اخلاق محمدی ص در آینه نهج الفصاحه 1200 حکمت و موعظه از پیامبر اعظم ص به همراه فهرست موضوعی

مشخصات کتاب

سرشناسه:مصطفوی، محمد، 1350 -، گردآورنده

عنوان قراردادی:نهج‌الفصاحه .فارسی - عربی. برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:اخلاق محمدی (صلی‌الله علیه و آله و سلم) در آینه نهج‌الفصاحه: 1200 حکمت و موعظه از پیامبر اعظم صلی‌الله علیه و آله و سلّم به همراه فهرست موضوعی/ انتخاب احادیث و تحقیق لغات و توضیحات محمد مصطفوی؛ ترجمه سیدمهدی نوری.

مشخصات نشر:مشهد: امید مهر، 1392.

مشخصات ظاهری:498ص.

شابک:16000ریال: 978-600-154-163-6

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:این اثر گزیده‌ی نهج‌الفصاحه ابوالقاسم پاینده است.

یادداشت:چاپ دوم: 1397 250000﷼.

یادداشت:نمایه.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان گسترده:هزار و دویست حکمت و موعظه از پیامبر اعظم صلی‌الله علیه و آله و سلم به همراه فهرست موضوعی.

موضوع:محمد (ص)، پیامبر اسلام، 53 قبل از هجرت - 11ق. -- کلمات قصار

موضوع:احادیث شیعه -- قرن 14

احادیث اخلاقی -- قرن 14

شناسه افزوده:نوری کیذقانی، سیدمهدی، 1362 -، مترجم

شناسه افزوده:پاینده ، ابوالقاسم ، 1287- 1362 . نهج‌الفصاحه . برگزیده.

رده بندی کنگره:BP142/5/پ2ن90421745 1392

رده بندی دیویی:297/218

شماره کتابشناسی ملی:3193527

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فاپا

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

اخلاق محمّدی صلّی الله علیه و آله و سلّم

در آینۀ نهج الفصاحۀ

1200 حکمت و موعظه از پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم

به همراه فهرست موضوعی

اشاره

به نیابت از:

بسم الله الرحمن الرحیم

بزرگ پرچم دار اسلام ناب محمّدی صلّی الله علیه و آله و سلّم: حضرت امام خامنه ای (روحی فداه)

تقدیم به:

والدین عظیم الشأن پیامبر اعظم: حضرت عبدالله و حضرت آمنه صلوات الله و سلامه علیهم

شناسنامه

نام کتاب: اخلاق محمّدی صلّی الله علیه و آله و سلّم در آینۀ نهج الفصاحۀ

ترجمه: دکتر سیّد مهدی نوری (عضو هیأت علمی دانشگاه حکیم سبزواری)

انتخاب احادیث و تحقیق لغات و توضیحات: محمّد.م

شمارگان:

نوبت چاپ:

تعاون فرهنگی: ... تومان

شابک:

مرکز پخش:

فهرست

مشخّصات کتاب:...................................................................................................... 7

از بخش حکمت‌ها:.................................................................................................. 11

از بخش خطبه‌ها:..................................................................................................... 157

از بخش تمثیلات:..................................................................................................... 165

حسن ختام معرفتی:.................................................................................................. 171

فهرست موضوعی:.................................................................................................... 181

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله ربّ العالمین و صلّی الله علی سیّدنا محمّد و آله الطاهرین و اللعن علی اعدائهم اجمعین

مشخّصات کتاب:

«كَما أَرْسَلْنا فیكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آیاتِنا وَ يُزَكِّيكُمْ وَ يُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُعَلِّمُكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ»⁽¹⁾

پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم نیز می فرماید: «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ»⁽²⁾

به راستی من فقط برای تتمیم و به کمال رساندن مکارم اخلاق (بزرگواری های خُلق و خوها) برانگیخته شده ام.

سخنان نورانی و حیات بخش رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم - بر اساس تصریح قرآن کریم - سراسر وحیانی و آسمانی است: «وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلّا وَحْيٌ يُوحَى»⁽³⁾

بنا بر این نهج الفصاحة - که بخشی از حکمت ها و مواعظ آن حضرت و واسطۀ میان قرآن کریم و نهج البلاغة است - نه فقط راه روشن و آشکار فصاحت، بلکه نهج الهدایة و نهج السعادة و سبک زندگی اسلامی و آینۀ اخلاق محمّدی صلّی الله علیه و آله و سلّم نیز می باشد.

اخلاق محمّدی صلّی الله علیه و آله و سلّم یعنی اخلاقی که رنگ و بوی خُلق عظیم حضرت محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم را دارد و سالک را در آن صراط مستقیم به پیش می برد.

البتّه گل های بهجت بخش گردآوری شده، ما را از بقیّۀ گل های دل افروز و عقل پرور نهج الفصاحة، بی نیاز نمی کند.

البتّه استادان فنّ می دانند که اساساً ترجمه‌ای که بتواند مدلول، مفهوم، نکات و ظرائف زبان عربی را یکجا منعکس کند وجود ندارد.

مرحوم علّامه طباطبایی رضوان الله تعالی علیه در بحث روائی آیۀ 195 سورۀ مبارکۀ شعراء در تفسیر المیزان، این حدیث شریف را ذکر کرده‌اند که راوی گفت: از امام محمّد باقر یا امام جعفر صادق علیهما‌السّلام دربارۀ آیۀ شریفۀ «بلسانٍ عربیّ

مبین» پرسیدم، فرمودند: «یُبَیِّنُ الاَلسُنَ وَ لا تُبَیِّنُهُ الأَلسُنُ». زبان عربی همۀ زبان‌ها را روشن می‌سازد ولی آنها، آن را روشن نمی‌سازند.⁽¹⁾

کدام ترجمه را سراغ دارید که در یک کلمه، تمام نکات - مثلاً - «الرحمن» و «الرحیم» را - که در ذیل آمده - بیان کند؟

«رحمت» در خداوند سبحان به معنای اعطاء، افاضه و رفع حاجت حاجتمند می‌باشد.

«رحمن» صیغۀ مبالغه است که بر کثرت رحمت دلالت دارد. (رحمت عامّ و کثیری که شامل حال مؤمن و کافر می‌شود.)

«رحیم» صفت مُشبِهَه است که ثبات و بقاء و دوام را می‌رساند. (نعمت دائم و رحمت ثابتی که تنها به مؤمنین افاضه می‌شود.)⁽²⁾

با اذعان به دشواری ترجمۀ متون عربی، در این کتاب سعی شده است از ترجمۀ آزاد و رها اجتناب شود و تا حدّ توان، به تک تک واژه ها و آئین بلاغت، توجّه گردد و در عین حال از شیوایی و زیبایی ترجمه، غفلت نشود.

توجّه: لغاتی که در پاورقی این کتاب شرح داده شده، برگرفته از «المعجم الوسیط» است.

لطفاً با انتقادات و پیشنهادهای ارزشمندتان، از عیوب و نواقص ما بکاهید. yahoo.com@ 1221 seyyed

اللّهمّ عجّل لولیّک الفرج و اجعلنا من اعوانه و المستشهدین بین یدیه

قم المقدّسة، محمّد. م

بسم الله الرّحمن الرّحیم

از بخش حکمت ها

«پرهیز از دروغ، خلف وعده و خیانت» حکمت 7- آيَةُ المُنُافِقِ ثَلاثٌ: إذا حَدَّثَ كَذِبَ وَ إِذا وَعَدَ أَخْلَفَ وَ إِذا ائْتُمِنَ خانَ .

نشانۀ منافق سه چیز است: وقتی سخن می گوید، دروغ می‌گوید. و وقتی وعده می‌دهد، به آن وفا نمی‌کند. و وقتی مورد اعتماد قرار می‌گیرد، خیانت می‌کند.

«بردباری و بزرگواری» ح 10- اِبتَغُوا الرِّّفْعَةَ عِنْدَ اللّهِ: تَحْلُمَ عَمَّنْ جَهِلَ عَلَيْكَ وَ تُعْطِيَ مَنْ حَرَمَكَ

اگر می‌خواهید نزد خداوند منزلتی بلند یابید، نسبت به کسی که با شما رفتاری جاهلانه داشت، بردبار باشید و به کسی که از شما دریغ نمود، عطا نمایید.

«پرهیز از لجاجت و ستیزه جویی» ح 18- أبْغَضُ الرِّجالِ إلَى اللّه: اَلألَدُّ الخَصِمُ.

مبغوض ترین مردان نزد خداوند، فرد لجوج ستیزه جوست.

«ابلاغ حاجت کوته دستان به زمام داران» ح 21- أبْلِغُوا حاجَةَ مَنْ لا یسْتَطیعُ إِبْلاغَ حاجَتِهِ. فَمَنْ أبْلَغَ سُلْطاناً حاجَةَ مَنْ لايَسْتَطیعُ إِبْلاغَها ثَبَّتَ اللّه قَدَمَيْهِ عَلَى الصِّراطِ يَوْمَ القِيامَةِ.

نیاز کسی را که از ابلاغ نیاز خود ناتوان است، [به زمام داران و مسؤولان] برسانید؛ هر کس نیاز چنین افرادی را به زمام داری برساند خداوند در روز قیامت، گام‌هایش را بر صراط استوار دارد.

«اکتفا به ضروریّات زندگی دنیا» ح 23- اِبْنَ آدَمَ إذا أصْبَحْتَ مُعافىً فی جَسَدِكَ آمِناً فِي سِرْبِكَ⁽¹⁾

عِنْدَكَ قُوْتُ يَوْمِكَ فَعَلَى الدُّنْيا العَفاءُ⁽²⁾

[ای] فرزند آدم! وقتی تنت سالم و خاطرت آسوده بود و غذای یک روز خود را داشتی [بگو] خاک بر سر دنیا [و غم آن را مخور].

«یاد مرگ و جزای اعمال» ح 25- أَتانی جِبْریلُ فَقالَ: یا مَحَمَّدُ! عِشْ ما شِئْتَ فَإِنَّكَ مَيِّتٌ؛ وَ أحْبِبْ ما شِئْتَ فَإِنَّكَ مُفارِقُهُ؛ وَ اعْمَلْ ما شِئْتَ فَإِنَّكَ مَجْزِيٌّ بِهِ.

جبرئیل نزد من آمد و گفت: ای محمّد! (اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد) هر گونه می‌خواهی زندگی کن که قطعاً می‌میری؛ و آنچه را می‌خواهی دوست بدار که قطعاً از آن جدا می‌شوی؛ و آنچه را می‌خواهی انجام بده که قطعاً جزای آن را می‌بینی.

«نماز شب و بی نیازی جستن از مردم» وَ اعْلَمْ أنَّ شَرَفَ المُؤْمِنِ قِيامُهُ بِاللَّيْلِ وَ عِزَّهُ اِسْتِغْناؤُهُ عَنِ النّاسِ.

و بدان که قطعاً شرافت مؤمن در برخاستن در شب [برای عبادت]، و عزّت او در بی‌نیازی حستنش از مردم است.

«یتیم نوازی» ح 27- أتُحِبُّ أنْ يَلینَ قَلْبُكَ وَ تُدْرِكَ حاجَتَكَ؟ اِرْحَمِ اليَتیمَ وَ امْسَحْ رَأْسَهُ وَ أطْعِمْهُ مِن طَعامِكَ يَلِنْ قَلْبُكَ وَ تُدْرِكْ حاجَتَكَ.

آیا دوست داری که دلت نرم شود و به حاجت خود برسی؟ بر یتیم رحم نما و دست نوازش بر سرش بکش و او را از غذای خودت بخوران؛ که دلت نرم می‌شود و به حاجتت می‌رسی.

«غلبه بر خشم» ح 28- اَتَحْسَبُونَ الشِّدَّةَ فِى حَمْلِِ‌الحِجارَةِ؟ إِنَّما الشِّدَّةُ: أنْ يَمْتَلِىَ أحَدُكُمْ غَيْظاً ثُمَّ يَغْلِبَهُ.

آیا می‌پندارید که نیرومندی در برداشتن سنگ است؟ به راستی که نیرومندی در این است که یکی از شما سرشار از خشم شود و سپس بر خشم خود غلبه کند.

«دوستی با فقراء» ح 29- اِتَّخِذُوا عِنْدَ الفُقَراءِ أیادِيَ فَاِنَّ لَهُمْ دَوْلَةً يَوْمَ القِيامَةِ.

با فقرا دوستی کنید که بی گمان، روز قیامت، ایشان را دولتی فخیم باشد!

«کم حرفی» ح 31- اُتْرُكْ فُضُولَ الكَلامِ وَ حَسبُكَ مِنَ الكَلامِ ما تَبْلُغُ بِهِ حاجَتَكَ.

سخن اضافی را رها کن و همان مقدار سخن گفتن که حاجتت را برآورد، کافیست.

«بهره مندی از دنیا در حدّ ضرورت» ح 32- اُتْرُكُوا الدُّنْيا لِأهْلِها فَإِنَّهُ مَنْ أخَذَ مِنْهُ فَوْقَ ما يَكْفِيه أخَذَ مِن حَتْفِهِ وَ هُوَ لا يَشْعُرُ.

دنیا را برای اهلش رها کنید؛ که به راستی هر کس بیش از حدّ ضرورت خود از آن برگیرد، در نابودی خویش کوشد در حالی که خود نداند!

«عدم تحقیر معروف» ح 34- اِتَّقِ اللّهَ وَ لا تُحَقِّرَنَّ مِنَ المَعْرُوفِ شَيئاً وَ لَوْ أنْ تُفْرِغَ مِنْ دَلْوِكَ فِي اِناءِ المُسْتَسْقی، وَأنْ تَلْقىٰ أخاكَ وَ وَجْهُكَ إليْهِ مُنْبَسِطٌ.

از خداوند پروا نما و هیچ کار نیکی را کوچک مشمار گرچه آن کار، این باشد که از دلو خود در ظرف تشنه بریزی و یا برادرت را با روی گشاده ملاقات کنی.

«پرهیز از حرام ها» ح 42- اِتَّقِ المَحارِمَ تَكُنْ أعْبَدَ النّاسِ

از حرام ها بپرهیز؛ که در این صورت عابدترین مردم هستی.

«رضایت به قسمت الهی» وَارْضَ بِما قَسَمَ اللّه لَكَ تَكُنْ أغْنَى النّاسِ.

و به آن چه که خداوند برایت تقسیم کرده خشنود باش که در این صورت بی‌نیازترین مردم هستی.

«حقّ گویی» ح 43- أتْقَى النّاسِ مَنْ قالَ الحقّ فیما لَهُ وَ عَلَيْهِ.

خداپرواترین مردم کسی است که حقّ را بگوید؛ چه به سود او باشد، چه به زیانش.

«پرهیز از دنیا» ح 44- اِتَّقُوا الدُّنْيا فَوَ الَّذی نَفْسی بِيَدِهِ إِنَّها لَأَسْحَرُ مِنْ هارُوتَ وَ مارُوتَ.

از دنیا بپرهیزید؛ که سوگند به آن که جانم در دست اوست، دنیا از هاروت و ماروت⁽¹⁾هم ساحرتر است!

منظور، پرهیز از تعلّقات و دلبستگی های دنیوی است؛ و الّا خود حضرت صلّی الله علیه و آله و سلّم فرموده‌اند: «اَلدُّنیا مَزرَعَةُ الآخِرَة»⁽²⁾و نیز به تعبیر امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین، دنیا محلّ تجارت اولیاء خداست.⁽³⁾

«رعایت حقّ زنان» ح 45- اِتَّقُوا اللّه فِي النِّساءِ

در مورد زنان از خدا بترسید [و حقّ آنها را ضایع نکنید].

«خداپروایی» ح 46- اِتَّقِ اللّه حَيْثُما كُنْتَ

هر کجا بودی از خدا پروا نما.

«جبران بدی» و أتْبِعِ السَّيِّئَةَ الحَسَنَةَ تَمْحُها

و به دنبال کار بد، کار نیک انجام بده؛ که در این صورت آن را از بین می برد.

«خوش اخلاقی» وَ خالِقِ النّاسَ بِخُلُقٍ حَسَنٍ.

و با مردم خوش اخلاق باش.

