ترجمه وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة جلد 23

مشخصات کتاب

سرشناسه:حرعاملی، محمدبن حسن، 1033 - 1104ق.

عنوان و نام پدیدآور: ترجمه وسائل‌الشیعه‌الی تحصیل مسائل الشریعه

تالیف: محمد بن‌الحسن الحر العاملی؛ تحقیق: محمدرضا الحسینی الجلالی / ترجمه: گروهی از محققین مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

مشخصات نشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان 1400 ه ش

مشخصات ظاهری:30‌ج.

موضوع:احادیث شیعه -- قرن 11ق.

موضوع:احادیث احکام

شناسه افزوده: متن عربی موسسه آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء‌التراث(قم)

رده بندی کنگره:BP135/ح4ت7 ی1300

رده بندی دیویی:297/212

شماره کتابشناسی ملی:1321690

اشاره

کِتَابُ الْعِتْقِ‌

1- بَابُ اسْتِحْبَابِهِ‌

اشارة

⁽¹⁾1 بَابُ اسْتِحْبَابِهِ

ترجمه:

باب مربوط به مستحب بودن آن.

[رقم الحدیث الکلی: 28982 - رقم الحدیث الباب: 1]

28982- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ وَ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع أَنَّهُ قَالَ: فِی الرَّجُلِ یُعْتِقُ الْمَمْلُوکَ قَالَ یُعْتِقُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِکُلِّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْواً مِنَ النَّارِ الْحَدِیثَ.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ وَ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ وَ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ کُلِّهِمْ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع نَحْوَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

حفص بن البختری از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: درباره مردی که برده‌ای را آزاد می‌کند، فرمودند خداوند عزوجل به ازای هر عضوی از برده، عضوی از او را از آتش آزاد می‌کند.

[رقم الحدیث الکلی: 28983 - رقم الحدیث الباب: 2]

28983- 2- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ رِبْعِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ أَعْتَقَ مُسْلِماً أَعْتَقَ اللَّهُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ بِکُلِّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْواً مِنَ النَّارِ.

مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ رِبْعِیٍّ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ أَسْقَطَ لَفْظَ الْعَزِیزِ الْجَبَّارِ ⁽¹⁾

ترجمه:

زراره از امام محمد باقر (ع) نقل کرده است که رسول خدا (ص) فرمودند: هر کس مسلمانی را آزاد کند، خداوند عزیز و جبار به ازای هر عضوی از آن مسلمان، عضوی از او را از آتش آزاد می‌کند.

[رقم الحدیث الکلی: 28984 - رقم الحدیث الباب: 3]

28984- 3- ⁽²⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ قَالَ: وَ لَقَدْ أَعْتَقَ عَلِیٌّ ع أَلْفَ مَمْلُوکٍ لِوَجْهِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ (وَ بَرَّتْ) ⁽³⁾فِیهِمْ یَدَاهُ.

ترجمه:

معاویة بن وهب از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده است که در حدیثی طولانی فرمودند: حضرت علی (ع) هزار برده را برای رضای خداوند عزوجل آزاد کرد و در این کار دستانش پینه برداشته بود .

[رقم الحدیث الکلی: 28985 - رقم الحدیث الباب: 4]

28985- 4- ⁽⁴⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبَانٍ عَنْ بَشِیرٍ النَّبَّالِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ مَنْ أَعْتَقَ نَسَمَةً صَالِحَةً لِوَجْهِ اللَّهِ کَفَّرَ اللَّهُ عَنْهُ مَکَانَ کُلِّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْواً مِنَ النَّارِ.

ترجمه:

بشیر نبال گفت: شنیدم امام جعفر صادق (ع) می‌فرمودند: هر کس شخص صالحی را به خاطر رضای خدا آزاد کند، خداوند به جای هر عضوی از او، عضوی از او را از آتش می‌رهاند.

[رقم الحدیث الکلی: 28986 - رقم الحدیث الباب: 5]

28986- 5- ⁽⁵⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ أَسَدٍ قَالَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ ص یَوْماً إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُعْتِقَ جَارِیَتِی هَذِهِ فَقَالَ لَهَا إِنْ فَعَلْتِ أَعْتَقَ اللَّهُ بِکُلِّ عُضْوٍ مِنْهَا عُضْواً مِنْکِ مِنَ النَّارِ.

ترجمه:

محمد بن جمهور از برخی از اصحاب ما از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده است که در حدیثی آمده است: فاطمه بنت اسد روزی به رسول خدا (ص) گفت: «من قصد دارم این کنیز خود را آزاد کنم.» ایشان به او فرمودند: «اگر این کار را انجام دهی، خداوند به ازای هر عضوی از او، عضوی از تو را از آتش آزاد خواهد کرد.»

[رقم الحدیث الکلی: 28987 - رقم الحدیث الباب: 6]

28987- 6- ⁽⁶⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ

سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ سَلَمَةَ بَیَّاعِ السَّابِرِیِّ ⁽¹⁾عَنْ أَبِی أُسَامَةَ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع أَعْتَقَ أَلْفَ مَمْلُوکٍ مِنْ کَدِّ یَدِهِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽²⁾

وَ رَوَاهُ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ وَ سَلَمَةَ صَاحِبِ السَّابِرِیِّ جَمِیعاً عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

ابو اسامه زید شحام از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده است که امیرالمؤمنین (ع) هزار برده را از دست‌رنج خود آزاد کرد.

[رقم الحدیث الکلی: 28988 - رقم الحدیث الباب: 7]

28988- 7- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ رِبْعِیٍّ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ أَعْتَقَ مُسْلِماً أَعْتَقَ اللَّهُ لَهُ بِکُلِّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْواً مِنَ النَّارِ.

ترجمه:

سماعه از امام محمد باقر (ع) نقل کرده است که رسول خدا (ص) فرمودند: هر کس مسلمانی را آزاد کند، خداوند برای او به ازای هر عضوی از آن مسلمان، عضوی از او را از آتش آزاد می‌کند.

[رقم الحدیث الکلی: 28989 - رقم الحدیث الباب: 8]

28989- 8- ⁽⁵⁾الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی الْأَمَالِی عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَخْلَدٍ عَنِ الْخَالِدِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یُونُسَ عَنْ أَبِی نُعَیْمٍ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ أَبِی نُعَیْمٍ قَالَ سَمِعْتُ فَاطِمَةَ بِنْتَ (عَلِیٍّ) ⁽⁶⁾ع تُحَدِّثُ عَنْ أَبِیهَا قَالَ ⁽⁷⁾قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ أَعْتَقَ رَقَبَةً مُؤْمِنَةً کَانَ لَهُ بِکُلِّ عُضْوٍ ⁽⁸⁾فَکَاکُ عُضْوٍ مِنْهُ مِنَ النَّارِ.

ترجمه:

حکم بن ابی نعیم گفت: شنیدم فاطمه دختر علی (ع) از پدرش نقل می‌کرد که رسول خدا (ص) فرمودند: هر کس مؤمنی را آزاد کند، به ازای هر عضوی از او، آزادی عضوی از او از آتش خواهد بود.

[رقم الحدیث الکلی: 28990 - رقم الحدیث الباب: 9]

28990- 9- ⁽¹⁾أَحْمَدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ یُوسُفَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِیِّ ⁽²⁾عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَرْبَعٌ مَنْ أَتَی بِوَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ- مَنْ سَقَی هَامَّةً ظَامِئَةً أَوْ أَشْبَعَ کَبِداً جَائِعَةً أَوْ کَسَا جِلْدَةً عَارِیَةً أَوْ أَعْتَقَ رَقَبَةً عَانِیَةً.

ترجمه:

ابو عبدالله بجلی از برخی از اصحابش از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: چهار عمل است که هر کس یکی از آن‌ها را انجام دهد وارد بهشت می‌شود: کسی که موجود تشنه‌ای را سیراب کند، یا شکمی گرسنه را سیر کند، یا پوششی به تن شخص برهنه کند، یا اسیری را آزاد کند.

[رقم الحدیث الکلی: 28991 - رقم الحدیث الباب: 10]

28991- 10- ⁽³⁾وَ عَنْ مُحَسِّنِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ أَبَا جَعْفَرٍ ع مَاتَ وَ تَرَکَ سِتِّینَ مَمْلُوکاً فَأَعْتَقَ ثُلُثَهُمْ عِنْدَ مَوْتِهِ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁴⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

محمد بن مروان از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده است که امام محمد باقر (ع) درگذشت و شصت برده به جا گذاشت؛ ایشان یک‌سوم از آن‌ها را هنگام وفات خود آزاد کرد.

2- بَابُ تَأَکُّدِ اسْتِحْبَابِ الْعِتْقِ عَشِیَّةَ عَرَفَةَ وَ یَوْمَهَا

اشارة

⁽⁶⁾2 بَابُ تَأَکُّدِ اسْتِحْبَابِ الْعِتْقِ عَشِیَّةَ عَرَفَةَ وَ یَوْمَهَا

ترجمه:

باب مربوط به تأکید بر مستحب بودن آزادی بردگان در شب عرفه و روز آن.

[رقم الحدیث الکلی: 28992 - رقم الحدیث الباب: 1]

28992- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یُسْتَحَبُّ لِلرَّجُلِ أَنْ یَتَقَرَّبَ إِلَی اللَّهِ عَشِیَّةَ عَرَفَةَ وَ یَوْمَ عَرَفَةَ بِالْعِتْقِ وَ الصَّدَقَةِ.

ترجمه:

حلبی از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: برای مرد مستحب است که در شب عرفه و روز عرفه با آزادی بردگان و صدقه به خداوند تقرب جوید.

[رقم الحدیث الکلی: 28993 - رقم الحدیث الباب: 2]

28993- 2- ⁽⁸⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ

أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ وَ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ قَالَ: وَ یُسْتَحَبُّ لِلرَّجُلِ أَنْ یَتَقَرَّبَ عَشِیَّةَ عَرَفَةَ وَ یَوْمَ عَرَفَةَ- بِالْعِتْقِ وَ الصَّدَقَةِ.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ وَ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ وَ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ ⁽¹⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا ⁽²⁾وَ فِی الْحَجِّ ⁽³⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ عُمُوماً ⁽⁴⁾.

ترجمه:

حفص بن البختری از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده است که در حدیثی فرمودند: برای مرد مستحب است که در شب عرفه و روز عرفه با آزادی بردگان و صدقه به خداوند تقرب جوید.

3- بَابُ اسْتِحْبَابِ اخْتِیَارِ عِتْقِ الْعَبْدِ عَلَی عِتْقِ الْأَمَةِ

اشارة

⁽⁵⁾3 بَابُ اسْتِحْبَابِ اخْتِیَارِ عِتْقِ الْعَبْدِ عَلَی عِتْقِ الْأَمَةِ

ترجمه:

باب مستحب بودن انتخاب آزادی برده مرد بر آزادی کنیز.

[رقم الحدیث الکلی: 28994 - رقم الحدیث الباب: 1]

28994- 1- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ أَبِیهِ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ أَعْتَقَ مُؤْمِناً أَعْتَقَ اللَّهُ بِکُلِّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْواً مِنَ النَّارِ وَ إِنْ ⁽⁷⁾کَانَتْ أُنْثَی أَعْتَقَ اللَّهُ بِکُلِّ عُضْوَیْنِ مِنْهَا عُضْواً مِنْهُ مِنَ النَّارِ لِأَنَّ الْمَرْأَةَ بِنِصْفِ الرَّجُلِ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا ⁽⁸⁾

وَ رَوَاهُ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی

عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ ⁽¹⁾

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ ⁽²⁾.

ترجمه:

ابراهیم بن ابی البلاد از پدرش روایت شده که نقل کرد رسول خدا (ص) فرمودند: هر کس مؤمنی را آزاد کند، خداوند به ازای هر عضوی از او، عضوی از او را از آتش آزاد می‌کند. و اگر آزادشده زن باشد، خداوند به ازای هر دو عضو از او، یک عضو از آزادکننده را از آتش آزاد می‌کند، زیرا زن نصف مرد است.

4- بَابُ اشْتِرَاطِ صِحَّةِ الْعِتْقِ بِنِیَّةِ التَّقَرُّبِ‌

اشارة

⁽³⁾4 بَابُ اشْتِرَاطِ صِحَّةِ الْعِتْقِ بِنِیَّةِ التَّقَرُّبِ

ترجمه:

باب اشتراط صحت آزادی بردگان با نیت تقرب.

[رقم الحدیث الکلی: 28995 - رقم الحدیث الباب: 1]

28995- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ حَمَّادٍ وَ ابْنِ أُذَیْنَةَ وَ ابْنِ بُکَیْرٍ وَ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: لَا عِتْقَ إِلَّا مَا أُرِیدَ بِهِ وَجْهُ اللَّهِ تَعَالَی.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا ⁽⁵⁾

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

ابن بکیر و افراد دیگری از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده‌اند که ایشان فرمودند: آزادی بردگان تنها زمانی معتبر است که به قصد رضای خداوند متعال انجام شود.

[رقم الحدیث الکلی: 28996 - رقم الحدیث الباب: 2]

28996- 2- ⁽⁷⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ ⁽⁸⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا عِتْقَ إِلَّا مَا طُلِبَ بِهِ وَجْهُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً فِی مُقَدِّمَةِ الْعِبَادَاتِ ⁽⁹⁾

وَ خُصُوصاً فِی الْوُقُوفِ وَ الصَّدَقَاتِ ⁽¹⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ هُنَا ⁽²⁾وَ فِی الْأَیْمَانِ ⁽³⁾.

ترجمه:

علی بن ابی حمزه از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: آزادی بردگان تنها زمانی معتبر است که به منظور رضای خداوند عزوجل انجام شود.

5- بَابُ أَنَّهُ لَا یَصِحُّ الْعِتْقُ قَبْلَ الْمِلْکِ وَ إِنْ عُلِّقَ عَلَیْهِ وَ لَا بُدَّ مِنْ وُجُودِ الْمِلْکِ بِالْفِعْلِ وَ لَا یَصِحُّ جَعْلُ الْعِتْقِ یَمِیناً وَ لَا تَعْلِیقُهُ عَلَی شَرْطٍ وَ لَا عِتْقُ مَمْلُوکِ الْغَیْرِ

اشارة

⁽⁴⁾5 بَابُ أَنَّهُ لَا یَصِحُّ الْعِتْقُ قَبْلَ الْمِلْکِ وَ إِنْ عُلِّقَ عَلَیْهِ وَ لَا بُدَّ مِنْ وُجُودِ الْمِلْکِ بِالْفِعْلِ وَ لَا یَصِحُّ جَعْلُ الْعِتْقِ یَمِیناً وَ لَا تَعْلِیقُهُ عَلَی شَرْطٍ وَ لَا عِتْقُ مَمْلُوکِ الْغَیْرِ

ترجمه:

باب در مورد این‌که آزادی بردگان قبل از مالکیت صحیح نیست، حتی اگر بر آن معلق شود و وجود مالکیت به‌صورت بالفعل ضروری است. همچنین، استفاده از آزادی بردگان به‌عنوان قسم صحیح نیست، و نیز تعلیق آزادی بردگان بر شرط و آزادی برده‌ای که متعلق به دیگری است، صحیح نمی‌باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 28997 - رقم الحدیث الباب: 1]

28997- 1- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا طَلَاقَ قَبْلَ نِکَاحٍ وَ لَا عِتْقَ قَبْلَ مِلْکٍ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا ⁽⁶⁾.

ترجمه:

منصور بن حازم از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده است که رسول خدا (ص) فرمودند: «هیچ طلاقی قبل از ازدواج صحیح نیست و هیچ آزادی بردگان قبل از مالکیت معتبر نمی‌باشد.»

[رقم الحدیث الکلی: 28998 - رقم الحدیث الباب: 2]

28998- 2- ⁽⁷⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَصَمِّ عَنْ مِسْمَعٍ أَبِی سَیَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا عِتْقَ إِلَّا بَعْدَ مِلْکٍ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽⁸⁾

وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.

ترجمه:

مسمع ابی سیار از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده است که رسول خدا (ص) فرمودند: «آزادی بردگان تنها پس از مالکیت معتبر است.»

[رقم الحدیث الکلی: 28999 - رقم الحدیث الباب: 3]

28999- 3- ⁽¹⁾وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ شُعَیْبِ بْنِ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کَانَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِنَا ⁽²⁾یَقُولُونَ لَا عَتَاقَ وَ لَا طَلَاقَ إِلَّا بَعْدَ مَا یَمْلِکُ الرَّجُلُ.

وَ

رَوَاهُ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی فِی نَوَادِرِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ مِثْلَهُ وَ زَادَ کُلُّ مَنْ أَعْتَقَ مَا لَا یَمْلِکُ فَهُوَ بَاطِلٌ ⁽³⁾

ترجمه:

ابو بصیر از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده است که ایشان فرمودند: «کسانی که پیش از ما بودند، می‌گفتند هیچ آزادی بردگان و هیچ طلاقی معتبر نیست، مگر پس از آنکه مرد مالک باشد.»(کنایه ار عدم نسخ این حکم)

[رقم الحدیث الکلی: 29000 - رقم الحدیث الباب: 4]

29000- 4- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْبَزَوْفَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنِ ابْنِ أَبِی الصُّهْبَانِ یَعْنِی مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ أَبِی طَالِبٍ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ أَعْتَقَ مَا لَا یَمْلِکُ فَلَا یَجُوزُ.

ترجمه:

ابن مسکان از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: «هر کس چیزی را که مالک آن نیست آزاد کند، آزادی او معتبر نیست.»

[رقم الحدیث الکلی: 29001 - رقم الحدیث الباب: 5]

29001- 5- ⁽⁵⁾عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ لَا طَلَاقَ لِمَنْ لَا یَنْکِحُ وَ لَا عِتْقَ لِمَنْ لَا یَمْلِکُ وَ قَالَ عَلِیٌّ ع وَ لَوْ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی رَأْسِهَا.

ترجمه:

حسین بن علوان از امام جعفر بن محمد (ع) از پدرشان و از علی (ع) نقل کرده است که ایشان می‌فرمودند: «هیچ طلاقی برای کسی که ازدواج نکرده صحیح نیست و هیچ آزادی بردگان برای کسی که مالک آن نیست معتبر نیست.» و علی (ع) فرمودند: «حتی اگر دست خود را بر سر او بگذارد.»

[رقم الحدیث الکلی: 29002 - رقم الحدیث الباب: 6]

29002- 6- ⁽⁶⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: لَا طَلَاقَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ نِکَاحٍ وَ لَا عِتْقَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مِلْکٍ.

ترجمه:

و با همین اسناد از جعفر بن محمد (ع) از پدرشان از علی (ع) نقل شده است که فرمودند: «هیچ طلاقی جز پس از ازدواج و هیچ آزادی بردگان جز پس از مالکیت معتبر نیست.»

[رقم الحدیث الکلی: 29003 - رقم الحدیث الباب: 7]

29003- 7- ⁽¹⁾عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ یَقُولُ إِنِ اشْتَرَیْتُ فُلَاناً فَهُوَ حُرٌّ وَ إِنِ اشْتَرَیْتُ هَذَا الثَّوْبَ فَهُوَ صَدَقَةٌ وَ إِنْ نَکَحْتُ فُلَانَةَ فَهِیَ طَالِقٌ قَالَ لَیْسَ ذَلِکَ بِشَیْ‌ءٍ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الطَّلَاقِ ⁽²⁾وَ الْإِیلَاءِ ⁽³⁾وَ غَیْرِ ذَلِکَ ⁽⁴⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁵⁾وَ یَأْتِی مَا ظَاهِرُهُ الْمُنَافَاةُ وَ أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَی نَذْرِ الْعِتْقِ بَلْ هُوَ ظَاهِرٌ فِیهِ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

علی بن جعفر در کتابش از برادرش موسی بن جعفر (ع) نقل کرده است که فرمودند: «از او درباره مردی پرسیدم که می‌گوید: اگر فلانی را بخرم آزاد است، و اگر این لباس را بخرم صدقه است، و اگر با فلانی ازدواج کنم طلاق است. ایشان فرمودند: این موارد بی‌ارزش است.»

اقول: و آنچه در مورد طلاق بیان شده، آمده است و چیزی که ظاهر آن مخالف با این خبر باشد خواهد آمد که حمل بر نذر آزادی می شود و ظاهر آن نیز همین است.

6- بَابُ اسْتِحْبَابِ کِتَابَةِ کِتَابِ الْعِتْقِ وَ کَیْفِیَّتِهِ‌

اشارة

⁽⁷⁾6 بَابُ اسْتِحْبَابِ کِتَابَةِ کِتَابِ الْعِتْقِ وَ کَیْفِیَّتِهِ

ترجمه:

باب مستحب بودن نوشتن سند آزادی بردگان و چگونگی آن.

[رقم الحدیث الکلی: 29004 - رقم الحدیث الباب: 1]

29004- 1- ⁽⁸⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ قَالَ: قَرَأْتُ عِتْقَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَإِذَا هُوَ ⁽⁹⁾هَذَا مَا أَعْتَقَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ- أَعْتَقَ فُلَاناً غُلَامَهُ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا یُرِیدُ بِهِ جَزَاءً وَ لَا شُکُوراً عَلَی أَنْ یُقِیمَ الصَّلَاةَ وَ یُؤْتِیَ الزَّکَاةَ وَ یَحُجَّ الْبَیْتَ وَ یَصُومَ شَهْرَ رَمَضَانَ- وَ یُوَالِیَ أَوْلِیَاءَ اللَّهِ وَ یَتَبَرَّأَ مِنْ أَعْدَاءِ اللَّهِ شَهِدَ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ ثَلَاثَةٌ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا ⁽¹⁾

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ مِثْلَهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

ابراهیم بن ابی البلاد گفت: خواندم سند آزادی بردگان امام جعفر صادق (ع) را و این چنین بود: «جعفر بن محمد (ع) آزاد کرد فلانی غلام خود را به‌خاطر رضای خدا، بدون اینکه هدفی از پاداش یا تشکر داشته باشد، مشروط بر اینکه نماز را اقامه کند، زکات دهد، حج خانه خدا را به جای آورد، ماه رمضان را روزه بگیرد، ولایت اولیای خدا را قبول کند و از دشمنان خدا بیزاری جوید.» شهادت دادند (بر این مطلب) فلانی و فلانی و فلانی (سه نفر).

[رقم الحدیث الکلی: 29005 - رقم الحدیث الباب: 2]

29005- 2- ⁽³⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ یَعْنِی ابْنَ أَبِی نَصْرٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ یَعْنِی عَبْدَ اللَّهِ عَنْ غُلَامٍ أَعْتَقَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع هَذَا مَا أَعْتَقَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ- أَعْتَقَ غُلَامَهُ السِّنْدِیَّ فُلَاناً عَلَی أَنَّهُ یَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَنَّ الْبَعْثَ حَقٌّ وَ أَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ أَنَّ النَّارَ حَقٌّ وَ عَلَی أَنَّهُ یُوَالِی أَوْلِیَاءَ اللَّهِ وَ یَتَبَرَّأُ مِنْ أَعْدَاءِ اللَّهِ وَ یُحِلُّ حَلَالَ اللَّهِ وَ یُحَرِّمُ حَرَامَ اللَّهِ وَ یُؤْمِنُ بِرُسُلِ اللَّهِ وَ یُقِرُّ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أَعْتَقَهُ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا یُرِیدُ بِهِ جَزَاءً وَ لَا شُکُوراً وَ لَیْسَ لِأَحَدٍ عَلَیْهِ سَبِیلٌ إِلَّا بِخَیْرٍ شَهِدَ فُلَانٌ.

ترجمه:

ابن سنان، یعنی عبدالله، از غلامی که امام جعفر صادق (ع) آزاد کردند نقل کرده است (درسند آزادیش آمده بود) : «این است آنچه جعفر بن محمد (ع) در آزاد کردن غلامش، سندی فلانی، نگاشت: او را آزاد کرد به این شرط که شهادت دهد به اینکه معبودی جز خداوند یکتا نیست و شریکی برای او نیست، و اینکه محمد، بنده و رسول اوست، و اینکه معاد حق است، و بهشت و جهنم حق‌اند، و اینکه ولایت اولیای خدا را پذیرفته و از دشمنان خدا بیزاری می‌جوید، حلال خدا را حلال دانسته و حرام او را حرام می‌شمارد، و به پیامبران خدا ایمان دارد و آنچه از جانب خدا آمده است را قبول می‌کند. او را برای رضای خداوند آزاد کرد بدون اینکه هدفش پاداش یا سپاس باشد و کسی جز به نیکی حقی بر او ندارد.» شهادت داد فلانی.

7- بَابُ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا مَلَکَ أَحَدَ الْآبَاءِ أَوِ الْأَوْلَادِ أَوْ إِحْدَی النِّسَاءِ الْمُحَرَّمَاتِ انْعَتَقَ عَلَیْهِ وَ أَنَّهُ یَمْلِکُ مَنْ عَدَاهُمْ مِنَ الْأَقَارِبِ وَ لَا یَنْعَتِقُ بَلْ یُسْتَحَبُّ عِتْقُهُ‌

اشارة

⁽⁴⁾7 بَابُ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا مَلَکَ أَحَدَ الْآبَاءِ أَوِ الْأَوْلَادِ أَوْ إِحْدَی النِّسَاءِ الْمُحَرَّمَاتِ انْعَتَقَ عَلَیْهِ وَ أَنَّهُ یَمْلِکُ مَنْ عَدَاهُمْ مِنَ الْأَقَارِبِ وَ لَا یَنْعَتِقُ بَلْ یُسْتَحَبُّ عِتْقُهُ

ترجمه:

باب در مورد اینکه اگر مرد یکی از پدران، فرزندان، یا زنان محرم را مالک شود، آن‌ها بر او آزاد می‌شوند و لی مالک سایر اقارب می‌شود که آزاد نمی‌شوند، اما آزاد کردن آن‌ها مستحب است.

[رقم الحدیث الکلی: 29006 - رقم الحدیث الباب: 1]

29006- 1- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ

بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْأَوَّلِ ع قَالَ: إِذَا مَلَکَ الرَّجُلُ وَالِدَیْهِ أَوْ أُخْتَهُ أَوْ خَالَتَهُ أَوْ عَمَّتَهُ عَتَقُوا ⁽¹⁾وَ یَمْلِکُ ابْنَ أَخِیهِ وَ عَمَّهُ وَ یَمْلِکُ أَخَاهُ وَ عَمَّهُ وَ خَالَهُ مِنَ الرَّضَاعَةِ.

ترجمه:

محمد بن مسلم از امام محمد باقر (ع) نقل کرده است که فرمودند: «اگر مرد، پدر و مادرش یا خواهرش یا خاله‌اش یا عمه‌اش را مالک شود، آن‌ها آزاد خواهند شد و او می‌تواند مالک پسر برادرش و عمویش و برادر و عمو و خاله‌اش از طریق رضاع (شیردهی) باشد.»

[رقم الحدیث الکلی: 29007 - رقم الحدیث الباب: 2]

29007- 2- ⁽²⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا یَمْلِکُ الرَّجُلُ وَالِدَهُ وَ لَا وَالِدَتَهُ وَ لَا عَمَّتَهُ وَ لَا خَالَتَهُ وَ یَمْلِکُ أَخَاهُ وَ غَیْرَهُ مِنْ ذَوِی قَرَابَتِهِ مِنَ الرِّجَالِ.

وَ

رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ وَ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ لَا یَمْلِکُ الرَّجُلُ وَالِدَیْهِ وَ لَا وَلَدَهُ ⁽³⁾.

وَ کَذَا

رَوَی الَّذِی قَبْلَهُ نَحْوَهُ وَ أَسْقَطَ أَخَاهُ وَ زَادَ بَعْدَ ابْنِ أَخِیهِ وَ عَمَّهُ وَ خَالَهُ

ترجمه:

محمد بن مسلم از امام محمد باقر (ع) نقل کرده است که فرمودند: «مرد نمی‌تواند پدر، مادر، عمه یا خاله‌اش را مالک شود، اما می‌تواند مالک برادرش و دیگر مردان از بستگانش شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 29008 - رقم الحدیث الباب: 3]

29008- 3- ⁽⁴⁾وَ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا مَلَکَ الرَّجُلُ وَالِدَیْهِ أَوْ أُخْتَهُ أَوْ عَمَّتَهُ أَوْ خَالَتَهُ عَتَقُوا وَ یَمْلِکُ ابْنَ أَخِیهِ وَ عَمَّهُ وَ خَالَهُ وَ یَمْلِکُ أَخَاهُ وَ عَمَّهُ وَ خَالَهُ مِنَ الرَّضَاعَةِ.

ترجمه:

عبید بن زراره از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: «اگر مرد، پدر و مادرش، خواهرش، عمه‌اش یا خاله‌اش را مالک شود، آن‌ها آزاد خواهند شد و او می‌تواند مالک پسر برادرش، عمویش، خاله‌اش، و همچنین برادر، عمو و خاله‌اش از طریق رضاع (شیردهی) باشد.»

[رقم الحدیث الکلی: 29009 - رقم الحدیث الباب: 4]

29009- 4- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَمَّا یَمْلِکُ الرَّجُلُ مِنْ ذَوِی قَرَابَتِهِ قَالَ لَا یَمْلِکُ وَالِدَهُ وَ لَا وَالِدَتَهُ وَ لَا أُخْتَهُ وَ لَا ابْنَةَ أَخِیهِ وَ لَا ابْنَةَ أُخْتِهِ وَ لَا عَمَّتَهُ وَ لَا خَالَتَهُ وَ یَمْلِکُ مَا سِوَی ذَلِکَ مِنَ الرِّجَالِ مِنْ ذَوِی قَرَابَتِهِ وَ لَا یَمْلِکُ أُمَّهُ مِنَ الرَّضَاعَةِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ

عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

عبید بن زراره گفت: از امام جعفر صادق (ع) پرسیدم که مرد چه کسانی از خویشاوندان خود را می‌تواند مالک شود؟ فرمودند: «نمی‌تواند پدر، مادر، خواهر، دختر برادر، دختر خواهر، عمه یا خاله خود را مالک شود؛ اما می‌تواند مالک مردان دیگر از بستگان خود باشد، و نمی‌تواند مادر رضاعی خود را نیز مالک شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 29010 - رقم الحدیث الباب: 5]

29010- 5- ⁽²⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَتَّخِذُ أَبَاهُ أَوْ أُمَّهُ أَوْ أَخَاهُ أَوْ أُخْتَهُ عَبِیداً فَقَالَ أَمَّا الْأُخْتُ فَقَدْ عَتَقَتْ حِینَ یَمْلِکُهَا وَ أَمَّا الْأَخُ فَیَسْتَرِقُّهُ وَ أَمَّا الْأَبَوَانِ فَقَدْ عَتَقَا حِینَ یَمْلِکُهُمَا الْحَدِیثَ.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ وَ الْقَاسِمِ عَنْ أَبَانٍ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

عبد الرحمن بن ابی عبدالله گفت: از امام جعفر صادق (ع) پرسیدم درباره مردی که پدر، مادر، برادر یا خواهر خود را به‌عنوان برده می‌گیرد. امام فرمودند: «اما خواهر، زمانی که او را مالک شود، آزاد می‌شود. اما برادر را می‌تواند به بردگی بگیرد. و اما پدر و مادر، زمانی که آن‌ها را مالک شود، آزاد می‌شوند.».....

[رقم الحدیث الکلی: 29011 - رقم الحدیث الباب: 6]

29011- 6- ⁽⁴⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَمْلِکُ الرَّجُلُ أَخَاهُ مِنَ النَّسَبِ وَ یَمْلِکُ ابْنَ أَخِیهِ وَ یَمْلِکُ أَخَاهُ مِنَ الرَّضَاعَةِ.

ترجمه:

عبید بن زراره از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده است که فرمودند: «مرد نمی‌تواند برادر نسبی خود را مالک شود، اما می‌تواند پسر برادرش و برادر رضاعی خود را مالک شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 29012 - رقم الحدیث الباب: 7]

29012- 7- ⁽⁵⁾قَالَ وَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ لَا یَمْلِکُ ذَاتَ مَحْرَمٍ مِنَ النِّسَاءِ وَ لَا یَمْلِکُ أَبَوَیْهِ وَ لَا وَلَدَهُ وَ قَالَ إِذَا مَلَکَ وَالِدَیْهِ أَوْ أُخْتَهُ أَوْ عَمَّتَهُ أَوْ خَالَتَهُ أَوْ بِنْتَ أَخِیهِ وَ ذَکَرَ أَهْلَ هَذِهِ الْآیَةِ مِنَ النِّسَاءِ أُعْتِقُوا وَ یَمْلِکُ ابْنَ أَخِیهِ وَ خَالَهُ وَ لَا یَمْلِکُ أُمَّهُ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَ لَا یَمْلِکُ أُخْتَهُ وَ لَا خَالَتَهُ إِذَا مَلَکَهُمْ عَتَقُوا.

