مجددا سیوطی و حاشیه ملا عبداﷲ را از محضر آقای
شیخ رجب علی نجفی، معالم الاصول را خدمت آقای ادیب دوم و مطول و مغنی را خدمت آقای حجت هاشمی خراسانی بهرهمند میگردد.
ایشان میافزاید: در سال 1341ش، از منطقه خارج شدم و از مسیر سرپل و شبرغان و اَندخُوی و مَیمَنَه وارد هرات شدم. در هرات مدت 4 ماه کار کردم و سپس از طریق وُلُوسوالی فَراه عازم ایران شدم؛ اما در علاقهداری (بخشداری) جُوِین به علت نداشتن تَذکِره (شناسنامه) دستگیر شدم و 8 شبانه روز بازداشت بودم. سرانجام توسط شخصی به نام علی یاور با دادن سیصد افغانی آزاد شدم. بعد از آزاد شدن به طرف مرز زابل حرکت کردم که مدت 15 روز در سر مرز معطل شدم و در منزل فردی به نام عبداﷲ که از اقوام بلوچ و شعیه مذهب بود، ماندم. ایشان بنده را با یک نفر راهنما به نام حسین کور، به زابل فرستاد و مدت 12 روز در زابل در مسجد آقا بزرگ زابل ماندم و آنگاه با راننده ماشین که از آشنایان حسین کور بود ، وارد مشهد مقدس شدم. با آدرس و نشانیای که از زابل داده بودند، خود را به مدرسه علمیه عباسقلیخان رساندم.
در بدو ورودم به مدرسه عباسقلیخان، با حجتالاسلام آقای سید موسی روحانی که از قریه مغزار بلخاب بود، روبهرو شدم. ایشان پرسید: اهل کجایی؟ از آنجا ایشان را نمیشناختم در جواب گفتم: از زابل.
ایشان گفت: از بلخاب هستی، نام پدرت چیست؟
گفتم: نام پدر من ملا سید تقی زوار است. فوراً صدا کرد: آقای مبلغ! بیا که قوم تو آمده است! مرحوم سید محمدامین مبلغ به حیاط مدرسه آمد و به وی گفت: ایشان پسر کوچک سید تقی زوار است. مرحوم آقای سید موسی روحانی مرا در اتاق خود برد و سپس جمعی دیگر وارد اتاق سید موسی روحانی شدند و از من سؤالاتی مطرح کردند؛ از جمله اینکه هدف تو از آمدن به ایران چیست؟ بنده در جواب گفتم: برای تحصیل و درس خواندن آمدم. آقایان گفتند: پول داری؟ بنده در جواب گفتم: 11 تک تومانی دارم.
به ایشان گفتم: مدتی کار میکنم و بعد درس میخوانم؛ اما مرحوم آقای روحانی و مرحوم آقای مبلغ با کار کردن من مخالفت کردند و بنا به پیشنهاد دوستان، معمم و به لباس روحانیت ملبس شدم. (البته دوستان عبا و قبا و عمامه را برای من تهیه کردند). از آن پس، ملبس به لباس روحانیت و هم اتاقی مرحوم مبلغ شدم و با همان 11 تک تومانی مشغول تحصیل شدم. بعد از 20 روز مرحوم آقای روحانی و مرحوم مبلغ، بنده را خدمت آیتاﷲ آقای ید محمدحسین مصباح (متوفای 1382ش) که در مسجد که نماز جماعت میخواند (مسجد صاحب الزمان در پایین خیابان) بردند و ایشان برای حقیر مساعده دادند و از آنجا من در بلخاب کتابهای عربی، ادبی و صرف و نحو نخوانده بودم، از شرح امثله شروع کردم؛ صرف را نیز نزد آقای مبلغ خواندم و بعد شرح عوامل و هدایه و سپس سیوطی را شروع کردم. آنگاه توسط یکی از طلاب مدرسه عباسقلیخان، به نام علی وثوق الاسلام، امتحان دادم و لذا شهریه آقایان: سید محمدحسین مصباح، حسین فقیه سبزواری و آیتاﷲ سید محمدهادی میلانی برایم برقرار شد.
حاشیه ملا عبداﷲ را خدمت آقای شیخ رجبعلی نجفی، معالم الاصول را خدمت آقای ادیب نشابوری و مطول و مغنی را نزد آقای حجت هاشمی خراسانی تلمذ کردم که اینها همزمان بود با جریان قیام امام خمینی علیه نظام شاهنشاهی که اوضاع حوزه مشهد مقدس به هم خورد و تعطیلیهای زیادی به همراه داشت. از جمله اقدامات در آن زمان ارسال نوار سخنرانیهای امام به مشهد بود که شبها طلاب از این نوارها رونوشت تهیه بر دیوارها و محل تجمع مردم نصب میکردند؛ ضمناً در منزل آیات عظام سخنرانیهای علیه شاه شروع شد؛ از جمله سخنرانانی که مردم را به قیام علیه رژیم پهلوی فرا میخواندند، حجتالاسلام والمسلمین مرحوم شهید آقای سید عبدالکریم هاشمینژاد و آقای شیخ عباس واعظ طبسی بودند. در نتیجه سخنرانیهای انقلابی و تجمع روحانیان مشهد، و احساس خطر دولت، ساواک طلاب را دستگیر میکرد و تفاوتی
نداشت که فرد دستگیر شده ایرانی است یا خارجی.(1)
سید طالب مروج، در سال 1342ش، به خاطر قیام مردم به رهبری حضرت امام خمینی علیه نظام طاغوت و فشار روز افزون ساواک علیه طلاب حوزه علمیه مشهد، با نامه و سفارش مرحوم فقیه سبزواری به آیتاﷲ کفعمی؛ به مدرسه علمیه زاهدان میرود و پس از سپری کردن مدتی در آن مدرسه علمیه، با همکاری آقای شیخ محمد کفعمی به کویته پاکستان و سپس به شهرکراچی پاکستان میرود و درخواست گذرنامه میدهد. سپس با پاسپورت پاکستانی از طریق زاهدان وارد مشهد مقدس میشود و مدت دو سال در حوزه علمیه این شهر به تحصیل علوم دینی میپردازد. در سال 1344ش، با گذرنامه پاکستانی از طریق مرز خسروی به عراق میرود و درحوزه کهن نجف اشرف مشغول تحصیل میشود.
ایشان در نجف اشرف جلدین شرح لمعه را از محضر شهید محراب آیتاﷲ سید اسداﷲ مدنی فرا گرفت، رسائل را در محضر شیخ محمدعلی مدرس افغانی آموخت و جلد اول و دوم کفایه را در حضور آیتاﷲ آقای شیخ مجتبی لنکرانی فرا گرفت.
خود ایشان در مورد تحصیل در نجف اشرف چنین گفته است: با تنی چند از دوستان، مثل حجج اسلام سید علی اکبر صالحی، سید نعمت علوی وسید احمد مصطفوی، توفیق شاگردی و کسب فیض از محضر شهید محراب آیتاﷲ مدنی را در سال 1347 داشتیم. از دیگر استادان آن زمان ما در نجف، علامه شیخ محمدعلی مدرس افغانی، شیخ مجتبی لنکرانی و صدرا بادکوبهای بود. از میان استادان، با آیتاﷲ مدنی اُنس و مرادت بیشتر داشتیم و در درس اخلاق و مجالس مراثی و به جشن معصومین علیهم السلام که گاهی
1) به نقل از زندگینامه دستنویس مرحوم مروج (توسط خود ایشان ).
اوقات در منزل ایشان برگزار میشد، شرکت مستمر داشتیم.(1)
مرحوم سید طالب مروج بلخابی، مدت هفت سال در حوزه کهن نجف اشرف ماند و از محضر استادان آن زمان حوزه استفاده علمی کرد و در علوم عقلی و نقلی تبحر پیدا نمود. ایشان در نجف با یک خانم ایرانی ازدواج کرد. سرانجام در زمان حسن البکرکه خارجیها را از عراق بیرون میکردند، ایشان را با خانوادهاش از عراق اخراج کردند. مرحوم مروج به زادگاهش بلخاب رفت و به ترویج معارف اهل بیت علیهم السلام پرداخت. از جمله خدمات ماندگار این عالم فرزانه میتوان به نقش کلیدی ایشان در طرح انقلاب و براندازی نظام کمونیستی و ایجاد حکومت دینی در بلخاب اشاره کرد.(2)
مرحوم مروج سال 1353، در زمان حکومت بعث عراق به ریاست حسن البکر که صدام حسین نخستوزیر آن کشور بود، در حوزه علمیه نجف به تحصیل علوم عقلی و نقلی پرداخت. حکومت جابر عراق با حوزه علمیه نجف اشرف رفتار نامناسبی داشت و اتباع غیرعراقی را از کشور اخراج میکرد. در مرداد ماه سال 1353ش، ایشان را نیز با خانواده از عراق اخراج کردند و لذا ایشان با خانواده عازم زادگاه خود، بلخاب گردید.
مرحوم مروج در دفتر خاطراتش، اینگونه به بیان ماجرا پرداخته است: رژیم عراق، اول ایرانیها و در سال 1353ش، افغانیها را از عراق اخراج کرد. در برج 3 سال 1353ش، بنده را همراه خانواده از عراق اخراج کردند و لذا نجف اشرف را به قصد زادگاهم ترک کردم. از مرز خسروی وارد ایران شدم و سپس راه افغانستان را در پیش گرفتم هرات شدم و از مسیر قندهار به سمت کابل رفتم و آنگاه خود را به مزار شریف رساندم و سپس از مسیرفرمانداری سانچارک، وارد بلخاب، شدم که مورد استقبال گرم
و پرشور بلخابیها و اقوام قرار گرفتم.(1)
بعد از دید و بازدیدها بعضی افراد مغرض و مخالف روحانیت، برای اینکه خود را نزد حکومت علاقه دار (بخشدار) دلسوز نشان دهند، گزارش دادند که سید طالب مروج، فرزند ملا تقی زوار یک زنی ایرانی را فراری داده و با خود به بلخاب آورده است.
علاقهدار(بخشدار) توسط ارباب منطقه، حکم جلب سید طالب را صادر میکند ولی وی به بهانههای مختلف به مرکز اداری نمیرود؛ زیرا اگر خود را معرفی میکرد؛ از آنجا که به سربازی نرفته بود، ایشان را به سربازی میبردند.
