اوصاف الثقلین

مشخصات کتاب

سرشناسه: بهادری، مهدی، 1353-

عنوان و نام پديدآور: اوصاف الثقلین/ مهدی بهادری.

مشخصات نشر: قم: ذکری، 1404.

مشخصات ظاهری: 510 ص.

شابک: 978-622-8438-22-1

فهرست نویسی: فیپا

موضوع: احادیث خاص (ثقلین)-- نقد و تفسیر

*Hadiths, Special (Saqalain) -- Criticism and interpretation

خاندان نبوت

Muhammad, Prophet, d.632 -- Family

قرآن-- بررسی و شناخت

Qur’an -- Surveys

رده بندی کنگره: BP145

رده بندی دیویی: 297/218

شماره کتابشناسی ملی: 10085351

ویراستار دیجیتال: شهناز محققیان

اشاره

اوصاف الثقلین

مهدی بهادری

مؤلف: ...مهدی بهادری

ناشر: ...ذکری / قم

نوبت چاپ: ...اول / 1404

شمارگان: ...500 نسخه

قیمت: ...000/000/4 ریال

شابک: ...1-22-8438-622-978

حق چاپ محفوظ است 

تلفن مرکز پخش: 09301301845

سخن ناشر

کتاب حاضر، نتیجۀ تلاش و علاقه ای است در مسیر شناخت و تعمیق عشق و محبت به اهل بیت علیهم السلام.

در این راه پربرکت، توفیق یافتم که با بازخوانی و تأمل در معارف آنان، قالب این اثر را آماده کنم.

با قلبی سرشار از ارادت و محبت، این اثر را به روح پاک و نورانی حضرتِ ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف ، و همچنین به محضر ائمۀ هدی و به روح بلند استاد بزرگوارم، جناب علامه ایازی رحمه الله علیه، که در راه علم، معرفت و محبت، همواره منبع الهام و راهنمایی بوده اند، تقدیم می دارم.

امید است که این اثر هر چند ناچیز، در مسیر معرفت اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و در ترویج محبت و فهم عمیقتر آنان، مورد قبول واقع شود.

فهرست مطالب

مقدمه...9

حدیث ثقلین...12

صفت هادی...20

صفت نعمت... 36

صفت آیات (نشانه های الهی)... 49

صفت حکمت... 59

صفت عصمت... 69

صفت إنزال و تنزیل... 87

صفت برهان... 96

صفت مهیمن... 111

صفت رسالت... 119

صفت حبل... 128

صفت عدل... 138

صفت صدق و تصدیق... 150

صفت فضل... 161

صفت وعظ... 174

صفت بلاغ... 187

صفت عظیم... 195

صفت خیر... 209

صفت امامت... 222

صفت قیومیت... 235

صفت برکت... 245

صفت فرقان... 256

صفت قول... 270

صفت بیّنه... 281

صفت عروة الوثقی... 288

صفت نور... 298

صفت سراج... 314

صفت احسن الحدیث... 323

صفت نذیر... 333

صفت عزت... 348

صفت شفاء... 361

صفت بشارت... 379

صفت روح... 390

صفت بصیرت... 405

صفت اَثاره... 418

صفت ذکر... 435

صفت کرامت... 452

صفت مطهر... 467

صفت فصل... 483

جمع بندی... 497

مقدمه

حدیث ثقلین، یکی از احادیث متواتر است که شیعه و سنّی بر آن اتفاق نظر دارند. این حدیث به صراحت بر پیوند ناگسستنی قرآن و اهل بیت علیهم السلام تأکید دارد. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند: إنّی تارک فیکم الثقلین، کتابالله و عترتی... (من برای شما دو چیز گران بها به یادگار می گذارم: (کتاب خدا و عترتم...) این حدیث نشان می دهد که قرآن و اهل بیت علیهم السلام دو رکن اساسی دین هستند و برای فهم صحیح و کامل دین، تمسک به هر دو ضروری است.

قرآن کریم به عنوان کلامِ وحی، بیانگر تمام حقایق و معارف الهی است؛ اما برای فهم عمیق و جامع این کتاب آسمانی، نیاز به راهنمایی و تفسیر اهل بیت علیهم السلام داریم. آن ها به عنوان معصومان و وارثان علم پیامبر، بهترین مفسران قرآن هستند. همان طور که قرآن به بسیاری از حقایق علمی اشاره کرده است که در زمان نزول قابل درک نبودند، اهل بیت علیهم السلام نیز به علومی دست یافته اند که فراتر از دانش زمانه ی خود بوده است.

آن چه از عظمت علمی حضرت امیر علیه السلام و سایر معصومان علیهم السلام نقل شده، نشان می دهد که ایشان بر تمام علوم و معارف الهی احاطه ی کامل داشتند. این دانش گسترده، نه تنها شامل علوم دینی و قرآنی می شد؛ بلکه ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی را نیز در بر می گرفت. این امر نشان می دهد که هرچه در قرآن و باطن آن وجود دارد، برای اهل بیت علیهم السلام آشکار و روشن است.

همان طور که کلامِ انسان، انعکاسی از اندیشه و روحیات اوست، قرآن نیز تجلّی صفات و اسمای الهی است. حضرت امیر علیه السلام می فرماید: فَتَجَلَّی لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِی کِتَابِهِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونُوا رَأَوْهُ بِمَا أَرَاهُمْ مِنْ قُدْرَتِهِ ⁽¹⁾خداوند متعال در کتابش برای مردم تجّلی کرده، بدون آن که بتوانند او را ببینند. یعنی قرآن آینه ای است که صفات کمال الهی در آن به زیبایی منعکس شده است.

اهل بیت علیهم السلام نیز به عنوان مظهر کامل انسانیت، تجلّی صفات الهی در عالم وجود هستند. در زیارت جامعه کبیره آمده است: مَنْ أَرَادَ اللهَ بَدَأَ بِکُمْ وَ مَنْ وَحَّدَهُ قَبِلَ عَنْكُمْ؛ «هر کسی که خدا را اراده کند، باید با شما شروع کند و توحید از شما دریافت و پذیرفته می شود. این بدان معناست که برای رسیدن به شناخت حقیقی خداوند و تحقق توحید، باید به اهل بیت علیهم السلام تمسّک جست.

انکار قرآن یا اهل بیت علیهم السلام، در واقع انکار توحید و کفر ورزیدن به خداوند است. امام هادی علیه السلام می فرماید: وَ مَنْ جَحَدَکُمْ کافِرٌ؛ هر کس شما را انکار کند، کافر است.» این بدان معناست که ایمان به قرآن و ولایت اهل بیت علیهم السلام دو روی یک سکه هستند و نمی توان یکی را پذیرفت و دیگری را انکار کرد.

شناخت کامل قرآن بدون توسل به اهل بیت علیهم السلام ممکن نیست و شناخت کامل اهل بیت علیهم السلام نیز بدون توسل به قرآن امکانپذیر نیست. تنها با پیروی از قرآن و اهل بیت علیهم السلام است که می توان به سعادت دنیا و آخرت دست یافت.

شناخت خداوند متعال از طریق افعال و صفات او امکانپذیر است. قرآن کریم به عنوان کتاب آسمانی، آیینه ای است که صفات کمال الهی را به زیبایی منعکس می کند. از سوی دیگر، اهل بیت علیهم السلام به عنوان اشرف مخلوقات و کاملترین انسان ها، تجلّی صفات الهی در عالم وجود هستند. به عبارت دیگر، هر صفتی که برای خداوند متعال ذکر می شود، در قرآن و اهل بیت علیهم السلام نیز بهو ضوح مشاهده می شود.

برای مثال، اگر در قرآن از علم، حکمت، عدل و رحمت خداوند سخن گفته می شود، این صفات در شخصیت و رفتار اهل بیت علیهم السلام نیز به طور کامل تجلّی یافته است. آنان به عنوان معصومان و وارثان علم پیامبر صلی الله علیه و آله، بر تمام علوم و معارف الهی احاطه کامل داشتند و در عمل نیز بهترین الگو برای بشریت بودند.

بنابراین، برای شناخت حقیقی خداوند و رسیدن به کمال انسانی، باید هم به قرآن کریم و هم به اهل بیت علیهم السلام تمسّک جست. اهل بیت علیهم السلام به عنوان بهترین مفسران قرآن، ما را به عمق معانی و مفاهیم این کتاب آسمانی راهنمایی می کنند.

در نتیجه، قرآن و اهل بیت علیهم السلام دو رکن اساسی دین هستند که از هم جدا نیستند. شناخت کامل قرآن بدون توسل به اهل بیت علیهم السلام ممکن نیست و شناخت کامل اهل بیت علیهم السلام نیز بدون توسل به قرآن امکانپذیر نیست. تنها با پیروی از قرآن و اهل بیت علیهم السلام است که می توان به سعادت دنیا و آخرت دست یافت.

حدیث ثقلین

اشاره

در ابتدا، به بررسی این حدیث شریف که بنیان این کتاب است، می پردازیم. حدیث ثقلین، یکی از احادیث مورد اتّفاق شیعه و سنی است و از نظر سند و دلالت، هیچ خدشه ای بر آن وارد نیست. در این بحث، صرفاً به اسناد نقل شده از سوی اهل سنت بسنده کرده و آن را تبیین خواهیم کرد.

علت نامگذاری

معنای ثقل: ثقل، مقابل خفّت و سبکی است و در اصل برای اجسام مادی به کار می رود؛ اما در امور معنوی نیز به کار رفته است. صاحب التحقیق در ذیل ماده ی «ثقل» می گوید: «معنای حقیقی این واژه یکی است و آن خلاف خفّت است (یعنی سنگینی). این معنا، مفهومی کلی است که هم وزن ظاهری و هم اهمیت معنوی را شامل می شود. بنابراین، هر چیزی که از نظر معنوی، ارزش و اهمیت بالایی داشته باشد، بر آن ثقل اطلاق می شود.» ⁽¹⁾در حدیث ثقلین، قرآن و عترت به عنوان دو گوهر گرانبها معرفی شده اند؛ اما وجه تسمیه ی این دو به «ثقلین» چیست؟ خداوند در قرآن کریم، این کتاب آسمانی را «قول ثقیل» نامیده است: إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا ⁽²⁾یعنی ما کلامی سنگین و ارزشمند بر تو نازل خواهیم کرد.

بدیهی است که هر گوهر گرانبها به ظرفی شایسته و مخصوص به خود نیاز دارد. قرآن نیز به عنوان کلام الهی، ظرفی شایسته می طلبد. ظرف زمانی

قرآن، شب قدر است و ظرف مکانی آن، قلب رسول خدا صلی الله علیه و آله و پس از آن قلب اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام است. همان طور که خداوند می فرماید: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ. ⁽¹⁾

اما چرا قلب اهل بیت علیهم السلام ظرفی شایسته برای قرآن محسوب می شود؟ اگر قرآن، کلامی سنگین و ارزشمند است، ظرف آن نیز باید به همین خصوصیت را داشته باشد وگرنه دارای تالی فاسد خواهد بود؛ بنابراین خداوند در قرآن می فرماید: لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللّهِ ⁽²⁾یعنی اگر قرآن بر کوهی نازل می شد، کوه از عظمت و شکوه آن می شکافت. پس قلبی که توانایی حمل چنین کلام عظیمی را دارد، باید قلبی پاک و مطهر و همسنگ و همتراز قرآن باشد.

اهل بیت علیهم السلام به عنوان وارثان علم نبوی، ظرفی شایسته برای نگهداری و تفسیر قرآن هستند. امام صادق علیه السلام می فرماید: لَوْ رُفِعَتْ لَيْلَةُ اَلْقَدْرِ لَرُفِعَ اَلْقُرْآنُ. ⁽³⁾یعنی اگر شب قدر نبود، قرآن نیز نازل نمی شد. به همین ترتیب، اگر ظرف مکانی قرآن یعنی قلب اهل بیت علیهم السلام نبود، نیز قرآن نازل نمی شد.

بنابراین، حدیث ثقلین با معرفی قرآن و اهل بیت به عنوان دو گوهر گرانبها، به ما می آموزد که این دو همیشه در کنار هم بوده و خواهند بود. ولایت و امامت اهل بیت علیهم السلام به عنوان حافظان و مفسران قرآن، از دل همین حدیث شریف قابل استنباط است.

این حدیث شریف در بسیاری از منابع معتبر اهل سنت مانند صحیح مسلم، سنن ترمذی، سنن نسایی و... آمده است.

صحیح مسلم: این کتاب که از معروف ترین منابع دست اول اهل سنت به شمار می رود، از زید بن ارقم نقل می کند که گفت ... قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله يَوْماً فِينَا خَطِيباً بِمَاءٍ يُدْعَى خُمّاً بَيْنَ مَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَى عَلَيْهِ وَ وَعَظَ ثُمَّ ذَكَرَ وَ قَالَ: أَمَّا بَعْدُ أَلَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ يُوشِكُ أَنْ يَأْتِيَنِي رَسُولُ رَبِّي فَأُجِيبَ، وَ إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمْ ثَقَلَيْنِ، أَوَّلُهُمَا كِتَابُ اللَّهِ، فِيهِ الْهُدَى وَ النُّورُ، فَخُذُوا بِكِتَابِ اللَّهِ وَ اسْتَمْسِكُوا بِهِ، فَحَثَّ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ وَ رَغَّبَ فِيهِ، ثُمَّ قَالَ وَ أَهْلُ بَيْتِي، أُذَكِّرُكُمُ اللَّهَ فِي أَهْلِ بَيْتِي، أُذَكِّرُكُمُ اللَّهَ فِي أَهْلِ بَيْتِي، أُذَكِّرُكُمُ اللَّهَ فِي أَهْلِ بَيْتِي.. ⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله، در میان ما برخاست و خطبه خواند؛ در محلى که آبى بود که خُم نامیده می شد. غدیر خم و در میان مکّه و مدینه قرار داشت پس حمد خدا را به جا آورد و بر او ثنا گفت و موعظه کرد و پند و اندرز داد؛ سپس فرمود: امّا بعد؛ اى مردم، من بشرى هستم و نزدیک است فرستاده ی پروردگارم بیاید و دعوت او را اجابت کنم و من در میان شما دو چیز گرانمایه به یادگار می گذارم: نخست کتاب خدا که در آن هدایت و نور است، پس کتاب خدا را بگیرید و به آن تمسّک جویید پیامبر صلی الله علیه و آله تشویق و ترغیب فراوانى درباره ی قرآن کرد سپس فرمود: و اهل بیتم را به شما توصیه می کنم که خدا را درباره ی اهل بیتم فراموش نکنید، به شما توصیه می کنم که خدا را درباره ی اهل بیتم فراموش نکنید، به شما توصیه می کنم که خدا را درباره ی اهل بیتم فراموش نکنید. اشاره به این که مسئولیّت الهى خود را در مورد اهل بیت علیهم السلام فراموش نکنید. قرار دادن

اهل بیت علیهم السلام در کنار قرآن، به عنوان دو چیز گرانمایه و سه بار تأکید کردن بر یادآوردن مسئولیّت الهى در مورد آنان، نشان می دهد که این امر، با سرنوشت مسلمین و هدایت آن ها و حفظ اصول اسلام، پیوند و ارتباط داشته و دارد؛ وگرنه در کنار هم قرار نمی گرفت.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در این حدیث، قرآن و اهل بیت خود را دو ثقل یا دو چیز سنگین و با ارزش معرفی کرده اند که مسلمانان باید به آن ها تمسّک کنند. تأکید پیامبر صلی الله علیه و آله بر اهمیت اهل بیت و تکرار سه باره این جمله، نشان می دهد که ایشان چقدر به این موضوع اهمیت می دادند.

سنن ترمذی: از ابوسعید و زید بن ارقم نقل می کند که هر دو گفتند قالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله اِنّى تارِکٌ فیکُمْ ما، اِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِه، لَنْ تَضِلُّوا بَعْدى: اَحَدُهُما اَعظَمُ مِنَ الآخَرِ، کِتابُ اللهِ حَبْل مَمْدُودٌ مِنَ السَّماءِ اِلَى الاَرْضِ، وَ عِتْرتى اهل بیتى، وَ لَنْ یَفْتَرِقا حَتّى یَرِدا عَلَىَّ الحَوْضَ، فَانْظُرُوا کَیْفَ تُخْلِفونى فیهما ⁽¹⁾«رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: من در میان شما چیزی به یادگار می گذارم که اگر به آن تمسّک جویید بعد از من هرگز گمراه نخواهید شد، یکی از آن دو، بزرگتر از دیگری است. کتاب خدا که ریسمانی است کشیده شده از آسمان به سوی زمین و [دیگر] عترت و اهل بیتم و این ها هرگز از هم جدا نخواهند شد، تا در کنار حوض [کوثر] بر من وارد شوند، پس ببینید بعد از من چگونه درباره ی آن ها رفتار خواهید کرد».

مسند احمد: این کتاب که از ائمۀ چهارگانه ی معروف اهل سنّت است، در حدیثى از زید بن ثابت می خوانیم که می گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اِنّى تارِكٌ فيكُمْ خَليفَتَيْنِ: كِتابُ اللهِ حَبْلٌ مَمْدودٌ ما بَيْنَ السَّماءِ

وَ الارْضِ اَوْ مابَيْنَ السَّماءِ اِلَى الاَرْضِ، وَ عِتْرَتى اَهْلُ بَيْتى وَ اِنَّهُما لَنْ يَفْتَرِقا حَتّى يَرِدا عَلىَّ الحَوْضَ ⁽¹⁾من دو خلیفه [جانشین] در میان شما از خود یادگار می گذارم، کتاب خدا که ریسمانى است کشیده شده میان آسمان و زمین و عترتم، اهل بیتم، این دو، هرگز از هم جدا نمى شوند تا در کنار حوض [کوثر] بر من وارد شوند. سنن نسایی: احمد بن شعیب نسائی که او نیز از بزرگان اهل سنّت محسوب می شود و کتاب سنن او نیز یکی از صحاح ستّه (کتب ششگانۀ معروف) است، در کتاب خصائص از زیدبن ارقم نقل می کند می گوید: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله از حجة الوداع باز می گشت و به غدیر خم وارد شد دستور داد سایبان هایی درست کنند و زیر آن ها را پاک و پاکیزه نمایند؛ سپس فرمود: کَاَنّى دُعیتُ فَاجَبْتُ وَ اِنّى تارِکٌ فیکُمُ الثِّقْلَيْنِ اَحَدُهُما اَکْبَرُ مِنَ الآخَرِ، کِتابَ اللهِ وَ عِتْرَتى فَانْظُرُوا کَیْفَ تُخْلِفُونى فیهما، فَاِنَّهُما لَنْيَفْتَرِقا حتی یَرِدا علیَ الحَوْضَ، ثُمَ قالَ اِنَّ اللهَ مَوْلاىَ وَ اَنَا مَوْلى کُلِ مُؤمِن، ثُمَّ اَخَذَ بِیَدِ عَلیٍّ عَلَيْه السَّلامُ، فَقالَ مَنْ کُنْتُ مَولاهُ فَهذا وَليُهُ، اَللهُمَ والِ مَنْ وَالاهُ و عادِ مَنْ عاداهُ ⁽²⁾گویی من [از سوی خدا] دعوت شده ام و اجابت کرده ام و به زودی از میان شما می روم و من دو چیز گرانمایه را در میان شما به یادگار می گذارم. یکی از دیگری بزرگتر است، کتاب خدا و عترتم اهل بیتم، پس بنگرید چگونه بعد از من با آن ها رفتار خواهید کرد؛ چرا که آن ها از هم جدا نمی شوند تا در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند؛ سپس فرمود: خداوند مولا [و سرپرست] من است و من ولی هر مؤمنی هستم؛

سپس دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود: هرکس من ولیّ اویم، این (علی) ولیّ او است. خداوندا؛ دوست بدار هر کس او را دوست بدارد و دشمن بدار هر کس که با او دشمنی کند. در پایان حدیث آمده است که راوی دوّم حدیث، ابوطفیل می گوید به زید بن ارقم گفتم تو خود این سخن را از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدی؟ گفت: هر کسی در زیر آن سایبان ها بود این صحنه را با دو چشم خود مشاهده کرد و با دو گوش خود این سخنان را شنید». این حدیث به خوبی نشان می دهد که پیامبر صلی الله علیه و آله این سخن را در ملأ عام و در حضور گروه کثیری در غدیر خم بیان فرموده و همه با گوش خود شنیده اند.

مستدرک الصحیحین: حاکم نیشابوری از علمای قرن چهارم هجری در کتاب «مستدرک الصحیحَین» که از منابع معروف اهل سنّت و متضمّن احادیثی است که در صحیح بخاری و صحیح مسلم نیامده، در حالی که از نظر وزن و ارزش در حد آن ها بوده است این حدیث را از «ابن واصله» نقل می کند که او می گوید: من از زید بن ارقم شنیدم که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در میان مکّه و مدینه به درختانی رسید که پنج سایبان در آن جا بود، در آن جا پیاده شد و مردم زیر درختان را جارو کردند؛ سپس پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از نماز عصر، خطبه خواند و حمد و ثنای خدا به جا آورد و موعظه ی فراوان کرد؛ سپس فرمود: اَيُّهَا النّاس اِنّى تارِکٌ فیکُمْ اَمْرَيْنِ لَنْتَضِلُّوا اِنِ اتَّبَعْتُموهُما: وَ هُما کِتابُ اللهِ وَ اهل بیتى عِتْرَتى؛ ای مردم من در میان شما دو چیز وا می گذارم که اگر از آن دو پیروی کنید هرگز گمراه نخواهید شد، کتاب خدا و اهل بیتم عترتم را؛ ⁽¹⁾سپس حاکم می افزاید: این حدیث مطابق شرط بخاری و مسلم، صحیح است.

المعجم الکبیر: حافظ طبرانى که او نیز از محدّثان معروف اهل سنّت است و در قرن سوم و چهارم هجرى می زیسته به گفته ی بعضى، بیش از هزار استاد در حدیث دیده است در کتاب معروف خود، به نام «المعجم الکبیر» با سند خود از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله مردم را به پیروى از ثقلین دعوت کرد، مردى برخاست و عرض کرد اى رسول خدا صلی الله علیه و آله ثقلین کدام است؟ فرمود: اَلاَكْبَرُ كِتابُ اللهِ، سَبَبٌ طَرَفُهُ بِيَدِاللهِ، و طَرَفُهُ بِاَيْديكُمْ، فَتَمَسَّكُوا بِه لَن تزالُوا و لاتَضِلُّوا، وَ الاَصْغَرُ عِتْرَتى وَ اِنَّهُما لَنْيَفْتِرِقا حَتّى يَرِدا عَلَىَّ الحَوْضَ ⁽¹⁾ثقل اکبر، کتاب خدا است، وسیله اى است که یک طرف آن به دست قدرت خدا است و طرف دیگرش به دست شما است؛ پس به آن تمسّک جویید که هرگز از بین نخواهید رفت و گمراه نخواهید شد و ثقل اصغر: عترتم است و آن ها هرگز از هم جدا نخواهند شد تا در کنار حوض [کوثر] بر من وارد شوند؛ سپس پیامبر صلی الله علیه و آله افزود: «من این را براى آن دو از پروردگارم تقاضا کرده ام، پس بر آن ها پیشى نگیرید که هلاک خواهید شد و بر آن ها چیزى نیاموزید که آن ها از شما داناترند.

نکته ی قابل توجه

در برخی روایات از عبارت «ثقلین» و در برخی دیگر از عبارت «خلیفتین» استفاده شده است؛ اما مفهوم هر دو یکسان است و به قرآن و اهل بیت اشاره دارد.

در هر حوزه ی علمی، چه علوم تجربی و چه علوم عقلی و الهی، با یک ساختار سه ضلعی مواجه هستیم: اصل علم، عالم و متعلّم. در علوم الهی نیز این ساختار صادق است. اصل علم به خداوند بر می گردد، عالم آن، انبیا و اوصیای الهی و متعلّم نیز انسان ها هستند.

این ساختار در مورد قرآن و عترت نیز صدق می کند. قرآن به عنوان کتاب علم الهی، توسط اوصیای الهی به انسان ها تعلیم داده می شود. خداوند صفاتی را برای قرآن ذکر کرده که در واقع به خود او اشاره دارد و این همان صفاتی است که در اهل بیت علیهم السلام نیز تجلّی یافته است.

در این نوشتار، به بررسی اوصاف مشترک قرآن و اهل بیت علیهم السلام می پردازیم که هدف از نزول آن ها، تجلی این صفات در وجود انسان ها است. برای این منظور، اوصاف مشترک این دو ثقل را بر اساس ترتیب سوره های قرآن بررسی خواهیم کرد.

صفت هادی

اشاره

هادی بودن قرآن: صفت هدایتگری (هادی بودن)، یکی از صفات برجستۀ خداوند و کلام وحی او، قرآن کریم، است. خداوند در قرآن می فرماید: ذَلِكَ الْکِتَابُ لَا رَیْبَ فِیهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ ⁽¹⁾آن کتاب با عظمتی است که شک در آن راه ندارد و مایه ی هدایت پرهیزکاران است. همچنین، قرآن در جای دیگری می فرماید: قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعْنَا قُرآنًا عَجَبًا یَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ وَ لَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنَا أَحَدًا ⁽²⁾(ای رسول ما) بگو: مرا وحی رسیده که گروهی از جنّیان (آیات قرآن را هنگام قرائت من) استماع کرده اند و پس از شنیدن گفته اند که ما از قرآن آیات عجیبی شنیدیم که به راه راست هدایت می کند، پس ما به آن ایمان آورده ایم و هرگز کسی را شریک پروردگارمان فرا نمی دهیم.

این آیات به روشنی بیان می کنند که قرآن، هدایتگر انسان ها به سوی حق و حقیقت است. ازآن جاکه خداوند خود هادی و هدایتگر مطلق است، کلام وحی او نیز این صفت را دارا است.

صفت هدایتگری نه تنها در خداوند اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ. ⁽³⁾همچنین در قرآن می خوانیم: یَهْدِی بِهِ اللَّهُ. ⁽⁴⁾و قرآن هُدًى لِلْمُتَّقِينَ؛ بلکه در اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام نیز به عنوان هادیان امت تجلّی یافته است. به عبارت دیگر، خداوند، قرآن و اهل بیت علیهم السلام سه ضلع مثلث هدایت هستند که هر کدام از آن ها، تجلی کامل صفت هدایتگری خداوند هستند.

هادی بودن اهل بیت علیهم السلام: درباره هدایتگری اهل بیت علیهم السلام، قرآن کریم می فرماید: وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ؛ ⁽¹⁾و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما، (مردم را) هدایت می کردند و انجام کارهای نیک و برپاداشتن نماز و ادای زکات را به آن ها وحی کردیم و تنها ما را عبادت می کردند. این آیه به صراحت بیان می کند که اهل بیت علیهم السلام به عنوان امامان و پیشوایان امت، وظیفه ی هدایت مردم را بر عهده داشته اند و به فرمان خدا، مردم را به سوی خیر و صلاح هدایت می کردند.

اگر کسی بخواهد به سعادت و کمال برسد، باید از اهل بیت علیهم السلام پیروی کند و به قرآن عمل نماید. اهل بیت علیهم السلام الگوهای کامل و بی نقصی برای هدایت انسان ها هستند و خداوند در سوره ی حمد می فرماید: صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ؛ یعنی راهی که خداوند بر بندگان برگزیده خود منّت نهاده است.

نکته قابل توجه

قرآن کریم، کتاب هدایت برای تمام انسان ها و جن ها است؛ اما خداوند هدایت را به متقین اختصاص داده است؛ زیرا تنها افراد متقیان هستند که به حق گوش فرا می دهند و از آن پیروی می کنند. همان طور که خداوند می فرماید: وَ لَوْ عَلِمَ اللهُ فِیهِمْ خَیْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ؛ ⁽²⁾و اگر خداوند خیری در آن ها می دانست، حرف حق را به گوش آن ها می رساند؛ ولی با این حال که دارند، اگر حق را به گوش آن ها برساند، سرپیچی کرده و روگردان می شوند. یا

از زبان اهل جهنم علت جهنمی شدنشان را این طور بیان می کند: وَقَالُوا لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا کُنَّا فِی أصْحَابِ السَّعِيرِ؛ ⁽¹⁾و می گویند: اگر ما گوش شنوا داشتیم یا تعقّل می کردیم، در میان دوزخیان نبودیم.

معنای هدایت

واژه ی «هدایت» به معنای نشاندادن راه درست و توانمندسازی فرد برای رسیدن به هدف است. در مقابل هدایت، ضلالت قرار دارد که به معنای گمراهی و اشتباه است. هدایت می تواند در حوزه های مختلفی مانند امور مادی، معنوی، خیر و شر مورداستفاده قرار گیرد. با توجه به ذات رحمان و رحیم خداوند، هدایت، اصل اولیه و مطلوب است.

صاحب التحقیق در کتاب «التحقیق فی کلمات القرآن الکریم» می نویسد: التّحقیق؛ أنّ الاصل الواحد فی المادّة: هو بیان طریق الرشد و التمکّن من الصول الی الشیء، فالهدایة یقابلها الضّلالة و هی تکون فی مادّیّ او معنویّ و فی خیر أو شرّ... فإنّ الهدایة أصل اوّلیّ باقتضاء الرّحمة الحقّة و الرحمانیّة الذّاتیة... ⁽²⁾اصل واحد در این ماده، بیان راه رشد و قدرت وصول به چیزی است. پس هدایت مقابل ضلالت و گمراهی است. هدایت هم در امور مادّی است و هم معنوی، هم در امور خیر استعمال می شود یا در امور شرّ. هدایت به اقتضای رحمت حقّه و رحمانیّت ذاتیه ی خداوند، اصل اوّلی است.

اهمیت هدایت در اسلام بر کسی پوشیده نیست. این مسئله تا جایی حایز اهمیت است که واژه ی «هدایت» و مشتقات آن بیش از 268 بار در قرآن کریم تکرار شده است.

امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه ی شریفه ی مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا ⁽¹⁾می فرماید: «هر کس نفسی را از گمگشتگی به رهیافتگی آورد، گویا آن را زنده کرده و هر کس نفسی را از رهیافتگی به گمگشتگی بکشاند، به حقّ آن را کشته است.» ⁽²⁾این حدیث شریف نشان می دهد که هدایت و گمراهی تأثیری به مراتب گسترده تر از قتل و حیات جسمانی دارند. هدایت، زندگی بخشیدن به روح و روان انسان است و گمراهی، کشتن آن.

نکته ی قابل توجه این است که هدایت امری دایمی و مستمر است. باید همواره در مسیر هدایت گام برداشت و از لغزش و انحراف پرهیز کرد. تاریخ اسلام پر از نمونه هایی است که نشان می دهد حتی افراد با ایمان و با تقوا نیز ممکن است در اثر عوامل مختلف از مسیر هدایت منحرف شوند. طلحه و زبیر از جمله ی این افراد هستند که با وجود شروع خوب، در نهایت به دلیل دنیاطلبی از مسیر حق خارج شدند.

تکرار روزانه ی عبارت اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ در نماز نیز بر همین نکته تأکید دارد. ما با تکرار این عبارت از خداوند می خواهیم که ما را در مسیر مستقیم هدایت نگه دارد و ما را از لغزش و انحراف حفظ کند.

آیه ی شریفه ی رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ؛ ⁽³⁾(راسخانِ در علم، می گویند: ) «پروردگارا! دلهایمان را، بعد از آن که

ما را هدایت کردی، از راه حق منحرف مگردان و از سوی خود، رحمتی بر ما ببخش، زیرا تو بخشنده ای، بیانگر همین مسئله است که کسی فکر نکند اگر در مسیر هدایت قرار گرفت کار تمام است و به سعادت رسیده است؛ بلکه باید در مسیر هدایت از نفس خویش مراقبت کند که منحرف نشود؛ گرچه اصل اوّلی و ذاتی و سنت الهی، هدایت انسان از طرف خداوند است که به کمال و آرامش برسد: وَمَا كَانَ اللهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ؛ ⁽¹⁾چنان نبود که خداوند قومی را، پس از آن که آن ها را هدایت کرد و ایمان آوردند گمراه و مجازات کند؛ مگر آن که اموری را که باید از آن بپرهیزند، برای آنان بیان نماید و آن ها مخالفت کنند؛ زیرا خداوند به هر چیزی داناست.

هدایت؛ هدفی دست یافتنی با تلاش و اراده

کسی به راه هدایت دست پیدا می کند که زمینه ی آن را فراهم کرده باشد. بنده ای که هیچ رغبتی به خدا و آخرت نشان نمی دهد، قطعاً برای او بحث هدایت، یک بحث لغو و بیهوده ای قلمداد می شود؛ لذا اگر بنده، طالب هدایت نباشد و زمینه ی آن را فراهم نسازد، به این راه دست نخواهد یافت. اینک به برخی از عوامل و زمینه های هدایت اشاره می کنیم:

عوامل و زمینه های هدایت

تطابق اراده ی خدا و بنده: خداوند، خالق و هدایتگر همه ی موجودات

است و اراده ی هدایت همه ی بندگان را دارد؛ اما این هدایت، مشروط به پذیرش و همراهی انسان است. همان طور که خداوند می فرماید: إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللّهُ بِهَذَا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ ⁽¹⁾خداوند از این که (به موجودات ظاهراً کوچکی مانند) پشه و حتّی کمتر از آن، مثال بزند شرم نمی کند. (در این میان) آنان که ایمان آورده اند، می دانند که آن، حقیقتی است از طرف پروردگارشان؛ امّا آن ها که راه کفر را پیموده اند، (این موضوع را بهانه کرده) می گویند: «منظور خداوند از این مثل چه بوده است؟!» (آری،) خدا جمع زیادی را با آن گمراه و گروه بسیاری را هدایت می کند؛ ولی تنها فاسقان را با آن گمراه می سازد. خداوند هم هدایت می کند و هم گمراه می کند، اما تنها فاسقان هستند که از هدایت باز می مانند.

پیروی از رسول خدا صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام: پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و اهل بیت علیهم السلام، کاملترین الگوهای هدایت هستند. پیروی از سیره و سنت آن ها، تضمینی برای رسیدن به سعادت و کمال است. خداوند در اینباره می فرماید: قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ؛ ⁽²⁾بگو؛ ای مردم! من فرستاده ی خدا به سوی همه شما هستم؛ همان خدایی که حکومت آسمان ها و زمین، از آن اوست؛ معبودی جز او نیست؛ زنده می کند و می میراند؛ پس به خدا و فرستاده اش، ایمان بیاورید آن پیامبر درس نخوانده ای

که به خدا و کلماتش ایمان دارد؛ و از او پیروی کنید تا هدایت یابید و وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا؛ ⁽¹⁾کسی که بعد از آشکار شدن حق، با پیامبر مخالفت کند و از راهی جز راه مؤمنان پیروی نماید، ما او را به همان راه که می رود می بریم و به دوزخ داخل می کنیم و جایگاه بدی دارد. با توّجه با احادیث وارده در این زمینه که اهل بیت علیهم السلام در تمام شئون با نبی صلی الله علیه و آله اشتراک دارند؛ مگر این که بعد رسول خدا صلی الله علیه و آله دیگر پیامبری نیست، مخالفت با اهل بیت علیهم السلام، محرومیت از هدایت را درپی خواهد داشت.

اعتصام به قرآن: فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا ⁽²⁾امّا آن ها که به خدا ایمان آوردند و به آن کتاب آسمانی چنگ زدند، به زودی همه را در رحمت و فضل خود، وارد خواهد ساخت و در راه راستی، به سوی خودش هدایت می کند.

ایمان به آخرت: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ،أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ⁽³⁾و آنان که به آن چه بر تو نازل شده و آن چه پیش از تو بر پیامبران پیشین نازل گردیده، ایمان می آورند و به رستاخیز یقین دارند، آنان از لطف پروردگار خویش به راه راستند و آن ها به حقیقت، رستگاران عالمند.

تقوا: ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ ⁽¹⁾این کتاب که هیچ شک در آن نیست، راهنمای پرهیزگاران است. همچنین هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَ هُدًى وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ؛ ⁽²⁾این، بیانی است برای عموم مردم و هدایت و اندرزی است برای پرهیزگاران.

توبه: وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى ⁽³⁾و من هر که را توبه کند و ایمان آورد، و عمل صالح انجام دهد، سپس هدایت شود، می آمرزم.

عقلگرایی و خردمندی: هُدًى وَ ذِكْرَى لأُولِي الأَلْبَابِ ⁽⁴⁾تا آن قوم هدایت یابند و خردمندان پند گیرند.

شرح صدر: فَمَنْ يُرِدِ اللّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ ⁽⁵⁾آن کس را که خدا بخواهد هدایت کند، سینه اش را برای پذیرش اسلام، گشاده می سازد و آن کس را که به خاطر اعمال خلافش بخواهد گمراه سازد، سینه اش را آن چنان تنگ می کند که گویا می خواهد به آسمان بالا برود؛ این گونه، خداوند پلیدی را بر افرادی که ایمان نمی آورند قرار می دهد.

شکر نعمت: شَاكِرًا لأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيم ⁽⁶⁾شکرگزار نعمت های پروردگار بود؛ خدا او را برگزید و به راهی راست هدایت نمود.

صبر بر مصایب: الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ.أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ ⁽¹⁾آن ها که هرگاه مصیبتی به ایشان می رسد، می گویند: ما از آنِ خداییم و به سوی او باز می گردیم. آن گروهند که مخصوص به درود و الطاف الهی و رحمت خاص خدایند و آن ها خود هدایت یافتگانند.

نماز: إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللهِ مَنْ آمَنَ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاَةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلاَّ اللهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ ⁽²⁾مساجد خدا را تنها کسی آباد می کند که ایمان به خدا و روز قیامت آورده و نماز را برپا دارد و زکات را بپردازد و جز از خدا نترسد؛ امید است چنین گروهی از هدایت یافتگان باشند.

آثار هدایت بر زندگی انسان

هدایت، هدیه ای ارزشمند از سوی خداوند است که زندگی انسان را دگرگون می کند. فردی که به راه هدایت دست می یابد، از ثمرات فراوانی بهره مند خواهد شد. برخی از مهمترین این ثمرات عبارتند از:

آرامش درونی و امنیت روانی: فردی که به هدایت دست می یابد، از اضطراب و دلهره رها شده و به آرامش و امنیت درونی دست می یابد. خداوند می فرماید: قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ؛ گفتیم: همگی از آن، فرود آیید! هرگاه هدایتی از طرف من برای شما آمد، کسانی که از آن پیروی کنند، نه ترسی بر آن هاست و نه غمگین شوند. ⁽³⁾

امداد و یاری الهی: خداوند به بندگان هدایت یافته، کمک و یاری می رساند. قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ؛ گفتیم: همگی از آن، فرود آیید! هرگاه هدایتی از طرف من برای شما آمد، کسانی که از آن پیروی کنند، نه ترسی بر آن هاست و نه غمگین شوند. ⁽¹⁾

تأمین منافع دنیوی و اخروی: هدایت، تنها به معنای سعادت اخروی نیست؛ بلکه به معنای سعادت دنیوی نیز هست. خداوند می فرماید: إِنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ ⁽²⁾ما این کتاب آسمانی را برای مردم به حق بر تو نازل کردیم؛ هر کس هدایت را پذیرد به نفع خود اوست و هر کس گمراهی را برگزیند، تنها به زیان خود گمراه می گردد و تو مأمور اجبار آن ها به هدایت نیستی.

رستگاری و سعادت ابدی: هدایت، راه رسیدن به رستگاری و سعادت ابدی است. خداوند می فرماید: أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُون ⁽³⁾هم آنان از (لطف) پروردگار خویش به راه راستند و هم آنان رستگاران عالمند.

شایستگی رهبری و الگو بودن: وَجَاءَ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسْعَى قَالَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ. اتَّبِعُوا مَنْ لاَ يَسْأَلُكُمْ أَجْرًا وَهُمْ مُهْتَدُونَ ⁽⁴⁾و مردی با ایمان از دورترین نقطه ی شهر با شتاب فرا رسید، گفت: ای قوم من! از فرستادگان خدا پیروی کنید. از آنان که هیچ اجر و مزد رسالتی از شما نمی خواهند و خود (به راه حق هدایت یافته اند پیروی کنید.)

وصول به صراط مستقیم: هدایت، به معنای رسیدن به راه مستقیم و سعادت ابدی است. خداوند می فرماید: ﴿وَ مِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ؛ و از پدران و فرزندان و برادران آن ها افرادی را برتری دادیم و برگزیدیم و به راه راست، هدایت نمودیم. ⁽¹⁾ حفظ سلامت جسم و روح: هدایت، به معنای سلامت جسم و روح است. خداوند می فرماید: فَأْتِيَاهُ فَقُولاَ إِنَّا رَسُولاَ رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلاَ تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلاَمُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى ⁽²⁾به سراغ او بروید و بگویید: ما فرستادگان پروردگار توییم بنی اسرائیل را با ما بفرست و آنان را شکنجه و آزار مکن! ما نشانه ی روشنی از سوی پروردگارت برای تو آورده ایم و درود بر آن کس باد که از هدایت پیروی می کند.بنده، در راه هدایت و رسیدن به مقصد، با موانعی مواجه می شود که ممکن است او را از طی ادامه ی مسیر باز بدارد اگر در مقابل این موانع منفعل باشد و کوتاه بیاید قطعاً به هدف نخواهد رسید. شناسایی موانع و برخورد صحیح با آن در مسیر هدایت خیلی مهم است. در این قسمت به بیان برخی از موانعی که ممکن است در راه هدایت سر راه بنده قرار گیرد، اشاره می کنیم:### موانع هدایتاذّیت کردن رسولان الهی: ﴿وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِي وَقَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللهِ إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللّهُ قُلُوبَهُمْ وَاللهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ؛ (به یاد

آورید) هنگامی را که موسی به قومش گفت: «ای قوم من! چرا مرا آزار می دهید با این که می دانید من فرستاده ی خدا به سوی شما هستم؟!» هنگامی که آن ها از حق منحرف شدند، خداوند قلوبشان را منحرف ساخت و خدا فاسقان را هدایت نمی کند. ⁽¹⁾

وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ؛ از آن ها کسانی هستند؛ که پیامبر را آزار می دهند و می گویند: او آدم خوشباوری است! بگو: خوش باور بودن او به نفع شماست! (ولی بدانید او به خدا ایمان دارد و (تنها) مؤمنان را تصدیق می کند و رحمت است برای کسانی از شما که ایمان آورده اند!» و آن ها که رسول خدا را آزار می دهند، عذاب دردناکی دارند. ⁽²⁾)رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: ﴿مَا أُوذِی نَبِی مِثْلَ مَا أُوذِیتُ؛ هیچ پیامبری به اندازه ی من اذیت نشد. ⁽³⁾ حضرت امیر علیه السلام اوّل مظلوم عالم، مصداق بارزی است که مورد اذّیت امّت رسول خدا صلی الله علیه و آله قرار گرفت. ایشان در روایتی می فرماید: «در حالى که به موى خود اشاره کرده و آن را در دست گرفته بود فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله این حدیث را براى من بیان کرد؛ در حالى که موى خود را به دست گرفته بود فرمود: مَنْ آذى شَعرَةً مِنْكَ فَقَدْ آذانى وَ مَنْ آذانى فَقَدْ آذى اللهَ وَ مَنْ آذى اللهَ فَعَلَيْهِ لَعَنَة اللهُ؛ کسى که یک موى تو را آزار برساند مرا آزار رسانده و کسى که مرا آزار رساند

خدا را آزار رسانده و کسى که خدا را آزار رساند لعنت خدا بر او باد. ⁽¹با توّجه به این که حضرات معصوم علیهم السلام نور واحد هستند، اذّیت کردن هر یک از این حضرات، اذّیت کردن رسول خدا صلی الله علیه و آله است که نتیجه اش سلب هدایت و عاقبت سوء است. کسانی که اباعبدالله الحسین علیه السلام را که گوشت و پوستش از رسول خدا صلی الله علیه و آله است، (حسین منّی و انا من حسین)؛ نه اذّیت؛ بلکه به طرز فیجع به شهادت رساندند، آیا امیدی به هدایتشان خواهد بود؟!)اهل ضلالت، مانند طفل گریزپایی هستند که از مکتب اهل بیت علیهم السلام فرار کرده و زانوی تلمّذ نزده و فرجام کارشان و الی جهنّم و بئس المصیر است.اطاعت از راه های انحرافی: ﴿وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ؛ این راهِ مستقیم من است، از آن پیروی کنید و از راه های پراکنده (و انحرافی) پیروی نکنید، که شما را از طریق حق، دور می سازد! این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می کند، شاید پرهیزگاری پیشه کنید. ⁽²⁾انسان این موجود سیّار و همیشه در حال حرکت، سیرش از دو حالت خارج نیست. یا سیرش در مسیر هدایت و خیر است و یا در مسیر ضلالت و شرّ. اگر قدم در را راه صحیح و خیر نگذارد و موجبات هدایتش فراهم نشود، قطعاً گرفتار راه باطل و ضلالت خواهد شد و این یک امر اجتناب ناپذیری است؛ چرا که دو جبهه بیشتر وجود ندارد جبه هی حق و جبه هی باطل. به بیان قرآنی، یا جزو جبه هی حزب الله است و یا جزو جبه هی حزب شیطان. به قول معروف این دو جبهه، مانعة الجمع و الخلوّ هستند یعنی نه با هم قابل جمع هستند و نه می شود جزء هیچ یک از این دو جبهه نبود.

روگردانی از قرآن: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا؛ چه کسی ستمکارتر است از آن کس که آیات پروردگارش به او تذکّر داده شده و از آن روی گرداند و آن چه را با دست های خود پیش فرستاد فراموش کرد؟! ما بر دل های این ها پرده هایی افکنده ایم تا نفهمند و در گوش هایشان سنگینی قرار داده ایم (تا صدای حق را نشنوند)! و از این رو اگر آن ها را به سوی هدایت بخوانی، هرگز هدایت نمی شوند. ⁽¹⁾

تزیین شیطان: إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَى لَهُمْ؛ کسانی که بعد از روشن شدن هدایت برای آن ها، پشت به حق کردند، شیطان اعمال زشتشان را در نظرشان زینت داده و آنان را با آرزوهای طولانی فریفته است. ⁽²⁾ذیل این آیه ی شریفه، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: لَیَجِیئَنَّ قَوْمٌ مِنْ أَصْحَابِی مِنْ أَهْلِ الْعِلْیَهْ وَ الْمَکَانَهْ مِنِّی لِیَمُرُّوا عَلَی الصِّرَاطِ فَإِذَا رَأَیْتُهُمْ وَ رَأَوْنِی وَ عَرَفْتُهُمْ وَ عَرَفُونِی اخْتَلَجُوا دُونِی فَأَقُولُ أَیْ رَبِّ أَصْحَابِی أَصْحَابِی فَیُقَالُ مَا تَدْرِی مَا أَحْدَثُوا بَعْدَکَ إِنَّهُمْ ارْتَدُّوا عَلی أَدْبارِهِمْ حَیْثُ فَارَقْتَهُمْ فَأَقُولُ بُعْداً وَ سُحْقا ⁽³⁾امیرالمؤمنین علیه السلام نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «گروهی از اصحاب من که از مرتبت و منزلت بالایی در نزد من برخوردارند، می آیند که از پل صراط عبور کنند؛ وقتی من آن ها را میب ینم و آن ها نیز مرا می بینند و آنان را می شناسم و آنان نیز مرا می شناسند، آن ها را از مقابل من دور می کنند، من

می گویم: «پروردگارا! آن ها اصحاب من هستند، اصحاب من»، گفته می شود: «تو نمی دانی آنان پس از تو چه کردند؛ آنان پس از این که تو از میانشان رفتی، به گذشته خود بازگشتند و من می گویم: از رحمت خدا به دور باشند و مرگ بر آنان باد. امام صادق علیه السلام نیز ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: عَنْ مُحَمَّدِبْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلی أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی قَالَ الْهُدَی هُوَ سَبِیلُ عَلِیٍّ علیه السلام؛ حلبی گوید: امام صادق علیه السلام درباره ی آیه: إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلی أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الهُدَی. فرمود: «هدی، راه امیرالمؤمنین علیه السلام است». ⁽¹⁾آری شیطان بر سر ولایت علی و اولادش علیهم السلام قسم یاد کرده که بندگان خدا را گمراه کند با تزیین و تسویل و هر ابزاری که دارد بر این امر همّت گماشته است.

دلبستگی به دنیا: أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلاَلَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ؛ آن ها همان گروهند که اختیار کردند گمراهی را به جای هدایت و عذاب را به جای آمرزش، پس چقدر بر آتش جهنّم سخت جان و پرطاقتند. ⁽²⁾

هوای نفس: قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللهِ قُلْ لاَ أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ؛ بگو: «من از پرستش کسانی که غیر از خدا می خوانید، نهی شده ام!» بگو: «من از هوی و هوس های شما، پیروی نمی کنم؛ اگر چنین کنم، گمراه شده ام و از هدایت یافتگان نخواهم بود.» ⁽³⁾

سرسپردگی به ولایت شیطان: فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلاَلَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ؛ جمعی را هدایت کرده؛ و جمعی (که شایستگی نداشته اند،) گمراهی بر آن ها مسلّم شده است. آن ها (کسانی هستند که) شیاطین را به جای خداوند، اولیای خود انتخاب کردند و گمان می کنند هدایت یافته اند. ⁽¹⁾

به طور کلّی، عوامل ذکر شده و دیگر موانع هدایت، زمانی به وجود می آید که از ثقل اکبر و ثقل اصغر خدا روی گردان شویم. کسی که از روی هوا و هوس، دلبستگی به دنیا، حسادت، به اذّیت ولی خدا بپردازد و سلطنت شیطان را قبول کند قطعاً اهل هدایت و رستگاری نخواهد بود. قطعاً همین عوامل و موانع یاد شده، موجب شد که عدّه ی زیادی از ولایت حضرت امیر علیه السلام و اولاد معصومش علیهم السلام سر باز زنند و در نتیجه، دستشان از دامن ولایی اهل بیت علیهم السلام کوتاه شده و به ورطه ی سقوط کشیده شدند.

نتیجه این که: خداوندِ «هدایتگر»، با کتاب هدایتش رسول خود و اوصیای او را که مظهر این صفت هستند، برای هدایت ما فرستاد. در صورتی از این نعمت بهره مند خواهیم شد، که در پرتو قرآن، از این بزرگواران تبعیّت کنیم. هم خودمان هدایت شویم و هم مایه ی هدایت دیگران شویم؛ کما این که اهل بیت علیهم السلام هم مهدی هستند و هم هادی.

صفت نعمت

اشاره

نعمت بودن قرآن: وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ ما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَ الْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ⁽¹⁾و به یاد آرید نعمت خدا را که به شما لطف فرمود و (به خصوص نعمت بزرگ) کتاب آسمانی و حکمت الهی را که به شما فرستاد و شما را به اندرز آن بهره مند گرداند و از خدا پروا کنید و بدانید که خدا به همه چیز آگاه است.

نعمت بودن اهل بیت علیهم السلام: نَحنُ النِّعمَهُ الّتی اَنعَمَ اللهُ بِها عَلی عِبادِه وَ بِنا یفوزُ مَن فازَ یومَ القِیامَهِ ⁽²⁾آن نعمتی که خداوند بر بندگانش نازل کرده است، ماییم و به وسیله ی ما در قیامت رستگار می شوند.

معنای نعمت

راغب درباره ی معنای نعمت می گوید: اَلْإِنْعَامُ: إيصالُ الإحسانِ إلى الغَيْرِ، و لا يقال إلاّ إذا كان المُوصَلُ إليه من جِنْسِ النَّاطِقِينَ، فإنه لا يقال أَنْعَمَ فلانٌ على فَرَسِهِ ⁽³⁾رساندن احسان به غیر و این در زمانی است که موصل الیه کسی که احسان به او رسیده است، از جنس ناطقین یا انسان باشد، بنابراین گفته نمی شود فلانی به اسب احسان رساند.

همچنین درباره ی معنای آن گفته شده است: نِعْمَةُ الله، بكسر النون: مَنُّه و

ما أَعطاه الله العبدَ مما لا يُمْكن غيره أَن يُعْطيَه إياه كالسَّمْع و البصَر ⁽¹⁾نعمت به کسر نون، آن چه را خداوند به بنده عطا می کند در حالی که غیر او نمی تواند آن را عطا کند مثل شنوایی و بینایی.

مُنعِم از صفات خداوند

در فراز 93 جوشن کبیر به این صفت خداوند اشاره شده است: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ يا مُكْرِمُ، یا مُطْعِمُ، یا مُنْعِمُ، یا مُعْطِي، يا مُغْنِي، يا مُقْنِي، يا مُفْنِي، يا مُحْيِي، يَا مُرْضِي، يَا مُنْجِي؛ خدایا! از تو می خواهم به نامت ای محبت کننده، ای روزی بخش، ای نعمت دهنده، ای عطابخش، ای بی نیازکننده، ای ذخیره گذار، ای نابودکننده، ای زنده کننده، ای خشنودکننده، ای رهایی بخش.

با دقت در تعریف نعمت، در قرآن هرجا که به واژه ی «نعمت» بر می خوریم، آن را به خداوند اسناد داده است؛ یعنی منعم واقعی، فقط خداوند است.مثل آیه ی شریفه ی فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللّهُ حَلَالًا طَيِّبًا وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ ⁽²⁾پس شما (مؤمنان از حال آن ها عبرت گیرید و) از آن چه خدا روزی حلال و طیّب شما قرار داده تناول کنید و شکر نعمت خدا به جای آرید اگر حقیقتاً خدا را می پرستید.

نعمت به معنای هر چیز خوبی است که از جانب خداوند به انسان ارزانی می شود. قرآن کریم و اهل بیت علیهم السلام از مهمترین نعمت های الهی هستند که برای هدایت و سعادت انسان ها به آنان ارزانی شده است.

انواع نعمت

خداوند متعال در قرآن کریم، به نعمت های فراوانی که به بندگان خود ارزانی داشته است، اشاره کرده است. این نعمت ها به دو دسته ی کلی تقسیم می شوند: وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً ⁽¹⁾و نعمت های ظاهر و باطن خود را برای شما فراوان فرموده است. واژه ی اسبغ از سبغ به معنای وسعت و کامل است یعنی نعمت های ظاهری و باطنی در حد کمال را به بندگان خویش عطا فرموده است.

نعمت های ظاهری

نعمت های ظاهری، موهبت هایی هستند که به راحتی قابل مشاهده و لمس هستند. نعمت های طبیعی مانند هوا، آب، غذا، سلامتی، زیبایی طبیعت و... یا نعمت های اجتماعی مانند خانواده، دوستان، جامعه و.... قرآن کریم به بسیاری از این نعمت ها اشاره کرده است، مانند: نعمت دریا و کشتی، می فرماید: أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آيَاتِهِ ⁽²⁾یعنی: آیا نمی بینی که کشتی به دریا به لطف و احسان خدا اسیر می کند تا به شما بعضی از آیات قدرتش را بنمایاند؟

نعمت های باطنی

نعمت های باطنی، موهبت هایی هستند که در درون انسان قرار دارند و به راحتی قابل مشاهده نیستند. مانند ایمان، علم، عقل، هدایت، آرامش درونی

و.... قرآن کریم به این دسته از نعمت ها نیز اشاره کرده است، مانند این آیه ی شریفه که می فرماید: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَكَانَ اللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا ⁽¹⁾ای اهل ایمان، به یاد آرید نعمتی را که خدا به شما عطا کرد وقتی که لشکر بسیاری (از کافران) بر شما حمله ور شدند، پس ما بادی تند و سپاهی بسیار (از فرشتگان) که به چشم نمی دیدید فرستادیم، و خدا خود به اعمال شما بینا بود.

یکی از ویژگی های نعمت های خداوند، فروانی و غیرقابل شمارش بودن است. لذا می فرماید: وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اَللّهِ لا تُحْصُوها ⁽²⁾و اگر نعمت های (بی انتهای) خدا را بخواهید به شماره آورید هرگز حساب آن نتوانید کرد.

وجوب شکر نعمت

مسئله ی شکرگزاری از نعمت های خداوند، یکی از مباحث مهم در دین و اخلاق است. این پرسش که آیا شکرگزاری واجب شرعی است یا ضرورت عقلی، از دیرباز مورد بحث و بررسی متکلّمان بوده است.

دو دیدگاه اصلی در مورد وجوب شکر نعمت

ضرورت عقلی: برخی از متکلّمان مانند علّامه حلی بر این باورند که شکرگزاری از نعمت ها، یک ضرورت عقلی است. به عبارت دیگر، عقل انسان به طور طبیعی به او حکم می کند که از نعمت دهنده تشکر کند. استدلال

آن ها این است که اگر شکرگزاری واجب نباشد، پس شناخت نعمت دهنده نیز واجب نخواهد بود و در نتیجه، بعثت انبیاء بی معنا خواهد بود. ⁽¹⁾

وجوب شرعی: گروه دیگری از متکلّمان معتقدند که وجوب شکرگزاری، یک حکم شرعی است و از طریق شرع و دستورات الهی به انسان ابلاغ شده است. آن ها معتقدند که قبل از این که خداوند حکمی را واجب کند، هیچ چیزی واجب نیست و وجوب تنها با دستور خداوند معنا پیدا می کند. ⁽²⁾

کدام دیدگاه صحیح تر است؟ برای پاسخ به این سوال، می توان گفت که هر دو دیدگاه تا حدودی صحیح هستند. یعنی هم عقل حکم می کند که از نعمت دهنده تشکر کنیم و هم شرع به صراحت بر این امر تأکید کرده است؛ اما اگر بخواهیم به یک دیدگاه جامع تر و فراگیرتر دست پیدا کنیم، می توانیم بگوییم که وجوب شکرگزاری، هم ریشه ی عقلی دارد و هم ریشه ی شرعی.

قرآن؛ نعمتی جامع و فراگیر

خداوند متعال در قرآن کریم، ضمن اشاره به نعمت های فراوانی که به بندگان خود ارزانی داشته است، به طور خاص به نعمت قرآن کریم نیز اشاره کرده و می فرماید: وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللهِ عَلَيْكُمْ وَ ما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَ الْحِكْمةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَ اتَّقُوا اللهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ⁽¹⁾یعنی: «و نعمت خدا را بر خود یاد کنید و آن چه از کتاب و حکمت بر شما نازل کرده است؛ زیرا به وسیله ی آن به شما اندرز می دهد و از خدا بپرهیزید و بدانید که خدا به همه چیز آگاه است».

قرآن؛ نعمتی فراتر از ظواهر

اگرچه خداوند در قرآن، نعمت را به دو قسم ظاهری و باطنی تقسیم کرده است؛ اما قرآن کریم خود به تنهایی جامع هر دو نوع نعمت است. یعنی هم به نعمت های مادی و دنیوی اشاره دارد و هم به نعمت های معنوی و اخروی. به عبارت دیگر، قرآن هم راهنمای زندگی دنیوی انسان است و هم راهنمای رسیدن به سعادت اخروی.

نعمت های ظاهری در قرآن: قرآن کریم به بسیاری از قوانین و دستورات زندگی دنیوی انسان پرداخته است،که باعث بهبود زندگی مادی و اجتماعی انسان می شود. مانند احکام مربوط به معاملات، حقوق، مجازاتها و....

نعمت های باطنی در قرآن: قرآن کریم به مباحثی مانند توحید، نبوت، امامت، معاد، اخلاق و... پرداخته است که باعث رشد و تعالی روح و روان انسان می شود و او را به سوی کمال و سعادت ابدی هدایت می کند.

دیدگاه مفسران در مورد نعمت بودن قرآن

علامه طباطبایی ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: وَ ما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ اَلْكِتابِ وَ اَلْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ... به منزله ی تفسیرى است براى این نعمت و قهراً مراد از کتاب و حکمت، ظاهر شریعت و باطن آن و یا به عبارتى دیگر احکام و حکمت احکام است.

ممکن نیز هست مراد از نعمت، مطلق نعمت هاى الهیه باشد، چه نعمت هاى تکوینى و چه غیر آن، در نتیجه، معناى جمله چنین می شود: حقیقت معناى زندگى خود را بیاد آورید و متوجه آن باشید و مخصوصاً به مزایا و

محاسنى که در الفت و سکونت بین زن و شوهر است و به آن چه از معارف مربوط به آن که خداى تعالى به زبان وعظ بیان کرده و حکمت احکام ظاهرى آن را شرح داده، توجه کنید که اگر شما در آن مواعظ دقت کامل به عمل آورید و به تدریج کارتان به جایى مى رسد که دیگر به هیچ قیمتى دست از صراط مستقیم برندارید و کمال زندگى و نعمت وجود خود را تباه نکنید و از خدا پروا کنید، تا دل هایتان متوجه شود که خدا به هر چیزى دانا است، در این صورت است که دیگر ظاهر شما مخالف باطنتان نخواهد شد و دیگر چنین جرأت و جسارتى علیه خدا نخواهید کرد، که باطن دین او را در شکل تعمیر ظاهر آن منهدم سازید. ⁽¹⁾

فخر رازی در این که چرا خداوند به نعمت قرآن اشاره کرده است، می گوید: «وَ اُذْكُرُوا نِعْمَةَ اَللّهِ عَلَيْكُمْ و هذا يتناول كل نعم اللّه على العبد في الدنيا و في الدين، ثم إنه تعالى ذكر بعد هذا نعم الدين، و إنما خصها بالذكر لأنها أجل من نعم الدنيا، فقال: وَ ما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ اَلْكِتابِ وَ اَلْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ و المعنى أنه إنما أنزل الكتاب و الحكمة ليعظكم به، ثم قال: وَ اِتَّقُوا اَللّهَ أي في أوامره كلها، و لا تخالفوه في نواهيه وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ﴾ ⁽²⁾اولاً خداوند متذکر می شود که همه ی نعمت ها را به یاد آوردید چه نعمت در دنیا و چه نعمت در دین، بعد به ذکر دین و قرآن اشاره می کند به این خاطر است که نعمت قرآن اجلّ از نعمت دنیا است.

قرآن کریم، بزرگ ترین نعمت خداوند به انسان است که هم نیازهای مادی و دنیوی او را برطرف می کند و هم راهنمای او برای رسیدن به سعادت اخروی است. قرآن، کتابی است که در آن هم قوانین زندگی دنیوی آمده است و هم

راه های رسیدن به کمال و سعادت اخروی بیان شده است. بنابراین، شکرگزاری از نعمت قرآن، شکرگزاری از تمام نعمت های خداوند است.

اهل بیت علیهم السلام؛ جامع ترین نعمت الهی

اهل بیت علیهم السلام به عنوان وارثان پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و حاملان وحی الهی، جایگاهی والا و رفیع در اسلام دارند. آنان نه تنها از نظر علمی و اخلاقی؛ بلکه از نظر مقام ولایت نیز بر سایر انسان ها برتری دارند.

اهل بیت علیهم السلام ؛ تجلّی کامل نعمت های الهی هستند. خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينا ⁽¹⁾یعنی: «امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دین شما پذیرفتم.

علامه طباطبایی در تفسیر این آیه، به نکته ی مهمی اشاره می کند و می فرماید: هر جا در قرآن نعمت به تنهایی آمده است، اشاره به نعمت ولایت دارد. ⁽²⁾به عبارت دیگر، نعمت ولایت، جامع ترین و کاملترین نعمت الهی است که شامل تمام نعمت های دیگر می شود.

نعمت ولایت، نعمتی است که زوال ناپذیر است؛ چرا که در خود کمالاتی چون خلافت و هدایت را دارد که این کمالات تا قیامت، همراه صاحبان ولایت خواهد بود. بر این اساس، با توجه به قاعده ی وجوب شکر منعم، دائماً باید به خاطر این نعمت خداوند را شکر گذار بود. دلیل این که شیطان که در صدد گمراهی ابنای آدم است و به خدا عرضه می دارد وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِين؛

اکثر آنان را شکرگزار نخواهی یافت، همین است. یعنی نعمت پایدار ولایت که شکرگزاری بابت آن از ضروریات عقلی است، بندگانت را از شکرگزاری این نعمت منصرف می کنم.