«پرهیز از مظاهر فریبندۀ دنیا» ح 50- اِتَّقُوا الدُّنْيا وَ اتَّقُوا النِّساءَ فَاِنَّ اِبْلیسَ طَلَّاعٌ رَصَّادٌ وَ ما هُوَ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ فُخُوخِهِ بِأَوْثَقَ لِصَيْدِهِ فِي الأَتْقِياءِ مِنَ النِّساءِ.

از دنیا و زنان بپرهیزید؛ که بی‌گمان ابلیس، بسیار مطّلع و با تجربه و کار کشته و دائماً در کمین است و برای به دام انداختن خداپروایان، به هیچ یک از دام‌های خود همچون زنان اطمینان ندارد! ( چون زن، مظهر جمال و لطافت و زیبایی است و جاذبۀ فراوانی دارد، شیطان، فرصت را مغتنم شمرده، از زن به عنوان دام استفاده می کند. ) [پناه بر خدا]

«پرهیز از ظلم» ح 51- اِتَّقُوا الظُّلْمَ فَاِنَّ الظُلْمَ، ظُلُماتٌ يَوْمَ‌القِيامَةِ.

از ستمگری بپرهیزید که بی‌گمان ستمگری، تاریکی‌هایی در روز قیامت است!

«پرهیز از قطع رحم و بدهمسایگی» ح 55- اِثْنانِ لا يَنْظُرُ اللّه إِلَيْهِمْ يَوْمَ القِيامةِ: قاطِعُ الرَّحِمِ وَ جارُ السُّوءِ.

دو نفرند که روز قیامت خداوند بدانها نمی‌نگرد: کسی که پیوند با ارحام را قطع کند، و همسایهٔ بد.

«همراهی با جماعت» ح 56- فَعَلَيْكُمْ بِالْجَماعَةِ.

بر شما باد همراهی با جماعت.

«پرهیز از ظلم و آزردن والدین» ح 58- اِثْنانِ يُعَجِّلُهُمَا اللّه فِي الدُّنْيا : اَلبَغىُ وَ عُقُوقُ الوالِدَيْنِ⁽⁴⁾.

دو چیز هست که خداوند در این دنیا در [عذاب] آنها تعجیل می‌کند: [1] ستم و [2] آزردن و نافرمانی و ناسپاسی پدر و مادر. [پناه بر خدا]

«پرهیز از غضب» ح 62- اِجْتَنِبِ الغَضَبَ.

از خشم بپرهیز.

استادان اخلاق، بر اساس آموزه های نورانی اهل بیت علیهم السّلام فرموده‌اند که در هنگام بروز علائم و آثار خشم و عصبانیّت، و قبل از شعله ور شدن آتش غضب، باید آن را مهار کرد؛ بدین صورت که سکوت نمود و فوراً تغییر حالت و مکان داد و آبی به سر و صورت زد تا پلیدی شیطان برطرف شود. از جمله احادیث در این باب، حکمت های 224 و 225 و 660 و 2039 در همین کتاب است.

«آسان گرفتن دنیا» ح 67- أجْمِلُوا فِي طَلَبِ الدُّنْيا فَإِنَّ كُلاًّ مُيَسَّرٌ لِما كُتِبَ لَهُ مِنْها.

در طلب دنیا به اجمال [اختصار، زیبایی] رفتار کنید؛ زیرا قطعاً همگان، به آنچه که برایشان نوشته شده، به آسانی می‌رسند.

«نماز اوّل وقت، نیکی به والدین و جهاد» ح 70- أحَبُّ الأعمالِ إلَى اللّه: الصَّلاةُ لِوَقْتِها ثُمَّ بِرُّ الوالِدَيْنِ ثُمَّ الجهادُ فِي سَبیلِ اللّه.

محبوب‌ترین کارها نزد خداوند، نماز اوّل وقت، سپس نیکی به پدر و مادر و سپس جهاد در راه خدا می‌باشد.

«تقوا و گم نامی» ح 72- أحَبُّ العِبادِ إلَى اللّه: الاَتْقِياءُ الاَخْفِياءُ.

محبوب‌ترین بندگان نزد خداوند، خداپروایان گم نام هستند.

«دوام عمل» ح 73- أحَبُّ الأعمالِ إلَى اللّه: أدْوَمُها وَإن قَلَّ.

محبوب‌ترین کارها نزد خداوند، مستمرّترین آنهاست هر چند اندک باشد.

«خدمت» ح 76- أحَبُّ الأعمالِ إلَى اللّه: مَن أطْعَمَ مِنْ جُوعٍ أوْ دَفَعَ عَنْهُ مَغْرَماً أوْ كَشَفَ عَنْهُ كَرْباً

محبوب‌ترین کارها نزد خداوند آن است که شخصی، گرسنه‌ای را سیر نماید، یا از غرامت زدگی او جلوگیری کند، یا اندوه و گرفتاری‌اش را برطرف سازد.

«شاد نمودن مسلمان» ح 77- أحَبُّ الأعمالِ إلَى اللّه بَعْدَ الفَرائِضِ: إِدْخالُ السُّرُورِ عَلَى المُسْلِمِ.

محبوب‌ترین کارها نزد خداوند بعد از واجبات، شاد نمودن مسلمان است.

«حفظ زبان» ح 78- أحَبُّ الأعمالِ إلَى اللّه: حِفْظُ اللِّسانِ.

محبوب‌ترین کارها نزد خداوند، حفظ زبان است.

«حبّ و بغض در راه خداوند» ح 79- أحَبُّ الأعمالِ إلَى اللّه: الحُبُّ فِي اللّه وَ البُغْضُ فِي اللّه.

محبوب‌ترین کارها نزد خداوند، دوستی در راه خدا و دشمنی در راه خداست.

«حقّ گویی در برابر پیشوای جائر» ح 80- أحَبُّ الجِهادِ إلَى اللّه: كَلِمَةُ حقّ تُقالُ لاِمامٍ جائِرٍ.

محبوب‌ترین جهاد به سوی [درگاه] خداوند، کلمۀ حقّی است که به پیشوای منحرف و ستمگر گویند.

«طعام جمعی» ح 82- أحَبُّ الطَّعامِ إلَى اللّه: ما كَثُرَتْ عَلَيْهِ الْاَيْدی.

محبوب‌ترین غذا نزد خداوند، غذایی است که بر سر آن دست های زیادی باشد.

«خوش اخلاقی» ح 84- أحَبُّ عِبادِ اللّهِ إلَى اللّهِ: أحْسَنُهُمْ خُلُقاً.

محبوب‌ترین بندگان به سوی [درگاه] خداوند، خوش اخلاق‌ترین آنهاست.

«نرم خویی و آسان گیری» ح 85- أحَبَّ اللّهُ تَعالى عَبْداً سَمْحاً إذا باعَ وَسَمْحاً إذا اشْتَرىٰ وَ سَمْحاً إذا قَضىٰ وَسَمْحاً إذا اقْتَضىٰ.

خداوند بنده‌ای را که به هنگام خرید و به هنگام فروش و به هنگام پرداخت و به هنگام دریافت، نرم خو و آسان گیر است دوست دارد.

«نافع بودن» ح 86- أحَبُّ عِبادِ اللّهِ إلَى اللّهِ: أنْفَعُهُمْ لِعِبادِهِ.

محبوب‌ترین بندگان خداوند کسی است که برای بندگانش سودمندتر باشد.

«یتیم نوازی» ح 88- أحَبُّ بُيُوتِكُمْ إلَى اللّهِ بَيْتٌ فیهِ يَتِيمٌ مُكَرَّمٌ.

محبوب‌ترین خانه‌های شما نزد خداوند، خانه‌ای است که در آن یتیمی را بنوازند و تکریم کنند.

«طرد چاپلوسان» ح 91- أُحْثُوا التُّرابَ فِي وُجُوهِ المَدّاحینَ.

بر چهرۀ چاپلوسان خاک بپاشید.

«تطابق ظاهر و باطن» ح 92- اِحذَرْ أنْ يُریٰ عَلَيْكَ آثارُ المُحْسِنینَ وَ أنْتَ تَخْلُو مِن ذلِكَ فَتُحْشَرَ مَعَ المُرائینَ.

مبادا که نشانه‌های نیکان در ظاهر تو نمودار باشد و تو در واقع از آنها نباشی؛ که در این صورت با ریاکاران محشور می‌شوی!

«فرو خوردن خشم» ح 95- أحزَمُ النّاسِ أكْظَمُهُمْ لِلْغَيْظِ.

دور اندیش‌ترین مردم کسی است که از همه بیشتر، خشم خود را فرو خورد.

«مغتنم شمردن نعمت‌ها» ح 97- أحْسِنُوا جِوارَ نِعَمِ اللّهِ، وَ لا تَنْفِرُوها فَقَلَّما زالَتْ عَنْ قَوْمٍ فَعادَتْ إِلَيْهِمْ.

از نعمت های خداوند که پیرامون شماست به نیکی بهره ببرید و آنها را مرانید؛ که کم پیش آید این نعمت ها از قومی دور شوند و دوباره برگردند!

«رعایت خداوند» ح 99- اِحْفَظِ اللّهَ تَجِدْهُ أمامَكَ.

[جانب] خداوند را نگه دار؛⁽¹⁾در این صورت او را رو به روی خود می‌یابی.

«حفظ زبان» ح 100- اِحْفَظْ لِسانَكَ.

زبانت را نگه دار.

«خطر امّت» ح 105- أخافُ عَلى أُمَّتی مِنْ بَعْدی ثَلاثاً: ضَلالَةَ الأهْواءِ وَ اتِّباعَ الشَّهَواتِ فِي البُطُونِ وَ الفُرُوجِ وَ الغَفْلَةَ بَعدَ المَعرِفَةِ.

بعد از خود بر امّتم از سه چیز بیم دارم: گمراهی هوس‌ها، پیروی از شهوت شکم ها و امیال جنسی، و غفلت پس از دانستن! [پناه بر خدا]

«خطر امّت» ح 109- أخْشىٰ ما خَشِيتُ عَلى أُمَّتِي: كِبَرُ البَطْنِ، وَ مُداوَمَةُ النَّوْمِ، وَالكَسَلُ، وَ ضَعْفُ اليَقِيْنِ.

بر امّت خود بیش از هر چیز از شکم‌بارگی و زیاد خوابیدن و تنبلی و ضعف ایمان بیمناکم!

«اخلاص در دین» ح 110- أْخلِص دینََكَ يَكْفِكَ القَلیلُ مِنَ العَمَلِ.

دینت را خالص گردان؛ که در این صورت، اندکی عمل، تو را کافی باشد.

«خطر منافق زبان باز» ح 112- أخْوَفُ ما أخافُ عَلى أُمَّتی :كُلُّ مَنافِقٍ عَلیمِ اللِّسانِ.

بیش از هر چیز بر امّتم از منافق زبان باز بیم دارم!

«یاد عذاب جهنّم» ح 121- أَدْنىٰ أَهْلِ النّارِ عَذاباً يَنْتَعِلُ بِنَعْلَيْنِ مِنْ نارٍ يَغْلِي دِماغُهُ مِنْ حَرارَةِ نَعْلَيْهِ.

در میان جهنّمیان، آن که کمترین عذاب را دارد، دو کفش آتشین به پا دارد که از شدّت گرمای آن مغزش به جوش آید![پناه بر خدا]

«یاد مرگ» ح 122- أدْنىٰ جَبَذاتِ⁽¹⁾

المَوْتِ بِمَنْزِلَةِ مِائَةِ ضَرْبَةٍ بِالسَّيْفِ.

کمترین کششهای مرگ همچون صد ضربهٔ شمشیر است! (البتّه برای غیر مؤمن این گونه است و الّا - همان طور که در حکمت 1128 می آید - مرگ برای مؤمن، تحفه و ارمغان الهی است.)

«طلب علم تقرّب زا» ح 126- إذا أتىٰ عَلَىَّ يَوْمٌ لا أَزْدادُ فِيْهِ عِلْماً يُقَرِّبُنِي إلَى اللّه تَعالى فَلا بُورِكَ لِي فِي طُلُوْعِ الشَّمْسِ ذلِكَ اليَوْمَ.

اگر روزی بر من بگذرد که در آن دانشی بدست نیاورم که مرا به خدا نزدیک سازد، طلوع خورشید در آن روز بر من مبارک مباد!

(با توجّه به ادلّۀ قطعی عقلی و نقلی مبنی بر این که حضرات چهارده معصوم علیهم السّلام، آئینه های تمام نمای صفات جمال و جلال الهی هستند و هیچ فرقی - به جز استقلال - با خدای تعالی ندارند (لا فرقَ بینَک و بینَهم الّا أنّهم عبادُک⁽²⁾)، علم شان، قدرت شان، رحمت شان، و تمام صفات شان، با خداوند متعال فرقی ندارد.. بنا بر این، صدر حدیث شریف، بیان نقصان علم حضرت صلّی الله علیه و آله و سلّم نیست، بلکه معنای خاصّ و فنّی خودش را دارد که در «عرفان» مطرح است.)

«پدیدار نمودن اثر نعمت» ح 129- إذا آتاكَ اللّه مالاً فَلْيُرَ أثَرُ نِعْمَةِ اللّه عَلَيْكَ وَ كَرامَتِه.

هر گاه خداوند تو را مالی داد، باید اثر نعمت الهی و کرامتش بر تو پدیدار باشد.

«اعطا به درخواست کننده» ح 131- إذا أتاكُمُ السّائِلُ فَضَعُوا فی يَدِهِ وَ لَو ظِلْفاً مُحْرَقاً.

هر گاه درخواست کننده ای نزد شما آمد در دستش چیزی بگذارید، هر چند قطعه سُمی سوخته باشد. (منظور حدیث شریف، افرادی است که شغل شان گدایی نباشد؛ زیرا امروزه با توجّه به وجود مراکز امدادی (کمیتۀ امام، بهزیستی و ...) هرگونه کمک به کسانی که شغل‌شان گدایی است، موجب تنبلی و گداپروری می‌شود که هرگز مطلوب و شایسته نیست. و بهترین جواب به درخواست آنان این است که بگوئیم: به کمیتۀ امام یا بهزیستی مراجعه کنید.)

«اکرام بزرگ طائفه» ح 132- إذا أتاكُم كَریمُ قَوْمٍ فَأَكْرِمُوهُ.

هر گاه بزرگوارِ قومی نزد شما آمد، وی را گرامی بدارید.

«برتری عالم بر عابد» ح 134- إذا اجْتَمَعَ العالِمُ وَ العابِدُ عَلَى الصِّراطِ قیلَ لِلْعابِدِ: أُدْخُلِ الجَنَّةَ وَ تَنَعَّمْ بِعِبادَتِكَ

آنگاه که عالم و عابد بر صراط گرد آیند، به عابد گفته می‌شود: به بهشت درآی و از عبادت خویش بهره ببر.

وَ قیلَ لِلعالِمِ: قِفْ هُنا فَاشْفَعْ لِمَن أحْبَبْتَ فَإِنَّكَ لاتَشْفَعُ لِاَحَدٍ إلاّ شُفِّعْتَ، فَقامَ مَقامَ الأنْبِياءِ.

و به عالم گفته می‌شود: اینجا بایست و هر که را خواهی شفاعت نما که به راستی تو برای هیچ کس شفاعت نمی‌کنی مگر آن که پذیرفته می‌شود؛ پس او در جایگاه پیامبران قرار می‌گیرد.

«پرهیز از دنیا» ح 137- اِذا اَحَبَّ اللّهُ عَبْداً حَماهُ الدُّنْيا كَما يَظَلُّ اَحَدُكُمْ يَحمِى سَقیمَهُ الماءَ.

وقتی خداوند بنده‌ای را دوست بدارد او را از دنیا منع می‌کند، همانطور که یکی از شما دائماً بیمار خود را [در بعضی بیماری‌ها] از آب منع می‌کند.

«علّت ابتلاء» ح 138- إذا أحَبَّ اللّهُ عَبْداً اِبْتَلاهُ لِيَسْمَعَ تَضَرُّعَهُ.

وقتی خداوند بنده‌ای را دوست دارد، گرفتارش می‌کند تا تضرّع او را ببیند. [بنده در اثر تضرّع، به خدا نزدیک می‌شود.]

«ستوده زیستن» ح 142- اِذا أحْبَبْتُمْ أن تَعْلَمُوْا ما لِلْعَبْدِ عِنْدَ رَبِّهِ فَانْظُرُوا ما يَتْبَعُهُ مِنَ الثَّناءِ.

