آفاق نیایش تفسیر دعای کمیل

مشخصات کتاب

‏عنوان قراردادی : دعای کمیل. فارسی. شرح

‏عنوان و نام پديدآور : آفاق نیایش: تفسیر دعای کمیل/ حسین مظاهری؛ به کوشش سید‌محمد‌‌رضا حسینی؛ [سفارش‌دهنده دفتر پژوهش‌های اسلامی سازمان زندانها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور].

‏مشخصات نشر : [قم]: اتقان‏‫، ۱۳۸۹.‬

‏مشخصات ظاهری : ‏‫۵۲۸ ص.‬

‏شابک : ‏‫۷۰۰۰۰ ریال‬: ‏‫‭978-600-5098-23-5‬

‏يادداشت : ‏‫پشت جلد به انگلیسی: ‭The horizons of the invocation= tafsire duaye Kumayl.

‏یادداشت : کتابنامه: ص. ۵۲۳ - ۵۲۸ ؛ همچنین به‌صورت زیرنویس.

‏عنوان دیگر : تفسیر دعای کمیل.

‏موضوع : دعای کمیل -- نقد و تفسیر

‏موضوع : دعاها

‏شناسه افزوده : م‍ظاه‍ری‌، ح‍س‍ی‍ن‌، ‏‫۱۳۱۲ -‏‬

‏شناسه افزوده : حسینی،سیدمحمدرضا، ‏‫۱۳۴۱ - ‏

‏شناسه افزوده : سازمان زندانها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور. دفتر پژوهشهای اسلامی

‏رده بندی کنگره : ‏‫BP۲۶۹/۵۰۴۲۲‭‬ ‭/م۵۷‏‫‭ ۱۳۸۹

‏رده بندی دیویی : ‏‫‭۲۹۷/۷۷۴

‏شماره کتابشناسی ملی : ۲۵۶۳۵۴۶

تنظیم متن میثم حیدری

اشاره

بسم الله الرحمن الرحيم

آفاق نیایش

تفسير دعاى كميل

حسین مظاهری

به کوشش سید‌محمد‌‌رضا حسینی

پاییز 1389

فهرست

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

پيشگفتار

اشاره

اساساً انسان دنبال تعالى، پويايى و تكامل است كه راه رسيدن به آن، بازگشت به خويشتن خويش و شناخت ذات اقدس حق تبارك و تعالى است؛ اين مهم ميسر نمى شود، مگر با اطاعت و عبادت حضرت حق - جل و اعلاء - كه دعا از جمله عبادت هاى است كه در رسيدن به اين هدف متعالى، انسان را به رشد و تعالى رهنمون مى شود؛ هم چنان كه از كلام رسول خدا (ص) چنين برمى آيد كه فرمود: «اِنَّ اَلْدُعَا هو اَلْعِبَادَةٌ‌»⁽¹⁾و حتى در گامى فراتر مى فرمايد:

«اَلْدُعَاهُ مُخُّ اَلْعِبَادةِ‌؛⁽²⁾دعا مغز عبادت است»

ازاين رو دعا از كشش هاى طبيعى و فطرى هر انسانى به شمار مى رود؛ زيرا وى خود را قادر به تأمين خواسته هاى فروانى كه دارد، نمى بيند و اگر به چشم بصيرت بنگرد، حتى در برآورده كردن يكى از آنها هم به شدت فقير و ناتوان است؛ چنان كه كلام خداوند بيان گر اين مطلب است؛ يٰا أَيُّهَا اَلنّٰاسُ أَنْتُمُ اَلْفُقَرٰاءُ إِلَى اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ هُوَ اَلْغَنِيُّ اَلْحَمِيدُ⁽³⁾در نتيجه، با همه وجود، قدرت مطلق را مى طلبد تا خواسته هاى خويش را با او در ميان بگذارد و در هر لحظه با او زمزمه كند. چنان كه انبياى الهى - صلوات الله

عليهم اجمعين - به مردم، همين كشش فطرى را يادآورد شدند تا هماره با خداوند ارتباط داشته باشند و خواسته هاى خود را فقط از او بخواهند؛

دعا نشان دادن فروتنى، تواضع، خاكسارى در پيشگاه احديت و دعا سرشار از انرژى اعتقادى، تربيتى و اخلاقى است؛ بنابراين يكى از سرمايه هاى گران قدر در فرهنگ شيعه، براى رسيدن انسان ها به كمال واقعى راز و نياز و دعا است، به ويژه دعاهايى كه از زبان پيامبر اسلام (ص) و ائمه (ع) به طور مستقيم نقل شده باشد.

از جمله اين دعاها مى توان از دعاى معروف و پرفيض كميل نام برد كه شورانگيزترين و پرمحتواترين معارف اسلامى است كه جبرئيل به حضرت خضر و او نيز به امام على (ع) تعليم داد و آن حضرت شب هنگام به كميل بن زياد نخعى آموخت.

كميل كه داراى انديشه هاى ناب، پاك، خالص و آراسته به اخلاق و اعمال خوب بود، دانش آموخته آن حضرت بوده است و اين دعا، وجود تشنه و كوير دلش را سيراب كرد و درس هاى: تهذيب، خودسازى، توبه، چگونه با خدا سخن گفتن، با او چگونه راز و نياز كردن، با او عشق بازى مى كردن، و چگونه به اونزديك شدن، به سوى كوى او پرواز كردن، خدا را شافى خود قرار دادن، تعليم داد.

كميل كيست‌؟

اشاره

در اين بخش شخصيت وجود كميل بن زياد نخعى را به صورت اجمال معرفى مى كنيم و نظر دانشمندان پيرامون وى را بيان مى كنيم.

يمن از مناطق بزرگ و معروف قبيله اى جنوبى شبه جزيره عربستان، و پس از جنگ تبوك مردم آن منطقه به اسلام روى آوردند؛ و پيامبر اسلام (ص) «معاذ بن جبل» از ياران با وفاى خود را طى حكمى به عنوان معلم و مبلغ اسلام، به آن ديار اعزام كرد.

از قبايل يمن، قبيله «نخع» بود - كه كميل و مالك اشتر از جمله افراد اين قبيله بودند - اين قبيله، اولين قبيله از يمن بود كه با سخنرانى امام على (ع) در يمن مسلمان شدند و پيامبر اسلام (ص) در خصوص اين قبيله فرمود: «الهم بارك فى النخع؛⁽¹⁾خدايا به دودمان نخع بركت بده».

كميل بن زياد در اين قبيله به نقلى هفت سال پيش از هجرت، و به گفته بعضى ديگر سال سوم هجرت، و بنابر گفته برخى ديگر سال دوازدهم هجرت به دنيا آمد.

هنگامى كه امام على (ع) به يمن رفت پس از سخنرانى آن حضرت، كميل در محضر آن حضرت مسلمان شد و از ياران واقعى آن حضرت گرديد. وى از ايام جوانى تحت تعليم آموزه هاى دينى و ارزش هاى اسلامى امام على (ع) قرار گرفت و تا پايان عمر آن حضرت در ركاب مبارك امام على (ع) حضورى فعال داشت.

هنگامى كه امام على (ع) به خلافت رسيد، عده اى از جمله: طلحه، زبير و عايشه به طرف كوفه و بصره لشگركشى كردند، كميل كه در مدينه خدمت امام على (ع) بود، براى آماده سازى و تجهيز سپاه آن حضرت تلاشى فراوان كرد و خود نيز در نبرد جمل كه به شكست آشوب گران انجاميد، شركتى فعال داشت. هم چنين كميل بن زياد نخعى در جنگ صفين كنار امام على (ع) شركت داشت و تحت فرماندهى آن حضرت جان فشانى كرد، وى هر چه توان داشت در دفاع از امام خود در اين نبرد به كار گرفت. جنگ صفين نيز پس از چند ماه به پايان رسيد، ولى مقدمه اى شد براى جنگ ديگرى به نام نهروان كه خوارج آغازگر آن بودند، اين سه جنگ در مدت كوتاه حكومت امام على (ع) بر آن حضرت، تحميل شد و گفتار معروف پيامبر (ص) - كه به امام على (ع) فرمود:

«يَا عَلى سَتُقَاتِلُ بَعْدِى اَلْناكِثيِنَ وَ اَلقَاسِطيِنَ وَ الَمَارِقِينَ‌؛ يا على تو بعد از من با سه گروه مى جنگى با

ناكثين و قاسطين و مارقين»، كه آن حضرت با ناكثين در جمل، با قاسطين در صفين و با مارقين در نهروان جنگيد و جناب كميل بن زياد نخعى در هر سه نبرد از بهترين سربازان فداكار و جان فشان امام على (ع) بود.

پس از اينكه مردم با اصرار و پا فشارى فراوان امام على (ع) را وادار به پذيرش منصب خلافت كردند وبا آن حضرت بيعت نمودند آن حضرت اقدام به عزل استان داران و فرمان داران حكومت سابق - كه بسار بد نام و داراى سابقه سويى نزد مردم بودند - كرد، و افراد صالح، مومن و متعبد را جايگزين آنها كرد، از جمله آن كميل را - كه حدود بيست و پنج سال بيش نداشت - به فرمان دارى «هيت» از نواحى بغداد و نزديك شهر «انبار» منصوب كرد.⁽¹⁾دانشمندان علم رجال درباره شخصيت كميل بن زياد نخعى چنين گفته اند:

شيخ طوسى در كتاب رجال خود كميل را از اصحاب اميرالمؤمنين و امام حسن مجتبى (ع) ذكر كرده و مى فرمايد:

«كميل مردى شريف و در ميان قومش مورد احترام بود و دستورات او را اطاعت مى كردند. مردى مورد اطمينان و در پيروى اميرالمؤ منين و اطاعت خدا مى كوشيد و كم سخن مى گفت، قاتل او حجاج بن يوسف بود».

صاحب قاموس الرجال در توثيق كميل مى گويد: سيد بن طاووس كه از علماى بزرگ است در كتاب كشف المحجة - كه آن را براى فرزندش نوشته و وصاياى خود را به او مى نمايد - و ما مقانى در تنقيح المقال فى علم الرجال مى گويد:

«بعد از جنگ نهروان مردم از اميرالمؤمنين راجع به خلفاء سؤ ال نمودند، حضرت به عبدالله بن ابى رافع فرمود كه ده نفر از اشخاص مورد اطمينان را برايم احضار كن،

عرض كردم خود شما آن ها را نام ببريد، پس حضرت، كميل بن زياد را در رديف آن ده نفر قرار داد.»⁽¹⁾مرحوم حاج ميرزا هاشم خراسانى در كتاب منتخب التواريخ، معاصرين اميرالمؤ منين را به سه دسته: حواريين، ياران، و خواص اصحاب آن حضرت تقسيم مى نمايد.

حواريين اميرالمؤمنين را چهار نفر: عمر و بن حمق خزاعى، ميثم تمار، محمد بن ابى بكر و اويس قرنى ذكر كرده. و خواص اصحاب حضرت بسيارند، از جمله آنها كميل بن زياد را ذكر نموده. سپس مى گويد: كميل از بزرگان تابعين بود كه حجاج بن يوسف در سال هشتاد و سه هجرى در سن نود سالگى او را به قتل رسانيد.

ابواسحاق كوفى كميل را از عبّاد كوفه معرفى كرده است.⁽²⁾

كميل محرم اسرار

علامه شوشترى معتقد بود كه علوم اسرار در باطن امام على (ع) موج مى زد، هنگامى كه مى خواست گوهر عرفان را بيرون بريزد كميل را پيش خود مى نشاند و بر او جواهر اسرار را مى فشاند؛⁽³⁾در اين بخش چند نمونه از آن را بيان مى كنيم.

عاصم بن حميد از ثمالى و او از عبد الرحمن از كميل بن زياد نقل ميكند (الفاظ حديث از فضيل بن خديج است): «كميل بن زياد گفت امير المؤمنين (ع) دست مرا گرفت و از كوفه خارج كرد، همين كه داخل بيابان شد آهى كشيده فرمود كميل! اين دلها گنجينه دانشند بهترين آنها دلى است كه جاگيريش بيشتر باشد آنچه به تو مى آموزم به خاطر بسپار: مردم سه دسته هستند:

كميل! علم و دانش بهتر از مال است؛ زيرا دانش تو را نگهبان و حافظ است؛ و اما تو بايد مال را نگهبانى كنى؛ مال با بخشش كم مى شود، اما دانش با آموزش افزون ميگردد.

كميل! علاقه به علم و دانش از لوازم دين و آيين خدا است كه به وسيله آن، انسان كسب طاعت ميكند و بهترين ارمغانها را براى آخرت ذخيره مى نمايد [اما] ارزش مال با از دست دادن آن از بين ميرود.

كميل! گنجوران در حال زندگى مرده اند، ولى دانشمندان تا دامنه قيامت زنده و پايدارند؛ گرچه پيكر آنها از ميان رفته است، اما قيافه آنان در دلها هميشه هست.

كميل! اين گروه خلفاى خدايند در زمين و دعوت كنندگان مردمند به دين خدا.

آه! آه! چقدر علاقهمندم به ديدار آنها از خداى آمرزش مى خواهم براى خود و شما.

كميل مى گويد: آنگاه دست مباركش را از دست من برداشت و به من فرمود اگر مى خواهى بازگرد».⁽¹⁾حضرت امير المؤمنين (ع) به كميل بن زياد نخعى فرمود: «گوشه گيرى اختيار كن، خويش را مشهور مگردان و شخصيت خود را از مردم پنهان بدار، نام خود را بر سر زبانها مينداز، بياموز و عمل كن، خاموش باش كه سلامت بمانى، خوبان را شاد و

شادمان كن گرچه فاجران خشمگين شوند، و با كى بر تو نيست هر گاه احكام دين خويش را آموختى، مردم ترا نشناسند يا تو آنان را نشناسى».⁽¹⁾چنان كه در روايات وارد است: كميل بن زياد - كه از بزرگان و نيكان شيعه و از دوستان آن حضرت بود - همراه او روان شد، در راه به در خانه مردى رسيد كه در آن وقت شب قرآن ميخواند و گفته خداى تعالى را كه در قرآن است ميخواند:

؛ أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اَللَّيْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً يَحْذَرُ اَلْآخِرَةَ وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي اَلَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ اَلَّذِينَ لاٰ يَعْلَمُونَ إِنَّمٰا يَتَذَكَّرُ أُولُوا اَلْأَلْبٰابِ‌⁽²⁾.

كميل بن زياد در باطن او را ستايش كرد و نيكو شمرد، حال آن مرد كميل را به شگفت آورد اما بدون اين كه چيزى بگويد. حضرت امام على (ع) متوجه كميل شد و فرمود: اى كميل به شگفت نياورد ترا صداى دلنشين اين مرد همانا اين مرد اهل آتش است و به زودى بعد از اين ترا از حال او خبر خواهم داد. كميل متحير و سرگردان شد از اين كه على (ع) از باطن او آگاه شد و گواهى داد كه آن مرد اهل آتش خواهد بود، با وجود اين كه سرگرم عبادت بود و درين حالت خوب - كه راز و نياز بود - قرار گرفته بود، آن هم در اين وقت از شب! كميل خاموش گرديد، اما در حالت شگفت و انديشه و فكر در اين امر. زمانى طولانى و دراز از داستان گذشت تا اين كه خوارج نهروان با اميرالمؤمنين جنگيدند در حالى كه آن جماعت حافظ قرآن بودند، به همان طورى كه بر پيامبر نازل شده بود، امير المؤمنين (ع) در صحنه پيكار توجهى به كميل كرد و حال آنكه كميل در پيش روى على (ع) ايستاده بود و شمشير على در دستش بود و از آن شمشير خون مى چكيد و سرهاى آن كافران و فاجران روى زمين را پر كرده بود.

على (ع) سر شمشيرش را بر يكى از آن سرها فرو كرد و فرمود: اى كميل

أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَ قائِماً يعنى اى كميل اين سر همان كسى است كه اين آيه را در آن شب با صدايى حزين ميخواند و ترا حال او به شگفت آورد. سپس كميل پاهاى اميرالمؤمنين را بوسيد و طلب آمرزش از خدا كرد، سپس درود خدا بر محمّد و آل محمّد و على كه قدرش در اجتماع مجهول و پنهان مانده بود فرستاد.

دعاى كميل

دعاى كميل در ميان دعاها، از اهميت بسيار والا و مهمى برخوردار است، از همين رو عارفان آن دعاى مبارك را اشرف همه دعاها ميدانند و از آن به «انسان الادعيه» تعبير ميكنند. چنان كه مى توان نظرات برخى از علما را بر اين ادعا شاهد گرفت از جمله:

گردد. چون حضرت به منزل آمد شب به خدمت او رفتم، چون مرا ديد پرسيد اى كميل! براى چكار آمدهاى‌؟ عرض كردم براى دعاى خضر آمدهام، فرمود:

اى كميل! چون اين دعا را حفظ نمايى و هر شب جمعه يك مرتبه، و يا در هر ماهى يك مرتبه، و يا در هر سالى يك مرتبه، يا در هر عمرى يك مرتبه بخوانى، شر دشمنان دفع و خدا تو را يارى مى كند و رزق و روزى تو زياد مى گردد و گناهان تو آمرزيده گردد.

اى كميل! چون مدتى زياد در مصاحبت من به سر بردى تو را شايسته آن ديدم كه با اين دعاى مبارك، ممتاز و سرافراز گردانم. پس فرمود بنويس و خود حضرت املاء فرمودند و من نوشتم».⁽¹⁾3. علامه مجلسى در زاد المعاد - كه كتابى است در ادعيه - در اعمال شب نيمه شعبان چنين مى گويد: دعاى كميلبنزياد - كه از خواص اصحاب حضرت اميرالمؤمنين (ع) است - بهترين دعاهاست و از دعاهاى اين شب است و در اوقات ديگر نيز مى توان آن را خواند چنان كه فرمودند: در وقت خواندن يادآور معانى آن باشند تا فايدهاش تمامتر و ثوابش عظيم تر باشد.

هم چنين روايت شده است كه: «اين دعا در شب جمعه خوانده شود، البته پس از رعايت شرايط دعا و آن اين كه: بهتر است دعا را به سوى قبله وبا بدنى فروتن ودلى خاشع ونيّتى خالص وچشمى اشكبار وصدايى محزون قرائت كند؛ بدون شك دعا با چنين كيفيت به مقام اجابت نزديكتر وظهور آثارش حتمى است.»⁽²⁾بى ترديدچشم اشكبار در پيشگاه حضرت حق از اعتبارى عظيم وارزشى والا برخوردار است واشك چشم وگريه باسوز، سبب آمرزش گناه وخاموش شدن آتش غضب رب، وعامل جذب رحمت حق به سوى گريه كننده است.⁽³⁾از حضرت صادق (ع) نيز روايت شده: «چيزى نيست مگر اين كه براى آن پيمانه ووزنى است؛ جز گريه، قطره اى از آن درياهايى از آتش را خاموش كند؛ هنگامى كه چشم اشكين شود، چهره تيرگى وخوارى نبيند وچون اشك روان گردد خدا آن را بر دوزخ حرام گرداند؛ به راستى اگر در امتى يك گريان باشد همه مورد ترحم قرار گيرند.»⁽⁴⁾

ونيز آن حضرت فرموده: «هر ديده اى در قيامت گريان است، مگر سه ديده؛ ديده اى كه از آن چه خدا حرام كرده بر هم نهاده شده، وديده اى كه در راه خدا بيدارى كشيده، وديده اى كه در دل شب از بيم خدا گريسته است.»⁽¹⁾

فرازى از دعاى كميل:

اى خداى من اى پروردگار! *** اى تو اميد دل اميدوار

مر مرا نبود به غير توكسى، *** ديدم از تو مهربانيها بسى

چون تو را دارم، كنم از كه سؤال *** با كه جز تو، با كه گويم شرح حال

كيست آن، كو تا گشايد مشكلم *** كشف سازد عقده و ضر از دلم

كيست تا در كار من، آرد در نظر *** كيست تا برهاندم از هر خطر

مهربانتر از تو بر من نيست يار *** ، جز تو كس مخبر مرا نبود ز كار

هم تو دانى هم توانى كشف آن *** ، هم مرا بر مسألت دادى زبان

هم تو واقف بر زيان و سود من *** ، از تو درمان از تو آه و دود من

نه كس از كارم گره ها بر گشود *** ، نه كسم راه گشايش ها نمود

عقدهاى صعبم افتاده به كار *** ، مشكلاتى رنگ رنگ و ناگوار

نه كسى عالم به وضع عقدهاست، *** نه به حل و رفع آنها آشناست

اى بسا تدبير من در كار من، *** سود كردى گرمى بازار من.⁽²⁾

شهادت كميل

پس از شهادت امام على (ع)، كميل از دوستان خاص امام حسن (ع) و در خدمت آن حضرت قرار گرفت و بعد از شهادت آن امام، او نيز همانند ساير شيعيان جزو ياران امام حسين (ع) قرار گرفت، و مورد خشم دستگاه جور و ظلم، گرفتار زندان ابن زياد و به

هنگام حادثه بزرگ عاشورا از جمله كسانى بود كه نتوانست در زمره ياران امام حسين (ع) قرار گيرد؛ وى پس از آزادى از زندان و با آغاز قيام مختار، به او پيوست و با دشمنان اهل بيت (ع) جنگيد سپس مدت ها پنهان شد به طورى كه جز امام سجاد (ع) كسى از وى و مخفى گاهش خبر نداشت.

هنگامى كه حجاج به امارت رسيد عزيمت قتل كميل بن زياد نمود، وى كه از كوفه گريخته بود و حجاج بن يوسف ثقفى از مخفى گاه او اطلاع نداشت، دستور داد مقررى طائفه نخع را - كه از بيت المال داشتند - قطع نمودند.

كميل كه از اين قضيه اطلاع پيدا كرد با خود گفت من پير سال خورده هستم و عمر من به پايان رسيده، مناسب نيست براى دست پيدا نكردن بر من، شهريه و مقررى خويشاوندان من قطع بشود، به همين دليل خود را به بارگاه حجاج و به شخص او معرفى كرد چون حجاج او را ديد گفت مى خواستم مأمورى گسيل كنم و ترا دستگير نمايم اينك خود به قربانگاه آمدى!

كميل گفت: اى حجاج دندان هاى خود را براى ريختن خون من تيز مى كنى!؟ بناى خانه خود را بدين جهت منهدم مساز سوگند به خدا از عمر من اندك مدتى - كه مانند آخرين غبارى است كه از اندكى تاب رسيدن به اوايل خود را ندارند - بيش نمانده هر كار دلت مى خواهد انجام بده زيرا وعده گاه خدا نزديك -- و پس از قتل من حساب است -- و مولاى من على (ع) اطلاع داده كه تو كشنده منى!.

حجاج گفت: اكنون حجت بر تو تمام است، كميل گفت: در صورتى حجت بر من تمام خواهد شد كه قاضى تو باشى با آن كه امر قضا به دست ديگرى است! حجاج گفت: آرى حجت بر او تمام است، زيرا تو هم قدم با آنها بودى كه گردن عثمان را

زدند.⁽¹⁾- اگر چه كميل با عثمان مخالف شديد بود ولى در قتل او دخالت نداشتحجاج آن قدر كميل را اذيت و آزار داد تا در سال 83 هجرى و در سن 90 سالگى به شهادت رسيد.⁽²⁾و مرقد او اكنون بين كوفه و نجف زيارتگاه بسيارى از مسلمانان است.

در جمع بندى مطالب گذشته بايد گفت كه:

«اُذْكُرْنِى عَلَى كُلِ حَالٍ‌؛ موسى! در هر حالى مرا ياد كن.»

از اين رو پيداست كه دعاى كميل محكم و مستند است به روايات وارده در اين زمينه و كلام بزرگان و توثيق علما كه اندكى از آن را دراين مقال بيان كرديم كه اين خود

راهنمايى باشد در جهت رسيدن به حقيقت ارتباط كميل با اميرالمؤمنين (ع) و در نهايت غايت دعاى كميل.

اين دعا از ديرباز همواره مورد توصيه و توجه عالمان و عارفانِ گوهرشناس بوده و بعضى از آنان به لحاظ اهميت آن، بر آن شرح نوشته اند. فقيه عارف حضرت آيت الله العظمى حاج شيخ حسين مظاهرى «دامت بركاته» نيز كه انس و الفتى ديرينه با دعا و آموزه هاى عرفانىِ مكتب روح بخش اهل بيت دارند، به طور دائم در كنار ساير تلاش هاى علمى، به شرح و تفسير ادعيه و مناجات هاى معصومان (ع) پرداخته اند كه يكى از آن ها، شرح و تفسير «دعاى كميل» است كه در غالب گفتارى ارائه شده بود و چون اين شرح و تفسير ارزشمند صورت نوشتارى اش ضرورى بود، از اين رو، با نظر ايشان پس از ويرايش و تصحيح عبارتى و نزديك ساختن آن به زبان نوشتار، استخراج و تنظيم فنى منابع، كنترل آيات و روايات و حروف چينى و صفحه بندى تازه به شكلى كه اينك پيش روى شما است، تقديم مى شود، اميد است كه خشنودى امير بيان، امام على (ع) را فراهم آورده و خوانندگان ارجمند را مفيد آيد.

سيدمحمدرضا حسينى - قم

استاديار دانشگاه پيام نور

مقدمه

دعا در عرف متشرعين عبارت است از: تضرع و انابه كه در فارسى به آن «راز و نياز و توبه» گفته مى شود، و آن از جمله معارف عاليۀ اسلام است، و در اسلام از مهم ترين امور به شمار مى رود، و سيرت انبيا و اوصيا و اولياء است، و براى اهل عرفان لذيذترين لذات محسوب مى گردد، چرا كه: سخن گفتن دل داده است با دل دار، هم چنان كه قرآن و قرائت آن، سخن گفتن معشوق است با دل داده اش. پس دعا قرآنى است كه فرا فرستاده مى شود در مقابلِ قرآن كه كتابى است فرو فرستاده شده. اما حسين (ع) در دعاى عرفه فرموده است:

«يا مَنْ اَذاقَ اَحبّائَهُ حَلاوَةَ المُؤانِسَة؛⁽¹⁾

اى آن كه شيريين همدمى را به دوست دارانش چشانده است».

و امام سّجاد (ع) در مناجات محبّين، صحيفۀ (ثانويّه) فرموده است:

«اِلهى! مَنْ ذا الّذى ذاقَ حلاوَة مَحَبّتِك فَرامَ مِنْكَ بَدلا؛⁽²⁾

الهى، كيست كه شيرينى دوستى تو را چشيده باشد و تو را با كس ديگرى عوض كرده باشد؟»

آن چه كه بايد مورد توجه قرار گيرد اين است كه براى راز و نياز بايد زمينه هايى چيد تا قلب آماده گردد و زبان براى سخن گفتن به تكلّم درآيد. اين زمينه ها و تمهيدات، همان آداب دعا هستند كه جريان عشق ورزى و مكالمه با معشوق را زيباتر مى كنند و بنده راه به خداوند نزديك تر مى سازند. اين آداب بسيار دقيق و تجربه شده است كه از

متن آيات وروايات استخراج شده است، بنابراين بايد قبل از دعا، در حين دعا و بعد از آن، معشوق را به صفات جمال و كمالش ستود و از نعمت هاى گوناگونى كه به ما عطا فرموده سپاس گذارى كرد و زبان به شكر او گشود، با يان شكر دائمى است كه دعا معنا و مفهوم مى يابد و آدمى از راز و نياز لذت مى برد. كيفيت تمجيد، ثناگويى، ستايش و قدردانى از خداوند در دعاهايى كه از اهل بيت (ع) رسيده بيان شده است.

از امام صادق (ع) روايت شده است كه:

«مَنْ قالَ يا اَللهُ يا اللهُ عَشَرَ مَرّاتٍ‌، قيلَ لَهُ‌: لَبَّيْكَ ما حاجَتَك‌؟؛⁽¹⁾

هر كس كه ده با بگويد: «يا الله يا الله» به او گفته مى شود: بله‌؟ چه مى خواهى‌؟»

با از آن حضرت روايت شده است كه:

«من قال يا رَبّ يا رَبّ عَشَرَ مَرّاتٍ قيلَ لَهُ لَبّيْكَ ما حاجَتَك‌؟؛⁽²⁾

هر كس كه ده بار بگويد: «يا ربّ يا ربّ‌» به او گفته مى شود: بله‌؟ چه مى خواهى‌؟»

يكى از درخاست هاى بنده از معبود، آمرزش گناهان است‌؟

از دعاها - به ويژه دعاى كميل - چنين پيداست كه: بنده بايد تمام همّ و غمش را در جهت بخشيده شدن گناهان به كار بندد و براى گناهانش هر چند هم كه ناچيز و كوچك باشند طلب آمرزش كند. لذا در اين جملات مشاهده مى كنيد كه حضرت على (ع) نيز بر اين مطلب اصرار مى كند و حتى در ضمن درخواست وفور نعمت، آمرزش گناهان و پوشش خطاها را هم در رديف آن ها بر مى شمارد و اين بهترين و بالاترين آرزوى بنده خوب خداست.

اميدواريم خداوند تبارك و تعالى همه ما را مورد بخشش خود قرار دهد.

بخش اول

اشاره

اَلّلهُمَّ اِنّى اَسْئَلُكَ بِرَحْمَتِكَ الَّتى وَسِعَتْ كُلَّ شىءٍ‌؛

اى خدا! جداً من از تو درخواست مى كنم در حالى كه تو را به رحمتت - كه همه چيز را فرا گرفته است - قسم مى دهم.

تفسير ادبى

«الله» دربردارنده جميع صفات كمالى

«اللهم» به معناى «يا الله» است. ظاهر آن است كه كلمه بسيطى است كه به معناى يا الله وضع شده باشد - نه آن طور كه گفته شده است در اصل يا الله بوده و بعد از حذف و الحاق، اللهم شده باشد - كلمه الله نيز بنابر صحيح ترين قول ها، عَلَم است نسبت به ذات اقدس الهى در مرتبه احديت، به طورى كه همه صفات كمالى جمع باشد و هيچ اسمى در بين اسماى اعظم، درخشان تر، دقيق تر و روشن تر از آن نيست، از اين رو گفته شده است كه در قرآن كريم دو هزار و هشتصد و هشتاد بار تكرار شده است.

كلمه «انَّ‌» براى تأكيد بر مضمون جمله آمده است.

درخواست از خدا

«سؤال» همان درخواست مادون است از مافوق. البته وقتى با اظهار خوارى همراه باشد «دعا» نام مى گيرد كه از شريف ترين و برترين كارها به شمار مى رود و هيچ چيزى از آن شريف تر، عالى تر، ظريف تر و درخشان تر براى بنده وجود ندارد. شايد اين كه از وجود مقدس رسول خدا (ص) روايت كرده اند كه آن حضرت فرمود: «الفقر فخرى»⁽¹⁾اشاره به همين معنا باشد، [لازم به به ذكر است كه] از پست ترينِ كارها، دعا و درخواست كردن از غيرخداست؛ بنابراين ديده مى شود كه در روايات از اين كار شماتت شده است تاجايى كه رسول خدا (ص) فرمودند:

«كُلُّ ذَنْبٍ يَرْتَكِبُهُ الْعَبْدُ لَعَلَّ اللهُ يَغْفِرُ لَهُ اِلاَّ السُّؤالَ عَنِ الْخَلْقِ فَلا يَغْفِرُ لَهُ اَبَدا؛⁽²⁾

هر گناهى كه بنده مرتكب بشود ممكن است خدا بر او ببخشايد مگر سؤال و خواستن چيزى از مردم كه هرگز آن را نمى بخشد.»

هم چنان كه روشن است، دعا و سؤال از غير خداوند متعال به شرك بر مى گردد، زيرا با توحيد افعالى منافات دارد. خداوند تعالى در اين رابطه فرموده است:

.؛ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِكَ لِمَنْ يَشٰاءُ وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللّٰهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِيداً⁽¹⁾خداوند كسى را كه نسبت به او شرك بورزد نمى آمرزد ولى غير از آن را بر هر كس كه بخواهد مى آمرزد.

خلاصه آن كه مؤمن به قدرى عزيز است كه عزتش همراه و در رديف عزت خدا و رسول آمده است چنان كه خداى متعال مى فرمايد:

؛ يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَى اَلْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ اَلْأَعَزُّ مِنْهَا اَلْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ اَلْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ لٰكِنَّ اَلْمُنٰافِقِينَ لاٰ يَعْلَمُونَ‌⁽²⁾عزت از آن خدا و رسول او و از آن مؤمنين است اما منافقان اين را نمى دانند.

لذا بر بنده جايز نيست كه اين گونه عزت عزيزش را با درخواست از غير خدا از بين برده و خدشه دار نمايد. خداوند تعالى فرموده است:

؛ وَ لَقَدْ كَرَّمْنٰا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْنٰاهُمْ فِي اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ وَ رَزَقْنٰاهُمْ مِنَ اَلطَّيِّبٰاتِ وَ فَضَّلْنٰاهُمْ عَلىٰ كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنٰا تَفْضِيلاً⁽³⁾ما آدمى زادگان را گرامى داشتيم و كرامت بخشيديم و ايشان را در خشكى و دريا به حركت درآورديم و از پاكيزه ها روزى شان داديم و نسبت به بسيارى از آن ها كه آفريديم به ايشان فضيلت بخشديم.

علاوه بر اين در شأنِ انسان با وجدان نيست كه براى خداوند شريك آورد. نقل شده است كه زنى از شوهر خود به قاضى شكايت كرد كه همسرش ازدواج مجدد كرده

است. قاضى در جواب گفت: او شرعا اين كار را انجام داده است. زن گفت: اگر شرعا جايز بود كه چهره و زيبايى ام را مى ديدى چنين قضاوتى نمى كردى.

ما مى گوييم: اين زيبايى را چه كسى آفريده است‌؟ - حسن آن دارد كه يوسف آفريد - پس جايز نيست كه انسان به آن زيبا آفرين لطمه بزند. بى چاره آن انسانى كه خداوند تعالى نسبت به او فرموده:

؛ قُتِلَ اَلْإِنْسٰانُ مٰا أَكْفَرَهُ‌⁽¹⁾مرده باد انسان كه چقدر كافر و ناسپاس است.

رحمت الهى

«الرحمة» به معناى رقت و نرم دلى است كه موجب احسان، عطوفت ونيكى بشود. از آن جا كه اعمال اين رقت از جانب خداوند تعالى محال است و از طرفى هم نسبت به او استعمال شده، پس به معناى احسان، عطوفت و نيكى است، چنان كه صفات ديگر هم در مورد خدا همين طور است. پس در اين گونه استعمال ها گفته اند: «خُذِ الغاياتَ وَ اتْرُكِ المَبادىِ‌؛⁽²⁾آخر كار را داشته باشد و از مقدماتش صرف نظر كن.»

اين كه گفته مى شود رحمت در مورد خداوند به معناى آن است كه حق هر صاحب حقى را به او بدهد، نيز به همين تعريف ما بر مى گردد. پس «رحمت» در اين جمله عبارت از رحمت رحمانيه است. چون خداوند تعالى داراى دو گونه رحمت است:

يكى، رحمتى كه همه مخلوقات و آفريدگان را به واسطه آن آفريده و وجود بخشيده است:؛ وَ اُكْتُبْ لَنٰا فِي هٰذِهِ اَلدُّنْيٰا حَسَنَةً وَ فِي اَلْآخِرَةِ إِنّٰا هُدْنٰا إِلَيْكَ قٰالَ عَذٰابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشٰاءُ وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ‌ءٍ فَسَأَكْتُبُهٰا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَ يُؤْتُونَ اَلزَّكٰاةَ وَ اَلَّذِينَ هُمْ بِآيٰاتِنٰا يُؤْمِنُونَ‌⁽³⁾رحمت من همه چيز را فرا گرفته است.

و مراد در اين جمله شريفه، اين گونه رحمت است كه از آن به «رحمت رحمانيه» «كن»، «مشيت مطلقه»، و «فيض مقدس» تعبير مى شود. بنابراين «رحمان» اسم خاص، خاصى است كه: جايز نيست بر غير خدا اطلاق گردد و مسلم است كه «رحمان» اسم خاص و وصف عام است.

ديگر، آن رحمتى است كه: بنده به واسطه آن به خداى تعالى تقرب پيدا مى كند. هر كس كه تا به حال به محضر مقدس خداوند رسيده به واسطه آن رسيده است، يعنى عنايت خاصه شامل حالش شده است كه اين عنايت خاصه را كلمه «رحيم»، «رحمت رحيميه»، «رحمت تشريعى» و امثال آن نام نهاده اند و اسم عام و وصف خاص است كه شرعا جايز است كه به غير او هم اطلاق گردد.

خداوند تعالى در قرآن به اين گونه رحمت اشاره كرده و فرموده است:

...؛ وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِي اَلْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا وَ اُدْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اَللّٰهِ قَرِيبٌ مِنَ اَلْمُحْسِنِينَ‌⁽¹⁾رحمت خدا به نيكوكاران نزديك است.

هم چنين:

...؛ مٰا يَوَدُّ اَلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ اَلْكِتٰابِ وَ لاَ اَلْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ اَللّٰهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ ذُو اَلْفَضْلِ اَلْعَظِيمِ‌⁽²⁾و خداوند رحمتش را شامل حال هر كس كه بخواهد مى كند و خداوند داراى فضل با عظمتى است.

اركان دعا

اشاره

ساختمان دعا به وسيله چهار ستون استقرار يافته و قوام مى پذيرد: دعا كننده يا «داعى»، دعا شونده يا «مدعو»، آن چه در دعا به او قسم ياد مى شود يا «مدعوٌّ به». و مطلب دعا يا «مدعو له».

حال در اين فراز از دعاى كميل:

الف) [مدعو يا دعا شونده]: دعا شونده خداوند متعال است كه «اللهم» در اول جمله قرار گرفته است. البته لازم است كه در ابتدا خداوند تعالى را بشناسد و بعد او را فرا بخواند، دعا كند، و چيزى از او بخواهد. لذا بايد بداند كه او كريم و بخشنده است و ملكوت هر چيزى به دست اوست. نزديك بوده وجواب گوى آن كسى است كه او را فرا بخواند. شنواست ونسبت به بندگانش لطف دارد و دل سوز ومهربان است. بارها و بارها در كتابش فرمان به دعا داده و فرموده است كه: هر كس از دعا كردن او روى گردان باشد، خوار و بى مقدار مى شود، و بيم داده است كه، او نسبت به كسى كه او را فرا نخواند بى اعتنا است.

ب) [داعى يا دعا كننده]: دعا كننده نيز: بنده ذليل بى چاره درمانده ناتوانِ بى مقدارى است كه: مالك هيچ چيز، نه ضرر، نه نفع، نه مرگ، نه زندگى، نه برانگيختگى و نشور نيست. لذا دعا كننده ناچار، اول بايد خصوصيات خود را بشناسد و بعد خدا را فرا بخواند. شايسته است كه پيش از دعا با جملاتى كه اين مفاهيم را در بر داشته باشد به درگاه خداوند تعالى توبه نمايد ازقبيل اين استغفار:

«اَسْتَغْفِرُ اللهَ الَّذى لااِلهَ اِلاّ هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّوم الرَّحْمنُ الرَّحيمُ ذُوالْجَلالِ وَ الْاِكرام وَ أَسْئَلُهُ اَنْ يَتُوبَ عَلَىَّ تَوْبَةَ عَبْدٍ ذَليلٍ خاضِعٍ فَقيرٍ بآئِسٍ مِسْكينٍ مُسْتَكينٍ مُسْتَجيرٍ لايَمْلِكُ لِنَفْسِه نَفْعا وَ لاضَرّا وَلامَوْتا وَلاحياةً وَلانُشُورا.»⁽¹⁾

چيزى كه در اين جا لازم است يادآور شويم، آن است كه: دعا كننده داراى دو بعد، دو جهت، دو مرتبه و به عبارت ديگر دو نظر است. لذا از آن نظر كه منيتى براى او نيست گفتن كلمه «من» كه در اين جا با «ياء متكلم وحده» ذكر مى شود بر او جايز نيست، زيرا كه او در اين نظر جز خدا را نمى بيند و اين مقام، مقام فنا، لقا و تدلّى است و شايد اين سخن حضرت ابراهيم (ع) كه وقتى جبرئيل به او گفت: ابراهيم! در آتش افتادنت را به خدا بگو و از او يارى بخواه، آن حضرت در پاسخ گفت: «عِلْمُهُ بِحالى حسبى عَن سؤالى» اشاره به اين مقام باشد. چه خوب گفته شاعر:

در ضمير ما نمى گنجد به غير از دوست كس *** هر دو عالم را به دشمن ده كه ما را دوست بس⁽²⁾

و شاعر ديگر گفته است:

نيست در لوح دلم جز الف قامت دوست *** چه كنم حرف دگر ياد نداد استادم⁽³⁾

شايد خداوند متعال هم در آيه ذيل به اين نظر اشاره كرده كه فرموده است:

؛ يٰا أَيُّهَا اَلنّٰاسُ أَنْتُمُ اَلْفُقَرٰاءُ إِلَى اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ هُوَ اَلْغَنِيُّ اَلْحَمِيدُ⁽⁴⁾اى مردم! شما به خدا نيازمنديد و فقط خداست كه بى نياز ستوده است.

مجنون هم وقتى كه دق الباب خانه ليلى را به صدا درآورد، صداى ليلى را شنيد كه مى پرسيد: كيست‌؟ در جواب گفت: تو.

ولى همين انسان بعد و وجهه ديگر و به عبارت عرفانى، جنبه ديگرى هم دارد كه به آن جنبه «يلى الخلقى» گفته مى شود - هم چنان كه به نظر قبلى، «جنبه يلى الربى» گفته مى شد - و انسان در اين نظر، درماندگى و بى چارگى خود را مى بيند. و مى بيند كه مخلوق، درمانده بى چاره بى مقدارى است كه هميشه نيازمند است. در اين حال دوگانگى فقر و غنا، رحم كننده و رحم شونده، قوة و ضعف و عزت و ذلت را مى بيند و با توجه به فقر و ذلتش آن بى نياز دل سوز تواناى عزيز را فرا مى خواند.

ج) [مدعوٌّ به]: اما «مدعو به» يعنى آن چه كه دعا كننده، دعا شونده را به آن قسم مى دهد كه آن، رحمت گسترده و پهناور اوست. لذا لازم است كه دعا كننده بداند كه رحمت واسعه خداوند از آن چيزهايى است كه امكان درك آن نيست. در روايات است كه خداوند تعالى داراى يك صد رحمت است و يك رحمتش را بر زمين فرستاده و آن ها را ميان آفريدگان خود تقسيم كرده است كه با آن به يك ديگر مهر مى ورزند و بر يك ديگر رحمت مى آورند و نود و نه رحمت ديگرش را براى خودش نگاه داشته است تا در روز قيامت با آن بر بندگانش رحمت آورد. معلوم است كه اين از باب مثال است چرا كه در حقيقت، خداوند تعالى عين رحمت و رأفت است و رحمت و رأفت نيز عين ذات مقدس اوست.

اهل معرفت مى گويند: حقيقت رحمت به هر دو معنا حقيقت محمديه (ص) مى باشد و استفاده اين معنا از آيات و روايات مشكل نيست، چرا كه خداوند تعالى فرموده است:

؛ وَ مٰا أَرْسَلْنٰاكَ إِلاّٰ رَحْمَةً لِلْعٰالَمِينَ‌⁽¹⁾ما تو را نفرستاديم مگر اين كه مايه رحمتى براى همه جهانيان باشى.

پس آن حضرت در اين آيه، نفس رحمت است. و نيز خداوند تعالى فرموده است: وَ لِلّٰهِ اَلْأَسْمٰاءُ اَلْحُسْنىٰ فَادْعُوهُ بِهٰا. امام رضا (ع) هم فرموده است: «نحن واللهِ الْاَسماءُ الحُسنى.»⁽¹⁾د) [مدعوٌ له]: اما «مدعو له» - يعنى درخواستى كه داعى دارد و مطلبى كه از مدعو مى خواهد - در اين جمله ذكر نشده است. مرادفى هم براى آن نيست، و ذكر نكردن «مدعو له» در ادعيه نمونه هاى زيادى دارد، در دعايى مثل دعاى سحر ماه مبارك رمضان هم همين طور است.

حذف مدعو له

ممكن است براى حذف «مدعو له» به اختلاف افراد و حالات، احتمالِ امور گوناگونى را داد از جمله:

تو بندگى چو گدايان به شرط مزد مكن *** كه خواجه خود روش بنده پرورى داند⁽²⁾

.؛ كُتِبَ عَلَيْكُمُ اَلْقِتٰالُ وَ هُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَ عَسىٰ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ عَسىٰ أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَ اَللّٰهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ‌⁽¹⁾چه بسا شما چيزى را دوست داشته باشيد در حالى كه براى شما مايه شر باشد.

هنيئا لِأرباب النَّعيمِ نَعيمُهُم *** وَ لِلْعاشِقِ الْمِسْكينِ ما يَتَجَرَّعُ‌⁽²⁾

نعمتِ اهل نعيم جمله گواراشان *** عاشق درمانده راست حسرتِ نعمت.

: «يا عَليماً بِضُرّى وَ مَسْكَنَتى يا خَبيراً بِفَقْرى وَ فاقَتى يا رَبِّ يارَبِّ يا رَبِّ‌.»

«اَلّلهُمَّ اغْفِرْلِىَ الذُّنُوبَ الَّتى تَهْتِكُ الْعِصَمْ‌.» و يا كلام آن حضرت كه در آخر دعا آمده است: «صَلِّ

عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد وَ افْعَلْ بى ما اَنْتَ اَهْلُهُ‌....»

بخش دوم

اشاره

وَ بِقُوِّتِكَ الَّتى قَهَرْتَ بِها كُلَّ شىءٍ‌؛

و به حق آن نيرويت كه همه چيز را به وسيله آن مقهور خويش كردى.

تفسير ادبى

قدرت و قوت:

«قوة» به معناى «قدرت» است، با اين تفاوت كه از بعضى جهات، با آن فرق دارد از جمله:

الف) «قوت» عبارت است از به كار بردن «قدرت»، يعنى «قوت» قدرت بالفعل، است بر خلاف «قدرت» كه اعم از آن است.

ب) به علت عظمت شأنش مورد استفاده قرار نمى گيرد.

ج) قوت معناى عظمت در قدرت را به همراه دارد، لذا غالباً به معناى عظيم الشأن در قدرت مورد استفاده قرار مى گيرد بر خلاف قدرت كه اعم از آن است.

د) قوت غالبا براى قدرتى مورد استفاده قرار مى گيرد كه در ذات چيزى واقع باشد و به عبارت منطقى «حمل از خارج محمول» است، يعنى از ذات چيزى گرفته مى شود و بر آن بار مى گردد، بر خلاف قدرت كه غالبا اين طور نيست. لذا به آهن گفته مى شود «قوى» ولى «با قدرت» گفته نمى شود. خداوند تعالى هم در اين آيات به همه اين موارد اشاره فرموده است:

-؛ إِنَّ اَللّٰهَ هُوَ اَلرَّزّٰاقُ ذُو اَلْقُوَّةِ اَلْمَتِينُ‌⁽¹⁾خداوند است كه روزى بخش قوى و مستحكم است.

-؛ فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّيْنٰا صٰالِحاً وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ مِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ اَلْقَوِيُّ اَلْعَزِيزُ⁽²⁾

پروردگارت تواناى شكست ناپذير است.

-؛ اَلَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيٰارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اَللّٰهُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اَللّٰهِ اَلنّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِيَعٌ وَ صَلَوٰاتٌ وَ مَسٰاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اِسْمُ اَللّٰهِ كَثِيراً وَ لَيَنْصُرَنَّ اَللّٰهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اَللّٰهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ⁽¹⁾خداوند بى شك كسى را كه او را يارى كند يارى مى رساند چرا كه خداوند تواناى شكست ناپذير است.

غير از اين ها تفاوت هاى ديگرى هم دارد.

قهر و غلبه:

«قهر» نيز به معناى «غلبه» است، با اين تفاوت كه در «قهر» خوارى و افتادگى از جانب «مقهور» نمايان است، ولى «غلبه» اعم از «قهر» است. آن گونه خوارى و افتادگى اى كه در «قهر» نمايان است در «غلبه» مشهود نيست. خداوند تعالى در آيات زير به اين مطلب اشاره فرموده است:

؛ قُلْ مَنْ رَبُّ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ قُلِ اَللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيٰاءَ لاٰ يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي اَلْأَعْمىٰ وَ اَلْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي اَلظُّلُمٰاتُ وَ اَلنُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَكٰاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشٰابَهَ اَلْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اَللّٰهُ خٰالِقُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُوَ اَلْوٰاحِدُ اَلْقَهّٰارُ⁽²⁾خدا آفريدگار هر چيز است و اوست يكتاى پيروز.

رمز بقا

خداوند تعالى علاوه بر آن كه آفريدگار هر چيزى است، برپا نگه دارنده آن هم هست. وجود و بقاى اشيا وابسته به اوست. همه اشيا از: كوچك تا بزرگ و از خاك تا افلاك، همه نسبت به ذات مقدس حق تعالى، مثل وجودهاى ذهنى نسبت به ما هستند كه تا نظر خود را از آن ها برگردانيم معدوم مى شوند. خداوند تعالى در اين رابطه فرموده است:

؛ اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ اَلْحَيُّ اَلْقَيُّومُ لاٰ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لاٰ نَوْمٌ لَهُ مٰا فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي اَلْأَرْضِ مَنْ ذَا اَلَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مٰا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ لاٰ يُحِيطُونَ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاّٰ بِمٰا شٰاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ لاٰ يَؤُدُهُ حِفْظُهُمٰا وَ هُوَ اَلْعَلِيُّ اَلْعَظِيمُ‌⁽¹⁾خداوندى كه هيچ معبودى جز او نيست زنده پاينده اى است كه نه خوابش مى گيرد و نه چرتش. هر چه در آسمان ها و زمين است متعلق به اوست.

خلاصه آن كه خداوند قيوم است. پس به طورى كه معلول، تحت سيطره علتش قرار دارد و سايه تحت سيطره صاحب سايه است؛ همه اشيا هم تحت سيطره او هستند، يعنى همه آن ها - به نحوى كه متجلى در برابر صاحب تجلى افتادگى به خرج مى دهد - در برابر او خاضعند و هم چنان كه فقير حقيقى در برابر غنى حقيقى خوار و بى مقدار است، در برابر او خوار و ذليلند. شايد بتوان گفت همه چيزها در برابر او كه غنى حقيقى است و گنجينه هاى هر چيزى نزد اوست اظهار فقر حقيقى و تدلّى صرف مى نمايند. اميرالمؤمنين (ع) نيز به آن اشاره فرموده است:

«وَ خَضَعَ لَها كُلُّ شىءٍ وَ ذَلَّ لَها كُلُّ شىءٍ‌.»

بخش سوم

اشاره

وَ خَضَعَ لَها كُلُّ شىءٍ وَ ذَلَّ لَها كُلُّ شىءٍ‌؛

و همه چيز در برابر آن خاضع و در پيش آن خوار است.

تفسير ادبى

خضوع و ذل:

«خضوع»: اغلب در مورد شكستگى اى به كار مى رود كه بر دل ها مستولى مى شود. از آن جا كه اين حالت در ذات تمامى اشيا هست، لذا لفظ «خضوع» براى آن به كار برده شده است.