حضرت امیر علیه السلام درباره ی نعمت می فرماید: إِنَّ أَمِيرَ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ كَانَ يَقُولُ: لاَ خَيْرَ فِي اَلدُّنْيَا إِلاَّ لِأَحَدِ رَجُلَيْنِ رَجُلٍ يَزْدَادُ فِي كُلِّ يَوْمٍ إِحْسَاناً وَ رَجُلٍ يَتَدَارَكُ مَنِيَّتَهُ بِالتَّوْبَةِ وَ أَنَّى لَهُ بِالتَّوْبَةِ فَوَ اَللَّهِ لَوْ سَجَدَ حَتَّى يَنْقَطِعَ عُنُقُهُ مَا قَبِلَ اَللَّهُ مِنْهُ عَمَلاً إِلاَّ بِوَلاَيَتِنَا أَهْلَ اَلْبَيْتِ أَلاَ وَ مَنْ عَرَفَ حَقَّنَا وَ رَجَا اَلثَّوَابَ بِنَا رَضِيَ بِقُوتِهِ نِصْفَ مُدٍّ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَ مَا يَسْتُرُ بِهِ عَوْرَتَهُ وَ مَا أَكَنَّ رَأْسَهُ وَ هُمْ مَعَ ذَلِكَ وَ اَللَّهِ خَائِفُونَ وَجِلُونَ وَدُّوا أَنَّهُ حَظُّهُمْ مِنَ اَلدُّنْيَا وَ كَذَلِكَ وَصَفَهُمُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ حَيْثُ يَقُولُ وَ اَلَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ مَا اَلَّذِي أَتَوْا بِهِ أَتَوْا وَ اَللَّهِ بِالطَّاعَةِ مَعَ اَلْمَحَبَّةِ وَ اَلْوَلاَيَةِ...إِنَّ مَنْ عَرَفَ نِعْمَةَ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِقَلْبِهِ اِسْتَوْجَبَ اَلْمَزِيدَ مِنَ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَبْلَ أَنْ يُظْهِرَ شُكْرَهَا عَلَى لِسَانِهِ. ⁽¹⁾به درستی که امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: هیچ خیری در دنیا جز برای یکی از دو مرد نیست: مردی که در هر روز به احسانش افزوده می شود و مردی که با توبه بر مرگ خود رسیدگی می کند؛ اما چگونه او بتواند به توبه نائل آید؟ به خدا قسم، اگر تا جایی سجده کند که گردنش قطع شود، خداوند هیچ عملی از او نخواهد پذیرفت مگر به ولایت ما اهل بیت. آگاه باشید که کسی که حق ما را بشناسد و به پاداش ما امیدوار باشد، با قوتی به اندازه ی نیم مد (اندازه معینی از اندازه گیری) در هر روز راضی است و آن چه که عیب های خود را با آن می پوشاند و با این حال، به خدا قسم، آنان ترسان و مضطرب اند و آرزو دارند که این حد از دنیا نصیب آنان باشد و خداوند عزّ و جلّ نیز آنان را

این گونه وصف کرده است، آن جا که می فرماید: و کسانی که آن چه را داده اند، به دل هایشان نگراناند، چه چیزی را داده اند؛ به راستی که آنان خدا را در طاعت با محبت و ولایت عبادت می کنند... به درستی کسانی که نعمت های خداوند عزّوجلّ را با دل خود بشناسند، قبل از این که شکر این نعمت ها را با زبان خود اظهار کنند، شایستۀ دریافت بیشتر نعمت ها از سوی خداوند عزّ و جلّ خواهند بود و چه نعمتی بالاتر از نعمت ولایت که اگر شکر آن به جا آورده شود، خداوند محبت اولیای دین را در قلب آنان قرار می دهد.

همچنین حضرت امیر علیه السلام درباره ی شکر نعمت ولایت می فرماید: ... فَخَرَجَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَدَخَلَ اَلْمَسْجِدَ وَ صَعِدَ اَلْمِنْبَرَ مُرْتَدِياً بِطَاقٍ مُؤْتَزِراً بِبُرْدٍ قِطْرِيٍّ مُتَقَلِّداً سَيْفاً مُتَوَكِّئاً عَلَى قَوْسٍ فَقَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّا نَحْمَدُ اَللَّهَ رَبَّنَا وَ إِلَهَنَا وَ وَلِيَّنَا وَ وَلِيَّ اَلنِّعَمِ عَلَيْنَا اَلَّذِي أَصْبَحَتْ نِعَمُهُ عَلَيْنَا ظَاهِرَةً وَ بَاطِنَةً اِمْتِنَاناً مِنْهُ بِغَيْرِ حَوْلٍ مِنَّا وَ لاَ قُوَّةٍ لِيَبْلُوَنَا أَ نَشْكُرُ أَمْ نَكْفُرُ فَمَنْ شَكَرَ زَادَهُ وَ مَنْ كَفَرَ عَذَّبَهُ فَأَفْضَلُ اَلنَّاسِ عِنْدَ اَللَّهِ مَنْزِلَةً وَ أَقْرَبُهُمْ مِنَ اَللَّهِ وَسِيلَةً أَطْوَعُهُمْ لِأَمْرِهِ وَ أَعْمَلُهُمْ بِطَاعَتِهِ وَ أَتْبَعُهُمْ لِسُنَّةِ رَسُولِهِ وَ أَحْيَاهُمْ لِكِتَابِهِ ⁽¹⁾پس علی علیه السلام خارج شد و به مسجد وارد شد و بر منبر رفت، در حالی که عمامه ای بر سر و ردای قطری به کمر داشت و شمشیری به کمر و بر کمانی تکیه زده بود. سپس فرمود: اما بعد، ما خدا را حمد می گوییم، پروردگار ما و خداوند ما و ولیّ ما و ولیّ نعمت های ما که نعمت هایش بر ما ظاهر و باطن شده و این نعمت ها از جانب او و بدون هیچ تلاشی از سوی ما و بدون هیچ نیرویی به ما عطا شده است. او ما را در امتحان قرار داده تا بداند آیا شکرگزاری می کنیم یا کفر می ورزیم. هر کس شکر کند، به او افزوده خواهد شد

و هر کس کفر ورزد، عذاب می شود. پس بهترین مردم در نزد خدا از نظر منزلت و نزدیکترین آن ها به خدا، کسانی هستند که در برابر او اطاعت بیشتری دارند و بیشتر به طاعتش عمل می کنند و پیرو سنت پیامبرش هستند و زندگیشان به کتابش (قرآن) روشن و با آن هماهنگ است.

ذکر نعمت الهی یکی از مصادیق شکر نعمت است؛ لذا خداوند می فرماید: فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ⁽¹⁾پس انواع نعمت های خدا را به یاد آرید، شاید که رستگار شوید و به راستی، بزرگترین نعمت خداوند ولایت است که به یاد آن بودن از مصادیق شکر است شکر زبانی و شکر عملی.

نعمت ولایت خاصیت پاک کنندگی دارد چنان چه خداوند می فرماید: وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ⁽²⁾و لیکن می خواهد تا شما را پاکیزه گرداند و نعمت خود را بر شما تمام کند، باشد که شکر او به جای آرید.

در زیارت جامعه نیز امام هادی علیه السلام به این موضوع اشاره می کند و می فرماید: وَ ما خَصَّنا بِهِ مِنْ وِلايَتِكُمْ طيبا لِخَلْقِنَا وَ طَهارَةً لأِنْفُسِنَا وَ تَزْكِيَةًلَنا وَ كفّارَةً لِذُنُوبِنا؛ و نیز آن چه از ولایت شما به ما اختصاص داد، همه این ها را سبب پاکىِ سرشت و اخلاق ما، و پاکیزگى جان هایمان و پاکسازى و رشد ما و جبرانِ گناهانمان قرار داد.

امام صادق علیه السلام درباره ی تمسّک به نعمت ولایت می فرماید: ...فَنَحْنُ أَنْوَارُ اَلسَّمَاءِ وَ أَنْوَارُ اَلْأَرْضِ فِينَا اَلنَّجَاةُ وَ مِنَّا مَكْنُونُ اَلْعِلْمِ وَ إِلَيْنَا مَصِيرُ اَلْأُمُورِ وَ بِنَا تَقْطَعُ اَلْحُجَجُ وَ مِنَّا خَاتَمُ اَلْأَئِمَّةِ وَ مُنْقِذُ اَلْأُمَّةِ وَ غَايَةُ اَلنُّورِ وَ مَصْدَرُ اَلْأُمُورِ فَنَحْنُ

أَفْضَلُ اَلْمَخْلُوقِينَ وَ أَكْمَلُ اَلْمَوْجُودِينَ وَ حُجَجُ رَبِّ اَلْعَالَمِينَ فَلْتَهْنَأِ اَلنِّعْمَةَ مَنْ تَمَسَّكَ بِوَلاَيَتِنَا وَ قَبَضَ عُرْوَتَنَا ⁽¹⁾پس ما نورهای آسمان و نورهای زمین هستیم نجات به وسیلۀ ما است، مکنون علم از ما است و گردش کارها به ما سپرده است، به واسطه ی ما قطع حجت ها شود و خاتم أئمه هم از ما باشد که رهاکننده امت است و غایت نور و مصدر امور، ما صابرترین مخلوقیم و کاملترین موجودات و حجت هاى پروردگار جهانیان،گوارا باد نعمت بر کسى که به ولایت ما چسبید و حلقۀ ارادت ما را به دست گرفت. امام باقر علیه السلام درباره ی ولایت حضرت امیر علیه السلام و تمسّک به آن می فرماید: أ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا اِتَّقُوا اَللّهَ - وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ - وَ يَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ قَالَ: مَنْ تَمَسَّكَ بِوَلاَيَةِ عَلِيٍّ فَلَهُ نُورٌ ⁽²⁾ابوجعفر درباره ی سخن خداوند: وَ یَجْعَل لَّکُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ گفت: هر کس به ولایت على تمسک کند، براى او نور است.

همچنین امام صادق علیه السلام درباره ی جایگاه رفیع ولایت و شیعیان که از اولیای خود تبعیت می کنند می فرماید: ... يَا سَهْلُ إِنَّ لِشِيعَتِنَا بِوَلاَيَتِنَا لَعِصْمَةً لَوْ سَلَكُوا بِهَا فِي لُجَّةِ اَلْبِحَارِ اَلْغَامِرَةِ وَ سَبَاسِبِ اَلْبِيدِ اَلْغَائِرَةِ بَيْنَ سِبَاعٍ وَ ذِئَابٍ وَ أَعَادِي اَلْجِنِّ وَ اَلْإِنْسِ لَأَمِنُوا مِنْ مَخَاوِفِهِمْ بِوَلاَيَتِهِمْ لَنَا ⁽³⁾ای سهل؛ به راستی برای شیعیان ما، ولایت ما عصمتی است که اگر در عمق دریاهای طوفانی و در بیابان های دورافتاده که بین شیرها و گرگ ها و دشمنان جن و انس قرار دارد، حرکت کنند، به واسطه ی ولایتشان نسبت به ما از خطرات آن ها امن خواهند بود.

وای بر کسانی که نعمت خداوند را شناختند و انکار کردند: یعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ ینْکرُونَها وَ أَکثَرُهُمُ الْکافِرُون ⁽¹⁾نعمت خدا را شناختند، بعد انکار کردند در حالی که اکثر آنان کافر هستند. با رجوع به زیارت جامعه می بینیم که امام هادی علیه السلام علت کفر آنان را انکار ولایت معرفی می کند؛ لذا می فرماید: وَ مَنْ جَحَدَکُمْ کافِرٌ و هر کس شما و ولایت شما را انکار کند، کافر است.

أَفَبِنِعْمَةِ اللهِ يَجْحَدُونَ ⁽²⁾آیا نعمت خداوند را انکار می کنید؟ این استفهام، استفهام توبیخی است؛ یعنی چرا نعمت مرا انکار می کند؟ و قطعاً انکار چنین نعمتی عذاب الهی را در پی خواهد داشت این که نعمت انکار شده چیست را باید به زیارت جامعه رجوع کرد آن جا امام هادی علیه السلام می فرماید: وَعَلَی مَنْ جَحَدَ وَلَایَتَکُمْ غَضَبُ و هر کس که ولایت شما را انکار کند مشمول غضب خدا خواهد بود. یا نعمت خداوند را تبدیل کرده و تغییر دادند که با این کار مسیر کاروان بشریت را تغییر دادند وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ ⁽³⁾و هر کس پس از آن که نعمت و هدایتی که خدا به او داد آن را به کفر مبدّل کند (بداند که) عقاب خدا بر کافران بسیار سخت است.

خلاصه این که خداوند منعم به بندگان خود نعمت قرآن و نعمت ولایت یا همان ثقلیین را عطا کرده است و از بندگان خود می خواهد که شکر عملی این دو نعمت را به جا آورند و شکر عملی آن است که با اعتقاد به ثقلین به دستورات این دو جامه ی عمل بپوشانند.

صفت آیات (نشانه های الهی)

اشاره

آیه بودن قرآن: تِلْكَ آيَاتُ اللّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ و إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ ⁽¹⁾این ها، آیات خداست که به حق، بر تو می خوانیم و تو از رسولان (ما) هستی.

آیه بودن اهل بیت علیهم السلام: الحسين بن محمد، عن معلى بن محمد، عن أحمد بن محمد بن عبد الله، عن أحمد ابن هلال، عن أمية بن علي، عن داود الرقي قال: سألت أبا عبد الله عليه السلام عن قول الله تبارك و تعالى: ﴿وَ مَا تُغْنِی الْآیَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا یُؤْمِنُونَ قال: الآيات هم الأئمة، والنذر هم الأنبياء علیهم السلام﴾ ⁽²⁾از امام صادق علیه السلام درباره ی آیه ی مذکور سؤال شد حضرت فرمود: «منظور از آیات ائمه و النذر پیامبران خدا هستند».

معنای آیه

کلمه ی «آیه» در قرآن، به صورت مفرد و جمع، بیش از 382 بار تکرار شده است. لغتشناسان برای این کلمه معانی مختلفی ذکر کرده اند.

ریشه ی لغوی

ریشه ی لغوی کلمه ی «آیه» به معنای «توجه»، «آشکارکردن»، «تثبیت»، «نشانه» و «چیزى که براى رسیدن به هدف و مقصودى به آن توجه کنند و آن را وسیله قرار دهند.» زَرکَشی آیه را به معنای نشانه آورده است. ⁽³⁾برخی از

لغت شناسان مانند جوهری و علاّمه مصطفوی، ریشه ی این کلمه را به «أوى» مرتبط دانسته اند که به معنای توجه و قصد است. ⁽¹⁾همچنین، راغب اصفهانی ریشه ی آن را به تأیّى به معنای تثبیت و پایداری مرتبط دانسته است. ⁽²⁾

تعاریف اصطلاحی

سیوطی: آیه قطعه ای از قرآن است که در سوره ای واقع شده و شروع و پایان دارد و از چند جمله یا کلمه تشکیل شده است. ⁽³⁾

علامه طباطبایی: آیه، قطع های از قرآن است که جدا از قبل و بعد خود، قابل تلاوت باشد. ⁽⁴⁾

تعریف دقیق تر: آیه، پاره هایی از حروف یا کلمات یا جمله های قرآن، واقع در یک سوره، با فاصله ی مشخص از قبل و بعد، و جدا از قبل و بعد است. ⁽⁵⁾

هدف از ارائۀ آیات الهی

خداوند به منظور هدایت بشریت، آیات خود را به صورت شهودی و علمی به انسان ها ارائه می دهد. این آیات که نشانه های وجود و قدرت خداوند هستند، اهداف متعددی را دنبال می کنند که از جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:

اثبات حقانیت: با توجه به این که انسان ها غالباً در صدد انکار حق هستند، خداوند با ارائۀ آیات، حقیقت را به آن ها نشان می دهد و آن ها را به سوی ایمان دعوت می کند. همان طور که در قرآن آمده است: المر* تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ وَالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ؛ المر، این ها آیات کتاب (آسمانی) است و آن چه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده، حقّ است؛ ولی بیشتر مردم ایمان نمی آورند﴾؛ ⁽¹⁾این ها آیات کتاب (آسمانی) است و آن چه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده، حقّ است؛ ولی بیشتر مردم ایمان نمی آورند.

درک و راهیابی به حقیقت: آیات الهی، چه در جهان هستی و چه در درون انسان، انسان را به سوی شناخت حقیقت هدایت می کنند. خداوند می فرماید: سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ⁽²⁾به زودی نشانه های خود را در اطراف جهان و در درون جانشان به آن ها نشان می دهیم تا برای آنان آشکار گردد که او حق است؛ آیا کافی نیست که پروردگارت بر همه چیز شاهد و گواه است.

شناخت خداوند: یکی دیگر از اهداف آیات الهی، شناخت بیشتر خداوند است. خداوند می فرماید: وَقُلِ الْحَمْدُ لِلهِ سَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ⁽³⁾بگو: حمد و ستایش مخصوص ذات خداست؛ به زودی آیاتش را به شما نشان می دهد تا آن را بشناسید و پروردگار تو از آن چه انجام می دهید غافل نیست.

در تفاسیر شیعه، به ویژه در روایات ائمه اطهار علیهم السلام، به آیات الهی تعابیر و تفاسیر خاصی شده است. از جمله ی این تفاسیر، علی بن إبراهیم رحمه الله علیه -سَیُرِیکُمْ آیاتِهِ فَتَعْرِفُونَها قَالَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ وَ الْأَئِمَّهْ لیهم اسللام إِذَا رَجَعُوا یَعْرِفُهُمْ أَعْدَاؤُهُمْ إِذَا رَأَوْهُمْ وَ الدَّلِیلُ عَلَی أَنَّ الْآیَاتِ هُمُ الْأَئِمَّهْ قَوْلُ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَا لِلَّهِ آیَهْ أَعْظَمَ مِنِّی فَإِذَا رَجَعُوا إِلَی الدُّنْیَا یَعْرِفُهُمْ أَعْدَاؤُهُمْ إِذَا رَأَوْهُمْ فِی الدُّنْیَا؛ علیّ بن ابراهیم سَیُرِیکُمْ آیاتِهِ فَتَعْرِفُونَها؛ منظور از «آیات»، امیرالمؤمنین و امامان علیهم السلام هستند. هنگامی که امیرالمؤمنین علیه السلام و ائمّة طاهرین علیهم السلام به دنیا رجعت نمودند، دشمنانی که آن ها را می بینند، آنان را می شناسند. دلیل بر این که این آیات ائمّه علیهم السلام هستند، کلام امیرالمؤمنین علیه السلام است که فرمود: «برای خدا آیتی بزرگ تر از من نیست. پس وقتی که آن ذوات مقدّسه به دنیا برگشتند دشمنان آن ها، آنان را می شناسند.» ⁽¹⁾

توجّه دادن به معاد: زنده شدن زمین به سبب باران، پس ازآن که خشک و بی جان بود، دلیل و نشانه ی محکمی برای منکران معاد است که خداوند قادر است بعد از مرگ بندگان را زنده کند. وَمِنْ آیَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ؛ و از آیات او، این است که زمین را خشک (و بی جان) می بینی، امّا هنگامی که آب (باران) بر آن می فرستیم به جنبش در می آید و نموّ می کند؛ همان کسی که آن را زنده کرد، مردگان را نیز زنده می کند؛ او بر هر چیز تواناست. ⁽²⁾

اتمام حجّت با بندگان: یکی دیگر از دلایل فرستادن آیات و نشانه ها از طرف خدا، برای اتمام حجّت او با بندگان است که فردای قیامت عذری برای آنان باقی نماند و جزا دادن بر اساس علمشان به عملشان خواهد بود.

سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ؛ از بنی اسرائیل بپرس: «چه اندازه نشانه های روشن به آن ها دادیم؟» (ولی آنان، نعمت ها و امکانات مادّی و معنوی را که خداوند در اختیارشان گذاشته بود، در راه غلط به کار گرفتند.) و کسی که نعمت خدا را، پس از آن که به سراغش آمد، تبدیل کند (و در مسیر خلاف به کار گیرد، گرفتار عذاب شدید الهی خواهد شد) که خداوند شدید العقاب است. ⁽¹⁾ آری کسانی که نعمت ولایت را به خلافت فلان و فلان تبدیل کردند، خداوند آنان را مجرم معرّفی کرده و از آنان انتقام سختی خواهد گرفت انا من المجرمین لمنتقمون.

اثبات نبوّت انبیا: قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ؛ گفت: «ای قوم! اگر من دلیل آشکاری از پروردگارم داشته باشم و رحمتی از جانب خود به من داده باشد» می توانم از ابلاغ رسالت او سرپیچی کنم)؟! اگر من نافرمانی او کنم، چه کسی می تواند مرا در برابر وی یاری دهد؟! پس، (سخنان) شما، جز اطمینان به زیانکار بودنتان، چیزی بر من نمی افزاید. ⁽²⁾

تذکّر و پندگیری: يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشًا وَلِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ؛ ای فرزندان آدم! لباسی برای شما فرستادیم که اندام شما را می پوشاند و مایه ی زینت شماست؛ امّا لباس پرهیزگاری بهتر است! این ها (همه) از آیات خداست، تا متذکّر (نعمت های او) شوند. ⁽³⁾

تعقّل: فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا کَذَلِكَ يُحْيِي اللهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ⁽¹⁾سپس گفتیم: «قسمتی از گاو را به مقتول بزنید! (تا زنده شود و قاتل را معرفی کند.) خداوند این گونه مردگان را زنده می کند و آیات خود را به شما نشان می دهد، شاید اندیشه کنید.

از خصوصیّات آیات الهی، روشن بودن آن است. به این معنا که آنقدر روشن است که نمی توان آیه بودن آن را انکار کرد و اگر انکاری صورت بگیرد، قطعاً از روی آگاهی و عناد است؛ لذا خداوند درباره ی روشن بودن آیات خود می فرماید: وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ ⁽²⁾ما نشانه های روشنی برای تو فرستادیم و جز فاسقان کسی به آن ها کفر نمی ورزد. بر این اساس که آیات الهی روشن است و منکر آن از روی عناد آن را انکار می کند، خداوند این عملش را ظالمانه توصیف کرده و نتیجه ی ظلم هم معلوم است؛ لذا می فرماید: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ ⁽³⁾چه کسی ستمکارتر است از آن کس که بر خدا دروغ بسته و یا آیات او را تکذیب کرده است؟! مسلماً ظالمان، رستگار نخواهند شد.

همان طور که بیان شد، یکی از اهداف اصلی نزول آیات الهی، تذکر و بیداری انسان ها است. نقطه ی مقابل تذکر، غفلت است. غفلت از آیات الهی و حقایق عالم، انسان را از مسیر رشد و کمال باز می دارد و زمینه را برای گمراهی او فراهم می سازد.

قرآن کریم در این رابطه می فرماید: سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ ⁽¹⁾به زودی کسانی را که در روی زمین به ناحق تکبّر می ورزند، از (ایمان به) آیات خود، منصرف می سازم! آن ها چنانند که اگر هر آیه و نشانه ای را ببینند، به آن ایمان نمی آورند؛ اگر راه هدایت را ببینند، آن را راه خود انتخاب نمی کنند و اگر طریق گمراهی را ببینند، آن را راه خود انتخاب می کنند! (همه ی این ها) به خاطر آن است که، آیات ما را تکذیب کردند و از آن غافل بودند.»

نتیجه ی این غفلت و تکبر، گرفتاری در عذاب الهی است. خداوند در قرآن کریم می فرماید: فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ ⁽²⁾سرانجام از آن ها انتقام گرفتیم و آنان را در دریا غرق کردیم؛ زیرا آیات ما را تکذیب کردند و از آن غافل بودند.

چنان چه امام موسی بن جعفر علیه السلام از قول لقمان حکیم در سفارشی به فرزند خود در این باب چنین می فرماید: الإمام الكاظم علیه السلام: إنَّ لُقمانَ قالَ لاِبنِهِ: ... يا بُنَيَّ، إنَّ الدُّنيا بَحرٌ عَميقٌ، قَد غَرِقَ فيها عالَمٌ كَثيرٌ، فَلتَكُن سَفينَتُكَ فيها تَقوَى اللّه وحَشوُهَا الإِيمانَ وشِراعُهَا التَوَكُّلَ و قَيِّمُهَا العَقلَ ودَليلُهَا العِلمَ وسُكّانُهَا الصَّبر ⁽³⁾فرزندم همانا دنیا دریای عمیقی است که انسان های زیادی درآن غرق شدند پس بر تو باد به این که در این دریای متلاطم دنیا، کشتی از تقوا داشته باشی با

محتوای ایمان و بادبانی از توکّل و ناخدای او عقل و راهنمایش علم و سکانش صبر.» وقتی این غرق شدن از باب عذاب الهی باشد، مقدّمه ی عذاب آخرت خواهد بود.

همان طور که بیان شد، قرآن و عترت، هر دو به عنوان آیات و نشانه های الهی محسوب می شوند. تعقل و تفکر در این دو منبع الهی و پیروی از آموزه های مشترک آن ها، ما را به سوی کمال و معرفت الهی هدایت می کند.

وقتی حضرت امیر و اولاد معصومش علیهم السلام آیات خداوند هستند، تمام آن فلسفه ی آیات در آنان تبلور دارد. اهل بیت علیهم السلام راهی هستند که حقیقت به واسطه ی آنان درک می شود. وقتی کمیل از حضرت امیر علیه السلام از حقیقت می پرسد ما الحقیقة حقیقت چیست؟ حضرت فرمود: ماالحقیقة؟ کمیل تو کجا و حقیقت کجا! با اصرار، حضرت پرده از روی حقیقت بر می دارد و به کام تشنه ی او جرعه ای از حقیقت می ریزد. شناخت هر آن چه اراده کنیم، به واسطه ی آنان صورت می گیرد بکم علمنا معالم دیننا. توصیف معاد در قرآن به وسطه ی آنان صورت می گیرد، چون احاطه ی بر همه ی عوالم دارند. حضرت امیر علیه السلام در توصیف قیامت می فرماید: لَا عَنْ قَبِيحٍ يَسْتَطِيعُونَ اِنْتِقَالاً وَ لَا فِي حَسَنٍ يَسْتَطِيعُونَ اِزْدِيَاداً ⁽¹⁾(نه قدرت دارند از عمل زشتى که انجام داده اند کنار بروند و نه مى توانند بر کارهاى نیک خود چیزى بیفزایند). چه کسی مثل مولا علیه السلام می تواند بهشت را به زیبایی هر چه تمامتر ترسیم کند؟ و یا عذاب های جهنّم را به تصویر بکشد؟ «فلو رمیت ببصر قلبک نحوما یوصف لک منها لعزقت نفسک عن بدائع ما أخرج الى الدنیا من شهواتها و

لذاتها، و زخارف مناظرها و لذهلت بالکفر فى اصطفاق أشجار غیبت عروقها فى کثبان المشک على سواحل أنهارها، و فى تعلیق تغلیق کبائس اللولوء الرطب فى عسالیجها و أفنائها و طلوع تلک الثمار مختلفة فى غلف أکمامها، تجنى من غیر تکلف فتأتى على منیة مجتنیها و یطاف على نزالها فى أفنیة قصورها بالأعسال المصفقة، و الخمور المروقة قوم لم تزل الکرامة تتمادى بهم حتى حلوا دار القرار و أمنوا نقلة الأسفار، فلو شغلت قلبک أیها المستمع بالوصول الى ما یهجم علیک من تلک المناظر المونفة، لزهقت نفسک شوقا الیها و لتحملت من مجلسى هذا الى مجاورة أهل القبور استعجالا بها، جعلنا الله و ایاکم ممن یسعى بقبله الى منازل الأبرار برحمته﴾ ⁽¹⁾...پس اگر با دیده ی دل به آن چه از بهشت براى تو وصف شده است نگاهت را بدوزى، جان تو از آن چه از دنیا، همچون شهوت‌ها و خوشى‌ها و زیورها و منظره هاى دل‌انگیز و زیباى آن که براى تو آفریده شده است، بیزارى جسته و با اندیشیدن در صداى برگ‌هاى درختانى که در اثر وزش نسیم پدید مى‌آید و ریشه هاى آن درختان در درون تپه هایى از مشک بر ساحل جوى‌هاى بهشت پنهان گردیده است و نیز با اندیشیدن در خوشه هاى مروارید و شاخه هاى تروتازه آن و ظاهر شدن آن میوه ها به صورت‌هاى گوناگون، در پوست شکوفه هاى آن درختان، جان تو حیران و سرگردان و از خود بیخود می گردد. اندیشیدن در آن میوه هایى که بدون زحمت چیده شده و به آن گونه که چیننده بخواهد حاضر مى‌شود و براى ساکنان آن در گرداگرد کاخ‌هاى آن، عسل‌هاى صاف و خالص و شراب‌هاى تصفیه شده به چرخش در مى‌آید. اهل بهشت گروهى هستند که همواره بزرگوارى شامل آنان شده تا این که به

سراى آرامش بهشت جاوید رسیده و از نقل مکان‌ها و سفرها آسوده گردند، پس اى شنونده! اگر دل خود را از هر چیزى بازداشته و به رسیدن به آن منظره هاى شگفت‌انگیز مشغول گردانى، جان تو در اشتیاق بهشت پرواز نموده و براى تعجیل در رسیدن به آن، مجلس سخنرانى مرا رها نموده و همسایگى به گور خوابیدگان را بر خواهى گزید. خداوند ما و شما را از کسانى قرار بدهد که با رحمت خداوند و با تمام وجود براى رسیدن به جایگاه نیکان تلاش مى‌نمایند. درباره ی عذاب جهنّم می فرماید: أَعَلِمْتُمْ أَنَّ مَالِكاً إِذَا غَضِبَ عَلَى النَّارِ حَطَمَ بَعْضُهَا بَعْضاً لِغَضَبِهِ، وَ إِذَا زَجَرَهَا تَوَثَّبَتْ بَيْنَ أَبْوَابِهَا جَزَعاً مِنْ زَجْرَتِهِ ⁽¹⁾آیا مى دانید آن گاه که مالک دوزخ بر آتش دوزخ خشم می گیرد، آتش ها بر روى هم می غلتند و یکدیگر را می کوبند [و شعله هاى عظیم از درون آن ها بر مى خیزد!] و آن گاه که بر آتش فریاد زند از وحشت فریاد او قطعات عظیم آتش در میان درهاى جهنّم به هر سو پرتاب مى شوند.» همچنین اهل بیت علیهم السلام حجّت های خداوند بر بندگان او هستند. خلاصه ی کلام در این مقام، این که این دو ثقل، آیات خداوند هستند که ما را به سوی او رهنمون خواهند شد.

صفت حکمت

اشاره

حکیم بودن قرآن: ذَلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآيَاتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ ⁽¹⁾این ها را که بر تو می خوانیم، از نشانه های حقّانیّت تو است و یادآوری حکیمانه است.

حکیم بودن اهل بیت علیهم السلام: السَّلامُ عَلَى مَحَالِّ مَعْرِفَةِ اللَّهِ وَ مَسَاکِنِ بَرَکَةِ اللَّهِ وَ مَعَادِنِ حِکْمَةِ اللَّهِ وَ حَفَظَةِ سِرِّ اللَّهِ وَ حَمَلَةِ کِتَابِ اللَّهِ وَ أَوْصِیَاءِ نَبِیِّ اللَّهِ وَ ذُرِّیَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ ⁽²⁾سلام بر جایگاه هاى شناخت خدا، و مسکن هاى برکت خدا و معدنه اى حکمت خدا و نگهبانان راز خدا و حاملان کتاب خدا و جانشینان پیامبر خدا و فرزندان رسول خدا (درود خدا بر او و خاندانش) و رحمت و برکات خدا بر آنان باد.

خداوند حکیم است، کتابی که فرستاد حکیم است و اهل بیت علیهم السلام هم متّصف به این صفت هستند تا به بندگان خدا درس حکمت بیاموزند.

تعریف حکمت

حکمت، مفهومی است که از دیرباز ذهن بشر را به خود مشغول داشته است. این واژه در زبان های مختلف، معانی متنوعی دارد؛ اما به طور کلی به معنای دانش، خرد و توانایی در حل مسائل پیچیده است. در این نوشتار، تلاش می کنیم تا مفهوم حکمت را از دیدگاه لغت و اصطلاح بررسی کنیم.

حکمت در لغت

در زبان عربی، ریشه ی کلمه ی حکمت به معنای منع یا بازداشتن است. ابن فارس، زبانشناس مشهور عرب، معتقد است که حکیم کسی است که از انجام کارهای نادرست باز می ماند و به دنبال دانش و معرفت است. به عبارت دیگر، حکمت به معنای جلوگیری از ظلم و جهل است. او می گوید: «الحاء و الكاف والميم، أصل واحد و هو المنع و أول ذلك الحُكم و هو المنع من الظلم وسمّيت حَكَمة الدابة لأنّها تمنعها... والحكمة هذا قياسها، لأنّها تمنع من الجهل»؛ حَکَمَ، اصل واحدی است که به معنای منع می آید؛ زیرا حُکم و داورى عادلانه، مانع ظلم است. همچنین، دهنه ی اسب و دیگر چارپایان، حَکَمه نامیده مى شود؛ چون مانع و مهارکننده ی حیوان است و بر این پایه، علم، «حکمت» نامیده شده است؛ چون از جهلِ عالِم، جلوگیرى مى کند. ⁽¹⁾

همچنین بر هر چیز نفوذناپذیرى، صفت «محکم» اطلاق می گردد در صحاح اللغة در این زمینه آمده است: «أحکمت الشى ء فاستحکم، أى صار محکماً؛ شیء را محکم کردم پس قبول استحکام کرده و محکم شد. ⁽²⁾همچنین گفته شده: «شناخت بهترین چیزها با برترین دانش ها که چنین حکمتی را می توان دینی تلقّی کرد و مصداق بارز آن را شناخت خداوند دانست.» ⁽³⁾

راغب اصفهانی، دیگر زبانشناس مشهور عرب، حکمت را «دستیابی به حقیقت به یاری علم و عقل» تعریف می کند. ⁽⁴⁾این تعریف بر اهمیت دانش و عقل در دستیابی به حکمت تاکید دارد.

امّا حکمت در اصطلاح، بزرگان هر علمی حکمت را از نگاه خود معنا کرده اند. حکمت در فلسفه: «اصطلاح حکمت را اوّلین بار کِندی ⁽¹⁾مترادف با فلسفه گرفت. کندی وقتی آثار یونانیان را بومی سازی کرد، برای هر واژه ی یونانی یک معادل پیدا کرد و برای فلسفه، حکمت را انتخاب کرد. در واقع حکمتی که کندی می گفت همان فلسفه ی یونانیان بود که بومی سازی شده بود؛ سپس همین حکمت، مترادف با فلسفه ی مشائی شد که یک فلسفه ی استدلالی بود، یعنی فلسفه ای بود که مبتنی بر منطق و صغری و کبری و نتیجه بود. بعد از ابن سینا، نوبت سهروردی رسید. سهروردی حکمت را فقط حکمت بحثی یا مشائی نمی دانست و معتقد بود وقتی حکمت بحثی و شهودی با هم ترکیب بشوند حکمت می شود. یعنی وقتی استدلال و شهود با هم جمع شد، می توانیم به حکمت برسیم. تا نوبت ملاصدرا رسید. حکمت از دیدگاه ملاصدرا، ترکیبی از بحث و شهود و آیات و روایات بود. یعنی فلسفه ی ملاصدرا، قرآن و برهان و عرفان بود و معتقد بود اگر ما بخواهیم چیزی را حکمت بنامیم، فقط با استدلال نمی توان آن را حکمت نامید و فقط با کشف و شهود هم نمی توان، ترکیب این دو هم کافی نیست؛ ترکیب عقل (استدلال) و اشراق (شهود) و آیات و روایات (حکمت نقلی) یک حکمت متعالی است که همان حکمت صدرایی را فراهم می کند.

در مکتب عرفان، حکمت عبارت است از: «دانستن چیزها، چنان چه باشد و قیام نمودن به کارها چنان چه باید و به قدر استطاعت، تا نفس به کمالی که متوجّه آن است، برسد.﴾ ⁽²⁾

امّا از نظر آیات و روایات، حکمت عبارت است از: «مقدّماتِ محکم و استوار علمى، عملى و روانى، براى نیل به مقصد والاى انسانیت. آن چه احادیث اسلامى در تفسیر حکمت آورده اند، در واقع، مصداقى از مصادیق این تعریف کلّى است.﴾ ⁽¹⁾

در مجموع، حکمت مفهومی است که ابعاد مختلفی دارد. از یک سو، به معنای دانش و معرفت است و از سوی دیگر، به معنای توانایی در حل مسائل پیچیده و زندگی عاقلانه است. حکمت در فلسفه اسلامی، با توجه به دیدگاه های مختلف فیلسوفان، تحولات بسیاری داشته است؛ اما همه این دیدگاه ها بر یک نکته ی مشترک تاکید دارند: حکمت، هدفی والا است که انسان را به کمال می رساند.

حکمت؛ گنجی پنهان

خداوند در قرآن 78 مرتبه خود را با این صفت معرّفی کرده است؛ گرچه تمام صفات الهی ذاتاً ارزشمند هستند؛ امّا بعضی از صفات جایگاه ویژه ای دارند. خدا از دنیا و مافی ها، به متاع قلیل یاد کرده است مَتاعُ الدُّنيا قَليلٌ؛ ⁽²⁾امّا دارنده ی حکمت را دارنده ی خیر کثیر معرّفی می کند این نشان دهنده ی ارزش والای حکمت است. حکمت، از جمله ارزشمندترین موهبت هایی است که خداوند به انسان عطا کرده است. بنابراین می فرماید یُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا ⁽³⁾به روشنی بیان می کند که حکمت، خیر فراوانی را برای انسان به همراه دارد.

اهل بیت علیهم السلام نیز بر اهمیت حکمت بسیار تاکید داشته اند. حضرت امیر علیه السلام در مورد اهمّیت و ارزش حکمت می فرماید من عرف الحکم لم یصبر علی الازدیاد بها ⁽¹⁾هر کس حکمت را بشناسد صبر و شکیبایی را در فراگیری آن از دست می دهد. همچنین می فرمایدلَو اُلْقِيَتِ الحِكمَةُ على الجِبالِ لَقَلْقَلَتْها ⁽²⁾یعنی اگر حکمت بر کوه ها عرضه شود، آن ها را متلاشی می کند. از حضرتش است که می فرماید مَن عُرِفَ بالحِکمَهِ لَحَظَتْهُ العُیونُ بالوَقارِ والهَیبهِ ⁽³⁾کسی که با حکمت شناخته شود، چشم ها با وقار و هیبت به او می نگرند.» باز حضرت در بارۀ جایگاه حکمت می فرماید: کَیْفَ یَصْبِرُ عَلَی مُبَایَنَهِ اَلْأَضْدَادِ مَنْ لَمْ تُعِنْهُ اَلْحِکْمَهُ ⁽⁴⁾کسی که حکمت او را یاری نرساند، چگونه می تواند در برابر مخالفت مخالفان صبر پیشه کند؟». این سخن نشان می دهد که حکمت دارای قدرتی عظیم است و می تواند بر دل و جان انسان ها تاثیرگذار باشد.

حکمت نه تنها به انسان دانش و معرفت می دهد؛ بلکه به او قدرت تفکر، تحلیل و حل مسایل را نیز می بخشد. همچنین، حکمت باعث می شود که انسان بتواند بین حق و باطل و خیر و شر تمایز قایل شود و در زندگی خود تصمیمات صحیحتری بگیرد.

در نتیجه، حکمت تنها یک دانش نظری نیست؛ بلکه یک فضیلت اخلاقی است که باید در زندگی روزمره ی ما جاری و ساری باشد. با کسب حکمت، می توانیم به سعادت دنیا و آخرت دست پیدا کنیم و به جامعه ی خود نیز خدمت کنیم.

آثار شگفت انگیز حکمت

حکمت، گنجینه ای پنهان است که با دستیابی به آن، انسان به اوج کمال می رسد. حکمت، تنها به معنای دانستن نیست؛ بلکه به معنای کاربرد عملی این دانش در زندگی نیز است. آثار حکمت بر فرد و جامعه، آن چنان گسترده و عمیق است که می توان آن را یک تحول بنیادین در زندگی انسان دانست.

آثار حکمت بر فرد

حکمت، نورانیتی در دل انسان ایجاد می کند که تاریکی جهل را از بین می برد. فرد حکیم، با شناخت حقایق عالم و جایگاه خود در آن، به آرامش و اطمینان خاطر می رسد. حکمت، موجب تقویت ایمان، تقوا و صبر در انسان می شود و او را در برابر مشکلات و سختی های زندگی مقاوم می سازد. همچنین، حکمت باعث رشد عقل و خرد انسان شده و او را قادر می سازد تا تصمیمات درست و منطقی بگیرد.

آثار حکمت بر جامعه

جامعه ای که در آن حکمت حاکم باشد، جامعه ای پیشرفته، آباد و عادل خواهد بود. حکمت، باعث ایجاد وحدت و همدلی بین افراد جامعه می شود و از بروز اختلافات و درگیری ها جلوگیری می کند. حکیمان، راهنمایان جامعه بوده و با ارائه راهکارهای مناسب، به حل مشکلات جامعه کمک می کنند.

حکمت در زندگی روزمره

حکمت در همه ی ابعاد زندگی انسان نفوذ می کند. در روابط اجتماعی، حکمت به ما می آموزد که چگونه با دیگران برخورد کنیم و چگونه مشکلات

را حل کنیم. در مسایل اقتصادی، حکمت به ما کمک می کند تا تصمیمات مالی صحیحی بگیریم. در زندگی شخصی، حکمت به ما نشان می دهد که چگونه به تعادل برسیم و از زندگی لذت ببریم.

در نتیجه، حکمت، کلید سعادت و خوشبختی انسان است. با کسب حکمت، می توانیم به پتانسیل های نهفته خود پی ببریم و در زندگی به موفقیت های بزرگی دست پیدا کنیم.

از دیگر آثار حکمت که خداوند در قرآن به آن اشاره می کند، می توان به موارد زیر اشاره کرد:

هدایت: ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ ⁽¹⁾با حکمت و اندرز نیکو، به راه پروردگارت دعوت نما و با آن ها به روشی که نیکوتر است، استدلال و مناظره کن پروردگارت، از هر کسی بهتر می داند چه کسی از راه او گمراه شده است و او به هدایتیافتگان داناتر است.

مصونیت از گمراهی: وَلَوْلاَ فَضْلُ اللهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا ⁽²⁾اگر فضل و رحمت خدا شامل حال تو نبود، گروهی از آنان تصمیم داشتند تو را گمراه کنند؛ امّا جز خودشان را گمراه نمی کنند؛ و هیچ گونه زیانی به تو نمی رسانند و خداوند، کتاب و حکمت بر تو نازل کرد و آن چه را نمی دانستی، به تو آموخت و فضل خدا بر تو (همواره) بزرگ بوده است.

رفع اختلاف: وَلَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالْبَيِّنَاتِ قَالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللهَ وَأَطِيعُونِ ⁽¹⁾و هنگامی که عیسی دلایل روشن (برای آن ها) آورد گفت: من برای شما حکمت آورده ام و آمده ام تا برخی از آن چه را که در آن اختلاف دارید روشن کنم؛ پس تقوای الهی پیشه کنید و از من اطاعت نمایید.

رسیدن به مقام صلوح: رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ ⁽²⁾پروردگارا! به من علم و دانش ببخش و مرا به صالحان ملحق کن.

اجتناب از خودپرستی: مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ ⁽³⁾برای هیچ بشری سزاوار نیست که خداوند، کتاب آسمانی و حکم و نبوّت به او دهد سپس او به مردم بگوید: غیر از خدا، مرا پرستش کنید! بلکه (سزاوار مقام او، این است که بگوید: ) مردمی الهی باشید، آن گونه که کتاب خدا را می آموختید و درس می خواندید! و غیر از خدا را پرستش نکنید.

امداد به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله: وَإِذْ أَخَذَ اللهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ ⁽⁴⁾و (به خاطر بیاورید) هنگامی را که خداوند، از پیامبران (و پیروان آن ها)، پیمان مؤکّد گرفت، که

هرگاه کتاب و دانش به شما دادم؛ سپس پیامبری به سوی شما آمد که آن چه را با شماست تصدیق می کند، به او ایمان بیاورید و او را یاری کنید؛ سپس (خداوند) به آن ها گفت: «آیا به این موضوع، اقرار دارید؟ و بر آن، پیمان مؤکّد بستید؟» گفتند: «(آری) اقرار داریم!» (خداوند به آن ها) گفت: پس گواه باشید! و من نیز با شما از گواهانم.

با توجّه به معنای حکمت که اتقان، استحکام به همراه زیبایی است، خداوند به عنوان حکیم مطلق، تمام عوالم امر و خلقش در نهایت دقّت، بر حکمت استوار است. قرآن این ثقل اکبر که کلام اوست نیز، در نهایت زیبایی و اتقان و استحکام و حکمت است و هیچ باطلی در آن نفوذ ندارد و مزیّن به صفت حکیم است. ثقل اصغر که اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام باشند، به عنوان مرآت الحق مجلا و مظهر این صفت خداوند هستند. چنان چه امام هادی در زیارت جامعه، اهل بیت علیهم السلام را معدن حکمت معرّفی می کند که حکمت الهی در وجودشان به ودیعه گذاشته و استقرار پیدا کرده است وَ مَسَاکِنِ بَرَکَةِ اللَّهِ وَ مَعَادِنِ حِکْمَةِ اللَّهِ. اهل بیت علیهم السلام زمینه سازان بهره مندی از حکمت هستند. حضرت امیر علیه السلام باب حکمت رسول خدا صلی الله علیه و آله است. تمام آن چه به عنوان زمینه ی بهره مندی از حکمت بیان شد، در وجود اهل بیت علیهم السلام وجود دارد. چه کسی را در دنیا می یابیم که مثل سالار شهیدان علیه السلام مظهر احسان خدا باشد؟ خدا چه کسانی را جز اهل بیت علیهم السلام به طهارت و پاکی یاد کرده و آنان را الگوی برای بندگان قرار داده است؟ آنان راسخان درعلم و مترجم قرآن هستند. حکیم هستند که می توانند قرآن حکیم را به درستی تفسیر کنند.

این اهل بیت علیهم السلام هستند که مظهر توحید هستند و هرگز کوچکترین غبار شرک بر دامنشان ننشسته است؛ چون این چنین بودند خداوند آنان را ظرف برای ولایت خود قرار داده است لاَ یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ آنان بندگان خاص خداوند هستند که مظهر تواضع و عبودیّت و بندگی هستند. وجود مقدّس امام سجّاد علیه السلام در مقابل خانه ی خدا سر با آستانش می ساید و می فرماید: عبیدک بفنائک، فقیرک بفنائک؛ بنده ی کوچک و فقیر تو به درگاه تو پناه آورده است. خلاصه، آن چه خوبان همه دارند، آنان یکجا دارند و این باعث شد که آنان مظهر حکمت خداوند شوند و به عنوان حکیم به ما درس حکمت بیاموزند.

صفت عصمت

اشاره

عصمت قرآن: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ⁽¹⁾و همگی به رشته (دین) خدا چنگ زده و به راه های متفرّق نروید و به یاد آرید این نعمت بزرگ خدا را که شما با هم دشمن بودید، خدا در دل های شما الفت و مهربانی انداخت و به لطف و نعمت خدا همه برادر دینی یکدیگر شدید و در پرتگاه آتش بودید، خدا شما را نجات داد. بدین گونه خدا آیاتش را برای (راهنمایی) شما بیان می کند، باشد که هدایت شوید. کتابی می تواند ریسمان الهی واقع شود که هیچ گونه شک و ریب و اعوجاج در آن راه نداشته باشد خود از مصونیت برخوردار بوده و موجب مصونیت دیگران شود.

عصمت اهل بیت علیهم السلام: عَنْ أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَيْهِ قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ طَهَّرَنَا وَ عَصَمَنَا وَ جَعَلَنَا شُهَدَاءَ عَلَى خَلْقِه وَ حُجَّتَهُ فِي أَرْضِهِ وَ جَعَلَنَا مَعَ اَلْقُرْآنِ وَ جَعَلَ اَلْقُرْآنَ مَعَنَا لاَ نُفَارِقُهُ وَ لاَ يُفَارِقُنَا ⁽²⁾همانا خداوند ما را پاک و مصون از هر اشتباهی قرار داده و ما را شاهد بر خلق خود و حجّت خویش در زمین قرار داده است همچنین ما را با قرآن و قرآن را با ما قرار داده است در حالیکه هیچ مفارقتی بین ما و قرآن نیست.

معنای عصمت

ابن فارِس در معنای عصمت می گوید: «عَصَمَ: العين و الصاد و الميم أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يدلُّ على إمساكٍ و منْع و ملازمة. و المعنى فى ذلك كلِّه معنًى واحد. من ذلك العِصْمة: أن يعصم اللَّهُ تعالى عَبْدَه من سوء يقع فيه. و اعتصم العبدُ باللَّه تعالى، إذا امتنع. و استَعْصَم﴾ ⁽¹⁾عصم: این کلمه از حروف «عین»، «صاد» و «میم» تشکیل شده و ریشه ای واحد و صحیح دارد که بر نگهداری، منع و ملازمت دلالت می کند. معنای همه ی این ها یکی است. از جمله آن هاست «عصمت»: این که خداوند متعال بنده اش را از بدی که ممکن است در آن بیفتد، حفظ کند و بنده نیز به خدا «اعتصام» کند، یعنی از او کمک و حفظ بخواهد. و «استعصام» نیز به همین معناست.

راغب در مفردات درباره ی معنای «اعتصام» می گوید: «اعتصام، به معنای چنگ زدن و دست یازیدن است.» یعنی به چیزی که مطمئن است، محکم گرفتن و آن را رها نکردن. ⁽²⁾

علامه مصطفوی در معنای عصمت می گوید: «و التحقيق: أنّ الأصل الواحد في المادّة: هو حفظ مع دفاع. يقال عَصَمْتُهُ أى حفظته مع دفاع عنه، و هو عَاصِمٌ، و ذاك مَعْصُومٌ. و الِاعْتِصَامُ: إختيار العصمة، أى إرادة أن يعصم نفسه و يحفظه مع دفاع عمّا يضرّه. و الِاسْتِعْصَامُ﴾ ⁽³⁾تحقیق این است که ریشه ی اصلی این ماده، حفظ همراه با دفاع است. گفته می شود: «عصمته» یعنی آن را حفظ کردم

در حالی که از آن دفاع کردم. و «عاصم» به کسی گفته می شود که [دیگری را از خطر] حفظ می کند، و «معصوم» به کسی گفته می شود که [توسط خدا یا نیرویی دیگر] حفظ شده است. «اعتصام» یعنی انتخاب عصمت، یعنی اراده این که [شخص] خود را حفظ کند و از آن چه به او ضرر می رساند، دفاع کند. و استعصام یعنی طلب حصول عصمت.

عصمت در اصطلاح: مراد از تعریف اصطلاحی در این مقام، اصطلاح کلامی است که علمای کلام از آن ارائه دادند که به چند نمونه اشاره می کنیم:

الف) شیخ مفید: «العصمة لطف یفعله الله تعالی بالمکلّف بحیث یمتنع منه وقوع المعصیة وترک الطاعة مع قدرته علیهما» ⁽¹⁾عصمت لطفى است که خداوند متعال در حقّ مکلّفى انجام مى دهد که، وقوع معصیت و ترک طاعت از او ممتنع مى گردد با وجود قدرت بر این دو.

ب) شیخ طوسی: «والعصمة هی کون المکلف بحیث لا یمکن ان یصدر عنه المعاصی من غیر اجبار له علی ذلک» ⁽²⁾عصمت امرى است که با وجود آن، معصیت از مکلّف ممتنع مى گردد، درحالى که اختیار فعل معصیت را دارد.

ج) فاضل مقداد: «عصمت عبارت است از لطفى که خداوند متعال در حقّ مکلّف انجام مى دهد، به نحوى که با آن لطف، انگیزه اى به ترک طاعت و انجام معصیت ندارد با وجود قدرت بر آن.» ⁽³⁾

د) ابن ابی الحدید: «عصمت نزد دانشمندان ما (معتزله) لطفی است که مکلف را از فعلِ قبیح، به اختیار باز می دارد.» ⁽¹⁾

به طور کلی، عصمت را می توان به دو بخش تقسیم کرد: عصمت در علم و عصمت در عمل. با توجه به این که «العلم امام العمل»؛ علم، راهنمای عمل است، ضروری است که معصوم ابتدا از نظر علمی معصوم باشد تا این علمش در عمل نیز تأثیر گذاشته و در عمل نیز عصمت داشته باشد. کوچکترین اشتباه، چه عمدی و چه سهوی، در مقام علم، معصوم را از معصومیت ساقط می کند.

مطلب بعدی این است که آیا اصل عصمت ممکن است یا خیر؟ باید گفت چون عصمت به جعل و اراده ی خداوند است، بله ممکن است؛ ولی اگر از طرف انسان باشد، گرچه امکان وقوعی داشته باشد، واقع نمی شود؛ چون بنده، نمی تواند حد و مرز عصمت را تشخیص دهد، این عصمت واقع نمی شود.

با توجه به این که انبیا و اوصیای الهی مأمور از طرف خدا هستند و خداوند خود مصون از هرگونه سهو و خطایی است، فرستادگان او نیز باید این خصوصیت را داشته باشند؛ وگرنه نقض غرض پیش خواهد آمد. بر این اساس عصمت، لازمهی نبوت و رسالت و وصایت است و یک امر ضروری برای انبیا و اوصیای الهی به شمار می رود.

ادله ی عصمت

اشاره

برای عصمت انبیا و اوصیای الهی دلایلی ذکر شده است که عمدتاً به دو بخش عقلی و نقلی تقسیم می شود.

ادله ی عقلی عصمت

الف) برهان امتناع تسلسل

یکی از ادله ی عقلی بر عصمت، برهان تسلسل است. به این معنا که اگر امام معصوم نباشد، وجود امامان غیرمتناهی خواهد بود و این موجب تسلسل در امامت می شود. در نتیجه، تسلسل هم محال است، پس باید شخصی به عنوان امام که معصوم است وجود داشته باشد؛ البته این امر مبتنی بر دو مطلب است: اول این که افراد بشر مکلف باشند، دوم این که معصوم نباشند تا تحصیل حاصل پیش نیاید و این دو مبتنی بر قاعده لطف از طرف خداوند است.

ب) برهان حفظ شریعت

همان طور که انبیا برای حفظ شریعت باید معصوم باشند، چون مسئولیت آنان پاسداری از دین و شرع مقدس است، امام هم باید معصوم باشد. به عبارتی، چگونه نبی چون فرستاده ی از طرف خداوند است باید عصمت داشته باشد، چون خلیفه ی اوست، امام نیز باید همین شرط را دارا باشد. چون اعتقاد ما بر این است که جعل امامت از طرف خداوند است لذا همان شأن نبی را دارد و باید دارای مقام عصمت باشد.

ج) پیامدهای عدم عصمت

یعنی اگر امام معصوم نباشد، ممکن است مرتکب خطا و گناه شود که این امر پیامد خوبی ندارد. یکی این که در صورت ارتکاب گناه و معصیت از امام، بر ما واجب است او را نهی از منکر کنیم که این امر با وجوب اطاعت از امام ناسازگار است. دیگر این که جایگاه امام تنزل پیدا می کند و موجب

می شود باشند کسانی در جامعه که از امام سرآمد باشند. در این صورت نیز از امامت امت ساقط می شود و واجب الاطاعه نخواهد بود.

د) برهان و دلیل اعتماد

یکی از دلایل عقلی برای لزوم عصمت پیامبر و امام، «دلیل اعتماد» است. به این معنا که اگر پیامبر و امام، معصوم از گناه، خطا، نسیان و سهو نباشد، مردم به او اعتماد نکرده، گفته های او را جدی نخواهند گرفت و به اوامر و نواهی او گوش نخواهند داد؛ چرا که مردم احتمال می دهند در این گفتار و یا کردار خود دچار اشتباه شده باشد و یا با پیروی از هوای نفس بر خلاف دستور خدا، فرمان داده باشد. پس امام و پیامبر باید از هرگونه گناه و خطا معصوم باشد. ⁽¹⁾

ادله قرآنی عصمت

الف) دوری رسول خدا صلی الله علیه و آله از هوا و هوس

به عنوان نمونه، قرآن کریم ضمن بیان اوصاف پیامبر صلی الله علیه و آله و نفی هرگونه گمراهی از آن حضرت، سخنان و گفته های پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله را مستند به وحی الهی دانسته و می فرماید: وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَى * مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَى * وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَى * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى ⁽²⁾سوگند به ستاره هنگامی که فرود می آید، که دوست شما نه گمراه شده و نه بیراهه رفته است، و از روی هوس سخن نمی گوید، آن [سخن] جز وحیی که وحی می شود، نیست. برخی مفسران معاصر معتقدند، از آیه وَمَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی چنین استفاده می شود که رفتار و سیره ی پیامبر علاوه بر گفتار آن جناب، هیچ گاه بدون اذن وحی نبوده است. ⁽³⁾

ب) اطاعت مطلق از پیامبر صلی الله علیه و آله

قرآن کریم در آیه ای به طور مطلق به اطاعت از فرامین پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله امر کرده است: يَا أَيَّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَطِيعُواْ اللهَ وَأَطِيعُواْ الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنكُمْ فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدّوهُ إِلَى اللهِ وَالرَّسُولِ. ⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آورده اید، خدا را اطاعت کنید و پیامبر را اطاعت کنید و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید. پس اگر در چیزی اختلاف داشتید، آن را به خدا و پیامبر [قرآن و سنت] ارجاع دهید. بدیهی است که مقام آمریت مطلق، مستلزم عصمت است و الا منجر به تناقض خواهد شد.

ج) اسوه حسنه

مصونیت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله را می توان از آیه ای که آن حضرت را به عنوان اسوه ای نیکو یاد کرده نیز استفاده نمود. آن جا که می فرماید: «قطعاً برای شما در رسول خدا الگویی نیکو است برای کسی که به خدا و روز آخر امید دارد و خدا را بسیار یاد می کند. خدای متعال، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله را به صورت مطلق و بدون هیچ قید و شرطی به عنوان الگو و سرمشق دیگران معرفی کرده است و امر مطلق به اطاعت از شخصی مساوی با عصمت اوست؛ چرا که در غیر این صورت هرگز امر به اقتدا به غیر معصوم و اسوه قرار دادن او تعلق نگرفته و این مسئله به تناقض خواهد انجامید.

با توجه به ضمیمه کردن حدیث منزلت به این آیات که حضرت فرمود: أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي ⁽²⁾تو نسبت به من، مانند هارون نسبت به موسی هستی، جز این که بعد از من پیامبری نیست.» عصمت حضرت امیر و فرزندان معصومش علیه السلام نیز ثابت خواهد شد.

ادله ی نقلی (روایی) عصمت

الف) حدیث ثقلین

اشاره

یکی از مهمترین ادله ی روایی در مورد برتری و حقانیت اهل بیت علیهم السلام، حدیث ثقلین است که مورد پذیرش دانشمندان شیعه و سنی بوده و به کثرت آن را نقل کرده اند. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در این حدیث می فرماید: إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ أَمَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا کِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِی اهل بیتی فَإِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْض ⁽¹⁾من دو چیز گران بها در میان شما به جا گذاشتم که اگر به این دو تمسک بجویید هرگز گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و عترت من (اهل بیت من). همانا این دو هرگز از هم جدا نخواهند شد تا این که کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.

کیفیت استدلال به حدیث شریف:

استدلال به این حدیث بر عصمت ائمه علیهم السلام متوقف بر چند مقدمه است:

البته پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله مسئله ی جدایی ناپذیر بودن اهل بیت علیهم السلام و قرآن را بارها در طول رسالت خویش گوشزد کرده است. به عنوان مثال، امسلمه می گوید از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود: عَلِیٌّ مَعَ الْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنُ مَعَ عَلِیٍّ لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ ⁽¹⁾علی با قرآن است و قرآن با علی است، هرگز از هم جدا نمی شوند تا کنار حوض [کوثر] بر من وارد شوند.

ب) حدیث سفینه

اشاره

یکی از احادیث مشهوری که نقش اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله را در میان مردم روشن و مشخّص می کند، حدیث سفینه است؛ براساس این حدیث ابوذر غفاری نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد اهل بیتشان فرمود: مَثَلُ اهل بیتی فیکم مَثلُ سَفِینَةِ نُوحٍ مَن رَکبَها نَجَا، وَمَن تَخَلفَ عَنها هَلَک ⁽²⁾اهل بیت علیهم السلام من در میان شما همانند کشتی نوح است که هر کس بر آن سوار شد نجات یافت و هر کسی از آن جدا شد، غرق و نابود شد. چنین مضمونی، در احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله با عبارت های مختلف بیان شده است. در بعضی از این احادیث، از واژه ی «فُلک» که هم معنی با واژه ی سفینه است، استفاده شده است.

کیفیت استدلال به حدیث شریف:

من امّتم به هفتاد و سه فرقه تقسیم خواهند شد که یک فرقه نجات می یابند و هفتاد و دو فرقه هلاک خواهند شد». در این روایات نیز همانند روایت سفینه نوح، واژه های نجا و هلک استعمال شده که از مجموع دو روایت استفاده می شود فرقهی ناجیه از میان هفتاد و سه فرقه، همان پیروان اهل بیت پیامبر علیهم السلام هستند. ⁽¹⁾

ج)حدیث امان

اشاره

«رسول خدا صلی الله علیه و آله در حدیثی که نزد محدّثان شیعه و سنّی، به حدیث امان شهرت یافته، اهل بیت علیهم السلام خویش را به ستارگان آسمان تشبیه نموده و آثار وجودی اهل بیت علیهم السلام را برای امّت، همانند آثار وجودی ستارگان برای ساکنان زمین دانسته است. آن حضرت می فرماید: النجوم أمان لأهل الأرض من الغرق، و أهل بيتي أمان لأمّتي من الاختلاف، فإذا خالفتهم قبيلة اختلفوا فصاروا حزب إبليس ⁽²⁾ستارگان، امان اهل زمین از غرق شدن هستند و اهل بیت من، برای امتم امان از اختلاف هستند که اگر قبیله ای از آن ها مخالفت کنند؛ اختلاف می کنند در حالی که حزب شیطان می شوند.

کیفیت استدلال به حدیث شریف:

نجات، راه اهل بیت باشد و آنان تنها ملجأ و مرجع مردم در پیمودن راه حق اند، این یگانه طریق نجات، همسان با عصمت است، چون اگر اهل بیت معصوم نبوده و دچار اشتباه شوند، اطاعت از آن ها عقلاً و شرعاً جایز نیست و عدم اطاعت در برخی موارد با اطاعت مطلق سازگار نیست.

مناظره ی امام رضا علیه السلام با علی بن محمد بن جهم دربارۀ عصمت انبیا

هنگامی که مأمون پیروان مذاهب و مکاتب مختلف یعنی یهود، نصارا، مجوس، صابئین و سایر فرق و علمای اسلام را در دربار خود گردآورد تا با امام علی بن موسی الرضا علیه السلام مناظره کنند، هر کس در برابر آن حضرت عرض اندام کرد، با پاسخ دندانشکنی روبه رو شد و خاموش گشت. در این میان، نوبت به علی بن محمّد بن جهم که از علمای معروف اهل سنّت بود، رسید؛ او به امام علیه السلام رو کرد و گفت: عقیده ی شما درباره ی عصمت انبیا چیست؟ آیا شما همه را معصوم می دانید؟

امام علیه السلام فرمود: آری.

ابن جهم: پس این آیات را که ظاهرش صدور گناه از آنان است، چگونه تفسیر می کنی؟ مثلاً قرآن درباره ی آدم علیه السلام می فرماید: وَ عَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى؛ (آدم به پروردگارش عصیان کرد و از پاداش او محروم ماند.)و یا درباره ی یونس علیه السلام می گوید: ﴿وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ؛ «یونس خشمگین از میان قوم خودش رفت و گمان کرد بر او تنگ نخواهیم گرفت.﴾

و یا درباره ی یوسف علیه السلام می گوید: وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهَا؛ «زلیخا قصد یوسف کرد و یوسف قصد او را.»

و در مورد داوود علیه السلام می فرماید: وَ ظَنَّ دَاوُودُ أَنَّمَا فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ؛ «داوود گمان کرد ما او را امتحان کرده ایم و از کار خود توبه کرد﴾.

و بالاخره درباره ی پیامبرش محمّد صلی الله علیه و آله می فرماید: وَ تُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللهُ مُبْدِيهِ؛ «تو در دل چیزی درباره ی همسر زید پنهان داشتی که خدا آن را آشکار ساخت﴾.

امام علیه السلام فرمود: وای بر تو! گناهان زشت را به پیامبران الهی نسبت مده و کتاب خدا را به رأی خود تفسیر مکن که خداوند فرموده: تأویل (و تفسیر آن را جز خدا و راسخان در علم نمی دانند) اکنون پاسخ سؤالاتت را بشنو:

امّا درباره ی آدم علیه السلام خداوند او را حجّت در زمین و نماینده ی خود در بلادش قرار داده بود. آدم برای بهشت آفریده نشده بود (و سکونتش در بهشت موقتی بود و بهشت سرای تکلیف نبود. عصیان آدم و ترک اولای او، در بهشت رخ داد، نه در زمین و عصمت باید در زمین باشد و مقادیر امر الهی تکمیل گردد و آدم الگو و رهبری برای مردم جهان باشد؛ لذا هنگامی که به زمین گام نهاد، خداوند او را حجّت و خلیفه ی معصوم قرار داد، چنان که در حق او می فرماید: إِنَّ اللهَ اصْطَفَى آدَمَ وَ نُوحًا وَ آلَ إِبْرَاهِيمَ وَ آلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ؛ خداوند آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر جهانیان برگزید این گزینش، خود دلیل بر معصوم بودن این رهبران است؛ زیرا گزینش برای رهبری بدون عصمت، موجب نقض غرض است.

امّا در مورد یونس علیه السلام منظور از لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ این نیست که او گمان کرد خداوند قادر بر (مجازات) او نیست؛ بلکه به معنای این است که او گمان کرد خداوند بر او تنگ نمی گیرد (و ترک اولایی نکرده است)، همان گونه که در آیه ی

دیگر قرآن آمده: وَ أَمَّا إِذَا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ؛ امّا هنگامی که خداوند انسان را مبتلا سازد و روزی را بر او تنگ بگیرد...؛ زیرا اگر او گمان کرده بود خداوند قادر بر (مجازات) او نیست، کافر می شد (و کفر از ساحت مقدّس انبیا به دور است).