در برج 3 سال 1355ش، هیأت سرشماری به بلخاب آمد. افرادی که خبرچین حکومت و نسبت به علما بدبین بودند، به علاقهداری پیشنهاد میدهند تا هیأت سرشماری، کار خود را از قریه قلعه گگ (زادگاه مرحوم مروج) شروع کند. لذا هیأت به قریه قلعه گگ میرود و مأموری برای جلب مرحوم مروج به درب منزلش فرستاده میشود و ایشان ناگزیر نزد رئیس هیأت سرشماری میرود. رئیس هیأت وی را راهنمایی میکند که صبح اول وقت علاقهداری برود و خود را برای رفتن به سربازی معرفی کند. ایشان در اینباره میگوید: بنده با برادرم، سید حسین مروج برای انجام دادن برنامههای سربازی وارد فرمانداری سر پل شدیم. در قریه آقتَاش به منزل مرحوم حاج غلام سخی، از قوم مُغُل که ایشان با مرحوم پدرم دوستی عمیق داشت، رفتم. شب در منزل ایشان ماندیم و ایشان به پسرش، مرحوم حاج حبیب اﷲ شهید گفت: با این آقا سید به شبرغان، مرکز استان برو و کارهای اداریاش را انجام بده. با همکاری حاج حبیب اﷲ پرونده اعزامیام را دریافت و به طرف قندهار حرکت کردم. وقتی به قندهار رسیدم، برای معرفی خود، وارد قُل اُردُوی قندهار (لشکر) شدم و دوره سربازی را رسماً از برج 3 سال 1355ش، که دوره ریاست جمهوری
1) برگرفته از دفتر خاطرات مرحوم حجت الاسلام سید طالب مروج.
سردار داود خان بود، آغاز کردم و پس به از دو سال، در برج 3 سال 1357ش، و همزمان با کودتای هفت ثور و انقلاب کمونیستی خلق و پرچم، دوره سربازی من تمام شد؛ آنگاه به زاد گاهم بلخاب برگشتم.(1)
در سال 1357ش، دولت موضوع تأسیس صندوق کوپراتیف(2)
و صندوق تعاونی(3)
را مطرح کرد و از ملت خواست که در روز معین جمع شوند. روزی که مردم در مرکز شهر بلخاب اجتماع کردند، دولت ازمردم خواست که افراد مورد اعتماد و انسانهای خوب و با درایت را انتخاب کنند. فردای آن روز، مردم برای دو صندوق کوپراتیف و تعاونی، پای صندوقهای رأی رفتند و به حجتالاسلام والمسلمین مروج بلخابی بالاترین رأی را دادند و ایشان را به عنوان رئیس صندوق کوپراتیف برگزیدند. ایشان با برخی از همفکرانشان که در دو صندوق یاد شده عضویت داشتند، رفتار و عملکرد دولت را زیرنظر داشتند و با ارتباط و تعامل با علما و روشنفکران بلخاب، به فکر تغییر نظام افتادند و در این جهت مخفیانه و برنامهریزی شده حرکت میکردند تا بتوانند، با موفقیت اهداف انقلابی خود را جامه عمل بپوشانند.(4)
مرحوم مروج در سال 1358ش، در زمان حکومت کمونیستها (که کیان مکتب اسلام و هنجارهای اجتماعی در خطر بود) با همفکری برخی از چهرههای دردآشنا و
1) به نقل از دفتر خاطرات مرحوم مروج.
2) کوپراتیف عبارت از انجمن اجماعی است که بر بنیاد تقویت اقتصادی بنا شده است. در واقع کوپراتیف سازمان اجتماعی و اقتصادی دهقانان و کسبه و سایر زحمتکشان است که داوطلبانه جهت تحقق اهداف اجتماعی و اقتصاد جامعه متحد شدهاند و یک نفر مورد اعتماد را با رأی مردم انتخاب میکنند و وی را به عنوان رئیس و نماینده خود در دولت معرفی مینمایند تا مشکلات ادرای مردم را در حوزه های مختلف بررسی و قانونمند حل و مشکلزدایی کند و مرحوم مروج با توجه به رأی اکثریت مردم به عنوان رئیس این سازمان برگزیده شد و صندوق تعاونی بخش از این سازمان اجتماعی و اقتصادی بود و مسئول آن حجت الاسلام سید اکبر احمدی و منشی آن حاج سید اسداﷲ دانش بودند و کل سازمان یاد شده را سید طالب مروج اداره میکرد.
3) صندوق تعاونی بخش از این سازمان اجتماعی و اقتصادی بود و مسئول آن حجت الاسلام سید اکبر احمدی و منشی آن حاج سیداسداﷲ دانش بودند و کل سازمان یاد شده را سید طالب مروج اداره میکرد.
4) به نقل از دفتر خاطرات مرحوم.
دیندوست، طرح براندازی حکومت ضد دینی را ریختیم(1)
و این حرکت مردمی با درایت وی و دیگر صاحبان نقش، زود و خوب به ثمر نشست و حکومت محلی ساقط شد و اولین اداره بر اساس مبانی دینی به وجود آمد و ایشان اولین عالمی بود که در رأس تشکیلات آن اداره (به عنوان فرماندار) در فرمانداری بلخاب ایفای نقش کرد.
مرحوم مروج بلخابی، از زمره چهرههای علمی و سیاسی منطقه بود که از وضعیت نابسامان و آشفته اجتماعی و فرهنگی زادگاه خود اطلاع داشت و در آن شرایط که دین و ارزشهای مکتبی و ملی، مورد تهدید حکومت کمونیستی قرار گرفته بود؛ ایشان با درایت لازم و ضمن مشورت با تعدادی از چهرههای فرهنگی و حوزوی و جلب توجه آنان، برای برون رفت از بحران اعتقادی مردم، طرح براندازی نظام وابسته و ضد دینی را ریخت و سر انجام با سعی ایشان و یاران انقلابیاش، قیام علیه حکومت به ثمر نشست و لذا پس از سقوط حکومت در فرمانداری بلخاب، مرحوم مروج با اعتماد و رأی مردم، اولین عالمی بود که به عنوان فرماندار بلخاب به ایفای وظیفه مدیریتی پرداخت.(2)
مرحوم مروج در سال 1360ش، با هماهنگی مسئولان منطقه، برای فراهم کردن اسلحه، به منظور جنگ علیه ارتش سرخ شوروی سابق، به جمهوری اسلامی ایران آمد و مجددا به منطقه برگشت و به وظایف اداری و فرهنگی خود پرداخت. ایشان در سال 1370ش، به حوزه علمیه قم آمد و در کنار تحصیل در ایام سوگواری سالار شهیدان، به نشر و تبیین باورهای مکتبی و ارزشهای دینی مشغول گردید و در کنار فراگیری علوم عقلی و نقلی، به پژوهش نیز رو آورد و آثار گرانسنگی را در علم انساب به رشته تحریر درآورد.(3)
1) حجج اسلام سید احمد احمدی، سید محمدحسین هاشمی، سید صاحب بلخی، سید محمدحسین عادلی، سید اسحاق عادلی، سید غلام حسین صادقی، و نیز از روشنفکران: حاج سید اسداﷲ دانش سید باقر عبادی، محمدحسن کریمی، حا ج حسن دهنه، آیتاﷲ سید محمدعلی عالمی بلخابی و برخی از علما و بزرگان منطقه (به نقل از دفتر خاطرات ایشان).
2) حجت الاسلام والمسلمین حاج سید غلام حسین حسینی بلخابی، از رهبران جهادی افغانستان، محقق، نویسنده درحوزه علمیه مشهد، موسس و مدیر کتابخانه عمومی حضرت ولی عصر(ع) درمرکز ولسوالی (فرمانداری) بلخاب.
3) کتاب ورود سادات در افغانستان به چاپ رسیده است و کتاب سادات در آئینه روایات و تاریخ درفراین چاپ.
مروج بلخابی، از ویژگیهای اخلاقی و برجستهای برخوردار بود که این برجستگیها ایشان را نسبت به بسیاری دیگر از عالمان ممتاز میساخت. ذیلا به برخی از برجستگیهای اخلاقی و رفتاری این عالم خدمتگذار و تلاشگر اشاره میگردد:
فرزند ایشان، در باب گذشت و اغماض پدر از لغزشهای وی میگوید: اگر از من اشتباهی سر میزد، در عمل و شنیدن حرف پدر از طرف من کوتاهی میشد؛ اطرافیان میگفتند: پدرت خیلی ناراحت است و ممکن است مورد خشم وی قرار بگیری. من با این ترس که حتما ایشان مرا مورد ملامت قرار میدهد، وقتی به حضور وی میرسیدم انگار که هیچ اتفاقی نیفتاده و لذا در حضور دیگران اصلا چیزی بر زبان نمیآورد. وقتی دیگران میرفتند، با متانت و خوشرویی میگفت: «فرزندم! چرا نسبت به زندگی اینگونه بیتفاوت هستی! سعی کن این رفتار دوباره تکرار نشود.»(1)
ایشان حتی کسانی را که در بلخاب نسبت به وی بیحرمتی و اهانت کرده بودند، عفو کرد و رابطهاش را قطع نکرد. ایشان میگفت: «من به خاطر مصالح جامعه از رفتار کسانی که به من ظلم کردند، میگذرم» و هیچگاه دیده نشد در برخورد با آن عکسالعملی تند نشان دهد و خم به ابرو بیاورد و بلکه با آنان، با چهرهای گشاده برخورد میکرد.
ایشان مرد ایثارگر و فداکاری بود و به خاطر همین دلسوزی و فداکاری از علما دفاع میکرد. در اوایل قیام مردم بلخاب (فرمانداری بلخاب) علیه نظام کمونیستی و آزادی بلخاب از زیر سلطه حکومت ضد دینی، شرایطی در روابط اجتماعی به وجود آمده بود که برخی سوءاستفاده میکردند و ممکن بود جان و حیثیت برخی از علما مورد تهدید قرار
1) به نقل از سید محمدعلی مروج، فرزند مرحوم.