«ذلّ‌»: به معناى «درماندگى» است و به ندرت به معناى «گردن نهادن» به كار رفته است. از آن جا كه همه اشيا در ذاتشان مسكين و درمانده اند، اين معنا از آن اراده شده است و اراده نمودن معناى «گردن نهادن» هم از آن مانعى ندارد، اما معناى اول بهتر است. به هر حال كلام از تكرار اشراب چيرگى خالى نمى شود. در مقامى مثل مقامِ تكرار، لطف در لفظ نهفته است. قرآن هم تكرار است ولى تكرارش آن طور نيست كه ملال آور باشد، زيرا تكرار لازمه تهذيب اخلاق است و تهذيب اخلاق به هيچ صورتى نتيجه نمى بخشد مگر با تكرار؛ دعا هم تكرار است و تكرارش غير از آن تكرارهاى ديگر است، زيرا سخن گفتنِ عاشق است با معشوق، و هم صحبتى دل دار است با دل داده، و گفت و گوى بنده است با مولاى خود، كه در اين صحبت ها تكرار بى معناست. لذا بنده اگر هزار بار هم بگويد: «يا الله» هيچ يك از آن ها تكرار نخواهد بود. در ذيل آيه شريفه:

؛ وَ مٰا تِلْكَ بِيَمِينِكَ يٰا مُوسىٰ قٰالَ هِيَ عَصٰايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْهٰا وَ أَهُشُّ بِهٰا عَلىٰ غَنَمِي وَ لِيَ فِيهٰا مَآرِبُ أُخْرىٰ‌⁽¹⁾اى موسى! اين كه در دست دارى چيست‌؟ - موسى - گفت: اين عصاى من است. به آن تكيه مى كنم و با آن براى گله ام برگ مى ريزم و فايده هاى ديگرى هم براى من دارد.

گفته شده است كه همان جمله اولى، براى جواب كافى بود، ولى حضرت موسى (ع) چون مى خواست با خدا حرف بزند، لذا اين ها را اضافه كرد.

انواع فروتنى

فروتنى و افتادگى اشيا براى خداوند تعالى به معانى گوناگونى به كار رفته است از جمله:

الف) فروتنى و افتادگى تكوينى؛ گفتيم كه خداوند تعالى قيوم و برپا نگه دارنده همه اشيا است، پس همه چيز در برابر او فروتن و افتاده اند.

ب) فروتنى و افتادگى عبودى؛ اين نوع فروتنى و افتادگى همان است كه اگر در برابر خداى تعالى باشد از جمله افتخارات به شمار مى رود و افتخارى بالاتر، برتر، تابنده تر و درخشنده تر از آن براى بنده تصور نمى شود و هدف از خلقت هر چيزى جز آن نيست. چنان كه فروتنى و افتادگى در برابر غير خدا اگر به خدا برنگردد از پست ترين كارها است. لذا در اسلام بارها و بارها از آن نهى شده است. البته اين نوع فروتنى و افتادگى در همه چيز موجود است چنان كه خداى متعال مى فرمايد:

؛ سَبَّحَ لِلّٰهِ مٰا فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ هُوَ اَلْعَزِيزُ اَلْحَكِيمُ‌⁽¹⁾قطعا هر چه در آسمان ها و زمين است خدا را به بى آلايشى ياد مى كند.

نيز آيه مذكور كه شاهد بر مدعاى ماست:

؛ يُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي اَلْأَرْضِ اَلْمَلِكِ اَلْقُدُّوسِ اَلْعَزِيزِ اَلْحَكِيمِ‌⁽²⁾هر چه در آسمان ها و زمين است خدا را به بى آلايشى ياد مى كند.

در آيات قرآن بارها اين مطلب تكرار شده است، يك بار به صيغه ماضى كه بر تحقق و تأكيد دلالت مى كند، و بار ديگر به صيغه مضارع كه بر ملكه دلالت مى نمايد، و به

معناى اين است كه بندگى در ذات اشيا است. همان طورى كه خداوند تعالى فرموده است:

-...؛ تُسَبِّحُ لَهُ اَلسَّمٰاوٰاتُ اَلسَّبْعُ وَ اَلْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلاّٰ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لٰكِنْ لاٰ تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كٰانَ حَلِيماً غَفُوراً⁽²⁾هيچ چيزى نيست مگر اين كه او را تسبيح مى گويد ولى شما تسبيح آن ها را درك نمى كنيد.

و شاعر چه زيبا سروده است:

ما سميعيم و بصيريم و خوشيم

با شما نامحرمان ما خامشيم.⁽³⁾

اين كه بعضى مى گويند منظور از تسبيح، تسبيح تكوينى است، اشتباه فاحشى است كه ناشى از عدم دقت گوينده است، وگرنه علاوه بر آن كه تسبيح همه اشيا بر «اهل الله» ثابت و مشهود است با اين كلام الهى هم كه فرمود: يٰا جِبٰالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَ اَلطَّيْرَ و يا آن آيه كه فرمود: منافات پيدا مى كند. علاوه بر اين ها تسبيح تكوينى از واضحات اوليه است.

خلاصه آن كه از نظر فلسفه اسلامى اشيا دائما مشغول تسبيح و تنزيه خداوند هستند.

آرى، همين انسانى كه علت غايى آفرينش است و همه چيز براى او آفريده شده است، گاهى منحرف مى شود و فطرتش را با طغيان وغفلت از راه بيرون مى كند، تا آن جا كه مصداق اين كلام الهى واقع مى شود كه فرمود:

؛ إِنَّ شَرَّ اَلدَّوَابِّ عِنْدَ اَللّٰهِ اَلصُّمُّ اَلْبُكْمُ اَلَّذِينَ لاٰ يَعْقِلُونَ‌⁽¹⁾بدترين جانوران درنزد خدا لال ها و كرهايى هستند كه عقل خويش را به كار نمى گيرند.

بنابراين انسانى كه براى تسبيح گفتن زبان دارد ولى لال شده، براى شنيدن تسبيح گوش دارد ولى كر شده، براى ديدن آيات الهى چشم دارد ولى كور شده و بالاخره دل دارد ولى درك ندارد، هم چون چهارپايان است؛ بلكه از آن ها هم پست تر است چرا كه آن ها دايم در تسبيحند اما او لال شده است. همان طورى كه خداوند تعالى مى فرمايد:

؛ وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ اَلْجِنِّ وَ اَلْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ يَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لاٰ يُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ يَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِكَ كَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِكَ هُمُ اَلْغٰافِلُونَ‌⁽²⁾به يقين گروه زيادى از جن و انس را براى دوزخ آفريديم. آن ها دل هايى دارند كه با آن نمى فهمند و چشمانى كه با آن نمى بينند و گوش هايى كه با آن نمى شنوند. آن ها هم چون چهارپايانند؛ بلكه گمراه تر. اين ها همان غافلانند.

بى چاره اين انسانى كه مستخدمانش در بدن او دائما در حال تسبيحند. - مثل موجودات زنده اى كه نه تنها در خون او بلكه در تمامى اعضا و جوارح او هستند - و او از آن ها غافل است:

گوش باز و چشم باز واين عمى

وه عجب از چشم بندى خدا⁽³⁾

ولى به جاست كه گفته شود:

گوش بسته چشم بسته اين عمى

وه عجب از چشم بندى گناه

ج) فروتنى و افتادگى جبرى. اين به معناى آن است كه عملِ مقدر براى هر چيزى ظاهر و بدون شك به انجام مى رسد. پس همه اشيا در برابر خدا فروتن افتاده اند و از فرمان خداوند و تقديرى كه براى ايشان در نظر گرفته شده سرپيچى نمى كنند، ازاين روست كه خداوند تعالى مى فرمايد:

...؛ أَ فَغَيْرَ دِينِ اَللّٰهِ يَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ‌⁽¹⁾هر كس كه در آسمان ها و زمين است خواه ناخواه تسليم اوست.

و در جاى ديگر:...؛ ثُمَّ اِسْتَوىٰ إِلَى اَلسَّمٰاءِ وَ هِيَ دُخٰانٌ فَقٰالَ لَهٰا وَ لِلْأَرْضِ اِئْتِيٰا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قٰالَتٰا أَتَيْنٰا طٰائِعِينَ‌⁽²⁾به آسمان و زمين گفت: خواه ناخواه به طرف من بياييد - و شكل بگيريد - گفتند: خواسته به طرفت مى آييم.

البته ممكن است لفظ «طوعا اَوْ كَرها» تأكيدى باشد بر امر كه «خواه ناخواه بايد بشود» و شاهد آن هم اين كلام الهى است كه مى فرمايد:

؛ وَ لِلّٰهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ ظِلاٰلُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ اَلْآصٰالِ‌⁽³⁾هر كس كه در آسمان ها و زمين هست خواه ناخواه براى خدا بر زمين مى افتد. سايه هايشان نيز صبح و شب را سجده مى كنند.

و گرنه عبادت ناخواسته بى معناست. از اين احتمال دقيق تر آن كه از هر دو آيه بر مى آيد: خونى كه در تن يك شخص كافرى در گردش است و نيز سلول هايى كه در

خون ظالم لج باز وجود دارند، همه كارگرانى هستند كه خواه ناخواه به كار مشغولند، از اين رو بين تن رسول خدا (ص) - و ابوجهل لعنت الله عليه - فرقى نيست. حال آيا مى توان فرض كرد كه اين سلول هاى موجود در خون، در هر دو تن يك نوع عمل مى كنند؟ هرگز نمى توان چنين پنداشت.⁽¹⁾اين ها همه در مورد غير انسان نيز صادق است، ولى در مورد انسان گفتيم كه او با اراده و اختيار خودش عمل مى كند. لذا اگر در برابر خداوند سر تعظيم فرود آورده و در برابر خداوند اظهار افتادگى نمايد يعنى به آن چه كه خداوند به او فرمان داده و برايش مقدر داشته عمل كند به اختيار در برابر خداوند، فروتن و افتاده است و با آن تا هر كجا كه خدا بخواهد تكامل مى يابد و پيش رفت مى كند، ولى اگر فروتنى پيشه نكرد و در برابر خداوند تعالى افتادگى در پيش نگرفت، در آخرت خوار و بى مقدار خواهد شد.

چه زيبا و به جا گفته اند كه آدمى براى اظهار درماندگى و ابتهال به درگاه خداوند متعال آفريده شده است. لذا اگر در اين دنيا به آن عمل نكرد در جهنم عذاب خواهد شد. همان طور كه خداوند تعالى مى فرمايد:

؛ يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سٰاقٍ وَ يُدْعَوْنَ إِلَى اَلسُّجُودِ فَلاٰ يَسْتَطِيعُونَ خٰاشِعَةً أَبْصٰارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْ كٰانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى اَلسُّجُودِ وَ هُمْ سٰالِمُونَ‌⁽²⁾روزى كه ساق پاها برهنه شده و به سجده دعوت مى شوند اما نمى توانند سجده كنند، چشم هايشان فرو مى افتد و خوارى، آن ها را فرا مى گيرد در حالى كه پيش از آن وقتى سالم بودند نيز به سجده كردن دعوت مى شدند.

چه بسا در دنيا هم به انواع مختلف خوار و بى مقدار شوند. در تاريخ هم نمونه اين اشخاص واقعا فراوان است، مثل: نمرود، اصحاب فيل، بنى اميه، بنى عباس و....

خداوند بردبار است، به مرور زمان جان نمرود را با يك پشه دم بريده گرفت و اصحاب فيل را با ضعيف ترين حيوانات به قتل رساند و دولت بنى اميه را با بولى از ميان برد و بنى عباس را چنان سرنگون كرد كه زن يحيى - مادر جعفر - و پسر يحيى - برادر جعفر - كه بر جهان اسلام تسلط داشتند، دست گدايى دراز كردند و وادار به شغل دلاكى شدند.

بخش چهارم

اشاره

و بجبروتك التى غلبت بها كل شىء و بعزتك التى لا يقوم لها شىء و بعظمتك التى ملأت كل شىء و بسلطانك الذى علا كل شىء؛ و به جبروت تو كه به وسيله آن بر هر چيزى چيره گشتى و به عزتت كه چيزى يارايى ايستادن در برابرش را ندارد و به آن بزرگيت كه هر چيز را پر كرده و به آن سلطنت و پادشاهيت كه بر هر چيزى برترى گرفته است تو را قسم مى دهم.

تفسير ادبى

الف) «جبر» عبارت است از اصلاح كردن چيزى با شدت و به ضرب قهر و خشونت. پادشاه را هم براى آن «جابر» يا «جبار» مى گويند كه بر مردم چيره و مسلط است تا كارهاى آنان را سر و سامان دهد. اين در صورتى است كه بر حق باشد، ولى اگر به ناحق بر مردم تسلط پيدا كرده باشد از اين رو به او «جبار» گفته مى شود كه بسيار ستم گر و زورگوست.

ب) «جبروت» اسم مصدر «جبر» است كه «واو» و «تاى» تأكيد به آن اضافه شده است.

از آن جا كه خداوند تعالى حق سلطنت دارد و جبران كننده هر نقصى و اصلاح كننده هر كارى است «جبار» و «جابر» نام گرفته است. در دعا هم آمده است كه:

«يا جابِرَ كُلِّ كسيرٍ؛⁽¹⁾اى جبران كننده هر شكسته اى.»

و خداوند هم فرموده است:

؛ هُوَ اَللّٰهُ اَلَّذِي لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ اَلْمَلِكُ اَلْقُدُّوسُ اَلسَّلاٰمُ اَلْمُؤْمِنُ اَلْمُهَيْمِنُ اَلْعَزِيزُ اَلْجَبّٰارُ اَلْمُتَكَبِّرُ سُبْحٰانَ اَللّٰهِ عَمّٰا يُشْرِكُونَ‌⁽²⁾او خدايى است كه معبودى جز او نيست. حاكم ومالك واقعى اوست. از هر عيبى منزه است. به كسى ستم نمى كند. امنيت بخش و مراقب همه چيز است. قدرت مندى شكست ناپذير كه با اراده نافذ خود هر امرى را اصلاح مى كند و شايسته بزرگى است. خداوند از آن چه براى او شريك قرار مى دهند منزه است.

ج) «عزت» حالتى است كه در هر كس وجود داشته باشد او را از مغلوب شدن باز مى دارد. لذا خداوند فرموده:

...؛ فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَ قٰالَ إِنِّي مُهٰاجِرٌ إِلىٰ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ اَلْعَزِيزُ اَلْحَكِيمُ‌⁽¹⁾بى شك او همان شكست ناپذير كاردان است.

البته بيش تر اوقات در مقابل «ذلت» به كار گرفته مى شود. بنابراين هر كس كه بر دل يا بر دل ها حكومت كند «عزيز» است. استعمال اين صفت در قرآن بسيار صورت گرفته است. آن جا كه خداوند تعالى مى فرمايد:

؛ قُلِ اَللّٰهُمَّ مٰالِكَ اَلْمُلْكِ تُؤْتِي اَلْمُلْكَ مَنْ تَشٰاءُ وَ تَنْزِعُ اَلْمُلْكَ مِمَّنْ تَشٰاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشٰاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشٰاءُ بِيَدِكَ اَلْخَيْرُ إِنَّكَ عَلىٰ كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ⁽²⁾

بگو: بارالها! اى مالك حكومت ها، به هر كس بخواهى حكومت مى بخشى و از هر كس بخواهى حكومت مى گيرى. هر كس را بخواهى عزت مى دهى و هر كه را بخواهى خوار مى كنى. تمام خوبى ها به دست تو است. تو بر هر چيزى قادرى.

بعضى جاها هم به معناى «كم نظير» و «گران قدر» به كار برده شده است، مثل اين جمله: «الدُّرُّ الْيَتيمُ عَزيزٌ؛ دردانه گران بهاست.»

خداوند تعالى هم فرموده است:

؛ إِنَّ اَلَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمّٰا جٰاءَهُمْ وَ إِنَّهُ لَكِتٰابٌ عَزِيزٌ⁽³⁾بى شك كتاب كم نظير و گران قدرى است.

«عزت» غير از معناى ياد شده معناهاى ديگرى هم دارد.

د) اصل معناى عظمت، «سختى و محكمى» است. لذا به استخوان كه در گوشت قرار دارد «عظم» گفته شده و سپس در مورد هر چيزى كه ظاهرا و از نظر معنا «بزرگ» باشد به كار گرفته شده است.

هم چنين گفته شده «عظيم» كسى است كه عقل از درك او عاجز باشد.

ه) «سلطنت» عبارت است از تمكن از جهت «چيرگى». خداوند تعالى فرموده:

؛ إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطٰانٌ عَلَى اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَلىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّمٰا سُلْطٰانُهُ عَلَى اَلَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَ اَلَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ ⁽¹⁾- شيطان - بر كسانى كه ايمان آورده و به پروردگارشان توكل نموده اند تسلطى ندارد. تسلط او تنها بر كسانى است كه او را سرپرست خود بگيرند.

به شيطان «سلطان» گفته شده است، زيرا بر دل ها و عقول تسلط پيدا مى كند. خداوند تعالى مى فرمايد:

؛ وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسىٰ بِآيٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِينٍ‌⁽²⁾موسى را هم با نشانه هاى خودمان و دليل آشكارى فرستاديم.

جبروت خدا

خداوند تعالى بر غير خود تسلط حقيقى دارد از قبيل تسلطى كه هر آفريننده اى بر آفريده خود دارد بر مبناى آيات:

-؛ قُلِ اَللّٰهُمَّ مٰالِكَ اَلْمُلْكِ تُؤْتِي اَلْمُلْكَ مَنْ تَشٰاءُ وَ تَنْزِعُ اَلْمُلْكَ مِمَّنْ تَشٰاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشٰاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشٰاءُ بِيَدِكَ اَلْخَيْرُ إِنَّكَ عَلىٰ كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ⁽¹⁾

-؛⁽²⁾

-... تَبٰارَكَ اَلَّذِي بِيَدِهِ اَلْمُلْكُ وَ هُوَ عَلىٰ كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ اَلَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً مٰا تَرىٰ فِي خَلْقِ اَلرَّحْمٰنِ مِنْ تَفٰاوُتٍ فَارْجِعِ اَلْبَصَرَ هَلْ تَرىٰ مِنْ فُطُورٍ⁽³⁾و ديگر آياتى كه در اين زمينه هست، لذا به جهت آن كه وجود هر چيز از اوست، هر چيز به وجود او و به واقعيت او منسوب و منتسب است، او ملاك تسلط هر چيز بر غير خود است، او معناى بر حق تسلط خود بر غير از خود است، پس او «جبّار» تكوينى است و نيز از آن جا كه طبق آيات ذيل قضاوت و حكومت، مختص خداست:

-؛ قُلْ إِنِّي عَلىٰ بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَ كَذَّبْتُمْ بِهِ مٰا عِنْدِي مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ اَلْحُكْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ يَقُصُّ اَلْحَقَّ وَ هُوَ خَيْرُ اَلْفٰاصِلِينَ‌⁽⁴⁾و؛ وَ هُوَ اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ لَهُ اَلْحَمْدُ فِي اَلْأُولىٰ وَ اَلْآخِرَةِ وَ لَهُ اَلْحُكْمُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ⁽⁵⁾- سلطنت و حكومت فقط برازنده و شايسته اوست. پس حكومت حق نيز در اجتماع از آن خداى تعالى است و غير از او كسى حق حكومت، حكم رانى و قضاوت را ندارد. قضاوت و حكم رانى هر كس غير از او ستمى بيش نيست، پس او از نظر تشريعى هم «جبّار» است.

از آن جا كه خداوند تعالى برطرف كننده شكستگى هايى مانند: شكستگى دل ها، گسستگى كارها، ترميم و اصلاح امور، كمال بخشيدنِ به جان ها، رفع كمبودها، تكميل كارها، تبديل ناتوانى به توان مندى، تبديل فقر به بى نيازى، ذلت به عزت، ضعف به قدرت و... مى باشد. پس او «جبار» است. به معناى جبران كننده.

هر كس كه ادعاى اين كارها را داشته باشد، «جبار» است از مصدر «جبر» به معناى ظلم و زور، زيرا لباس خدا را بر تن كرده كه اين كار، شرك است. شرك هم ظلم و ستم بزرگى است.

خداوند تعالى در قرآن از زبان لقمان مى فرمايد:

؛ وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ يَعِظُهُ يٰا بُنَيَّ لاٰ تُشْرِكْ بِاللّٰهِ إِنَّ اَلشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ‌⁽¹⁾فرزندم! براى خدا همكار و شريكى در نظر نگير كه شرك، ستم بزرگى است.

البته هر كس كه طبق حكم خداى تعالى حكم كند يا از جانب خداى تعالى منصوب شده باشد كارش صحيح است. در حقيقت حكومت او همان حكم رانى خداوند است. چنان كه هر كس شرايطى را فراهم كند كه موجب جبران كارهاى مردم شود، در نزد خداى تعالى دوست داشتنى ترين آفريدگان است. اشكالى ندارد كه مجازا به او گفته شود «برطرف كننده كمبودهاى مردم». چنان كه در بعضى ازمقدمات درباره آن بحث شد.

گفته شده است كه يكى از سخاوت مندان به نام «خزيمه» بختش واژگون شد. «عكرمه» كه والى جزيره بود از اين ماجرا خبردار شده و يك كيسه دينار به او داد. خزيمه اصرار مى كرد كه عكرمه خود را به او معرفى كند و عكرمه هم از اين كار خوددارى مى كرد تا آن كه سرانجام گفت: «من جبران كننده كمبودهاى كرم بخشانم».

خزيمه پس از اداى دينش موفق شد تا پيش خليفه رفته و قضيه را براى او نقل كند. او هم ولايت جزيره را به او داد و گفت: اگر «جابر عثرات كرام» را ديدى او را به من معرفى كن. او هم تا به جزيره آمد از عكرمه حساب رسى كرد و عكرمه محكوم شد. فرمان داد او را زندانى كنند. پس از مدتى زن عكرمه پيش خزيمه رفت و به او گفت: «جزاى جبران كننده كمبودهاى كرم بخشان اين نبود». خزيمه او را شناخت از او عذرخواهى كرده و پيش خليفه رفت و گفت: «جبران كنندۀ كمبودهاى كرم بخشان را آورده ام». خليفه از او عذرخواهى كرد و ولايت جزيره را دوباره به او بازگرداند.

خلاصه اين كه انسان جبران كننده كمبودهاى كرم بخشان هست ولى در حقيقت او وسيله است. خداوند متعال است كه واقعا جبران كننده كمبودهاى كرم بخشان است. لذا معلوم مى شود كه جبروت در اين جمله به اين معناست: خداوند تكوينا جبران كننده است. به قرينه اين كلام كه حضرت فرمود:

«غَلَبْتَ بِها كُلَّ شىءٍ‌.»

عزت خدا

خداوند تعالى عزيز است. زيرا او بر همه چيز حكومت تكوينى دارد، يعنى چيره است و مغلوب نمى گردد. ممكن است اين كلام حضرت كه فرمود:

«لايَقُومَنَّ لَها شَىءٌ‌» اشاره به همين معنا باشد. ممكن است از آن، معناى «عزت» وجودى نيز اراده شده باشد. در اين صورت معنايش اين است كه خداوند تعالى «عزيز» است يعنى وجودى است كه هيچ وجود ديگر شبيه او نيست. لذا او از هر جهت يكتاست نه اول و در برابر اين وجود هيچ چيز را ياراى پايدارى نيست.

البته ممكن است معناى سومى از آن اراده شده باشد و آن عبارت است از حكومت تشريعى بر اشيا و دل ها كه همه چيز از كوچك و بزرگ، از خاك تا افلاك عاشق و شيداى او هستند:

...؛ صِرٰاطِ اَللّٰهِ اَلَّذِي لَهُ مٰا فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي اَلْأَرْضِ أَلاٰ إِلَى اَللّٰهِ تَصِيرُ اَلْأُمُورُ⁽¹⁾بدانيد كه همه كارها تنها به سوى خدا بر مى گردند.

بنابراين هيچ چيز فطرتا در برابر او نمى ايستد بلكه نسبت به او خاضع بوده و شيداى او هستند. آوردن لفظ «كل» در دعا خالى از لطافت نيست. لذا اگر مى بينيم كه همين انسانى كه خداوند تعالى در حقش فرموده:

؛ قُتِلَ اَلْإِنْسٰانُ مٰا أَكْفَرَهُ‌⁽²⁾مرگ بر انسان! چه كفر پيشه است. انسان طغيان مى كند و از خداوند تعالى مى گريزد؛ براى آن است كه بسيار ستم پيشه و نادان است. در حالى كه فطرتا اين چنين نيست. پس او گم شده اى دارد كه آن خداى تعالى است، ولى - چنان كه در مقدمات مفصلاً شرح داديم - گمان مى كند كه گم شده اش چيزى ديگر غير از خداست.

عظمت خدا

در «عظمت» حق تعالى نيز همين بس كه گفته شود هر چه به او منسوب شود عظمت مى يابد، و هر چيز كه رابطه اش با او بيش تر باشد آن چيز روشن تر، دقيق تر و محكم تر خواهد بود. پس عظمت او كه باعث بزرگى چيزهاى ديگر مى شود بيش تر است، مثلاً رسول خدا (ص) كه به علت وابستگى اش به او زيباترين، دقيق ترين و محكم ترين موجودات است خود نيز واسطه فيض خداى متعال شده است.

بنابراين هر چيز به ميزان نسبتش به خدا عظيم است. هر چيز دو بعد و دو جهت دارد. لذا هر چيز از جهت آن كه معلول خداوند تعالى و به اصطلاح «يلى الربى» است با عظمت است و اين همان چيزى است كه در كتاب خودش به آن اشاره فرموده است:

؛ وَ كَذٰلِكَ نُرِي إِبْرٰاهِيمَ مَلَكُوتَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ اَلْمُوقِنِينَ‌⁽¹⁾ماملكوت آسمان ها و زمين را به اين صورت به ابراهيم نشان مى دهيم.

يعنى به تحقيق هر چيزى را به ابراهيم از جهت استناد وجودش به خدا نشان مى دهيم، زيرا ملكوت عبارت است از وجود اشيا از جنبه «يلى الربى» و انتسابش به خدا و پايدارى اش به او.

ممكن است براى اشيا ازجهت ديگرى عظمت فرض شود وآن جهت اين باشد كه: همه چيز آثار و كلمات خداست. خداوند تعالى مى فرمايد:

؛ وَ لَوْ أَنَّ مٰا فِي اَلْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلاٰمٌ وَ اَلْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مٰا نَفِدَتْ كَلِمٰاتُ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ‌⁽²⁾و اگر همه درختان روى زمين قلم شوند و به دريا نيز هفت درياى ديگر اضافه شود كلمات خدا پايان نمى گيرد.

لذا اين كلمات آثار عظمت خدا هستند. پس همگى بر عظيم الشأن و جليل القدر بودن خدا دلالت مى كنند. لذا كلام حضرت كه فرمود: «

وَ بِعَظَمَتِكَ الَّتى مَلَأتْ كُلَّ شئٍ‌» معنايش اين مى شود كه خداوند تعالى عظيم است و عظمتش در عالم وجود، جارى وسارى است، زيرا جهان به او پيوسته است. لذا عالم وجود با عظمت او به مقدار ارتباط اشيا با او با عظمت است، عالم ملكوت نيز چون به خدا منتسب است با عظمت است. علاوه بر اين كه كلمات او ذاتا هم با عظمت اند.

سلطنت خدا

«سلطنت» و «ملك»، در لغت از افق نزديكى برخوردارند و هردو در قرآن، روايات و ادعيه به همان معناى لغوى خود به كار رفته اند. الا آن كه اين الفاظ وقتى در مورد خداى تعالى به كار مى روند از نظر مصداقى با استعمالشان در مورد غير خدا مغايرت پيدا مى كنند.

بنابراين ملكوت و سلطنت، پيش مردم يك امر اعتبارى است كه مردم براى احتياجات خودشان آن را وضع كرده اند ولى در خارج در هيچ چيز مصداق پيدا نمى كند.

استعمال اين معنا فقط براى خداست، زيرا فقط اوست كه شايسته اين معناست. استعمال سلطنت در مورد خداوند متعال به معناى اين است كه همه چيز مال او بوده و او حقيقتا مسلط بر اشيا است. تملك آفريدگار بر آفريده خود، مانند تملك انسان بر نيروهاى نفسى وافعال خود است. حال آن كه همه آن ها تبعات وجودى او و غير مستقل از او هستند. لذا چشم مى بيند ولى در حقيقت جان است كه با چشم مى بيند و اجازه ديدنِ چشم در دست اوست بلكه همان ديدن هم ازافعال جان است.

خلاصه مطلب آن كه معناى ملك و سلطنت در خداوند تعالى به قيوميت برمى گردد و هيچ چيز بى نياز نيست مگر توسط خداوند تعالى. اين معناى سلطنت اوست بر هر چيز. البته بعيد است كه منظور از سلطنت در اين جمله سلطنت اعتبارى بوده و معنايش اين باشد كه سلطنت او از سلطنت هر كس ديگر برتر، بالاتر، حقيقى تر و كامل تر است، زيرا او سلطان السلاطين و سلطنتش از هرچيز فراتر است.

شايد معناى كلام خداوند - كه مى فرمايد:

؛ قُلِ اَللّٰهُمَّ مٰالِكَ اَلْمُلْكِ تُؤْتِي اَلْمُلْكَ مَنْ تَشٰاءُ وَ تَنْزِعُ اَلْمُلْكَ مِمَّنْ تَشٰاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشٰاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشٰاءُ بِيَدِكَ اَلْخَيْرُ إِنَّكَ عَلىٰ كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ ⁽¹⁾- نيز همين باشد. چنان كه بعيد است منظور از سلطان در اين جمله دليل و برهان باشد، گر چه خداوند تعالى دليل وجودى خويش است همان طور كه در دعاى جوشن كبير نيز آمده است: «

يا بُرهانُ‌! يا سُلطان!»

در دعاى صباح نيز آمده است:

«يا مَنْ دَلَّ على ذاتِه بِذاتِه؛ اى كسى كه به واسطه ذات خود بر ذاتش دلالت كرد!»

و در دعاى ابوحمزه ثمالى آمده است:

«بكَ عَرَفْتُكَ وَ اَنْتَ دَلَلْتَنى عَلَيْكَ وَ دَعَوْتَنى اِلَيْكَ وَ لَوْلا اَنْتَ لَمْ اَدْرِ ما اَنْتَ‌؛ توسط خودت تو را شناختم و تو خود مرا به خودت راهنمايى كردى و به سوى خود خواندى و اگر تو نبودى من چه مى دانستم كه تو كيستى.»

و در دعاى عرفه آمده است:

«كَيْفَ يُسْتَدَلُّ عَلَيْكَ بِما هُوَ فى وُجُودِه مُفْتَقِرٌ اِلَيْكَ أَيَكُونُ لِغَيْرِكَ مِنَ الظُّهورِ ما لَيْسِ لَكَ حَتّى يَكُونَ هُوَ الْمُظْهِرَ لَكَ مَتى غِبْتَ حَتّى تَحْتاجَ اِلى دَليلٍ يَدُلُّ عَلَيْكَ وَ مَتى بَعُدْتَ حَتّى تَكُونَ الْآثارُ هِىَ الَّتى تُوصِلُ اِلَيْكَ عَمِيَتْ عَيْنٌ لاتَراكَ عَلَيْها رَقيبا وَ خَسِرَتْ صَفْقَةُ عَبْدٍ لَمْ تَجْعَلْ لَهُ مِنْ حُبِّكَ نَصيبا؛

چگونه ممكن است با چيزى كه از نظر وجودى نيازمند تو است بر وجود تو استدلال كرد؟ غير از تو را مگر ظهورى هست تا او نماينده و نمايش گر تو باشد؟ تو كى غايب شدى تا به دليلى نيازمند باشد كه بر وجود تو آورده شود؟ و كى دور شدى تا آثار تو

موجب رسانيدن ما به تو باشد؟ كور باد آن چشمى كه تو را بر خود مراقب نبيند و زيان كار باد آن كس كه تو از محبت خودت بهره اى به او نبخشيده اى!»

پس معنايش اين مى شود كه وجود خدا، خود برهان وجود خداست و اين برهان از هر چيز فراتر است؛ زيرا آن برهان، برهان لمّى است واين برهان، برهان اِنّى.⁽¹⁾

بخش پنجم

اشاره

و بوجهك الباقى بعد فناء كل شىء و باسمائك التى ملأت اركان كل شىء و بعلمك الذى احاط بكل شىء و بنور وجهك الذى اضاء له كل شىء؛ و به ذاتت كه بعد از فناى هر چيز باقى است و به نام هاى مقدست كه اساس هر چيزى را پر كرده است و به علمت كه بر هر چيزى احاطه دارد و به نور ذاتت كه هر چيزى توسط آن روشن است قسم مى دهم.

تفسير ادبى

الف) «وجه»: عبارت است از صورت و سيما. گاهى منظور از ذكر آن، ذات چيز است و گاهى هم نما وجاهت آن. هم چنين مى تواند به طور كلى خود آن چيز يا آن بعدى كه مورد توجه و التفات قرار مى گيرد ومانند آن مورد نظر باشد.

ب) «فنا»: عبارت است از هلاكت كه گاهى منظور از آن، نابودى ظاهر هر چيز است؛ لذا انسان مرده بر حسب ظاهر «فانى» و از بين رفته است، زيرا در ظاهر اثرى از او باقى نمى ماند. گاهى هم منظور چيزى است كه ذاتا استقلال ندارد و در وجودش نيازمند به ديگرى است، مثل همه ممكنات كه ذاتا از خود استقلالى ندارند و نيازمند هستند؛ بلكه مى توان گفت كه فقر و تدلّى محض اند.

ج) «اسم»: همان علامت است و منظور از ذكر آن «مسماى» اوست. مثلاً وقتى گفته مى شود كه «زيد آمد» منظور از لفظ زيد در اين جمله مسمّاى اوست. گاهى هم خود نشانه و علامت در نظر گرفته مى شود مثل اين كه گفته مى شود: «اسم فلانى زيد است».

د) «علم»: عبارت از چيزى است كه فهميده مى شود كه گاهى شهودى، حضورى و رسيدنى است، مثل علمى كه نفس از اشيا متصوره در مى يابد و دست گيرش مى شود كه به آن، علم «حضورى»، «شهودى» و «حقيقى» مى گويند. گاهى هم «حصولى» است. كه با صورت اشيا پيش نفس حاصل مى شود، چنان كه نفس آن چه را در خارج قرار دارد در مى يابد لذا به آن «علم حصولى» و «عرضى» مى گويند. پس اگر از ذكر علم در برابر نفس صورت هاى قائمه منظور باشد به آن، علم حضورى حقيقى گفته مى شود، ولى اگر صورت هاى خارج از نفس و موجود در اشياى خارجى منظور باشد به آن، علم حصولى عرضى گفته مى شود كه در حقيقت اصلاً علم نيست.

ه) «نور»: آن چيزى است كه ذاتا نمايان است؛ حتى نمايان گر هر چيز غير از خود نيز هست. لذا به «وجود» هم «نور» اطلاق مى شود، زيرا هم قائم به نفس است و هم نگه دارنده هر چيز.

بقا و فنا

در اين كه ذات واجب تعالى زنده است و حيات و بقا عين ذات او است، بحثى نيست چنان كه در اين مسئله هم كه ذات ممكن الوجود، نيستى و نيازمندى است بحثى نيست. پس حيات و بقايش به غير خودش - واجب الوجود - وابسته است. معناى كلام الهى هم كه مى فرمايد:؛ اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ اَلْحَيُّ اَلْقَيُّومُ لاٰ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لاٰ نَوْمٌ لَهُ مٰا فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي اَلْأَرْضِ مَنْ ذَا اَلَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مٰا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ وَ لاٰ يُحِيطُونَ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاّٰ بِمٰا شٰاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ لاٰ يَؤُدُهُ حِفْظُهُمٰا وَ هُوَ اَلْعَلِيُّ اَلْعَظِيمُ‌⁽¹⁾همين است. بنابراين معناى كلام حضرت كه فرمود: «و بوجهك الباقى بعد فناء كل شىء» نيز اين طور مى شود كه بقا و ماندگارى فقط مختص ذات اوست و جز ذات او هر چه كه باشد فانى و از بين رفتنى است. لذا اين كلام با اين كلام الهى مرادف مى شود كه فرمود:

؛ وَ لاٰ تَدْعُ مَعَ اَللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ كُلُّ شَيْ‌ءٍ هٰالِكٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ لَهُ اَلْحُكْمُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ‌⁽²⁾هر چيزى فانى است اِلاّ ذات مقدس پروردگار.

و نيز اين كلام الهى كه فرموده است:

؛ كُلُّ مَنْ عَلَيْهٰا فٰانٍ وَ يَبْقىٰ وَجْهُ رَبِّكَ ذُو اَلْجَلاٰلِ وَ اَلْإِكْرٰامِ‌⁽³⁾هر كس كه بر روى زمين است از بين رفتنى است و تنها سيماى پروردگارت كه صاحب جلال و كرامت است باقى مى ماند.

ممكن است منظور حضرت، اين معناى آخر باشد كه از معناى اولى نزديك تر است و آن اين كه، اين دنيا سراى تعيّنات، اسباب و سراى موهومات است و اين تعينات، اسباب و موهومات موجب غفلت آدمى از حقيقت امر مى شود. چه بسا آدمى براى خود استقلالى فرض كند و با مرگ معلوم شود كه اين ها هيچ نبوده اند و حقيقت امر هويدا و آشكار گردد.

پس فناى حقيقى همان استقلال انسان و روابط و اسباب است، نه جان انسان، زيرا جان انسان نمى ميرد بلكه از جايى به جاى ديگر منتقل مى شود. خداوند تعالى در آيه زير اشاره به اين دارد كه مى فرمايد:

؛ يَوْمَ هُمْ بٰارِزُونَ لاٰ يَخْفىٰ عَلَى اَللّٰهِ مِنْهُمْ شَيْ‌ءٌ لِمَنِ اَلْمُلْكُ اَلْيَوْمَ لِلّٰهِ اَلْوٰاحِدِ اَلْقَهّٰارِ⁽¹⁾روزى كه آن ها نمود مى كنند هيچ چيزشان بر خدا پنهان نيست. امروز ملك از آن كيست‌؟ از آن يكتاى قهار.

پس معناى جمله اين مى شود: كه وجه خداى تعالى باقى است و نيستى نمى پذيرد. غير از او هر چيز ديگر فانى و مرگ پذير است و خداوند تعالى از قول غير مؤمنان كه خيال مى كنند مال و قدرت براى ايشان فايده اى دارد مى فرمايد:

؛ مٰا أَغْنىٰ عَنِّي مٰالِيَهْ هَلَكَ عَنِّي سُلْطٰانِيَهْ‌⁽²⁾مال و ثروتم هرگز مرا بى نياز تكرار قدرتم نيز از دست رفت.

نقل شده است كه هارون الرشيد هنگام مرگ اين آيه را بارها و بارها تكرار كرد تا آن كه جان داد.

خوشا به حال آن كس كه در اين دنيا بقاى ذات الهى را دريابد و بفهمد كه هر چيزى نابودشدنى است مگر چيزى كه براى كسى پيش خدا نگه دارى شود و واى به حال آن كس كه از اين امر تا دم مرگ در غفلت به سر برد.

اسما خدا

ظاهر اسما در اين جا همان صفات و منظور از اسم، «مسمى» است. از آن جا كه اشيا مظاهر و تجليات صفات حق تعالى هستند. پس اين صفات، نگه دارنده و قيوم اين مظاهر و تجلياتند. پس اشيا قائم به صفاتند از نوع قيام و تجلى و مظهر با صاحب تجلى و اصل مظهر و او قيومى است كه زنده است و نمى ميرد ولى هر چه غير از او هست فقر، تدلّى، تجلّى و مسكنت اند.

خلاصه آن كه ذات مقدس او گاهى در صفت رحمت رحمانى تجلى مى كند، و گاهى در صفت رحمت رحيمى. گاهى در صفت قهاريت تجلى مى كند، و گاهى در صفت عظمت، گاهى هم در صفت حلم، بردبارى و مانند آن.

بنابر اعتبارات فوق، صفات اساس وجودى هر چيزى را پر كرده، ولى با نظر ديگر ذات مقدس اوست كه اركان هر چيزى را پر كرده. لذا اوست كه قيوم است و غير از ذات مقدس او همه توسط او پابرجا هستند چنان كه فقير توسط غنى باقى مى ماند.

هم چنين ممكن است كه منظور از اسما اهل بيت (ع) باشند؛ چرا كه ايشان واسطه هاى فيض حق تعالى هستند و در روايات است كه در ذيل آيه:؛ وَ لِلّٰهِ اَلْأَسْمٰاءُ اَلْحُسْنىٰ فَادْعُوهُ بِهٰا وَ ذَرُوا اَلَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمٰائِهِ سَيُجْزَوْنَ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ‌⁽¹⁾آمده است:

«

نَحْنُ وَاللّهِ الْاَسْماءُ الْحُسْنى؛⁽²⁾به خدا قسم كه ما اسماى حسنا هستيم.»

اين احتمال گرچه احتمال بسيار نزديكى است ولى سياق عبارت با آن مناسب نيست، مگر آن كه منظور از همه جملات فوق، اهل بيت (ع) باشند كه در اين صورت منظور از

اسما «علامت» مى شود نه «مسمى»، زيرا اهل بيت (ع) «علامت هاى الهى» هستند. چنان كه مى توان گفت مراد از اسما لفظ هايى است كه بر ذات مقدس حق تعالى دلالت مى كنند. عرفا و علماى علم حروف و اعداد در اين مسئله حرف هايى دارند كه خارج از بحث ماست. بدون شك اسما به اين معنا تأثيرات شفابخشى در اصلاح امور دنيا و آخرت به ويژه در اصلاح قلب دارند. پس اسما هم مثل قرآن هستند. هم چنان كه الفاظ قرآن نور هستند و دل را منور مى كنند، الفاظ اسما هم نور هستند و دل را منوّر مى گردانند. خداوند تعالى مى فرمايد:

...؛ يٰا أَهْلَ اَلْكِتٰابِ قَدْ جٰاءَكُمْ رَسُولُنٰا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمّٰا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ اَلْكِتٰابِ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جٰاءَكُمْ مِنَ اَللّٰهِ نُورٌ وَ كِتٰابٌ مُبِينٌ يَهْدِي بِهِ اَللّٰهُ مَنِ اِتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ اَلسَّلاٰمِ وَ يُخْرِجُهُمْ مِنَ اَلظُّلُمٰاتِ إِلَى اَلنُّورِ بِإِذْنِهِ وَ يَهْدِيهِمْ إِلىٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِيمٍ‌⁽¹⁾نور و نوشته آشكارى از جانب خدا به سوى شما آمد كه خداوند با آن هر كسى را كه در پى رضايت بى حد او باشد به راه هاى سلامتى راهنمايى مى كند و ايشان را از تاريكى ها به سوى نور بيرون مى برد و آنان را به سمت باريك راه راست رهنمون مى گردد.

ما كسانى را مى شناختيم كه نور قرآن را مى ديدند. كسى در عصر ما بود كه الفاظ را نمى شناخت و بى سواد بود به عنايت ولى الله الاعظم (حج تعالى) حافظ قرآن شد و قرآن و الفاظ آن را از نورى كه از آن ها پرتو افكن بود مى شناخت.

علم خدا

در اين كه خداوند متعال به غير خود عالم است و هيچ چيز مادى و مجرد از او پنهان نمى ماند بحثى نيست. همان طورى كه خداوند متعال در موارد مختلف و در جاى جاى قرآن فرموده است، كه مواردى را براى مثال بيان مى كنيم:

-.؛ وَ مٰا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَ مٰا تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَ لاٰ تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاّٰ كُنّٰا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَ مٰا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقٰالِ ذَرَّةٍ فِي اَلْأَرْضِ وَ لاٰ فِي اَلسَّمٰاءِ وَ لاٰ أَصْغَرَ مِنْ ذٰلِكَ وَ لاٰ أَكْبَرَ إِلاّٰ فِي كِتٰابٍ مُبِينٍ‌⁽¹⁾از نظر پروردگارت هيچ چيزى حتى اگر به سنگينى ذره اى باشد نه در زمين و نه در آسمان پنهان نمى ماند.

-.؛ وَ قٰالَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا لاٰ تَأْتِينَا اَلسّٰاعَةُ قُلْ بَلىٰ وَ رَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عٰالِمِ اَلْغَيْبِ لاٰ يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِي اَلْأَرْضِ وَ لاٰ أَصْغَرُ مِنْ ذٰلِكَ وَ لاٰ أَكْبَرُ إِلاّٰ فِي كِتٰابٍ مُبِينٍ‌⁽²⁾هيچ چيز حتى به اندازه سنگينى ذره اى نه در آسمان ها از او پنهان مى ماند و نه در زمين.

-.؛ اَللّٰهُ اَلَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ اَلْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ اَلْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ عَلىٰ كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ وَ أَنَّ اَللّٰهَ قَدْ أَحٰاطَ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عِلْماً⁽³⁾و خداوند بر همه چيز احاطه علمى دارد.

از آن جا كه علم او عين ذات اوست لذا او بر هر چيز احاطه دارد. كلام الهى است:

-.؛ أَلاٰ إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقٰاءِ رَبِّهِمْ أَلاٰ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ مُحِيطٌ⁽⁴⁾بدانيد كه او بر همه چيز احاطه دارد.

-.؛ وَ لِلّٰهِ مٰا فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي اَلْأَرْضِ وَ كٰانَ اَللّٰهُ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ مُحِيطاً⁽⁵⁾و خداوند بر همه چيز احاطه داشته است.

احاطه او بر اشيا چه از نظر ذاتى و چه از نظر علم، نظير احاطه چيزى بر چيز ديگر نيست، چرا كه اميرالمؤمنين على (ع) فرموده اند:

«داخِلٌ فِى الْاَشْياءِ‌، لا كَشَىءٍ داخلٍ‌؛ خارِجٌ مِنَ الاَشياءِ‌، لا كَشَىءٍ خارجٍ‌.»⁽⁶⁾

بلكه مثل احاطه نفس است به صورت هايى كه در آن، نقش بسته است. به عبارت ديگر احاطه او احاطه قيّومى است. لذا او ذاتا وعلما مستقل وبى نياز است و غير از او همه تدلّى و نيازمند بلكه فقر محض اند.

بدون شك اين گونه علم، علم حضورى شهودى حقيقى است و اگر انسان همين يك مطلب را دريابد براى نگه دارى و جلوگيرى او از خطا كافى است. لذا در قرآن شريف بارها و بارها تكرار شده است كه خداوند تعالى كارها را مى بيند و بر مردم احاطه دارد. او به هر كارى كه صورت گيرد احاطه دارد و هيچ چيز از او فروگذار نمى شود.

نور وجه الله

منظور از نور در اين جا وجود امكانى است كه به آن فيض مقدس، رحمت رحمانيه، فعل خداوند، تجلى ذاتى و... اطلاق مى شود. لذا همه اشيايى كه بر عرصه وجود پا نهاده اند و يا مى نهند از نور خداوند و تجلّى حق تعالى برخوردارند. اگر اين چنين نبود همه مواد و ماهيات در ظلمت عدم باقى مى ماندند. اگر در اشيا نورى هم وجود داشته باشد توسط همان وجود و تجلى اوست. لذا معناى جمله به اين صورت مى شود كه همه موجودات به خاطر وجود موجودند و وجودنيز فعل حق تعالى، تجلى او و نور ذات اوست و ممكن است كه منظور از ذكر نور وجه الله حقيقت اهل بيت (ع) باشد، زيرا ايشان برترين موجودات وگل سرسبد وجودند و از هر موجود ديگرى شايسته تر به نام «وجود» هستند؛ چنان كه در روايت ها هم آمده است:

«اَوّلُ ما خَلَقَ هُوَ نُورُ مُحَمَّدٍ؛⁽¹⁾اولين چيزى كه آفريد شده نور محمد بود.»

و

«اِنَّهُمْ نُورٌ واحدٌ؛⁽²⁾آن ها همه يك نورند.»

در مجموع، اشكالى ندارد كه منظور از ذكر «نور وجه الله» در اين جمله اهل بيت (ع) باشند، و اين معنا با آن چه كه در مقدمات هم درباره لزوم توسل به اهل بيت (ع) در دعا بحث كرديم، موافق تر و مناسب تر است، اما با عين حال سياق عبارت اين احتمال را بعيد مى نمايد.

بخش ششم

اشاره

يا نور يا قدوس يا اول الاولين و يا آخر الآخرين؛ به فرياد مى طلبم كسى را كه نور صرف است. و كسى را كه از هر عيب و نقص مبرى است. و به فرياد مى طلبم كسى را كه مقدم بر هر چيز و مؤخر از هر چيزى است - يعنى به فرياد مى طلبم كسى را كه همه جا موجود است.

تفسير ادبى

اشاره

«نور» به آن چيزى گفته مى شود كه توسط آن چيزهاى ديگر، بر ما مكشوف مى گردد وخود ذاتا براى ما ظاهر و هويداست. وقتى كه نور، از قبيل «نور شمس» ظاهرى باشد، همين كلمه «نور» به آن اطلاق مى گردد.

به «عقل» و «علم» هم «نور» گفته مى شود؛ زيرا با آن دو نيز «معقول» و «مجهول» بر ما ظاهر مى گردند.

خداوند تعالى «نور» است، زيرا همه چيز توسط او ظاهر و آشكار مى گردد اما او خود ذاتا ظاهر و نمايان است.

«قدوس» صيغه مبالغه است از ماده «قدس» به معناى «تنزيه» و «پيرايش» است، لذا خداوند - كه از هر عيب و نقصى پيراسته است - «قدوس» است.

«اول» به چيزى گفته مى شود كه بر حسب زمان، رتبه و عليت پيش از آن چيزى نباشد.

«آخر» به چيزى گفته مى شود كه بر حسب زمان، رتبه يا بقايش پس از فناى هر چيز، ديگر چيزى پس از آن نباشد.

خداى تعالى «اول» و «آخر» است نه بر حسب زمان بلكه به معناى رتبه كه ان شاءالله توضيح آن خواهد آمد.

نور الهى

الفاظ «نور» و «قدوس» دو اسم از اسماى خداى تعالى هستند و علم براى ذات مقدس حق تعالى مى باشند. البته در اين دعا از قرآن شريف اخذ شده اند، هم چنان كه خداوند تعالى در اين دو آيه شريفه فرموده است:

-؛ اَللّٰهُ نُورُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكٰاةٍ فِيهٰا مِصْبٰاحٌ اَلْمِصْبٰاحُ فِي زُجٰاجَةٍ اَلزُّجٰاجَةُ كَأَنَّهٰا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبٰارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لاٰ شَرْقِيَّةٍ وَ لاٰ غَرْبِيَّةٍ يَكٰادُ زَيْتُهٰا يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نٰارٌ نُورٌ عَلىٰ نُورٍ يَهْدِي اَللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشٰاءُ وَ يَضْرِبُ اَللّٰهُ اَلْأَمْثٰالَ لِلنّٰاسِ وَ اَللّٰهُ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ‌⁽¹⁾خدا روشنى بخش آسمان ها و زمين است.