أَقُولُ: حَمَلَ الشَّیْخُ عَدَمَ مِلْکِ الْأَخِ عَلَی اسْتِحْبَابِ عِتْقِهِ لِمَا مَضَی ⁽⁶⁾

وَ یَأْتِی ⁽¹⁾.

ترجمه:

و شنیدم که می‌فرمود: «مرد نمی‌تواند زنانی که محرم او هستند را مالک شود، و نمی‌تواند پدر، مادر یا فرزند خود را مالک شود. و فرمود: اگر پدر و مادر، خواهر، عمه، خاله یا دختر برادر خود را مالک شود، آزاد می‌شوند.» و همچنین افرادی که در این آیه از زنان ذکر شده‌اند، آزاد خواهند شد. «او می‌تواند پسر برادر و خاله خود را مالک شود، اما نمی‌تواند مادر رضاعی، خواهر یا خاله‌اش را مالک شود، و اگر آن‌ها را مالک شود، آزاد خواهند شد.»

می گویم : مرحوم شیخ حمل کرده است عدم مالکیت برادر را بر مستحب بودن آزادی او، با توجه به آنچه پیش‌تر بیان شد.

[رقم الحدیث الکلی: 29013 - رقم الحدیث الباب: 8]

29013- 8- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ فَضَالَةَ وَ الْقَاسِمِ عَنْ کُلَیْبٍ الْأَسَدِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یَمْلِکُ أَبَوَیْهِ وَ إِخْوَتَهُ قَالَ إِنْ مَلَکَ الْأَبَوَیْنِ فَقَدْ عَتَقَا وَ قَدْ یَمْلِکُ إِخْوَتَهُ فَیَکُونُونَ مَمْلُوکِینَ وَ لَا یَعْتِقُونَ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29014 - رقم الحدیث الباب: 9]

29014- 9- ⁽³⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الرَّجُلُ یَمْلِکُ أَخَاهُ إِذَا کَانَ مَمْلُوکاً وَ لَا یَمْلِکُ أُخْتَهُ.

ترجمه:

ابان از مردی نقل کرده است که امام جعفر صادق (ع) فرمودند: «مرد می‌تواند برادرش را مالک شود اگر برده باشد، اما نمی‌تواند خواهرش را مالک شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 29015 - رقم الحدیث الباب: 10]

29015- 10- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْأَمَالِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ الْکُوفِیِّ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ ع هَلْ یَجْزِی الْوَلَدُ وَالِدَهُ قَالَ لَیْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلَّا فِی خَصْلَتَیْنِ أَنْ یَکُونَ الْوَالِدُ مَمْلُوکاً فَیَشْتَرِیَهُ فَیُعْتِقَهُ أَوْ یَکُونَ عَلَیْهِ دَیْنٌ فَیَقْضِیَهُ عَنْهُ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی بَیْعِ الْحَیَوَانِ ⁽⁵⁾وَ الْمُضَارَبَةِ ⁽⁶⁾وَ غَیْرِهِمَا ⁽⁷⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

حنان بن سدیر از پدرش نقل کرده است که گفت: به امام محمد باقر (ع) عرض کردم: آیا فرزند می‌تواند زحمات پدرش را جبران کند؟ فرمودند: «برای او جبران نیست، مگر در دو مورد: اینکه پدر برده باشد و فرزند او را بخرد و آزاد کند، یا اینکه پدر بدهکار باشد و فرزند قرض او را بپردازد.»

8- بَابُ أَنَّ حُکْمَ الرَّضَاعِ فِی ذَلِکَ حُکْمُ النَّسَبِ‌

اشارة

⁽¹⁾8 بَابُ أَنَّ حُکْمَ الرَّضَاعِ فِی ذَلِکَ حُکْمُ النَّسَبِ

ترجمه:

باب در مورد اینکه حکم رضاع (شیردهی) در این زمینه مانند حکم نسب است.

[رقم الحدیث الکلی: 29016 - رقم الحدیث الباب: 1]

29016- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ وَ ابْنِ سِنَانٍ یَعْنِی عَبْدَ اللَّهِ جَمِیعاً عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی امْرَأَةٍ أَرْضَعَتْ ابْنَ جَارِیَتِهَا قَالَ تُعْتِقُهُ.

ترجمه:

ابن سنان، یعنی عبدالله، همه از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده‌اند که درباره زنی که فرزند کنیز خود را شیر داده است، فرمودند: «او را آزاد کند.»

[رقم الحدیث الکلی: 29017 - رقم الحدیث الباب: 2]

29017- 2- ⁽³⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ تُرْضِعُ عَبْدَهَا أَ تَتَّخِذُهُ عَبْداً قَالَ تُعْتِقُهُ وَ هِیَ کَارِهَةٌ.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ وَ الْقَاسِمِ عَنْ أَبَانٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ یُعْتِقُونَهُ وَ هُمْ لَهُ کَارِهُونَ ⁽⁴⁾

ترجمه:

عبد الرحمن بن ابی عبدالله از امام جعفر صادق (ع) در حدیثی نقل کرده است که گفت: «از ایشان پرسیدم درباره زنی که برده‌اش را شیر می‌دهد؛ آیا او را می‌تواند به‌عنوان برده نگه دارد؟ امام فرمودند: او را آزاد می‌کند، هرچند که مایل به این کار نباشد.»

[رقم الحدیث الکلی: 29018 - رقم الحدیث الباب: 3]

29018- 3- ⁽⁵⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ (بْنِ مُحَمَّدِ) ⁽⁶⁾بْنِ سَمَاعَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ (عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ) ⁽⁷⁾قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ امْرَأَةٍ تُرْضِعُ غُلَاماً لَهَا مِنْ مَمْلُوکَةٍ حَتَّی تَفْطِمَهُ یَحِلُّ لَهَا بَیْعُهُ قَالَ لَا حُرِّمَ عَلَیْهَا ثَمَنُهُ أَ لَیْسَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ

ص- یَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا یَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ أَ لَیْسَ قَدْ صَارَ ابْنَهَا فَذَهَبْتُ أَکْتُبُهُ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَیْسَ مِثْلُ هَذَا یُکْتَبُ.

ترجمه:

عبدالله بن سنان از امام جعفر صادق (ع) نقل کرده است که گفت: «از ایشان درباره زنی پرسیدم که غلام خود را از کنیزی شیر داده تا او را از شیر بگیرد؛ آیا فروش او جایز است؟ امام فرمودند: خیر، قیمت او بر او حرام شده است. مگر پیامبر خدا (ص) نفرمودند: "از طریق رضاع همان چیزی حرام می‌شود که از طریق نسب حرام است؟" آیا او فرزند او نشده است؟» سپس رفتم تا این را بنویسم. امام جعفر صادق (ع) فرمودند: «چیزی مانند این نباید نوشته شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 29019 - رقم الحدیث الباب: 4]

29019- 4- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ عَبْدٍ صَالِحٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ کَانَتْ لَهُ خَادِمٌ فَوَلَدَتْ جَارِیَةً فَأَرْضَعَتْ خَادِمُهُ ابْناً لَهُ وَ أَرْضَعَتْ أُمُّ وَلَدِهِ ابْنَةَ خَادِمِهِ فَصَارَ الرَّجُلُ أَبَا بِنْتِ الْخَادِمِ مِنَ الرَّضَاعِ یَبِیعُهَا قَالَ نَعَمْ إِنْ شَاءَ بَاعَهَا فَانْتَفَعَ بِثَمَنِهَا قُلْتُ فَإِنَّهُ قَدْ کَانَ وَهَبَهَا لِبَعْضِ أَهْلِهِ حِینَ وَلَدَتْ وَ ابْنُهُ الْیَوْمَ غُلَامٌ شَابٌّ فَیَبِیعُهَا وَ یَأْخُذُ ثَمَنَهَا وَ لَا یَسْتَأْمِرُ ابْنَهُ أَوْ یَبِیعُهَا ابْنُهُ قَالَ یَبِیعُهَا هُوَ وَ یَأْخُذُ ثَمَنَهَا ابْنُهُ وَ مَالُ ابْنِهِ لَهُ قُلْتُ فَیَبِیعُ الْخَادِمَ وَ قَدْ أَرْضَعَتْ ابْناً لَهُ قَالَ نَعَمْ وَ مَا أُحِبُّ لَهُ أَنْ یَبِیعَهَا قُلْتُ فَإِنِ احْتَاجَ إِلَی ثَمَنِهَا قَالَ فَیَبِیعُهَا.

قَالَ الشَّیْخُ قَوْلُهُ إِنْ شَاءَ بَاعَهَا فَانْتَفَعَ بِثَمَنِهَا رَاجِعٌ إِلَی الْخَادِمِ الْمُرْضِعَةِ دُونَ ابْنَتِهَا لِأَنَّهُ فَسَّرَهُ فِی آخِرِ الْخَبَرِ وَ لَوْ کَانَتْ أُمَّ وَلَدِهِ مِنَ النَّسَبِ لَجَازَ لَهُ بَیْعُهَا انْتَهَی أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً وَ خُصُوصاً هُنَا ⁽²⁾وَ فِی الرَّضَاعِ ⁽³⁾وَ فِی بَیْعِ الْحَیَوَانِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

اسحاق بن عمار از امام صالح (ع) نقل کرده است که گفت: «از ایشان درباره مردی پرسیدم که خادمی داشت که دختری به دنیا آورد. خادمش پسر او را شیر داد و مادر فرزند او، دختر خادم را شیر داد. بنابراین، آن مرد به‌لحاظ رضاعی پدر دختر خادم شد. آیا می‌تواند او را بفروشد؟ امام فرمودند: بله، اگر بخواهد، می‌تواند او را بفروشد و از قیمتش بهره ببرد.»

پرسیدم: «او این خادم را هنگام زاییدن به یکی از خویشاوندانش بخشیده و اکنون پسرش جوانی بالغ است. آیا می‌تواند او را بفروشد و ثمن آن را بگیرد بدون اینکه پسرش را مشورت کند یا اینکه پسرش او را بفروشد؟» امام فرمودند: «او می‌تواند او را بفروشد و ثمنش را بگیرد و مال پسرش برای اوست.»

پرسیدم: «آیا می‌تواند خادمی که پسرش را شیر داده بفروشد؟» امام فرمودند: «بله، اما دوست ندارم او این کار را انجام دهد.»

پرسیدم: «اگر به ثمنش نیاز داشته باشد؟» امام فرمودند: «می‌تواند او را بفروشد.»

مرحوم شیخ گفت: «گفته امام که “اگر بخواهد، می‌تواند او را بفروشد و از ثمنش بهره ببرد”، مربوط به خادم شیرده است و نه دخترش، زیرا این موضوع را در انتهای روایت توضیح داده است. اگر او مادر فرزندش به‌لحاظ نسبی بود، فروش او جایز بود.»

می گویم : پیش‌تر مواردی که به طور عام و خاص به این موضوع اشاره دارد، ذکر شده است.

9- بَابُ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا مَلَکَتْ أَحَداً مِنَ الْآبَاءِ أَوِ الْأُمَّهَاتِ أَوِ الْأَوْلَادِ انْعَتَقَ وَ تَمْلِکُ مَنْ سِوَاهُمْ وَ أَنَّهُ إِذَا مَلَکَ أَحَدُ الزَّوْجَیْنِ صَاحِبَهُ بَطَلَ الْعَقْدُ وَ ثَبَتَ الْمِلْکُ فَتَحِلُّ الْأَمَةُ وَ

اشارة

⁽¹⁾9 بَابُ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا مَلَکَتْ أَحَداً مِنَ الْآبَاءِ أَوِ الْأُمَّهَاتِ أَوِ الْأَوْلَادِ انْعَتَقَ وَ تَمْلِکُ مَنْ سِوَاهُمْ وَ أَنَّهُ إِذَا مَلَکَ أَحَدُ الزَّوْجَیْنِ صَاحِبَهُ بَطَلَ الْعَقْدُ وَ ثَبَتَ الْمِلْکُ فَتَحِلُّ الْأَمَةُ وَ یَحْرُمُ الْعَبْدُ

ترجمه:

باب اینکه اگر زنی مالک یکی از پدران یا مادران یا فرزندان شود، آزاد می‌گردند و زن مالک دیگراقوام خود می‌شود. همچنین اگر یکی از زوجین مالک دیگری شود، عقد باطل می‌شود و مالکیت تثبیت می‌گردد؛ پس کنیز حلال می‌شود و برده حرام می‌گردد.

[رقم الحدیث الکلی: 29020 - رقم الحدیث الباب: 1]

29020- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ أَسَدِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمَرْأَةِ مَا تَمْلِکُ مِنْ قَرَابَتِهَا فَقَالَ کُلَّ أَحَدٍ إِلَّا خَمْسَةً أَبُوهَا وَ أُمُّهَا وَ ابْنُهَا وَ ابْنَتُهَا وَ زَوْجُهَا.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ عَنْ أَسَدِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ ⁽³⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁴⁾وَ مَعْنَی عَدَمِ مِلْکِهَا لِزَوْجِهَا أَنَّهَا لَا تَمْلِکُهُ مَعَ بَقَاءِ الزَّوْجِیَّةِ بَلْ إِذَا مَلَکَتْهُ بَطَلَ الْعَقْدُ وَ حَرُمَتْ عَلَیْهِ مَا دَامَ عَبْدَهَا وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی نِکَاحِ الْعَبِیدِ وَ الْإِمَاءِ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از ابوحمزه روایت شده است که گفت: از امام صادق (علیه‌السلام) درباره آنچه زن می‌تواند از نزدیکان خود مالک شود، پرسیدم. ایشان فرمودند: همه را می‌تواند، مگر پنج نفر: پدرش، مادرش، پسرش، دخترش و همسرش.

می گویم : و پیش‌تر بیان شده است که این امر دلالت بر آن دارد و معنای عدم مالکیت زن بر همسرش این است که او نمی‌تواند او را در حال بقای زوجیت مالک شود. بلکه اگر او را مالک شود، عقد باطل می‌شود و مادامی که او بنده‌اش باشد، بر او حرام خواهد بود. و پیش‌تر دلالت این امر در نکاح بردگان و کنیزان ذکر شده است.

10- بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ مَمْلُوکاً وَ شَرَطَ عَلَیْهِ خِدْمَةَ مُدَّةٍ مُعَیَّنَةٍ لَزِمَ الشَّرْطُ

اشارة

⁽¹⁾10 بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ مَمْلُوکاً وَ شَرَطَ عَلَیْهِ خِدْمَةَ مُدَّةٍ مُعَیَّنَةٍ لَزِمَ الشَّرْطُ

ترجمه:

باب اینکه کسی که برده‌ای را آزاد کند و شرط خدمت کردن او را برای مدت معینی قرار دهد، آن شرط لازم‌الاجرا خواهد بود.

[رقم الحدیث الکلی: 29021 - رقم الحدیث الباب: 1]

29021- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ ⁽³⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ (بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ) ⁽⁴⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَوْصَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فَقَالَ إِنَّ أَبَا نَیْزَرَ وَ رَبَاحاً وَ جُبَیْراً أُعْتِقُوا عَلَی أَنْ یَعْمَلُوا فِی الْمَالِ خَمْسَ سِنِینَ.

ترجمه:

از عبدالرحمن (فرزند ابوعبدالله) از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده است که فرمودند: امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) وصیت کردند و فرمودند که ابونیزر، رباح و جبیر آزاد شدند، به شرط آنکه پنج سال در اموال(دربیت المال) کار کنند.

[رقم الحدیث الکلی: 29022 - رقم الحدیث الباب: 2]

29022- 2- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِی الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَالَ غُلَامِی حُرٌّ وَ عَلَیْهِ عُمَالَةُ کَذَا وَ کَذَا سَنَةً قَالَ هُوَ حُرٌّ وَ عَلَیْهِ الْعُمَالَةُ.

ترجمه:

از ابوالعباس از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده است که فرمودند: از ایشان درباره مردی پرسیدم که گفت: غلام من آزاد است و بر عهده او کار برای مدت مشخصی است. امام فرمودند: او آزاد است و کار بر عهده او است.

[رقم الحدیث الکلی: 29023 - رقم الحدیث الباب: 3]

29023- 3- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبَانٍ مِثْلَهُ وَ زَادَ قُلْتُ إِنَّ ابْنَ أَبِی لَیْلَی یَزْعُمُ أَنَّهُ حُرٌّ وَ لَیْسَ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ قَالَ کَذَبَ إِنَ

عَلِیّاً ع أَعْتَقَ أَبَا نَیْزَرَ وَ عِیَاضاً وَ رَبَاحاً ⁽¹⁾وَ عَلَیْهِمْ عُمَالَةُ کَذَا وَ کَذَا سَنَةً وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ وَ کِسْوَتُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ فِی تِلْکَ السِّنِینَ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی لُزُومِ الشَّرْطِ ⁽²⁾عُمُوماً فِی خِیَارِ الشَّرْطِ وَ فِی الْمُهُورِ ⁽³⁾وَ غَیْرِ ذَلِکَ ⁽⁴⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از أبان، مانند روایت قبلی را نقل کرده است، و افزود: گفتم که ابن ابی لیلی معتقد است که او آزاد است و هیچ تعهدی بر عهده او نیست. امام فرمودند: دروغ گفته است. امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) ابونیزر، عیاض و رباح را آزاد کردند، به این شرط که بر عهده آن‌ها کاری برای مدت معین باشد و برای آن‌ها روزی و پوشش به نحو شایسته در طول این سال‌ها فراهم شود.

11- بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ مَمْلُوکاً وَ شَرَطَ عَلَیْهِ خِدْمَتَهُ مُدَّةً فَأَبَقَ ثُمَّ مَاتَ الْمَوْلَی لَمْ یَلْزَمِ الْمُعْتَقَ خِدْمَةُ الْوَارِثِ‌

اشارة

⁽⁶⁾11 بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ مَمْلُوکاً وَ شَرَطَ عَلَیْهِ خِدْمَتَهُ مُدَّةً فَأَبَقَ ثُمَّ مَاتَ الْمَوْلَی لَمْ یَلْزَمِ الْمُعْتَقَ خِدْمَةُ الْوَارِثِ

ترجمه:

باب اینکه کسی که برده‌ای را آزاد کند و شرط خدمت او را برای مدتی قرار دهد، اگر برده فرار کند و سپس مالک بمیرد، خدمت برده برای وارث لازم نخواهد بود.

[رقم الحدیث الکلی: 29024 - رقم الحدیث الباب: 1]

29024- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ أَوْ قَالَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ أَعْتَقَ جَارِیَتَهُ وَ شَرَطَ عَلَیْهَا أَنْ تَخْدُمَهُ خَمْسَ سِنِینَ فَأَبَقَتْ ثُمَّ مَاتَ الرَّجُلُ فَوَجَدَهَا وَرَثَتُهُ أَ لَهُمْ أَنْ یَسْتَخْدِمُوهَا قَالَ لَا.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ ⁽⁸⁾

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ ⁽⁹⁾.

ترجمه:

یعقوب بن شعیب روایت کرده است که گفت: از امام صادق (علیه‌السلام) درباره مردی پرسیدم که کنیزش را آزاد کرده و شرط کرده بود که او پنج سال به او خدمت کند. سپس کنیز فرار کرده و مرد فوت کرده است و وارثان او کنیز را یافته‌اند. آیا آن‌ها حق دارند او را به خدمت بگیرند؟ امام فرمودند: خیر.

12- بَابُ حُکْمِ مَنْ أَعْتَقَ عَبْدَهُ عَلَی أَنْ یُزَوِّجَهُ ابْنَتَهُ أَوْ أَمَتَهُ وَ شَرَطَ عَلَیْهِ إِنْ أَغَارَهَا رُدَّ فِی الرِّقِّ أَوْ کَانَ عَلَیْهِ مِائَةُ دِینَارٍ أَوْ غَیْرُ ذَلِکَ‌

اشارة

⁽¹⁾12 بَابُ حُکْمِ مَنْ أَعْتَقَ عَبْدَهُ عَلَی أَنْ یُزَوِّجَهُ ابْنَتَهُ أَوْ أَمَتَهُ وَ شَرَطَ عَلَیْهِ إِنْ أَغَارَهَا رُدَّ فِی الرِّقِّ أَوْ کَانَ عَلَیْهِ مِائَةُ دِینَارٍ أَوْ غَیْرُ ذَلِکَ

ترجمه:

باب حکم کسی که برده‌اش را آزاد کند به این شرط که او را به دخترش یا کنیزش تزویج کند، و شرط کند که اگر به او آسیب رساند یا موجب غیرت شد، دوباره به بندگی بازگردد یا بر عهده او مبلغی مانند صد دینار یا غیر از آن باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 29025 - رقم الحدیث الباب: 1]

29025- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ قَالَ لِغُلَامِهِ أُعْتِقُکَ عَلَی أَنْ أُزَوِّجَکَ جَارِیَتِی هَذِهِ فَإِنْ نَکَحْتَ عَلَیْهَا أَوْ تَسَرَّیْتَ فَعَلَیْکَ مِائَةُ دِینَارٍ فَأَعْتَقَهُ عَلَی ذَلِکَ فَنَکَحَ أَوْ تَسَرَّی أَ عَلَیْهِ مِائَةُ دِینَارٍ وَ یَجُوزُ شَرْطُهُ قَالَ یَجُوزُ عَلَیْهِ شَرْطُهُ.

ترجمه:

از عبدالرحمن بن ابی عبدالله روایت شده است که او از امام صادق (علیه‌السلام) درباره مردی پرسید که به غلامش گفت: «تو را آزاد می‌کنم به شرط آنکه این کنیز مرا به همسری بگیری. اگر بر او زنی دیگر بگیری یا با دیگری رابطه داشته باشی، بر عهده تو صد دینار خواهد بود.» سپس او را با این شرط آزاد کرد. غلام ازدواج کرد یا با دیگری رابطه داشت. آیا صد دینار بر عهده او است و آیا شرط او معتبر است؟ امام فرمودند: شرط او معتبر است و بر عهده او است.

[رقم الحدیث الکلی: 29026 - رقم الحدیث الباب: 2]

29026- 2- ⁽³⁾قَالَ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ أَعْتَقَ مَمْلُوکَهُ عَلَی أَنْ یُزَوِّجَهُ ابْنَتَهُ وَ شَرَطَ عَلَیْهِ إِنْ تَزَوَّجَ أَوْ تَسَرَّی عَلَیْهَا فَعَلَیْهِ کَذَا وَ کَذَا قَالَ یَجُوزُ.

ترجمه:

امام صادق (علیه‌السلام) درباره مردی فرمودند که برده‌اش را آزاد کرده و شرط کرده بود که او را به دخترش تزویج کند. همچنین شرط کرده بود که اگر با دیگری ازدواج کند یا رابطه داشته باشد، بر عهده او امری مشخص (چنین و چنان) باشد. امام فرمودند: این شرط جایز است.

[رقم الحدیث الکلی: 29027 - رقم الحدیث الباب: 3]

29027- 3- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ جَمِیعاً عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ وَ غَیْرِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُعْتِقُ مَمْلُوکَهُ وَ یُزَوِّجُهُ ابْنَتَهُ وَ یَشْرِطُ عَلَیْهِ إِنْ هُوَ أَغَارَهَا أَنْ یَرُدَّهُ فِی الرِّقِّ قَالَ لَهُ شَرْطُهُ.

ترجمه:

از اسحاق بن عمار و دیگران از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده است که فرمودند: از ایشان درباره مردی پرسیدم که برده‌اش را آزاد می‌کند و او را به دخترش تزویج می‌دهد و شرط می‌کند که اگر به او آسیب رساند یا موجب غیرت شد، او را به بندگی بازگرداند. امام فرمودند: شرط او معتبر است.

[رقم الحدیث الکلی: 29028 - رقم الحدیث الباب: 4]

29028- 4- ⁽⁵⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی الرَّجُلِ یَقُولُ لِعَبْدِهِ أُعْتِقُکَ عَلَی أَنْ أُزَوِّجَکَ ابْنَتِی فَإِنْ تَزَوَّجْتَ عَلَیْهَا أَوْ

تَسَرَّیْتَ فَعَلَیْکَ مِائَةُ دِینَارٍ فَأَعْتَقَهُ عَلَی ذَلِکَ وَ زَوَّجَهُ فَتَسَرَّی أَوْ تَزَوَّجَ قَالَ (عَلَیْهِ شَرْطُهُ) ⁽¹⁾.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽²⁾

وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی لُزُومِ الشَّرْطِ عُمُوماً ⁽³⁾.

ترجمه:

از محمد بن مسلم از یکی از آن دو بزرگوار (امام باقر یا امام صادق علیهماالسلام) روایت شده است که درباره مردی فرمودند که به برده‌اش گفت: «تو را آزاد می‌کنم به شرط اینکه دخترم را به همسری بگیری. اگر بر او زنی دیگر بگیری یا با دیگری رابطه داشته باشی، بر عهده تو صد دینار خواهد بود.» سپس او را با این شرط آزاد کرد و به ازدواج درآورد، اما غلام ازدواج کرد یا رابطه برقرار کرد. فرمودند: شرط او معتبر است و بر عهده او است.

13- بَابُ کَرَاهَةِ تَمَلُّکِ ذَوِی الْأَرْحَامِ الَّذِینَ لَا یَنْعَتِقُونَ خُصُوصاً الْوَارِثَ وَ اسْتِحْبَابِ عِتْقِهِمْ لَوْ مُلِکُوا

اشارة

⁽⁴⁾13 بَابُ کَرَاهَةِ تَمَلُّکِ ذَوِی الْأَرْحَامِ الَّذِینَ لَا یَنْعَتِقُونَ خُصُوصاً الْوَارِثَ وَ اسْتِحْبَابِ عِتْقِهِمْ لَوْ مُلِکُوا

ترجمه:

باب کراهت مالک شدن خویشاوندانی که آزاد نمی‌شوند، به‌ویژه وارثان، و استحباب آزاد کردن آن‌ها اگر مالک شوند.

[رقم الحدیث الکلی: 29029 - رقم الحدیث الباب: 1]

29029- 1- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ یَمْلِکُ ذَا رَحِمٍ ⁽⁶⁾یَحِلُّ لَهُ أَنْ یَبِیعَهُ أَوْ یَسْتَعْبِدَهُ قَالَ لَا یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَبِیعَهُ وَ هُوَ مَوْلَاهُ وَ أَخُوهُ فَإِنْ مَاتَ وَرِثَهُ دُونَ وَلَدِهِ ⁽⁷⁾وَ لَیْسَ لَهُ أَنْ یَبِیعَهُ وَ لَا یَسْتَعْبِدَهُ.

ترجمه:

سماعه بن مهران روایت کرده است که گفت: از امام صادق (علیه‌السلام) درباره مردی پرسیدم که خویشاوندی را مالک شده است. آیا برای او جایز است که او را بفروشد یا به بردگی گیرد؟ امام فرمودند: برای او شایسته نیست که او را بفروشد؛ زیرا او مولا و برادرش است. اگر مالک بمیرد، این خویشاوند بدون در نظر گرفتن فرزندان وارث او می‌شود، و جایز نیست که او را بفروشد یا به بردگی گیرد.

[رقم الحدیث الکلی: 29030 - رقم الحدیث الباب: 2]

29030- 2- ⁽⁸⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ

الْحَسَنِ ⁽¹⁾عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ زَوَّجَ جَارِیَتَهُ أَخَاهُ أَوْ عَمَّهُ أَوِ ابْنَ عَمِّهِ أَوِ ابْنَ أَخِیهِ فَوَلَدَتْ مَا حَالُ الْوَلَدِ قَالَ إِذَا کَانَ الْوَلَدُ یَرِثُ مِنْ مِلْکِهِ شَیْئاً عَتَقَ.

وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ نَحْوَهُ ⁽²⁾وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

از علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر (علیهماالسلام) روایت شده است که فرمودند: از ایشان درباره مردی پرسیدم که کنیزش را به برادرش، یا عمویش، یا پسر عمویش، یا پسر برادرش تزویج کرده است و کنیز صاحب فرزند شده است. وضعیت فرزند چگونه است؟ امام فرمودند: اگر فرزند از اموال او چیزی به ارث ببرد، آزاد می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 29031 - رقم الحدیث الباب: 3]

29031- 3- ⁽⁴⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ (بْنِ جَعْفَرٍ) ⁽⁵⁾وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: یَمْلِکُ الرَّجُلُ أَخَاهُ وَ غَیْرَهُ مِنْ ذَوِی قَرَابَتِهِ مِنَ الرِّجَالِ وَ فِی رِوَایَةٍ مِنَ الرَّضَاعَةِ.

ترجمه:

از محمد بن مسلم از یکی از آن دو بزرگوار (امام باقر یا امام صادق علیهماالسلام) روایت شده است که فرمودند: مرد می‌تواند مالک برادر خود و دیگر خویشاوندان مرد از طریق نسب یا در روایتی از طریق رضاع شود.

[رقم الحدیث الکلی: 29032 - رقم الحدیث الباب: 4]

29032- 4- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یَمْلِکُ الرَّجُلُ ابْنَ أَخِیهِ وَ أَخَاهُ مِنَ الرَّضَاعَةِ.

ترجمه:

از عبید بن زراره از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده است که فرمودند: مرد می‌تواند مالک پسر برادر خود و برادرش از طریق رضاع باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 29033 - رقم الحدیث الباب: 5]

29033- 5- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ یَمْلِکُ ذَا رَحِمِهِ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یَبِیعَهُ أَوْ یَسْتَعْبِدَهُ قَالَ لَا یَصْلُحُ لَهُ بَیْعُهُ وَ لَا یَتَّخِذُهُ

عَبْداً وَ هُوَ مَوْلَاهُ وَ أَخُوهُ فِی الدِّینِ وَ أَیُّهُمَا مَاتَ وَرِثَهُ صَاحِبُهُ إِلَّا أَنْ یَکُونَ لَهُ وَارِثٌ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْهُ.

⁽¹⁾

ترجمه:

از سماعه از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده است که درباره مردی پرسید: آیا برای او جایز است که خویشاوندش را که مالک شده است بفروشد یا به بردگی گیرد؟ امام فرمودند: برای او جایز نیست که او را بفروشد یا به عنوان برده درآورد؛ زیرا او مولا و برادر دینی اوست. و اگر یکی از آن‌ها فوت کند، دیگری از او ارث می‌برد، مگر اینکه شخص دیگری به متوفی نزدیک‌تر باشد و به ارث اولویت داشته باشد.

14- بَابُ وُجُوبِ نَفَقَةِ الْمَمْلُوکِ وَ إِنْ أَعْتَقَهُ مَوْلَاهُ وَ لَا حِیلَةَ لَهُ وَ لَا کَسْبَ اسْتُحِبَّتْ نَفَقَتُهُ وَ اسْتِحْبَابِ الْبِرِّ بِالْمَمْلُوکِ‌

اشارة

⁽²⁾14 بَابُ وُجُوبِ نَفَقَةِ الْمَمْلُوکِ وَ إِنْ أَعْتَقَهُ مَوْلَاهُ وَ لَا حِیلَةَ لَهُ وَ لَا کَسْبَ اسْتُحِبَّتْ نَفَقَتُهُ وَ اسْتِحْبَابِ الْبِرِّ بِالْمَمْلُوکِ

ترجمه:

باب وجوب نفقه برده و اینکه اگر مالک او را آزاد کند و برده توانایی یا کسبی نداشته باشد، نفقه او مستحب است و همچنین استحباب نیکی به برده.

[رقم الحدیث الکلی: 29034 - رقم الحدیث الباب: 1]

29034- 1- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یُعْتِقُ غُلَاماً صَغِیراً أَوْ شَیْخاً کَبِیراً أَوْ مَنْ بِهِ زَمَانَةٌ وَ ⁽⁴⁾لَا حِیلَةَ لَهُ فَقَالَ مَنْ أَعْتَقَ مَمْلُوکاً لَا حِیلَةَ لَهُ فَإِنَّ عَلَیْهِ أَنْ یَعُولَهُ حَتَّی یَسْتَغْنِیَ عَنْهُ وَ کَذَلِکَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع یَفْعَلُ إِذَا عَتَقَ الصِّغَارُ وَ مَنْ لَا حِیلَةَ لَهُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از ابن محبوب روایت شده است که گفت: به ابی الحسن الرضا (علیه‌السلام) نامه نوشتم و از ایشان درباره مردی پرسیدم که غلامی کوچک، یا پیرمردی بزرگ، یا کسی که دچار بیماری یا ضعف است و هیچ توانایی ندارد، آزاد می‌کند. امام فرمودند: کسی که برده‌ای را آزاد کند که هیچ توانایی ندارد، بر او واجب است که او را تا زمانی که بی‌نیاز شود، تأمین کند. امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) نیز همین‌گونه عمل می‌کردند وقتی بردگان کوچک یا ناتوان را آزاد می‌کردند.