بگیرد. مرحوم مروج در یک مورد، جان پدر من، حجتاسلام والمسلمین حاج سید محمد مصباح را که از علمای بزرگ منطقه است و مورد تعرض شخصی فرصتطلب قرار گرفته بود؛ نجات داد.(1)
حجتالاسلام مروج، مردی اصلاحطلب بود و در این را ه تلاش میورزید. یکی از دوستانش در اینباره میگوید: بارها مشاهده کردم در برخی نزاعهای قومی و منطقهای ایشان نقش اصلاحی داشتند و با سعهصدر دلهای مؤمنان را به هم پیوند میداد. بهراستی مروج، مروج دین به معنای واقعی بود و با عمل و رفتار خود این رسالت را به خوبی انجام داد(2)یک از دوستان ایشان در اینباره میگوید: ایشان دلسوز جامعه بود و از این رو، در حل و فصل اختلافات تلاش میورزید و کمتر نزاعی بود که با پا درمیانی آقای مروج خاتمه پیدا نکند و دو طرف نزاع به تفاهم نرسند.(3)
یکی از علمای افغانستان میگوید: حجتالاسلام سید طالب مروج، از زمره عالمانی بود که در حل نزاعهای قومی و خانوادگی تلاش میورزید. در بسیاری از موارد اختلافاتی را که حتی دادگاه در حل آن موفق نبود، ایشان با درایت از منظر شرعی و عرفی، آن غائله را پایان میداد. در سال 1379ش، در قم، خانوادهای دچار اختلاف گردیده و نزاع ایشان به شکایت نیز کشیده شده بود؛ من شاهد بودم که مرحوم آقای مروج از سرشب تا اذان صبح با صبر و شکیبایی و نزاع آن خانواده را شنید و آن را حل کرد و سرانجام آن خانواده از اصلاح ایشان ابراز رضایت کرد.(4)
استاد سید طالب مروج بلخابی، مردی متعبد و نسبت به معارف و شعایر دینی مقید بود. ایشان نماز را اول وقت میخواند و تعقیبات نماز را فراموش نمیکرد.(1)از روحیه تعبد بالایی برخوردار بود و در اغلب مناسبتهای مذهبی، محفل دعا و روضه برگزار میکرد.(2)
مرحوم سید طالب مروج از زمره چهرههای فرهنگی پرتلاش بود. وسعت نظر و اهداف بلندی داشت که تا آخرین لحظات حیات، آن اهداف را دنبال میکرد و جالب توجه اینکه اندیشه و فکر او جوان بود. مرحوم مروج هیچگاه از بحث در خصوص مشکلات جامعه افغانستان احساس خستگی نمیکرد. طراحی و خلاقیت، از جمله خصیصههای ذاتی در وجود ایشان بود که همین شاخصهها وی را در میان دیگر هم قطارانش برجسته میساخت.(3)اینجانب از کتاب ایشان به نام «ورود سادات در افغانستان» در چند مورد در کتاب ریشههای تاریخی سادات و علویان در افغانستان استفاده کردم؛ زیرا نکات مورد اشاره فقط در کتاب ایشان آمده بود و در هیچ جای دیگر ملاحظه نکردم و این گویای تحقیقات گسترده ایشان در مورد سادات و علویان بود.(4)
این دانشور پرتلاش با وجود آنکه از چهرههای شاخص منطقه محسوب میگردید، در برابر همه، به خصوص همصنفان رفتاری متواضعانه داشت. هیچگاه خود را از دیگران برتر نمیدانست. در چند سفر تبلیغی که (در استان بوشهر) همسفر بودیم، با وجود آن که در بین مردم محل از جایگاه بالای اجتماعی و فرهنگی که برخوردار بود (و از نگاه سنی جای پدر من محسوب میگردید) دستور میداد تا من امام جماعت باشم وخود ایشان اولین
کسی بود که کوچکنوازی نمود و به من اقتدا کرد.(1)
یکی از طلاب حوزه علمیه در مورد ایشان میگوید: این جانب، بزرگترین خصیصه اخلاقی ایشان را در حسن اخلاق و ادب و احترام ایشان یافتم که با همه مؤمنان، از جمله با طلاب مادون مرتبه سنی و علمی و عملی خود، در نهایت ادب و تواضع سخن میگفت و هیچگاه کلام دیگران را قطع نمیکرد و با عمل خود، دیگران هدایت میکرد. به دفعات که به همراه آن و عالم بزرگوار به سفر تبلیغی رفتم، هرچند اصرار میکردم امام جماعت شود، میگفت: شما مورد قبول من هستید وخودش مأموم میشد تا به این طریق وجهه طلاب جوان را در انظار بالا ببرد و این از تواضع ایشان بود.(2)یکی از جوانان که از بچگی با ایشان در ارتباط بوده میگوید: آقای مروج، گرچه از نگاه جسمی پیر بود، ولی فکر جوان داشت. وقتی با ایشان مینشستم، از حرفهای شیرین، اندرزهای پدرانه و نکات ادبی و تاریخی که میگفت، استفاده میکردم. در ایام کودکی، هرگاه منزل ما میآمد و یا من با پدرم منزل ایشان میرفتیم، با تواضع که داشت، مثل یک کودک با من هم بازی میشد و داستانهای شیرین تعریف میکرد. ایشان از جمله کسانی است که مرا تشویق به کار فرهنگی کرد و همه یادداشتهای خود را برای من میآورد تا تایپ کنم و قبل از انجام تایپ، یا تماس میگرفت میرفتم خدمت ایشان و یا خود وی میآمد منزل ما، هزینه تایپ را میداد آن هم چند برابر.(3)
ایشان عشقی زایدالوصف به اهل بیت علیهم السلام داشت، به طوری که در اغلب مناسبتهای مذهبی مجلس روضه برگزار میکرد و با وجود فقر مالی شام میداد و از این کار لذت میبرد.
درِ منزل و سفره ایشان به روی همگان باز بود. دوست و مخالف ایشان بر خوان محبت وی مینشستند و شبی نبود که اقوام و دوستان و آشنایان در منزل ایشان نباشند. در این میان فرق نمیکرد که مراجعهکننده فامیل باشد و یا کسی که به دلیل نداشتن پول مسافرخانه، منزل وی را به عنوان سر پناه انتخاب میکرد. از لحاظ مهماننوازی، در بین طلاب و علمای بلخاب (چه در بلخاب و چه در حوزه علمیه قم) کسی به میزان ایشان نبود.(1)مرحوم سید ابوطالب مروج بلخابی با قشرهای مختلف مردم روابط نیک و دوستانه داشت؛ حتی با کسانی که در گذشته نسبت به ایشان بیاحترامی کرده بودند.(2)ایشان با وجود این که مستأجر بود و وضع مالی خوبی نداشت، در سالهای مهاجرت در ایران اسلامی ملجأ و پناه مردم بود و در خانهاش به روی همه باز بود و رفیقان و دوستان و رقیبان، همه سر سفرهاش مینشستند و از راهنماییهای ایشان استفاده میکردند.(3)
در مورد خصیصه مهماننوازی وی گفتهاند: در منزل سید طالب مروج به روی همه باز بود و سعی میکرد در حد توان از مهمانان پذیرایی کند؛ بین افراد فرقی قائل نبود.(4)
ایشان از کسانی هم که بدی دیده بود و چندان دل خوش نداشت، با محبت و گرمی برخورد میکرد. درِ منزلش به روی وی باز بود. مدت دو هفته یک شخص که بارها در زادگاهش، بلخاب، این مرحوم را مورد اهانت و اذیت قرار داده و به سعایت ایشان نزد حکومت پرداخته بود، در منزل ایشان بود. وی کسی بود که به مرحوم مروج تهمت زد که مروج مرا به منزلش دعوت کرد؛ در حالی که او و خانوادهاش قصد جان مرا کرده و پول مرا به زور از من گرفتهاند!
از مرحوم مروج پرسیدم: این مهمان، مگر همان کسی نیست که به شما اتهام زد و از شما به حکومت شکایت کرد؟ اینگونه مهر و محبت شما به چه دلیل است؟
ایشان گفت: اشکال ندارد، او مهمان است و مهمان حبیب خدا است و من گذشتهها را فراموش کردم.
ص:253
یکی از دوستاش میگوید: «ایشان با توجه به آنکه از نظر مالی و درآمد، نسبتا تنگدست بودند؛ هر وقت من به منزل ایشان برای عرض ادب میرفتم، مهمان داشتند. مهمانهای ایشان از طیفهای گوناگون، سیاسیون، فرهنگیها و کارگران بودند.»(1)یکی دیگر از دوستانش در باب مهماننوازی استاد میگوید: «مهمانان حجتالاسلام سید طالب مروج از طیفهای مختلف جامعه مانند استادان دانشگاه، سیاستمداران، نویسندگان و تودههای مختلف مردم بودند. ایشان با همه مهمانان به یک نوع برخورد و از آنها پذیرایی میکرد.»(2)یکی از طلاب حوزه علمیه قم و هم محلی مرحوم آقای مروج میگوید: «ایشان عالم مهماننوازی بود و بیت ایشان همیشه محل رفت و آمد بود. اقوام و آشنایان که از افغانستان به جمهوری اسلامی ایران میآمدند؛ در قم محل سکونتشان، بیت مرحوم مروج بود.»(3)
ایشان در تمام سختیها صبور و شکیبا بود و با وجود نا ملایمات اجتماعی، الگوی صبر و شکیبایی محسوب میشد. وقتی که در رأس تشکیلات اداری بلخاب (فرماندار) بود، در برابر رفتار ارباب رجوع و بعضا رفتار همراه با خشونت آنان، از خود خویشتنداری نشان میداد.(4)
مرحوم سید طالب مروج، از تحصیلکردههای حوزه علمیه نجف اشرف بود و گرچه در آن شرایط زمانی امکانات تحقیقی به طور بایسته در اختیار همه طلاب، به خصوص
طلاب افغانی نبود، وقتی ایشان به حوزه علمیه قم آمد با توجه به شرایط خاص فرهنگی و شبههافکنی برخی از عناصر در مورد وجود و حضور سادات در افغانستان و نیاز جامعه به مباحث تاریخی و تبارشناسی، ایشان در راه زدودن شبههها در باب مشجرات سادات و حضور سادات در افغانستان گامهای ارزشمندی برداشت و در این زمینه کتابهایی را به رشته تحریر درآورد.
مرحوم سید طالب مروج فرد زاهد و پارسایی بود و زرق و برق زندگی و زندگی و محیط اطراف، ایشان را تحت تأثیر قرار نمیداد. با وجود آنکه سالها در رأس تشکیلات اداری منطقه بود، چیزی را برای خود نیندوخت و تا آخر عمر زندگی زاهدانه داشت.(1)
همسر مرحوم آقای مروج در این مورد گفته است: مرحوم آقای مروج زندگی ساده و زاهدانهای داشت. از تجملات و زرق و برق زندگی دوری میجست. اهل همچشمی و رقابت در زندگی نبود و به این فکر نبود که دیگران چه دارند و دارای چه امکانات رفاهی هستند و هیچگاه به غذای متنوع فکر نمیکرد و به سادهترین و آن هم به یک نوع غذا اکتفا میکرد.(2)
ایشان از مراجع عظام دارای وکالتنامه بود و به نمایندگی از ایشان به امور حسبی میپرداخت.