امّا در مورد یوسف علیه السلام منظور این است که زلیخا قصد کامگیری از یوسف کرد و یوسف قصد قتل وی نمود، اگر او را زیاد تحت فشار برای عمل خلاف عفّت قرار دهد (چرا که فوق العاده از این پیشنهاد ناراحت شده بود)؛ امّا خداوند (در حق او لطف کرد و) او را از قتل زلیخا و عمل خلاف عفّت دور ساخت، همانگونه که می فرماید: كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشَاءَ؛ (سوء اشاره به قتل و فحشا اشاره به عمل منافی عفّت است)

بعد امام علیه السلام فرمود: بگو ببینم در داستان داوود شما چه می گویید؟

علی بن محمّد جهم افسانه ای ساختگی را شبیه آن چه در تورات کنونی آمده است، در این جا ذکر کرد که خلاصه اش چنین است: داوود در محراب خود مشغول نماز بود که شیطان به صورت پرنده ی زیبایی در برابر او نمایان شد. داوود نمازش را شکست و به دنبال آن پرنده به پشت بام رفت آن جا چشمش به درون خانه همسایه و بر اندام زن زیبایی که در حال غسل کردن بود افتاد و دل بسته ی او شد. داوود برای از میان برداشتن مانع، دستور داد همسر آن زن را (که یکی از افسران ارشد لشکر وی بود) و اوریا نام داشت، پیشاپیش صفوف به میدان نبرد بفرستند. هنگامی که او کشته شد، داوود همسرش را به ازدواج خود درآورد هنگامی که سخن به این جا رسید امام علیه السلام بر اثر شدّت ناراحتی دست بر پیشانی زد و فرمود: إِنَّا للّه وإِنّا إِلَیهِ رَاجِعُونَ شما پیامبر بزرگی را به سستی در نماز و ارتکاب عمل خلاف عفّت (قبل از ازدواج رسمی با او) و سپس قتل

انسان بی گناهی متّهم می کنید؟! علی بن محمّد بن جهم عرض کرد: پس گناه داوود که خداوند در آیه ی فوق به آن اشاره کرده، چه بود؟

امام علیه السلام: وای بر تو! گناهی نداشت. او گمان کرد خداوند کسی را از وی داناتر نیافریده است. خداوند دو فرشته را مأمور کرد تا از محراب او بالا روند و بگویند: ما دو نفر با هم نزاع داریم و یکی بر دیگری ستم کرده است میان ما به حق داوری کن و ستم روا مدار و ما را به راه راست هدایت کن. این یک برادر من است. او 99 میش دارد و من یکی دارم؛ ولی او اصرار می کند که این یکی را نیز به او واگذارم و او در سخن بر من غلبه کرده و از من گویاتر است در این جا داوود در قضاوت عجله کرد و بی آن که از مدّعی تقاضای دلیل و بیّنه کند، به او رو کرد و گفت: این برادرت به تو ستم کرده که همان یک میش تو را هم مطالبه کرده است و حتّی توضیح و دفاع لازم را از مدّعی بر ضدّ او نخواست. گرچه حکم نهایی نکرده بود؛ امّا همین عجله در این گفتار، ترک اولایی بود که از داوود سر زد؛ سپس متوجّه شد و در مقام جبران برآمد و استغفار کرد و خداوند نیز این ترک اولی را بر او بخشید. این بود خطای داوود، نه آن چه شما می گویید.

سپس امام علیه السلام افزود: مگر نمی بینی خداوند بعد از این ماجرا می گوید: يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى؛ ای داوود، ما تو را خلیفه و نمایندهی خود در زمین قرار دادیم. در میان مردم به حق داوری کن و از هوای نفس پیروی مکن اگر داوود العیاذ بالله مرتکب آن جنایات عظیم و گناهان بزرگ شده بود، چگونه خداوند چنین مقام و منصبی به او می بخشید و چگونه او را مورد عفو و بخشش قرار می داد؟! پس بدان همه ی آن ها خرافات است.

ابن جهم پرسید: پس داستان ازدواج با همسر اوریا چه بوده است؟ امام علیه السلام فرمود: جریان چنین بود که در آن زمان هرگاه زنی، شوهرش از دنیا می رفت یا کشته می شد، هرگز ازدواج نمی کرد. خداوند به داوود اجازه داد با همسر اوریا که در حادثه ای کشته شده بود، ازدواج کند (تا این رسم نادرست برافتد). داوود صبر کرد هنگامی که همسر اوریا از عدّه درآمد، با او ازدواج کرد (بدون آن که مسئله ی دیگری در کار باشد)، لکن چون این امر در میان مردم آن زمان سابقه نداشت، بر آن ها گران آمد و داستان ها پیرامون آن به هم بافتند.

امّا در مورد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و همسر پسر خوانده اش زید که قرآن می گوید: «تو چیزی را در دل پنهان می داشتی که خداوند آن را آشکار ساخت﴾ ماجرا از این قرار بود که خداوند قبلاً نام همسران پیامبر صلی الله علیه و آله را در این جهان به او فرموده بود و در میان آن ها نام زینب دختر حجش بود که آن روز در قید زوجیت پسر خوانده ی پیامبر صلی الله علیه و آله زید بن حارثه بود؛ ولی پیامبر صلی الله علیه و آله این نام را در دل خود مخفی می داشت تا مبادا بهانه ای به دست منافقان بیفتد و بگویند پیامبر صلی الله علیه و آله به زن شوهرداری چشم داشتی دارد (امّا حوادث آینده و جدایی آن زن از همسرش با این که پیامبر صلی الله علیه و آله ، اصرار داشت جدا نشود، نشان داد که چنین امری از قبل مقدّر بوده است. این را نیز بدان که خداوند در میان تمام خلق خود، تنها عهده دار اجرای عقد سه زن شد: حوا را برای آدم علیه السلام و زینب را برای رسول خدا صلی الله علیه و آله و فاطمه علیها السلام، را برای علی علیه السلام عقد کرد.

این جا بود که علی بن محمّد بن جهم به گریه افتاد عرض کرد: ای فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله، من توبه می کنم و تعهّد می نمایم که از امروز به بعد درباره ی پیامبران خدا جز آن چه شما فرمودید، نگویم. ⁽¹⁾

خلاصه ی کلام در این مقام، این که قرآن دارای عصمت است و اهل بیت علیهم السلام هم معصوم هستند نتیجه این که با این صفت عصمت ما را به سوی توحید رهمنون می سازند.

صفت إنزال و تنزیل

اشاره

إنزال قرآن: يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا ⁽¹⁾ای مردم! دلیل روشن از طرف پروردگارتان برای شما آمد؛ و نور آشکاری به سوی شما نازل کردیم.

تنزیل قرآن: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُون ⁽²⁾همانا ما قرآن را نازل کردیم؛ و ما به طور قطع نگهدار آنیم.

انزال و تنزیل ولایت اهل بیت علیهم السلام: اَلْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مِرْدَاسٍ قَالَ: حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ يَحْيَى وَ اَلْحَسَنُ بْنُ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ أَبِي خَالِدٍ اَلْكَابُلِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اَلنُّورِ اَلَّذِي أَنْزَلْنا فَقَالَ: يَا بَا خَالِدٍ اَلنُّورُ وَ اَللَّهِ اَلْأَئِمَّةُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ إِلَى يَوْمِ اَلْقِيَامَةِ، وَ هُمْ وَ اَللَّهِ نُورُ اَللَّهِ اَلَّذِي أَنْزَلَ، وَ هُمْ وَ اَللَّهِ نُورُ اَللَّهِ فِي اَلسَّمَاوَاتِ وَ فِي اَلْأَرْضِ، وَ اَللَّهِ يَا ابَا خَالِدٍ لَنُورُ اَلْإِمَامِ فِي قُلُوبِ اَلْمُؤْمِنِينَ أَنْوَرُ مِنَ اَلشَّمْسِ اَلْمُضِيئَةِ بِالنَّهَارِ. وَ هُمْ وَ اَللَّهِ يُنَوِّرُونَ قُلُوبَ اَلْمُؤْمِنِينَ وَ يَحْجُبُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ نُورَهُمْ عَمَّنْ يَشَاءُ فَتُظْلِمُ قُلُوبُهُمْ؛ وَ اَللَّهِ يَا بَا خَالِدٍ لاَ يُحِبُّنَا عَبْدٌ وَ يَتَوَلاَّنَا حَتَّى يُطَهِّرَ اَللَّهُ قَلْبَهُ، وَ لاَ يُطَهِّرُ اَللَّهُ قَلْبَ عَبْدٍ حَتَّى يُسَلِّمَ لَنَا وَ يَكُونَ سِلْماً لَنَا، فَإِذَا كَانَ سِلْماً لَنَا سَلَّمَهُ اَللَّهُ مِنْ شَدِيدِ اَلْحِسَابِ وَ آمَنَهُ مِنْ فَزَعِ يَوْمِ اَلْقِيَامَةِ اَلْأَكْبَر ⁽³⁾ابوخالد کابلی می گوید از امام باقر علیه السلام پرسیدم از قول خدا که فرمود: پس ایمان بیاورید به خدا و رسولش و نوری که نازل کردیم، حضرت فرمود: ای اباخالد

نور به خدا قسم، ائمه از آل محمّد صلی الله علیه و آله هستند تا روز قیامت. آنان، آن نور خدا هستند که نازل کرد قسم به خدا نور آسمان ها و زمین هستند قسم به خدا ای ابوخالد نور امام در قلب های مؤمنان روشنتر از خورشید روشنایی بخش در روز است آنان به خدا قسم قلب های مؤمنان را نورانی می کنند وخداوند پنهان می کند نورشان را از کسی که بخواهد پس قلب هایشان را تاریک می کند ای اباخالد ما را دوست ندارد بنده ای مگر این که خداوند قلب او را پاک گرداند و قلبی را خداوند پاک نمی کند تا این که بنده ی خود از ما از در آشتی وارد شود در این صورت خداوند او را از حساب شدید و فزع روز قیامت سالم نگه می دارد.

عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ اِبْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي اَلْحَسَنِ اَلْمَاضِي عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: ﴿يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اَللّهِ بِأَفْواهِهِمْ قَالَ يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا وَلاَيَةَ أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ بِأَفْوَاهِهِمْ قُلْتُ وَ اَللّهُ مُتِمُّ نُورِهِقَالَ وَ اَللَّهُ مُتِمُّ اَلْإِمَامَةِ لِقَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ اَلَّذِينَ فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اَلنُّورِ اَلَّذِي أَنْزَلْنا فَالنُّورُ هُوَ اَلْإِمَامُ قُلْتُ: هُوَ اَلَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ اَلْحَقِّ قَالَ هُوَ اَلَّذِي أَمَرَ رَسُولَهُ بِالْوَلاَيَةِ لِوَصِيِّهِ وَ اَلْوَلاَيَةُ هِيَ دِينُ اَلْحَقِّ قُلْتُ لِيُظْهِرَهُ عَلَى اَلدِّينِ كُلِّهِ قَالَ يُظْهِرُهُ عَلَى جَمِيعِ اَلْأَدْيَانِ عِنْدَ قِيَامِ اَلْقَائِمِ قَالَ يَقُولُ اَللَّهُ﴾وَ اَللّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلاَيَةِ اَلْقَائِمِوَ لَوْ كَرِهَ اَلْكافِرُونَبِوَلاَيَةِ عَلِيٍّ قُلْتُ هَذَا تَنْزِيلٌ قَالَ نَعَمْ أَمَّا هَذَا اَلْحَرْفُ فَتَنْزِيلٌ وَ أَمَّا غَيْرُهُ فَتَأْوِيلٌ قُلْتُ: ﴿ذلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ⁽¹⁾محمد بن فضیل از امام موسی بن جعفر علیه السلام پرسیدم از قول خداوند که فرمود: آنان اراده می کنند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند، حضرت فرمود اراده کردند که ولایت امیرالمؤمنین علی علیه السلام را با دهانشان خاموش کنند. از والله متم نوره پرسیدم فرمود: خداوند امامت را با این

قول که فرمود ایمان بیاورید به خدا و رسول و نوری که نازل کردیم پس نور همان امام است گفتم کسی که را خداوند به عنوان رسول هدایت فرستاد، فرمود خدا کسی که امر کرد پیامبرش را به ولایت وصی خود و ولایت همان دین حق است. گفتم معنای لیظهر علی الدین کله؟ فرمود زمان قیام قائم ما بر تمام ادیان ظاهر می شود و خداوند تمام می کند نور خودش را که ولایت قائم ما باشد ولو این که کافران از ولایت علی علیه السلام ناخرسند باشند. پرسیدم این نازل شده است؟ فرمود بله این حرف نازل شده است و غیر آن تأویل است.

معنای انزال و تنزیل

راغب در مفردات می گوید: «نُزُول در اصل، فرو افتادن از بلندى است، می گویند- نَزَلَ عن دابته- از اسبش فرو آمد یا افتاد یا از جایى فرود افتاد و یا در جایى رحل اقامت افکند، فعل- أَنْزَلَهُ- متعدّى آن است یعنى او را فرود آورد، در دعاى حضرت نوح علیه السلام در کشتى است که می خواهد خداوند او را به منزلى مبارک فرود آورد، آیه می فرماید: أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً وَ أَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ. ⁽¹⁾اگر نَزَلَ «با حرف ب» متعدّى شود، در معنى- انزل- است. از انزال در مورد نعمت ها یا نعمت هاى خداى تعالى بر مخلوقات و بخشش آن نعمت ها بر بندگان است، که به صورت نزول خود هر چیزى است مثل نزول اسباب و وسایل و هدایت به آن چیزهاست مثل- انزال آهن یا لباس و از این قبیل امور.

تفاوت معنى در انزال- و تنزیل- در وصف قرآن و فرشتگان در این است که: واژه ی تَنْزِیل به جایی که در آیه به او اشاره شده است و نزول تدریجى

است اختصاص دارد که جدا جدا و پى در پى نازل شده است. واژه ی «انزال» عام است و فراگیر؛ چون «انزال» عمومیّت دارد، هم در مورد نزول تدریجى و هم نزول کلّى و یکبارگى به کار می رود. ⁽¹⁾

نکته ی دیگر که قابل تأمل است، این که در انزال، قبل از آن جعل صورت می گیرد بعد انزال صورت می گیرد به عنوان مثال می فرماید: و جعلنا من الماء کل شی حی بعد می فرماید: و انزلنا من السماء ماء طهورا یا می فرماید: و جعلناهم ائمة یهدون بامرنا و اوحینا الیهم فعل الخیرات بعد می فرماید اَنْزَلْناها وَ فَرَضْناها. خلاصه این که در انزال شی، خودش فرو نمی آید باید فرودآورنده ای باشد؛ لذا خداوند می فرماید: «ما قرآن را فرو فرستادیم» ولایت هم این چنین است یعنی فرودآورنده ای هست که ولایت را فرستاده است بر این اساس می فرماید: سُورَهٌ أَنزَلناها؛ ما این سوره را نازل کردیم. درباره ی این آیه ی شریفه ی سوره ی نور که خداوند فرمود: سُورَةٌ أَنْزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنْزَلْنَا فِيهَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ؛ (این) سوره ای است که آن را فرو فرستادیم، و (عمل به آن را) واجب نمودیم، و در آن آیات روشنی نازل کردیم، شاید شما متذکّر شوید». ⁽²⁾باید بگوییم آن چه مسلّم است این است که قرآن را خداوند بر سینه ی رسول خدا صلی الله علیه و آله چه به صورت دفعی و چه تدریجی نازل کرده است؛ امّا سؤالی که در این جا ممکن است پیش آید، این است که کلّ قرآن از سوی خداوند نازل شده است؛ امّا این سوره، خصوصیّتی دارد که هیچ یک از سوره های قرآن ندارد و آن این که خداوند فرمود: سورة انزلناها؛ این سوره را ما نازل کردیم؛ مگر سوره های دیگر را خداوند

نازل نکرد؟ وجه این که فرمود، این سوره را ما نازل کردیم چیست؟ جواب این که اسم این سوره برگرفته ی از آیه ی نور است به عبارتی تسمیة الکل باسم جزئه؛ نام جزء بر روی کل سوره گذاشته شده است که این امر در سایر سوره ها هم وجود دارد. آیه ی نور،آیه ی ولایت است. اشاره به نور ولایت دارد که احادیث از منابع فریقین بر این مسئله دلالت دارد که به عنوان نمونه، به یک روایت از منابع اهل سنّت اشاره می کنیم: «ابن مغازلی شافعی در کتابش مناقب علی بن ابیطالب، حدیث زیبایی به مضمون احادیث شیعه روایت می کند که آن را مورد بررسی قرار می دهیم: «اخبرنا احمد بن محمد بن عبد الوهاب اجازة انّ ابا احمد عمر بن عبدالله بن شَوذَب اخبرهم قال: حدثنا محمد بن الحسن بن زیاد حدّثنا احمد بن الخلیل بِبَلخ حدّثنی محمد بن ابی محمود حدّثنا یحیی بن ابی معروف حدّثنا محمد بن سهل البغدادی عن موسی بن القاسم عن علیّ بن جعفر قال: سالت ابا الحسن علیه السلام عن قول الله عزّ وجلّ (کَمِشْکاة فِیها مِصْباحٌ) قال: المِشکاةُ «فاطمة»، «و المصباح» «الحسن». و الحسین «الزّجاجة» «(کانّها کَوکبٌ دُرِّیٌّ) قال: کانت فاطمة کوکباً دُریّاً من نساء العالمین (یُوقَدُ مِن شَجَرَة مُبارَکَة) الشّجرة المبارکة ابراهیم (لا شَرقیّة ولا غَرْبیّة): لا یهودیة ولا نصرانیة (یکادُ زَیتُها یُضِیءُ) قال: یکاد العلم ان ینطق منها (ولَوْ لم تَمْسَسْهُ نارٌ). (نور علی نور) قال: فیها امام بعد امام (یَهدِی الله لِنُورِهِ مَنْ یَشاءِ) قال: یهدی الله عزّوجلّ لولایتنا من یشاء؛ احمد بن محمد بن عبدالوهاب به ما خبر داد که ابا احمد عمر بن عبدالله بن شوذب به آن ها خبر داده محمد بن حسن بن زیاد از احمد بن خلیل دربلخ از محمد بن ابی محمود از یحیی بن ابی معروف از محمد بن سهل بغدادی از موسی بن قاسم از علی بن جعفر نقل کرد که گفت: از ابا الحسن درباره ی آیه ی شریفه مانند چراغدانی که در آن حباب باشد سوال کردم

فرمود: چراغدان حضرت فاطمه علیها السلام هست و حباب حسن و حسین علیهما السلام هستند. شیشه، گویا مانند ستاره ای درخشان است. فرمود: فاطمه علیها السلام ستاره ای درخشان است از زنان عالمیان نور می گیرد از درخت پر برکت درخت، پر برکت ابراهیم (نه شرقی و نه غربی است) یعنی نه یهودی و نه مسیحی است (نزدیک است که روغنش نور دهد) یعنی نزدیک است که علم از آن به سخن درآید (گرچه آتشی بدان نرسیده باشد) (نوری بر نور) یعنی در آن امامی پس از امام (خدا هرکه را بخواهد به نور خود هدایت می کند) فرمود: یعنی خدا هر که را بخواهد به ولایت ما هدایت می کند». ⁽¹⁾

یعنی همان طور که ما قرآن را فرو فرستادیم، همچنین ولایت را هم ما فرو فرستادیم و بر شما فرض کردیم که از آن اطاعت کنید. نکته ی قابل توجّه این که فرمود ما فرض کردیم نه واجب کردیم. فرق بین فرض و واجب این است که در واجب، عقل به اهمّیت موضوع پی می برد و شرع آن را تأیید می کند؛ ولی در فرض، عقل راه به جایی نمی برد و از اهمّیت موضوع بی خبر است؛ لذا فرمود ما فرض کردیم چیزی را که جعل آن به دست ماست و شما هیچ از آن نمی دانید و باید تعبّداً بپذیرید و به آن عمل کنید.

امّا انزال و تنزیل ولایت، انزالش در روز غدیر صورت گرفته است و تنزیل آن به صورت تدریجی اماماً بعد امامٍ، ولایت ساری و جاری است. تنزیل ولایت، فراخور مناسبت ها و نیاز روز جامعه است. اقتضای هر زمان با هم متفاوت است. فراخور زمان امام سجّاد علیه السلام با زمان امام باقر علیه السلام و همچنین سایر اهل بیت علیهم السلام فرق می کند تا می رسد به آخرین ذخیره ی الهی بقیّة الله الماضین، وقتی زمینه ی ظهور حضرتش آماده شد، ظهور و بروز می کند.

امّا چرایی نزول تدریجی قرآن: آن چه جنبه ی رسمیت داشته، و پیامبر و مردم با آن روبرو بوده اند، نزول تدریجى قرآن است و همین نزول تدریجى، اسباب ایراد دشمنان بهانه گیر شده بود که: چرا قرآن یک مرتبه نازل نمى شود؟ و یک باره در اختیار مردم قرار نمى گیرد؟ تا آگاه تر و روشن تر شوند و جاى شک و تردیدى باقى نماند.

قرآن در آیه 32 سوره «فرقان» به پاسخ این سؤال پرداخته و مى گوید: (ما قرآن را تدریجاً نازل کردیم تا قلب تو را محکم داریم، و آن را به صورت آیات جداگانه و آرام، اما پشت سر هم بر تو وحى کردیم)؛ کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِیلاً.

خداى متعال در این آیه پاسخ کوتاه و جامع و پر معنى به آن ها داد که: هر چه بیشتر روى آن بیندیشیم اثرات نزول تدریجى قرآن آشکارتر مى شود:

اصول تربیتى ایجاب می کند شخص یا اشخاص تربیت شونده، قدم به قدم این راه را بپیمایند و براى هر روز آن ها برنامه اى تنظیم شود، تا از مرحله ی پایین شروع کرده، به مراحل عالى برسند، برنامه هایى که این گونه پیاده مى شود، هم براى گوینده و هم براى شنونده دلچسب تر و عمیق تر است.

معینّى صحبت کند؛ بلکه، یک برنامه ی زندگى است براى ملتّى که انقلاب کرده، و در تمام ابعاد زندگى از آن الهام مى گیرد.

بسیارى از آیات قرآن به مناسبت هاى تاریخى، مانند جنگ «بدر»، «احد»، «احزاب» و «حنین» نازل شده و دستورالعمل ها یا نتیجه گیرى هایى از این حوادث بوده است، آیا معنى دارد که: این ها یک جا نوشته شود و به مردم عرضه گردد؟!.

به تعبیر دیگر، قرآن مجموعه اى است از اوامر و نواهى، احکام و قوانین، تاریخ و موعظه و مجموعه اى از استراتژى و تاکتیک هاى مختلف در برخورد با حوادثى که در مسیر امّت اسلامى به سوى جلو پیش مى آمده است.

چنین کتابى، که همه ی برنامه هاى خود را، حتّى قوانین کلّی اش را از طریق حضور در صحنه هاى زندگى مردم، تبیین و اجرا می کند، امکان ندارد قبلاً یک جا تدوین و تنظیم شود، این بدان مى ماند که رهبر بزرگى براى پیاده کردن انقلاب، تمام اعلامیه ها و بیانیه ها و امر و نهی هایش را که به مناسبت هاى مختلف ایراد مى شود یک جا بنویسد و نشر دهد.آیا هیچ کس می تواند، چنین سخنى را عاقلانه بداند؟!

که در تاریخ اسلام می خوانیم که: به هنگام تأخیر وحى، در آغاز نبوّت رسول خدا صلی الله علیه و آله، این زمزمه پیدا شد و سوره ی و الضحى براى نفى آن نازل گردید.

پس چه بهتر که: تدریجاً نازل شود و تدریجاً مورد عمل قرار گیرد.

و به تعبیر دیگر، هر یک از این برنامه ها، به خوبى جذب و اگر سؤال و گفتگویى پیرامون آن است، مطرح گردد و جواب گفته شود.

بی تردید همۀ دلیل هایی که برای نزول تدریجی قرآن بیان شد، در شأن اهل بیت علیهم السلام نیز ثابت است گرچه اصل ولایت در غدیر نازل شد؛ ولی به اقتضای هر زمان، امامی زعامت جامعه را بر عهده داشته و نیاز آن را برطرف می کرده است.

صفت برهان

اشاره

برهان بودن قرآن: يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا ⁽¹⁾ای مردم! دلیل روشن از طرف پروردگارتان برای شما آمد و نور آشکاری به سوی شما نازل کردیم.

برهان بودن اهل بیت علیهم السلام: واژۀ «برهان»، در سه عبارت از «زیارت جامعه»، به صورت هاى گوناگون، آمده است. پیش از این، اهل بیت علیهم السلام به نور خدا و برهان او تفسیر شدند: وَ نُوره و بُرهانه. در این جا آمده است: وَ خَصَّكُم ببُرهانه وَ انْتَجَبَكُم لنُوره؛ «شما را به برهان خود، ویژه گردانید و براى نور خویش، برگزید». در عبارت دیگرى از زیارت، آمده: وَ نُوره وَبُرهانه عِندَكُم؛ نور و برهان خدا، نزد شماست.

معنای برهان

راغب در مفردات درباره ی معنای «برهان» می گوید: «هو بیان للحجة» ⁽²⁾برهان، بیانی که برای اقامه ی حجّت و دلیل است و توضیح می دهد که ریشه ی این واژه در اصل، به معنی روشنی و وضوح است و حجّت و دلیل را به سبب همین ویژگی، برهان نامیده اند. به عبارتی، محکمترین دلیلى است که اقتضاى صدق دایمى و حتمى داشته باشد.

علّامه مصطفوی در التحقیق می گوید: «انّه لا یبعد ان نقول: أنّ کلمةَ البرهان مأخوذةٌ من بَرَهَ یَبرَهُ إذا ابیضّ و هو فی الاصل مصدر کغفران و نقصان و معناه

الابیضاض ثمّ اطلاق علی الکلام الجلیّ الذی لا ابهام فیه او امر بیّن لا خفاء فیه» ⁽¹⁾بعید نیست که این کلمه مأخوذ از بره یبره به معنای سفیدی باشد که در اصل مثل غفران و نقصان، مصدر است و از این باب که کلام روشن و قاطع و آشکار، هیچ گونه ابهام در آن نیست و بیّن است و خفایی درآن نیست به آن برهان گفته شود.

برهان و دلیل قاطع، موجب آرامش و اطمینان خاطر انسان می شود؛ البتّه کسانی که از ظرفیّت فکری و عقلی خود استفاده می کنند به این آرامش می رسند. وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ⁽²⁾و من چگونه از آن چه شما شریک خدا قرار می دهید بترسم در حالی که شما از شرک آوردن به خدا نمی ترسید با آن که هیچ برهان و حجتّی را بر آن شرک بر شما نازل نکرده است؟! آیا کدام یک از ما دو گروه به ایمنی سزاوارتریم اگر شما فهم سخن می کنید؟». ترس داشتن و نداشتن، ایمن بودن و نبودن، معلول داشتن برهان و یا نداشتن آن است. اگر حضرت از بت های بت پرستان نمی ترسد به این خاطر است که این ها استقلالی ندارد و همچنین برهان و حجّتی برای آنان نیست ومشرکان باید بترسند؛ چون خداوند بر توحید برهان اقامه کرده است.

عقیده و کلام انسان، زمانی ارزشمند است که مستند به برهان و حجّت قاطع باشد؛ وگرنه بی ارزش و بی اعتبار است و قابل استناد نیست. خداوند درباره ی بی ارزش بودن ادّعای یهود و نصاری می فرماید: وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ

إِلاَّ مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ⁽¹⁾آن ها گفتند: «هیچ کس، جز یهود یا نصاری، هرگز داخل بهشت نخواهد شد.» این آرزوی آن هاست. بگو: «اگر راست می گویید، دلیل خود را (بر این موضوع) بیاورید». یعنی این ها دلیلی بر این ادّعا ندارند؛ لذا این حرفشان فاقد ارزش و اعتبار است؛ چون پشتوانه ی عقلی و نقلی ندارد. مَا أَغْنَى عَنِّي مَالِيَهْ هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ ⁽²⁾مال و ثروتم هرگز مرا بی نیاز نکرد، قدرت من نیز از دست رفت». صاحب مجمع البیان ذیل این آیه می گوید: یعنى از من گم شد آن چه به اعتقاد من حجّت و برهان بود. ⁽³⁾همچنین در بی ارزش بودن کلام مجادله گران می فرماید: إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاَّ كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ ⁽⁴⁾کسانی که در آیات خداوند بدون دلیلی که برای آن ها آمده باشد ستیزه جویی می کنند، در سینه هایشان فقط تکبّر (و غرور) است و هرگز به خواسته خود نخواهند رسید، پس به خدا پناه بر که او شنوا و بیناست. با توجّه به براهینی که قرآن در باب توحید و معاد بیان می کند، خداوند آن را برهان معرّفی کرده است قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ. صفت برهان، از صفات الهی است کما این که در دعای وارده از امام جواد علیه السلام حضرت می فرماید: «یا نور یا برهان یا مبین یا منیر...». همین صفت در قرآن تجلّی پیدا کرده و آن را به این صفت نام می برد. به چند نمونه از برهان قرآنی اشاره می کنیم:

چند برهان قرآنی

الف) برهان وجوب و امکان: يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللهِ وَاللهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ ⁽¹⁾ای مردم شما همگی نیازمند به خدائید؛ تنها خداوند است که بی نیاز و شایسته هرگونه حمد و ستایش است. مفاد آیه، حصر غنا در ذات بارى و حصر نیازمندى در مخلوقات است. براى خدا چیزى جز غناى ذاتى و براى مخلوقات، چیزى جز فقر ذاتى تصور نمى شود. ذکر لفظ جلاله اللّه و اشاره به خلق و تدبیر در آیه بعدى إن یشأ یذهبکم و یأت بخلق جدید و نیز وصف خدا به حمید اشاره به همین نکته است. گفتنى است که عمومیتِّ علتِ حکم، اقتضا مى کند مفاد آیه، عام باشد؛ یعنى هر شیئى که مخلوق و تحت ربوبیّت الهى است محتاج است. به عبارتی، آن موجودی که واجب است، بینیاز از همه چیزاست و آن موجودی که ممکن است، سراسر نیاز است.

ب) برهان تمانع: لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلاَّ اللهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ ⁽²⁾اگر در آسمان و زمین غیر از خدای یکتا خدایانی وجود داشت؛ همانا خلل و فساد در آسمان و زمین راه می یافت، پس (از نظم ثابت عالم) بدانید که پادشاه ملک وجود خدای یکتاست و از توصیف و اوهام مشرکان پاک و منزه است﴾. مرحوم علّامه ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: مفاد آیه این است که؛ اگر خداى دیگرى وجود مى داشت، باید در مقام نزاع با خدا برمى آمد تا بخشى از ملک خدا را به چنگ آورد، چرا که علاقه به ملک، غریزى هر مالکى است. در این صورت باید تلاش کند تا ملک خدا را از دستش خارج کرده، او را از عرش به زیر بکشد، در حالى که چنین نیست، پس خدا یکى است.» ⁽³)

ج برهان حرکت: ﴿فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لاَ أُحِبُّ الآفِلِينَ) ⁽¹⁾هنگامی که (تاریکی) شب او را پوشانید، ستاره ای مشاهده کرد، گفت: «این خدای من است؟﴾ امّا هنگامی که غروب کرد، گفت: غروب کنندگان را دوست ندارم. افول﴾ به معناى پنهان شدن اجسام نورانى است، أفل افول، نوعى تغییر است و چیزى که تغییر مى کند، دلیل بر ناقص بودن آن است و نمى تواند ربّ و خالق موجودى باشد. د) برهان نظم و توحید: وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلاً ⁽²⁾ما شب و روز را دو نشانه ی توحید و عظمت خود قرار دادیم؛ سپس نشانه ی شب را محو کرده و نشانه ی روز را روشنی بخش ساختیم تا (در پرتو آن،) فضل پروردگارتان را بطلبید (و به تلاش زندگی برخیزید) و عدد سالها و حساب را بدانید و هر چیزی را به طور مشخّص و آشکار، بیان کردیم.

برهان در قرآن در سه معنای دلیل، قرآن و معجزه ی پیامبر به کار رفته است که هر سه مورد در وجود اهل بیت علیهم السلام وجود دارد وقتی اهل بیت علیهم السلام مظهر توحید خداوند هستند، دلیل و برهان قاطعی برای توحید و یگانگی خدا محسوب می شوند. هم دلیلی که اقامه می کنند برهان قاطعی است هم قرآن که برهان است آنان حاملش هستند و هم صاحبان کرامت و اعجاز هستند؛ خصّکم ببرهانه اشاره به این مطلب است که خداوند همه ی ادلّه و برهان قاطع را به شما اختصاص داد و شما را دلیل بر یگانگی خویش قرار داد.

چند نمونه از برهان اهل بیت علیهم السلام

یکپارچگی، انسجام و یگانگی در دعوت انبیا به یک امر، خود یک دلیل و برهان قاطع برای امر توحید و معاد به حساب می آید. اهل بیت علیهم السلام نیز دقیقاً همین کار را ادامه دادند. آنان وارث انبیا در امر دعوت به توحید هستند.

الف) برهان فسخ عزائم: عَرَفْتُ اللهَ -سبحانه- بِفَسْخِ العَزَائِمِ وَحَلِّ الْعُقودِ، وَنَقْضِ الْهِمَمِ ⁽¹⁾من خدا را به فسخ تصمیم ها و بازگشایی مشکلات و شکسته شدن نیت ها، شناختم. یکی از براهین مهم که از حضرت امیر علیه السلام نقل شده است برهان فسخ عزائم است که شروح زیادی بر آن زده شده است. ابن ابی الحدید نیز در شرح خود این فراز را چنین شرح می دهد: «انسان بر انجام کاری مصمّم می شود؛ سپس خداوند بر ذهن او چیزی الهام می کند که از آن منصرف شود. در حالی که او اصلا به چنین انصرافی فکر نمی کرد حال اگر چنین مدبّری بر این عالم نبود؛ هیچ گاه تحوّل های ذهنی غیرقابل پیش بینی برا انسان رخ نمی داد. این بحث نکته ی دقیقی دارد که متکلّمان آن را بیان کرده اند و آن این که خطور فکر به ذهن انسان حتماً دارای علّت و موجبی است وگرنه ترجیح بلامرجّح پیش می آید و جانب وجود و آن خطور بر جانب عدمش بی هیچ دلیل مقدّم می گردد و این باطل است، پس آن چه سبب خطور فکر در ذهن انسان است، خارج از ذات اوست،؛ چون غیر ارادی و به نحو پیش بینی نذیر صورت می گیرد و آن وجود صانع عالم است. ⁽²⁾

ب) برهان معقولیت یا احتیاط عقلی: حضرت امیر علیه السلام می فرماید: اللَّهُمَّ خَلَقْتَ الْقُلُوبَ عَلَی إِرَادَتِکَ وَ فَطَرْتَ الْعُقُولَ عَلَی مَعْرِفَتِک ⁽¹⁾«خداوندا، قلب ها را با اراده و محبّت خود و عقل ها را با معرفت خود سرشته ای». یکی از راه های اثبات وجود خدا، معقولیت اعتقاد به او است؛ زیرا آدمی را یکی از این دو راه در پیش است: اعتقاد به خدا، عدم اعتقاد به خدا. از سویی، هر یک از این دو، لوازمی دارد. برای نمونه، کسی که به خداوند باور دارد، باید بپذیرد که: چون خداوند حکیم است، انسان و جهان را بیهوده نیافریده است؛ بلکه از آفرینش آن دو، مقصودی دارد که همانا هدایت انسان و رساندن او به کمال نهایی خویش است؛ از این رو پیامبران را برای هدایت او فرستاده است. همچنین پس از این جهان، جهان دیگری وجود دارد که در آن انسان ها کیفر و پاداش اعمال خود را می بینند. بدینسان، اعتقاد به خدا، با اعتقاد به نبوّت و شریعت و معاد توأم می شود. در مقابل، عدم اعتقاد به خدا، لوازمی دیگر، غیر از آن چه گفته شد، دارد حال اگر اعتقاد به خدا و لوازم آن را - که سعادت ابدی را در پی دارد در نظر بگیریم و آن را با ناباوری به خدا و لوازم آن بسنجیم، اعتقاد به خدا و لوازم آن را معقولتر خواهیم یافت؛ زیرا در صورت صحّت اعتقاد به خدا، ما از منافع بسیاری برخورداریم و از شقاوت ابدی اجتناب ورزیده ایم؛ اما اگر معلوم گردد که چنین اعتقادی، خرافه و ناصواب است، نیز ضرر و زیانی نکرده ای؛ بنابراین معقول آن است که اعتقاد به خدا و لوازم آن را بپذیریم.

شبیه به این استدلال در کلمات امام علی علیه السلام آمده است؛ چنان که می فرماید:

زعم المنجم والطبیب کلاهما *** ان لامعاد فقلت ذاک الیکما

ان صح قولکما فلست بخاسر *** او صح قولی فالوبال علیکما ⁽¹⁾

ج) براهین توحیدی امام صادق علیه السلام: در منابع روایی مناظرات متعددی از امام صادق علیه السلام ثبت و ضبط شده است. برای نمونه علّامه مجلسی در بحارالانوار تعداد 23 مناظره را از منابع مختلف نقل می کند. ⁽²⁾

در تمام این مناظرات، ما شاهد اخلاق بردبارانه و رعایت اصول اخلاقی از سوی امام صادق علیه السلام هستیم. در آن برهه از زمان، وضعیت فرهنگی جامعه، انسان اندیشمند بزرگ و حلیم و بردباری چون امام صادق علیه السلام را طلب می کرد تا با سعه ی صدر، به پاسخ شبهات بپردازد. صبر و حوصله ی عجیب امام علیه السلام در جوابگویی به شبهات به حدی تأثیرگذار بود که ابن ابی العوجاء یکی از ملحدین و ماتریالست های معروف زمان امام ششم علیه السلام ، به مُفضّل، یکی از شاگردان امام صادق علیه السلام که از سخنان کفرآمیز ابن ابی العوجاء عصبانی شده بود، می گوید:

اگر از یاران جعفر بن محمد صادق علیه السلام هستی، او هرگز با ما چنین سخن نمی گوید و با شیوه ی تو با ما مجادله نمی کند. او سخنان ما را بیش از آن چه شنیدهای شنیده است؛ ولی در مقام گفتگو هرگز دشنامی به ما نمی دهد و در پاسخ به کلام ما حالت حمله به خود نمی گیرد. او همواره بردبار، با وقار و عاقل و استوار است. تهمت زدن، سبکی و شتاب در رفتارش مشاهده نشد. او به سخن

ما گوش فرا می دهد و به ما خوب توجّه می کند تا دلیلمان را بداند و هر آن چه نیرو بر استدلال داریم به کار می گیریم به حدّی که فکر می کنیم کلام خود را قطعی کردیم. آن گاه او حجّت ما را با دلایلی ساده و خطابه ای کوتاه ابطال می کند، ما را به پذیرش دلیل خود وادار می کند و عذر ما را منتفی می کند و دیگر ما نمی توانیم به او پاسخی بدهیم. پس اگر از اصحاب او هستی همچون او با ما سخن بگو. ⁽¹⁾

برای نمونه، سه پرسش پی در پی از ده ها پرسشِ یک شخص زندیق و پاسخ امام صادق علیه السلام آورده می شود:

پرسید آیا واسطه ای بین ایمان و کفر وجود دارد؟ فرمود: خیر پرسید ایمان چیست و کفر کدام است؟ در جواب فرمود: ایمان یعنی تصدیق عظمت پروردگار در آن چه از دیدگان پنهان است به همان صورتی که عظمت او در مورد آن چه ظاهر و آشکار است، تصدیق می شود و کفر انکار (ذات خداوند و عظمت پروردگار ) است.

پرسید (اگر چنین است) پس مراد از شرک و شک چیست؟ فرمود: شرک انضمام چیزی به ذات واحد است در حالی که لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ و مراد از شک چیزی است که به آن اعتقاد قلبی نداری.

یکی از نکاتی که امام علیه السلام در مناظرات مورد استفاده قرار می داد این بود که بعد از اطلاع از عقاید خصم، با استدلال های عقلی استوار، آسیب پذیری اعتقادات طرف مقابل را آشکار می ساخت؛ چنان که امام جعفرصادق علیه السلام برای شخصی حسگرا و تجربه گرا به نام عبدالملک که منکر وجود خدای نادیدنی بود، این گونه استدلال آورد:

آیا قبول داری که این زمین زیر و رو (ظاهر و باطنی) دارد؟ عرضه داشت، آری. فرمود: آیا زیر زمین رفته ای؟ گفت، نه

حضرت پرسید پس چه می دانی که در زیر زمین چه خبر است؟ عرض کرد، نمی دانم؛ ولی گمان می کنم که در زیرزمین چیزی وجود ندارد. حضرت فرمود: گمان نوعی درماندگی در زمانی است که دسترسی به یقین نباشد. آیا به آسمان بالا رفتهای؟ عرض کرد: نه. حضرت پرسید، آیا می دانی در آسمان چه چیزهایی وجود دارد؟ گفت، نه. حضرت فرمود: از تو در شگفتم که نه به مشرق رفتی نه به مغرب نه به داخل زمین رفتی نه بر صفحه آسمان ها تا خبردار شوی و بدانی که آن جا چیست و با آن جهل و ناآگاهی باز منکر می شوی. آیا انسان عاقل چیزی را که به آن ناآگاه است، انکار می کند؟

ایجاد پویایی عقلانی

قلمرو حواس ظاهری محدودند. امام صادق علیه السلام برای تبیین اموری که مربوط به ماوراءالطبیعه هستند مثل اثبات وجود خدا، فرد سؤال کننده را به تفکّر وامی دارد. چنان که در مناظره فوق نشان داد که حتی اگر حس، تنها راه شناخت باشد که _ البته نیست _ باز هم فرد عاقل به خود اجازه نمی دهد قبل از جستجوی جهان بیکران، خدا را انکار کند. امام صادق علیه السلام در ایجاد انگیزه برای تدبّر در وجود خدا، آیات الهی را بر می شمرد و با نوعی تذکّر و یادآوری فرد را به تفکّر در وجود خالق دعوت می نمود چنان که ابن ابی العوجاء می گوید: در مجلس مناظره، (حضرتش) آن-قدر از آثار قدرت خدا در وجود من برشمرد که گمان کردم به زودی خدا در بین من و او ظاهر می شود. ⁽¹⁾

استفاده از قاعده ی تدرّج

یکی از شیوه های امام صادق علیه السلام، هدایت تدریجی طرف مقابل است؛ به این بیان که پس از مقدّمه چینی، شخص را از مرحله ی انکار به مرحله شک آورده، در مرحله ی بعدی بر اصل مدّعای خویش استدلال می کند. چنان که در مناظره با عبدالملک خلاصه ی سؤال حضرت علیه السلام این بود که چرا شما بر آن چه ندیده اید، حکم می کنید؟ بدین ترتیب عبدالملک در تنگنا قرار گرفته، اقرار کرد که دراین راستا به تردید افتاده است. آن گاه حضرت با جمله ای ساده، عدم آگاهی او و برتری علمی خود را با صراحت طرح کرده، می فرماید: کسی که علم و یقین ندارد نمی تواند برای کسی که آگاه است، برهان و حجّت اقامه کند. پس از این مرحله، امام علیه السلام با شفقت و دلسوزی با او صحبت کرده، با دلیل متقن، عبدالملک را از مرحله ی شک گذراند و به مرحله ایمان رساند. عبدالملک به خدا ایمان آورد و به فرمان امام تحت تعلیم هشام بن حکم درآمد. ⁽¹⁾بعدها او به درج های از ایمان رسید که امام علیه السلام ایمان وی را پسندید.

درسی که این شیوه ی عمل امام علیه السلام به ما می آموزد این است که در کار فرهنگی و هدایت افراد صبر و سعه ی صدر و همراهی گام به گام با مخاطب، راه هدایتیابی را برای او هموار خواهد کرد و تأثیر چراغ هدایت بر چهره ها را تنها با بردباری و حلم و با هدایت تدریجی می توان دید.

استفاده از امور در دسترس

نکته ای دیگر که با توجّه به پاسخ های امام صادق علیه السلام در مناظرات به

دست می آید، این است که ایشان از استدلال های پیچیده ی فلسفی پرهیز کرده، با بیانی ساده از هر آن چه در اطرافشان یافت می شد، برای اثبات حقیقت استفاده می کرد. این روش، به کارآیی مناظرات امام علیه السلام در سطح عموم جامعه می افزود و نشانگر استفاده از روش ساده و مستقیم ائمه علیهم السلام در امر هدایت است؛ چنان که در مقابل عبدالملک از نزدیکترین امور به او یعنی، نام خودش و نام پدرش _ عبدالله _ سؤال فرمود و در نتیجه او را به تفکّر در این مسئله واداشت که این ملک کیست که تو عبد او هستی و این خدا کیست که پدرت عبد اوست.

در اثر چنین سؤالی بود که عبدالله دیصانی به محضر امام صادق علیه السلام آمد و عرض کرد: ای جعفربن محمد! مرا به معبودم راهنمایی فرمایید؛ ولی از نامم نپرسید. در این حین طفلی وارد مجلس شد و در دستش تخم مرغی بود که با آن بازی می کرد. امام علیه السلام تخم مرغ را گرفت و رو به دیصانی، ابتدا تخم مرغ را به دژی تشبیه کرده، بیان نمود که چگونه از این تخم، طاووسی به آن زیبایی بیرون می آید، آن گاه پرسید: آیا تصوّر می کنی طاووس مدبّر و صانعی ندارد؟ دیصانی به تفکر فرو رفت. سپس شهادتین گفت و از اعتقاد باطل خود برگشت و توبه نمود.

می بینیم که چگونه امام علیه السلام در عصری که فلسفه ی یونانی ارسطو و افلاطون به جامعه ی اسلامی رسیده بود، در مقابل کسانی که تحت تأثیر این فرهنگ جدید به سوء استفاده ی از این مفاهیم فلسفی می پرداختند و با غرور علمی برخورد می کردند، با استفاده از امور ملموس؛ امّا با نفوذ کلام، به حقّانیّت توحید استدلال نمود تا آن جا که ابوشاکر از این که امام علیه السلام به گونه ای به بحث پرداخته که با مذاق طبیعیون سازگار است، اظهار سرور کرد.

پیام خداشناسی در مناظرات حضرت علیه السلام

بی تردید عقاید بشر، زیربنای فکری و فرهنگی جوامع بشری است و پایه و اساس تمام اعتقادات صحیح، عقیده به وجود خداوند و توحید است. اهمیّت توحید و معرفت به پروردگار در حدّی است که امام صادق علیه السلام فرمود:

اگر مردم فضیلت خداشناسی را می دانستند، به آن چه از متاع و نعمت های دنیا نصیب دشمنان شد، چشم نمی دوختند و دنیا در نظر مردم کم ارزش تر از آن می شد که قدمی برای رسیدن به منافعش بردارند و هرگاه به نعمت معرفت دست می یافتند، لذتی نصیبشان می شد که جز در باغ های بهشت آن هم برای اولیاء خدا حاصل نمی شود. به درستی که شناخت پروردگار مونس آدمی در هر وحشتی است و همدم انسان در هر تنهایی و نور(هدایتگر) در هر تاریکی و قدرت و نیرو در هر ضعفی و شفای آدمی در هر بیماری است. ⁽¹⁾

استدلال عقلی بر ضرورت خداشناسی به این صورت تبیین می گردد که لزوم پیشگیری از خطرهای احتمالی یک قانون عقلی است و هرچه خطر بزرگتر و زیانبارتر باشد، حکم عقل بر لزوم پیشگیری آن قطعی تر است. این برهان، معروف به برهان ضرورت دفع ضرر محتمل یا برهان معقولیت است. امام صادق علیه السلام از همین برهان که می توان نامش را برهان دو راهی بهشت و جهنم هم نهاد استفاده کرد. حضرت صادق علیه السلام در آغاز سخن با اشاره به کسانی که در حال طواف بودند به ابن ابی العوجاء فرمود: إِنْ يَكُنِ الْأَمْرُ عَلَى مَا يَقُولُ هَؤُلَاءِ وَ هُوَ عَلَى مَا يَقُولُونَ يَعْنِي أَهْلَ الطَّوَافِ فَقَدْ سَلِمُوا وَ عَطِبْتُمْ وَ إِنْ يَكُنِ الْأَمْرُ عَلَى مَا تَقُولُونَ وَ لَيْسَ كَمَا تَقُولُونَ فَقَدِ اسْتَوَيْتُمْ وَ هُم؛ اگر حقیقت همان گونه

باشد که این ها (اهل طواف) می گویند (و چنین هم هست) آنان راه سلامت را پیموده اند و اگر حقیقت آن گونه باشد که شما می گویید ( در حالیکه چنین نیست ) تازه شما و آنان مساوی هستید.

نمونه ی دیگری از این نوع احتجاج، بخشی از مناظره ی امام صادق علیه السلام با طبیب هندی است که منکر خدای نامحسوس بود. امام علیه السلام به او فرمود: آیا جز این حقیقت است که یکی از ما راست می گوید و دیگری دروغ؟ گفت، نه، جز این نیست. فرمود: اگر گفته ی تو در واقع درست باشد، آیا عقاب خدا که تو را از آن بیم می دادم، مرا هم تهدید می کند؟

عرضه داشت: نه. فرمود: اگر حقیقت آن گونه باشد که من می گویم و حق با من باشد، آیا این طور نیست که من قطعاً گرفتار عقاب خالق که تو را از آن بیم می دادم نیستم و تو با انکار خود هلاک می شوی؟ عرضه داشت بله همین طور است. فرمود؛ بنابراین کدامیک از ما عاقلانه تر عمل می کنیم و به نجات نزدیکتریم؟ عرضه داشت، شما. ⁽¹⁾

خلاصه ی بیان حضرت علیه السلام این است که اعتقاد داشتن به خدا و لوازم آن یعنی، معتقد نبودن به معاد، نبوّت و فرامین الهی، از معتقد نبودن به خدا معقولتر است؛ زیرا در صورت صحّت اعتقاد به خدا، منافع زیادی کسب می شود و از شقاوت ابدی نجات می یابیم و در صورت کذب این ادّعا، ضرری نکرده ایم.

اثبات یگانگی خداوند متعال

زندیقی از امام صادق علیه السلام سؤال کرد: به چه دلیل جایز نیست که خالق جهان بیش از یکی باشد؟ امام علیه السلام این چنین پاسخ فرمود: در صورت (تعدد و بر فرض) دو تا بودن (از سه حال خارج نیست به این که) یا هر دو قدیم و نیرومند هستند یا یکی از آن دو نیرومند و دیگری ضعیف است یا هر دو ضعیف هستند. در فرض اول چرا یکی از آن دو دیگری را از بین نمی برد تا خود مستقل در ربوبیت باشد؟ در فرض دوم و سوم، خدا فقط آن خدای نیرومند است چرا که ناتوان شایسته خدایی نیست. (تقریر دیگر برهان که نگاه به معلول دارد، این است که) اگر قایل به وجود دو خدا باشیم، آن گاه آن دو یا از هر جهت متفقند یا از هر جهت مختلف اند.که اگر از هر نظر یکی باشند دو بودن معنا ندارد؛ زیرا دو بودن نیاز به امری دارد که باعث تمایز گردد و اگر مختلف باشند با نظم عالم سازگار نیست. چگونه دو اراده بر عالم حاکم باشد) در حالیکه از نگاه به خلقت عالم و نظم و ترتیب اجزاء جهان، از توجّه به آسمان در حال حرکت و به روز و شب و خورشید و ماه در می یابیم که تدبیر و اراده ی واحدی بر آن ها حکمفرماست و اراده و تدبیر واحد دلیل بر وجود مدبّر واحد است. ⁽¹⁾

نتیجه این که، خداوند برهان، کتابی را با برهان قاطع فرستاد که به وسیله ی اهل بیت علیهم السلام که خود برهان قاطع خدا هستند، توحید و معاد را برای بشر تبیین کنند.

صفت مهیمن

اشاره

مهیمن بودن قرآن: وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ ⁽¹⁾و این کتاب (قرآن) را به حق بر تو نازل کردیم، در حالی که کتب پیشین را تصدیق می کند و حافظ و نگاهبان آن هاست.

مهیمن بودن اهل بیت علیهم السلام: … ثُمَّ تَقُولُ اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ عَبْدِكَ وَ أَخِي رَسُولِكَ اَلَّذِي اِنْتَجَبْتَهُ بِعِلْمِكَ وَ جَعَلْتَهُ هَادِياً لِمَنْ شِئْتَ مِنْ خَلْقِكَ وَ اَلدَّلِيلَ عَلَى مَنْ بَعَثْتَهُ بِرِسَالاَتِكَ وَ دَيَّانَ اَلدِّينِ بِعَدْلِكَ وَ فَصْلَ قَضَائِكَ بَيْنَ خَلْقِكَ وَ اَلْمُهَيْمِنَ عَلَى ذَلِكَ كُلِّه ⁽²⁾سپس بگو خداوندا درود فرست بر امیرالمؤمنین بنده ی تو و برادر رسول تو کسی که به علم خود انتخاب کرده و او را هادی برای خلق خود هر که خواهی قرار دادی و دلیل بر رسالت رسولان قرار دادی و جزا دهنده ی به عدل تو و جدا کننده ی حکمت تو بین خلقت و مسلّط و حافظ همه ی آن چه گفته شد است.

معنای مهیمن

در مورد ریشه ی واژه ی مهیمن، دو نظر اصلی وجود دارد. برخی آن را از ماده هَیْمَنَ گرفته اند که به معنای مراقبت، حفظ و نگهداری است. اما بیشتر لغتنویسان آن را به مادّۀ «ایمان» نسبت می دهند، که در آن همزه به هاء تبدیل شده و به معنای کسی است که امنیت و آرامش می بخشد.

این واژه وقتی درباره ی خداوند به کار می رود، به معنای مراقب است و برخی آن را به معنای شاهد و ناظر یا قیام کننده ی به امور مخلوقات تفسیر کرده اند. در مصباح کفعمی، از برخی بزرگان در تفسیر این واژه آمده است که منظور کسی است که مراقب اعمال، سرآمد عمرها و ارزاق بندگان است. اما همان طور که اشاره شد، این واژه مفهوم گسترده تری دارد.

فؤاد افرام بستانی در فرهنگ ابجدی خود اشاره می کند که هَیْمَنَ به معنای «آمین گفت» و همچنین به معنای «پرنده بر روی جوجه هایش بال زد﴾ و فلانی ناظر و نگهدار چیزی شد است. ⁽¹⁾

علّامه مصطفوی درباره ی معنای مهمین می گوید: «التحقیق؛ أنّ الأصل الواحد في المادّة: هو الشاهد الناظر. و الكلمة مأخوذة من السريانيّة. و ليس مشتقّا من مادّة أمن كما قيل في كتب اللغة، لعدم تناسب بين المفهومين الإيمان و الشاهد، مضافا الى ذكر الكلمة عقيب كلمة المؤمن في القرآن المجيد- السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ...هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ؛ اى الملك الّذى منزّه و مقدّس عن كلّ نقص و ظلم، و هو السلام عن كلّ آفة و مرض روحانىّ و ضعف، و يؤمن خلقه و الخلق منه في أمان و اطمينان، و هو شاهد عليهم حاضر لديهم، و هو العزيز و له العزّة و الكبرياء و العظمة﴾؛ تحقیق در معنای این کلمه این است که به معنای شاهد و ناظر است و این کلمه از زبان سریانی گرفته شده است. این که گفته شده از مادّه ی «امن» گرفته شده است صحیح نیست چون تناسبی بین دو مفهوم ایمان و شاهد وجود ندارد علاوه بر این، ذکر کلمه ی «المؤمن» عقب آن، این مسئله را تقویت می کند. پس معنای آیه شریفه این است که می فرماید:

پادشاهی که منزّه و مقدس از هر گونه نقص و ظلم است و او در سلامت از هر گونه آفت و مرض روحانی و ضعف است و خلقش از او در امان و اطمینان هستند و او شاهد بر خلق خود است و نزدشان حاضر است.

فالمهيمن: من أسماء اللَّه الحسنى، و يدلّ على كونه شاهدا على الخلق ناظرا اليهم قائما بهم و بأمورهم. و كما أنّ اللَّه تعالى غير محدود بشي‌ء و هو غير متناه: كذلك مهيمنيّته مطلق و غير متناه، و هو الشاهد على جميع خلقه على الإطلاق و ناظر اليهم محيطا و قائما بأمورهم؛ پس میهمن اسمی از اسمای الهی است و دلالت می کند بر این که خداوند شاهد و ناظر و قایم به امر بندگان و امورشان است و همان طور که خداوند محدود به چیزی نیست و غیر متناهی است همچنین مهیمن بودن او بر خلق اطلاق دارد.

و ذكر بعد اسم المؤمن: إشارة الى أنّ إيجاد الأمن و الطمأنينة و السكون فيما بين خلقه، بحيث لا يرى من جانبه اضطراب و أدنى وحشة و اختلال: مقرون بحضوره و شهوده و إحاطته التامّ؛ ذکر کردن مهیمن بعد از مؤمن اشاره به ایجاد امنیت و آرامش در بین خلق خدا دارد به طوری که از جانب او هیچ اضطراب و کمترین وحشت و اختلالی دیده نمی شود و این مقرون به حضور و شهود و احاطه ی تام و کامل است.

وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ؛ فانّ القرآن المجيد من جهة احتوائه على الحقائق و المعارف الإلهيّة و الأحكام و الآداب و السنن العباديّة و الأخلاقيّات و السلوك الى اللقاء: مهيمن على الكتب المنزلة السماويّة السابقة و محيط و ناظر و قائم و شاهد بها، و هو فوقها و حاكم عليها؛ و آیه ی شریفه که قرآن را مهمین معرّفی می کند، این هیمنه از جهت محتوا، حقایق و معارف الهیّه، احکام، آداب، سنّت های عبادی و اخلاقی و

سلوک به سوی فنا، بر دیگر کتب سابقه ی آسمانی است که محیط، ناظر، شاهد و بالاتر و حاکم بر آن ها است. ⁽¹⁾

خداوند مهیمن است، کتابش نیز مهیمن بوده و رسولش صلی الله علیه و آله نیز مهمین است. اوصیای او نیز مهیمن هستند که در حدیث مطلع به این موضوع اشاره شده است. هیمنه یکی از لوازم مقام ولایت است. کسی که دارای مقام ولایت است، باید از هر لحاظ بر دیگران سلطنت داشته باشد؛ در غیر این صورت، عنوان «خلیفه واقعی» بر او صدق نخواهد کرد.

ولایت، مقام آسمانی است و دستی ازیدن به آن کار هر کسی نیست. به همین دلیل، غیر از اهل بیت علیهم السلام، همه در برابر آنان مقهور هستند و این سلطنت متعلق به آنان است. پس از امیرالمؤمنین علیه السلام، سایر معصومین علیهم السلام یز این صفت را دارند و آنان هم هیمنه ای بر عالم وجود دارند.

در زیارت جامعه، امام هادی علیه السلام، اهل بیت علیهم السلام را به عنوان حافظان سرّ خدا معرفی می کند و می فرماید: وَأَنْصارًا لِدِينِهِ، وَحَفَظَةً لِسِرِّهِ، وَخَزَنَةً لِعِلْمِهِ، وَمُسْتَوْدَعًا لِحِكْمَتِهِ، وَتَرَاجِمَةً لِوَحْيِهِ؛ ... و یاورانی برای دینش و نگهبانانی برای رازش و خزانه دارانی برای دانشش و محل نگهداری برای حکمتش و مفسّران وحیاش.کلمه حفظة، جمع «حافظ» به معنای نگهبان است و اهل بیت علیهم السلام حافظان سرّ خداوند و یاوران دین او هستند. این دو فراز به طور ضمنی معنای هیمنه را در خود دارند؛ به این ترتیب که انصار دین خدا از حزب خدا هستند و حزب الله همیشه پیروز است و شکست در آن ها راه ندارد. همچنین، ﴿حفظة سرّه به معنای نگهبان و حافظ سرّ خدا بوده و معنای هیمنه را نیز در خود دارد.

از این رو، اهل بیت علیهم السلام مثل رسول خدا صلی الله علیه و آله، کتاب خدا و خود خداوند، دارای صفت مهیمن هستند. هر پیامبری شهید (شاهد) امّت خود بوده و بر اعمال آنان نظارت دارد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله نه تنها شهید امّت خود است، بلکه شهید شهدا نیز هست؛ یعنی او شاهد بر همه ی انبیای عظام است. اهل بیت علیهم السلام نیز شاهدان امّت پیامبر هستند. خداوند در این باره می فرماید: وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ⁽¹⁾بگو: «عمل کنید! خداوند و فرستاده ی او و مؤمنان، اعمال شما را می بینند! و به زودی، به سوی دانای نهان و آشکار، بازگردانده می شوید و شما را به آن چه عمل می کردید، خبر می دهد.

ابوبصیر از امام صادق علیه السلام درباره ی این آیه می گوید: «قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِاللّهِ علیه السلام قَوْلُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَ وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ مَا الْمُؤْمِنُونَ؛ گفتم: مراد از مؤمنان در این آیه چه کسانی هستند؟ قَالَ مَنْ عَسَی أَنْ یَکُونَ إِلَّا صَاحِبَک حضرت علیه السلام فرمود: «امید است که مقصود از مؤمنون کسی جز همین همنشین تو نباشد»، بدین ترتیب مراد از مؤمنون ما اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله هستیم. ⁽²⁾

در این فراز از زیارت جامعه که می فرماید: حفظة سرّه، اشاره به رازهایی است که بر دیگران پوشیده است و دسترسی به آن ها ممکن نیست. کسی که از این اسرار آگاه است، طبعاً از کسی که هیچ اطلاعی از آن ندارد، بالاتر و

سرآمد است که این همان معنای هیمنه و تسلط است. حضرت امیر علیه السلام در این باره می فرماید: أنا المُؤتَمَنْ عَلى سِرِّ اللّهِ ⁽¹⁾من، امین بر راز خدا هستم.

بر اساس نقلی، امام صادق علیه السلام رازدار بودن ائمه علیهم السلام را برای ابوبصیر مطرح کرده و آن را ویژه ی اهل بیت علیهم السلام دانسته و فرموده است: إنَّ عِندَنا وَ اللّهِ سِرّا مِن سِرِّ اللّهِ وَ عِلمَا مِن عِلمِ اللّهِ، وَ اللّهِ ما يَحتَمِلُهُ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَ لا نَبِىٌّ مُرسَلٌ وَ لا مُؤمِنٌ امتَحَنَ اللّهُ قَلبَهُ لِلإيمانِ، وَ اللّهِ ما كَلَّفَ اللّهُ ذلِكَ أحَدا غَيرَنا ⁽²⁾به خدا سوگند، رازی از راز خدا و دانشی از دانش خدا تنها نزد ماست و هیچ فرشته مقرّب و هیچ پیامبر فرستاده شده و هیچ مؤمنی که خداوند دلش را به ایمان آزموده است، نمی تواند این راز را تحمل کند! به خدا سوگند، این تنها بر دوش ما نهاده شده است.

یکی از ویژگی های اسرار الهی، کارگشایی آن هاست. کسانی که به رازها آگاه هستند، به علوم مختلف دست می یابند و به سوی کمال انسانیت گام بر می دارند. سرّ، مانند کلیدی است که بسیاری از علوم را می گشاید. امیر مؤمنان علیه السلام فرموده اند: إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله أسَرَّ إلَىَّ ألفَ حَدِيثٍ، فى كُلِّ حَدِيثٍ ألفُ بابٍ، لِكُلِّ بابٍ ألفُ مِفتاحٍ ⁽³⁾پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، هزار حدیث به گوش من گفت که برای هر حدیثی، هزار در و برای هر دری، هزار کلید است.

آثار اسرار خداوند، رهیافتن به دانش های فراوان است و اگر کسی به برخی از اسرار دست یابد، به علوم بی شماری دست پیدا می کند. امیر مؤمنان علیه السلام

می فرماید: إنَّ في صَدري هذا لَعِلْمَا جَمَّا عَلَّمَنِيهِ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله، لَو أجِدُ لَهُ حَفَظَةً يَرعَونَهُ حَقَّ رِعايَتِهِ وَ يَروونَهُ كَما يَسمَعونَهُ مِنّي إذا لَأودَعتُهُم بَعضَهُ، فَعُلِمَ بِهِ كَثيرَا مِنَ العِلْمِ ⁽¹⁾همانا درون سینه من، دانش فراوانی است که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آن را به من آموخته است. اگر برای آن، نگاهبانانی بیابم که به درستی آن را پاس دارند و آن را همان گونه که از من شنیده اند، روایت کنند، بخشی از آن را در نزد آنان به امانت خواهم سپرد تا با [استفاده از] آن، دانش بسیاری بیاموزند. به راستی که آن دانش، کلید هر درّی است و هر درّ، راه هزار در را می گشاید.

شناخت اسرار خداوند، خشنودی در برابر تقدیرهای الهی را به ارمغان می آورد؛ زیرا مقدرات خداوند، از اسرار الهی است. کسی که حقیقت این مقدرات را درک کند، در برابر آن چه برای او حتمی شده است، ایستادگی نخواهد کرد و خواست خداوند را بر خواهش های خود مقدم می دارد.

راز محرومیت از اسرار

محرومیت از آگاهی بر اسرار الهی دلایل مختلفی دارد که مهمترین آن ها، نداشتن آمادگی روحی و فکری برای درک این اسرار است. برخی از اسرار الهی آنقدر پیچیده اند که حتی پیامبران اولوالعزم مانند موسی علیه السلام نیز نمی توانند به سادگی آن ها را کشف کنند. به همین دلیل، وقتی از عبد صالح خدا (خضر علیه السلام) می خواهد که همراه او باشد تا از دانش او بیاموزد، او در پاسخ می گوید: إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِىَ صَبْرًا ⁽²⁾تو توانایی بر شکیبایی همراه با مرا نداری.

همچنین بسیاری از مردم، اگر از اسرار الهی در مورد زندگی خود یا دیگران آگاه شوند، زندگیشان مختل می گردد. بر اساس روایتی، امام علی علیه السلام فرموده است: إندَمَجتُ عَلى مَكنونِ عِلمٍ لَو بُحْتُ بِهِ لَاضْطَرَبتُم إضطِرابَ الأَرشِيَةِ فِى الطَّوِىِّ البَعيدَة ⁽¹⁾بر دانش هایی آگاهام که بر شما پوشیده است و اگر پرده از آن ها بردارم، مانند لرزش ریسمان آویزان در چاهی عمیق، به لرزه خواهید افتاد.