[رقم الحدیث الکلی: 29035 - رقم الحدیث الباب: 2]

29035- 2- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنِ النَّبِیِّ ص فِی حَدِیثِ الْمَنَاهِی قَالَ: وَ مَا زَالَ جَبْرَئِیلُ یُوصِینِی بِالْمَمَالِیکِ حَتَّی ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَیَجْعَلُ لَهُمْ وَقْتاً إِذَا بَلَغُوا ذَلِکَ الْوَقْتَ أُعْتِقُوا.

ترجمه:

از حسین بن زید از امام صادق (علیه‌السلام) از پدرانش از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در حدیث مناهی روایت شده است که فرمودند: جبرئیل پیوسته درباره بردگان به من توصیه می‌کرد، تا جایی که گمان کردم زمانی برای آن‌ها معین خواهد شد که هرگاه به آن زمان برسند، آزاد شوند.

[رقم الحدیث الکلی: 29036 - رقم الحدیث الباب: 3]

29036- 3- ⁽⁷⁾الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی الْأَمَالِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ

(حَمَّوَیْهِ) ⁽¹⁾عَنْ أَبِی الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِی خَلِیفَةَ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ قُرَّةَ عَنْ عَوْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: کُسِیَ أَبُو ذَرٍّ بُرْدَیْنِ فَاتَّزَرَ بِأَحَدِهِمَا وَ ارْتَدَی بِشَمْلَةٍ وَ کَسَا غُلَامَهُ (الْآخَرَ وَ قَالَ) ⁽²⁾سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص یَقُولُ أَطْعِمُوهُمْ مِمَّا تَأْکُلُونَ وَ أَلْبِسُوهُمْ مِمَّا تَلْبَسُونَ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽³⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از عون بن عبدالله روایت شده است که گفت: ابوذر دو پارچه لباس دریافت کرد. یکی از آن‌ها را به کمر بست و دیگری را به برده‌اش پوشاند و گفت: شنیدم رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرمود: «به آن‌ها از آنچه می‌خورید، بخورانید و از آنچه می‌پوشید، بپوشانید.»

15- بَابُ جَوَازِ عِتْقِ الْوِلْدَانِ الصِّغَارِ وَ اسْتِحْبَابِ اخْتِیَارِ عِتْقِ مَنْ أَغْنَی نَفْسَهُ‌

اشارة

⁽⁵⁾15 بَابُ جَوَازِ عِتْقِ الْوِلْدَانِ الصِّغَارِ وَ اسْتِحْبَابِ اخْتِیَارِ عِتْقِ مَنْ أَغْنَی نَفْسَهُ

ترجمه:

باب جواز آزاد کردن کودکان کوچک و استحباب انتخاب آزاد کردن کسی که خود را توانگر ساخته است.

[رقم الحدیث الکلی: 29037 - رقم الحدیث الباب: 1]

29037- 1- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ وَ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّبِیِّ یُعْتِقُهُ الرَّجُلُ قَالَ نَعَمْ قَدْ أَعْتَقَ عَلِیٌّ ع وِلْدَاناً کَثِیرَةً.

ترجمه:

از محمد بن مسلم از یکی از آن دو بزرگوار (علیهما السلام) نقل شده است که فرمود: از او درباره کودکانی که توسط مردی آزاد می‌شوند پرسیدم. فرمود: بله، علی (علیه السلام) کودکان بسیاری را آزاد کرده است.

[رقم الحدیث الکلی: 29038 - رقم الحدیث الباب: 2]

29038- 2- ⁽⁷⁾وَ عَنْهُ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ عَلَیْهِ عِتْقُ رَقَبَةٍ وَ أَرَادَ أَنْ یُعْتِقَ نَسَمَةً أَیُّهُمَا أَفْضَلُ أَنْ یُعْتِقَ شَیْخاً کَبِیراً أَوْ شَابّاً أَجْرَدَ قَالَ

أَعْتَقَ مَنْ أَغْنَی نَفْسَهُ الشَّیْخُ الْکَبِیرُ الضَّعِیفُ أَفْضَلُ مِنَ الشَّابِّ الْأَجْرَدِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽¹⁾

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ ⁽²⁾

وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: شَابّاً جَلْداً وَ قَالَ فِی آخِرِهِ مِنَ الشَّابِّ الْجَلْدِ ⁽³⁾

ترجمه:

از علی بن جعفر از برادرش ابی الحسن موسی (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: از او درباره مردی که موظف به آزاد کردن یک برده است و قصد دارد کسی را آزاد کند، پرسیدم. کدام یک بهتر است که آزاد شود: پیرمردی ضعیف یا جوانی قوی؟ فرمود: کسی که خود را توانگر کرده باشد، آزاد کند. پیرمرد ضعیف بهتر از جوان قوی است.

[رقم الحدیث الکلی: 29039 - رقم الحدیث الباب: 3]

29039- 3- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَمَّنْ أَعْتَقَ النَّسَمَةَ فَقَالَ أَعْتَقَ مَنْ أَغْنَی نَفْسَهُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی ⁽⁵⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْکَفَّارَاتِ ⁽⁶⁾وَ غَیْرِهَا ⁽⁷⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی عِتْقِ الْمَمْلُوکِ الْمُشْتَرَکِ وَ غَیْرِهِ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

از هشام بن سالم از ابی عبدالله (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: از او پرسیدم درباره کسی که نسَمه‌ای را آزاد کرده است. فرمود: کسی را آزاد کند که خود را توانگر کرده است.

16- بَابُ جَوَازِ عِتْقِ وَلَدِ الزِّنَا وَ وَلَدِهِ‌

اشارة

⁽⁹⁾16 بَابُ جَوَازِ عِتْقِ وَلَدِ الزِّنَا وَ وَلَدِهِ

ترجمه:

باب جواز آزاد کردن فرزند زنا و فرزند او.

[رقم الحدیث الکلی: 29040 - رقم الحدیث الباب: 1]

29040- 1- ⁽¹⁰⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ

مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ عُمَرَ بْنِ حَفْصٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ بِأَنْ یُعْتَقَ وَلَدُ الزِّنَا.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽¹⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَعِیدِ بْنِ یَسَارٍ مِثْلَهُ ⁽²⁾وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعِیدِ بْنِ یَسَارٍ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

از سعید بن یسار از ابی عبدالله (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: مشکلی نیست که فرزند زنا آزاد شود.

[رقم الحدیث الکلی: 29041 - رقم الحدیث الباب: 2]

29041- 2- ⁽⁴⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ سِنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ أَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ سَعِیدِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الرَّجُلِ یَکُونُ عِنْدَهُ الْعَبْدُ وَلَدُ الزِّنَا فَیُزَوِّجُهُ الْجَارِیَةَ فَیُولَدُ لَهُمَا وَلَدٌ أَ یُعْتِقُ وَلَدَهُ یَلْتَمِسُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ لَا بَأْسَ فَلْیُعْتِقْ إِنْ أَحَبَّ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَا بَأْسَ فَلْیُعْتِقْ إِنْ أَحَبَّ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از سعید بن یسار از ابی عبدالله (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: درباره مردی که برده‌ای فرزند زنا نزد اوست و او را به ازدواج کنیزی درمی‌آورد و از آن‌ها فرزندی متولد می‌شود، پرسیدم. آیا می‌تواند فرزندش را آزاد کند و در این کار رضای خدا را بجوید؟ فرمود: بله، مشکلی نیست. اگر دوست دارد، آزاد کند. سپس ابی عبدالله (علیه السلام) فرمود: مشکلی نیست، اگر دوست دارد، آزاد کند.

17- بَابُ جَوَازِ عِتْقِ الْمُسْتَضْعَفِ وَ لَوْ فِی الْوَاجِبِ دُونَ الْمُشْرِکِ وَ النَّاصِبِ‌

اشارة

⁽⁶⁾17 بَابُ جَوَازِ عِتْقِ الْمُسْتَضْعَفِ وَ لَوْ فِی الْوَاجِبِ دُونَ الْمُشْرِکِ وَ النَّاصِبِ

ترجمه:

باب جواز آزاد کردن مستضعف، حتی در موارد واجب، به استثنای مشرک و ناصبی.

[رقم الحدیث الکلی: 29042 - رقم الحدیث الباب: 1]

29042- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّقَبَةُ تُعْتَقُ مِنَ الْمُسْتَضْعَفِینَ قَالَ نَعَمْ.

ترجمه:

از حلبی نقل شده است که گفت: به ابی عبدالله (علیه السلام) عرض کردم، آیا آزاد کردن برده‌ای از مستضعفین جایز است؟ فرمود: بله.

[رقم الحدیث الکلی: 29043 - رقم الحدیث الباب: 2]

29043- 2- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ عَلِیّاً ع أَعْتَقَ عَبْداً لَهُ نَصْرَانِیّاً فَأَسْلَمَ حِینَ أَعْتَقَهُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽²⁾

وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی أَنَّهُ أَعْتَقَهُ لِعِلْمِهِ بِأَنَّهُ إِذَا أَعْتَقَهُ یُسْلِمُ لِمَا یَأْتِی ⁽³⁾.

ترجمه:

از حسن بن صالح از ابی عبدالله (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: علی (علیه السلام) برده‌ای نصرانی خود را آزاد کرد و آن برده پس از آزادی اسلام آورد.

می‌گویم: مرحوم شیخ آن را این‌گونه تفسیر کرده است که او برده را به دلیل علم به این‌که پس از آزادی اسلام خواهد آورد، آزاد کرده است.

[رقم الحدیث الکلی: 29044 - رقم الحدیث الباب: 3]

29044- 3- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ نَهِیکٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ صَبَّاحٍ الْمُزَنِیِّ عَنْ نَاجِیَةَ قَالَ: رَأَیْتُ رَجُلًا عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنِّی أَعْتَقْتُ خَادِماً لِی وَ هُوَ ذَا أَطْلُبُ شِرَاءَ خَادِمٍ لِی مُنْذُ سِنِینَ فَمَا أَقْدِرُ عَلَیْهَا فَقَالَ مَا فَعَلَتِ الْخَادِمُ فَقَالَ حَیَّةٌ فَقَالَ رُدَّهَا فِی مَمْلُوکَتِهَا مَا أَغْنَی اللَّهَ عَنْ عِتْقِ أَحَدِکُمْ تُعْتِقُونَ الْیَوْمَ وَ یَکُونُ عَلَیْنَا غَداً لَا یَجُوزُ لَکُمْ أَنْ تُعْتِقُوا إِلَّا عَارِفاً.

أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی جَوَازِ عِتْقِ غَیْرِ الْعَارِفِ مَعَ النَّذْرِ ⁽⁵⁾وَ الْأَقْرَبُ أَنْ یُرَادَ بِغَیْرِ الْعَارِفِ هُنَا غَیْرُ الْمُسْلِمِ أَوِ النَّاصِبُ.

ترجمه:

از ناجیه نقل شده است که گفت: مردی را نزد ابی عبدالله (علیه السلام) دیدم. آن مرد گفت: قربانت گردم، من خدمتکاری را آزاد کردم و اکنون سال‌هاست که به دنبال خرید خدمتکاری دیگر هستم، اما قادر به خرید آن نشده‌ام. ابی عبدالله (علیه السلام) فرمود: آن خدمتکار چه کرد؟ مرد گفت: زنده است. امام فرمود: او را به بردگی بازگردانید. خداوند از آزاد کردن شما بی‌نیاز است؛ شما امروز آزاد می‌کنید و فردا بر دوش ما می‌افتند. برای شما جایز نیست کسی را آزاد کنید مگر اینکه او آگاه باشد.

می‌گویم: این روایت نشان می‌دهد که آزاد کردن غیر آگاه با نذر جایز است و نزدیک‌تر به نظر می‌رسد که منظور از «غیر آگاه» در اینجا غیر مسلمان یا ناصبی باشد.

[رقم الحدیث الکلی: 29045 - رقم الحدیث الباب: 4]

29045- 4- ⁽¹⁾وَ قَدْ تَقَدَّمَ فِی حَدِیثِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَبْدٍ صَالِحٍ ع فِیمَنْ أَوْصَی بِعِتْقِ نَسَمَةٍ مُسْلِمَةٍ إِلَی أَنْ قَالَ فَلْیَشْتَرُوا مِنْ عُرْضِ النَّاسِ مَا لَمْ یَکُنْ نَاصِباً.

ترجمه:

از علی بن ابی حمزه از عبد صالح (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: درباره کسی که وصیت کرده است یک نسَمه مسلمان آزاد شود. تا جایی که فرمود: از میان مردم خرید کنند، مشروط به این‌که ناصبی نباشد.

[رقم الحدیث الکلی: 29046 - رقم الحدیث الباب: 5]

29046- 5- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع أَ یَجُوزُ لِلْمُسْلِمِ أَنْ یُعْتِقَ مَمْلُوکاً مُشْرِکاً قَالَ لَا.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ مِثْلِهِ ⁽³⁾.

ترجمه:

ترجمه: از سیف بن عمیره نقل شده است که گفت: از ابا عبدالله (علیه السلام) پرسیدم، آیا برای مسلمان جایز است که برده‌ای مشرک را آزاد کند؟ فرمود: خیر.

[رقم الحدیث الکلی: 29047 - رقم الحدیث الباب: 6]

29047- 6- ⁽⁴⁾عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ عَلِیّاً ع أَعْتَقَ عَبْداً نَصْرَانِیّاً ثُمَّ قَالَ مِیرَاثُهُ بَیْنَ الْمُسْلِمِینَ عَامَّةً إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلِیٌّ.

أَقُولُ: وَجْهُهُ أَنَّهُ جَعَلَهُ سَائِبَةً وَ یَحْتَمِلُ کَوْنُ تَرْکِ الْمِیرَاثِ تَبَرُّعاً مِنْهُ لِمَا یَأْتِی ⁽⁵⁾وَ قَدْ تَقَدَّمَ الْوَجْهُ فِی مِثْلِهِ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از ابی البختری از جعفر بن محمد (علیه السلام) از پدرش (علیه السلام) نقل شده است که علی (علیه السلام) برده‌ای نصرانی را آزاد کرد، سپس فرمود: میراث او میان همه مسلمانان تقسیم می‌شود، اگر برای او ولی و وارثی نباشد.

می‌گویم: دلیل این امر آن است که او را به عنوان «سائبه» آزاد کرده است و ممکن است ترک میراث از طرف او به‌عنوان یک اقدام نیکوکارانه و اختیاری باشد، همان‌طور که در روایت‌های دیگر خواهد آمد.

18- بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ مَمْلُوکاً لَهُ فِیهِ شَرِیکٌ کُلِّفَ أَنْ یَشْتَرِیَ بَاقِیَهُ وَ یُعْتِقَهُ إِنْ کَانَ مُوسِراً أَوْ مُضَارّاً وَ إِلَّا اسْتُسْعِیَ الْعَبْدُ فِی بَاقِی قِیمَتِهِ وَ یَنْعَتِقُ وَ إِنْ لَمْ یَسْعَ خَدَمَ بِالْحِصَصِ‌

اشارة

⁽¹⁾18 بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ مَمْلُوکاً لَهُ فِیهِ شَرِیکٌ کُلِّفَ أَنْ یَشْتَرِیَ بَاقِیَهُ وَ یُعْتِقَهُ إِنْ کَانَ مُوسِراً أَوْ مُضَارّاً وَ إِلَّا اسْتُسْعِیَ الْعَبْدُ فِی بَاقِی قِیمَتِهِ وَ یَنْعَتِقُ وَ إِنْ لَمْ یَسْعَ خَدَمَ بِالْحِصَصِ

ترجمه:

باب اینکه کسی که برده‌ای را آزاد کند که در مالکیت او شریک دارد، موظف است سهم باقی‌مانده را خریداری کرده و او را آزاد کند، اگر توانگر باشد یا موجب ضرر شود. در غیر این صورت، برده موظف است بقیه قیمت خود را بپردازد و آزاد می‌شود. و اگر قادر به پرداخت نباشد، براساس سهم‌ها خدمت می‌کند.

[رقم الحدیث الکلی: 29048 - رقم الحدیث الباب: 1]

29048- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَمْلُوکِ بَیْنَ شُرَکَاءَ فَیُعْتِقُ أَحَدُهُمْ نَصِیبَهُ فَقَالَ إِنَّ ذَلِکَ فَسَادٌ عَلَی أَصْحَابِهِ (فَلَا یَسْتَطِیعُونَ) ⁽³⁾بَیْعَهُ وَ لَا مُؤَاجَرَتَهُ فَقَالَ یُقَوَّمُ قِیمَةً فَیُجْعَلُ عَلَی الَّذِی أَعْتَقَهُ عُقُوبَةً وَ إِنَّمَا جُعِلَ ذَلِکَ عَلَیْهِ ⁽⁴⁾لِمَا أَفْسَدَهُ.

ترجمه:

از حلبی از ابی عبدالله (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: از او درباره برده‌ای که میان چند شریک مشترک است و یکی از آنان سهم خود را آزاد می‌کند، پرسیدم. فرمود: این کار سبب فساد برای شرکا می‌شود (زیرا آنان نمی‌توانند او را بفروشند یا از او اجاره بگیرند). سپس فرمود: قیمت‌گذاری شود و به‌عنوان جریمه، بر عهده کسی که او را آزاد کرده است گذاشته شود، زیرا او این فساد را ایجاد کرده است.

[رقم الحدیث الکلی: 29049 - رقم الحدیث الباب: 2]

29049- 2- ⁽⁵⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلَیْنِ کَانَ بَیْنَهُمَا عَبْدٌ فَأَعْتَقَ أَحَدُهُمَا نَصِیبَهُ فَقَالَ إِنْ کَانَ مُضَارّاً کُلِّفَ أَنْ یُعْتِقَهُ کُلَّهُ وَ إِلَّا اسْتُسْعِیَ الْعَبْدُ فِی النِّصْفِ الْآخَرِ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادٍ ⁽⁶⁾

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

از حلبی از ابی عبدالله (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: درباره دو مردی که میان آن‌ها برده‌ای مشترک بوده و یکی از آن‌ها سهم خود را آزاد کرده است، پرسیده شد. فرمود: اگر قصد ضرر رساندن داشته باشد، موظف است که تمام برده را آزاد کند. در غیر این صورت، برده موظف است برای پرداخت نصف دیگر تلاش کند.

[رقم الحدیث الکلی: 29050 - رقم الحدیث الباب: 3]

29050- 3- ⁽⁸⁾وَ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ

حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: مَنْ کَانَ شَرِیکاً فِی عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ قَلِیلٍ أَوْ کَثِیرٍ فَأَعْتَقَ حِصَّتَهُ وَ لَهُ سَعَةٌ فَلْیَشْتَرِهِ مِنْ صَاحِبِهِ فَیُعْتِقَهُ کُلَّهُ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ سَعَةٌ مِنْ مَالٍ نُظِرَ قِیمَتُهُ یَوْمَ أُعْتِقَ ⁽¹⁾ثُمَّ یُسْعَی الْعَبْدُ فِی حِسَابِ مَا بَقِیَ حَتَّی یُعْتَقَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ عَاصِمٍ مِثْلَهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

از محمد بن قیس از ابی جعفر (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: کسی که در برده یا کنیزی شریک است، چه سهم او کم باشد یا زیاد، و سهم خود را آزاد کند، اگر از نظر مالی توانگر باشد، باید آن را از شریک خود بخرد و کاملاً آزادش کند. و اگر توانایی مالی نداشته باشد، قیمت آن در روز آزادی سهم او ارزیابی می‌شود، سپس برده برای پرداخت بقیه قیمت تلاش می‌کند تا کاملاً آزاد شود.

[رقم الحدیث الکلی: 29051 - رقم الحدیث الباب: 4]

29051- 4- ⁽³⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَضَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی عَبْدٍ کَانَ بَیْنَ رَجُلَیْنِ فَحَرَّرَ أَحَدُهُمَا نِصْفَهُ ⁽⁴⁾وَ هُوَ صَغِیرٌ وَ أَمْسَکَ الْآخَرُ نِصْفَهُ حَتَّی کَبِرَ الَّذِی حَرَّرَ نِصْفَهُ قَالَ یُقَوَّمُ قِیمَةَ یَوْمَ حَرَّرَ الْأَوَّلُ وَ أُمِرَ الْأَوَّلُ ⁽⁵⁾أَنْ یَسْعَی فِی نِصْفِهِ الَّذِی لَمْ یُحَرَّرْ حَتَّی یَقْضِیَهُ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ نَحْوَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

به نقل از ابی جعفر (علیه السلام)، امیرالمؤمنین (علیه السلام) درباره برده‌ای که میان دو مرد مشترک بود و یکی از آنان نیمی از سهم خود را آزاد کرد در حالی که آن برده هنوز کوچک بود، اما دیگری سهم خود را تا بزرگ شدن برده نگه داشت، حکم فرمود. امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: ارزش برده در روزی که اولین نفر سهم خود را آزاد کرد، برآورد شود و به آن فرد دستور داده شود برای نیمه‌ای که آزاد نشده تلاش کند تا آن را نیز بپردازد.

[رقم الحدیث الکلی: 29052 - رقم الحدیث الباب: 5]

29052- 5- ⁽⁷⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا (عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُمِّیِّ وَ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ ⁽⁸⁾جَمِیعاً) ⁽⁹⁾عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ

عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَمْلُوکِ بَیْنَ شُرَکَاءَ فَیُعْتِقُ أَحَدُهُمْ نَصِیبَهُ فَقَالَ هَذَا فَسَادٌ عَلَی أَصْحَابِهِ یُقَوَّمُ قِیمَةً وَ یَضْمَنُ الثَّمَنَ الَّذِی أَعْتَقَهُ لِأَنَّهُ أَفْسَدَهُ عَلَی أَصْحَابِهِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از سماعه نقل شده است که گفت: از او درباره برده‌ای که میان چند شریک مشترک است و یکی از آن‌ها سهم خود را آزاد می‌کند، پرسیدم. فرمود: این کار برای شرکا فساد به وجود می‌آورد. قیمت‌گذاری شود و کسی که او را آزاد کرده است، قیمت را ضمانت کند، زیرا او این فساد را برای شرکا ایجاد کرده است.

[رقم الحدیث الکلی: 29053 - رقم الحدیث الباب: 6]

29053- 6- ⁽²⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَوْمٍ وَرِثُوا عَبْداً جَمِیعاً فَأَعْتَقَ بَعْضُهُمْ نَصِیبَهُ مِنْهُ کَیْفَ یُصْنَعُ بِالَّذِی أَعْتَقَ نَصِیبَهُ مِنْهُ هَلْ یُؤْخَذُ بِمَا بَقِیَ فَقَالَ نَعَمْ یُؤْخَذُ بِمَا بَقِیَ مِنْهُ ⁽³⁾.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبَانٍ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از عبدالرحمن بن ابی عبدالله نقل شده است که گفت: از ابا عبدالله (علیه السلام) پرسیدم، گروهی که همگی برده‌ای را به ارث برده‌اند و برخی از آن‌ها سهم خود از برده را آزاد کرده‌اند، چه باید کرد؟ آیا کسی که سهم خود را آزاد کرده است، موظف به پرداخت سهم باقی‌مانده است؟ فرمود: بله، موظف به پرداخت سهم باقی‌مانده است.

[رقم الحدیث الکلی: 29054 - رقم الحدیث الباب: 7]

29054- 7- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی جَارِیَةٍ کَانَتْ بَیْنَ اثْنَیْنِ فَأَعْتَقَ أَحَدُهُمَا نَصِیبَهُ قَالَ إِنْ کَانَ مُوسِراً کُلِّفَ أَنْ یَضْمَنَ فَإِنْ کَانَ مُعْسِراً خَدَمَتْ ⁽⁶⁾بِالْحِصَصِ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادٍ مِثْلَهُ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

از حلبی از ابی عبدالله (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: درباره کنیزی که میان دو نفر مشترک بوده و یکی از آن‌ها سهم خود را آزاد کرده است، پرسیده شد. فرمود: اگر توانگر باشد، موظف است که ضمانت کند. اما اگر تنگدست باشد، کنیز براساس سهم‌ها خدمت می‌کند.

[رقم الحدیث الکلی: 29055 - رقم الحدیث الباب: 8]

29055- 8- ⁽⁸⁾وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِیَادٍ

قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ أَعْتَقَ شِرْکاً ⁽¹⁾لَهُ فِی غُلَامٍ مَمْلُوکٍ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ قَالَ لَا.

وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ ⁽²⁾أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی مَا لَوْ قَصَدَ بِالْعِتْقِ وَجْهَ اللَّهِ لَا الْإِضْرَارَ وَ أَنَّهُ یُسْتَسْعَی الْعَبْدُ فِیمَا بَقِیَ وَ یُسْتَحَبُّ لَهُ أَنْ یَشْتَرِیَ مَا بَقِیَ وَ یُعْتِقَهُ وَ اسْتَدَلَّ بِمَا مَضَی ⁽³⁾وَ یَأْتِی ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از حسن بن زیاد نقل شده است که گفت: به ابی عبدالله (علیه السلام) عرض کردم، آیا مردی که سهمی از یک غلام مملوک دارد و آن را آزاد کرده است، چیزی بر عهده دارد؟ فرمود: خیر.

می‌گویم: مرحوم شیخ این را این‌گونه تفسیر کرده است که اگر قصد او در آزاد کردن، رضای خدا بوده و نه ضرر رساندن، برده برای سهم باقی‌مانده تلاش می‌کند. همچنین، مستحب است که او سهم باقی‌مانده را بخرد و آزاد کند، و این تفسیر با روایت‌های پیشین تأیید می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 29056 - رقم الحدیث الباب: 9]

29056- 9- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنِ النَّضْرِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ جَمِیعاً عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَمْلُوکِ یَکُونُ بَیْنَ شُرَکَاءَ فَیُعْتِقُ أَحَدُهُمْ نَصِیبَهُ قَالَ إِنَّ ذَلِکَ فَسَادٌ عَلَی أَصْحَابِهِ فَلَا یَسْتَطِیعُونَ بَیْعَهُ وَ لَا مُؤَاجَرَتَهُ قَالَ یُقَوَّمُ قِیمَةً فَیُجْعَلُ عَلَی الَّذِی أَعْتَقَهُ عُقُوبَةً وَ إِنَّمَا جُعِلَ ذَلِکَ لِمَا أَفْسَدَهُ.

ترجمه:

از سلیمان بن خالد از ابی عبدالله (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: از او درباره برده‌ای که میان چند شریک مشترک است و یکی از آن‌ها سهم خود را آزاد می‌کند، پرسیدم. فرمود: این کار سبب فساد برای شرکا می‌شود؛ زیرا آنان نمی‌توانند او را بفروشند یا اجاره دهند. سپس فرمود: ارزش‌گذاری شود و به‌عنوان جریمه به کسی که سهم خود را آزاد کرده است اختصاص داده شود، زیرا او این فساد را ایجاد کرده است.

[رقم الحدیث الکلی: 29057 - رقم الحدیث الباب: 10]

29057- 10- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیٍّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ مَمْلُوکٍ بَیْنَ أُنَاسٍ فَأَعْتَقَ بَعْضُهُمْ نَصِیبَهُ قَالَ یُقَوَّمُ قِیمَةً ⁽⁷⁾ثُمَّ یُسْتَسْعَی فِیمَا بَقِیَ لَیْسَ لِلْبَاقِی أَنْ یَسْتَخْدِمَهُ وَ لَا یَأْخُذَ مِنْهُ الضَّرِیبَةَ.

ترجمه:

از علی نقل شده است که گفت: از ابی عبدالله (علیه السلام) درباره برده‌ای که میان چند نفر مشترک بود و برخی از آن‌ها سهم خود را آزاد کردند، پرسیدم. فرمود: ارزش‌گذاری شود و برده برای پرداخت سهم باقی‌مانده تلاش کند. کسی که سهم باقی‌مانده را دارد، نمی‌تواند او را به خدمت بگیرد و نه از او اجاره‌ای دریافت کند.

[رقم الحدیث الکلی: 29058 - رقم الحدیث الباب: 11]

29058- 11- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ أَعْتَقَ غُلَاماً بَیْنَهُ وَ بَیْنَ صَاحِبِهِ قَالَ قَدْ أَفْسَدَ عَلَی صَاحِبِهِ فَإِنْ کَانَ لَهُ مَالٌ أَعْطَی نِصْفَ الْمَالِ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ مَالٌ عُومِلَ الْغُلَامُ یَوْماً لِلْغُلَامِ وَ یَوْماً لِلْمَوْلَی وَ یَسْتَخْدِمُهُ وَ کَذَلِکَ إِذَا کَانُوا شُرَکَاءَ.

أَقُولُ: تَقَدَّمَ وَجْهُهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

از حریز از کسی که او را خبر داد، از ابی عبدالله (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: درباره مردی که غلامی را آزاد کرده بود که میان او و صاحب دیگر مشترک بود، پرسیده شد. فرمود: این کار برای شریک او فساد ایجاد کرده است. اگر مال داشته باشد، نصف مال را پرداخت کند. و اگر مالی نداشته باشد، غلام یک روز برای خودش و یک روز برای مولای خود کار می‌کند. این حکم در صورتی که چند نفر شریک باشند نیز برقرار است.

[رقم الحدیث الکلی: 29059 - رقم الحدیث الباب: 12]

29059- 12- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ وَرِثَ غُلَاماً وَ لَهُ فِیهِ شُرَکَاءُ فَأَعْتَقَ لِوَجْهِ اللَّهِ نَصِیبَهُ فَقَالَ إِذَا أَعْتَقَ نَصِیبَهُ مُضَارَّةً وَ هُوَ مُوسِرٌ ضَمِنَ لِلْوَرَثَةِ وَ إِذَا أَعْتَقَ ⁽⁴⁾لِوَجْهِ اللَّهِ کَانَ الْغُلَامُ قَدْ أُعْتِقَ مِنْ حِصَّةِ مَنْ أَعْتَقَ وَ یَسْتَعْمِلُونَهُ عَلَی قَدْرِ مَا أُعْتِقَ مِنْهُ لَهُ وَ لَهُمْ فَإِنْ کَانَ نِصْفَهُ عَمِلَ لَهُمْ یَوْماً وَ لَهُ یَوْمٌ ⁽⁵⁾وَ إِنْ أَعْتَقَ الشَّرِیکُ مُضَارّاً وَ هُوَ مُعْسِرٌ فَلَا عِتْقَ لَهُ لِأَنَّهُ أَرَادَ أَنْ یُفْسِدَ عَلَی الْقَوْمِ وَ یَرْجِعُ الْقَوْمُ عَلَی حِصَصِهِمْ.

أَقُولُ: هَذَا ظَاهِرُهُ عَدَمُ قَصْدِ الْقُرْبَةِ بِالْکُلِّیَّةِ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی بُطْلَانِ هَذَا الْعِتْقِ ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَرِیزٍ مِثْلَهُ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

از محمد بن مسلم نقل شده است که گفت: به ابی عبدالله (علیه السلام) عرض کردم، مردی غلامی را به ارث برده و در آن شریکانی دارد و سهم خود را برای رضای خدا آزاد می‌کند. امام فرمود: اگر سهم خود را با نیت ضرر رساندن آزاد کرده و توانگر باشد، باید خسارت وارثان را جبران کند. اما اگر سهم خود را برای رضای خدا آزاد کرده باشد، غلام به همان اندازه که آزاد شده، آزاد محسوب می‌شود. به این ترتیب، او و شرکایش غلام را به نسبت سهم آزاد شده، به کار می‌گیرند. اگر نیمی از غلام آزاد شده باشد، یک روز برای شرکا و یک روز برای کسی که سهم خود را آزاد کرده، کار می‌کند. اما اگر شریک با نیت ضرر رساندن و در حالی که تنگدست باشد، سهم خود را آزاد کند، آزادسازی او باطل است، زیرا قصد او فساد رساندن به شرکا بوده و شرکا به سهم خود بازخواهند گشت.

می‌گویم: ظاهر این حکم نشان‌دهنده نبود قصد قربت به‌صورت کامل است و پیشتر دلایلی بر بطلان چنین آزادسازی ذکر شده است.