اگر دوست دارید بدانید بنده نزد خداوند چه جایگاهی دارد، بنگرید که پشت سرش چگونه او را می‌ستایند.

«فقه، زهد و آگاهی از عیوب» ح 143- إذا أرادَ اللّهُ بِعَبْدٍ خَيْرًا فَقَّهَهُ فِي الدِّيْنِ، وَ زَهَّدَهُ فِي الدُّنْيا وَ بَصَّرَهُ عُيُوبَهُ.

هر گاه خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد، او را فقیه و دارای فهم عمیق دینی، و زاهد و بی غبت به دنیا سازد و عیب های او را بدو بنمایاند.

(مناسب است فرازهایی از نصایح و هشدارهای بنیان گذار جمهوری اسلامی، حضرت امام خمینی رضوان الله تعالی علیه - دربارۀ ضرورت ساده زیستی پرچم داران فقه و فهم عمیق دینی - یادآوری شود:⁽¹⁾

«من متواضعانه و به عنوان یک پدر پیر از همۀ فرزندان و عزیزان روحانی خود می خواهم که ... از زیّ روحانی خود خارج نشوند و از گرایش به تجمّلات و زرق و برق دنیا که دون شأن روحانیّت و اعتبار نظام جمهوری اسلامی ایران است، پرهیز

کنند. و بر حذر باشند که هیچ آفت و خطری برای روحانیّت و برای دنیا و آخرت آنان، بالاتر از توجّه به رفاه و حرکت در مسیر دنیا نیست!»⁽¹⁾

«... هیچ چیزی به زشتی دنیاگرایی روحانیّت نیست! و هیچ وسیله ای هم نمی تواند بدتر از دنیاگرایی، روحانیّت را آلوده کند!»⁽²⁾

«[شما روحانیّت] اگر روزی از نظر زندگی مردم عادی بالاتر رفتید، بدانید که دیر یا زود مطرود می شوید!»⁽³⁾)

«کارگشایی» ح 144- إذا أرادَ اللّهُ بِعَبْدٍ خَيْراً صَيَّرَ حَوائِجَ النّاسِ إلَيْهِ.

هر گاه خداوند، خیر بنده‌ای را بخواهد، نیازهای مردم را به سوی او حواله سازد.

«فایدۀ عقوبت دنیوی» ح 145- إذا أرادَ اللّهُ بِعَبْدِهِ الخَيْرَ عَجَّلَ لَهُ العُقُوبَةَ فِي الدُّنْيا وَ إذا أرادَ اللّهُ بِعَبْدِهِ الشَّرَّ أمْسَكَ عَنْهُ بِذَنْبِهِ حَتّىٰ يُوافِيَ بِهِ يَومَ القِيامَةِ.

هر گاه خداوند، خیر بنده‌اش را بخواهد، کیفر او را در دنیا جلو اندازد. و هر گاه خداوند، بد بنده‌اش را بخواهد، وی را با گناهش رها سازد تا در روز قیامت او را کیفر دهد!

(اراده نمودن شرّ و بدی نسبت به بنده از سوی خداوند سبحان، جنبۀ کیفری دارد نه ابتدایی؛ زیرا خداوند متعال - که خیر محض و منزّه از هر عیب و نقص است - هرگز بدی بنده اش را نمی خواهد و برای هدایت و سعادت او، از هیچ رحمت و لطف و عنایتی دریغ نمی ورزد. ولی این خود بنده است که با عناد و تبه کاری پیوسته، خویش را از فیض حقّ تعالی محروم و مستوجب کیفر می سازد!)

«خیر خانواده» ح 147- اِذا أرادَ اللّهُ بِأَهْلِ بَيْتٍ خَيْراً فَقَّهَهُمْ فِي الدِّينِ، وَ وَقَّرَ صَغيْرُهُمْ كَبِيْرَهُمْ وَ رَزَقَهُمُ الرِّفْقَ فِي مَعیشَتِهِمْ وَالقَصْدَ فِي نَفَقاتِهِمْ وَ بَصَّرَهُمْ عُيُوبَهُمْ فَيَتُوبُوا مِنْها وَ إذا أرادَ بِهِمْ غَيْرَ ذلِكَ تَرَكَهُمْ هَمَلاً.

هر گاه خداوند خیر خانواده‌ای را بخواهد، آنها را فقیه (و دارای فهم عمیق) در دین قرار می دهد و خردسالان‌شان، بزرگسالان‌شان را ارج می نهند و مدارا در زندگی و میانه‌روی در خرج را روزی آنها می‌سازد و عیب هایشان را به آنها نشان می‌دهد تا از آن عیب ها توبه کنند. و اگر برای آنها غیر این را بخواهد آنها را به حال خود وامی‌گذارد.

«رفق و مدارا» ح 151- إذا أرادَ اللّهُ بِأَهْلِ بَيتٍ خَيرًا أدْخَلَ عَلَيْهِمُ الرِّفقَ.

هرگاه خداوند برای خانواده‌ای، خیری را بخواهد، مدارا را بر ایشان داخل می‌نماید.

«تطهیر قبل از مرگ» ح 155- إذا أرادَ اللّهُ بِعَبْدٍ خَيْرًا طَهَّرَهُ قَبْلَ مَوْتِه. قالُوا: وَ ما طَهُورُ العَبْدِ قالَ ( صلّی الله علیه و آله و سلّم ): عَمَلٌ صالِحٌ يُلْهِمُهُ إِيّاهُ حَتّى يَقبِضَهُ عَلَيْهِ.

هر گاه خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد، قبل از مرگ، پاکش می‌سازد. پرسیدند: پاک کنندۀ بنده چیست؟ فرمود: عملی صالح که آن را بدو الهام می‌کند تا در حال انجام آن عمل، جانش را بگیرد.

«فایدۀ عتاب در خواب» ح 156- إذا أرادَ اللّهُ بِعَبْدٍ خَيْراً عاتَبَهُ فِي مَنامِهِ.

هر گاه خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد، او را در خواب، مورد عتاب و ملامت قرار می‌دهد.

«ضرورت توکّل» ح 167- إذا أرادَ اللّهُ تَعالى إِنْفاذَ قَضائِهِ وَ قَدَرِهِ سَلَبَ ذَوِى العُقُولِ عُقُولَهُمْ حَتّى يُنْفِذَ فیهِمْ قَضاءَهُ وَ قَدَرَهُ

هرگاه خداوند بخواهد قضایش را به انجام رساند، عقل خردمندان را می‌ستاند تا قضایش را در آنها به انجام رساند؛

فَاِذا قَضىٰ أمْرَهُ رَدَّ إِلَيْهِمْ عُقُولَهُمْ وَ وَقَعَتِ النَّدامَةُ.

پس وقتی کارش را انجام داد عقل های آنها را بر می گرداند و پشیمانی رخ می‌دهد.

«راه محبوبیّت در نزد خداوند و مردم» ح 170- إذا أرَدْتَ أن يُحِبَّكَ اللّهُ فَاَبْغِضِ الدُّنْيا و إذا أرَدْتَ أن يُحِبَّكَ النّاسُ فَما کانَ عِنْدَكَ مِنْ فُضُولِها فَانْبِذْهُ إِلَيْهِمْ.

اگر می‌خواهی خداوند دوستت بدارد، دنیا را دشمن بدار و اگر می خواهی مردم دوستت بدارند، آن زیادی دنیا را که نزد توست برای آنها بیانداز.

«عاقبت اندیشی» ح 171- إِذا أرَدْتَ أن تَفْعَلَ أمْراًً فَتَدَبَّرْ عاقِبَتَهُ، فَإِنْ کانَ خَيْراً فَأمْضِهِ وَ إن کانَ شَرًّّا فَانْتَهِ.

هرگاه خواستی کاری انجام دهی، در فرجام آن بیاندیش؛ اگر خوب بود آن را انجام بده و اگر بد بود رهایش کن.

«یاد عیوب خود» ح 172- إذا أرَدْتَ أنْ تَذْكُرَ عُيُوَب غَيرِكَ فَاذْكُرْ عُيُوبَ نَفْسِكَ.

هرگاه خواستی عیب های دیگران را به یاد آوری، عیب های خود را به یاد آر.

«رعایت آداب اجیر گرفتن» ح 173- إذا اسْتَأْجَرَ أحَدُكُمْ أجیراً فَلْيُعْلِمْهُ أجْرَهُ.

هرگاه یکی از شما کسی را اجیر کرد، باید از ابتدا مزدش را به او بگوید.

«پرهیز از عطر زدن با وجود مرد نامحرم» ح 177- إِذا اسْتَعْطَرَتِ المَرأةُ فَمَرَّتْ عَلَى القَوْمِ لِيَجِدُوا ريِحَها فَهِيَ زانِيِةٌ.

هرگاه زنی خود را معطّر کند و بر مردم بگذرد تا بوی او را دریابند، زناکار است!

«خوبی بعد از بدی» ح 179- إذا أسَأْتَ فَأَحْسِنْ فَإِنَّ الحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ.

هرگاه بدی کردی، [به دنبالش] نیکی کن؛ که بی‌گمان نیکی ها، بدی ها را ببرند.

«قهر نکردن با شوهر» ح 187- إذا باتَتِ المَرْأةُ هاجِرَةً فِراشَ زَوْجِها لَعَنَتْهَا المَلائِكَةُ حَتّىَ تُصْبِحَ.

اگر زنی شب را دور از بستر شوهرش به صبح آرد، فرشتگان او را تا صبح لعنت کنند!

«گول نخوردن از گریه» ح 191- إذا تَمَّ فُجُورُ العَبْدِ مَلَكَ عَيْنَيْهِ فَبَكى بِهِما مَتى شاءَ.

هرگاه بدکاری بنده به نهایت رسد، چشمانش در اختیار او قرار گیرد و هر وقت بخواهد می‌گرید! [پس گول گریه را نخورید.]

«طلب علم» ح 194- إذَا جاءَ المَوتُ بِطَالِبِ العِلْمِ ماتَ وَ هُوَ شَهیدٌ.

هرگاه مرگ جویندۀ علم فرا رسد، شهید مرده است.

لازم به یادآوری است که پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم فرموده‌اند که علم (که آموختنش بر هر مرد و زن مسلمانی واجب است) فقط سه علم است: «عقائد، اخلاق و احکام»؛ و بقیّه، فضل محسوب می شوند. (إِنَّمَا الْعِلْمُ ثَلَاثَةٌ آيَةٌ مُحْكَمَةٌ أَوْ فَرِيضَةٌ عَادِلَةٌ أَوْ سُنَّةٌ قَائِمَةٌ وَ مَا خَلَاهُنَّ فَهُوَ فَضْلٌ)⁽¹⁾

البتّه سایر علوم و فنون نیز در شرایطی همچون قطع وابستگی مسلمانان به بیگانگان، واجب کفایی می شوند.

«رها کردن امور دل چرکین» ح 196- إذا حاكَ⁽²⁾فی نَفْسِكَ شَى‌ءٌ فَدَعْهُ.

هرگاه دل تو از کاری چرکین است، آن را رها کن.

«برخورد صحیح با حسد و سوء ظنّ، و کریمانه وزن کردن» ح 199- إذا حَسَدْتُمْ فَلا تَبْغُوا وَ إذا ظَنَنْتُمْ فَلا تُحقّقُوا وَ إذا وَزَنْتُمْ فَارْجِحُوا.

هرگاه حسد ورزیدید، ستم مکنید و چون گمان [بد] بردید، آن را حقیقت مپندارید و ترتیب اثر ندهید و هرگاه چیزی را وزن کردید، آن را سنگین تر (و کریمانه) وزن کنید (اعمّ از وزن و سنجش امور مادّی و غیر مادّی).

«خوف از خداوند» ح 201- إِذا خافَ اللّهَ العَبْدُ أخافَ اللّهُ مِنْهُ كُلَّ شَى‌ٍءٍ، وَ إذا لَم يَخَفِ العَبْدُ اللّهَ أخافَهُ اللّهُ مِنْ كُلِّ شَى‌ءٍ.

هرگاه بنده‌ای از خدا بترسد، خداوند همه چیز را از او می‌ترساند و وقتی بنده‌ای از خدا نترسد، خداوند او را از همه چیز می‌ترساند.

«مهمان دوستی» ح 204- إذا دَخَلَ الضَّيْفُ عَلَى القَوْمِ دَخَلَ بِرِزْقِهِ، وَ إذا خَرَجَ خَرَجَ بِمَغْفِرَةِ ذُنُوبِهِمْ.

هرگاه مهمان بر قومی درآید، رزق و روزی خود را می‌آورد و هرگاه خارج شود، با آمرزش گناهان آنان می‌رود.

«معیار امید به برادران» ح 205- إذا رَأیتَ مِنْ أخیكَ ثَلاثَ خِصالٍ فَارْجُهُ: اَلحَياءَ وَ الأمانَةَ وَ الصِّدْقَ؛ وَ إذا لَم تَرَها فَلا تَرْجُهُ.

هرگاه در برادرت سه ویژگی را دیدی به او امیدوار باش: حیاء و امانت داری و راستی؛ و اگر این ها را ندیدی به او امید نداشته باش.

«دفع چشم زخم» ح 206- إذا رَأىٰ أحَدُكُمْ مِنْ نَفْسِهِ أوْ مالِهِ أوْ مِنْ أخیهِ ما يُعْجِبُهُ فَلْيَدْعُ لَهُ بِالْبَرَكَةِ فَإِنَّ العَيْنَ حقٌّ.

هرگاه یکی از شما، از خود یا مال خود یا برادر خود چیزی را دید که او را به شگفتی آورد، برایش دعای به برکت نماید؛ که بی‌گمان چشم زخم حقیقت دارد.

«نزدیک شدن به اهل جوع و تفکّر» ح 209- إذا رَأيْتُمْ أهْلَ الجُوعِ وَ التَّفَكُّرِ فَادْنُوا مِنْهُمْ، فَإِنَّ الحِكْمَةَ تَجْری عَلى ألْسِنَتِهِمْ.

هرگاه اهل گرسنگی و تفکّر را دیدید به آنها نزدیک شوید؛ که بی‌گمان حکمت بر زبان آنها جاری می‌گردد.

«دعا هنگام دیدن مبتلایان» ح 210- إذا رَأيْتُمْ أهْلَ البَلاءِ فَاسْألُوا اللّهَ العافِيَةَ.

هرگاه مردم گرفتار را دیدید، از خداوند (برای آنان و خودتان) عافیت مسألت کنید.

«برخورد کریمانه با دشنام» ح 213- إذا سَّبكَ رَجُلٌ بِما يَعْلَمُ مِنْكَ فَلا تَسُبَّهُ بِما تَعْلَمُ مِنْهُ فَيَكُونُ أجْرُ ذٰلِكَ لَكَ وَ وَبالُهُ عَلَيْهِ.

هرگاه کسی تو را بدانچه از تو می داند دشنام دهد، تو وی را بدانچه از او می‌دانی دشنام مده؛ که پاداش این عمل برای تو و وبال و سنگینی آن برای او می باشد.

«ملاک مؤمن بودن» ح 214- إذا سَرَّتْكَ حَسَنَتُكَ وَ ساءَتْكَ سَيِّئَتُكَ فَأَنْتَ مُؤْمِنٌ.

اگر کار نیک تو، شادت نمود و کار بد تو، نارحتت کرد، مؤمن هستی.

«پرهیز از علم بی عمل» ح 220- إذا عَلِمَ العالِمُ فَلَمْ يَعْمَلْ کانَ كَالْمِصْباحِ يُضِي‌ءُ لِلنّاسِ وَ يُحْرِقُ نَفْسَهُ.

هرگاه عالمی دانست و عمل نکرد، همچون چراغ است که برای مردم نور می‌دهد امّا خود را می‌سوزاند!

«اتقان کارها» ح 221- إذا عَمِلَ أحَدُكُم عَمَلاً فَلْيُتقِنْهُ

هرگاه یکی از شما کاری را انجام داد، باید آن را محکم و کامل و دقیق انجام دهد.

«مهار غضب» ح 224- إذا غَضِبَ أحَدُكُمْ وَ کانَ قائِماً فَلْيَقْعُدْ وَ إنْ کانَ قاعِداً فَلْيَضْطَجِعْ.

هرگاه یکی از شما به خشم آمد و ایستاده بود، بنشیند و اگر نشسته بود، دراز بکشد. (به توضیح حکمت 62 مراجعه فرمائید.)