انسان جاهل، مقهور انسان عالم است. همه افراد بشر، مقهور اهل بیت علیهم السلام هستند که مسلط بر همه عوالم و علوم قرآن مهیمن اند و این همان صفت الهی مهیمن است که در وجودشان تجلی یافته است. بر اساس آن چه از اسرار خداوند بیان شد، وجود مقدس بقیة الله الاعظم، سرّ الله است که از دیدگان مردم پنهان مانده است و تا زمانی که جامعه بشری آمادگی پیدا نکند، به این سرّ الهی دست نخواهد یافت.

صفت رسالت

اشاره

رسالت قرآن: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ؛ ای پیامبر! آن چه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده است، کاملاً (به مردم) برسان! و اگر نکنی، رسالت او را انجام نداده ای! خداوند تو را از (خطرات احتمالی) مردم، نگاه می دارد و خداوند، جمعیّت کافران (لجوج) را هدایت نمی کند». ⁽¹⁾از آن جا که رسالت پیامبران، دریافت وحی و تبیین آن برای جامعه است، خود وحی در متن رسالت قرار دارد و نقش محوری دارد. قرآن که معجزه ی خالده ی پیامبر صلی الله علیه و آله است، عین رسالتی است که بر دوش رسول خدا صلی الله علیه و آله قرار دارد. به عبارتی قرآن رساله ی علمی و عملی رسول خدا صلی الله علیه و آله است که برای مردم تبیین می کند. رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله، همان رسالت قرآن است هدیً للمتّقین.

اهل رسالت بودن اهل بیت علیهم السلام: السَّلامُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ بَيْتِ النُّبُوَّةِ، وَمَوْضِعَ الرِّسالَةِ، وَ مُخْتَلَفَ الْمَلائِكَةِ، وَ مَهْبِطَ الْوَحْيِ ⁽²⁾سلام بر شما ای اهل بیت نبوّت و جایگاه رسالت و عرصه رفتوآمد فرشتگان و مرکز فرود آمدن وحی.

همان طور که اهل بیت علیهم السلام معدن رسالت هستند، قرآن نیز معدن رسالت است و این دو ثقل، در این صفت نیز همتایی دارند؛ البتّه در بعضی تعابیر، معدن و در بعض دیگر، موضع رسالت وارد شده است.

معنای رسالت

رسالت از مادّه ی رَسَلَ مشتق شده است. ابن فارس درباره ی معنای آن می گوید: «اصل واحد مطرد منقاس یدلّ علی الانبعاث و الامتداد» ⁽¹⁾رسل به معنای برانگیختن و کشیدن است». علامه مصطفوی ذیل این واژه می نویسد: «التحقیق ان الاصل الواحد فی هذه المادّه: هو الإنفاذ مع الحمل»، «بمعنی ان تنفذ شیئاً مع قید ان تجعله حاملا لامر و یلازم هذال المفهوم التحرک و السیر و لو معنویا»؛ تحقیق این است که اصل واحد در این مادّه، یعنی فرستادن همراه با حمل، به این معنا که شیئی به همراه معیاری فرستاده می شود که آن را حامل امری می سازد و لازمه این مفهوم، حرکت و سیر است، ولو به صورت معنوی.

در تعریف اصطلاحی این واژه باید گفت: «به کسانی که به عنوان پیامبران الهی، از جانب خداوند برای راهنمایی و هدایت انسان ها مبعوث شده اند، رسول گفته می شود. به عبارت دیگر، در آیین اسلام، رسول به فرستاده یا پیغمبری گفته می شود که شریعتی را از جانب خدا با خود می آورد.

قرآن، این کلام خدا، نازل نشد مگر برای هدایت انسان ها. احکام و دستوراتی که در آن وجود دارد، برای این امر مهم ارسال شده است. بنابراین، نزول آن را می توان به رسالت تعبیر کرد؛ یعنی فرستاده نشده است مگر برای آن که رسالت هدایت بشر را بر عهده داشته باشد. از طرفی، اهل بیت علیهم السلام نیز معدن یا موضع رسالت هستند. اگر معدن بگوییم، به معنای اقامت و استقرار و دوام به همراه الفت و بهجت است، مانند جنّات عدن؛ یعنی محلی که مؤمنان در آن جا استقرار یافته و انس و الفت می گیرند و خوشحال هستند. به

این معنا، رسالت رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از ایشان در وجود اهل بیت علیهم السلام استقرار یافته است، به طوری که هم با آن الفت دارند و هم توانایی انجام این وظیفه مهم را دارند. اگر موضع رسالت بگوییم، معنای موضع یعنی جایگاه یا مکان قرارگیری رسالت؛ یعنی موطن رسالت رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از ایشان و مأمور به تبلیغ آن هستند.

آیا رسالت اهل بیت علیهم السلام همان رسالت رسول خدا صلی الله علیه و آله است؟ در جواب می گوییم ما سه نوع رسالت داریم:

رسالت اهل بیت علیهم السلام

همان گونه که گذشت، اهل بیت علیهم السلام از جانب خداوند متعال و پیامبر او سخن می گویند و بر این اساس، آنان ترجمان وحی الهی هستند. چنان که امام رضا علیه السلام طبق نقلی می فرماید: إنّا عَنِ اللّهِ و عَن رَسُولِهِ نُحَدِّثُ، وَ لا نَقولُ: قالَ فُلانٌ وَ فُلانٌ، فَيَتَناقَضَ كَلامُنا... ⁽¹⁾ما از خدا و فرستاده اش سخن می گوییم و نمی گوییم: فلان کس و فلانی گفت» تا کلام ما متناقض شود. سخن آخر ما، مانند سخن اول ماست و سخن اول ما، تصدیق کننده سخن آخرین ماست.این حدیث امام رضا علیه السلام جایگاه رسالت را نشان می دهد که سخن تمام امامان، از وحی سرچشمه می گیرد و بدین ترتیب، تناقضی در گفتار آنان دیده نمی شود. ﴿موضع الرسالة نیز به همین مقام رسالت که واسطه ای میان پیامبر و مردم است، اشاره دارد؛ زیرا برخی از پیام های الهی را تنها اهل بیت علیهم السلام باید ابلاغ نمایند و دیگر هیچکس را چنین مقامی شایسته نیست. ابلاغ آیات اول سوره برائت، ادعای ما را ثابت می کند. چنان که برداشت از مفهوم رسالت، بیانگر آن است که رسالت، مفاهیم متعددی دارد و رسالت و نبوتی که با ارتحال پیامبر صلی الله علیه و آله از جهان رخت بربست، با پیامرسانی امامان متمایز است.

وقتی آیات -بَرَآءَةٌ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَهَدتُّم مِّنَ الْمُشْرِكِينَ ⁽²⁾این، اعلام بیزاری است از جانب خدا و فرستاده ی او، به سوی آن کسانی از مشرکان که با آنان، پیمان بسته اید- نازل شد، پیامبر صلی الله علیه و آله ابوبکر را به سمت مکه فرستاد تا پیام بیزرگی خدا و پیامبرش را به مشرکان برساند؛ اما ناگهان بر پیامبر صلی الله علیه و آله

چنین پیام فرستاده شد که: لا يُؤَدّى عَنكَ إلّا أنتَ أو رَجُلٌ مِنكَ ⁽¹⁾پیام را از جانب تو، جز خودت یا مردی از [خاندان] تو نرساند.

بدین سان، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ابوبکر را از نیمه ی راه بازگرداند و امیر مؤمنان علی علیه السلام مأموریت یافت تا پیام الهی را برای مشرکان بازخوانی کند. در برابر دلنخوشی ابوبکر، به او فرمود که جبرئیل علیه السلام بر ایشان نازل شده و به چنین کاری فرمان داده است.

نکته ی قابل توجه آن است که این سخن، مطلق است و شامل حکم اعلان برائت و هر حکم الهی دیگری می شود که نیازمند ابلاغ از طرف پیامبر صلی الله علیه و آله یا شخصی مشابه اوست. به سخن دیگر، احکام الهیای که به مردم ابلاغ نشده، یا باید توسط خود پیامبر صلی الله علیه و آله ابلاغ شود یا توسط اهل بیت ایشان و شخص سومی حق ندارد تا مبلغ اولیه احکام الهی باشد. این فضیلت بزرگی برای اهل بیت علیهم السلام است که عبارت «موضع الرسالة؛ جایگاه رسالت» را به این معنا می توان حمل کرد. ⁽²⁾

تبلیغ، لازمهی رسالت: آیات ذیل بر این مسئله دلالت دارند:

اهل بیت علیهم السلام در این راستا، از هیچ تلاشی دست برنداشته و به عنوان متولّیان دین در هر شرایطی از دین پاسداری کرده و آن چه که نیاز روز جامعه بود به آنان ابلاغ کردند.

آیه ی تبلیغ اهمّیت و جایگاه اهل بیت علیهم السلام را تبیین می کند به این صورت که به پیامبر می فرماید، اگر امر ولایت را به مردم ابلاغ نکنی و به آنان نرسانی، اثر وضعی آن این است که انگار رسالت خود را انجام نداده ای. در این آیه ی شریفه، ولایت اهل بیت علیهم السلام همسنگ رسالت رسول خدا صلی الله علیه و آله بیان شده است. همان طور که خداوند رسالت را نعمت معرّفی می کند، لَقَدْ مَنَّ اللهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ؛ خداوند بر مؤمنان منّت نهاد ( نعمت بزرگی بخشید) هنگامی که در میان آن ها، پیامبری از خودشان برانگیخت؛ که آیات او را بر آن ها بخواند و آن ها را پاک کند و کتاب و حکمت بیاموزد؛ هر چند پیش از آن، در گمراهی آشکاری بودند﴾. ⁽²⁾آن هم نعمت سنگین و ذی قیمت، ولایت را نیز نعمت معرّفی کرده و آن را موجب اتمام نعمت رسالت بیان می کند الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِن دِينِكُمْ فَلاَ تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينا ⁽³⁾امروز، دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دین شما پذیرفتم.

اهداف رسالت و یکی بودن هدف دو ثقل

خداوند در قرآن برای رسالت، اهدافی را بیان می کند که قرآن و اهل بیت علیهم السلام دقیقاً همین اهداف را دنبال می کنند که به برخی از این اهداف اشاره می کنیم:

الف) دعوت به توحید: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدُونِ ⁽¹⁾ما پیش از تو هیچ پیامبری را نفرستادیم؛ مگر این که به او وحی کردیم که: «معبودی جز من نیست؛ پس تنها مرا پرستش کنید. چون قرآن و اهل بیت علیهم السلام مظهر توحید هستند، از اهداف این دو نیز همین است.

ب) هدایت: وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اُعْبُدُوا اللهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلاَلَةُ فَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ ⁽²⁾ما در هر امتّی رسولی برانگیختیم که: «خدای یکتا را بپرستید و از طاغوت اجتناب کنید!» خداوند گروهی را هدایت کرد و گروهی ضلالت و گمراهی دامانشان را گرفت؛ پس در روی زمین بگردید و ببینید عاقبت تکذیب کنندگان چگونه بود». پیشتر گذشت هم قرآن کتاب هدایت است و هم اهل بیت علیهم السلام هادی امّت هستند.

ج) اتمام حجّت: رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللهُ عَزِيزًا حَكِيمًا ⁽³⁾پیامبرانی که بشارت دهنده و بیم دهنده بودند، تا بعد از این پیامبران، حجتّی برای مردم بر خدا باقی نماند، (و بر همه اتمام

حجّت شود؛ ) و خداوند، توانا و حکیم است». قرآن و اهل بیت علیهم السلام هر دو حجّت خداوند بر بندگان هستند.

د) عدالت: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ ⁽¹⁾برای هر امّتی، رسولی است؛ هنگامی که رسولشان به سوی آنان بیاید، به عدالت در میان آن ها داوری می شود و ستمی به آن ها نخواهد شد.

ه-) تبلیغ: قُلْ أَطِيعُوا اللهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاَغُ الْمُبِينُ ⁽²⁾بگو که خدا را فرمان برید و رسول را اطاعت کنید. پس اگر اطاعت نکردید بر او بار رسالت اوست و بر شما بار تکلیف خویش است و اگر او را اطاعت کنید هدایت (و سعادت) خواهید یافت و بر رسول جز ابلاغ روشن رسالت تکلیفی نیست». در همه ی موارد بیان شده، دو ثقل، مشترک هستند.

هرآثاری که برای رسالت ثابت است برای اهل بیت علیهم السلام نیز ثابت است چه جنبه ی ایجابی که بیان شد و چه جنبه ی سلبی. به عنوان مثال خداوند درباره ی تکذیب کنندگان رسالت می فرماید: تِلْكَ الْقُرَى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ ⁽³⁾آیا این مردمی را که بعد از اقوامی که همه مردند وارث زمین شدند (خدا) آگاه نفرموده که اگر ما بخواهیم به کیفر گناهانشان می رسانیم و بر دل هایشان مهر می نهیم که دیگر (به گوش دل چیزی) نشنوند؟ تکذیب

رسولان الهی سر ازکفر و در نتیجه طبع قلب های شان در می آورد. درباره ی دیگر اثر تکذیب رسولان خدا می فرماید ما آنان را از امداد خود محروم می کنیم؛ لذا می فرماید: وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ وَلاَ فِي السَّمَاءِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلاَ نَصِيرٍ ⁽¹⁾شما هرگز نمی توانید بر اراده ی خدا چیره شوید و از حوزهی قدرت او در زمین و آسمان بگریزید و برای شما جز خدا، ولی و یاوری نیست. و دیگر این که مکذّبان را محروم از هدایت معرّفی می کند و می فرماید: وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اُعْبُدُوا اللهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلاَلَةُ فَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ؛ ما در هر امتّی رسولی برانگیختیم که: «خدای یکتا را بپرستید؛ و از طاغوت اجتناب کنید!» خداوند گروهی را هدایت کرد و گروهی ضلالت و گمراهی دامانشان را گرفت؛ پس در روی زمین بگردید و ببینید عاقبت تکذیب کنندگان چگونه بود.» ⁽²⁾همه ی آثار گفته شده درباره ی تکذیب کنندگان رسالت، برای قرآن و اهل بیت علیهم السلام ثابت است. هر کسی این دو ثقل را تکذیب کند، سر از کفر (و من حجدکم کافر)، عدم هدایت چون (لکل قوم هاد) و محرومیّت از امداد الهی در می آورد ( چون خدا به واسطه ی اهل بیت علیهم السلام دین و بندگان خدا را یاری می دهد.

صفت حبل

اشاره

حبل بودن قرآن: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا ⁽¹⁾و همگی به ریسمان خدا (قرآن و اسلام) و هرگونه وسیله ی وحدت، چنگ زنید و پراکنده نشوید.

حبل بودن اهل بیت علیهم السلام: «از جابر است که از امام باقر علیه السلام نقل می کند سوال شد که حبل الله چیست؟ قال آل محمد علیهم السلام هم حبل الله الذی أمرنا بالاعتصام به، این آل پیامبر صلی الله علیه و آله حبل الله هستند که ما امر شده ایم که اعتصام به او کنیم فَقَالَ وَ اِعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اَللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا. ⁽²⁾«شیخ طوسی در کتاب امالی در ترجمه ی این آیه، حبل الله از امام صادق علیه السلام آمده است نحن الحبل، ائمه حبل الهی هستند.» ⁽³⁾

معنای حبل

علّامه مصطفوی در معنای حبل می گوید: «التحقیق؛ ان الحبل عبارة عن شیء ممتدّ طویل یتوسل الیه للوصول الی غرض او شدّ شیء و تحکیمه و ذلک المعنی إمّا فی المادّیات أو فی المعنویّات﴾ ⁽⁴⁾تحقیق در معنای این واژه این است که حبل عبارت است از چیزی که ادامه دار و بلند است که به وسیله ی آن برای رسیدن به غرضی استفاده می شود یا چیزی را تحکیم می بخشند که این معنا یا در امور مادّیات است و یا در امور معنویّات

همچنین ابن فارِس در معنای آن گفته: «هو امتداد الشیء» ⁽¹⁾حبل به معنای ادامه داشتن چیزی است.

درباره ی وجه تسمیه ی قرآن و اهل بیت علیهم السلام به حبل، شاید این نامگذاری به این دلیل باشد که یک سر آن به دست خداوند متصل است؛ یعنی از طرف خداوند نازل شده و سر دیگر آن در دست مردم قرار دارد. همچنین، ولایت اهل بیت علیهم السلام نیز به همین شکل است؛ یک طرف آن به دست خداوند است، چرا که تعیین ولایت از طرف اوست و طرف دیگر آن دست مردم است که امام و ولایت در میان آن ها وجود دارد.

صفتی که خداوند در قرآن برای حبل بیان می کند، صفت «متین» است. «متین» یکی از نام ها و صفات خداوند است که در لغت به معنای محکم، سفت، سخت و نیرومند است. ⁽²⁾معنای متین بودن خدا این است که او موجودی است که هرگز مغلوب دیگری نشده و از آن متأثر نمی شود. شاهد این معنا، جمله ذو القوّة (در آیه شریفه إِنَّ اللهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ ⁽³⁾همانا خدا است روزى دهنده و اوست صاحب نیروى استوار،) است. در این آیه، «متین» پس از ذوالقوة آمده است و نکته ای که باید در نظر داشت این است که قوه با قدرت تفاوت دارد. قوه به مرتبه ای از شدیدترین قدرت اشاره دارد، گویا آیه دلالت می کند که خدا در نهایت قدرت است که هرگز مغلوب

دیگری نمی شود و به طور کلی برابر با واجب الوجود است. بنابراین، معنای «حبل متین» به معنای ریسمانی بسیار محکم و قابل اعتماد و اتکا است.

آثار تمسّک به حبل الله

الف) بهره مندی از نعمت برادری: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ⁽¹⁾همگی به ریسمان خدا (قرآن و اسلام و هرگونه وسیله ی وحدت) چنگ زنید و پراکنده نشوید! نعمت بزرگ خدا را بر خود به یاد آرید که چگونه دشمن یکدیگر بودید و او میان دل های شما الفت ایجاد کرد و به برکت نعمت او، برادر شدید! شما بر لب حفره ای از آتش بودید و خدا شما را از آن نجات داد؛ این چنین خداوند آیات خود را برای شما آشکار می سازد؛ شاید پذیرای هدایت شوید.

ب) رهایی از ذلت و خواری: ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ⁽²⁾هر جا که یافت شوند، مهر ذلت بر آنان خورده است؛ مگر با ارتباط به خدا و تجدید نظر در روش ناپسند خود یا با ارتباط به مردم (وابستگی به این و آن)؛ و به خشم خدا دچار شده اند و مهر بیچارگی بر آن ها زده شده است. این چنین است که آن ها به آیات خدا کفر می ورزیدند و پیامبران را به ناحق می کشتند. این نتایج به خاطر آن است که گناه کردند و به حقوق دیگران تجاوز می نمودند.

ج) حبل الله عامل وحدت: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ⁽¹⁾به ریسمان خدا (قرآن و اسلام و هرگونه وسیله ی وحدت) چنگ زنید و پراکنده نشوید! نعمت بزرگ خدا را بر خود به یاد آرید که چگونه دشمن یکدیگر بودید و او میان دل های شما الفت ایجاد کرد و به برکت نعمت او، برادر شدید! شما بر لب حفره ای از آتش بودید و خدا شما را از آن نجات داد؛ این چنین، خداوند آیات خود را برای شما آشکار می سازد؛ شاید پذیرای هدایت شوید.

د) مانع از جنگ و خونریزی: آیه ی فوق همچنین بر این نکته تأکید دارد که اگر مؤمنان به ریسمان الهی چنگ زنند، قطعاً گرفتار جنگ و خونریزی نخواهند شد. مرحوم علامه، نار در آیه ی شریفه را به جنگ تعبیر کرده است. ⁽²⁾

پاداشی که اعتصام به حبل الله به همراه دارد، شامل بهره مندی از رحمت، روسفیدی در روز قیامت و بهشت است؛ لذا خداوند می فرماید: وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ⁽³⁾و اما آن ها که چهره هایشان سفید شده، در رحمت خداوند خواهند بود و جاودانه در آن می مانند.

صاحب تفسیر مجمع البیان، رحمت در این آیۀ شریفه را بهشت تفسیر می کند. ⁽⁴⁾

قرآن و اهل بیت علیهم السلام حبل الله المتین هستند که تمسّک به آن ها مایه ی نجات ما خواهد شد. تشنگان معرفت الهی با اعتصام به این دو حبل، از چاه

دل آبی بس گوارا بیرون می کشند و کام تشنه ی خود را با آن سیراب می کنند. این آب علم، در لایه های خاکی و زمینی ما پنهان است.

در باب تمسّک به اهل بیت علیهم السلام، روایاتی وارد شده که این تمسّک، ثمرات زیادی به همراه دارد که به چند نمونه اشاره می کنیم:

الف): عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ خَيْثَمَةَ اَلْجُعْفِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: نَحْنُ مَنَارُ اَلْهُدَى وَ نَحْنُ اَلسَّابِقُونَ وَ نَحْنُ اَلْآخِرُونَ وَ نَحْنُ اَلْعَلَمُ اَلْمَرْفُوعُ لِلْخَلْقِ مَنْ تَمَسَّكَ بِنَا لَحِقَ وَ مَنْ تَأَخَّرَ عَنَّا غَرِقَ وَ نَحْنُ قَادَةُ اَلْغُرِّ اَلْمُحَجَّلِينَ وَ نَحْنُ خِيَرَةُ اَللَّهِ وَ نَحْنُ اَلطَّرِيقُ اَلْوَاضِحُ وَ اَلصِّرَاطُ اَلْمُسْتَقِيمُ إِلَى اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ نَحْنُ مِنْ نِعْمَةِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى خَلْقِهِ وَ نَحْنُ اَلْمِنْهَاجُ وَ نَحْنُ مَعْدِنُ اَلنُّبُوَّةِ وَ نَحْنُ مَوْضِعُ اَلرِّسَالَةِ وَ نَحْنُ اَلَّذِينَ إِلَيْنَا تَخْتَلِفُ اَلْمَلاَئِكَةُ وَ نَحْنُ اَلسِّرَاجُ لِمَنِ اِسْتَضَاءَ بِنَا وَ نَحْنُ اَلسَّبِيلُ لِمَنِ اِقْتَدَى بِنَا وَ نَحْنُ اَلْهُدَاةُ إِلَى اَلْجَنَّةِ وَ نَحْنُ عُرَى اَلْإِسْلاَمِ وَ نَحْنُ اَلْجُسُورُ وَ اَلْقَنَاطِرُ مَنْ مَضَى عَلَيْهَا لَمْ يُسْبَقْ وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا مُحِقَ وَ نَحْنُ اَلسَّنَامُ اَلْأَعْظَمُ وَ نَحْنُ اَلَّذِينَ بِنَا يُنْزِلُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ اَلرَّحْمَةَ وَ بِنَا يُسْقَوْنَ اَلْغَيْثَ وَ نَحْنُ اَلَّذِينَ بِنَا يُصْرَفُ عَنْكُمُ اَلْعَذَابُ فَمَنْ عَرَفَنَا وَ أَبْصَرَنَا وَ عَرَفَ حَقَّنَا وَ أَخَذَ بِأَمْرِنَا فَهُوَ مِنَّا وَ إِلَيْنَا ⁽¹⁾امام باقر علیه السلام می فرماید: ما مناره های هدایت، سابقون، آخرون هستیم و ما پرچم برافراشته شده برای خلق هستیم. هر کس به ما تمسّک بجوید به ما ملحق می شود و هر کس از ما عقب بیفتد و فاصله بگیرد غرق خواهد شد و ما رهبران دست و پا سفیدان (کنایه از مواضع وضو است که دائم الوضو هستند) هستیم. ما بهترین بندگان خدا هستیم و ما طریق واضح و صراط مستقیم به سوی خداوند عزّوجلّ هستیم و ما از نعمت های خدا بر خلق

اوییم. ما راه روشن هستیم، ما سرچشمه ی نبوت هستیم، ما جایگاه رسالت هستیم، ما کسانی هستیم که فرشتگان به سوی آن ها در رفت و آمدند، ما چراغی هستیم که برای کسانی که از ما الگو می گیرند، راهی هستیم برای کسانی که به ما اقتدا می کنند و ما راهنمایان بهشت هستیم و ما حقیقت اسلام هستیم و ما پل هایی هستیم که هر کس ازآن گذشت سبقت ربود و هر که عقب بماند نابود شد و ما کوه های بزرگ هستیم و ما کسانی هستیم که به واسطه ی خدای سبحان رحمت را نازل می کند و به وسیله ی ما باران نوشیده می شود و ما از آن باران می باردیم. به واسطه ی ما عذاب از شما دفع می شود، پس هرکس حقوق ما را بشناسد و فرمان ما را بپذیرد، از ماست و به سوی ما خواهد آمد.

ب) عَنْ عُبَيْدِ بْنِ كَثِيرٍ مُعَنْعَناً عَنْ أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ: أَنَا وَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ عَلَى اَلْحَوْضِ وَ مَعَنَا عِتْرَتُنَا فَمَنْ أَرَادَنَا فَلْيَأْخُذْ بِقَوْلِنَا وَ لْيَعْمَلْ بِأَعْمَالِنَا فَإِنَّا أَهْلَ اَلْبَيْتِ لَنَا شَفَاعَةٌ فَتَنَافَسُوا فِي لِقَائِنَا عَلَى اَلْحَوْضِ... فَإِنَّ ذِكْرَنَا أَهْلَ اَلْبَيْتِ شِفَاءٌ مِنَ اَلْوَعْكِ وَ اَلْأَسْقَامِ وَ وَسْوَاسِ اَلرَّيْبِ وَ إِنَّ حُبَّنَا رِضَى اَلرَّبِّ وَ اَلْآخِذُ بِأَمْرِنَا وَ طَرِيقَتِنَا مَعَنَا غَداً فِي حَظِيرَةِ اَلْقُدْسِ وَ اَلْمُنْتَظِرُ لِأَمْرِنَا كَالْمُتَشَحِّطِ بِدَمِهِ فِي سَبِيلِ اَللَّهِ وَ مَنْ سَمِعَ وَاعِيَتَنَا فَلَمْ يَنْصُرْنَا أَكَبَّهُ اَللَّهُ عَلَى مَنْخِرَيْهِ فِي اَلنَّارِ ⁽¹⁾امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: من و رسول خدا صلی الله علیه و آله کنار حوض کوثر هستیم در حالی که اهل بیت ما در کنار ماهستند پس هر کس اراده ی ما را دارد باید قول ما را بپذیرد و مثل عمل ما عمل کند همانا ما اهل بیت علیهم السلام دارای مقام شفاعت هستیم پس برای دیدار ما کنار حوض مسابقه دهید و سبقت بگیرید... همانا یاد ما اهل بیت علیهم السلام شفای دردها و آلام و وسواس و شک و ریب است و

همانا محبّت ما مرضیّ خداست و کسی که امر ما را اخد کند و راه ما را در پیش گیرد، ما در بهشت خواهند بود و کسی که منتظر امر ماست مثل کسی است که در راه خدا در خون خود غلطیده باشد و کسی که فریاد ما را بشنود و ما را یاری نکند، خداوند او را با صورت در آتش دوزخ می افکند.

نَحْنُ اَلْبَابُ إِذَا بُعِثُوا فَضَاقَتْ بِهِمُ اَلْمَذَاهِبُ نَحْنُ بَابُ حِطَّةٍ وَ هُوَ بَابُ اَلْإِسْلاَمِ مَنْ دَخَلَهُ نَجَا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ هَوَى بِنَا فَتَحَ اَللَّهُ وَ بِنَا يَخْتِمُ وَ بِنَا يَمْحُوا اَللّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ بِنَا يُنَزِّلُ اَلْغَيْثَ فَلاَ يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ اَلْغَرُورُ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا لَكُمْ فِي اَلْغَنَاءِ بَيْنَ أَعْدَائِكُمْ وَ صَبْرِكُمْ عَلَى اَلْأَذَى لَقَرَّتْ أَعْيُنُكُمْ وَ لَوْ فَقَدْتُمُونِي لَرَأَيْتُمْ أُمُوراً يَتَمَنَّى أَحَدُكُمُ اَلْمَوْتَ مِمَّا يَرَى مِنَ اَلْجَوْرِ وَ اَلْعُدْوَانِ وَ اَلْأَثَرَةِ وَ اَلاِسْتِخْفَافِ بِحَقِّ اَللَّهِ وَ اَلْخَوْفِ فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَاِعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اَللّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ عَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ وَ اَلصَّلاَةِ وَ اَلتَّقِيَّةِ وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يُبْغِضُ مِنْ عِبَادِهِ اَلْمُتَلَوِّنَ فَلاَ تَزُولُوا عَنِ اَلْحَقِّ وَ وَلاَيَةِ أَهْلِ اَلْحَقِّ فَإِنَّهُ مَنِ اِسْتَبْدَلَ بِنَا هَلَكَ وَ مَنِ اِتَّبَعَ أَثَرَنَا لَحِقَ وَ مَنْ سَلَكَ غَيْرَ طَرِيقِنَا غَرِقَ وَ إِنَّ لِمُحِبِّينَا أَفْوَاجاً مِنْ رَحْمَةِ اَللَّهِ وَ إِنَّ لِمُبْغِضِينَا أَفْوَاجاً مِنْ عَذَابِ اَللَّهِ طَرِيقُنَا اَلْقَصْدُ وَ فِي أَمْرِنَا اَلرُّشْدُ أَهْلُ اَلْجَنَّةِ يَنْظُرُونَ إِلَى مَنَازِلِ شِيعَتِنَا كَمَا يُرَى اَلْكَوْكَبُ اَلدُّرِّيُّ فِي اَلسَّمَاءِ لاَ يَضِلُّ مَنِ اِتَّبَعَنَا وَ لاَ يَهْتَدِي مَنْ أَنْكَرَنَا وَ لاَ يَنْجُو مَنْ أَعَانَ عَلَيْنَا عَدُوَّنَا وَ لاَ يُعَانُ مَنْ أَسْلَمَنَا فَلاَ تَخَلَّفُوا عَنَّا لِطَمَعِ دُنْيَا بِحُطَامٍ زَائِلٍ عَنْكُمْ وَ أَنْتُمْ تَزُولُونَ عَنْهُ فَإِنَّهُ مَنْ آثَرَ اَلدُّنْيَا عَلَيْنَا عَظُمَتْ حَسْرَتُهُ وَ قَالَ اَللَّهُ تَعَالَى: يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اَللّهِ سِرَاجُ اَلْمُؤْمِنِ مَعْرِفَةُ حَقِّنَا وَ أَشَدُّ اَلْعَمَى مَنْ عَمِيَ مِنْ فَضْلِنَا...؛ ⁽¹⁾ما دروازه هستیم که وقتی پیامبران مبعوث شوند و مذاهب به تنگنا بیفتند، ما دروازه ی حطه و دروازه ی اسلام خواهیم بود. هر کس

به آن در وارد شود نجات می یابد و هر کس که از آن دور شود سقوط خواهد کرد. به وسیله ی ماست که خداوند می گشاید، و به وسیله ی ماست که ختم می کند و به وسیله ی ماست که هر آن چه را بخواهد محو یا ثابت می کند و به وسیله ی ماست که باران نازل می شود. پس شما را به خداوند متعال که فریب دهنده است فریب ندهد. اگر می دانستید چه چیزی در غنیمت ها در میان دشمنانتان دارید و چه صبری بر آزارها دارید، چشمانتان شاد می شد. اگر شما من را از دست دهید، خواهید دید چیزهایی که یکی از شما آرزو خواهد کرد از شدت ظلم و ستم، مرگ را بخواهد.

پس اگر این چنین بود، به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید و بر شماست که صبر و نماز و تقوا را رعایت کنید و بدانید که خداوند متعال از بندگان رنگارنگ متنفر است. پس از حق و ولایت اهل حق دور نشوید، زیرا هر کس به ما روی آورد هلاک خواهد شد و هر کس از ما پیروی کند به مقصد خواهد رسید و هر کس غیر از راه ما برود غرق خواهد شد.

و همانا برای دوستداران ما از رحمت خداوند افواجی هست و برای دشمنان ما افواجی از عذاب خداوند. راه ما راه صحیح و در کار ما رشد و هدایت است. اهل بهشت به منازل پیروان ما می نگرند، همان طور که ستاره ی درخشان در آسمان دیده می شود. هیچ کس که به ما پیروی کند گمراه نمی شود و کسی که ما را انکار کند هدایت نخواهد یافت و هیچ کس که دشمن ما را یاری کند نجات نخواهد یافت و کسی که ما را تسلیم کند یاری نخواهد شد.

پس به خاطر طمع به دنیا از ما جدا نشوید، زیرا دنیا مانند طعمه ای فانی است که شما از آن دور خواهید شد. پس هر کس دنیا را بر ما انتخاب کند

حسرتی بزرگ برای او خواهد بود. و خداوند متعال می فرماید: «ای حسرت بر من از آن چه در حق خدا به بی توجهی سپری کردم!» سراج مؤمن شناخت حق ماست و بدترین نابینایی آن است که از فضل ما نابینا باشد

ج) عن محمّد بن بكير قال: دخلت على زيد بن عليّ عليه السلام و عنده صالح بن بشر فسلّمت عليه - و هو يريد الخروج الى العراق -، فقلت له: يا ابن رسول اللّه حدّثني بشيء سمعته عن أبيك عليه السلام. فقال: نعم، حدّثني أبي، عن أبيه، عن جدّه، قال رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله: من أحبّنا أهل البيت في اللّه حشر معنا، و أدخلناه معنا الجنّة.يا ابن بكير من تمسّك بنا فهو معنا في الدرجات العلى [يا ابن بكير إن اللّه تبارك و تعالى اصطفى محمّدا صلى اللّه عليه و آله و اختارنا له ذرّيّة فلولانا لم يخلق اللّه تعالى الدنيا و الآخرة]، يا ابن بكير بنا عرف اللّه، و بنا عبد اللّه، و نحن السبيل إلى اللّه، و منا المصطفى و المرتضى، و منّا يكون المهديّ قائم هذه الأئمّة ⁽¹⁾از محمدبن بکیر نقل شده است که بر زید بن علی وارد شدم در حالی که نزد او صالح بن بشر نشسته بود پس سلام کردم در حالی که قصد خروج به سوی عراق داشت. عرضه داشتم ای پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله حدیثی برای من بیان فرما که از پدر بزرگوارتان شنیدید فرمود بله پدرم از پدرش و پدر ایشان از پدرش تا رسول خدا که حضرت فرمود هر کس ما اهل بیت را دوست بدارد خداوند او را با ما محشور می کند و با ما داخل بهشت می شود. ای پسر بکیر هر کس به ما تمسّک بجوید پس او با ما در درجات اعلی خواهد بود ای پسر بکیر همانا خداوند تبارک و تعالی محمدصلی الله علیه و لهرا برگزید و ما را ذرّیه ی او قرار داد پس اگر ما نبودیم خداوند دنیا و آخرت را خلق نمی کرد ای پسر بکیر به واسطه ی ما

خداوند شناخته و عبادت می شود و ما راه به سوی خداوند هستیم و از ماست مصطفی نبی و مرتضی ولیّ و از ماست مهدی، قائم این امّت.

د) «عَنِ اَلرِّضَا علیه السلام ، عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّه صلی الله علیه و آله: سَتَكُونُ بَعْدِي فِتْنَةٌ مُظْلِمَةٌ، اَلنَّاجِي مِنْهَا مَنْ تَمَسَّكَ بِالْعُرْوَةِ اَلْوُثْقَى. فَقِيلَ: يَا رَسُولَ اَللَّهِ، وَ مَا اَلْعُرْوَةُ اَلْوُثْقَى؟ قَالَ: وَلاَيَةُ سَيِّدِ اَلْوَصِيِّينَ. قِيلَ: يَا، رَسُولَ اَللَّهِ وَ مَنْ سَيِّدُ اَلْوَصِيِّينَ. قَالَ: أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ. قِيلَ: يَا رَسُولَ اَللَّهِ، وَ مَنْ أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ؟ قَالَ: مَوْلَى اَلْمُسْلِمِينَ وَ إِمَامُهُمْ بَعْدِي. قِيلَ: يَا رَسُولَ اَللَّهِ، وَ مَنْ مَوْلَى اَلْمُسْلِمِينَ وَ إِمَامُهُمْ بَعْدَكَ؟ قَالَ: أَخِي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ⁽¹⁾از امام رضا علیه السلام به نقل از پدران، به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله که فرمود: به زودی بعد از من فتنه ی تاریکی پدید خواهد آمد اهل نجات از این فتنه کسی است که به عروة الوثقی چنگ زند سوال شد یا رسول الله این عروة الوثقی چیست؟ فرمود ولایت سرور اوصیا. باز سوال شد سرور اوصیا کیست؟ فرمود امیرالمؤمنین علیه السلام دگر باره از حضرت پرسیده شد امیرالمؤمنین کیست؟ فرمود مولای مسلمانان و امام بعد از من پرسیده شد مولای مسلمانان و امام بعد شما کیست؟ فرمود برادرم علی بن ابی طالب.

صفت عدل

اشاره

قرآن و عدل: وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ⁽¹⁾کلام خدای تو از روی راستی و عدالت به حد کمال رسید و هیچ کس تبدیل و تغییر آن کلمات نتواند کرد و او خدای شنوا و داناست.

عدل اهل بیت علیهم السلام: اَلْبُرْسِيُّ فِي مَشَارِقِ اَلْأَنْوَارِ عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ عَنْ أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: يَا طَارِقُ اَلْإِمَامُ كَلِمَةُ اَللَّهِ وَ حُجَّةُ اَللَّهِ وَ وَجْهُ اَللَّهِ وَ نُورُ اَللَّهِ وَ حِجَابُ اَللَّهِ وَ آيَةُ اَللَّهِ يَخْتَارُهُ اَللَّهُ وَ يَجْعَلُ فِيهِ مَا يَشَاءُ وَ يُوجِبُ لَهُ بِذَلِكَ اَلطَّاعَةَ وَ اَلْوَلاَيَةَ عَلَى جَمِيعِ خَلْقِهِ فَهُوَ وَلِيُّهُ فِي سَمَاوَاتِهِ وَ أَرْضِهِ أَخَذَ لَهُ بِذَلِكَ اَلْعَهْدَ عَلَى جَمِيعِ عِبَادِهِ فَمَنْ تَقَدَّمَ عَلَيْهِ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ فَوْقِ عَرْشِهِ فَهُوَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَ إِذَا شَاءَ اَللَّهُ شَاءَ وَ يُكْتَبُ عَلَى عَضُدِهِ وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً فَهُوَ اَلصِّدْقُ وَ اَلْعَدْلُ وَ يُنْصَبُ لَهُ عَمُودٌ مِنْ نُورٍ مِنَ اَلْأَرْضِ إِلَى اَلسَّمَاءِ يَرَى فِيهِ أَعْمَالَ اَلْعِبَادِ وَ يُلْبَسُ اَلْهَيْبَةَ وَ عِلْمَ اَلضَّمِيرِ وَ يَطَّلِعُ عَلَى اَلْغَيْبِ وَ يَرَى مَا بَيْنَ اَلْمَشْرِقِ وَ اَلْمَغْرِبِ فَلاَ يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ عَالَمِ اَلْمُلْكِ وَ اَلْمَلَكُوتِ وَ يُعْطَى مَنْطِقَ اَلطَّيْرِ عِنْدَ وَلاَيَتِهِ فَهَذَا اَلَّذِي يَخْتَارُهُ اَللَّهُ لِوَحْيِهِ وَ يَرْتَضِيهِ لِغَيْبِهِ وَ يُؤَيِّدُهُ بِكَلِمَتِهِ وَ يُلَقِّنُهُ حِكْمَتَهُ وَ يَجْعَلُ قَلْبَهُ مَكَانَ مَشِيَّتِهِ وَ يُنَادِي لَهُ بِالسَّلْطَنَةِ وَ يُذْعِنُ لَهُ بِالْإِمْرَةِ وَ يَحْكُمُ لَهُ بِالطَّاعَةِ وَ ذَلِكَ لِأَنَّ اَلْإِمَامَةَ مِيرَاثُ اَلْأَنْبِيَاءِ وَ مَنْزِلَةُ اَلْأَصْفِيَاءِ وَ خِلاَفَةُ اَللَّهِ وَ خِلاَفَةُ رُسُلِ اَللَّهِ فَهِيَ عِصْمَةٌ وَ وَلاَيَةٌ وَ سَلْطَنَةٌ وَ هِدَايَةٌ وَ إِنَّهُ تَمَامُ اَلدِّينِ وَ رُجُحُ اَلْمَوَازِينَ اَلْإِمَامُ دَلِيلٌ لِلْقَاصِدِينَ وَ مَنَارٌ لِلْمُهْتَدِينَ وَ سَبِيلُ اَلسَّالِكِينَ وَ شَمْسٌ مُشْرِقَةٌ فِي قُلُوبِ اَلْعَارِفِينَ وَلاَيَتُهُ سَبَبٌ لِلنَّجَاةِ وَ طَاعَتُهُ مُفْتَرَضَةٌ فِي اَلْحَيَاة ⁽²⁾طارق بن شهاب از حضرت امیر علیه السلام

نقل می کند که حضرت فرمود: «ای طارق امام، کلمه ی خدا، حجّت، وجه، نور، حجاب و آیه ی اوست که او را خدا اختیار کرده است و به واسطه ی آن اطاعت از او واجب شده و بر همه ی خلایق ولایت دارد؛ حتّی در آسمان ها و زمین ولایت دارد و خداوند بر این ولایت از تمام بندگان خود پیمان گرفت. پس کسی که جلوتر از او باشد، به خدا کفر ورزیده است... و بر بازوی او نوشته شده است و کلام پروردگار، با صدق و عدل، به حدّ تمام رسید پس او صدق و عدل است و برای او ستونی از نور از زمین به سوی آسمان نصب شده است که در آن اعمال بندگان خدا را می بیند الخ.

عدالت، یکی از صفات باری تعالی است و نزد شیعه از ارکان و اصول دین به شمار می رود. این صفت الهی، در کتابش و همچنین انسان کامل ظهور پیدا کرده است. براین اساس، هم قرآن، کتاب عدل است ( تمام احکامی که در قرآن بیان شده است بر پایه و اساس عدالت استوار است) و هم امام، به عنوان حاکم عادل، قیام به عدل و قسط می کند.

تعریف عدالت

راغب در «مفردات» عدل را این گونه معنا می کند: الْعَدَالَةُ و الْمُعَادَلَةُ: لفظٌ يقتضي معنى المساواة، و يستعمل باعتبار المضايفة، و الْعَدْلُ و الْعِدْلُ يتقاربان، لكن الْعَدْلَ يستعمل فيما يدرك بالبصيرة كالأحكام، و على ذلك قوله: أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً [المائدة/ 95]، و الْعِدْلَ و الْعَدِيلَ فيما يدرك بالحاسّة، كالموزونات و المعدودات و المكيلات، فَالْعَدْلُ هو التّقسيط على سواء، و على هذا رُوِيَ: بِالْعَدْلِ قَامَتِ السَّمَوَاتُ وَ الْأَرْضُ؛ العَدَالَة و المُعَادَلَة؛ لفظى است که در حکم و معنى

مساوات است و به اعتبار نزدیک بودن معنى عدل به مساوات، در آن مورد هم بکار مى‌رود. عَدْل و عِدْل- در معنى بهم نزدیکند ولى- عَدْل در چیزهایى است که با بصیرت و آگاهى درک مى‌شود و بکار مى‌رود. مثل احکام و بر این اساس آیه: - أَوْ عَدْلُ ذلِکَ صِیاماً- 95/ مائده) است.ولى واژه هاى- عِدْل و عَدِیل- در چیزهایى است که با حواس درک مى‌شوند مثل: أوزان، أعداد و پیمانه ها». ⁽¹⁾

ابن فارِس چنین می گوید: «العين و الدال و اللام أصلان صحيحان، لكنَّهما متقابلان كالمتضادَّين: أحدُهما يدلُّ على استواء، و الآخر يدلُّ على اعوجاج ⁽²⁾این واژه بر دو اصل صحیح دلالت دارد؛ لکن متقابل و متّضاد هم. یکی از این دو دلالت بر مساوی بودن می کند و دیگری بر میل و عدول و خروج از آن. با توجّه به سیاق جمله می توان معنای آن را فهمید. علّامه مصطفوی در التحقیق می گوید: «و التحقيق: أنّ الأصل الواحد في المادّة: هو توسّط بين الإفراط و التفريط بحيث لا تكون فيه زيادة و لا نقيصة و بمناسبة هذا الأصل تطلق على الاقتصاد و المساواة و القسط و الاستواء و الاستقامة، كلّ منها في مورد مناسب مع لحاظ القيد.و إذا استعملت بحرف عن: تدلّ على الإعراض و الانصراف و التمايل، و ذلك بمقتضى دلالة كلمة- عن- الدالّة على الانصراف﴾ ⁽³⁾اصل واحد در معنای این مادّه، حدّ وسط بین إفراط و تفریط را گویند به طوری که زیاده و نقص در آن نباشد و به مناسبت همین اصل، بر اقتصاد، مساوات و قسط و استقامت اطلاق می شود که به سیاق جمله فهمیده می شود؛ امّا زمانی که با حرف جرّ (عن) به کار رود، دلالت بر إعراض و انصراف و تمایل به

یکی از دو طرف افراط و تفریط پیدا می کند که این معنا و دلالت، به اقتضای جمله فهمیده می شود.

امّا در اصطلاح: شهید مطهری می گوید؛ عدل الهی آن است که هرچه خداوند به موجودات می دهد بر اساس استحقاق های ذاتی آن ها است. در واقع فیض، رحمت و همچنین بلا و نعمتی که به موجودات می رسد، ناشی از نظام خاص هستی و وابسته به استحقاق ذاتی هر چیز است. ⁽¹⁾تعریف دیگر آن است که هر فعلی که بر اساس حکمت باشد عادلانه است و همه ی افعال خداوند، اعم از تکوینى و تشریعى، چه در دنیا، از روى حکمت و مصلحت است، بنابر این خداوند عادل است. ⁽²⁾بسیاری متکلّمان؛ از جمله شیخ طوسی ⁽³⁾از عالمان شیعه، قاضی عبدالجبار ⁽⁴⁾از عالمان بزرگ معتزله، قطب الدین سبزوارى ⁽⁵⁾عالم شیعی قرن ششم، سید حیدر آملی ⁽⁶⁾عالم شیعی قرن هشتم و دیگران، عدل الهی را با دو قید توضیح داده اند: نخست آن که خداوند هیچ عمل قبیحی را انجام نمی دهد و قبیح هر کاری است که انجام دهنده ی آن مستحقّ ذمّ و نکوهش است و عقل از آن تنفّر دارد مانند دروغ، ظلم، سرقت و دیگر آن که خداوند در آن چه بر او واجب است اخلال ایجاد نمی کند. یعنی عملی که بر آن وعده داده و لازم است را انجام می دهد. ⁽⁷⁾

عدل، از اسما و صفات الهی است و قرآن، که کتاب الهی است، نیز به این صفت متصف می شود. اهل بیت علیهم السلام نیز مظهر عدل الهی هستند. این دو ثقل، عدالت را به صورت علمی و عملی در متن جامعه پیاده می کنند.

از ارکان مهم در باب عدالت، علم است. اگر کسی علمش محدود به حدّی باشد و درباره ی مسئله ای جاهل باشد، قطعاً نمی تواند در مقام حاکمیت بنشیند؛ زیرا عدالت، قرار دادن هر چیزی در جایی است که باید باشد. خداوند می فرماید: اللهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ ⁽¹⁾خدا بهتر می داند که در کجا رسالت خود را مقرر دارد. از این رو، قرآن که کتاب علم است، در این مسئله بر حکم همراه با علم تأکید می کند: وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا ⁽²⁾و چون یوسف به سن رشد و کمال رسید، او را مقام حکمت و نبوت (یا مسند حکمفرمایی) و مقام دانش عطا کردیم و این گونه ما نیکوکاران عالم را پاداش می بخشیم.

اهل بیت علیهم السلام که مظهر عدل الهی هستند، متولیان و حاکمان اجرای عدالت در جامعه اند تا جایی که امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف به العدل المنتظر توصیف شده است و از ویژگی های بارز ظهور ایشان، مسئله ی عدالت است: يَمْلَأُ اللهُ به الْأَرْضَ قِسْطًا وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْمًا وَ جَوْرًا ⁽³⁾زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد، همان طور که از ظلم و ستم پر شده است. اگر ولایت در مسیر خود قرار می گرفت و از صراط مستقیم عدول نمی کرد، ظلم و جور به این شکل در جامعه اسلامی نهادینه نمی شد.

عدم وجود علم در قضاوت هایی که خلیفه دوم انجام می داد، موجب می شد که اگر حضرت علی علیه السلام به دادش نمی رسید، به فنا می رفت؛ چنان که او در بیش از هفتاد موضع گفته است: لولا علیّ لهلک عمر. متأسفانه، برادران ناتنی ما مانند اشاعره، برای توجیه کارهای ناصواب خود، آنقدر افراط می کنند که نظری متفاوت درباره ی عدالت ارائه می دهند و می گویند: درست است که خدا عادل است، اما عدالت درباره ی کار خدا معنا ندارد و هر کاری بخواهد می تواند انجام دهد و آن عین عدل است.

یا آنقدر تفریط می کنند که برای پوشاندن خلافت خلفای سه گانه، قائل به عدالت همه ی صحابه می شوند که در هر دو صورت، ظلم نابخشودنی است.

شهید مرتضی مطهری رحمه الله علیه در این زمینه می نویسد: «این ها برای عدل تعریفی جز این سراغ ندارند که فعل خداست. پس هر فعلی، چون فعل خداست، عدل است، نه این که چون عدل است، فعل خداست». این تفسیر و توضیح از عدل دارای اشکالات متعددی است. یکی از این اشکالات این است که «از نظر این گروه، هیچ ضابطی به طور طبیعی در این کار وجود ندارد. مثلاً نمی توانیم با اتکا به اصل عدل جزماً ادعا کنیم که خداوند نیکوکار را پاداش می دهد و بدکار را کیفر می کند. همچنین نمی توانیم جزماً ادعا کنیم که خداوند که چنین وعده ای در قرآن داده است، قطعاً به آن وفا خواهد کرد. بلکه اگر خداوند نیکوکاران را پاداش دهد و بدکاران را کیفر کند، به معنای عدل است و اگر برعکس عمل کند، باز هم عدل خواهد بود. اگر خداوند به وعدهی خود وفا کند، عدل است و اگر هم نکند، باز هم عدل محسوب می شود؛ زیرا عدل آن چیزی است که خداوند انجام دهد.

این گروه، هرچند خود مدعی انکار عدل نیستند، اما با توجیهی که از عدل کرده اند عملاً منکر آن شده اند. به همین دلیل، مخالفان اشاعره، یعنی شیعه و معتزله، به عدلیه معروف شدند؛ زیرا آن ها عدل را قبول دارند و آن را جزو اصول دین خود ذکر کرده اند. ⁽¹⁾

موانع اجرای عدالت

الف) عداوت و دشمنی: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللهَ إِنَّ اللهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ ⁽²⁾ای اهل ایمان، برای خدا پایدار و استوار بوده و به عدالت و راستی و درستی گواه باشید و البتّه شما را نباید عداوت گروهی بر آن دارد که از راه عدل بیرون روید، عدالت کنید که به تقوا نزدیک تر (از هر عمل) است، و از خدا بترسید، که البته خدا به هر چه می کنید آگاه است.

ب) دنیا طلبی و سود جویی: وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ وَلاَ تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ ⁽³⁾و بسوی «مدین» برادرشان شعیب را (فرستادیم)؛ گفت: «ای قوم من! خدا را پرستش کنید، که جز او، معبود دیگری برای شما نیست! پیمانه و وزن را کم نکنید (و دست به کم فروشی نزنید)! من (هم اکنون) شما را در نعمت می بینم؛ (ولی) از عذاب روز فراگیر، بر شما بیمناکم.

ج) هوای نفس: فَلِذَلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَقُلْ آمَنْتُ

بِمَا أَنْزَلَ اللهُ مِنْ كِتَابٍ وَأُمِرْتُ لأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ اللهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ لاَ حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ اللهُ يَجْمَعُ بَيْنَنَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ ⁽¹⁾پس به همین خاطر تو نیز آنان را به سوی این آیین واحد الهی دعوت کن و آن چنان که مأمور شدهای استقامت نما و از هوی و هوس های آنان پیروی مکن و بگو: به هر کتابی که خدا نازل کرده ایمان آورده ام و مأمورم در میان شما عدالت کنم؛ خداوند پروردگار ما و شماست؛ نتیجه ی اعمال ما از آن ما است و نتیجه ی اعمال شما از آن شما، خصومت شخصی در میان ما نیست و خداوند ما و شما را در یکجا جمع می کند و بازگشت (همه به سوی اوست.)اگر به دیده ی انصاف تاریخ را مرور کنیم، در چه کسانی این خصوصیّات جمع بوده است؟ شأن علی علیه السلام اجلّ از آن است که حتّی از روی هوا و هوس شمشیر بزند، تا میل به دنیا داشته باشد در حالی که حضرتش فرمود من دنیا را سه طلاقه کردم و خلافت، اندازه ی آب بینی بز برای من ارزش ندارد و یا چه دشمنی با دین خدا و مسلمانان داشت. اگر کسی مثل علی علیه السلام (با آن همه اقتدار که به فرموده ی خود من در نوجوانی بینی سران عرب را به خاک مالیدم، آهنگ خلافت می کرد، چه کسی توان مقابله و روبرو شدن با حضرت را داشت؟ امّا بعضی، به خاطر بغضی که به حضرت داشتند، همچنین حبّ جاه و هوای نفس، حاضر شدند مسیر بشریّت را عوض کنند و نگذارند ولایت در موطن خود قرار گیرد.)از طرفی با نگاه به عوامل اجرای عدالت به خوبی در می یابیم که چه کسی استحقاق خلافت و حاکمیّت را داشته است که به چند نمونه اشاره می شود:

الف ایمان: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللهَ اِنَّ اللّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ) ⁽¹⁾ای اهل ایمان، برای خدا پایدار و استوار بوده و به عدالت و راستی و درستی گواه باشید، و البتّه شما را نباید عداوت گروهی بر آن دارد که از راه عدل بیرون روید، عدالت کنید که به تقوا نزدیک تر (از هر عمل) است و از خدا بترسیدکه البتّه خدا به هر چه می کنید آگاه است. ب) تقوی: فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ ⁽²⁾و (به طور کلّی) هر کس به شما تجاوز کرد، همانند آن بر او تعدّی کنید! و از خدا بپرهیزید (و زیاده روی ننمایید)! و بدانید خدا با پرهیزکاران است.

ج) توجّه به کیفر: وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللهَ إِنَّ اللهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ ⁽³⁾و خصومت با جمعیّتی که شما را از آمدن به مسجد الحرام (در سال حدیبیه) بازداشتند، نباید شما را وادار به تعدّی و تجاوز کند! و (همواره) در راه نیکی و پرهیزگاری با هم تعاون کنید! و (هرگز) در راه گناه و تعدّی همکاری ننمایید! و از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید که مجازات خدا شدید است.

د) توجّه به معاد: پشتوانه ی اجرای عدالت: قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ ⁽⁴⁾بگو: پروردگارم امر

به عدالت کرده است؛ و توجّه خویش را در هر مسجد (و به هنگام عبادت) به سوی او کنید! و او را بخوانید، در حالی که دین (خود) را برای او خالص گردانید! (و بدانید) همان گونه که در آغاز شما را آفرید، (بار دیگر در رستاخیز) باز می گردید.

ه-) قدرت: لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ ⁽¹⁾ما رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم، و با آن ها کتاب (آسمانی) و میزان (شناسایی حقّ از باطل و قوانین عادلانه) نازل کردیم تا مردم قیام به عدالت کنند و آهن را نازل کردیم که در آن نیروی شدید و منافعی برای مردم است، تا خداوند بداند چه کسی او و رسولانش را یاری می کند بی آن که او را ببینند؛ خداوند قوّی و شکست ناپذیر است. مراد از فیه بأس شدید، همان قدرت است که پشتوانه و ضمانت اجرایی عدالت است.

اگر بخواهیم با دید انصاف بنگریم و مصداق کامل و تمام عیار برای عواملی که ضمانت اجرایی عدالت هستند را معرفی کنیم، چه کسی جز امیرالمؤمنین علیه السلام شایسته ی این مقام است؟ به اعتراف دوست و دشمن، حضرت امیر علیه السلام در تمام موارد فوق، سرآمد همه ی انسان هاست. اگر به ایمان است، او دارنده ی مدال افتخار «امیرالمؤمنین» است که این لقب فقط شایسته ی آن بی بدیل است، به قول صائب تبریزی:

قول صائب تبریزی:

چون لباس کعبه بر اندام بت زیبنده نیست *** جز تو بر شخص دگر نام امیرالمؤمنین

خداوند در شأن حضرتش فرمود: أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ⁽¹⁾اوّلین کسی بود که به رسول خدا صلی الله علیه و آله ایمان آورد و گوی سبقت را از همه ربود.

اگر به تقوا است، حضرت امام المتقین است. خطبه ی همام گوشه ای از تقوای ایشان را به تصویر کشیده است.

اگر به توجه به کیفر و معاد فکر کنیم، مناجات شبانه ی حضرت بیانگر ترس او از خداوند است. هنگامی که آتش تنور زن نیازمند را افروخت، خطاب به خود فرمود: «ای علی، بترس از آتش جهنّم! مبادا در حکومت تو زنی این چنین گرسنه و گرفتار باشد.

اگر به قدرت نگاه کنیم، چه کسی توانمندتر از علی علیه السلام است؟ به راستی، آن مجاهدی که خداوند او را این چنین ستوده است: فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا ⁽²⁾مجاهدانی که با مال و جان خود جهاد کردند، بر قاعدان (ترک کنندگان جهاد) برتری داده شده اند.

به گواه تاریخ، رسول خدا صلی الله علیه و آله چه کسی را جز علی علیه السلام برادر خود قرار داده و او را بازوی توانا معرّفی کرده که یاریگرش باشد؟ چه کسی جز علی نفس رسول خدا صلی الله علیه و آله است؟ او آنقدر در میادین نبرد بر ضد کفّار شمشیر زده و زحمت ها کشیده که خداوند خطاب به رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا

مُؤْمِنِينَ ⁽¹⁾یعنی نزدیک است که جانت را از دست بدهی و به علی که جان توست آسیبی برسد. کسی که فاتح غزوات و درهم کوبنده ی کفر و نفاق است، و گردنکشان عرب را به زانو درآورده، کسی نیست جز علی علیه السلام. شمشیر برّان او همان است که جبرئیل علیه السلام در شأن آن فرمود: لافتی الا علی، لا سیف الا ذوالفقار. تمام عوامل و اسبابی که ضمانت اجرایی عدالت هستند در وجود حضرت امیر علیه السلام جمع شده اند؛ پس آیا کسی هست که همپای علی باشد؟ حضرت در اوج قله ی انسانیت و فاتح همه ی صفات اخلاقی و انسانی است. چه کسی توان رسیدن به کمالات ذاتی و وجودی او را دارد؟ آری، دست ما کوتاه و خرما بر نخیل است.

حضرت آنقدر در اجرای عدالت اهتمام می ورزد که در اوّلین خطبه ی بعد از خلافت فرمود: «اگر بیت المال کابین زنانتان باشد، آن را از شما خواهم ستاند و به بیت المال باز خواهم گرداند.﴾ عدالتورزی ایشان آنقدر شهرت پیدا کرد که زبانزد خاص و عام شد، تا جایی که حضرت خود به مصداق عدل تبدیل گشت، نه تنها عادل. به عبارتی، عدل صفت است و عادل فعل؛ وقتی صفت، ملکه ی وجود فرد شود، قابل انفصال نیست. کما این که در مقام عبودیت، حضرت عابد نبود، بلکه عبد بود؛ یعنی صفت عبودیت را به خود پذیرفته است.

جمع بندی این بخش این است که عدل، از صفات و اسماء الهی است. قرآن نیز کتاب عدالت است و حضرت امیر علیه السلام به ویژه و اهل بیت علیهم السلام به طور عام، هم متصف به این صفت هستند و هم مجری آن در جامعه ی اسلامی.

صفت صدق و تصدیق

اشاره

تصدیق قرآن: وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللهِ وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ ⁽¹⁾شایسته نبود (و امکان نداشت) که این قرآن، بدون وحی الهی به خدا نسبت داده شود؛ ولی تصدیقی است برای آن چه پیش از آن است (از کتب آسمانی) و شرح و تفصیلی بر آن ها است؛ شکّی در آن نیست و از طرف پروردگار جهانیان است.

تصدیق و صدّیق بودن اهل بیت علیهم السلام: وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ ⁽²⁾و آن کس که (وعده) صدق را آورد و (آن کس که) آن را تصدیق کرد (و به خدا و قیامت ایمان آورد) هم آن ها به حقیقت اهل تقوا هستند.

وَ مِنْهُ، عَنِ اِبْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: يَا عَلِيُّ إِنَّ جَبْرَئِيلَ أَخْبَرَنِي عَنْكَ بِأَمْرٍ قَرَّتْ بِهِ عَيْنِي وَ فَرِحَ بِهِ قَلْبِي قَالَ يَا مُحَمَّدُ قَالَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَقْرِئْ مُحَمَّداً مِنِّي اَلسَّلاَمَ وَ أَعْلِمْهُ أَنَّ عَلِيّاً إِمَامُ اَلْهُدَى وَ مِصْبَاحُ اَلدُّجَى وَ اَلْحُجَّةُ عَلَى أَهْلِ اَلدُّنْيَا وَ أَنَّهُ اَلصِّدِّيقُ اَلْأَكْبَرُ وَ اَلْفَارُوقُ اَلْأَعْظَمُ وَ أَنِّي آلَيْتُ وَ عِزَّتِي وَ جَلاَلِي أَنْ لاَ أُدْخِلَ اَلنَّارَ أَحَداً تَوَالاَهُ وَ سَلَّمَ لَهُ وَ لِلْأَوْصِيَاءِ مِنْ بَعْدِهِ حَقَّ اَلْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ وَ أَطْبَاقَهَا مِنْ أَعْدَائِهِ وَ لَأَمْلَأَنَّ اَلْجَنَّةَ مِنْ أَوْلِيَائِهِ وَ شِيعَتِهِ ⁽³⁾از ابن عباس نقل شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «ای علی! جبرئیل به من خبری داد که چشمم را روشن کرد و دلم را شاد ساخت. جبرئیل گفت: خداوند عزّ و جلّ فرمود سلام مرا به محمد برسان و به او اطلاع ده که علی امام هدایت

و چراغ تاریکی ها و حجت بر اهل دنیا است و او صدّیق اکبر و فاروق اعظم است و من بر خودم سوگند یاد کرده ام به عزّت و جلال خود که هیچ کس را که به علی محبت ورزد و به او تسلیم شود، به آتش وارد نکنم و حقّ سخن از جانب من برای او و وصی های بعد از او وجود دارد. به طور قطع جهنم و لایه های آن را از دشمنانش پر خواهم کرد و بهشت را از دوستان و شیعیانش پر خواهم کرد.

اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى اَلْإِمَامِ اَلشَّهِيدِ اَلْمَقْتُولِ، اَلْمَظْلُومِ اَلْمَخْذُولِ، وَ اَلسَّيِّدِ اَلْقَائِدِ، وَ اَلْعَابِدِ اَلزَّاهِدِ، اَلْوَصِيِّ اَلْخَلِيفَةِ، اَلْإِمَامِ اَلصِّدِّيقِ، اَلطُّهْرِ اَلطَّاهِرِ، اَلطَّيِّبِ اَلْمُبَارَكِ، وَ اَلرَّضِيِّ اَلْمَرْضِيِّ، وَ اَلتَّقِيِّ اَلْهَادِي اَلْمَهْدِيِّ، سِبْطِ اَلرَّسُولِ، وَ ثَمَرَةِ عَيْنِ اَلْبَتُولِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ⁽¹⁾خداوندا بر امام شهید، مقتول، مظلوم و مغفول و آقای قائد و عابد زاهد و وصی و خلیفه و امام صدّیق و پاک و طاهر و خوشبو و مبارک و راضی و مرضی و تقی و هادی مهدی درود بفرست. بر سبط رسول خدا و ثمره ی چشم بتول علیها السلام، درود بفرست و بر ایشان و خاندانش سلام بفرست. صدق، از صفات ثبوتی خداوند است. خداوند در قرآن می فرماید: لَقَدْ صَدَقَ اللّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِن شَاءَ اللّه ⁽²⁾بنابراین، قرآن، کلام خداوند، صدق محض است. قرآن هم خود صدق را تصدیق می کند: وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقًا ⁽³⁾و هم به تأیید کتب آسمانی قبل از خود می پردازد و کذب و خلاف در آن ها را رد می کند و هیچ چیزی که خلاف واقع باشد در حقّ کتب آسمانی سابق روا نمی دارد.

از طرفی، اهل بیت علیهم السلام نیز متّصف به این صفت هستند. یکی از صفات بارز حضرت امیر علیه السلام، صدّیق بودن است. ایشان همواره بسیار راستگو بوده و هیچ گونه کلام خلاف واقع در گفته هایش وجود نداشت، و همچنین تأیید کننده ی رسالت رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. خداوند او را به عنوان یکی از شاهدان رسالت پیامبر معرفی می کند: و یقول الذین کفروا لست مرسلا قل کفی بالله شهیدا بینی و بینکم و من عنده علم الکتاب ⁽¹⁾

علّت ذکر این همه منبع از اهل سنت برای این است، علیرغم این که خودشان این حدیث را نقل کرده اند چگونه به خود اجازه می دهند که این صفت صدیق اکبر را درباره دیگران به کار ببرند در حالی که این کار خلاف واقع است.