[رقم الحدیث الکلی: 29060 - رقم الحدیث الباب: 13]

29060- 13- ⁽⁸⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ

الْکِنَانِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلَیْنِ یَکُونُ بَیْنَهُمَا الْأَمَةُ فَیُعْتِقُ أَحَدُهُمَا نِصْفَهُ فَتَقُولُ الْأَمَةُ لِلَّذِی لَمْ یُعْتِقْ نِصْفَهُ لَا أُرِیدُ أَنْ تُعْتِقَنِی ⁽¹⁾ذَرْنِی کَمَا أَنَا أَخْدُمْکَ وَ أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ یَسْتَنْکِحَ النِّصْفَ الْآخَرَ قَالَ لَا یَنْبَغِی لَهُ أَنْ یَفْعَلَ إِنَّهُ لَا یَکُونُ لِلْمَرْأَةِ فَرْجَانِ وَ لَا یَنْبَغِی لَهُ أَنْ یَسْتَخْدِمَهَا وَ لَکِنْ یُعْتِقُهَا ⁽²⁾وَ یَسْتَسْعِیهَا.

ترجمه:

از ابی الصباح کنانی نقل شده است که گفت: از ابا عبدالله (علیه السلام) پرسیدم درباره دو مردی که میان آن‌ها کنیزی مشترک بوده و یکی از آن‌ها نیمی از سهم خود را آزاد کرده است. کنیز به کسی که نیمه او آزاد نشده است، می‌گوید: "نمی‌خواهم آزاد شوم، بگذار همین‌طور که هستم، به تو خدمت کنم." و آن مرد قصد دارد با نیمه دیگر ازدواج کند. امام فرمود: نباید چنین کند؛ زیرا برای زن، دو «فرج» وجود ندارد. و نباید او را به خدمت بگیرد، بلکه باید او را آزاد کند و از او بخواهد برای پرداخت مبلغ تلاش کند.

[رقم الحدیث الکلی: 29061 - رقم الحدیث الباب: 14]

29061- 14- ⁽³⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ إِنْ کَانَ الَّذِی أَعْتَقَهَا مُحْتَاجاً فَلْیَسْتَسْعِهَا.

ترجمه:

و با همان اسناد از ابی بصیر نقل شده است، مشابه روایت پیشین، با این تفاوت که فرمود: اگر کسی که او را آزاد کرده است، نیازمند باشد، باید از او بخواهد که برای پرداخت مبلغ تلاش کند.

19- بَابُ أَنَّهُ یُشْرَطُ فِی الْعِتْقِ الِاخْتِیَارُ فَلَا یَصِحُّ عِتْقُ الْمُکْرَهِ‌

اشارة

⁽⁴⁾19 بَابُ أَنَّهُ یُشْرَطُ فِی الْعِتْقِ الِاخْتِیَارُ فَلَا یَصِحُّ عِتْقُ الْمُکْرَهِ

ترجمه:

باب که در آن شرط شده است که در آزاد کردن (برده) اختیار وجود داشته باشد، بنابراین آزاد کردن کسی که مجبور شده باشد صحیح نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 29062 - رقم الحدیث الباب: 1]

29062- 1- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ عِتْقِ الْمُکْرَهِ فَقَالَ لَیْسَ عِتْقُهُ بِعِتْقٍ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از زراره از امام باقر (ع) روایت شده است که گفت: از او درباره آزاد کردن کسی که مجبور شده باشد پرسیدم، فرمودند: آزاد کردن او، آزاد کردن به‌حساب نمی‌آید.

[رقم الحدیث الکلی: 29063 - رقم الحدیث الباب: 2]

29063- 2- ⁽⁷⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ طَلَاقِ الْمُکْرَهِ وَ عِتْقِهِ فَقَالَ لَیْسَ طَلَاقُهُ بِطَلَاقٍ وَ لَا عِتْقُهُ بِعِتْقٍ الْحَدِیثَ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الطَّلَاقِ وَ غَیْرِهِ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از زراره از امام باقر (ع) روایت شده است که گفت: از او درباره طلاق و آزاد کردن کسی که مجبور شده باشد پرسیدم، فرمودند: طلاق او، طلاق نیست و آزاد کردن او، آزاد کردن به‌حساب نمی‌آید. حدیث تمام شد.

20- بَابُ اشْتِرَاطِ الْعِتْقِ بِالْعَقْلِ فَلَا یَصِحُّ عِتْقُ الْمَجْنُونِ‌

اشارة

⁽²⁾20 بَابُ اشْتِرَاطِ الْعِتْقِ بِالْعَقْلِ فَلَا یَصِحُّ عِتْقُ الْمَجْنُونِ

ترجمه:

باب که در آن شرط شده است که آزاد کردن (برده) با عقل همراه باشد، بنابراین آزاد کردن شخص دیوانه صحیح نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 29064 - رقم الحدیث الباب: 1]

29064- 1- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ أَوْ قَالَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ بُرَیْدِ بْنِ مُعَاوِیَةَ وَ فُضَیْلٍ وَ إِسْمَاعِیلَ الْأَزْرَقِ وَ مَعْمَرِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ الْمُولَهَ ⁽⁴⁾لَیْسَ عِتْقُهُ عِتْقاً.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الطَّلَاقِ ⁽⁵⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از معمر بن یحیی از امام باقر (ع) و امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: همانا آزاد کردن فرد کم‌عقل، آزاد کردن به‌حساب نمی‌آید.

21- بَابُ بُطْلَانِ عِتْقِ السَّکْرَانِ‌

اشارة

⁽⁷⁾21 بَابُ بُطْلَانِ عِتْقِ السَّکْرَانِ

ترجمه:

باب که در آن حکم به بطلان آزاد کردن (برده) توسط فرد مست داده شده است.

[رقم الحدیث الکلی: 29065 - رقم الحدیث الباب: 1]

29065- 1- ⁽⁸⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ حُمَیْدِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنِ ابْنِ رِبَاطٍ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ هَاشِمٍ وَ صَفْوَانَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ طَلَاقِ السَّکْرَانِ فَقَالَ لَا یَجُوزُ وَ لَا عِتْقُهُ.

ترجمه:

از حلبی از امام صادق (ع) روایت شده است که گفت: از ایشان درباره طلاق فرد مست پرسیدم، فرمودند: نه طلاق او جایز است و نه آزاد کردن او.

[رقم الحدیث الکلی: 29066 - رقم الحدیث الباب: 2]

29066- 2- ⁽¹⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَا یَجُوزُ عِتْقُ السَّکْرَانِ.

ترجمه:

از حلبی از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: آزاد کردن فرد مست جایز نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 29067 - رقم الحدیث الباب: 3]

29067- 3- ⁽²⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ عَبْدِ الْکَرِیمِ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ الْمَعْتُوهَةِ الذَّاهِبَةِ الْعَقْلِ أَ یَجُوزُ بَیْعُهَا وَ هِبَتُهَا وَ صَدَقَتُهَا فَقَالَ لَا وَ عَنْ طَلَاقِ السَّکْرَانِ وَ عِتْقِهِ فَقَالَ لَا یَجُوزُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽³⁾

وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از حلبی از امام صادق (ع) روایت شده است که گفت: از ایشان درباره زن کم‌عقل و دیوانه پرسیدم که آیا فروش، بخشش و صدقه دادن او جایز است؟ فرمودند: خیر، و همچنین درباره طلاق و آزاد کردن فرد مست پرسیدم، فرمودند: این نیز جایز نیست.

22- بَابُ أَنَّ الْمَمْلُوکَ إِذَا مُثِّلَ بِهِ أَوْ نُکِّلَ بِهِ انْعَتَقَ لَا إِذَا صَارَ خَصِیّاً

اشارة

⁽⁵⁾22 بَابُ أَنَّ الْمَمْلُوکَ إِذَا مُثِّلَ بِهِ أَوْ نُکِّلَ بِهِ انْعَتَقَ لَا إِذَا صَارَ خَصِیّاً

ترجمه:

باب که در آن بیان شده است که اگر به برده آسیب رسانده شود یا با او بدرفتاری شود، او آزاد می‌شود، اما اگر تنها اخته شده باشد، آزاد نمی‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 29068 - رقم الحدیث الباب: 1]

29068- 1- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: کُلُّ عَبْدٍ مُثِّلَ بِهِ فَهُوَ حُرٌّ.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

از جعفر بن محبوب از کسی که آن را نقل کرده از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: هر برده‌ای که به او آسیب رسانده شود، آزاد است.

[رقم الحدیث الکلی: 29069 - رقم الحدیث الباب: 2]

29069- 2- ⁽⁸⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ

عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَضَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِیمَنْ نَکَّلَ بِمَمْلُوکِهِ أَنَّهُ حُرٌّ لَا سَبِیلَ لَهُ عَلَیْهِ سَائِبَةٌ یَذْهَبُ فَیَتَوَلَّی إِلَی مَنْ أَحَبَّ فَإِذَا ضَمِنَ حَدَثَهُ فَهُوَ یَرِثُهُ.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ هِشَامٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ مِثْلَهُ ⁽²⁾وَ رَوَاهُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا ⁽³⁾.

ترجمه:

از ابی بصیر از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمودند: امیرالمؤمنین (ع) در مورد کسی که با برده‌اش بدرفتاری کرده، حکم داد که او آزاد است و دیگر هیچ حقی بر او ندارد. آزادشده می‌تواند به هر کس که بخواهد وابسته شود، و اگر کسی ضمانت مشکلات و مسئولیت‌های او را قبول کند، از او ارث می‌برد.

[رقم الحدیث الکلی: 29070 - رقم الحدیث الباب: 3]

29070- 3- ⁽⁴⁾قَالَ الصَّدُوقُ وَ رُوِیَ فِی امْرَأَةٍ قَطَعَتْ یَدَیْ ⁽⁵⁾وَلِیدَتِهَا أَنَّهَا حُرَّةٌ لَا سَبِیلَ لِمَوْلَاتِهَا عَلَیْهَا.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی جَوَازِ بَیْعِ الْخَصِیِّ وَ شِرَائِهِ فِی الْجِهَادِ فِی أَحَادِیثِ الشِّرَاءِ مِمَّا یَسْبِیهِ أَهْلُ الضَّلَالِ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

مرحوم شیخ صدوق فرمودند که روایت شده است درباره زنی که دستان کنیز خود را قطع کرده بود، این حکم صادر شده است که او آزاد است و مولایش دیگر هیچ حقی بر او ندارد.

می‌گویم: همچنین پیشتر مطالبی آمده است که دلالت بر جواز فروش و خرید فرد اخته شده در جهاد دارد، در احادیث مربوط به خرید از کسانی که اهل ضلال هستند.

23- بَابُ أَنَّ الْمَمْلُوکَ إِذَا عَمِیَ أَوْ أُقْعِدَ أَوْ جُذِمَ انْعَتَقَ لَا إِذَا صَارَ أَشَلَّ أَوْ أَعْرَجَ أَوْ أَعْوَرَ

اشارة

⁽⁷⁾23 بَابُ أَنَّ الْمَمْلُوکَ إِذَا عَمِیَ أَوْ أُقْعِدَ أَوْ جُذِمَ انْعَتَقَ لَا إِذَا صَارَ أَشَلَّ أَوْ أَعْرَجَ أَوْ أَعْوَرَ

ترجمه:

باب که در آن بیان شده است که اگر برده نابینا شود، فلج شود یا جذام بگیرد، آزاد می‌شود؛ اما اگر تنها دچار فلج جزئی، لنگی یا یک چشم شدن شود، آزاد نمی‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 29071 - رقم الحدیث الباب: 1]

29071- 1- ⁽⁸⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ

ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ: إِذَا عَمِیَ الْمَمْلُوکُ فَقَدْ عَتَقَ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا ⁽¹⁾.

ترجمه:

از حماد بن عثمان از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: هنگامی که برده نابینا شود، او آزاد شده است.

[رقم الحدیث الکلی: 29072 - رقم الحدیث الباب: 2]

29072- 2- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا عَمِیَ الْمَمْلُوکُ فَلَا رِقَّ عَلَیْهِ وَ الْعَبْدُ إِذَا جُذِمَ فَلَا رِقَّ عَلَیْهِ.

وَ

رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ السَّکُونِیِّ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ إِذَا عَمِیَ الْعَبْدُ ⁽³⁾

ترجمه:

از سکونی از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: پیامبر خدا (ص) فرمودند: هنگامی که برده نابینا شود، دیگر بردگی بر او روا نیست، و همچنین اگر برده‌ای جذام بگیرد، بردگی بر او روا نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 29073 - رقم الحدیث الباب: 3]

29073- 3- ⁽⁴⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ (أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ) ⁽⁵⁾عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِیدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ ع فِی رَجُلٍ جَعَلَ عَلَی نَفْسِهِ عِتْقَ رَقَبَةٍ فَأَعْتَقَ أَشَلَّ أَعْرَجَ قَالَ إِذَا کَانَ مِمَّا یُبَاعُ أَجْزَأَ عَنْهُ إِلَّا أَنْ یَکُونَ سَمَّی فَعَلَیْهِ مَا اشْتَرَطَ وَ سَمَّی.

ترجمه:

از عمار ساباطی از امام صادق (ع) و از پدرشان روایت شده است که درباره مردی که خود را موظف به آزاد کردن برده کرده و برده‌ای فلج یا لنگ آزاد کرده است، فرمودند: اگر برده از نوعی باشد که خرید و فروش می‌شود، آزاد کردن او کفایت می‌کند، مگر اینکه مرد شرط خاصی کرده و نام برده‌ای را مشخص کرده باشد که در این صورت موظف به آزاد کردن همان برده‌ای است که تعیین کرده است.

[رقم الحدیث الکلی: 29074 - رقم الحدیث الباب: 4]

29074- 4- ⁽⁶⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع قَالَ: لَا یَجُوزُ فِی الْعَتَاقِ الْأَعْمَی وَ الْمُقْعَدُ وَ یَجُوزُ الْأَشَلُّ وَ الْأَعْرَجُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ نَحْوَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از ابی البختری از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: امیرالمؤمنین (ع) فرمودند: آزاد کردن فرد نابینا و فلج جایز نیست، اما آزاد کردن فرد فلج جزئی یا لنگ جایز است.

[رقم الحدیث الکلی: 29075 - رقم الحدیث الباب: 5]

29075- 5- ⁽²⁾وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: لَا یَجُوزُ فِی الْعَتَاقِ الْأَعْمَی وَ الْأَعْوَرُ.

وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ ⁽³⁾

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا ⁽⁴⁾.

ترجمه:

مرحوم شیخ صدوق این روایت را با اسنادش از ابی البختری نقل کرده است، با این تفاوت که فرمود: آزاد کردن فرد نابینا و یک‌چشم(لوچ) جایز نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 29076 - رقم الحدیث الباب: 6]

29076- 6- ⁽⁵⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا عَمِیَ الْمَمْلُوکُ أَعْتَقَهُ صَاحِبُهُ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ أَنْ یُمْسِکَهُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽⁶⁾

وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ.

ترجمه:

از اسماعیل جعفی از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمودند: هنگامی که برده نابینا شود، صاحب او باید او را آزاد کند و حق نگه‌داشتن او را ندارد.

[رقم الحدیث الکلی: 29077 - رقم الحدیث الباب: 7]

29077- 7- ⁽⁷⁾أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیُّ فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا عَمِیَ الْغُلَامُ عَتَقَ.

ترجمه:

از حماد بن عثمان از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: هنگامی که غلام نابینا شود، آزاد می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 29078 - رقم الحدیث الباب: 8]

29078- 8- ⁽⁸⁾عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ جَعَلَ عَلَیْهِ عِتْقَ نَسَمَةٍ أَ یُجْزِی عَنْهُ أَنْ یُعْتِقَ

أَعْرَجَ وَ أَشَلَّ قَالَ إِذَا کَانَ مِمَّا یُبَاعُ أَجْزَأَ عَنْهُ إِلَّا أَنْ یَکُونَ وَقَّتَ عَلَی نَفْسِهِ شَیْئاً فَعَلَیْهِ مَا وَقَّتَ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ فِی الْکَفَّارَاتِ جَوَازُ عِتْقِ الْأَعْوَرِ ⁽¹⁾فَتُحْمَلُ رِوَایَةُ الصَّدُوقِ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ أَیْضاً فِی الْکَفَّارَاتِ ⁽²⁾.

ترجمه:

علی بن جعفر در کتابش از برادرش موسی بن جعفر (ع) روایت کرده است که فرمودند: از ایشان درباره مردی که بر خود آزاد کردن یک برده را واجب کرده است و برده‌ای لنگ یا فلج آزاد کرده، پرسیدم. فرمودند: اگر برده از نوعی باشد که خرید و فروش می‌شود، آزاد کردن او کفایت می‌کند، مگر اینکه مرد چیزی را به‌طور خاص بر خود تعیین کرده باشد؛ در این صورت باید همان چیزی را که تعیین کرده است، انجام دهد.

می‌گویم: در کفارات، جواز آزاد کردن فرد یک‌چشم آمده است. بنابراین، روایت مرحوم شیخ صدوق را می‌توان بر استحباب حمل کرد. همچنین پیشتر مواردی ذکر شده است که بر مقصود در کفارات دلالت دارد.

24- بَابُ حُکْمِ مَالِ الْمَمْلُوکِ إِذَا أُعْتِقَ‌

اشارة

⁽³⁾24 بَابُ حُکْمِ مَالِ الْمَمْلُوکِ إِذَا أُعْتِقَ

ترجمه:

باب که در آن حکم مال برده پس از آزاد شدن بررسی می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 29079 - رقم الحدیث الباب: 1]

29079- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ (أَبِی جَعْفَرٍ ع) ⁽⁵⁾

إِذَا کَاتَبَ الرَّجُلُ مَمْلُوکَهُ أَوْ أَعْتَقَهُ وَ هُوَ یَعْلَمُ أَنَّ لَهُ مَالًا وَ لَمْ یَکُنِ اسْتَثْنَی السَّیِّدُ الْمَالَ حِینَ أَعْتَقَهُ فَهُوَ لِلْعَبْدِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽⁶⁾وَ

رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ إِذَا کَانَ لِلرَّجُلِ مَمْلُوکٌ فَأَعْتَقَهُ ⁽⁷⁾

ترجمه:

از زراره از امام باقر (ع) روایت شده است: اگر مردی با برده‌اش قرارداد آزادی منعقد کند یا او را آزاد کند درحالی‌که می‌داند برده مالی دارد و مالک هنگام آزاد کردن، آن مال را استثنا نکرده باشد، آن مال متعلق به برده خواهد بود.

[رقم الحدیث الکلی: 29080 - رقم الحدیث الباب: 2]

29080- 2- ⁽¹⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی رَجُلٍ أَعْتَقَ عَبْداً لَهُ وَ لَهُ مَالٌ لِمَنْ مَالُ الْعَبْدِ قَالَ إِنْ کَانَ عَلِمَ أَنَّ لَهُ مَالًا تَبِعَهُ مَالُهُ وَ إِلَّا فَهُوَ لِلْمُعْتِقِ.

ترجمه:

از زراره از یکی از آن دو امام (ع) روایت شده است که فرمودند: در مورد مردی که برده‌ای را آزاد کرده و برده دارای مال است، پرسیدم؛ ایشان فرمودند: اگر مالک می‌دانست که برده مال دارد، مال همراه برده آزاد می‌شود، وگرنه مال متعلق به آزادکننده است.

[رقم الحدیث الکلی: 29081 - رقم الحدیث الباب: 3]

29081- 3- ⁽²⁾وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَمِیلٍ مِثْلَهُ وَ زَادَ وَ قَالَ فِی رَجُلٍ بَاعَ مَمْلُوکاً وَ لَهُ مَالٌ إِنْ عَلِمَ مَوْلَاهُ الَّذِی بَاعَهُ أَنَّ لَهُ مَالًا فَالْمَالُ لِلْمُشْتَرِی وَ إِنْ لَمْ یَعْلَمِ الْبَائِعُ فَالْمَالُ لِلْبَائِعِ.

ترجمه:

و مرحوم شیخ صدوق این روایت را با اسنادش از جمیل نقل کرده است، مشابه روایت پیشین، اما افزود: درباره مردی که برده‌ای را فروخته و برده دارای مال است، فرمود: اگر مالک قبلی که او را فروخته، می‌دانسته که برده مال دارد، مال متعلق به خریدار است و اگر فروشنده نمی‌دانسته، مال متعلق به فروشنده است.

[رقم الحدیث الکلی: 29082 - رقم الحدیث الباب: 4]

29082- 4- ⁽³⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ رَجُلٍ أَعْتَقَ عَبْداً وَ لِلْعَبْدِ مَالٌ لِمَنِ الْمَالُ فَقَالَ إِنْ کَانَ یَعْلَمُ أَنَّ لَهُ مَالًا تَبِعَهُ مَالُهُ وَ إِلَّا فَهُوَ لَهُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ وَ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ وَ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از زراره روایت شده است که گفت: از امام باقر (ع) درباره مردی که برده‌ای را آزاد کرده و برده دارای مال است، پرسیدم. ایشان فرمودند: اگر مالک می‌دانست که برده مال دارد، آن مال همراه برده آزاد می‌شود؛ اما اگر نمی‌دانست، مال متعلق به مالک است.

[رقم الحدیث الکلی: 29083 - رقم الحدیث الباب: 5]

29083- 5- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَبِی جَرِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ (أَبَا جَعْفَرٍ ع) ⁽⁶⁾عَنْ رَجُلٍ قَالَ لِمَمْلُوکِهِ أَنْتَ حُرٌّ وَ لِی مَالُکَ قَالَ لَا یَبْدَأُ بِالْحُرِّیَّةِ قَبْلَ

الْمَالِ یَقُولُ لِی مَالُکَ وَ أَنْتَ حُرٌّ بِرِضَا الْمَمْلُوکِ فَإِنَّ ذَلِکَ أَحَبُّ إِلَیَّ.

وَ

رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: یَبْدَأُ بِالْمَالِ قَبْلَ الْعِتْقِ.

وَ ذَکَرَ بَقِیَّةَ الْحَدِیثِ ⁽¹⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

از ابی جریر روایت شده است که گفت: از امام باقر (ع) درباره مردی که به برده خود گفت: «تو آزادی و مالت متعلق به من است»، پرسیدم. ایشان فرمودند: نباید با آزادی آغاز کند پیش از آن‌که درباره مال بگوید. باید بگوید: «مالت متعلق به من است و تو آزادی»، آن هم با رضایت برده؛ زیرا این روش برای من محبوب‌تر است.

[رقم الحدیث الکلی: 29084 - رقم الحدیث الباب: 6]

29084- 6- ⁽³⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ وَ الْقَاسِمِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أَعْتَقَ عَبْداً لَهُ وَ لِلْعَبْدِ مَالٌ وَ هُوَ یَعْلَمُ أَنَّ لَهُ مَالًا فَتُوُفِّیَ الَّذِی أَعْتَقَ الْعَبْدَ لِمَنْ یَکُونُ مَالُ الْعَبْدِ یَکُونُ لِلَّذِی أَعْتَقَ الْعَبْدَ أَوْ لِلْعَبْدِ قَالَ إِذَا أَعْتَقَهُ وَ هُوَ یَعْلَمُ أَنَّ لَهُ مَالًا فَمَالُهُ لَهُ وَ إِنْ لَمْ یَعْلَمْ فَمَالُهُ لِوَلَدِ سَیِّدِهِ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از عبدالرحمن بن ابی عبدالله از امام صادق (ع) روایت شده است که گفت: از ایشان درباره مردی که برده‌ای را آزاد کرده و برده دارای مال بوده است پرسیدم، درحالی‌که مالک می‌دانسته برده مال دارد و سپس مالک از دنیا رفته است. مال برده متعلق به چه کسی خواهد بود؟ آیا برای کسی است که برده را آزاد کرده یا برای خود برده است؟ ایشان فرمودند: اگر مالک هنگام آزاد کردن می‌دانسته که برده مال دارد، مال متعلق به برده است؛ اما اگر نمی‌دانسته، مال متعلق به فرزندان مالک خواهد بود.

[رقم الحدیث الکلی: 29085 - رقم الحدیث الباب: 7]

29085- 7- ⁽⁵⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی الْخَشَّابِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ کَلُّوبٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیّاً ع أَعْتَقَ عَبْداً لَهُ فَقَالَ لَهُ إِنَّ مِلْکَکَ لِی وَ لَکِنْ قَدْ تَرَکْتُهُ لَکَ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ فِی بَیْعِ الْحَیَوَانِ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از اسحاق بن عمار از امام صادق (ع) از پدرشان روایت شده است که علی (ع) برده‌ای را آزاد کرد و به او فرمود: «همانا مالت متعلق به من است، اما آن را برای تو واگذار کردم.»

25- بَابُ حُکْمِ مَنِ اشْتَرَی أَمَةً نَسِیئَةً وَ أَعْتَقَهَا وَ تَزَوَّجَهَا وَ أَوْلَدَهَا ثُمَّ مَاتَ وَ لَا مَالَ لَهُ‌

اشارة

⁽¹⁾25 بَابُ حُکْمِ مَنِ اشْتَرَی أَمَةً نَسِیئَةً وَ أَعْتَقَهَا وَ تَزَوَّجَهَا وَ أَوْلَدَهَا ثُمَّ مَاتَ وَ لَا مَالَ لَهُ

ترجمه:

باب که در آن حکم کسی بررسی می‌شود که کنیزی را به‌صورت نسیه خریداری کرده، او را آزاد کرده، با او ازدواج کرده و از او صاحب فرزند شده است، سپس فوت کرده در حالی که مالی ندارد.

[رقم الحدیث الکلی: 29086 - رقم الحدیث الباب: 1]

29086- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا حَاضِرٌ عَنْ رَجُلٍ بَاعَ مِنْ رَجُلٍ جَارِیَةً بِکْراً ⁽³⁾إِلَی سَنَةٍ فَلَمَّا قَبَضَهَا الْمُشْتَرِی أَعْتَقَهَا مِنَ الْغَدِ وَ تَزَوَّجَهَا وَ جَعَلَ مَهْرَهَا عِتْقَهَا ثُمَّ مَاتَ بَعْدَ ذَلِکَ بِشَهْرٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنْ کَانَ لِلَّذِی اشْتَرَاهَا إِلَی سَنَةٍ مَالٌ أَوْ عُقْدَةٌ تُحِیطُ بِقَضَاءِ مَا عَلَیْهِ مِنَ الدَّیْنِ فِی رَقَبَتِهَا فَإِنَّ عِتْقَهُ وَ نِکَاحَهُ جَائِزَانِ قَالَ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ لِلَّذِی اشْتَرَاهَا فَأَعْتَقَهَا وَ تَزَوَّجَهَا مَالٌ وَ لَا عُقْدَةٌ یَوْمَ مَاتَ یُحِیطُ بِقَضَاءِ مَا عَلَیْهِ مِنَ الدَّیْنِ بِرَقَبَتِهَا فَإِنَّ عِتْقَهُ وَ نِکَاحَهُ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ أَعْتَقَ مَا لَا یَمْلِکُ وَ أَرَی أَنَّهَا رِقٌّ لِمَوْلَاهَا الْأَوَّلِ قِیلَ لَهُ فَإِنْ کَانَتْ عَلِقَتْ مِنَ الَّذِی أَعْتَقَهَا وَ تَزَوَّجَهَا مَا حَالُ الَّذِی فِی بَطْنِهَا فَقَالَ الَّذِی فِی بَطْنِهَا مَعَ أُمِّهِ کَهَیْئَتِهَا.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ⁽⁴⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽⁵⁾

أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی مَا إِذَا لَمْ یُخَلِّفْ مِقْدَارَ نِصْفِ ثَمَنِ الْجَارِیَةِ

لِمَا تَقَدَّمَ فِی الْوَصَایَا فِی أَحَادِیثِ الْعِتْقِ فِی الْمَرَضِ إِذَا کَانَ عَلَیْهِ دَیْنٌ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از هشام بن سالم از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: امام صادق (ع) در حضور من درباره مردی که کنیزی باکره را به‌صورت نسیه تا یک سال خریداری کرده و پس از دریافت او، کنیز را روز بعد آزاد کرده، با او ازدواج کرده و مهریه او را همان آزادی قرار داده، سپس یک ماه بعد از آن فوت کرده، مورد پرسش قرار گرفت. امام صادق (ع) فرمودند: اگر مرد خریداری‌کننده در مدت یک سال، مال یا وثیقه‌ای داشته باشد که بدهی مربوط به خرید کنیز را تأمین کند، آزاد کردن و ازدواج او جایز است. اما اگر مرد خریداری‌کننده هنگام مرگ، مالی یا وثیقه‌ای نداشته باشد که بدهی را پوشش دهد، آزاد کردن و ازدواج او باطل است؛ زیرا او چیزی را آزاد کرده که مالک آن نبوده است. امام صادق (ع) همچنین فرمودند: من بر این عقیده‌ام که کنیز به مولای اول خود بازمی‌گردد.

پرسیده شد: اگر کنیز از مردی که او را آزاد کرده و با او ازدواج کرده باردار باشد، وضعیت جنین چگونه خواهد بود؟ امام صادق (ع) پاسخ دادند: جنین همراه مادرش و همانند وضعیت او خواهد بود.

می‌گویم: مرحوم شیخ این روایت را بر حالتی حمل کرده که مرد خریداری‌کننده معادل نصف قیمت کنیز را باقی نگذاشته باشد، همان‌گونه که در وصایا و احادیث مربوط به آزاد کردن در شرایط بیماری هنگام داشتن بدهی ذکر شده است.

26- بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْطَاهُ الْمَمْلُوکُ مَالًا لِیَشْتَرِیَهُ وَ یُعْتِقَهُ کُرِهَ لَهُ الْقَبُولُ وَ حُکْمِ مَا لَوْ بَذَلَ لِمَوْلَاهُ مَالًا لِیَبِیعَهُ‌

اشارة

⁽²⁾26 بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْطَاهُ الْمَمْلُوکُ مَالًا لِیَشْتَرِیَهُ وَ یُعْتِقَهُ کُرِهَ لَهُ الْقَبُولُ وَ حُکْمِ مَا لَوْ بَذَلَ لِمَوْلَاهُ مَالًا لِیَبِیعَهُ

ترجمه:

باب که در آن بررسی می‌شود اینکه اگر برده به کسی پولی بدهد تا او را بخرد و آزاد کند، قبول این پول مکروه است. همچنین حکم موردی که برده برای فروش خود، پولی را به مولای خود ارائه دهد.

[رقم الحدیث الکلی: 29087 - رقم الحدیث الباب: 1]

29087- 1- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِینٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی الْمَمْلُوکِ یُعْطِی الرَّجُلَ مَالًا لِیَشْتَرِیَهُ فَیُعْتِقَهُ فَقَالَ لَا یَصْلُحُ لَهُ ذَلِکَ.

وَ

رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ اقْتَصَرَ عَلَی قَوْلِهِ لَا یَصْلُحُ ⁽⁴⁾

ترجمه:

از محمد بن مسلم از امام باقر (ع) روایت شده است که درباره برده‌ای که به مردی پولی می‌دهد تا او را بخرد و آزاد کند، فرمودند: این کار برای او مناسب نیست.

[رقم الحدیث الکلی: 29088 - رقم الحدیث الباب: 2]

29088- 2- ⁽⁵⁾وَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ سَهْلٍ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ مَیْسَرَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ یَبِیعُ عَبْدَهُ بِنُقْصَانٍ مِنْ ثَمَنِهِ لِیُعْتَقَ فَقَالَ لَهُ الْعَبْدُ فِیمَا بَیْنَهُمَا لَکَ عَلَیَّ کَذَا وَ کَذَا یَأْخُذُهُ مِنْهُ قَالَ یَأْخُذُهُ مِنْهُ عَفْواً وَ یَسْأَلُهُ إِیَّاهُ فِی عَفْوِهِ فَإِنْ أَبَی فَلْیَدَعْهُ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ مَیْسَرَةَ ⁽⁶⁾

أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از معاویه بن میسره از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: از ایشان درباره مردی که برده‌اش را به قیمتی کمتر از ارزش واقعی‌اش می‌فروشد تا آزاد شود، پرسیدم. برده در میانشان گفت: "فلان مقدار و فلان مقدار به تو بدهکارم." امام صادق (ع) فرمودند: او می‌تواند آن را از برده قبول کند به صورت بخشش و از او بخواهد که این مقدار را به عنوان بخشش به او بدهد. اما اگر برده نپذیرد، باید او را به حال خود واگذارد.