-؛ هُوَ اَللّٰهُ اَلَّذِي لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ اَلْمَلِكُ اَلْقُدُّوسُ اَلسَّلاٰمُ اَلْمُؤْمِنُ اَلْمُهَيْمِنُ اَلْعَزِيزُ اَلْجَبّٰارُ اَلْمُتَكَبِّرُ سُبْحٰانَ اَللّٰهِ عَمّٰا يُشْرِكُونَ‌⁽²⁾او همان خداست كه هيچ معبودى جز او نيست، حاكم ومالك اصلى اوست، پاك و پيراسته، به كسى ظلم نمى كند، امنيت بخش و مراقب هر چيزى است. قدرت مندى است شكست ناپذير كه هر امرى را اصلاح مى كند و شايسته عظمت است خداوند از آن چه شريك براى او قرار مى دهند منزه است.

با اين تفاوت كه در قرآن منظور از ذكر آن دو، وصف حق تعالى است ولى در دعا «اسم علم» از آن اراده شده است. لذا بدون تنوين آورده شده اند.

نام هاى «اول» و «آخر» هم از قرآن شريف اخذ شده اند. خداوند تعالى فرموده است:

؛ هُوَ اَلْأَوَّلُ وَ اَلْآخِرُ وَ اَلظّٰاهِرُ وَ اَلْبٰاطِنُ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ‌⁽³⁾آغاز اوست، انجام اوست، پيدا اوست، پنهان اوست و او بر هر چيز آگاه است.

پس خداوند تعالى نور است:

دلالت نمود و ذاتش توسط خود ذاتش ظاهر است. هر چيز با او معرفى و شناخته مى شود.

اميرالمؤمنين على (ع) در دعاى صباح و امام حسين (ع) در دعاى عرفه، به اين مطلب اشاره كرده اند كه پيش از اين ذكر شد.

انواع هدايت

اشاره

خداوند تعالى داراى سه نوع هدايت است:

؛ قٰالَ رَبُّنَا اَلَّذِي أَعْطىٰ كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدىٰ‌⁽¹⁾پرودگار ما آن كسى است كه به هر چيز، آفرينش بخشيده و سپس او را هدايت كرده است.

؛ إِنّٰا هَدَيْنٰاهُ اَلسَّبِيلَ إِمّٰا شٰاكِراً وَ إِمّٰا كَفُوراً⁽²⁾ما راه را به او نشان داديم، چه قدر شناس باشد و چه نباشد.

قدوس

از آن جا كه خداوند، وجود و فيض محض و مافوق هر نوع كمال است، پس در ساحت مقدس او نقص و عيبى راه ندارد. زيرا كه نقص و عيب مختص ممكنات و ماهيت هاست، ولى تنها اوست كه در هر دو سرا يك چهره و يك نوع نمود دارد.

اول الاولين و آخر الاخرين

در اين مورد تفاسير مختلفى وجود دارد كه عبارتند از:

تفسير اول: ممكن است اين دو اسم به اين صورت تفسير شوند كه چون خداوند تعالى به احاطه قيومى بر هر چيز محيط است، لذا او اول و آخر، ظاهر و باطن است. بنابراين هر چيزى كه «اول» فرض گردد، او پيش از آن قرار مى گيرد؛ و هر چيزى كه «آخر» فرض گردد، او پس از آن قرار خواهد گرفت؛ و هر چيزى كه «نمايان» فرض شود، او از آن نمايان تر است؛ و هر چيزى هم «پنهان» فرض شود، او از آن پنهان تر است؛ چرا كه او به احاطه قيومى خود بر هر چيز محيط و فراگير است.

تفسير دوم: او بدين جهت «اول» است كه او بوده و پيش از او هيچ چيز نبوده و «آخر» خواهد بود چون پس از نيستى و نابودى هر چيزى او ماندنى و «ظاهر» است چون نور است و ذاتا ظاهر است؛ با آن كه فعلش دليل بر ظهور اوست و بدين جهت او «باطن» است كه خردها از درك كنه او عاجز و قاصرند.

تفسير سوم: او «اول و آخر و ظاهر و باطن» است از آن نظر كه در خانه كسى نيست به جز صاحب خانه. لذا «وجود» اوست و ديگران همه «وجود نما» هستند؛ بنابراين از باب كنايه به او «اول و آخر» اطلاق مى شود.

در اين جملات سخن از دعا كننده و دعا شونده به ميان آمده ولى از مدعوّ له و مدعوٌ به ذكرى نشده است. اين نوع دعا كردن از باب تعليق حكم بر وصف است كه به جهت عليت مبداء اشتقاق معلوم مى شود و ملجأ در وقت پناه جستن، جز آن كه پناه ببرد و كسى را كه پناه گاه خود مى داند صدا كند كارى نمى كند و در اين جا ديگر بر زبان آوردن خواسته لازم نيست. لذا داعى در اين حالت مى گويد: «يا ارحم الراحمين» و خود اين دعا قرينه «ارحمنى؛ به حال من دل بسوزان» را هم به همراه دارد. اين جا هم همين طور است و وقتى كه گفته مى شود:

«يا نور يا قدوس يا اول الاولين و يا آخر الآخرين.» يعنى:

«نور قلبى و امرى و خلصنى من العيوب فى امر قلبى و دنياى و آخرتى و يا قدير و يا محيط اغثنى و خلصنى؛ اى نور! اى پاك و منزّه! اى اوّلين موجودات! و اى آخرين موجودات! دلم و كارم را روشن كن و مرا از عيب هايم در مسائل دنيايى، و آخرتى و قلبى ام خالص و پيراسته ساز. اى قدير! اى محيط! به فرياد من برس و مرا رهايى بخش.»

بخش هفتم

اشاره

اَلّلهُمَّ اغْفِرْلِىَ الذُّنُوبَ الَّتى تَهْتِكُ الْعِصَمَ‌، اَلّلهُمَّ اغْفِرْلِىَ الذُّنُوبَ الَّتى تُنْزِلُ النِّقَمَ‌، اَلّلهُمَّ اغْفِرْلِىَ الذُّنُوبَ الَّتى تُغَيِّرُ النِّعَمَ‌، اَلّلهُمَّ اغْفِرْلِىَ الذُّنُوبَ الَّتى تَحْبِسُ الدُّعاء، اَلّلهُمَّ اغْفِرْلِى الذُّنُوبَ الَّتى تُنْزِلُ الْبَلاءَ‌، اَلّلهُمَّ اغْفِرْلِى كُلَّ ذَنْبٍ اَذْنَبْتُهُ وَ كُلَّ خَطيئَةٍ اَخْطَأْتُها؛

اى خدا! بيامرز برايم آن گناهانى كه پرده ها را مى درد و مرا ميان مردم مفتضح مى كند. اى خدا! بيامرز برايم آن گناهانى كه رنج و عقاب مرا به دنبال دارد. اى خدا! بيامرز برايم آن گناهانى كه نعمت ها را تغيير مى دهد. اى خدا! بيامرز برايم آن گناهانى كه دعا را حبس مى كند و نمى گذارد مستجاب شود. اى خدا! بيامرز برايم آن گناهانى كه بلا و مصيبت را نازل مى كند. اى خدا! بيامرز برايم هر گناه و خطايى كه از من سرزده است.

تفسير ادبى

اشاره

«نزول» همان فرود آمدن است و استعمال نزول در يك چنين جايى براى فرود آمدن بدبختى ها و بلايا بر انسان است، مانند پرنده اى كه بر سر شكارش فرود مى آيد.

«نقمت» ضد نعمت است و در لغت به معناى «عيب»، «مكروه» و «ناخوشايند» است.

«تغيير» همان «تبديل» است كه منظور از آن در اين جا تبديل نعمت به نقمت است.

آثار گناهان

از بيش تر آيات و روايات چنين برمى آيد كه گناهان علاوه بر آن كه كيفر اخروى دارند از آثار بدى هم در دنيا برخوردارند. چنان كه از اين جملات و از روايات فراوانى نيز بر مى آيد كه بعضى گناه ها اثر بدى كه مختص هر كدام از آن هاست بر جا مى گذارند نظير دريده شدن پرده عصمت، فرود آمدن بلا، مستجاب نشدن دعا و....

از آيات و روايات چنين بر مى آيد كه گناه علاوه بر كيفر، اثرهايى هم دارد. البته درك اين مسئله حسى و عقلى نيست بلكه از جمله مسائل تعبدى است، چرا كه اين موارد از طريق وحى استفاده و درك مى شود. پس بحث ما هم در اين جا فقط بر مبناى قرآن و روايات خواهد بود.

تجسم گناه به تناسب گناه به صورتى آزار دهنده، سياه و زشت است. خداوند تعالى مى فرمايد:

؛ يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ مٰا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهٰا وَ بَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً وَ يُحَذِّرُكُمُ اَللّٰهُ نَفْسَهُ وَ اَللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ⁽¹⁾روزى كه هر كس هر كارى را كه انجام داده اعم از نيك يا بد باشد در پيش گاه خود

حاضر مى بيند و آرزو مى كند كه اى كاش بين او و كار بدش فاصله زيادى مى بود. خدا شما را از عذاب خودش برحذر مى دارد چرا كه خدا نسبت به بندگان نرم دل و دل سوز است.

سنگ دلى، قساوت، زنگ زدگى، مهر خوردگى، لغزش قلبى و... همه به يك معنا هستند كه عبارتند از پرده اى كه بر دل مى افتد.

مراتب سنگ دلى

سنگ دلى داراى مراتبى است كه به ترتيب عبارتند از:

الف) كسالت و بى حوصلگى در دعا و ارتباط با خدا است. از بين رفتن نفس لوامه در شخص و غلبه غفلت بر او، از بدترين نقمت هاست. لذا در احاديث قدسى روايت شده است كه بدترين بلايا براى بنده همين است. خداوند تعالى نيز فرموده است:

؛ أَ فَمَنْ شَرَحَ اَللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلىٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقٰاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اَللّٰهِ أُولٰئِكَ فِي ضَلاٰلٍ مُبِينٍ‌⁽¹⁾آيا كسى كه خدا سينه اش را براى اسلام گشاده است و بر فراز مركبى از نور الهى قرار گرفته مانند كوردلان گمراه است‌؟ پس واى به حال آن ها كه نسبت به ياد خدا به سنگ دلى مبتلا شده اند.

ب) غلبه هراس، اندوه، اضطراب و شك است بر دل؛ و اين مفهوم از بيان آيات زير به خوبى پيداست:

-؛ لاٰ يَزٰالُ بُنْيٰانُهُمُ اَلَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اَللّٰهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ‌⁽²⁾كسانى كه در دل هايشان بناى شك را بر پا ساختند مدام اين بنا برافراشته تر مى گردد، مگر آن كه دل هايشان پاره پاره شود.

-؛ فَمَنْ يُرِدِ اَللّٰهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّمٰا يَصَّعَّدُ فِي اَلسَّمٰاءِ كَذٰلِكَ يَجْعَلُ اَللّٰهُ اَلرِّجْسَ عَلَى اَلَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ‌⁽³⁾كسى را كه خدا بخواهد او را راهنمايى كند سينه اش براى اسلام مى گشايد و كسى را

كه بخواهد گمراه كند سينه اش را تنگ و گرفته مى نمايد، مثل آن كه در آسمان بالا برود. به اين صورت است كه خداوند پليدى را بر كسانى كه ايمان نمى آورند بار مى كند.

ج) كفر به خداوند متعال است. كلام الهى است:

-؛ ثُمَّ كٰانَ عٰاقِبَةَ اَلَّذِينَ أَسٰاؤُا اَلسُّواىٰ أَنْ كَذَّبُوا بِآيٰاتِ اَللّٰهِ وَ كٰانُوا بِهٰا يَسْتَهْزِؤُنَ‌⁽¹⁾پس عاقبت كسانى كه بدكارى پيشه كردند اين شد كه آيات خدا را دروغ پنداشته و آن ها را به باد مسخره گرفتند.»

-؛ إِذٰا تُتْلىٰ عَلَيْهِ آيٰاتُنٰا قٰالَ أَسٰاطِيرُ اَلْأَوَّلِينَ كَلاّٰ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ‌⁽²⁾وقتى كه آيات ما بر او فرا خوانده شود مى گويد اين ها افسانه هاى پيشينيان است. نه اين طور نيست بلكه به خاطر آن چه كه كسب مى كردند دلشان زنگ زده است. اين هم نيست بلكه آن ها در اين روز از پروردگار خود در پرده و محجوبند.

نحوست دنيوى

نحوست در اين دنيا دو قسم است: يك قسم آن، خاص است به اين معنا كه بعضى از گناهان اثرات خاصى دارند؛ و قسم ديگر آن، عام است به اين معنا كه گناهان مطلقا در اين دنيا اثر سويى براى فرد گناه كار يا جامعه دارد.

نوع اول: به اين معنا كه بعضى از گناهان اثرات خاصى دارند؛ در كلام الهى به گونه هاى متفاوت بيان شده است هم چنان كه خداى متعال در چند مورد مى فرمايد:

-؛ ظَهَرَ اَلْفَسٰادُ فِي اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ بِمٰا كَسَبَتْ أَيْدِي اَلنّٰاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ اَلَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ‌⁽¹⁾فساد در خشكى و دريا به خاطر دستاوردهاى مردم ظاهر شد.

-؛ وَ مٰا أَصٰابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمٰا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ⁽²⁾هر چه بر سرتان بيايد به خاطر دستاوردهاى خود شماست. تازه از خيلى از آن ها هم صرف نظر مى شود.

-؛ إِنَّ اَلَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ اَلْفٰاحِشَةُ فِي اَلَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِيمٌ فِي اَلدُّنْيٰا وَ اَلْآخِرَةِ وَ اَللّٰهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ‌⁽³⁾آن هايى كه دوست دارند زشتى در بين مؤمنان شايع شود در دنيا و آخرت ايشان را عذاب دردناكى است.

-؛ أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيٰانَهُ عَلىٰ تَقْوىٰ مِنَ اَللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيٰانَهُ عَلىٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِي نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اَللّٰهُ لاٰ يَهْدِي اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِينَ‌⁽¹⁾حالا آيا كسى كه بنايش بر خويشتن دارى در راه خدا و رضايت بى حد، بنيان گذارى شده باشد بهتر است يا كسى كه بنايش را بر كنار پرت گاهى بنا نهاده و با همان بنا در آتش جهنم فرو مى افتد؟ خدا هم گروه ستم كار را راهنمايى نمى كند.

-؛ وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِيهٰا فَفَسَقُوا فِيهٰا فَحَقَّ عَلَيْهَا اَلْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِيراً⁽²⁾وقتى كه بخواهيم شهرى را از بين ببريم به اسراف كاران آن شهر فرمان مى دهيم تا زشت كارى را در شهر پيش گيرند و حرف ما در حق آن شهر به ثبوت مى رسد و ما در نتيجه آن را زيرورو مى كنيم.

البته در قرآن نظير اين آيات، بسيار فراوان است چنان كه در تاريخ و تجربه هم از اين قبيل مطالب بيش تر از آيات موجود است. هر كس كه در تاريخ بنى اميه تتبع و پى گيرى نمايد على الخصوص هنگام نابودى دولت آن ها نظير قضيه مروان حمار و بدبختى هايى كه بر سر بنى اميه آمد و نيز بدبختى هايى كه بر سر بنى عباس و برمكيان آمد، نشان مى دهد كه بدبختى هاى ما به واسطه گناهان ماست، در اين جا بعضى از روايت ها را كه در اين زمينه است، تيمّنا و تبرّكا نقل مى كنيم:

در كافى باب ذنوب از ابى عبدالله - امام صادق (ع) - روايت شده است كه:

«ما مِنْ شَىءٍ اَفْسَدَ لِلْقَلْبِ مِنْ خَطيئَةٍ اِنَّ الْقَلْبَلَيُواقِعُ الْخَطيئَةَ فَما تَزالُ بِه حَتّى تَغْلِبَ عَلَيْهِ فَيُصَيِّرَ أَسفله أعلاه و اَعْلاهُ اَسْفَلَه؛⁽³⁾هيچ چيز بيش تر از خطا موجب خرابى دل نمى شود. خطا

با دل

رودر رو مى شود و مدام با آن درگير است، تا آن كه بر او چيره گردد و آن را زير و رو كند.»

باز هم از امام صادق (ع) روايت شده:

«اَما اِنَّهُ لَيْسَ مِنْ عِرْقٍ يَضْرِبُ وَلا نِكْبَةٍ وَ لا صُداعٍ وَ لامَرَضٍ اِلاّ بِذَنْبٍ وَ ذلِكَ قَوْلُ اللهِ عَزَّوَجَلَّ فى كِتابِه: وَ ما اَصابَكُمْ مِنْ مُصيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ اَيْديكُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثيرٍ؛⁽¹⁾آيا چنين نيست كه هر رگى كه مى جنبد و هر بدبختى، گرفتارى، سردرد، و ناخوشى كه براى انسان پيش مى آيد به خاطر گناهى است كه از انسان سرزده است‌؟ و حال آن كه اين سخن از خداوند در كتاب او هست كه: (هر بلايى كه بر سرتان بيايد در نتيجه دستاوردهاى خود شماست. تازه از خيلى از آن ها هم صرف نظر مى شود.)»

از امام رضا (ع) روايت شده است كه:

«كُلَّما اَحْدَثَ الْعِبادُ مِنَ الذُّنُوبِ ما لَمْ يَكُونُوا يَعْمَلُونَ اَحْدَثَ اللهُ لَهُمْ مِنَ الْبَلاءِ ما لَمْ يَكُونُوا يَعْرِفُون؛⁽²⁾

هر اندازه كه مردم مرتكب گناه هايى بشوند كه پيش تر نمى كردند خدا هم بلاهايى بر سر ايشان مى بارد كه پيش تر نمى شناختند.»

امام صادق (ع) فرمود:

«يَقُولُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ‌: اِذا عَصانى مَنْ عَرَفَنى سَلَّطْتُ عَلَيْهِ مَنْ لايَعْرِفُنى؛⁽³⁾

خداوند تعالى فرمود: وقتى كسى كه مرا مى شناسد از فرمان من سرپيچى كند من هم كسى را كه مرا نمى شناسد بر او مسلط مى كنم.»

از ابوالحسن (ع) روايت شده است كه فرمود:

«اِنَّ لِلّهِ عَزَّوَجَلَّ فى كُلِّ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٍ مُنادِيا يُنادى مَهْلاً مَهْلاً عِبادَ اللهِ عَنْ مَعاصِى اللهِ فَلَوْلا بَهائِمٌ رُتَّع وَصِبْيَةٌ رُضَّع وَ شُيُوخٌ رُكَّعَ لَصُبَّ عَلَيْكُمُ الْعَذابُ صَبّاً تُرَضُّونَ بِه رَضّاً؛⁽¹⁾

خداوند عزوجل را در هر روز و شب مناديى هست كه فرياد مى زند: اى بندگان خدا از سرپيچى خدا دست برداريد و از گناهان خوددارى كنيد كه اگر حيوانات چرنده، كودكان شيرخواره و پيرمردان در حالت ركوع نمى بودند عذاب به شدت بر سر شما فرو مى باريد و شما در زير آن به شدت كوفته و خرد مى شديد.»

از امام باقر (ع) روايت شده است كه فرمود:

«فى كِتابِ عَلى (ع) ثَلاثُ خِصالٍ لايَمُوتُ صاحِبُهُنَّ اَبَداً حَتّى يَرى وَ بالَهُنَّ الْبَغْىُ وَ قَطيَعةُ الرَّحِم وَ الَْيمينِ الْكاذِبَه؛⁽²⁾

در كتاب على (ع) نوشته بود كه صاحبان سه خصلت تا وبال آن ها را نبينند نخواهند مرد و آن سه خصلت عبارتند از: بغى - سركشى - قطع رحم و قسم دروغ خوردن.»

امام صادق (ع) نيز فرمودند:

«مَنْ لَقى اَخاهُ بِما يُؤَنِّبُهُ اَنَّبَهُ اللهُ فِى الدُّنْيا وَ الْاخِرَةِ‌، مَنْ عَيَّرَ مُؤْمِناً بِذَنْبٍ لَمْ يَمُتْ حَتّى يَرْكَبَهُ‌؛⁽³⁾و: مَنْ شَمِتَ بِمُصيبَةٍ نَزَلَتْ بِاَخيهِ لَمْ يَخْرُجِ من الدُّنْيا حَتّى يَفْتَتِنَ‌؛⁽⁴⁾و: ما مِنْ اِنْسانٍ يُطْعِنُ فى عَيْنِ مُؤْمِنٍ اِلاّ ماتَ بِشَرِّ ميتَةَ وَ كانَ قَمِنا اَنْ لايَرْجِعَ اِلى خَيْرٍ؛⁽⁵⁾

«هر كس كه برادرش را به جهتى سرزنش كند، خدا در دنيا و آخرت او را سرزنش

مى كند و هر كس كه به جهت گناهى بنده مؤمنى را انگشت نما كند و معرفى نمايد، نمى ميرد تا آن كه خودش مرتكب همان گناه مى گردد؛ و: هر كس كه برادرش را به جهت گرفتارى اى شماتت و نسبت به او شادى نمايد تا خودش هم گرفتار آن مسئله نشود از دنيا نمى رود؛ و: هيچ انسانى هم رو در روى مؤمنى او را طعنه نمى زند مگر آن كه به بدترين وجهى مى ميرد و قطعا هم عاقبت به خير نمى شود.»

آن حضرت در جاى ديگرى فرمودند:

«اَيُّما رَجُلٍ مِنْ شيعَتِنا اَتى رَجُلاً مِنْ اِخْوانِه فَاسْتَعانَ بِه فى حاجَتِه فَلَمْ يُعِنْهُ وَ هُوَ يَقْدِرُ اِلاّ ابْتَلاهُ اللهُ بِاَنْ يَقْضِىَ حَوائِجُ غَيْرِه مِنْ اَعْدائِنا يُعَذِّبَهُ اللهُ عَلَيْها يَوْمَ الْقِيامَةِ‌؛⁽¹⁾

هر يك از شيعيان ما كه يكى از برادرانش پيش او بيايد و از او در حاجتش كمك بخواهد و او در حالى كه مى تواند يارى اش نكند حتما خداوند او را مبتلا به اين مى كند كه حوايج ديگران را كه دشمنان ما هستند برآورده كند، آن وقت در روز قيامت به همان علت خداوند او را عذاب مى نمايد.»

از امام حسين (ع) روايت شده است كه فرمود:

«مَنْ حاوَلَ اَمْراً بِمَعْصِيَةِ اللهِ كان فَهُوَ اَفْوَتَ لِما يَرْجُو وَ اَسْرَعَ لِمَجىء ما يَحْذَر؛⁽²⁾

هر كس كه كارى را به معصيت خداوند واگذار كند آن چه را كه انتظار دارد و اميدوارست به دست آورد بيش تر از دست خواهد داد؛ و آن چه كه او از آن فرار مى كند، زودتر به سراغش خواهد آمد.»

نظير اين قبيل روايت ها فراوان است.

نوع دوم: به اين معنا كه بعضى از گناهان اثرات عامى دارند؛ از امام باقر (ع) از رسول خدا (ص) روايت شده است كه:

«خَمْسٌ اِنْ اَدْرَكْتُمُوهُنَّ فَتَعَوَّذُوا بِاللهِ مِنْهُنَّ لَمْ تَظْهَرِ الْفاحِشَةُ فى قَوْمٍ قَطُّ حَتَّى يُعْلِنُوها اِلاّ ظَهَرَ فيهِمُ الطّاعُونَ وَالْاَوْجاعُ‌... و لَمْ يَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَ الْمِيزانَ اِلاّ اَخَذُوا بِالسِّنينِ وَ شِدَّةِ الْمَؤُونَةِ وَ جَوْرِ السُّلْطانِ وَ لَمْ يَمْنَعُوا الزَّكاةَ اِلاّ مُنِعُوا الْقَطَرَ مِنَ السَّماءِ‌... وَ لَمْ يَنْقُضُوا عَهْدَ اللهِ وَ عَهْدُ رَسُولِه اِلاّ سَلَّطَ اللهُ عَلَيْهِمْ عَدُوَّهُمْ وَ لَمْ يَحْكَمُوا بِغَيْرٍ ما اَنْزَلَ اللهُ اِلاّ جَعَلَ اللهُ بَأْسَهُمْ بَيْنَهُمْ‌؛⁽¹⁾

پنج چيز را، هر وقت ديديد از آن ها به سمت خدا برگرديد تا گرفتارى اش فقط گريبان گير همان هايى باشد كه گرفتارش شده اند: طاعون و درد؛ ديگر آن كه گران فروشى نكنيد تا به قحطى مبتلا نشويد و زندگى تان سخت نشود و سلطان به شما ستم نكند؛ از زكات دادن خوددارى نكنيد تا موجب جلوگيرى از بارش باران از آسمان نشود؛ پيمان خدا و پيمان رسول خدا را نشكنيد تا خداوند دشمنتان را بر شما مسلط نسازد؛ بر غير از آن چه خداوند فرو فرستاده است حكم نكنيد و گرنه گرفتارى و سختى در ميانتان قرار مى دهد.»

و در جاى ديگر فرمودند:

«وَجَدْنا فى كِتابِ رَسُولِ اللهِ (ص) اِذا ظَهَرَ الزِّنا مِنْ بَعْدى كَثُرَ مَوْتُ الْفُجْأَةَ وَ اِذا طُفَّفَ الْمِكْيالَ وَ الْميزانُ أَخَذَهُمُ اللّهُ بِالسِّنينَ وَ النَّقْصِ وَ اِذا مَنَعُوا الزَّكاةَ مَنَعَتِ الاَْرْضُ بَرَكَتِها مِنَ الزَّرْعِ وَ الِّثمارِ وَ الْمَعادِنِ كُلِّها وَ اِذا جارُوا فِى الْاَحْكامِ تَعاوَنُوا عَلَى الظُّلْمِ وَ الْعُدْوان وَ اِذا نَقَضُوا الْعَهْدَ سَلَّطَ اللهُ عَلَيْهِمْ عَدُوَّهُمْ وَ اِذا قَطَّعُوا الْاَرْحامَ جُعِلَتِ الْاَمْوالَ فى اَيْدِى الْاَشْرارِ وَ اِذا لَمْ يَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ لَمْ يَنْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَ لَمْ يَتَّبِعُوا الْاَخْيارَ مِنْ اَهْلِ بَيْتى سَلَّطَ اللّهُ عَلَيْهِمْ شِرارُهُمْ فَيَدْعُو خِيارُهُمْ فَلا يُسْتَجابَ لَهُمْ‌؛⁽²⁾

در كتاب رسول خدا (ص) ديديم وقتى كه زنا زياد شود مرگ ناگهانى بيش تر مى شود؛ وقتى كه كم فروشى و گران فروشى رايج گردد خداوند آنان را با كمبود و قحطى مؤاخذه مى نمايد؛ وقتى كه از زكات دادن خوددارى شود زمين بركتش را از كشت و ميوه ها

ومعدن ها همگى برمى دارد. وقتى كه دراحكام ستم روا دارند ياور ستم كاران و متجاوزان مى گردد. وقتى كه پيمان شكنى پيشه كنند خداوند دشمن آنان را بر ايشان مسلط گرداند؛ وقتى كه قطع رحم شود اموال در دست اشرار قرار مى گيرد؛ وقتى كه امر به معروف و نهى از منكر نشود و نيكان از اهل بيت من پيروى نشوند خداوند بدان را بر آنان مسلط مى نمايد، آن وقت آن ها آرزوى نيكان را مى كنند ولى دعايشان مستجاب نمى گردد.»

از امام صادق (ع) روايت شده است:

«اَلذُّنُوبُ الَّتى تُغَيِّرُ النَّعِمْ‌، اَلْبَغْى. وَ الذُّنُوبُ الَّتى تُورِثُ النَّدَم، الْقَتْل. وَ الَّتى تُنْزِلُ النِّقَم، اَلظُّلْم. وَ الَّتى تَهْتِكُ السِّتْرَ، شُرْبُ الْخَمْرِ. وَ الَّتى تَحْبِسُ الرِّزق، الزِّنا. وَ الَّتى تُعَجِّلُ الفناءَ‌، قَطيعَةُ الرَّحِم. وَ الَّتى تَرُدُّ الدُّعاءَ وَ تُظْلِمُ الْهَواء، عُقُوقُ الْوالدينِ‌؛⁽¹⁾

منظور از گناهانى كه نعمت ها را تغيير مى دهند سركشى است. منظور از گناهانى كه موجب پشيمانى است قتل است. منظور از گناهانى كه بدبختى مى بارد ظلم و ستم است. منظور از آن هايى كه موجب پرده درى هستند شرب خمر است. منظور از آن هايى كه جلوى روزى را مى گيرند زناست. منظور از آن هايى كه موجب پيش افتادن فنا و نابودى مى شود قطع رحم است. منظور از آن هايى كه موجب برگرداندن دعا مى شود و هوا را تيره مى سازد عاق والدين است.»

و نيز آن حضرت فرمودند:

«نَعُوُذُ بِاللهِ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتى تُعَجِّلُ الْفَناءَ وَ تُقَرِّبُ الأجالَ وَ تُخْلِى الدِّيارَ، وَ هِىَ قَطيعَةُ الرَّحِمِ وَ الْعُقُوقُ وَ تَرْكُ الْبِرّ؛⁽²⁾

پناه بر خدا از گناهانى كه فنا و نابودى را پيش مى اندازند و اجل ها را نزديك مى كنند و شهرها را خالى مى كنند كه آن ها عبارتند از: قطع رحم، عاق والدين و ترك كردن كار نيك.»

و نيز فرمودند:

«اِذا فَشا اَرْبَعَةٌ ظَهَرَتْ اَرْبَعَةٌ اِذا فَشَا الزِّنا ظَهَرَتِ الزَّلْزَلَةُ وَ اِذا فَشَا الْجَوْرُ فِى الْحُكْمِ احْتُبِسَ الْقَطْرُ وَ اِذا خُفِرَتِ الذِّمَّةُ أديلَ لِاَهْلِ الشِّرْكِ مِنْ اَهْلِ الاِسْلامِ وَ اِذا مُنِعَتِ الزَّكاةُ ظَهَرَتِ الْحاجَة؛⁽¹⁾

وقتى كه چهار چيز رايج گردد چهارچيز ظاهر مى شود: وقتى زنا رواج يابد زلزله ظاهر مى شود. وقتى ستم در حكم رانى رايج گردد جلوى بارش باران گرفته مى شود. وقتى كه ذمه رعايت نشود حكومت به دست مشركين مى افتد و وقتى كه از دادن زكات خوددارى شود نيازمندى آشكار مى گردد.»

امام باقر (ع) فرمود:

«اِنَّ الْعَبْدَ يَسْئَلُ اللهَ الْحاجَة فَيَكُونُ مِنْ شَأْنِه قَضاؤُهَا... فَيَذْنِبُ الْعَبْدُ ذَنْبا فَيَقُولُ اللهُ تبارك و تعالى لِلْمَلَكِ لاتَقْضِ حاجَتَهُ‌... فَاِنَّهُ تَعَرَّضَ لِسَخَطى وَ اسْتَوْجَبَ الْحِرْمان مِنّى؛⁽²⁾

بنده از خدا چيزى طلب مى كند، در شأن اوست كه خدا خواسته اش را برآورده كند،

ولى مرتكب گناه مى شود. آن وقت خداوند به فرشته مى گويد: حاجتش را برآورده مكن زيرا او به سمت ناخشنودى من حركت كرده و مستوجب حرمان از جانب من شد.»

امام صادق (ع) نيز فرمود:

«قالَ رَسُولُ اللهِ‌: يا مَعْشَرَ مَنْ اَسْلَمَ بِلِسانِه وَ لَمْ يُخْلِصِ الإيمانَ اِلى قَلْبِه لاتَذُمُّوا الْمُسْلِمينَ وَ لاتَبَتِّعُوا عَوْراتِهِمْ فَاِنَّهُ مَنْ تَبَتَّعَ عَوْراتِهِمْ تَبَتَّعَ اللهُ عَوْرَتَهُ وَ مَنْ تَبَتَّعَ اللهُ تَعالى عَوْرَتُهُ يَفْضَحُهُ وَ لَوْ فى بَيْتِهِ‌؛⁽³⁾

رسول خدا (ص) فرمودند: اى گروه مردمانى كه به زبان، اسلام آورده ايد ولى هنوز ايمان خالص بر دلتان جارى نگشته است مسلمانان را شماتت نكنيد و زشتى هاى ايشان را آشكار

ننماييد و در معرض عموم قرار ندهيد كه هر كس زشتى هاى ايشان را آشكار كند خدا زشتى او را آشكار مى نمايد و در معرض عموم قرار مى دهد و هركس را كه خداى تعالى زشتى اش آشكار نمايد و در معرض عموم قرار دهد رسوايش مى نمايد هر چند كه در خانه اش باشد.»

البته از اين قبيل روايات نيز فراوان هست.

آن چه كه از مجموع آيات و روايات بر مى آيد اين است كه مى گسارى، قماربازى، هم نشينى با فاسقان و لغزش كاران و ذكر معايب مردم مانند پرده درى، به مسخره گرفتن و ستم كارى موجب عدم بارش باران و نزول بدبختى است. كارهايى نظير رد بر عالم و كفران نعمت موجب تغيير و تبديل نعمت هاست و كارهايى نظير بدنيتى، بد نهادى و عقب انداختن نماز از وقتش موجب زندانى شدن دعا و بالانرفتن آن مى شود. كارهايى نظير ترك يارى ستم ديدگان و ترك امر به معروف و نهى از منكر علاوه بر آن كه مانع بالا رفتن دعا مى شود موجب فرو باريدن بلايا هم مى گردد.

سرايت عقوبت گناه

گناه هم چنان كه موجب عاقبت بد و بدبختى براى شخص گناه كار مى شود موجب عاقبت بد و بدبختى براى اولاد هم مى شود. خداوند تعالى فرموده است:

؛ وَ لْيَخْشَ اَلَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعٰافاً خٰافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اَللّٰهَ وَ لْيَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً⁽¹⁾كسانى هم كه اگر پس از خود نسل ضعيفى باقى بگذارند براى آن ها بيم ناكند بايد خشيت داشته باشند، در راه خدا خويشتن دارى پيشه كنند، سخن محكم و قول سديد بر زبانشان جارى كنند.

نيز از قرآن چنين برمى آيد كه اطاعت خدا علاوه بر اين كه موجب سعادت شخص در اين دنيا مى شود، موجب سعادت نسل او هم در دنيا مى گردد. خداوند تعالى فرموده است:

؛ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثىٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيٰاةً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ‌⁽²⁾هر كس كار شايسته اى انجام دهد، مرد يا زن، و ايمان نيز داشته باشد، ما زندگى پاكى به او مى بخشيم و پاداش ايشان را به بهترين وجهى كه عمل مى كردند به آنان مى دهيم.

و نيز فرموده است:

؛ وَ أَمَّا اَلْجِدٰارُ فَكٰانَ لِغُلاٰمَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي اَلْمَدِينَةِ وَ كٰانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمٰا وَ كٰانَ أَبُوهُمٰا صٰالِحاً فَأَرٰادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغٰا أَشُدَّهُمٰا وَ يَسْتَخْرِجٰا كَنزَهُمٰا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَ مٰا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذٰلِكَ تَأْوِيلُ مٰا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً⁽¹⁾اما قضيه آن ديوار اين بود كه مال دو پسر بچه يتيم بود كه زير آن گنجى برايشان نگه داشته شده بود، پدرشان هم شخص صالحى بود. پروردگار تو خواست تا آن دو به سن بلوغ برسند و گنج شان را به عنوان رحمتى از جانب پرودگارت استخراج كنند.

بخش هشتم

اشاره

اَلّلهُمَّ اِنّى اَتَقَرَّبُ اِلَيْكَ بِذِكْرِكَ وَ اَسْتَشْفِعُ بِكَ اِلى نَفْسِكَ وَ اَسْئَلُكَ بِجُودِكَ اَنْ تُدْنِيَنى مِنْ قُرْبِكَ وَ اَنْ تُوزِعَنى شُكْرَكَ وَ اَنْ تُلْهِمَنى ذِكْرَكَ‌؛

اى خدا! همانا من با ياد تو به تو نزديك مى شوم و خودت را به درگاهت شفيع قرار مى دهم و به جود و كرمت از تو مى خواهم كه مرا به مقام قرب خويش نزديك كنى و شكرگذاريت را نصيب من كنى و يادت را به من الهام فرمايى.

تفسير ادبى

اشاره

«قرب» ضدِّ «بعد» است و آن بر سه نوع است: مكانى، زمانى و معنوى. منظور از ذكر آن در اين دعا قرب معنوى است و آن عبارت است از: تشبّه به خدا با تخليه و تحليه.

مراد از تحليه: آرايش جان است با صفات حسنه و عبادت هاى بدنى كه «ذكر» هم از آن جمله است و جزء صفات نيز به شمار مى رود.

«وزاعة» همان «قسمت» و «نصيب» است.

«الهام» خاطره قلبى است كه آن هم بر دو نوع است: رحمانى و شيطانى، تشريعى و تكوينى. افق آن به «وحى»، «لمم» و «نفاثه» نزديك است.

الف) ذكر عامل تقرب

در اين كه ذكر و يادآورى، موجب نزديك شدن بنده به خداوند تعالى است بحثى نيست چرا كه ذكر بهترين چيزها براى تقرب است. همين معنا در كلام الهى در سوره هاى قرآن كريم به گونه هاى مختلف وارد شده است از جمله مى توان موارد ذيل را به عنوان شاهد مثال بيان كرد:

-...؛ إِنَّنِي أَنَا اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِي وَ أَقِمِ اَلصَّلاٰةَ لِذِكْرِي⁽¹⁾نماز را براى ياد من به پا دار.

-...؛ اُتْلُ مٰا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ اَلْكِتٰابِ وَ أَقِمِ اَلصَّلاٰةَ إِنَّ اَلصَّلاٰةَ تَنْهىٰ عَنِ اَلْفَحْشٰاءِ وَ اَلْمُنْكَرِ وَ لَذِكْرُ اَللّٰهِ أَكْبَرُ وَ اَللّٰهُ يَعْلَمُ مٰا تَصْنَعُونَ‌⁽²⁾

نماز انسان را از زشت كارى و ناشايستى ها باز مى دارد ولى ياد خدا برتر و مؤثرتر از آن است.

-؛ فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَ اُشْكُرُوا لِي وَ لاٰ تَكْفُرُونِ‌⁽¹⁾پس مرا ياد كنيد تا شما را ياد كنم و قدر مرا بدانيد و نسبت به من كفر نورزيد.

حتى خداوند در بعضى از آيات علامت مؤمن را در جلاى قلبش قرار داده است، البته هنگامى كه ياد خدا كند. آن جا كه فرمود:

إِنَّمَا اَلْمُؤْمِنُونَ اَلَّذِينَ إِذٰا ذُكِرَ اَللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذٰا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِيمٰاناً وَ عَلىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ‌. اَلَّذِينَ يُقِيمُونَ اَلصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ يُنْفِقُونَ أُولٰئِكَ هُمُ اَلْمُؤْمِنُونَ حَقًّا...؛⁽³⁾مؤمنان آن هايى هستند كه وقتى ياد خدا كنند دل هاشان بلرزد و وقتى كه آيه هاى او برايشان تلاوت گردد بر ايمانشان افزوده شود و به پروردگارشان توكل كنند. كسانى كه نماز را به پا مى دارند و از آن چه كه نصيبشان كرديم انفاق مى كنند. آن ها ايمان آورندگان حقيقى هستند.

از امام صادق (ع) روايت شده است كه:

«ما مِنْ شَىْ‌ءٍ اِلّا وَ لَهُ حَدٌّ يَنْتَهى اِلَيْهِ اِلاَّ الذِّكْرَ فَلَيْسَ لَهُ حَدٌّ يَنْتَهى اِلَيْهِ‌. فَرَضَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ فَرْضَ الْفَرائِضَ فَمَنْ اَدّاهُنَّ فَهُوَ حَدَّهُنَّ‌، وَ شَهْرُ رَمَضانَ فَمَنْ صامَهُ فَهُوَ حَدَّهُ‌، وَ الْحَجَّ فَمَنْ حَجَّ فَهُوَ حَدَّه، اِلاّ الذِّكْرَ. اِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ لَمْ يَرْضَ منْهُ بِالْقَليلِ وَ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ حَدّاً يَنْتَهى اِلَيْه؛⁽⁴⁾

هر چيزى مرزى دارد كه به همان جا ختم مى شود مگر ذكر كه مرزى ندارد تا در آن جا

خاتمه بپذيرد. خداوند عزوجل نمازهاى يوميه را واجب كرد. هر كس آن ها را ادا كند به سرحد آن رسيده است. در ماه رمضان هم هر كس روزه بدارد به سرحدش رسيده است. در مورد حج هم هر كس كه حج بگذارد به سرحد حج رسيده است، مگر ذكر كه خداوند تعالى به كم آن راضى نشده و سرانجامى براى آن قرار نداده است.»

سپس حضرت اين آيه را تلاوت فرمودند:

؛ يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا اُذْكُرُوا اَللّٰهَ ذِكْراً كَثِيراً وَ سَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَ أَصِيلاً⁽¹⁾اى كسانى كه ايمان آورده ايد بسيار خدا را ياد كنيد و صبح و شام او را به پاكى ستايش كنيد.

سپس فرمودند:

«كانَ اَبى (ع) كَثيرَ الذِّكرِ لَقَدْ كُنْتُ أَمْشى مَعَهُ وَ اِنَّهُ لَيَذْكُرُ اللهَ وَ آكُلُ مَعَهُ الطَّعامَ وَ اِنَّهُ لَيَذْكُرُ اللهَ وَ لَقَدْ كانَ يُحَدِّثُ الْقَوْمَ وَ ما يَشْغَلُهُ ذلِكَ عَنْ ذِكْرِ اللهِ وَ كُنْتُ اَرى لِسانَهُ لازِقاً بِحَنَكِه يَقُولُ لااِلهَ اِلاَّ اللهُ‌. وَ كانَ يَجْمَعُنا فَيَأْمُرُنا بِالذِّكْرِ حَتّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَ يَأْمُرُ بِالْقَراءَةِ مَنْ كانَ يَقْرَأُ مِنّا وَ مَنْ كانَ لايَقْرَأُ مِنّا أَمَرَهُ بِالذِّكْرِ؛⁽²⁾

پدرم - كه درود بر او - بسيار ذكر مى گفت. با او راه مى رفتم و او ياد خدا مى كرد. با او غذا مى خوردم ياد خدا مى كرد. با مردم حرف مى زد و در عين حال اين كار، او را از ياد خدا باز نمى داشت. مى ديدم زبانش به كامش چسبيده بود و مى گفت: لا اله الا الله. و ما را جمع مى كرد و به ذكر گفتن امر مى كرد، تا آن كه خورشيد طلوع مى كرد و ما را به خواندن قرآن تشويق مى كرد و اگر كسى قرآن نمى خواند دستور مى داد تا ذكر بگويد.»

ب) انواع و مراتب ذكر

ذكر بر دو نوع است: 1. زبانى، 2. قلبى.

ذكر قلبى لطفش بيش تر از ذكر زبانى و بهتر از آن است. البته ممكن است كه ذكر زبانى مقدمه ذكر قلبى بشود كه خود داراى مراتبى است و اولين مرتبه اش ياد آورى و تذكر خداست از جانب بنده هنگام سركشى و معصيت.

از امام صادق (ع) روايت شده است كه:

«مِنْ اَشَدِّ ما فَرَضَ اللهُ عَلى خَلْقِه ذِكْرُ اللهِ كَثيراً؛

از سخت ترين كارهايى كه خداوند بر آفريدگانش واجب نموده است ياد خداست.»

سپس فرمودند:

«لا اَعْنى "سُبْحانَ اللّهِ وَ الْحَمْدُ لِلّهِ وَ لا اِلهَ اِلاَّ اللهُ وَ اللّهُ اَكْبَر" و اِنْ كانَ مِنْهُ‌، وَ لكِنْ ذِكْرَ اللهِ عِنْدما اَحَلَّ وَ حَرَّمَ فَاِنْ كانَ طاعَةً عَمِلَ بِها وَ اِنْ كانَ مَعْصِيَةً تَرَكَها؛⁽¹⁾

منظورم از اين كلام، ذكر تسبيحات اربعه نيست هر چند كه آن هم بخشى از اين ذكر هست ولى منظور من از ذكر در اين حديث ياد خدا در هر كارى است كه آن را حلال يا حرام كرده است كه اگر آن كار اطاعت خدا بود انجامش بدهد و اگر معصيت خدا بود تركش نمايد.»

مرتبه ديگرش «لقاء الله» است، يعنى آن كه چشمش جز خدا را نبيند و دلش جز به خدا مشغول نباشد و به هيچ چيز ديگرى غير از خدا نپردازد:

به صحرا بنگرم صحرا ته وينم *** به هر جا بنگرم كوه و در و دشت

به دريا بنگرم دريا ته وينم *** نشان از قامت رعنا ته وينم⁽²⁾

خداوند تعالى فرموده است:

اَلَّذِينَ يَذْكُرُونَ اَللّٰهَ قِيٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلىٰ جُنُوبِهِمْ وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً سُبْحٰانَكَ فَقِنٰا عَذٰابَ اَلنّٰارِ؛⁽¹⁾آن ها كه در حال ايستاده، نشسته و به پهلو ياد خدا مى كنند و در آفرينش آسمان ها و زمين مى انديشند - مى گويند - پروردگارا! اين هستى را به ناحق نيافريده اى. تو بى آلايشى. ما را از شكنجه آتش رهايى بخش.

-؛ رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِيهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اَللّٰهِ وَ إِقٰامِ اَلصَّلاٰةِ وَ إِيتٰاءِ اَلزَّكٰاةِ يَخٰافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ اَلْقُلُوبُ وَ اَلْأَبْصٰارُ⁽²⁾مردانى كه تجارت و خريد و فروش ايشان را از ياد خدا باز نمى دارد.

هدف از آفرينش آدمى

الف) قرب الهى

بحثى نيست كه هدف از آفرينش آدمى نزديكى و قرب به خداوند متعال است. كلام الهى است:

؛ وَ مٰا خَلَقْتُ اَلْجِنَّ وَ اَلْإِنْسَ إِلاّٰ لِيَعْبُدُونِ‌⁽¹⁾جن و انس را نيافريدم مگر آن كه بنده من باشند و مرا عبادت كنند.

جمله «ليعبدون» از «عبوديت» گرفته شده است نه از «عبادت» و معناى آيه به اين صورت در مى آيد كه جن و انس، هر دو به اين منظور آفريده شده اند كه فقط بندگان من باشند و بنده هيچ كس ديگر نباشند.

پس «عبوديت» هدف آفرينش انسان است. بلكه هدف آفرينش ما سوى الله است، چرا كه همه موجودات براى آدمى آفريده شده اند. كلام الهى است كه:

؛ هُوَ اَلَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مٰا فِي اَلْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اِسْتَوىٰ إِلَى اَلسَّمٰاءِ فَسَوّٰاهُنَّ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ‌⁽²⁾او كسى است كه هر چه در زمين است براى شما آفريد.

-؛ أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اَللّٰهَ سَخَّرَ لَكُمْ مٰا فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي اَلْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ يُجٰادِلُ فِي اَللّٰهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدىً وَ لاٰ كِتٰابٍ مُنِيرٍ⁽³⁾نمى بينيد كه خداوند هر چه را كه در آسمان ها و زمين است به تسخير شما درآورده است‌؟

بلكه مى توان گفت كه برانگيختگى انبيا هم جز به اين منظور نبوده است، چرا كه قرآن هم وقتى كه براى بعثت رسول خدا (ص) دليل مى آورد علت آن را «آمرزش و پاك سازى نهادى» ذكر مى كند:

؛ هُوَ اَلَّذِي بَعَثَ فِي اَلْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيٰاتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ اَلْكِتٰابَ وَ اَلْحِكْمَةَ وَ إِنْ كٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلاٰلٍ مُبِينٍ‌⁽¹⁾او كسى است كه در ميان بى سوادان فرستاده اى از بين خودشان برگزيد تا آيه هاى او را برايشان بخواند و نهادِ ايشان را پاك گرداندو به ايشان دانشِ كتاب و كاردانى بياموزد.

يا وقتى كه مى خواهد علت بعثت انبيا را ذكر كند، برپا داشتن عدل و ميانه روى قلمداد مى كند و مى فرمايد:

؛ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا بِالْبَيِّنٰاتِ وَ أَنْزَلْنٰا مَعَهُمُ اَلْكِتٰابَ وَ اَلْمِيزٰانَ لِيَقُومَ اَلنّٰاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا اَلْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ وَ لِيَعْلَمَ اَللّٰهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اَللّٰهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ⁽²⁾ما فرستادگان خود را با دليل آشكار فرستاديم و كتاب و ميزان را هم با ايشان فرو فرستاديم تا مردم را به قسط و ميانه روى فرا بخوانند.

هر يك از اين دلايل حتى عرفان به خدا هم كه در روايات مشهور هست كه

: «كُنْتُ كَنْزاً مَخْفِيا فَاَحْبَبْتُ اَنْ اُعْرَفُ فَخَلَقْتُ الْخَلْقَ لِكَىْ اُعْرَفُ‌؛⁽³⁾من گنج پنهانى بودم و ميل كردم شناخته شوم لذا موجودات را آفريدم بلكه شناخته شوم.» مقدمه ايست براى بندگى و قرب به خداوند متعال.

البته قرب به خدا ممكن نيست مگر بر كسى كه عالم، مهذب و عارف - دانا، پاك شده، با شناخت - باشد. هم چنان كه نزديكى افراد اجتماع به يك ديگر نيز جز با عدالت اجتماعى امكان ندارد. جانِ كلام آن كه عبوديت و قرب به خدا هدف غايى آفرينش و

بعثت است و كمال انسان هم همان است كه زير بناى آن علم، عرفان، تهذيب، عبادت و... است و اين همان كمالى است كه بالاتر از آن كمالى نيست و به واسطه آن دل ها آرام مى گيرند:

...؛ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اَللّٰهِ أَلاٰ بِذِكْرِ اَللّٰهِ تَطْمَئِنُّ اَلْقُلُوبُ‌⁽¹⁾بدانيد كه با ياد خدا دل ها اطمينان مى يابند و آرامش مى پذيرند.

اين حصر و تأكيدى كه در آيه موجود است دلالت بر اين مى كند كه هيچ چيز آدمى را سير نمى كند مگر نزديكى و قرب به خداوند متعال. اين كمال و اين مسير راهى است بى انتها چرا كه سير در ذات الهى و نظر به رحمت پهناور اوست. لذا آدمى در هر لحظه در مرتبه ايست و در هر مرتبه در مرحله اى از كمال قرار دارد و اين مراحل، بى انتها هستند. لذا تكرارى در اين جا صورت نمى گيرد.

ب) مراتب قرب الى الله

قرب به خدا داراى مراتب مختلف و ميدان وسيعى است كه با دورى از محرمات و عمل به واجبات به ويژه مستحبات به اولين مراتب آن مى توان رسيد كه اين مرتبه در نزد سالكين «تحليه» نام دارد.