«مهار غضب» ح 225- إذا غَضِبْتَ فَاسْكُتْ.

هر گاه به خشم آمدی، خاموش باش (و سخنی بر زبان جاری مکن).

«سوغات آوردن از سفر» ح 228- إذا قَدِمَ أحَدُكُمْ مِنْ سَفَرٍ فَلْيَقْدَمْ مَعَهُ بِهَدِيَّةٍ وَ لَو يُلْقِي فی مِخْلاتِهِ حَجَراً.

هرگاه یکی از شما از سفر آمد، با خود هدیّه‌ای بیاورد، هر چند که در توبرۀ خود، سنگی قرار دهد.

«پرهیز از فزون طلبی» ح 231- إذا کانَ عِنْدَكَ ما يَكْفیكَ فَلا تَطْلُبْ ما يُطْغیكَ.

اگر نزد تو چیزی بود که کفایتت نمود، دنبال چیزی مرو که تو را به طغیان وادارد!

«کار فقط برای خدا» ح 233- إذا کانَ يَوْمُ القِيامَةِ نادىٰ مُنادٍ: مَنْ عَمِلَ عَمَلاً لِغَيرِ اللّه فَلْيَطْلُبْ ثَوابَهُ مِمَّنْ عَمِلَهُ لَهُ.

هرگاه قیامت فرا رسد، منادیی ندا دهد: هر کس کاری را برای غیر خدا انجام داده است، پاداش آن را از همان شخص بخواهد!

«ارتباط گناه و اندوه» ح 237- إذا كَثُرَتْ ذُنُوبُ العَبدِ فَلَمْ يَكُنْ لَهُ مِنَ العَمَلِ ما تُكَفِّرُها ،اِبْتَلاهُ اللّه بِالْحُزْنِ لِيُكَفِّرَها عَنْهُ.

هرگاه گناهان بنده فزونی یابد و آنقدر عمل نداشته باشد که آنها را بپوشاند، خداوند او را به اندوه مبتلا سازد تا گناهانش را محو نماید.

«استمرار عمل تا بعد از مرگ» ح 239- إذا ماتَ الإِنْسانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلاّ مِنْ ثَلاثٍ: صَدَقَةٍ جارِيَةٍ أوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ أوْ وَلَدٍ صالِحٍ يَدْعُو لَهُ.

هرگاه انسان از دنیا برود، کارهای او قطع می شود جز در سه چیز : صدقۀ جاری، علمی که موجب بهره مندی دیگران شود و فرزند صالحی که برایش دعا کند.

«حمد الهی در مرگ فرزند» ح 240- إذا ماتَ وَلَدُ العَبْدِ قالَ اللّهُ تَعالى لِمَلائِكَتِهِ: قَبَضْتُمْ وَلَدَ عَبْدِيْ؟ فَيَقُوْلُونَ: نَعَمْ

هرگاه فرزند بنده بمیرد، خداوند به فرشتگان خود می‌فرماید: فرزند بنده‌ام را گرفتید؟ آنها عرض می کنند: آری.

فَيَقُولُ: ما ذا قالَ عَبْدی؟ فَيَقُولُونَ: حَمِدَكَ وَ اسْتَرْجَعَ

خداوند می‌فرماید: بنده‌ام چه گفت؟ عرض می کنند: بنده‌ات تو را حمد و ستایش کرد و گفت: «اِنّا لِلّهِ و اِنّا اِلَیهِ راجِعون» (به راستی همۀ ما متعلّق به خداوند هستیم و به راستی ما فقط به سوی او باز می گردیم.)

فَيَقُولُ اللّهُ: اُبْنُوْا لِعَبْدِيْ بَيْتاً فِي الجَنَّةِ وَ سَمُّوْهُ بَيْتَ الحَمْدِ.

خداوند می‌فرماید: برای بنده‌ام خانه‌ای در بهشت بسازید و آن را «خانۀ حمد» بنامید.

«طلب خیر از خداوند» ح 244- إذا هَمَمْتَ بِأَمْرٍ فَاسْتَخِرْ رَبَّكَ فیه سَبعَ مَرّاتٍ، ثُمَّ انْظُر إلَى الّذی يَسْبِقُ إلَى قَلْبِكَ فَإنَّ الخِيَرَةَ فیهِ.

هرگاه تصمیم به کاری گرفتی، هفت مرتبه از پروردگارت طلب خیر نما، و بعد بنگر که به دلت چه می آید؛ که به راستی خیر در آن هست.

«بیان خیرخواهی» ح 245- إذا وَجَدَ أحَدُكُمْ لِأخیهِ نُصْحاً فی نَفْسِهِ فَلْيَذْكُرْهُ لَهُ.

هرگاه یکی از شما در درون خویش برای برادرش خیرخواهی و نصیحتی را یافت، آن را به او یادآوری نماید.

«یاد خداوند» ح 247- اُذکُرِ اللهَ فَاِنَّهُ عَونٌ لَکَ عَلی ما تَطلُبُ.

خدا را یاد کن که قطعاً او در آن چه می جویی ، یاور توست.

ذکر به معای یاد نمودن است. حضرت امام صادق علیه السّلام فرموده اند: «... و ذکر خدا در همه جا. آگاه باشید به راستی منظور من از ذکر خدا، گفتن سبحان الله و الحمد لله و لا اله الّا الله و الله اکبر نیست - اگر چه این ها نیز از مقولۀ ذکر خدا هستند - بلکه منظور از ذکر خدا در همه جا این است که هرگاه ناگهان با طاعت یا معصیت خدا مواجه شدی، به یاد خدا باشی و او را اطاعت کنی.»⁽¹⁾

بر همین اساس حضرت آیۀ الله العظمی بهجت نوّر الله مرقده فرموده اند: «ذکر، بالاترین کمال بشر است. هیچ ذکری بالاتر از ذکر عملی نیست. هیچ ذکر عملی، بالاتر از ترک معصیت در اعتقادیّات و عملیّات نیست.

و در بیانی دیگر ذکر را مرادف تقوا دانسته و فرموده اند: «کمال انسان به تقوا است. لا اقلّ من ذلک و لا اکثر (نه یک کلمه کمتر و نه یک کلمه بیشتر) . جرعۀ وصال، صفحات 73 و81 و55

«پرهیز از اهانت به مردم» ح 250- أذَلُّ النّاسِ مَنْ أهانَ النّاسَ.

خوارترین مردم کسی است که به مردم اهانت کند!

«خیر دنیا و آخرت» ح 259- أربَعٌ مَنْ أعْطِيَهُنَّ فَقَدْ أُعْطِيَ خَيْرَ الدُّنْيا وَ الآخِرَةِ: لِسانٌ ذاكِرٌ، وَ قَلْبٌ شاكِرٌ، وَ بَدَنٌ عَلَى البَلآءِ صابِرٌ، وَ زَوْجَةٌ لا تَبْغیهِ خَوْناً فی نَفْسِها وَ لا مالِهِ.

چهار چیز هست که اگر به کسی داده شود، خیر دنیا و آخرت را به او داده‌اند: زبانی ذاکر ، قلبی شکرگزار، تنی شکیبا در گرفتاری و همسری که از جهت خیانت ناموسی و مالی، به شوهرش ستم روا ندارد.

«پژواک عمل» ح 263- اِرحَمُوا تُرْحَمُوا، وَ اغْفِرُوا يُغْفَرْ لَكُمْ

رحم کنید؛ در این صورت مورد رحم قرار می‌گیرید. و ببخشایید؛ در این صورت بر شما می‌بخشایند.

«راه محبوبیّت در نزد خداوند و مردم» ح 268- اِزْهَدْ فی الدُّنیا يُحِبَّكَ اللّهُ، وَ ازْهَدْ فِيمَا فی أيْدِي النَّاسِ يُحِبَّكَ النّاسُ.

از دنیا چشم بپوش؛ که در این صورت خداوند تو را دوست می دارد. و از آنچه که در دست مردم است چشم بپوش؛ که در این صورت مردم دوستت می دارند.

«اهل و همسایۀ عالم» ح 269- أزهَدُ النَّاسِ فی العالِمِ: أهْلُهُ وَ جِيْرانُهُ.

خانواده و همسایگان عالم، از همۀ مردم به او بی‌رغبت ترند!

«زاهدترین مردم» ح 270- أزهَدُ النَّاسِ مَنْ لَمْ يَنْسَ القَبْرَ وَ البَلاءَ، وَ تَرَكَ أفْضَلَ زینَةِ الدُّنْيا وَ آثَرَ ما يَبْقىٰ عَلى ما يَفْنىٰ، وَلَمْ يَعُدَّ غَداً مِنْ أیّامِهِ، و عَدَّ نَفْسَهُ فی المَوْتىٰ.

زاهدترین مردم کسی است که قبر و بلا و امتحان را از یاد نبرد و بهترین زینت دنیا را رها سازد و آن چه را باقی و ماندنی است بر آن چه از بین می‌رود و فانی است، ترجیح دهد و فردا را از روزهای خود به شمار نیاورد و خود را در میان مرده‌ها به حساب آورد.

«به سرانجام رساندن کار خوب» ح 271- اِسْتِتْمامُ المَعْرُوفِ خَيْرٌ مِنْ اِبْتِدائِهِ.

به پایان بردن کار خوب، از آغاز کردن آن بهتر است.

«پناه بردن به خداوند از چشم زخم» ح 280- اِسْتَعیذُوا بِاللّهِ مِنَ العَيْنِ فَإِنَّ العَيْنَ حقّ.

از چشم زخم به خدا پناه برید؛ که بی‌گمان آن حقیقت دارد.⁽¹⁾

«کتمان امور زندگی» ح 281- اِسْتَعینُوا عَلى أُمُورِكُمْ بِالْكِتْمانِ فَإِنَّ كُلَّ ذی نِعْمَةٍ مَحْسُودٌ.

با پرده پوشی و کتمان، بر [سامان بخشی و پیشرفتِ] امورخود یاری جویید؛ که بی‌گمان هر صاحب نعمتی مورد حسادت است!

«استغناء» ح 283- اِسْتَغْنُوا عَنِ النّاسِ وَ لَو بِشَوْصِ السِّواكِ.

از مردم بی‌نیازی جویید، هر چند که نیازتان یک قطعه چوب مسواک باشد.

«وجدان» ح 284- اِسْتَفْتِ نَفْسَكَ وَ إن أفْتاكَ المُفْتُونَ.

از [وجدان] خویش مسائل را بپرس، هر چند فتوادهندگان به تو آگاهی دهند. (یعنی وجدان آدمی، بهترین قاضی است.)⁽¹⁾

«نیک رفتاری با زنان» ح 287- اِسْتَوْصُوا بِالنِّساء خَيْراً فَإِنَّ المَرأةَ خُلِقَتْ مِنْ ضِلْعٍ أعْوَجَ وَ إنَّ أعْوَجَ شَى‌ءٍ فی الضِّلْعِ أعْلاهُ، فَإِنْ ذَهَبْتَ تُقیمُهُ كَسَرْتَهُ، وَ إنْ تَرَكْتَهُ لَمْ يَزَلْ أعْوَجَ، فَاسْتَوْصُوا بِالنِّساءِ خَيْراً.

با زنان به نیکی رفتارکنید؛ به راستی زن از دنده ای کج خلق شده است و کج‌ترین بخش دنده، بالاترین [قسمت] آن است⁽²⁾که اگر بخواهی آن را راست نمایی آن را می‌شکنی و اگر رهایش کنی همچنان کج می‌ماند؛ پس با زنان به نیکی رفتار کنید.

مرحوم علّامه طباطبائی رضوان الله تعالی علیه در تفسیر المیزان⁽³⁾حدیثی نقل کرده اند که مضمونی شبیه حدیث فوق دارد. حضرت امام صادق صلوات الله و سلامه علیه فرمودند: ابراهیم (سلام الله علیه) در بادیۀ شام، منزل داشت. همین که هاجر، اسماعیل (سلام الله علیه) را بزاد، ساره به شدّت غمگین گشت؛ زیرا او فرزند نداشت [و هاجر که روزگاری کنیزش بود و او را به ابراهیم (سلام الله علیه) بخشید، از او دارای فرزند شد]. و به همین جهت همواره ابراهیم (سلام الله علیه) را در خصوص هاجر اذیّت می کرد و غمگینش می ساخت!

ابراهیم (سلام الله علیه) به درگاه خداوند عزّ و جلّ از این جریان شکایت کرد. خداوند به او وحی فرستاد که زن، به منزلۀ دندۀ کج است؛ اگر به همان کجی وی بسازی، از او بهره مند می شوی، و اگر بخواهی راستش کنی، او را خواهی شکست! ...

«نظم صفوف نماز جماعت» ح 288- اِسْتَوُوا وَ لا تَخْتَلِفُوا فَتَخْتَلِفَ قُلُوبُكُمْ.

هماهنگ باشید و پراکنده مشوید؛ که در این صورت دل هایتان نیز پراکنده می‌گردد! (ظاهراً اشاره به ارتباط مستقیم و تأثیر حتمی ظاهر بر باطن است، که تأثیر ظاهر صفوف نماز جماعت بر دل ها، یکی از مصادیق روشن آن است.)

«یاد خداوند، انصاف و کمک مالی» ح 290- أسَدُّ الأعمالِ ثَلاثَةٌ: ذِكْرُ اللّهِ عَلى كُلِّ حالٍ، وَ الإنْصافُ مِنْ نَفْسِكَ، وَ مُواساةُ الأَخِ فی المالِ.

استوارترین کارها سه چیز است: یاد خداوند در هر حال، از خود انصاف دادن، و شریک ساختن برادر دینی در مال خویش.

«نیکی و پیوند با خویشان» ح 291- أسْرَعُ الخَيْرِ ثَواباً: اَلبِرُّ، وَصِلَةُ الرَّحِمِ، وَ أسْرَعُ الشَّرِّ عُقُوبَةً: اَلبَغْىُ، وَ قَطیعَةُ الرَّحِمِ.

پاداش نیکی و پیوند با خویشان، از همۀ خوبی‌ها زودتر می‌رسد. و عقوبت ستم و بریدن از خویشان، از همۀ بدی ها زودتر می‌رسد.

«دعای غیابی برای دیگران» ح 292- أسْرَعُ الدُّعاءِ إِجابَةً دُعاءُ غائِبٍ لِغائِبٍ.

دعای فرد غایب برای غایب، از همۀ دعاها زودتر اجابت می‌شود.

پرسش کلیدی: چرا با وجود عمل به وظیفۀ مرتبط با مورد دعا، بعضی از دعاها مستجاب نمی شود؟

پاسخ⁽¹⁾: خیر؛ همۀ دعاها در صورت عمل به وظیفۀ مرتبط با مورد دعا مستجاب می شود؛ زیرا درگاه خدای اکرم الاکرمین و اهل بیت علیهم السّلام - که شفعاء عند الله و آئینه های تمام نمای صفات جمال و جلال الهی و مجرا و واسطۀ فیض هستند - درگاه رحمت و کرم است و احدی از آنجا دست خالی برنمی گردد.

پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم فرموده اند: «همانا پروردگار شما با حیا و کریم است؛ حیا می کند از این که بنده، دستانش را به سوی او بگشاید و حاجتی بطلبد ولی او، آن دو دست را خالی باز گرداند!»⁽²⁾

و نیز حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرموده اند: «هیچ بنده ای نیست که دو دستش را به سوی خداوند عزّت مند و صاحب جلال بگشاید مگر این که خداوند، حیا می کند آن را خالی باز گرداند. و در آن از فضل و رحمتش آن چه را می خواهد (و به صلاح می داند) قرار می دهد، پس هرگاه یکی از شما دعا کرد، دو دستش را برنگرداند مگر این که بر سر و صورتش بکشد. (و در حدیث دیگر آمده: بر صورت و سینه اش بکشد.)»⁽³⁾

قاعده:

حالت اوّل: حاجات ما اگر به صلاح مان باشد، فوراً برآورده می شود.

حالت دوم: حاجات ما اگر به صلاح مان نباشد، بهتر و عظیم تر از آن را برای ما ذخیره می کنند، چه در این دنیا، چه در آخرت. و یا نقداً به ازاء آن بلاهایی مهلک را از ما دفع و رفع می کنند و یا به ازاء آن، از گناهان ما - که مورد غفلت بوده و از آنها توبه نشده است - می آمرزند.