خود حضرت در این باره می فرماید: أنا عبدالله و اخو رسوله و أنا الصدیق الاکبر. لایقولها بعدى الاّ کذّاب مفتر، لقد صلّیت قبل الناس سبع سنین ⁽²⁾

علّت ذکر این همه منبع از اهل سنت برای این است، علیرغم این که خودشان این حدیث را نقل کرده اند چگونه به خود اجازه می دهند که این صفت صدیق اکبر را درباره دیگران به کار ببرند در حالی که این کار خلاف واقع است.

«من بنده خدا و برادر رسول خدایم و من صدّیق اکبر هستم. کسی بعد از من این ادعا را به جز دروغگو و افترا زننده نمی کند. به حقیقت، من هفت سال پیش از مردم نماز به جا آوردم.

سایر حضرات معصوم علیهم السلام نیز به همین صفت مزّین هستند؛ لذا خداوند درباره ی آنان فرموده است: کُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ؛ با کسانی باشید که صادق هستند. رسول خدا صلی الله علیه و آله در پاسخ به پرسش سلمان درباره ی معنای این آیه فرمود: «به همه ی مؤمنان فرمان داده شده تا با راستگویان باشند و مراد از الصَّادِقِینَ علی و جانشینان من پس از او تا روز قیامت است. ⁽¹⁾

معنای صدق و تصدیق

راغب در مفردات در معنای تصدیق می گوید: «تَصْدِیق: به هر چیزى که در آن تحقیق و پژوهش شده باشد، به کار مى‌رود، مى‌گویند: صَدَّقَنِي فعله و كتابه: کار و نوشته‌اش مرا تصدیق کرد». ⁽²⁾این واژه از ریشه ی کلمه ی صَدَقَ گرفته شده است که ابن فارِس در معنای آن می گوید: «الصاد و الدال و القاف

أصلٌ يدلُّ على قوّةٍ فى الشى‌ء قولًا و غيرَه. من ذلك الصِّدْق: خلاف الكَذِبَ، سمِّى لقوّته فى نفسه، و لأنَّ الكذِبَ لا قُوَّة له، هو باطلٌ. و أصل هذا من قولهم شى‌ءٌ صَدْقٌ، أى صُلْب﴾ ⁽¹⁾اصلی است که دلالت بر قوّت در چیزی می کند حال چه می خواهد قول باشد و یا غیر آن و صدق خلاف کذب است و چون فی نفسه دارای قوّت است آن را صدق گویند و کذب به جهت این که باطل است قوّتی برای آن نیست.

صاحب التحقیق در معنای این واژه می گوید: «و التحقيق: أنّ الأصل الواحد في هذه المادّة: هو التماميّة و الصحّة من الخلاف و الكون على حقّ؛ تحقیق در معنای این واژه این است که این مادّه به معنای تمامیّت، جامعیّت و خالی و صحیح بودن از خلاف و بر حق بودن است. که به اختلاف مواردش فرق می کند. باید به سیاق جمله توجّه کرد تا بفهمیم کدام یک از موارد زیر مراد است؟

و هذا المعنى يختلف باختلاف الموارد:

صدقه را از این باب صدقه می گویند؛ چون دلیل بر صداقت و راستگویی بنده در کردار است حاضر است به خاطر خدا از مالی که با زحمت به دست آورده است بگذرد و بهانه ای نمی آورد. مثل کافران که در جواب به مؤمنان در باب انفاق گفته اند: وَ إِذَا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللّهُ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشَاءُ اللّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ فِي ضَلاَلٍ مُبِينٍ ⁽²⁾و هنگامی که به آنان گفته شود: «از آن چه خدا به شما روزی کرده انفاق کنید!»، کافران به مؤمنان می گویند: «آیا ما کسی را اطعام کنیم که اگر خدا می خواست او را اطعام می کرد؟! (پس خدا خواسته است او گرسنه باشد)، شما فقط در گمراهی آشکارید.

بنابرآن چه از معانی لغوی می توان به دست آورد، صداقت و راستگویی بنده، یعنی بر طبق واقع عمل کردن و به اقتضای فطرت پیش رفتن است که نقطه ی مقابل آن کذب است که به معنای وارونه جلوه دادن حقیقت است.

صداقت و راستگویی زمانی معنای واقعی خود را ظهور و بروز می دهد که ظاهر و باطن بنده یکی باشد. آن چه در ظاهر است در حقیقت همان ما فی الضمیر بنده است که ظهور پیدا می کند: الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَار ⁽¹⁾همان کسانی که می گویند: «پروردگارا! ما ایمان آورده ایم؛ پس گناهان ما را بیامرز و ما را از عذابِ آتش، نگاهدار آنان صابران و راستگویان و فرمانبرداران و انفاق کنندگان و استغفارکنندگان در سحرگاهانند». به عبارت دیگر، بنده هم اهل ایمان باشد و هم اهل عمل؛ لذا خداوند درباره ی صحّت قول بندگان می فرماید: حَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ* وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبِینَ ⁽²⁾آیا مردم گمان کردند همین که بگویند: «ایمان آوردیم»، به حال خود رها می شوند و آزمایش نخواهند شد؟ما کسانی را که پیش از آنان بودند آزمودیم (و این ها را نیز امتحان می کنیم)؛ باید علم خدا درباره ی کسانی که راست می گویند و کسانی که دروغ می گویند تحقّق یابد.

براین اساس، خداوند در قرآن به مؤمنان سفارش می کند که پیوسته راستگو باشند و با راستگویان همراه باشند: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ قُولُوا قَوْلًا سَدِیداً ⁽³⁾ای اهل ایمان، متّقی و خدا ترس باشید و همیشه به حقّ و

صواب سخن گویید. مراد از قول سدید، قولی است که مطابق با واقع بوده و از بیهودگی و دروغ آراسته باشد. ⁽¹⁾

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِین ⁽²⁾ای اهل ایمان، خداترس باشید و با مردان راستگوی با ایمان بپیوندید.

نشانه های صداقت و راستگویی بنده ی مؤمن

الف) ایمان به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أُولئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ ⁽³⁾مؤمنان واقعی تنها کسانی هستند که به خدا و رسولش ایمان آورده اند؛ سپس هرگز شکّ و تردیدی به خود راه نداده و با اموال و جان های خود در راه خدا جهاد کرده اند؛ آن ها راستگویانند.

ب) ایمان به آخرت: لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ ⁽⁴⁾نیکی، (تنها) این نیست که (به هنگام نماز،) رویِ خود را به سوی مشرق و (یا) مغرب کنید؛ (و تمام گفتگوی شما، درباره ی قبله و تغییر آن باشد و همه ی وقت خود را مصروف آن سازید؛ ) بلکه نیکی (و نیکوکار) کسی

است که به خدا، و روز رستاخیز، و فرشتگان، کتاب (آسمانی) و پیامبران، ایمان آورده؛ و مال (خود) را، با همه ی علاقه ای که به آن دارد، به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه و سایلان و بردگان، انفاق می کند؛ نماز را برپا می دارد و زکات را می پردازد؛ و (همچنین) کسانی که به عهد خود -به هنگامی که عهد بستند-وفا می کنند؛ و در برابر محرومیت ها و بیماری ها و در میدان جنگ، استقامت به خرج می دهند؛ این ها کسانی هستند که راست می گویند؛ و (گفتارشان با اعتقادشان هماهنگ است؛ ) و این ها هستند پرهیزکاران.

ج) یاری رساندن به خدا و رسولش صلی الله علیه و آله و اخلاص در عمل: لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ أَمْوالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً وَ یَنْصُرُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ ⁽¹⁾این اموال برای فقیران مهاجرانی است که از خانه و کاشانه و اموال خود بیرون رانده شدند در حالی که فضل الهی و رضای او را می طلبند و خدا و رسولش را یاری می کنند و آن ها راستگویانند.

د) وفای به عهد: مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضىنَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِیلًا ⁽²⁾برخی از آن مؤمنان، بزرگ مردانی هستند که به عهد و پیمانی که با خدا بستند کاملاً وفا کردند، پس برخی پیمان خویش گزاردند (و بر آن عهد ایستادگی کردند تا به راه خدا شهید شدند مانند عبیده و حمزه و جعفر) و برخی به انتظار (فیض شهادت) مقاومت کرده و هیچ عهد خود را تغییر ندادند (مانند علی علیه السلام که در کوفه به محراب عبادت شهید شد.

ه-) شکر نعمت مسلمانی: یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلامَکُمْ بَلِ اللَّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَداکُمْ لِلْإِیمانِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ ⁽¹⁾آن ها بر تو به مسلمان شدن منّت می گذارند، بگو: شما به اسلام خود بر من منّت منهید؛ بلکه اگر راست می گویید (و ایمان حقیقی دارید) خدا بر شما منّت دارد که شما را به سوی ایمان هدایت فرموده است.

آثار تصدیق حق

کسی که در مسیر حق است جز حق نمی بیند و جز حق عمل نمی کند خداوند قطعاً برای او پاداشی در نظر می گیرد چون رضایت خدا را با این عمل کسب می کند و این باعث جلب محبّت خداوند می شود.

الف) اصلاح عمل و بخشش گناهان: صداقت و راستگویی موجب اصلاح عمل بنده می شود چنان چه خداوند می فرماید: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ قُولُوا قَوْلًا سَدِیداً * یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمالَکُمْ ⁽²⁾ای اهل ایمان، متّقی و خدا ترس باشید و همیشه به حقّ و صواب سخن گویید. تا خدا اعمال شما را (به لطف خود) اصلاح فرماید و از گناهان شما در گذرد و هر که خدا و رسول را اطاعت کند؛ البتّه به سعادت و فیروزی بزرگ نایل گردیده است. مرحوم علامه طباطبایی، اصلاح را نتیجه ی قول سدید، که همان قول صدق و راستی است بیان می کند. ⁽³⁾

ب) برخورداری از نعمت: وَ مَن یُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُوْلَئکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِم مِّنَ النَّبِیینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُوْلَئکَ رَفِیقا ⁽¹⁾و آنان که اطاعت خدا و رسول کنند؛ البتّه با کسانی که خدا به آن ها لطف فرموده یعنی با پیغمبران و صدّیقان و شهیدان و نیکوکاران محشور خواهند شد، و اینان نیکو رفیقانی هستند.

ج) خشنودی خدا: قالَ اللَّهُ هذا یَوْمُ یَنْفَعُ الصَّادِقِینَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها أَبَداً رَضِی اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ⁽²⁾خدا گوید: این روزی است که صادقان از راستی خود بهره مند می شوند، برای آن ها بهشت هایی است که از زیر درختانش نهرها جاری است و در آن به نعمت ابدی متنعّمند؛ خدا از آن ها خشنود و آن ها از خدا خشنودند. این است فیروزی و سعادت بزرگ.

صفت فضل

فضل قرآن: قُلْ بِفَضْلِ اللهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ ⁽¹⁾بگو که باید منحصرا به فضل و رحمت خدا شادمان شوند (و به نزول قرآن مسرور باشند) که آن بهتر و مفیدتر از ثروتی است که می اندوزند.

فضل اهل بیت علیهم السلام: ... فلنا فضل على الناس لأنّا ذرّية محمّد و أهل بيته خاصة و عترته، لا يشركنا في ذلك غيرنا. فقال له الرجل: و اللّه إنّي لاحبّكم أهل البيت. قال: فاتّخذ للبلاء جلبابا فو اللّه إنّه لأسرع إلينا و إلى شيعتنا من السيل في الوادي، و بنا يبدأ البلاء ثمّ بكم، و بنا يبدأ الرخاء ثمّ بكم ⁽²⁾پس برای ما فضیلت و برتری است بر سایر مردم؛ چرا که ما ذریّه ی محمد صلی الله علیه و آله و اهل بیت خاصه و عترت او هستیم در حالی که هیچ کس در آن با ما مشارکت ندارد. پس آن مرد به حضرت عرض کرد: قسم به خدا همانا من شما اهل بیت را دوست دارم. فرمود: پس برای مصیبت خرقه بپوش، که به خدا سوگند برای ما و شیعیان ما از سیلاب درّه سریعتر است و با ما بلا شروع می شود و سپس با تو و با ما رستگاری و سپس با تو.

یکی از اسما و صفات خداوند، «فاضل»، یا «مُفضِل» است. در دعای مجیر خداوند به صفت فاضل خوانده می شود: سُبْحانَکَ یا عادِلُ، تَعالَیْتَ یا فاضِلُ، اَجِرْنا مِنَ النّارِ یا مُجیرُ؛ اى پناه ده منزهى تو اى دادگر برترى تو اى با فضیلت پناه ده ما را از آتش اى پناه ده» همچنین حضرت امیر علیه السلام در دعایی

خداوند را به صفت «مُفضِل» می خواند: ﴿یا عِمادَ مَنْ لَاعِمادَ لَهُ، وَیا ذُخْرَ مَنْ لَاذُخْرَ لَهُ، وَیا سَنَدَ مَنْ لَاسَنَدَ لَهُ، وَیا حِرْزَ مَنْ لَاحِرْزَ لَهُ، وَیا غِیاثَ مَنْ لَاغِیاثَ لَهُ، وَیا کنْزَ مَنْ لَاکنْزَ لَهُ، وَیا عِزَّ مَنْ لَاعِزَّ لَهُ، یا کرِیمَ الْعَفْوِ، یا حَسَنَ التَّجاوُزِ، یا عَوْنَ الضُّعَفاءِ، یا کنْزَ الْفُقَراءِ، یا عَظِیمَ الرَّجاءِ، یا مُنْقِذَ الْغَرْقی، یا مُنْجِی الْهَلْکی، یا مُحْسِنُ یا مُجْمِلُ یا مُنْعِمُ یا مُفْضِلُ ⁽¹⁾ای تکیه گاه، آن که تکیه گاهی ندارد، ای اندوخته، آن که اندوخته ای ندارد، ای پشتیبان، آن که پشتیبانی ندارد، ای نگاهدار،آن که نگاهداری ندارد، ای فریادرس آن که فریادرسی ندارد، ای گنج، آن که گنجی ندارد، ای عزّت، آن که عزّتی ندارد، ای در گذشت کردن بزرگ منش و مهمان نواز، ای نیکو گذشت، ای پشتیبان ناتوانان، ای غنای تهیدستان، ای بزرگ مایه ی امید، ای نجات دهنده غریقان، ای رهایی بخش هلاک شدگان، ای احسان کننده، ای زیبایی بخش، ای نعمت ده، ای عطابخش. ظهور و بروز این صفت، در کتابش و وجود اهل بیت علیهم السلام مشهود است. قرآن کتاب فضل است که بر سایر کتب آسمانی فضیلت و برتری دارد.

فریابی در کتاب خود با عنوان فضائل القرآن می گوید: «فرق است بین فضل قرآن و فضایل قرآن. چرا که فضایل اسم فاعل است؛ ولی فضل مصدر است؛ بنابراین فضل قرآن، افضلیّت آن بر سایر کتب آسمانی است به درجاتی، از قبیل اعجاز لغوی، بیانی، تشریعی، إخبار از گذشته و آینده. دیگر این که قرآن ناسخ تمام کتب آسمانی گذشته است. سوم این که قرآن امین و مهیمن بر تمامی کتب نازل شده ی قبل خود است. دلیل دیگر بر فضل قرآن، شرف زمان و مکان است که در کریم ترین ماه ها و محبوب ترین بلاد که مکه و مدینه منوره باشد نازل شده

است و آخر این که خداوند خود متکفّل حفظ آن است در حالی که درباره ی دیگر کتب آسمانی چنین نیامده است: إِنّا نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ.

امّا فضایل قرآن در حقیقت جزیی از علوم قرآن است چرا که علوم قرآنی اسم جامعی است که از آن مباحث زیادی که به قرآن تعلق دارد بحث می کند از قبیل محکم و متشابه، اسبا النزول، جمع، عام، خاص، مطلق، مقید، علم القرءات، تجوید، ناسخ و منسوخ و تفسیر. ⁽¹⁾

معنای فضل

راغب در مفردات ذیل مادهی فضل می گوید: «الفَضْلُ: افزون بر کم یا در گذشتن از حد اعتدال در کارى یا چیزى که دو گونه است:

اول. برترى و فضل در علم و بردبارى که پسندیده است.

دوم. مذموم و ناپسند مثل برترى یا زیادتى خشم و غضب حتّى بر چیزى که خشم بر آن واجب است.

فَضْل، در موضوع پسندیده به کار بردنش بیشتر است.

واژه ی فَضْل هرگاه براى افزونى یا زیادى یک چیز بر دیگرى به کار رود بر سه قسم است.

علاّمه مصطفوی در التّحقیق درباره ی معنای فضل چنین می گوید: «و التحقيق: أنّ الأصل الواحد في المادّة: هو الزيادة على ما هو اللازم المقرّر، لا مطلقا و بهذا اللحاظ يطلق على الخير و الباقي و الإحسان و الشرف. فَالْفَضِيلَةُ: ما يزيد على ما هو اللازم الجاري. و الإِفْضَالُ: هو الإعطاء زائدا على ما هو المعمول المقرّر. و المُتَفَضِّلُ: من يدّعى زيادة على ما هو المتعارف المتوقّع و الفَضْلُ من اللَّه تعالى: عبارة عن عطائه زائدا على ما هو اللازم المقرّر في مقام تأمين المعاش المادّى

و الروحانىّ﴾ ⁽¹⁾تحقیق در معنای این مادّه، عبارت است از زیادت بر چیزی که لازم مقرّر است نه هر نوع زیادی؛ لذا طبق این معنا، فضل، بر هر خیر، احسان و شرف اطلاق می شود... مقرّر لازم، مثل رزق، این است که خداوند به همه ی بندگان خود روزی برساند ما من دابّة فی الارض الا علی الله رزقها؛ هیچ جنبده ای روی زمین نیست؛ مگر این که بر خداوند است که روزی او را بدهد؛ امّا به بعضی از بندگان روزی کم و بعضی بیشتر می دهد. این رزق بیشتر، همان فضل است.

با توجه به معنای فضل، قرآن کتاب فضل است؛ زیرا افزون بر آن چه که بدان برای رسالت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نیاز است، الهاماتی از سوی خداوند نیز به انسان ها تقدیم شده است. به عبارت دیگر، خداوند علاوه بر هدایت باطنی که از طریق عقل صورت می گیرد، هدایت ظاهری را نیز از طریق انبیاء برای بندگان خود مقرر کرده است. بدین ترتیب، همراه با ارسال رسولان، کتاب نیز نازل شده است و این نازل شدن کتاب، همان فضل الهی است.

از طرف دیگر، حضرت امیر علیه السلام نیز به عنوان مصداق فضل معرفی شده است. در ذیل آیه ی شریفه فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ، مراد از فضل، علی علیه السلام است. ⁽²⁾هرچند در برخی روایات، فضل به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و رحمت به حضرت امیر علیه السلام نسبت داده شده است، اما با توجه به این که در برخی روایات نقل شده که حضرت فرموده اند انا یدالله و همچنین ان الفضل بیدالله، این امر منافاتی ندارد که فضل به حضرت امیر علیه السلام مربوط باشد.

علاوه بر این، چه حضرت در مقام رحمت و چه در مقام فضل، هر دو صفات الهی هستند که در وجود ایشان تجلی یافته اند و بینشان تنافی وجود ندارد، چرا که وجود حضرت شامل تمامی صفات الهی است.

ضروری است بدانیم که تمامی فضایل موجود در بندگان خدا، همه از آنِ خداوند است. قرآن می فرماید: إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ ⁽¹⁾، ان اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ ⁽²⁾و ان اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى المؤمنین. ⁽³⁾

در مورد معنای «ذو»، اهل لغت می گویند این واژه به معنای «صاحب» است (که دو چیز را اقتضا دارد: مضاف و موصوف بودن)، یعنی مصاحبت به گونه ای که به قاهریّت و حاکمیت اشاره دارد. به عبارت دیگر، دارنده این صفت (مانند فضل) به نحو تسلط و حاکمیت آن را داراست. بین صفت و موصوف نیز ملازمت شدیدی وجود دارد. ⁽⁴⁾

انواع فضل

فضل در یک تقسیم بندی به دو دسته عام و خاص تقسیم می شود. همان طور که در آیات پیشین ذکر شده است، فضل عام شامل عباراتی مانند ذو فضل علی الناس و علی العالمین است، در حالی که فضل خاص به ذُو فَضْلٍ عَلَى المؤمنین مربوط می شود. هر یک از این دو نوع فضل به سه زیرمجموعه تقسیم می شود: فضل مادی، معنوی و اخروی.

فضل مادی، که به اقتضای عالم مُلک مربوط می شود، در آیات زیر آمده است:

وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللّه ⁽¹⁾و گروهی دیگر برای به دست آوردن فضل الهی (و کسب روزی) به سفر می روند. فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللّه ⁽²⁾پس آن گاه که نماز پایان یافت، روی زمین منتشر شوید و از فضل و کرم خدا (روزی) طلبید. فضل اخروی که به مقتضای عالم ملکوت اشاره دارد، در آیات زیر بیان شده است:

فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللهُ مِن فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِم مِّن خَلْفِهِم ⁽³⁾آنان به فضل و رحمتی که خدا نصیبشان گردانیده شادمانند و دلشادند به حال مؤمنانی که هنوز به آن ها نپیوسته اند و بعداً به سرای آخرت خواهند شتافت که بیمی بر آنان نیست و غمی نخواهند داشت. فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِن فَضْلِهِ ⁽⁴⁾پس آنان را که ایمان آورده و نیکوکارند، اجر و ثواب کامل می دهد و به فضل خود بر آن می افزاید. فضل معنوی، که به اقتضای هر دو عالم مربوط می شود، نمونه هایی مانند فضل قرآن دارد:

وَأَنْزَلَ اللهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا ⁽⁵⁾و خداوند کتاب و حکمت بر تو نازل کرد و آن چه را نمی دانستی، به

تو آموخت و فضل خدا بر تو همواره بزرگ بوده است و نیز مثالی از فضل ایمان و عدم شرک: ما كانَ لَنا أَن نُشرِكَ بِاللهِ مِن شَيْءٍ ذلِكَ مِن فَضْلِ اللهِ عَلَيْنَا ⁽¹⁾این از فضل و عطای خداست بر ما و بر همه مردم، اما اکثر مردم شکر به جا نمی آورند.

بدیهی است که برای دستیابی به این فضایل، پیروی از کتاب خدا و اهل بیت علیهم السلام امری ضروری و واجب است، زیرا منشأ تمام فضایل، این دو ثقل هستند.

مسئله ی بعدی که باید به آن اشاره شود، حکمت در تفضّل الهی است. توضیح این مطلب این است که طبیعی است که همه ی انسان ها نمی توانند در دریافت نعمت های خدا برابر باشند؛ زیرا در غیر این صورت، فضل و فضیلت معنا پیدا نمی کند. همچنین، اگر همه در نعمت ها مساوی باشند، این امر منجر به طغیان خواهد شد. بنابراین، خداوند می فرماید: وَلَوْ بَسَطَ اللهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلَكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ ⁽²⁾و اگر خداوند روزی بندگانش را وسیع و فراوان کند، در زمین ظلم و طغیان می کنند؛ اما او به اندازه ای که بخواهد (و صلاح بداند) نازل می کند، چرا که خدا به احوال بندگانش آگاه و بیناست.

فضل در یک تقسیم بندی دیگر به دو دسته تکوینی و تشریعی تقسیم می شود.

فضل تکوینی یا خلقی، نعمتی است که خداوند در وجود بندگان خاص خود قرار می دهد، مانند حضرت سلیمان که خداوند در قرآن می فرماید: وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ وَقَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَأُوتِينَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِنَّ هَذَا لَهُوَ

الْفَضْلُ الْمُبِينُ ⁽¹⁾و سلیمان از داوود ارث برد و گفت: ای مردم، ما زبان پرندگان را آموخته ایم و از هر چیزی به ما داده شده است. راستی که این همان امتیاز آشکار است﴾. این نوع فضل، موهبتی است که خداوند به بندگان خاص خود عطا می کند. از سوی دیگر، فضل تشریعی از طریق عواملی و با تلاش بنده به دست می آید. در ادامه به چند عامل کسب فضل اشاره می کنیم:

الف) تلاش و کوشش: اگر کسی همت و توانایی در کار و تلاش داشته باشد، قطعاً خداوند او را از فضل خود بی نصیب نخواهد گذاشت؛ چرا که خداوند خود به تلاش و کوشش سفارش کرده است. به قول معروف، «گنج بدون رنج به دست نخواهد آمد.» در قرآن آمده است: وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ ⁽²⁾و آیت روز (خورشید) را تابان ساختیم تا شما در روز (روزی حلال) از فضل خدا طلب کنید». بدیهی است که طلب روزی نیازمند ابزار و تلاش است. همچنین پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در این زمینه می فرماید: إنَّ مِنَ الذُّنُوبِ ذُنُوبًا لا تُكَفِّرُها صَلاةٌ وَ لا صَدَقَةٌ. قِيلَ: يا رَسُولَ اللهِ، فَمَا يُكَفِّرُها؟ قَالَ: الهُمُومُ فِي طَلَبِ المَعِيشَةِ ⁽³⁾برخی از گناهان با نماز و صدقه آمرزیده نمی شوند. سؤال شد: ای رسول خدا، پس چه چیزی موجب آمرزش آن هاست؟ فرمود: «جدّیت و تلاش در طلب معیشت». حضرت امیر علیه السلام نیز می فرماید: العَمَل العَمَل، ثُمَّ النَّهایة النَّهایة، والاستِقامة الاستِقامَة، ثُمَّ الصَّبر الصَّبر، والوَرَع. إِنَّ لَكُم نَهایَةً فَانتهوا

إِلَی نَهایَتِکُم ⁽¹⁾کار کنید و آن را به پایان برسانید و در آن پایداری کنید؛ سپس صبر کنید و پارسا باشید. همانا شما را پایانی است؛ پس خود را به آن پایان (بهشت) برسانید. ب) ایمان و عمل صالح: خداوند بندگان مؤمن خود را به یکی از اعمال صالح، یعنی انفاق، سفارش کرده و می فرماید: یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا أنفِقُوا مِن طَیِّباتِ ما کَسَبْتُمْ ومِمّا أَخْرَجْنَا لَکُم مِّنَ الاَرْضِ... الشَّیْطَانُ یَعِدُکُمُ الفَقرَ وَیَأْمُرُکُم بِالفَحشاءِ وَاللَّهُ یَعِدُکُم مَغْفِرَةً مِّنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلیْم ⁽²⁾ای اهل ایمان، از بهترین آن چه اندوخته اید و از آن چه برای شما از زمین می رویانیم انفاق کنید و بدها را برای انفاق در نظر نگیرید، مگر این که از بدی آن چشمپوشی کنید و بدانید که خدا بی نیاز و ستوده صفات است. شیطان به شما وعده فقر و تهیدستی می دهد و به زشتی ها امر می کند؛ اما خداوند به شما وعده آمرزش و فضل می دهد و خداوند، توانایی اش وسیع و به تمامی چیزها داناست.

ج) دعا و مسئلت کردن از خدا: یکی دیگر از عواملی که موجب جلب فضایل می شود، دعا کردن است. حضرت امیر علیه السلام می فرماید: اَلْحَمْدُلِلَّهِ الَّذِي عَلا بِحَوْلِهِ، وَ دَنا بِطَوْلِهِ، مانِحِ كُلِّ غَنِيمَةٍ وَ فَضْلٍ ⁽³⁾ستایش مخصوص خداوندی است که با قدرت و سلطه اش بالاتر از همه جهان هستی و با احسان و عنایتش به همه موجودات نزدیک است. اوست بخشنده هر سود و فضل». خزاین غیب الهی بی نهایت است و اگر بخواهد به همه موجودات عالم از فضل خود

ببخشد، قطره ای از دریای بیکران نخواهد بود. خداوند در قرآن می فرماید: وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّه بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ ⁽¹⁾از آرزو کردن فضیلت ها و مزایایی که خدا به بعضی بر بعضی دیگر برتری داده نکنید. چرا که این توقّع بیجا، بذر حسادت را در قلب بنده می پاشد و آتش حسد را در قلب بنده شعله ور می کند آتشی که خانمانسوز است. بعدِ نفی آرزوی بیجا، که جنبه ی سلبی دارد و از آن نهی می کند، یک سفارش ثبوتی می کند و آن این که از من بخواهید تا از آن چه بیشتر خواستید به شما عطا کنم؛ لذا می فرماید: یَستَجیبُ الَّذینَ ءامَنوا و عَمِلوا الصّلِحتِ و یَزیدُهُم مِن فَضلِهِ ⁽²⁾و دعای آنان را که ایمان آورده و نیکوکار شوند مستجاب می گرداند و از فضل و کرم خود بر ثواب آن ها می افزاید. به عبارت دیگر می فرماید آن چه شما در دست بندگان من می بینید از آن من است و من به آنان عطا کردم اگر چیزی می خواهید از آنان نخواهید؛ بلکه از من بخواهید که همه ی فضایل از آن من است.

د) شکرگزاری: دیگر از عواملی که موجب جلب فضل خداوند می شود، شکرگزاری نعمت های خداوند است و چون اکثر بندگان شکرگزار نعمت های او نیستند بهره ی کمی از فضل خدا دارند؛ لذا در اینباره می فرماید: انَّ اللهَ لَذو فَضلٍ عَلَى النّاسِ و لکِنَّ اَکثَرَ النّاسِ لا یَشکُرون ⁽³⁾همانا خدا را در حق بندگان فضل و کرم بسیار است و لیکن بیشتر مردم سپاسگزار نیستند. حضرت سلیمان پس از آن که تخت بلقیس را در کمتر از چشم به هم زدنى نزد خود

یافت، چنین قدرت و موهبتى را فضل خدا دانست که به او ارزانى شده تا آزموده شود که آیا شکرگزار است یا ناسپاس: هذا مِن فَضلِ رَبّى لِیَبلُوَنى ءَاَشکُرُ اَم اَکفُرُ ⁽¹⁾این موهبت از فضل خداوند است مرا آزموده آیا من از شاکران هستم و یا کفران نعمت می کنم». خلاصه این که می فرماید: وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ ⁽²⁾و (همچنین به خاطر بیاورید) هنگامی را که پروردگارتان اعلام داشت: «اگر شکرگزاری کنید، (نعمت خود را) بر شما خواهم افزود و اگر ناسپاسی کنید، مجازاتم شدید است. همان قول معروف که می گوید: شکر نعمت، نعمتت افزون کند کفر نعمت از کفت بیرون کند. بی شک یکی از بزرگ ترین نعمت ها که باید شکر قولی و عملی آن ادا شود، نعمت ولایت است که عدم شکرگزاری نسبت به آن، موجب خسران و عذاب الهی خواهد بود؛ لذا خداوند در داستان شیطان از قول او چنین می فرماید: ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ؛ آن گاه از پیش روی و از پشت سر و طرف راست و چپ آنان در می آیم (و هر یک از قوای عامله و ادراکی آن ها را به میل باطل می کشم) و بیشتر آنان را شکرگزار نعمتت نخواهی یافت.

ه-) تقواپیشگی: اگر کسی رعایت تقوای الهی کند، خداوند از فضل خود او را بهره مند خواهد ساخت حال چه فضل مادّی باشد و چه فضل معنوی؛ لذا می فرماید: یا اَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا اِن تَتَّقوا اللهَ یَجعَل لَکُم فُرقانًا و یُکَفِّر عَنکُم سَیِّئاتِکُم

و یَغفِر لَکُم و اللهُ ذوالفَضلِ العَظیم ⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آورده اید! اگر از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید، برای شما وسیله ای جهت جدا ساختن حق از باطل قرارمی دهد؛ (روشن بینی خاصّی که در پرتو آن، حق را از باطل خواهید شناخت؛) و گناهانتان را می پوشاند و شما را می آمرزد و خداوند صاحب فضل و بخشش عظیم است و یا درباره ی فضل در روزی می فرماید: وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجا وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدْرا ⁽²⁾هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند برای او راهی در بن بست، قرار می دهد و از جایی که گمان نَبَرد به او روزی عطا کند و هر که بر خدا توکل کند خدا او را کفایت خواهد کرد که خدا امرش را نافذ و روان می سازد و بر هر چیز قدر و اندازه ای مقرّر داشته است (و به هیچ تدبیری سر از تقدیرش نتوان پیچید). خداوند که ذوالفضل العظیم است، کتابش که عین فضل است و اعتقاد علمی و عملی به امامت اهل بیت علیهم السلام که منشأ تمام فضایل هستند، موجب می شود بنده از فضایلش بهره مند شود.

صفت وعظ

اشاره

واعظ بودن قرآن: يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ ⁽¹⁾ای مردم! اندرزی از سوی پروردگارتان برای شما آمده است و درمانی برای آن چه در سینه هاست؛ (درمانی برای دل های شما؛ ) و هدایت و رحمتی است برای مؤمنان.

واعظ بودن اهل بیت علیهم السلام: ادْعُ إِلى سَبيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدين ⁽²⁾با حکمت و اندرز نیکو، به راه پروردگارت دعوت نما و با آن ها به روشى که نیکوتر است، استدلال و مناظره کن! پروردگارت، از هر کسى بهتر مى‌داند چه کسى از راه او گمراه شده است و او به هدایت‌یافتگان داناتر است.

مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ: قَالَ: حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى، وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، [عَنْ أَبِيهِ] جَمِيعاً، عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ غَالِبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ اَلْمُسَيَّبِ، قَالَ: كَانَ عَلِيُّ بْنُ اَلْحُسَيْنِ علیه السلام يَعِظُ اَلنَّاسَ، وَ يُزَهِّدُهُمْ فِي اَلدُّنْيَا، وَ يُرَغِّبُهُمْ فِي أَعْمَالِ اَلْآخِرَةِ بِهَذَا اَلْكَلاَمِ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اَللَّهِ صلی الله علیه و آله، وَ حُفِظَ عَنْهُ وَ كُتِبَ، كَانَ يَقُولُ: ﴿أَيُّهَا اَلنَّاسُ، اِتَّقُوا اَللَّهَ، وَ اِعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ⁽³⁾محمد بن یعقوب از محمد بن یحیی، از احمد بن محمد بن عیسی و علی بن ابراهیم، همگی از حسن بن محبوب، از عبدالله بن غالب، از پدرش، از سعید بن مسیب نقل کرده است که گفت: علی بن

حسین علیه السلام مردم را موعظه می کرد و آن ها را به زهد در دنیا و رغبت به اعمال آخرت، با این سخنان، در هر جمعه در مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله تشویق می کرد. ایشان می فرمودند: «ای مردم، از خدا بترسید و بدانید که به سوی او بازگردانده می شوید».

اوّلین واعظ، خداوند متعال است که به بندگان خود اندرز می دهد تا قدم در راه خیر و صلاح بردارند. در چندین آیه از قرآن به این موضوع اشاره شده است: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ ما سَلَفَ وَ أَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَ مَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فيها خالِدُون ⁽¹⁾پس هر کس از سوی پروردگارش پندی به او رسد و از کار زشت خود بازایستد، سودهایی که پیش از تحریم آن به دست آورده، مال خود اوست و کارش از جهت آثار گناه و کیفر آخرتی با خداست و کسانی که به عمل زشت خود بازگردند و نهی خدا را رعایت نکنند، اهل آتشاند و در آن جاودانه خواهند بود.

در جای دیگر می فرماید: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَ إِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ ⁽²⁾خداوند به شما فرمان می دهد که امانت ها را به صاحبانش برگردانید و هنگامی که میان مردم داوری می کنید، به عدالت قضاوت کنید! خداوند، اندرزهای نیکویی به شما می دهد و همواره شنوا و بینا است. در خطاب به حضرت نوح علیه السلام نیز می فرماید: قالَ يا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ

تَكُونَ مِنَ الْجاهِلين ⁽¹⁾فرمود: «ای نوح! او از اهل تو نیست! او فردی ناشایسته و عمل غیرصالحی دارد. پس دربارۀ آن چه از آن آگاه نیستی از من سؤال نکن! من به تو اندرز می دهم تا از جاهلان نباشی. پس از خداوند، انبیای عظام وظیفه ی وعظ و تبلیغ دین و هدایت بندگان به سوی بندگی خدا را بر عهده دارند. درباره ی نقش پیامبر صلی الله علیه و آله در وعظ و هدایت می فرماید: ادْعُ إِلى سَبيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدين ⁽²⁾با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن و با آن ها به روشی که نیکوتر است، استدلال و مناظره کن. پروردگارت، بهتر از هر کسی می داند چه کسی از راه او گمراه شده و به هدایت یافتگان داناتر است.

در جای دیگر در مورد وعظ رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَ فُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيد ⁽³⁾بگو: «شما را تنها به یک چیز اندرز می دهم و آن این که دو نفر دو نفر یا یک نفر یک نفر به خاطر خدا قیام کنید، سپس بیندیشید که این دوست و همنشین شما [محمّد] هیچ گونه جنونی ندارد؛ او فقط بیم دهنده ی شما در برابر عذاب شدید (الهی) است».

یکی از صفاتی که خداوند برای قرآن بیان می کند، صفت وعظ است، مانند آیه ی شریفه: و ما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَ الْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا

أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ ⁽¹⁾و کتاب آسمانی و علم و دانشی که بر شما نازل کرده، شما را با آن پند می دهد! و از خدا بپرهیزید! و بدانید خداوند از هر چیزی آگاه است. بدون شک اهل بیت علیهم السلام نیز مبلّغ و حافظ دین خدا و از واعظان حقیقی هستند که خود به آن چه می گویند عمل می کنند. إن ذکر الخیر کنتم أوّله و أصله و فرعه و معدنه و منتهاه؛ اگر حرفی از خیری به میان آید، شما اول، اصل، فرع، معدن و منتهای همه ی خیرات هستید.این دو ثقل (قرآن و اهل بیت در این صفت نیز، مانند دیگر صفات، همسان هستند. قرآن کسانی را که توصیه و اندرز به کار خیر می کنند، ولی خود عامل به آن نیستند، مذمّت کرده است و می فرماید: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ) ⁽²⁾ای کسانی که ایمان آورده اید؛ چرا آن چه را که خود بدان عمل نمی کنید، می گویید؟

این بدین معناست که واعظان باید خود عامل به آن چه می گویند باشند. به گواه تاریخ و سیره ی اهل بیت علیهم السلام، کسانی که در این صفت، همراه قرآن، پیامبر و خدا هستند، جز اهل بیت علیهم السلام کسی نیست و حتی دشمنانشان نیز به این موضوع اقرار دارند.

برای روشن شدن جایگاه وعظ و واعظان، نگاهی به معنای آن می اندازیم.

معنای وعظ

راغب در مفردات درباره ی معنای «وعظ» می گوید: «وَعْظ، وادار کردن به چیزی است که با بیم دادن همراه است». خلیل بن احمد نیز می فرماید: وعظ عبارت است از تذکر و یادآوری سخنی که با خیر و نیکی همخوانی دارد و دل و قلب را لطیف و روشن می سازد. ⁽¹)علامه مصطفوی در تحقیق در شرح ماده ی «وعظ» می گوید: «و التحقيق: أنّ الأصل الواحد في المادّة: هو إرشاد الى حقّ بتذكّرات مفيدة و تنبيهات نافعة مناسبة. و أمّا مفاهيم- التخويف و تليين القلب و النصح و الأمر بالطاعة و التوصية: فمن آثار الأصل بحسب اختلاف الموارد ⁽²⁾تحقیق این است که اصل واحد این واژه، ارشاد به حق با تذکرات مفید و تنبیهات نافع مناسب است. اما مفاهیم مانند تخویف، نرم کردن قلب، نصیحت، امر به اطاعت و توصیه، از آثار این اصل به شمار می آیند که با توجه به موارد مختلف به وجود می آیند.

با توجه به واقعیته ای تاریخی که در طول زمان با آن روبرو هستیم، مصداقی کامل تر از اهل بیت علیهم السلام برای معنای واعظان واقعی نخواهیم یافت. اگر سیره ی اهل بیت علیهم السلام را با دیگران مقایسه کنیم، این موضوع روشنتر خواهد شد.

خداوند درباره ی جایگاه وعظ و اهمیت آن می فرماید: وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ ⁽³⁾ما

از هر یک از سرگذشت های انبیا برای تو بازگو کردیم تا به وسیله ی آن، قلبت را آرامش بخشیم و اراده ات قوی گردد. در این اخبار و سرگذشت ها، برای تو حق و برای مؤمنان موعظه و تذکر آمده است.

طبق این آیه ی شریفه، واعظان حقیقی مانند رسول خدا صلی الله علیه و آله و خلفای واقعی بعد از ایشان، دو خصوصیت آرامش قلبی و اراده ی قوی دارند. مؤمنان نیز باید پذیرای اندرزهای آنان باشند.

ارکان موعظه

موعظه دارای سه رکن اساسی است که عبارتند از: وعظ، واعظ و موعوظ؛ به ترتیب شامل مورد پند و اندرز، اندرزدهنده و اندرزگیرنده یا اندرزپذیر است. با توجه به معنایی که برای وعظ بیان شد، کاربرد آن تنها در امور خیر است. اما باید توجه داشت که مورد وعظ نباید از مصادیق تزیین شیطانی و تسویل نفسانی باشد. شیطان برای گمراه کردن حضرت آدم و حوا علیهما السلام قسم یاد کرد و آنان را فریب داد، به طوری که در قالب خیرخواهی، موجب سقوط و هبوط آدم شد؛ بنابراین لازم است که انسان نسبت به امور خیرخواهانه بصیرت داشته باشد تا گمراه نشود.

رکن بعدی، واعظ است که دارای شرایط خاصی است که به آن خواهیم پرداخت. رکن سوم، موعوظ یا نصیحت پذیر است. امام صادق علیه السلام در مورد جایگاه موعوظ از رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: کُلُّ وَاعِظٍ قِبْلَهٌ وَ کُلُّ مَوْعُوظٍ قِبْلَهٌ لِلْوَاعِظِ ⁽¹⁾، یعنی در جمعه و عیدین و نماز استسقاء، امام و موعوظ رو به روی هم قرار می گیرند تا خطبه به پایان برسد.

این روایت، جایگاه پندآموزی و اهمیت شنیدن موعظه را بیان می کند. اگر فردی گوش شنوا و حسن استماع داشته باشد، قطعاً زمینه ی پذیرش حق در او بیشتر خواهد بود؛ لذا خداوند از قول گناهکارانی که در جهنم گرفتارند، می فرماید: وَقَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحَابِ السَّعِيرِ ⁽¹⁾و می گویند: اگر ما گوش شنوا داشتیم یا تعقل می کردیم، در میان دوزخیان نبودیم. پس شنونده باید بداند که چه قولی را از چه کسی می شنود تا بتواند بهره ی بیشتری ببرد.

خصوصیات و شرایط واعظ

گرچه به فرموده ی حضرت امیر علیه السلام اُنْظُرْ إِلَی مَا قَالَ وَ لاَ تَنْظُرْ إِلَی مَنْ قَالَ ⁽²⁾نگاه کن چه چیزی گفته می شود، نگاه نکن گوینده اش کیست»، این خطاب بیشتر به مخاطب است تا گوینده. این فرمایش حضرت، متکلّم را تبرئه نمی کند. گوینده ی کلام باید در مورد آن چه می گوید مسئول باشد؛ بنابراین، کسی که در مقام موعظه و پند و اندرز قرار می گیرد، باید شرایط مشخصی را رعایت کند که به برخی از این شرایط اشاره می کنیم:

الف) صدق در گفتار: یکی از خصوصیات قرآن و اهل بیت علیهم السلام که پیشتر نیز به آن اشاره شده، «صدق» است. هم قرآن گفتارش صدق و تصدیق است و هم اهل بیت علیهم السلام مصداق کُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ هستند. یکی از صفات برجسته ی حضرت امیر علیه السلام که رسول خدا صلی الله علیه و آله این مدال افتخار را به او بخشید، صفت صَدِّیق است. عقل سلیم حکم می کند انسان به دنبال اعلی مرتبه ی مصداق صادق باشد؛ کسی که در طول عمر خود کوچکترین خلاف واقع بر زبان نرانده است. به راستی جز اهل بیت علیهم السلام چه کسی را می توان مصداق کامل آن برشمرد؟

ب) اخلاص در گفتار: از دیگر خصوصیاتی که یک واعظ باید داشته باشد، اخلاص در قول و فعل است. اخلاص یعنی این که در گفتار و عمل، خدا را در نظر بگیرد و موعظه اش به توحید و یگانه پرستی ختم شود. اخلاص تأثیر بیشتری بر مخاطب دارد. قرآن که کتاب توحید و مظهر آن است و اهل بیت علیهم السلام نیز مظهر توحید هستند، کوچک ترین ناخالصی در آنان وجود ندارد. بنابراین، مطمئن ترین مصداق واعظ، قرآن و اهل بیت علیهم السلام هستند که می توان به این دو ثقل مراجعه کرد.

ج) علم به آن چه می گوید: واعظ باید به آن چه می گوید علم داشته باشد. اگر با حدس و گمان و از روی جهل، مطلبی را بیان کند، ممکن است شبهاتی ایجاد کند که نه تنها گرهی را باز نمی کند؛ بلکه خود موجب بروز گره های جدیدی خواهد شد. بی شک، قرآن کتاب علم است و هر چه زمان می گذرد، درهای علمی تازه ای به روی بشر گشوده می شود. به فرموده ی امام صادق علیه السلام، قرآن همانند آفتاب است. انسان نیازش به آفتاب محدود به زمان خاصی نیست و هر روز به آفتاب نیاز دارد؛ چرا که اگر یک روز خورشید نتابد، زندگی روی زمین به تعطیلی می انجامد. حال، امام نیز مانند قرآن، حال خورشید است و هیچ زمانی نمی توان بدون امام را تصور کرد؛ زیرا هیچ زمانی را بدون علم نمی توان تصور کرد. بنابراین، قرآن که کتاب علم است و اهل بیت علیهم السلام که راسخان در علم هستند، عالمترین مصداق در زمین هستند. پس چه واعظی بهتر از قرآن و اهل بیت علیهم السلام که در گفتارشان کوچکترین شک و ریبی وجود ندارد و پاسخگوی تمام نیازها، شبهات و سؤالات علمی خواهند بود. قطعاً موعظه ی این دو ثقل ما را به سوی سعادت رهنمون خواهد کرد.

د) عصمت: یکی دیگر از مواردی که یک واعظ باید داشته باشد تا قابل اتکا باشد، عصمت است. عصمت به دو گونه است: عصمت خاص که مخصوص چهارده معصوم است و عصمت عام که شامل دیگر بندگان می شود که به استعداد آنان مربوط می گردد. هر کسی به اندازه ی استعدادش از عصمت عام برخوردار خواهد بود. عقل حکم می کند که به مرتبه ی اعلی آن توجه کنیم؛ زیرا وعظ او به حقیقت نزدیک تر و از خطا مصون تر است. طبق این نظر، قرآن و اهل بیت علیهم السلام دارای عصمت خاص هستند؛ بنابراین باید از مواعظ و محضر آنان بهره برد.

با توجه به شرایطی که برای واعظ بیان شد، آیا صحیح است که تا زمانی که مصداق کامل آن در دسترس است، به سراغ افرادی برویم که این شرایط را ندارند یا در حد مراتب بسیار پایین تری آن را دارند؟ کدام عقل سلیم حکم می کند تا وقتی که قرآن و حضرت امیر علیه السلام در جامعه حضور دارندکه به اعتراف دوست و دشمن سر سرآمد همه ی افراد بشر است به دیگری مراجعه شود؟ چه واعظانی بالاتر از قرآن و اهل بیت علیهم السلام را می توان یافت تا کلامشان دل های تشنه ی طالبان حقیقت سیراب و احیا کند؟

آثار موعظه

در موعظه، آثار متعددی نهفته است که در صورت پذیرش، می توان از آن ها بهره مند شد. خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید: يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ ⁽¹⁾ای مردم! اندرزی

از سوی پروردگارتان برای شما آمده است و درمانی برای آن چه در سینه هاست (درمانی برای دل های شما؛ ) و هدایت و رحمتی است برای مؤمنان.

این آیه ی شریفه به سه اثر از موعظه اشاره می کند:

اول: در مورد شفای صدور، باید توجه داشت که «صدر» در زبان عربی به معنای سینه است و به طور عامیانه به جای قلب به کار می رود؛ بنابراین، منظور از «شفای صدور» در واقع همان «شفای قلب» است.

فضایل اخلاقی موجب سلامت قلب و رذایل اخلاقی موجب بیماری آن می شوند. همان طور که بیماری های جسمی نیاز به درمان دارند، بیماری های روحی و قلبی نیز که به مراتب خطرناکترند، باید درمان شوند. در غیر این صورت، این بیماری ها گسترش یافته و حیات قلب را به خطر می اندازند.

بنابراین، عبارت «شفای صدور» به این معناست که موعظه می تواند به درمان بیماری های روحی و اخلاقی انسان کمک کند و قلب او را از رذایل پاک سازد. قرآن کریم، شفای دردهای جسمی و روحی انسان هاست. اهل بیت علیهم السلام نیز با علم و عمل خود، در این مسیر همراه انسان ها هستند.

در قرآن کریم، واژۀ «شفاء» چهار بار تکرار شده است که سه بار به قرآن اشاره دارد و یک بار هم به عسل زنبور عسل. اما نکته مهم این است که تمثیلات قرآنی همواره هدفی را دنبال می کنند.

با توجه به روایات ذیل آیات مربوط به شفاء، علم اهل بیت علیهم السلام همان عسلی است که شفای مردم است. امام صادق علیه السلام در این زمینه می فرماید: قَالَ: نَحْنُ اَلنَّحْلُ اَلَّذِي أَوْحَى اَللَّهُ إِلَيْهَا: أَنِ اِتَّخِذِي مِنَ اَلْجِبالِ بُيُوتاً أَمَرَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنَ اَلْعَرَبِ شِيعَةً وَ مِنَ اَلشَّجَرِ يَقُولُ: مِنَ اَلْعَجَمِ وَ مِمّا يَعْرِشُونَ مِنَ اَلْمَوَالِي، وَ اَلَّذِي

يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ اَلْعِلْمُ اَلَّذِي يَخْرُجُ مِنَّا إِلَيْكُمْ ⁽¹⁾ما زنبوری هستیم که خداوند به آن وحی کرده که از کوه ها خانه بسازد، و به ما امر کرده که از عرب، شیعیان و از درختان (یعنی از عجم) و از آن چه مردم می سازند (یعنی از موالی) پیروان خود را برگزینیم، و آن چه از شکم آن بیرون می آید، شرابی است که رنگ های گوناگون دارد، (و آن) علمی است که از ما به شما می رسد. بنابراین، همان طور که خداوند قرآن را شفای درد قلب بشر معرفی می کند، اهل بیت علیهم السلام نیز علم و عملشان موجب شفای دردهای قلوب بندگان است. امیرالمؤمنین علی علیه السلام در نامه 31 نهج البلاغه به امام حسن علیه السلام می فرماید: احی قلبک بالموعظة؛ قلبت را با موعظه زنده نگاه دار. موعظه، معنای وسیعی دارد و شامل قرآن، اهل بیت علیهم السلام، تاریخ و سرگذشت پیشینیان، قبور مردگان و مرگ می شود. امام کاظم علیه السلام در پاسخ به درخواست هارون الرشید برای موعظه، فرمود: ﴿ما مِنْ شَيْء تَراهُ عَيْنَيْکِ إلاّ وَفيهِ مَوْعِظَةٌ ⁽²⁾«هیچ چیزی را چشمت نمی بیند جز آن که در آن موعظه ای است». ستارگان آسمان، خورشید و ماه، قامت خمیده پیران، موی سفید سالخوردگان، برگ های خشکیده درختان، قبرهای خاموش مردگان و قصرهای ویران شده شاهان، هر یک به زبانی بی زبان، درسی از عبرت می آموزند.

دوم هدایت: قرآن کریم، نقشه گنج الهی است و اهل بیت علیهم السلام، مفسران این نقشه هستند. هیچ کس نمی تواند ادعا کند که بدون راهنمایی اهل بیت علیهم السلام می تواند به گنج الهی دست یابد.

سوم قرار گرفتن در معرض رحمت خاصه ی الهی: قرآن کریم و رسول خدا صلی الله علیه و آله هدایت برای همه ی مردم هستند؛ اما فقط مؤمنان از آن بهره می برند و مشمول رحمت خاصه الهی می شوند. اهل بیت علیهم السلام نیز معدن رحمت الهی هستند و عمل به قرآن و اطاعت از ایشان، موجب دستیابی به رحمت خاصه خداوند می شود.

چهارم شناخت خداوند: قرآن کریم در اینباره می فرماید: إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا ⁽¹⁾این هشدار و تذکری است، پس هر کس بخواهد راهی به سوی پروردگارش بر می گزیند. ربوبیت خداوند اقتضا می کند که راه خود را به بندگان نشان دهد و یکی از راه های نشان دادن راه، موعظه است.

پنجم روش تربیتی: از موعظه می توان به عنوان یک روش تربیتی استفاده کرد. خداوند متعال از قول لقمان حکیم می فرماید: وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ؛ (و هنگامی که لقمان به فرزندش در حالی که او را موعظه می کرد گفت: پسرم؛ چیزی را همتای خدا قرار مده که شرک، ظلم بزرگی است. ﴿يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ؛ پسرم! نماز را برپا دار و امر به معروف و نهی از منکر کن و در برابر مصایبی که به تو می رسد شکیبا باش که این از کارهای مهمّ است! وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ ⁽²⁾( و با بی اعتنایی از مردم روی مگردان و مغرورانه بر زمین راه مرو که خداوند هیچ متکبر مغروری را دوست ندارد.

ششم بخشش گناهان: پندپذیری، می تواند یکی از اسباب بخشش گناهان گذشته باشد. اگر پندپذیری با بازخورد مناسبی همراه نباشد، کسی به موعظه ها توجه نمی کند. بخشش گناهان گذشته، می تواند یکی از بازخوردهای پندپذیری باشد. خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید: فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ⁽¹⁾و اگر کسی اندرز الهی به او رسد، و (از رباخواری) خودداری کند، سودهایی که در سابق [= قبل از نزول حکم تحریم] به دست آورده، مال اوست؛ (و این حکم، گذشته را شامل نمی گردد؛ ) و کار او به خدا واگذار می شود؛ (و گذشته او را خواهد بخشید.) اما کسانی که بازگردند (و بار دیگر مرتکب این گناه شوند)، اهل آتشند؛ و همیشه در آن می مانند.

این آیه ی شریفه از باب مصداق است و اگر کسی در همه ی امور، پذیرای موعظه باشد، قطعاً از آثار آن بهره مند خواهد شد که یکی از آن ها، بخشش گناهان سابق است.

صفت بلاغ

اشاره

مبلّغ بودن قرآن: هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ ⁽¹⁾این (قرآن،) پیام (و ابلاغی) برای (عموم) مردم است؛ تا همه به وسیله ی آن انذار شوند و بدانند او خدا یکتاست؛ و تا صاحبان مغز (و اندیشه) پند گیرند!

مبلّغ بودن اهل بیت علیهم السلام: يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرينَ ⁽²⁾اى پیامبر آن چه از سوى پروردگارت [درباره ی ولایت و رهبرى على بن أبى‌طالب امیرالمؤمنین علیه السلام] بر تو نازل شده ابلاغ کن و اگر انجام ندهى پیام خدا را نرسانده‌اى. و خدا تو را از آسیب و گزند مردم نگه مى‌دارد؛ قطعاً خدا گروه کافران را هدایت نمى‌کند.

وَ أَشْهَدُ أَنَّكَ وَتْرُ اَللَّهِ وَ اِبْنُ وَتْرِهِ اَلْمَوْتُورُ فِي اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ أَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَ نَصَحْتَ وَ وَفَيْتَ وَ أَوْفَيْتَ وَ جَاهَدْتَ فِي سَبِيلِ رَبِّكَ وَ مَضَيْتَ لِلَّذِي كُنْتَ عَلَيْهِ شَهِيداً بَرّاً وَ مُسْتَشْهَداً وَ شَاهِداً وَ مَشْهُوداً ⁽³⁾و شهادت می دهم همانا تو یگانه در آسمان و زمین هستی که یاران و نزدیکانت را کشتند و شهادت می دهم همان تو امرخدا را رساندی و نصیحت کردی و وفا کردی و در راه خدای خود جهاد کردی تا این که به شهادت رسیدی.

از جمله صفاتی که خداوند برای کلام خود بیان می کند، صفت «بلاغ» است که این صفت برای عِدل قرآن که اهل بیت علیهم السلام هستند نیز ثابت است.

معنای بلاغ

بلاغ از مادّه ی بَلَغَ است که به معنای رساندن است. ابن فارِس درباره ی معنای آن چنین می گوید: «بلغ، أصل واحد و هو الوصول الى الشي‌ء﴾ ⁽¹⁾اصل واحدی است که به معنای رسیدن به چیزی را گویند. مفردات نیز درباره ی معنای آن می گوید: «الانتهاء إلى أقصى المقصد و المنتهى، مكانا كان أو زمانا، أو أمرا من الأمور المقدّرة﴾ ⁽²⁾به انتهاى هدف و مقصد رسیدن و یا انجام دادن کارى در پایان زمان و مکانى معیّن. در اصطلاح، به رساننده ی پیام به دیگری «مبلِّغ» می گویند.

تبلیغ به عنوان یکی از ابزارهای بسیار مهم و تأثیرگذار، نقشی حیاتی در عرصه های مختلف از جمله اعتقادی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ایفا می کند. امروزه، تبلیغات به عنوان یک سرمایه گذاری در تمامی عرصه ها، به ویژه عرصه ی اقتصاد، جایگاه ویژهای یافته و تقریباً هیچ شهر و کشوری نیست که از آن بی بهره باشد.

تبلیغ به طور کلی به دو شیوه ی سنتی و مدرن در جوامع بشری رواج دارد. شیوه ی سنتی که بیشتر به صورت چهره به چهره و شفاهی انجام می شود، قدمت بسیار زیادی دارد. تمامی پیامبران الهی که مأمور به تبلیغ دین خدا بودند، از این روش برای تبلیغ دین خود بهره می بردند.

اما با گذشت زمان و پیشرفت شگفت انگیز در عرصه ی رسانه، تحولی عظیم در این عرصه ایجاد شد. انسان تاکنون چندین عصر را تجربه کرده است: عصر غارنشینی، عصر آتش، عصر آهن، عصر اتم و پس از آن، عصر ارتباطات یا عصر انفجار اطلاعات. در این عصر، کوچک ترین یا بزرگ ترین اتفاقی که در هر جای دنیا رخ دهد، به سرعت در سراسر جهان منتشر شده و همگان به آسانی به آن دسترسی پیدا می کنند. به گونه ای که اگر از خبری چند ساعت بگذرد، آن را خبر سوخته تلقی می کنند.

در عصر ارتباطات، تبلیغات نیز دستخوش تغییرات بسیاری شده است. روش های سنتی تبلیغ جای خود را به روش های مدرن و متنوع داده اند. رسانه های مختلف مانند تلویزیون، رادیو، اینترنت، شبکه های اجتماعی و... به ابزاری قدرتمند برای تبلیغ تبدیل شده اند.

در این میان، اینترنت و شبکه های اجتماعی به دلیل گستردگی و دسترسی آسان، نقش بسیار مهمی در تبلیغات ایفا می کنند. امروزه، بسیاری از کسب و کارها و سازمان ها از این ابزارها برای تبلیغ محصولات و خدمات خود استفاده می کنند.

با این وجود، تبلیغات سنتی هنوز هم جایگاه خود را دارد و در برخی موارد، مؤثرتر از تبلیغات مدرن عمل می کنند. به عنوان مثال، تبلیغات چهره به چهره و تبلیغات محلی، همچنان از اهمیت بالایی برخوردارند.

در نهایت، می توان گفت که تبلیغ به عنوان یک ابزار قدرتمند، در تمامی عرصه های زندگی انسان نقش دارد و با پیشرفت تکنولوژی، همواره در حال تغییر و تکامل است.

اهمیت تبلیغ

تبلیغ از جنبه های گوناگون، اهمیتی بنیادین در زندگی فردی و اجتماعی انسان دارد که در ادامه به برخی از آن ها اشاره می شود:

الف) ضرورت تبلیغ: تبلیغ، نه تنها یک امر پسندیده، بلکه یک ضرورت است. خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید: وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ⁽¹⁾و باید از شما گروهی باشند که [همه مردم را] به سوی خیر [اتحاد، اتفاق، الفت، برادری، مواسات و درستی] دعوت نمایند و به کار شایسته و پسندیده وادارند و از کار ناپسند و زشت بازدارند و اینانند که یقیناً رستگارند. این آیه ی شریفه، به صراحت بر لزوم وجود گروهی از افراد در جامعه برای تبلیغ و دعوت به خیر و نیکی تأکید می کند.

ب) اتمام حجت: تبلیغ، اتمام حجت بر خلق است و خداوند متعال، هیچ قومی را بدون فرستادن پیامبر و ابلاغ پیام خود، مجازات نخواهد کرد: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا ⁽²⁾و ما هرگز (قومی را) مجازات نخواهیم کرد، مگر آن که پیامبری مبعوث کرده باشیم (تا وظایفشان را بیان کند.)

ج) وظیفه ی انبیا: تبلیغ، از وظایف اصلی پیامبران الهی بوده است. آنان همواره در تلاش بوده اند تا پیام خداوند را به مردم برسانند و آنان را به راه راست هدایت کنند: قَالُوا رَبُّنَا يَعْلَمُ إِنَّا إِلَيْكُمْ لَمُرْسَلُونَ * وَمَا عَلَيْنَا إِلاَّ الْبَلاَغُ الْمُبِين؛ ⁽³⁾

گفتند پروردگار ما می داند که همانا ما فرستادگان او به سوی شما هستیم و بر عهده ی ما جز رساندن آشکار [پیام وحی] نیست.

د) حیات بخش بودن تبلیغ: تبلیغ، به جامعه و افراد، حیات و زندگی معنوی می بخشد. خداوند متعال در اینباره می فرماید: يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا استَجيبوا لِلهِ وَ لِلرَّسولِ إِذا دَعاكُم لِما يُحييكُم ⁽¹⁾ای مؤمنان، هرگاه خدا و رسول شما را دعوت می کنند اجابت کنید؛ زیرا شما را زندگی و حیات می بخشند. دعوت خداوند و رسولش به حیات، همان تبلیغ است که انسان را از مرگ جهل و گمراهی، به سوی زندگی آگاهانه و سعادتمندانه رهنمون می سازد.

ه-) مشمول دعای رسول خدا صلی الله علیه و آله: مبلغان، مشمول دعای خیر رسول خدا صلی الله علیه و آله هستند. ایشان فرمودند: نَضَّرَ اللّه عَبدا سَمِعَ مَقالَتی فَوَعاها و حَفِظَها، و بَلَّغَها مَن لَم یَسمَعْه؛ ⁽²⁾خداوند، شاد گرداند آن کس را که سخنم را بشنود، بفهمد و حفظ کند و به کسی که آن را نشنیده، برساند.