البته قبل از اين مرتبه، مرتبه «تخليه» است كه عبارت است از: تهذيب نفس، چرا كه تا جان پاك و پالوده نشده باشد مثل ظرف دربسته اى است كه اگر در آب هم بيفتد آب در آن نفوذ نمى كند. جان هم تا وقتى كه پاك نشده باشد يعنى مرتبه «تخليه» را طى نكرده باشد، نمى تواند به مرحله بعدى وارد شود.

مرتبه آخر قرب هم كه مختص رسول خدا (ص) است و هيچ كس جز او نمى تواند آن مرتبه را درك نمايد مرتبه اى است كه خداوند تعالى با اين كلام خود از آن ياد مى كند:

؛ ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰى فَكٰانَ قٰابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنىٰ‌⁽¹⁾نزديك و نزديك تر شد تا آن كه فاصله اش به اندازه دو كمان شد يا از آن هم نزديك تر.

«قوس» همان انحناست، بنابراين به وسيله اى كه با آن تير پرتاب مى شود «كمان» گفته شده است. به پيرى كه كمرش دو تا شده باشد «مقوّس» مى گويند، لذا منظور از «قوس» در اين جا دو سر كمان است چرا كه هر يك از دو نيمه كمان حالت انحنا را دارند.

مرتبه اى از قرب كه غير از انبيا و اوصيا هم مى توانند به آن برسند مرتبه «تجليه» و فنا است. خداوند تعالى از قول حضرت ابراهيم (ع) فرموده است:

؛ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ حَنِيفاً وَ مٰا أَنَا مِنَ اَلْمُشْرِكِينَ‌⁽²⁾من رويم را از سر يكتا پرستى به سمت كسى برگرداندم كه آسمان ها و زمين را بنيان گذارى كرده است و من از مشركان نيستم.

در اين مرتبه، آدمى متوجه هيچ كس نيست غير از خدا و از هيچ كس نمى ترسد مگر خدا و دلش در بند هيچ كس نيست مگر خدا.

نقل است كه: «وقتى سعيد بن جبير پيش حجاج رفت، حجاج از او پرسيد:

اسمت چيست‌؟

گفت: سعيد - خوش بخت -.

حجّاج گفت: بگو شقى - بدبخت -.

سعيد گفت: مادرم بهتر از تو مى دانست.

حجاج از او پرسيد: درباره «على» چه عقيده اى دارى‌؟

سعيد گفت: هر چه خدا درباره اش گفته همان است.

پرسيد: راجع به خلفا نظرت چيست‌؟

گفت: من وكيل آن ها نيستم.

پرسيد: كدام يك از خلفا پيش تو محبوب ترند؟

گفت: هر كدام كه پيش خدا محبوب تر باشند.

حجاج گفت: تو را مى كشم.

سعيد گفت: در اين صورت نجات پيدا مى كنم.

آن وقت حجاج فرمان قتل او را صادر كرد، سعيد رو به قبله ايستاد و گفت:

؛ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ حَنِيفاً وَ مٰا أَنَا مِنَ اَلْمُشْرِكِينَ‌⁽¹⁾حجاج دستور داد رويش را از قبله برگردانند. سعيد گفت:

؛ وَ لِلّٰهِ اَلْمَشْرِقُ وَ اَلْمَغْرِبُ فَأَيْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ وٰاسِعٌ عَلِيمٌ‌⁽²⁾به هر طرف كه رو كنيد روى خدا در همان سمت است.

فرمان داد سرش را بر زمين بگذارند. سعيد گفت:

؛ مِنْهٰا خَلَقْنٰاكُمْ وَ فِيهٰا نُعِيدُكُمْ وَ مِنْهٰا نُخْرِجُكُمْ تٰارَةً أُخْرىٰ‌⁽³⁾شما را از آن آفريديم و دوباره به آن بازمى گردانيم و بار ديگر شما را از آن بيرون مى آوريم.

حجاج حكم كرد اول زبانش بريده شود و بعد سرش را از تن جدا كنند.»⁽⁴⁾

همه اين كارهاى سعيد بن جبير فقط براى اين بود كه به امثال حجاج اعلام كند لذت مقربين چه قدر است، حرف او اين است كه من در هر حال سعيدم و لذتى لذيذتر و گواراتر از مرگ برايم نيست. براى پيش از مرگ نيز لذتى گواراتر از تلاوت قرآن سراغ ندارم و تو در هر حال بدبخت و شقى هستى.

چه خوش گفته شاعر:

مردان رهش زنده به جان دگرند *** منگر تو بدين چشم بد ايشان كه ايشان

مرغان هواش ز آشيان دگرند *** بيرون ز دو كون و در جهان دگرند⁽¹⁾

اگر گفته شود كه منظور از ذكر «امانت» در آيه شريفه، استعداد آدمى است براى رسيدن به اين مقام، سخن گزافى نيست. هر چند كه آدمى نسبت به خود بسيار ستم كار و نسبت به استعدادش بسيار جاهل و ناآشنا است. كلام الهى است كه:

؛ إِنّٰا عَرَضْنَا اَلْأَمٰانَةَ عَلَى اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اَلْجِبٰالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهٰا وَ أَشْفَقْنَ مِنْهٰا وَ حَمَلَهَا اَلْإِنْسٰانُ إِنَّهُ كٰانَ ظَلُوماً جَهُولاً⁽²⁾ما امانت را به آسمان ها، زمين و كوه ها عرضه داشتيم همه آن ها از زير بار آن شانه خالى كردند و از آن ترسيدند ولى آدمى پذيرفت كه آن را به دوش بكشد. چرا كه او - نسبت به خود - بسيار ستم كار - و نسبت به استعدادش - بسيار ناآشنا و نادان بود.

هم چنين آيۀ:

؛ فَأَصْحٰابُ اَلْمَيْمَنَةِ مٰا أَصْحٰابُ اَلْمَيْمَنَةِ أُولٰئِكَ اَلْمُقَرَّبُونَ‌⁽¹⁾فرخنده روزها و خوشبخت ها، آن هم چه خوش حال و روزهايى! و بدحال و روزها و بدبخت ها، آن هم چه بدحال و روزهايى! و پيش تازان پيش گامند. آن ها هستند كه مقربان درگاه خداوندند.

لذا در اين آيات انسان ها به سه گروه تقسيم شده اند: يك گروه از آنان غرق در دنيا هستند. آن ها بدحال و گرفتار شومى و نحسى اند. جدا اين گروه در بدبختى و شومى و نحسى به سر مى برند و نظير كرم خاكى اند، بلكه در اين دنيا مثل كرم چاه و فاضلابند و در آخرت هم شكنجه دردناكى در انتظار آن ها است. خداوند در حق ايشان فرموده است:

؛ أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اِتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ وَ أَضَلَّهُ اَللّٰهُ عَلىٰ عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلىٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلىٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اَللّٰهِ أَ فَلاٰ تَذَكَّرُونَ‌⁽²⁾آيا ديده اى كسى را كه هواى نفسش به خدايى خود برگزيد و خداوند او را با علم گمراه كرد و بر گوش و دلش مهر نهاد و بر چشمش پرده كشيد؟ ديگر غير از خدا چه كسى او را راهنمايى مى كند؟ چرا نمى خواهيد پند بگيريد؟

گروهى هم از عقل تبعيت كرده و با تربيت انبيا و اوصياى الهى رستگار مى شوند. آن ها هم خوش يمن ها، فرخنده روزگاران و سعادت مندانند. مصداقِ عبارت «مَن حولها» در آيه ذيل هستند:

؛ فَلَمّٰا جٰاءَهٰا نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي اَلنّٰارِ وَ مَنْ حَوْلَهٰا وَ سُبْحٰانَ اَللّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِينَ‌⁽¹⁾وقتى كه نزد آتش آمد به او ندا داده شد كه مبارك باد هر كس در اين آتش و اطرافش باشد. منزه است خداوندى كه پروردگار جهانيان است.

اما گروه سوم، آن هايى هستند كه تقرب يافته و در كنار خدا هستند و شامل رحمت اويند. مصداق عبارت «من فى النار» آن ها هستند كه پيش تازانند، آن ها هستند كه تحت ولايت خدا بوده و جزء اولياء الله هستند. آرام گرفته و اطمينان پيدا كرده اند. ايشان هستند كه هم خود از خدا خرسند هستند و هم خداوند از آن ها خشنود است.

لذا گروه اول در اين دنيا - در پس پرده ها و حجاب هاى ظلمت و نور محجوبند و در آخرت هم در آتش خواهند بود. كلام الهى است كه:

؛ كَلاّٰ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصٰالُوا اَلْجَحِيمِ‌⁽²⁾نه. اين طور نيست. در آن روز آن ها از پروردگارشان محجوبند و سپس آتش جهنم را مى چشند.

گروه دوم نيز در خطر عظيمى قرار دارند. از رسول خدا (ص) روايت شده است كه:

«النّاسُ كُلُّهُمْ هالِكُونَ اِلاَّ الْعالِمُونَ‌، وَ الْعالِمُونَ‌، كُلُّهُمْ هالِكُونَ اِلاَّ الْعامِلُونَ‌. وَ الْعامِلُونَ كُلُّهُمْ هالِكُونَ اِلاَّ الُْمخْلِصُون، وَالُْمخْلِصُونَ فى خَطَرٍ عَظيمٍ‌؛⁽³⁾مردم همه نابود شدنى هستند مگر علما و دانشمندان، دانشمندان همه در هلاكتند مگر عمل كنندگانشان، عمل كنندگان همه در هلاكتند مگر خالصان ايشان. خالصان هم در خطر عظيمى قرار دارند.»

اما گروه سوم تحت ولايت الهى و عنايت او قرار دارند. آن ها بندگانى هستند كه شيطان را از ايشان بهره اى نيست. خداوند تعالى فرموده است:

؛ قٰالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلاّٰ عِبٰادَكَ مِنْهُمُ اَلْمُخْلَصِينَ ⁽¹⁾- شيطان - گفت: به عزتت قسم كه همه شان را گمراه مى كنم مگر بندگان منتخب و برگزيده تو را.

ايشان مقامات، لذت ها و درجاتى دارند كه در كلام نمى گنجد و حتى درك آن ها هم امكان ندارد. چه خوش گفته اند:

صفت باده عشقش ز من مست مپرس *** آن كس داند حال دل مسكينم

ذوق اين مى نشناسى به خدا تا نچشى *** كو را هم از اين نمد كلاهى باشد⁽²⁾

ج) انواع الهام

گفتيم كه الهام دو نوع است: 1. رحمانى و شيطانى، 2. تكوينى و تشريعى.

خداوند تعالى فرمود:

؛ وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا⁽³⁾و قسم به جان آدمى و آن كس كه آن را آفريده و منظم ساخته سپس فجور و تقوا را به او الهام كرده است.

اين الهام از تكوينيات است و به آن «هدايت تكوينى» هم اطلاق مى گردد و اين از فحواى كلام الهى در موارد مختلف در قرآن كريم استفاده مى شود از جمله:

-...؛ فَقَضٰاهُنَّ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَ أَوْحىٰ فِي كُلِّ سَمٰاءٍ أَمْرَهٰا وَ زَيَّنَّا اَلسَّمٰاءَ اَلدُّنْيٰا بِمَصٰابِيحَ وَ حِفْظاً ذٰلِكَ تَقْدِيرُ اَلْعَزِيزِ اَلْعَلِيمِ‌⁽¹⁾

و در هر آسمان امر مخصوص به آن را وحى كرد.

-؛ يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبٰارَهٰا بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحىٰ لَهٰا⁽²⁾آن روز خبرهايش را آشكار مى نمايد زيرا كه پروردگارت به او وحى كرده است.

-؛ وَ أَوْحىٰ رَبُّكَ إِلَى اَلنَّحْلِ أَنِ اِتَّخِذِي مِنَ اَلْجِبٰالِ بُيُوتاً وَ مِنَ اَلشَّجَرِ وَ مِمّٰا يَعْرِشُونَ‌⁽³⁾پروردگار تو به زنبور عسل وحى نمود كه از كوه ها و درختان، خانه هايى برگزين.

الهام و وحى تشريعى، از جانب خداوند مى باشد كه به آن «مبشرات» گفته مى شود. دليل اين مطلب از كلام الهى استفاده مى شود كه در موارد زيادى ر قرآن بيان مى كند از جمله اين كه:

-؛ وَ أَوْحَيْنٰا إِلىٰ أُمِّ مُوسىٰ أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي اَلْيَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِي وَ لاٰ تَحْزَنِي إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ اَلْمُرْسَلِينَ‌⁽⁴⁾به مادر موسى هم وحى كرديم كه او را شير بده وقتى هم كه براى او بيم ناك شدى او را در دريا بينداز و نترس، غم و اندوه هم به دلت راه مده كه ما او را به تو بازمى گردانيم.

و دليل ديگر آن نيز، اين روايت ها است كه فرموده اند:

«اِنّ لِلْمَلَكِ لُمَّةً بابن آدم وَ لِلشِّيْطانِ لُمَّة؛⁽⁵⁾يك نوع خاطره قلبى هست مخصوص فرشته و يك نوع هم هست كه ويژه شيطان است.»

«اِنَّ رُوْحَ - الْقُدُسِ [قَدْ] نَفَثَ فى رَوْعى؛⁽¹⁾روح القدس در قلب من دميد.»

يك نوع الهام و وحى تشريعى هم خاص شيطان هست كه به آن «وسوسه» گفته مى شود. كلام الهى است كه:

وَ لاٰ تَأْكُلُوا مِمّٰا لَمْ يُذْكَرِ اِسْمُ اَللّٰهِ عَلَيْهِ وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ وَ إِنَّ اَلشَّيٰاطِينَ لَيُوحُونَ إِلىٰ أَوْلِيٰائِهِمْ لِيُجٰادِلُوكُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ‌ ⁽²⁾شيطان ها به دوستان خودشان وحى كنند تا با شما درافتند.

-...؛⁽³⁾بعضى شان از روى فريب سخنان زيبا را به ديگرى القا مى كنند.

-؛ مِنْ شَرِّ اَلْوَسْوٰاسِ اَلْخَنّٰاسِ مِنَ اَلْجِنَّةِ وَ اَلنّٰاسِ‌⁽⁴⁾از شر وسوسه گر پنهان كار كه درون سينه انسان ها وسوسه مى كند. خواه از جن باشد يا از انسان.

اما وحى والهام مختص پيامبران از وادى ديگرى است كه نياز به بحث طولانى دارد و آن نوع خاصى از پيوند است كه داراى مراتبى است و آخرين مرتبه آن در اين كلام الهى است كه:

. ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰى فَأَوْحىٰ إِلىٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحىٰ‌⁽⁵⁾معناى آيه اين چنين است كه رسول خدا (ص) به قدرى به خداوند نزديك شد كه ديگر منيتى براى او باقى نماند بلكه تدلى و تعلق محض شد و ميزان اين نزديكى او به خدا به مقدار فاصله اى بود كه مى توان براى بين دو كمان تصور كرد بلكه از آن هم نزديك تر شد.

د) مقام قرب الهى

اميرالمؤمنين على (ع) در اين جملات هم داعى، هم مدعو، هم مدعو به و هم مدعو له را ذكر كرده است. داعى خود حضرت مى باشد، مدعو پروردگار و محبوب اوست، مدعو به جود و كرم الهى است و مدعو له مقام قرب، مقام شكر و مقام ذكر قلبى است.

از آن جا كه قرب در اين جا مرتبه عاليه آن است، لذا قرآن با عبارت «قرب عندالله» از آن ياد كرده است. آن جا كه فرموده است:

؛ وَ ضَرَبَ اَللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِينَ آمَنُوا اِمْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قٰالَتْ رَبِّ اِبْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي اَلْجَنَّةِ وَ نَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِي مِنَ اَلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِينَ‌⁽¹⁾وقتى كه زن فرعون گفت: پروردگارا! براى من پيش خودت در بهشت خانه اى بساز و مرا از دست فرعون و كارگزارانش رهايى بخش و از شر قوم ستم كار هم نجات بده.

البته در اين دعا با عبارت «قرب دنوّ» از آن ياد شده است: «

اَنْ تُدْنِيَنى مِنْ قُربِك.»

لذا هم مقام شكر و هم مقام ذكر قلبى را يك جا دربرمى گيرد. ناچار منظور حضرت از جمله: «و ان تلهمنى ذكرك» نيز غير از مقام ذكر اصطلاحى است.

شايد منظور حضرت اين باشد كه به او مقام قرب و توجه به اين مقام را عطا فرمايد كه اين، احتمال بسيار نزديكى است لذا معناى جمله به اين صورت درمى آيد كه:

«خداوندا! به من مقام قرب عطا كن و وقتى كه به آن مقام رسيدم توفيق شكرگذارى و قدردانى و توجه به آن را به من بده.»

ان شاء الله تعالى در بخش هاى آينده درباره مراتب سير، خلوص و معناى شكر بيش تر بحث خواهيم كرد. لذا در اين جا به همين مقدار اكتفا مى كنيم.

بخش نهم

اشاره

اَلّلهُمَّ اِنّى اَسْئَلُكَ سُؤالَ خاشِعٍ مُتَذَلِّلٍ خاضِعٍ اَنْ تُسامِحَنى وَ تَرْحَمَنى وَ تَجْعَلَنى بِقِسْمِكَ راضِيا قانِعا وَ فى جَميعِ الْاَحْوالِ مُتَواضِعا. اَلّلهُمَّ وَ اَسْئَلُكَ سُؤالَ مَنِ اشْْتَدَّتْ فاقَتُهُ وَ اَنْزَلَ بِكَ عِنْدَ الشَّديِدَ حاجَتَهُ وَ عَظُمَ فيما عِنْدَكَ رَغْبَتُهُ‌. اَلّلهُمَّ عَظُمَ سُلْطانُكَ وَ عَلا مَكانُكَ وَ خَفِىَ مَكْرُكَ وَ ظَهَرَ اَمْرُكَ وَ غَلَبَ قَهْرُكَ وَ جَرَتْ قُدْرَتُكَ وَ لايُمْكِنُ الْفِرارُ مِنْ حُكُومَتِكَ‌؛

اى خدا! من به طور خاضعانه، ذليلانه، خاشعانه، از تو درخواست مى كنم با من مسامحه كرده و سخت گيرى نكنى. به من ترحم كنى و مرا به آن چه مقدر و قسمت نموده اى راضى و قانع كنى و در همه حالات مرا متواضع و فروتن قرار دهى. اى خدا از تو درخواست مى كنم مانند خواستن كسى كه بيچارگى و فقر او به انتها رسيده است و كسى كه خواسته اش را هنگام درماندگى و سختى پيش تو آورده است و كسى كه توجه و رغبتش به تو و آن چه در نزد تو است بسيار زياد است. اى خدا! تسلط تو زياد، منزلت تو عالى، تدبير تو مخفى، فرمان تو ظاهر، قهر و غلبه تو و نيز قدرت تو در همه جا حكم فرماست. از حكومت تو هرگز فرارى نيست.

تفسير ادبى

اشاره

از آن جا كه در «سؤال» مفهوم خضوع، افتادگى و فروتنى هست لذا كلمات «خاضع، متذلل، خاشع» همه براى تأكيد بر مسئله آمده اند.

«خضوع» عبارت از همان حالت دل شكستگى و افتادگى قلبى است. تواضع و خشوع حالتى بدنى است و پيدايش اين حالات در اغلب اعضا اثراتى دارند از جمله باعث برهم نهادن ديدگان، گردن نهادن، دست بر سينه يا بر سر ايستادن، سستى در اعضاى گوناگون بدن و... مى شوند.

«مسامحه»: به معناى آسان گيرى و سبك گرفتن كارهاست.

«قنوع»: ضد حرص زدن است.

«تواضع»: ضد تكبر و خودبزرگ شمردن است.

«فاقه»: همان نياز و فقر است.

الف) خضوع و خشوع

در اين جملات تأكيدهاى پى در پى به كار رفته است. حضرت على (ع) در ابتدا ذلت خود را بر خداوند تعالى آشكار كرده و سپس شدت فقر و نياز خود را تبيين فرموده است. در سومين مرحله نشان داده كه از همه بريده است غير از خداوند متعالى و فقط به او روى آورده است. در چهارمين قسمت هم يادآورى كرده است كه شأن خداوند به عظمت سلطنت، علو مكان و تسلط قدرت او بر عالم وجود است. سپس حاجتش را از خداوند تعالى خواسته است. خواسته آن حضرت هم اين بود كه خدا با او به نرمى رفتار كند و به حال او دل بسوزاند و مقام رضا، قناعت و تواضع در هر حال به او عطا فرمايد. پيداست كه كلام، فصيح و بليغ است و آداب دعا كاملاً در آن مراعات شده است.

مطلبى كه ذكر آن در اين مقام جا دارد تناسب حاجات با يك ديگر است. چنان كه پيداست اميرالمؤمنين على (ع) از خداوند در آغاز امر و در طول زندگانى مسامحه و ترحم درخواست نموده است. از آن جا كه مسامحه از جانب خدا بر پايه مقام رضا و قناعت از طرف بنده و ترحم الهى نيز بر مبناى تواضع و فروتنى بنده صورت مى گيرد لذا حضرت ابتدا مقام رضا و قناعت و سپس تواضعى را كه بر آن مترتب است درخواست كرده است.

ب) مسامحه

مسامحه همان تفضل خداوند متعال است. بحثى نيست كه جن و انس و ملك با مسامحه و تفضل الهى است كه عقوبت نمى شوند. لذا معامله خداوند با بنده بر مبناى عدالت در عقل نمى گنجد، چرا كه اگر در مورد شخص رسول خدا (ص) هم با آن همه عبادت ها، مجاهدت ها و توجهات به خداوند، بخواهيم همه عبادت ها، مجاهدت ها و توجهات آن حضرت را در يك كفه ترازو بگذاريم و هم سنگ آن را عقل، فهم، علم، عصمت و كمالات او را در كفه ديگر ترازو قرار دهيم، اين ها همه آن چيزهايى است كه خداى تعالى به او انعام فرموده، لذا اين دو كفه با يك ديگر هم سطح و ميزان نمى شوند.

اميرالمؤمنين على (ع) هم با آن كه فضيلت يك ضربتش در جنگ خندق از عبادت جن و انس بيش تر بود ولى به هر حال قدرت همين ضربت و توفيقش هم از جانب خداوند متعال بوده است.

لذا نقل شده است كه وقتى موسى (ع) و داوود (ع) گفتند:

«ما چطور مى توانيم كاملاً در حق تو شكرگزارى كنيم در صورتى كه توفيق شكر هم از جانب توست و آن خود نيازمند شكرى ديگرست.»

خداوند تعالى به آن دو فرمود:

«اذا رضيت عنك الشكر؛ حالا ديگر از شكرگزارى راضى شدم.»

تازه اين در وضعيتى است كه بيش تر عبادت ها لايق و شايسته ساحت قدس ربوبى او نيست. بلكه مى توان گفت نقص هايى دارد كه به ناچار بايد بر مبناى تفضل و مسامحه پذيرفته شود و گرنه همه اين ها گردى است كه بر آسمان، بلند شده است.

حتى شخص رسول خدا (ص) مى فرمايد: «

اِنَّهُ لَيُغانَ عَلى قَلبى فَأَسْتَغْفِرُ اللهَ فى اليَوْمِ سَبْعينَ مَرَّة؛⁽¹⁾دلم چرك مى گيرد بنابراين هفتاد بار استغفار مى كنم».

لذا دعاى كميل از كسى چون اميرالمؤمنين (ع) صادر مى شود. پس مسامحه و تفضل بايد در مورد همه صورت گيرد.

ج) ترحم

ترحم از جانب خدا همان احسان و اكرام است. پيداست كه منظور از ذكر آن در اين جا گذشتن از خطا و رضايت بى حد از جانب خداست. لذا اين دو با هم مترادف نيستند بلكه اولى مختص اعمال شايسته است و خواسته شده تا در مورد آن ها آسان گرفته شود و از سر تفضل پذيرفته گردند. دومى مختص خطايا و لغزش ها است كه درخواست شده تا نسبت به آن ها دل سوزى، پرده پوشى و گذشت صورت بگيرد و ممكن است كه كلام در اين جا مترادف با اين آيه باشد:

؛ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اَللّٰهِ وَ اَلَّذِينَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَى اَلْكُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَيْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اَللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً سِيمٰاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ اَلسُّجُودِ ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِي اَلتَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِي اَلْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوىٰ عَلىٰ سُوقِهِ يُعْجِبُ اَلزُّرّٰاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ اَلْكُفّٰارَ وَعَدَ اَللّٰهُ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِيماً⁽²⁾محمد فرستاده خداست و كسانى كه با او همراهند بر كفر پيشگان سخت گيرند و بين خودشان با دل سوزى رفتار مى كنند. آن ها را مى بينى كه در ركوع و سجودند و در پى فضل و رضوانى از جانب خدا هستند.

اما رضايت به قسمت الهى از مطالبى است كه در قرآن و روايات بدان تأكيد شده و بدون شك بهترين چيز براى بنده آن است كه از آقا و صاحب اختيارش راضى باشد. لذا اين گونه رضايت، از ايمان سرچشمه مى گيرد و هر چه ايمان قوى تر و راسخ تر باشد رضايت بنده از مولايش بيش تر مى شود. لذا در دعا آمده است كه:

«اَلّلهُمَ اِنّى اَسْئَلُكَ ايمانا تُباشِرُ بِه قَلْبى وَ يَقينا صادِقا حَتّى اَعْلَمُ اَنَّهُ لَنْ يُصيبَنى اِلاّ ما كَتَبْتَ لى وَ رَضِّنى مِنَ الْعَيْشِ بِما قَسَمْتَ لى. يا اَرْحَمَ الرّاحِمينِ‌»؛⁽¹⁾

خدايا! از تو ايمانى مى خواهم كه دلم را با آن همراه كنى و يقين راستينى مى خواهم كه تا بدانم كه هيچ چيزى به من نمى رسد مگر آن كه تو برايم نوشته باشى و مرا به قسمتى كه در زندگى برايم قرار داده اى راضى گردان. اى دل سوزترين دل سوزان!

در كافى آمده است كه اين دعا از امانت هاى پيامبران است. خداوند متعال فرموده است:

؛ يٰا أَيَّتُهَا اَلنَّفْسُ اَلْمُطْمَئِنَّةُ وَ اُدْخُلِي جَنَّتِي⁽²⁾اى جان آرام گرفته به سمت پروردگارت بازگرد در حالى كه او از تو راضى است و تو نيز از او راضى. لذا در رديف بندگان من وارد شده و داخل بهشت من شو.

اين جمله در قرآن بارها و بارها در وصف مؤمنين تكرار شده است:

..؛ لاٰ تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ اَلْيَوْمِ اَلْآخِرِ يُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كٰانُوا آبٰاءَهُمْ أَوْ أَبْنٰاءَهُمْ أَوْ إِخْوٰانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولٰئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ اَلْإِيمٰانَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ يُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا رَضِيَ اَللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولٰئِكَ حِزْبُ اَللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ اَللّٰهِ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ‌⁽³⁾خدا از ايشان راضى است و ايشان نيز از خدا.

و اين جملات هم در كنار آن قرار گرفته است كه:

.؛ قٰالَ اَللّٰهُ هٰذٰا يَوْمُ يَنْفَعُ اَلصّٰادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا أَبَداً رَضِيَ اَللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذٰلِكَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِيمُ‌⁽¹⁾رستگارى بزرگ اين است.

-..؛ لاٰ تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ اَلْيَوْمِ اَلْآخِرِ يُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كٰانُوا آبٰاءَهُمْ أَوْ أَبْنٰاءَهُمْ أَوْ إِخْوٰانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولٰئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ اَلْإِيمٰانَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ يُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا رَضِيَ اَللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولٰئِكَ حِزْبُ اَللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ اَللّٰهِ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ‌⁽²⁾آن ها حزب خدا هستند. بدانيد كه حزب خدا رستگارند.

-.؛ جَزٰاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا أَبَداً رَضِيَ اَللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذٰلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ‌⁽³⁾اين مقام مختص كسى است كه از پروردگارش بترسد.

در مجموع، رضايت بر مقدرات از مراتب ايمان است. هر كس كه خداى تعالى را آن طور كه بايد و شايد بشناسد، مى فهمد كه اگر خداوند بلا هم براى او مقدر كرده باشد صلاح اوست. لذا اگر روزى كمى نيز برايش تقدير كرده باشد با حال او مناسب تر است چرا كه او كاردان و نرم دلى است كه به عاقبتِ كارها دانا، بر هر كارى توانا و از حالِ بنده اش بهتر آگاه است.

لذا از خدا راضى و خرسند مى گردد و به تقدير و قسمتى كه برايش مشخص كرده است رضايت مى دهد.

البته اين صفت فوايدى دارد. از جمله فوايد مهم آن اين است كه در دنيا هم و غم ازاو برطرف مى شود. كلام الهى است:

؛ مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي اَلْأَرْضِ وَ لاٰ فِي أَنْفُسِكُمْ إِلاّٰ فِي كِتٰابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهٰا إِنَّ ذٰلِكَ عَلَى اَللّٰهِ يَسِيرٌ لِكَيْلاٰ تَأْسَوْا عَلىٰ مٰا فٰاتَكُمْ وَ لاٰ تَفْرَحُوا بِمٰا آتٰاكُمْ وَ اَللّٰهُ لاٰ يُحِبُّ كُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ⁽⁴⁾

هيچ مصيبتى در روى زمين و در وجود خودتان روى نمى دهد مگر آن كه همه آن ها قبل از آن كه زمين را بيافرينيم در لوح محفوظ ثبت است. به درستى كه اين كار بر خدا آسان است. تا شايد بر آن چه از دست داده ايد تأسف نخوريد و به آن چه به شما داده ايم دل خوش نشويد. و خداوند هيچ خودبزرگ بينِ خيال باف فخرپيشه اى را دوست ندارد.

مهم تر از اين فايده آن است كه خدا از او راضى مى شود و پيداست كه رضايت خداوند تعالى از بنده اش بالاترين نعمت هاست. خداوند تعالى فرموده است:

..؛ وَعَدَ اَللّٰهُ اَلْمُؤْمِنِينَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِينَ فِيهٰا وَ مَسٰاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنّٰاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اَللّٰهِ أَكْبَرُ ذٰلِكَ هُوَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِيمُ‌⁽¹⁾و خانه هاى پاكيزه در باغ هاى بهشت، و حال آن كه رضايت بى حد خدا از آن بزرگ تر است.

حتى در روايات براى اين حالت ثواب زيادى ذكر شده است. از رسول خدا (ص) روايت شده است كه:

«اِذا كانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ اَنْبَتَ اللهُ تَعالى لِطائِفَةٍ مِنْ أُمَّتى اَجنِحَةً فَيَطيرُونَ مِنْ قُبُورِهِمْ اِلَى الْجِنَانِ يَسْرَحُونَ فيها وَ يَتَنَعَّمُونَ كَيْفَ شاءُوا فَتَقُولُ لَهُمُ الْمَلائِكَةُ هَلْ رَأَيْتُمُ الْحِسابَ [وَ الصِّراطَ وَ جَهَنَّمَ قالُوا: ما رَأَيْنا شَيْئاً. فَقالُوا: ما كانَتْ اَعْمالُكُمْ فِى الدُّنْيا قالُوا: كُنّا اِذا خَلَوْنا نَسْتَحْى اَنْ نُعْصِيَهُ وَ نَرْضى بِما قَسَّمَ لَنا. فَقالَ الْمَلائِكَة: بِحَقٍّ لَكُمْ هذا؛⁽²⁾

روز قيامت خداوند تعالى براى گروهى از امت من بال هايى مى روياند كه از قبرهايشان يك سره به سوى بهشت پرواز مى كنند. در آن مى چرخند و هر طور كه بخواهند از نعمت

هاى آن برخوردار مى گردند. فرشتگان از ايشان مى پرسند: حساب و صراط و جهنم را ديديد؟ آن ها مى گويند: ما هيچ چيز نديديم. مى پرسند: مگر در دنيا چه كرده بوديد؟ مى گويند: وقتى در خلوت بوديم شرم داشتيم از اين كه در حق خداوند معصيت كنيم و به آن چه او قسمت ما كرده بود راضى بوديم. فرشتگان مى گويند: پس - اين بال ها و اين آزادى در بهشت - حق شماست.»

لازم به توضيح است دوستى خداوند متعال از اسباب رضايت خداوند است. چرا كه دل داده هر چيزى را كه از دل دار بخواهد دوست مى دارد.

لذا گفته شده است بنده كسى است كه اگر خداوند او را پل جهنم قرار بدهد - تا مردم از روى آن عبور كنند - و سپس او را در جهنم بيندازد - تا بسوزد و خاكستر شود - اعتراض نمى كند.

البته اين مقام كسى است كه دلش مالامال از عشق خدا باشد:

عاشقم بر لطف و بر قهرش به جد

اى عجب من عاشق اين هر دو ضد⁽¹⁾

در اين باره سخن بسيار است كه قسمتى از آن را پيش از اين ذكر كرديم و بخشى ديگر از آن هم در جاى خود به طور مفصّل ذكر خواهد شد.

د) قناعت

قناعت ضد حرص و طمع است. منظور از ذكر آن در اين جا ارضاى تمايلات است به طورى كه حرام نباشد يا اين كه خدا بر او حلال كرده و جايز شمرده است. فرق آن با

رضايت بر مقدرات از همين جا معلوم مى شود، زيرا قناعت از صفات فعل است در حالى كه رضايت بر مقدرات ازصفات نفس است.

قناعت، صفت برازنده اى است كه بى نهايت بر آن تأكيد شده تا آن جا كه در تفسير كلام الهى كه فرموده:؛ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثىٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيٰاةً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ‌⁽¹⁾آمده است كه «حيوه طيبه» آن است كه به او صفت قناعت داده شود.

و نيز در تفسير كلام الهى كه فرموده:؛ قٰالَ رَبِّ اِغْفِرْ لِي وَ هَبْ لِي مُلْكاً لاٰ يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ اَلْوَهّٰابُ‌⁽²⁾آمده است كه حضرت سليمان درخواست صفت قناعت را داشت.

در تفسير كلام الهى نيز كه فرمود:؛ فَلاَ اِقْتَحَمَ اَلْعَقَبَةَ أَوْ إِطْعٰامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ‌⁽³⁾آمده است كه منظور نجات انسان از يوغ حرص و طمع است.

از اميرالمؤمنين على (ع) روايت شده است كه:

«اِنَّ اللهَ تَعالى سبحانه وضع خَمْسَةَ فى خَمْسَة؛ الْعِزُّ فِى الطّاعَة وَ الذُّلُّ فِى الْمَعْصِيَة وَ الْحِكْمَةُ فى خُلْوِ الْبَطْن وَ الْهَيْبَةُ فى صَلوةِ الّلَيْل وَ الْغِناءُ فِى الْقِناعَة؛⁽⁴⁾

خداوند تعالى پنج چيز را در پنج چيز قرار داده است: عزت و سربلندى را در اطاعت، ذلت و خوارى را در معصيت، حكمت و كاردانى را در شكم خالى، هيبت را در نماز شب و بى نيازى را در قناعت.»

از كلمات موجز رسول خدا (ص) است كه:

«عَزَّ مَنْ قَنَعَ وَ ذَلَّ مَنْ طَمِع؛⁽¹⁾هر كس كه قناعت پيشه كرد عزيز و هر كس طمع پيشه كرد خوار گرديد.»

پيداست كه غالب صفات حسنه از قبيل عزت، آسايش، عفت، امانت دارى و صداقت مرهون قناعت است. چنان كه بيش تر صفات زشت هم زير يوغ حرص و طمع قرار دارند، مثل ذلّت، سختى و....

لذا در روايتى از رسول خدا (ص) و امير مؤمنان (ع) آمده است كه:

«اِنَّ اَخْوَفَ ما اَخافُ عَلَيْكُمْ اِثْنان. اِتِّباعُ الْهَوى وَ طُولُ الْاَمَل لِأَنَّ لْاِتِّباعُ الْهَوى يُصدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ طُولُ الْاَملِ فَيَنْسِى الْآخِرَة؛⁽²⁾

از دو چيز بيش تر از هر چيز ديگر بر شما بيم ناكم: يكى پيروى از خواسته هاى دل و ديگرى آرزوهاى دراز كه پيروى از هوا و هوس جلوگير و سد راه حق و حقيقت مى شود و آزروى دراز آخرت را از ياد مى برد.»

آرزوهاى دراز يكى از نتايج حرص و طمع است. لذا در روايات اكيدا از آن ها نهى شده است.

از امام باقر (ع) روايت شده است:

«مَثَلُ الْحَريصِ عَلَى الدُّنْيا كَمَثَلِ دُودَةُ الْقَزَّ كُلَّما اَزْدادَتْ مِنَ الْقَزّ عَلى نَفْسِها لَفّا كانَ اَبْعَدَ لَها مِنَ الْخُرُوجِ حَتّى تَمُوتَ غَمّا؛⁽³⁾

مثل كسى كه به مال دنيا طمع دارد مثل كرم ابريشم است كه هر چه بر دور خود تار بيش ترى مى تند، بيرون آمدن از آن برايش مشكل تر مى شود تا آن كه دق كرده و مى ميرد.»

و در جاى ديگر فرمودند:

«اِيّاكَ وَ غرُورُ الطَّمَع فَاِنَّهُ وَخيمُ الْمَرْتَعُ‌؛⁽¹⁾زنهار! فريب طمع را نخورى كه بدچراگاهى است.»

هم چنين از حضرتش وارد است كه:

«مَنْ لَمْ يُنَزِّه نَفْسَهُ عَنْ دِنائَةِ المطامع فَقَدْ اَذَلَّ نَفْسَهُ وَ هُوَ فِى الْآخِرَةِ اَذَلُّ وَ أخْرى؛⁽²⁾

هر كس كه از پستى طمع، خود را پاك و مبرا نسازد خود را خوار كرده و در آخرت از آن هم پست تر، رسواتر و خوارتر خواهد بود.»

ه) تواضع

صفت تواضع از منجيات است. بهترين راه براى سعادت انسان در هر دو سرا تواضع است، قرآن هم از اين صفت به لفظ «خفض جناح؛ بال فرو بستن و شانه فرو افكندن» تعبير مى كند:

..؛ لاٰ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلىٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ وَ لاٰ تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ اِخْفِضْ جَنٰاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ‌⁽³⁾و بال تواضع خود را براى مؤمنين فرود آر.

در توقيع حضرت آيت الله سيد ابوالحسن مديسه اى اصفهانى از حضرت حجه - روحى لتراب مقدم الفداء - از آن به «رخس نفس؛ ارزان فروختن خود» تعبير شده است:

«وَ ارْخَسْ نَفْسَكَ وَ اجْعَلْ مَجْلِسَكَ فِى الدِّهْليز وَاقْضِ حَوائِجَ النّاسِ نَحْنُ نَنْصُرُك؛

خودت را ارزان بفروش و تكبر نكن. سر راه بنشين و خواسته هاى مردم را برآورده كن ما كمكت مى كنيم.»

در روايات علامت هايى براى آن قرار داده شده است از جمله:

امام صادق (ع) فرمود:

«اِنَّ مِنَ التِّواضُعِ اَنْ يَِرْضِىَ بِالَْمجْلِسِ دُونَ الَْمجْلِس وَ اَنْ يَسْلِّمَ عَلى مَنْ يَلْقى و اَنْ يَتْرُكَ الْمِراءَ وَ اِنْ كانَ مُحِقّا، وَ لايُحِبُّ اَنْ يُحْمَدَ عَلَى التّقوى؛⁽¹⁾

از علامت هاى تواضع آن است كه راضى باشد در پايين مجلس بنشيند و با هر كس كه روبه رو مى شود سلام كرده و جدل را رها كند اگر چه حق با او باشد و دوست نداشته باشد كه به خاطر تقوايش مورد ستايش واقع شود.»

حضرت موسى بن جعفر (ع) فرمودند:

«فقالَ التَّوَاضُعُ درجاتٌ‌: مِنْها اَنْ يَعْرِفَ الْمَرْءُ قَدْرَ نَفْسِه،... لا يُحِبُّ اَنْ يَأْتِىَ اِلى اَحَدٍ اِلاّ مِثْلَ ما يُؤْتى اِلَيْهِ‌. اِنْ رَأى سَيِّئَةً دَرَأَها بِالْحَسَنَةِ‌، كاظِمُ الْغَيْظِ، عافٍ عن النّاسِ‌؛⁽²⁾

تواضع را درجاتى است از جمله آن كه شخص قدر خود را بشناسد، آن چه را بر خود نمى پسندد بر ديگران هم نپسندد، اگر از كسى بدى ديد پاسخش را به نيكى بدهد، خشمش را فرو خورده، و از خطاى مردم درگذرد.»

انسان كامل كسى است كه درهر حالى متواضع بوده و تواضع را جزو ملكات خود كرده باشد در اين صورت در دارايى و ندارى، علم وجهل، حالت تعارف و غضب، غلبه تمايلات و... متواضع و فروتن مى باشد.

بيش تر مردم حتى اگر متواضع بوده باشند وقتى يكى از تمايلات برايشان غلبه كند يا به مال يا قدرتى برسند، تكبر و خودبينى به ايشان روى مى آورد.

نقل شده است كه روزى رسول خدا (ص) در مكّه بودند. كودكان به اذيت و آزار آن حضرت مشغول بودند. روز ديگر نيز كه در مكه بودند دوازده هزار سپاهى مجهز اطراف او جمع شده بودند تا آب وضوى آن حضرت را به عنوان تبرك بر سر و صورتشان بزنند ولى تواضع پيامبر در هر دو روز يكسان بود.

اميرالمؤمنين على (ع) نيز كه در همين رابطه فرمود: «وَ فى جَميعِ الْاَحْوالِ مُتواضِعا.» منظور چنين تواضعى است.

پيداست كه ضد تواضع، تكبر و خودبينى است و آن عبارت از خودبزرگ بينى كه اگر اين بزرگى را در برابر ديگرى تخيل كند تكبر و اگر نسبت به عمل، نظر يا علمش باشد عجب ناميده مى شود و اين دو از صفات رذيله انسانى است.

از رسول خدا (ص) روايت شده است كه:

«اِيّاكُمْ وَ الْعَظَمَةِ وَ الْكِبْر فَاِنَّ الْكِبْرَ رِداءُ اللهِ عَزَّوَجَلَّ فَمَنْ نازَعَ اللهُ رَدائَهُ قَصَمَهُ اللهَ وَ اَذَلَّهُ يَوْمَ الْقِيمَة؛⁽¹⁾

مبادا بزرگى وعظمت براى خود فرض كنيد كه بزرگى، لباس خداوند عزوجل است. هر كس لباس او را بر تن كند خداوند او را در هم مى كوبد و روز قيامت هم او را به خوارى مبتلا مى نمايد.»

و نيز در موارد متعددى فرمودند:

«اَكْثَرُ اَهْلُ جَهَنَّمَ الْمُتَكَبِّرُونَ‌؛⁽²⁾

بيش تر دوزخيان خودبزرگ بين ها هستند.»

«لايَدْخُلَ الْجَنَّةَ مَنْ كانَ فى قَلْبِه ذَرَّةً مِنَ التَّكَبُّر اَوِ الْعَصَبِيَّةِ‌؛⁽³⁾

هر كس كه يك ذره در دلش تكبر يا عصبانيت باشد وارد بهشت نمى شود.»

«ثَلاثٌ مُهْلِكات، وَ شُحٌّ مُطاعٌ هَوىً مُتَّبِعٌ وَ اِعْجابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِه؛⁽⁴⁾

سه چيز انسان را به نابودى مى كشاند: خواسته دل كه پيروى شود. بخلى كه فرمانش برده شود و خودبينى شخص.»

«سَيِّئَةًٍ تَسُؤُكَ خَيْرٌ عِنْدَ اللهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُك؛⁽¹⁾

كار بدى كه تو را به بدى وادار كند پيش خدا بهتر از كار نيكى است كه تو را به عجب و خودبينى وادارد.»

«دَخَلَ رَجُلانِ الْمَسْجِدَ اَحَدُهُما عابِدٌ وَ الْاخِرُ فاسِقُ فَخَرَجا مِنَ الْمَسْجِدِ وَ الْفاسِقُ صِدّيقٌ وَ الْعابِدُ فاسِقٌ وَ ذلِكَ اَنَّهُ يَدْخُلَ الْعابِدُ الْمَسْجِدَ مُدِلاًّ بِعِبادَتِهِ يُدِلُّ بِها فَتَكُونُ فِكْرَتُهُ فِى ذلِكَ وَ تَكُونُ فِكْرَةُ الْفاسِقِ فِى التَّنَدُّمِ عَلى فِسْقِه؛⁽²⁾

دو نفر كه يكى عابد بود و ديگرى فاسق، وارد مسجد شدند. ولى وقتى كه از مسجد بيرون مى رفتند فاسق از صديقين شده بود و عابد از فاسقان، علتش آن بود كه عابد در حالى وارد مسجد شده بود كه به عبادتش مى نازيد ولى فاسق در انديشه پشيمانى و توبه از زشت كارى خود بود.»

«ثَلاثٌ قاصِماتُ الظَّهرِ اِسْتِكْثارُ الْعَمَلِ وَ نِسْيانُ الذُّنُوب وَ الْاِعْجابُ بِالرَّأْى؛⁽³⁾

سه چيز پشت آدمى را مى شكند: كار خود را زياد به حساب آوردن. گناهان را فراموش كردن و عجب و خودبينى نسبت به نظريه خود.»

كسى كه به اين صفات مبتلا باشد مصداق همين كس است كه در اين كلام الهى از او سخن گفته شده است:

؛ قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمٰالاً اَلَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي اَلْحَيٰاةِ اَلدُّنْيٰا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً⁽⁴⁾بگو: آيا زيان كارترين اشخاص را به شما معرفى كنم‌؟ آن هايى كه تلاششان در زندگى دنيايى گم شد و خيال مى كنند كه نيكوكارند.

بخش دهم

اشاره

اَلّلهُمَّ لااَجِدُ لِذُنُوبى غافِرا وَ لا لِقَبائِحى ساتِراً وَ لا لَشَىءٍ مِنْ عَمَلِىَ الْقَبيحِ بِالْحَسَنِ مُبَدِّلاً غَيْرَكَ لا اِلهَ اِلاّ اَنْتَ سُبْحانَكَ وَ بِحَمْدِكَ‌، ظَلَمْتُ نَفْسى وَ تَجَرَّأْتُ بِجَهْلى وَ سَكَنْتُ اِلى قَديمِ ذِكْرِكَ لى وَ مَنِّكَ عَلَىَّ‌. اَلّلهُمّ مَوْلاىَ كَمْ مِنْ قَبيحٍ سَتَرْتَهُ وَ كَمْ مِنْ فادِحٍ مِنَ الْبَلاءِ اَقَلْتَهُ وَ كَمْ مِنْ عِثارٍ وَقَيْتَهُ وَ كَمْ مِنْ مَكْرُوهٍ دَفَعْتَهُ وَ كَمْ مِنْ ثَناءٍ جَميلٍ لَسْتُ اَهْلاً لَهُ نَشَرْتَهُ‌؛

اى خدا! غير از تو براى گناهانم آمرزنده اى و براى اعمال بدم پوشاننده اى و براى تبديل بدى ها به خوبى ها تبديل كننده اى را نيافتم - تويى كه آمزرنده اى، تويى كه پوشاننده اى، تويى كه بدى ها را نزد مردم مبدّل به خوبى مى كنى - نيست خدايى غير از تو. پاك و منزّهى وعالم هستى به حمد تو اشتغال دارد. اى خدا به خودم ظلم كردم و چون جاهل بودم جرئت به گناه پيدا كردم. به اين كه هميشه به ياد من بوده و بر من لطف و بخشش داشتى آسوده خاطر نشستم. اى خدا و مولاى من چه بسيار زشتى ها را كه پوشانيدى و چه بسيار از بلاهاى سنگين كه بر طرف كردى و چه بسيار لغزش هايى كه مرا از آن ها نگاه داشتى و چه بسيار ناراحتى ها كه از بين بردى و چه بسيار تعريف هاى خوبى كه من اهليّت آن را نداشتم و تو آن را منتشر كردى.

تفسير ادبى

«فدح» عبارت از سنگينى هر چيز است كه در اين جا به معناى بلاى عظيم است.

«اقاله» موافقت بر فسخ معامله است كه در اين جا به معناى رفع بلاست.

«عثره» و «عثار» به معناى لغزش و خطاست. در دعا آمده است «يا مقيل العثرات»، منظور «لغزش» است و به اين معناست كه خداوند تعالى «برطرف كننده لغزش هاست» چرا كه او بنده اش را از لغزش باز مى دارد.

همه اين جملات گر چه خبرى هستند ولى در اين جا با قصد «انشا» ذكر شده اند و اين واقع تر است. لذا در علم اصول گفته شده است كه وقتى جمله اخبارى، به قصد انشا آورده شود از تأكيد بيش ترى برخوردار مى گردد.

لذا جملات:

«اَللّهُمَّ اغْفِر ذُنُوبى وَ اسْتُرْ عُيُوبى وَ بَدَّلِ الْقَبيحَ عَنّى بِالْحَسَنِ‌» به اين معناست كه اين كارها از هيچ كس جز تو برنمى آيد.

پس در حقيقت ذكر چيزى با بينه و برهان تأكيد ديگرى در دعا به شمار مى رود.

آداب دعا

حضرت با حمد، تسبيح و كلمه توحيد خداوند را به مجد و بزرگى ياد مى كند.

پس از آن به گناه خويش اعتراف مى كند، ولى عذر مى آورد كه اگر مخالفتى صورت گرفته است از جهت عناد او و انكار ربوبيت حق تعالى نبوده است، بلكه اولاً به واسطه غلبه جهل و شهوت بوده و ثانيا به خاطر لطف دائمى خدا بر او بوده است.

سپس اين لطف را نسبت به پوشيده داشتن معايب، رفع بلا، برطرف كردن لغزش ها، دفع مكروهات و بلند داشتن آوازه ستايشش - كه در واقع خود را شايسته آن نمى داند - از خداوند متعال خواسته است.

ذكر اين خواسته ها به صورت اخبار هم براى تأكيد و بيان خواسته هايش با بينه و برهان است. زيرا كسى كه لطفش دائمى باشد ناگزير در حال حاضر بايد اين لطفش فراگير باشد لذا با تأكيدهاى پى در پى خواسته هاى خود را برشمرده و اجابت آن ها را از خداوند خواسته است. گفتيم كه اين تأكيد و تكرار لازمه دعاست: «فإنَّ اللهُ يُحِبُّ اِلْحاحُ الْمُلِحّين؛⁽¹⁾خداوند اصرار كسانى را كه بر خواسته شان پافشارى كنند دوست دارد.»

در اين قسمت از دعا حضرت آداب دعا را هم كه بخشى از آن تمجيد، تسبيح، سپاس و ستايش است مراعات فرموده كه اين مسئله علاوه بر آن كه بر تأكيد مطلب اضافه مى كند و لطفى ديگر بر لطافت هاى پيشين مى افزايد، خود نيز رمزى است بين عاشق و معشوق، بنده و پروردگار و ذوقى است كه تا كسى آن را نچشد حلاوتش را در نمى يابد، زيرا از برترين مراتب فصاحت و بلاغت است.