دلیل و مدرک:

حضرت امام صادق علیه السّلام فرموده اند: «... إِمَّا أَنْ يُعَجِّلَ لَكَ مَا سَأَلْت (حالت اوّل: خداوند حاجتت را فوراً برآورده می سازد) وَ إِمَّا أَنْ يَدَّخِرَ لَكَ مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْه (حالت دوم: خداوند چیزی عظیم تر و بهتر از حاجتت را برای تو ذخیره می کند) وَ إِمَّا أَنْ يَصْرِفَ عَنْكَ مِنَ الْبَلَاءِ مَا لَوْ أَرْسَلَهُ إِلَيْكَ لَهَلَكْتَ (و یا از تو بلایی مهلک و ویران گر را دفع و رفع می نماید.)»⁽¹⁾«وَ إِمَّا أَنْ يُكَفِّرَ عَنْهُ مِنْ ذُنُوبِهِ بِقَدْرِ مَا دَعَا ... (و یا خداوند به قدر دعایش، از گناهان او می آمرزد.)»⁽²⁾

حضرت امام صادق علیه السّلام در توضیح حالت دوم فرموده اند: «همانا پروردگار در روز قیامت، سراغ حساب مؤمن می آید و به او می فرماید: آیا این حساب را می شناسی؟ عرض می کند: نه، ای پروردگار من. خداوند می فرماید: مرا در شب کذا و کذا در مورد حاجت کذا و کذا خواندی و دعا کردی و من آن را برای تو ذخیره کردم.

پس مؤمن، وقتی عظمت ثواب و پاداش خدا را مشاهده می کند، عرض می نماید: "يَا رَبِّ لَيْتَ أَنَّكَ لَمْ تَكُنْ عَجَّلْتَ لِي شَيْئاً وَ ادَّخَرْتَهُ لِي" ای پروردگار من! کاش تو در دنیا (که فانی و زود گذر بود) هیچ یک از دعاهای مرا مستجاب نمی کردی و برای امروز من (سرای جاوید و ابد) ذخیره می نمودی.»⁽³⁾

پس انسان زیرک، دائماً دست به دعا بر می دارد؛ زیرا به هر حال دارای نفع و سود است. البتّه دعا کردن و به درگاه الهی روی آوردن، توفیقی و اعطایی است؛ تا خداوند توفیق ندهد، احدی نمی تواند دعا کند. لذا پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم فرموده اند: « این طور نیست که به کسی توفیق دعا کردن عطا شود ولی او را از اجابت منع کنند؛ زیرا خداوند وعده داده است: "ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ."»⁽⁴⁾

و نیز فرموده اند: « این گونه نیست که خداوند برای بنده ای باب دعا را بگشاید ولی باب اجابت را به روی او قفل کند! خداوند، کریم تر از آن است.»⁽⁵⁾

امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین می فرمایند: «خداوند عزّت مند و صاحب جلال از بالای عرشش می فرماید: ای بندگانم! در آنچه شما را فرمان داده ام، مرا بندگی کنید و صلاح و مصلحت تان را به من یاد ندهید! چرا که قطعاً من داناتر به آن هستم و نیز برای مصالح شما بخل نمی ورزم.»⁽⁶⁾

«غلبه بر هوای نفس» ح 299- أشْجَعُ النَّاسِ مَنْ غَلَبَ هَواهُ.

شجاع‌ترین مردم کسی است که بر هوای نفس خود غالب آید.

«شدّت عذاب پیشوای جائر» ح 300- أشَدُّ النّاسِ عَذاباً يَوْمَ القِيامَةِ اِمامٌ جائِرٌ.

در روز قیامت پیشوای محرف و ستمگر از همه عذاب بیشتری دارد.

«حکمت بلاء و آزمایش» ح 301- أشَدُّ النّاسِ بَلاءً الأنبِياءُ ثُمَّ الأمْثَلُ فَالأمْثَلُ،

پیامبران از همۀ مردمان بیشتر در معرض آزمون و گرفتاری‌اند و بعد از آنها افراد کامل تر و کامل تر؛

يُبْتَلی الرَّجُلُ عَلى حَسَبِ دینِه فَإِنْ کانَ فی دینِهِ صُلْباً اِشْتَدَّ بَلاؤُهُ، وَ إنْ کانَ فی دینِه رِقَّةٌ أُبْتُلِىَ عَلى قَدْرِ دینِهِ؛

آدمی به اندازهٔ دین خود متبلا و آزمایش می‌شود؛ پس اگر در دین خود استوار باشد، آزمایشش سخت گردد و اگر در دین خود سست باشد به اندازهٔ دینش متبلا و آزمایش می‌گردد.

فَما يَبْرَحُ البَلاءُ بِالْعَبْدِ حَتّى يَتْرُكَهُ يَمْشی عَلَى الأرْضِ وَ ما عَلَيْهِ خَطیئَةٌ.

و بلا و آزمایش پیوسته بر بنده باشد، تا این که او را رها سازد در حالی که بر زمین راه رود و هیچ گناهی بر او نباشد.

«عمل به علم» ح 304- أشَدُّ النَّاسِ عذاباً يَوْمَ القِيامَةِ: عالِمٌ لَمْ يَنْفَعْهُ عِلمُهُ.

عذاب عالمی که علمش وی را سودی نرساند، در روز قیامت از همۀ مردم بیشتر باشد!

«طلب علم، و عمل به علم » ح 305- أشَدُّ النّاسِ حَسْرَةً يَوْمَ القِيامَةِ: رَجُلٌ أمْكَنَهُ طَلَبُ العِلْمِ فِي الدُّنْيا فَلَمْ يَطْلُبْهُ وَ رَجُلٌ عَلَّمَ عِلْماً فَانْتَفَعَ بِهِ مَنْ سَمِعَهُ مِنْهُ دُونَهُ.

در روز قیامت دو کس از همه بیشتر حسرت خورند: مردی که در دنیا توانایی طلب دانش را داشت ولی به دنبال آن نرفت. و مردی که دانشی را [به دیگران] آموخت و هرکس آن را شنید از آن سود برد بدون آن که خودش سودی ببرد!

«مهار خشم و عفو» ح 306- أشَدُّكُمْ مَنْ مَلَكَ نَفْسَهُ عِنْدَ الغَضَبِ وَ أحْلَمُكُمْ مَنْ عَفىٰ بَعْدَ المَقْدِرَةِ.

نیرومندترین شما کسی است که هنگام خشم، بر نفس خود غالب آید. و بردبارترین شما کسی است که با وجود قدرت، عفو کند.

«ایمنی مردم از انسان» ح 307- أشْرَفُ الإیمانِ أن يَأمَنَكَ النّاسُ

شریف‌ترین ایمان آن است که مردم از تو در امان باشند.

«سلامت مردم از زبان و دست انسان» وَ أشْرَفُ الإسْلامِ أن يَسْلَمَ النّاسُ مِنْ لِسانِكَ وَ يَدِكَ.

و شریف‌ترین اسلام آن است که مردم از زبان و دست تو سالم بمانند.

«شریف‌ترین زهد» ح 308- أشْرَفُ الزُّهْدِ أنْ يَسْكُنَ قَلْبُكَ عَلى ما رُزِقْتَ.

شریف‌ترین زهد آن است که دلت بدانچه به تو روزی داده شده، آرام گیرد.

«شریف‌ترین دعاء» وَ إنَّ أشْرَفَ ما تَسْألُ مِنَ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ اَلْعافِيَةُ فی الدِّينِ وَ الدُّنْيا.

و شریف‌ترین درخواستی که از خدا داری، عافیت و سلامتی در دین و دنیاست.

«بطلان جز خدا» ح 309- أشْعَرُ كَلِمَةٍ تَكَلَّمَ بِهَا العَرَبُ كَلِمَةُ لَبیدٍ: ألا كُلُّ شَىْ‌ءٍ ما خَلاَ اللّهَ باطِلٌ.

بهترین سخن سروده شدهٔ عرب، این سخن لَبید (از شعرای دورۀ جاهلی) است: آگاه باشید که هر چیزی جز خدا باطل است.

«مهربانی و شفقت» ح 310- اِشْفَقُوا تُحْمَدُوا و تُؤْجَرُوا.

مهربان و مشفق باشید؛ در این صورت مورد ستایش قرار می گیرید و پاداش داده می شوید.

«تشکّر از مردم» ح 312- أشْكَرُ النّاسِ: أشْكَرُهُمْ لِلنّاسِ.

شکرگزارترین مردم کسی است که از همه بیشتر، از مردم تشکّر کند.

«رؤیای صادق» ح 315- أصْدَقُ الرُّؤْيا بِالأسْحار.ِ

راست‌ترین رؤیاها، در سحرگاهان است.

«شروط ضمانت بهشت» ح 321- اِضْمَنُوا لِي سِتّاً مِنْ أنْفُسِكُمْ أضْمَنُ لَكُمُ الجَنَّةَ: أُصْدُقُوا إِذا حَدَّثْتُمْ، وَ أَوْفُوا إِذا وَعَدْتُم وَ أَدُّوا إذا ائْتُمِنْتُمْ وَ احْفَظُوْا فُرُوْجَكُمْ وَ غُضُّوا أبْصارَكُمْ وَ كُفُّوا أيْدِيَكُمْ.

برایم شش چیز از طرف خود تعهّد نمایید تا من بهشت را برایتان تضمین کنم: هرگاه سخن گفتید، راست بگویید. هرگاه وعده دادید، وفا نمایید. هرگاه به شما چیزی را امانت دادند، آن را [صحیح و سالم] بازگردانید. دامان تان را حفظ کنید. چشم‌هایتان را [از نگاه های ناروا] فرو بندید و دست‌های خود را [از اعمال ناپسند] نگه دارید.

«طلب علم» ح 324- اُطْلُبُوا العِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّينِ فَإِنَّ طَلَبَ العِلْمِ فَریضَةٌ عَلى كُلِّ مُسْلِمٍ.

در جست و جوی دانش باشید هر چند در چین باشد؛ که به راستی دانش طلبی بر هر مسلمانی واجب است.

إنَّ المَلائِكَةَ تَضَعُ أجْنِحَتَها لِطالِبِ العِلْمِ رِضاً بِما يَطْلُبُ.

به راستی فرشتگان بال های خود را برای جویندۀ دانش می‌گسترانند؛ زیرا به آنچه او می‌جوید، خشنود هستند.

«عزّت نفس» ح 325- اُطْلُبُوا الحَوائِجَ بِعِزَّةِ الأنْفُسِ، فَإِنَّ الاُمُورَ تَجْرِي بِالْمَقادیرِ.

نیازهایتان را با عزّت نفس بجویید؛ که به راستی همۀ امور بر اساس مقدّرات جاری می شود [و نیازی به تملّق و کرنش و ذلّت پذیری و حرص و طمع و... نیست.]

«دعاء برای دیگران» ح 326- اُطْلُبِ العافِيَةَ لِغَيْرِكَ تُرْزَقْها فِي نَفْسِكَ.

برای غیر خود عافیت خواه باش، آن را به خودت روزی می دهند.⁽¹⁾

«طلب علم» ح 327- اُطْلُبُوا العِلْمَ مِنَ المَهْدِ إلَى اللَّحْدِ.

از گهواره تا گور، دانش بجوئید.

«دست رنج» ح 332- أطْيَبُ الكَسْبِ: عَمَلُ الرَّجُلِ بِيَدِهِ.

پاک‌ترین و دل چست ترین درآمد، کار کردن مرد با دست خویش (و دست رنج او) است.

«ادب خداپرستی» ح 335- اُعْبُدِ اللّهَ كَاَنَّكَ تَراهُ فَإِنْ كُنْتَ لا تَراهُ فَإِنَّهُ يَراكَ.

خداوند را به گونه‌ای پرستش نما که گویا او را می‌بینی، و اگر تو او را نمی‌بینی بی‌گمان او تو را می‌بیند.

«لزوم خوب بودن همراه» ح 336- اِعْتَبِرُوا الصَّاحِبَ بالصَّاحِبِ.

دوست را با دوست ارزیابی نمایید.(افراد را با همراه و یار و دوست شان ارزیابی نمایید.)

«نفس: دشمن‌ترین دشمن» ح 338- أعْدیٰ عَدُوِّكَ: نَفْسُكَ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيْكَ.

دشمن‌ترین دشمنانت، نفس توست که میان دو پهلوی توست.

«عادل‌ترین مردم» ح 340- أعْدَلُ النَّاسِ: مَنْ رَضِىَ لِلنّاسِ ما يَرْضىٰ لِنَفْسِه وَ كَرِهَ لَهُمْ ما كَرِهَ لِنَفْسِه.

عادل ترین مردم کسی است که برای مردم آن چه را پسندد که برای خود می‌پسندد و آن چه را برای خود ناخوش می‌دارد، برای آنها هم ناخوش دارد.

«جایگاه شوهر و مادر» ح 351- أعْظَمُ النّاسِ حقّاً عَلَى المَرْأةِ: زَوْجُها وَ أعْظَمُ النّاسِ حقّاً عَلَى الرَّجُلِ: اُمُّهُ.

شوهر، از همۀ مردم بیشتر بر زن حقّ دارد. و مادر، از همۀ مردم بیشتر بر مرد حقّ دارد.

«ارزش قائل نشدن برای دنیا» ح 354- أعْظَمُ النّاسِ فِي الدُّنْيا خَطَرًا: مَنْ لَمْ يَجْعَلْ لِلدُّنْيا عِنْدَهُ خَطَرًا.

با ارزش‌ترین مردم در دنیا کسی است که برای دنیا در نزد خویش، ارزشی قائل نشود.

«ترک امور بی ارتباط به انسان » ح 355- أعْظَمُ النّاسِ قَدْراً: مَنْ تَرَكَ ما لا يَعْنِيْهِ.

ارزشمندترین مردم کسی است که آن چه را بدو مربوط نیست رها سازد.

«کابین کم» ح 356- أعْظَمُ النِّساءِ: أحْسَنُهُنَّ وُجُوهاً وَ أرْخَصُهُنَّ مُهُوراً.

باعظمت ترین زنان آنهایی هستند که چهره‌هاشان زیباتر و مَهرشان کمتر است. (یعنی زنانی که در عین زیباتر بودن، کم مَهرترند.)

همۀ مراجع عظام تقلید فرموده‌اند که «مَهر السنّۀ»، مقدار مهری است که نبیّ اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم برای همسران خود و حضرت زهراء علیها السّلام قرار دادند که مقدار آن پانصد درهم است و هر درهم، معادل 6/12 نخود نقره سکّه دار است. در مجموع برابر 6300 نخود (یا 5/262 مثقال) می شود و قیمت آن در هر زمان، تابع نرخ همان زمان است.⁽¹⁾

«کم خرج بودن زن» ح 357- أعْظَمُ النِّساءِ بَرَكَةً: أقَلُّهُنَّ مَؤُونَةً.

پر برکت‌ترین زنان، کم خرج‌ترین آنهایند.

«مدارا با مردم» ح 358- أعْقَلُ النَّاسِ: أشَدُّهُمْ مُداراةً لِلنّاسِ.

خردمندترین مردم کسی است که از همه بیشتر با مردم مدارا کند.

«بینش توحیدی» ح 361- اِعْلَمْ أنَّ الخَلائِقَ لَوْ اِجْتَمَعُوا عَلى أنْ يُعْطُوكَ شَيْئاً - وَ لَمْ يُرِدِ اللّهُ أنْ يُعْطِيَكَ - لَمْ يَقْدِرُوا عَلَيْهِ.

بدان که اگر تمام خلایق گرد آیند تا چیزی را که خدا نخواسته به تو بدهند، نمی‌توانند.

أوْ يَصْرِفُوا عَنْكَ شَيْئاً - أرادَ اللّهُ أنْ يُصیبَكَ بِهِ - لَم يَقْدِرُوا عَلى ذلِكَ؛

یا اگر بخواهند چیزی را که خدا خواسته بر سرت آورد، از تو باز دارند، نمی‌توانند.

فَإِذا سَأَلتَ فَاسْأَلِ اللّهَ وَ إذا اِسْتَعَنْتَ فَاسْتَعِنْ بِاللّهِ.

پس هرگاه درخواست می‌کنی، از خدا درخواست کن. و هرگاه یاری می‌جویی، از خدا یاری بجوی.