همچنین فرمودند: ألا اُحَدِّثُکُم عَن أقوامٍ لَیسوا بِأَنبِیاءَ و لا شُهَداءَ، یَغبِطُهُم یَومَ القِیامَهِ الأَنبِیاءُ وَ الشُّهَداءُ بِمَنازِلِهِم مِنَ اللّهِ، عَلى مَنابِرَ مِن نورٍ؟ قیلَ: مَن هُم یا رَسولَ اللّهِ؟ قالَ: هُمُ الَّذینَ یُحَبِّبونَ عِبادَ اللّه إلَى اللّه، و یُحَبِّبونَ اللّه إلى عِبادِهِ. قُلنا: هذا حَبَّبُوا اللّهَ إلى عِبادِهِ، فَکَیفَ یُحَبِّبونَ عِبادَ اللّهِ إلَى اللّهِ؟قالَ: یَأمُرونَهُم بِما یُحِبُّ اللّهُ، و یَنهَونَهُم عَمّا یَکرَهُ اللّهُ، فَإِذا أطاعوهُم أحَبَّهُمُ اللّهُ ⁽³⁾آیا برای شما از اقوامی بگویم که با آن که پیامبر و یا شهید نبودند؛ اما در روز قیامت، به خاطر مقامی که نزد خداوند دارند و بر روی منبرهایی از نورند، پیامبران و شهیدان،

به آنان غبطه می خورند؟» گفته شد: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله آنان کیاناند؟ فرمود: «آنان، کسانی هستند که خدا را در نظر مردم و مردم را در نظر خداوند، محبوب می سازند.» گفتیم: این که خداوند را در نظر بندگان محبوب می سازند، روشن است؛ اما چگونه بندگان خدا را در نظر خداوند، محبوب می سازند؟ فرمود: «آنان را بدانچه خداوند دوست می دارد، فرمان می دهند و از آن چه خداوند ناپسند می شمارد، نهی شان می کنند. وقتی مردم از آنان اطاعت کنند، خداوند ایشان را دوست خواهد داشت.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بعد از منصوب کردن امیرمؤمنان حضرت علی علیه السلام به مقام امامت و به عنوان مبلّغ و مروّج دین، در روز عید غدیر خم، دو دعا و دو نفرین نموده و فرمودند: اللهم وال من والاه، وعاد من عاداه، وانصر من نصره، واخذل من خذله؛ بار خداوندا، هر کس او (علی را دوست دارد، دوستش بدار و هر که با او دشمن است [با تمام قدرتت] دشمن بدار و هرکس او را یاری کند، یاریاش کن و هرکس تنهایش گذارد (به یاریش نشتابد) تنهایش گذار.)### ابزارهای تبلیغبرای رسیدن به اهداف تبلیغ، استفاده از ابزارهای مناسب ضروری است. خداوند متعال نیز ابزارهایی را در اختیار رسولان خود قرار داده تا بتوانند به وسیله ی آن ها معارف الهی را در جامعه بشری منتشر کنند. برخی از این ابزارها مختص پیامبران الهی هستند، مانند:الف معجزه: هر پیامبری برای اثبات نبوت خود به معجزه ای نیاز دارد تا جامعه ی بشری را متقاعد کند که واقعاً فرستاده ی خداست. معجزه با توجه به شرایطی که برای آن بیان شده، از قبیل خارق العاده بودن، همراه با ادعای)

نبوت بودن، تحدی و این که کسی قادر به معارضه با آن نباشد، موجب خدا باوری، تقویت ایمان و باور به معاد شده و در نتیجه باعث می شود جامعه به سوی اخلاقیات و باورهای دینی روی آورد. این معجزه می تواند حسی باشد، مانند ناقه صالح علیه السلام ، طوفان نوح علیه السلام ، عصای موسی علیه السلام، جوشیدن دوازده چشمه از سنگ و سرد شدن آتش بر حضرت ابراهیم علیه السلام یا معجزه عقلی باشد که با حواس ظاهری قابل درک نباشد و نیاز به بحث و فحص دارد، مانند قرآن که در جنبه های مختلف دارای اعجاز است.ب موعظه: موعظه یکی دیگر از ابزارهای تبلیغ است که در قسمت صفت وعظ به آن اشاره شده است.)ج قلم و نگارش: ارزش و جایگاه قلم بر اهل آن پوشیده نیست. خداوند در قرآن به قلم سوگند یاد می کند: ﴿ن وَالْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ) ⁽¹⁾ن، سوگند به قلم و آن چه می نویسند. سوگند خوردن به چیزی، نشانه بزرگی و عظمت آن چیز است. حضرت امیر علیه السلام درباره ارزش قلم می فرماید: عُقولُ الفُضَلاءِ في أطرافِ أقلامِها ⁽²⁾عقل های برجستگان، در نوک قلم های آن هاست. د) خطابه: اهمیت خطابه نیز از مواردی است که بر کسی پوشیده نیست. خداوند درباره خطابه می فرماید: وَشَدَدْنَا مُلْكَهُ وَآتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطَابِ ⁽³⁾فرمانروایی اش را استواری بخشیدیم و او را حکمت و فصاحت در سخن عطا کردیم. بخش اعظم نهج البلاغه حضرت امیر علیه السلام را خطبه های حضرت تشکیل می دهد که نشان دهندۀ اهمیت خطبه و خطابه است.

ه-) نامه: نوشتن نامه برای هدایت مردم سابقۀ طولانی دارد. وجود مقدس رسول خدا صلی الله علیه و آله بعد از مبعوث شدن به رسالت به سران کشورهای دنیا نامه نوشته و آنان را به دین مبین اسلام دعوت کرده است. حضرت امیر علیه السلام نیز در نهج البلاغه همین سیره را دنبال کرده، برای هدایت و تعلیم دیگران نامه نگاری کرده و با این شیوه از آنان دعوت به فرامین الهی نموده است.

و) مناظره: این روش نیز یکی دیگر از ابزار تبلیغ به حساب می آید. در سیره ی اهل بیت علیهم السلام خصوصاً امامین صادقین و امام رضا علیهم السلام بیشتر با این روش روبرو هستیم.

آن چه از ابزار تبلیغ گفته شد در هر دو ثقل وجود دارد. نفس قرآن معجزه است و دارنده ی آن که رسول خدا باشد و حاملان آن نیز اهل اعجاز هستند. قرآن موعظه گر است اهل بیت علیهم السلام نیز چنین هستند. قرآن، ن و القلم و ما یسطرون است اهل بیت علیهم السلام نیز چنیناند و قس علی هذا.

هدف تبلیغ

هدف تبلیغ، چه از طرف قرآن باشد یا اهل بیت علیهم السلام،احیای انسان اَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا استَجیبوا لِلّهِ و لِلرَّسولِ اِذا دَعاکُم لِما یُحییکُم ⁽¹⁾و دعوت به تقوا و فضایل اخلاقی يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ ⁽²⁾، هدایت به صراط مستقیم، و اِنَّکَ لَتَهدى اِلى صِراط مُستَقیم ⁽³⁾نجات و رستگاری و خروج از ظلمات به سوی نور است رستگارى و نجات: یاقَومِ اتَّبِعونِ اَهدِکُم سَبیلَ الرَّشاد... و یقَومِ ما لى اَدعوکُم اِلَى النَّجوةِ. ⁽⁴⁾و خروج از ظلمات: کِتبٌ اَنزَلنهُ اِلَیکَ لِتُخرِجَ النّاسَ مِنَ الظُّلُمتِ اِلَى النّور ⁽⁵⁾است.

صفت عظیم

اشاره

عظمت قرآن: وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ ⁽¹⁾و به راستی که هفت آیه از مثانی [یعنی سوره حمد] و قرآن بزرگ را به تو عطا کردیم.

عظمت اهل بیت علیهم السلام: وَ الْجَاهُ الْعَظِيمُ وَ الشَّأْنُ الْكَبِيرُ وَ الشَّفَاعَةُ الْمَقْبُولَة ⁽²⁾برای شما حضرات معصومین آبروى عظیم و شأن کبیر و شفاعت مقبول، نزد خدای سبحان است؛ فِي رَوْضَةِ اَلْكَافِي خُطْبَةٌ لِأَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ هِيَ خُطْبَةُ اَلْوَسِيلَةِ قَالَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ فِيهَا: ﴿إِنِّي اَلنَّبَأُ اَلْعَظِيمُ ؛ فَخَّمْتُمُوهُ وَ اِدَّعَيْتُمْ خَرْقَهُ لِلْعَادَةِ وَ خُرُوجَهُ مِنَ اَلطَّبِيعَةِ بَلْ هِيَ لِأَنَّ هَؤُلاَءِ اَلْقَوْمَ مِنْ عِتْرَةِ اَلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ كُلُّ مَنْ عَظَّمَ اَلنَّبِيَّ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَلاَ بُدَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ لِعِتْرَتِهِ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ مُعَظِّماً مُكْرِما﴾. ⁽³⁾شما آن را بزرگ جلوه دادید و ادعا کردید که خارق العاده و خارج از طبیعت است، بلکه به این دلیل است که این قوم از خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله هستند و هر کسی که پیامبر صلی الله علیه و آله را بزرگ بدارد، ناگزیر باید خاندان و اهل بیت علیهم السلام او را نیز بزرگ و گرامی بدارد.

معنای عظیم

ابن منظور در لسان العرب، ذیل مادّه ی «عظم» می گوید: «مِنْ صِفاتِ الله عزَّ و جلَ الْعَلِيُ الْعَظِيمُ و يُسبِّح العبدُ رَبَّه فيقول: سبحان رَبِّي العظيم؛ العَظِيمُ: الذي جاوَزَ قدْرُهُ و جلَّ عن حدودِ العُقول حتى لا تُتَصَوَّر الإِحاطةُ بِكُنْهِه و حَقِيقتهِ. و العِظَمُ

في صِفاتِ الأَجْسام: كِبَرُ الطُّولِ و العرضِ و العمْق» ⁽¹⁾عظیم از صفات خداود عزوجل است وقتی که بنده او را تسبیح می کند و می گوید منزّه است پروردگارم که قدرش بس بزرگ است و قدرت او از حدود عقول فراتر رفته است، به طوری که درک ذات و واقعیت او غیر قابل تصوّر است.

ابن فارِس در معنای آن می گوید: «بزرگی، قوّت و سدود و استحکام را عظم می گویند.» ⁽²⁾

صاحب التحقیق درباره ی معنای آن «عظم» چنین می گوید: «و التحقيق: أنّ الأصل الواحد في المادّة: هو ما يقابل الحقير، و هو ما يكون متفوّقا في القوّة و السودد، في مادىّ أو معنوىّ.و بهذه المناسبة تطلق على العظام في قبال اللحم، فانّ العظم أشدّ عضو و أقواه من أعضاء البدن﴾ ⁽³⁾اصل در معنای این واژه، این که عظیم مقابلش حقیر است که در قوّت و سداد چه مادّی و چه معنوی به کار می رود به همین مناسبت بر استخوان که مقابل گوشت که ضعیف و حقیر است عظام گفته می شود و بزرگی حیوانات استخوان دار به بزرگی استخوانشان است که سخت ترین عضو از اعضای بدن است. حال این قوّت و سداد و استحکام چه می خواهد در امور معنوی باشد و یا امور مادّی، فرقی نمی کند﴾. چون قدرت، قوّت خداوند مافوق تصوّر ماست و دست نیافتنی است و از استحکام عقلی و علمی برخوردار است؛ لذا صفت عظیم درباره ی خداوند به کار رفته و از صفات او به شمار می رود.

یکی از صفات الهی، «عظیم» است. این اسم و صفت الهى، صفت مشبّهه به معناى بزرگ شمردن و تمجید کردن و تجلیل نمودن است و خداوند را از آن جهت عظیم گویند که براى عظمت او ابتدا و بدایتی نباشد و از براى جلالت قدر او، انتها و نهایتى نباشد. ⁽¹⁾صفت عظیم یک بار به عنوان صفت اللّه استعمال شده است: إِنَّهُ کَانَ لَا یُؤْمِنُ بِاللّهِ الْعَظِیمِ ⁽²⁾چرا که او به خداى بزرگ نمى‌گروید. امّا به همراه ربّ و علیّ هر یک دو و سه مرتبه در قرآن تکرار شده است. عظمت خداوند به معنای بزرگی در قالب مادّی نیست؛ بلکه همان طور که در معنای لغوی گذشت، در قالب معنا قابل بیان است.

صفت عظیم هم درباره ی قرآن به کار رفته است، کما این که فرمود: وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ ⁽³⁾و به راستی که هفت آیه از مثانی [یعنی سوره حمد] و قرآن بزرگ را به تو عطا کردیم».ی عنی قرآن کتابی بس بزرگ است که علما و دانشمندان از فهم و درک آن عاجزند. به عبارتی این عظمت، یک عظمت معنوی است که قابل توصیف نیست و هم درباره ی اهل بیت علیهم السلام به کار رفته است؛ چرا که هر دو ثقل، مظهر عظمت خداوند هستند. درک ما از عظمت هر دو ثقل عاجز است.

خداوند درباره ی عظمت قرآن در دیگر آیات قرآن می فرماید: إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا ⁽⁴⁾چرا که ما به زودی سخنی سنگین به تو القا خواهیم کرد. درباره ی این که قول ثقیل چیست، نظرتان مختلفی بیان شد اکثریت مفسّران

قایل به این هستند که مراد از قول ثقیل قرآن است؛ امّا صاحب تفسیر اطیب البیان، مراد از قول ثقیل را اعلام خلافت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بیان می دارد و چنین می گوید: «در معنای قول ثقیل اقوال بسیاری گفتند و آن چه به نظر نزدیکتر می آید، این که ابلاغ رسالت بر آن حضرت و دعوت به توحید و احکام دین بسیار سنگین بود؛ زیرا مبعوث بر کافه ی جن و انس آن هم در دوره ی جاهلیت که سرتاسر دنیا را کفر و شرک گرفته و عادات جاهلیت در آن ها رسوخ کرده آن ها را برگردانیدن بسیار ثقیل بود؛ بلکه می توان گفت که این که آیه ی شریفه، راجع به نصب خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام است به دو قرینه؛ یکی آن که بعد از بعثت حضرت رسالت بوده که مأمور تبلیغ شده و دیگر این که سنلقی خبر از آینده می دهد و لذا بعض مفسّران گفتند: این که سوره مکی بوده، بعضی گفتند: مدنی بوده، بعضی گفتند مکی و مدنی بوده و نصب خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام بعد از اعمال حج و مراجعت به مدینه در غدیر خم شد و پیغمبر هم می دانست که نوع مسلمین بالاخص منافقین با امیرالمؤمنین علیه السلام خوشبین نیستند؛ چون نوع بستگان آن ها در بدر، حنین، احزاب به دست علی علیه السلام کشته شده بودند و لذا خداوند به نحو تهدید می فرماید: يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إِلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّهُ يَعصِمُكَ مِنَ النّاس و همچنین بر مسلمین هم ثقیل بود قبول ولایت چنان چه منکر شدند و کردند آن چه کردند». ⁽¹⁾با توجّه به معنایی که برای عظیم بیان شد که امور معنوی را نیز شامل می شود، در هر صورت چه مراد قرآن باشد و چه ولایت حضرت امیر علیه السلام به طور خصوص و سایر ائمه علیهم السلام به طور عموم باشد، ثقل بر هر دو مورد صدق

می کند بدین جهت اگر همان قول اکثر را قبول کنیم که مراد قرآن است، قرآن که ثقیل است نیاز به موطنی دارد که بتواند این بار سنگین را حمل کند به عبارتی، ظرف و مظروف باید با هم تناسب داشته باشند اگر مظروف ثقیل است ظرفش نیابد خفیف باشد که تحمّل مظروف را نداشته باشد؛ چرا که در این صورت، تکلیف به ما لا یطاق پیش می آید و خداوند هم لا یکلف الله نفساً الا وسعها. در این باره، خداوند یک فرضی را درباره ی عظمت قرآن بیان می کند و آن این که قرآن آن قدر از عظمت بالایی برخوردار است، حتّی کوه ها که مظهر سداد و استحکام هستند، نمی توانند حقیقت آن را تحمّل کنند؛ لذا می فرماید: لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ ⁽¹⁾اگر این قرآن را بر کوهی نازل می کردیم، می دیدی که در برابر آن خاشع می شود و از خوف خدا می شکافد! این ها مثال هایی است که برای مردم می زنیم، شاید در آن بیندیشید. در این آیه خداوند به این موضوع اشاره می کند که ثقل را فقط ثقلی که در ثقالت برابری می کند و یا بالاتر است می تواند تحمّل کند. حال این هم وزن و هم ثقل چه می تواند باشد؟ تنها انسان کامل، حقیقت محمدّیه است که می تواند این ثقل را تحمّل کرده و موطن آن به شمار آید چرا که در ثقالت با قرآن برابری دارد. صدرالمصطفی صلی الله علیه و آله موطن این ثقل است و بعد ایشان اهل بیت علیهم السلام «حملة کتابه» هستند که قادرند این بار عظیم را حمل کنند؛ بنابراین سرّ این که رسول خدا صلی الله علیه و آله به قرآن و اهل بیت علیهم السلام اطلاق ثقل کرده اند همین است. قرآن که قول ثقیل است را در وجود انسان کامل که ثقیل است قرار داده است؛ لذا در عظمت رسول خدا صلی الله علیه و آله

و اهل بیت علیهم السلام می فرماید: لَا أُقْسِمُ بِهَذَا الْبَلَدِ؛ قسم به این بلد، بلد امین که مراد مکّه است و عظمت مکّه از باب شرف المکان بالمکین است. عظمت مکه و مدینه به خاطر عظمت رسول خدا صلی الله علیه و آله است. آیه ی اسراء دلیل دیگر بر عظمت رسول خدا صلی الله علیه و آله است که پرواز ملکوتی به آسمان ها داشت. علاوه بر این، رسالت حضرت نیز از عظمت خاصی برخوردار است؛ چون هم جامع است و هم کامل. در تمام زمان نیاز همه ی بشر را برآورده کرده و حتی بیشتر از نیازشان می تواند ارائه دهد.

یکی دیگر از آیاتی که عظمت قرآن را ثابت می کند، آیات تحدی است که در شش آیه از قرآن به این موضوع اشاره شده است.

در این آیات، خداوند منکران و مخالفان را به آوردن مانند قرآن، حتی ده سوره یا یک سوره مانند آن، به مبارزه و تحدی دعوت می کند و از آن ها می خواهد که اگر می توانند، مانند آن را بیاورند؛ اما آن ها از انجام این کار عاجز می مانند و این خود گواه دیگری بر عظمت و اعجاز قرآن است.این آیات به وضوح نشان می دهند که قرآن نه تنها یک کتاب معمولی نیست؛ بلکه کلام الهی است و هیچ کس، حتی با کمک تمام جن و انس، قادر به آوردن مانند آن نیست. مثل آیه ی شریفه ی قُل لئِنِ اجتَمَعَتِ الاِنسُ والجِنُّ عَلى اَن یأتوا بِمِثلِ هذا القُرءانِ لایأتونَ بِمِثلِهِ ولَو کانَ بَعضُهُم لِبَعض ظَهیرا ⁽¹⁾بگو: اگر انسان ها و پریان (جن و انس) اتّفاق کنند که همانند این قرآن را بیاورند، همانند آن را نخواهند آورد؛ هر چند یکدیگر را (در این کار) کمک کنند.

رسیدن به جایگاه رفیع و عظمت انسانی برای همه ی انسان ها مقدور است، اگرچه رتبه ی هر فرد با دیگری متفاوت است. خداوند متعال در مورد عظمت انسان می فرماید: اللهُ الَّذِى خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ؛ خداوند همان کسى است که آسمان ها و زمین را آفرید» ﴿وَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَکُمْ و از آسمان آبى نازل کرد و با آن میوه هاى مختلف را براى روزىِ شما از زمین بیرون آورد و کشتى ها را مسخّر شما گردانید» هم از نظر موادّ ساختمانى آن که در طبیعت آفریده است و هم از نظر نیروى محرّکه ی آن که بادهاى منظّم سطح اقیانوس هاست وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ؛ تا بر صفحه ی اقیانوس ها به فرمان او به حرکت درآیند»، سینه ی آب ها را بشکافند و به سوى ساحل مقصود پیش روند و انسان ها و وسایل مورد نیازشان را از نقطه اى به نقاط دیگر به آسانى حمل کنند لِتَجْرِىَ فِى الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ و نهرها را (نیز) مسخّر شما نمود وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنهَارَ؛ تا از آب حیات بخش آن ها زراعت ها را آبیارى کنید و هم خود و دام هایتان سیراب شوید و هم در بسیارى از اوقات، سطح آن ها را به عنوان یک جادّه ی هموار، مورد بهره بردارى قرار دهید و با کشتی ها و قایق ها از آن ها استفاده کنید و نیز از ماهیان و حتّى صدف هایى که در اعماقشان موجود است بهره گیرید.

علاوه بر موجودات زمین، خورشید و ماه را که دائماً با برنامه ی منظّمى در حرکتاند به تسخیر شما درآورد وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَیْنِ و افزون بر موجودات این جهان و حالات عارضى آن ها شب و روز را (نیز) مسخّر شما ساخت وَ سَخَّرَ لَکُمُ الَّیْلَ وَالنَّهَارَ. ثابت است و چون خورشید و ماه میلیون ها سال با روش ثابت و معیّنى، به برنامه ی نورافشانى و تربیت موجودات زنده و ایجاد جزر و مد در دریاها و اقیانوس ها و خدمات دیگر ادامه مى دهند، تعبیرى

بهتر از «دائبین» براى آن ها تصّور نمی شود. در باب عظمت خورشید همین بس که دانشمندان قایلند که خورشید یک میلیون و سیصد هزار برابر زمین وسعت دارد یعنی خورشید این اندازه زمین را می تواند در خود جای دهد. میلیون ها سال است که خورشید هر روز سخاوتمندانه پرتو زرّین خود را به موجوات زمین هدیه می دهد. خداوند همه ی این ها با این عظمت و شکوه و جلال را مسخّر انسان قرار داده است. از این منظر می توان پی به عظمت انسان برد که حقیقت انسانی چیست که همه ی عالم با این همه عظمت در خدمت انسان است.

«و از هر چیزى که از او خواستید (و از نظر جسم و جان فرد و اجتماع، و سعادت و خوشبختى به آن نیاز داشتید) به شما داد وَ آتَیکُمْ مِنْ کُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ. و به این ترتیب اگر بخواهید نعمت هاى خدا را بشمارید، هرگز آن ها را شماره نتوانید کردوَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللهِ لاَ تُحْصُوهَا.

هدف قرآن و اهل بیت علیهم السلام، یادآوری این مقام رفیع انسانی است. این دو ثقل با توّجه به عظمت و مقام و منزلتی که دارند، انسان را گوشزد می کنند که چه کسی هستند و از چه عظمتی برخوردارند. یکی از دلایل عدم توجّه به خود، ندانستن حقیقت خویش و خود تحقیری است که متأسفانه اکثر انسان ها به آن مبتلا هستند. به قول مولوی این که خودمان را به درهم بخس می فروشیم سر از نادانی ماست

هر که او ارزان خَرَد ارزان دهد *** گوهری طفلی به قرص نان دهد

طفلی که حقیقت و ارزش گوهر را نمی داند، به خاطر نیاز و گرسنگی به راحتی آن در مقابل تکه نانی می فروشد؛ امّا انسان عاقلی که قدر گوهر را می داند، گرسنگی را تحمّل می کند؛ ولی درّ گرانبها را از دست نمی دهد.

قرآن و اهل بیت علیهم السلام چقدر بر ارزش و جایگاه انسانی تأکید می کنند؛ ولی ما در خواب غفلت و سرمست غرور خود از خود بی خبریم زمانی می رسد که دیگر کاری از دست انسان ساخته نیست مولوی این حال ما را به زیبایی به تصویر می کشد و می گوید:

می دهند افیون به مرد زخم مند *** تا که پیکان از تنش بیرون کنند

وقت مرگ از درد او را می درند *** او بدان مشغول شد، جان می برند

حال انسان زخمی که مورد حمله ی درنده ای چون نفس قرار گرفت و از درد به خود می پیچد، مَثَل انسان زخمی در پیکار است که وقتی تیر در بدنش فرو رفت، برای بیرون کشیدن تیر، او را مخدّر می دهند تا دردش کمتر شده، بتوانند تیر را از بدنش خارج کنند. وقت مردن، انسان با سکرات مرگ دست و پنجه نرم می کند او که به این ها سرگرم شد ناگهان جان او را می برند بعد آن متوجّه می شود چه کسی بوده و با خود چه کرده است.

آری تا زمان و فرصت را ازدست نداده ایم، باید در راه خودشناسی که مقدّمه ی خداشناسی قدم برداریم.

در قطع نخل سرکش باغ حیات ما *** چون ارّه ی دو سر نَفَس اندر کشاکش است

مسئله ی بعدی که باید به آن توجّه کرد این است که با توجّه به معنایی که لغویان برای کلمه ی «عظیم» ارائه دادند، چه در امور مادّی و چه در امور معنوی، این واژه، هم در امور خیر کاربرد دارد و هم در امور شرّ. امور خیر که مصادیق آن بیان شد و گذشت. امّا امور شرّ نیز این واژه کاربرد دارد. در قرآن به هر دو مورد به کرّات اشاره شده است. در امور خیر مثل: فوز عظیم، اجر عظیم، قران عظیم، العلی العظیم، رب العظیم و دیگر موارد. در امور شرّ مثل: «عذاب عظیم»، «یوم عظیم»، «حنث عظیم»، «ظلم عظیم»، «کرب عظیم» و دیگر موارد.

در امور خیر، بیان عظمت، اصل اولی است؛ امّا در امور شرّ ذکر این کلمه، برای چیست؟ به عبارتی در امور خیر، اقتضای واقع خارجی و حال طرف مقابل است که عظیم باشد؛ امّا منشأ عظمت، در امور شرّ، به خود واقع خارجی شخص یا چیزی بر نمی گردد؛ بلکه منشأ آن، عظمت طرف مقابل است که موجب می شود آن شرّ با عظمت جلوه کند. به عنوان مثال گناه و معصیت از این بابت عظیم است که نافرمانی در ساحت کسی است که دارای عظمت است صورت می گیرد. شرک، از این بابت ظلم عظیم تلقّی می شود که شریک حقیر مقابلش خدای احد و واحد با عظمت است. این که در کنار خداوند با آن همه عظمت که حدی برای آن متصوّر نیست، سنگ و چوب را به عنوان معبود پرستش کنیم، این ظلم است و عظمت و بزرگی ظلم به اندازه ی عظمت خداوند است که نافرمانی می شود. یا حنث عظیم که گناهکاران بر آن اسرار می ورزند، که همان انکار ولایت اهل بیت علیهم السلام باشد، از این بابت این حنث عظیم است که ولایت دارای شأن و عظمت بالایی است که انکار عظمت آن موجب عظمت این گناه می شود.

سیر ظهور عظمت خداوند

ظهور عظمت خداوند، ابتدا از عظمت در «وحی» آغاز می شود. سپس به مرحله ی «تشریع» یعنی شریعت اسلام می رسد. در ادامه، این عظمت در بهترین زمان (عصر پیامبر اسلام) و بهترین مکان (مکه و مدینه) تجلی می یابد و در نهایت، به صورت تکلیف و وظیفه برای انسان ها ظهور و بروز می کند.

عظمت وحی: ظهور عظمت خداوند در قالب وحی تجلی می یابد، و خود وحی از چنان عظمتی برخوردار است که در این باره می فرماید: تَكَادُ ٱلسَّمَوَتُ يَتَفَطَّرنَ مِن فَوقِهِنَّ وَٱلمَلَئِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمدِ رَبِّهِم وَيَستَغفِرُونَ لِمَن فِي ٱلأَرضِ أَلَا إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ ⁽¹⁾(نزدیک است آسمان ها از شدت آن (وحی) از بالا شکافته شوند، و فرشتگان (نیز) پروردگارشان را تسبیح و حمد می گویند و برای کسانی که در زمین هستند طلب آمرزش می کنند. آگاه باشید که خداوند همان آمرزنده مهربان است.

این آیه ی شریفه به عظمت و شکوه وحی اشاره می کند و نشان می دهد که حتی آسمان ها نیز از این عظمت به لرزه در می آیند. فرشتگان که همواره در حال تسبیح و حمد خداوند هستند، با دیدن این عظمت، برای ساکنان زمین نیز طلب آمرزش می کنند. این امر نشان می دهد که وحی، علاوه بر آن که کلام خداوند است، منشأ رحمت و هدایت برای انسان ها نیز است.

مرحوم علامه طباطبایی رحمه الله علیه ذیل این آیه ی شریفه می فرماید: تَكادُ اَلسَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْ فَوْقِهِنَّ... کلمه ی «یتفطرن» از مصدر «تفطر» است که به معناى پاره پاره شدن است، چون کلمه ی «تفطر» که مصدر باب تفعل است، از »فطر» گرفته شده، که به معناى پاره شدن و شکافتن است.

آن چه که از سیاق آیه و نظم کلام که درباره بیان حقیقت وحى و آثار و نتایج آن است به دست مى آید، این است که مراد از «پاره پاره شدن آسمان ها از بالاى سر مردم» شکافتن آن ها است به وسیله ی وحیى که از ناحیه خداى على عظیم نازل مى شود و فرشتگان آن وحى را از همه ی آسمان ها عبور می دهند تا

به زمین نازل کنند، چون مبدأ وحى خداى سبحان است و آسمان ها به حکم آیه وَ لَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ وَ ما كُنّا عَنِ اَلْخَلْقِ غافِلِينَ راه هایى است به سوى زمین. امّا این که چرا جمله ی یتفطرن را مقیّد کرد به جمله ی من فوقهن وجهش روشن است، براى این که وحى از ما فوق و بالاى سر نازل مى شود، چون از ناحیه ی خدایى نازل مى شود که ما فوق هر چیز است و علوّ و عظمتى مطلق دارد، قهراً اگر آسمان ها شکافته شوند، از بالا شکافته مى شوند و نیز مى خواهد امر وحى را بزرگ بدارد، از این جهت که وحى کلام کسى است که على و عظیم است، پس از این جهت که کلام خدایى است داراى عظمت مطلق و آسمان ها در هنگام نزول آن نزدیک به پاره پاره شدن مىشود و از این جهت که کلام خدایى است على و داراى علو، اگر آسمان ها پاره شوند از بالا پاره مى شوند.﴾ ⁽¹⁾

عظمت اسلام

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ: عَنْ أَبِي اَلْجَارُودِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام: قَوْلُهُ: إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ أَيْ عَلَى دِينٍ عَظِيمٍ. ⁽²⁾

عظمت ماه مبارک رمضان

شَهرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِي أُنزِلَ فِيهِ ٱلقُرءَانُ هُدى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَت مِّنَ ٱلهُدَى وَٱلفُرقَانِ ⁽³⁾ماهِ رمضان است؛ ماهی که قرآن، برای راهنمایی مردم، و نشانه های هدایت، و فرق میان حق و باطل، در آن نازل شده است. ماه مبارک رمضان، تنها ماهی که

در قرآن نام آن وارد شده است؛ چون ظرف وجودی قرآن است؛ لذا با عظمت است و خداوند به عظمت از آن یاد کرده است چرا که علاوه بر نزول قرآن با عظمت، شب قدر نیز در این ماه قرار دارد که عظمت و فضیلتش را مضاعف کرده است؛ شب قدری که در شأن آن فرمود: و ما ادراک ما لیله القدر خیر من الف شهر.

عظمت کعبه

إِنَّمَا أُمِرتُ أَن أَعبُدَ رَبَّ هَذِهِ ٱلبَلدَةِ ٱلَّذِي حَرَّمَهَا وَلَهُۥ كُلُّ شَيء وَأُمِرتُ أَن أَكُونَ مِنَ ٱلمُسلِمِينَ ⁽¹⁾حق این است که من فرمان یافته ام پروردگار این شهر را که آن را محترم کرده و همه چیز از اوست پرستش کنم، فرمان یافته ام که از مسلمانان باشم. بعد از سیر زمان با عظمت، به مکان با عظمت می رسد که بلد امین باشد سرزمینی که آن قدر عظمت دارد که خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود بگو پروردگار این سرزمین با عظمت که برای او حرمت قرار داده است مرا به بندگی امر کرده است. عظمت کعبه هم به عظمت ولایت است چون ظرف برای ولایت قرار گرفته است. تولّد حضرت امیر علیه السلام در خانه ی کعبه بیانگر این است که عظمت این خانه به مولود آن که حضرت امیر علیه السلام است.

عظمت تکلیف

إِنَّا عَرَضنَا ٱلأَمَانَةَ عَلَى ٱلسَّمَوَتِ وَٱلأَرضِ وَٱلجِبَالِ فَأَبَينَ أَن يَحمِلنَهَا وَأَشفَقنَ مِنهَا وَحَمَلَهَا ٱلإِنسَنُ إِنَّهُۥ كَانَ ظَلُوما جَهُولا ⁽²⁾ما آن امانت را بر آسمان ها و زمین و

کوه ها عرضه کردیم، پس آن ها از تحمل آن امتناع کردند و ترسیدند و انسان آن را حمل کرد، چون انسان ستم پیشه و جاهل بود.

آخر این که عظمت خداوند در عالم مادّه به صورت تکلیف ظهور پیدا کرده است. در آیه ی شریفه، آسمان، نماد بیکرانی، بلندی و آسیب ناپذیری است. همچنین زمین که اشاره به وسعت و جبال اشاره به سداد و استحکام دارد. همه ی این ها قدرت و تحمّل این امانت که تکلیف الهی باشد را نداشتند تا قرعه فال به نام انسان زدند و او اعلام آمادگی کرد و این بار عظیم را به دوش کشید.

یکی از بزرگترین تکالیف و آزمون بشری، بی شک ولایت اهل بیت علیهم السلام است که انسان ظلوم جهول از آن سر باز می زند در حالی که انسان عادل عالم از آن استقبال کرده و با جان و دل پذیرای آن خواهد بود.

خلاصه کلام در این مقام، این که هم ثقل اکبر (قرآن) و هم ثقل اصغر (اهل بیت) دارای عظمت هستند که این صفت عظیم الهی در قرآن به عنوان کلام خدا و در اهل بیت علیهم السلام به عنوان مرات الحق ظهور و بروز پیدا کرده است هر کسی که بخواهد به مقام با عظمت و رأفت دست پیدا کند لاجرم باید به این ثقل چنگ زند چرا که این دو لن یفترقا اصلا و هیچ گاه از هم جدا شدنی نیستند.

صفت خیر

اشاره

خیر بودن قرآن: وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا خَيْرًا لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ ⁽¹⁾(ولی هنگامی که) به پرهیزگاران گفته می شد: «پروردگار شما چه چیز نازل کرده است؟» می گفتند: «خیر (و سعادت)» (آری،) برای کسانی که نیکی کردند، در این دنیا نیکی است و سرای آخرت از آن هم بهتر است و چه خوب است سرای پرهیزگاران.

خیر بودن اهل بیت علیهم السلام: إِنْ ذُكِرَ الْخَيْرُ كُنْتُمْ أَوَّلَهُ... (زیارت جامعه)؛ وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ ⁽²⁾[تفسیر فرات بن إبراهیم ]، بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ اَلْأَنْصَارِيِّ قَالَ: تَذَاكَرَ أَصْحَابُنَا اَلْجَنَّةَ عِنْدَ اَلنَّبِيِّ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَقَالَ اَلنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ إِنَّ أَوَّلَ أَهْلِ اَلْجَنَّةِ دُخُولاً عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ قَالَ فَقَالَ أَبُو دُجَانَةَ اَلْأَنْصَارِيُّ يَا رَسُولَ اَللَّهِ أَ لَيْسَ أَخْبَرْتَنَا أَنَّ اَلْجَنَّةَ مُحَرَّمَةٌ عَلَى اَلْأَنْبِيَاءِ حَتَّى تَدْخُلَهَا وَ عَلَى اَلْأُمَمِ حَتَّى تَدْخُلَهَا أُمَّتُكَ قَالَ بَلَى يَا أَبَا دُجَانَةَ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ لِلَّهِ لِوَاءً مِنْ نُورٍ عَمُودُهُ مِنْ يَاقُوتٍ مَكْتُوبٌ عَلَى ذَلِكَ اَللِّوَاءِ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اَللَّهِ وَ آلُ مُحَمَّدٍ خَيْرُ اَلْبَرِيَّةِ وَ صَاحِبُ اَللِّوَاءِ أَمَامَ اَلْقَوْمِ قَالَ فَسَرَّ بِذَلِكَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلَّذِي أَكْرَمَنَا وَ شَرَّفَنَا بِكَ قَالَ فَقَالَ اَلنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَبْشِرْ يَا عَلِيُّ مَا مِنْ عَبْدٍ يُحِبُّكَ وَ يَنْتَحِلُ مَوَدَّتَكَ إِلاَّ بَعَثَهُ اَللَّهُ يَوْمَ اَلْقِيَامَةِ مَعَنَا ثُمَّ قَرَأَ اَلنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ هَذِهِ اَلْآيَةَ إِنَّ اَلْمُتَّقِينَ فِي جَنّاتٍ وَ نَهَرٍ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ. ⁽³⁾... پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: نخستین کسی که به بهشت وارد می شود

علی بن ابیطالب است. سپس ابودجانه انصاری گفت: ای رسول خدا، آیا به ما نفرمودی که بهشت بر انبیاء حرام است تا آن که به آن داخل شوند، و بر امت ها تا آن که امت شما وارد شود؟ فرمود: بله، ای ابودجانه. آیا نمی دانی که برای خدا پرچمی از نور است که ستون آن از یاقوت است و بر آن پرچم نوشته شده: هیچ معبودی جز الله نیست، محمد رسول الله است و آل محمد بهترین آفریده ها هستند و صاحب پرچم در پیش روی قوم است. علی علیه السلام از این موضوع خوشحال شد و گفت: سپاس برای خداوندی که ما را ارجمند و به وسیله تو بزرگ کرده است. فرمود: ای علی، بشارت بده که هیچ بنده ای نیست که تو را دوست داشته باشد و محبت تو را اختیار کند، مگر این که خدا او را روز قیامت با ما برانگیزد. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله این آیه را خواند: «مسلماً پرهیزگاران در بهشت ها و نهرها هستند، در مقام صدق نزد ملکی مقتدر.

معنای خیر

صاحب التحقیق درباره ی معنای خیر می گوید: «انّ الأصل الواحد في هذه المادّة: هو انتخاب شي‌ء و اصطفاؤه و تفضيله على غيره، ففيه قيدان الانتخاب و الاختيار، و التفضيل، و هذان القيدان ملحوظان في جميع صيغ اشتقاقها. فَالْخَيْرُ هو ما يقابل الشرّ: فالخير ما يختار و ينتخب من بين الأفراد و يكون فاضلا و راجحا، و له مراتب»؛ ⁽¹⁾اصل واحد در این ماده این است که انتخاب چیزی و برگزیدن و ترجیح آن بر دیگران است، در این جا دو قید وجود دارد: انتخاب و گزینش و همچنین ترجیح. این دو قید در تمام صیغ مشتق آن مورد توجه قرار گرفته

است. پس «خیر» چیزی است که مقابل «شر» قرار دارد: خیر به چیزی اطلاق می شود که از میان افراد انتخاب و گزینش شده و فاضل و بارز باشد و دارای مراتب است.

با توجه به این که خداوند وجودش خیر محض است وَاللهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى ⁽¹⁾خدا بهتر و پایدارتر است، هر آن چه از خداوند صادر می شود نیز خیر محض خواهد بود که از این خیر، به خیر مطلق تعبیر می شود. خیر مطلق از مطلق خیر صادر می شود؛ اما گاهی اوقات از خیر، به خیر نسبی تعبیر می شود و آن، جایی است که یک چیز ممکن است برای کسی یا چیزی خوب باشد در حالی که همان چیز برای موجود دیگر شر تلقی شود.

ایمان به خدا، زمینه ساز بهره مندی از همه ی خیرات است: لَكِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَ أُولَئِكَ لَهُمُ الْخَيْرَاتُ وَ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ⁽²⁾اما پیامبر و کسانی که با او ایمان آورده اند، با اموال و جان های خود جهاد کردند و آنانند که بهره مند از خیرات [فراوان]اند و آنانند که همان رستگارانند.

در این آیه ی شریفه، خداوند متعال، مؤمنان را به دلیل ایمان و جهادشان، مستحق خیرات فراوان و رستگاری می داند. این امر نشان می دهد که ایمان به خدا، نه تنها یک باور قلبی، بلکه یک عمل است که انسان را در مسیر خیر و سعادت قرار می دهد.

بنابراین، می توان گفت که خیر مطلق، همواره از خداوند متعال صادر می شود و انسان با ایمان به او و انجام اعمال نیک، می تواند از این خیرات

بهره مند شود؛ اما در عین حال، باید توجه داشت که گاهی اوقات، آن چه برای ما خیر به نظر می رسد، ممکن است در واقع شر باشد و بالعکس. نسبی بودن خیر برای موجودات موجب می شود که اگر خیری از طرف خدا نازل شود و شخص جاهل به خیر بودن آن باشد، آن را شرّ پنداشته و از آن اکراه داشته باشد: وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ ⁽¹⁾چه بسیار شود که چیزی را مکروه شمارید؛ ولی به حقیقت خیر و صلاح شما در آن بوده، و چه بسیار شود چیزی را دوست دارید و در واقع شرّ و فساد شما در آن است.

بنابراین، همواره باید از خداوند متعال هدایت و راهنمایی بخواهیم تا بتوانیم در مسیر درست قرار گیریم و از خیرات واقعی بهره مند شویم.

در هیچ جای قرآن نمی توان موردی را پیدا کرد که خیری در آن وجود نداشته باشد؛ چرا که قرآن مظهر تجلی خداوند است. اهل بیت علیهم السلام نیز مظهر و تجلی خیر بودن خداوند هستند.

ان أمير المؤمنين علیه السلام كان إذا توضأ قال: بسم اللَّه و باللَّه و خير الأسماء للَّه و أكبر الأسماء للَّه و قاهر لمن في السموات و قاهر لمن في الأرض، الحمد لله الذي جعل من الماء كل شي‌ء حي و أحيى قلبي بالإيمان ⁽²⁾ امام باقر علیه السلام در توصیف اهل بیت علیهم السلام می فرماید: نَحْنُ اَلْأَسْمَاءُ اَلْحُسْنَى اَلَّتِي لاَ يَقْبَلُ اَللَّهُ مِنَ اَلْعِبَادِ عَمَلاً إِلاَّ بِمَعْرِفَتِنَا ⁽³⁾همانا ما اسم های نیکوی خداوند هستیم که خداوند از بندگانش عملی را بدون معرفت ما نمی پذیرد. از طرفی خداوند

می فرماید: بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدير ⁽¹⁾امیرمؤمنان علیه السلام می فرماید: أنا عَينُ اللّهِ و أنا يَدُ اللّه و أنا جَنْبُ اللّه و أنا بابُ اللّه ⁽²⁾پس این که خداوند فرمود خیر به دست خداست یعنی به دست امیرالمؤمنین علیه السلام و فرزندان معصومش است یعنی حضرت و فرزندانش مظهر خیر بودن خداوند هستند که لازمهی این امر، معصوم بودن و بری از هرگونه خطا و اشتباه است که لازمهی معصوم بودن، داشتن علم است؛ بنابراین اهل بیت علیهم السلام میزان تشخیص خیر بودن علم و عمل هستند.

مصادیق خیر

بعد از خدواند که خیر محض است و اهل بیت علیهم السلام که مظهر تام خیر خداوند هستند، مصادیقی دیگر برای خیر وجود دارد که توجه به آن موجب سرعت رستگاری بنده می شود به عنوان نمونه

بهترین امت: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ ⁽³⁾

اگر امتی، خیر امت است به برکت متوالیان خود است که وجودشان منبع خیر است چرا که فردای قیامت مردم به پیامبر خود شناخته می شوند. به عبارتی شناسنامه ی مردم در قیامت به پیامبر و امام عصر خود شناخته می شوند. یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ؛ چرا که آنان پدران واقعی مردم هستند یا علی انا و انت ابوا هذه الامة بهترین پدر برای امت هستند. إذا كانَ يَومُ

القِيامَةِ أنبَتَ اللّه تَعالى لِطائِفَةٍ مِن اُمَّتي أجنِحَةً، فَيَطيرونَ مِن قُبورِهِم إلَى الجِنانِ يَسرَحونَ فيها ويَتَنَعَّمونَ كَيفَ شاؤوا، فَتَقولُ لَهُمُ المَلائِكَةُ: هَل رَأَيتُمُ الحِسابَ؟ فَيَقولونَ: ما رَأَينا حِسابا. فَيَقولونَ: هَل جُزتُمُ الصِّراطَ؟ فَيَقولونَ: ما رَأَينا صِراطا. فَيَقولونَ: هَل رَأَيتُم جَهَنَّمَ؟ فَيَقولونَ: ما رَأَينا شَيئا. فَتَقولُ المَلائِكَة: مِن اُمَّةِ مَن أنتُم؟ فَيَقولونَ: مِن اُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله ⁽¹⁾فردای قیامت خداوند برای طایفه ای از امت من بال قرار می دهد که با آن از قبرشان تا بهشت پرواز می کنند و متنعم خواهند شد به هر صورت که بخواهند پس فرشتگان از آنان میپ رسند آیا شما حساب دیده اید؟ می گویند ما حسابی ندیدیم، آیا از صراط رد شده اید می گویند ما صراطی ندیدیم دوباره از آنان پرسیده می شود آیا جهنم را دیده اید؟ می گویند ما هیچ ندیدیم. فرشتگان از آنان می پرسند شما از امت کدام پیامبر هستید؟ می گویند ما از امت محمد که رحمت و درود خداوند بر او اهل او باد هستیم. بهترین مردم: مولى على علیه السلام فرمودند: بهترین مردم کسى است که حرص را از قلب خود بیرون کند و به خاطر اطاعت پروردگارش عصیان هواهاى نفسانى خود نماید؛ خَیرُ النّاسِ مَنْ اَخرَجَ الحِرْصَ عَنْ قَلْبِهِ وَ عَصَى هَوَاهُ فِى طَاعَةِ رَبِّهِ ⁽²⁾. در روایتى دیگر کلّى تر فرمودند: بهترین مردم کسى است که نفس خود را از شهوات تطهیر کند [و از جمله ناپاکی هاى نفس حرص است] و غضب خود را نابود کند و پروردگارش را راضى گرداند.

تقوا: «تقوى» خیر است: ﴿لِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِکَ خَیْرٌ ⁽¹⁾لباس پرهیزکارى بهتر است. توبه: «توبه» خیر است: فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَیْرٌ لَّکُمْ ⁽²⁾اگر توبه کنید براى شما بهتر است.

حکمت: يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثيراً وَ ما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ ⁽³⁾

فطری بودن خیر

در معجم مقاییس اللغة آمده است که: اصل واژه ی «خیر»، گرایش و تمایل است و از این رو «خیر» گفته شده که همگان به آن گرایش دارند، به خلافِ شرّ. در معناى معروف نیز گفته است که: ریشه ی این واژه، بر پیاپى بودن و پیوند دو چیز با یکدیگر، دلالت مى کند و معنایش آرامش و اطمینان است.... «معروف»، از آن رو چنین نامیده شده که دل ها با آن آرامش مى یابد و از شر بیزارند

از این رو، امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه ی شریفه: وَ هَدَيْنَهُ النَّجْدَيْنِ ⁽⁴⁾او را به دو راه، هدایت کردیم می فرماید: نَجدَین الخَيرِ وَ الشَّرِّ ⁽⁵⁾... راه خیر و راه شر. این هدایت، همان هدایتِ فطرى است که قرآن در آیه اى دیگر، از آن به «الهام»،

تعبیر کرده است: وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوَّلهَا * فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَلهَا ⁽¹⁾... سوگند به آن که نفْس را آفرید و فُجور و تقوایش را به او الهام نمود.

«الهامِ تقوا» همان هدایت فطرى براى شناخت راه خیر، و «الهام فُجور»، همان هدایت فطرى براى شناخت راه شر است.

خداوند سبحان، انسان را به گونه اى آفریده است که می تواند تقوا (خیر) و فجور (شر) را تمییز دهد. از این رو، هر انسانى می داند که عدالت، نیکوست و ستم، زشت و بد است؛ احسان به دیگران، نیکوست و تجاوز به حقوق مردم، بد است.

حال اگر این شناخت و آگاهى از انسان گرفته شود، در واقع، انسانیّت از او سلب شده و با حیوانات دیگر فرقى نخواهد داشت و به فرمایش امام على علیه السلام مَن لَم يَعرِفِ الخَيرَ مِنَ الشَّرِّ، فَهُوَ بِمَنزَلَةِ البَهيمَةِ... ⁽²⁾هر کس نیک را از بد باز نشناسد، همچون حیوان است

تأکید و تشویق ثقلین بر انجام کار خیر

چون خداوند وجودش خیر محض است هر فعلی که از خداوند صادر می شود نیز چنین است. محور وحی به انبیا و اوصیای الهی نیز انجام خیرات است؛ لذا می فرماید: وَ أَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرات ⁽³⁾به بندگان خود نیز امر به این مسئله می کند که کار خیر انجام دهند: وَ افْعَلُوا الْخَيْر ⁽⁴⁾تا جایی که

بندگان را تشویق به انجام فعل خیر می کند که در انجام آن از یکدیگر سبقت بگیرند: فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَميعاً إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَديرٌ ⁽¹⁾و آن بندگان صالحی که گوش شنوا دارند، همیشه به این فکر هستند که از یکدیگر سرعت گرفته و پیشی بگیرند: يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَ أُولئِكَ مِنَ الصَّالِحينَ ⁽²⁾نتیجه ی انجام کار خیر، هدایت است.

هدايت ويژه: انجام کار خیر، موجب برخوردارى انسان از هدایت هاى ویژۀ خداوند و پذیرش معارف دین به صورت وسیع می شود: وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُم ⁽³⁾اگر خداوند خیری در آنان می دید به آنان گوش شنوا می داد و به برکت این هدایت ویژه از ولایت الهی برخوردار می شوند که بهترین پاداش است: هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَ خَيْرٌ عُقْبا ⁽⁴⁾و به برکت تحت سیطره ی ولایت الهی بودن، فرجام کار مؤمن رسیدن به پاداش آخرت است که بر دنیا و مافیها برتری دارد؛ لذا می فرماید: وَ لَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولى ⁽⁵⁾بیان شد چون خداوند وجودش خیر محض است هر چه که از او صادر می شود و یا به او می رسد خیر محض و نزد او باقی مانده و بنده آن را نزدش می یابد: تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ ⁽⁶⁾

خیر در روایت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در اینباره مى فرماید: إنَّ الخَيرَ طُمَأنينَةٌ، و إنَّ الشَّرَّ ريبَةٌ ⁽¹⁾... نیکى، [مایه] اطمینان خاطر است و بدى، [ مایه] تردید و دو دلى. نیز در سخنى دیگر مى فرماید: البِرُّ مَا اطْمَأَنَّ إلَيهِ القَلبُ وَ اطْمَأَنَّت إلَيهِ النَّفسُ، وَ الإثمُ ما حاكَ فِى القَلبِ و تَرَدَّدَ فِى الصَّدرِ و إن أفتاكَ النّاسُ ⁽²⁾نیکى، آن است که دل و جان نسبت به آن آرامش یابد و اثم (گناه)، آن است که در دل بچرخد و در سینه دچار تردید باشد؛ هر چند مردم به آن نظر مساعد دهند.

نه تنها فطرت پاک، کار «خیر» و «برّ» را تشخیص مى دهد؛ بلکه دل از انجام دادن آن، آرامش می یابد. در مقابل، دل به هنگام آلوده شدن به گناه و کارِ «شر»، ناآرام مى گردد. از این رو، در موارد شبهه، آرامش دل، نشانه ی «خیر» و «برّ» است و ناآرامى و بى قرارى آن، نشانه ی «شر» و «اثم».

امیرالمؤمنین علیه السلام در قسمتی از نهج البلاغه می فرماید: «اى مردم، هر کس از خدا خیرخواهى طلبد، توفیق یابد و آن کس که سخنان خدا را راهنماى خود قرار دهد به راست‌ترین راه، هدایت خواهد شد.﴾ ⁽³⁾

گاه فکر می کنیم انجام کار خیر از طریق خودمان است؛ در صورتی که بر اساس فرموده ی امام علی علیه السلام ما فقط وسیله ایم و پیوسته باید از پروردگار خود خواستار آن باشیم تا بیشترین خیر را از تفضّلات الهی به سوی ما جاری سازد.

امام باقر علیه السلام می فرماید: «به راستی خدا کار خیر را بر مردم دنیا سنگین ساخته؛

مانند سنگینی آن در ترازوی عملشان در روز قیامت. و خدای عزّوجلّ کار شر را بر مردم دنیا سبک و آسان کرده؛ مانند سبکی آن در ترازوی عملشان در روز قیامت.﴾ ⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام در ارزیابی دنیا و آخرت چنین می فرماید «و چیزى نیکوتر از خیر و نیکى وجود ندارد، جز پاداش آن. همه چیزِ دنیا، شنیدن آن بزرگتر از دیدن آن است، و هر چیز از آخرت، دیدن آن بزرگتر از شنیدن آن است. پس کفایت مى‌کند شما را شنیدن از دیدن، و خبر دادن از پنهانى‌هاى آخرت. آگاه باشید، هر گاه از دنیاى شما کاهش یابد و به آخرت افزوده گردد، بهتر از آن است که از پاداش آخرت شما کاسته و بر دنیاى شما افزوده شود. چه بسا کاهش یافته هایى که سودآور است، و افزایشداشته هایى که زیانآور است. همانا به آن چه فرمان داده شدید، گسترده‌تر از چیزى است که شما را از آن بازداشتند، و آن چه بر شما حلال است، بیش از چیزى است که بر شما حرام کرده اند. پس آن چه را اندک است براى آن چه که بسیار است، ترک کنید، و آن چه را بر شما تنگ گرفته اند، به خاطر آن چه شما را در گشایش قرار دادند، انجام ندهید. خداوند روزى شما را ضمانت کرده و شما را به کار و تلاش امر فرموده، پس نباید روزىِ تضمین شده را بر آن چه واجب شده مقدّم دارید؛ با این که به خدا سوگند، آن چنان نادانى و شک و یقین به هم آمیخته است که گویا روزىِ تضمینشده بر شما واجب است، و آن چه را که واجب کرده اند، برداشتند. ⁽²⁾

امام علی علیه السلام در خطبه ی بیست و دوم می فرماید: «کارهاى نیک به جاى آورید، ولى نه به قصد خودنمایى که مردم ببینند یا از دیگرى بشنوند؛ زیرا

هرکس عملى را نه براى خدا انجام دهد، خدا سزاى عملش را به کسى حوالت کند که به خاطر او عمل کرده است... نام نیکى که خدا براى آدمى در میان مردم مى‌گذارد، از مالى که دیگران براى او به میراث مى‌گذارند بهتر است.»

همچنین امام علی علیه السلام می فرماید: «بدانید نام نیکویى که خداوند به کسى در بین مردم عنایت مى‌فرماید، بهتر است از ثروتى که به ارث مى‌گذارد براى کسانى که قدردان او نباشند.» ⁽¹⁾

مناع الخیر

اولین مانع خیر، شیطان است که تمام قوای خود را برای این کار به کار گرفته تا خیر خداوند به بندگانش نرسد چنان چه خداوند از قول او می فرماید: قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ ⁽²⁾شیطان گفت که چون تو مرا گمراه کردی من نیز البته در کمین بندگانت در سر راه راست تو مین شینم. آن گاه از پیش روی و از پشت سر و طرف راست و چپ آنان در می آیم (و هر یک از قوای عامله و ادراکی آن ها را به میل باطل می کشم) و بیشتر آنان را شکر گزار نعمتت نخواهی یافت. از این رو شیطان مناع الخیر است یعنی بسیار منع کننده ی از خیر است. بعد او، اولیای شیطان خواسته ی او را برآورده کرده و مانع رسیدن خیر به بندگان می شوند. بی تردید یکی از خیرات، پذیرش ولایت حضرت امیر و اولاد معصومش است. با توجه به این که در روایات از حضرت امیر علیه السلام به صراط مستقیم تعبیر شده است، نشستن شیطان بر صراط

مستقیم یعنی نشستن بر سر راه ولایت و گمراه کردن مردم. متاسفانه شیطان در این کار موفق بوده است چراکه خداوند در پایان آیه می فرماید لا تجد اکثرهم شاکرین، یعنی شکر نعمت ولایت را به جای نیاورده و کفران نعمت کردند. امام صادق علیه السلام ذیل آیه ی شریفه ی مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ می فرماید: مَنَّاعٍ لِلْخَیْرِ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ قَالَ: الَخْیَرُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام، مُعْتَدٍ أَیْ اعْتُدِیَ عَلَیْه. امّا در این آیه: مَنَّاعٍ لِّلْخَیْرِ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ، منظور از الخَیْر امیرالمؤمنین علیه السلام است، مُعْتَدٍ؛ به حق وی تجاوز کردند ⁽¹.)با توجه به فرمایش امام هادی علیه السلام که فرمود: ﴿وَ مَنْ جَحَدَکُمْ کافِرٌ و وَ مَنْ حارَبَکُمْ مُشْرِکٌ کسانی که اهل بیت علیهم السلام را انکار کنند و یا با آنان سر جنگ داشته باشند کافر و مشرک هستند آنان نه خود دنبال خیر هستند و نه خیرخواه دیگران. همیشه در صدد این هستند که مانع خیر شوند و خشنود و راضی به این کار نیز هستند چنان چه خداوند می فرماید: ما يَوَدُّ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَ لاَ الْمُشْرِكينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ اللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظيمِ ⁽²⁾از دیگر موانع خیر (نیکوکارى) از نگاه روایات می توان به خود کم بینى و عقده حقارت، بُخل، سنگدلى، انکار، ناسپاسى و شاید خطرناک تر از همه، همنشینِ بد، اشاره کرد. امام على علیه السلام در این باره می فرماید: لِكُلِّ شَىء آفَةٌ، و آفَةُ الخَيرِ قَرينُ السوءِ ⁽³⁾...هر چیزى را آفتى است و آفت نیکى، همنشین بد است.

صفت امامت

اشاره

اِمام بودن قرآن: قال النبی صلی الله علیه و آله: العِلمُ إمامُ العَمَلِ وَالعَمَلُ تابِعُهُ، یُلهِمُهُ اللّهُ السُّعَداءَ ویَحرِمُهُ الأَشقِیاءَ ⁽¹⁾علم امام عمل و تابع آن است که خداوند به سعادتمندان الهام و از بدبختان آن را محروم می کند. با توجه به این که قرآن کتاب علم است بعد عمل لذا قرآن امام است.

امام بودن معصومان علیهم السلام: و في كتاب علل الشّرائع، بإسناده إلى عبد الرّحمن بن كثير قال: قلت لأبي عبد الله علیه السلام: ما عنى اللّه عزّ و جلّ بقوله تعالى: ﴿إِنَّما يُرِيدُ اَللّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ اَلرِّجْسَ أَهْلَ اَلْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً قال: نزلت هذه الآية في النّبيّ صلی الله علیه و آله و أمير المؤمنين و الحسن و الحسين و فاطمة علیها السلام. فلمّا قبض اللّه عزّ و جلّ نبيّه صلی الله علیه و آله كان أميرالمؤمنين علیه السلام، ثمّ الحسن، ثمّ الحسين علیهما السلام ثمّ وقع تأويل هذه الآية وَ أُولُوا اَلْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اَللّهِ و كان عليّ بن الحسين علیه السلام اماما. ثمّ جرت في الأئمة من ولده الأوصياء علیهم السلام فطاعتهم طاعة اللّه، و معصيتهم معصية اللّه عزّوجلّ﴾ ⁽²⁾و در کتاب علل الشرائع، با اسنادی به عبد الرحمان بن کیث آمده است که گفت: به ابی عبد الله علیه السلام گفتم: منظور خداوند - عز و جل- از قولش: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِيراً چیست؟ فرمود: این آیه در مورد پیامبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین و حسن و حسین و فاطمه علیها السلام نازل شده است. وقتی خداوند -عز و جل- پیامبرش صلی الله علیه و آله را قبض روح کرد، سپس امیرالمؤمنین علیه السلام بود، سپس حسن، سپس حسین علیهما السلام. سپس تأویل این آیه جریانی پیدا کرد: وَ

أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللّهِ، و علی بن حسین علیه السلام امام بود. بعد از آن، در ائمه از نسل او وصیّان علیهم اسللام قرار گرفتند. اطاعت از آن ها اطاعت از خداست و معصیت آن ها معصیت خداوند -عز و جل- است. قال أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ لَهُ اَلْيَهُودِيُّ أَخْبِرْنِي عَنْ هَذِهِ اَلْأُمَّةِ كَمْ لَهَا مِنْ إِمَامٍ هُدًى وَ أَخْبِرْنِي عَنْ نَبِيِّكُمْ مُحَمَّدٍ أَيْنَ مَنْزِلُهُ فِي اَلْجَنَّةِ وَ أَخْبِرْنِي مَنْ مَعَهُ فِي اَلْجَنَّةِ فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ إِنَّ لِهذِهِ اَلْأُمَّةِ اِثْنَيْ عَشَرَ اِمَامَاً هُدًى مِنْ ذُرِّيَّةِ نَبِيِّهَا وَ هُمْ مِنِّي وَ أَمَّا مَنْزِلَةُ نَبِيِّنَا فِي اَلْجَنَّةِ فَفِي أَفْضَلِهَا وَ أَشْرَفِهَا جَنَّةِ عَدْنٍ وَ أَمَّا مَنْ مَعَهُ فِي مَنْزِلِهِ فِيهَا فَهَؤُلاَءِ اَلاِثْنَا عَشَرَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ وَ أُمُّهُمْ وَ جَدَّتُهُمْ وَ أُمُّ أُمِّهِمْ وَ ذَرَارِيُّهُمْ لاَ يَشْرَكُهُمْ فِيهَا أَحَدٌ ⁽¹⁾امیر المؤمنین علیه السلام سپس به یهودی گفت: به من بگویید درباره ی این امت، چند امام هدایت شده دارد و در مورد پیامبر شما محمد، خانه اش در بهشت کجاست و چه کسی با او در بهشت است؟» امیر المؤمنین پاسخ داد: «این امت دوازده امام هدایت کننده ی از نسل پیامبرشان دارد و آن ها از من هستند و اما منزلت پیامبر ما در بهشت، در بهترین و شریف ترین بهشت یعنی بهشت عدن است و کسانی که در منزلت او در آن جا هستند، همین دوازده نفر از نسل او و مادرشان و جدشان و مادر مادریشان و نسل های آن ها هستند و هیچکس در این منزلت با آن ها شریک نمی شود.### مفهوم شناسی امامصاحب التحقیق درباره ی معنای امام می گوید: «امام، على وزان كتاب، هو في الأصل مصدر ثمّ اطلق على ما يتوجّه اليه و يقصد و يكون مصداقا لهذا

المعنى و مظهرا تامّا له. و يختلف الامام باختلاف الموارد و القاصدين و المتوجّهين و الجهات و الاعتبارات، فيقال: إمام الجمعة، إمام الجماعة، إمام الهداية، إمام الضلالة ⁽¹⁾امام بر وزن کتاب معنای مصدری دارد سپس به هر آن چه که به آن توجه می شود و مقصود است و مصداقی از این معنا و مظهری کامل برای آن اطلاق می شود. امام با توجه به منابع و مقاصد و توجهات و جهات و اعتبارات متفاوت است. به عنوان مثال، می گویند: امام جمعه، امام جماعت، امام هدایت، امام ضلالت. معنای امام در اصطلاح: از مجموع آیاتی که ذکر شد -به کمک معانی لغوی- این برداشت را می توان کرد که: امام در اصطلاح اسلامی و مسلمین به «کسی یا چیزی می گویند که با فرمان الهی، راهنما و هدایتگران ما به راه خداست خواه انسان باشد مثل آیاتی که فرمود: وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ ⁽²⁾و آنان را پیشوای مردم ساختیم تا (خلق را) به امر ما هدایت کنند و هر کار نیکو را (از انواع عبادات و خیرات) و خصوص اقامه نماز و اداء زکات را به آن ها وحی کردیم و آن ها هم به عبادت ما پرداختند. و قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا ⁽³⁾یا کتاب باشد مثل آیه ای که می فرماید: وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى إِمَامًا وَرَحْمَةً وَهَذَا كِتَابٌ مُصَدِّقٌ لِسَانًا عَرَبِيًّا لِيُنْذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَبُشْرَى لِلْمُحْسِنِينَ ⁽⁴⁾و پیش از قرآن کتاب تورات بر موسی که امام و پیشوای مهربان خلق بود نازل گردید و این کتاب قرآن مصدّق

کتب آسمانی پیشین به زبان فصیح عربی نازل شده تا ستمکاران عالم را (از عذاب خدا) بترساند و نیکوکاران را بشارت (به رحمت ایزد) دهد همچنین این نکته به دست می آید که اگر امام، «کتاب» باشد، این شرط اساسی لازم است که باید از جانب خداوند بر رسول حق نازل شده باشد تا هدایتگر مردم باشد. اگر امام «انسان» باشد، نخست باید از طرف خداوند معین شده باشد؛ زیرا در قرآن تعبیر شده است: إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا و وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً. دوم این که امام باید معصوم باشد و به طور مطلق ستمگر نباشد (نه نسبت به خود و نه نسبت به دیگران)، چرا که خداوند می فرماید: لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ. لازمه ی معصوم بودن نیز علم است؛ یعنی امام باید به تمام علوم و عوالم آگاه باشد و چیزی بر او پوشیده نباشد، به عبارتی باید بر تمام عالم احاطه داشته باشد.

یکی از شاخصه های مهمی که در آیات فوق مشاهده می شود این است که خداوند در مورد امامت از واژه ی «جعل» استفاده کرده است و این انتخاب به وضوح از طرف خود اوست. به همین دلیل، مفهوم انتخاب در مورد امامت کاملاً بی معناست. حتی در داستان حضرت موسی و هارون علیهما السلام ، هنگامی که حضرت موسی از خداوند درخواست می کند که وزیر برای او تعیین کند، پیشنهادش هارون است، اما جعل این مقام را از خداوند خواهان است و می فرماید: وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي هَارُونَ أَخِي؛ یعنی برایم وزیر قرار بده برادرم را که از اهل من است.