اميرالمؤمنين على (ع) در اين جملات پروردگارش را دعا مى كند و دعاى او از قبيل دعاى سائل از مسئول، فقير از غنى، مربوب از رب و بنده از مولا نيست، بلكه دعاى عارف است از خداى تعالى كه بهترين دعاهاست، هم چنان كه عبادت عارفان هم در اعلى مراتب عبادت قرار دارد. دعاى عارف عبارت از آن دعايى است كه مشتمل بر بينه و برهان است ولى نه برهان فلسفى بلكه برهان ذوقى و عشقى، لذا اين جملات متضمن اين نوع برهان از جهات گوناگون است.

در آغاز اين قسمت از دعا حضرت مى فرمايد: خداوندا! از آن جا كه هيچ كس جز تو شايسته گذشت كردن نيست و در هستى جز تو هيچ چيز ديگر تأثير نمى گذارد لذا براى تو چاره اى نيست مگر اين كه پاسخ مثبت به من دهى. در وسط جملات مى فرمايد:

خداوندا! گناه من به جهت عناد و لجاج نبوده بلكه به خاطر تسلط نفس بر من و اميد به لطف ديرينه تو بوده است. لذا چاره اى جز پاسخ مثبت به من و پذيرش من ندارى و در پايان مى فرمايد:

خداوندا! از آن جا كه فضل تو دايمى و عنايتت بر من هميشگى است لذا ناگزيرى كه اين فضل و عنايت را پس از اين هم بر من داشته باشى و در حق من به كارگيرى.

اين تمام مطلبى است كه در جملات فوق آمده بود.

احسان پروردگار

آمرزش تمامى گناهان فقط از جانب خدا صورت مى گيرد، زيرا در قرآن است كه:

؛ قُلْ يٰا عِبٰادِيَ اَلَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلىٰ أَنْفُسِهِمْ لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ يَغْفِرُ اَلذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ اَلْغَفُورُ اَلرَّحِيمُ‌⁽¹⁾اى بندگان من كه نسبت به جان خودتان زياده روى و بيهوده كارى كرده ايد از رحمت خدا مأيوس و نااميد نباشيد. خداوند همه گناهان را مى آمرزد.

حتى وقتى كه گناه كارى اراده بازگشت و توبه مى كند پيش از توبه اش خداوند بر او سلام مى كند و به پيامبر چنين مى فرمايد:

؛ وَ إِذٰا جٰاءَكَ اَلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلىٰ نَفْسِهِ اَلرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ‌⁽²⁾وقتى كسانى كه به نشانه هاى ما ايمان دارند پيش تو آمدند بگو: سلام بر شما. پروردگارتان رحمت را بر خود واجب كرده است به اين صورت كه هر يك از شما كار بدى از روى نادانى و ناآگاهى انجام داد و سپس توبه كرد و كارش را اصلاح نمود. آن جا خداوند آمرزش گر دل سوز است.

خدا توبه كاران را دوست دارد و خدا هر كس را دوست بدارد جز سعادت او را نصيبى نيست:

؛ وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ اَلْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا اَلنِّسٰاءَ فِي اَلْمَحِيضِ وَ لاٰ تَقْرَبُوهُنَّ حَتّٰى يَطْهُرْنَ فَإِذٰا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اَللّٰهُ إِنَّ اَللّٰهَ يُحِبُّ اَلتَّوّٰابِينَ وَ يُحِبُّ اَلْمُتَطَهِّرِينَ‌⁽³⁾خدا توبه كاران و پاكى جويان را دوست دارد.

عيب پوشى خداوند

خداوند پس از توبه، گناهان را مى پوشاند. از امام صادق (ع) روايت شده است:

«اِذا تابَ الْعَبْدُ تَوْبَةً نَصُوحاً اَحَبَّهُ اللهُ فَسَتَرَ عَلَيْهِ فِى الدُّنْيا وَ الْاخِرَة؛⁽¹⁾

وقتى كه بنده اى توبه واقعى كرد خداوند او را دوست مى دارد. لذا در دنيا و آخرت بر گناهان گذشته او سرپوش مى گذارد.»

راوى مى گويد پرسيدم: چگونه گناهان را مى پوشاند؟

حضرت فرمودند:

«يُنْسى مَلَكَيْهِ ما كَتَبا عَلَيْهِ مِنَ الذُّنُوبِ وَ يُوحِى إِلى جَوارِحِه اُكْتُمى عَلَيْهِ ذُنُوبَهُ وَ يُوحى اِلى بِقاعِ الْاَرْضِ اُكْتُمى ما كان يَعْمَلُ عَلَيْكِ مِنَ الذُّنُوبِ فَيَلْقَى اللهَ حينَ يَلْقاهُ وَ لَيْسَ شَىءٌ يَشْهَدُ عَلَيْهِ بِشىءٍ مِنَ الذُّنُوبِ‌؛

خداوند هر گناهى را كه دو فرشته موكل او برايش نوشته باشند از خاطرشان مى برد، به اعضايش وحى مى كند كه گناهانش را ناديده بگيرند، به برجستگيهاى زمين وحى مى كند كه هرگناهى را كه بر روى تو انجام داده بود ناديده بگير، لذا وقتى كه با خدا ملاقات مى كند شاهدى بر گناهان او پيدا نمى شود.»

پيش از توبه نيز بر گناهان پرده پوشى مى كند. روايت شده است كه:

«اِنَّ اللهَ تَعالى جَعَلَ لِلْعَبْدِ اَرْبَعينَ سِتْراً يَسْتُرُهُ عَنِ النّاسِ فَكُلَّما اِرْتَكبَ ذَنْباً اِخْتَرَقَ واحِدٌ مِنْ تِلْكَ الْاَسْتارَ فَاِذا اِخْتَرَقَها كُلَّها اَمَرَ اللهُ تَعالى مَلائِكَتَهُ اَنْ يَسْتُرُوهُ بِالْاَجْنِحَةِ فَاِذا اَصَرَّ اِنْزَجَرَ الْمَلائِكَةُ فَاَجازَهُمُ اللهُ اَنْ يَرْفَعُوا عَنْهُ اَجْنِحَتَهُمْ فَاِذاً صارَ الْمُذْنِبُ مُفْتَضَحاً؛⁽²⁾

خداوند تعالى چهل پرده بر بنده اش كشيده است كه با آن ها بنده را از مردم مى پوشاند. هرگاه كه گناهى مرتكب مى شود يكى از آن پرده ها دريده مى شود تا آن كه همه پرده ها دريده مى شوند. در آن وقت خداوند تعالى به فرشتگانش فرمان مى دهد كه او را با بال هاى خود بپوشانند و وقتى كه بنده در ارتكاب گناه پافشارى نمايد فرشتگان از او گريزان مى شوند. آن گاه خداوند به ايشان اجازه مى فرمايد كه بال هايشان را از او برگيرند. اين جاست كه گناه كار رسوا مى شود.»

در اين كه خداوند پوشاننده عيب ها «ستار العيوب» است بحثى نيست؛ حتى گناه كار را در برابر مردم از رسوايى محافظت مى نمايد، ولى اين مسئله تا وقتى است كه تحت عنايت او باشد و گرنه وقتى كه توجه و عنايت خدا به خاطر از بين رفتن اقتضا و لياقت بنده از ميان برود ديگر بنده از رسواشدگان و گمراهان به شمار مى رود. چنان كه در قيامت هم رسوا خواهد بود.

شايد معناى روايت فوق هم همين باشد.

خداوند ستار است يعنى سخت نمى گيرد و چنان با بنده برخورد مى كند كه گويى گناه گناه كار را نمى بيند. چنان كه در دعاى ابوحمزه ثمالى آمده است:

«وَ بِسِتْرِكَ سَتَرْتَنى حَتى كَاَنَّكَ اَغْفَلْتَنى وَ مِنْ عُقُوباتِ الْمَعاصى جَنَّبْتَنى حَتّى كَاَنَّكَ اسْتَحْيَيْتَنى؛⁽¹⁾

و با پوشش خودت مرا پوشيده داشتى تا آن جا كه گويى از من غافل شدى و از عقوبت سركشى ها و سرپيچى ها امانم دادى تا جايى كه گويا تو از من شرم دارى.»

ولى صفت «ستّار» غالبا در دعاها به معناى اول به كار برده مى شود.

تبديل اعمال

احتمال دارد كه منظور حضرت از تبديل بدى ها به نيكى همين باشد همان طور كه خداوند تعالى مى فرمايد:

.؛ وَ اَلَّذِينَ لاٰ يَدْعُونَ مَعَ اَللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ وَ لاٰ يَقْتُلُونَ اَلنَّفْسَ اَلَّتِي حَرَّمَ اَللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ لاٰ يَزْنُونَ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذٰلِكَ يَلْقَ أَثٰاماً إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صٰالِحاً فَأُوْلٰئِكَ يُبَدِّلُ اَللّٰهُ سَيِّئٰاتِهِمْ حَسَنٰاتٍ وَ كٰانَ اَللّٰهُ غَفُوراً رَحِيماً⁽¹⁾زنا هم نمى كنند كه هر كس اين كار را انجام بدهد بسيار گنه كار شناخته مى شود. روز قيامت عذابش دو چندان مى شود و براى هميشه با خوارى در آن باقى مى ماند، مگر آن كه توبه كند و ايمان بياورد و كارش را شايسته كند كه در اين صورت خداوند بدى هاى اين ها را به نيكى تبديل مى كند چرا كه خداوند از ديرباز آمرزش گر مهربان بوده است.

«تبديل» دراين جا به اين معناست كه گناهانش بخشيده مى شود و ثواب توبه كه از برترين كارهاست براى او نوشته مى شود.

البته ممكن است كه منظور، انتشار حمد و ثناى او و تبديل بدى هاى واقعى او در نظر مردم، و در ظاهر به حسنات باشد و ظاهرا قرينه كلام حضرت نيز كه فرمود

: «وَ كم مِن ثناءٍ جميلٍ لسْتُ اَهلاً لَهُ نشرتَهُ‌» به اين معناست نه به معناى اول.

خلاصه آن كه پيداست خداوند تعالى گناهان را محو كرده و به جاى آن ثواب توبه و رحمت را در دفتر اعمال او مى نويسد بدون آن كه بنده مستحق اين همه فضل و كرم باشد چنان كه در عين عدم استحقاق بنده، به او شخصيت و منزلت اجتماعى هم مى بخشد.

حالا اين موهبت يا فقط با كرم و رأفتش صورت مى گيرد - كه غالبا اين طور است - و يا علاوه بر آن خود بنده هم اقتضاى آن را دارد. كلام الهى است:

؛ إِنَّ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ اَلرَّحْمٰنُ وُدًّا⁽¹⁾كسانى كه ايمان دارند و كار شايسته انجام مى دهند خداوند رحمان به آن ها محبتى خاص دارد.

امام حسن مجتبى (ع) فرمودند:

«مَنْ اَرادَ عِزّاً بِلا عَشيرَة وَ هَيْبَةً بِلا سَلْطَنَةَ فَلْيَخْرُجْ مِنْ ذُلِّ مَعْصِيَةِ اللهِ اِلى عِزِّ طاعَتِه.»⁽²⁾

لذا در اين فراز از دعا كه حضرت فرمودند: «و لا شىءٍ مِنْ عَملِىَ الْقَبيحِ بالْحَسنِ مُبدِّلاً غَيرَكَ‌» احتمالِ هر دو معنا هست ولى معناى دوم ظاهرتر است.

ظلم به نفس

تفسير كلام حضرت كه فرمودند: «ظَلَمْتُ نَفْسى، نسبت به خودم ستم روا داشتم» چنين است كه گناه ستمى است به خداى تعالى، زيرا گناه، شرك است و شرك هم ستم بزرگى است. خداوند تعالى مى فرمايد:

؛ أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يٰا بَنِي آدَمَ أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا اَلشَّيْطٰانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ‌⁽¹⁾اى آدمى زادگان! مگر من با شما پيمان نبستم كه شيطان را عبادت نكنيد كه او دشمن آشكارى است براى شما؟

و نيز در قرآن كريم از زبان حضرت لقمان فرموده است:

..؛ وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ يَعِظُهُ يٰا بُنَيَّ لاٰ تُشْرِكْ بِاللّٰهِ إِنَّ اَلشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ‌⁽²⁾اى نور چشم من! براى خدا هم كار و شريكى فرض نكن كه شرك به خدا، ستم بزرگى است.

شكى نيست كه گناه ظلمى است در حق جامعه و تأثير آن در اجتماع از نظر قرآن يك مسئله قطعى است. خداوند در همين رابطه مى فرمايد:

؛ وَ اِتَّقُوا فِتْنَةً لاٰ تُصِيبَنَّ اَلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ شَدِيدُ اَلْعِقٰابِ‌⁽³⁾بپرهيزيد از بلايى كه اگر فرود آيد تنها بر سر ستم كاران شما فرود نمى آيد.

و نيز فرموده است:

؛ ظَهَرَ اَلْفَسٰادُ فِي اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ بِمٰا كَسَبَتْ أَيْدِي اَلنّٰاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ اَلَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ‌⁽⁴⁾در خشكى و دريا به خاطر دستاورد هاى مردم فساد و خرابى به بار آمد.

هم چنين خداى تبارك و تعالى مى فرمايد:

؛ وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِيهٰا فَفَسَقُوا فِيهٰا فَحَقَّ عَلَيْهَا اَلْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِيراً⁽¹⁾وقتى كه بخواهيم جايى را خراب كنيم به ول خرجان آن فرمان مى دهيم. آن ها خراب كارى در شهر به راه مى اندازند آن وقت حرف ما تحقق پيدا مى كند و آن ها را زير و رو مى كنيم. چه زير و رو كردنى!

اما فعلاً بحث در اين است كه گناه ظلمى است نسبت به شخص گناه كار، و گناهى از آن بالاتر و زشت تر وجود ندارد. گناه، انسان را ز راهى كه برايش تعيين و تقدير شده باز مى دارد و مانع رسيدن او به كمال مى شود و نمى گذارد عنايت هاى ويژه الهى به او برسد، زيرا سير انسان به سوى كمال متوقف بر «تخليه» است - كه پيش از اين درباره آن بحث شد - و گناه موجب سير نزولى و انحطاطى او مى شود. كلام الهى است كه:

؛ وَ اُتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ اَلَّذِي آتَيْنٰاهُ آيٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ اَلشَّيْطٰانُ فَكٰانَ مِنَ اَلْغٰاوِينَ وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى اَلْأَرْضِ وَ اِتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ اَلْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذٰلِكَ مَثَلُ اَلْقَوْمِ اَلَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا فَاقْصُصِ اَلْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ‌⁽²⁾خبر كسى را كه ما از نشانه هاى خود به او داديم و او از آن ها فاصله گرفت برايشان بازگو كن كه شيطان او را دنبال كرد و او از گمراهان گرديد. ما اگر مى خواستيم با همان ها او را بالا مى كشيديم و رفعت مى بخشيديم اما او مدام به زمين چسبيد و پى دل خواه خود رفت. لذا قضيه او شبيه قضيه سگ است كه اگر او را بزنى اظهار خشم مى كند، اگر هم او را به حال خودش رها بكنى باز هم اظهار خشم و عصبانيت مى كند.

و مكرر خداوند فرموده است:

.؛ قُلْ إِنْ كٰانَ آبٰاؤُكُمْ وَ أَبْنٰاؤُكُمْ وَ إِخْوٰانُكُمْ وَ أَزْوٰاجُكُمْ وَ عَشِيرَتُكُمْ وَ أَمْوٰالٌ اِقْتَرَفْتُمُوهٰا وَ تِجٰارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسٰادَهٰا وَ مَسٰاكِنُ تَرْضَوْنَهٰا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اَللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهٰادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتّٰى يَأْتِيَ اَللّٰهُ بِأَمْرِهِ وَ اَللّٰهُ لاٰ يَهْدِي اَلْقَوْمَ اَلْفٰاسِقِينَ اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اَللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اَللّٰهُ لاٰ يَهْدِي اَلْقَوْمَ اَلْفٰاسِقِينَ‌⁽¹⁾خداوند گروه زشت كار را راهنمايى نمى كند.

عوامل تجرى

اما جرأت و جسارت در برابر مولا هم چنان كه در اين دعا هم هست دو صورت دارد:

الف) جهل و ناآگاهى بنده؛ زيرا كسى كه به حق خداى متعال، به نفس خودش و به حقيقت گناه و اين كه نتيجه اش چيست ناآگاه باشد همين جهل و ناآگاهى اش موجب مى شود كه در حق مولا جسارت كند. عقل نمى پذيرد كه كسى واقعا خدا را بشناسد و مرتكب گناه هم بشود. لذا ما در بخش عصمت گفتيم كه عصمت از درجات و مراتب شناخت است.

چنان كه اگر كسى خودش را بشناسد و بداند كه جانشين خداست و خداوند تعالى او را گرامى داشته و امانت الهى به او سپرده ديگر مرتكب گناه نخواهد شد. خداوند هم در انتهاى آيه امانت، به همين مسئله اشاره كرده و مى فرمايد:

..؛ إِنّٰا عَرَضْنَا اَلْأَمٰانَةَ عَلَى اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اَلْجِبٰالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهٰا وَ أَشْفَقْنَ مِنْهٰا وَ حَمَلَهَا اَلْإِنْسٰانُ إِنَّهُ كٰانَ ظَلُوماً جَهُولاً⁽¹⁾انسان از ديرباز بسيار ستم پيشه و ناآگاه بوده است.

لذا اگر كسى بداند كه گناه حتى از چاقويى هم كه در گوشت فرو مى رود سريع تر در صاحبش اثر مى گذارد و كيفر آن در هر دو دنياست ديگر مرتكب گناه نمى شود.

شايسته است كه ما هم اين مسئله را - چنان كه اميرالمؤمنين على (ع) توجه داده اند - يادآورى كنيم كه گناه از روى جهل و ناآگاهى صورت بگيرد قابل تدارك و توبه است ولى اگر از روى عناد ولج بازى صورت گرفته باشد ديگر تداركش بى نهايت مشكل است. بلكه مى توان گفت كه آتش جهنم هم فقط براى شخص لجوج است و كافر هم اگر كفرش از سر لجاجت نباشد بلكه در اثر جهل قصورى باشد در آتش نخواهد بود.

البته اگر جهل به خاطر عدم تلاش براى رسيدن به واقع و از سرتقصير باشد، مؤاخذه خواهد شد، زيرا چنين شخصى كوتاهى كرده و كوتاهى كردن نوعى لجاجت به شمار مى رود. آتش جهنم جز بر لج بازان و سهل انگاران حرام است. لذا در صورتى كه گناه شخص از سرلجاجت و تقصير نباشد خدا برتر از آن است كه او را مورد عذاب قرار دهد.

ب) رجاى افراطى؛ كه در حقيقت «حماقت» است نه «اميد».

اميدى كه از صفات شايسته و پسنديده است آن است كه انسان مقدمات چيزى را بنابر اقتضاى آن آماده نمايد و بعد از خدا بخواهد تاآن را به او بدهد. مثل زارع كه اميدوار است تخمى كه كاشته و از آن مواظبت كرده روزى به ثمر بنشيند ولى رجاى افراطى كه در حقيقت حماقت است - آن است كه مقدمات چيزى را آماده نكرده و از طرفى اميد به چيزى داشته باشد، مثل زارعى كه بذر نپاشيده ولى اميد بارورى و بهره گيرى از زمين دارد:

دهقان سال خورده چنين گفت با پسر

كاى نور چشم من به جز از كشته ندْرَوى⁽¹⁾

قرآن كريم هم به اين مسئله اشاره فرموده است:

؛ يَوْمَ يَقُولُ اَلْمُنٰافِقُونَ وَ اَلْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا اُنْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ اِرْجِعُوا وَرٰاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِيهِ اَلرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ اَلْعَذٰابُ يُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قٰالُوا بَلىٰ وَ لٰكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ اِرْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْكُمُ اَلْأَمٰانِيُّ حَتّٰى جٰاءَ أَمْرُ اَللّٰهِ وَ غَرَّكُمْ بِاللّٰهِ اَلْغَرُورُ⁽²⁾روزى كه مردان و زنان منافق به مؤمنين مى گويند به ما نظر كنيد تا از نورتان بهره اى

بگيريم، گفته مى شود: برگرديد از پشت سر خودتان نور كسب كنيد. آن گاه ديوارى بين مؤمنان و منافقان كشيده مى شود كه درى در آن ديوار است. پشت آن «رحمت» است و روى آن كه به طرف منافقان است عذاب. - منافقان، مؤمنين را - صدا مى زنند كه مگر ما با شما نبوديم‌؟ مؤمنان مى گويند: چرا! ولى شما خودتان را به هلاكت انداختيد. نگران بوده و شك داشتيد، آمال و آرزوها شما را فريب داد تا آن كه فرمان خدا رسيد و شيطان شما را فريب داد و به انحراف كشانيد.

انسان در معرض زيان كردها و بلاياى مادى و معنوى، لغزش ها و خطاياى مادى و معنوى است و در همين رابطه خداوند تعالى فرموده:

؛ إِنَّ اَلْإِنْسٰانَ لَفِي خُسْرٍ⁽¹⁾انسان مدام در زيان كارى است.

در دو سوره «معوّذتين» هم خداوند به اين مطلب اشاره نموده و فرمان داده است كه از بلايا، لغزش ها و مكروهات مادى و معنوى به خدا پناه ببريد. چرا كه انسان بى نهايت ضعيف و ناتوان است:

.؛ يُرِيدُ اَللّٰهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَ خُلِقَ اَلْإِنْسٰانُ ضَعِيفاً⁽²⁾و انسان، ضعيف آفريده شده است.

به طورى كه اگر چند دقيقه هوا به او نرسد مرده است. علاوه بر اين كه دشمن از چهار طرف او را محاصره نموده است. چنان كه كافى است يك ناخوشى كه سلامتى يى در پى اش نباشد موجب مرگ او شود؛ از نظر روحى هم ضعيف است:

؛ إِذٰا مَسَّهُ اَلشَّرُّ جَزُوعاً وَ إِذٰا مَسَّهُ اَلْخَيْرُ مَنُوعاً⁽³⁾هنگامى كه بدى به او رسد بى تابى مى كند و هنگامى كه خيرى به او رسد مانع ديگران مى شود.

علاوه بر آن كه دشمن در كمينش نشسته، اما يك شيطان براى گمراه كردنش بس است:؛ قٰالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ‌⁽¹⁾در مجموع گرفتارى هاى معنوى از قبيل وسوسه هاى نفس اماره، تمايلات و وسوسه هاى شياطين جنى و انسى بسيار زياد است ولى خداوند تعالى مأمورانى را براى دفع بلاهاى مادى و معنوى به كار گماشته است:

؛ لَهُ مُعَقِّبٰاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يُغَيِّرُ مٰا بِقَوْمٍ حَتّٰى يُغَيِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذٰا أَرٰادَ اَللّٰهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلاٰ مَرَدَّ لَهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وٰالٍ‌⁽²⁾براى انسان مأمورانى است كه پى در پى و از پس و پيش، او را از فرود آمدن حوادث و بلايا محافظت و مراقبت مى نمايند. خداوند اوضاع هيچ قومى را تغيير نمى دهد مگر آن كه آن قوم وضعيت نفسانى خود را تغيير دهند. وقتى كه خداوند تعالى بخواهد به مردمى بدى برسد هيچ كس ياراى بازگرداندن آن را ندارد، غير از او نيز صاحب اختيارى ندارند.

بنابراين هر قدر ارتباط با خداوند تعالى بيش تر باشد اين مأموران هم بيش تر مى شوند. مثل تقوى كه موجب مى شود انسان تحت ولايت و حفاظت الهى قرار گيرد مخصوصا در برابر بلاياى معنوى. خداوند تعالى فرموده است:

.؛ يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اَللّٰهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقٰاناً وَ يُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئٰاتِكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اَللّٰهُ ذُو اَلْفَضْلِ اَلْعَظِيمِ‌⁽³⁾اگر در راه خدا خويشتن دارى پيشه كنيد خداوند نيروى تميز دهنده اى در وجود شما قرار مى دهد.

-.؛ يٰا أَهْلَ اَلْكِتٰابِ قَدْ جٰاءَكُمْ رَسُولُنٰا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمّٰا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ اَلْكِتٰابِ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جٰاءَكُمْ مِنَ اَللّٰهِ نُورٌ وَ كِتٰابٌ مُبِينٌ يَهْدِي بِهِ اَللّٰهُ مَنِ اِتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ اَلسَّلاٰمِ وَ يُخْرِجُهُمْ مِنَ اَلظُّلُمٰاتِ إِلَى اَلنُّورِ بِإِذْنِهِ وَ يَهْدِيهِمْ إِلىٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِيمٍ‌⁽¹⁾قرآن كريم براى رفع بلاياى مادى و معنوى بسيار مفيد است. رسول خدا (ص) فرمود:

«فَاِذا الْتَبَسَتْ عَلَيْكُمُ الْفِتَنُ كَقِطَعِ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ فَعَلَيْكُمْ بِالْقُرآنِ فَاِنَّهُ شافِعٌ مُشَفَّعٌ وَ ماحِلٌ مُصَدَّق وَمَنْ جَعَلَهُ اَمامَهُ قادَهُ اِلىَ الْجَنَّةِ وَ مَنْ جَعَلَهُ خَلْفَهُ ساقَهُ اِلَى النّار؛⁽²⁾

وقتى كه فتنه ها مثل پاره هاى شب تاريك، شما را فرو پوشيدند به قرآن پناه ببريد كه او ميان جيگر، شفاعت كننده و نفرين كننده ايست كه نفرينش مورد پذيرش قرار مى گيرد. هر كس آن را پيشواى خود قرار دهد به طرف بهشت رهبرى اش مى نمايد و هر كس از قرآن جلو بيفتد او را به سمت آتش راهنمايى مى كند.»

نسبت به خواص سوره ها رواياتى هست كه به حد تواتر معنوى مى رسند و مضمون آن ها اين است كه قرآن تعقيب كننده بلاياى مادى و معنوى و برطرف كننده آن هاست و ما در اين جا به بعضى از اين روايت ها كه از اهل بيت (ع) رسيده و در كافى آورده شده است اشاره مى كنيم:

از على بن الحسين (ع) روايت شده است كه:

«لَوْ ماتَ مَنْ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لَمَا اسْتَوْحَشْتُ بَعْدَ اَنْ يَكُونَ الْقُرآنَ مَعى؛⁽³⁾

اگر قرآن همراه من باشد ديگر اگر تمامى كسانى هم كه بين مشرق و مغرب هستند بميرند و مرا تنها بگذارند وحشت نخواهم كرد.»

اين روايت دلالت مى كند بر اين كه بودن قرآن آدمى را از هر شرى محافظت مى نمايد.

از امام صادق (ع) نيز روايت شده است كه فرمودند:

«قالَ اَميرَالْمُؤْمنين (ع) اَلْبَيْتُ الَّذى يُقْرَاُ فيهِ الْقُرآنُ وَ يُذْكَرُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ فيهِ تَكْثُرُ بَرَكَتُهُ وَ تَحْضُرُهُ الْمَلائِكَةُ وَ تَهْجُرُهُ الشّياطِينُ وَ يَضىءُ لِاَهْلِ السَّماءِ كَما تَضىءُ الْكَواكِبُ لِأَهْلِ الْأرْضِ وَ إنَّ الْبَيْتُ الَّذى لا يُقْرَاُ فيهِ الْقُرْآنُ وَ لا يُذْكَرُ اللهَُ عَزَّوَجَلَّ فيهِ تَقِلُّ بَرَكَتُهُ وَ تَهْجَرُهُ الْمَلائِكَةُ وَ تَحْضَرُِهُ الشَّياطينُ‌؛⁽¹⁾

اميرمؤمنان على (ع) فرمود: خانه اى كه در آن قرآن خوانده شود و خداوند عزّوجلّ در آن ياد شود بركتش بيش تر مى شود و ملائكه در آن خانه حاضر مى شوند و شيطان ها را از آن خانه مى گريزند و آن خانه چنان كه ستارگان براى زمينى ها مى درخشند در نظر آسمانيان درخشان و تابان جلوه مى كند و خانه اى كه در آن قرآن خوانده نشود و خداوند عزّوجلّ در آن ياد نشود بركتش كم مى شود و ملائكه از آن خانه دور مى گردند و شياطين درآن جا حاضر مى شوند.»

امام سجاد (ع) نيز فرمودند:

«قالَ رَسُولُ اللهَ (ص) مَنْ قَرَأَ اَرْبَعَ آياتٍ مِنْ اَوَّلِ الْبَقَرَةِ وَ آيَةَ الْكُرْسىِّ وَ آيَتينِ بَعْدَها وَ ثَلاثَ آياتٍ مِنْ آخِرِها لَمْ يَرَ فى نَفْسه وَ مالِه شَيْئا يُكْرِهُهُ وَ لايَقْرَبُهُ شيْطانٌ وَ لايَنْسَى الْقُرآنَ‌؛⁽²⁾

رسول خدا (ص) فرمودند: هر كس كه چهار آيه از اول بقره، آيه الكرسى و دو آيه بعد از آن و سه آيه هم از آخر بقره را بخواند نسبت به خود و مالش چيزى كه ناخوشايندش باشد نمى بيند، شيطان به او نزديك نمى شود و قرآن را فراموش نمى كند.»

امام موسى بن جعفر (ص) فرمودند:

«اِذا خِفْتَ اَمْرا فَاقْرَأْ مِأَةَ آيَةٍ مِنَ الْقُرآنِ مِنْ حَيْثُ شِئْتَ ثُمَّ قُلْ اَلّلهُمَّ اكْشِفْ عَنّى الْبَلاءَ ثَلاثُ مَرّاتٍ‌؛⁽³⁾

وقتى از مسئله اى بيم داشتى صد آيه از هر كجاى قرآن را كه خواستى بخوان و سه بار بگو: خداوندا! اين بلا را از من برطرف كن.»

از امام صادق (ع) روايت شده است كه:

«مَنْ قَرَءَ قُلْ هُوَ اللهُ اَحَد، اَحَدَ عَشَرَ مَرّةً اِذا خَرَجَ عَنْ بَيْتِه فَهُوَ فى حِفْظِ اللهِ حَتّى يَرْجِع؛⁽¹⁾

هر كس كه يازده بار سوره توحيد را هنگام بيرون آمدن از خانه بخواند، تا وقتى كه برگردد تحت حفاظت خدا خواهد بود.»

و نيز فرمودند:

«مَنْ قَرَءَ قُلْ هُوَ اللهُ اَحَد فى دُبُرِ الْفَريضَةِ جَمَعَ اللهُ لَهُ خَيْرَ الدُّنْيا وَ الْآخِرَة؛⁽²⁾

هر كس كه بعد از نماز واجبش سوره توحيد را بخواند، خداوند خير دنيا و آخرت را يك جا براى او فراهم مى كند.»

و در جاى ديگرى از حضرتش وارد شده است:

«لَوْ قُرِئَتِ الْحَمْدُ عَلى مَيِّتٍ سَبْعينَ مَرَّةً ثُمَّ رُدَّتْ فيهِ الرُّوح ما كانَ ذلِكَ عَجَباً؛⁽³⁾

اگر بر مرده هفتاد بار حمد خوانده شود و سپس روح به بدن او بازگردد، جاى شگفتى نيست.»

امام موسى بن جعفر (ع) مى فرمايد:

«مَنِ اسْتَكْفى بِآيَةِ مِنَ الْقُرآن مِنَ الْشَرْقِ اِلىَ الْغَرْبِ كُفِىَ اِذا كانَ بِيَقينٍ‌؛⁽⁴⁾

هر كس كه با يك آيه از قرآن به جنگ شرق و غرب برخيزد در صورتى كه يقين داشته

باشد همين يك آيه به عنوان سلاح براى او بس است.»

اميرالمؤمنين على (ع) فرمودند:

«وَالَّذى بَعَثَ مُحَمَّداً (ص) بِالْحَقِّ وَ اَكْرَمَ اَهْلَ بَيْتهِ ما مِنْ شىءٍ تَطْلُبُونَهُ مِنْ حِرْزٍ مِنْ حَرْقٍ اَوْ غَرقٍ اَو سَرَقٍ اَو اِفْلاتُ دابَّةٍ مِنْ صاحِبها اَوْ ضالَّةٍ اَوْ آبِقٍ اِلاّ وَ هُوَ فِى الْقُرآن...؛⁽¹⁾

قسم به آن كس كه محمد را به پيامبرى برگزيد و خاندان او را گرامى داشت، در پى هر حرزى كه براى دفع آتش سوزى، غرق شدن، سرقت يا رم كردن چهارپايى از صاحبش يا گم شده اى يا گريخته اى - راجع به هر بلا و آفتى - كه باشيد در قرآن هست.»

البته نظير اين گونه روايات بسيار زياد است.

آن چه كه جا دارد در اين جا يادآورى شود، اين است كه: قرآن سپرى است در برابر هر چيز و مايه حفاظت و مراقبت آدمى است از هر بلاى مادى و معنوى به ويژه سوره هاى حمد، آيةُ الكرسى، قل هو الله احد، قل يا ايها الكافرون و معوّذتين.

از جمله چيزهايى كه براى رفع بلايا و دفع كمبودها و نواقص مفيد است دعاست.

فوايد ادعيه

مطلق دعا هم چنان كه در اين دعا هست براى كسى كه فكر و ذكرش مشغول مطلبى است فايده دارد و او را از شرور، عاهات و بليات مادى و معنوى آزاد مى سازد.

دربين ادعيه، دعاهاى خاصى هم از اهل بيت (ع) رسيده است كه ما قسمتى از آن ها را نقل مى كنيم، چرا كه ذكر همه آن ها مقدور نيست. لذا علاقه مندان مى توانند به كتاب هاى دعا از جمله: مصباح المتهجد، مفاتيح، مهج الدعوات، آداب الدعا و غيره مراجعه نمايند.

«اَلّلهمَّ اِنّى اَسْئَلُكَ بِحَقِّ مُحَمِّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ اَنْ تُصَلِّىَ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اَنْ تُنْجِيَنى مِنْ هذَا الْغم؛⁽²⁾

خدايا! تو را به حق محمد و آل محمد قسمت مى دهم و از تو مى خواهم كه بر محمد و آل محمد درود بفرستى و مرا از اين غم و غصه رهايى بخشى.»

سپس آن چه را كه مى خواهد بر زبان بياورد.

«اَلّلهُمَّ اِنّى اَسْئَلُكَ بِحَقِّ فاطمَةَ وَ اَبيها وَ بَعْلِها وَ بَنيها وَ السِّرِّ الْمُسْتَوْدَعِ فيها اَنْ تُصَلِّىَ عَلى مُحَمِّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اَنْ تَقْضِىَ حَوائِجَنا؛⁽¹⁾

خداوندا! تو را به حق فاطمه، پدر، شوهر و دو پسرش و به حق آن امانت سرپوشيده و پنهانى كه در وجود او نهفته بود قسمت مى دهم و از تو مى خواهم كه بر محمد و آل محمد درود بفرستى و خواسته هاى ما را برآورده كنى.»

سپس خواسته هايش را بر زبان بياورد.

«اَلّلهُمَّ اَنْتَ رَبّى لا اِلهَ اِلّا اَنت. عَلَيْكَ تَوَكَّلْتُ وَ اَنْتَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظيم. وَ لاحَولَ وَ لا قُوَّةَ اِلاّ بِاللهِ الْعَلِىِّ الْعَظيم. ما شاءَ اللهَ كانَ وَ ما لَمْ يَشأ لَمْ يَكُنْ اَعْلَمُ اَنَّ اللّهَ عَلى كُلِّ شَىءٍ قَديرٍ وَ اَنَّ اللّهَ قَدْ احاطَ بِكُلِّ شىءٍ عِلما. اَلّلهُمَّ اِنّى اَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ نَفْسى [وَ مِنْ شَرِّ قَضاءِ السُوءٍ وَ مِنْ كل شَرٍّ كُلِّ ذى شَرٍّ وَ مِنْ شَرِّ الْجِنِّ وَ الْاِنْسِ‌]⁽²⁾وَ مِنْ شَرِّ كُلِّ دابَّةٍ اَنْتَ آخِذٌ بِناصِيَتِها. اِنَّ رَبّى عَلى صِراطٍ مُسْتَقيمٍ‌؛⁽³⁾

خداوندا! تو پروردگار من هستى. جز تو پناهى نيست. چون تو پروردگار عرش عظيم هستى من امور خودم را به تو واگذار كردم. هيچ امكان گردش و نيروى حركت نيست مگر آن كه توسط خداوند بلند مرتبه و با عظمت به وجود آمده است. آن چه را كه خدا خواسته، شده و آن چه را كه نخواهد نمى شود. مى دانم كه خدا بر هر كارى قادر است و خداوند بر هر چيزى احاطه علمى دارد. خداوندا! من از شر خودم و از شرّ قضاى بد و از شرّ هر صاحب شرّى و از شرّ جن و انس و از شرّ هر جنبنده اى كه سرنوشتش در دست توست به تو پناه مى آورم. چرا كه راه پروردگارم راست و مستقيم است.»

«اَلْحَمْدُ لِلّه. كُلُّ نِعْمَتٍ مِنَ اللّه. لايَأْتى بِالْخَيْرِ اِلاّ اللّه لايَصْرِفُ السُّوءَ اِلاّ اللّه؛⁽¹⁾

سپاس و ستايش خدا را. هر نعمتى از جانب خداست. خير نمى رسد مگر از جانب خدا. شر برطرف نمى گردد مگر توسط خدا.»

بخش يازدهم

اشاره

اَلّلهُمَّ عَظُمَ بَلائى وَ اَفْرَطَ بى سوءِ حالى وَ قَصُرَتْ بى اَعْمالى وَ قَعَدَتْ بى اَغْلالى وَ حَبَسَنى عَنْ نَفْعى بُعْدُ اَمَلى وَ خَدَعَتْنِى الدُّنْيا بِغُرُورِها وَ نَفْسى بِجِنايَتِها وَ مَطالى يا سَيَّدى فَاَسْئَلُكَ بِعِزِّتِكَ اَنْ لا يَحْجُبَ عنْكَ دُعائى سُوءُ عَمَلى وَ فِعالى وَ لا تَفْضَحْنى بِخَفِىِّ مَا اطَّلَعْتَ عَلَيْهِ مِنْ سِرّى وَ لا تُعاجِلْنى بِالْعُقُوبَةِ عَلى ما عَمِلْتُهُ فى خَلَواتى مِنْ سُوءِ فِعْلى وَ اِسائَتى وَ دَوامِ تَفْريطى وَ جَهالَتى وَ كَثْرَةِ شَهَواتى وَ غَفْلَتى. وَ كُنِ الّلهُمَّ بِعِزِّتِكَ لى فى كُلِّ الْاَحْوالِ رَؤُفا وَ عَلَىَّ فى جَميعِ الْاُمُورِ عَطُوفاً؛

اى خدا! مصيبت من بزرگ و بدحاليم از حد گذشته است. اعمالم ناقص و غل هايم مرا خانه نشين كرده است. آرزوهاى دور و درازم مرا از منافعم بازداشته است. دنيا با غرورهايش و نفس اماره من با خيانت مرا گول زده اند. و در كارم مسامحه كردم. اى مولا و آقاى من. اى خدا! از تو مى خواهم و به عزتت تو را قسم مى دهم كه بدى اعمالم حجابِ ميان تو و دعاى من نشود. اى خدا! به آن چه از اسرار بد من مى دانى مرا افتضاح نكن و در عقوبت و بدى هايم كه در خلوت به جا آورده ام شتاب مكن و هم چنين در عقوبت من به خاطر عقب ماندگى هاى هميشگى، به نادانى ها، شهوت رانى ها و غفلت ها شتاب مكن. اى خدا! به عزتت قسم كه در همه حالات با من رؤُف و در همه اوقات با من مهربان باش.

تفسير ادبى

اشاره

«فرط» به معناى پيش افتادن است، با اين توضيح كه وقتى از باب افعال باشد منظور «اسراف و گذشتن از حدّ» مى شود و وقتى كه از باب تفعيل باشد منظور «كوتاهى كردن و نرسيدن به حدّ اعتدال» است. لذا از اميرالمؤمنين (ع) نقل شده است كه:

«اَلْجاهِلُ اِمّا مُفْرِطٌ اَوْ مُفْرَطٌ؛⁽¹⁾انسان نادان و ناآگاه در مرز اعتدال باقى نمى ماند بلكه يا زياده روى و تجاوز مى كند، يا آن كه كوتاهى كرده و ضايع مى نمايد.»

در اين جملات هم در باب افعال به كار گرفته شده است: «وَ اَفْرَطَ بى سُوءُ حالى» و هم در باب تفعيل: «وَ دَوامِ تَفْريطى» كه در ذكر اوّلى اسراف و در دومى تقصير و به بطالت سپرى كردن آن مورد نظر بوده است.

«امل» همان اميد است. صفت پسنديده ايست زيرا ضد آن يعنى «نااميدى» مذموم است. البته زياده روى در آن هم بسيار ناپسند است، زيرا پيامد آن غفلت از آخرت است كه به آن «آرزوى دور و دراز» اطلاق مى گردد.

«غرور» به هر چيز كه فريبنده، مايه نيرنگ، زينت بخش و جلوه گر باطل باشد گفته مى شود. خداوند متعال هم فرموده است:

؛ يٰا أَيُّهَا اَلنّٰاسُ إِنَّ وَعْدَ اَللّٰهِ حَقٌّ فَلاٰ تَغُرَّنَّكُمُ اَلْحَيٰاةُ اَلدُّنْيٰا وَ لاٰ يَغُرَّنَّكُمْ بِاللّٰهِ اَلْغَرُورُ⁽²⁾اى مردم! وعده خداوند حق است زندگى دنيا شما را فريب ندهد. شيطان هم شما را نسبت به خدا مغرور نسازد و فريب ندهد.

«غرور» به معناى باطل و هر چيزى كه مايه فريب آدمى بشود. خداوند تعالى فرموده است:

..؛ كُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ اَلْمَوْتِ وَ إِنَّمٰا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ اَلنّٰارِ وَ أُدْخِلَ اَلْجَنَّةَ فَقَدْ فٰازَ وَ مَا اَلْحَيٰاةُ اَلدُّنْيٰا إِلاّٰ مَتٰاعُ اَلْغُرُورِ⁽¹⁾زندگى دنيا جز مايه فريب چيزى نيست.

«مغرور» كسى است كه فريب وسوسه ها را خورده باشد. «جنايت» به معناى تأثير ناخوشايند در كسى است كه مستحق آن نباشد.

اين كه «جنايت» وسيله اى باشد براى خودفريبى، نيازمند تأويل و تفسير است، به اين صورت كه نفس اماره جنايت كار هست:

.؛ وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ اَلنَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ‌⁽²⁾نفس اماره انسان را به بدى امر مى كند.

البته اين طور نيست كه جنايت او وسيله خودفريبى باشد، لذا بهتر است كه اين كلمه - اگر متعين و محرز نبوده باشد - «بخيانتها» خوانده شود كه به معناى «تقلّب»، «سرقت» تظاهر نفس، توأم با وسوسه ها و خدعه هاى خود مى باشد.

«مطال» از مصدر «ماطل مماطلة» به معناى مسامحه و به تأخير انداختن كارى است. فعل امر در اين جمله در تقدير است يعنى جمله در اصل به اين صورت بوده است: «ماطل مطالى يا سيدى»

مسئول منه

«مسئول منه» اين جملات: اولاً، استجابت دعاست چرا كه اعمال بد و ناشايست مانع استجابت دعا مى باشند؛ ثانياً، داعى درخواست مى كند كه به جهت كارهاى بدى كه از او در خلوت ها سرزده است رسوايش نگرداند كه اين عذاب فورى و بدترين عذاب هاست با آن كه دعا كننده خودش مى داند كه مستحق اين گونه عذاب هم هست و ثالثاً، شدت رأفت، نرم دلى و توجه از جانب پروردگار را در هر حال و در هر كارى از او خواسته است.

«مسئول به» عزت خداوند عزوجل است كه به صراحت خواسته شده است. هم چنين سيادت الهى و رأفت اوست كه به كنايه درخواست شده است زيرا اين فراز از دعا كه مى فرمايد: «يا سيدى!» يا و «فى كل الاحوال رؤُفا و علىَّ فى جميع الأمور عطوفا»⁽¹⁾اين معنا را در خود دارد به خاطر اين كه تعلق كلام و تضمين آن با اين اسما و صفات چنين نتيجه اى را دربر دارد.

پيش از سؤال براى كارهاى ناشايستى كه در آشكار و نهان از او سرزده از قبيل تقصير پى در پى و كثرت شهوات، عذر آورده است به اين صورت كه مى فرمايد: اين قبيل كارها از روى عناد و لجاج از من سر نزده بلكه از آن جهت بوده كه در بند غل و زنجير صفات ناپسند، آرزوى دراز، فريفتگى دنيا و خيانت نفس اماره بوده است. البته عذر هم، عذر به جا و شايسته ايست. لذا هم سؤال، سؤال خوبى است و هم به مسئول خوبى پناه آورده و نيز قسم خوب و درخواست خوبى كرده است.

شايد هم بتوان گفت كه اين جملات از نظر دعا در بين همه دعاها از هر نظر بهترين جملات هستند، يعنى كلام در نهايت فصاحت و بلاغت آورده شده است.

زندان رندان

در اين كه هيچ بلا و مصيبتى بزرگ تر از حبس انسان در زندان طبيعت نبوده بحثى نيست و هم چنين در اين كه آدمى در بند غرائز، معاصى، صفات ناپسند و نفس اماره است نيز بحثى نيست.

بنابراين هيچ نوع خوشى و بهروزى يى از نجات آدمى از اين زندان و فرو افكندن اين كند و زنجيرها و آزادشدن از آن ها و بنده خدا شدن بهتر و خوش تر نيست.

شاعر چه به جا و زيبا سروده:

كاى روح پاك مرتع حيوان چه مى كنى‌؟ *** تو نازنين عالم عصمت بدى كنون

تو صافى الست بربك چشيده اى *** در وسعت هواى هويت پريده اى

بر پر سوى نشيمن اول چو باز شاه *** دوشم سحرگه اين نداى حق به جان رسيد

با خوارى و مذلت و عصيان چه مى كنى‌؟ *** با درده وساوس شيطان چه مى كنى‌؟

در تنگناى عرصه زندان چه مى كنى‌؟ *** چون بوم خسته اى نشسته به بامان چه مى كنى‌؟

لذا خداوند در قرآن در بيش تر آيات خود آشكارا يادآورى كرده است كه دنياى پست و زيور آلات آن و نيز همه گناهان و ميل ها زندان مى باشند. از طرفى هم در زندان به جهت وجود زنجيرهاى هوا و هوس كمال يابى انسان ممكن نيست، مگر پس از رهايى از آن و فرو ريختن كند و زنجيرها از خود. همان طورى كه خداوند تعالى در موارد متعددى فرموده:

.؛ حُنَفٰاءَ لِلّٰهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللّٰهِ فَكَأَنَّمٰا خَرَّ مِنَ اَلسَّمٰاءِ فَتَخْطَفُهُ اَلطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ اَلرِّيحُ فِي مَكٰانٍ سَحِيقٍ‌⁽¹⁾هر كس براى خدا هم كارى در نظر بگيرد گويى از آسمان به زمين فرو افتاده و پرندگان او را مى ربايند يا آن كه تندبادى او را به جاى دوردستى پرتاب مى كند.

؛ وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ أَعْمىٰ‌⁽¹⁾هر كس كه از ياد من روى گردان باشد زندگى سختى در پيش خواهد داشت.

-..؛ وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ اَلْجِبٰالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ اَلْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ اَلْمَوْتىٰ بَلْ لِلّٰهِ اَلْأَمْرُ جَمِيعاً أَ فَلَمْ يَيْأَسِ اَلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشٰاءُ اَللّٰهُ لَهَدَى اَلنّٰاسَ جَمِيعاً وَ لاٰ يَزٰالُ اَلَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمٰا صَنَعُوا قٰارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دٰارِهِمْ حَتّٰى يَأْتِيَ وَعْدُ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يُخْلِفُ اَلْمِيعٰادَ⁽²⁾كسانى كه كافر شدند به جهت كارهايى كه در پيش گرفتند مدام بلاى ناگهانى بر سرشان مى بارد و يا اطراف خانه شان فرو مى ريزد.

-؛ أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيٰانَهُ عَلىٰ تَقْوىٰ مِنَ اَللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيٰانَهُ عَلىٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِي نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اَللّٰهُ لاٰ يَهْدِي اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِينَ‌⁽³⁾حالا آيا كسى كه بنيادش بر خويشتن دارى در راه خدا و رضايت، سرشار است بهتر است يا آن كس كه اساسش بر لبه پرتگاهى است كه با بناى خود در آتش جهنم فرو مى افتد؟ خدا هم گروه ستم پيشه را راهنمايى نمى كند.

-؛⁽⁴⁾ولى آن ها كه در دلشان مرضى باشد پى در پى بر پليدى وجودشان افزوده مى شود.

در جاى ديگر نسبت به اين موضوع، صريحا مى فرمايد:

؛ إِنّٰا جَعَلْنٰا فِي أَعْنٰاقِهِمْ أَغْلاٰلاً فَهِيَ إِلَى اَلْأَذْقٰانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ وَ جَعَلْنٰا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْنٰاهُمْ فَهُمْ لاٰ يُبْصِرُونَ‌⁽⁵⁾ما بر گردن آن ها زنجيرهايى نهاديم كه تا چانه هايشان بالا آمده و ايشان را سربالا نگه داشته است. از پيش رويشان و از پشت سرشان ديوارى كشيده ايم. آن ها را چنان فرو پوشيده ايم كه ديگر نمى بينند.

لذا مى بينيم كه قرآن در اين آيه آشكارا اعلام كرده است كه صفات پست و پليد، غل و زنجير و معصيت ها زندان هاى تاريكى هستند.

اميرالمؤمنين (ع) هم كلام خود را از اين آيه اخذ كرده و فرموده است:

«اَلّلهُمَّ عَظُمَ بَلائى وَ اَفْرَطَ بى سُوءِ حالى وَ قَصُرَتْ بى اَعْمالى وَ قَعَدَتْ بى اَغْلالى.»⁽¹⁾

خلاصه آن كه كارهاى زشت و ناپسند براى آدمى به منزله زندان و صفات رذل هم براى او به منزله زنجير هستند. لذا آدمى تا از آن دو رهايى پيدا نكرده نمى تواند به عالم ملكوت راه يابد.

از حضرت عيسى بن مريم (ع) نقل شده است كه:

«لَنْ يَلِجَ مَلَكُوتُ السّمَواتِ [وَ الْاَرْضِ‌] مَنْ لَمْ يُولَدْ مَرَّتَيْن، [اَلتَّوَلُّدِ مِنَ الْاُمِّ وَ التَّوَلُّدِ مِنْ قِشْرِ الطَّبيعَة]؛⁽²⁾

تا كسى دوبار زاييده نشود نمى تواند در ملكوت آسمان ها و زمين رخنه كند. يعنى يك بار از دل مادر زاييده شود و بار ديگر از دل طبيعت مادّى بيرون آيد.»