مرحوم حجتالاسلام مروج، از معدود عالمان منطقه بود که در بین همه قشرهای جامعه جایگاه و پایگاه اجتماعی داشت و آنان وی را به عنوان شخصیت مورد اعتماد
میشناختند. در مورد جایگاه سیاسی ایشان باید گفت که ایشان از معدود عالمانی بود که از اول انقلاب مردم بلخاب علیه حکومت کمونیستی، در صحنههای مختلف حضور داشت و همگان او را میشناختند و به تواناییهای ایشان ایمان داشتند. به نقل از یکی از پیرمردان منطقه، اینکه مرحوم مروج، به عنوان اولین ولسوال (فرماندار) فرمانداری بلخاب در دوره حکومت مجاهدین انقلاب اسلامی افغانستان برگزیده میشد، دارای پیامی است و آن پیام این است که مردم منطقه این شخص را دوست دارند و به عنوان فرماندار –آن هم در آن وضعیت بحرانی- انتخاب میکنند .(1)
حجت الاسلام والمسلمین دکتر سید علی نقی میر حسینی.
مرحوم حجتالاسلام مروج در بین همدورهایهای خود، چه قبل و چه بعد از انقلاب اسلامی مردم افغانستان، از جایگاه علمی و فرهنگی قابل توجه برخوردار بود و از نویسندگان شناخته شده به حساب میآمد. در مورد جایگاه و مکانت علمی و فرهنگی ایشان به چند نکته اشاره میکنم: ایشان در جامعه دارای جایگاه فرهنگی ویژهای بود بهترین نکته در مورد جایگاه فرهنگی ایشان، کتاب وی تحت عنوان «ورود سادات در افغانستان» است.
ما کمتر عالمی در منطقه داریم که به این سن و سال (مرز70سال) به تحقیق و نگارش کتاب، در مورد سادات بپردازد. اینکه ایشان چنین تألیفی انجام داد، نشاندهنده فکر و اندیشه، تشخیص ضرورت و نیز شهامت ایشان بود و این همت و اقدام، قابل تحسین است.(2)مرحوم مروج بلخابی، از زمره چهرههای انقلابی بود. ایشان وقتی از نجف به زادگاه خود، بلخاب رفت، وارد عرصه اجتماعی و فرهنگی _انقلابی گردید و نقش مهمی در این عرصه ایفا کرد(3)
مرحوم مروج به کارهای فرهنگی علاقه داشت و از فرهنگیان حمایت میکرد. در سال 1358ش، که ایشان فرماندار بلخاب بود، برای کارهای فرهنگی و به
خصوص تأسیس کتابخانه، ایران را ترک کردیم و وارد بلخاب شدیم. مرحوم مروج برای تشویق و حمایت ما، سی جلد از بهترین کتابهای خود را به کتابخانه ما اهدا کرد و با این اقدام فرهنگی ما را تشویق کرد.(1)یکی از طلاب حوزه علمیه قم که با ایشان ارتباط نزدیکی داشته، میگوید: «یکی از خصوصیات مرحوم آقای مروج، داشتن اطلاعات وسیع و گسترده از تاریخ، شخصیتهای تاریخی، اقوام و زبان و ادبیات محلی مردم بلخاب بود و در این امر، به صورت خستگیناپذیر و با علاقه زیاد همت میگماشت. من در مورد دو نفر از شخصیتهای علمی و انقلابی بلخاب به اطلاعات دقیق و شفاف نیازمند بودم؛ به نظرم رسید که از مرحوم آقای مروج کمک بگیرم؛ لذا از ایشان خواستم که در خصوص شخصیتهای مورد نظر مطالبی، برای من تهیه کند. آن مرحوم بدون درنگ پذیرفت و در مدت زمانی کوتاه با قلم روان و ساختار بیانی خاصی که داشت، چندین صفحه مطلب با خط خودش تهیّه کرد و تحویل داد.
این جدیت و سرعت عمل، گویای پشتکار و عزم قاطع آن مرحوم نسبت به مسائل تاریخی، علمی و فرهنگی مردمان دیارخودش بود.(2)
در مورد نقش مدیریتی ایشان گفته شده است: «مرحوم آقای مروج در مجموعه طلاب منطقه مدیری موفق بود. ایشان در میان مهاجران قم و کاشان و اطراف، مسائل فرهنگی و اجتماعی مهاجران را به خوبی مدیریت میکرد. همین نقش مدیریتی ایشان بر قیام مردم بلخاب در برابر حکومت کمونیستی در سال 1358 تأثیرگزار بود.»(3)
ایشان با وجود مشکلات مالی و مستأجری، به تلاش فرهنگی پرباری در رشتههای مختلف تاریخ انقلاب اسلامی افغانستان، ورود سادات در افغانستان و مسائلی از این
دست پرداخت که برخی از آثار علمی و ارزشمند ایشان به زیور چاپ آراسته گردید و برخی دیگر در فرآیند نشر قرار گرفت که متأسفانه رحلت ایشان پیش آمد.(1)سید طالب مروج بلخابی، از شاگردان افغانستانی شهید محراب آیتاﷲ مدنی بود. جلد دوم لمعه، از کتابهای فقهی در نجف، نزد ایشان آموخت. وی از روحانیون بلخاب واقع در شمال افغانستان و اولین فرماندار بلخاب ولایت سر پل، در زمان انقلاب است که سالها در حوزه انساب سادات و مردم شناسی پژوهش کرد.(2)
مرحوم حجتالاسلام سید طالب مروج، از لحاظ علمی و نیز آگاهی به اوضاع اجتماعی منطقه خود، در بین علما، طلاب و تودههای مردم، شخصیت شناخته شدهای بود و از اینرو، برای مشاوره و حل و فصل نزاعها، به ایشان مراجعه میکردند.(3)یکی از دوستان مرحوم مروج درباره ایشان میگوید: «استاد مروج از زمره شخصیتهای علمی و با تجربه بود که وقتی کسی با ایشان صحبت میکرد، از تجارب ارزشمندش در حوزههای مختلف، استفاده میکرد.»(4)
مرحوم حجتالاسلام مروج از خوبان، انقلابیون جان بر کف بلخاب و از شخصیتهای سیاسی و آشنا به زمان بود که متأسفانه با یک طرح مذبوحانه از وطن آواره شد.(5)
ایشان مدیر و پیشوای انقلاب مردم بلخاب بود و در این راه رنجهای زیادی دید و در طرح، سازماندهی و براندازی حکومت کمونیستی نقش مهمی ایفا کرد و پس از پیروزی قیام مردم از طرف مردم به عنوان فرماندار برگزیده شد و در مدتی که دارای این مسئولیت بود، وظیفه خود را در مدیریت مردم و انقلابیون به درستی به انجام رسانید.(6)
1) حجت الاسلام سید صاحب بلخی.
2) به نقل از ویژه نامه بزرگداشت شهید محراب آیتاﷲ مدنی، دانشگاه خوارزمی، تهران، سر دبیر: سید شهاب الدین حسینی، مهر ماه 1394، ص 21.
3) حجت الاسلام سید محمد حسینی، دبیر بنیاد فرهنگی علامه شهید سید اسماعیل بلخی.
4) حجت الاسلام والمسلمین حاج سید محمد حسین محمودی، معاونت جامعه روحانیت شمال افغانستان.
5) حجت الاسلام والمسلمین حاج سیدحسن احمدی نژاد، محقق و نویسنده و مدیرموسسه فرهنگی قران و نهج البلاغه.
6) حجت الاسلام والمسلمین سید صاحب بلخی، از یاران دوره انقلاب ایشان
مروج از بینش و آگاهی سیاسی بالای برخوردار بود و همواره دغدغهاش اسلام و رنجهای مردمی بود. ایشان وقتی از وظیفه سربازی به زادگاهش برگشت، از آنجا که مردم به وی اعتماد داشتند بر اساس درخواست و انتخاب مردم بلخاب به عنوان رئیس صندوق کوپراتیف بر گزیده شد و در عین حال که در انجام این وظیفه مشغول بود، رفتار حکومت را زیر نظر داشت و با هماهنگی برخی از علما و جوانان متدین و درد آشنا، طرح براندازی حکومت را ریخت و در نتیجه دقت و درایت ایشان و همفکرانشان و نیزتودههای مردم، نوکران حکومت محلی با ایثار و از خودگذشتگی مردم مخلص بلخاب، کشته شدند و مرحوم مروج به عنوان فرماندار بلخاب مشغول اداره جامعه و ایجاد نظم و امنیت گردید.(1)
از محقق ارجمند مرحوم مروج بلخابی آثار علمی ذیل به یاد گار مانده است:
ایشان در این اثر به تاریخچه ورود سادات به کشور افغانستان و نیز مشجرات سادات که وارد افغانستان شدهاند، پرداخته و مشخص نموده که تیرههایی از سادات بنی فاطمی مانند سادات حسینی، موسوی، رضوی و نقوی بر اثر فشار و ظلم بنی امیه و بنی عباس از مدینه منوره مهاجرت، و به افغانستان (خراسان سابق) رفته و در ضمن نجات جان خود از دشمنان اهل بیت علیهم السلام، به نشر فرهنگ اهل بیت علیهم السلام پرداختند. ایشان در این کتاب، با روشن و مشخص ساختن تیرههای سادات در افغانستان، خدمت ارزشمندی به فرزندان فاطمه زهرا علیها السلام و تاریخ افغانستان، کرده است.
این اثر به موضوعات مختلف روایی، تاریخی، داستانهای آموزنده، لطیفه و معما پرداخته است و کتابی است که برای همه طیفها قابل استفاده میباشد.
1) حضرت آیتاﷲ سید جواد رضوی، از مدرسان سطح عالی حوزه علمیه مشهد مقدس و استاد حوزه علمیه امام جواد علیه السلام.
این کتاب مجموع خاطرات دو سفر ایشان به افغانستان است که جهت ترویج معارف دین به این کشور رفته بود. وی در این کتاب، به تاریخ برخی از اقوام، وضعیت جغرافیایی برخی ازمناطق افغانستان، بافت فرهنگی و اجتماعی قومیتهای مختلف در افغانستان، به خصوص زادگاه خود پرداخته است.
این کتاب به آمار سادات در افغانستان اشاره و سعی کرده است با شمارش تعداد خانوار سادات در تمام استانهای کشور و نیز فرمانداریها و روستاها، آمار ایشان را ارائه کند و مشخص کرده که در هر استان افغانستان به شمول فرمانداریها و روستا، چه تعداد از سادات زندگی میکنند، که در این جهت تلاش فراوانی کرد و هزینههای زیادی متقبل شد.
مرحوم مروج، چندین مقاله در زمینه پیشینه تاریخی و جغرافیایی زادگاهش، بلخاب نوشته است که در ماهنامه فرهنگی و علمی عصر قلم، (سردبیر، سید غلام حسین صادقی بلخابی؛ مدیر مسئول، سید جواد بلخی و زیر نظر مجمع فرهنگی توسعه؛ سال 1383 تا 1385 از شماره 8 الی 18) به چاپ رسیده است.