زمینه های جعل امامت

چون انبیا و اوصیای الهی مأمور از طرف خداوند هستند، خداوند بهتر می داند که چه کسی زمینه ساز رسالت و امامت است. این طور نیست که خداوند بدون

علم شخصی را مأمور کند؛ چنان که می فرماید: اللّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ ⁽¹⁾یعنی خداوند بهتر می داند که رسالت خود را در چه کسی قرار دهد. برای تعیین این که چه کسانی می توانند جزو انبیا و اوصیای الهی باشند، خداوند معیارها و ملاک هایی قرار داده است که به برخی از این ملاک ها اشاره می کنیم:

الف) صبر و استقامت: بدون تردید وقتی هر پیامبر و امامی وقتی در جامعه، رسالت و امامت خویش را اعلام می کند، با چالش ها و مخالفت های جدی مواجه می شود. سعه ی صدر و صبر و استقامت یکی از بزرگترین نیازهای یک نبی و یا امام است. خداوند متعال به این موضوع

اشاره می کند و به رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ⁽¹⁾پس تو چنان که مأموری استقامت و پایداری کن و کسی که با همراهی تو به خدا رجوع کند نیز پایدار باشد، و (هیچ از حدود الهی) تجاوز نکنید که خدا به هر چه شما می کنید بصیر و داناست و یا می فرماید: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ ⁽²⁾با این که خود حضرت فرمود: ما اُوذِيَ أحدٌ مِثْلَ ما اُوذِيتُ في اللّه ⁽³⁾هیچ پیامبری به اندازه ی من اذیت و آزار نشده است. بعد رسول خدا صلی الله علیه و آله، امیرالمؤمنین علیه السلام که سکاندار امت اسلامی شد نیز به این معیار جامهی عمل پوشاند و صبری از خود به نمایش گذاشت که عقول عقلا را به تحیّر وا داشت. حضرت امیر علیه السلام در بخشی از خطبه ی شقشقیه به این مهم اشاره می کند و می فرماید: أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ تَقَمَّصَهَا فُلَانٌ [ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ] وَ إِنَّهُ لَيَعْلَمُ أَنَّ مَحَلِّي مِنْهَا مَحَلُّ الْقُطْبِ مِنَ الرَّحَى، يَنْحَدِرُ عَنِّي السَّيْلُ وَ لَا يَرْقَى إِلَيَّ الطَّيْرُ، فَسَدَلْتُ دُونَهَا ثَوْباً وَ طَوَيْتُ عَنْهَا كَشْحاً وَ طَفِقْتُ أَرْتَئِي بَيْنَ أَنْ أَصُولَ بِيَدٍ جَذَّاءَ أَوْ أَصْبِرَ عَلَى طَخْيَةٍ عَمْيَاءَ، يَهْرَمُ فِيهَا الْكَبِيرُ وَ يَشِيبُ فِيهَا الصَّغِيرُ وَ يَكْدَحُ فِيهَا مُؤْمِنٌ حَتَّى يَلْقَى رَبَّهُ، فَرَأَيْتُ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَى هَاتَا أَحْجَى فَصَبَرْتُ وَ فِي الْعَيْنِ قَذًى وَ فِي الْحَلْقِ شَجًا، أَرَى تُرَاثِي نَهْباً.به خدا سوگند! او پیراهن خلافت را بر تن کرد در حالى که خوب مى دانست موقعیّت من در مسأله خلافت همچون محور سنگ آسیاب است (که بدون آن هرگز گردش نمى کند، سیل خروشان (علم و فضیلت) ازدامنه کوهسار وجودم پیوسته جارى است و مرغ (دور پرواز اندیشه) به قلّه (وجود) من نمى رسد (چون چنین دیدم)، در برابر آن پرده اى افکندم و پهلو از آن تهى نمودم و پیوسته در این اندیشه بودم که آیا با دست بریده (و نداشتن یار و یاور، به مخالفان) حمله کنم یا بر این تاریکىِ کور، صبر نمایم؟ همان ظلمت و فتنهاى که بزرگسالان را فرسوده، کودکان خردسال را پیر و مردم با ایمان را تا واپسین دم زندگى و لقاى پروردگار رنج مى دهد.)سرانجام دیدم بردبارى و شکیبایى در برابر این مشکل، به عقل و خرد نزدیک تر است، به همین دلیل شکیبایى پیشه کردم (نه شکیبایى آمیخته با آرامش خاطر، بلکه در حالى که گویى در چشمم خاشاک بود و استخوان راه گلویم را گرفته بود؛ چرا که با چشم خود مى دیدم میراثم به غارت مى رود.)هر امام معصوم در عصر خود، معیار و ملاک صبر و استقامت را به زیبایی به تصویر کشیده است امام مجتبی علیه السلام و بعد ایشان سرور و سالار

شهیدان علیه السلام و دیگر حضرات معصوم، همگان تبلور و مظهر صبّار و شکور خداوند بودند؛ لذا خداوند در شأن آن بزرگواران فرمود: ﴿وجَعَلنا مِنهُم اَمَّةً یَهدونَ بِاَمرِنا لَمّا صَبَروا ⁽¹⁾و از آنان امامان (و پیشوایانی) قرار دادیم که به فرمان ما (مردم را) هدایت می کردند؛ چون شکیبایی نمودند و به آیات ما یقین داشتند. ب) موفقیت در آزمون های الهی: خداوند حضرت ابراهیم علیه السلام را بعد پشت سرگذاشتن امتحانات سخت به مقام امامت نائل کرد: و اِذِ ابتَلى اِبرهیمَ رَبُّهُ بِکَلِمتٍ فَاَتَمَّهُنَّ قالَ اِنّى جاعِلُکَ لِلنّاسِ اِمامًا ⁽²⁾و [یاد کنید] هنگامی که ابراهیم را پروردگارش به اموری [دشوار و سخت] آزمایش کرد، پس او همه را به طور کامل به انجام رسانید، پروردگارش [به خاطر شایستگی ولیاقت او] فرمود: من تو را برای همه ی مردم پیشوا و امام قرار دادم.

ج) عبودیت تام: کسانى که مقام امامت به آنان داده شده، در عبودیت الهى استمرار داشته و با عبادت ملازم بوده اند: وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ ⁽³⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله افتخارش این است که اول عبد بود بعد به مقام رسالت رسید. عبودیت تام یعنی این که عبودیت، صفت کسی باشد به عبارتی فرق است بین عبد و عابد. چرا که عابد فعل است و گاهی انسان در موقعیتی قرار می گیرد که آن فعل را انجام نمی دهد اما وقتی که صفت شد، در همه حال با او همراه است و از او جدا نخواهد شد.

د) یقین: از دیگر ملاک و معیارها این است که نبی و یا امام باید به

یقین کامل رسیده باشد تا بتواند ردای نبوت و امامت را بپوشد خداوند متعال درباره ی حضرت ابراهیم علیه السلام می فرماید: وَکَذلِکَ نُرِی إِبْرهِیمَ مَلَکُوتَ السَّموتِ وَالْأَرْضِ وَلِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ ⁽¹⁾و پس از رسیدن به مقام یقین و تحقق به کلمات اللّه امامت به او اعطا گردید. حضرت امیر علیه السلام هم جمله ی معروفی دارد که می فرماید: لَوكُشِفَ الغِطاءُ ما ازدَدتُ يَقينا ⁽²⁾اگر پرده هم کنار رود، بر یقین من چیزى افزوده نشود. از دیگر معیار و ملاک امامت می توان به عصمت، علم و صدق اشاره کرد.

لازمه ی امام بودن ثقلین

پس از جعل امامت از سوی خداوند، چه برای قرآن و چه برای شخص امام، لوازم مشترکی وجود دارد که باید مدنظر قرار گیرد. به این موارد اشاره می شود:

الف) جامعیت: یکی از دلایل اهمیت قرآن نسبت به سایر کتب آسمانی، همین جامعیت آن است؛ چنان که خداوند می فرماید: وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ ⁽³⁾و نه هیچ تر و شکی فروگذار نبودیم جز آن که در کتابی مبین مسطور است. همچنین می فرماید: وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ ⁽⁴⁾و این کتاب را که روشنگر هر چیز است و برای مسلمانان رهنمود و رحمت و بشارت گری است، بر تو نازل کردیم.

امام صادق علیه السلام در روایتی می فرماید: «خداوند در قرآن هرچیزی را بیان کرده است؛ به خدا سوگند چیزی که نیاز مردم بوده است کم نگذارد تا کسی نگوید: «اگر فلان مطلب درست بود در قرآن نازل می شد»؛ آگاه باشید همه ی نیازمندی های بشر را خدا در آن نازل کرده است. ⁽¹⁾

در روایت دیگری از امام صادق علیه السلام نقل شده است: «در این (قرآن) اخبار شما و اخبار گذشته ها و اخبار آینده ها و اخبار آسمان و زمین است و اگر کسی علمش را می داند شما را به آن چه در قرآن است، خبر دهد تعجب خواهید کرد.» ⁽²⁾

با توجه به این که امام معصوم علیه السلام مفسِّر و «تراجم وحیه» است، لابدیت عقلی اقتضا می کند که امام نیز باید مانند قرآن جامع باشد وگرنه زوایای قرآن از تفسیر و بیان حقیقی مهجور خواهد ماند؛ لذا در روایتی از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است که إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالى طَهَّرَنَا وَ عَصَمَنَا، وَ جَعَلَنَا شُهَدَاءَ عَلى خَلْقِهِ وَ حُجَّتَهُ فِي أَرْضِهِ، وَ جَعَلَنَا مَعَ الْقُرْآنِ، وَ جَعَلَ‌الْقُرْآنَ مَعَنَا، لَا نُفَارِقُهُ، وَ لَايُفَارِقُنَا ⁽³⁾خداوند ما را پاکیزه گردانده و ما را (از لغزش و گناه)دور نگه داشته است. ما را گواهان بر مردم و حجت خود در زمین قرار داده است. ما را با قرآن و قرآن را با ما قرار داده است که ما از آن جدا نمی شویم و او از ما جدا نمی شود.

روزی امام علی علیه السلام در کنار رودخانه فرات نشسته بود و با چوبی که در دست داشت به آب زد و فرمود: «اگر می خواستم، می توانستم از این آب نور و آتش (گرما) تولید کنم.» اگرچه این روایت از نظر سند ضعیف محسوب

می شود، اما با توجه به مقام علمی حضرت، هیچ گونه استبعادی در آن وجود ندارد و امروزه این مسئله ثابت شده است.

نکته ی ظریفی که می توان از این حدیث برداشت کرد این است؛ که حضرات معصوم علیهم السلام مانند ترانزیستورهای قوی هستند که مصرف برق را مدیریت می کنند. اگر حجم بالایی از برق بخواهد در یک خانه استفاده شود، قطعاً باعث سوختن و آسیب دیدن تمام لوازم برقی خواهد شد. نقش ترانزیستور این است که برق را بر اساس نیاز خانه ها تنظیم کند. اگر اهل بیت علیهم السلام هم بخواهند آن همه عظمت علمی را به جامعه منتقل کنند، قطعاً ظرفیت پذیرفتن آن وجود نداشته و می تواند موجب اختلال در نظام بشری شود.

ب) فطری بودن: نیاز به کتاب و امام از نیازهای فطری بشر است که خداوند در نهاد همه ی انسان ها قرار داده است. خداوند در این زمینه می فرماید: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ ⁽¹⁾توجه خویش را به سوی دین حق گرایانه پایدار و استوار کن، به همان فطرتی که خدا مردم را بر آن آفریده است. دین قیم در این آیه ی شریفه در قالب قرآن، که مجموعه ای از تعالیم الهی است که برای بشر من المهد الی اللحد برنامه دارد اهل بیت علیهم السلام هم، بستر دین خدا هستند و از طریق آنان به بندگان تفسیر و ابلاغ می گردد و هرگز خارج از فطرت و وسعت بندگان چیزی بر بندگان خدا تکلیف نمی کنند. به عبارتی توحید و خداشناسی از امور فطری است و خداوند برای این نیاز فطری راهی قرار داده است یکی از این راه ها وجود امام است که طبق قاعده ی لطف خداوند برای جامعه ی بشری قرار داده است.

ج) تازگی و اثر بخشی: با توجه به این که رسول خدا صلی الله علیه و آله رحمة للعالمین، تکون للعالمین نذیرا، وان النبی کان مبعوثا الی کافة البشر من غیر اختصاص دعوته بقوم دون قوم و لابمکان دون مکان و لا بزمان دون زمان است، معجزه ی حضرت نیز باید همین خصوصیت را داشته باشد؛ لذا امام رضا علیه السلام در جواب شخصی که از حضرت می پرسد چرا قرآن با گذر زمان کهنه نمی شود و هر چه زمان بر او بگذرد تازه و نو بودن آن محفوظ می ماند؟ فرمود: لِأَنَّ اَللَّهَ لَمْ یُنْزِلْهُ لِزَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ وَ لاَ لِنَاسٍ دُونَ نَاسٍ فَهُوَ فِی کُلِّ زَمَانٍ جَدِیدٌ وَ عِنْدَ کُلِّ قَوْمٍ غَضٌّ إِلَی یَوْمِ اَلْقِیَامَهِ ⁽¹⁾برای این که خدا، قرآن را به زمان خاص و برای مردم خاص نازل نکرده است تا در زمان های دیگر و برای ملت های دیگر مفید نباشد؛ بلکه قرآن در هر زمان تازه و تا روز قیامت در نزد هر قومی شیرین است.

از رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز نقل شده است که حضرت فرموده است: أَيُّهَا اَلنَّاسُ، إِنَّكُمْ فِي زَمَانِ هُدْنَةٍ، وَ أَنْتُمْ عَلَى ظَهْرِ سَفَرٍ، وَ اَلسَّيْرُ بِكُمْ سَرِيعٌ، فَقَدْ رَأَيْتُمُ اَللَّيْلَ وَ اَلنَّهَارَ وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ، يُبْلِيَانِ كُلَّ جَدِيدٍ، وَ يُقَرِّبَانِ كُلَّ بَعِيدٍ، وَ يَأْتِيَانِ بِكُلِّ مَوْعُودٍ، فَأَعِدُّوا اَلْجَهَازَ لِبُعْدِ اَلْمَفَازِ. فَقَامَ اَلْمِقْدَادُ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اَللَّهِ، مَا دَارُ اَلْهُدْنَةِ؟ قَالَ: دَارُ بَلاَءٍ وَ اِنْقِطَاعٍ، فَإِذَا اِلْتَبَسَتْ عَلَيْكُمُ اَلْفِتَنُ كَقِطَعِ اَللَّيْلِ اَلْمُظْلِمِ فَعَلَيْكُمْ بِالْقُرْآنِ، فَإِنَّهُ شَافِعٌ مُشَفَّعٌ ⁽²⁾، ای مردم شما در خانه ای کوچ کردنی قرار دارید و در مسیر مسافرتی هستید مسافرتی بس سریع و چگونه چنین باشد با این که شب و روز و خورشید و ماه را می بینید که هر تازه ای را کهنه می سازند و هر دوری را نزدیک و هر آن چه را قبلا وعده اش داده شده محقق می سازند پس برای این سفر دور توشه فراهم کنید

راوی می گوید در این هنگام مقداد برخواست و عرض داشت یا رسول الله خانه هدنه چه معنایی دارد؟ فرمود خانه ای که به محض رسیدن به آن باید از آن کوچ کرد پس هرگاه در زندگی دچار فتنه هایی شدید که چون شب تاریک پیش پای زندگی شما را ظلمانی کرد بر شما باد به تمسک به قرآن.

امام باقر علیه السلام درباره ی جر و تطبیق بیانی دارد که تازگی و نو بودن قرآن را می رساند حضرت می فرماید: «آیه ای از قرآن، که درباره ی گروه خاصّى نازل شده، اگر با مردن و از بین رفتن آن گروه، عمر آیه نیز به پایان رسد [و به گذشتگان محدود شود]، دیگر اثرى از قرآن به جاى نمی ماند، حال آن که قرآن، آغاز تا پایانش، به درازاى عمر آسمان ها و زمین، جارى خواهد شد و براى هر قوم و گروهى، [در آینده] آیه اى در قرآن وجود دارد که آن را تلاوت می کنند و می یابند که وضعیّت آنان مشابه وضعیّت کسانى است که آیه درباره ی ایشان نازل شده و آنان در قلمرو یکى از دو دسته آیات خیر یا شرّ قرار خواهند گرفت.» ⁽¹⁾

وقتی قرآن چنین خصوصیتی دارد، «حملة القرآن» که اهل بیت علیهم السلام هستند نیز چنین خصوصیتی دارند یعنی موطن و بستر قرآن باید باشد تا قرآن در هر عصری وجود داشته باشد و برای هر عصری فراخور نیاز جامعه، قرآن را برای مردم تفسیر و تبیین کنند.

خلاصه این که همان طور که هیچ عصر و زمانی کره ی زمین نمی تواند بدون خورشید و ماه باشد و اگر روزی خورشید طلوع نکند باعث تعجب همگان خواهد شد، قرآن نیز چنین است چون خورشید نیاز حیات موجودات را تأمین می کند. حال قرآن و اهل بیت علیهم السلام این چنین است.

علاوه بر آن چه بیان شد می توان به آیاتی در این باره استناد کرد که نو و تازگی بودن قرآن و تبیین آیات را بیان می کنند مثل آیه ی شریفه ی من بلغ که خداوند می فرماید: وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ ⁽¹⁾و وحی شده به من آیات این قرآن تا به آن شما و هر کس را که خبر این قرآن به او رسد بترساند. هر عصری از اعصار این قرآن به وسیله ی امام آن عصر به مردم می رسد چرا که امام هر عصری از مصادیق حملة القرآن و تراجم وحیه هستند. امام هر عصری با احاطه ی علمی به فراخور نیاز جامعه دری از علم را برای جامعه ی بشری می گشاید. اکثر مفسّران بر این موضوع تأکید دارند که «من بلغ القرآن فکانما رأی النبی و قیل من بلغه القرآن الی یوم القیامة» کسی که قرآن به او رسیده باشد مثل کسی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله را دیده و از او کلام خدا را شنیده و این من بلغ تا دامنه ی قیامت ادامه دارد. ⁽²⁾

آیه ی بعدی آیه ی شریفه ی «حفظ» است که خداوند فرمود: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ ⁽³⁾همانا ما ذکر (قرآن) را نازل کردیم و همانا ما از آن محافظت می کنیم. مرحوم علامه در المیزان از واژه ی لحافظون، صیانت قرآن در زمان آینده را استفاده می کند؛ چرا که صفت اسم فاعل برای دلالت در حال و آینده به کار می رود و ظهور در آن دارد. ⁽⁴⁾درباره ی چگونگی حفظ قرآن هم باید بگوییم این کار توسط امامان هر عصری صورت می گیرد.

صفت قیومیت

اشاره

قیّم بودن قرآن: قَيِّمًا لِيُنْذِرَ بَأْسًا شَدِيدًا مِنْ لَدُنْهُ وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا حَسَنًا ⁽¹⁾کتابی است در نهایت استواری تا (به این کتاب بزرگ خلق را) از عذاب سخت خود بترساند و اهل ایمان را که اعمال آن ها نیکوست به اجر بسیار نیکو بشارت دهد.

قیّم بودن اهل بیت علیهم السلام: ...اَلاَ وَ إِنَّ أَهْلَ بَيْتِي هُمُ اَلْوَارِثُونَ أَمْرِي اَلْقَائِمُونَ بِأَمْرِ أُمَّتِي... ⁽²⁾آگاه باشید همانا اهل بیت من وارثان امر من و قیام کنندگان به امر امت من هستند. حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اَلْجَبَّارِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ اَلْبَرْقِيِّ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ أَبِي يَعْفُورٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ: يَا اِبْنَ أَبِي يَعْفُورٍ إِنَّ اَللَّهَ وَاحِدٌ مُتَوَحِّدٌ بِالْوَحْدَانِيَّةِ مُتَفَرِّدٌ بِأَمْرِهِ فَخَلَقَهُمْ خَلْقاً فَقَدَّرَهُمْ لِذَلِكَ اَلْأَمْرِ فَنَحْنُ هُمْ يَا اِبْنَ أَبِي يَعْفُورٍ فَنَحْنُ حُجَجُ اَللَّهِ فِي عِبَادِهِ وَ خُزَّانُهُ عَلَى عِلْمِهِ وَ اَلْقَائِمُونَ بِذَلِكَ ⁽³⁾اَی پسر ابی یعفور! همانا خداوند یکتاست و در یکتاییاش منحصر به فرد است و در امر خود مستقل و بینیاز است. پس آن ها را خلق کرد و به همین منظور مقدر نمود. ما، ای پسر ابی یعفور! ما حجت های خدا در میان بندگانش و خزانه داران علم او هستیم و در این امر برقراریم.

مفهوم شناسی قیومیت

صاحب التحقیق درباره ی معنای قیّوم می گوید: «أنّ الأصل الواحد

في المادّة: هو ما يقابل القعود، أى الانتصاب و فعليّة العمل، مادّيّا أو معنويّا.و هذا المعنى يختلف باختلاف الموضوعات، في موضوع خارجىّ، أو عمل، أو أمر معنوىّ، فالانتصاب و الفعليّة في كلّ منها بحسبه... فالإقامة إفعال: يلاحظ فيه جهة القيام بالفعل، كإقامة الصلاة، و إقامة الجدار، و إقامة التوراة، و إقامة الحدود، و إقامة الشهادة... و القيّوم من أسماء اللَّه الحسنى: و هو القائم المطلق على كلّ شي‌ء و كلّ أمر و كلّ عمل، و بكلّ امر و تدبير و نظم، لا يغيب عن قيّوميّته شي‌ء، و هو قيّوم غير متناه و غير محدود أزلىّ أبدىّ في قيّوميته﴾ ⁽¹⁾اصل واحد در ماده: چیزی است که در مقابل نشستن قرار دارد، یعنی ایستادگی و فعالیّت در کار، چه به صورت مادی و چه به صورت معنوی. این معنی با توجه به موضوعات مختلف متفاوت است، چه در موضوعی خارجی، چه در عمل و چه در امر معنوی؛ بنابراین ایستادگی و فعالیّت در هر کدام بسته به ماهیت آن است...به همین ترتیب، «اقامه» به معنای فعالیّت است که درآن جنبه ی ایستادن در عمل مشاهده می شود، مانند اقامه نماز، اقامه دیوار، اقامه تورات، اقامه حدود و اقامه شهادت...و «قیوم» از اسم های حسنای خداوند است؛ او قائم مطلق بر همه چیز، همه ی امور و همه ی افعال است و به کمک هر امر و تدبیر و نظم، هیچ چیز از قیومیت او غایب نیست. او قیوم غیرمتناهی و نامحدود و همچنین ازلی و ابدی در قیّومیّت خود است.

راغب نیز درباره ی معنای قیوم می گوید: «قِیَام» بر چهارگونه است: ⁽²⁾

اول: قیام کردن و برخاستن با جسم و بدن، قهرا و به ناچار ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوها قائِمَةً عَلى أُصُولِها ⁽¹⁾

دوم: قیام کردن و برخاستن با جسم و بدن، اختیاراً الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ ⁽²⁾

سوم: قیام براى چیزى که همان عمل مراعات و حفظ و نگهدارى آن است كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ ⁽³⁾

چهارم: قیام کردن به قصد انجام چیزى و کارى يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاة ⁽⁴⁾

سیر منطقی قیومیت

الف) قیّومیّت خدا

قیومیت، بالاصالة از خداوند شروع می شود. اولا و بالذات منحصر در ذات باری تعالی است چنان چه می فرماید: اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ. البته قیومیت در این آیه ی شریفه، متفرع بر حیّ بودن خداوند است. مرحوم علامه درباره ی قیومیت خداوند می فرماید: «کلمه ی «قیوم» به طورى که علماى صرف گفته‌اند، بر وزن «فیعول» است، همچنان که کلمه ی «قیام» بر وزن «فیعال» از مادهی قیام است، صفتى است که بر مبالغه دلالت دارد و قیام بر هر چیز،

به معناى درست کردن، حفظ و تدبیر و تربیت، مراقبت و قدرت بر آن است، همه ی این معانى از قیام استفاده مى‌شود، چون قیام به معناى ایستادن است و عادتاً بین ایستادن و مسلّط شدن بر کار ملازمه هست، از این رو از کلمه ی «قیوم» همه ی آن معانى استفاده مى‌شود. قیام خداوند به دو صورت متصور است. قیام به ذات خود و قیام به امور موجودات در آیه ی شریفه ی فوق، خداوند قائم به ذات خویش است. صورت دوم مثل آیه ی شریفه ی وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ ⁽¹⁾و هیچ جنبنده در زمین نیست جز آن که روزیش بر خداست و خدا قرارگاه (منزل دائمی) و آرامشگاه (جای موقت) او را می داند، و همه احوال خلق در دفتر علم ازلی خدا ثبت است.. یا آیه ی شریفه ی مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا ⁽²⁾زمام اختیار هر جنبنده ای به دست اوست.

ب) قیم بودن قرآن: به معنای استواری، محکم بودن و راه نداشتن هیچ شک و ریب و افراط و تفریط در آن است. با توجه به این که قرآن کلام خداوند است و کلام، ما فی الضمیر متکلم را بیان می کند و مظهر خداوند است، چنان چه حضرت امیر علیه السلام می فرماید: لَقَد تَجَلَّی اللَّهُ لِخَلقِهِ فِی کَلَامِهِ، وَلَکِنَّهُم لَا یُبصِرُونَ؛ پس قرآن مظهر قیومیت خداوند است. آن چه در قرآن بیان شد، همه در راستای قیام بندگان برای بندگی است. به تعبیری خداوند از طریق کتاب خود، قیومیت بندگان را بر عهده دارد و آنان را تدبیر می کند.

ج) قیم بودن دین: خداوند در چند آیه، دین اسلام را دین قیّم معرفی

می کند: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْديلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لايَعْلَمُونَ ⁽¹⁾پس خالصانه وجه خود را برای دین اقامه کن؛ همان فطرتی که خدا مردم را بر آن سرشته. خلقت خدا تبدیل نمی پذیرد؛ این، همان دین قیّم است، ولی بیشتر مردم نمی دانند.

إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِیَّاهُ ذَلِكَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ ⁽²⁾فرمان جز برای خدا نیست. دستور داده است که جز او را نپرستید. این است دینِ درست، ولی بیشتر مردم نمی دانند. فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ ⁽³⁾با همه ی وجودت به سوی این دین درست و استوار روی آور، پیش از آن که روزی فرا رسد که از سوی خدا هیچ بازگشتی برای آن نیست، در آن روز همه ی مردم دسته دسته و گروه گروه شوند. وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفَاء وَیُقِیمُوا الصَّلَاةَ وَیُؤْتُوا الزَّكَاةَ وَذَلِكَ دِینُ الْقَیِّمَةِ ⁽⁴⁾و فرمان نیافته بودند جز این که خدا را بپرستند و درحالی که به توحید گراییده اند، دین [خود] را برای او خالص گردانند و نماز برپا دارند و زکات بدهند و دین ثابت و پایدار همین است. اولاً دین، به معنای واقعی کلمه، دین اسلام است. آن هم دین خالص چنان چه خداوند می فرماید: لِلّهِ الدِّینُ الْخالِصُ ⁽⁵⁾خداوند این دین خالص را

متصف به صفت قیم کرده است یعنی تمام ابعاد این دین باید رو به یک محور باشد و آن هم قربة الی الله باشد. دین قیم، دین مستقیمی است که گمراهی درآن نیست و انحراف در آن دیده نمی شود ابن اثیر در النهایه می گوید: «ای المستقیم الذی لا زیغ فیه و لا میل عن الحق» همیشه بر اساس محور و استوار است. دین قیم دین فطرت است که یهود، نصاری و مسلمان همه بر اساس آن آفریده شده اند و هیچ اختلافی درآن نیست. حقیقت دین قیّم در باطن معارفش نهفته است نه در ظاهر آن گرچه نگاه به ظاهر آن هم دارد چرا دین مظهر هو الظاهر و الباطن است. مرحوم علامه نکته ای بیان می کند و آن این که: اگر قرآن قیومیت دارد و قیّم است به خاطر این است که دربردارنده ی دین قیم است. «بنابراین، پس توصیف کتاب به وصف قیمومت به خاطر این است که متضمن دین قیم مى‌باشد دینى که قائم به مصالح عالم بشرى است، چه مصالح دنیایى و چه آخرتى و چه بسا از مفسرین که قضیه را بر عکس معنا کرده و گفته‌اند: قیمومت، اول وصف کتاب است و سپس وصف دین. (به عبارت دیگر ما گفتیم کتاب به خاطر این که متضمن دین قیم است خودش هم قیم شده، ولى بعضى گفته‌اند کتاب قیم است و دین به خاطر قیم بودن کتاب، قیم شده است) و در باره‌اش گفته شده: وَ ذلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ که ظاهر معنایش: دین کتاب‌هاى قیم است. ولى این قسم تفسیر نوعى مجاز گویى است. ⁽¹⁾

د) قیم بودن رسول خدا و اهل بیت علیهم السلام: اهل بیت وحی که مظهر تامه ی اسمای الهی هستند به یقین از قیومیت برخوردارند؛ ولی ثانیاً و بالعرض و بعد قیومیت خداوند. رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: ...اَلاَ وَ إِنَّ أَهْلَ بَيْتِي هُمُ اَلْوَارِثُونَ أَمْرِي

اَلْقَائِمُونَ بِأَمْرِ أُمَّتِي... ⁽¹⁾آگاه باشید همانا اهل بیت من وارثان امر من و قیام کنندگان به امر امت من هستند. همچنین امام صادق علیه السلام می فرماید: ... فَنَحْنُ حُجَجُ اَللَّهِ فِي عِبَادِهِ وَ خُزَّانُهُ عَلَى عِلْمِهِ وَ اَلْقَائِمُونَ بِذَلِكَ ⁽²⁾ما حجت های خدا در میان بندگانش و خزانه داران علم او هستیم و در این امر برقراریم. قیام سرور و سالار شهیدان علیه السلام مصداق بارز این قیومیت است تا هم قرآن را از مهجوریت یا رب ان قومی اتخدوا هذالقرآن مهجورا خارج کند، هم دین خدا را که فرمود: إِنَّ النَّاسَ عَبِیدُ الدُّنْیا وَ الدِّینُ لَعْقٌ عَلَی أَلْسِنَتِهِمْ یحُوطُونَهُ مَا دَرَّتْ مَعَایشُهُمْ فَإِذَا مُحِّصُوا بِالْبَلَاءِ قَلَّ الدَّیانُونَ ⁽³⁾به راستی که مردم بنده دنیا هستند و دین بر سر زبان آن هاست و مادام که برای معیشت آن ها باشد پیرامون آن اند و وقتی به بلا (و رنج و سختی) آزموده شوند دین داران اندکاند. ه-) قیم بودن کعبه: درباره ی قیومیت خانه ی کعبه می فرماید: جَعَلَ اللهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ ⁽⁴⁾خداوند، کعبه -بیت الحرام- را وسیله ای برای استواری و سامان بخشیدن به کار مردم قرار داده است. همان طور که کعبه نماد آزادی و رهایی انسان از دست شیطان و نفس اماره است، نماد قیومیت خداوند نیز هست. خداوند درباره ی نماد آزادی بودن کعبه می فرماید: وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ ⁽⁵⁾باید به دور خانه ی عتیق که کعبه باشد باید طواف کنند. عتیق از عتق به معنای آزادی است چون خانه ی کعبه در طول تاریخ هیچ

مالکی نداشت و کسی نبود و نیست که ادعای ملکیت آن را کند، خداوند آن را عتیق نامیده است. در روایتی از امام باقر علیه السلام نقل است: عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ قُلْتُ لَهُ لِمَ سُمِّيَ الْبَيْتُ الْعَتِيقَ قَالَ لِأَنَّهُ بَيْتٌ حُرٌّ عَتِيقٌ مِنَ النَّاسِ وَ لَمْ يَمْلِكْهُ أَحَدٌ؛ کعبه خانه ای است که آزاد از مردم بوده و هیچ کس مالک آن نیست. ⁽¹⁾درباره ی قیّومیّت آن نیز می فرماید: جَعَلَ اللهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ ⁽²⁾یعنی خداند خانه ی کعبه را وسیله ی برای قیام و استواری و سامان بخشیدن به کار مردم قرار داده است. نماز خواندن به طرف خانه ی کعبه یعنی قیام برای نماز به طرف نماد قیام بر علیه شیطان است.

و) قیام بندگان: خداوند به رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: اگر بخواهی همه ی کارهایت را در یک کلمه خلاصه کنی، آن کلمه این است که به مردم بگویی برای خدا قیام کنند. قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلهِ؛ ⁽³⁾بگو که من به یک سخن شما را پند می دهم و آن سخن این است که شما خالص برای خدا دو نفر دو نفر با هم یا هر یک تنها قیام کنید.

حال این قیام برای خدا، دارای مصادیقی است که خداوند به صورت جزیی در قرآن به آن اشاره می کند مثل اقامه نماز که به کرات در قرآن به آن امر کرده است مثل آیه ی شریفه ی قُلْ لِعِبادِيَ الَّذينَ آمَنُوا يُقيمُوا الصَّلاةَ وَ يُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فيهِ وَ لا خِلال؛ ⁽⁴⁾به بندگان من که ایمان آورده‌اند بگو نماز را برپا دارند؛ و از آن چه به آن ها روزى داده‌ایم، پنهان و

آشکار، انفاق کنند؛ پیش از آن که روزى فرا رسد که نه در آن خرید و فروش است و نه دوستى نه با مال مى توانند از کیفر خدا رهایى یابند و نه با پیوندهاى مادى. حتی انفاق در این آیه ی شریفه، از مصادیق قیام است چرا که بیان شد قیومیت به معنای تدبیر امور و رسیدگی به امور مادی و معنوی بندگان خداست.

مصداق دیگر قیام، اقامه ی حدود الهی است که بندگان مکلف به انجام آن هستند فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ يُقيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُون ⁽¹⁾اگر بترسید که حدود الهى را رعایت نکنند، مانعى براى آن ها نیست که زن، فدیه و عوضى بپردازد (و طلاق بگیرد). این ها حدود و مرزهاى الهى است؛ از آن، تجاوز نکنید! و هر کس از آن تجاوز کند، ستمگر است. از دیگر مصادیق قیام، قیام به قسط و عدل است که به بندگان خود سفارش می کند مثل آیه ی شریفه ی يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامينَ بِالْقِسْطِ ⁽²⁾اى کسانى که ایمان آورده‌اید! کاملًا قیام به عدالت کنید. به خاطر اهمیت قسط و عدل خداوند آن را به صورت صیغه ی مبالغه بیان کرده است. همچنین می فرماید: قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَ أَقيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَ ادْعُوهُ مُخْلِصينَ لَهُ الدِّينَ كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُون؛ ⁽³⁾بگو: «پروردگارم امر به عدالت کرده است»؛ و توجّه خویش را در هر مسجد (و به هنگام عبادت) به سوى او کنید! و او را بخوانید، در حالى که دین (خود) را براى او خالص گردانید! (و بدانید) همان گونه که در آغاز شما را آفرید، (بار دیگر در رستاخیز) بازمى‌گردید.

استقامت، امر به طلب قیام: خداوند به رسول خدا صلی الله علیه و آله برای پیشبرد اهداف دین، امر به استقامت می کند و می فرماید: فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ استقامت یعنی طلب قیام کردن. همان طور که در آیه ی شریفه ی الحی القیوم آمده، قیومیت متفرع بر حیّ است؛ یعنی اول حیات و هستی است، بعد قیام شکل می گیرد قیام به خلق و ایجاد و امثال آن. بنده هم که از بهره ای از وجود برخوردار شد و هست شد او هم باید اهل قیام باشد و قیام کند؛ اگر هیچ گونه کاری برای رسیدن به اهداف خود نداشته باشد و هیچ گونه تدبیری در این زمینه اتخاذ نکند، حیّ بودن او معنا ندارد؛ لذا خداوند از بندگان می خواهد حتماً اهل قیام باشند. قیام به هر کاری که او را به سعادت نزدیک می کند؛ لذا به بندگانی که ایمان می آورند و استقامت به خرج می دهند، بشارت می دهند: إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ؛ ⁽¹⁾به یقین کسانی که گفتند: «پروردگار ما خداوند یگانه است» سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آنان نازل می شوند که: «نترسید و غمگین مباشید و بشارت باد بر شما به آن بهشتی که به شما وعده داده شده است.

نتیجه ی استقامت، قرار گرفتن در صراط مستقیم است که همان ولایت است. سپس، در روز قیامت، هنگامی که بنده قیام کرده، نتیجه ی این استقامت را دریافت می کند و خداوند او را به «مقام امین» می رساند: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ؛ همانا (در آن روز سخت) آنان که متّقی و خداترس بودند، در مقام امن و امان خواهند بود.

مقام به معنای محل قرار گرفتن و اقامت در یک جا است که با تلاش، کوشش و شایستگی حاصل می شود. آن چه بیان شد، زمانی صادق است که انسان به این مقام امین دست یابد که در پرتو اطاعت از خدا، قرآن، دین و اهل بیت علیهم السلام قرار گرفته و با طلب قیام و استقامت، به این مقام نائل شود.

صفت برکت

اشاره

مبارک بودن قرآن: وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكٌ أَنْزَلْنَاهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ ⁽¹⁾و این (قرآن) ذکر مبارکی است که (بر شما) نازل کردیم؛ آیا شما آن را انکار می کنید.

مبارک بودن اهل بیت علیهم السلام: السَّلامُ عَلَى مَحَالِّ مَعْرِفَةِ اللَّهِ وَ مَسَاكِنِ بَرَكَةِ اللَّهِ وَ مَعَادِنِ حِكْمَةِ اللَّهِ وَ حَفَظَةِ سِرِّ اللَّهِ وَ حَمَلَةِ كِتَابِ اللَّهِ وَ أَوْصِيَاءِ نَبِيِّ اللَّهِ وَ ذُرِّيَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ ⁽²⁾سلام بر جایگاه هاى شناخت خدا و مسکن هاى برکت خدا و معدن هاى حکمت خدا و نگهبانان راز خدا و حاملان کتاب خدا و جانشینان پیامبر خدا و فرزندان رسول خدا(درود خدا بر او و خاندانش) و رحمت و برکات خدا بر آنان باد؛ بهم يَعْمُرُ بِلادَهُ، وَ بِهِم يَرزُقُ عِبادَهُ، وَ بِهِم نَزَّلَ القَطرَ مِنَ السَّماءِ، وَ بِهِمْ يُخْرِجُ بَرَكاتِ الأرضِ ⁽³⁾به سبب آنان، خداوند، سرزمین هاى خود را آباد مىکند و به خاطر آنان، خداوند، بندگان خود را روزى مى دهد و به سبب آنان، خداوند از آسمان، باران مى فرستد و برکت هاى زمین را مى رویانَد.

معنای برکت

اصل واژه ی- بَرْک- به معنای سینه ی شتر است، هر چند که در معانى دیگر نیز به کار رفته است، می گویند- له بِرْکَة داراى سینه‌اى فراخ است و- بَرَکَ البعیر- شتر زانو به زمین نهاد. از واژه- برک- معنای همراهى و پایدارى و

ملازمت نیز فهمیده مى‌شود. بِرْکَة- آبگیر و استخر. بَرَکَة- خیر و فزونى بخشش الهى در چیزى است. مُبَارَک- چیزى است که در آن خیر و برکت باشد، نامیدن برکات بر بخشایش الهى مانند باقى بودن آب در آبگیر و استخر است که ثابت است و به فراوانى یافت مى‌شود. باز ایشان اضافه کرده چون خیر الهى از جایى و به نحوى صادر مى‌شود که نه محسوس کسى است و نه شمردنى و نه محدود شدنى، از این جهت هر چیزى را که در آن زیادى غیر محسوس دیده شود، مبارک خوانده و مى‌گویند چقدر با برکت است. ⁽¹⁾

علامه مصطفوی در تعریف برکت می گوید: «و التحقيق: أنّ الأصل الواحد في هذه المادّة: هو الفضل و الفيض و الخير و الزيادة مادّيّا كان أو معنويّا، فالمبارك ما فيه الخير هو صدر البعير فانّ الصدر مقدّم البدن و لا سيّما في مقام إظهار التشخّص و الوجود و الشجاعة، و في البعير في مقام القيام و القعود أيضا، و كان البعير اكبر وسيلة للحياة و التعيّش في الأراضى العربيّة﴾ ⁽²⁾تحقیق این است که اصل واحد در این ماده، فضل، فیض، خیر و افزایش است، چه به صورت مادی و چه معنوی. چیزهایی که در آن ها خیر وجود دارد، مبارکاند. صدرِ چهارپا (بعیر) در این جا به عنوان نمونه ذکر شده است؛ زیرا صدر، مقدّم بدن است و به ویژه در مقام نشان دادن هویت، وجود و شجاعت. همچنین در چهارپا در حال ایستادن و نشستن نیز همین طور است. چهارپا بزرگترین وسیله برای زندگی و بقا در اراضی عربی بود.

وجه تشابه معنای «برکت» در سینه ی شتر و دیگر موارد این است که، شتر برای نشستن و برخاستن از سینه ی خود استفاده می کند. سینه ی شتر،

مرکز ثقل حرکات اوست؛ بنابراین، هر حرکتی که شتر انجام می دهد، از جمله راه رفتن، خوردن، آشامیدن و مرکب قرار گرفتن، به سینه اش وابسته است که این امکانات را برای او فراهم می آورد. به عبارتی، هر خیری که در شتر وجود دارد، از سینه ی او آغاز می شود.

برخی گفته اند که به دلیل چسبیدن سینه شتر به زمین و ثابت ماندن آن، این کلمه به تدریج معنای ثابت ماندن را به خود گرفته است. بر این اساس، هر نعمتی که پایدار و با دوام باشد، «برکت» نامیده می شود. اما معنای اول به واقع نزدیکتر است، زیرا فراخی سینه ی شتر در نشستن و برخاستن و به تبع آن، منشاء خیرهای دیگر قرار گرفتن، به مراتب بیشتر از معنای ثبوت و استقرار قابلیت برداشت دارد. در این حالت، معنای خیر دامنه وسیع تری دارد و شامل حرکاتی مانند راه رفتن، مرکب قرار گرفتن، خوردن و آشامیدن می شود، در حالی که در صورت دوم، تنها نشستن می تواند مصداق خیر به شمار آید.

اگر خداوند، قرآن، سرزمین یا اشخاص مبارک هستند، به این معناست که هر خیری که انجام می شود، منشأ و نقطه ی آغازین آن وجود مبارک است. به عبارتی، قیام به هر کاری به او وابسته است و اگر او نباشد، خیری تحقق نمی یابد. این خیر تنها در او ثبوت دارد.

برخی از مصادیق برکات الهی

خورشید و ماه و برج های آسمان: تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا ⁽¹⁾جاودان و پربرکت است آن (خدایی) که در آسمان منزلگاه هایی برای ستارگان قرار داد و در میان آن، چراغ روشن و ماه تابانی آفرید.

زمین: اللهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ذَلِكُمُ اللهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ(إِنَّ رَبَّكُمُ اللهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلاَ لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُ تَبَارَكَ اللهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ ⁽¹⁾پروردگار شما، خداوندی است که آسمان ها و زمین را در شش روز [= شش دوران] آفرید؛ سپس به تدبیر جهان هستی پرداخت؛ با (پرده تاریک) شب، روز را می پوشاند؛ و شب به دنبال روز، به سرعت در حرکت است و خورشید و ماه و ستارگان را آفرید، که مسخّر فرمان او هستند. آگاه باشید که آفرینش و تدبیر (جهان)، از آن او (و به فرمان او) ست پر برکت و زوال ناپذیر است خداوندی که پروردگار جهانیان است.

انسان: ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ ⁽²⁾سپس نطفه را به صورت علقه [= خون بسته] و علقه را به صورت مضغه [= چیزی شبیه گوشت جویده شده] و مضغه را به صورت استخوان هایی درآوردیم و بر استخوان ها گوشت پوشاندیم؛ سپس آن را آفرینش تازه ای دادیم؛ پس بزرگ است خدایی که بهترین آفرینندگان است.

اللهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ذَلِكُمُ اللهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ ⁽³⁾خداوند کسی است که

زمین را برای شما جایگاه امن و آرامش قرار داد و آسمان را همچون سقفی (بالای سرتان)؛ و شما را صورتگری کرد و صورتتان را نیکو آفرید و از چیزهایی پاکیزه به شما روزی داد. این است خداوند پروردگار شما جاوید و پربرکت است خداوندی که پروردگار عالمیان است.

آب: وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكًا فَأَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ ⁽¹⁾و از آسمان، آبی پربرکت نازل کردیم و به وسیله ی آن باغ ها و دانه هایی را که درو می کند رویاندیم.

قرآن: تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا ⁽²⁾زوال ناپذیر و پر برکت است کسی که قرآن را بر بنده اش نازل کرد تا بیم دهنده جهانیان باشد.

کعبه: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ ⁽³⁾نخستین خانه ای که برای مردم (و نیایش خداوند) قرار داده شد، همان است که در سرزمین مکّه است، که پربرکت و مایه هدایت جهانیان است.

مسجدالاقصی: سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّه هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ ⁽⁴⁾پاک و منزّه است خدایی که بنده اش را در یک شب، از مسجد الحرام به مسجد الاقصی -که گرداگردش را پربرکت ساخته ایم- برد، تا برخی از آیات خود را به او نشان دهیم؛ چرا که او شنوا و بیناست.

برخی از سرزمین ها: شام: وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ ⁽¹⁾و او و لوط را به سرزمین (شام) -که آن را برای همه جهانیان پربرکت ساختیم- نجات دادیم. مقصود از الأرض، سرزمین شام است. ⁽²⁾وادی طور: فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَا مُوسَى إِنِّي أَنَا اللهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ ⁽³⁾هنگامی که به سراغ آتش آمد، از کرانه راست درّه، در آن سرزمین پر برکت، از میان یک درخت ندا داده شد که: «ای موسی! منم خداوند، پروردگار جهانیان. «بقعه» به قطعه اى از زمین مى گویند که با زمین هاى مجاورش تفاوت داشته باشد. بَقَعَ و وصفش به «مبارکه» براى این است که معدن وحى و رسالت بوده و یا از این جهت است که درختان، میوه ها و خیر و نعمت فراوانى در آن ها وجود داشته است. ⁽⁴⁾

برکات تکوینی و تشریعی

مصادیق ذکر شده را می توان به دو دسته تکوینی و تشریعی تقسیم کرد. برخی از این موارد به واسطه ی ذات خود مبارک هستند، مانند خورشید، ماه، آسمان، زمین و آب. در حالی که برخی دیگر در یک فرآیند و سیر منطقی، زمینه ساز مبارک شدن چیزهای دیگر هستند. خداوند، آغاز و انجام تمامی برکات است.

برکات تشریعی

قرآن: خداوند قرآن را «مبارک» قرار داده و آن را نازل فرموده است. چنان که می فرماید: وَ هَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَ اتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ⁽¹⁾و این کتابی است پر برکت که ما بر تو نازل کردیم. از آن پیروی کنید و پرهیزگاری پیشه نمائید، باشد که مورد رحمت (خدا) قرار گیرید. مبارک بودن قرآن برای انسان، جلب رحمت الهی را به همراه دارد.

در چند آیه ی دیگر، خداوند به مبارک بودن قرآن اشاره می کند. حتی ظرف وجودی قرآن نیز مبارک قرار داده شده است. ظرف زمانی قرآن، شب قدر است، که خداوند درباره این شب، که سید الایام و اللیالی است، می فرماید: إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ ⁽²⁾همانا ما قرآن را در شب مبارک نازل کردیم و همانا ما بیم دهنده ایم.

ظرف مکانی قرآن نیز مبارک است؛ که یک معنای اعم دارد و به سرزمین مکه اشاره می کند که خداوند درباره آن فرموده: بکة مبارکة و یک معنای اخص دارد که قلب مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله است که فرماید: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ ⁽³⁾

تمام آن چه در قرآن وجود دارد، خیر محض و با ثبات است که هر چه از آن برداشت شود، تمام شدنی نیست و این برکت برای همه اعصار استمرار دارد؛ زیرا از طرف خداوندی است که خیر و برکت در وجودش ثبوت دارد.

انبیا و اواصیای الهی: پس از کتاب های آسمانی، به ویژه قرآن که خداوند آن را مبارک قرار داده است، وجود انبیا عظام نیز منبع برکت محسوب می شود. چنان که درباره ی حضرت اسحاق علیه السلام می فرماید:

وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى إِسْحَاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ ⁽¹⁾درباره ی برکت وجودی حضرت یعقوب علیه السلام هم می فرماید: قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللهِ رَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ ⁽²⁾به خصوص نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله وجودش مبارک است هم برکت ذاتی دارد و هم ظرف برای قرآن که آن نیز مبارک است. گرچه وجود همه ی پیامبران الهی مبارک است اما رسول خدا صلی الله علیه و آله سرآمد همه ی پیامبران، مستجمع جمیع خیرات است چون اگر پیامبر نبود خلقتی نبود لَوْلاکَ لَما خَلَقْتُ الْأَفْلاکَ ⁽³⁾اگر تو نبودی من عالم را خلق نمی کردم. خداوند وجود حضرتش را رحمت برای همه ی عالمیان و قافله سالار تمام پیامبران قرار داده است. جامعیت حضرت دلالت بر برکت تامه ی وجودی جنابش دارد. خود حضرت درباره وجود مبارکش می فرماید: جُعِلَ فىَّ النُبوَّةُ وَ البَركَةُ ⁽⁴⁾در من، پیامبرى و برکت، نهاده شده است. شبستری این را بسیار زیبا به تصویر کشیده است. در این ره انبیا چون ساربانند *** دلیل و رهنماى کاروانند

وز ایشان سیّد ما گشته سالار *** هم او اول هم او آخر در این کار

احد در میم احمد گشت ظاهر *** در این دور آمد اول عین آخر

برو ختم آمده پایان این راه *** در و منزل شده ادعوا الى اللّه

مقام دلگشایش جمع جمع است *** جمال جان‌فزایش شمع جمع است

شده او پیش و دل ها جمله در پى *** گرفته دست جان ها دامن وى

خداوند، پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله، وجود اوصیای بر حق ایشان، اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام را سرچشمه ای از برکت قرار داده است. امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه، اهل بیت علیهم السلام را مساکن برکت الله معرفی می کند، یعنی قرارگاه برکات الهی که این برکات موجب آرامش خاطر برای مؤمنان خواهد بود.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در وصف اهل بیتش و برکت های آنان، طبق نقلی فرمود: بِهِم يَعْمُرُ بِلَادَهُ، وَ بِهِم يَرزُقُ عِبادَهُ، وَ بِهِم نَزَّلَ القَطرَ مِنَ السَّمَاءِ، وَ بِهِم يُخْرِجُ بَرَكاتِ الأرْضِ ⁽¹⁾به سبب آنان، خداوند سرزمین های خود را آباد می کند و به خاطر آنان، بندگان خود را روزی می دهد و به واسطه آنان، از آسمان باران می فرستد و برکت های زمین را می رویاند.

مفضل بن عمر، راوی مشهور امام صادق علیه السلام، در این باره می گوید: امام صادق علیه السلام از فرزندش موسى بن جعفر علیهما السلام، هنگام نوجوانی یاد کرد و فرمود: هذا المَوْلودُ الَّذى لم يُولَد مَولُودٌ أعظَمَ بَرَكَةً على شِيعَتِنا مِنهُ؛ این، مولودى است که در خاندان ما، فرزندى با برکت تر از او براى شیعیان ما، به دنیا نیامده است

سخن مشابهی از امام رضا علیه السلام در مورد فرزندش امام جواد علیه السلام که خردسال بود، نقل شده است که فرمود: هذا المَولودُ الَّذى لَم يُولَد مَولُودٌ أعظَمَ بَرَكَةً عَلى شِيعَتِنا مِنْهُ ⁽²⁾این مولود، فرزند با برکتتری برای شیعیان ما به دنیا نیامده است.

در این سیر تشریعی، برکت از خداوند که منبع آن است، حرکت کرده و در قرآن، وجود مقدس رسول خدا صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام جریان پیدا کرده است. بنابراین هر کس بخواهد وجودش مبارک گشته و منشأ برکات برای دیگران شود، باید به این چشمه های جوشان برکت روی آورد و عقیده و عمل خود را در آن شستشو دهد تا مصداق آیه شریفه وَ جَعَلَنِی مُبارَکًا مَا دُمتُ حَیًّا ⁽¹⁾گردد.

خداوند در قرآن دو عامل مهم، ایمان و تقوای الهی را به عنوان جلب برکات الهی معرفی می کند: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ ⁽²⁾و اگر اهل شهرها و آبادی ها ایمان می آوردند و تقوا پیشه می کردند، برکات آسمان و زمین را بر آن ها می گشودیم؛ ولی (آن ها حق را) تکذیب کردند و ما هم آنان را به کیفر اعمالشان مجازات کردیم.

تکذیب اهل بیت علیهم السلام به عنوان امامان جامعه، که تکذیب حق است، مانع رسیدن برکاتی است که بندگان به دست می آورند. ایمان به امامت اهل بیت علیهم السلام و عمل بر طبق فرمایشات آنان، برکات الهی از زمین و آسمان را به دنبال دارد.

بنابراین، همان طور که قرآن مبارک است، که کلام خداوند مبارک است، اهل بیت علیهم السلام نیز مبارک هستند. خداوند این دو ثقل گران بها را فرستاد تا با این دو اکسیر، وجود ما نیز مبارک و منشأ خیر و برکت برای دیگران شود. در این دنیای متلاطم و مواج که بیم هلاکت و غرق شدن در آن زیاد است، تنها راه

نجات، سوار شدن بر یک کشتی مطمئن است. اهل بیت علیهم السلام که مانند کشتی نوح علیه السلام هستند، مانع از غرق شدن انسان در این دریای طوفانی می شوند. نوح کشتیبان ما را به سلامت و آرامش نجات می دهد، چنان که خداوند در داستان نوح از قول آن حضرت می فرماید: وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلاً مُبَارَكًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ ⁽¹⁾و بگو: پروردگارا! مرا در جایگاهی پرخیر و برکت فرود آور، که تو بهترین فرودآورندگان هستی. امام هر عصری، نوح کشتیبان است که مؤمنان را به سلامت فرود می آورد.

صفت فرقان

اشاره

فرقان بودن قرآن: تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا ⁽¹⁾زوال ناپذیر و پر برکت است کسی که قرآن را بر بنده اش نازل کرد تا بیم دهنده جهانیان باشد.

فرقان بودن اهل بیت علیهم السلام: «الحسن بن صالح، عن مسلم، قال: قال عليّ عليه السّلام: أنا عبد اللّه، و أخو رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله لا يقولها بعدي إلاّ كذّاب، و أَنَا اَلصِّدِّیقُ اَلْأَکْبَرُ وَ اَلْفَارُوقُ اَلْأَعْظَمُ، و أنا أولى بالمؤمنين من أنفسهم، و أوّلهم إيمانا، وَ آخِرُهُمْ عَهْداً بِرَسُولِ اللّه صلّى اللّه عليه و آله، صلّيت معه قبل الناس تسع سنين. ⁽²⁾من بنده ی خدا هستم و برادر پیامبر خدا، محمد صلی الله علیه و آله، هیچ کس بعد از من نمی تواند این را بگوید مگر این که دروغگو باشد. من صدّیق اکبر و فاروق اعظم هستم و من از مؤمنان به خودشان نزدیک ترم و اولین کسی هستم که ایمان آورده ام و آخرین کسی هستم که با پیامبر خدا صلی الله علیه و آله عهد و پیمان بسته است. من قبل از مردم به مدت نه سال با او نماز خواندم.

قال ابوالحسن موسی بن جعفر علیه السلام: وَ أَمَّا اللَّيْلَةُ فَفَاطِمَةُ علیها السلام... وَ أَمَّا قَوْلُهُ فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ يَقُولُ يَخْرُجُ مِنْهَا خَيْرٌ كَثِيرٌ فَرَجُلٌ حَكِيمٌ وَ رَجُلٌ حَكِيمٌ وَ رَجُلٌ حَكِيم ⁽³⁾

معنای فرقان

فرقان از «فَرْق» ولى رساتر از آن است؛ زیرا در جدا کردن حق از باطل، استعمال شده و به همین جهت بر انجیل، تورات، قرآن، جنگ بدر، پیروزى و... اطلاق شده است. ⁽¹⁾

فرقان، در آیات و روایات به معنای جدا کردن حق از باطل به کار رفته است. در قرآن شش مرتبه این واژه استفاده شده است که تداعی همین معناست. از آیه ی فوق این معنا به دست می آید که فرقان علاوه بر این که جداکننده ی حق از باطل است، معنای انذار و هشدار نیز از آن فهمیده می شود.

بنده در مقوله ی راه حق و باطل با سه راه مواجه می شود. یا راه، حق محض است، یا باطل محض است و یا راه، آمیخته ایی از حق و باطل است. دو صورت اول حقانیت و باطل بودن آن روشن است؛ لذا طرفداران آن نیز معلوم هستند؛ اما صورت سوم است که باعث ایجاد شبهه، تشکیک و انحراف از راه حق می شود. یکی از مهمترین تاکتیک دشمن استفاده از همین راه است؛ لذا خداوند کسانی که از این روش استفاده می کنند را توبیخ می کند و می فرماید: يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ⁽²⁾ای اهل کتاب؛ چرا حق را با باطل می آمیزید و مشتبه می کنید تا دیگران نفهمند و گمراه شوند و حقیقت را پوشیده می دارید در حالی که می دانید.

مصادیق فرقان

قرآن: بیان شد که خداوند در شش جای قرآن، از این کتاب آسمانی با عنوان «فرقان» یاد کرد. یعنی جداکننده ی حق از باطل. چون خداوند حق محض است، هر چه از او صادر می شود نیز این خصوصیت را دارد و نیز فرمود خود این فرقان را حفظ می کند إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ ⁽¹⁾البته ما قرآن را بر تو نازل کردیم و ما هم آن را محققاً محفوظ خواهیم داشت؛ اما چگونگی حفظ قرآن از طرف خداوند هم این گونه است که خداوند حاملان و مترجمانی برای آن قرار داده است که از آن محافظت می کنند. امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه اهل بیت علیهم السلام را این گونه معرفی می کند و می فرماید: «حملة کتاب الله» یا «تراجم لوحیه»

امام هر عصری: بی تردید امام هر عصری، فرقان برای مردم آن عصر به حساب می آید در فرقان بودن موسی و هارون علیهما السلام، جایگاه هارون، جایگاه وصایت است یعنی هارون جانشین موسی است. با توجه به حدیث منزلت که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: أنتَ مِنّی بِمَنزلةِ هارونَ مِنْ مُوسی، اِلّا أنّه لانَبیّ بَعدی؛ تو نسبت به من به منزله هارون نسبت به موسی هستی، جز این که بعد از من پیامبری نخواهد بود اگر به هر آن چه در قرآن درباره ی هارون بیان شد برای حضرت امیر علیه السلام ثابت کنیم، به این نتیجه می رسیم که حضرت امیر علیه السلام «فرقان» است؛ لذا حضرت در این زمینه می فرماید: أنا عبد اللّه، و أخو رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله لا يقولها بعدي إلاّ كذّاب، و أنا الصدّيق الأكبر، و الفاروق الأعظم، و أنا أولى بالمؤمنين من أنفسهم، و أوّلهم إيمانا، و آخرهم عهدا برسول

اللّه صلّى اللّه عليه و آله، صلّيت معه قبل الناس تسع سنين. ⁽¹⁾من بنده ی خدا هستم و برادر پیامبر الله، محمد صلی الله علیه و آله، هیچ کس بعد از من نمی تواند این را بگوید مگر این که دروغگو باشد. من صدّیق اکبر و فاروق اعظم هستم و من از مؤمنان به خودشان نزدیک ترم و اولین کسی هستم که ایمان آورده ام و آخرین کسی هستم که با پیامبر صلی الله علیه و آله عهد و پیمان بسته است. من قبل از مردم به مدت نُه سال با او نماز خواندم. تا جایی که فرجام بندگان در قیامت به دست حضرت رقم می خورد چون قسیم النار و الجنة است. در حدیث شریف نورانیت حضرت می فرماید: صار محمد صاحب الجمع وصرت أنا صاحب النشر، وصار محمد صاحب الجنة وصرت أنا صاحب النار.

بعد حضرت امیر علیه السلام، اهل بیت علیهم السلام اماماً بعد امامٍ به عنوان فرقان و ملاک و معیار تشخیص حق و باطل مشخص شدند. امام هادی علیه السلام درباره ی این شأن اهل بیت علیهم السلام می فرماید: وَأَعْلاماً لِعِبادِهِ، وَمَناراً فِي بِلادِهِ، وَأَدِلَّاءَ عَلَى صِرَاطِهِ، عَصَمَكُمُ اللّهُ مِنَ الزَّلَلِ، وَآمَنَكُمْ مِنَ الْفِتَنِ، وَطَهَّرَكُمْ مِنَ الدَّنَسِ، وَأَذْهَبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ وَطَهَّرَكُمْ تَطْهِيراً؛ پرچم هایی برای بندگانش و مراکز نوری در کشورهایش و راهنمایانی بر راهش، خدا شما را از لغزش ها حفظ کرد و از فتنه ها ایمن داشت و از آلودگی پاک کرد و پلیدی را از شما زدود و پاکتان نمود، پاک کردنی شایسته؛

فَالرَّاغِبُ عَنْكُمْ مارِقٌ، وَاللَّازِمُ لَكُمْ لاحِقٌ، وَالْمُقَصِّرُ فِي حَقِّكُمْ زاهِقٌ، وَالْحَقُّ مَعَكُمْ وَفِيكُمْ وَمِنْكُمْ وَ إِلَيْكُمْ، وَأَنْتُمْ أَهْلُهُ وَمَعْدِنُهُ، وَمِيراثُ النُّبُوَّةِ عِنْدَكُمْ، وَ إِيابُ

الْخَلْقِ إِلَيْكُمْ، وَحِسابُهُمْ عَلَيْكُمْ، وَفَصْلُ الْخِطابِ عِنْدَكُمْ، وَآياتُ اللّهِ لَدَيْكُمْ، وَعَزائِمُهُ فِيكُمْ، وَنُورُهُ وَبُرْهانُهُ عِنْدَكُمْ، وَأَمْرُهُ إِلَيْكُمْ، مَنْ والاكُمْ فَقَدْ والَى اللّهَ، وَمَنْ عاداكُمْ فَقَدْ عادَى اللّهَ، وَمَنْ أَحَبَّكُمْ فَقَدْ أَحَبَّ اللّهَ، وَمَنْ أَبْغَضَكُمْ فَقَدْ أَبْغَضَ اللّهَ، وَمَنِ اعْتَصَمَ بِكُمْ فَقَدِ اعْتَصَمَ بِاللّه؛ پس روگردان از شما خارج از دین و ملازمتان ملحق شونده به شما و کوتاهی کننده در حقّتان قرین نابودی است و حق همراه شما و در شما و از شما و به سوی شماست و شما اهل حق و سرچشمه آن هستید و میراث نبوّت نزد شماست و بازگشت خلق به سوی شما و حسابشان با شماست و سخن جدا کننده حق از باطل نزد شماست، آیات خدا پیش شما و تصمیمات قطعی اش در شما و نور و برهانش نزد شماست و امر او متوجه شماست، آن که شما را دوست داشت، خدا را دوست داشته و هر که شما را دشمن داشت خدا را دشمن داشته و هر که به شما محبّت ورزید به خدا محبت ورزیده و هرکه با شما کینه توزی نمود، با خدا کینه ورزی نموده است و هرکه به شما چنگ زد، به خدا چنگ زده است. غیر از ثلقین که به عنوان فرقان از آن یاد شده است، مصادیق دیگری نیز برای فرقان بیان شده است که به آن اشاره می کنیم:

معجزه: مصداق دیگر فرقان، معجزه ی هر پیامبری است که از طرف خداوند فرستاده می شود. معجزه، مؤید نبوت هر پیامبری است که به اقتضای زمان این معجزات با هم فرق می کند. از عصر رسول خدا صلی الله علیه و آله به بعد چون عصرشکوفایی علم است، معجزه ی ایشان نیز از جنس علم بوده و هست. خداوند قرآن را مهیمن بر همه ی کتاب های آسمانی قرار داده است چون تنها قرآن است که می تواند پاسخگوی نیاز علمی بشر تا دامنه ی قیامت باشد. پس

چون معجزه از طرف حق است، هر پیامبری می تواند با آن حقانیت خود را ثابت و خط بطلانی بر باطل بکشد و راه حق را از باطل جدا کند.

کتب آسمانی: زمخشری در کشاف ذیل آیه ی شریفه ی: مِنْ قَبْلُ هُدًى لِلنَّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقَانَ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَاللهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ ⁽¹⁾پیش از این برای هدایت مردم فرستاد، و فرقان را [که مایه جدایی حق از باطل است] نازل کرد. مسلماً کسانی که به آیات خدا کافر شدند، برای آنان [به کیفرِ کفرشان] عذابی سخت است؛ وخدا توانای شکستناپذیر و صاحب انتقام است. می گوید: مقصود از «الفرقان» جنس کتاب هاى آسمانى است، به دلیل این که همه ی آن ها مایه ی تشخیص حق از باطل اند. ⁽²⁾

وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ⁽³⁾و (به یاد آورید) وقتی که به موسی کتاب و فرقان عطا کردیم، باشد که به راه حق هدایت یابید. همچنین می فرماید: وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَاءً وَذِكْرًا لِلْمُتَّقِينَ ⁽⁴⁾و همانا ما به موسی و برادرش هارون کتاب تورات را عطا کردیم که جدا سازنده ی میان حق و باطل و روشنی بخش (دل ها) و یادآور متقیان است. بصیرت: امیر مؤمنان علی علیه السلام با رفتار و گفتار خویش بزرگ ترین آموزگار بصیرت در تمام دوران ها بود و اصحاب خویش را نیز به داشتن این نعمت الهی فرا می خواند. در نگاه ایشان بینش و بصیرت، عطایی الهی و منشأ هدایت است؛ چنان چه می فرماید: فَأَبْدَلَنَا بَعْدَ اَلضَّلاَلَةِ بِالْهُدَی وَ أَعْطَانَا اَلْبَصِیرَةَ بَعْدَ اَلْعَمَی؛ [خداوند] پس از گمراهی ما را هدایت کرد و به جای کوری، بصیرت به ما عطا کرد.

لازم به ذکر است که بصیرت به عنوان فرقان، به عوامل خاصی وابسته است و تا این عوامل وجود نداشته باشند، بصیرت به عنوان فرقان حاصل نخواهد شد که به برخی از این عوامل اشاره می کنیم:

الف) یاد خدا

اولین و مهمترین عامل بصیرت افزایی، یاد خدا است؛ حضرت امیر علیه السلام در این رابطه می فرماید: إِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی جَعَلَ اَلذِّکْرَ جِلاءً لِلْقُلُوبِ تَسْمَعُ بِهِ بَعْدَ اَلْوَقْرَةِ وَ تُبْصِرُ بِهِ بَعْدَ اَلْعَشْوَةِ ⁽¹⁾خداوند سبحان، یاد خود را روشنی دل ها ساخت که به پرتو آن شنوا شوند، هر چند پیش از آن ناشنوا بوده اند، و بینا گردند، هر چند پیش از آن نابینا بوده اند.