«تعدیل غم و شادی در پرتو اعتقاد به قضاء و قدر» ح 362- اِعْلَمْ اَنَّ ما اَصابَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِأَكَ، وَ ما اَخْطَأَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُصیبَكَ.

بدان آن چه که بر سرت آمد،ه قرار نبوده که بر سرت نیاید. و آن چه که بر سرت نیامده، قرار نبوده که بر سرت بیاید.

«تضمین نصرت و گشایش و آسانی» ح 363- اِعْلَمْ أنَّ النَّصْرَ مَعَ الصَّبْرِ وَ أنَّ الفَرَجَ مَعَ الكَرْبِ وَ أنَّ مَعَ العُسْرِ يُسْراً.

بدان که قطعاً پیروزی، با صبر باشد. و قطعاً گشایش، با رنج و گرفتاری باشد. و قطعاً با سختی، آسانیی باشد.

«رضایت به تقدیر» ح 364- اِعْلَمْ أنَّ القَلَمَ قَدْ جَرىٰ بِما هُوَ کائِنٌ.

بدان که قلم [تقدیر] بر آنچه شدنی است، جریان یافته است (بدون این که منافاتی با اختیار و انتخاب انسان داشته باشد. بنا بر این، در عین عمل به وظیفه و انتخاب راه صحیح، در کمال آرامش و اطمینان، نسبت به مقدّرات خداوند حکیم و مهربان، تسلیم و راضی باش).

«توشه گرفتن از مال خود برای سفر آخرت» ح 365- اِعْلَمْ أنَّهُ لَيْسَ مِنْكُمْ مِنْ أحَدٍ إلاّ مالُ وارِثِهِ أحَبُّ إليْهِ مِنْ مالِهِ! مالُكَ ما قَدَّمْتَ وَ مالُ وارِثِكَ ما أخَّرْتَ.

بدانید که هیچ یک از شما نیست جز آن که مال وارث خویش را بیشتر از مال خود دوست دارد! مال تو آن است که پیش فرستادی و مال وارث تو آن است که بر جای گذاردی.

«عمل و حذر» ح 367- اِعْمَلْ عَمَلَ امْرِئٍ يَظُنُّ أنَّهُ لَنْ يَمُوتَ أبَداً وَ احْذَرْ حَذَرَ امْرِئٍ يَخْشىٰ أنْ يَمُوتَ غَداً.

همچون کسی عمل کن که می داند هرگز نمی‌میرد (بنا بر این، کارها را محکم و دقیق و کامل انجام ده) و همچون کسی بر حذر باش که بیم دارد فردا بمیرد.

«مغتنم شمردن نعمت ها» ح 372- اِغتَنِم خَمْساً قَبْلَ خَمْسٍ: پنج چیز را قبل از پنج چیز غنیمت بشمار:

شَبابَكَ قَبْلَ هَرَمِكَ جوانی ات را قبل از پیری ات،

وَ صِحَّتَكَ قَبْلَ سُقْمِكَ سلامتی ات را قبل از بیماری ات،

وَ غِناكَ قَبْلَ فَقْرِكَ ثروتت را قبل از فقرت،

وَ فَراغَكَ قَبْلَ شُغْلِكَ فراغتت را قبل از مشغولیّتت،

وَ حَياتَكَ قَبْلَ مَوْتِكَ. و زندگی‌ات را قبل از مرگت.

«دعاء هنگام رقّت قلب» ح 373- اِغْتَنِمُوا الدُّعاءَ عِنْدَ الرِّقَّةِ فَإِنَّها رَحْمَةٌ.

دعاء را به هنگام دل نازکی [و دل شکستگی] غنیمت شمرید؛ که بی گمان آن رحمتی خاصّ است!

«کمک به مؤمن گرفتار» ح 374- اِغْتَنِمُوا دَعْوَةَ المُؤْمِنِ المُبْتَلىٰ.

دعای مؤمن گرفتار را غنیمت شمارید. (در رفع گرفتاری او بکوشید تا از دعای او بهره مند شوید.)

«طلب علم در صبحگاه» ح 376- أُغْدُوا فِي طَلَبِ العِلْمِ فَإنَّ الغُدُوَّ⁽¹⁾

بَرَكَةٌ وَ نَجاحٌ.

صبحگاه (بین الطلوعین) دانش بجویید؛ که به راستی صبحگاه [مایۀ] برکت و کام یابی است.

«رعایت حدّ و مرز مجازات» ح 378- اِغْفِرْ؛ فَإِنْ عاقَبْتَ فَعاقِبْ بِقَدْرِ الذَّنْبِ وَ اتَّقِ الوَجْهَ.

[از خطای دیگران] در گذر! و اگر مجازات کردی به اندازۀ گناه مجازات کن و از [زدن به] صورت بپرهیز.

«برترین اعمال» ح 385- أفْضَلُ الأعمال ثَلاثَةٌ:اَلتَّواضُعُ عِنْدَ الدَّوْلَةِ وَ العَفْوُ عِنْدَ القُدْرَةِ وَ العَطِيَّةُ بِغَيْرِ المِنَّةِ.

بهترین کارها سه چیز است: فروتنی به هنگام دولت [و توانمندی] ، گذشت به هنگام قدرت، و عطا بدون منّت.

«خوش حال نمودن برادران» ح 386- أفْضَلُ الأعمالِ أنْ تُدْخِلَ عَلى أخیكَ المُؤْمِنِ سُرُوراً أوْ تَقْضِىَ عَنْهُ دَيْناً.

بهترین کارها این است که برادر مؤمنت را شاد نمایی یا قرضی را از او بپردازی.

«دوستی با مردم» ح 387- أفْضَلُ الأعمالِ بَعْد الإیمانِ بِاللّهِ: اَلتَّوَدُّدُ إلَى النَّاسِ.

بعد از ایمان به خداوند، بهترین کارها، دوستی با مردم است.

«طلب معرفت» ح 389- أفْضَلُ الأعمالِ: العِلْمُ بِاللّه؛

بهترین کارها، علم و معرفت به خداوند است؛

إنَّ العِلْمَ يَنْفَعُكَ مَعَهُ قَلیلُ العَمَلِ وَ كَثیرُهُ.

کاری که با علم و معرفت قرین است، اندک و بسیار آن [هر دو] سودمند است.

وَ إنَّ الجَهْلَ لا يَنْفَعُكَ مَعَهُ قَلیلُ العَمَلِ وَ لا كَثیرُهُ.

و کاری که با جهل همراه است، نه اندک آن سود می‌دهد و نه بسیارش.

«حبّ و بغض در راه خداوند» ح 390- أفْضَلُ الأعمالِ: الحُبُّ فِي اللّه وَ البُغْضُ فِي اللّه.

بهترین کارها، دوستی در [راه] خداوند و دشمنی در [راه] خداوند است.

«علم به معیّت خداوند» ح 391- أفْضَلُ الإیمانِ أنْ تَعْلَمَ اَنَّ اللهَ مَعَكَ حَيْثُما كُنْتَ.

بهترین ایمان آن است که بدانی هر جا هستی، خداوند با توست.

«برترین ایمان» ح 392- افْضَلُ الایمانِ أنْ تُحِبَّ لِلّهِ وَ تُبْغِضَ لِلّهِ وَ تُعْمِلَ لِسانَكَ فى ذِكْرِ اللّهِ وَ أنْ تُحِبَّ لِلنّاسِ ما تُحِبُّ لِنَفْسِكَ وَ تَكْرَهَ لَهُمْ ما تَكْرَهُ لِنَفْسِكَ وَ أنْ تَقُولَ خَيْراً أوْ تَصْمِتَ.

بهترین ایمان آن است که برای خداوند دوست بداری و برای خداوند دشمن بداری و زبانت را در یاد خداوند به کار بندی و آنچه را برای خودت دوست داری، برای مردم نیز دوست بداری و آنچه را برای خود نمی‌پسندی برای آنها هم نپسندی و سخن نیک بگویی یا خاموش باشی.

«ایمان افضل» ح 393- أفْضَلُ الإیمانِ: الصَّبْرُ وَ السَّماحَةُ.

بهترین ایمان صبر و سماحت⁽¹⁾است.

«اکرام همنشین» ح 396- أفْضَلُ الحَسَنَاتِ تَكْرِمَةُ الجُلَساءِ.

بهترین نیکی‌ها، گرامی داشتن همنشینان است.

«جهاد با نفس» ح 397- أفْضَلُ الجِهادِ أنْ يُجاهِدَ الرَّجُلُ نَفْسَهُ وَ هَواهُ.

بهترین جهاد آن است که مرد با نفس و هوس خود جهاد کند.

«دعاء برای نفس» ح 398- أفْضَلُ الدُّعاءِ: دُعاءُ الْمَرءِ لِنَفْسِهِ.

بهترین دعاء، دعای انسان برای نفس خویش است. (شاید مراد این باشد که وظیفۀ انسان، اصلاح خویش است و در مرحلۀ بعد اصلاح دیگران. و راهی برای اصلاح نیست مگر دعاء. زیرا احدی از عهدۀ مجموع نفس امّاره و شیاطین و مظاهر فریبندۀ دنیا بر نمی‌آید.

و شاید مراد، دعا برای نفس و تهذیب و اصلاح آن باسد.

و شاید مراد، دعاء برای امور روحی و معنوی باشد در مقابل امور جسمی و مادّی)

«هزینه نمودن برای افراد تحت تکفّل» ح 399- أفْضَلُ الدَّنانیرِ دِيْنارٌ يُنْفِقُهُ الرَّجُلُ عَلى عِيالِهِ.

بهترین پول ها، پولی است که انسان برای افراد تحت تکفّل خود هزینه کند.

«تعلّم و تعلیم» ح 401- أفْضَلُ الصَّدَقَةِ أنْ يَتَعَلَّمَ المَرْءُ المُسْلِمُ عِلْماً ثُمَّ يُعَلِّمَهُ أخاهُ المُسْلِمَ.

بهترین صدقه آن است که انسان مسلمان، دانشی را فرا گیرد، سپس آن را به برادر مسلمان خود یاد دهد.

«سیر نمودن گرسنه» ح 403- أفْضَلُ الأعمالِ أن تُشْبِعَ كَبِداً جائِعاً.

بهترین کارها آن است که شکمی گرسنه را سیر نمایی.

«حفظ زبان» ح 404- أفْضَلُ الصَّدَقَةِ: حِفْظُ اللِّسانِ.

بهترین صدقه، حفظ زبان است.

«اصلاح ذات البین» ح 407- أفْضَلُ الصَّدَقَةِ: إصْلاحُ ذاتِ البَيْنِ.

بهترین صدقه آن است که میان افراد، آشتی و صلح ایجاد کنی.

«پاسخ بدی با خوبی» ح 408- أفْضَلُ الصَّدَقَةِ: الصَّدَقَةُ عَلى ذِي الرَّحِمِ الکاشِحِ.

بهترین صدقه، صدقه به خویشاوندی است که با تو دشمن نهادی (کینه) دارد.

«انتظار فرج» ح 409- أفْضَلُ العِبادَةِ: انْتِظارُ الفَرَجِ.

برترین عبادت، انتظار فرج است.

«دوام عمل» ح 410- أفْضَلُ العَمَلِ: أدْوَمُهُ وَ إن قَلَّ.

بهترین کارها، مستمرّترین آنهاست هر چند اندک باشد.

«نیّت صادق» ح 411- أفْضَلُ العَمَلِ: اَلنِّيَّةُ الصّادِقَةُ.

بهترین کار، نیّت راستین است.

«رعایت حال بیمار» ح 412- أفْضَلُ العِبادَةِ أجْراً: سُرْعَةُ القِيامِ مِنْ عِنْدِ المَریضِ.

پر اجرترین عبادت، زود برخاستن از نزد بیمار است [تا او به استراحتش بپردازد].

«پاسخ بدی با خوبی» ح 413- أفْضَلُ الفَضائِلِ أنْ تَصِلَ مَنْ قَطَعَكَ وَ تُعْطِىَ مَنْ حَرَمَكَ وَ تَصْفَحَ عَمَّنْ ظَلَمَكَ.

بهترین فضایل این است که با کسی که از تو بریده، پیوند برقرار سازی، و به کسی که تو را محروم ساخته، عطا کنی و از کسی که بر تو ستم نموده، درگذری.

«ایمنی مسلمانان از زبان و دست انسان» ح 415- أفْضَلُ المُؤْمِنینَ إسْلاماً: مَنْ سَلِمَ المُسْلِمُونَ مِنْ لِسانِه وَيَدِهِ

در میان مؤمنان، اسلام آن کس برتر است که مسلمانان، از زبان و دست او سالم باشند

«خوش اخلاقی» وَ أفْضَلُ المُؤْمِنینَ إِيْماناً: أحْسَنُهُم خُلُقاً.

و خوش ایمان‌ترین مؤمنان، خوش اخلاق‌ترین آنهاست.

«اعطاء و استغناء» ح 416- أفْضَلُ المُؤْمِنینَ إیماناً: اَلَّذی إذا سُئِلَ أعْطىٰ وَ إذا لَمْ يُعْطَ اِسْتَغْنىٰ.

در میان مؤمنان، ایمان آن کس از همه بهتر است که چون از او خواهند، عطا نماید و اگر او را چیزی ندهند، بی‌نیازی جوید.

«برترین مردم» ح 419- أفْضَلُ النّاسِ مَنْ تَواضَعَ عَنْ رِفْعَةٍ وَ زَهِدَ عَنْ غُنْيَةٍ وَ أنْصَفَ عَنْ قُوَّةٍ وَ حَلُمَ عَنْ قُدْرَةٍ.

بهترین مردم کسی است که در حالت رفعت و بلند پایگی، تواضع نماید و در عین ثروت و غنا، زهد ورزد و به دنیا بی‌رغبت باشد و در عین قوّت و نیرومندی انصاف دهد و در حال قدرت، بردبار باشد.

«حضور قلب در قرائت قرآن» ح 423- اِقْرَأُوا القُرآنَ مَا ائْتَلَفَتْ عَلَيْهِ قُلُوبُكُمْ فَإِذَا اخْتَلَفْتُمْ فیهِ فَقُومُوا.

قرآن را تا هنگامی که دلهایتان بر آن انس دارد و حضور قلب دارید بخوانید و هرگاه پراکندگی حواسّ و عدم حضور قلب پیدا کردید، برخیزید (تا قرائت قرآن، صرفاً لقلقۀ زبان و یک امر تشریفاتی و ظاهری نباشد.)

«جهاد در راه خدا» ح 427- أقْرَبُ العَمَلِ إلَى اللّهِ: الجِهادُ فی سَبیلِ اللّهِ وَ لا يُقارِبُهُ شَىْ‌ءٌ.

نزدیک‌ترین کار به سوی [درگاه] خدا، جهاد در راه خداست و هیچ چیز به پایهٔ آن نرسد!

«قبول حقّ» ح 428- اِقْبَلِ الحَقَّ مِمَّنْ أتاكَ بِه مِنْ صَغیرٍ أوْ كَبیرٍ وَ إن کانَ بَغیضاً بَعیداً.

حقّ را از کسی که برایت آورده بپذیر؛ کوچک باشد یا بزرگ، هر چند دشمن و دور باشد.

«ردّ باطل» وَ ارْدُدِ الباطِلَ عَلى مَنْ جاءَكَ بِه مِنْ صَغیرٍ أوْ كَبیرٍ وَ إن کانَ حَبیباً قَریباً.

و باطل را بر کسی که آن را برایت آورده ردّ کن و آن را مپذیر؛ چه کوچک باشد چه بزرگ، و هر چند دوست و نزدیک باشد.

«نزدیکی قیامت و غفلت مردم» ح 429- اِقْتَرَبَتِ السّاعَةُ وَ لا يَزْدادُ النّاسُ عَلَى الدُّنْيا إلاّ حِرْصاً وَ لا تَزْدادُ مِنْهُمْ إلاّ بُعْداً.

قیامت نزدیک شده و [مع العجب] جز بر حرص مردم نسبت به دنیا افزوده نمی‌گردد و دنیا جز از آنها دورتر نمی‌شود!

«پرهیز از بخل» ح 431- أقَلُّ النّاسِ راحَةً: اَلبَخیلُ.

آسایش بخیل از همۀ مردم کمتر است!