در این اثر، جایگاه سادات و ذریه رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از نگاه روایات شیعه و اهل سنت، کرامات از سادات، توجه و عنایت بزرگان شیعه و اهل سنت به سادات، یک فصل آن به معرفی مفاخر سادات در افغانستان پرداخته است که بعد از ورود سادات در این کشور در سمتهای حکومتی بودند و یا در عرصه فعالیتهای فرهنگی ایفای نقش میکردهاند. و فصلی را هم به تعداد از مشجرات و سلسله نسب سادات اختصاص داده است.
ایشان در این جزوه به خاطرات خود از زمان کودکی، تحصیل، فعالیتهای سیاسی، فرهنگی و انقلابی و سختیهایی که با آن روبهرو شده، پرداخته است.
ایشان در این اثر، واژههای محلی را به ترتیب حروف جمعآوری، و پس از معنا کردن، برای هریک از آنها، جمله ساخته و بسیاری از ضرب المثلهای افغانستانی را جمعآوری و معنای کرده و توضیح مختصر داده است.
مرحوم سید طالب مروج، در نجف اشرف، با خانمی ایرانی، به نام زهرا عرب خراسانی (اهل قم) ازدواج کرد که حاصل این ازدواج، یک پسر و دو دختر بود. ایشان وقتی به زادگاهش برگشت با دختر یکی از بزرگان بلخاب به نام حاج سید میرزای کوشکک (معروف به حاج کوشکک) ازدواج کرد و از او هم صاحب سه فرزند دختر شد که اسامی آنها عبارتند از:
سید محمدعلی مروج، (نجار)؛
سیده فاطمه مروج، (خانه دار)؛
سیده صدیقه مروج، (خانه دار)؛
سید طاهره مروج، (خانه دار)؛
سید قدسیه مروج، (خانه دار)؛
سیده معصومه مروج، (خانه دار).
این محقق ارجمند، پس از سالها خدمت صادقانه برای دین، جامعه و اصحاب تحقیق و پژوهش، سرانجام در سال 1395ش، در بازگشت از سفر تبلیغی، بر اثر ایست قلبی، آفتاب عمرش غروب، و در 75سالگی دار فانی را وداع کرد و به دیار باقی شتافت و در قبرستان بقیع قم، نزدیک جمکران، به خاک سپرده شد.
پدر: سید تقی زوارولادت: 1332 ش.
وفات: 1395 ش.
مدفن: قم، حرم مطهر.
تألیف: محمدجواد نورمحمدی/ رحیم کاظمی پور
پیشنیه تاریخی این شهرستان به بیش از هزار سال میرسد. آب و هوای شهرستان آباده در بخش شرقی گرم و در بخش غربی به دلیل نزدیکی با کوهستان دنا سرد است. شهر آباده در فاصله 280 کیلومتری شمال شرقی شیراز است. آباده دارای دانشمندان و بزرگانی بوده که از آن جمله میتوان به فقیه عصر دانشمند بزرگ مکتب اصفهان در قرن سیزدهم، حاج محمدجعفر بن محمد صفیآبادهای اشاره کرد. وی از مجتهدان قرن سیزدهم قمری است که در بیشتر علوم صاحبنظر بود و عالمان دیگر، مقام او را بالا میدانستند؛ چنان که از مجتهدان بر جسته طریقه جعفریه و مروج دین اسلام شمرده میشد. وی در فقاهت و مقام زهد و عبادت و همچنین ادبیات و علم رجال برجسته و شاخص بود. آقا عبدالجواد و آقا عطااﷲ دو فرزند دانشمند وی نیز از بزرگان این دیار بهشمار میروند.
استاد محمد مهدی مهندسی؛ فروردین 1332ش، در شهرستان آباده استان فارس در خانوادهای مذهبی به دنیا آمد. پدرش از بازاریهای شهر بود و دارای چهار پسر و شش دختر بود.
دوران ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان را در آباده سپری میکنند و همان موقع نیز جزء شاگردان تراز اول شهر بودند. در دوران دبیرستان بارها در روزنامه خبر آن زمان استان فارس، عکس ایشان به عنوان شاگرد نخبه چاپ شده بود.
ایشان اصلا دنبال بحث طلبگی نبودند؛ نه خانوادهای داشتند که در آن طلبهای حضور داشته باشد و محیط به گونهای بوده که حوزه علمیهای داشته باشد و طلبههای زیادی آنجا باشد که افراد برای رفتن به کسوت طلبگی ترغیب شوند.
محمدمهدی در رشته ریاضی فیزیک تحصیل میکرد و به شدت علاقه داشت به دانشگاه تهران راه پیدا کرده و در رشته مهندسی مکانیک ادامه تحصیل دهد. ایشان آنقدر عزم راسخی در این تصمیم داشت که از آباده به تهران آمده بود و در کلاسهای کنکور خوارزمی که آن زمان در ایران خیلی معروف و مطرح بوده؛ شرکت میکرد.
مرحوم مهندسی در مورد تحصیلات خود فرموده است:
بعد از تحصیلات دبیرستان در شهرستان آباده تصمیم بر ادامه تحصیل در دانشگاه شیراز داشتم و اصلا فکر طلبگی در من نبود. برای آمادگی کنکور مصمم شدم به تهران بیایم. درآن موقع، مرکز خوارزمی شماره یک از معروفترین و معتبرترین مراکز آمادگی کنکور بود. آن موقع شهریه به صورت ماهانه دریافت میشد. من شهریه ماه اول را پرداخت کردم و به تحصیل در رشته ریاضی مشغول شدم. بعد از گذشت یک ماه، ماه رمضان بود که برگشتم آباده. بعد از سپری شدن ماه رمضان برای تحصیل در علوم دینی و
طلبگی در خود احساس تمایل کردم. هیچ مشوقی هم نداشتم و هرچه بنده فکر میکنم که چه عاملی در آن زمان باعث شد که به حوزه علاقهمند شوم، به صورت ظاهر چیزی پیدا نکردم، بلکه به عکس موانع بسیار زیادی سر راه ما بود.
اما به لطف الهی، واقعا من این طلبگی را لطف و عنایت خدا میدانم؛ بدون هیچ مشوقی؛ بدون هیچ پیشنهادی؛ بدون اینکه کسی حتی به اندازه یک جمله بگوید که برو دنبال طلبگی و یا اینکه فضای شهرماه فضای روحانیت باشد؛ حوزههای علمیه داشته باشد یا با کسانی که رفیق روحانی یا طلبه داشته یا در فامیل یا بستگان روحانی داشته باشیم؛ هیچ کدام از این عوامل نبود؛ اما عنایت الهی بود؛ حتی مخالفتهای بسیار زیادی انجام گرفت، از نزدیکان گرفته تا دوست و رفیق همشهری هرکس که از راه میرسید نصیحت میکرد که این کار را نکن، اگر با نصیحت نمیشد؛ با متلک مرا میخواستند از این تصمیم منصرف کنند.
دست آخر با عنایت خدا وارد نظام فکری حوزوی شدیم؛ البته مانع سربازی هم سر راه ما واقع شد و مجبور شدم باز دو سال سربازی را پشتسر بگذارم. با فاصلههای که افتاد، در اواخر سال 1353 وارد حوزه علمیه قم شدم و تقریبا از اوایل 1354 درس وبحث رسمی طلبگی من آغاز شد.(1)
یکی از زیباییهای زندگی حضرت استاد مهندسی عشق فراوان ایشان به مطالعه و پشتکار ایشان در تحصیل بود. مردی خستگی ناپذیر از ابندای تحصیل تا پایان عمر که میتواند برای جامعه امروز ما که بشدت به مطالعه و تلاش علمی نیازمند است الگویی ارزشمند باشد. فرزند ایشان درباره این خصلت پدر میگویند:
همیشه در نصیحتهایی که به ما و طلاب میکردند، میگفتند من در اوایل
1) گفت وگوی استاد مهندسی در برنامه بوستان از سری برنامههای رادیو معارف.
طلبگی روزی 19 ساعت مطالعه مفید داشتم و تأکید می کردند فقط 5 ساعت برای استراحت و نماز و نهار و شام وقت میگذاشتم.
ایشان در خاطره ای میگفتند: من در قم تنها بودم. روزی به شدت مریض شدم و دوستان من می گفتند این کتاب و درس را رها کن، تو باید استراحت کنی. به دوستانم میخندیدم و میگفتم من به جسمم میگویم تو کار خودت را بکن و مریضی خودت را داشته باش و من نیز درسم را میخوانم و به تو کاری ندارم. این روح بلند و اراده قوی ایشان را میرساند.
تا آخر هم همینطور بود و همین اواخر از صبح اول وقت که کارشان شروع میشد، تا ساعت 12 شب و گاهی تا 1 و 2 نصف شب فعالیتهای ایشان طول می کشید. اگر بیرون کلاس داشتند که هیچ و اگر در خانه بودند در کتابخانهای که داشتند، مشغول مطالعه می شدند.(1)
از جمله استادان مرحوم مهندسی میتوان بزرگواران ذیل را نام برد:
آیت اﷲ شیخ زینالعابدین باکویی؛ شرح لمعه را در محضر آیت اﷲ شیخ زینالعابدین باکوئی آموختهاند؛
آیت اﷲ شیخ علی پناه اشتهاردی؛ حجت الاسلام مهندسی، بخشی از مکاسب را در محضر ایشان خواندهاند؛
آیت اﷲ اعتمادی؛(2)رسائل را در خدمت این استاد مسلم علم اصول فرا گرفت؛
آیت اﷲ محمد تقی ستوده؛ بخشی ازمکاسب را از محضر آیت اﷲ ستوده فرا گرفتهاند؛
آیت اﷲ شیخ یحیی انصاری شیرازی؛(3)
بیشترین تأثیرگذاری بر شخصیت استاد مهندسی از این شخصیت ارزنده است. استاد
مهندسی عشق و علاقهای عجیب به این استاد داشت. متقابلا حضرت شیخ الحکماء حاج آقا یحیی انصاری شیرازی نیز به ایشان علاقه وافری داشت.
استاد مهندسی شرح تجرید الاعتقاد، شرح منظومه حکیم سبزواری در منطق و فلسفه، اسفار ملا صدرا، تمهید القواعد ابن ترکه، شرح فصوص الحکم، مصباح الانس و دروس دیگری را در محضر این زاهد عصر و حکیم و عارف الهی فرا گرفت.(1)
به واقع، آیت اﷲ جوادی آملی احترام و جایگاه آیت اﷲ انصاری شیرازی را میدانند. استاد مهندسی شاگرد چنین شخصیتی است و این خودش استحکام بنیانهای فکری استاد مهندسی را در عرفان و فلسفه میرساند. هیچ کس به اندازه آیتالله انصاری شیرازی بر آقای مهندسی اثر گذار نبود (حجت الاسلام محسن غرویان در گفت وگوی خبرگزاری فارس در سال 1391 به مناسبت یکمین سالگرد استاد مهندسی).