27- بَابُ اسْتِحْبَابِ اخْتِیَارِ عِتْقِ الْمَمْلُوکِ فِی الرَّخَاءِ عَلَی بَیْعِهِ وَ الصَّدَقَةِ بِثَمَنِهِ وَ اخْتِیَارِ الْبَیْعِ وَ الصَّدَقَةِ عَلَی الْعِتْقِ فِی الْغَلَاءِ وَ کَرَاهَةِ عِتْقِ الْفَاسِقِ وَ شَارِبِ الْخَمْرِ

اشارة

⁽²⁾27 بَابُ اسْتِحْبَابِ اخْتِیَارِ عِتْقِ الْمَمْلُوکِ فِی الرَّخَاءِ عَلَی بَیْعِهِ وَ الصَّدَقَةِ بِثَمَنِهِ وَ اخْتِیَارِ الْبَیْعِ وَ الصَّدَقَةِ عَلَی الْعِتْقِ فِی الْغَلَاءِ وَ کَرَاهَةِ عِتْقِ الْفَاسِقِ وَ شَارِبِ الْخَمْرِ

ترجمه:

باب که در آن استحباب انتخاب آزاد کردن برده در زمان فراوانی نسبت به فروش او و صدقه دادن با قیمت او بررسی می‌شود، و همچنین ترجیح دادن فروش و صدقه دادن بر آزاد کردن در زمان گرانی، و مکروه بودن آزاد کردن فرد فاسق و کسی که شراب می‌نوشد، مورد بحث قرار می‌گیرد.

[رقم الحدیث الکلی: 29089 - رقم الحدیث الباب: 1]

29089- 1- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلَهُ رَجُلٌ وَ أَنَا حَاضِرٌ فَقَالَ یَکُونُ لِیَ الْغُلَامُ فَیَشْرَبُ الْخَمْرَ وَ یَدْخُلُ فِی هَذِهِ الْأُمُورِ الْمَکْرُوهَةِ فَأُرِیدُ عِتْقَهُ فَهَلْ أُعْتِقُهُ أَحَبُّ إِلَیْکَ أَمْ أَبِیعُهُ وَ أَتَصَدَّقُ بِثَمَنِهِ فَقَالَ إِنَّ الْعِتْقَ فِی بَعْضِ الزَّمَانِ أَفْضَلُ وَ فِی بَعْضِ الزَّمَانِ الصَّدَقَةُ أَفْضَلُ فَإِذَا کَانَ النَّاسُ حَسَنَةً حَالُهُمْ فَالْعِتْقُ أَفْضَلُ وَ إِذَا کَانُوا ⁽⁴⁾شَدِیدَةً حَالُهُمْ فَالصَّدَقَةُ أَفْضَلُ وَ بَیْعُ هَذَا أَحَبُّ إِلَیَّ إِذَا کَانَ بِهَذِهِ الْحَالِ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ نَحْوَهُ ⁽⁵⁾أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ ⁽⁶⁾وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی اسْتِحْبَابِ اخْتِیَارِ الصَّدَقَةِ عَلَی الْعِتْقِ فِی الزَّکَاةِ ⁽⁷⁾وَ هُوَ مَحْمُولٌ عَلَی هَذَا التَّفْصِیلِ أَوْ نَحْوِهِ.

ترجمه:

از بکر بن محمد از امام صادق (ع) روایت شده است که مردی در حضور من از ایشان پرسید: «من غلامی دارم که شراب می‌نوشد و وارد این امور مکروه می‌شود. قصد آزاد کردن او را دارم. آیا آزاد کردن او نزد شما محبوب‌تر است یا اینکه او را بفروشم و قیمت آن را صدقه بدهم؟» امام صادق (ع) فرمودند: «آزاد کردن در برخی زمان‌ها برتر است و صدقه دادن در برخی زمان‌ها برتر. زمانی که حال مردم خوب باشد، آزاد کردن بهتر است و زمانی که حال آن‌ها دشوار باشد، صدقه دادن بهتر است. فروش این غلام در این حالت نزد من محبوب‌تر است.»

28- بَابُ صِیغَةِ الْعِتْقِ وَ تَأَکُّدِ اسْتِحْبَابِ عِتْقِ الْمَمْلُوکِ الصَّالِحِ وَ کَرَاهَةِ اسْتِخْدَامِهِ‌

اشارة

⁽¹⁾28 بَابُ صِیغَةِ الْعِتْقِ وَ تَأَکُّدِ اسْتِحْبَابِ عِتْقِ الْمَمْلُوکِ الصَّالِحِ وَ کَرَاهَةِ اسْتِخْدَامِهِ

ترجمه:

باب که در آن صیغه آزاد کردن برده و تأکید بر استحباب آزاد کردن برده صالح و مکروه بودن استفاده از او مورد بحث قرار می‌گیرد.

[رقم الحدیث الکلی: 29090 - رقم الحدیث الباب: 1]

29090- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: دَخَلَ أَبُو جَعْفَرٍ الْبَاقِرُ ⁽³⁾ع الْخَلَاءَ فَوَجَدَ لُقْمَةَ خُبْزٍ فِی الْقَذَرِ فَأَخَذَهَا وَ غَسَلَهَا وَ دَفَعَهَا إِلَی مَمْلُوکٍ مَعَهُ وَ قَالَ تَکُونُ مَعَکَ لآِکُلَهَا إِذَا خَرَجْتُ فَلَمَّا خَرَجَ قَالَ لِلْمَمْلُوکِ أَیْنَ اللُّقْمَةُ فَقَالَ أَکَلْتُهَا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ ص- فَقَالَ ع إِنَّهَا مَا اسْتَقَرَّتْ فِی جَوْفِ أَحَدٍ إِلَّا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ فَاذْهَبْ فَأَنْتَ حُرٌّ فَإِنِّی أَکْرَهُ أَنْ أَسْتَخْدِمَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ ⁽⁴⁾.

وَ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ بِإِسْنَادٍ تَقَدَّمَ ⁽⁵⁾فِی إِسْبَاغِ الْوُضُوءِ عَنِ الرِّضَا ع نَحْوَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

محمد بن علی بن حسین روایت کرده است که امام باقر (ع) به خلاء وارد شدند و لقمه‌ای نان در میان قاذورات یافتند. آن را برداشتند، شستند و به برده‌ای که همراهشان بود سپردند و فرمودند: "این لقمه همراه تو باشد تا آن را بعد از خروج بخورم." پس از خروج، امام (ع) به برده فرمودند: "آن لقمه کجاست؟" برده پاسخ داد: "آن را خوردم ای فرزند رسول خدا (ص)." امام (ع) فرمودند: "همانا این لقمه در شکم هیچ‌کس قرار نمی‌گیرد مگر اینکه بهشت بر او واجب شود. برو، تو آزادی؛ زیرا من دوست ندارم مردی از اهل بهشت را به خدمت گیرم."

{

این روایت دلالتی دارد بر حکم لقمه‌ای که ارزش کمتر از یک درهم دارد، بر جواز خوردن برده لقمه بدون اجازه مالکش، و اینکه اگر کسی لقمه‌ای را در خلاء بیابد، شایسته است آن را شسته و بعد از خروج از آن مکان بخورد. (از نویسنده روایت "منه قده").}

[رقم الحدیث الکلی: 29091 - رقم الحدیث الباب: 2]

29091- 2- ⁽⁷⁾وَ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ بَشِیرٍ النَّبَّالِ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ ع یَقُولُ مَنْ أَعْتَقَ نَسَمَةً صَالِحَةً لِوَجْهِ اللَّهِ کَفَّرَ اللَّهُ عَنْهُ مَکَانَ کُلِّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْواً مِنَ النَّارِ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽¹⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽²⁾.

ترجمه:

از بشیر نبال روایت شده است که گفت: شنیدم جعفر بن محمد (ع) فرمودند: «هر کس برده‌ای شایسته را به‌خاطر خدا آزاد کند، خداوند به جای هر عضوی از او، عضوی از آتش را برایش کفاره قرار می‌دهد.»

29- بَابُ أَنَّ الْأَصْلَ فِی النَّاسِ الْحُرِّیَّةُ حَتَّی تَثْبُتَ الرِّقِّیَّةُ بِالْإِقْرَارِ أَوِ الْبَیِّنَةِ وَ أَنَّ مَنْ بِیعَ فِی الْأَسْوَاقِ وَ لَمْ یُنْکِرْ أَوْ أَقَرَّ بِالرِّقِّ أَوْ ثَبَتَ رِقُّهُ ثُمَّ ادَّعَی الْحُرِّیَّةَ لَمْ یُقْبَل

اشارة

⁽³⁾29 بَابُ أَنَّ الْأَصْلَ فِی النَّاسِ الْحُرِّیَّةُ حَتَّی تَثْبُتَ الرِّقِّیَّةُ بِالْإِقْرَارِ أَوِ الْبَیِّنَةِ وَ أَنَّ مَنْ بِیعَ فِی الْأَسْوَاقِ وَ لَمْ یُنْکِرْ أَوْ أَقَرَّ بِالرِّقِّ أَوْ ثَبَتَ رِقُّهُ ثُمَّ ادَّعَی الْحُرِّیَّةَ لَمْ یُقْبَلْ إِلَّا بِبَیِّنَةٍ

ترجمه:

باب که در آن بررسی می‌شود که اصل در انسان‌ها آزادی است مگر اینکه بردگی از طریق اقرار یا بیّنه ثابت شود. همچنین، اگر کسی در بازارها به فروش برسد و اعتراضی نکند یا بردگی را اقرار کند یا بردگی او ثابت شود و سپس ادعای آزادی کند، این ادعا تنها با بیّنه پذیرفته خواهد شد.

[رقم الحدیث الکلی: 29092 - رقم الحدیث الباب: 1]

29092- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ کَانَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ع یَقُولُ النَّاسُ کُلُّهُمْ أَحْرَارٌ إِلَّا مَنْ أَقَرَّ عَلَی نَفْسِهِ بِالْعُبُودِیَّةِ وَ هُوَ مُدْرِکٌ مِنْ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ وَ مَنْ شُهِدَ عَلَیْهِ بِالرِّقِّ صَغِیراً کَانَ أَوْ کَبِیراً.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ یَنْقُلْهُ عَنْ عَلِیٍّ ع ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از عبدالله بن سنان روایت شده است که گفت: شنیدم امام صادق (ع) می‌فرمودند: «علی بن ابی‌طالب (ع) می‌فرمودند: همه مردم آزاد هستند، مگر کسی که به بردگی خود اقرار کند، درحالی‌که بالغ باشد؛ چه مرد باشد یا زن. و همچنین کسی که بر بردگی او شهادت داده شود، خواه کودک باشد یا بزرگسال.»

[رقم الحدیث الکلی: 29093 - رقم الحدیث الباب: 2]

29093- 2- ⁽⁷⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ السِّنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِیدِ جَمِیعاً عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ الْفَضْلِ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ حُرٍّ أَقَرَّ أَنَّهُ عَبْدٌ قَالَ یُؤْخَذُ بِمَا أَقَرَّ بِهِ.

ترجمه:

از فضل روایت شده است که گفت: از امام صادق (ع) درباره مردی آزاد که اقرار کرده است که برده می‌باشد، پرسیدم. امام صادق (ع) فرمودند: «بر اساس اقراری که کرده است، عمل می‌شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 29094 - رقم الحدیث الباب: 3]

29094- 3- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ الْهَاشِمِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ حُرٌّ أَقَرَّ أَنَّهُ عَبْدٌ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع تَأْخُذُهُ بِمَا قَالَ أَوْ یُؤَدِّیَ الْمَالَ.

وَ

رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ أَسْقَطَ لَفْظَةَ حُرٍّ وَ قَالَ أَوْ یَرُدَّ الْمَالَ ⁽²⁾

ترجمه:

از محمد بن فضل هاشمی روایت شده است که گفت: به امام صادق (ع) گفتم درباره مردی آزاد که اقرار کرده برده است، چه باید کرد؟ امام صادق (ع) فرمودند: «بر اساس گفته‌اش عمل می‌شود یا باید مال را پرداخت کند.»

[رقم الحدیث الکلی: 29095 - رقم الحدیث الباب: 4]

29095- 4- ⁽³⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ مَمْلُوکٍ ادَّعَی أَنَّهُ حُرٌّ وَ لَمْ یَأْتِ بِبَیِّنَةٍ عَلَی ذَلِکَ أَشْتَرِیهِ قَالَ نَعَمْ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از عیص بن قاسم از امام صادق (ع) روایت شده است که گفت: از ایشان درباره برده‌ای که ادعا کرده آزاد است و برای این ادعا بیّنه‌ای نیاورده پرسیدم که آیا می‌توانم او را بخرم؟ امام صادق (ع) فرمودند: «بله.»

[رقم الحدیث الکلی: 29096 - رقم الحدیث الباب: 5]

29096- 5- ⁽⁵⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنِ الْمِیثَمِیِّ عَنْ أَبَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ الْفَضْلِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع حُرٌّ أَقَرَّ عَلَی نَفْسِهِ بِالْعُبُودِیَّةِ أَسْتَعْبِدُهُ عَلَی ذَلِکَ قَالَ هُوَ عَبْدٌ إِذَا أَقَرَّ عَلَی نَفْسِهِ.

أَقُولُ: قَدْ عَرَفْتَ وَجْهَ الْجَمْعِ مِنَ الْعُنْوَانِ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْحُکْمِ الثَّانِی فِی بَیْعِ الْحَیَوَانِ ⁽⁶⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ فِی الْقَضَاءِ فِی

أَحَادِیثِ تَعَارُضِ الْبَیِّنَتَیْنِ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از ابان از اسماعیل بن فضل روایت شده است که گفت: به امام صادق (ع) گفتم: «مرد آزادی که به بردگی خود اقرار کرده، آیا می‌توانم او را به‌عنوان برده به خدمت گیرم؟» امام صادق (ع) فرمودند: «او برده است، زمانی که به بردگی خود اقرار کرده باشد.»

می‌گویم: از عنوان، وجه جمع روشن شده است و پیشتر حکمی بیان شده که درباره فروش حیوانات دلالت دارد و همچنین آنچه که مربوط به قضاوت در احادیث تعارض بیّنه‌ها است، خواهد آمد.

30- بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ کُلَّ مَمْلُوکٍ قَدِیمٍ لَهُ انْعَتَقَ کُلُّ مَنْ کَانَ لَهُ فِی مِلْکِهِ سِتَّةَ أَشْهُرٍ وَ کَذَا مَنْ أَوْصَی بِذَلِکَ‌

اشارة

⁽²⁾30 بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ کُلَّ مَمْلُوکٍ قَدِیمٍ لَهُ انْعَتَقَ کُلُّ مَنْ کَانَ لَهُ فِی مِلْکِهِ سِتَّةَ أَشْهُرٍ وَ کَذَا مَنْ أَوْصَی بِذَلِکَ

ترجمه:

باب که در آن بررسی می‌شود که هرکس تمامی بردگان قدیمی خود را آزاد کند، هر برده‌ای که به مدت شش ماه در ملک او بوده نیز آزاد می‌شود، و همین‌طور برای کسی که به این امر وصیت کرده است.

[رقم الحدیث الکلی: 29097 - رقم الحدیث الباب: 1]

29097- 1- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ دَاوُدَ النَّهْدِیِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: دَخَلَ ابْنُ أَبِی سَعِیدٍ الْمُکَارِی عَلَی أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع- إِلَی أَنْ قَالَ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ قَالَ عِنْدَ مَوْتِهِ کُلُّ مَمْلُوکٍ لِی قَدِیمٍ فَهُوَ حُرٌّ لِوَجْهِ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ حَتَّی عادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدِیمِ ⁽⁴⁾فَمَا کَانَ مِنْ مَمَالِیکِهِ أَتَی لَهُ ⁽⁵⁾سِتَّةُ أَشْهُرٍ فَهُوَ قَدِیمٌ حُرٌّ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽⁶⁾

وَ رَوَاهُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ ⁽⁷⁾

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا ⁽⁸⁾

وَ رَوَاهُ فِی عُیُونِ الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ

إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ مُحَمَّدٍ النَّهْدِیِّ ⁽¹⁾

وَ رَوَاهُ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ ⁽²⁾

وَ

رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی تَفْسِیرِهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ مُحَمَّدٍ النَّهْدِیِّ قَالَ دَخَلَ أَبُو سَعِیدٍ الْمُکَارِی وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ ⁽³⁾

ترجمه:

از داود نهدی از برخی اصحاب روایت شده است که ابن ابی سعید مکاری بر امام رضا (ع) وارد شد. تا اینکه مردی به امام رضا (ع) گفت: «هنگام مرگ شخصی گفت هر برده قدیمی‌ام برای خدا آزاد است.» امام رضا (ع) فرمودند: «بله، خداوند در کتابش می‌فرماید: تا مانند عرجون قدیمی شود. هر برده‌ای که مدت شش ماه در ملک او بوده، قدیمی محسوب شده و آزاد است.»

[رقم الحدیث الکلی: 29098 - رقم الحدیث الباب: 2]

29098- 2- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُفِیدُ فِی الْإِرْشَادِ قَالَ: قَضَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی رَجُلٍ أَوْصَی فَقَالَ أَعْتِقُوا عَنِّی کُلَّ عَبْدٍ قَدِیمٍ فِی مِلْکِی فَلَمَّا مَاتَ لَمْ یَعْرِفِ الْوَصِیُّ مَا یَصْنَعُ فَسُئِلَ عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ یُعْتَقُ عَنْهُ کُلُّ عَبْدٍ لَهُ فِی مِلْکِهِ سِتَّةَ أَشْهُرٍ وَ تَلَا قَوْلَهُ تَعَالَی وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتَّی عادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدِیمِ ⁽⁵⁾وَ قَدْ ثَبَتَ أَنَّ الْعُرْجُونَ ⁽⁶⁾إِنَّمَا یَنْتَهِی إِلَی الشَّبَهِ بِالْهِلَالِ فِی تَقَوُّسِهِ وَ ضُئُولَتِهِ بَعْدَ سِتَّةِ أَشْهُرٍ مِنْ أَخْذِ الثَّمَرَةِ مِنْهُ.

ترجمه:

محمد بن محمد مفید در کتاب «الارشاد» روایت کرده است: امیرالمؤمنین (ع) درباره مردی که وصیت کرد و گفت: «از جانب من، همه بردگان قدیمی در ملک من آزاد شوند» حکم صادر فرمودند. پس از مرگ او، وصی نمی‌دانست چه باید انجام دهد. از امیرالمؤمنین (ع) درباره این موضوع سؤال شد، ایشان فرمودند: «همه بردگانی که به مدت شش ماه در ملک او بوده‌اند، از جانب او آزاد شوند.» سپس آیه‌ای از قرآن کریم را تلاوت کردند: «و ماه را مقدر نمودیم برایش منزل‌هایی، تا مانند عرجون قدیمی بازگردد.» (یس 39).

ایشان بیان کردند که ثابت شده است عرجون تنها پس از گذشت شش ماه از برداشت میوه، به شباهت با هلال، در خمیدگی و کاهش آن، می‌رسد.

31- بَابُ أَنَّ مَنْ نَذَرَ عِتْقَ أَوَّلِ وَلَدٍ تَلِدُهُ الْأَمَةُ فَوَلَدَتْ تَوْأَماً أَعْتَقَهُمَا

اشارة

⁽⁷⁾31 بَابُ أَنَّ مَنْ نَذَرَ عِتْقَ أَوَّلِ وَلَدٍ تَلِدُهُ الْأَمَةُ فَوَلَدَتْ تَوْأَماً أَعْتَقَهُمَا

ترجمه:

باب که در آن بررسی می‌شود، اگر کسی نذر کند که اولین فرزندی را که کنیزش به دنیا می‌آورد، آزاد کند و کنیز دوقلو به دنیا آورد، هر دوی آن‌ها باید آزاد شوند.

[رقم الحدیث الکلی: 29099 - رقم الحدیث الباب: 1]

29099- 1- ⁽⁸⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ

أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ أَبِیهِ رَفَعَهُ قَالَ: قَضَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی رَجُلٍ نَکَحَ وَلِیدَةَ رَجُلٍ أَعْتَقَ رَبُّهَا أَوَّلَ وَلَدٍ تَلِدُهُ فَوَلَدَتْ تَوْأَماً فَقَالَ أُعْتِقَ کِلَاهُمَا.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از عبدالله بن فضل هاشمی از پدرش روایت شده است که گفت: امیرالمؤمنین (ع) درباره مردی که با کنیز مردی ازدواج کرده بود و صاحب آن کنیز نذر کرده بود که اولین فرزندی که کنیز به دنیا می‌آورد آزاد کند، حکم دادند. کنیز دوقلو به دنیا آورد. امیرالمؤمنین (ع) فرمودند: «هر دوی آن‌ها آزاد شوند.»

32- بَابُ کَرَاهَةِ عِتْقِ الْمَمْلُوکِ عِنْدَ حُضُورِ مَوْتِهِ وَ اسْتِحْبَابِ عِتْقِهِ فِی الْمَرَضِ قَبْلَ ذَلِکَ‌

اشارة

⁽²⁾32 بَابُ کَرَاهَةِ عِتْقِ الْمَمْلُوکِ عِنْدَ حُضُورِ مَوْتِهِ وَ اسْتِحْبَابِ عِتْقِهِ فِی الْمَرَضِ قَبْلَ ذَلِکَ

ترجمه:

باب که در آن بررسی می‌شود مکروه بودن آزاد کردن برده هنگام حضور مرگ و مستحب بودن آزاد کردن او در زمان بیماری پیش از رسیدن به حالت احتضار.

[رقم الحدیث الکلی: 29100 - رقم الحدیث الباب: 1]

29100- 1- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ أَسْأَلُهُ عَنِ الْمَمْلُوکِ یَحْضُرُهُ الْمَوْتُ فَیُعْتِقُهُ مَوْلَاهُ فِی تِلْکَ السَّاعَةِ فَیَخْرُجُ مِنَ الدُّنْیَا حُرّاً هَلْ لِلْمَوْلَی فِی ذَلِکَ أَجْرٌ أَوْ یَتْرُکُهُ فَیَکُونُ لَهُ أَجْرُهُ إِذَا مَاتَ وَ هُوَ مَمْلُوکٌ فَکَتَبَ یَتْرُکُ الْعَبْدَ مَمْلُوکاً فِی حَالِ مَوْتِهِ فَهُوَ أَجْرٌ لِمَوْلَاهُ وَ هَذَا إِذَا أُعْتِقَ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ لَمْ یَکُنْ نَافِعاً لَهُ.

مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از علی بن مهزیار روایت شده است که گفت: به او نوشتم و درباره برده‌ای که هنگام مرگ حاضر است و مولای او در همان لحظه او را آزاد می‌کند، پرسیدم: «آیا برای مولای او در این عمل اجر و پاداشی وجود دارد یا اینکه او را به حال خود بگذارد و اجر او زمانی باشد که برده به‌عنوان برده از دنیا برود؟» در پاسخ نوشته شد: «باید برده را در حالت بردگی در زمان مرگش باقی بگذارد، زیرا این عمل برای مولای او اجر دارد. و اگر در همان لحظه آزاد شود، این آزادی برای او سودی نخواهد داشت.»

[رقم الحدیث الکلی: 29101 - رقم الحدیث الباب: 2]

29101- 2- ⁽⁵⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْعُبَیْدِیِّ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ الْمُبَارَکِ أَنَّهُ کَتَبَ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ ع- فِی رَجُلٍ لَهُ مَمْلُوکٌ فَمَرِضَ أَ یُعْتِقُهُ فِی مَرَضِهِ أَعْظَمُ لِأَجْرِهِ أَوْ یَتْرُکُهُ مَمْلُوکاً فَقَالَ إِنْ

کَانَ فِی مَرَضٍ فَالْعِتْقُ أَفْضَلُ لَهُ لِأَنَّهُ یُعْتِقُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِکُلِّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْواً مِنَ النَّارِ وَ إِنْ کَانَ فِی حَالِ حُضُورِ الْمَوْتِ فَیَتْرُکُهُ مَمْلُوکاً أَفْضَلُ لَهُ مِنْ عِتْقِهِ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْحُکْمِ الثَّانِی عُمُوماً ⁽¹⁾.

ترجمه:

از فضل بن مبارک روایت شده است که به امام علی بن محمد (ع) نوشت و پرسید: «اگر مردی برده‌ای داشته باشد و او بیمار شود، آیا آزاد کردن او در زمان بیماری باعث اجر بیشتری می‌شود یا اینکه او را به حال بردگی بگذارد؟» امام (ع) فرمودند: «اگر در حال بیماری باشد، آزاد کردن برای او بهتر است؛ زیرا خداوند عزوجل به ازای هر عضوی از او، عضوی از آتش را آزاد می‌کند. اما اگر در حال احتضار باشد، باقی گذاشتن او در حالت بردگی بهتر از آزاد کردن او است.»

33- بَابُ تَأَکُّدِ اسْتِحْبَابِ عِتْقِ الْمَمْلُوکِ الْمُؤْمِنِ بَعْدَ سَبْعِ سِنِینَ وَ کَرَاهَةُ اسْتِخْدَامِهِ بَعْدَهَا وَ بَعْدَ الْعِشْرِینَ آکَدُ وَ أَنَّ مَنْ ضَرَبَ مَمْلُوکَهُ اسْتُحِبَّ لَهُ عِتْقُهُ‌

اشارة

⁽²⁾33 بَابُ تَأَکُّدِ اسْتِحْبَابِ عِتْقِ الْمَمْلُوکِ الْمُؤْمِنِ بَعْدَ سَبْعِ سِنِینَ وَ کَرَاهَةُ اسْتِخْدَامِهِ بَعْدَهَا وَ بَعْدَ الْعِشْرِینَ آکَدُ وَ أَنَّ مَنْ ضَرَبَ مَمْلُوکَهُ اسْتُحِبَّ لَهُ عِتْقُهُ

ترجمه:

بابی که در آن بررسی می‌شود تأکید بر استحباب آزاد کردن برده مؤمن پس از گذشت هفت سال، و مکروه بودن استفاده از او پس از این مدت، با تأکید بیشتر بر آزاد کردن او پس از بیست سال. همچنین، اگر کسی برده خود را زد مستحب است که او را آزاد کند.

[رقم الحدیث الکلی: 29102 - رقم الحدیث الباب: 1]

29102- 1- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ بَعْضِ آلِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ کَانَ مُؤْمِناً فَقَدْ عَتَقَ بَعْدَ سَبْعِ سِنِینَ أَعْتَقَهُ صَاحِبُهُ أَمْ لَمْ یُعْتِقْهُ وَ لَا یَحِلُّ خِدْمَةُ مَنْ کَانَ مُؤْمِناً بَعْدَ سَبْعِ سِنِینَ.

ترجمه:

از محمد بن عبدالله بن زراره از برخی از خاندان آل اعین از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: «هر کس مؤمن باشد، پس از هفت سال آزاد شده است، چه صاحبش او را آزاد کرده باشد و چه نکرده باشد. و خدمت گرفتن از کسی که مؤمن باشد، پس از هفت سال جایز نیست.»

[رقم الحدیث الکلی: 29103 - رقم الحدیث الباب: 2]

29103- 2- ⁽⁴⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ عُمَرَ عَنْ رَجُلٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صُحْبَةُ عِشْرِینَ سَنَةً قَرَابَةٌ.

وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ ظَرِیفٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُلْوَانَ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از حسین بن علوان از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: «هم‌نشینی و همراهی به مدت بیست سال، به منزله قرابت (نزدیکی خانوادگی) است.»

[رقم الحدیث الکلی: 29104 - رقم الحدیث الباب: 3]

29104- 3- ⁽¹⁾وَ قَدْ تَقَدَّمَ هُنَا وَ فِی السِّوَاکِ فِی حَدِیثٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ: مَا زَالَ جَبْرَئِیلُ یُوصِینِی بِالْجَارِ حَتَّی ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُ وَ مَا زَالَ یُوصِینِی بِالْمَمْلُوکِ حَتَّی ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَیَضْرِبُ لَهُ أَجَلًا یُعْتَقُ فِیهِ.

أَقُولُ: هَذَا یَدُلُّ عَلَی أَنَّ مَا مَضَی ⁽²⁾وَ یَأْتِی لِلِاسْتِحْبَابِ ⁽³⁾.

ترجمه:

و پیشتر و همچنین در مبحث مسواک، حدیثی از رسول خدا (ص) آمده است که فرمودند: «جبرئیل همواره مرا به رعایت حق همسایه سفارش می‌کرد، تا جایی که گمان کردم او برای همسایه ارثی مقرر خواهد کرد. و همواره مرا به رعایت حق برده سفارش می‌کرد، تا جایی که گمان کردم زمانی برای آزادی او تعیین خواهد کرد.»

می‌گویم: این حدیث دلالت دارد بر آنچه که پیشتر ذکر شد و به استحباب اشاره دارد.

[رقم الحدیث الکلی: 29105 - رقم الحدیث الباب: 4]

29105- 4- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْبَزَوْفَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا أَتَی الْمَمْلُوکُ ثَمَنَهُ بَعْدَ سَبْعِ سِنِینَ فَعَلَیْهِ أَنْ یَقْبَلَهُ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْحُکْمِ الثَّانِی فِی الْوَصَایَا ⁽⁵⁾وَ فِی الْکَفَّارَاتِ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از زراره از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمودند: «اگر برده‌ای پس از گذشت هفت سال قیمت خود را بیاورد، بر صاحب او واجب است که آن را بپذیرد.»

34- بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ مَمْلُوکاً ثُمَّ مَاتَ وَ اشْتَبَهَ اسْتُخْرِجَ بِالْقُرْعَةِ

اشارة

⁽⁷⁾34 بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ مَمْلُوکاً ثُمَّ مَاتَ وَ اشْتَبَهَ اسْتُخْرِجَ بِالْقُرْعَةِ

ترجمه:

باب که در آن بررسی می‌شود، اگر کسی برده‌ای را آزاد کند و سپس فوت کند و بین بردگان او اشتباهی پیش بیاید (در اینکه کدام یک آزاد شده‌اند)، با استفاده از قرعه‌کشی مشخص می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 29106 - رقم الحدیث الباب: 1]

29106- 1- ⁽⁸⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ

إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ قَالَ: فِی رَجُلٍ کَانَ لَهُ عِدَّةُ مَمَالِیکَ فَقَالَ أَیُّکُمْ عَلَّمَنِی آیَةً مِنْ کِتَابِ اللَّهِ فَهُوَ حُرٌّ فَعَلَّمَهُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ ثُمَّ مَاتَ الْمَوْلَی وَ لَمْ یُدْرَ أَیُّهُمُ الَّذِی عَلَّمَهُ أَنَّهُ قَالَ یُسْتَخْرَجُ بِالْقُرْعَةِ قَالَ وَ لَا یَسْتَخْرِجُهُ إِلَّا الْإِمَامُ لِأَنَّ لَهُ عَلَی الْقُرْعَةِ کَلَاماً وَ دُعَاءً لَا یَعْلَمُهُ غَیْرُهُ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽¹⁾

أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً فِی الْمَوَارِیثِ ⁽²⁾وَ الْقَضَاءِ ⁽³⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی عَدَمِ اخْتِصَاصِ الْقُرْعَةِ بِالْإِمَامِ ⁽⁴⁾وَ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی الِاسْتِحْبَابِ مَعَ الْإِمْکَانِ أَوْ عَلَی عَدَمِ الْجَوَازِ لِمَنْ لَا یَعْلَمُ ذَلِکَ الدُّعَاءَ وَ یَأْتِی الدُّعَاءُ الْمَذْکُورُ ⁽⁵⁾فِی الْقَضَاءِ وَ یَحْتَمِلُ کَوْنُ هَذَا مِنْ کَلَامِ یُونُسَ فَتْوَی مِنْهُ فَلَا حُجَّةَ فِیهِ.

ترجمه:

از یونس روایت شده است: مردی چند برده داشت و گفت: «هر یک از شما که به من آیه‌ای از کتاب خدا بیاموزد، آزاد خواهد بود.» یکی از بردگان به او آموخت، سپس صاحب بردگان فوت کرد و مشخص نشد کدام‌یک از بردگان به او آموخته است. گفته شد که باید با قرعه‌کشی مشخص شود. همچنین گفته شد که قرعه را تنها امام می‌کشد، زیرا امام در قرعه کلام و دعایی دارد که غیر از او کسی آن را نمی‌داند.

می‌گویم: آنچه که به طور عمومی در احکام ارث و قضاوت دلالت دارد، در اینجا نیز می‌آید. همچنین، دلالتی وجود دارد که قرعه‌کشی منحصر به امام نیست. این روایت یا بر استحباب با امکان (انجام آن توسط امام) یا بر عدم جواز برای کسی که دعای مذکور را نمی‌داند، حمل می‌شود. دعای مذکور در بحث قضاوت خواهد آمد. همچنین احتمال دارد این سخن از یونس بوده و فتوا از او باشد، پس حجتی در آن نیست

35- بَابُ أَنَّ الْمِیرَاثَ وَ الْوَلَاءَ لِمَنْ أَعْتَقَ رَجُلًا کَانَ الْمُعْتِقُ أَوِ امْرَأَةً

اشارة

⁽⁶⁾35 بَابُ أَنَّ الْمِیرَاثَ وَ الْوَلَاءَ لِمَنْ أَعْتَقَ رَجُلًا کَانَ الْمُعْتِقُ أَوِ امْرَأَةً

ترجمه:

باب که در آن بررسی می‌شود، میراث و ولایت برای کسی است که مردی را آزاد کرده است، چه آزادکننده مرد باشد و چه زن.