«پرهیز از حسادت» ح 432- أقَلُّ النّاسِ لَذَّةً: اَلحَسُودُ.

لذّت حسود از همۀ مردم کمتر است!

«ارتباط کمتر با ثروتمندان» ح 434- أقِلُّوا الدُّخُولَ عَلَى الأغْنِياءِ فَإِنَّهُ أحْرىٰ أنْ لا تَزْدَرُوا نِعَمَ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ.

کمتر نزد ثروتمندان بروید؛ که به راستی این ارتباط کمتر، برای این که نعمت های خداوند عزّت مند و صاحب جلال را خوار نشمرید، سزاوارتر است.

«عنایت الهی به سخاوتمند» ح 435- أقِيلُوا السَّخِيَّ زَلَّتَهُ فَاِنَّ اللهَ آخِذٌ بِيَدِهِ كُلَّما عَثَرَ.

از لغزش سخاوتمند در گذرید؛ زیرا هر بار که بلغزد، قطعاً خداوند دستش را می گیرد.

«پرهیز از کلام بی‌فایده» ح 441- أكْثَرُ النّاسِ ذُنُوباً يَوْمَ القِيامَةِ :أكْثَرُهُمْ كَلاماً فیما لا يَعْنیهِ.

در روز قیامت گناه کسی از همه بیشتر است که در آنچه به او مربوط نیست، بیشتر سخن بگوید.

«علم» ح 442- أكْثََرُ النَّاسِ قیمَةً: أكْثَرُهُمْ عِلْماً.

ارزشمندترین مردم کسی است که دانش بیشتری دارد. (در باب علم و تفاوت آن با فضل، به توضیح حکمت 194 مراجعه فرمائید.)

«یاد مرگ» ح 443- أكْثِرْ ذِكْرَ المَوْتِ فَإِنَّ ذِكْرَهُ يُسَلِّيكَ مِمّا سِواهُ.

بسیار از مرگ یاد کن؛ که به راستی یاد آن، تو را از مشکلات دیگر آرامش می دهد.

«یاد مرگ» ح 444- أكْثِرُوا ذِكْرَ المَوْتِ فَإِنَّهُ يُمَحِّصُ الذُّنُوبَ وَ يُزَهِّدُ فی الدُّنْيا فَإِنْ ذَكَرْتُمُوهُ عِنْدَ الغِنىٰ هَدَمَهُ وَ إن ذَكَرتُمُوهُ عِندَ الفَقْرِ أرْضاكُمْ بِعَيْشِكُمْ.

بسیار از مرگ یاد کنید؛ که به راستی یاد آن گناهان را پاک می‌کند و [انسان] را به دنیا بی رغبت می‌گرداند. پس اگر در حال ثروت آن را یاد کنید، ثروت را خرد و بی ارزش می‌سازد و اگر در حال فقر آن را یاد کنید، شما را از زندگی‌تان خرسند و راضی می‌سازد.

«تقوی» ح 449- أكْرَمُ النّاسِ :أتْقاهُمْ.

بزرگوارترین مردم، با تقواترین آنهاست.

«اکرام علماء» ح 450- أكْرِمُوا العُلَماءَ فَإِنَّهُمْ وَرَثَةُ الأنْبِياءِ فَمَنْ أكْرَمَهُمْ فَقَدْ أكْرَمَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ.

علما را گرامی دارید که به راستی آنها وارثان پیامبرانند و هر کس آنها را گرامی بدارد، خدا و رسولش را گرامی داشته است.

«حسن خلق» ح 454- أكْمَلُ المُؤْمِنینَ إِيْماناً: أحْسَنُهُمْ خُلُقاً.

ایمان مؤمنانی از همه کامل تر است که خوش اخلاق‌ترند.

«نیکی به زوجه» وَ خِيارُكُمْ: خِيارُكُمْ لِنِسائِهِمْ.

و بهترین شما کسانی هستند که برای زنان خود بهترین اند.

«گنج مرد» ح 456- ألا اُخْبِرُكَ بِخَيْرِ ما يَكنِزُ المَرْءُ؟ اَلمَرْأةُ الصّالِحَةُ إذا نَظَرَ إِلَيْها سَرَّتْهُ وَ إذا اَمَرَها أطاعَتْهُ وَ إذا غابَ عَنْها حَفِظَتْهُ.

آیا تو را از بهترین اندوختۀ مرد با خبر نسازم؟ زن شایسته که هر گاه بدو بنگرد شاد شود و هرگاه او را فرمان دهد اطاعت کند و در نبود شوهرش جانب او را نگه دارد (امانت‌دار باشد).

«پادشاهان بهشت» ح 457- ألا اُخْبِرُكَ عَنْ مُلُوكِ الجَنَّةِ؟رَجُلٌ ضَعیفٌ مُسْتَضْعَفٌ ذُو طِمْرَيْنِ لا يُؤْبَهُ لَهُ⁽¹⁾لَوْ أقْسَمَ عَلَى اللّهِ لَاَبَرَّهُ.

آیا تو را از پادشاهان بهشت باخبر نسازم؟ شخص ناتوان ضعیف شمرده شده‌ای که دو لباس کهنه دارد و به او توجّهی نمی‌شود و اگر خدا را قسم دهد قطعاً او را اجابت می‌نماید.

«اصلاح ذات‌البین» ح 458- ألا اُخْبِرُكُمْ بِاَفْضَلَ مِنْ دَرَجَةِ الصِّيامِ وَ الصَّلوةِ وَ الصَّدَقَةِ؟صَلاحُ ذاتِ البَيْنِ فَإِنَّ فَسادَ ذاتِ البَيْنِ هِيَ الحالِقَة⁽²⁾ُ.

آیا شما را از چیزی که ارزشش از روزه و نماز و صدقه برتر است با خبر نسازم؟ آشتی و صلح برقرار کردن میان مردم؛ که بی‌گمان تفرقه و اختلاف میان مردم، مایۀ نابودی است!

«نرمخویی» ح 459- ألا اُخْبِرُكُمْ بِمَنْ يَحْرُمُ عَلَيْهِ النّارُ غداً؟ عَلى كُلِّ هَيِّنٍ لَيِّنٍ قَرِيبٍ سَهْلٍ.

آیا شما را از کسی که فردا آتش بر او حرام گردد باخبر نسازم؟ [آتش] بر هر انسان ملایم، نرمخو، صمیمی و آسان گیر حرام است.

«زنان بهشتی» ح 460- ألا اُخْبِرُكُمْ بِنِسائِكُمْ مِنْ أهْلِ الجَنَّةِ؟ الوَدُودُ الوَلُودُ العَئُودُ اَلَّتی إذا ظَلَمَتْ قالَتْ: هذِه يَدی فی يَدِكَ لا أذُوقُ غَمْضاً حَتّى تَرْضىٰ.

آیا شما را از زنان بهشتی تان خبر ندهم؟ زن بسیار مهربان و بسیار فرزند آور و زود آشتی کننده؛ همان که وقتی [به شوهرش] ظلم نماید، می‌گوید این دست من است در دست تو، مزۀ چشم بر هم نهادن را نمی چشم تا این که از من راضی شوی.

«سکوت و حسن خلق» ح 462- ألا اُخْبِرُكُمْ بِاَيْسَرِ العِبادَةِ وَ أهْوَنِها عَلَى البَدَنِ؟ الصَّمْتُ وَ حُسْنُ الخُلُقِ.

آیا شما را از عبادتی که از همهٔ عبادت‌ها بر بدن آسان‌تر و راحت‌تر است خبر ندهم؟ سکوت و خوش‌اخلاقی.

«خویشتن داری هنگام خشم» ح 463- ألا أدُلُّكُمْ عَلى أشَدِّكُمْ؟ أمْلَکُکُمْ عِنْدَالغَضَبِ.

آیا شما را بر نیرومندترین شما راهنمایی نکنم؟ کسی که هنگام خشم از همه بیشتر خود را نگه می‌دارد.

«پرهیز از صفات بدترین مردم» ح 464- ألا اُنَبِّئُكَ بِشَرِّ النّاسِ؟ مَنْ أكَلَ وَحْدَهُ وَ مَنَعَ رِفْدَهُ وَ سافَرَ وَحدَهُ وَ ضَرَبَ عَبْدَهُ.

آیا نمی‌خواهی تو را از کسی که از همۀ مردم بدتر است خبر دهم؟ آن کس که تنها غذا بخورد و به کسی چیزی عطاء نکند و تنها سفر کند و بندهٔ خویش را بزند!

ألا اُنَبِّئُكَ بِشَرٍّ مِنْ هذا؟ مَنْ يُخْشىٰ شَرُّهُ وَ لا يُرْجىٰ خَيْرُهُ.

آیا نمی‌خواهی تو را از کسی که بدتر از اوست خبر دهم؟ آن کس که مردم از شرّ او بترسند و به خیرش امید نداشته باشند!!

ألا اُنَبِّئُكَ بِشَرٍّ مِنْ هذا؟ مَنْ باعَ آخِرَتَهُ بِدُنْيا غَيْرِه.

آیا نمی‌خواهی به بدتر از این تو را خبر دهم؟ کسی که آخرتش را به دنیای دیگری بفروشد !!!

ألا اُنَبِّئُكَ بِشَرٍّ مِنْ هذا؟ مَنْ أكَلَ الدُّنْيا بِالدِّينِ.

آیا نمی‌خواهی تو را به بدتر از این خبر دهم؟ کسی که به وسیلۀ دین، دنیاخواری می‌کند!!!!

«طلب خصال نافع» ح 465- ألا اُعَلِّمُكَ خَصَلاتٍ يَنْفَعُكَ اللّهُ تَعالى بِهِنَّ؟

آیا خصلت هایی را به تو نیاموزم که خداوند تو را با آنها سود رساند؟

«علم» عَلَيْكَ بِالْعِلْمِ فَإِنَّ العِلْمَ خَلِيْلُ المُؤْمِنِ بر تو باد اهتمام به علم و دانش؛ که به راستی دانش دوست مؤمن است.

«حلم» وَ الحِلْمَ وَزِيْرُهُ و بردباری یاور اوست.

«عقل» وَ العَقْلَ دَلِيلُهُ و عقل راهنمای اوست.

«عمل» وَ العَمَلَ قَيِّمُهُ و عمل نگه‌دار اوست.

«مدارا» وَ الرِّفْقَ أبُوهُ و مدارا پدر اوست.

«نرمی» وَ اللِّينَ أخُوهُ و نرمی برادر اوست.

«صبر» وَ الصَّبرَ أمِيرُ جُنُودِهِ. و صبر امیر سپاه اوست.

«طلب همسایه و همراه خوب» ح 480- اِلْتَمِسُوا الجارَ قَبْلَ شِرَى الدّارِ وَ الرَّفیقَ قَبْلَ الطَّریقِ.

قبل از خرید خانه، دنبال همسایه باشید و قبل از سفر، رفیق بجویید.

«طلب رزق در پرتو نکاح» ح 481- اِْلتَمِسُوا الرِّزْقَ بِالنِّكاحِ.

رزق و روزی را با ازدواج بجویید. (رزق، معنایی گسترده دارد و شامل امور مادّی و معنوی⁽¹⁾می شود و در خورد و خوراک خلاصه نمی گردد. بنا بر این، پیشرفت تحصیلی، شغل مناسب، زندگی آبرومندانه و ... همه از مصادیق رزق اند که به برکت ازدواج - که سنّت مؤکّد پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم است - نصیب انسان می شود.)

«کمك به برادران» ح 486- اللّهُ فی عَوْنِ العَبْدِ ما کانَ العَبْدُ فی عَوْنِ أخیهِ.

تا هنگامی که بنده به برادرش کمک می کند، خداوند هم به او کمک می کند.

«دعایی زیبا» ح 489- اللّهُمَّ اجْعَلْنی أخْشاكَ حَتّى كَاَنِّي أراكَ.

خدایا! مرا چنان قرار ده که به گونه‌ای از تو بترسم که گویا تو را می‌بینم.

وَ اَسْعِدْنی بِتَقواكَ و با تقوای خود، مرا خوشبخت نما.

وَ لا تُشْقِنی بِمَعْصِيَتِكَ و با معصیت خود، مرا بدبخت مگردان.

وَ خِرْ لی فی قَضائِكَ وَ بارِكْ لی فی قَدَرِكَ حَتّىٰ لا اُحِبَّ تَعْجیلَ ما أخَّرْتَ وَ لا تَاْخیرَ ما عَجَّلْتَ

و در قضایت، خیر را برایم برگزین و تقدیرت را بر من مبارک گردان، تا جایی که نه تعجیل آنچه را تو مؤخّر کرده‌ای دوست داشته باشم و نه تأخیر آنچه را تو مقدّم کرده‌ای.

وَ اجْعَلْ غِنای فی نَفْسِي. و غنا و ثروتم را در روح و جانم قرار ده.

«دعایی زیبا» ح 490- اللّهُمَّ اجْعَلْنی شَكُوراً خدایا! مرا بسیار سپاس‌گزار قرارده.

وَ اجْعَلْنی صَبُوراً و بسیار شکیبا قرار ده.

وَ اجْعَلْنی فی عَيْنی صَغیراً وَ فی أعْيُنِ النّاسِ كَبیراً.

و مرا در چشم خود کوچک و در چشم مردم بزرگ نما.

«دعایی زیبا» ح 496- اللّهُمَّ أصْلِحْ ذاتَ بَيْنِنا خدایا! میان ما آشتی و صلح برقرار نما.

وَ ألِّفْ بَيْنَ قُلُوبِنا و قلب هایمان را پیوند ده.

وَ اهْدِنا سُبُلَ السَّلامِ و ما را به راه‌های سلامت هدایت فرما.

وَ نَجِّنا مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ و ما را از تاریکی ها به سوی نور نجات ده.

وَ جَنِّبْنَا الفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ. و ما را از کارهای ناپسند - آشکار و نهانش - دور گردان.

اللّهُمَّ بارِكْ لَنا فی أسْماعِنا وَ أبْصارِنا وَ قُلُوبِنا وَ أزْواجِنا وَ ذُرِّيّاتِنا وَ تُب عَلَيْنا إِنَّكَ أنْتَ التَّوّابُ الرَّحیم.

خداوندا! برکت قرار ده برای ما در گوش ها و چشم‌ها و قلب ها و همسران و فرزندان مان. و [به رحمت و عنایتت] به ما بازگرد که به راستی تو بسیار بازگشت کننده⁽¹⁾و مهربانی.

«بهره مندی از برکت بین طلوعین» ح 523- الّلهُمَّ بارِكْ لِاُمَّتى فى بُكُورِها.⁽²⁾

بُکوراً : خرج اوّل النهار قبل طلوع الشمس

خداوندا! برای امتّم در سحر خیزی برکت قرار ده.

«دعایی زیبا» ح 526- الّلهُمَّ زِدْنا وَ لا تَنْقُصْنا، خداوندا! را بیفزای و دچار نقص مساز.

وَ أكْرِمْنا وَ لا تُهِنّا، و ما را گرامی بدار و خوار مکن.

وَ أعْطِنا وَ لا تَحْرِمْنا، و ما را عطا ده و محروم مساز.

وَ آثِرْنا وَ لا تُؤْثِرْ عَلَيْنا، و ما را ترجیح ده و بر ما ترجیح مده.

وَ أرْضِنا وَ ارْضَ عَنّا. و ما را خشنود ساز و از ما نیز خشنود باش.

«خوش اخلاقی» ح 528- اللّهُمَّ كَما حَسَّنْتَ خَلقِى فَحَسِّنْ خُلُقِى.

خداوندا! همچنان که ظاهر مرا نیکو آفریدی، اخلاق مرا نیز نیکو گردان.

«تفریح و بازی» ح 531- اُلْهُوا و الْعَبُوا فَاِنِّى أكْرَهُ أنْ يُرىٰ فى دینِكُمْ غِلْظَةٌ.

تفریح و بازی نمایید که من خوش ندارم در دین شما، غلظت و خشکی دیده شود.

«مدح» ح 533- أما إنَّ رَبَّكَ يُحِبُّ المَدْحَ.

آگاه باش! به راستی پروردگارت ستایش را دوست دارد.