آیت اﷲ قدرتاﷲ نجفی شهرضایی؛ مرحوم مهندسی در محضر ایشان بخشی از بدایة الحکمه را آموختند؛
آیت اﷲ حسن ممدوحی؛ حجت الاسلام مهندسی بدایة الحکمه و فلسفه را در محضر ایشان به پایان بردند؛
آیت اﷲ میرزا جواد آقا تبریزی؛(2)ایشان یکی از استادان خارج فقه و اصول استاد مهندسی بودند؛
آیت اﷲ شیخ جعفر سبحانی؛ ایشان نیز یکی دیگر از استادان خارج فقه و اصول استاد مهندسی بودند؛
از دیگر استادان مرحوم مهندسی میتوان به بزرگواران ذیل اشاره کرد:
آیت اﷲ عبداﷲ جوادی آملی؛
آیت اﷲ علی مشکینی؛(3)
آیت اﷲ حسن حسن زاده آملی؛
حاج آقا خلیل موحد؛
1) حجت الاسلام محسن غرویان در باره منزلت حکیم انصاری شیرازی می گوید: استاد مهندسی، شاگرد حضرت آیت اﷲ انصاری شیرازی و ایشان شاگرد برجسته امام خمینی علامه طباطبایی بودند و لذا سلسله استادان و مشایخ ایشان به امام خمینی و علامه طباطبایی میرسد. من یادم هست برخی از دوستان وقتی از آیت اﷲ جوادی آملی تقاضای درس اسفار کردند، ایشان فرمودند تا وقتی آقای انصاری شیرازی یک جلد اسفار درس میدهند، ما دیگر درس نمیدهیم.
2) تفصیل زندگی این بزرگ مرد را در جلد 29 ستارگان حرم، صص 309- 328، ملاحظه فرمایید.
3) ستارگان حرم، ج 29، ص 35 – 51.
حضرت استاد مهندسی به آنچه میدانست حقیقتا پایبند بود و در زندگی خود بدانها عمل میکرد. در ادامه به چند نمونه از فضایل روحی و معنوی این استاد یاد میکنیم:
فرزند ایشان در فضایل پدر به چند نکته اساسی اشاره کردهاند از جمله:
پدرم به نماز اول وقت خیلی اهمیت میدادند؛ تحت هر شرایطی که بودند، در مسافرت و یا برنامه زنده تلویزیونی، به نمازشان اهمیت بسیار میدادند.
روزی که ایشان سکته کردند، سکته خیلی وسیع بود و قسمتهای زیادی از بافت قلب را از کار انداخت.
ایشان به بیمارستان منتقل شدند؛ وقتی من رسیدم، یکی از پرسنل سی سی یو گفت: برای ما خیلی جالب توجه بود؛ ایشان با حالی که داشتند، اولین چیزی که گفتند این بود که الآن وقت نماز است؛ لطفاً تخت مرا رو به قبله کنید که نماز بخوانم!
مطلب بعدی، دلسوزی ایشان نسبت به همه مردم است. پدرم نسبت به مردم و فامیل و... خیلی کریمانه و دلسوزانه برخورد میکردند. وقتی به آباده و شیراز میرفتند، مقید بودند اگر وقت هست به تکتک فامیل سر بزنند، کاری هم نداشتند که اقوام بزرگتر از ایشانند یا کوچکترند. هرگز نمیگفتند حالا که من بزرگترم باید آنها برای دیدنم بیایند؛ اصلا تابع این مسایل نبودند؛ به مقوله صله رحم خیلی تأکید داشتند.
بحث دیگری که همه در مورد ایشان میدانند و بسیار در آن شاخص بودند؛ احترام به سادات بود.
در بین طلبهها و شاگردان ایشان، اگر طلبه سیدی از در وارد میشد، به احترام او بلند
میشدند. بقیه را هم موظف میکردند که تا قبل از شروع درس، اگر طلبه سیدی وارد شد، همه به احترامش بلند شویم و یک صلوات بفرستیم؛ ولی بعد از شروع درس به واسطه احترام به درس و گسیخته نشدن بحث این کار را نمیکردند.
بارها میشد که اگر بچه سید کوچکی وارد جایی میشد، پدرم جلو پای او تمام قد بلند میشدند؛ بچه را در بغل گرفته و میبوسیدند و حتی پای آن بچه را میبوسیدند.
بارها دیدم که حتی از روی کفش، پای بچه سید را میبوسیدند! همیشه میگفتند: ما اگر حجاب زمان و مکان را کنار بگذاریم، ملاحظه میکنیم که اینها همه فرزندان حضرت زهرا علیها السلام هستند.
بارها به خیلی از سادات میگفتند: من به شما احترام میگذارم و شما قول بدهید روز قیامت در پیشگاه مادرتان، حضرت زهرا علیها السلام شهادت بدهید که من در این دنیا همیشه احترام شما را داشتم و کوچک شما بودم. در میان اهل بیت علیهم السلام، ایشان به صورت خاص به حضرت زهرا علیها السلام ارادت داشتند.
در جلسهای نبود که نام اهلبیت علیهم السلام، و خصوصا حضرت زهرا علیها السلام بیاید و ایشان تمام ظواهر را کنار نگذارند و گریه نکنند. خیلی شدید هم گریه میکردند و شانههایشان تکان میخورد.
روی منبر نیز وقتی به اسم حضرت میرسیدند، نمیتوانستند به راحتی جلو خودشان را بگیرند.(1)
علاقه به شهید دکتر مفتح(2)
فرزند استاد مهندسی در مصاحبهای به مناسبت با دومین سالگرد درگذشت پدرشان نقل کردهاند:
پدرم به دکتر مفتح ارادت بسیاری داشتند و بعد از شهادت دکتر مفتح، منزل ایشان را از پسرشان خریداری کردند و هنوز نیز ما در همان منزل هستیم.
بسیار به دکتر مفتح علاقه داشتند، تا جایی که گاهی لازم میشد تعمیراتی در خانه انجام شود؛ اما که پدرم نمیگذاشتند در طبقه بالا که کتابخانه ایشان بود (و همان اتاقی بود که دکتر مفتح نیز در آن بودند و از آن استفاده میکردند) تغییری انجام شود. حتی پنجرههای اتاق را که خیلی قدیمی بود و به تعویض نیاز داشت، اجازه ندادند تعویض کنیم و میگفتند به این اتاق دست نزنید و دوست داشتند این اتاق را با همان فضا حفظ کنند.
سرانجام پدرم در بقعهای که شهید مفتح در حرم حضرت معصومه علیها السلام در آن آرامیدهاند، به خاک سپرده شدند. جاهای زیادی در حرم بود و ما نیز در تعیین جا نظری ندادیم و آنرا به تولیت حرم واگذار کردیم؛ اما و در نهایت، وقتی جا برای دفن پدرم انتخاب شد، متوجه شدیم در بقعه شهید مفتح است.
این مسائل نمیتواند اتفاقی باشد و قطعا برخی رمز و رموز پشت آن است. پدرم در صحبتها و سخنرانیهایشان خیلی از دکتر مفتح یاد میکردند.
حجت الاسلام مهندسی در تدریس علوم و معارف اهلبیت علیهم السلام و علوم اسلامی بسیار موفق بودند و شاگردان زیادی تربیت کردند.
حضرت استاد مهندسی در زمینه با دروسی که تدریس فرمودهاند، چنین نوشتهاند:
«در بحث تدریس، از آغاز تحصیل سعی میشد که تدریس کتابهای خوانده شده، انجام گیرد. لذا به توفیق الهی همه کتابهای مقدّماتی و سطح عالی تا انتهای کفایة الاصول را یک یا برخی از آنها را چند بار تدریس داشتهام.
در کلام و فلسفه، شرح باب حادیعشر را چند بار و شرح تجریدالاعتقاد را یک بار و بدایةالحکمه را چندین دوره و نیز نهایةالحکمه را یک دوره و شرح منظومه منطق سبزواری دو دوره و شرح منظومه حکمت را سه دوره و شرح اشارات را سه دوره، تدریس داشته و در بخش تدریس علوم ریاضی، یک دوره دروس هیئت و ریاضی علامه حسن زاده آملی را تدریس نمودهام.»
این نوشته ایشان، به سالهای قبل مربوط میشود و لذا استاد، دروس متعدد دیگری نیز تدریس داشتند که در ذیلاً به آن اشاره میشود:
حضرت استاد مهندسی، در حکمت، کتاب اسفار مرحوم صدرالمتألهین شیرازی و در عرفان، کتابهای مصباحالهدایه امام خمینی، تمهیدالقواعد ابنترکه (که شرح قواعدالتوحید ابوحامد اصفهانی است)، شرح فصوصالحکم و مصباحالانس را تدریس کردند.
همچنین ایشان بیش از 18 سال، محققانه بر کرسی تفسیر آیات الهی نشستند و شاگردان خود را از جلسات تفسیر قرآن، بهرهمند کردند.
از استاد مهندسی آثار ارزندهای برجای مانده که اغلب در قالب تدریس و به صورت صوتی است. امید آن است که در آینده خانواده آن مرحوم به تشکیل گروهی علمی و پژوهشی موفق گردیده و آثار این استاد موفق حوزه علمیه را تدوین و عرضه کنند.
این تلاش، به یقین خواست خود حضرت استاد مهندسی است که در اواخر عمر شریفشان، با تشکیل گروه پژوهشی معارف اسلامی توسط دو نفر از شاگردان خود، به آنها سفارش کرد آثار گفتاری و نوشتاری ایشان را تنظیم، تدوین و منتشر کنند؛ ولی با مرگ ایشان این آرزو تحقق نیافت.
از جمله آثاری که از مرحوم مهندسی باقی مانده است میتوان به عناوین زیر اشاره کرد:
الف. آثار مکتوب(1)
از این استاد بزرگوار کتابی به چاپ نرسیده، آثار مکتوب ایشان بیشتر مقاله یا جزوههای درسی است. از ایشان مقالات زیر نام برده شده است:
استاد مطهری و پیوستگی دین و معنویت؛
جایگاه قم در تحولات معاصر؛
1) فهرست این آثار در وبلاگ مهندسی بلاگفا آمده است.