همان طورى كه پرنده يك بار تخم مى گذارد و بار ديگر جوجه از تخم بيرون مى آيد و بار سوم با تربيت مادر پرواز را فرا مى گيرد، آدمى زاده نيز بايد پس از تولد از مادر، پوسته خارجى تخم طبيعت را بشكند تا به ملكوت اعلا پرواز نمايد كه زندگى پاك - حيات طيّبه - نيز همين است. كلام الهى است:

؛ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثىٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيٰاةً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ‌⁽³⁾هر كس كه كار شايسته انجام دهد - چه مرد باشد و چه زن - در صورتى كه مؤمن باشد ما او را به زندگى پاك، زنده مى داريم.

البته زندگى پاك عبارت از بازگشت به سوى خداست. - مراد از آيه:؛ يٰا أَيَّتُهَا اَلنَّفْسُ اَلْمُطْمَئِنَّةُ اِرْجِعِي إِلىٰ رَبِّكِ رٰاضِيَةً مَرْضِيَّةً‌⁽¹⁾اى جان آرام گرفته! به سوى پروردگارت باز گرد. - مهاجرت به سوى خداست كه پاداشش خود خداست.

هم چنين مى فرمايد:

.؛ وَ مَنْ يُهٰاجِرْ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ يَجِدْ فِي اَلْأَرْضِ مُرٰاغَماً كَثِيراً وَ سَعَةً وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَى اَللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ اَلْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اَللّٰهِ وَ كٰانَ اَللّٰهُ غَفُوراً رَحِيماً⁽²⁾و نيز هر كس كه به قصد هجرت به سوى خدا و رسولش از خانه اش بيرون برود و سپس مرگ او را دريابد پاداشش به عهده خداست كه از دير باز آمرزش گر دل سوز بوده است.

و در جاى ديگر كه مى گويد:

؛ وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ وَ اَلَّذِينَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِكَ هُمُ اَلْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ كَرِيمٌ‌⁽³⁾و نيز كسانى كه ايمان آورده و هجرت در پيش گرفتند و در راه خدا تلاش كردند و آنان كه پناه دادند و يارى كردند. لذا مؤمنين راستين ايشانند. آمرزش و روزى گسترده از آن اين هاست.

استخراج مقام «تخليه» از آيه قبلى - كه مى فرمايد: «ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ‌» - به معناى اين است كه نفس اماره بميرد. استفاده مقام «تجليه» نيز از آيه اخير - كه مى فرمايد: «وَالَّذينَ آوَوْا وَ نَصَرُوا» - چندان مشكل نيست.

چه خوش گفته است شاعر:

اگر اين درنده خويى ز طبيعتت بميرد *** رسد آدمى به جايى كه به جز خدا نبيند

طيران مرغ ديدى تو ز پاى بند شهوت *** ; همه عمر زنده مانى به روان آدميت

بنگر كه تا چه حد است مكان آدميت *** به در آى، تا ببينى طيران آدميت⁽¹⁾

عوامل سقوط

عواملى كه آدمى زاده را فريب مى دهد و در سياه چال هاى زندگى فرو مى برد بسيار است كه به موارد مهم آن اشاره مى كنيم، هم چنان كه اميرالمؤمنين (ع) نيز در اين بخش از دعا چند مورد از آن ها را ذكر فرموده است:

؛ فَإِذٰا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِينَ‌⁽¹⁾وقتى كه او را برقرار كردم و از روح خود در او دميدم همگى در برابرش به خاك بيفتيد.

لذا بر مبناى آيه زير مورد سجده فرشتگان و خليفه خداوند تعالى است:

.؛ وَ إِذْ قٰالَ رَبُّكَ لِلْمَلاٰئِكَةِ إِنِّي جٰاعِلٌ فِي اَلْأَرْضِ خَلِيفَةً قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِيهٰا مَنْ يُفْسِدُ فِيهٰا وَ يَسْفِكُ اَلدِّمٰاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ قٰالَ إِنِّي أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ‌⁽²⁾من در روى زمين جانشينى قرار مى دهم.

ديگرى بعد «مادى و ناسوتى» است كه نفس اماره ناميده مى شود:

..؛ وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ اَلنَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ‌⁽³⁾نفس اماره مدام آدمى را به بدى فرمان مى دهد.

بنابراين، كلمات هلوع، جهول، عجول، ظلوم، كفار، مجادل، ان يفجر امامه، طاغى و ساير تعبيرات به تابعين نفس اماره اطلاق گرديده و در نهايت لقب «زيان كار» به او داده شده است.

كلام الهى است:

، إِنَّ اَلْإِنْسٰانَ خُلِقَ هَلُوعاً⁽¹⁾،⁽²⁾، وَ آتٰاكُمْ مِنْ كُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اَللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ اَلْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ كَفّٰارٌ⁽³⁾،⁽⁴⁾، إِنّٰا عَرَضْنَا اَلْأَمٰانَةَ عَلَى اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اَلْجِبٰالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهٰا وَ أَشْفَقْنَ مِنْهٰا وَ حَمَلَهَا اَلْإِنْسٰانُ إِنَّهُ كٰانَ ظَلُوماً جَهُولاً⁽⁵⁾،⁽⁶⁾، كَلاّٰ إِنَّ اَلْإِنْسٰانَ لَيَطْغىٰ‌⁽⁷⁾.⁽⁸⁾لذا هر كس بايد در انتخاب يكى از اين دو جهت عقل خود را به كار گيرد و در غير اين صورت مشمول آيه ذيل قرار مى گيرد:

؛ إِنَّ شَرَّ اَلدَّوَابِّ عِنْدَ اَللّٰهِ اَلصُّمُّ اَلْبُكْمُ اَلَّذِينَ لاٰ يَعْقِلُونَ‌⁽⁹⁾بدترين جانوران در نزد خدا كران و لال هايى هستند كه عقل خود را به كار نمى اندازند.

-؛ أَ فَمَنْ شَرَحَ اَللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلىٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقٰاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اَللّٰهِ أُولٰئِكَ فِي ضَلاٰلٍ مُبِينٍ⁽¹⁰⁾ اگر اين درست است كه هر كس را خداوند نسبت به اسلام شرح صدر عطا كند بر مبناى

نورى از جانب خدا در حركت است پس واى به حال آن هايى كه نسبت به ياد خدا سنگ دلى پيشه مى كنند.

-؛ كَلاّٰ بَلْ رٰانَ عَلىٰ قُلُوبِهِمْ مٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ‌⁽¹⁾نه اين طور نيست. بلكه دستاوردهايشان چون زنگارى بر دل هاى ايشان نشسته است.

-؛ لاٰ يَزٰالُ بُنْيٰانُهُمُ اَلَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اَللّٰهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ‌⁽²⁾بناى كسانى كه بر مبناى شك قلبى ساخته شده باشد پايدار نخواهد ماند مگر آن كه بند دل هايشان از هم بگسلد و پاره پاره شود.

-؛ فَمَنْ يُرِدِ اَللّٰهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّمٰا يَصَّعَّدُ فِي اَلسَّمٰاءِ كَذٰلِكَ يَجْعَلُ اَللّٰهُ اَلرِّجْسَ عَلَى اَلَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ‌⁽³⁾لذا هر كس را كه خداوند بخواهد راهنمايى كند نسبت به اسلام سينه اش را گشاده مى نمايد و هر كس را كه بخواهد گمراه نمايد دل تنگ و دل گيرش مى نمايد، مثل آن كه در آسمان بالا برود. خداوند پليدى را به اين صورت بر كسانى كه ايمان نمى آورند بار مى نمايد.

-؛ أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اِتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ وَ أَضَلَّهُ اَللّٰهُ عَلىٰ عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلىٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلىٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اَللّٰهِ أَ فَلاٰ تَذَكَّرُونَ‌⁽⁴⁾آيا كسى را كه هواى نفس خود را به خدايى خود برگزيد و خدا هم با علم او را گمراه

كرد و بر گوش و دلش مهر زد و بر ديده اش پرده كشيد ديدى‌؟ غير از خدا ديگر چه كسى او را راهنمايى خواهد كرد؟ پند نمى گيريد؟

-..؛ مَنْ كَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِيمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمٰانِ وَ لٰكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اَللّٰهِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِيمٌ أُولٰئِكَ اَلَّذِينَ طَبَعَ اَللّٰهُ عَلىٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ وَ أُولٰئِكَ هُمُ اَلْغٰافِلُونَ‌⁽¹⁾ولى بر كسانى كه سينه خود را نسبت به كفر گشوده اند خشم خداوند فرود مى آيد و عذاب بزرگى به ايشان خواهد رسيد. به جهت آن كه آنان زندگى دنيوى را بيش تر از آخرت دوست داشتند. خدا هم كفرپيشگان را راهنمايى نمى كند. آن ها كسانى هستند كه خدا بر دل ها، گوش ها و چشمهايشان مهر زده است. غفلت پيشگان هم آن ها هستند.

-؛ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيٰاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهٰا وَ نَسِيَ مٰا قَدَّمَتْ يَدٰاهُ إِنّٰا جَعَلْنٰا عَلىٰ قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَ فِي آذٰانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى اَلْهُدىٰ فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً⁽²⁾ديگر آن كه چه كسى ستم كارتر از آن كه نشانه هاى پروردگارش به او يادآورى شود ولى او روى بگرداند و نيز فراموش كند كه چه كرده است. ما بر دل هاى ايشان پرده اى كشيده ايم تا قرآن را نفهمند. در گوش هايشان هم سنگينى قرار داده ايم. اگر آن ها را به سمت راه هم فرا بخوانى ديگر هيچ وقت راه نخواهند يافت.

نظير اين آيات در قرآن بسيار زياد است. هم چنان كه روايات هم در اين باره فراوان است و ما بعضى از آن ها را قبلاً ذكر كرديم.

-؛ وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ اَلْجِنِّ وَ اَلْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ يَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لاٰ يُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ يَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِكَ كَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِكَ هُمُ اَلْغٰافِلُونَ‌⁽¹⁾و ما بسيارى از جنّ و انس را آفريديم و در نتيجه جهنّمى شدند. آن ها دل دارند ولى با آن درك نمى كنند. چشم دارند ولى با چشمشان نمى بينند. گوش دارند ولى با گوششان نمى شنوند. آن ها مثل چهارپايان هستند بلكه از آن ها هم پست ترند. چرا كه آن ها غفلت پيشگان هستند.

-؛ أُولٰئِكَ اَلَّذِينَ طَبَعَ اَللّٰهُ عَلىٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ وَ أُولٰئِكَ هُمُ اَلْغٰافِلُونَ‌⁽²⁾آن ها كسانى هستند كه خدا بر دل ها، گوش ها و چشم هايشان مهر زده است. غفلت پيشگان هم آن ها هستند.

«وَ حَبَسَنى عَنْ نَفْعى بُعْدُ اَمَلى.»⁽¹⁾خداوند تعالى هم فرموده است:

؛ ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَ يَتَمَتَّعُوا وَ يُلْهِهِمُ اَلْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ‌⁽²⁾بگذار بخورند واستفاده كنند و آرزوها آن ها را به سرگرمى و غفلت وادارد اما به زودى مى فهمند.

رسول خدا (ص) و اميرالمؤمنين على (ع) هم فرموده اند:

«اِنما أَخافُ عَلَيكُمُ اثْنَتَيْنِ اِتِّباعُ الْهَوى وَ طُولُ الْاَمَلِ فَاَمَّا اتِّباعُ الْهَوى فَيَصُدَّ عَنِ الْحَقِّ وَ اَمّا طُولُ الْاَمَلِ فَيَنْسِى الْاخِرَة؛⁽³⁾

تنها از دو چيز بر شما بيمناكم: يكى، پيروى از خواسته دل و ديگرى، آرزوى دراز؛ چرا كه پيروى از خواسته دل مانع حقيقت مى شود، و درازى آرزو هم آخرت را از ياد مى برد.»

قرآن هم در چندين آيه فرموده است:

..؛ وَ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوٰالِدَيْنِ إِحْسٰاناً وَ بِذِي اَلْقُرْبىٰ وَ اَلْيَتٰامىٰ وَ اَلْمَسٰاكِينِ وَ اَلْجٰارِ ذِي اَلْقُرْبىٰ وَ اَلْجٰارِ اَلْجُنُبِ وَ اَلصّٰاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ اِبْنِ اَلسَّبِيلِ وَ مٰا مَلَكَتْ أَيْمٰانُكُمْ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يُحِبُّ مَنْ كٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً⁽¹⁾خداوند كسى را كه خيال باف، متكبر و فخرپيشه باشد دوست ندارد.

مثل شخص متخيل، مثل كرم ابريشم است كه آن قدر بر دور خود تار مى تند و پيله مى كند تا بميرد.

نقل شده است كه زن ثروت مندى چشمش به جوان زيبايى افتاد و عشق او را به دل گرفت. كسى را همراه با مقدارى حلواى آغشته به داروى بيهوشى، به سراغ او فرستاد و فرمان داد پس از بيهوشى او را به خانه اش بياورند. پس از آن كه او را آوردند به تنش لباس فاخرى پوشانيد و مدتى با او سر كرد تا اين كه شهوتش نسبت به او فروكش كرد. روزى باز هم آن داروى بيهوشى را به خورد او داد و او را از خانه اش بيرون كرد.

جوان وقتى چشم گشود ديد همان جايى كه بود، باز همان جاست؛ لذا مات و حيرت زده ماند.

مسلم است كه انسان خيال باف مثل آن جوان است كه وقتى بميرد تازه بيدار مى شود.

خداوند تعالى در همين رابطه فرموده است:

[55555]

؛ أَلْهٰاكُمُ اَلتَّكٰاثُرُ حَتّٰى زُرْتُمُ اَلْمَقٰابِرَ⁽²⁾تفاخر و ثروت طلبى شما را به سرگرمى و غفلت واداشت تا اين كه به زيارت گورستان ها رفتيد.

؛ وَ اَلْبَلَدُ اَلطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ اَلَّذِي خَبُثَ لاٰ يَخْرُجُ إِلاّٰ نَكِداً كَذٰلِكَ نُصَرِّفُ اَلْآيٰاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ‌⁽¹⁾زمين پاك هم به اذن پروردگار خود محصولش را مى دهد ولى زمينى كه پست و ناپاك باشد جز علف هرزه بار نمى دهد.

هم چنين در آيه اى ديگر:

؛ قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلىٰ شٰاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدىٰ سَبِيلاً⁽²⁾بگو هر كس بر مبناى نهاد خود رفتار مى كند.

قرآن هم به صراحت فرموده است كه بعثت انبيا براى آن است كه اين قبيل غل و زنجيرها را از دست و پاى انسان بردارد و بارهايى را كه بر دوش ايشان است فرو بيفكند.

پس از يازده قسم در سوره شمس، فرموده است كه هر كس نفس خود را پاك كند رستگار مى شود و هر كس كه آن را آلوده بدارد سرافكنده و خوار مى گردد. در اين سوره علت آن را چنين ذكر كرده است كه: قوم ثمود پيامبر خود را دروغ گو مى دانستند و بچه شتر را دنبال كردند و از عاقبت كارشان نترسيدند. يعنى صفات ناپسند به صورت غل و زنجيرى دست و پاى ايشان را بسته بوده است.

..؛⁽³⁾اگر مرا تا روز قيامت مهلت دهى همه نسل او را گمراه و ريشه كن مى كنم مگر عده كمى از ايشان.

سپس در جواب آن پليد فرموده است:

؛ قٰالَ اِذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزٰاؤُكُمْ جَزٰاءً مَوْفُوراً وَ اِسْتَفْزِزْ مَنِ اِسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَ أَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَ رَجِلِكَ وَ شٰارِكْهُمْ فِي اَلْأَمْوٰالِ وَ اَلْأَوْلاٰدِ وَ عِدْهُمْ وَ مٰا يَعِدُهُمُ اَلشَّيْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً⁽¹⁾فرمود: برو - به تو مهلت دادم - لذا هر يك از آن ها كه پيروى از تو كند جهنم پاداش كامل همگى شماست. با صدايت هر كس را كه مى توانى جذب كن. به وسيله لشكريان و همراهانت هم آن ها را به خود جلب كن و در اموال و اولاد ايشان شريك شو و به آن ها وعده بده. البته شيطان جز از روى فريب به آن ها وعده نمى دهد.

و در موردى ديگر:

؛ قٰالَ فَبِمٰا أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرٰاطَكَ اَلْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمٰانِهِمْ وَ عَنْ شَمٰائِلِهِمْ وَ لاٰ تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شٰاكِرِينَ ⁽²⁾- شيطان - گفت نظر به آن كه مرا از راه بيرون كردى بدون شك بر سر راه مستقيم تو مى نشينم و از رو به رو، پشت سر، راست و چپشان به سراغ آن ها مى روم. آن وقت خيلى از آن ها را قدر شناس نخواهى يافت.

لذا خداوند تعالى فرمود:

؛ يٰا أَيُّهَا اَلنّٰاسُ إِنَّ وَعْدَ اَللّٰهِ حَقٌّ فَلاٰ تَغُرَّنَّكُمُ اَلْحَيٰاةُ اَلدُّنْيٰا وَ لاٰ يَغُرَّنَّكُمْ بِاللّٰهِ اَلْغَرُورُ⁽³⁾اى مردم! وعده خدا حقيقت دارد لذا مواظب باشيد كه زندگى دنيا شما را نفريبد. شيطان هم مبادا شما را با بخشش خدا فريب بدهد.

بنابراين، بين آيات و رواياتى كه دلالت بر اين مى كنند كه دنيا مذموم است، موجب بدبختى و... است و بين اين كه دنيا موجب سعادت هر دو سرا، و مايه خير و آسايش است، جمع مى شود.

بعضى از آيات و روايات دنيا را مذموم و ناپسند مى دانند از جمله:

-...؛ كُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ اَلْمَوْتِ وَ إِنَّمٰا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ اَلنّٰارِ وَ أُدْخِلَ اَلْجَنَّةَ فَقَدْ فٰازَ وَ مَا اَلْحَيٰاةُ اَلدُّنْيٰا إِلاّٰ مَتٰاعُ اَلْغُرُورِ⁽¹⁾زندگى دنيوى چيزى جز مايه فخر و فريب نيست.

-؛ يٰا أَيُّهَا اَلنّٰاسُ إِنَّ وَعْدَ اَللّٰهِ حَقٌّ فَلاٰ تَغُرَّنَّكُمُ اَلْحَيٰاةُ اَلدُّنْيٰا وَ لاٰ يَغُرَّنَّكُمْ بِاللّٰهِ اَلْغَرُورُ⁽²⁾اى مردم! وعده خدا حقيقت دارد لذا مواظب باشيد كه زندگى دنيا شما را نفريبد، شيطان هم مبادا شما را با بخشش خدا فريب بدهد.

-؛ مَنْ كٰانَ يُرِيدُ حَرْثَ اَلْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَ مَنْ كٰانَ يُرِيدُ حَرْثَ اَلدُّنْيٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مٰا لَهُ فِي اَلْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ‌⁽³⁾هر كس كه كشت آخرت را اراده كند بر كشتش مى افزاييم و هر كس كه كشت دنيا را بخواهد بخشى از آن را به او مى دهيم ولى ديگر در آخرت سهمى نخواهد داشت.

-؛ وَ لاٰ تُعْجِبْكَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا يُرِيدُ اَللّٰهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِي اَلدُّنْيٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ كٰافِرُونَ‌⁽¹⁾مال و فرزندان آنان تو را به شگفتى واندارد. خدا مى خواهد با آن ها در زندگى دنيوى عذابشان كند و در حال كفر جانشان را بگيرد.

اميرالمؤمنين على (ع) در نهج البلاغه فرموده است:

«مَثَلُ الدُّنْيا كَمَثَلِ الْحَيَّة لَيِّنٌ مَسُّها وَ السَّمُّ النّاقِعُ فى جَوْفِها، يَهْوى اِلَيْهَا الْغِرُّ الْجاهِل وَ يَحْذَرُها ذُوا الْلُبِّ الْعاقِل؛⁽²⁾

مثل دنيا مثل مار است كه ظاهرش نرم ولى در دلش زهر كشنده است. انسان نادان و فريب خورده به طرف آن كشيده مى شود و انسان عاقل و هوشيار از آن كناره گيرى مى كند.»

نظير اين سخن هم در نهج البلاغه و روايات اهل بيت (ع) بسيار است.

ولى بعضى از آيات و روايات دلالت بر اين دارند كه دنيا رحمتى است از جانب خدا. خير، فضل و پاداش براى نيكوكاران است. از جمله نعمت هاى الهى است. از يك طرف گرفتن آن مايه عذاب و از طرف ديگر، مايه قوام مردم است، از جمله آياتى كه دلالت بر اين نظريه دارد عبارتند از:

-؛ وَ إِذٰا أَذَقْنَا اَلنّٰاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُمْ إِذٰا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آيٰاتِنٰا قُلِ اَللّٰهُ أَسْرَعُ مَكْراً إِنَّ رُسُلَنٰا يَكْتُبُونَ مٰا تَمْكُرُونَ‌⁽³⁾وقتى كه پس از گرفتاريى كه بر سر مردم آمده به ايشان رحمتى مى چشانيم آن وقت در آيه هاى ما مكر مى كنند.

يعنى آن كه انسان وقتى خود را بى نياز مى بيند بدون شك طغيان مى كند.

-؛ كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَكُمُ اَلْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً اَلْوَصِيَّةُ لِلْوٰالِدَيْنِ وَ اَلْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى اَلْمُتَّقِينَ‌⁽¹⁾بر شما نوشته شده كه وقتى مرگ به سراغ شما آمد مال خوبى براى پدر، مادر و نزديكان بنابر وصيت باقى بگذاريد.

-؛ وَ لاٰ يَحْسَبَنَّ اَلَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمٰا آتٰاهُمُ اَللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مٰا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ وَ لِلّٰهِ مِيرٰاثُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ⁽²⁾آن ها كه نسبت به آن چه خدا از فضل و بخشش به ايشان داده اند تنگ دستى به خرج مى دهند. گمان نكنند كه اين بخل براى آن ها بهتر است بلكه براى ايشان بدتر هم هست.

-؛ وَ كَذٰلِكَ مَكَّنّٰا لِيُوسُفَ فِي اَلْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهٰا حَيْثُ يَشٰاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنٰا مَنْ نَشٰاءُ وَ لاٰ نُضِيعُ أَجْرَ اَلْمُحْسِنِينَ‌⁽³⁾ما هم به اين صورت يوسف را در زمين مكنت و جاه و مقام بخشيديم تا هر طور بخواهد در آن تصرف كند. هر كس را كه بخواهيم از رحمت خود برخوردار مى كنيم، پاداش نيكوكاران را هم ضايع نمى گذاريم.

-؛ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اَللّٰهِ اَلَّتِي أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ اَلطَّيِّبٰاتِ مِنَ اَلرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي اَلْحَيٰاةِ اَلدُّنْيٰا خٰالِصَةً يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ كَذٰلِكَ نُفَصِّلُ اَلْآيٰاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ‌⁽⁴⁾بگو چه كسى زينت هاى الهى را كه براى بندگانش ظاهر كرده و روزى هاى پاكيزه را حرام داشته است‌؟ بگو اين ها در زندگى دنيوى مخصوص مؤمنان است، روز قيامت هم همه اش مال آن ها خواهد بود.

-..؛ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِي اَلدُّنْيٰا حَسَنَةً وَ فِي اَلْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنٰا عَذٰابَ اَلنّٰارِ⁽¹⁾پروردگارا! در دنيا به ما نيكى بده و در آخرت هم نيكى ببخش و ما را از عذاب آتش در امان بدار.

-؛ وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ اَلْقُرىٰ آمَنُوا وَ اِتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَيْهِمْ بَرَكٰاتٍ مِنَ اَلسَّمٰاءِ وَ اَلْأَرْضِ وَ لٰكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنٰاهُمْ بِمٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ‌⁽²⁾اگر شهرنشينان هم ايمان مى آوردند و تقواپيشه مى كردند ما درهاى بركت را از آسمان و زمين به روى آنان مى گشوديم ولى دروغ انگاشتند و ماهم به خاطر دستاوردهاى خودشان آنان را مؤاخذه كرديم.

-؛ وَ لاٰ تُؤْتُوا اَلسُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَكُمُ اَلَّتِي جَعَلَ اَللّٰهُ لَكُمْ قِيٰاماً وَ اُرْزُقُوهُمْ فِيهٰا وَ اُكْسُوهُمْ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً⁽³⁾مال هايتان را هم كه خداوند مايه پايدارى شما قرار داده است به نادانان ندهيد.

اميرالمؤمنين على (ع) فرمودند:

«يا بُنَىّ اِنّى اَخافُ عَلَيْكَ الْفَقْرَ فَاسْتَعِذْ بِاللهِ مِنْهُ فَاِنَّ الْفَقْرَ منْقَصَةً لِلدّينِ مُدْهِشَةً لِلْعَقْل داعِيَةً لِلْمَقْتِ‌؛⁽⁴⁾

اى نور چشم من! از فقر بر تو بيم ناكم لذا از آن به خدا پناه ببر كه فقر مايه نقص دين، موجب دهشت و پراكندگى عقل و فراخواندن بدبختى است.»

و نيز فرمود:

«اَلْفَقْرُ مَوْتُ الْاَكْبَر؛⁽⁵⁾فقر و نيازمندى بزرگ ترين نوع مرگ است.»

در جاى ديگرى نيز همين مفهوم وارد شده است:

«اَلا وَ اِنَّ مِنَ الْبَلاءِ الْفاقَةَ‌، وَ اَشَدُّ مِنَ الْفاقَةِ مَرَضُ الْبَدَنِ‌، وَ اَشَدُّ مِنْ مَرَضِ الْبَدَنِ مَرَضُ الْقَلْبِ‌؛⁽¹⁾

بدانيد كه فقر و تنگ دستى از جمله بلاياست و از تنگ دستى بدتر بيمارى بدنى است و از بيمارى بدنى بدتر بيمارى دل است.»

خداوند هم فرموده است:

؛ وَ اِبْتَغِ فِيمٰا آتٰاكَ اَللّٰهُ اَلدّٰارَ اَلْآخِرَةَ وَ لاٰ تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ اَلدُّنْيٰا وَ أَحْسِنْ كَمٰا أَحْسَنَ اَللّٰهُ إِلَيْكَ وَ لاٰ تَبْغِ اَلْفَسٰادَ فِي اَلْأَرْضِ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يُحِبُّ اَلْمُفْسِدِينَ‌⁽²⁾در آن چه هم كه خدا به تو بخشيده سراى آخرت را بجوى اما سهم خودت را هم از دنيا فراموش مكن.

بنابراين دنيا وسيله است لذا اگر در امور مشروع مصرف گردد، به كار گرفته شود حسنه، خير و مطلوب است، و اگر در امور غيرمشروع به كار برده شود مذموم، شر و ناپسند است.

شاهد اين گونه جمع بين آيات و روايات هم بسيار زياد است، مثلاً خداوند تعالى مى فرمايد:

؛ زُيِّنَ لِلنّٰاسِ حُبُّ اَلشَّهَوٰاتِ مِنَ اَلنِّسٰاءِ وَ اَلْبَنِينَ وَ اَلْقَنٰاطِيرِ اَلْمُقَنْطَرَةِ مِنَ اَلذَّهَبِ وَ اَلْفِضَّةِ وَ اَلْخَيْلِ اَلْمُسَوَّمَةِ وَ اَلْأَنْعٰامِ وَ اَلْحَرْثِ ذٰلِكَ مَتٰاعُ اَلْحَيٰاةِ اَلدُّنْيٰا وَ اَللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ اَلْمَآبِ‌⁽³⁾ميل قلبى به زن و فرزند، كيسه هاى پر از طلا و نقره، قشون آراسته، چهارپايان، و مزارع

براى مردم زيبا جلوه داده شده است. اين ها بهره زندگى دنيايى است در حالى كه بهترين مقصد پيش خدا است.

لذا مى بينيم كه آيه، ميل به دنيا را مذموم و ناپسند شمرده است نه خود دنيا را.

ميل به دنيا يعنى آن چيزى كه انسان را سرگرم و آشفته خاطر مى نمايد:؛ أَلْهٰاكُمُ اَلتَّكٰاثُرُ حَتّٰى زُرْتُمُ اَلْمَقٰابِرَ⁽¹⁾اين همان چيزى است كه در روايت ها سرآمد همه خطاها شمرده شده است، مثلاً در نهج البلاغه آمده است:

«مَنْ لَهِجَ قَلْبُهُ بِحُبِّ الدُّنْيا اَلْتاطَ قلبُهُ مِنْها بِثَلاثٍ‌: هَمٍّ لايُغِبُّهُ‌، وَ حِرْضٍ لايَتْرُكُهُ‌، وَ اَمَلٍ لايُدْرِكُهُ‌؛⁽²⁾

هر كس كه ميل به دنيا دلش را تسخير نمايد، سه چيز بر دلش پيوند مى خورد: فكر و خيالى كه او را آزاد نمى گذارد. حرص و طمعى كه او را رها نمى كند و آرزويى كه از او دست برنمى دارد.»

لذا خداوند تعالى فرموده:

..؛ اَللّٰهُ يَبْسُطُ اَلرِّزْقَ لِمَنْ يَشٰاءُ وَ يَقْدِرُ وَ فَرِحُوا بِالْحَيٰاةِ اَلدُّنْيٰا وَ مَا اَلْحَيٰاةُ اَلدُّنْيٰا فِي اَلْآخِرَةِ إِلاّٰ مَتٰاعٌ‌⁽³⁾و به زندگى دنيا دل خوش كردند، حال آن كه زندگى دنيا در برابر آخرت چيزى نيست.

اين جا هم مى بينيم كه دل خوش كردن به دنيا مذموم شمرده شده است نه اصل دنيا.

هم چنين خداوند متعال مى فرمايد:

؛ يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِكُمْ أَمْوٰالُكُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اَللّٰهِ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذٰلِكَ فَأُولٰئِكَ هُمُ اَلْخٰاسِرُونَ‌⁽⁴⁾اى كسانى كه ايمان آورده ايد مال و منال و فرزندانتان شما را از ياد خدا باز ندارد كه هر كس چنين كند زيان كار است.

باز هم دنيايى كه انسان را به غفلت وادار كند، مذموم شمرده شده است نه اصل دنيا.

در جاى ديگر فرموده است:

؛ اَللّٰهِ اَلَّذِي لَهُ مٰا فِي اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي اَلْأَرْضِ وَ وَيْلٌ لِلْكٰافِرِينَ مِنْ عَذٰابٍ شَدِيدٍ اَلَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ اَلْحَيٰاةَ اَلدُّنْيٰا عَلَى اَلْآخِرَةِ وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اَللّٰهِ وَ يَبْغُونَهٰا عِوَجاً أُولٰئِكَ فِي ضَلاٰلٍ بَعِيدٍ⁽¹⁾واى بر كافران كه چه شكنجه سختى در پيش دارند، كسانى كه زندگى دنيا را بر آخرت ترجيح بدهند.

نيز مى فرمايد:

؛ وَ لاٰ يَحْسَبَنَّ اَلَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمٰا آتٰاهُمُ اَللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مٰا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ وَ لِلّٰهِ مِيرٰاثُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ⁽²⁾كسانى كه نسبت به آن چه خداوند از سر بخشش به ايشان داده است تنگ دستى مى كنند گمان نكنند كه اين كار براى آن ها بهتر است بلكه برايشان بدتر هم هست. به زودى در روز قيامت همان ها را كه تنگ دستى كرده اند به گردنشان مى آويزند.

اين جا هم بخل ورزيدن نسبت به مال دنيا ناپسند شمرده شده است نه اصل مال دنيا؛ بلكه اصل مال دنيا را فضلى از جانب خدا برشمرده است.

باز هم خداوند تعالى فرموده است:

؛ أُولٰئِكَ اَلَّذِينَ اِشْتَرَوُا اَلْحَيٰاةَ اَلدُّنْيٰا بِالْآخِرَةِ فَلاٰ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ اَلْعَذٰابُ وَ لاٰ هُمْ يُنْصَرُونَ‌⁽³⁾آن ها كسانى هستند كه آخرت را با زندگى دنيوى معامله كردند. لذا عذاب آن ها تخفيف داده نخواهد شد.

در اين جا نيز معامله آخرت به قيمت زندگى دنيوى ناپسند و مذموم دانسته شده است نه اصل دنيا.

و در آيه:؛ وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ كَلاّٰ لَيُنْبَذَنَّ فِي اَلْحُطَمَةِ‌⁽¹⁾واى بر هر طعنه زن عيب جويى، كه مال جمع مى كند و آن ها را پى در پى مى شمارد. گمان مى كند كه مالش به او جاودانگى خواهد بخشيد در حالى كه اين طور نيست. او را در آتش دامن گير فرو خواهد افكند.

لذا در اين جا پشت گرمى و اطمينان به مال دنيا مذموم شمرده شده است نه اصل آن.

البته نظير اين مطالب در آيات و روايات بيش از هزار نمونه دارد. خلاصه آن كه اگر دنيا در جهت خداوند متعال به كار گرفته شود از فضايل است و اگر در جهت شيطان باشد از رذايل.

امام صادق (ع) در همين رابطه فرمودند:

«فى مناجاة مُوسى (ع) يا مُوسى اِنَّ الدُّنْيا دارُ عُقُوبَةٍ‌... وَ جَعَلْتُها مَلْعَونَة وَ مَلْعُونٌ ما فيها اِلاّ ما كانَ لى...؛⁽²⁾

خداوند تعالى به موسى فرمود: اى موسى! من دنيا را سراى عقوبت قرار دادم... و آن را و

هر چه را كه در آن است نفرين كردم مگر آن چه را كه براى من باشد.»

؛ وَ يَوْمَ يَعَضُّ اَلظّٰالِمُ عَلىٰ يَدَيْهِ يَقُولُ يٰا لَيْتَنِي اِتَّخَذْتُ مَعَ اَلرَّسُولِ سَبِيلاً و قٰالَ اَلرَّسُولُ يٰا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اِتَّخَذُوا هٰذَا اَلْقُرْآنَ مَهْجُوراً⁽¹⁾روزى كه ستم كار دستش را مى گزد و مى گويد: اى كاش با رسول راه رفته بودم. اى واى بر من! كاشكى فلانى را به دوستى خود انتخاب نمى كردم. او پس از آن كه به سراغ من آمد مرا به كناره گيرى و دور افتادن از ذكر واداشت. شيطان هم از دير باز مايه بدبختى انسان بوده است. پيامبر هم گفت: پروردگارا! قوم من اين قرآن را كنار گذاشتند.

در جاى ديگر فرموده است:

؛ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ اَلنّٰاسِ مِنَ اَلْجِنَّةِ وَ اَلنّٰاسِ‌⁽²⁾بگو من پناه مى برم به پروردگار آدميان، پادشاه آدميان، اله يكتا معبود آدميان، از شرّ و وسوسه شيطان، آن شيطان كه وسوسه و انديشه بد افكند در دل مردمان چه آن شيطان از جنس جن باشد و يا از نوع انسان.

چه خوش گفته شاعر:

گلى خوش بوى در حمام روزى *** بدو گفتم كه: مشكى يا عبيرى‌؟

بگفتا: من گلى ناچيز بودم *** كمال هم نشين در من اثر كرد

; رسيد از دست محبوبى به دستم *** كه از بوى دلاويز تو مستم

وليكن مدتى با گل نشستم *** و گرنه من همان خاكم كه هستم⁽³⁾

امام صادق (ع) نيز فرمودند:

«اِيّاكَ وَ مُجالِسَةُ الْاَشْرارِ فَاِنَّهُ يُوجِبُ سُوءَ الظَّنِّ بِالْأَخْيار؛⁽¹⁾از هم نشينى با بدان بپرهيز كه موجب بدگمانى تو نسبت به نيكان مى گردد.»

اگر چه جهل و نادانى مخالف علم است ولى داراى انواعى است كه همه آن انواع مذموم و ناپسندند:

نوع اول: عمل به كارى است كه از روى دل خواه و بر مبناى ظهور شهوت و طغيان آن و بدون لجاجت و عناد با حق باشد. از آثار اين گونه جهالت يكى آن است كه پس از آرام گرفتن و ارضاى شهوت موجب پشيمانى در شخص بشود.

از آن نظر به اين حالت «جهل» گفته مى شود كه موجب ناديده گرفتن عواقب كار، زشتى و زيبايى آن مى شود.

بر همين مبناست كه جوان كم تجربه را هم «جاهل» مى نامند. خداوند تعالى در همين رابطه مى فرمايد:

؛ إِنَّمَا اَلتَّوْبَةُ عَلَى اَللّٰهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ اَلسُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولٰئِكَ يَتُوبُ اَللّٰهُ عَلَيْهِمْ وَ كٰانَ اَللّٰهُ عَلِيماً حَكِيماً⁽²⁾توبه به درگاه خدا براى كسانى است كه از روى جهالت مرتكب كار بد شده باشند و بلافاصله توبه كنند، آن ها هستند كه خدا توبه شان را مى پذيرد.

نوع دوم: جهل بسيط است به اين معنا كه انسان فى الواقع جاهل و بى خبر باشد، حتى از بى خبرى و نادانى خودش هم غافل باشد، مثل بيش تر مردم عوام. البته اين نوع جهل، هم عقلاً، هم عرفا و هم از نظر شرع مذموم و ناپسند شمرده شده است:

إِنَّهُ كٰانَ ظَلُوماً جَهُولاً؛⁽¹⁾همانا - انسان - از ديرباز بسيار ستم پيشه و ناآگاه بوده است.

انسان عالم هم ناچار است كه با زبان نرم با او برخورد نمايد و بدين وسيله او را تعليم دهد:

..؛ وَ عِبٰادُ اَلرَّحْمٰنِ اَلَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى اَلْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذٰا خٰاطَبَهُمُ اَلْجٰاهِلُونَ قٰالُوا سَلاٰماً⁽²⁾و هرگاه مردم جاهل به آن ها خطاب - و عتابى - كنند با سلامت نفس - و زبان خوش - جواب دهند.

اين گونه جهل نيز نوعى زندان است تا جايى كه اميرالمؤمنين على (ع) فرمودند:

«اَلْجاهِلُ لَنْ يُلْقى [يلغى] اَبَداً اِلاّ مُفْرطاً اَوْ مُفَرَّطاً؛⁽³⁾

شخص نادان را هرگز نيابى مگر آن كه يا زياده رو و افراط كار است و يا تفريط كننده.»

لذا چنين كسى هم چون كف روى آب و يا مانند مگس گله است:

«اَلنّاسُ ثَلاثَةٌ‌: فَعالِمٌ رَبّانِىٌّ‌، وَ مُتَعَلِّمٌ عَلى سَبيل نَجاةٍ‌، وَ هَمَجٌ رَعاعٌ‌.»⁽⁴⁾

حتى ممكن است مرتكب گناهى بشود و گمان كند كه كار صوابى از او سرزده است

و مستحق پاداش و ثواب است. چنان كه بيش تر عوام الناس به چنين خيالاتى مبتلا هستند.

نوع سوم: جهل مردد است. به اين معنا كه انسان در واقع جاهل باشد ولى به جهل خودتوجه داشته و از آن غافل نباشد، چنين كسى اگر در صدد رفع اين شك و شبهه از

دل خود باشد، وضعيتش از اولى بهتر خواهد بود؛ ولى اگر در صدد رفع آن نباشد از او هم بدتر است.

قرآن كريم اين نوع جهل را همراه با عناد و لجاج مى داند و مى فرمايد:

؛ أَلْقِيٰا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفّٰارٍ عَنِيدٍ مَنّٰاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ مُرِيبٍ‌⁽¹⁾هر كفر پيشه لج بازى را كه جلوگيرى خير مى كند و سركشى مى نمايد و شكاك است در جهنم بيندازيد.

از همين روست كه به شدت آن را مورد سرزنش قرار داده، شماتت نموده و فرموده:

؛ لاٰ يَزٰالُ بُنْيٰانُهُمُ اَلَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اَللّٰهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ‌⁽²⁾بناى كسانى كه شك را در دلشان پايه ريزى كردند پايدار نمى ماند، مگر آن كه بند دلشان پاره پاره گردد و از هم گسسته شود.

نوع چهارم: جهل مركب است، به اين معنا كه آدمى در واقع جاهل باشد ولى يقين داشته باشد كه عالم است. حال چنين كسى از حال تمامى افراد سابق بدتر است و اين مرض، مرض سختى است و در هر دو سرا موجب عذاب است.

خداوند تعالى فرموده:

-؛ قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمٰالاً اَلَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي اَلْحَيٰاةِ اَلدُّنْيٰا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً⁽³⁾بگو: مى خواهيد زيان كارترين كسان را به شما معرفى كنيم‌؟ آن هايى كه تلاششان در زندگى دنيا بيهوده بوده ولى پيش خودشان گمان كنند كه خوب كارى كرده اند.

-؛ يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اَللّٰهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمٰا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلىٰ شَيْ‌ءٍ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ اَلْكٰاذِبُونَ‌⁽¹⁾روزى كه خداوند همه آن ها را برانگيزد. براى او هم همان طور قسم خواهند خورد كه براى شما قسم مى خوردند و گمان مى كردند به جايى و چيزى پاى بند هستند. بدانيد كه دروغ گويان همين ها هستند.

بخش دوازدهم

اشاره

اِلهى وَ رَبّى مَنْ لى غَيْرُكَ اَسْئَلُهُ كَشْفَ ضُرّى وَ النَّظَرَ فى اَمْرى. اِلهى وَ مَوْلاىَ اَجْرَيْتَ عَلَىَّ حُكْماً اتَّبَعْتُ فيهِ هَوى نَفْسى وَ لَمْ اَحْتَرِسْ فيهِ مِنْ تَزْيينِ عَدُوّى فَغَرَّنى بِما اَهْوى وَ اَسْعَدَهُ عَلى ذلِكَ الْقَضاءُ فَتَجاوَزْتُ بِما جَرى عَلَىَّ مِنْ ذلِكَ بَعْضَ حُدُودِكَ وَ خالَفْتُ بَعْضَ اَوامِرِكَ فَلَكَ الْحَمْدُ عَلَىَّ فى جَميعِ ذلِكَ وَلا حُجَّةَ لى فيما جَرى عَلَىَّ فيهِ قَضاؤُكَ وَ اَلْزَمَنى حَكْمُكَ وَ بَلائُك؛

اى معبود و پروردگار من! غير از تو كسى را ندارم كه براى رفع گرفتارى و نظارت در كارهايم از او سؤال كنم. اى معبود و مولاى من! تو مرا مكلف نمودى و من به جاى اين كه به تكاليف تو عمل نمايم از هواى و هوسم پيروى نمودم و از جلوه نمايى و فريب كارى دشمنم پرهيز نكردم. پس بدل خواه خود مرا گول زد و قضا و قدر نيز او را مساعدت كرد. پس همه آنان موجب شد تا من از بعضى حدود و تكاليف تو تجاوز كرده و بعضى از اوامر تو را نيز مخالفت كنم. پس در تمام مواردى كه براى من پيش آمده تو را سپاس مى گويم. و من در اين مخالفت ها و تجاوزها هيچ عذر و حجتى ندارم. اگر قضاو قدر تو جارى شد به دست خود من بوده است. اگر حكم تقصير من از طرف تو دامن گير من شد و اگر بلاى تو به من رسيد همه به دست خود من بوده است. گناه من بلا و مصيبت زا بوده است و از طرف تو جز لطف و عنايت چيزى سراغ ندارم.

تفسير ادبى

«حُكم» در اين جا به معناى تكليف است.

«هوى»، هم به معناى توخالى است، مثل: «وَ اَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ‌» و هم به معناى سقوط از بلندى و نابود شدن است مثل:

...؛⁽¹⁾هر كس كه خشم من بر او فرود آيد بى شك به هلاكت خواهد رسيد.

ولى در اين جا منظور از «هوى» تمايلات آدمى است و به اين جهت به آن هايى لفظ «هوى» اطلاق شده است كه آن ها صاحب خود را به سقوط مى كشانند و در هر دو جهان او را به هلاكت مى رسانند.

«احتراس» به معناى دورى كردن است.

جمله «اسعده» در اين جا به معناى يارى و مددكارى آمده است.

«قضا» در اين جا به معناى حكم الزامى تكوينى است كه از جانب خدا براى بنده تقدير مى شود.

«حجت» همان چيزى است كه بين مولا و بنده قرار مى گيرد، و دليل و نتيجه عمل يا حرفى است كه مولا به بنده اش گفته يا انجام داده است، يا دليل و نتيجه عمل و يا حرفى است كه بنده به مولا گفته يا انجام داده باشد.

«حُكم» در اين فراز از دعا كه حضرت مى فرمايد: «وَ اَلْزَمَنىِ حُكْمُكَ‌» به معناى جزا و نتيجه كار است كه عبارت از قضاوتى است كه قاضى در مرافعات انجام مى دهد تا خصومت هاى طرفين را از بين ببرد.

«بلا» همان مصيبت است، اما در اين جا پيامدهاى زياده روى و از حد گذشتن ها يا نتايجى كه بر شرور و مصائب مترتب است مد نظر مى باشد.

راز تكليف

بحثى نيست كه تكليف از الطاف خداوند تعالى است، زيرا تكليف متعلق به واجباتى است كه همراه مصالحى باشد ونيز اجتناب از محرماتى است كه قطعا مفاسدى به همراه داشته باشد. همه اين ها مربوط به مكلَّف است هر چند كه تكليف از طرف مكلِّف نيز لطف و عنايت و ارشاد است، چرا كه خداوند تعالى در عين حال كه پرورش دهنده تكوينى است و نعمت هاى ظاهرى و باطنى را بر آفريدگانش فرو ريخته پرورش دهنده تشريعى نيز مى باشد. پس او براى رساندن ما به كمال و سعادت هاى ابدى بر ما تكليف مى كند. همان طور كه تمامى اوامر و نواهى مادر مهربان دانايى به فرزندش جز براى سعادت او نيست تكاليف الهى نيز براى سعادت ماست. لذا خداوند تبارك و تعالى پيامبران كاملى را آفريد كه دانا، بى گناه و پيراسته از هر عيبى بودند و ايشان را به عقل كامل و صفات حسنه آراست و به تربيت الهى پروريد و سپس با معجزات آشكار و روشنى آنان را به سمت مردم روانه كرد تا مردم را تزكيه كرده وتعليم دهند و هم چنين ميانه روى را به پاى دارند. سرانجام ايشان را به مقام لقا و فنا و عبوديت، و به عبارت ديگر به لذت هاى ابدى، مادى و معنوى كه از بين رفتنى نبوده و تكرار نمى شوند برسانند.

خداوند تعالى فرموده است:

-؛ هُوَ اَلَّذِي بَعَثَ فِي اَلْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيٰاتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ اَلْكِتٰابَ وَ اَلْحِكْمَةَ وَ إِنْ كٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلاٰلٍ مُبِينٍ‌⁽¹⁾او كسى است كه در بين درس نخوانده ها فرستاده اى را از بين خود ايشان برگزيد تا نشانه هاى او را برايشان بازگو كرده و ايشان را پاك سازى نمايد و علم كتاب و حكمت را به ايشان بياموزد.

-؛ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا بِالْبَيِّنٰاتِ وَ أَنْزَلْنٰا مَعَهُمُ اَلْكِتٰابَ وَ اَلْمِيزٰانَ لِيَقُومَ اَلنّٰاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا اَلْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ وَ لِيَعْلَمَ اَللّٰهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اَللّٰهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ⁽¹⁾ما فرستادگان خود را با نشانه هاى آشكار فرستاديم. كتاب و عدالت را هم با ايشان همراه كرديم تا بين مردم قسط را به پا دارند.

-؛ وَ مٰا خَلَقْتُ اَلْجِنَّ وَ اَلْإِنْسَ إِلاّٰ لِيَعْبُدُونِ‌⁽²⁾... و جن و انس را هم نيافريدم مگر اين كه خدا را عبادت كنند.

خلاصه آن كه بعثت انبيا، فرو فرستادن كتاب ها، واداشتن مكلفين به تكليف هايشان، واداشتن همگى براى رسيدن به سعادت، بيرون بردن آنان از تيرگى ها و تاريكى ها به سوى نور و هدايت ايشان به صراط مستقيم لطفى است بى نهايت. خداوند تعالى فرموده است:

؛ يٰا أَهْلَ اَلْكِتٰابِ قَدْ جٰاءَكُمْ رَسُولُنٰا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمّٰا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ اَلْكِتٰابِ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جٰاءَكُمْ مِنَ اَللّٰهِ نُورٌ وَ كِتٰابٌ مُبِينٌ يَهْدِي بِهِ اَللّٰهُ مَنِ اِتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ اَلسَّلاٰمِ وَ يُخْرِجُهُمْ مِنَ اَلظُّلُمٰاتِ إِلَى اَلنُّورِ بِإِذْنِهِ وَ يَهْدِيهِمْ إِلىٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِيمٍ‌⁽³⁾نور و كتاب روشن گرى از جانب خدا براى شما آمد كه خداوند به واسطه آن هر كس را كه خواهان رضايت بى حد او باشد به راه هاى سلامتى رهنمون مى شود و ايشان را از تاريكى ها با اجازه خود به سوى نور بيرون مى برد و به سوى صراط مستقيم راهنمايى مى فرمايد.

علاوه بر اين كه انجام عبادت ها و دورى از محرمات اگر هيچ فايده اى هم نداشته باشد وظيفه بنده است. اميرالمؤمنين على (ع) فرمودند:

«ما عَبَدْتُكَ خَوْفاً مِنْ نارِكَ وَ لا طَمَعاً فى جَنَّتِكَ وَ لكِن وَجَدْتُكَ اَهْلاً لِلْعِبادَةِ فَعَبَدْتُكَ‌؛⁽¹⁾

از ترس آتشت بندگيات نكردم. به طمع بهشت هم بنده ات نشدم بلكه تو را سزاوار بندگى يافتم لذا بندگيات را به جان خريدم.»

بنابراين عبادت كردن و ترك معصيت به نيت استفاده بردن در شأن آدمى نيست. لذا در روايات اين قبيل كارها از شؤون مزدوران به شمار آمده است. به همين جهت در روايات فراوانى اعتراف بنده به تقصير در بندگى لازم دانسته شده است.

فضل از امام موسى بن جعفر (ع) روايت كرده است كه آن حضرت فرمودند:

«اَكْثِر مِنْ اَنْ تَقُولُ الّلهُمَّ لاتَجْعَلْنى مِنَ الْمُعارينَ وَلاتُخْرِجْنى مِنَ التَّقْصير؛⁽²⁾

اين دعا را خيلى تكرار كن كه خداوندا! مرا از كسانى كه دين در نزدشان امانت موقتى است قرار مده، از حد تقصير هم بيرونم مبر.»

راوى مى گويد: از حضرت سؤال كردم كه «معارين» را شناختم و دانستم كسى است كه دين در نزد او به امانت گذاشته مى شود و سپس از او باز گرفته مى شود؛ اما معناى «لاتُخْرِجْنى مِنَ التَّقْصير» را ندانستم. حضرت فرمودند:

«كُلُّ عَمَلٍ تُريدُ بِهِ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ فَكُنْ فيهِ مُقَصِّراً عِنْدَ نَفْسِكَ فَاِنَّ النّاسَ كُلُّهُمْ فى اَعْمالِهِمْ فيما بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ اللّهِ مُقَصِّرُونَ اِلاّ مَنْ عَصَمَهُ اللّهَ عَزّوَجَلّ‌؛⁽³⁾

هر كارى را كه براى خداوند عزوجل مى كنى خود را در آن كار مقصر بدان چرا كه همه مردم در كارهايشان كه بين آن ها و خدا هست مقصرند مگر كسى كه خداوند عزوجل او را نگه بدارد.»