[رقم الحدیث الکلی: 29107 - رقم الحدیث الباب: 1]

29107- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا ⁽¹⁾.

ترجمه:

از حلبی و محمد بن مسلم از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: پیامبر (ص) فرمودند: «ولاء (حق ولایت) برای کسی است که آزاد کرده است.»

[رقم الحدیث الکلی: 29108 - رقم الحدیث الباب: 2]

29108- 2- ⁽²⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی حَدِیثِ بَرِیرَةَ أَنَّ النَّبِیَّ ص قَالَ لِعَائِشَةَ أَعْتِقِی فَإِنَّ الْوَلَاءَ لِمَنْ أَعْتَقَ.

ترجمه:

از زراره از امام باقر (ع) در حدیث بریره روایت شده است که پیامبر (ص) به عایشه فرمودند: «او را آزاد کن، زیرا ولاء (حق ولایت) برای کسی است که آزاد کرده است.»

[رقم الحدیث الکلی: 29109 - رقم الحدیث الباب: 3]

29109- 3- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیْلِ عَنْ أَبِی الصَّبَّاحِ الْکِنَانِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی امْرَأَةٍ أَعْتَقَتْ رَجُلًا لِمَنْ وَلَاؤُهُ وَ لِمَنْ مِیرَاثُهُ قَالَ لِلَّذِی أَعْتَقَهُ إِلَّا أَنْ یَکُونَ لَهُ وَارِثٌ غَیْرُهَا.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾وَ کَذَا کُلُّ مَا قَبْلَهُ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از ابی‌الصباح کنانی از امام صادق (ع) روایت شده است که درباره زنی که مردی را آزاد کرده پرسیده شد: «حق ولاء و میراث او برای چه کسی است؟» امام صادق (ع) فرمودند: «برای کسی که او را آزاد کرده است، مگر اینکه وارثی غیر از او داشته باشد.»

[رقم الحدیث الکلی: 29110 - رقم الحدیث الباب: 4]

29110- 4- ⁽⁶⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ أَخِیهِ الْحَسَنِ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ ع الرَّجُلُ یَمُوتُ وَ لَا وَارِثَ لَهُ إِلَّا مَوَالِیهِ الَّذِینَ أَعْتَقُوهُ هَلْ یَرِثُونَهُ وَ لِمَنْ مِیرَاثُهُ فَکَتَبَ ع لِمَوْلَاهُ الْأَعْلَی.

ترجمه:

از حسین بن سعید از برادرش حسن روایت شده است که گفت: به امام باقر (ع) نوشتم: «مردی که فوت می‌کند و وارثی جز موالیانی که او را آزاد کرده‌اند ندارد، آیا آن‌ها میراث او را به ارث می‌برند؟ و میراث او متعلق به چه کسی است؟» امام باقر (ع) در پاسخ نوشتند: «میراث او برای مولای او اعلا (بالادست‌ترین وارث) است.»

[رقم الحدیث الکلی: 29111 - رقم الحدیث الباب: 5]

29111- 5- ⁽¹⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ: قِیلَ لِلصَّادِقِ ع لِمَ قُلْتُمْ مَوْلَی الرَّجُلِ مِنْهُ فَقَالَ لِأَنَّهُ خُلِقَ مِنْ طِینَتِهِ ثُمَّ فُرِّقَ بَیْنَهُمَا فَرَدَّهُ السَّبْیُ إِلَیْهِ فَعَطَفَ عَلَیْهِ مَا کَانَ فِیهِ مِنْهُ فَأَعْتَقَهُ فَلِذَلِکَ هُوَ مِنْهُ.

وَ فِی الْعِلَلِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ السَّیَّارِیِّ عَنِ الْعَمْرَکِیِّ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مِثْلَهُ ⁽²⁾أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽³⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ هُنَا ⁽⁴⁾وَ فِی الْمَوَارِیثِ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

محمد بن علی بن حسین روایت کرده است: از امام صادق (ع) پرسیده شد: «چرا شما فرمودید که مولای یک مرد از اوست؟» امام صادق (ع) فرمودند: «زیرا او (مولی) از طینت (سرشت) او آفریده شده است، سپس میان آن‌ها جدایی ایجاد شد، اما اسارت آن را به سوی او بازگرداند. ازاین‌رو، محبت و تعلق آنچه از او در مولی بوده، بر او غالب آمد و او را آزاد کرد. بنابراین، مولی از اوست.»

36- بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ وَ جَعَلَ الْمُعْتَقَ سَائِبَةً وَ تَبَرَّأَ مِنْ جَرِیرَتِهِ فَلَا وَلَاءَ لَهُ وَ لَا مِیرَاثَ‌

اشارة

⁽⁶⁾36 بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ وَ جَعَلَ الْمُعْتَقَ سَائِبَةً وَ تَبَرَّأَ مِنْ جَرِیرَتِهِ فَلَا وَلَاءَ لَهُ وَ لَا مِیرَاثَ

ترجمه:

باب که در آن بررسی می‌شود، اگر کسی برده‌ای را آزاد کند و او را سائب (آزاد بدون تعلق به کسی) قرار دهد و از مسئولیت‌های مربوط به او برائت جوید، در این صورت برای او نه ولاء (حق ولایت) و نه میراث وجود دارد.

[رقم الحدیث الکلی: 29112 - رقم الحدیث الباب: 1]

29112- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ الْفَضْلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ إِذَا أُعْتِقَ أَ لَهُ أَنْ یَضَعَ نَفْسَهُ حَیْثُ شَاءَ وَ یَتَوَلَّی مَنْ أَحَبَّ فَقَالَ إِذَا أُعْتِقَ لِلَّهِ فَهُوَ مَوْلًی لِلَّذِی أَعْتَقَهُ وَ إِذَا أُعْتِقَ فَجُعِلَ سَائِبَةً فَلَهُ أَنْ یَضَعَ نَفْسَهُ ⁽⁸⁾وَ یَتَوَلَّی مَنْ شَاءَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از اسماعیل بن فضل روایت شده است که گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم: «اگر مردی آزاد شود، آیا اختیار دارد خود را هرجا که بخواهد قرار دهد و ولایتی را که دوست دارد بپذیرد؟» امام صادق (ع) فرمودند: «اگر برای رضای خدا آزاد شده باشد، مولای کسی است که او را آزاد کرده است. اما اگر آزاد شده و سائب (آزاد بدون تعلق) قرار داده شود، اختیار دارد خود را هرجا که بخواهد قرار دهد و ولایتی را که می‌خواهد بپذیرد.»

[رقم الحدیث الکلی: 29113 - رقم الحدیث الباب: 2]

29113- 2- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ جَرِیرٍ عَنْ أَبِی الرَّبِیعِ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ السَّائِبَةِ فَقَالَ هُوَ الرَّجُلُ یُعْتِقُ غُلَامَهُ ثُمَّ یَقُولُ اذْهَبْ حَیْثُ شِئْتَ لَیْسَ لِی مِنْ مِیرَاثِکَ شَیْ‌ءٌ وَ لَا عَلَیَّ مِنْ جَرِیرَتِکَ شَیْ‌ءٌ وَ یَشْهَدُ ⁽³⁾شَاهِدَیْنِ.

وَ فِی مَعَانِی الْأَخْبَارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ⁽⁵⁾

أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از ابی‌ربیع روایت شده است که گفت: از امام صادق (ع) درباره «سائبه» سؤال شد. امام صادق (ع) فرمودند: «سائبه مردی است که غلام خود را آزاد می‌کند و سپس می‌گوید: برو هر جا که می‌خواهی؛ هیچ حقی از میراث تو برای من نیست و هیچ مسئولیتی از خطاهای تو بر عهده من نیست. و بر این موضوع دو شاهد گواهی می‌دهند.»

37- بَابُ أَنَّ الْبَائِعَ لَوْ شَرَطَ الْوَلَاءَ لَمْ یَصِحَّ وَ کَانَ لِلْمُشْتَرِی إِنْ أَعْتَقَ‌

اشارة

⁽⁷⁾37 بَابُ أَنَّ الْبَائِعَ لَوْ شَرَطَ الْوَلَاءَ لَمْ یَصِحَّ وَ کَانَ لِلْمُشْتَرِی إِنْ أَعْتَقَ

ترجمه:

باب که در آن بررسی می‌شود، اگر فروشنده شرط کند که ولاء (حق ولایت) برای او باشد، این شرط صحیح نیست و ولاء متعلق به خریدار خواهد بود، در صورتی که برده را آزاد کند.

[رقم الحدیث الکلی: 29114 - رقم الحدیث الباب: 1]

29114- 1- ⁽⁸⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع

قَالَ: قَالَتْ عَائِشَةُ لِرَسُولِ اللَّهِ ص إِنَّ أَهْلَ بَرِیرَةَ اشْتَرَطُوا وَلَاءَهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

از عیص بن قاسم از امام صادق (ع) روایت شده است: عایشه به رسول خدا (ص) گفت: «خانواده بریره شرط کردند که ولاء او (حق ولایت) برای آن‌ها باشد.» پیامبر (ص) فرمودند: «ولاء برای کسی است که آزاد کرده است.»

[رقم الحدیث الکلی: 29115 - رقم الحدیث الباب: 2]

29115- 2- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِیٍّ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ ذَکَرَ أَنَّ بَرِیرَةَ کَانَتْ عِنْدَ زَوْجٍ لَهَا وَ هِیَ مَمْلُوکَةٌ فَاشْتَرَتْهَا عَائِشَةُ فَأَعْتَقَتْهَا فَخَیَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ ص إِنْ شَاءَتْ تَقِرُّ عِنْدَ زَوْجِهَا وَ إِنْ شَاءَتْ فَارَقَتْهُ وَ کَانَ مَوَالِیهَا الَّذِینَ بَاعُوهَا اشْتَرَطُوا وَلَاءَهَا عَلَی عَائِشَةَ- فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ وَ صُدِّقَ عَلَی بَرِیرَةَ بِلَحْمٍ فَأَهْدَتْهُ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص فَعَلَّقَتْهُ عَائِشَةُ- وَ قَالَتْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص لَا یَأْکُلُ الصَّدَقَةَ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ اللَّحْمُ مُعَلَّقٌ فَقَالَ مَا شَأْنُ هَذَا اللَّحْمِ لَمْ یُطْبَخْ قَالَتْ یَا رَسُولَ اللَّهِ ص صُدِّقَ بِهِ عَلَی بَرِیرَةَ- وَ أَنْتَ لَا تَأْکُلُ الصَّدَقَةَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص هُوَ لَهَا صَدَقَةٌ وَ لَنَا هَدِیَّةٌ ثُمَّ أَمَرَ بِطَبْخِهِ فَجَاءَ ⁽³⁾فِیهَا ثَلَاثٌ مِنَ السُّنَنِ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ هُنَا ⁽⁴⁾وَ فِی النِّکَاحِ ⁽⁵⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از عبیدالله بن علی حلبی از امام صادق (ع) روایت شده است که ایشان ذکر کردند: «بریره کنیزی بود که نزد شوهرش زندگی می‌کرد و در حالت بردگی بود. عایشه او را خرید و سپس آزاد کرد. رسول خدا (ص) به بریره اختیار داد که اگر بخواهد نزد شوهرش بماند و اگر بخواهد از او جدا شود. موالیانی که بریره را فروختند، شرط کردند که ولاء او (حق ولایت) برای آنان باشد، اما پیامبر (ص) فرمودند: "ولاء برای کسی است که آزاد کرده است."

به بریره گوشتی به‌عنوان صدقه داده شد، و او آن را به رسول خدا (ص) هدیه کرد. عایشه گفت که رسول خدا (ص) صدقه نمی‌خورد. سپس رسول خدا (ص) آمدند و دیدند گوشت آویزان است و فرمودند: "این گوشت چرا پخته نشده است؟" عایشه توضیح داد: "یا رسول‌الله، این گوشت صدقه‌ای بود که به بریره داده شده بود و شما صدقه نمی‌خورید." رسول خدا (ص) فرمودند: "این گوشت برای بریره صدقه است و برای ما هدیه." سپس دستور دادند که گوشت پخته شود.

این حادثه شامل سه سنت است.»

38- بَابُ أَنَّ وَلَاءَ الْوَلَدِ لِمَنْ أَعْتَقَ الْأَبَ أَوِ الْجَدَّ إِذَا لَمْ یُعْتِقْهُمْ غَیْرُ مَوْلَی الْأَبِ وَ الْجَدِّ وَ أَنَّ الْوَلَاءَ یَنْجَرُّ مِنَ مُعْتِقِ الْأُمِّ إِلَی مُعْتِقِ الْأَبِ‌

اشارة

⁽¹⁾38 بَابُ أَنَّ وَلَاءَ الْوَلَدِ لِمَنْ أَعْتَقَ الْأَبَ أَوِ الْجَدَّ إِذَا لَمْ یُعْتِقْهُمْ غَیْرُ مَوْلَی الْأَبِ وَ الْجَدِّ وَ أَنَّ الْوَلَاءَ یَنْجَرُّ مِنَ مُعْتِقِ الْأُمِّ إِلَی مُعْتِقِ الْأَبِ

ترجمه:

باب که در آن بررسی می‌شود، ولاء (حق ولایت) فرزند برای کسی است که پدر یا پدربزرگ او را آزاد کرده است، در صورتی که شخص دیگری، مولای پدر یا پدربزرگ، او را آزاد نکرده باشد. همچنین ولاء از مولای آزادکننده مادر به مولای آزادکننده پدر منتقل می‌شود.

[رقم الحدیث الکلی: 29116 - رقم الحدیث الباب: 1]

29116- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعِیصِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ اشْتَرَی عَبْداً وَ لَهُ أَوْلَادٌ مِنِ امْرَأَةٍ حُرَّةٍ فَأَعْتَقَهُ قَالَ وَلَاءُ وُلْدِهِ لِمَنْ أَعْتَقَهُ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی ⁽³⁾

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ أَبِی عَلِیٍّ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ مِثْلَهُ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

از صفوان از عیص بن قاسم روایت شده است که گفت: از امام صادق (ع) پرسیدم: «مردی برده‌ای را خریداری کرده است که از زنی آزاد فرزندانی دارد و او را آزاد کرده است. (ولاء) حق ولایت فرزندان او برای چه کسی است؟» امام صادق (ع) فرمودند: «ولاء فرزندان او برای کسی است که او را آزاد کرده است.»

[رقم الحدیث الکلی: 29117 - رقم الحدیث الباب: 2]

29117- 2- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْعَبْدِ تَکُونُ تَحْتَهُ الْحُرَّةُ قَالَ وُلْدُهُ أَحْرَارٌ فَإِنْ أُعْتِقَ الْمَمْلُوکُ لَحِقَ بِأَبِیهِ.

ترجمه:

از ابن سنان از امام صادق (ع) روایت شده است که درباره برده‌ای که همسرش زن آزاد است، فرمودند: «فرزندان او آزاد هستند، و اگر برده آزاد شود، به پدرش ملحق می‌شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 29118 - رقم الحدیث الباب: 3]

29118- 3- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنِ النَّضْرِ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَضَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی مُکَاتَبٍ اشْتُرِطَ عَلَیْهِ وَلَاؤُهُ إِذَا أُعْتِقَ فَنَکَحَ وَلِیدَةً لِرَجُلٍ آخَرَ فَوَلَدَتْ لَهُ

وَلَداً فَحَرَّرَ وَلَدَهُ ثُمَّ تُوُفِّیَ الْمُکَاتَبُ فَوَرِثَهُ وَلَدُهُ فَاخْتَلَفُوا فِی وَلَدِهِ مَنْ یَرِثُهُ قَالَ فَأَلْحَقَ وَلَدَهُ بِمَوَالِی أَبِیهِ.

أَقُولُ: خَصَّهُ الشَّیْخُ بِمَا لَوْ تَجَدَّدَتْ وِلَادَةُ الْأَوْلَادِ وَ تَبِعُوا الْأَبَ فِی الْحُرِّیَّةِ دُونَ مَا إِذَا کَانُوا مِلْکاً لِشَخْصٍ آخَرَ فَأَعْتَقَهُمْ لِمَا یَأْتِی ⁽¹⁾.

ترجمه:

از محمد بن قیس از امام باقر (ع) روایت شده است: امیرالمؤمنین (ع) درباره مکاتبی که شرط ولاء او هنگام آزادی شده بود، قضاوت کرد. این مکاتب با کنیز مرد دیگری ازدواج کرد و صاحب فرزندی شد. سپس فرزند خود را آزاد کرد و مکاتب فوت کرد و فرزندش از او ارث برد. سپس در ولاء فرزند او اختلاف پیش آمد که چه کسی وارث او خواهد بود. امام فرمودند: «فرزند او به موالی پدرش ملحق می‌شود.»

می‌گویم: مرحوم شیخ این مورد را مختص به وضعیتی کرده است که اگر تولد فرزندان جدیدی رخ دهد و آن‌ها پدر را در آزادی پیروی کنند، و نه زمانی که فرزندان به ملک شخص دیگری باشند و آن شخص آن‌ها را آزاد کند. موارد مرتبط در ادامه می‌آید.

[رقم الحدیث الکلی: 29119 - رقم الحدیث الباب: 4]

29119- 4- ⁽²⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ فِی کِتَابِهِ هَکَذَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ حُرَّةٍ زَوَّجْتُهَا عَبْداً لِی وَ وَلَدَتْ مِنْهُ أَوْلَاداً ثُمَّ صَارَ الْعَبْدُ إِلَی غَیْرِی فَأَعْتَقَهُ إِلَی مَنْ وَلَاءُ وُلْدِهِ إِلَیَّ إِذَا کَانَتْ أُمُّهُمْ مَوْلَاتِی أَمْ إِلَی الَّذِی أَعْتَقَ أَبَاهُمْ فَکَتَبَ ع إِنْ کَانَتِ الْأُمُّ حُرَّةً جَرَّ الْأَبُ الْوَلَاءَ وَ إِنْ کُنْتَ أَنْتَ أَعْتَقْتَ فَلَیْسَ لِأَبِیهِ ⁽³⁾جَرُّ الْوَلَاءِ.

ترجمه:

از حسین بن سعید در کتابش چنین روایت شده است که از امام صادق (ع) پرسیدم: «زنی آزاد را به عنوان همسر به برده‌ای از خودم تزویج کردم و این زن از او فرزندانی به دنیا آورد. سپس این برده به مالک دیگری منتقل شد و آن مالک او را آزاد کرد. حال، حق ولاء فرزندان او متعلق به من است، زیرا مادرشان مولای من است، یا متعلق به کسی است که پدرشان را آزاد کرده است؟» امام صادق (ع) در پاسخ نوشتند: «اگر مادر آزاد باشد، پدر ولاء را منتقل می‌کند. اما اگر شما بودید که برده را آزاد کردید، پدر حقی در انتقال ولاء ندارد.»

[رقم الحدیث الکلی: 29120 - رقم الحدیث الباب: 5]

29120- 5- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ عَلِیٌّ ع یَجُرُّ الْأَبُ الْوَلَاءَ إِذَا أُعْتِقَ.

ترجمه:

از أبان از مردی از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: امام علی (ع) فرمودند: «پدر ولاء (حق ولایت) را منتقل می‌کند، در صورتی که آزاد شده باشد.»

[رقم الحدیث الکلی: 29121 - رقم الحدیث الباب: 6]

29121- 6- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنِ النَّضْرِ عَنْ أَبَانٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع قَالَ: قِیلَ لَهُ اشْتَرَی فُلَانٌ رَجُلٌ بِالْمَدِینَةِ مَمْلُوکاً کَانَ لَهُ أَوْلَادٌ فَأَعْتَقَهُمْ فَقَالَ إِنِّی أَکْرَهُ أَنْ أَجُرَّ وَلَاءَهُمْ.

أَقُولُ: فَسَّرَهُ الشَّیْخُ بِأَنَّهُ یَکْرَهُ أَنْ یُعْتِقَ الْمَمْلُوکَ لِیَجُرَّ وَلَاءَ وَلَدِهِ إِلَیْهِ بَلْ یَقْصِدُ بِالْعِتْقِ وَجْهَ اللَّهِ وَ یَکُونُ الْوَلَاءُ تَابِعاً لَهُ.

ترجمه:

از أبان از کسی که روایت کرده از امام علی بن حسین (ع) نقل شده است که به ایشان گفته شد: «فلان شخص در مدینه مردی برده را خرید که او فرزندانی داشت و سپس آن فرزندان را آزاد کرد.» امام علی بن حسین (ع) فرمودند: «من نمی‌پسندم که ولاء آن‌ها را به‌سوی خود بکشانم.»

می‌گویم: مرحوم شیخ این مسئله را چنین تفسیر کرده است که امام (ع) آزاد کردن برده را با قصد کشاندن ولاء فرزندان او به‌سوی خود، ناپسند می‌داند. بلکه هدف از آزاد کردن باید برای رضای خدا باشد، و ولاء در این حالت به‌طور طبیعی تابع آزادکننده خواهد بود.

[رقم الحدیث الکلی: 29122 - رقم الحدیث الباب: 7]

29122- 7- ⁽⁶⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ

مَعْرُوفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْمُعْتَقُ هُوَ الْمَوْلَی وَ الْوَلَدُ یَنْتَمِی إِلَی مَنْ شَاءَ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ ⁽¹⁾

أَقُولُ: یَأْتِی وَجْهُهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

ترجمه تحت اللفظی:

از حذیفه بن منصور از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند: «آزادشده (برده‌ای که آزاد شده است) مولای کسی است که او را آزاد کرده است، و فرزند متعلق به هر کسی است که خود بخواهد (وابسته شود).»

[رقم الحدیث الکلی: 29123 - رقم الحدیث الباب: 8]

29123- 8- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی الْعَبْدِ تَکُونُ تَحْتَهُ الْحُرَّةُ قَالَ وُلْدُهُ أَحْرَارٌ فَإِنْ أُعْتِقَ الْمَمْلُوکُ لَحِقَ بِأَبِیهِ.

ترجمه:

از عبدالله بن سنان از امام صادق (ع) روایت شده است که درباره برده‌ای که همسرش زن آزاد است، فرمودند: «فرزندان او آزاد هستند، و اگر برده آزاد شود، به پدرش ملحق می‌شود.»

[رقم الحدیث الکلی: 29124 - رقم الحدیث الباب: 9]

29124- 9- ⁽⁴⁾وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سُلَیْمٍ الْفَرَّاءِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ حَدَّثَتْنِی عَمَّتِی قَالَتْ إِنِّی جَالِسَةٌ بِفِنَاءِ الْکَعْبَةِ إِذْ أَقْبَلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع- فَلَمَّا رَآنِی مَالَ إِلَیَّ فَسَلَّمَ عَلَیَّ ثُمَّ قَالَ مَا یُجْلِسُکِ هَاهُنَا قُلْتُ أَنْتَظِرُ مَوْلًی لَنَا قَالَتْ فَقَالَ لِی أَعْتَقْتُمُوهُ فَقُلْتُ لَا وَ لَکِنْ أَعْتَقْنَا أَبَاهُ فَقَالَ لَیْسَ ذَاکِ مَوْلَاکُمْ هَذَا أَخُوکُمْ وَ ابْنُ عَمِّکُمْ إِنَّمَا الْمَوْلَی الَّذِی جَرَتْ عَلَیْهِ النِّعْمَةُ فَإِذَا جَرَتْ عَلَی أَبِیهِ وَ جَدِّهِ فَهُوَ ابْنُ عَمِّکِ وَ أَخُوکِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ⁽⁵⁾

أَقُولُ: یَأْتِی وَجْهُهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

از حسن بن مسلم روایت شده است که گفت: عمه‌ام برایم نقل کرد: «در حیاط کعبه نشسته بودم که امام صادق (ع) آمدند. وقتی مرا دیدند، به سمت من آمدند و سلام کردند، سپس فرمودند: "چه چیزی سبب شده که اینجا نشسته‌ای؟" پاسخ دادم: "منتظر یکی از مملوکاتم هستم." عمه‌ام گفت: امام فرمودند: "آیا او را آزاد کرده‌اید؟" پاسخ دادم: "نه، بلکه پدر او را آزاد کرده‌ایم." امام فرمودند: "او مولای شما نیست، بلکه برادر و پسرعموی شماست. مولای واقعی کسی است که نعمت آزادی مستقیم بر او جاری شده است. اگر این نعمت بر پدر و جد او جاری شده باشد، او پسرعموی شما و برادر شماست."»

[رقم الحدیث الکلی: 29125 - رقم الحدیث الباب: 10]

29125- 10- ⁽¹⁾وَ عَنْهُمْ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُنْدَبٍ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ الْأَوَّلِ ع قَالَ: قَالَ: إِنَّمَا الْمَوْلَی الْجَلِیبُ الْعَتِیقُ وَ ابْنُهُ عَرَبِیٌّ وَ ابْنُ ابْنِهِ مِنْ أَنْفُسِهِمْ.

ترجمه:

از عبدالله بن جندب که آن را به امام باقر اول (ع) رسانده است، روایت شده که فرمودند: «مولی همان برده‌ای است که آزاد شده است (الجلیب العتیق)، و فرزند او عرب محسوب می‌شود، و نوه‌اش از میان خودشان (یعنی از قوم عرب) به شمار می‌آید.»

[رقم الحدیث الکلی: 29126 - رقم الحدیث الباب: 11]

29126- 11- ⁽²⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع وَ مَعِی عَلِیُّ بْنُ عَبْدِ الْعَزِیزِ- فَقَالَ لِی مَنْ هَذَا فَقُلْتُ (مَوْلًی لَنَا) ⁽³⁾فَقَالَ أَعْتَقْتُمُوهُ أَوْ أَبَاهُ فَقُلْتُ بَلْ أَبَاهُ فَقَالَ لَیْسَ هَذَا مَوْلَاکَ هَذَا أَخُوکَ وَ ابْنُ عَمِّکَ وَ إِنَّمَا الْمَوْلَی هُوَ الَّذِی جَرَتْ عَلَیْهِ النِّعْمَةُ فَإِذَا جَرَتْ عَلَی أَبِیهِ فَهُوَ أَخُوکَ وَ ابْنُ عَمِّکَ.

وَ رَوَاهُ الْحِمْیَرِیُّ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ⁽⁴⁾

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

از بکر بن محمد ازدی روایت شده است که گفت: «بر امام صادق (ع) وارد شدم و علی بن عبدالعزیز همراه من بود. امام صادق (ع) به من فرمودند: "این شخص کیست؟" پاسخ دادم: "(مولای ما است)." امام فرمودند: "آیا او را آزاد کرده‌اید یا پدرش را؟" پاسخ دادم: "بلکه پدرش را." امام فرمودند: "او مولای شما نیست، بلکه برادر و پسرعموی شما است. مولای واقعی کسی است که نعمت آزادی مستقیم بر او جاری شده باشد. اگر این نعمت بر پدر او جاری شده باشد، او برادر و پسرعموی شما است."»

[رقم الحدیث الکلی: 29127 - رقم الحدیث الباب: 12]

29127- 12- ⁽⁶⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ کَثِیرَةَ ⁽⁷⁾قَالَتْ مَرَّ بِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا أَنْتَظِرُ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مَوْلًی لَنَا فَقَالَ یَا أُمَّ عُثْمَانَ مَا یُقِیمُکِ هَاهُنَا قُلْتُ أَنْتَظِرُ مَوْلًی لَنَا قَالَ أَعْتَقْتُمُوهُ قُلْتُ لَا قَالَ أَعْتَقْتُمْ أَبَاهُ قُلْتُ لَا أَعْتَقْنَا جَدَّهُ فَقَالَ لَیْسَ هَذَا مَوْلَاکُمْ بَلْ هَذَا أَخُوکُمْ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ بَکْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ⁽¹⁾

وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ أَقُولُ: ذَکَرَ الشَّیْخُ ⁽²⁾أَنَّ نَفْیَ کَوْنِ الْوَلَدِ مَوْلًی صَحِیحٌ لِأَنَّ الْمَوْلَی فِی اللُّغَةِ هُوَ الْمُعْتَقُ نَفْسُهُ وَ لَا یَلْزَمُ أَنْ یَنْتَفِیَ الْوَلَاءُ عَنِ الْوَلَدِ.

ترجمه:

از کثیره روایت شده است که گفت: «امام صادق (ع) در حالی که در مسجد الحرام نشسته بودم و منتظر مولایی از ما بودم، از کنار من گذشتند و فرمودند: "ای ام عثمان، چه چیزی باعث شده که اینجا بمانی؟" پاسخ دادم: "منتظر مولایی از ما هستم." امام فرمودند: "آیا او را آزاد کرده‌اید؟" پاسخ دادم: "نه." فرمودند: "آیا پدرش را آزاد کرده‌اید؟" گفتم: "نه، بلکه جد او را آزاد کرده‌ایم." امام فرمودند: "او مولای شما نیست، بلکه برادر شما است."»

می‌گویم: می گویم شیخ توضیح داده است که نفی مولی بودن فرزند، صحیح است زیرا در لغت، "مولی" به شخصی که خود آزاد شده است اطلاق می‌شود و لازم نیست که ولاء از فرزند نفی شود.

39- بَابُ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا أَعْتَقَتْ ثُمَّ مَاتَتْ انْتَقَلَ الْوَلَاءُ إِلَی عَصَبَتِهَا دُونَ أَوْلَادِهَا ذُکُوراً کَانُوا أَوْ إِنَاثاً وَ کَذَا إِذَا مَاتَتْ وَ أَوْصَتْ أَنْ یُعْتَقَ عَنْهَا

اشارة

⁽³⁾39 بَابُ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا أَعْتَقَتْ ثُمَّ مَاتَتْ انْتَقَلَ الْوَلَاءُ إِلَی عَصَبَتِهَا دُونَ أَوْلَادِهَا ذُکُوراً کَانُوا أَوْ إِنَاثاً وَ کَذَا إِذَا مَاتَتْ وَ أَوْصَتْ أَنْ یُعْتَقَ عَنْهَا

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29128 - رقم الحدیث الباب: 1]

29128- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَضَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع عَلَی امْرَأَةٍ أَعْتَقَتْ رَجُلًا وَ اشْتَرَطَتْ وَلَاءَهُ وَ لَهَا ابْنٌ فَأَلْحَقَ وَلَاءَهُ بِعَصَبَتِهَا الَّذِینَ یَعْقِلُونَ عَنْهُ دُونَ وَلَدِهَا.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29129 - رقم الحدیث الباب: 2]

29129- 2- ⁽⁵⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ امْرَأَةٍ أَعْتَقَتْ مَمْلُوکاً ثُمَّ مَاتَتْ قَالَ یَرْجِعُ الْوَلَاءُ إِلَی بَنِی أَبِیهَا.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29130 - رقم الحدیث الباب: 3]

29130- 3- ⁽⁶⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی وَلَّادٍ حَفْصِ بْنِ

سَالِمٍ الْحَنَّاطِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ أَعْتَقَ جَارِیَةً صَغِیرَةً لَمْ تُدْرِکْ وَ کَانَتْ أُمُّهُ قَبْلَ أَنْ تَمُوتَ سَأَلَتْهُ أَنْ یُعْتِقَ عَنْهَا رَقَبَةً مِنْ مَالِهَا فَاشْتَرَاهَا فَأَعْتَقَهَا بَعْدَ مَا مَاتَتْ أُمُّهُ لِمَنْ یَکُونُ وَلَاءُ الْمُعْتَقِ قَالَ فَقَالَ یَکُونُ وَلَاؤُهَا لِأَقْرِبَاءِ أُمِّهِ مِنْ قِبَلِ أَبِیهَا وَ تَکُونُ نَفَقَتُهَا عَلَیْهِمْ حَتَّی تُدْرِکَ وَ تَسْتَغْنِیَ قَالَ وَ لَا یَکُونُ لِلَّذِی أَعْتَقَهَا عَنْ أُمِّهِ مِنْ وَلَائِهَا شَیْ‌ءٌ.