حوزه و گسترش علوم عقلی؛
ضرورت آشنایی با فلسفه؛
عرفان و عارف نمایان؛
علّامه طباطبائی و تحول علوم عقلی در حوزه؛
مسئولیت حوزه و روحانیت در قبال مسائل فرهنگی جامعه؛
نگرش عرفانی امام خمینی به نهضت حسینی علیه السلام؛
آشتیانی و سیر و سلوک معنوی؛
خیر و شر؛
رهبری (ولایت فقیه)؛
سعادت و شقاوت؛
قاعده سوق المسلمین؛
معاد؛(1)
ماهیت گناه و نافرمانی از خدا، (این گفتار در ویژهنامه استاد مهربان چاپ شده است)؛(2)
حقیقت توبه و انابه، (این گفتار در ویژه نامه استاد مهربان چاپ شده است).(3)
ب. آثار صوتی و تصویری؛(4)
دوره آشنایی با عرفان نظری؛
دوره آشنایی با عرفان عملی؛
تفسیر قرآن؛
اسرار نماز، (این دروس اخلاقی و معرفتی، در 137 جلسه در برنامه سجده نیاز
در رادیو معارف تبیین شده است)؛
شرح چهل حدیث امام خمینی، (که در 145 جلسه بیان فرمودهاند، که فایل صوتی آن در اختیار خانواده یا رادیو معارف است)؛
شرح حدیث جنود عقل و جهل، (این مباحث در 54 جلسه ارائه گردیده است)؛
شرح زیارت جامعه کبیره، (این مطالب ارزشمند در 622 جلسه از رادیو معارف پخش گردیده است. پیادهسازی این شرح در زمان حیات استاد مهندسی شروع شد؛ اما ناتمام ماند و پس از درگذشت استاد ادامه یافت؛ ولی تاکنون تنظیم و تدوین نشده است)؛(1)
شرح دعای ندبه، (این شرح در 256 جلسه توسط حضرت استاد بیان شده است)؛
مباحث خانواده؛
مباحث برنامه سمت خدا؛
تمهید القواعد؛
شرح فصوص؛
مباحث عمومی جامعه، (که در شش جلسه در برنامه بر بال سخن در رادیو معارف ارائه شده است)؛
پرسش و پاسخ ویژه استاد شهید مطهری، (که در یک جلسه در رادیو معارف ارائه شده است)؛
مباحث عمومی جامعه، (که در شانزده سخنرانی در رادیو معارف ارائه شده است)؛
سخرانیهای استاد در خصوص مباحث اخلاقی که در 36 جلسه در برنامه مشکات هدایت در رادیو معارف ارائه شده است)؛
حضرت استاد مهندسی، یکی از پرکارترین، فعالترین و دلسوزترین روحانیان معاصر
1) گفت وگوی محقق با جناب علی مهندسی، فرزند ایشان در تاریخ 15/2/1397.
ما بود. وی در طول زندگی بابرکت خود، فعالیتهای مختلفی علمی، تبلیغی و فرهنگی انجام داد. او در کنار تدریس سطوح مختلف علوم اسلامی و بخصوص علوم عقلی و معرفتی؛ در سراسر کشور به تبلیغ و ترویج مباحث اسلامی همت میگماشت. از جمله این فعالیتها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
مدیر گروه اخلاق دانشگاه معارف اسلامی قم؛
استاد مرکز تخصصی فلسفه حوزه علمیه قم؛
استاد موسسه علمی، پژوهشی امام خمینی؛
عضو هیأت علمی دائرةالمعارف عرفانی موسسه پژوهشی امام خمینی؛
کارشناس شبکه سراسری رادیو معارف، شبکه قرآن و شبکه سوم سیما؛
استاد موسسه امام صادق علیهم السلام قم؛
استاد اخلاق مدارس حوزه علمیه قم؛
استاد راهنما، مشاور و داور سطح 3 و 4 (ارشد و دکتری) حوزه علمیه قم؛
استاد راهنما، مشاور و داور سطح ارشد و دکتری دانشگاه؛
عضو هیأت مدیره مجمع عالی حکمت اسلامی؛
مبلغ خستگیناپذیر.(1)
در زندگی استاد مهندسی، نکتهها و حکایتهای هدایتگر فراوانی وجود دارد که باید برای نسل نواندیش و تکاپوگر شیعه که همواره به دنبال نکتههای آموزنده زندگی بزرگان خویش است؛ بازگو شود. این بخش به دنبال ترسیم چنین خاطراتی است:
استاد حسن رمضانی، خاطرهای زیبا و دلنشین از استاد مرحوم مهندسی نقل کردهاند
1) استاد مهربان، ص 11؛ پایگاه اطلاع رسانی استاد محمد مهدی مهندسی. قابل ذکر است این پایگاه اطلاع رسانی زیر نظر خانواده مرحوم مهندسی و مورد تایید ایشان است. گفت وگوی محقق با جناب علی مهندسی فرزند ایشان در تاریخ 15/2/1397.
که ذیلاً نقل میشود:
استاد مهندسی یک روز فرمودند: زمانی یک پیکان داشتم؛ پسر بزرگ من، احمد، آنرا برداشت و رفت تهران و برگشت و به من گفت: بابا یک خبر بد! گفتم چیه؟ گفت: ماشین را به سرقت بردند! پارک کرده بودم؛ برگشتم و دیدم نیست! این طرف و آن طرف هم تحقیق کردم، بالأخره تلاشم به جایی نرسید.
ایشان فرمود: به پسرم گفتم: طوری میگویی خبر بد که آدم فکر میکند دروغی گفته شده، غیبتی شده، نماز صبحت قضا شده، چشمت به نامحرم افتاده، اینکه تو میگویی باباجان! خبر بدی نیست.
یک مشت آهنپاره در دست ما بود و به خاطر اینکه ما آن را در اختیار داشتیم، چقدر دردسر برای ما به وجود آورده بود. غصه بنزین آن، غصه لاستیک آن، غصه روغن و تعمیر آن. حالا در اختیار دیگری قرار گرفته، تمام این نگرانیها را با خودش منتقل به او کرده است. این خبر بدی نیست! خبر خوبی است!
اگر شما مجبور میشدی جایی دروغی میگفتی، غیبتی میکردی، تهمتی به کسی میزدی، نماز صبحت قضا میشد، آن خبر، خبر بدی بود. اینکه تو میگویی، خبر بدی نیست.
همینطور داشتیم با یکدیگر صحبت میکردیم که مادرش، یعنی آمدند؛ من به او گفتم: احمد میگوید که ماشین را دزدیدهاند. ایشان مکثی کردند و گفتند: هر که برده، حلالش. ایشان هم با قضیه اینطوری برخورد کرد. بعد برادر کوچکتر ایشان آمد، دید سه نفری با یکدیگر صحبت میکنیم؛ جلب توجه کرد که چیست اینطور با هم اجتماع کردهایم. به او گفته شد: ماشین به سرقت رفته است. ایشان تا شنید ماشین به سرقت رفته، گفت اِه. تا گفت اِه؛ من به او گفتم: اینکه گفتی اِه، کاشف از این است که تو تعلق خاطری به این داشتی که گفتی اِه. گفت نه بابا؛ منظور من این نبود؛ چون چیز غریبی بود، از این جهت گفتم؛ وگرنه هر که برده، حلالش.
به مرحوم مهندسی عرض کردم که عاقل شمایید. انسانی که وابسته است
و وابستگی به چیزی را احساس میکند؛ وقتی اینطور قضایا برایش پیش میآید، عذاب و رنج و مشقتی که تحمل میکند، فوقالعاده است؛ مثل اینکه عضوی از اعضای بدن او را بریده و قطع کردهاند. این قدر به مال و منال دنیوی و به مسائل زرق و برق دنیا وابسته است؛ اما شما که وابسته نیستید، عاقل هستید و آن رنجها و آن مشقت را ندارید؛ با قضیه به راحتی کنار میآیید و این نشانه عقل شماست که به اینگونه امور تعلق ندارید.
این یک خاطره بسیار زیبایی است که من در خیلی از جاها نقل کردهام و حسرت داشتن چنین روحیهای را میخورم. چقدر خوب است انسان وارسته باشد، نه وابسته، و الحمدلله ایشان وارسته بود و به اینگونه امور وابسته نبود.(1)
استاد در مطالعه، در تبلیغ و در عبادت، خستگیناپذیر بود. بنده به مناسبت بزرگداشت استاد مهندسی، به بندرعباس رفتم؛ آنجا همه میگفتند: استاد مهندسی اینجا در مساجد، دانشگاهها، حوزه علمیه و حتی مناطق خیلی محروم و دور افتاده حضور داشت و بسیار متواضعانه جلسه میگذاشت، رفع اشکال میکرد و سؤالات را پاسخ میداد.(2)
استاد مهندسی نسبت به مردم خیلی دلسوز و در امر تبلیغ بسیار کوشا بود. برخی از استادان برجسته حوزه علمیه قم فرمودهاند: استاد مهندسی شهید راه تبلیغ دین است.
خیلی دوست داشت معارف اهل بیت علیهم السلام را انتقال دهند. به تبلیغ سنتی و بحث منبرداری و تبلیغ چهره به چهره اهمیت ویژه قائل بود و توصیه میکرد طلبه باید بتواند منبر خوبی برود و ارتباط مردمی داشته باشد.
ایشان برخی تابستانها برای تبلیغ به بندرعباس میآمد و با اینکه هوای تابستان آنجا خیلی گرم و شرجی بود، در روز چندین جلسه و ساعتها سخنرانی میکرد و خستگیناپذیر بود.(3)
ترسیم حضرت استاد مهندسی از شخصیت جوان، دقیق و درسآموز است. ترویج و تبلیغ این نگاه میتواند به اصلاح ساختارهای فکری فرهنگی ما کمک بسیاری بکند. ایشان درباره جوانان میفرماید: بنده معتقد هستم جوانان مبتذل نداریم؛ نگاه من به جوانان بسیار مثبت است؛ این را نه به خاطر خوشآمد جوانان بگویم! بلکه چون زیاد با جوانان ارتباط داشتم، میگویم. از اول طلبگی تا الان در سطح جامعه، دانشگاهها و اکثر مشاورههایی که با جوانان دارم، این را دیده و یافتهام. جوانهای ما جوانهای بسیار خوبی هستند، منتها مسئلهای که هست، اینکه بعضا راهکار درست را نمیتوانند تشخیص دهند. جوانان نه اینکه زمینههای فاسد دارند، انگیزههای بسیار خوب و قشنگی دارند؛ اما از این انگیزهها استفاده مطلوب نمیشود و ساماندهی به این درخواستهای فطری و زیبا و قشنگی که دارند (متأسفانه در محیط جانبی) ضعیف است. بنابراین، جوانان ما بسیار مثبت هستند؛ البته میطلبد که حمایتهای فرهنگی و اخلاقی و تربیتی بشوند. انسان هرچه با قرآن و نهج البلاغه ارتباط داشته باشد، کم است؛ چرا که اینها دو فضای محدود نیستند؛ هرچه انسان به اینها نزدیکتر شود، به ادبیات وحی و ولایت نزدیک بشود، احساس میکند کمبودهایش فراوان است و احساس میکند نیازش به این ارتباط بیشتر است.(1)
استاد مهندسی، جامع معقول، منقول و مشهود بودند؛ یعنی هم اهل استدلال و فلسفه و برهان، هم اهل قرآن و حدیث و روایت و هم اهل عرفان و مکاشفه بودند؛ ولی چون منش ایشان، مانند آیت اﷲ انصاری شیرازی زاهدانه بود، آنطور که باید شناخته نشدند و بنا بر شناخته شدن هم نداشتند و همیشه از شهرت فرار میکردند.