هوا و هوس

عمدتا آن چه موجب خسران مى شود نفس اماره، خواهش دل، شيطان و جلوه گرى اوست. لذا اميرالمؤمنين على (ع) به آن ها اشاره فرمودند.

خواهش نفسانى به قدرى در قرآن مذموم شمرده شده كه حتى آن را بخشى از گمراهى و نوعى ظلم به حساب آورده است.

خداوند متعال در اين زمينه در آيات متفاوتى مى فرمايد:

-..؛ وَ مٰا لَكُمْ أَلاّٰ تَأْكُلُوا مِمّٰا ذُكِرَ اِسْمُ اَللّٰهِ عَلَيْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مٰا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاّٰ مَا اُضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَ إِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوٰائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ‌⁽¹⁾بيش ترشان هم به خاطر اميال نفسانى شان ندانسته موجب گمراهى مى شوند.

-؛ فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا يَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اِتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يَهْدِي اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِينَ‌⁽²⁾آن وقت اگر دعوت تو را اجابت نكردند بدان كه آن ها از خواسته هاى دلشان پيروى مى كنند. از كسى هم كه بدون راهنمايى اى از جانب خداوند از خواسته دلش پيروى كند گمراه تر كيست‌؟ خداوند گروه ستمكاران را راهنمايى نمى فرمايد.

-؛ أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اِتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ وَ أَضَلَّهُ اَللّٰهُ عَلىٰ عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلىٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلىٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اَللّٰهِ أَ فَلاٰ تَذَكَّرُونَ‌⁽³⁾آيا كسى را كه هواى نفسش را معبود خود قرار داده بود و خدا هم او را با علم گمراه كرد و بر گوش و دلش مهر نهاد و بر چشمش پرده كشيد ديده اى‌؟ از اين به بعد جز خدا ديگر كسى او را راهنمايى خواهد كرد؟ پند نمى گيريد؟

بارها از قول رسول خدا (ص) و اميرالمؤمنين (ع) عرض كرديم:

«اِنَّ اَخْوَفَ ما اَخافُ عَلَيْكُمُ اِثْنتانِ اتِّباعُ الْهَوى وَ طُولُ الْاَمَلِ فَاَمّا اِتِّباعُ الْهَوى فَيَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ اَمّا طُولُ الْاَمَلِ فَيَنْسِى الْاخِرَة؛⁽¹⁾

بيش تر از هر چيز ديگر از دو چيز بر شما بيم ناكم: يكى پيروى از خواهش دل و ديگر آرزوى دراز. پيروى از خواهش دل كه راه را بر حق مى بندد و درازى آرزو هم آخرت را از ياد مى برد.»

و بالاخره خداوند تعالى فرموده است:

؛ فَأَمّٰا مَنْ طَغىٰ فَإِنَّ اَلْجَنَّةَ هِيَ اَلْمَأْوىٰ‌⁽²⁾كسى كه سركشى كند و زندگى دنيا را ترجيح دهد جايگاه او آتش است. ولى كسى كه از مقام پروردگارش بيم ناك باشد و جانش را از هوا و هوس باز دارد در بهشت جاى گزين خواهد بود.

اما نفس اماره اگر چه ذاتا شر است:

«اِنَّ النَّفْسَ لاََمّارَةٌ بِالسُّوءِ‌» ولى به هر حال مثل آب مى ماند اگر جلويش گرفته شود و مواظبت گردد بى نهايت فايده خواهد داشت و اگر جلويش را نگيرند و از آن مواظبت نكنند مخرب خواهد بود. چون نفس امّاره به منزله مركب جان است لذا انسان بايد مواظب آن باشد و آن را تعديل كند تا بتواند از آن بهره بردارى كند. در اين صورت نفس اماره موجب پيش رفت انسان مى شود.

در مورد جلوه گرى شيطان هم قرآن خبر داده است:

؛ قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي اَلْأَرْضِ وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلاّٰ عِبٰادَكَ مِنْهُمُ اَلْمُخْلَصِينَ‌⁽¹⁾گفت: پروردگارا! به جهت آن كه مرا گمراه كردى من هم آن چه را در روى زمين است براى آن ها زيبا جلوه مى دهم و همگى شان را بدون شك از راه بيرون خواهم برد مگر بندگان خاص و برگزيده تو را.

البته منظور از جلوه گرى و آراستن، زينت بخشيدن باطل و خوب جلوه دادن گناهان است، همان طور كه براى حضرت آدم باطل را زينت كرد و اين مطلب را مى توان از آيات متعددى استفاده كرد:

-؛ وَ يٰا آدَمُ اُسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ اَلْجَنَّةَ فَكُلاٰ مِنْ حَيْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ اَلشَّجَرَةَ فَتَكُونٰا مِنَ اَلظّٰالِمِينَ فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا اَلشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا يَخْصِفٰانِ عَلَيْهِمٰا مِنْ وَرَقِ اَلْجَنَّةِ وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَكُمٰا عَنْ تِلْكُمَا اَلشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَكُمٰا إِنَّ اَلشَّيْطٰانَ لَكُمٰا عَدُوٌّ مُبِينٌ‌⁽²⁾و اى آدم! تو و همسرت هم در بهشت ماندگار باشيد و از هر چه مى خواهيد بخوريد به شرط آن كه به اين درخت نزديك نشويد و گرنه از ستم كاران مى شويد. ولى شيطان آن ها را وسوسه كرد تا زشتى هايشان را كه از آن ها پوشيده بود نمايان ساخت و به ايشان گفت پروردگارتان به اين جهت شما را از نزديك شدن به اين درخت باز مى دارد كه بيم دارد شما تبديل به دو فرشته بشويد يا جاودانه بمانيد. براى آن ها قسم ياد كرد كه من از نصيحت گران شما هستم لذا آن ها را فريفت.

-؛ لَعَنَهُ اَللّٰهُ وَ قٰالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبٰادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً يَعِدُهُمْ وَ يُمَنِّيهِمْ وَ مٰا يَعِدُهُمُ اَلشَّيْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً⁽¹⁾خدا او را نفرين كرد. شيطان نيز گفت سهم ويژه اى از بين بندگانت را مى گيرم و گمراه مى كنم و آن ها را به آرزومندى وامى دارم و به آن ها فرمان مى دهم تا گوش هاى چهارپايان را سوراخ كرده و در آفرينش خدا تغيير ايجاد كنند. هر كس هم شيطان را به سرپرستى برگزيند آشكارا زيان ديده است. شيطان به آن ها وعده مى دهد و آنان را به آرزومندى مى كشاند. وعده شيطان هم فريبى بيش نيست.

-؛ اَلشَّيْطٰانُ يَعِدُكُمُ اَلْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشٰاءِ وَ اَللّٰهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلاً وَ اَللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِيمٌ‌⁽²⁾شيطان به شما وعده فقر مى دهد و شما را فرمان مى دهد كه به طور آشكارا مرتكب زشت كارى گرديد ولى خداوند وعده آمرزش و بخشش فراوان خود را به شما مى دهد. خدا وسعت دهنده و داناست.

خداوند از قول شيطان لعين فرموده:

؛ قٰالَ فَبِمٰا أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرٰاطَكَ اَلْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمٰانِهِمْ وَ عَنْ شَمٰائِلِهِمْ وَ لاٰ تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شٰاكِرِينَ‌⁽³⁾لذا به جهت آن كه مرا گمراه كردى من هم بر سر راه راست تو كمين مى كنم و از پس و پيش و راست و چپ بر آن ها حمله مى كنم. آن وقت بسيارى از ايشان را قدرشناس نخواهى يافت.

در كتاب مجمع البيان از امام باقر (ع) روايت شده است كه، مراد شيطان از جمله:

از روبه رو به ايشان حمله مى كنم» اين است كه: «آخرت را در نظرشان خوار و بى مقدار مى گردانم» و جمله: «از پشت سر به ايشان حمله مى كنم»، يعنى: «آن ها را به جمع كردن مال فرمان مى دهم و نمى گذارم حقوق واجب مالى شان را بپردازند تا بلكه براى ورثه شان باقى بماند.» و جمله: «از سمت راست به ايشان حمله مى كنم»، يعنى: «امر دينشان را با زيبا جلوه دادن گمراهى و خوب جلوه دادن شبهه، خراب مى كنم»، و «از سمت چپ به آنان حمله مى كنم»، يعنى: «محبت لذت و شهوت را بر دل هايشان مستولى مى كنم.⁽¹⁾بنابراين بايد در برابر جلوه نمايى هاى شيطان استقامت كرد و از شر او به خداوند پناه برد.

شيطان نفس

گرچه شيطان نفس آدمى مظهر شر است ولى وجود آن از الطاف خفيه خداوند است، چرا كه نفس اماره اگر چه به منزله شيطان داخلى وجود انسان است ولى به هر حال همان طور كه به كمال رسيدن انسان به واسطه وجود شيطان است، به واسطه وجود نفس هم هست.

خداوند تعالى در قرآن فرموده است كه آزمايش و امتحان براى انسان امرى لازم و حتمى است:

؛ أَ حَسِبَ اَلنّٰاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ يُفْتَنُونَ وَ لَقَدْ فَتَنَّا اَلَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اَللّٰهُ اَلَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ اَلْكٰاذِبِينَ‌⁽¹⁾آيا مردم چنين گمان كرده اند كه تا بگويند ايمان آورديم ديگر به آزمايش كشيده نمى شوند؟ حال آن كه هر كس را كه پيش از ايشان بوده به آزمايش كشيده ايم، تا خداوند معلوم كند چه كسانى راست گو و چه كسانى درغ گو هستند.

منظور از علم خداوند تعالى علم فعلى و نفس امر خارجى از قبيل مصيبت ها و مشكلات است، چنان كه خداوند تعالى فرموده است:

؛ وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْ‌ءٍ مِنَ اَلْخَوْفِ وَ اَلْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ اَلْأَمْوٰالِ وَ اَلْأَنْفُسِ وَ اَلثَّمَرٰاتِ وَ بَشِّرِ اَلصّٰابِرِينَ أُولٰئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوٰاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولٰئِكَ هُمُ اَلْمُهْتَدُونَ‌⁽²⁾و به چيزى از قبيل ترس، گرسنگى، كمبود مالى و جانى و كم بهره گى شما را آزمايش مى كنيم در آن صورت به پايمردانى كه در هنگام رسيدن مصيبتى به آن ها مى گويند: ما از

آن خدا هستيم و بدون شك به سوى او باز مى گرديم؛ مژده بده. آن ها كسانى هستندكه درودها و رحمت پروردگارشان بر آنان مى بارد. راه يافتگان هم همان ها هستند.

ظاهرا اين امتحان از قبيل امتحان معلم از محصل نيست بلكه از قبيل آزمايش طلا براى مشخص كردن عيار آن است. در كافى از امام موسى بن جعفر (ع) در اين باره روايت شده است:

«يُفْتِّنُونَ كَما يُفْتِّنُ الذَّهَبُ وَ يُخْلِصُونَ كَما يُخْلِصُ الذَّهَبُ‌؛⁽¹⁾مثل طلا گداخته مى شوند و مثل طلا خالص و ناب مى گردند.»

انگيزه آزمايش

امتحان و آزمايشى كه در قرآن و روايات آمده به دو علت است:

يكى به جهت آن كه راست گو از دروغ گو تميز داده شود، تا معلوم شود چه كسى تلاش گر و مبارز است و چه كسى ترسو و بى خيال، چه كسى مؤمن است و چه كسى مشرك:

خوش بود گر محك تجربه آيد به ميان

تا سيه روى شود هر كه در او غش باشد⁽¹⁾

ديگر آن كه براى استكمال آدمى لازم است. يعنى كمال انسان به پايمردى در مصيبت ها، گرفتارى ها و بندگى و هم چنين در برابر معصيت است. لذا اگر گرفتارى ها، عبادت ها و معصيت ها نمى بود تقرب معنايى نمى داشت و مسئله اى به نام «كمال انسان» در عقل نمى گنجيد. اگر تمايلات، وسوسه هاى نفس اماره و شيطان نمى بودند اجتناب و تعديل غرايز و كمال جويى بى معنا مى بود:

ناز پروردِ تنعم نبرد راه به دوست

عاشقى شيوه مردان بلاكش باشد⁽²⁾

بنابراين مى توان گفت كه در هستى شرى وجود ندارد بلكه هر چه گمان شود شر است، ذاتا يا حداقل نسبت به جهان هستى وجود او خير است.

عمل شيطان

كار شيطان چيزى جز وسوسه نيست كه آن هم عبارت است از القاى توهمات، تخيلات، جلوه گرى ها و وعده ها، چنان كه آيات مربوط نيز اين موضوع را تأييد مى كنند.

در مقابل آن القاى الهامات رحمانى از جانب فرشتگان و القاى تفكرات انسانى از جانب عقل و وجدان است.

از همه بهتر بعثت انبيا و انزال كتاب هاى آسمانى است. از آن هم بهتر يادآورى خداوند تعالى در آيات متعدد قرآن كه فرمود شيطان دشمن آشكارى است. اين تذكر در كتاب هاى آسمانى پيشين هم بوده است. از قرآن چنين بر مى آيد كه در روز اول اين تذكر به صورت عهد و پيمان بين انسان وخدا مطرح شده و استوار گرديده است:

؛⁽¹⁾اى آدمى زادگان! مگر با شما پيمان نبستم كه بندگى شيطان را نكنيد كه او دشمن آشكارى براى شما است‌؟

لذا پس از اين عهد هر كس از او پيروى مى كند شايسته همه گونه شماتت و سرزنش هست. چنان كه شيطان هم در روز قيامت به اولياى خود چنين خواهد گفت:

؛ وَ قٰالَ اَلشَّيْطٰانُ لَمّٰا قُضِيَ اَلْأَمْرُ إِنَّ اَللّٰهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ اَلْحَقِّ وَ وَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَ مٰا كٰانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلاٰ تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ مٰا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمٰا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ اَلظّٰالِمِينَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِيمٌ‌⁽²⁾

وقتى كار به پايان برسد شيطان خواهد گفت: خداوند به شما وعده حقيقى داد، ولى من در وعده اى كه به شما داده بودم تخلف كردم. من سلطنتى بر شما نداشتم غير از آن كه شما را صدا كردم و پيش خواندم و شما هم اجابت كرديد. لذا مرا سرزنش نكنيد. بلكه خودتان را سرزنش كنيد. من نجات دهنده شما نيستم شما هم رهايى بخش من نيستيد. من آن چه را كه شما قبلاً به آن شرك ورزيده ايد انكار مى كنم. عذاب دردناكى در انتظار ستم پيشگان است.

مساعدت قضا

اشاره

اين مسئله در بخشى از مقدمات به طور مشروح مورد بحث و بررسى قرار گرفت ولى مطلبى كه در اين جا لازم به توضيح است، اين است كه اميرالمؤمنين على (ع) در ابتدا فرموده است:

«وَ اَسْعَدَهُ عَلى ذلِكَ الْقَضاء» و سپس فرموده: «فَلَكَ الْحَمَدُ عَلَىَّ فى جَميعِ ذلِكَ وَلا حُجَّةَ لى فيما جَرى عَلَىَّ فيهِ قَضائُك.»⁽¹⁾

انواع قضا و قدر

الف) [حتمى و جبرى]: آدمى در سرنوشت خود داراى قضا و قدرى است كه اختيار او در سلسله علل وجودى آن راه ندارد. لذا به آن «قضا و قدر حتمى و جبرى» گفته مى شود، مثل مرگ، گردش خون و از اين قبيل موارد حتمى و جبرى.

ب) [اختيارى]: يك نوع قضا و قدر هم دارد كه اختيار او در رديف علل وجودى آن دخيل است. لذا به آن «قضا و قدر معلق، اختيارى، غير حتمى» اطلاق مى گردد. مثل آن كه مريض بايد دارو رامصرف كند تا شفا پيدا كند و يا اگر كسى زهر بخورد دست به خودكشى زده است.

لذا تن درستى بيمار، يا مرگِ كسى كه زهر خورده قضا و قدر است اما در اختيار اوست. اگر دارو را مصرف كرد سلامتى او تقدير اوست و اگر زهر را سركشيد تقديرش مرگ است. خوش بختى و بدبختى شخص هم از همين نوع است. يعنى خود شخص به واسطه عبادت و دورى از محرمات سعادت خود را رقم مى زند و خود او هم مى تواند كه با پيروى از دل خواه خود و ترك عبادات و انجام محرمات بدبختى را براى خود تقدير نمايد. لذا كسى كه شيطان را به سرپرستى خود برگزيند سلطنت شيطان براى او

تقدير مى شود و كسى كه بنده خدا شود سلطنت نداشتن شيطان بر او تقدير مى گردد. البته در بعضى از آيات به اين مسئله اشاره شده است:

-؛ إِنَّ عِبٰادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطٰانٌ إِلاّٰ مَنِ اِتَّبَعَكَ مِنَ اَلْغٰاوِينَ‌⁽¹⁾تو بر بندگان من تسلطى ندارى مگر بر گمراهانى كه از تو پيروى مى كنند.

-؛ إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطٰانٌ عَلَى اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَلىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّمٰا سُلْطٰانُهُ عَلَى اَلَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَ اَلَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ‌⁽²⁾او بر كسانى كه ايمان آورده و كارهايشان را به پروردگارشان واگذار كرده باشند سلطه اى ندارد. سلطه او تنها بر كسانى است كه او را به سرپرستى برگزيده باشند يا آن كه او را هم كار خدا بدانند.

لذا هر كس كه شيطان را به سرپرستى خود برگزيند اقتضاى پيروى از دل خواه و شيطان به او روى مى آورد و نفس اماره و شيطان هم بر انجام اين اقتضا با يك ديگر همكارى و مساعدت مى نمايند. اين اقتضا همان قضايى است كه خود او براى خودش رقم زده است.

بنابراين هر كس كه بنده شد اقتضاى پيروى از عقل، وجدان، پيامبران و كتب آسمانى در او پيدا مى شود و آن ها هم بر اجراى اين اقتضا او را مساعدت و يارى مى نمايند. اين اقتضا نيز همان قضايى است كه خود او براى خودش رقم زده است.

پس كسى كه فريب شيطان و جلوه گرى او را بخورد ديگر حجتى ندارد كه بگويد قضاو قدر يارى كرد كه اين چنين شد بلكه، خداوند تعالى بر او حجت دارد كه بگويد:

هر چند كه قضا بر وقوع چنين حادثه اى يارى كرد ولى مگر نه اين كه اين قضا هم به دست خود تو و به اختيار تو برايت آماده شده بود؟ به قول شاعر:

تو گر خود كنى خويشتن اهل دوزخ

مدار از خدا چشم نيك اخترى را⁽¹⁾

عكس العمل گناهان

از جمله معارف عاليه در اسلام كه بسيارى از شبهات را رد مى كند و در عين حال زنگ خطرى است در گوش گناه كار، همين عكس العمل گناهان است.

پيامدها و پاداش هايى كه براى اعمال ذكر شده به سه نوع است:

اول: حدود و قصاص. بحثى نيست كه اين گونه مجازات ها به نسبت بزرگى جرم و گناه شدت پيدا مى كنند. لذا هر كس كه از اجراى قانون پليس تخلف كند سزاى او جريمه نقدى يا چند روزى زندان رفتن است ولى اگر كسى را بكشد سزايش قتل خود اوست كه اين نوع جرم، جرم وضعى است، لذا قانون گذار بايد مراعات تناسب جرم وجريمه را بنمايد.

دوم: آثار طبيعى. اين آثار براى هر كارى هست كه در عرف به آن «مكافات» گفته مى شود. لذا هر كس مرتكب كار زشتى بشود - به ويژه اگر اين كار زشت در حق مردم از او سر بزند - اثر طبيعى آن بدبختى دنيوى است و هر كس كه كار شايسته و پسنديده اى انجام بدهد پاداشش زندگى پاكيزه در دنيا و آخرت است. خداوند متعال مى فرمايد:

..؛ فَلَمّٰا أَنْجٰاهُمْ إِذٰا هُمْ يَبْغُونَ فِي اَلْأَرْضِ بِغَيْرِ اَلْحَقِّ يٰا أَيُّهَا اَلنّٰاسُ إِنَّمٰا بَغْيُكُمْ عَلىٰ أَنْفُسِكُمْ مَتٰاعَ اَلْحَيٰاةِ اَلدُّنْيٰا ثُمَّ إِلَيْنٰا مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُمْ بِمٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‌⁽¹⁾اى مردم! بهره زندگى دنيا عبارت است از زياده روى شما نسبت به جان هاى خودتان، بعد پيش ما برمى گرديد. و ما شما را از كارهايى كه مى كرديد با خبر مى كنيم.

؛ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثىٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيٰاةً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ‌⁽²⁾

نظير آن خوردن زهر و خودكشى است. اگر چه يك لحظه بيش تر مخالفت نكرده و مرتكب گناه نشده ولى اثر طبيعى اش آن است كه براى هميشه بميرد و وابستگان او هم تمام عمرشان را در سختى و مشقت به سر برند. هر كس كه در تحصيل علم يا كسب مال مدت كمى سختى ها را به جان بخرد اثر طبيعى اش آن است كه آينده در رفاه و آسايش هست بلكه وابستگان او هم آينده در رفاه و آسايش هستند.

لذا اين جا اگر چه تناسب محفوظ نيست ولى اثر طبيعى اش اين طور اقتضا مى كند هم چنان كه شاعر مى گويد:

اين جهان كوهست فعل ما ندا

سوى ما آيد نداها را صدا⁽¹⁾

و در سروده اى ديگر:

چو بد كردى مباش ايمن ز آفات

كه واجب شد طبيعت را مكافات⁽²⁾

نيز از سراينده اى ديگر:

ديدى كه خون ناحق پروانه، شمع را

چندان امان نداد كه شب را سحر كند⁽³⁾

سوم: اثر اخروى. اين نوع اثر، عينى و با عمل متحد است. لذا عملى كه در اين دنيا ظاهر و عرض است در آخرت به صورت حقيقت ظهور خواهد كرد كه به آن «تجسم عمل» مى گويند. از قرآن و روايات هم اين مسئله به دو وجه نمايان است:

يكى آن كه عمل در حقيقت آدمى و هويت او اثر مى گذارد، كلام الهى است:

؛ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي اَلصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً⁽¹⁾روزى كه در شيپور دميده شود گروه گروه خواهيد آمد.

يعنى به انواع گوناگون خواهيد آمد چنان كه در حديث نبوى نيز آمده است كه به ده نوع محشور خواهند شد. بعضى به صورت ميمون، گروهى به شكل خوك، عده اى به صورت سگ و... كلام الهى است كه:

-؛ يُعْرَفُ اَلْمُجْرِمُونَ بِسِيمٰاهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّوٰاصِي وَ اَلْأَقْدٰامِ‌⁽²⁾گناه كاران از چهره هايشان شناخته مى شوند. لذا موى جلوى سر و قدم هايشان را مى گيرند.

-.؛ وَ مَنْ يَهْدِ اَللّٰهُ فَهُوَ اَلْمُهْتَدِ وَ مَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيٰاءَ مِنْ دُونِهِ وَ نَحْشُرُهُمْ يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ عَلىٰ وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَ بُكْماً وَ صُمًّا مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمٰا خَبَتْ زِدْنٰاهُمْ سَعِيراً⁽³⁾روز قيامت نيز آن ها را به چهره هايشان محشور مى كنيم. كور و لال و كر خواهند بود. پناه گاه آن ها جهنم است.

-؛ هُنٰالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مٰا أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَى اَللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ اَلْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا كٰانُوا يَفْتَرُونَ‌⁽⁴⁾در آن جا هر نفسى آن چه را پس انداز كرده است هويدا و آشكار مى سازد.

-؛ يَوْمَ يَأْتِ لاٰ تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعِيدٌ فَأَمَّا اَلَّذِينَ شَقُوا فَفِي اَلنّٰارِ لَهُمْ فِيهٰا زَفِيرٌ وَ شَهِيقٌ‌⁽⁵⁾روزى خواهد آمد كه هيچ كس جز به اذن او سخن نخواهد گفت. آن گاه بعضى از آن ها خوش بخت و بعضى بدبخت خواهند بود. آن ها كه بدبخت شوند در آتش خواهند بود و صيحه و ضجه خواهند زد.

-؛ قٰالُوا رَبَّنٰا غَلَبَتْ عَلَيْنٰا شِقْوَتُنٰا وَ كُنّٰا قَوْماً ضٰالِّينَ قٰالَ اِخْسَؤُا فِيهٰا وَ لاٰ تُكَلِّمُونِ‌⁽¹⁾گفتند پروردگارا! بدبختى ما بر ما مسلط شد و ما گمراه شده ايم. پروردگارا! ما را از آتش بيرون آور اگر ديگر برگشتيم آن وقت ستم كار شناخته شويم. - پروردگار - خواهد گفت: برگرديد در آتش و با من حرف نزنيد.

وجه ديگر، تجسم عمل به صورت حقيقى و متناسب با آن است. كلام الهى است:

-؛ يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ مٰا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهٰا وَ بَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً وَ يُحَذِّرُكُمُ اَللّٰهُ نَفْسَهُ وَ اَللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ⁽²⁾

روزى كه هر كس هر آن چه از نيكى و بدى انجام داده خواهد ديد. ميل خواهد كرد كه اى كاش بين او و آن عمل تجسم يافته فاصله دور و درازى مى بود. و خداوند شما را از آن برحذر مى دارد. چرا كه خدا نسبت به بندگان مهربان است.

-؛ يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ خَبِيرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ وَ لاٰ تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اَللّٰهَ فَأَنْسٰاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولٰئِكَ هُمُ اَلْفٰاسِقُونَ‌⁽³⁾اى مؤمنين! در راه خدا خويشتن دارى كنيد و هر يك از شما ببينيد چه چيزى براى فردايش پيش فرستاده. باز هم در راه خدا خويشتن دارى كنيد كه خدا از هر كارى كه مى كنيد باخبر است. مثل آن هايى هم كه خدا را از ياد بردند نباشيد كه خدا هم خودشان را از يادشان برد. فاسقان همان ها هستند.

وَ إِذَا اَلْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا أَحْضَرَتْ‌ ⁽¹⁾و آن گاه كه بهشت آراسته گردد بر هر كسى معلوم مى شود كه چه پيش فرستاده است.

روايت شده است كه قيس بن عاصم به رسول خدا (ص) گفت من از صحرانشينان هستم ونمى توانم مدام به محضر مباركتان شرف ياب شوم. مرا موعظه اى كنيد كه براى هميشه به كار بيايد. رسول خدا (ص) فرمودند:

«اِنَّ لَكَ مُونِساً لايُفْرِقُكَ اَبَداً فَهُوَ حَىٌّ وَ اَنْتَ مَيِّت فَانْ كان شَريفاً فَيُعِزُّكَ وَ اِنْ كانَ لَئيماً فَيُؤْذيكَ فَهُوَ يُحْشَرُ مَعَكَ وَ اَنْتَ مَسْئُولٌ عَنْه؛⁽²⁾

تو را هم دمى هست كه هرگز از تو جدا نخواهد شد. حتى اگر مرده باشى او زنده است. لذا اگر شرافت مند باشد مايه عزت و سرافرازى تو خواهد بود و اگر خوار و بى مقدار باشد مايه اذيت و آزار تو و اوست كه با تو محشور خواهد شد و از تو درباره او بازخواست مى شود.»

قيس بن عاصم درخواست كرد كه اين مطالب به شعر گفته شود. لذا حسان بن ثابت آن را به شعر در آورد و چنين سرود:

تَخَيَّر خَليطاً من فِعالِكَ إنَّما *** وَ لابُدَّ بَعْدَ الْمَوْتِ مِنْ اَنْ تُعِدَّهُ

فَاِنْ كُنْتَ مَشْغُولاً بِشىءٍ فَلا تَكُن *** فَلَنْ يَصْحَبَ الْاِنْسانَ مِنْ بَعْدِ مَوتِه

اَلا اِنَّمَا الْإِنسانُ ضَعيفٌ لِاَهْلِه *** قَرينُ الْفَتى فِى الْقَبرِ ما كانَ يَفْعَلُ

لِيَوم يُنادَى الْمَرْءُ فيهِ فَيُقْبِلُ *** بِغَيْرِ الَّذى يَرْضى بِه اللّهِ تَشْغَلُ

وَ مِنْ قَبْلِه اِلاّ الَّذى كانَ يَعْمَل *** يُقيمَ قَليلاً فيهِمْ ثُمَّ يَرْحَل؛⁽³⁾

از كردارهاى خود هم صحبتى برگزين كه آدمى را كردارش در گور هم دم است. و ناچارى كه پس از مرگ او را براى روزى كه فرا خوانده مى شوى و به آن سو رو مى كنى آماده اش كنى. لذا اگر خواستى سرگرم كارى باشى به هيچ كار ديگرى مپرداز مگر آن كه رضايت خدا در آن باشد كه پس از مرگ و پيش از مرگ جز كردار آدمى كسى با او هم صبحت و هم دم نيست و نخواهد بود. انسان در برابر خانواده اش ضعيف و ناتوان است. مدت كمى در بين آن ها زندگى مى كند و بعد از آن ها جدا خواهد شد و كوچ خواهد كرد.

شاعر فارسى زبان چه زيبا سروده:

برگ عيشى به گور خويش فرست *** هر كه مزروع خود بخورد و خويد

اى تهى دست رفته در بازار *** ; كس نيارد ز پس تو پيش فرست

وقت خرمنش خوشه بايد چيد *** ترسمت بر نياورى دستار⁽¹⁾

در روايتى هم از حضرت رسول (ص) وارد است:

«

الدُّنْيا مَزْرَعَةُ الْاخِرَة؛⁽²⁾دنيا كشت زار آخرت است.»

و نيز فرمود:

«اِنَّما هِىَ اَعْمالُكُمْ رُدَّتْ اِلَيْكُ‌؛⁽³⁾آخرت عبارت از همان كارهاى شماست كه به شما پس داده مى شوند.»

نزد اهل مكاشفه و اهل آخرت اين مسئله از ضروريات شمرده شده است.

شيخ بهايى (رحمه الله) هم پس از ذكر حكايت يكى از اهل مكاشفه فرموده كه اين از ضروريات است.

مولوى هم در مثنوى به هر دو وجه تجسم عمل اشاره كرده است:

اى دريده پوستين يوسفان *** گشته گرگان يك به يك خوهاى تو

زانكه مى بافى همه ساله، بپوش *** گر بخارى خسته اى خود كشته اى

چون ز دستت زخم بر مظلوم رست *** آن سخن هاى چو مار و كژدمت

; گرگ برخيزى از اين خواب گران *** مى درانند از غضب اعضاى تو⁽¹⁾

زان چه مى كارى همه روزه، بنوش⁽²⁾*** ور حرير و قز درى، خود رشته اى

آن درختى گشت ازو زقّوم رست *** مار و كژدم گشت و مى گيرد دمت⁽³⁾

خلاصه آن كه عمل اين دنيا، به نحو عينى و مشهود در آخرت همراه آدمى خواهد بود. بلكه مى توان گفت كه در همين دنيا نيز موجود است. ديده بصيرت مى خواهد تا چهره واقعى اعمال در اين دنيا مشاهده شود. لذا در آخرت چون ديده ها داراى بينش و بصيرت خواهند بود حقيقت مشهود خواهد شد. كلام الهى است:

.؛ لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا فَكَشَفْنٰا عَنْكَ غِطٰاءَكَ فَبَصَرُكَ اَلْيَوْمَ حَدِيدٌ⁽⁴⁾ديگر پرده از چشمت برداشتيم لذا امروز ديده ات كاملاً تيز بين است.

قرآن هم به اين عينيت اشاره فرموده است:

؛ وَ كُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ كِتٰاباً يَلْقٰاهُ مَنْشُوراً مَنِ اِهْتَدىٰ فَإِنَّمٰا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا يَضِلُّ عَلَيْهٰا وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرىٰ وَ مٰا كُنّٰا مُعَذِّبِينَ حَتّٰى نَبْعَثَ رَسُولاً⁽¹⁾سرنوشت هر انسانى را هم بر گردنش آويخته ايم كه در روز قيامت به صورت كارنامه اى برايش بيرون مى آوريم. آن را باز مى كند و مى بيند - به او مى گوييم - كارنامه خودت را بخوان. امروز ديگرخودت براى حساب رسى اعمال خودت كافى هستى. هر كس كه هدايت شد به نفع خودش راه پيدا كرده است، هر كس هم كه راه را گم كرده به ضرر خودش راه را گم كرده است، هيچ باربرى هم بار ديگرى را به دوش نخواهد كشيد.

اميرالمؤمنين على (ع) هم در اين جمله به همين التزام اشاره فرموده است: «والزمنى حكمك و بلائك».⁽²⁾لذا آن چه كه راسل و امثال او كه در علم و فلسفه شهرت پيدا كرده اند و حال آن كه بويى از فلسفه و عرفان نبرده اند اشكال كرده اند، كه چطور ممكن است خداوند تعالى براى گناه كوچكى بندگان را به شكنجه دردناى مبتلا كند اصلاً مسئله قابل توجهى نيست و جوابش آن است كه عذاب خداوند متعال وضعى نيست تا اشكالى بر آن وارد باشد بلكه عذاب او همان عمل است. اما به نحو عينيت و اتحاد.

نظير همين سؤال از امام صادق (ع) پرسيده شد و امام (ع) نيز در جواب فرمودند:

«اِنَّما خُلِّدَ اَهْلُ النّارِ فِى النّارِ لِأَنَّ نِيّاتِهِمْ كانَتْ فِى الدُّنْيا اَنْ لَوْ خُلِّدُوا فيها اَنْ يَعْصُوا اللّهَ اَبَدا وَ إنَّما خُلِّدَ اَهْلُ الْجَنَّةِ فِى الْجَنَّةِ لِاَنَّ نِيّاتَهُمْ كانَتْ فِى الدُّنْيا اَنْ لَوْ بَقَوا فيها اَنْ يُطيعوا اللهَ اَبَداً فَبِالنِّيّاتِ‌

خُلِّدَ هؤُلاءِ وَ هؤلاءِ‌؛⁽¹⁾

دوزخيان به اين جهت در دوزخ جاودانه شدند كه اگر جاودانه در دنيا مى ماندند نيتشان اين بود كه تا ابد معصيت خدا را بكنند و بهشتيان هم از اين جهت در بهشت، جاودانه شدند كه اگر در دنيا مى ماندند قصد داشتند تا ابد خدا را اطاعت بكنند.»

و سپس حضرت اين آيه را تلاوت فرمودند:

؛ قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلىٰ شٰاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدىٰ سَبِيلاً⁽²⁾بگو هر كس بنابر خمير مايه وجودى خود رفتار مى كند.

قرآن هم در آيات فراوانى جواب اشكال امثال «راسل» را داده است:

-؛ وَ اِتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اَللّٰهِ ثُمَّ تُوَفّٰى كُلُّ نَفْسٍ مٰا كَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ يُظْلَمُونَ‌⁽³⁾بترسيد از روزى كه پيش خدا برمى گرديد و سپس هر كس هر آن چه را به دست آورده كاملاً دريافت مى كند، ستمى نمى بيند.

-؛ وَ وُضِعَ اَلْكِتٰابُ فَتَرَى اَلْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمّٰا فِيهِ وَ يَقُولُونَ يٰا وَيْلَتَنٰا مٰا لِهٰذَا اَلْكِتٰابِ لاٰ يُغٰادِرُ صَغِيرَةً وَ لاٰ كَبِيرَةً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا وَ وَجَدُوا مٰا عَمِلُوا حٰاضِراً وَ لاٰ يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً⁽⁴⁾دفترها كه باز مى شوند، آن وقت خواهى ديد كه افراد مجرم از مطالبى كه در آن دفترهاست وحشت دارند. زبان حالشان اين است كه اى واى به حال ما! اين چه دفترى است

كه هيچ كار بزرگ يا كوچكى را از قلم نينداخته و همه را ثبت كرده است. هر كارى را كه كرده باشند حاضر و آماده خواهند ديد. پروردگار تو هم به كسى ستم نمى كند.

-؛ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ‌⁽¹⁾آن گاه هر كس كه يك ذره كار خيركرده باشد پاداش آن را خواهد ديد، هر كسى هم كه به سنگينى يك ذره شرى مرتكب شده باشد جزاى آن را خواهد ديد.

سعدى هم در بعضى از اشعارش اشكال فوق را به اين صورت رد كرده است:

خرما نتوان خورد از اين خار كه كشتيم *** بر حرف معاصى خط عذرى نكشيديم

پيرى و جوانى پى هم چون شب و روزند *** ما را عجب ار پشت و پناهى بود آن روز

گر خواجه شفاعت نكند روز قيامت *** ; ديبا نتوان كردن از اين پشم كه رشتيم

پهلوى كبائر حسناتى ننوشتيم *** ما شب شد و روز آمد و بيدار نگشتيم

كامروز كسى را نه پناهيم و نه پشتيم *** شايد كه ز مشاطه نرنجيم كه زشتيم⁽²⁾

بخش سيزدهم

اشاره

وَ قَدْ اَتَيْتُكَ يا اِلهى بَعْدَ تَقْصيرى وَ اِسْرافى عَلى نَفْسى، مُعْتَذِراً نادِماً مُنْكَسِراً مُسْتَقيلاً مُسْتَغْفِراً مُنيباً، مُقِرّاً مُذْعِناً مُعْتَرِفاً، لااَجِدُ مَفَرّاً مِمّا كان مِنّى، وَ لا مَفْزَعاً اَتَوَجَّهُ اِلَيْهِ فى اَمْرى، غَيْرَ قَبُولِكَ عُذْرى، وَ اِدْخالِكَ اِيّاى فى سَعَةِ رَحْمَتِك، اَلَّلهُمَّ فَاقْبَلْ عُذْرى، وَارْحَمْ شِدَّةَ ضُرّى، وَ فُكَّنى مِنْ شَدِّ وَثاقى؛

اى خداى من! حقيقتا به سوى تو آمدم در حالى كه در حقت كوتاهى كرده و در حق خودم نيز ظلم نموده ام، عذرخواهانه، پشيمان و شكسته خاطر آمده ام. در حالى كه از كرده هاى خودم دست برداشته ام و به سوى تو بازگشت نموده ام، آمده ام آمرزش طلبانه و با آه و زارى در حالى كه اقرار به گناه دارم و در اقرارم هيچ گونه كراهتى ندارم.

تفسير ادبى

«اسراف» و «تبذير» ضد اقتصاد و ميانه روى است. فرق بين اسراف و تبذير اين است كه: تبذير صرف كردن چيزى در محل نامناسب است؛ اسراف زياده روى در مصرف چيزى نسبت به حد عادى آن است.

«عذر» چيزى است كه سرزنش و گناه را برطرف كند، و «اعتذار» عبارت از عذرخواهى و بهانه آوردن براى دفع سرزنش.

«مستقيل» از اقاله به معناى فسخ معامله است و در اين جا منظور از ذكر آن، دست برداشتن از معصيت و بدى هايى است كه براى او حاصل شده است.

«اقرار، اذعان، اعتراف» هر سه يك معنا دارند با اين تفاوت كه اقرار وقتى از روى ميل و بدون كراهت صورت پذيرد «اذعان» ناميده مى شود.

«مفرّ» و «مفْرع» به معناى پناه گاه است، و فرق بين آن دو اين است كه: وقتى فرار همراه با تضرع صورت گيرد «مفْرع» نام مى گيرد.

«ضُرّ» از ماده «ضرر» گرفته شده است. و به معناى بدحالى است. «مضطرّ» هم از همين ريشه است.

«وثاق» به معناى ريسمان يا بندى است كه اسير را با آن مى بندند.

پس از آن كه حضرت عذر مى آورد كه مخالفت او در تكاليف به خاطر عناد و لجاج صورت نگرفته، بلكه به جهت غلبه هوا و هوس و فريب شيطان بوده و هيچ حجيتى ندارد، مى فرمايد:

«وَ قَدْ اَتَيْتُكَ يا اِلهى؛ حالا به سراغ تو آمده ام اى پناه من!»

آداب دعا از نظر عرفان و صحبت كردن بنده با آقاى خود يا عاشق با معشوق در كمال فصاحت و بلاغت قرار دارد.

اقرار به تقصير و گناه و توحيد ربوبى را - كه به انواع گوناگون و مترادف تكرار كرده است - داراى فصاحت ديگر و لطف ديگرى است.

خود كلام نيز به روشنى بر اين مطلب دلالت مى كند كه دعا كننده در عالم عبوديت و عالم وحدت است و اصلاً به عالم كثرت توجهى ندارد.

اعتدال در معيشت

از كلام حضرت كه فرموده اند: «و اسرافى على نفسى و...» اين مطلب به دست مى آيد كه ميانه روى در تمايلات و خواسته ها بسيار پسنديده است و آن چه نامشروع و ناپسند است زياده روى و از حد اعتدال خارج شدن است، بلكه ميانه روى در معيشت از امورى است كه در قرآن و روايات، آدمى به آن مأمور شده است:

-؛ وَ اِبْتَغِ فِيمٰا آتٰاكَ اَللّٰهُ اَلدّٰارَ اَلْآخِرَةَ وَ لاٰ تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ اَلدُّنْيٰا وَ أَحْسِنْ كَمٰا أَحْسَنَ اَللّٰهُ إِلَيْكَ وَ لاٰ تَبْغِ اَلْفَسٰادَ فِي اَلْأَرْضِ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يُحِبُّ اَلْمُفْسِدِينَ‌⁽¹⁾در آن چه كه خدا به تو داده است در پى سراى آخرت باش سهم خودت را هم از دنيا فراموش نكن.

-؛ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اَللّٰهِ اَلَّتِي أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ اَلطَّيِّبٰاتِ مِنَ اَلرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي اَلْحَيٰاةِ اَلدُّنْيٰا خٰالِصَةً يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ كَذٰلِكَ نُفَصِّلُ اَلْآيٰاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ‌⁽²⁾بگو چه كسى آراستگى و زينت الهى را كه خداوند براى بندگانش نمايان كرده و نيز روزى پاكيزه را حرام كرده است‌؟

از پيامبر (ص) هم نقل شده است كه آن حضرت شنيد كه يكى از اصحابش روش ترك دنيا و رهبانيت را در پيش گرفته است، خشمگين شد و به مسجد رفت و مردم را گرد آورد و فرمود:

«اَنَا رَسُولُكُمْ آكُلُ مِنَ اللذائِذِ و اُجامِعُ النِّساءَ وَ اَكُونُ فِى الناس مَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتى فَلَيْسَ منّى؛⁽³⁾

من پيامبر شما هستم. از غذاهاى لذيذ مى خورم و با زنان مجامعت مى كنم و در بين مردم هستم. هر كس از روش من سرباز بزند از من نيست.»

بنابراين آن چه مذموم است زياده روى و خروج از اعتدال است. خداوند تعالى در مورد صفات مؤمنين مى فرمايد:

؛ وَ اَلَّذِينَ إِذٰا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كٰانَ بَيْنَ ذٰلِكَ قَوٰاماً⁽¹⁾و كسانى كه وقتى انفاق مى كنند نه ول خرجى مى كنند و نه تنگ نظرى، بلكه روشى بين اين دو را در پيش مى گيرند.

از سفارشات الهى است كه:

-؛ وَ لاٰ تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلىٰ عُنُقِكَ وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا كُلَّ اَلْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً⁽²⁾دستت را به گردنت بسته نگه مدار. كاملاً هم از هم آن را باز نكن كه آن وقت مورد شماتت و سرزنش قرار مى گيرى و يا حسرت زده باقى مى مانى.

-؛ يٰا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَ كُلُوا وَ اِشْرَبُوا وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ يُحِبُّ اَلْمُسْرِفِينَ‌⁽³⁾اى آدمى زادگان! زيور آلات خود را پيش هر مسجدى برگيريد. بخوريد و بياشاميد ولى زياده روى نكنيد كه خدا اسراف كنندگان را دوست نمى دارد.

و نيز فرموده است:

-..؛ وَ قٰالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمٰانَهُ أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اَللّٰهُ وَ قَدْ جٰاءَكُمْ بِالْبَيِّنٰاتِ مِنْ رَبِّكُمْ وَ إِنْ يَكُ كٰاذِباً فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَ إِنْ يَكُ صٰادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ اَلَّذِي يَعِدُكُمْ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذّٰابٌ‌⁽⁴⁾خداوند بى گمان كسى را كه اسراف گر و دروغ پرداز باشد راهنمايى نمى كند.

-..؛ وَ لَقَدْ جٰاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّنٰاتِ فَمٰا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمّٰا جٰاءَكُمْ بِهِ حَتّٰى إِذٰا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اَللّٰهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً كَذٰلِكَ يُضِلُّ اَللّٰهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتٰابٌ‌⁽¹⁾خداوند به اين صورت هر كس را كه اسراف گر و شكاك باشد گمراه مى دارد.

-...؛ مِنْ أَجْلِ ذٰلِكَ كَتَبْنٰا عَلىٰ بَنِي إِسْرٰائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسٰادٍ فِي اَلْأَرْضِ فَكَأَنَّمٰا قَتَلَ اَلنّٰاسَ جَمِيعاً وَ مَنْ أَحْيٰاهٰا فَكَأَنَّمٰا أَحْيَا اَلنّٰاسَ جَمِيعاً وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُنٰا بِالْبَيِّنٰاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذٰلِكَ فِي اَلْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ‌⁽²⁾پيامبران ما هم با دلايل آشكار به سراغ ايشان آمدند و پس از آن بسيارى از ايشان به اسراف گرى و زياده روى پرداختند.

-..؛ فَمٰا آمَنَ لِمُوسىٰ إِلاّٰ ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلىٰ خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعٰالٍ فِي اَلْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ اَلْمُسْرِفِينَ‌⁽³⁾

فرعون هم كه در روى زمين برترى جويى پيشه كرد براى آن بود كه او هم از اسراف كاران بود.

-.؛ لاٰ جَرَمَ أَنَّمٰا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي اَلدُّنْيٰا وَ لاٰ فِي اَلْآخِرَةِ وَ أَنَّ مَرَدَّنٰا إِلَى اَللّٰهِ وَ أَنَّ اَلْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ⁽⁴⁾اسراف كاران هستند كه دوزخى اند.

پيامدهاى اسراف

از آيات چنين برمى آيد كه عاقبت اسراف و زياده روى به كفر و هلاكت ختم مى شود. پيامدهايى كه بر اسراف و زياده روى مترتب است عبارتند از:

؛ وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِيهٰا فَفَسَقُوا فِيهٰا فَحَقَّ عَلَيْهَا اَلْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِيراً⁽¹⁾ما هر وقت اراده كنيم كه جايى را به نابودى بكشيم به خوش گذران هاى آن جا فرمان مى دهيم تا آن ها در آن جا خراب كارى و فسق پيشه كنند. حرف ما كه تحقق پيدا كرد زير و رويش مى كنيم.

-؛ وَ أَصْحٰابُ اَلشِّمٰالِ مٰا أَصْحٰابُ اَلشِّمٰالِ وَ كٰانُوا يُصِرُّونَ عَلَى اَلْحِنْثِ اَلْعَظِيمِ‌⁽²⁾واصحاب شمال، چه اصحاب شمالى! آن ها كه در تندباد و آب جوشان و سايه دود سياه قرار خواهند داشت كه نه خنك خواهد بود و نه آرام بخش. چراكه آن ها پيش از آن خوش گذران بودند و بر انجام گناه بزرگ اصرار مى ورزيدند.

؛ وَ لاٰ تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلىٰ عُنُقِكَ وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا كُلَّ اَلْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً⁽³⁾نه هرگز دست خود (در احسان به خلق) محكم بسته دار و نه بسيار باز و گشاده دار كه هر كدام كنى به نكوهش و حسرت خواهى نشست.

لذا «جرجى زيدان» يكى از علل پيش رفت اسلام را وجود اشخاصى نظير «دحيه كلبى» دانسته است كه وقتى به عنوان سفير اسلام به روم رفت، جزشترش كه او از شيرآن استفاده مى كرد - و شتر نيز از علف بيابان - هيچ چيز ديگر با خود نبرد.

در همين مورد نقل شده است كه شاعرى براى عمر بن عبدالعزيز كه مى خواست جلوى زياده روى و اسراف را بگيرد تا به اين وسيله جهان اسلام را به خودكفايى برساند شعرى خواند و از او صله و جايزه خواست.

عمر از او پرسيد: چه چيزى به عنوان صله مى خواهى‌؟

شاعر در جواب گفت: خلفا دست كم اسبى، خلعتى، وجه نقد بى حد و حسابى به او مى دادند.

عمر از اين سخن حيرت زده شد و گفت:

به خدا قسم! جز دو لباس و چهل درهم پول نقد هيچ چيز ديگر ندارم كه مى توانم نصف آن ها را به تو بدهم.

بنابراين، عاقبت اسراف و زياده روى در مصرف اموال انسان را به فقر مى كشد، فقر هم به كفر و فسق منجر مى شود.

اميرالمؤمنين على (ع) به فرزندش محمد بن حنيفه فرمود:

«يا بُنَىَّ اِيّاكَ وَ الْفَقْر. فَاِنَّهُ مَنْقَصَةً فِى الدّين، مُدْهِشَةً لِلْعَقْل، داعِيَةً لِلْمَقْت؛⁽¹⁾

اى نور چشم من! از فقر بپرهيز كه موجب نقصان در دين است و مايه هراس و پراكندگى عقل و جلب كننده بدبختى است.»

و نيز فرمود:

«كادَ الْفَقْرُ اَنْ يَكُونَ كُفْرا؛⁽²⁾ديرى نمى گذرد كه فقر به كفر تبديل مى شود.»

در ديوانى كه منسوب به اميرالمؤمنين على (ع) است چنين آمده:

«وَ قَدْ دَقَّتْ وَ رَقَّتْ وَاسْتَرَقَّت

فُضُولُ الْعَيْشِ اَعْناقُ الرِّجالِ‌؛⁽¹⁾

زياده روى در زندگى كردن مردان را مى كوبد، خورد مى كند و قطع مى نمايد.»

لذا در اين شعر به خوارى، غم ها، ندامت ها و بالاخره ضعف اعصاب كه ناشى از زياده روى در رفاه و آسايش زندگى است، اشاره شده است. البته خوارىِ خضوع در برابر مردم و قرض خواستن از ايشان به مراتب از آن ها بدتر است.

اما در مورد تبذير و بيهوده مصرف كردن اموال علاوه بر آن كه مفاسد مذكور را در پى دارد قرآن چنين شخصى را برادر شيطان دانسته است:

؛ إِنَّ اَلْمُبَذِّرِينَ كٰانُوا إِخْوٰانَ اَلشَّيٰاطِينِ وَ كٰانَ اَلشَّيْطٰانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً⁽²⁾ريخت و پاش كنندگان از دير باز برادران شياطين بوده اند. شيطان هم قدر نشناس پروردگار خود بود.