ترجمه:

40- بَابُ أَنَّ الْمُعْتِقَ إِذَا مَاتَ انْتَقَلَ الْوَلَاءُ إِلَی أَوْلَادِهِ إِذَا کَانَ رَجُلًا وَ إِنْ أَعْتَقَ بِأَمْرِ الْغَیْرِ کَانَ الْوَلَاءُ لِلْآمِرِ

اشارة

⁽¹⁾40 بَابُ أَنَّ الْمُعْتِقَ إِذَا مَاتَ انْتَقَلَ الْوَلَاءُ إِلَی أَوْلَادِهِ إِذَا کَانَ رَجُلًا وَ إِنْ أَعْتَقَ بِأَمْرِ الْغَیْرِ کَانَ الْوَلَاءُ لِلْآمِرِ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29131 - رقم الحدیث الباب: 1]

29131- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَضَی فِی رَجُلٍ حَرَّرَ رَجُلًا وَ اشْتَرَطَ وَلَاهُ ⁽³⁾فَتُوُفِّیَ الَّذِی أَعْتَقَ وَ لَیْسَ لَهُ وَلَدٌ إِلَّا النِّسَاءُ ثُمَّ تُوُفِّیَ الْمَوْلَی وَ تَرَکَ مَالًا وَ لَهُ عَصَبَةٌ فَاحْتَقَّ ⁽⁴⁾فِی مِیرَاثِهِ بَنَاتُ مَوْلَاهُ وَ الْعَصَبَةُ فَقَضَی بِمِیرَاثِهِ لِلْعَصَبَةِ الَّذِینَ یَعْقِلُونَ عَنْهُ إِذَا أَحْدَثَ حَدَثاً یَکُونُ فِیهِ عَقْلٌ.

أَقُولُ: قَدْ حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی التَّقِیَّةِ ⁽⁵⁾لِمَا یَأْتِی فِی الْمَوَارِیثِ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29132 - رقم الحدیث الباب: 2]

29132- 2- ⁽⁷⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ بُرَیْدٍ الْعِجْلِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ رَجُلٍ کَانَ عَلَیْهِ عِتْقُ

رَقَبَةٍ فَمَاتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُعْتِقَ رَقَبَةً فَانْطَلَقَ ابْنُهُ فَابْتَاعَ رَجُلًا مِنْ کِیسِهِ ⁽¹⁾فَأَعْتَقَهُ عَنْ أَبِیهِ وَ إِنَّ الْمُعْتَقَ أَصَابَ بَعْدَ ذَلِکَ مَالًا ثُمَّ مَاتَ وَ تَرَکَهُ لِمَنْ یَکُونُ مِیرَاثُهُ قَالَ فَقَالَ إِنْ کَانَتِ الرَّقَبَةُ الَّتِی کَانَتْ عَلَی أَبِیهِ (فِی ظِهَارٍ أَوْ شُکْرٍ) ⁽²⁾أَوْ وَاجِبَةً عَلَیْهِ فَإِنَّ الْمُعْتَقَ سَائِبَةٌ لَا سَبِیلَ لِأَحَدٍ عَلَیْهِ قَالَ وَ إِنْ کَانَ تَوَالَی قَبْلَ أَنْ یَمُوتَ إِلَی أَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ فَضَمِنَ جِنَایَتَهُ وَ حَدَثَهُ ⁽³⁾کَانَ مَوْلَاهُ وَ وَارِثَهُ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ قَرِیبٌ یَرِثُهُ قَالَ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ تَوَالَی إِلَی أَحَدٍ حَتَّی مَاتَ فَإِنَّ مِیرَاثَهُ لِإِمَامِ الْمُسْلِمِینَ- إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ قَرِیبٌ یَرِثُهُ مِنَ الْمُسْلِمِینَ- قَالَ وَ إِنْ کَانَتِ الرَّقَبَةُ الَّتِی عَلَی أَبِیهِ تَطَوُّعاً وَ قَدْ کَانَ أَبُوهُ أَمَرَهُ أَنْ یُعْتِقَ عَنْهُ نَسَمَةً فَإِنَّ وَلَاءَ الْمُعْتَقِ هُوَ مِیرَاثٌ لِجَمِیعِ وُلْدِ الْمَیِّتِ مِنَ الرِّجَالِ قَالَ وَ یَکُونُ الَّذِی اشْتَرَاهُ فَأَعْتَقَهُ بِأَمْرِ أَبِیهِ کَوَاحِدٍ مِنَ الْوَرَثَةِ إِذَا لَمْ یَکُنْ لِلْمُعْتَقِ قَرَابَةٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ أَحْرَارٌ یَرِثُونَهُ قَالَ وَ إِنْ کَانَ ابْنُهُ الَّذِی اشْتَرَی الرَّقَبَةَ فَأَعْتَقَهَا عَنْ أَبِیهِ مِنْ مَالِهِ بَعْدَ مَوْتِ أَبِیهِ تَطَوُّعاً مِنْهُ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونَ أَبُوهُ أَمَرَهُ بِذَلِکَ فَإِنَّ وَلَاءَهُ وَ مِیرَاثَهُ لِلَّذِی اشْتَرَاهُ مِنْ مَالِهِ فَأَعْتَقَهُ عَنْ أَبِیهِ إِذَا لَمْ یَکُنْ لِلْمُعْتَقِ وَارِثٌ مِنْ قَرَابَتِهِ.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ⁽⁴⁾

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ نَحْوَهُ ⁽⁵⁾أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ ⁽⁶⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁷⁾

وَ یَأْتِی فِی الْمَوَارِیثِ مَا یَدُلُّ عَلَی انْتِقَالِ الْوَلَاءِ إِلَی الْأَوْلَادِ الذُّکُورِ وَ الْإِنَاثِ ⁽¹⁾وَ قَدْ حَمَلَ الشَّیْخُ مَا خَالَفَهُ هُنَا عَلَی التَّقِیَّةِ ⁽²⁾مَعَ أَنَّ هَذَا غَیْرُ صَرِیحٍ فِی الْمُنَافَاةِ.

ترجمه:

41- بَابُ أَنَّ الْمُعْتَقَ سَائِبَةٌ إِذَا ضَمِنَ أَحَدٌ جَرِیرَتَهُ فَلَهُ وَلَاؤُهُ وَ مِیرَاثُهُ مَعَ عَدَمِ وَارِثٍ غَیْرِهِ وَ إِلَّا فَوَلَاؤُهُ وَ مِیرَاثُهُ لِلْإِمَامِ‌

اشارة

⁽³⁾41 بَابُ أَنَّ الْمُعْتَقَ سَائِبَةٌ إِذَا ضَمِنَ أَحَدٌ جَرِیرَتَهُ فَلَهُ وَلَاؤُهُ وَ مِیرَاثُهُ مَعَ عَدَمِ وَارِثٍ غَیْرِهِ وَ إِلَّا فَوَلَاؤُهُ وَ مِیرَاثُهُ لِلْإِمَامِ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29133 - رقم الحدیث الباب: 1]

29133- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ مَمْلُوکٍ أُعْتِقَ سَائِبَةً قَالَ یَتَوَلَّی مَنْ شَاءَ وَ عَلَی مَنْ تَوَلَّاهُ جَرِیرَتُهُ وَ لَهُ مِیرَاثُهُ قُلْتُ فَإِنْ سَکَتَ حَتَّی یَمُوتَ قَالَ یُجْعَلُ مَالُهُ فِی بَیْتِ مَالِ الْمُسْلِمِینَ.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع نَحْوَهُ ⁽⁵⁾وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ شُعَیْبٍ ⁽⁶⁾

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ ⁽⁷⁾

أَقُولُ: لَعَلَّ الْمُرَادَ بَیْتُ مَالِ الْإِمَامِ أَوْ أَنَّ الْإِمَامَ رَضِیَ بِأَنْ یُدْفَعَ مِیرَاثُهُ إِلَی الْمُسْلِمِینَ فِی زَمَانِهِ وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی التَّقِیَّةِ لِمَا مَضَی ⁽¹⁾وَ یَأْتِی ⁽²⁾.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29134 - رقم الحدیث الباب: 2]

29134- 2- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنِ النَّضْرِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ یَعْنِی عَبْدَ اللَّهِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَنْ أَعْتَقَ رَجُلًا سَائِبَةً فَلَیْسَ عَلَیْهِ مِنْ جَرِیرَتِهِ شَیْ‌ءٌ وَ لَیْسَ لَهُ مِنَ الْمِیرَاثِ شَیْ‌ءٌ وَ لْیُشْهِدْ عَلَی ذَلِکَ وَ قَالَ مَنْ تَوَلَّی رَجُلًا وَ رَضِیَ بِهِ فَجَرِیرَتُهُ عَلَیْهِ وَ مِیرَاثُهُ لَهُ.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ⁽⁴⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁵⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

42- بَابُ أَنَّهُ لَا یَصِحُّ بَیْعُ الْوَلَاءِ وَ لَا هِبَتُهُ وَ لَا اشْتِرَاطُهُ‌

اشارة

⁽⁷⁾42 بَابُ أَنَّهُ لَا یَصِحُّ بَیْعُ الْوَلَاءِ وَ لَا هِبَتُهُ وَ لَا اشْتِرَاطُهُ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29135 - رقم الحدیث الباب: 1]

29135- 1- ⁽⁸⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی

عَنْ بُنَانِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ بَیْعِ الْوَلَاءِ یَحِلُّ قَالَ لَا یَحِلُّ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29136 - رقم الحدیث الباب: 2]

29136- 2- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: قَالَ النَّبِیُّ ص الْوَلَاءُ لُحْمَةٌ کَلُحْمَةِ النَّسَبِ لَا تُبَاعُ وَ لَا تُوهَبُ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع مِثْلَهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29137 - رقم الحدیث الباب: 3]

29137- 3- ⁽³⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ دَاوُدَ الصَّرْمِیِّ قَالَ: قَالَ الطَّیِّبُ ع یَا دَاوُدُ إِنَّ النَّاسَ کُلَّهُمْ مَوَالٍ لَنَا فَیَحِلُّ لَنَا أَنْ نَشْتَرِیَ وَ نُعْتِقَ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ فُلَاناً قَالَ لِغُلَامٍ لَهُ قَدْ أَعْتَقَهُ بِعْنِی نَفْسَکَ حَتَّی أَشْتَرِیَکَ قَالَ یَجُوزُ وَ لَکِنْ إِنَّمَا یَشْتَرِی وَلَاءَهُ.

أَقُولُ: شِرَاءُ الْوَلَاءِ هُنَا مَحْمُولٌ عَلَی کَوْنِهِ بِصِیغَةِ ضَمَانِ الْجَرِیرَةِ مَعَ کَوْنِ الْمُعْتَقِ سَائِبَةً لِمَا مَضَی ⁽⁴⁾وَ یَأْتِی ⁽⁵⁾فَالشِّرَاءُ مَجَازٌ وَ لَفْظُ النَّاسِ قَدِ اسْتُعْمِلَ فِی الْأَحَادِیثِ کَثِیراً بِمَعْنَی غَیْرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ عَلَی هَذَا فَلَا إِشْکَالَ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29138 - رقم الحدیث الباب: 4]

29138- 4- ⁽⁶⁾الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الطُّوسِیُّ فِی الْأَمَالِی عَنْ أَبِیهِ عَنِ

ابْنِ بُشْرَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص نَهَی عَنْ بَیْعِ الْوَلَاءِ وَ عَنْ هِبَتِهِ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29139 - رقم الحدیث الباب: 5]

29139- 5- ⁽¹⁾عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ بَیْعِ الْوَلَاءِ یَحِلُّ قَالَ لَا.

وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ ⁽²⁾.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29140 - رقم الحدیث الباب: 6]

29140- 6- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ الرَّضِیُّ فِی الْمَجَازَاتِ النَّبَوِیَّةِ عَنْهُ ع أَنَّهُ قَالَ: الْوَلَاءُ لُحْمَةٌ کَلُحْمَةِ النَّسَبِ لَا یُبَاعُ وَ لَا یُوهَبُ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29141 - رقم الحدیث الباب: 7]

29141- 7- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْمُقْنِعِ قَالَ: سُئِلَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ ع عَنْ بَیْعِ الْوَلَاءِ فَقَالَ لَا یَحِلُّ ذَلِکَ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

43- بَابُ أَنَّ الْمُعْتَقَ وَاجِباً سَائِبَةٌ لَا وَلَاءَ لِأَحَدٍ عَلَیْهِ إِلَّا ضَامِنِ جَرِیرَةٍ أَوِ الْإِمَامِ وَ کَذَا لَوْ تَبَرَّأَ الْمَوْلَی مِنْ جَرِیرَتِهِ وَ کَذَا مَنْ نَکَّلَ بِمَمْلُوکِهِ فَانْعَتَقَ‌

اشارة

⁽¹⁾43 بَابُ أَنَّ الْمُعْتَقَ وَاجِباً سَائِبَةٌ لَا وَلَاءَ لِأَحَدٍ عَلَیْهِ إِلَّا ضَامِنِ جَرِیرَةٍ أَوِ الْإِمَامِ وَ کَذَا لَوْ تَبَرَّأَ الْمَوْلَی مِنْ جَرِیرَتِهِ وَ کَذَا مَنْ نَکَّلَ بِمَمْلُوکِهِ فَانْعَتَقَ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29142 - رقم الحدیث الباب: 1]

29142- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ⁽³⁾عَنْ عَمَّارِ بْنِ أَبِی الْأَحْوَصِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ السَّائِبَةِ فَقَالَ انْظُرْ فِی الْقُرْآنِ فَمَا کَانَ فِیهِ فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ ⁽⁴⁾فَتِلْکَ یَا عَمَّارُ السَّائِبَةُ الَّتِی لَا وَلَاءَ لِأَحَدٍ مِنَ النَّاسِ عَلَیْهَا إِلَّا اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَمَا کَانَ وَلَاؤُهُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَهُوَ لِرَسُولِ اللَّهِ ص- وَ مَا کَانَ وَلَاؤُهُ لِرَسُولِ اللَّهِ ص فَإِنَّ وَلَاءَهُ لِلْإِمَامِ وَ جِنَایَتَهُ عَلَی الْإِمَامِ وَ مِیرَاثَهُ لَهُ.

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29143 - رقم الحدیث الباب: 2]

29143- 2- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنْ خَالِدِ بْنِ جَرِیرٍ عَنْ أَبِی الرَّبِیعِ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ السَّائِبَةِ فَقَالَ الرَّجُلُ یُعْتِقُ غُلَامَهُ وَ یَقُولُ لَهُ اذْهَبْ حَیْثُ شِئْتَ لَیْسَ لِی مِنْ مِیرَاثِکَ شَیْ‌ءٌ وَ لَا عَلَیَّ مِنْ جَرِیرَتِکَ

شَیْ‌ءٌ وَ یُشْهِدُ عَلَی ذَلِکَ شَاهِدَیْنِ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ⁽¹⁾

وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ وَ رَوَاهُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا ⁽²⁾

وَ رَوَاهُ الْکُلَیْنِیُّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ ⁽³⁾.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29144 - رقم الحدیث الباب: 3]

29144- 3- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ یَعْنِی عَبْدَ اللَّهِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع قَضَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِیمَنْ کَاتَبَ عَبْداً أَنْ یَشْتَرِطَ وَلَاءَهُ إِذَا کَاتَبَهُ وَ قَالَ إِذَا أُعْتِقَ الْمَمْلُوکُ سَائِبَةً إِنَّهُ لَا وَلَاءَ عَلَیْهِ لِأَحَدٍ إِنْ کَرِهَ ذَلِکَ وَ لَا یَرِثُهُ إِلَّا مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَرِثَهُ فَإِنْ أَحَبَّ أَنْ یَرِثَهُ وَلِیُّ نِعْمَتِهِ أَوْ غَیْرُهُ فَلْیُشْهِدْ رَجُلَیْنِ بِضَمَانِ مَا یَنُوبُهُ لِکُلِّ جَرِیرَةٍ جَرَّهَا أَوْ حَدَثٍ فَإِنْ لَمْ یَفْعَلِ السَّیِّدُ ذَلِکَ وَ لَا یَتَوَالَی إِلَی أَحَدٍ فَإِنَّ مِیرَاثَهُ یُرَدُّ إِلَی إِمَامِ الْمُسْلِمِینَ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29145 - رقم الحدیث الباب: 4]

29145- 4- ⁽⁵⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَنْ أَعْتَقَ رَجُلًا سَائِبَةً فَلَیْسَ عَلَیْهِ مِنْ جَرِیرَتِهِ شَیْ‌ءٌ وَ لَیْسَ لَهُ مِنَ الْمِیرَاثِ شَیْ‌ءٌ وَ لْیُشْهِدْ عَلَی ذَلِکَ قَالَ وَ مَنْ تَوَلَّی رَجُلًا فَرَضِیَ بِذَلِکَ فَجَرِیرَتُهُ عَلَیْهِ وَ مِیرَاثُهُ لَهُ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29146 - رقم الحدیث الباب: 5]

29146- 5- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنِ النَّضْرِ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ یَعْنِی

الْمُرَادِیَّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ یُعْتِقُ الرَّجُلَ فِی کَفَّارَةِ یَمِینٍ أَوْ ظِهَارٍ لِمَنْ یَکُونُ الْوَلَاءُ قَالَ لِلَّذِی یُعْتِقُ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ ⁽¹⁾

أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی مَا إِذَا تَوَالَی إِلَیْهِ وَ ضَمِنَ جَرِیرَتَهُ لِمَا مَرَّ ⁽²⁾وَ یُمْکِنُ أَنْ یُقْرَأَ یُعْتَقُ بِالْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ یَعْنِی أَنَّ وَلَاءَ ذَلِکَ الْعَبْدِ الْمُعْتَقِ لِنَفْسِهِ یَتَوَالَی إِلَی مَنْ شَاءَ وَ یُمْکِنُ حَمْلُهُ عَلَی الْوَلَاءِ اللُّغَوِیِّ فَإِنَّهُ یُسَمَّی مَوْلَاهُ دُونَ الْوَلَاءِ الشَّرْعِیِّ الَّذِی یُوجِبُ الْمِیرَاثَ لِمَا مَرَّ ⁽³⁾.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29147 - رقم الحدیث الباب: 6]

29147- 6- ⁽⁴⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: السَّائِبَةُ وَ غَیْرُ السَّائِبَةِ سَوَاءٌ فِی الْعِتْقِ.

أَقُولُ: ذَکَرَ الشَّیْخُ أَنَّهُ إِنَّمَا جَعَلَهُمَا سَوَاءً فِی الْعِتْقِ وَ نَحْنُ نَقُولُ بِهِ فَمِنْ أَیْنَ أَنَّهُمَا لَا یَخْتَلِفَانِ فِی الْوَلَاءِ انْتَهَی یَعْنِی أَنَّهُمَا سَوَاءٌ فِی الثَّوَابِ أَوْ فِی الشَّرَائِطِ أَوِ الصِّیغَةِ أَوِ الْوَلَاءِ اللُّغَوِیِّ أَوْ نَحْوِ ذَلِکَ لَا الْوَلَاءِ الشَّرْعِیِّ وَ الْمِیرَاثِ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ ⁽⁵⁾وَ عَلَی الْحُکْمِ الْأَخِیرِ ⁽⁶⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

44- بَابُ صِحَّةِ الْعِتْقِ بِالْإِشَارَةِ مَعَ الْعَجْزِ عَنِ النُّطْقِ وَ صِحَّةِ عِتْقِ الْمَرْأَةِ بِغَیْرِ إِذْنِ زَوْجِهَا وَ اسْتِحْبَابِ اسْتِئْذَانِهِ وَ حُکْمِ الْعِتْقِ فِی الْمَرَضِ وَ الْوَصِیَّةِ بِهِ‌

اشارة

⁽¹⁾44 بَابُ صِحَّةِ الْعِتْقِ بِالْإِشَارَةِ مَعَ الْعَجْزِ عَنِ النُّطْقِ وَ صِحَّةِ عِتْقِ الْمَرْأَةِ بِغَیْرِ إِذْنِ زَوْجِهَا وَ اسْتِحْبَابِ اسْتِئْذَانِهِ وَ حُکْمِ الْعِتْقِ فِی الْمَرَضِ وَ الْوَصِیَّةِ بِهِ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29148 - رقم الحدیث الباب: 1]

29148- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ أَبَاهُ حَدَّثَهُ أَنَّ أُمَامَةَ بِنْتُ أَبِی الْعَاصِ بْنِ الرَّبِیعِ- وَ أُمُّهَا زَیْنَبُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ ع فَتَزَوَّجَهَا بَعْدَ عَلِیٍّ ع الْمُغِیرَةُ بْنُ نَوْفَلٍ- أَنَّهَا وَجِعَتْ وَجَعاً شَدِیداً حَتَّی اعْتُقِلَ لِسَانُهَا فَأَتَاهَا الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ ع وَ هِیَ لَا تَسْتَطِیعُ الْکَلَامَ فَجَعَلَا یَقُولَانِ وَ الْمُغِیرَةُ کَارِهٌ لِمَا یَقُولَانِ أَعْتَقْتِ فُلَاناً وَ أَهْلَهُ فَتُشِیرُ بِرَأْسِهَا أَنْ نَعَمْ وَ کَذَا وَ کَذَا فَتُشِیرُ بِرَأْسِهَا نَعَمْ أَمْ لَا قُلْتُ فَأَجَازَا ذَلِکَ لَهَا قَالَ نَعَمْ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ أَیْضاً وَ الصَّدُوقُ کَمَا تَقَدَّمَ فِی الْوَصَایَا ⁽³⁾.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29149 - رقم الحدیث الباب: 2]

29149- 2- ⁽⁴⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَیْسَ لِلْمَرْأَةِ مَعَ زَوْجِهَا أَمْرٌ فِی عِتْقٍ وَ لَا صَدَقَةٍ وَ لَا تَدْبِیرٍ وَ لَا هِبَةٍ وَ لَا نَذْرٍ فِی مَالِهَا إِلَّا بِإِذْنِ زَوْجِهَا إِلَّا فِی زَکَاةٍ أَوْ بِرِّ وَالِدَیْهَا أَوْ صِلَةِ قَرَابَتِهَا.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ⁽⁵⁾

أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی اسْتِحْبَابِ الِاسْتِئْذَانِ لِمَا مَرَّ ⁽¹⁾وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی بَقِیَّةِ الْمَقْصُودِ فِی الْوَصَایَا ⁽²⁾.

ترجمه:

45- بَابُ عَدَمِ صِحَّةِ الْعِتْقِ بِالْکِتَابَةِ وَ اشْتِرَاطِ النُّطْقِ بِاللِّسَانِ‌

اشارة

⁽³⁾45 بَابُ عَدَمِ صِحَّةِ الْعِتْقِ بِالْکِتَابَةِ وَ اشْتِرَاطِ النُّطْقِ بِاللِّسَانِ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29150 - رقم الحدیث الباب: 1]

29150- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْبَزَوْفَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ کَتَبَ إِلَی امْرَأَتِهِ بِطَلَاقِهَا وَ کَتَبَ بِعِتْقِ مَمْلُوکِهِ وَ لَمْ یَنْطِقْ بِهِ لِسَانُهُ قَالَ لَیْسَ بِشَیْ‌ءٍ حَتَّی یَنْطِقَ بِهِ لِسَانُهُ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

46- بَابُ تَحْرِیمِ الْإِبَاقِ عَلَی الْمَمْلُوکِ وَ أَنَّهُ یُبْطِلُ التَّدْبِیرَ وَ حَدِّ الْإِبَاقِ‌

اشارة

⁽⁶⁾46 بَابُ تَحْرِیمِ الْإِبَاقِ عَلَی الْمَمْلُوکِ وَ أَنَّهُ یُبْطِلُ التَّدْبِیرَ وَ حَدِّ الْإِبَاقِ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29151 - رقم الحدیث الباب: 1]

29151- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ

مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ جَمِیعاً عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: ثَلَاثَةٌ لَا یَقْبَلُ اللَّهُ لَهُمْ صَلَاةً أَحَدُهُمُ الْعَبْدُ الْآبِقُ حَتَّی یَرْجِعَ إِلَی مَوَالِیهِ ⁽¹⁾.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29152 - رقم الحدیث الباب: 2]

29152- 2- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هِلَالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی جَارِیَةٍ مُدَبَّرَةٍ أَبَقَتْ مِنْ سَیِّدِهَا إِلَی أَنْ قَالَ فَقَالَ إِنَّهَا ⁽³⁾أَبَقَتْ عَاصِیَةً لِلَّهِ وَ لِسَیِّدِهَا فَأَبْطَلَ الْإِبَاقُ التَّدْبِیرَ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29153 - رقم الحدیث الباب: 3]

29153- 3- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْمَمْلُوکُ إِذَا هَرَبَ وَ لَمْ یَخْرُجْ مِنْ مِصْرِهِ لَمْ یَکُنْ آبِقاً.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29154 - رقم الحدیث الباب: 4]

29154- 4- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ مُرْسَلًا مِثْلَهُ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع الْعَبْدُ الْآبِقُ لَا تُقْبَلُ لَهُ صَلَاةٌ حَتَّی یَرْجِعَ إِلَی مَوْلَاهُ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29155 - رقم الحدیث الباب: 5]

29155- 5- ⁽⁶⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ فِی وَصِیَّةِ النَّبِیِّ ص لِعَلِیٍّ ع قَالَ: یَا عَلِیُّ ثَمَانِیَةٌ لَا یَقْبَلُ اللَّهُ لَهُمْ صَلَاةً الْعَبْدُ الْآبِقُ حَتَّی یَرْجِعَ إِلَی مَوْلَاهُ وَ النَّاشِزُ وَ زَوْجُهَا عَلَیْهَا سَاخِطٌ الْحَدِیثَ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽¹⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽²⁾.

ترجمه:

47- بَابُ أَنَّ مَنْ خَافَ إِبَاقَ عَبْدِهِ أَوْ بَعِیرِهِ جَازَ أَنْ یُقَیِّدَهُ وَ یَسْتَوْثِقَ مِنْهُ وَ لَا تَسْقُطُ نَفَقَتُهُ‌

اشارة

⁽³⁾47 بَابُ أَنَّ مَنْ خَافَ إِبَاقَ عَبْدِهِ أَوْ بَعِیرِهِ جَازَ أَنْ یُقَیِّدَهُ وَ یَسْتَوْثِقَ مِنْهُ وَ لَا تَسْقُطُ نَفَقَتُهُ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29156 - رقم الحدیث الباب: 1]

29156- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سَأَلَهُ رَجُلٌ یَتَخَوَّفُ إِبَاقَ مَمْلُوکِهِ أَوْ یَکُونُ الْمَمْلُوکُ قَدْ أَبَقَ أَ یُقَیِّدُهُ أَوْ یَجْعَلُ فِی رَقَبَتِهِ رَایَةً فَقَالَ إِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ بَعِیرٍ یُخَافُ شِرَادُهُ فَإِذَا خِفْتَ ذَلِکَ فَاسْتَوْثِقْ مِنْهُ وَ لَکِنْ أَشْبِعْهُ وَ اکْسُهُ قُلْتُ وَ کَمْ شِبَعُهُ قَالَ أَمَّا نَحْنُ نَرْزُقُ عِیَالَنَا مُدَّیْنِ مِنْ تَمْرٍ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ ⁽⁵⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْحُکْمِ الْأَخِیرِ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

48- بَابُ جَوَازِ عِتْقِ الْآبِقِ إِذَا لَمْ یُعْلَمْ مَوْتُهُ حَتَّی فِی الْکَفَّارَةِ الْوَاجِبَةِ

اشارة

⁽⁷⁾48 بَابُ جَوَازِ عِتْقِ الْآبِقِ إِذَا لَمْ یُعْلَمْ مَوْتُهُ حَتَّی فِی الْکَفَّارَةِ الْوَاجِبَةِ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29157 - رقم الحدیث الباب: 1]

29157- 1- ⁽⁸⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ

أَبِی هَاشِمٍ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ رَجُلٍ أَبَقَ مِنْهُ مَمْلُوکُهُ یَجُوزُ أَنْ یُعْتِقَهُ فِی کَفَّارَةِ (الْیَمِینِ وَ) ⁽¹⁾الظِّهَارِ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ (مَا لَمْ یَعْرِفْ مِنْهُ مَوْتاً) ⁽²⁾قَالَ أَبُو هَاشِمٍ وَ کَانَ سَأَلَنِی نَصْرُ بْنُ عَامِرٍ الْقُمِّیُّ- أَنْ أَسْأَلَهُ عَنْ ذَلِکَ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽³⁾

مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی هَاشِمٍ الْجَعْفَرِیِّ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ أَسْقَطَ لَفْظَ الْیَمِینِ ⁽⁴⁾

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29158 - رقم الحدیث الباب: 2]

29158- 2- ⁽⁵⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ ع کَانَ عَلَیَّ عِتْقُ رَقَبَةٍ فَهَرَبَ لِی مَمْلُوکٌ لَسْتُ أَعْلَمُ أَیْنَ هُوَ یُجْزِئُنِی عِتْقُهُ فَکَتَبَ ع نَعَمْ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً ⁽⁶⁾.

ترجمه:

49- بَابُ أَنَّ مَنْ أَخَذَ آبِقاً أَوْ مَسْرُوقاً لِیَرُدَّهُ إِلَی صَاحِبِهِ فَأَبَقَ مِنْهُ أَوْ هَلَکَ وَ لَمْ یُفَرِّطْ لَمْ یَضْمَنْ‌

اشارة

⁽⁷⁾49 بَابُ أَنَّ مَنْ أَخَذَ آبِقاً أَوْ مَسْرُوقاً لِیَرُدَّهُ إِلَی صَاحِبِهِ فَأَبَقَ مِنْهُ أَوْ هَلَکَ وَ لَمْ یُفَرِّطْ لَمْ یَضْمَنْ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29159 - رقم الحدیث الباب: 1]

29159- 1- ⁽⁸⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ

مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْخَثْعَمِیِّ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع قَالَ: فِی جُعْلِ الْآبِقِ الْمُسْلِمِ یُرَدُّ عَلَی الْمُسْلِمِ وَ قَالَ فِی رَجُلٍ أَخَذَ آبِقاً فَأَبَقَ مِنْهُ قَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29160 - رقم الحدیث الباب: 2]

29160- 2- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ أَصَابَ عَبْداً آبِقاً فَأَخَذَهُ وَ أَفْلَتَ مِنْهُ الْعَبْدُ قَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ قُلْتُ فَأَصَابَ جَارِیَةً قَدْ سُرِقَتْ مِنْ جَارٍ لَهُ فَأَخَذَهَا لِیَأْتِیَهُ بِهَا فَنَفَقَتْ قَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29161 - رقم الحدیث الباب: 3]

29161- 3- ⁽³⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع اخْتُصِمَ إِلَیْهِ فِی رَجُلٍ أَخَذَ عَبْداً آبِقاً فَکَانَ مَعَهُ ثُمَّ هَرَبَ مِنْهُ قَالَ یَحْلِفُ بِاللَّهِ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ مَا سَلَبَهُ ثِیَابَهُ وَ لَا شَیْئاً مِمَّا کَانَ عَلَیْهِ وَ لَا بَاعَهُ وَ لَا دَاهَنَ فِی إِرْسَالِهِ فَإِنْ حَلَفَ بَرِئَ مِنَ الضَّمَانِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ السَّکُونِیِّ ⁽⁴⁾

وَ الْأَوَّلَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ

عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع ⁽¹⁾

وَ

رَوَی الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ إِلَّا أَنَّهُ اقْتَصَرَ عَلَی الْحُکْمِ الثَّانِی وَ قَالَ فِیهِ أَصَابَ دَابَّةً.

أَقُولُ: لَعَلَّهُ مَخْصُوصٌ بِدَعْوَی التَّفْرِیطِ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29162 - رقم الحدیث الباب: 4]

29162- 4- ⁽²⁾وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَیْسَ فِی الْإِبَاقِ عُهْدَةٌ.

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽³⁾وَ کَذَا الَّذِی قَبْلَهُ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29163 - رقم الحدیث الباب: 5]

29163- 5- ⁽⁴⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ ⁽⁵⁾عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَیْسَ فِی الْإِبَاقِ عُهْدَةٌ.

ترجمه:

50- بَابُ جَوَازِ أَخْذِ الْجُعْلِ عَلَی الْآبِقِ وَ الضَّالَّةِ

اشارة

⁽⁶⁾50 بَابُ جَوَازِ أَخْذِ الْجُعْلِ عَلَی الْآبِقِ وَ الضَّالَّةِ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29164 - رقم الحدیث الباب: 1]

29164- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْعَمْرَکِیِ

عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ جُعْلِ الْآبِقِ وَ الضَّالَّةِ قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ مِثْلَهُ ⁽¹⁾.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29165 - رقم الحدیث الباب: 2]

29165- 2- ⁽²⁾وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع قَالَ: فِی جُعْلِ الْآبِقِ الْمُسْلِمِ یُرَدُّ عَلَی الْمُسْلِمِ الْحَدِیثَ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ ⁽³⁾.