واضح است که مقصود حضرت، شنوایی و بینایی ظاهری نیست؛ بلکه یاد خدا باعث شنوایی و بینایی باطنی (بصیرت) می گردد، چه این که نابیناییِ ظاهری بهتر است از بی بصیرتی و نابینایی باطنی. آری، بینش و بصیرت نوری است که به سبب روشنی دل حاصل می گردد و نور و روشنی قلب به واسطه ی یاد خدا به دست می آید؛ لذا آن حضرت در جای دیگری می فرماید: مَن ذَکَرَ اللهَ اِستَبصَر ⁽²⁾هرکس خدا را یاد کند، بصیر شود.

حضرت امیر علیه السلام در بیان حالات و خصوصیات اهل ذکر چنین می فرماید: وَ إِنَّ لِلذِّکْرِ لَأَهْلاً أَخَذُوهُ مِنَ اَلدُّنْیَا بَدَلاً فَلَمْ تَشْغَلْهُمْ تِجَارَةٌ وَ لاَ بَیْعٌ عَنْهُ یَقْطَعُونَ بِهِ أَیَّامَ اَلْحَیَاةِ وَ یَهْتِفُونَ بِالزَّوَاجِرِ عَنْ مَحَارِمِ اَللَّهِ فِی أَسْمَاعِ اَلْغَافِلِینَ وَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ وَ

یَأْتَمِرُونَ بِهِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ وَ یَتَنَاهَوْنَ عَنْهُ فَکَأَنَّمَا قَطَعُوا اَلدُّنْیَا إِلَی اَلْآخِرَةِ وَ هُمْ فِیهَا فَشَاهَدُوا مَا وَرَاءَ ذَلِکَ ⁽¹⁾اهل ذکر مردمانی هستند که یاد خدا را به جای دنیا برگزیده اند و تجارت و خرید و فروخت، آنان را از آن مانع نشود. سراسر عمر را با یاد خدا گذرانند و نهی و منع خداوند را در آن چه حرام کرده به گوش غافلان می خوانند. مردم را به عدالت فرمان می دهند و خود به عدالت کار می کنند مردم را از کارهای زشت باز می دارند و خود مرتکب آن نمی شوند گویی دنیا را طی کرده اند و به آخرت رسیده اند و اکنون در جهان آخرت اند و آن چه را که آن سوی دنیاست به عیان دیده اند. ب) تدبّر در قرآن

یکی از عوامل بینش افزا، تلاوت قرآن و تدبّر در آیات آن است. حضرت امیر علیه السلام در این باره می فرماید: کِتَابُ اللهِ تُبْصِرُونَ بِهِ، وَ تَنْطِقُونَ بِهِ، وَ تَسْمَعُونَ بِهِ ⁽²⁾[این قرآن] کتاب خداست که با آن می توانید [راه حق را] بنگرید و با آن سخن گویید و به وسیله ی آن بشنوید.

قرآن کریم نیز به این نکته اشاره کرده و می فرماید: یا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَکُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً ⁽³⁾ای مردم! از سوی پروردگارتان برای شما برهان و حجّتی آمده است و نوری روشنگر همچون قرآن را به سوی شما فرود آوردیم.

قرآن کریم برهانی است از جانب خدا و از این رو در تمام جوانب زندگی ما راهنمای ماست. قرآن نوری است از سوی خدا و از این رو همۀ خطوط زندگی

را برای ما واضح و روشن می گرداند. از آن جا که قرآن برهانی است از سوی خدا و بشر را به خدایش ارتباط می دهد، بر بشر لازم است که به وسیله ی ایمان خویش به این ارتباط پاسخ دهد و از آن جا که بر بشر نور است، لازم است که از این نور فروغ گیرد و از پیِ آن رود و به ریسمان آن چنگ زند.

ج) تقوا

حضرت امیر علیه السلام در یکی از خطبه های خود صفات پرهیزکاران و سالکان طریق حق و بصیرت را با عالی ترین مضامین این گونه بیان فرمودند: عِبادَاللهِ اِنَّ مِنْ اَحَبَّ عِبَادِ اللَّهِ اِلَیهِ عَبداً اَعَانَهُ اِللهُ عَلَی نَفْسِهِ... قَدْ اَبْصَرَ طَریقَه و سَلَک سَبیلَهُ وَ عَرَفَ مَنَارَهُ، و قَطَعَ غَمارَه، وَاسْتَمْسَک مِنَ الْعُری بِاَوثَقِها، و من الجِبَالِ بَاَمْتَنِها، فَهُوَ مِنَ الْیقینِ عَلَی مِثْلِ ضُوءِ الشَّمْسِ ⁽¹⁾ای بندگان خدا! از محبوب ترین بندگان نزد خداوند، کسی است که او را در راه پیروزی بر (هواهای سرکش) نفسش یاری کرده است... [این فرد] راه هدایت را با بصیرت دریافته و در آن گام نهاده و نشانه های این راه را به خوبی شناخته و از امواج متلاطم شهوات، گذشته است. از میان دستگیره های هدایت، به مطمئن ترین آن ها چنگ زده و از رشته های نجات به محکمترین آن ها متمسّک شده است. [به همین دلیل] در مقام یقین [به آن جا رسیده که] حقایق را همانند نور آفتاب می بیند.

آن حضرت در این خطبه، تقوا را از مقدمات ضروری بصیرت بر می شمارند. به عبارت دیگر تا آدمی به نور تقوا مزیّن نگردد و لباس ترس از خدا بر تنش نپوشیده باشد، هرگز چراغ هدایت در قلبش روشن نشده و به نور بصیرت منور نمی گردد.

فروزان شدن چراغ هدایت در قلب انسانِ پرهیزکار، اشاره به تابیدن انوار علوم و معارف الهی بر قلب اوست و به تعبیر قرآن کریم وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ ⁽¹⁾و از خدا پروا کنید، و خدا بدین گونه به شما آموزش می دهد.

قرآن در جای دیگر می فرماید: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقاناً ⁽²⁾ای کسانی که ایمان آورده اید! اگر تقوای الهی پیشه کنید، خداوند برایتان فرقانی (قوّۀ شناخت حقّ از باطل) قرار می دهد.

علامه طباطبایی رحمه الله علیه در ذیل این آیه می نویسد: «فرقان، به معنای چیزی است که میان دو چیز فرق می گذارد و آن در آیه ی مورد بحث، به قرینه ی سیاق و تفریعش بر تقوا، فرقان میان حق و باطل است، چه در اعتقادات و چه در عمل. فرقان در اعتقادات، جدا کردن ایمان و هدایت از کفر و ضلالت است و فرقان در عمل، جدا کردن اطاعت و هر عمل که مورد خشنودی خدا از معصیت است و هر عملی که موجب غضب او باشد و فرقان در رأی و نظر، جدا کردن فکر صحیح از فکر باطل است.

همه ی این ها نتیجه و میوه ای است که از درخت تقوا به دست می آید، در آیه ی شریفه هم فرقان مقید به یکی از این چند قِسم تفرقه نگشته و اطلاقش همه را شامل می شود، علاوه بر این که در آیات قبلی تمامی خیرات و شرور را ذکر کرده بود، پس فرقان در آیه ی مورد بحث شامل همه ی انحاء خیر و شر می شود، چون همه احتیاج به فرقان دارند.﴾ ⁽³⁾

این جمله ی کوتاه و پر معنا، یکی از مهم ترین مسایل سرنوشت ساز انسان را بیان کرده و آن این که در مسیر راهی که انسان به سوی پیروزی ها می رود، همیشه پرتگاه ها و بیراهه هایی وجود دارد که اگر آن ها را به خوبی نبیند و نشناسد و پرهیز نکند، چنان سقوط می کند که اثری از او باقی نماند در این راه مهمترین مسئله، شناخت حق و باطل، شناخت نیک و بد، شناخت دوست و دشمن، شناخت مفید و زیان بخش، و شناخت عوامل سعادت و یا بدبختی است، اگر به راستی انسان این حقایق را به خوبی بشناسد رسیدن به مقصد برای او آسان است. ⁽¹⁾

د) عبرت آموزی

حضرت علیه السلام در خطبه ی هشتاد و دو نهج البلاغه چنین می فرماید: وَ مَنْ اَبْصَرَ بِها بَصَّرَتْهُ، وَ مَنْ اَبْصَرَ اِلَيْها اَعْمَتْهُ ⁽²⁾هر که به دیده عبرت به آن (دنیا) نگریست او را بینا کرد و هر کس به چشم خریداری به آن نظر نمود او را به نابینایی دچار ساخت.

عبرت آموزی از دیگر عوامل کسب بصیرت و بینش است. آن حضرت جای دیگری می فرماید: رَحِمَ اللَّهُ اِمرَءً تَفکَّر فَاِعتَبر وَ اعتَبَرَ فَابصَرَ ⁽³⁾خدا رحمت کند کسی را که تفکّر کند و عبرت گیرد و پس از آن که عبرت گرفت بینا گردد.

در اندیشه ی مولای متقیان علیه السلام ، بصیر کسی است که همواره در پی عبرت آموزی است: فَإِنَّمَا الْبَصِیرُ مَنْ سَمِعَ فَتَفَکَّرَ وَ نَظَرَ فَأَبْصَرَ وَانتَفَعَ بِالعِبَر ⁽⁴⁾همانا انسان بصیر کسی است که شنید و اندیشه کرد و از عبرت ها سود برد.

در نگاه حضرت مؤمن واقعی کسی است که نگاهش به دنیا، نگاه پندگیرانه و عبرت آموز باشد؛ المُؤمِنُ یَنظُرُ اِلَی الدُّنیَا بِعَینِ الاِعتِبَارِ ⁽¹⁾مؤمن با چشم عبرت آموزی به دنیا نگاه می کند؛ چرا که این شیوه ی تربیتی اسلام است.

امام علی علیه السلام در جای دیگری می فرماید: انَّ فِی کُلِّ شَیءٍ مَوعِظَهً و عِبرَهً لِذَوِی اللُّبِّ والاعتِبَار ⁽²⁾به راستی که در هر چیزی برای خردمندان و پندگیران، پند و عبرتی است.» و به تعبیر حضرتش در هر پندی نیز بینش و بصیرتی است؛ فِی کُلِّ اعتِبَارٍ استِبصَارٌ. ⁽³⁾

ه-) عدم دنیاپرستی

از دیگر عوامل و زمینه های بصیرت افزایی که امیرالمؤمنین علیه السلام بدان اشاره فرموده، دنیاپرستی است. آن حضرت در چند عبارت کوتاه آن چنان زیبا دنیا را توصیف کرده اند که عقل آدمی را به شگفت وامی دارد.

حضرت در خطبه ای که در شهر کوفه ایراد کردند، می فرماید: مَا أَصِفُ مِنْ دَارٍ أَوَّلُهَا عَنَاءٌ! وَ آخِرُهَا فَنَاءٌ! فِی حَلاَلِهَا حِسَابٌ، وَ فِی حَرَامِهَا عِقَابٌ. مَنِ اسْتَغْنَی فِيهَا فُتِنَ، وَمَنِ افْتَقَرَ فِيهَا حَزِنَ، وَمَنْ سَاعَاهَا فَاتَتْهُ، وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا وَاتَتْهُ، وَ مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ، وَ مَنْ أَبْصَرَ إلَیْهَا أَعْمَتْهُ ⁽⁴⁾چگونه خانه دنیا را توصیف کنم که ابتدای آن سختی و مشقت، و پایان آن نابودی است، در حلال دنیا حساب و در حرام آن عذاب است، کسی که ثروتمند گردد فریب می خورد و آن کس که

نیازمند باشد، اندوهناک است و تلاش کننده دنیا به آن نرسد و به رهاکننده آن، روی آورد، کسی که با چشم بصیرت به آن بنگرد او را آگاهی بخشد و آن کس که چشم به دنبال دنیا دوزد، کوردلش می کند.

با نگاهی اجمالی به زندگی انسان در این جهان، در می یابیم که همه ی آن آمیخته با رنج و مشقّت است. قرآن مجید می فرماید: لَقَدْ خَلَقْنَا الاِنْسَانَ فِی کَبَدٍ ⁽¹⁾به یقین ما انسان را در رنج آفریدیم. این که قرآن می گوید ما انسان را در درد و رنج آفریدیم. گویی درد و رنج، همچون خانه و لانه ی انسان است که آدمی از روز اوّل در آن جای می گیرد! حتّی مرفّه ترین زندگی ها، از انواع درد و رنج ها خالی نیست و به هر حال، هر کسی به نوعی گرفتار است. ⁽²⁾

آری، حضرت این چنین زیبا دنیا را توصیف می کنند. دنیایی که حتی حلالش حساب دارد، تا چه رسد به حرامش. چه بسیار سرمایه دارانی که ثروتشان جز بر حجابشان نیافزود و جز این نبود که باعث شد چشم حقیقت بین آن ها زایل شود و از آن طرف نیز چه بسیارند فقیرانی که در تمام عمر، غم و اندوه چنین سرمایه هایی را داشته و دارند در حالی که به تعبیر قرآن زندگی دنیا جز متاع غرور و فریب چیزی نیست! وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُور. ⁽³⁾

حضرت امیر علیه السلام در ادامه، کلامی حیرت انگیز می فرماید؛ نکته ای که غالب مفسّران «نهج البلاغه» را به اِعجاب واداشته و سرمست از شراب طهور خود ساخته است ⁽⁴⁾آن حضرت می فرماید: مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ، وَ مَنْ أَبْصَرَ

إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ ⁽¹⁾آن کس که بدان (دنیا) بنگرد، به او بصیرت و بینایی می بخشد و آن کس که در آن (دنیا) بنگرد، نابینایش می سازد.» توضیح: هر کس که نگاهش به دنیا، نگاهی ابزاری و برای سیر در کمالات انسانی و گرفتن پند از عبرت ها باشد، موجب بینش و بصیرتش می گردد؛ اما اگر نگاهش به دنیا، نگاهی مادیگرایانه باشد و دنیا را هدف غایی شمارد و بر آن چنگ زند، همین دنیایی که می تواند عامل بینش او باشد، چنان حجابی برای وی ایجاد می کند که هیچ گاه نتواند حقایق عالم را درک کند و مصداق آیه ی شریفه ی صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لا یَرْجِعُون. ⁽²⁾

صفت قول

اشاره

قول قرآن: وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ ⁽¹⁾و همانا ما برای (هدایت) این مردم (آیات قرآن را) سخن پیوسته (یعنی مرتب و مربوط به سعادت دنیا و آخرت خلق) آوردیم تا مگر متذکر (حقایق آن) شوند.»

قول اهل بیت علیهم السلام: وَ قَوْلُكُمْ حُكْمٌ وَ حَتْمٌ ⁽²⁾گفته شما معصومین حکم است و حتمی؛ وَ عَنْ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: كُلُّ حَاكِمٍ يَحْكُمُ بِغَيْرِ قَوْلِنَا أَهْلَ اَلْبَيْتِ فَهُوَ طَاغُوتٌ وَ قَرَأَ قَوْلَ اَللَّهِ تَعَالَى يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى اَلطّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَ يُرِيدُ اَلشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعِيداً ⁽³⁾

معنای قول

در اقرب الموارد گفته: قول به معنای، کلام یا هر لفظی است که زبان آن را افشاء می کند تمام باشد یا ناقص. ⁽⁴⁾

صاحب التحقیق، قول را منحصر در انسان نمی داند ایشان درباره ی معنای قول چنین می گوید: «و التحقيق: أنّ الأصل الواحد في المادّة: هو إبراز ما في القلب و إنشاؤه بأىّ وسيلة كان.و هذا المعنى يختلف باختلاف الطرفين من جهة التفهيم و التفاهم. فالقول غير مخصوص بالإنسان و بالاذن و اللسان. بل يجرى في أىّ مقام و مرحلة من عوالم اللاهوت و العقول و الملائكة و الإنسان و الحيوان و سائر

الطبيعيّات: فالقول من اللَّه المتعال- كما في: إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ- 2/ 30. و من الملائكة- كما في: قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا- 2/ 32. و من الأنبياء- كما في: وَ قالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى- 28/ 37. و من الحيوان- كما في: قالَتْ نَمْلَةٌ يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا- 27/ 18. و من الطير- كما في: فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ وَ جِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ- 27/ 22.و من الجنّ- كما في: فَقالُوا إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً- 72/ 1.و من إبليس- كما في: قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ- 38/ 76. فإبراز ما في الضمير حتّى يحصل التفاهم يختلف باختلاف الطرفين، فقد يحصل منطق أو بإلقاء أو بوحي أو بإلهام أو بإرادة أو بصوت مخصوص أو بحالة مخصوصة أو بحركة معيّنة أو بإيجاد أمر تكوينىّ﴾ ⁽¹⁾در حقیقت، اصل واحد در ماده این است که آن چه در قلب است را آشکار کند و آن را به هر وسیله ای که باشد ایجاد کند. این معنا با توجه به طرفین از نظر فهم و تفاهم متفاوت است. بنابراین، گفتار فقط مختص به انسان و گوش و زبان نیست. بلکه در هر مقام و مرحله ای از عوالم الهی، عقل ها، ملائکه، انسان، حیوان و سایر موجودات طبیعی جاری است. گفتار از خداوند متعال است - مانند آن چه در آیه 30 سوره بقره آمده: «آن گاه که پروردگارت به ملائکه گفت: من در زمین جانشینی قرار می دهم.» - و از ملائکه است - مانند آیه 32 سوره بقره: «گفتند: پاکی برای توست، ما هیچ علمی جز آن چه به ما آموخته ایم نداریم.» و از انبیاء است - مانند آیه 37 سوره القصص: «و گفت موسی: پروردگار من به کسی که هدایت را آورده، داناتر است.» و از حیوانات است - مانند آیه 18 سوره نمل: «یک مورچه گفت: ای مورچگان، داخل شوید.» و از پرندگان است - مانند

آیه 22 سوره نمل: «گفت: من آن چه را که تو از آن آگاهی نداری، دانسته ام و از سبأ نزد تو آمده ام.» و از جنّ است - مانند آیه 1 سوره جن: «گفتند: ما قرآنی شگفتآور شنیدیم.» و از ابلیس است - مانند آیه 76 سوره ص: «گفت: من از او بهترم، مرا از آتش آفریدی و او را از خاک.» بنابراین، ابراز آن چه در ضمیر وجود دارد، تا فهمی حاصل شود، به تفاوت طرفین بستگی دارد؛ این ممکن است از طریق منطق، القا، وحی، الهام، اراده، صدای خاص، حالتی خاص، حرکتی معین یا ایجاد یک امر تکوینی باشد.

انواع قول در قرآن

قول معروف: وَ إِذَا حَضرَ الْقِسْمَةَ أُوْلُواْ الْقُرْبىَ وَ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُم مِّنْهُ وَ قُولُواْ لَهُمْ قَوْلًا مَّعْرُوفًا ⁽¹⁾چون هنگام تقسیم کردن ارث، خویشاوندان و یتیمان و مستمندان حاضر شدند چیزى از آن را به ایشان بدهید و با آنان سخنى شایسته و پسندیده گویید. قول معروف: گفتاری است که عرف عقلاءِ دیندار آن را پسندیده می داند.

قول سدید: يَأَيُّها الَّذِينَ ءَامَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَ قُولُواْ قَوْلًا سَدِيدً ⁽²⁾اى اهل ایمان! از خدا پروا کنید و سخن درست و استوار گویید. قول سدید: گفتاری است که محکم است و پشتوانه ی علمی دارد نه گفتارهایی که از روی شایعات و گمان های باطل بیان می گردد.

قول بلیغ: أُوْلَئكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فىِ قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنهْمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُل لَّهُمْ فىِ

أَنفُسِهِمْ قَوْلَا بَلِيغًا ⁽¹⁾اینان کسانى هستند که خدا آن چه را که از نیّات شوم، کینه و نفاق در دل‌هاى آنان است مى‌داند بنابراین از آنان روى برتاب و پندشان ده و به آنان سخنى رسا که در دلشان اثر کند بگوى. قول بلیغ، گفتاری است که رسا باشد و واقعاً مخاطب، منظور را بفهمد نه این که آنقدر غامض و سخت باشد که مخاطب آن را نفهمد یا در فهمش دچار مشکل شود. همچنین، قول بلیغ، گفتار زیبا را نیز می رساند که جذاب باشد و در دل مخاطب نفوذ کند. به عبارت دیگر، قول بلیغ یعنی گفتار موثر.

قول کریم: إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِندَكَ الْكِبرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لهُّمَا أُفٍّ وَ لَا تَنهْرْهُمَا وَ قُل لَّهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا ⁽²⁾هرگاه یکى از پدر و مادر یا دو نفرشان در کنارت به پیرى رسند چنان چه تو را به ستوه آورند به آنان اف مگوى و بر آنان بانگ مزن و پرخاش مکن و به آنان سخنى نرم و شایسته و بزرگوارانه بگو

قول کریم: با رجوع به کتب لغت و همچنین کتب تفسیر می فهمیم در معنای کریم، ارزشمندی نهفته است و وقتی گفته می شود فلان چیز کریم است یعنی دارای ارزش است و چیز نفیسی است. حال این که مثلاً در آیه 23 سوره اسراء گفته شده است که با پدر و مادر قول کریم داشته باشیم به این معناست که گفتار ما با آن ها باید گفتاری ارزشی باشد یعنی گفتاری باشد که دلالت کند برای آن ها ارزش قائل هستیم نه گفتاری که دلالت بر بی احترامی به آن ها و کم ارزشی آن ها داشته باشد.

قول میسور: وَ إِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِّن رَّبِّكَ تَرْجُوهَا فَقُل لَّهُمْ قَوْلًا مَّيْسُورًا ⁽¹⁾و اگر به خاطر تهیدستى و فقر باید از آنان که به پرداخت حقّشان سفارش شدى روى بگردانى و این روى گردانى براى طلب رزقى است که از سوى پروردگارت رسیدن به آن را امید دارى پس با آنان تا رسیدن رزق خدا سخنى نرم و امیدوارکننده بگو.

قول میسور: میسور از ماده ی یُسر، به معنای آسانی است و قول میسور به قولی گفته می شود که برای طرف مقابل آسانی همراه داشته باشد نه سختی یعنی مثلاً برای طرف مقابل قبولش آسان باشد یا او را از زندگیِ سخت به زندگی آسان امیدوار سازد. حال تنها جایی که در قرآن به قول میسور سفارش شده است مربوط به صحبت با فقرا است که وقتی انسان نمی تواند به آن ها کمک کند لااقل باید با آن ها با قول میسور صحبت کند؛ بنابراین اگر به فقیر کمک مالی نکردیم لااقل باید به کیفیتی با آن ها صحبت کنیم که موجبات امیدواری آن ها را فراهم کنیم و در واقع به آن ها کمک روحی کنیم تا مشکلات برای آن ها آسان گردد. همچنین اگر به فقیر کمک نکردیم باید به صورتی با او صحبت کنیم که قبول حرف ما برای او آسان باشد و درک کند که مثلاً اگر به او کمک نمی کنیم، عذری داریم نه این که حس کند به او دروغ می گوییم.

قول لیّن: اذْهَبَا إِلىَ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّيِّنًا لَّعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يخْشىَ ⁽²⁾هر دو به سوى فرعون بروید؛ زیرا او در برابر خدا سرکشى کرده است پس گفتارى نرم گفتار به او گویید، امید است که هوشیار شود و آیین حق را بپذیرد یا بترسد و

از سرکشى باز ایستد. قول لین: به گفتاری اطلاق می شود که به دور از خشونت باشد و نرم و ملایم باشد.

قول سلام: وَ إِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُواْ سَلَامًا ⁽¹⁾بندگان خوب خداى رحمان کسانى هستند که هنگامى که نادانان آنان را طرف خطاب قرار مى‌دهند در پاسخشان سخنانى مسالمت‌آمیز مى‌گویند. قول سلام: به گفتاری اطلاق می شود که با سلامتی همراه است یعنی سالم است و صفات گفتارهای بیمارگونه را ندارد و در چنین گفتاری، طرف مقابل را هیچ خطری تهدید نمی کند.

قول حسن: وَ قُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا ⁽²⁾با مردم با خوش زبانى سخن گویید. قول حَسَن: به گفتاری اطلاق می شود که صفت حُسن یعنی خوب بودن را داشته باشد و چنین گفتاری همه ی انواع گفتارهایی که در این جا شمرده شد را شامل می شود.

با توجه به این که قول و کلام، ما فی الضمیر متکلم را افشا می کند و قرآن هم قول خداوند متعال است خود قرآن به این اقول امر می کند پس خود قرآن جامع انواع قول است یعنی قرآن خود مزیّن به انواع قول است؛ لذا خداوند از قرآن به «قول» تعبیر کرده آن هم قول مطلق که شامل همه نوع از انواع قول شود؛ لذا می فرماید: وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ ⁽³⁾و همانا ما برای هدایت این مردم آیات قرآن را سخن پیوسته یعنی مرتب و مربوط به سعادت دنیا و آخرت خلق آوردیم تا مگر متذکر حقایق آن شوند.

خداوند از حقیقت انسانی نیز تعبیر به قول کرده است چنان چه درباره ی حضرت عیسی علیه السلام فرموده است: ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ ⁽¹⁾این است عیسی پسر مریم؛ گفتار حقّی که در آن تردید می کنند.

چون مراد خداوند از زبان انسان کامل، ظهور و بروز پیدا می کند، از اهل بیت علیهم السلام نیز به عنوان «کلمه» تعبیر شده است، که مترادف همان قولی است که از دهان خارج می شود. درباره ی رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: ما یَنْطِقُ عَنِ اَلْهَوی إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی؛ هر چه از دهان مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله خارج می شود، همه کلام و وحی الهی است.

مولوی در ابتدای مثنوی تشبیه بسیار زیبایی از حقیقت انسانی دارد. او انسان را به مانند «نی» معرفی می کند و می گوید:

بشنو از نی چون حکایت می کند *** از جدایی ها شکایت می کند

همان طور که می دانیم، نی دو سر دارد: یک سر آن در دهان نیزن و سر دیگر آن سوراخی است که دم و نفس نیزن از آن خارج می شود و صدای دلنشینی تولید می کند. انسان ملکوتی و کامل نیز همین طور است؛ یک طرف نی به ملکوت تعلق دارد و در دهان نیزن است، در حالی که طرف دیگر آن جسم است که صدای ملکوتی از آن خارج می شود. وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي اشاره به همین دارد؛ یعنی صدای ملکوتی از عالم روح از سوراخ دهان جسم خارج شده و صدای دلنشین تولید می شود.

دهان و زبان انسان، بلندگوی آن چه در ضمیر می گذرد، هستند. حضرت امیر علیه السلام می فرماید: المَرءُ مَخبوءٌ تَحتَ لِسانِهِ؛ مرد، زیر زبان خود پنهان است.

این همان نکته ای است که جناب سعدی به آن اشاره کرده و می گوید: «تا مرد سخن نگفته باشد، عیب و هنرش نهفته باشد.»

تشخیص جهان بینی هر کسی از طریق زبان و دهان او افشا می شود. شخصیت هر فرد در بند زبان اوست و خوب یا بد سخن گفتن، شخصیت او را ترسیم می کند. صائب تبریزی بیتی دارد بسیار زیبا:

کودک از بی خبری ها ز لب بام افتاد *** بر لب هر که نسنجیده سخن گفت و برفت

می گوید: چون کودک درکی از ارتفاع ندارد و نمی فهمد که افتادن و سقوط ممکن است منجر به شکستن دست و پا شود، بی مهابا به سمت لبه بام می رود و ناگهان از آن بر زمین می افتد. حال کسی که نادرست و نابجا سخن می گوید، نیز چنین است. فردی که نسنجیده صحبت کند، شخصیت خود را از لبه ی لبانش بیرون می اندازد و خود را خوار و ذلیل می کند.

علاوه بر انواع قول که در قرآن بیان شد، در بیان اهل بیت علیهم السلام نیز انواع دیگری بیان شده است که قول خود را با آن توصیف کرده اند از قبیل:

قول صدق: قال مولینا امیرالمومنین علیه السلام... نَحْنُ أَهْلُ بَيْتِ اَلرَّحْمَةِ وَ قَوْلُنَا اَلصِّدْقُ وَ مِنْ فِعَالِنَا اَلْقَصْدُ وَ مِنَّا خَاتَمُ اَلنَّبِيِّينَ وَ فِينَا قَادَةُ اَلْإِسْلاَمِ وَ مِنَّا قُرَّاءُ اَلْكِتَابِ نَدْعُوكُمْ إِلَى اَللَّهِ وَ إِلَى رَسُولِهِ ⁽¹⁾حضرت امیر علیه السلام می فرماید: ما اهل بیت رحمت و قول ما صدق و کارهای ما اختیارشده و خاتم پیامبران از ماست و در ما رهبری اسلام و قرائت کتاب است و ما شما را به سوی خداوند و رسول او فرا می خوانیم.

قول برابر با اراده: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ⁽¹⁾همانا کلام ما برای هر چیزی زمانی که آن را اراده می کنیم و به آن می گوییم باش پس او هست می شود.

قول عظیم، قول کبیر: وَ كَذَلِكَ قَوْلُنَا اَلْعَظِيمُ وَ اَلْكَبِيرُ ⁽²⁾و همچنین کلام و قول ما عظیم و بزرگ است.

قول حق: نَحْنُ أَهْلُبَيْتِ اَلرَّحْمَةِ وَ قَوْلُنَا اَلْحَقُّ وَ فِعْلُنَا اَلْقِسْطُ وَ مِنَّا خَاتَمُ اَلنَّبِيِّينَ وَ فِينَا قَادَةُ اَلْإِسْلاَمِ وَ أُمَنَاءُ اَلْكِتَابِ نَدْعُوكُمْ إِلَى اَللَّهِ وَ رَسُولِهِ ⁽³⁾ما اهل بیت رحمت و قول ما حق و کار ما عدالت است و از ماست خاتم پیامبران.

قول بصیر: كَذَلِكَ قَوْلُنَا بَصِيرٌ فَقَدْ جَمَعْنَا اَلاِسْمَ وَ اِخْتَلَفَ فِينَا اَلْمَعْنَى وَ قَوْلُنَا أَيْضاً مُدْرِكٌ وَ رَاءٍ لاَ يَتَعَدَّى بِهِ مَعْنَى عَالِمٍ فَقَوْلُنَا رَاءٍ مَعْنَاهُ عَالِمٌ بِجَمِيعِ اَلْمَرْئِيَّاتِ وَ قَوْلُنَا مُدْرِكٌ مَعْنَاهُ عَالِمٌ بِجَمِيعِ اَلْمُدْرِكَاتِ فَهَذِهِ صِفَاتُ اَلْمَجَازَاتِ وَ اَلْحَمْدُ لِلَّهِ ⁽⁴⁾و همچنان گفته ما که بینا است بیان اینست که دیدنى ها را می داند در لفظ ما با او همراهیم ولى معنایى که در ما می دهد خلاف آنست که به خدا نسبت داده شود و گفته ی ما که مدرک و بیننده است به معنى علم او است به هر چه قابل ادراک و دیدن است این ها صفات مجازى خدایند.

در ادامه حضرت درباره ی اهمیت قول امام معصوم می فرماید: وَ قَالَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ: كُلُّ حَاكِمٍ يَحْكُمُ بِغَيْرِ قَوْلِنَا أَهْلَ اَلْبَيْتِ فَهُوَ طَاغُوتٌ ⁽⁵⁾هر حاکمی

به غیر از قول و کلام ما اهل بیت حکم کند پس او طاغوت است. امام باقر علیه السلام نیز می فرماید: و انظروا أمرنا و ما جاءكم عنّا، فإن وجدتموه موافقا للقرآن فهو من قولنا، و ما لم يكن للقرآن موافقا فقفوا عنده، و ردّوه إلينا حتى نشرح لكم ما شرح لنا ⁽¹⁾نگاه کنید به امر ما و هر آن چه از جانب ما می آید، اگر آن را موافق با قرآن یافتید پس بدانید که از قول ماست اما اگر آن را موافق قرآن نیافتید، پس باز بایستید و آن را برگردانید تا ما آن را برای شما شرح و تفسیر کنیم.

امام صادق علیه السلام می فرماید: وَ فِرْقَةٌ أَحَبُّونَا وَ حَفِظُوا قَوْلَنَا وَ أَطَاعُوا أَمْرَنَا وَ لَمْ يُخَالِفُوا فِعْلَنَا فَأُولَئِكَ مِنَّا وَ نَحْنُ مِنْهُمْ ⁽²⁾و گروهی هستند که ما را دوست دارند و کلام ما را حفظ می کنند و امر ما را اطاعت می کنند و با کارهای ما مخالفت نمی کنند پس همانا آنان از ما و ما نیز از آنان هستیم.

خلاصه این که کلام اهل بیت علیهم السلام، کلام خداوند است همان طور که قرآن کلام اوست. همان طور که قرآن ما را به گفتن انواع کلام حُسن و خیر امر می کند، اهل بیت علیهم السلام نیز این گونه هستند ما را به هر کلامی که دارای حُسن و خیرباشد امر می کنند به عنوان نمونه حضرت امیر علیه السلام در خطبه متقین، اولین خصوصیت انسان با تقوا را «قول صواب» معرفی می کند و می فرماید: منطقهم الصواب یعنی مؤمنان، کسانی که رعایت تقوای الهی را می کنند اولین خصوصیت آنان این است که کلام و قولشان ذاتا محمود و پسندیده است. چیزی که از ارزش و شخصیت آنان بکاهد را هرگز بر زبان جاری نمی کنند.

شبستری ماهیت صورت و معنا را با ظرافت هر چه تمام در گلشن راز بیان می کند لفظ و نطق انسان را به صورت و مفهوم آن را به معنا تشبیه کرده است و می گوید:

شنیدم من که اندر ماه نیسان *** صدف بالا رود از قعر عمان

ز شیب قعر بحر آید برافراز *** به روی بحر بنشیند دهن باز

بخاری مرتفع گردد ز دریا *** فرو بارد به امر حق تعالی

چکد اندر دهانش قطرهای چند *** شود بسته دهان او به صد بند

رود با قعر دریا با دلی پر *** شود آن قطره باران یکی در

به قعر اندر رود غواص دریا *** از آن آرد برون لؤلؤی لالا

تن تو ساحل و هستی چو دریاست *** بخارش فیض و باران علم اسماست

خرد غواص آن بحر عظیم است *** که او را صد جواهر در گلیم است

دل آمد علم را مانند یک ظرف *** صدف با علم دل صوت است با حرف

نفس گردد روان چون برق لامع *** رسد زو حرف ها با گوش سامع

صدف بشکن برون کن در شهوار *** بیفکن پوست مغز نغز بردار

صفت بیّنه

اشاره

بینّه بودن قرآن: بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الظَّالِمُونَ ⁽¹⁾ولی این آیات روشنی است که در سینه ی دانشوران جای دارد؛ و آیات ما را جز ستمگران انکار نمی کنند.

بینه بودن اهل بیت علیهم السلام:

الف) الصّادق علیه السلام: نَحْنُ الْآیَاتُ وَ نَحْنُ الْبَیِّنَاتُ ⁽²⁾آیات ما هستیم و بینات؛ [نیز] ما هستیم.

ب) العسکری علیه السلام: وَ لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ یَا مُحَمَّدُ صلی الله علیه و آله دَالَّاتٍ عَلَی صِدْقِکَ فِی نُبُوَّتِکَ مُبَیِّنَاتٍ عَنْ إِمَامَهْ عَلِیٍّ علیه السلام أَخِیکَ وَ وَصِیِّکَ وَ صَفِیِّکَ مُوضِحَاتٍ عَنْ کُفْرِ مَنْ شَکَّ فِیکَ أَوْ فِی أَخِیکَ أَوْ قَابَلَ أَمْرَ وَاحِدٍ مِنْکُمَا بِخِلَافِ الْقَبُولِ وَ التَّسْلِیمِ ⁽³⁾ای محمّد (! این آیات را بر تو نازل کردیم. آیات و نشانه های آشکاری را که شاهد صدق ادّعای نبوّت تو و امامت برادرت علی علیه السلام، وصی و برگزیده ی توست، آشکار می کند و این دلایل، کفر کسانی که درباره ی تو و برادرت شک دارند و یا گفتار یکی از شما را رد می کنند و نمی پذیرند، واضح و آشکار می کند؛ العسکری علیه السلام: وَ ما یَکْفُرُ بِها بِهَذِهِ الْآیَاتِ الدَّالَّاتِ عَلَی تَفْضِیلِکَ وَ تَفْضِیلِ عَلِیٍّ علیه السلام بَعْدَکَ عَلَی جَمِیعِ الْوَرَی إِلاَّ الْفاسِقُونَ الْخَارِجُونَ عَنْ دِینِ اللَّهِ وَ طَاعَتِهِ مِنَ الْیَهُودِ الْکَاذِبِینَ وَ النَّوَاصِبِ الْمُتَسَمِّینَ بِالْمُسْلِمِینَ؛ به این آیات که

شاهد برتری تو و علی علیه السلام بعد از تو، بر تمام جهانیان است کافر نمی شود مگر فاسقان که از دین خدا خارج شده اند از جمله، یهودیان دروغگو و دشمنان سرسخت که به ظاهر خود را مسلمان می نامند. ⁽¹

معنای بیّنه

صاحب التحقیق درباره ی معنای بینه می گوید: «والتحقيق أنّ المعنى الحقيقىّ فيها هو الانكشاف و الوضوح بعد الإبهام و الإجمال، بواسطة التفريق و الفصل. يقال: استخرجته فتبيّن، و فرّقت الأجزاء فبانت و انكشفت، و بيّنت ذلك الموضوع بعد ما كان مبهما. ففيه جهتان: التفريق، و الانكشاف. فليس معناها البعد المطلق و لا الظهور المطلق، بل بالقيد المذكور و أمّا معنى الوصل: ففي مورد يتوقّف التَبَيُّنُ على الفصل ثمّ الوصل، كما في البيان بمعنى الفصاحة، فلا بدّ فيه من استخراج كلمات ثم وصلها و نظمها بالنسق البديع و أمّا قولهم يتعدّى و لا يتعدّى: فانّ الانكشاف و الظهور له حيثيّتان كالنور، فانّه ظاهر في نفسه و مظهر لغيره، فمن حيث ظهوره في نفسه فهو لازم، و من حيث مظهريّته لغيره و كشفه عنه فهو متعدّ، فكلّ باعتبار؛ به راستی که معنی حقیقی آن، انکشاف و وضوح پس از ابهام و اجمال است، از طریق تفریق و فصل. گفته می شود: آن را استخراج کردم و روشن شد، و اجزاء را تفریق کردم و نمایان و آشکار شدند، و موضوع را پس از آن که مبهم بود، روشن کردم. در این جا دو جنبه وجود دارد: تفریق و انکشاف. بنابراین، معنای آن، بعد مطلق و یا ظهور مطلق نیست، بلکه با قید مذکور تعبیر می شود.

و اما معنی وصله: در مواردی است که تبیین به فصل و سپس وصل متوقف است، چنان که در بیان به معنای فصاحت، حتماً باید کلمات را استخراج کرده و سپس آن ها را متصل کرده و به نظم زیبایی درآوریم و اما در مورد این که می گویند متعدی و غیرمتعدی: انکشاف و ظهور دارای حیثیت هایی همچون نور است، زیرا نور خود در ذات خود ظاهر است و مظهر برای دیگران. از حیث ظهور در ذات خود، لازم است و از حیث مظهر بودن برای دیگران و انکشاف به آن، متعدی است؛ بنابراین، هر یک از دیدگاه خاص خود.

لَوْ لا يَأْتُونَ عَلَيْهِمْ بِسُلْطانٍ بَيِّنٍ- 18/ 15. أى ظاهر منكشف مستخرج قاهر. آيَةٍ بَيِّنَةٍ*...، بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ*...، مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ. أى آية منكشفة و مستخرجة من بين امور اخرى متداولة معمولة جارية. آياتٍ بَيِّناتٍ*...، جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ*.أى امور منكشفة واضحة مستخرجة. هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ...، عَلَّمَهُ الْبَيانَ...، ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ.الانكشاف و الوضوح و الفصل عمّا أبهم و خفى أو أضمر. وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ- 16/ 89. التبيان مصدر يدلّ على المبالغة و الشدّة، أى فيه كمال انكشاف عن المجهولات. ثمّ إنّ الإبانة و التبيين هو الكشف متعدّيا إلّا أنّ النظر في الأوّل الى نسبة الفعل الى الفاعل و في الثاني الى نسبته الى المفعول به- كما هو مقتضى هيئتهما﴾ ⁽¹⁾ روشن شد که معنای بیّنه، یعنی دلیل واضح و آشکار، آن هم بعد از ابهامی که قبل از وضوح وجود داشت. بنده در علم و عمل نیاز به بیّنه دارد تا ابهامات موجود در قلب و ذهنش با آن بر طرف شده و نور یقین به قلب او تابیده تا بتواند راه حقیقی را پیدا کند. خداوند درباره ی آیات بینات می فرماید:

وَ لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَ ما يَكْفُرُ بِها إِلاَّ الْفاسِقُون ⁽¹⁾ما نشانه هاى روشنى براى تو فرستادیم؛ و جز فاسقان کسى به آن ها کفر نمى‌ورزد. امام صادق علیه السلام در روایتی می فرماید: نَحْنُ الْآیَاتُ وَ نَحْنُ الْبَیِّنَاتُ ⁽²⁾آیات ما هستیم و بینات؛ [نیز] ما هستیم. آیه ی شریفه هم بر قرآن صادق است، چون فرموده ی خداوند است هم بر اهل بیت علیهم السلام چنان چه امام صادق علیه السلام به آن اشاره فرمود. هیچ منافاتی با هم ندارند؛ چرا که خداوند برای هر چیزی در عالم هستی، ملکوتی قرار داده است چنان چه می فرماید: فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ⁽³⁾پس [شکوهمند و] پاک است آن کسى که ملکوت هر چیزى در دست اوست، و به سوى اوست که بازگردانیده مىشوید. قرآن که یکی از اشیای عالم است نیز دارای ملکوت و حقیقتی است. این که امام صادق علیه السلام فرمود ما آیات و بینات هستیم، یعنی ملکوت و حقیقت قرآن ما هستیم ما قرآن ناطقیم هر آن چه در قرآن وجود دارد در سینه ی مبارک اهل بیت علیهم السلام نیز وجود دارد چنان چه خداوند می فرماید: بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الظَّالِمُونَ ⁽⁴⁾ولی این آیات روشنی است که در سینه دانشوران جای دارد؛ و آیات ما را جز ستمگران انکار نمی کنند». همان طور که خداوند صورت مُلکی قرآن را در شب قدر نازل کرد، صورت ملکوتی قرآن را که اهل بیت علیهم السلام باشد در صورت ملکوتی شب قدر که صدیقه ی طاهره علیها السلام باشد نازل کرد. این که امام صادق علیه السلام صدیقه ی طاهره علیها السلام را شب قدر معرفی می کند، سرّش

همین است یعنی حضرت ملکوت شب قدر است که ملکوت قرآن در آن نازل شده است. در سوره ی نور اولین آیه ی شریفه، خداوند می فرماید: سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَ فَرَضْناها وَ أَنْزَلْنا فيها آياتٍ بَيِّناتٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُون؛ (این) سوره‌اى است که آن را فرو فرستادیم، و (عمل به آن را) واجب نمودیم، و در آن آیات روشنى نازل کردیم، شاید شما متذکّر شوید!

به تصریح خداوند، قرآن در شب قدر نازل شده است اما در این آیه ی شریفه سؤالی به ذهن می رسد و آن این که چرا فرمود این سوره را ما به صورت جداگانه نازل کردیم؟ هیچ سوره ای در قرآن این خصوصیت را ندارد که خداوند فرموده باشد ما این سوره را نازل کردیم جز این سوره. فقط سوره ی نور است که این امتیاز را دارد. جواب آن را امام صادق علیه السلام فرمودند که ما آن آیات و بینات هستیم یعنی همان طور که قرآن را ما فرو فرستادیم، ولایت را هم که روح و ملکوت قران است ما فرو فرستادیم و این دو ثقل گرانبها هر دو بیّنه ی از طرف خداوند هستند که هیچ فرقی در بیّنه بودن بینشان وجود ندارد. همین دلیل کفایت می کند که چرا این دو از هم جدا نیستند و نخواهند بود پیوندی که بین قرآن و اهل بیت علیهم السلام است، پیوند ناگسستنی است.

چیزی که بیّنه و دلیل آشکار خدا باشد، هیچ کس قدرت از بین بردن آن را ندارد همان طور که درباره ی قرآن فرمود: نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ و نحن لَهُ لَحَافِظُونَ درباره ی اهل بیت علیهم السلام هم فرمود: يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِئُوا نُورَ اللهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَيَأْبَى اللّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ ⁽¹⁾کافران می خواهند که نور خدا را با دهانشان (به نَفَس تیره و گفتار جاهلانه خود) خاموش کنند و خدا نگذارد تا آن که نور

خود را در منتهای ظهور و حد اعلای کمال برساند هر چند کافران ناراضی و مخالف باشند. هر کسی که بخواهد نور ولایت را خاموش کند بی شک به جنگ با خداوند برخواسته است و فرجام چنین کسی قطعا جز شکست چیزی نیست چون خداوند قاهر بر تمام اشیای عالم است؛ لذا رسول خدا صلی الله علیه و آله در روایتی درباره ی حضرت امیر علیه السلام می فرماید: ثُمَّ نَظَرَ نَظْرَهً فَاخْتارَ عَلِیّاً أَخِی وَ وَزِیری وَ وَارِثِی وَ وَصِیِّی وَ خَلِیفَتِی فِی أُمَّتِی وَ وَلِیِّ کُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدِی مَنْ تَوَلاَّهُ تَوَلَّی اَللَّهُ وَ مَنْ عَادَاهُ عَادَی اَللَّهَ وَ مَنْ أَحَبَّهُ أَحَبَّهُ اَللَّهُ وَ مَنْ أَبْغَضَهُ أَبْغَضَهُ اَللَّهُ وَ اَللَّهِ لاَ یُحِبُّهُ إِلاَّ مُؤْمِنٌ وَ لاَ یُبْغِضُهُ إِلاَّ کَافِرٌ وَ هُوَ نُورُ اَلْأَرْضِ بَعْدِی وَ رُکْنُهَا وَ هُوَ کَلِمَهُ اَللَّهِ اَلتَّقْوَی وَ اَلْعُرْوَهُ اَلْوُثْقَی ثُمَّ تَلاَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اَللّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ یَأْبَی اَللّهُ إِلاّ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ اَلْکافِرُونَ یَا أَیُّهَا اَلنَّاسُ لِیُبَلِّغْ مَقَالَتِی هَذِهِ شَاهِدُکُمْ غَائِبَکُمْ اَللَّهُمَّ إِنِّی أُشْهِدُکَ عَلَیْهِمْ أَیُّهَا اَلنَّاسُ وَ إِنَّ اَللَّهَ نَظَرَ ثَالِثَهً وَ اِخْتَارَ بَعْدِی؛ سپس خداوند نگاهی کرد و علی، برادر و وزیر و وارث و وصی و جانشین من در امتم و ولی هر مؤمنی پس از من را انتخاب کرد. هر کس او را دوست داشته باشد، خدا او را دوست دارد، و هر کس با او دشمنی کند، خدا با او دشمنی می کند. تنها مؤمن او را دوست دارد و هیچ کافر او را دوست نخواهد داشت. او پس از من ذخیره زمین و ساکن آن است، و او کلمه تقوا و ریسمان محکم خداست. می خواهند نور خدا را با دهان های خود خاموش کنند، اما خدا اصرار دارد که نورش را کامل کند، هرچند کافران نخواهند. دشمنان خدا می خواهند نور برادر من را خاموش کنند، اما خدا همواره نورش را کامل خواهد کرد. ای مردم، پیام من را به غایبانتان برسانید، خدا بر آن ها شهادت می دهد. سپس خدا نگاهی دیگر کرد و کسی از اهل بیت مرا پس از من انتخاب کرد.

آری کسی که ولایت اهل بیت علیهم السلام را انکار کند در زمره ی کافران است و کافر هیچ گاه قدرت مقابله با خداوند را نخواهد داشت و نمی تواند نور خدا را خاموش کند. تاریخ نیز گواه بر این مسئله است بعد هزار و چهارصد سال و اندی، هم قرآن باقی است هم اهل بیت عصمت و طهارت و آن کسانی که نابود شدند، همان کافران بودند که اثری از آنان باقی نماند و این روند تا دامنه ی قیامت ادامه دارد.

انسان موجود عجیبی است. همه ی انسان ها و موجودات به طفیل وجود انسان کامل از حیات بهره مند هستند اگر نبود انسان کامل اصلا خبری از کافر و حتی هیچ موجودی نبود؛ چون هدف خلقت که و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون است، به واسطه ی انسان کامل تحقق پیدا می کند اوست که عبادت راستین و کامل را در مقابل ذات باری تعالی به جا می آورد. در نتیجه اگر انسان کامل نبود اصل حیات نبود تا کافر بتواند از حیات متنعم گردد متأسفانه این انسان از روی جهل و نادانی، تیشه برداشته به ریشه ی خود که انسان کامل است می زند حال آن که نمی داند به طفیل وجود اوست که عرض اندام می کند.

صفت عروة الوثقی

اشاره

العروة الوثقی بودن قرآن: وَمَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى وَإِلَى اللهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ ⁽¹⁾کسی که روی خود را تسلیم خدا کند در حالی که نیکوکار باشد، به دستگیره ی محکمی چنگ زده (و به تکیه گاه مطمئنی تکیه کرده است)؛ و عاقبت همه کارها به سوی خداست.

عروة، الوثقی بودن اهل بیت علیهم السلام: ...، عَنِ اَلرِّضَا نَحْنُ كَلِمَةُ اَلتَّقْوَى وَ اَلْعُرْوَةُ اَلْوُثْقَى ⁽²⁾امام رضا علیه السلام می فرماید: ما کلمه ی تقوی و عروة الوثقی هستیم؛

... ثُمَّ تَأْتِي قَبْرَ اَلْحُسَيْنِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ فَتَقُولُ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا اِبْنَ رَسُولِ اَللَّهِ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا اِبْنَ أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْكَ يَا أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ عَنِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا أُمِرْتَ بِهِ وَ لَمْ تَخْشَ أَحَداً غَيْرَهُ وَ جَاهَدْتَ فِي سَبِيلِهِ وَ عَبَدْتَهُ صَادِقاً حَتَّى أَتَاكَ اَلْيَقِينُ أَشْهَدُ أَنَّكَ كَلِمَةُ اَلتَّقْوَى وَ بَابُ اَلْهُدَى وَ اَلْعُرْوَةُ اَلْوُثْقَى وَ اَلْحُجَّةُ عَلَى مَنْ يَبْقَى وَ مَنْ تَحْتَ اَلثَّرَى ⁽³⁾سپس به قبر حسین علیه السلام می روی و می گویی: سلام بر تو ای پسر رسول خدا! سلام بر تو ای پسر امیر مؤمنان! صلی الله علیک ای اباعبدالله! شهادت می دهم که تو آن چه را که از جانب خداوند عزوجل به تو فرمان داده شده، ابلاغ کردی و از هیچکس جز او نترسیدی. در راه او جهاد کردی و او را صادقانه عبادت نمودی تا آن که یقین به تو رسید. شهادت می دهم که تو کلمه تقوی و دروازه هدایت و رشته محکم و حجت بر هر کس هستی که باقی می ماند و بر کسی که زیر خاک است؛

یَا أَبَا ذَرٍّ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی تَفَرَّدَ بِمُلْکِهِ وَ وَحْدَانِیَّتِهِ فَعَرَفَ عِبَادَهُ الْمُخْلَصِینَ لِنَفْسِهِ وَ أَبَاحَ لَهُمُ الْجَنَّهَ فَمَنْ أَرَادَ أَنْ یَهْدِیَهُ عَرَفَهُ وَلَایَتَهُ وَ مَنْ أَرَادَ أَنْ یَطْمَسَ عَلَی قَلْبِهِ أَمْسَکَ عَنْهُ مَعْرِفَتَهُ یَا أَبَا ذَرٍّ هَذَا رَایَهُ الْهُدَی وَ کَلِمَهُ التَّقْوَی وَ الْعُرْوَهُ الْوُثْقَی وَ إِمَامُ أَوْلِیَائِی وَ نُورُ مَنْ أَطَاعَنِی وَ هُوَ الْکَلِمَهُ الَّتِی أَلْزَمَهَا اللَّهُ الْمُتَّقِینَ فَمَنْ أَحَبَّهُ کَانَ مُؤْمِناً وَ مَنْ أَبْغَضَهُ کَانَ کَافِراً ، وَ مَنْ تَرَکَ وَلَایَتَهُ کَانَ ضَالًّا مُضِلًّا وَ مَنْ جَحَدَ وَلَایَتَهُ کَانَ مُشْرِکاً ⁽¹⁾ای اباذر، خداوند در سلطنت و واحدیت و یکتایی اش تنهاست و بندگان مخلص خود را به این امر آشنا ساخت و به آن ها بهشتش را بخشید. پس هر که بخواهد هدایت شود، او را به ولایت خود آشنا می کند و هر که بخواهد دلش را بپوشاند، از شناختش باز می دارد. ای اباذر، این پرچم هدایت، کلمه ی تقوی، رشته ی محکم و امام اولیای من و نور کسی است که از من اطاعت کند. این کلمه ای است که خداوند بر پرهیزگاران واجب کرده است. هر کس او را دوست داشته باشد، مؤمن است و هر کس او را دشمنی کند، کافر است و هر که ولایت او را ترک کند، گمراه و گمراه کننده است و هر کس ولایت او را انکار کند، مشرک است.

معنای عروة الوثقی

این واژه، مرکب از دو کلمه ی «عروة» و «وثقی» است. زبیدی آن را درختی که ریشه در زمین دارد و ریشه، درخت را نگه می دارد، معنا کرده است و أَصْلُ العُرْوَةِ مِن الشَّجَرِ: ما لَهُ أَصْلٌ باقٍ في الأرْضِ ⁽²⁾راغب در مفردات می گوید:

«عروة، قسمتى و ناحیه‌اى از چیزى است که با دست گرفته مى‌شود» ⁽¹⁾در مجمع البحرین این واژه به معنای تعلّق ارتباط معنا شده است. آن چه از معنای لغوی می توان به دست آورد این است که قدر مشترک در همه ی معانی لغوی استحکام و مطمئن بودن آن است. واژه ی «وثقی» مؤنت «اوثق» است که به معنای محکم تر و استوارتر است که از ترکیب این دو واژه این معنای دستگیره محکم و مطمئن حاصل می شود.

در متون اسلامی هر چیزی که بنده آن را مستمسک و دست آویز قرار بدهد تا با خدا ارتباط بگیرد، عروة الوثقی گفته می شود؛ لذا می توان مصادیق متعددی برای آن ذکر کرد که به آن اشاره می کنیم.

مصادیق عروة الوثقی

بین شیعه و اهل سنت، در این زمینه مابه الاشتراک و مابه الافتراق وجود دارد. مواردی وجود دارد که فریقین اذعان به عروة الوثقی بودن آن دارند علاوه بر این، هر یک از این فریقین مصداق خاص به خود را نیز ذکر کرده اند.

قرآن: از جمله مواردی که فریقین اتفاق نظر درباره ی عروة الوثقی بودن دارند، قرآن است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: اِنَّ هذَا القُرآن هُوَ النُّورُ المُبینُ وَ الحَبلُ المَتینُ وَ العُروَهُ الوثقی ⁽²⁾همان این قرآن نور آشکار، ریسمان استوار و دستگیره محکم است. آلوسی نیز در تفسیر خود به نقل از مجاهد عروه الوثقی را قرآن معرفی کرده

است. ⁽¹⁾سیوطی نیز در درالمنثور گفته «اخرج ابن بی شیبه فی المصنف و ابن ابی حاتم عن انس بن مالک فی قوله فقد استمسک بالعروة الوثقی قال القرآن» ⁽²⁾

اسلام: دومین مصداق «عروة الوثقی: که مشترک بین فریقین است، اسلام است. در روایات شیعه و اهل سنت وارد است که اسلام را با این عنوان یاد کرده اند. از منابع شیعه می توان به این روایت اشاره کرد که محمدبن مسلم از امام باقر علیه السلام نقل کرده که حضرت فرمود عُرْوَهُ اَللَّهِ اَلْوُثْقَی وَ اَلصِّبْغَهُ اَلْإِسْلاَمُ ⁽³⁾در کتب تفسیری اهل سنت نیز منظور از «عروة الوثقی» اسلام معرفی شده است. ⁽⁴⁾

سنت و سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله: سومین مصداق مشترک بین فریقین، سنت و سیره ی رسول خدا صلی الله علیه و آله است. در برخی از تفاسیر شیعه این واژه به سنت پیامبر صلی الله علیه و آله تفسیر شده است. در تفسیر تستری روایتی ذکرشده است بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَی وَ هِیَ السُنَّهٌ عروة الوثقی همان سنت است. ⁽⁵⁾در منابع تفسیری اهل سنت نیز برخی سیره و روش رسول خدا صلی الله علیه و آله را تفسیر عروة الوثقی دانسته اند.مثل ابوحیان اندلسی که می گوید سنت پیامبر خدا شامل فعل، قول و تقریر پیامبر می شود که از مصادیق عروة الوثقی و دستگیره مطمئن و محکمی است که انسان را به سعادت و عاقبت به خیری می رساند. ⁽⁶⁾

ایمان: دیگر از مصدایق عروة الوثقی که مشترک بین فریقین است، ایمان است. امام صادق علیه السلام ذیل آیه ی شریفه فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی می فرماید: عروه ایمان به خداوند یگانه و بی شریک است. ⁽¹⁾همچنین مرحوم طبرسی نیز ذیل این آیه به نقل از مجاهد می گوید: «این رشته محکم، همان ایمان به خدا و پیامبر اوست که ازباب یک حقیقت غیر قابل حس به امر محسوس آمده است. ⁽²⁾اهل سنت نیز ذیل این آیه ی شریفه یکی از مصادیق عروة الوثقی را ایمان بیان کرده اند سیوطی در درالمنثور روایتی را نقل کرده است که عروة الوثقی، همان ایمان است. ⁽³⁾آلوسی و طبری نیز همین نظر را بیان داشته اند. ⁽⁴⁾

علی بن ابیطالب علیه السلام: در منابع شیعه به وفور از عروة الوثقی به حضرت امیر علیه السلام تفسیر شده است. در روایتی از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است که حضرت فرمود: معاشر الناس انه الحُجَّهُ العُظمی والآیه الکبری و امان اهل الدنیا و اَلْعُرْوَهُ اَلْوُثْقَی ⁽⁵⁾ای مردم به درستی که علی بزرگترین حجت و نشانه خدا و پیشوای اهل دنیا و دستگیره محکم است. همچنین در جای دیگر حضرت فرمود: أَنْتَ اَلْعُرْوَهُ اَلْوُثْقَی در زیارت حضرت نیز آمده است: السَّلامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَالْمُؤْمِنِينَ اشهَدُ انَّکَ... وَالْعُرْوَةُ الْوُثْقَى، وَالْحَبْلُ الْمَتِينُ ⁽⁶⁾.

همچنین در برخی از منابع اهل سنت آمده است که عروة الوثقی علی بن ابیطالب علیه السلام و امامت آن حضرت است. به عنوان مثال فخر رازی در تفسیر کبیر، در تفسیر سوره حمد در بیان ضرورت بعیت از حضرت می گوید: مَنِ اتَّخَذَ عَلِیّاً إمَاماً فی دینه فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى فی دِینِهِ وَ نَفْسِهِ یا می گوید: «من اقتدی فی دینه بعلی بن ابیطالب فقد اهندی و الدلیل علیه قوله اللهم ادر الحق مع علی حیث دار» ⁽¹⁾

بعد موارد مشترک، مصادیقی وجود دارد که هر یک از فریقین به آن اشاره کرده اند به عنوان مثال اهل سنت، اولی و دومی را از مصادیق آن دانسته و روایتی را نقل کرده اند. همچنین دوستی و دشمنی برای خدا، اعتقاد به حق و ایمان به قدر را از دیگر مصادیق آن بر شمرده اند که مورد بحث ما نیست و از آن گذر می کنیم.

البته جای تأسف دارد که برادران ناتنی ما چطور به خودشان اجازه داده اند علیرغم عجز و اعتراف خود عُمَر به ضعف خود، او را عروة الوثقی معرفی کنند؛ مگر غیر از این است که خود عُمَر بارها اعتراف کرده اگر علی نبود من هلاک می شدم. یا گفته است: كانَ عُمَرُ يَتَعَوذُ بِاللهِ مِنْ مُعْضَلَةٍ لَيْسَ لَها ابو الْحَسَن ⁽²⁾عُمَر در هر مشکل هاى پیش مى آمد، و أمیرالمؤمنین علیه السلام براى حلّ آن حاضر نبودند به خدا پناه مىبرد.

شیعه نیز برای خود مصادیقی دارد که متفاوت از آن چه اهل سنت به آن اشاره کرده، است. مصادیق اختصاصی عروة الوثقی از نظر شیعه عبارت است

ولایت، محبت و دوستی خاندان رسول خدا صلی الله علیه و آله، خود اهل بیت علیهم السلام و محبت شخص حضرت امیر علیه السلام. به عنوان مثال رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: مَن أحَبَّ أن يَتَمَسَّكَ بِالعُروَةِ الوُثقى فَليَتَمَسَّك بِحُبِّ عَلِيٍّ بن ابیطالب ⁽¹⁾هر کس دوست دارد به عروة الوثقی چنگ زند پس به محبت علی بن ابیطالب علیه السلام متمسک شود. در برخی از روایات خود ائمه معصومین علیهم السلام از مصادیق عروة الوثقی برشمرده شده اند از امام رضا علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله که فرمود: «ائمه ای از فرزندان حسین که اطاعت کند ایشان را پس به تحقیق اطاعت نموده خدا را هر که نافرمانی کند ایشان را به تحقیق نافرمانی نموده خدا را، ایشان عروة الوثقی هستند که وسیله ی به سوی خدا می باشند.» ⁽²⁾همچنین در حدیثی از علی بن سوید یکی از شیعیان موسی بن جعفر علیهما السلام نقل شده است که زمانی که حضرت در زندان بود به ایشان نامه ای نوشتم که در آن سؤالاتی از خدمت حضرت مطرح کرده بودم امام در یک قسمت از آن نامه چنین مرقوم فرمود: فَاسْتَمْسِکْ بِعُرْوَهِ اَلدِّینِ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اَلْعُرْوَهِ اَلْوُثْقَی اَلْوَصِیِّ بَعْدَ اَلْوَصِیِّ؛ به دستگیره محکم دین چنگ بزن که عبارت است از آل پیامبر و دستگیره مطمئن که همان وصی بعد از وصی است. ⁽³⁾امام رضا علیه السلام نیز می فرماید: نَحْنُ حُجَجُ اَللَّهِ فِی أَرْضِهِ... الْعُرْوَةُ الْوُثْقَى، وَ نَحْنُ شُهَدَاءُ اللَّهِ، وَ أَعْلَامُهُ فِي بَرِيَّتِهِ ⁽⁴⁾ما حجت های خداوند در زمین و عروة الوثقی و گواهان خداوند و نشانه های او در میان بندگانش هستیم. محبت اهل بیت علیهم السلام نیز از دیگر مصداق عروة الوثقی است که حضرت امیر علیه السلام در اینباره می فرماید: العُروَةُ الوُثقى المَوَدَّةُ

لاِلِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله ⁽¹⁾آن دستگیره محکم [عروة الوثقى]، دوستى آل محمّد علیهم السلام است. امام صادق علیه السلام ذیل آیه شریفه فقد استمسک بالعروة الوثقی فرمود: أَنَّ اَلْعُرْوَهَ اَلْوُثْقَی هِیَ مَوَدَّتُنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ ⁽²⁾ بی شک محبت اهل بیت علیهم السلام درّ گران بهایی است که از ارزش بسیار بالایی برخوردار است و نمی توان برای آن معادل دنیوی فرض کرد. خداوند در سوره ی انبیا وقتی داستان پیامبران را تعریف می کند، پایان کار هر پیامبری از آنان می خواهد به مردم بگویند که ما از شما پاداشی نمی خواهیم إِنْ أَجْرِیَ إِلاَّ عَلَی اللهِ ما مزد خود را از خداوند می گیریم. دلیل این گفتار این است که بین مزد و کار باید تناسب وجود داشته باشد کاری که انبیا کرده اند هیچ معادل دنیوی ندارد که بخواهد جبران زحمات انبیا را بکند لذا خداوند از باب امتنان از طرف مردم مزد رسالت را به پیامبران می دهد یعنی هیچ مابه الازاء ندارد که به عنوان مزد به حساب آید. اما وقتی به رسول خدا صلی الله علیه و آله می رسد داستان چیز دیگری است خداوند از رسول خدا صلی الله علیه و آله می خواهد که از مردم مزد طلب کند و آن هم مودّت و محبت اهل بیت علیهم السلام است لذا می فرماید: قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى ⁽³⁾بگو: من از شما اجر رسالت جز این نخواهم که مودّت و محبّت مرا در حقّ خویشاوندان منظور دارید (و دوستدار آل محمّد باشید، که این اجر هم به نفع امت و برای هدایت یافتن آن هاست. در این آیه ی شریفه، خداوند محبت به ذوالقربی را همسنگ رسالت رسول خدا صلی الله علیه و آله قرار داده