1) گفتگوی استاد مهندسی در برنامه بوستان از سری برنامه های رادیو معارف.
خیلی مواظب و مراقب نفس خود بودند؛ اصلا اجازه تعریف و تمجید از خودشان را به کسی نمیدادند. یکی از دوستان مطلبی به ایشان گفت که بوی تعریف و تمجید از ایشان از آن میآمد، استاد فرمودند: هیچگاه چنین نگویید؛ شاید نفس انسان خوشش بیاید و این برای نفس ضرر دارد و سپس فرمودند: در خدمت علامه طباطبایی از تفسیر المیزان تعریف کردند؛ علامه فرمود: این کار را نکنید؛ شاید نفس من خوشش بیاید و این، برایم ضرر دارد.(1)
استاد رمضانی، درباره مرحوم مهندسی و منش و شخصیت و فضایل اخلاقی نکاتی فرمودهاند که در اینجا اشاره میشود:
بارزترین صفت ایشان، تواضع و احترام به دیگران بود. واقعا ایشان روحیه تواضع فوقالعادهای در برابر دوستان داشت. هر وقت از ایشان میپرسیدیم حالتان چطور است؟ با ادب خاص خودشان میفرمودند: مگر میشود حال من بد باشد در حالی که با شما حرف میزنم، با شما سخن میگویم، این نعمت است و... . این حرفها از دید ما مجاز بود و میگفتیم که تو را به خدا مجازگویی نکنید ولی ایشان به این مسایل معتقد بود و آنها را حقیقت میدانست و میفرمود: شما مجاز بدانید من حقیقت میدانم. اصلا و ابدا در برابر دوستان انانیت نداشت، خودبینی و خودمحوری نداشت، خاضع بود.
آخرین باری که با ایشان بودیم خدمت استاد علامه حسن زاده آملی رسیدیم تا هماهنگیهای لازم برای مراسم تجلیل از استاد حسنزاده، صورت پذیرد. کاری از ایشان صادر شد که هیچکس آن را نکرد. دیگران خدمت علامه رسیدند و مصافحه و معانقهای کردند، بعضیها جرأت به خودشان دادند و دست علامه را هم بوسیدند. ولی ایشان علاوه بر مصافحه و معانقه و دستبوسی، یک دفعه به زمین افتاد و پای استاد حسن زاده آملی را بوسید
1) حجت الاسلام مرتضی حاجبی در گفت وگوی خبرگزاری فارس در سال 1391 به مناسبت یکمین سالگرد استاد مهندسی.
و بعد به زمین زیر پای استاد حسنزاده دست میکشید و به صورت خود میمالید.
گرچه آقای حسنزاده حالت خاصی بهش دست داد و گفت: آقا آقا! اینا بنا نبود! اینا بنا نبود! ولی این هم حاکی از همان روحیه خضوع و تواضع و فانی بودن آقای مهندسی در انسانهای برتر بود.(1)
عالم وارسته، حاج آقا یحیی انصاری شیرازی که از بزرگان معارف حوزه علمیه قم شناخته میشود، با توجه به شناخت کاملی که از حضرت استاد مهندسی داشت، ایشان را «آیت اﷲ» میدانست. زمانی آیت اﷲ انصاری، نامهای به استاد مهندسی فرستاده بودند و در آن خطاب کرده بودند: خدمت حجتالاسلام و المسلمین استاد محمد مهدی مهندسی...! وقتی که استاد مهندسی خدمت عارف ربانی حضرت انصاری شیرازی رسیده بود، این حکیم و عارف بزرگ، خطاب به آقای مهندسی گفته بودند: شما «آیت اﷲ» هستید و واقعا لقب «آیت اﷲ» برازنده شماست و من باید شما را «آیت اﷲ» خطاب میکردم؛ اما چون میدانستم ناراحت میشوید شما را با عبارت «حجت الاسلام و المسلمین» خطاب کردم.
همچنین ایشان پس از یک ماه و نیم از وفات استاد مهندسی به پسر ایشان فرمودند: «پدر شما مرغ ملکوتی بود که پرواز کرد.»(2)
از مرحوم مهندسی، دو فرزند؛ به نام احمد و علی باقی مانده است که امیدواریم راه صداقت و درستی پدر را طی کنند.
در اینجا شایسته است؛ روش تربیتی ایشان را در تربیت فرزند دریابیم. علی مهندسی، فرزند ایشان نقل میکند:
پدرم با وجود مشغله بسیار بالایی که داشتند، نسبت به خانواده خیلی حساس بودند و همیشه کارها را از نزدیک پیگیری میکردند. از وضعیت تحصیلی و دانشگاهی ما کاملا خبر داشتند.
ایشان، اعتقاد به شیوه تربیتی خاصی نسبت به بچهها داشتند و همیشه به خانوادهها نیز گوشزد میکردند. ایشان، معتقد بودند؛ در مورد تربیت فرزندان، هیچ وقت نباید از اجبار و زور استفاده شود و شما نباید آنها را مجبور کنید که باید این کار را انجام دهید.
معتقد بودند؛ این اجبار هیچ تأثیری ندارد. همیشه میگفتند؛ نمیشود کسی را، مثلا مجبور به حفظ حجاب یا خواندن نماز کرد، بدون اینکه به او گفته باشی که چرا این مسئله برای او خوب است.
این فرد، اگر هم این مسایل را رعایت کند، به سبب زوری است که بالای سر وی بوده و به محض اینکه در جایی قرار بگیرد، که پدر و مادرش نباشند، به حالتی که خودش میخواهد بر میگردد.
ایشان معتقد بودند؛ که خود فرد باید خیر و شر را بفهمد و درک کند که چرا نماز و حجاب، خوب است و چرا دروغ گفتن، بد است.
پدر و مادر، باید خودشان فرزند را آگاه کنند و سطح فهم و درک او را افزایش دهند و سپس انتخاب را به عهده او گذارند.
در مورد ما، همینطور بودند و من به یاد ندارم جایی، ایشان مرا مجبور به انجام کاری کرده باشند.(1)
سرانجام این استاد فداکار و مبلّغ خستگیناپذیر و عارف دلسوخته، بر اثر عارضه قلبی و پس از چند روز بستری در بیمارستان کسرای تهران، بعد از ظهر 27 تیرماه 1390، دعوت حق را لبیک گفت و به معشوقش پیوست. و سرانجام بدن شریفش در حرم مطهر
1) مصاحبه با علی مهندسی، فرزند استاد مهندسی.
حضرت فاطمه معصومه علیها السلام، صحن امام رضا علیه السلام، حجره شهید مفتح دفن شد.
روحش با اولیای دین محشور باد و بر سر سفره پر نعمت اهل بیت علیهم السلام مهمان باد آمین.
برخی از بزرگان حوزه علمیه قم، درباره استاد مهندسی گفتهاند: ایشان شهید راه تبلیغ دین است.
حضرت حجت الاسلام مرتضی خوانساری نقل میکند:
آخرین پنجشنبهای که استاد در دنیا بودند، به ملاقات ایشان در بیمارستان شهید بهشتی قم رفتم؛ وقتی وارد بخش سی.سی.یو شدم؛ دیدم حضرت استاد مهندسی روی تخت بیمارستان خوابیدهاند. کنار تخت ایستادم تا اینکه بیدار شدند. چون استاد را همیشه سر زنده و شاداب دیده بودم، از وضعیت ایشان خیلی ناراحت شدم. چشمانشان را باز کردند بعد از سلام و احوالپرسی، چون خیلی ناراحت بودم؛ به استاد عرض کردم: این چه وضعی است؟!
استاد فرمودند: این، عین رحمت است؛ الحمد ﷲ که خداوند رحمت گسترده خودش را شامل حالم کرد. بلا هم که از طرف خدا میرسد، رحمت است، مغفرت است، سپس این شعر را زمزمه کردند:
در بلا هم میچشم لذات او
مات اویم مات اویم مات او(1)
سرانجام بدن شریفش در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام، کنار مرقد مطهر شهید دکتر مفتح دفن شد. روحش با اولیای دین محشور باد و بر سر سفره پر نعمت اهل بیت علیهم السلام مهمان باد. آمین.
جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، به مناسبت درگذشت این عالم فرهیخته، پیامی بدین شرح صادر کرد:
بسماﷲ الرحمن الرحیم
انا لله و انا الیه راجعون
خبر ارتحال عالم جلیلالقدر حجتالاسلام والمسلمین محمد مهدی مهندسی رحمة الله باعث تاثر و تالم گردید.
1) حجت الاسلام مرتضی خوانساری در گفت وگوی خبرگزاری فارس در سال 1391، به مناسبت یکمین سالگرد استاد مهندسی.
وی که مدارج بالای علم و تقوا را گذرانیده بود و اخلاقش زبانزد خاص و عام بود، نمونه و اسوهی ولایتمداری و بصیرت در فتنهها برای فضلا و اندیشمندانی بود که میخواهند علم و عمل را درآمیزند و تشنگان معرفت را سیراب سازند. ضایعه از دست دادن این استاد فعال حوزه و دانشگاه را به امام عصر حجةبنالحسن العسکری عجل الله تعالی فرجه الشریف، مراجع عظام تقلید و حوزههای علمیه و دوستان و خانواده گرامی ایشان تسلیت میگوییم و از خداوند منان علو درجات ایشان را مسالت داریم.
جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
14/6/1390
استاد مهربان، ویژهنامه یادبود حجتالاسلام و المسلمین استاد محمدمهدی مهندسی، تهیه و تدوین مجمع عالی حکمت اسلامی، نشر1391ش.
پایگاه اطلاع رسانی استاد محمدمهدی مهندسی.
گفت و گوی محقق با جناب علی مهندسی فرزند ایشان در تاریخ 15/2/1397.
میزگرد خبرگزاری فارس با حضور استادان رضانیا، محسن غرویان، غلامرضا حاجبی و مرتضی خوانساری در سال 1391 به مناسبت یکمین سالگرد استاد مهندسی.
گلشن ابرار، جلد 2، تهیه و تدوین جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، نشر معروف، 1385، قم.