ترجمه:

51- بَابُ أَنَّ الْمَمْلُوکَ إِذَا قَالَ لِمَوْلَاهُ بِعْنِی بِسَبْعِمِائَةٍ وَ أَنَا أُعْطِیکَ ثَلَاثَمِائَةٍ وَ لِلْعَبْدِ مَالٌ لَزِمَ الشَّرْطُ وَ إِلَّا فَلَا

اشارة

⁽⁴⁾51 بَابُ أَنَّ الْمَمْلُوکَ إِذَا قَالَ لِمَوْلَاهُ بِعْنِی بِسَبْعِمِائَةٍ وَ أَنَا أُعْطِیکَ ثَلَاثَمِائَةٍ وَ لِلْعَبْدِ مَالٌ لَزِمَ الشَّرْطُ وَ إِلَّا فَلَا

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29166 - رقم الحدیث الباب: 1]

29166- 1- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ قَالَ: قَالَ لِی عَبْدٌ مُسْلِمٌ عَارِفٌ أَعْتَقَهُ رَجُلٌ فَدَخَلَ بِهِ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ یَا هَذَا مَنْ هَذَا السِّنْدِیُّ قَالَ الرَّجُلُ عَارِفٌ وَ أَعْتَقَهُ فُلَانٌ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لَیْتَ أَنِّی کُنْتُ أَعْتَقْتُهُ فَقَالَ السِّنْدِیُّ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع إِنِّی قُلْتُ لِمَوْلَایَ بِعْنِی بِسَبْعِمِائَةِ دِرْهَمٍ وَ أَنَا أُعْطِیکَ ثَلَاثَمِائَةِ دِرْهَمٍ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنْ کَانَ یَوْمَ شَرَطْتَ لَکَ مَالٌ فَعَلَیْکَ أَنْ تُعْطِیَهُ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکَ مَالٌ یَوْمَئِذٍ فَلَیْسَ عَلَیْکَ شَیْ‌ءٌ.

ترجمه:

52- بَابُ أَنَّ أَحَدَ الْوَرَثَةِ لَوْ شَهِدَ بِعِتْقِ الْمَمْلُوکِ جَازَتْ شَهَادَتُهُ فِی حِصَّتِهِ لَا فِی حِصَّةِ الْبَاقِینَ وَ لَمْ یَضْمَنْ مَعَ کَوْنِ الْمُقِرِّ مَرْضِیّاً بَلْ یُسْتَسْعَی الْعَبْدُ

اشارة

⁽¹⁾52 بَابُ أَنَّ أَحَدَ الْوَرَثَةِ لَوْ شَهِدَ بِعِتْقِ الْمَمْلُوکِ جَازَتْ شَهَادَتُهُ فِی حِصَّتِهِ لَا فِی حِصَّةِ الْبَاقِینَ وَ لَمْ یَضْمَنْ مَعَ کَوْنِ الْمُقِرِّ مَرْضِیّاً بَلْ یُسْتَسْعَی الْعَبْدُ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29167 - رقم الحدیث الباب: 1]

29167- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ السِّنْدِیِّ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ ⁽³⁾عَنْ رَجُلٍ تَرَکَ مَمْلُوکاً بَیْنَ نَفَرٍ فَشَهِدَ أَحَدُهُمْ أَنَّ الْمَیِّتَ أَعْتَقَهُ قَالَ إِنْ کَانَ الشَّاهِدُ مَرْضِیّاً لَمْ یَضْمَنْ وَ جَازَتْ شَهَادَتُهُ ⁽⁴⁾وَ یُسْتَسْعَی الْعَبْدُ فِیمَا کَانَ لِلْوَرَثَةِ.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ وَ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ جَمِیعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ مِثْلَهُ ⁽⁵⁾وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَرِیزٍ مِثْلَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29168 - رقم الحدیث الباب: 2]

29168- 2- ⁽⁷⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ بُنَانٍ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مَنْصُورٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ هَلَکَ وَ تَرَکَ غُلَاماً فَشَهِدَ بَعْضُ وَرَثَتِهِ أَنَّهُ

حُرٌّ قَالَ إِنْ کَانَ الشَّاهِدُ مَرْضِیّاً جَازَتْ شَهَادَتُهُ وَ یُسْتَسْعَی ⁽¹⁾فِیمَا کَانَ لِغَیْرِهِ مِنَ الْوَرَثَةِ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی بَعْضِ الْمَقْصُودِ فِی الْوَصَایَا ⁽²⁾.

ترجمه:

53- بَابُ أَنَّ الْمَمْلُوکَةَ إِذَا مَاتَ زَوْجُهَا وَ لَا وَارِثَ لَهُ اشْتُرِیَتْ مِنْ مَالِهِ وَ أُعْتِقَتْ وَ وَرِثَتْ وَ کَذَا غَیْرُهَا مِنَ الْوَرَثَةِ

اشارة

⁽³⁾53 بَابُ أَنَّ الْمَمْلُوکَةَ إِذَا مَاتَ زَوْجُهَا وَ لَا وَارِثَ لَهُ اشْتُرِیَتْ مِنْ مَالِهِ وَ أُعْتِقَتْ وَ وَرِثَتْ وَ کَذَا غَیْرُهَا مِنَ الْوَرَثَةِ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29169 - رقم الحدیث الباب: 1]

29169- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُوسَی ⁽⁵⁾عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ (عَنْ بَعْضِهِمْ) ⁽⁶⁾قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ ع إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ وَ لَهُ امْرَأَةٌ مَمْلُوکَةٌ اشْتَرَاهَا مِنْ مَالِهِ وَ أَعْتَقَهَا ثُمَّ وَرِثَتْهُ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ ⁽⁷⁾

أَقُولُ: وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الْمَوَارِیثِ ⁽⁸⁾إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

ترجمه:

54- بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ عَبْداً وَ عَلَی الْعَبْدِ دَیْنٌ لَمْ یَلْزَمِ السَّیِّدَ

اشارة

⁽¹⁾54 بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ عَبْداً وَ عَلَی الْعَبْدِ دَیْنٌ لَمْ یَلْزَمِ السَّیِّدَ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29170 - رقم الحدیث الباب: 1]

29170- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْخَزَّازِ الْکُوفِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ عَجْلَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ أَعْتَقَ عَبْداً لَهُ وَ عَلَیْهِ دَیْنٌ قَالَ دَیْنُهُ عَلَیْهِ لَمْ یَزِدْهُ الْعِتْقُ إِلَّا خَیْراً.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی الدَّیْنِ ⁽³⁾.

ترجمه:

55- بَابُ حُکْمِ دَیْنِ الْعَبْدِ إِذَا مَاتَ سَیِّدُهُ أَوْ بَاعَهُ‌

اشارة

⁽⁴⁾55 بَابُ حُکْمِ دَیْنِ الْعَبْدِ إِذَا مَاتَ سَیِّدُهُ أَوْ بَاعَهُ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29171 - رقم الحدیث الباب: 1]

29171- 1- ⁽⁵⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ عَنْ فَیْضٍ عَنْ أَشْعَثَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع ⁽⁶⁾

فِی الرَّجُلِ یَمُوتُ وَ عَلَیْهِ دَیْنٌ وَ قَدْ أَذِنَ لِعَبْدِهِ فِی التِّجَارَةِ وَ عَلَی الْعَبْدِ دَیْنٌ قَالَ یُبْدَأُ بِدَیْنِ السَّیِّدِ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29172 - رقم الحدیث الباب: 2]

29172- 2- ⁽⁷⁾وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَشْعَثَ عَنْ شُرَیْحٍ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ

ع فِی عَبْدٍ بِیعَ وَ عَلَیْهِ دَیْنٌ قَالَ دَیْنُهُ عَلَی مَنْ أَذِنَ لَهُ فِی التِّجَارَةِ وَ أَکَلَ ثَمَنَهُ.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی التِّجَارَةِ ⁽¹⁾.

ترجمه:

56- بَابُ حُکْمِ عِتْقِ الصَّبِیِّ مَمْلُوکَهُ إِذَا بَلَغَ عَشْرَ سِنِینَ‌

اشارة

⁽²⁾56 بَابُ حُکْمِ عِتْقِ الصَّبِیِّ مَمْلُوکَهُ إِذَا بَلَغَ عَشْرَ سِنِینَ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29173 - رقم الحدیث الباب: 1]

29173- 1- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِذَا أَتَی عَلَی الْغُلَامِ عَشْرُ سِنِینَ فَإِنَّهُ یَجُوزُ لَهُ مِنْ مَالِهِ مَا أَعْتَقَ وَ تَصَدَّقَ عَلَی وَجْهِ الْمَعْرُوفِ فَهُوَ جَائِزٌ.

وَ

بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ عَلَی حَدٍّ مَعْرُوفٍ وَ حَقٍّ فَهُوَ جَائِزٌ ⁽⁴⁾.

مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی جَمِیعاً عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی مِثْلَهُ ⁽⁵⁾.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29174 - رقم الحدیث الباب: 2]

29174- 2- ⁽⁶⁾وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع أَیُّمَا رَجُلٍ تَرَکَ سُرِّیَّةً إِلَی أَنْ قَالَ وَ قَضَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع فِی رَجُلٍ تَرَکَ جَارِیَةً قَدْ

وَلَدَتْ مِنْهُ بِنْتاً وَ هِیَ صَغِیرَةٌ غَیْرَ أَنَّهَا تُبِینُ الْکَلَامَ فَأَعْتَقَتْ أُمَّهَا فَخَاصَمَ فِیهَا مَوَالِی أَبِی الْجَارِیَةِ فَأَجَازَ عِتْقَهَا الْأُمَّ.

وَ رَوَاهُ الشَّیْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَعْقُوبَ ⁽¹⁾

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی نَجْرَانَ وَ سِنْدِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ ⁽²⁾

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ ⁽³⁾

أَقُولُ: الْحَدِیثُ الثَّانِی مَخْصُوصٌ بِعِتْقِ الْأُمِّ وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی أَنَّهَا تَنْعَتِقُ بِالْمِلْکِ ⁽⁴⁾وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی الْمَقْصُودِ فِی الصَّدَقَاتِ ⁽⁵⁾وَ الْوَصَایَا ⁽⁶⁾وَ غَیْرِ ذَلِکَ ⁽⁷⁾.

ترجمه:

57- بَابُ أَنَّ مَنْ نَذَرَ عِتْقَ أَوَّلِ مَمْلُوکٍ یَمْلِکُهُ فَمَلَکَ مَمَالِیکَ دَفْعَةً اسْتَخْرَجَ وَاحِداً بِالْقُرْعَةِ فَأَعْتَقَهُ وَ یَجُوزُ لَهُ أَنْ یَخْتَارَ وَاحِداً مِنْهُمْ وَ یُعْتِقَهُ‌

اشارة

⁽⁸⁾57 بَابُ أَنَّ مَنْ نَذَرَ عِتْقَ أَوَّلِ مَمْلُوکٍ یَمْلِکُهُ فَمَلَکَ مَمَالِیکَ دَفْعَةً اسْتَخْرَجَ وَاحِداً بِالْقُرْعَةِ فَأَعْتَقَهُ وَ یَجُوزُ لَهُ أَنْ یَخْتَارَ وَاحِداً مِنْهُمْ وَ یُعْتِقَهُ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29175 - رقم الحدیث الباب: 1]

29175- 1- ⁽⁹⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ

أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ قَالَ أَوَّلُ مَمْلُوکٍ أَمْلِکُهُ فَهُوَ حُرٌّ فَوَرِثَ سَبْعَةً جَمِیعاً قَالَ یُقْرِعُ بَیْنَهُمْ وَ یُعْتِقُ الَّذِی قُرِعَ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29176 - رقم الحدیث الباب: 2]

29176- 2- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَالَ أَوَّلُ مَمْلُوکٍ أَمْلِکُهُ فَهُوَ حُرٌّ فَلَمْ یَلْبَثْ أَنْ مَلَکَ سِتَّةً أَیَّهُمْ یُعْتِقُ قَالَ یُقْرِعُ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یُعْتِقُ وَاحِداً الْحَدِیثَ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29177 - رقم الحدیث الباب: 3]

29177- 3- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَسَارٍ الْهَاشِمِیِّ (عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ غَالِبٍ الْقَیْسِیِّ) ⁽³⁾عَنِ الْحَسَنِ الصَّیْقَلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ قَالَ أَوَّلُ مَمْلُوکٍ أَمْلِکُهُ فَهُوَ حُرٌّ فَأَصَابَ سِتَّةً قَالَ إِنَّمَا کَانَتْ نِیَّتُهُ عَلَی وَاحِدٍ فَلْیَخْتَرْ أَیَّهُمْ شَاءَ فَلْیُعْتِقْهُ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ الصَّیْقَلِ ⁽⁴⁾

قَالَ الشَّیْخُ هَذِهِ الْأَخْبَارُ لَا تُنَافِی مَا قَدَّمْنَاهُ مِنْ أَنَّ الْعِتْقَ لَا یَصِحُّ قَبْلَ الْمِلْکِ لِأَنَّ الْوَجْهَ فِیهَا أَنْ یَجْعَلَ ذَلِکَ نَذْراً لِلَّهِ فَیَجِبُ عَلَیْهِ الْوَفَاءُ بِهِ وَ یَجُوزُ أَنْ یَکُونَ الْمُرَادُ إِذَا أَرَادَ الْوَفَاءَ بِمَا قَالَ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ نَذْراً قَالَ وَ الْقُرْعَةُ هِیَ الْأَحْوَطُ الْمَعْمُولُ عَلَیْهِ وَ لَوِ اخْتَارَ وَاحِداً وَ أَعْتَقَهُ لَمْ یَکُنْ مُخْطِئاً أَقُولُ: وَ یُمْکِنُ حَمْلُ الِاخْتِیَارِ عَلَی الْقُرْعَةِ.

ترجمه:

58- بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ ثَلَاثَةَ مَمَالِیکَ وَ کَانَ لَهُ أَکْثَرُ مِنْ ذَلِکَ فَقِیلَ لَهُ أَعْتَقْتَ مَمَالِیکَکَ فَقَالَ نَعَمْ لَمْ یُعْتَقْ غَیْرُ الثَّلَاثَةِ

اشارة

⁽¹⁾58 بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ ثَلَاثَةَ مَمَالِیکَ وَ کَانَ لَهُ أَکْثَرُ مِنْ ذَلِکَ فَقِیلَ لَهُ أَعْتَقْتَ مَمَالِیکَکَ فَقَالَ نَعَمْ لَمْ یُعْتَقْ غَیْرُ الثَّلَاثَةِ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29178 - رقم الحدیث الباب: 1]

29178- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَالَ لِثَلَاثَةِ مَمَالِیکَ لَهُ أَنْتُمْ أَحْرَارٌ وَ کَانَ لَهُ أَرْبَعَةٌ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَ النَّاسِ أَعْتَقْتَ مَمَالِیکَکَ قَالَ نَعَمْ أَ یَجِبُ الْعِتْقُ لِأَرْبَعَةٍ حِینَ أَجْمَلَهُمْ أَوْ هُوَ الثَّلَاثَةُ الَّذِینَ أَعْتَقَ فَقَالَ إِنَّمَا یَجِبُ الْعِتْقُ لِمَنْ أَعْتَقَ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَمَاعَةَ ⁽³⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ عُمُوماً ⁽⁴⁾.

ترجمه:

59- بَابُ أَنَّ مَنْ نَذَرَ عِتْقَ أَمَتِهِ إِنْ وَطِئَهَا فَخَرَجَتْ مِنْ مِلْکِهِ انْحَلَّتِ الْیَمِینُ وَ إِنْ عَادَتْ بِمِلْکٍ مُسْتَأْنَفٍ‌

اشارة

⁽⁵⁾59 بَابُ أَنَّ مَنْ نَذَرَ عِتْقَ أَمَتِهِ إِنْ وَطِئَهَا فَخَرَجَتْ مِنْ مِلْکِهِ انْحَلَّتِ الْیَمِینُ وَ إِنْ عَادَتْ بِمِلْکٍ مُسْتَأْنَفٍ ⁽⁶⁾

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29179 - رقم الحدیث الباب: 1]

29179- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ وَ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ تَکُونُ لَهُ الْأَمَةُ فَیَقُولُ یَوْمَ ⁽⁸⁾

آتِیهَا ⁽¹⁾فَهِیَ حُرَّةٌ ثُمَّ یَبِیعُهَا مِنْ رَجُلٍ ثُمَّ یَشْتَرِیهَا بَعْدَ ذَلِکَ قَالَ لَا بَأْسَ بِأَنْ یَأْتِیَهَا قَدْ ⁽²⁾خَرَجَتْ مِنْ مِلْکِهِ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْعَلَاءِ نَحْوَهُ ⁽³⁾أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی عَدَمِ لُزُومِ هَذَا الْعِتْقِ بِغَیْرِ نَذْرٍ ⁽⁴⁾.

ترجمه:

60- بَابُ أَنَّ مَنْ أَقَرَّ بِعِتْقِ مَمَالِیکِهِ لِلتَّقِیَّةِ أَوْ دَفْعِ الضَّرَرِ لَمْ یَقَعِ الْعِتْقُ‌

اشارة

⁽⁵⁾60 بَابُ أَنَّ مَنْ أَقَرَّ بِعِتْقِ مَمَالِیکِهِ لِلتَّقِیَّةِ أَوْ دَفْعِ الضَّرَرِ لَمْ یَقَعِ الْعِتْقُ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29180 - رقم الحدیث الباب: 1]

29180- 1- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ هِشَامٍ الْمُرَادِیِّ قَالَ: قَدِمْتُ مِنْ مِصْرَ وَ مَعِی رَقِیقٌ فَمَرَرْتُ بِالْعَاشِرِ فَسَأَلَنِی فَقُلْتُ هُمْ أَحْرَارٌ کُلُّهُمْ فَقَدِمْتُ الْمَدِینَةَ فَدَخَلْتُ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ ع- فَأَخْبَرْتُهُ بِقَوْلِی لِلْعَاشِرِ فَقَالَ لَیْسَ عَلَیْکَ شَیْ‌ءٌ الْحَدِیثَ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ ⁽⁷⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁸⁾.

ترجمه:

61- بَابُ جَوَازِ بَیْعِ الْمَمْلُوکِ الْمُتَوَلِّدِ مِنَ الزِّنَا وَ شِرَائِهِ وَ اسْتِخْدَامِهِ وَ الْحَجِّ مِنْ ثَمَنِهِ‌

اشارة

⁽¹⁾61 بَابُ جَوَازِ بَیْعِ الْمَمْلُوکِ الْمُتَوَلِّدِ مِنَ الزِّنَا وَ شِرَائِهِ وَ اسْتِخْدَامِهِ وَ الْحَجِّ مِنْ ثَمَنِهِ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29181 - رقم الحدیث الباب: 1]

29181- 1- ⁽²⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ وَلَدِ الزِّنَا أَ یُشْتَرَی أَوْ یُبَاعُ أَوْ یُسْتَخْدَمُ قَالَ نَعَمْ إِلَّا جَارِیَةً لَقِیطَةً فَإِنَّهَا لَا تُشْتَرَی.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29182 - رقم الحدیث الباب: 2]

29182- 2- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ مُصْعَبٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع جَارِیَةٌ لِی زَنَتْ أَبِیعُ وَلَدَهَا قَالَ نَعَمْ قُلْتُ أَحُجُّ بِثَمَنِهِ قَالَ نَعَمْ.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ نَحْوَهُ ⁽⁴⁾وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ مُصْعَبٍ ⁽⁵⁾

وَ الَّذِی قَبْلَهُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادٍ مِثْلَهُ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29183 - رقم الحدیث الباب: 3]

29183- 3- ⁽⁶⁾وَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنِ

الْمُثَنَّی عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ قَالَ: وَ إِنْ کَانَ وَلَدٌ مَمْلُوکٌ لَکَ مِنْ زِنًا فَأَمْسِکْ أَوْ بِعْ إِنْ أَحْبَبْتَ هُوَ مَمْلُوکُکَ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ ⁽¹⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽²⁾.

ترجمه:

62- بَابُ أَنَّ اللَّقِیطَ حُرٌّ لَا یُبَاعُ وَ لَا یُشْتَرَی وَ یَتَوَالَی إِلَی مَنْ شَاءَ فَیَضْمَنُ جَرِیرَتَهُ وَ حُکْمِ النَّفَقَةِ عَلَیْهِ‌

اشارة

⁽³⁾62 بَابُ أَنَّ اللَّقِیطَ حُرٌّ لَا یُبَاعُ وَ لَا یُشْتَرَی وَ یَتَوَالَی إِلَی مَنْ شَاءَ فَیَضْمَنُ جَرِیرَتَهُ وَ حُکْمِ النَّفَقَةِ عَلَیْهِ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29184 - رقم الحدیث الباب: 1]

29184- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ اللَّقِیطِ قَالَ لَا یُبَاعُ وَ لَا یُشْتَرَی.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29185 - رقم الحدیث الباب: 2]

29185- 2- ⁽⁵⁾وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ وَلَدِ الزِّنَا أَ یُشْتَرَی أَوْ یُبَاعُ أَوْ یُسْتَخْدَمُ قَالَ نَعَمْ إِلَّا جَارِیَةً لَقِیطَةً فَإِنَّهَا لَا تُشْتَرَی.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادٍ مِثْلَهُ ⁽⁶⁾.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29186 - رقم الحدیث الباب: 3]

29186- 3- ⁽¹⁾وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ حَرِیزٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْمَنْبُوذُ حُرٌّ إِنْ شَاءَ جَعَلَ وَلَاءَهُ لِلَّذِینَ رَبَّوْهُ وَ إِنْ شَاءَ لِغَیْرِهِمْ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی مِثْلَهُ ⁽²⁾.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29187 - رقم الحدیث الباب: 4]

29187- 4- ⁽³⁾وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنِ الْمُثَنَّی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْمَنْبُوذُ حُرٌّ فَإِنْ أَحَبَّ أَنْ یُوَالِیَ الَّذِی الْتَقَطَهُ وَالاهُ وَ إِنْ أَحَبَّ أَنْ یُوَالِیَ غَیْرَهُ وَالاهُ وَ إِنْ طَلَبَ الَّذِی رَبَّاهُ نَفَقَتَهُ وَ کَانَ مُوسِراً رَدَّ عَلَیْهِ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ مُوسِراً صَارَ مَا أَنْفَقَهُ صَدَقَةً.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29188 - رقم الحدیث الباب: 5]

29188- 5- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی نَجْرَانَ عَنِ الْمُثَنَّی عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع أَنَّهُ قَالَ: فِی لَقِیطَةٍ وُجِدَتْ قَالَ حُرَّةٌ لَا تُسْتَرَقُّ ⁽⁵⁾وَ لَا تُبَاعُ الْحَدِیثَ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29189 - رقم الحدیث الباب: 6]

29189- 6- ⁽⁶⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ لَا تُشْتَرَی وَ لَا تُبَاعُ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29190 - رقم الحدیث الباب: 7]

29190- 7- ⁽⁷⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْمُثَنَّی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ طَلَبَ الَّذِی رَبَّاهُ بِنَفَقَتِهِ وَ کَانَ مُوسِراً رَدَّ عَلَیْهِ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ مُوسِراً کَانَ مَا أَنْفَقَ صَدَقَةً.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽¹⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ فِی اللُّقَطَةِ ⁽²⁾.

ترجمه:

63- بَابُ أَنَّ مَنْ نَذَرَ عِتْقَ مَمْلُوکِهِ لَزِمَ وَ إِنْ لَمْ یَکُنِ الْمَمْلُوکُ عَارِفاً

اشارة

⁽³⁾63 بَابُ أَنَّ مَنْ نَذَرَ عِتْقَ مَمْلُوکِهِ لَزِمَ وَ إِنْ لَمْ یَکُنِ الْمَمْلُوکُ عَارِفاً

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29191 - رقم الحدیث الباب: 1]

29191- 1- ⁽⁴⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَبِی عَلِیِّ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع إِنَّ امْرَأَةً مِنْ أَهْلِنَا اعْتَلَّ صَبِیٌّ لَهَا فَقَالَتِ اللَّهُمَّ إِنْ کَشَفْتَ عَنْهُ فَفُلَانَةُ حُرَّةٌ وَ الْجَارِیَةُ لَیْسَتْ بِعَارِفَةٍ فَأَیُّهُمَا أَفْضَلُ جُعِلْتُ فِدَاکَ تُعْتِقُهَا أَوْ تَصْرِفُ ثَمَنَهَا فِی وُجُوهِ الْبِرِّ قَالَ لَا یَجُوزُ إِلَّا عِتْقُهَا.

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی عَدَمِ جَوَازِ عِتْقِ غَیْرِ الْعَارِفِ ⁽⁵⁾فَلَعَلَّ هَذَا مَخْصُوصٌ بِالنَّذْرِ أَوْ بِغَیْرِ الْعَارِفِ الَّذِی لَیْسَ بِنَاصِبٍ.

ترجمه:

64- بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ بَعْضَ مَمْلُوکِهِ انْعَتَقَ کُلُّهُ إِلَّا أَنْ یُوصِیَ بِعِتْقِهِ وَ لَیْسَ لَهُ غَیْرُهُ فَیَنْعَتِقُ ثُلُثُهُ مَعَ عَدَمِ إِجَازَةِ الْوَارِثِ وَ یُسْتَسْعَی‌

اشارة

⁽⁶⁾64 بَابُ أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ بَعْضَ مَمْلُوکِهِ انْعَتَقَ کُلُّهُ إِلَّا أَنْ یُوصِیَ بِعِتْقِهِ وَ لَیْسَ لَهُ غَیْرُهُ فَیَنْعَتِقُ ثُلُثُهُ مَعَ عَدَمِ إِجَازَةِ الْوَارِثِ وَ یُسْتَسْعَی

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29192 - رقم الحدیث الباب: 1]

29192- 1- ⁽⁷⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْخَزَّازِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الرَّازِیِّ ⁽¹⁾عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ رَجُلًا أَعْتَقَ بَعْضَ غُلَامِهِ فَقَالَ عَلِیٌّ ع هُوَ حُرٌّ کُلُّهُ لَیْسَ لِلَّهِ شَرِیکٌ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29193 - رقم الحدیث الباب: 2]

29193- 2- ⁽²⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ رَجُلًا أَعْتَقَ بَعْضَ غُلَامِهِ فَقَالَ هُوَ حُرٌّ کُلُّهُ لَیْسَ لِلَّهِ شَرِیکٌ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَیْدٍ ⁽³⁾

وَ رَوَاهُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا ⁽⁴⁾.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29194 - رقم الحدیث الباب: 3]

29194- 3- ⁽⁵⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أَعْتَقَ نِصْفَ جَارِیَتِهِ ثُمَّ قَذَفَهَا بِالزِّنَا فَقَالَ أَرَی أَنَّ عَلَیْهِ خَمْسِینَ جَلْدَةً وَ یَسْتَغْفِرُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْتُ أَ رَأَیْتَ إِنْ جَعَلَتْهُ فِی حِلٍّ أَوْ عَفَتْ عَنْهُ قَالَ لَا ضَرْبَ عَلَیْهِ إِذَا عَفَتْ عَنْهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَرْفَعَهُ قُلْتُ فَتُغَطِّی رَأْسَهَا مِنْهُ حِینَ أَعْتَقَ نِصْفَهَا قَالَ نَعَمْ وَ تُصَلِّی وَ هِیَ مُخَمَّرَةُ الرَّأْسِ وَ لَا تَتَزَوَّجُ

حَتَّی تُؤَدِّیَ مَا عَلَیْهَا أَوْ یُعْتَقَ النِّصْفُ الْآخَرُ.

أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی مَا إِذَا کَانَ لَا یَمْلِکُ مِنْهَا أَکْثَرَ مِنَ النِّصْفِ وَ یَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَی کَوْنِهَا مُکَاتَبَةً قَدْ أَدَّتْ نِصْفَ مَا عَلَیْهَا بِدَلَالَةِ قَوْلِهِ حَتَّی تُؤَدِّیَ مَا عَلَیْهَا.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29195 - رقم الحدیث الباب: 4]

29195- 4- ⁽¹⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُعَیْبٍ عَنِ الْحَارِثِیِّ ⁽²⁾عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی رَجُلٍ تُوُفِّیَ وَ تَرَکَ جَارِیَةً لَهُ أَعْتَقَ ثُلُثَهَا فَتَزَوَّجَهَا الْوَصِیُّ قَبْلَ أَنْ یَقْسِمَ شَیْئاً ⁽³⁾مِنَ الْمِیرَاثِ أَنَّهَا تُقَوَّمُ وَ تُسْتَسْعَی هِیَ وَ زَوْجُهَا فِی بَقِیَّةِ ثَمَنِهَا بَعْدَ مَا تُقَوَّمُ فَمَا أَصَابَ الْمَرْأَةَ مِنْ عِتْقٍ أَوْ رِقٍّ جَرَی عَلَی وَلَدِهَا.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی الْمُقْنِعِ مُرْسَلًا ⁽⁴⁾

أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّیْخُ عَلَی مَا إِذَا لَمْ یَمْلِکْ غَیْرَهَا لِمَا یَأْتِی ⁽⁵⁾وَ وَجْهُهُ اسْتِیعَابُ الدَّیْنِ مَا سِوَاهَا.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29196 - رقم الحدیث الباب: 5]

29196- 5- ⁽⁶⁾وَ عَنْهُ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: إِنَّ رَجُلًا أَعْتَقَ عَبْداً لَهُ عِنْدَ مَوْتِهِ لَمْ یَکُنْ لَهُ مَالٌ غَیْرُهُ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص یَقُولُ

یُسْتَسْعَی فِی ثُلُثَیْ قِیمَتِهِ لِلْوَرَثَةِ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29197 - رقم الحدیث الباب: 6]

29197- 6- ⁽¹⁾وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی ⁽²⁾عَنْ زُرْعَةَ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ امْرَأَةٍ أَعْتَقَتْ عِنْدَ الْمَوْتِ ثُلُثَ خَادِمِهَا هَلْ عَلَی أَهْلِهَا أَنْ یُکَاتِبُوهَا قَالَ لَیْسَ ذَلِکَ لَهَا وَ لَکِنْ لَهَا ثُلُثُهَا فَلْتُخْدَمْ بِحِسَابِ مَا عَتَقَ مِنْهَا.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29198 - رقم الحدیث الباب: 7]

29198- 7- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ امْرَأَةٍ عَتَقَتْ ⁽⁴⁾ثُلُثُ خَادِمِهَا عِنْدَ مَوْتِهَا أَ عَلَی أَهْلِهَا أَنْ یُکَاتِبُوهَا إِنْ شَاءُوا وَ إِنْ أَبَوْا قَالَ لَا وَ لَکِنْ لَهَا مِنْ نَفْسِهَا ثُلُثُهَا وَ لِلْوَارِثِ ثُلُثَاهَا یَسْتَخْدِمُهَا بِحِسَابِ الَّذِی لَهُ مِنْهَا وَ یَکُونُ لَهَا مِنْ نَفْسِهَا بِحِسَابِ الَّذِی عَتَقَ مِنْهَا.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29199 - رقم الحدیث الباب: 8]

29199- 8- ⁽⁵⁾عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِی قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِیهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أَعْتَقَ نِصْفَ مَمْلُوکِهِ وَ هُوَ صَحِیحٌ مَا حَالُهُ قَالَ یُعْتَقُ النِّصْفُ وَ یُسْتَسْعَی فِی النِّصْفِ الْآخَرِ یُقَوَّمُ قِیمَةَ عَدْلٍ.

وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِی کِتَابِهِ ⁽⁶⁾

أَقُولُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَی وُجُودِ الشَّرِیکِ وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فِی

الْوَصَایَا ⁽¹⁾.

ترجمه:

65- بَابُ أَنَّ مَنْ أَوْصَی بِعِتْقِ ثُلُثِ مَمَالِیکِهِ اسْتُخْرِجَ بِالْقُرْعَةِ

اشارة

⁽²⁾65 بَابُ أَنَّ مَنْ أَوْصَی بِعِتْقِ ثُلُثِ مَمَالِیکِهِ اسْتُخْرِجَ بِالْقُرْعَةِ

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29200 - رقم الحدیث الباب: 1]

29200- 1- ⁽³⁾مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ لَهُ الْمَمْلُوکُونَ فَیُوصِی بِعِتْقِ ثُلُثِهِمْ فَقَالَ کَانَ عَلِیٌّ ع یُسْهِمُ بَیْنَهُمْ.

ترجمه:

[رقم الحدیث الکلی: 29201 - رقم الحدیث الباب: 2]

29201- 2- ⁽⁴⁾وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ أَبِی تَرَکَ سِتِّینَ مَمْلُوکاً ⁽⁵⁾فَأَقْرَعْتُ بَیْنَهُمْ فَأَخْرَجْتُ عِشْرِینَ فَأَعْتَقْتُهُمْ.

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ ⁽⁶⁾

أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا یَدُلُّ عَلَی ذَلِکَ ⁽⁷⁾وَ یَأْتِی مَا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽⁸⁾.