خلاصه آن كه آسايش و رفاه در زياده روى نيست بلكه فقر، خوارى و امراض روحى همه تحت الشعاع اسرافند. اميرالمؤمنين على (ع) فرموند:

«

عَزَّ مَنْ قَنَعَ وَ ذَلَّ مَنْ طَمَعَ‌؛⁽³⁾هر كس قناعت پيشه كند سرفرازى و هر كس طمع كرد به خوارى افتاد يابد.»

منظور از قناعت در اخلاق اسلامى، عبارت از اقتصاد است كه در كتب اقتصادى به اين صورت تعريف شده است:

«توليد به مقدار مصرف و مصرف به اندازه توليد.»

لذا آن طور كه عوام از آن استنباط مى كنند يعنى خود را به فقر، فلاكت، تنبلى و گوشه نشينى واداشتن نيست.

بنابراين هر كس كه دنيا او را سرگرم نكند؛ حتى اگر ثروتمند هم باشد او انسان پارسا و قانعى است. همان طورى كه اميرالمؤمنين (ع) نيز فرمودند:

«مَنْ لايَأْكُلْ ما لَيْسَ لَهُ وَ لا يَلْبِسُ ما لَيْسَ لَهُ وَ لايَشْرى ما لَيْسَ لَهُ فَهُوَ الْقانِع؛⁽¹⁾هر كس چيزى را كه براى او نباشد نخورد، نپوشد و نخرد شخص قانعى است.»

يعنى هر كس كه در رفاه و آسايش زياده روى پيشه كند اگر چه مراعات حلال و حرام را هم بكند مسرف و ول خرج و هر كس كه مالش را در راه حرام و ناشايست مصرف كند يا بيهوده مصرف نمايد «مترف و مبذّر» مى باشد.

شيوه اعتذار

اعتذار كه براى رفع سرزنش و گناه آوره مى شود اگر از نظر عقل و شرع به جا باشد «عذر» ناميده مى شود ولى اگر بى جا باشد به آن «بهانه» گفته مى شود و قرآن نيز آن را به هر دو معنا به كار برده است:

؛ وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اَللّٰهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِيداً قٰالُوا مَعْذِرَةً إِلىٰ رَبِّكُمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ‌⁽¹⁾وقتى هم به گروهى از آن ها گفته شود كه چرا مردمى كه خداوند آن ها را به هلاكت مى رساند يا سخت عذابشان مى نمايد، پند مى دهيد؟ مى گويند از باب عذر خواهى به درگاه پروردگارتان است بلكه آن ها هم با تقوا و خويشتن دار گردند.

اين نوع عذر آوردن در آيه «عذر موجه» است كه در قرآن به كار برده شده است. اما در اين آيه كه خداوند مى فرمايد:

؛ يَوْمَ لاٰ يَنْفَعُ اَلظّٰالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اَللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ اَلدّٰارِ⁽²⁾روزى كه بهانه آوردن ستم گران برايشان سودى ندارد. آن ها مورد طرد و نفرين قرار مى گيرند و بدجايگاهى خواهند داشت.

عذر غير موجه و بهانه آوردن پس از اتمام حجت در دنيا هست.

البته «عذرخواهى» از صفات كمالى است كه منشأ آن تواضع و انكسار است.

لذا هر كس داراى صفت فروتنى و افتادگى باشد از كارهاى ناپسندى كه در حق خالق يا خلق از روى فراموشى يا به جهت غلبه شهوت و هوا و هوس و فريب شيطان

از او سرزده باشد، عذرخواهى مى كند. چنان كه عذرخواهى نكردن هم از صفت خودبزرگ بينى سرچشمه مى گيرد.

بنابراين، هر كس كه خود را بزرگ انگارد ديگر عذرخواهى نخواهد كرد، بلكه اصلاً ناپسندى يى در خود و اعمالِ ناشى از خود نخواهد ديد تا عذرخواهى كند. همان طور كه شيطان خود را بزرگ انگاشت و از خداوند تعالى عذرخواهى نكرد. كلام الهى است كه:

؛ قٰالَ يٰا إِبْلِيسُ مٰا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمٰا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ اَلْعٰالِينَ إِلاّٰ عِبٰادَكَ مِنْهُمُ اَلْمُخْلَصِينَ ⁽¹⁾- خداوند تعالى - گفت: اى ابليس! چه چيزى تو را از سجده بر آفريده من كه با دو دستم او را آفريده ام بازداشت‌؟ خود را بزرگ انگاشتى يا آن كه از صدرنشينان عالم هستى بوده اى‌؟ - شيطان - گفت: من از او بهترم. تو مرا از آتش آفريدى در حالى كه او را از گل خلق كردى. - خداوند - گفت: از آن جا بيرون برو كه تو مطرودى و لعنت و نفرين من تا روز جزا بر تو باد. - شيطان - گفت: پس به عزت و سربلندى تو قسم مى خورم كه همگى شان را از راه بيرون مى كنم مگر بندگان پاك و برگزيده تو را.

عجيب اين جاست كه پس از طردش از جانب خداوند باز هم عذرخواهى نكرد.

عذر بدتر از گناه

چنان كه ذكر شد عذرخواهى از وسايل نجات است ولى عذرخواهى نا به جا از وسايل نابودى و هلاكت مى باشد.

لذا هر كسى كه كار زشتى مرتكب شود در هر دو سرا زيان كار است. ولى عذرخواهى ناموجه ضررش بيشتر است، چرا كه عذر ناموجه موجب هلاكت و نابودى نفس لوامه مى گردد و نفس لوامه نيز در ابتداى امرعذرهاى غير موجه را نمى پذيرد:

؛ بَلِ اَلْإِنْسٰانُ عَلىٰ نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ وَ لَوْ أَلْقىٰ مَعٰاذِيرَهُ‌⁽¹⁾خود انسان از خودش خبر دارد. هر چند هم بهانه بياورد و هر قدر هم عذربتراشد.

ولى به هر حال مى خواهد مقابل خود را باز كند:

؛⁽²⁾ولى آدمى مى خواهد راه را به روى خودش باز كند.

لذا وقتى كه بخواهد آتش نفس ملامت گر را خاموش كند و در برابر ضربات سهم گين آن دفاع و ايستادگى نمايد. در مقابل كارهاى ناشايست پى در پى عذرخواهى مى نمايد تا آن كه به مرور زمان به جهل مركب مبتلا مى شود و واى به حال كسى كه به چنين بلايى مبتلا شود. خداوند تعالى فرموده است:

؛ أَ فَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اَللّٰهَ يُضِلُّ مَنْ يَشٰاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشٰاءُ فَلاٰ تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرٰاتٍ إِنَّ اَللّٰهَ عَلِيمٌ بِمٰا يَصْنَعُونَ‌⁽³⁾آيا درست است كه هر كس كار بدش برايش آراسته شود آن را خوب مى بيند؟ پس معلوم مى شود كه خدا هر كس را بخواهد گمراه مى كند و هر كس را بخواهد راهنمايى

مى نمايد. تو نيز از حسرتى كه به حال آن ها مى خورى خودت را پاى مال و تلف نكن. خداوند مى داند كه آن ها چه مى كنند.

به گمانش كه حق با اوست بهانه جويى مى كند. لذا قرآن مى فرمايد به او اجازه عذرخواهى داده نمى شود:

؛ هٰذٰا يَوْمُ لاٰ يَنْطِقُونَ وَ لاٰ يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ‌⁽¹⁾آن روز، روزى است كه لب به سخن نمى گشايند و به آن ها اجازه سخن گفتن هم داده نمى شود تا بهانه بياورند.

بخش چهاردهم

اشاره

يا رَبِّ اِرْحَمْ ضَعْفَ بَدَنى، وَ رِقَّةَ جِلْدى، وَ دِقَّةَ عَظْمى، يا مَنْ بَدَءَ خَلْقى وَ ذِكْرى، وَ تَرْبِيَتى وَ بِرِّى وَ تَغْذِيَتى، هَبْنى لِاِبْتداءِ كَرَمِكَ‌، وَ سالِفِ بِرِّكَ بى. يا اِلهى وَ سَيِّدى وَ رَبّى. اَتُراكَ مُعَذِّبى بِنارِكَ بَعْدَ تَوْحيدِكَ وَ بَعْدَ مَا انْطَوى عَلَيْهِ قَلْبى مِنْ مَعْرَفَتِكَ وَ لَهِجَ بِه لِسانى مِنْ ذِكْرِكَ وَاعْتَقَدَهُ ضَميرى مِنْ حُبِّكَ وَ بَعْدَ صِدْقِ اعْترافى وَ دُعائى خاضِعا لِرُبُوبِيَّتِكَ‌. هَيْهات. اَنْتَ اَكْرَمُ مِنْ اَنْ تُضَيِّعَ مَنْ رَبَّيْتَهُ اَوْ تُبَعِّدَ مَنْ اَدْنَيْتَهُ اَوْ تُشَرِّدَ مَنْ آَوَيْتَهُ اَوْ تُسَلِّمَ اِلَى الْبَلاء مَنْ كَفَيْتَهُ وَ رَحِمْتَه؛

اى پروردگار من! به بدن ناتوانم، نازكى پوست و باريكى استخوانم رحم كن. اى كسى كه مرا خلق كردى و مرا به حساب آوردى و مرا تربيت نمودى و به من احسان كردى و به من غذا دادى. اكنون مرا به حق آن كرم ها و خوبى هاى گذشته و احسانى كه به من نمودى ببخش. اى معبود و اى سيد و پروردگار من! آيا به خود مى بينى كه مرا به آتشت عذاب كنى. پس از آن كه تو را به وحدانيت قبول نموده ام. و پس از آن كه دلم پر است از معرفتت و زبانم به يادت گويا و محبتت در باطنم رسوخ نموده است‌؟

آيا پس از آن كه با صداقت اعتراف دارم به گناهانم و با صداقت مى خوانم تو را در حالى كه خاضعم در مقابل ربوبيتت، باز هم مرا عذاب مى كنى‌؟ دور است از تو. تو كريم تر از آنى كه پرورده خود را از بين ببرى. تو كريم تر از آنى كه كسى را كه پذيرفته اى دور كنى. تو كريم تر از آنى كه كسى را كه جاى داده اى فرارى دهى. تو كريم تر از آنى كه كسى را كه همه چيزش را به عهده گرفته اى و به او رحم نموده اى تسليم بلا و عذاب دردناكت كنى.

تفسير ادبى

اشاره

«دقّت» و «رقّت» ضد غلظت است و هر دو به يك معنا هستند و در اين جا براى تفنن در عبارت آورده شده اند.

«انطوا» به معناى درهم پيچيدن است.

«لهجه» به معناى ورد زبان است.

«هيهات» اسم فعل است به معناى دور باد!

«شريد» به معناى فرار است و «تشريد» به معناى فرار كردن به سوى كسى است.

دو جهت مختلف

داعى در اين جملات، دو بعد و دو جهت را در نظر گرفته است. يكى از جهت نهايت ضعف و ناتوانى خود كه مى گويد:

«يارَبّ اِرْحَمْ ضَعْفَ بَدَنى وَ رِقَّةَ جِلْدى وَ دِقَّةَ عَظْمى»

يعنى بى نهايت خود را مقصر مى داند. درخواست كننده اى است كه از صميم قلب خواستار چيزى است، همان طور كه بنده اى در برابر آقايش اظهار فروتنى مى نمايد فرموده است:

«وَ بَعْدَ صِدْقِ اِعْترافى وَ دُعائى خاضِعا لِرُبُوبِيَّتِكَ‌.»

ديگر از جهت نهايت قوت و توانايى خود، چرا كه موحد بوده وخدا را مى شناسد و عاشق خداى تعالى است. مربوب اوست و در كنف حمايتش قرار دارد.

مدعو همان پروردگار بسيار با كرامت است كه نيكى اش تداوم دارد چرا كه فرموده:

«يا مَنْ بَدَءَ خَلْقى وَ ذِكْرى وَ تَرْبِيَتى وَ بِرّى وَ تَغْذِيَتى هَبْنى لِابْتداءِ كَرَمِكَ وَ سالِفِ بَرِّكَ بى.»

در اين فراز از دعا خدا را به كرامت و نيكى معرفى كرده و به تداوم كرم و نيكى قسمش مى دهد و از او آمرزش و رهايى از آتش جهنم را درخواست نموده است.

بنابراين در لابلاى كلام خود استدلالى آورده تا ثابت كند كه آمرزش و رهايى او لازم است. لذا كلام به صورت استفهام انكارى ابطالى مطرح كرده است. استدلال اين است كه دورى از او ممكن نيست و هر كس مدعى آن باشد دروغ مى گويد. پس در حقيقت استفهام براى نفى كلام و اثبات ضد آن به كار برده شده است؛ علاوه بر آن كه ضد كلام را نيز براى تأكيد آورده و فرموده: «

اَتُراكَ مُعَذِّبى بِنارِكَ بعْدَ تَوْحيدَكَ وَ.... هَيْهاتَ اَنْتَ اَكْرَمُ مِنْ اَنْ تُضَيِّعَ مَنْ رَبَّيْتَه.»

اين گونه دليل آوردن از قبيل استدلالات فلاسفه يا دلايل اصوليون و فقها نيست، بلكه از قبيل دليل آوردن عارف و عاشق براى معشوق است. اين دليل نظير دليلى است كه در اين بيت آمده:

من عاشقم، گواه من اين قلب چاك چاك

در دست من، جز اين سند پاره پاره نيست⁽¹⁾

هدف از تعليل

«حجت آوردن» گاهى براى اثبات ادعا است به طورى كه طرف دعوا به واسطه آن ملزم گردد. اين همان حجتى است كه در فلسفه، فقه و ساير علوم به كار مى رود.

گاهى هم به معناى چيزى به كار مى رود كه مورد پسند ذوق قرار مى گيرد و على رغم عدم پذيرش عقل، ذوق آن را مى پذيرد و حربه عقل در چنين مواردى بى نهايت ضعيف مى شود چرا كه:

پاى استدلاليان چوبين بود

پاى چوبين سخت بى تمكين بود⁽²⁾

در اين گونه موارد اگر «مدعى عليه» خوش ذوق باشد آن را مورد پذيرش خود قرار مى دهد اما اگر چنان چه «مدعى عليه»، مدعى را با دليلى از نوع اول مورد مؤاخذه قرار دهد معلوم مى شود كه شخص با ذوقى نيست و بايد از ميدان عشق خارج شود.

شاعر چه نيكو سروده است:

ابروى كج ار راست بدى كج بودى

از شير حمله خوش بود و از غزال رم⁽¹⁾

هم چنين:

جهان چون زلف و خط و خال و ابروست

كه هر چيزى به جاى خويش نيكوست⁽²⁾

پيداست كه اين گونه حجت آوردن همان بازگشت بنده است به سوى مولايش. لذا بهترين نوع توبه ها به سوى خداوند است، و از طرفى همه گناهان به واسطه آن فرو مى ريزند و مورد آمرزش قرار مى گيرند. كلام الهى است:

؛ قُلْ يٰا عِبٰادِيَ اَلَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلىٰ أَنْفُسِهِمْ لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ يَغْفِرُ اَلذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ اَلْغَفُورُ اَلرَّحِيمُ وَ أَنِيبُوا إِلىٰ رَبِّكُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ اَلْعَذٰابُ ثُمَّ لاٰ تُنْصَرُونَ‌⁽³⁾بگو اى بندگان من! كه نسبت به جان هايتان زياده روى پيشه كرده ايد. از رحمت خدا نااميد نشويد. خدا همه گناهان را مى بخشد و به درگاه پروردگارتان انابه كنيد و تسليم او شويد. پيش از آن كه عذاب به سراغ شما آمده باشد و شما بى ياور مانده باشيد.

بنابراين، هيچ گونه اشكالى بر اين فراز از دعا كه دلالت مى كند كه توحيد، معرفت و محبت موجب بهشت است و صاحبش در آتش داخل نمى شود، وارد نمى شود.

عدم منافات بخشش با عذاب الهى

البته بعضى گمان مى كنند كه توحيد، معرفت و محبت موجب بهشت است على رغم آن كه صاحبش هر كارى را مرتكب شده باشد و در اين مورد به كلام حضرت تمسك مى كنند كه فرموده:

«

حُبُّ عَلِىّ حَسَنَةً لاتَضُرَّ معها سَيِّئَةً‌؛⁽¹⁾محبت على حسنه اى است كه هر بدى يى همراه آن باشد ضرر و زيان خود را از دست مى دهد.»

از روايات چنين پيداست كه اين نوع توهم در بين اصحاب ائمه (ع) هم بوده است. لذا محمد بن مارد نقل مى كند كه به امام صادق (ع) عرض كردم: حديثى به ما رسيده است كه شما فرموده ايد:

«اِذا عَرَفْتَ فَاعْمَلْ ما شِئْتَ‌؛⁽²⁾وقتى كه معرفت پيدا كردى ديگر هر كارى مى خواهى بكن.»

حضرت فرمودند:

«

قَدْ قُلْتُ ذلِكَ‌؛ آرى. من اين را گفته ام.»

پرسيدم: حتى اگر زنا، دزدى، مى گسارى و باده خوارى كند؟

حضرت فرمودند:

«اِنّا لِلّهِ وَ اِنّا اِلَيْهِ راجِعُونَ وَ اللّهِ ما اَنْصَفُونا اَنْ نَكُونَ اُخِذْنا بِالْعَمَلِ وَ وُضِعَ عَنْهُمْ اِنَّما قُلْتُ اِذا عَرَفْتَ فَاعْمَلْ ما شِئْتَ مِنْ قَليلِ الْخَيْرِ وَ كَثيرِهُ فَاِنَّهُ يُقْبَل مِنْكَ‌؛

پناه بر خدا! به خدا قسم اين شرط انصاف با ما نيست كه ما مورد مؤاخذه اين قبيل كارها قرار بگيريم و از دوش عاملين شان ساقط باشد. من گفتم: وقتى كه معرفت پيدا كردى هر كار خير كم يا زيادى مى خواهى بكن كه آن وقت از تو پذيرفته مى شود.»

لذا اين توهم بسيار اشتباهى است كه خطر بزرگى هم در دل آن نهفته و موجب مى شود كه متوهم نسبت به گناه جسارت پيدا كند. پس همان طور كه اين روايت آن را رد كرد قرآن و روايات ديگر هم به رد آن پرداخته اند. در قرآن آمده است:

؛ أَ رَأَيْتَ اَلَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ اَلَّذِينَ هُمْ يُرٰاؤُنَ‌⁽¹⁾آيا كسى كه دين را دروغ مى انگاشت ديدى‌؟ همين شخص كسى است كه يتيم را از خود مى راند و سعى در سير كردن بينوا نمى كند. لذا واى به نمازگزارانى كه در نماز خود سهل انگارند، آن ها كه رياكارى پيشه مى كنند و مايحتاج مردم را نمى دهند.

و در جاى ديگرى از قرآن آمده است كه:

؛ فِي جَنّٰاتٍ يَتَسٰاءَلُونَ فَمٰا تَنْفَعُهُمْ شَفٰاعَةُ اَلشّٰافِعِينَ‌⁽²⁾در باغ هايى خواهند بود. از گناه كاران خواهند پرسيد چه چيزى شما را به قعر جهنم فرو كشيد؟ آن ها خواهند گفت: همين كه از نمازگزاران نبوديم و بيچاره را اطعام نمى كرديم و پيوسته با اهل باطل هم نشين و هم صدا بوديم و روز جزا را دروغ مى انگاشتيم تا آن كه مرگ به سراغ ما آمد. شفاعت ميانجى گران براى آن ها سودى نخواهد داشت.

و هم چنين آيه اى ديگر:

..؛ إِلاّٰ بَلاٰغاً مِنَ اَللّٰهِ وَ رِسٰالاٰتِهِ وَ مَنْ يَعْصِ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِينَ فِيهٰا أَبَداً⁽³⁾و نيز هر كس كه بر خدا و رسولش عصيان كند آتش جهنم از آن اوست تا ابد در آن خواهد بود.

در روايات مستفيضه شيعه و سنى آمده است كه رسول خدا (ص) در آخرين لحظه وفات فرمودند:

«لَيْسَ مِنّى مَنِ اسْتَخَفَّ بِصَلاتِهِ وَ لايَرِدَ عَلَىَّ الْحَوْضِ لا وَلله؛⁽¹⁾هر كس كه نماز را سبك بشمارد از من نيست و به خدا قسم وارد حوض كوثر نمى شود.»

از امام صادق (ع) نيز در دم وفات روايت شده است كه فرمود:

«لايَنالُ شَفاعَتُنا مَنِ اسْتَخَفَّ بِالصَّلوة؛⁽²⁾شفاعت ما به كسى كه نماز را سبك بشمارد نمى رسد.»

باز از آن حضرت در تفسير آيه:

؛ وَ لاٰ تَرْكَنُوا إِلَى اَلَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ اَلنّٰارُ وَ مٰا لَكُمْ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ مِنْ أَوْلِيٰاءَ ثُمَّ لاٰ تُنْصَرُونَ‌⁽³⁾به كسانى هم كه ستم پيشه كرده اند مايل نشويد كه آتش، دامان شما را هم مى گيرد.

روايت شده است كه حضرت فرموده اند:

«او كسى است كه به محضر سلطانى برود و براى او آرزوى سلامتى و طول عمر نمايد تا آن كه سلطان دست در جيبش كند و چيزى به او بدهد.»

از صفوان جمال روايت شده است كه حضرت از من پرسيدند:

«اَتُحِبَّ بَقائَهُمْ حَتّى يُخْرِجَ كِرَاكَ‌؛⁽⁴⁾دوست دارى زنده باشند تا كرايه شترهاى تو را بدهند؟»

گفتم آرى. حضرت فرمودند:

«

مَنْ اَحَبَّ بَقائَهُمْ فَهُوَ مِنْهُمْ وَ مَنْ كانَ مِنْهُمْ وَرَدَ النّارُ؛⁽⁵⁾هر كس پايدارى آن ها را دوست بدارد از آن هاست و هر كس از آن ها باشد وارد آتش مى شود.»

از ابى بصير روايت شده است كه گفت شنيدم امام صادق (ع) مى فرمود:

«مَنْ اَكَلَ مالُ اَخيهِ ظُلماً وَ لَمْ يَرُدَّهُ اِلَيْهِ اَكَلَ جَذْوَةً مِنَ النّارِ يَومَ الْقِيامَةِ‌؛⁽¹⁾

هر كس كه از روى ستم مال برادرش را بخورد و به او بازنگرداند. روز قيامت آتش پاره اى را خواهد خورد.»

پيامبر اكرم (ص) در روزهاى آخر عمرش فرمودند:

«مَنْ كانَ لَهُ عَلَىَّ حَقٌّ فَيَأْخُذَ هُنا لِاَنَّ اللهَ قَسَّمَ اَنْ لايَتَجاوَزَ عَنْ حَقِّ النّاس؛⁽²⁾

هر كس كه حقى بر گردن من دارد همين جا بگيرد كه خدا قسم ياد كرده كه از حق الناس نمى گذرد.»

عربى برخاست و ادعا كرد كه با عصا به سينه اش زده است و حضرت رضايت دادند كه قصاص صورت بگيرد. لذا از اين داستان فهميده مى شود كه خداوند از حق الناس نخواهد گذشت.

«عبدالرحمن بن سيابه مى گويد: وقتى پدرم مرد، دوست پدرم چند درهم به من قرض داد و من با آن ها تجارت كردم تا آن كه توانستم آن چند درهم را به او برگردانم. مستطيع حج شدم. وقتى كه پيش امام صادق (ع) رفتم و واقعه را براى آن حضرت نقل كردم حضرت حرف مرا قطع كردند و پرسيدند:

«ما لَكَ وَ اَمْوالُ النّاس‌؟؛ از مال مردم چه با خود دارى‌؟»

گفتم آن ها را به صاحبانش بازگردانيده ام. حضرت شادمان شدند و فرمودند:

«

عَلَيْكَ بِصِدْقِ الْحَديث وَ اَداءُ الْاَمانَةِ‌؛⁽³⁾تو را به راست گويى و اداى امانت سفارش مى كنم.»

حضرت على (ع) نيز فرمود:

«

اَلَّلهُمَّ اِنّى اَعُوذُ بِكَ مِنْ نِقاش الْحِسابِ‌؛⁽¹⁾خدايا! من از دقت حساب به تو پناه مى برم.»

از سلمان در دم مرگش نقل شده است كه گريه مى كرده و مى گفته كه از رسول خدا شنيدم كه مى فرمود:

«نَجَى الْمُخِفُّونَ وَ هَلَكَ الْمُثْقِلُون؛⁽²⁾سبك باران رهايى يافتند و گران بارها به هلاكت رسيدند.»

راوى مى گويد اين سخن را در حالى به زبان مى آورد كه در خانه اش جز يك آفتابه، يك ظرف غذا و يك پوست نبود.

طاووس يمانى نقل مى كند كه امام سجاد (ع) را در طواف ديدم به قدرى گريست تا آن كه سستى بر او غلبه كرد و حالت غشوه بر او عارض شد. وقتى سر حضرت را از زمين بلند كردم حضرت به من اعتراض كرد. گفتم: آقا! شما كه پسر حسين و فرزند فاطمه و رسول خدا هستيد اين طور مى كنيد پس ما بايد چه كنيم‌؟ حضرت فرمودند:

«هَيْهات هَيْهات يا طاووس دَعْ عَنّى حَديثُ اَبى و اُمّى وَ جَدّى. خَلَقَ اللهُ الْجَنَّةَ لِمَنْ اَطاعَهُ وَ اَحْسَنَ وَ لَوْ كانَ عَبْدا حَبَشِيّا وَ خَلَقَ النّارَ لِمَنْ عَصاهُ وَ لَوْ كانَ وَلَدا قُرَشِيّا. اَما سَمِعْتَ قَولُهُ تَعالى فَاِذا نُفِخَ فِى الصُّورِ فَلا اَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَ لايَتَسائَلُونَ وَ اللهِ لايَنْفَعُكَ غَدا اِلاّ تَقْدِمَةٌ [أى هديّة] تُقَدِّمَها مِن عَمَلٍ صالِح؛⁽³⁾

هرگز هرگز. طاووس! با من سخن از پدر، مادر و جدم نگو. خداوند بهشت را براى كسى كه فرمانش برد - اگر چه غلام سياهى باشد - آفريده و جهنم را هم براى كسى كه نافرمانى اش كند خلق كرده است - اگرچه او فرزندى قريشى نسب باشد - مگر كلام خداوند

تعالى را نشنيده اى كه فرمود: وقتى كه در شيپور دميده شود، آن روز ديگر هيچ نسبتى بينشان نخواهد بود و از نسبشان سؤالى نخواهد شد. به خدا قسم فردا هيچ چيزى به كار تو نمى آيد مگر پس اندازى از عمل شايسته ات كه تو خود آن را پيش فرستاده باشى.»

بنابراين قرآن ايمان را همراه با عمل صالح آورده است و عمل صالح را همراه ايمان. خيلى كم اتفاق افتاده است كه يكى از اين دو بدون ديگرى در آيه اى ظاهر شده باشند

اگر سؤال شود كه اگر امر چنين باشد پس فرق بين كافر و مسلمان چيست‌؟ جواب اين است كه از آن جهت كه عذاب بر معصيت مترتب است فرقى بين آن دو نيست ولى از جهات ديگر بين آن ها فرق هست:

الف) كافر جاودانه در آتش خواهد بود ولى شيعه بالاخره به بهشت مى رود.

ب) آن كه كافر آمرزيده نمى شود ولى شيعه امكان دارد به واسطه شفاعت و رحمت مورد آمرزش قرار گيرد:

؛ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِكَ لِمَنْ يَشٰاءُ وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللّٰهِ فَقَدِ اِفْتَرىٰ إِثْماً عَظِيماً⁽¹⁾خداوند اين را كه شريكى براى او در نظر گرفته شود نمى آمزرد ولى غير از اين هر چه را كه باشد بر هر كس كه بخواهد مى آمرزد.

ج) از كافر عملى پذيرفته نمى شود ولى شيعه، كم يا زياد، اعمالش مورد پذيرش قرار مى گيرد.

شرح گروه كفار و قبول حسنات آن ها يا عدم قبولشان هم كه بحث مفصلى را به دنبال خواهد داشت ان شاء الله در جاى خود خواهد آمد.

بخش پانزدهم

اشاره

وَ لَيْتَ شِعْرى يا سَيِّدى وَ اِلهى وَ مَولاىَ اَتُسَلِّطُ النّارَ عَلى وُجوهٍ خَرَّتْ لِعَظَمَتِكَ ساجِدَةً وَ عَلى اَلْسُنٍ نَطَقَتْ بِتَوْحيدِكَ صادِقَةً وَ بِشُكْرِكَ مادِحَةً وَ عَلى قُلُوبٍ اعْتَرَفَتْ بِاِلهِيَّتِكَ مُحَقِّقَة وَ عَلى ضَمائِرَ حَوَتْ مِنَ الْعِلْمِ بِكَ حَتّى صارَتْ خاشِعَة وَ عَلى جَوارِحَ سَعَتْ اِلى اَوْطانِ تَعَبُّدِكَ طائِعَة وَ اَشارَتْ بِاسْتِغْفارِكَ مُذْعِنَة ما هكَذَا الظَّنُّ بِكَ وَ لا اُخْبِرْنا بِفَضْلِكَ عَنْكَ يا كَريمُ يا رَبّ‌؛

اى كاش مى دانستم اى سيد و اى خدا و مولاى من! آيا آتش را مسلط مى كنى بر صورت هايى كه به خاك براى عظمت تو سجده كنان افتاده است‌؟ و آيا آتش را مسلط مى كنى بر زبان هايى كه به وحدانيت تو صادقانه گويا و به شكر تو ثنا گو بوده اند؟

و آيا آتش را بر دل هايى كه به خدايى تو آگاهانه اعتراف نموده و باطن هايى كه از علم تو پر شده و در مقابل عظمت تو خاضع بوده است، مسلط مى كنى‌؟ و نيز بر اعضايى كه به سوى مجالس مربوط به تو شتافته و دل آن ها به گناه اعتراف داشت و استغفار نموده است‌؟ و آن جوارح شاهد بر آن است‌؟ نه. چنين مظنّه اى به تو درست نيست. حتما چنين گمانى به تو غلط است. ما از فضل تو چنين چيزى خبر نداريم. اى كريم و اى پروردگار من! ما چنين گمانى به تو و كرمت و پروردگاريت نداريم چنين گمانى از كرم تو دور است دور و از پروردگاريت بسى دور است.

تفسير ادبى

كلمه «ليت» حرف است كه غالبا در كلام براى تمنّا به كار برده مى شود و غالبا در مورد چيزى كه از دست رفته باشد به كار مى رود. مثل اين كلام شاعر كه مى گويد:

فَيا لَيْتَ الشَّبابُ يَعُودُ يوما

فَاُخْبِرُهُ بِما فَعل الشَّبيب؛⁽¹⁾

اى كاش روزگار جوانى روزى بر مى گشت تا به او مى گفتم كه پيرى چه به روز ما آورد»

در اينجا براى تأكيد بر نفى مطلب بعد از خود آمده و به اين معناست كه آن چه پس از آن آمده محال است كه صورت واقع به خود بپذيرد.

كلمه «شعر» در اين جا به معناى شور، فهم و تعقل است.

جمله «خرّت» از «خرّا» است به معناى سرنگون شدن چيزى كه از بلندى مى افتد نظير اين كلام الهى كه فرموده است:

..؛ وَ لَمّٰا جٰاءَ مُوسىٰ لِمِيقٰاتِنٰا وَ كَلَّمَهُ رَبُّهُ قٰالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قٰالَ لَنْ تَرٰانِي وَ لٰكِنِ اُنْظُرْ إِلَى اَلْجَبَلِ فَإِنِ اِسْتَقَرَّ مَكٰانَهُ فَسَوْفَ تَرٰانِي فَلَمّٰا تَجَلّٰى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَ خَرَّ مُوسىٰ صَعِقاً فَلَمّٰا أَفٰاقَ قٰالَ سُبْحٰانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَ أَنَا أَوَّلُ اَلْمُؤْمِنِينَ‌⁽²⁾موسى بيهوش بر زمين افتاد.

-..؛ فَلَمّٰا قَضَيْنٰا عَلَيْهِ اَلْمَوْتَ مٰا دَلَّهُمْ عَلىٰ مَوْتِهِ إِلاّٰ دَابَّةُ اَلْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمّٰا خَرَّ تَبَيَّنَتِ اَلْجِنُّ أَنْ لَوْ كٰانُوا يَعْلَمُونَ اَلْغَيْبَ مٰا لَبِثُوا فِي اَلْعَذٰابِ اَلْمُهِينِ‌⁽³⁾

وقتى كه - سليمان - فرو افتاد جنيان فهميدند كه اگر غيب مى دانستند اين قدر در عذاب خوار كننده باقى نمى ماندند.

«اَوطان» جمع وطن است و در اين جا محل هاى عبادت مثل سجده و غيره از آن منظور شده است.

كلمه «هكذا» تركبيى است از «هاى تنبيه»، «كاف خطاب» و «ذاى اشاره» كه براى تأكيد بر مطلب بعد از خودش آمده است. از آن جا كه مطلب بعد از آن در اين جا به صورت نفى آمده معنايش اين مى شود كه محال است به وقوع بپيوندد. لذا در اين جا با كلام ديگر حضرت كه در آغاز اين بخش ذكر شد يعنى جملات: «ليت شعرى يا سيدى...» مترادف مى شود كه اين خود از لطافت هاى كلام است.

لطف دعا

همان طور كه تكرار لفظ در دعا مثل تكرار يارب، يا الله، يا كريم! و... لطفى است كه داراى حلاوت و طراوت است، تكرار معنا در عبارات مختلف هم لطف در لطف است و حلاوت و طراوت خاصى به كلام مى بخشد.

«مدعو» در اين جملات خداوند تعالى است كه به الفاظ سيادت، الوهيت و ولايت فرا خوانده شده است:

«يا سَيّدى وَ اِلهى وَ مَولاىَ‌»

«مدعو به» عبارت از كرامت و ربوبيت حق تعالى است كه در جمله «يا كريم يا رب» به صورت كنايه آورده شده است.

«مدعو له» همان دورى از آتش و رهايى از آن است.

«داعى» بنده دعا كننده اى است كه ظاهر و باطن، قلب و جوارحش در برابر خداوند تعالى افتاده و فروتن است، كه هم با عبادات بدنى و هم با عبادات قلبى به عبادت خداوند مشغول بوده است. گويى سخن او اين چنين است:

«من بنده اى هستم كه به وحدانيت تو اقرار دارم و به اين كه خداوند تعالى شايسته پرستش است معترفم. آگاه و آشناى شايسته اى هستم تا آن جا كه علم و عرفان در باطنم به وجود حق تعالى رسوخ كرده است. با زبان شكر گذارم و به وسيله استغفارى كه از دل برمى خيزد طلب آمرزش مى كنم و....»

مطلبى كه در اين كلام آمده آن است كه معنا ندارد مولايى كه داراى فضل و كرم است آتش را بر بنده فروتنِ افتاده مطيعِ توبه كار كه به گناهان و خطاهايش اقرار دارد مسلط مى كند.

با قرار دادن كلام خود بين دو جمله «وليت شعرى» و «ما هكذا الظن بك» بر اين حجت تأكيد فرموده است. لذا مثل آن است كه مى گويد:

«اى حبيب من! من به سراغ تو آمده ام و چنان حجتى بر تو دارم كه در وادى عرفان محكم ترين حجت هاست به طورى كه مى توانم ادعا كنم تخلف از اين حجت بر مولايى چون تو محال است.»

بنابراين پس از همه اين ها كلام براى توبه و انابه و سخن گفتن با معشوق آماده شده است. در يك چنين سخن گفتنى لذت فراوانى براى عاشق هست. آن هم چه لذتى! كه در وصف نمى گنجد. اهل دنيا مگر مى توانند يك چنين لذتى را دريابند؟ هرگز نمى توانند.

مگر شخص عنين از لذت سخن گفتن عاشق با معشوق چيزى مى فهمد، يا از لذتى كه عاشق از انداختن خود به پاى معشوقش و مجاب كردنش مى برد - كه بالاترين لذت هاست - چيزى در مى يابد؟ كلام الهى است:

؛ تَتَجٰافىٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ اَلْمَضٰاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ يُنْفِقُونَ أَ فَمَنْ كٰانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كٰانَ فٰاسِقاً لاٰ يَسْتَوُونَ‌⁽¹⁾پهلوهايشان را از بستر خالى مى كنند. از سر بيم و اميد پروردگارشان را صدا مى زنند و از آن چه نصيبشان كرده ايم انفاق مى نمايند. لذا هيچ كس از چشم روشنى هايى كه براى آنها ذخيره شده است خبر ندارد كه به سزاى كارهايى كه مى كرده اند. - به ايشان داده خواهد شد -. آيا كسى كه مؤمن باشد هم چون زشت كار است‌؟ نه، يكسان نيستند.

بعيد نيست كه منظور خداوند تعالى از اين كه فرموده كسى نمى داند چه چشم روشنى هايى براى آن ها ذخيره شده است، لذت خود را به پاى مولا افكندن باشد، به واسطه مناجات شبانه و اين كار از مصاديق آن است. لذا معناى كلام حضرت تجربى است و مصداقى است بر اين آيه كه فرموده است:؛ أَ فَمَنْ كٰانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كٰانَ فٰاسِقاً لاٰ يَسْتَوُونَ‌⁽¹⁾بنابراين حضرت تصديق مى كند كه مؤمن و فاسق در بهره بردن از اين نوع لذت يك سان نيستند. اين همان لذتى است كه مريم راضى شد به واسطه آن از بهشت و نعمت هاى آن دوباره به اين دنيا بازگردد. اين همان لذتى است كه مرگ و قتل و سوز زخم ها برايش مفهوم نيست چنان كه از امام حسين (ع) نقل شده است كه در هنگام قتل مشغول مناجات بود و شادمانى از سر و رويش مى باريد:

به جهان خرم از آنم كه جهان خرم از اوست *** به ارادت⁽²⁾بخورم زهر كه شاهد ساقى ست

; عاشقم بر همه عالم كه همه عالم از اوست *** ُبه ارادت بكشم درد كه درمان هم از اوست⁽³⁾

لذا چنين كسى زنده فناناپذير است:

؛ وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اَلَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْيٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ‌⁽⁴⁾

البته نپنداريد كه شهيدان راه خدا مردند بلكه زنده به حيات ابدى شدند و در نزد خدا متنعم خواهند بود.

به عبارت ديگر:

هرگز نميرد آن كه دلش زنده شد به عشق

ثبت است بر جريده عالم دوام ما⁽¹⁾

البته رسيدن به چنين مقامى نيازمند از خود گذشتن در راه خداست، چنان كه از وجود چنين حسى و همتى در اصحاب رسول خدا (ص) مطالب و شواهد فراوانى نقل شده است:

جوانى براى تجارت به مدينه آمده بود. جذابيت رسول خدا او را گرفت و حلاوت ذكر خدا به او مزه كرد. وقتى كه اين خبر به گوش قبيله مرد جوان رسيد، آن ها پس از انواع تهديد و تطميع ها، دختر جوانى را پيش او فرستادند. مرد جوان فريب دخترك را نخورد و به او گفت:

«تو چه مى دانى كه نماز چه لذتى دارد! ياد خدا لذتش از آن هم بيش تر و بالاتر است.»

تا جايى كه بالاخره دختر در حالى از پيش او بيرون مى رفت كه مى گفت:

«يا الَّله! يا اَلّله! يا اَلّله!»

قبيله جوان جمع شدند و او را لخت و عور از خانه بيرون كردند. او به صفه رفت و مدام از رسول خدا مى خواست تا براى او دعا كند كه در راه خدا به شهادت برسد.

اين مقام، مقامى است كه جز پاكان به آن دست نمى يابند.

كلام الهى است كه:؛ إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ لاٰ يَمَسُّهُ إِلاَّ اَلْمُطَهَّرُونَ‌⁽²⁾آن قرآن محترمى است كه در كتابى جا سازى شده و جز پاكان به آن دست نمى يابند.

-؛⁽¹⁾حال اگر از نزديكان بود آسايش و بوستان و باغ نعمت ها، و اگر از اصحاب يمين بود به او مى گويند از جانب دست راستى ها بر تو درود ولى اگر از دروغ پنداران باشد آبشار آب جوشان بر سرش فرو خواهد ريخت و هرم گرما را خواهد چشيد. اين ديگر حق اليقين است. لذا اسم پروردگار با عظمت خود را به بى آلايشى ياد كن.

بنابراين پاكان كسانى هستند كه خداوند دل هايشان را از تعلق به غير خود پاك كرده است. لذا آن ها هستند كه علاوه بر آن كه نعمت هاى بهشت متعلق به آنان است روح و ريحان يعنى رفاه و اطمينان، و روزى گسترده هم اختصاص به ايشان دارد.

پيداست كه روزى چنين كسانى فقط لذت هاى جسمانى نخواهد بود بلكه كلام خداوندى، خلوت با او و خود را به پاى او افكندن نصيبشان خواهد شد.

رزق و روزى چنين كسى عبارت است از: سلام و درود خدا بر او:

؛ سَلاٰمٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ‌⁽²⁾رزق اهل بهشت درود و سلام خدا و رسول خدا بر ايشان.

؛ فَسَلاٰمٌ لَكَ مِنْ أَصْحٰابِ اَلْيَمِينِ‌⁽³⁾ولى رزق مقربان درگاه الهى سلام و درود خداوند تعالى است.

؛ فَرَوْحٌ وَ رَيْحٰانٌ وَ جَنَّةُ نَعِيمٍ‌⁽⁴⁾لذا غذاى چنين كسى ديدار حق تعالى است.

از اين روست كه در كلام اهل شعر و ادب وارد شده است:

اى روى دل آرايت مجموعه زيبايى *** با وصل نمى پيچيم وز هجر نمى نالم

در دام تو محبوسم در دست تو مغلولم *** ; مجموعه چه غم دارد از من كه پريشانم

حكم آن چه كه تو فرمايى من بنده فرمانم *** وز ذوق تو مدهوشم در وصف تو حيرانم⁽¹⁾

هم چنان كه روايت شده است، آن ها در بهشت حيرت زده و مست اند نه بهشت را مى بينند نه حورش و نه قصورش را.

پيداست كه اين مقام، مقامى است كه جز پاكان به آن دست نمى يابند. لذا هر كس كه در عالم كثرت غرق باشد از اين لذت محروم خواهد بود:

كيست بيگانه‌؟ تن خاكى تو *** تا تو تن را چرب و شيرين مى دهى

گر ميان مشك تن را جان شود *** مشك را بر تن مزن بر دل بمال

; كز براى اوست غم ناكى تو *** جوهر جان را نبينى فربهى

روز مردن گند او پيدا شود *** مشك چه بود نام پاك ذوالجلال⁽²⁾

رسول خدا (ص) فرمودند:

«لَوْلا اَنّ الشَّياطينَ يَحُومُونَ عَلى قُلُوبِ بَنى آدَمَ لَنَظَرُوا اِلى مَلَكُوتِ السَّمواتِ وَ الْاَرضِ‌؛⁽³⁾

اگر چنان چه شيطان ها اطراف دل آدمى زادگان نمى گشتند آن ها ملكوت آسمان ها و زمين را نظاره مى كردند.»

لذا چنين كسى را اگر شمشير هم بر سرش فرود بياورند گناه نمى كند.

در نهج البلاغه آمده است:

«لَوْ ضَرَبْتُ خَيْشُومَ الْمُؤْمِنِ بِسَيْفى هذا اَنْ يُبْغِضَنى ما أبْغَضَنِى وَ لَوْ صَبَبْتُ الدُّنْيا بِجَمَّاتِهَا عَلَى الْمُنافِقِ عَلى اَنْ يُحِبَّنى مَا أحَبَّنِى وَ ذلِكَ اَنَّهُ قُضِىَ فَانْقَضى عَلى لِسانِ النَّبِىِّ الْاُمِّىِّ (ص) اَنَّهُ قال يا عَلىُّ لايَبْغِضُكَ مُؤْمِنٌ وَ لايُحِبُّكَ مُنافِق؛⁽¹⁾

اگر با اين شمشيرم بينى مؤمن را بزنم تا با من خشم گيرد بر من خشم نخواهد گرفت و اگر تمامى دنيا را يك جا به منافق بدهم تا مرا دوست بدارد دوستم نخواهد داشت و اين به جهت آن است كه بر قلم قضا چنين رفته است و به همين علت بود كه بر زبان پيامبر درس نخوانده جارى شد كه: اى على! مؤمن بر تو خشم نگيرد و منافق تو را دوست نخواهد داشت.»

در بحارالانوار نقل شده است كه:

اميرالمؤمنين (ع) دست كسى را قطع كرد و او دست بريده خود را با دست ديگرش گرفته بود. ابن كوآء كه از خوارج بود او را ديد و از او پرسيد: چه كسى دستت را قطع كرده‌؟ او در جواب گفت:

دستم را سيدالوصيين، سرور اوصيا، پيشواى روسفيدان، شايسته ترين كس نسبت به جان مؤمنان اميرالمؤمنين على بن ابيطالب (ع) بريده است.

ابن كواء به او گفت: او دست تو را قطع كرده است و حالا تو او را مدح مى كنى‌؟

مرد گفت: چطور مى توانم مدحش نكنم و حال آن كه مهرش با گوشت و خونم عجين شده است. به خدا قسم او جز به حقى كه از جانب خدا داشت دستم را نبريده است.⁽¹⁾بنابراين عشق به خداى تعالى و سخن گفتن با او يعنى دعا و تضرع به درگاه او و سخن گفتن خدا با او يعنى قرائت قرآن در اين دنيا و مجاب كردن حق تعالى با آن از لذيذترين لذتها براى بنده است.

لذا او كسى است كه هم خدا از او راضى و خرسند است و هم او از خدا خشنود و دل شاد:

؛ يٰا أَيَّتُهَا اَلنَّفْسُ اَلْمُطْمَئِنَّةُ اِرْجِعِي إِلىٰ رَبِّكِ رٰاضِيَةً مَرْضِيَّةً‌⁽²⁾بلكه از قرآن چنين پيداست كه او راضى است به حجت عرفانى:

؛ يٰا أَيُّهَا اَلْإِنْسٰانُ مٰا غَرَّكَ بِرَبِّكَ اَلْكَرِيمِ فِي أَيِّ صُورَةٍ مٰا شٰاءَ رَكَّبَكَ‌⁽³⁾اى انسان! چه چيزى تو را گول زد كه با پروردگار كريم خودت كه هر عضوى را در جاى خود قرار داد و بين آن ها توازن برقرار كرد و تو را به بهترين شكلى آفريد، چنين باشى‌؟

از اين معنا و تفسير دقيق تر اين است كه خداوند، انسان را بر صراط مستقيم كه خير را از شر تشخيص مى دهد آفريده است و او را در حد اعتدال و در تركيبى از بعد ملكوتى و ناسوتى آفريده است كه بهترين حد پايدارى و قوام است.

خلاصه آن كه خداوند به واسطه اين آيات به آدمى تلقين كرده است كه بگويد:

«ربوبيت تو، گرامى داشت تو، آغاز آفرينش من از جانب تو، تربيت من و تغذيه من از جانب تو مرا بر تو مغرور داشت.»

چنان كه امير مؤمنان على (ع) هم در اين دعا فرموده است:

«يا مَنْ بَدَءَ خَلْقى وَ ذِكْرى وَ تَرْبِيَتى وَ بِرّى وَ تَغْذِيَتى هَبْنى لِابْتِداءِ كَرَمِكَ وَ سالِفَ بِرِّكَ بى.»

و نيز فرموده است:

«ما هكَذَا الظَّنُّ بِكَ وَ لااُخْبِرْنا بِفَضْلِكَ عَنْكَ يا كَريمُ يارَبّ‌.»

البته اگر كسى بتواند در جواب خداى تعالى كه مى فرمايد: «ما غرَّك بِربِّك الكريم» بگويد: «كَرَمُكَ وَ رُبُوبيِّتُك» بهترين دليل و حجت است. لذا در آخرت كسى قادر خواهد بود چنين جوابى بدهد كه در دنيا با اين كلمات خدا را دعا كرده باشد. كلام الهى است:

-؛ اَلْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلىٰ أَفْوٰاهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنٰا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ‌⁽¹⁾امروز دهانشان را مهر مى كنيم و دست هايشان با ما سخن مى گويند و پاهايشان شهادت مى دهند كه چه چيزى كسب كرده اند.

-؛ وَ مَنْ كٰانَ فِي هٰذِهِ أَعْمىٰ فَهُوَ فِي اَلْآخِرَةِ أَعْمىٰ وَ أَضَلُّ سَبِيلاً⁽²⁾هر كس در اين دنيا چشم بندد در آخرت هم چشمش بسته تر و گمراه تر خواهد بود.

كسى كه در اين دنيا سركش باشد در قيامت هم طغيان گر خواهد بود. كلام الهى است كه:

؛ يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اَللّٰهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمٰا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلىٰ شَيْ‌ءٍ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ اَلْكٰاذِبُونَ‌⁽³⁾روزى كه خداوند همه شان را برمى انگيزد همان طور كه براى شما قسم مى خورند براى

او هم قسم خواهند خورد و خيال مى كنند كه پايشان جايى بند است. بدانيد كه دروغ گوها همان ها هستند.

استاد ما علامه طباطبايى (رحمه الله) اين احتمال را به شدت رد كرده و گفته است:

«آدمى نمى تواند در جواب خداوند بگويد پروردگارا كرمت مرا به خودم مغرور كرد.»

چرا كه خداوند تعالى در آيات فراوانى بيان داشته است كه كرم او شامل معاندين روز قيامت نخواهد شد:

.؛ وَ اُكْتُبْ لَنٰا فِي هٰذِهِ اَلدُّنْيٰا حَسَنَةً وَ فِي اَلْآخِرَةِ إِنّٰا هُدْنٰا إِلَيْكَ قٰالَ عَذٰابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشٰاءُ وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ‌ءٍ فَسَأَكْتُبُهٰا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَ يُؤْتُونَ اَلزَّكٰاةَ وَ اَلَّذِينَ هُمْ بِآيٰاتِنٰا يُؤْمِنُونَ‌⁽¹⁾رحمت من هم بر همه چيز سايه گستر است لذا آن را در آينده براى خويشتن داران ثبت خواهم كرد.

-..؛ وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِي لَشَدِيدٌ⁽²⁾اگر قدردانى كرديد بر شما مى افزايم ولى اگر كفرپيشه شويد عذاب من سخت خواهد بود.

-؛ فَأَمّٰا مَنْ طَغىٰ فَإِنَّ اَلْجَنَّةَ هِيَ اَلْمَأْوىٰ‌⁽³⁾لذا اگر كسى سركشى كرد و زندگى دنيا را ترجيح داد جايگاهش دوزخ است. ولى اگر كسى از مقام پروردگارش بيم ناك شد و نفسش را از دل خواه و هواى و هوس باز داشت بهشت جايگاه اوست.

لذا اگر كافى بود كه انسان عصيان گر بگويد: «كرمت مرا به خود مغرور كرد» آن گاه عذاب از كافر هم برداشته مى شد.