«پاداش بچّه داری» ح 534- اَما تَرْضىٰ اِحْداكُنَّ أنَّها إذا کانَتْ حامِلاً مِنْ زَوْجِها وَ هُوَ عَنْها راضٍ أنَّ لَها مِثْلَ أجْرِ الصّائِمِ القائِمِ فى سَبیلِ اللّه‌ِِ

آیا کسی از شما زنان به این خرسند نیست که اگر از شوهر خود آبستن باشد و شوهرش از او راضی باشد، ثواب کسی را دارد که روز، روزه می‌گیرد و شب برای عبادت به پا می‌خیزد.

فَاِذا وَضَعَتْ لَمْ يَخْرُجْ مِنْ لَبَنِها جُرْعَةٌ وَ لَمْ يُمَصَّ مِنْ ثَدْيِها مَصَّةٌ اِلاّ کانَ لَها بِكُلِّ جُرعَةٍ وَ بِكُلِّ مَصَّةٍ حَسَنَةٌ

و هنگامی که وضع حمل می‌کند، جرعه ای از شیر او خارج نمی‌گردد و از سینه‌اش مکیده نمی‌شود مگر آنکه با هر جرعه و هر بار مکیدن برایش حسنه‌ای باشد.

فَاِنْ اَسْهَرَها لَيْلَةً کانَ لَها مِثْلُ أجْرِ سَبْعینَ رَقَبةً تُعْتِقُهُم فى سَبیلِ اللّه.

و اگر طفل، شبی او را بیدار نگه دارد، پاداش او چنان است که گویا هفتاد بنده را در راه خدا آزاد کرده است.

«تمسّک به قرآن و عترت علیهم السّلام» ح 537- امّا بَعْدُ الا اَيُّهَا النّاسُ! فَإنَّما أنَا بَشَرٌ يُوشِكُ أنْ يَاْتِىَ رَسُولُ رَبِّى فَاُُجیبَ وَ أنَا تارِكٌ فِيكُمْ ثِقْلَيْنِ:

امّا بعد؛ ای مردم! همانا که من بشری هستم که نزدیک است پیک پروردگارم بیاید و من او را اجابت کنم. من در میان شما دو چیز سنگین و ارزشمند را به جای می‌گذارم:

أوَّلُهُما كِتابُ اللّهِ فیهِ الهُدىٰ وَ النُّورُ مَنِ اسْتَمْسَكَ بِه وَ أخَذَ بِه کانَ عَلىَ الهُدىٰ وَ مَنْ أخْطَأَهُ ضَلَّ فَخُذُوا بِكِتابِ اللّهِ تَعالى وَ اسْتَمْسِكُوا بِهِ

اوّل کتاب خدا [قرآن] است که هدایت و روشنی در آن باشد؛ هر کس بدان چنگ زند و آن را بگیرد، هدایت یافته است و هر کس از آن به دور افتد گمراه گشته است؛ پس کتاب خدا را بگیرید و بدان چنگ زنید.

وَ أهْلُ بَيْتى اُذَكِّرُكُمُ اللّهَ‌َ فى أهْلِ بَيْتى، اُذَكِّرُكُمُ اللّهَ فى أهْلِ بَيْتى.

و دوم اهل بیت من است؛ خداوند را در مورد اهل بیتم به یاد شما می‌آورم! خداوند را در مورد اهل بیتم به یاد شما می‌آورم! (از خداوند پروا کنید و امر مؤکّد او را دربارۀ رعایت حقوق اهل بیتم اطاعت کنید.)

«پرهیز از مظاهر فریبندۀ دنیا» ح 538- امّا بَعْدُ فَاِنَّ الدُّنْيا خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ وَ اِنَّ اللهَ‌ََ مُسْتَخْلِفُكُمْ فیها فَناظِرٌ كَيْفَ تَعْمَلُونَ فَاتَّقُوا الدُّنْيا وَ اتَّقُوا النِّساءَ فَاِنَّ أوَّلَ فِتْنَةِ بَنى اِسْرائیلَ کانَ فى النِّساءِ.

امّا بعد؛ به راستی که دنیا سرسبز و شیرین است و بی گمان خداوند شما را جانشین خود در زمین ساخته است و می‌نگرد که چگونه عمل می‌کنید. پس از دنیا بپرهیزید، و از زنان نیز بپرهیزید که به راستی اوّلین فتنه و آزمایش بنی اسرائیل در خصوص زنان بود!

«پرهیز کارگزار از هدیّه گرفتن ح 539- امّا بَعْدُ فَما بالُ العامِلِ نَسْتَعْمِلُهُ فَيَاْتِينا فَيَقُولُ: هذا مِنْ عَمَلِكُمْ وَ هذا اُهْدِىَ اِلَىَّ. أفَلا قَعَدَ فى بَيْتِ أبیهِ وَ اُمِّهِ فَيَنْظُرَ هَلْ يُهْدىٰ لَهُ أمْ لا؟

امّا بعد؛ کارگزار را چه شده که او را به کاری می‌فرستیم و او بعد از مأموریّتش نزد ما می‌آید و می‌گوید: این (اموال) را برای شما وصول کردم و این یکی هم به من هدیّه شده است. چرا در خانهٔ پدر و مادرش ننشست تا ببیند او را هدیّه می دهند یا نه؟!

ولیّ امر مسلمین حضرت امام خامنه ای مدّ ظلّه العالی در پاسخ به استفتائی - مبنی بر هدیّه و عیدی گرفتن کارمندان از ارباب رجوع - فرموده‌اند: «بر کارمندان جایز نیست این نوع هدایا را - به هر عنوانی که باشد - از ارباب رجوع دریافت کنند؛ مگر آن که هدیّه دهنده، با اصرار زیاد و با امتناع کارمند، به نحوی آن را اهدا کند (آن هم بدون مذاکره و چشم داشت قبلی).⁽¹⁾

«آزارزدایی» ح 545- أمِطِ الأَذىٰ عَنْ طَریقِ المُسْلِمینَ تَكْثُرْ حَسَناتُكَ.

آزار را از راه مسلمانان کنار بزن؛ در این صورت نیکی‌های تو بسیار می‌گردد.

«نیکی ویژه به مادر» ح 546- اُمَّكَ، اُمَّكَ ثُمَّ اُمَّكَ، ثُمَّ أباكَ، ثُمَّ الاَقْرَبَ فَالأقْرَبَ.

مادرت، مادرت، مادرت را دریاب! و سپس پدرت را و سپس هر که را به تو نزدیک تر و نزدیک تر است.

«راه محبوبیّت در نزد خداوند» ح 554- إن أحْبَبْتُمْ أن يُحِبَّكُمُ اللّهُ وَ رَسُوْلُهُ فَاَدُّوْا إذا ائْتُمِنْتُمْ، وَ اصْدُقوْا اِذا حَدَّثْتُمْ، وَ أحْسِنُوْا جِوارَ مَنْ جاوَرَكُمْ.

اگر دوست دارید خداوند و رسولش شما را دوست بدارند، هرگاه امانتی را به شما سپردند، آن را صحیح و سالم بازگردانید. و هرگاه سخن گفتید، راست بگوئید. و با همسایۀ خود به نیکی رفتار کنید.

«رضایت به رزق کم» ح 556- مَنْ رَضِيَ بِالْقَلیلِ مِنَ الرِّزْقِ رَضِيَ اللّهُ تَعالى مِنْهُ بِالْقَلیلِ مِنَ العَمَلِ.

هر کس به روزی اندک خرسند باشد، خداوند متعال از عمل اندک او خرسند گردد.

«نظر به پائین دست» ح 563- اُنْظُرُوا إلى مَنْ هُوَ أسْفَلَ مِنْكُمْ وَ لا تَنْظُرُوا إلى مَنْ هُوَ فَوْقَكُمْ؛ فَاِنَّه أجْدَرُ أنْ لا تَزْدَرُوا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَيْكُمْ.

[در امور مادّی] به پائین تر از خود بنگرید و به بالاتر از خود منگرید؛ که به راستی این کار، برای این که نعمت‌های خداوند را خوار نشمرید، سزاوارتر است.

«سلام و دعاء» ح 570- إنَّ أبْخَلَ النّاسِ: مَنْ بَخِلَ بِالسَّلامِ وَ أعْجَزَ النّاسِ: مَنْ عَجَزَ عَنِ الدُعاءِ.

بخیل‌ترین مردم کسی است که در سلام کردن بخل ورزد! و عاجزترین مردم کسی است که از دعا نمودن عاجز باشد!

«توجّه به طبع آدمی (حرص بر ممنوع)» ح 571- إنَّ ابْنَ آدَمَ لَحَرِيصٌ عَلىٰ ما مُنِعَ.

به راستی که آدمی‌زاد بر آنچه از او منع شده، سخت حریص است!

«کار نیک با مال» ح 575- إنَّ اِبْلیسَ يَبْعَثُ أشَدَّ أصْحابِه وَ أقْوىٰ أصْحابِه إلى مَنْ يَصْنَعُ المَعْرُوفَ فى مالِهِ.

به راستی که شیطان، نیرومندترین یارانش را به سوی کسی می‌فرستد که با مال خود کار نیک انجام می‌دهد.

«جهاد» ح 576- إنَّ أبْوابَ الجَنَّةِ تَحْتَ ظِلالِ السُّيُوفِ.

به راستی که درهای بهشت، زیر سایۀ شمشیرهاست.

«رهبر عادل» ح 577- إنَّ أحَبَّ النّاسِ إلى اللّهِ تَعالىٰ يَوْمَ القِيامَةِ وَ أدْناهُمْ مِنْهُ مَجْلِساً: اِمامٌ عادِلٌ، وَأبْغَضَ النّاسِ إلَى اللّهِ تَعالى وَأبْعَدَهُمْ مِنْهُ: اِمامٌ جائِرٌ.

به راستی که محبوب‌ترین مردم نزد خداوند متعال در روز قیامت و کسی که جایگاهش به خدا از همه نزدیک تر است پیشوای عادل است. و منفورترین مردم نزد خداوند و دورترین آنها از او پیشوای منحرف و ستمگر است.

«نفع رسانی به بندگان» ح 578- إنَّ أحَبَّ عِبادِ اللّهِ إلَى اللّهِ :أنْفَعُهُمْ لِعِبادِهِ.

به راستی که محبوب‌ترین بندگان نزد خدا، خیرخواه‌ترین آنها نسبت به بندگانش است.

«حسن خلق» ح 584- إنَّ أحْسَنَ الحَسَنِ: الخُلُقُ الحَسَنُ.

به راستی که نیکوترین نیکو، خُلق نیکوست.

«خطر منافق زبان باز» ح 585- إنَّ اَخْوَفَ ما أخافُ عَلى أُمَّتى: كُلُّ مُنافِقٍ عَلیمِ اللِّسانِ.

به راستی بیشترین چیزی که از آن بر امتّم بیم دارم، منافق زبان باز است!

«پرهیز از فروش آخرت به دنیای دیگران» ح 589- إنَّ أشَدَّ النّاسِ نَدامَةً يَوْمَ القِيامَةِ: رَجُلٌ باعَ آخِرَتَهُ بِدُنْيا غَيْرِهِ.

به راستی که پشیمان‌ترین مردم در روز قیامت کسی است که آخرتش را به دنیای دیگری فروخته است!

«تشکّر از مردم» ح 593- إنَّ اشْكَرَ النّاسِ: أشْكَرُهُمْ لِلنّاسِ.

شکرگزارترین مردم [در درگاه الهی] کسی است که مردم را بیشتر سپاس می‌گزارد.

«صفات تجّار و کاسب های نمونه» ح 595- إنَّ اَطْيَبَ الكَسْبِ: كَسْبُ التُجّارِ الَّذینَ:

به راستی پاک‌ترین درآمدها، در آمد تاجرانی است که:

إذا حَدَّثُوا لَمْ يَكْذِبُوا، به هنگام سخن گفتن دروغ نمی‌گویند،

وَ إذا اُئْتُمِنُوا لَمْ يَخُونُوا، و هرگاه مورد اعتماد قرار گیرند، خیانت نمی‌کنند،

وَ إذا وَعَدُوا لَمْ يُخْلِفوا، و هرگاه وعده دهند، خلاف نمی‌نمایند

وَ إذا کانَ عَلَيْهِمْ دَيْنٌ لَمْ يَمْطُلُوا، و هرگاه بدهکار باشند، تعلّل نمی‌کنند،

وَ إذا کانَ لَهُمْ لَمْ يَعْسِرُوا، و هرگاه بستانکار باشند سخت نمی‌گیرند،

وَ إذا باعُوا لَمْ يُطْرُوا، و به هنگام فروش، در ستایش جنس خود مبالغه نمی‌کنند،

وَ إذا اشْتَرَوا لَمْ يَذُمُّوا. و به هنگام خرید، بر جنس دیگران خرده نمی‌گیرند.

«صرف نظر از منافع نامشروع» ح 606- إنَّ أكْثَرَ اَهْلِ الجَنَّةِ: اَلبُلْهُ.

به راستی که بیشتر اهل بهشت ابلهانند. (ظاهراً منظور، افرادی است که به خاطر پایبندی به موازین شرعی و صرف نظر از منافع نامشروع، در نگاه اهل دنیا، ابله به شمار می روند. و یا منظور، افراد ساده و بی‌غلّ و غشّ است.)

«تقوی و حسن خلق» ح 608- إنَّ أكْثَرَ ما يُدْخِلُ الجَنَّةَ النّاسَ :تَقْوَى اللّهِ وَ حُسْنُ الخُلُقِ.

به راستی که بیشترین چیزی که مردم را وارد بهشت می‌کند، خداپروایی و خوش‌اخلاقی است.

«دوری از احمق» ح 609- إنَّ الأحْمَقَ يُصیبُ بِحُمْقِهِ أعْظَمَ مِنْ فُجُورِ الفاجِرِ.

بی گمان احمق، با حماقت خود به مصیبتی بزرگ تر از گناه گناهکار می رسد!

«تجدید ایمان» ح 613- إنَّ الإیمانَ لَيَخْلَقُ فِىْ جَوْفِ أحَدِكُمْ كَما يَخْلََقُ الثَّوْبُ فَاسْأَلُوا اللّهَ تَعالى أن يُجَدِّدَ الإیمانَ فِى قُلُوبِكُمْ.

به راستی که ایمان در درون شما کهنه می‌شود همچنان که لباس، کهنه می‌شود؛ پس از خداوند متعال مسألت کنید که ایمان را در دل هایتان نو گرداند.

«نیکی و پیوند با یکدیگر» ح 614- إنَّ البِرَّ وَ الصِّلَةَ يَسْتَطیلانِ الأعمارَ وَ يُعَمِّرانِ الدِّيارَ وَ يُكَثِّرانِ الأمْوالَ وَلَوْ کانَ القَوْمُ فُجّاراً.

به راستی که نیکی و پیوند [با یکدیگر و با خویشان] عمرها را دراز، شهرها را آباد و اموال را فراوان می‌کند، هر چند انجام دهندگان آن بدکاران باشند.

«تواضع» ح 615- اِنَّ التّواضُعَ لا يَزیدُ العَبْدَ الاّ رِفْعَةً فَتَواضَعُوا يَرْفَعْكُمُ اللّهُ،

به راستی تواضع جز بر برتری بنده نیافزاید؛ پس تواضع نمایید، خداوند شما را بالا می برد.

«عفو» وَ اِنَّ العَفْوَ لا يَزیدُ العَبْدَ إلاّ عِزّاً فَاعْفُوا يُعِزَّكُمُ اللّهُ،

و به راستی گذشت، جز بر عزّت بنده نیافزاید، پس در گذرید؛ خداوند به شما عزّت می دهد.

«صدقه» وَ اِنَّ الصَّدَقَةَ لا يَزیدُ المالَ الاّ نَماءً فَتَصَدَّقوا يَزِدْكُمُ اللّهُ.

و به راستی صدقه، جز بر مال نیافزاید، پس صدقه دهید؛ خداوند بر شما می افزاید.

«حیاء و ایمان» ح 618- إنَّ الحَياءَ وَ الإیمانَ قُرِنا جَمیعاً فَاِذا سُلِبَ أحَدُهُما تَبِعَهُ.

به راستی که حیاء و ایمان، قرین یکدیگرند و هرگاه یکی گرفته شود، دیگری هم به دنبال آن می‌رود.

«نگاه محبّت آمیز زوجین به همدیگر» ح 621- إنَّ الرَّجُلَ إذا نَظَرَ إلَى امْرَأتِهِ وَ نَظَرَتْ إلَيْهِ نَظَرَ اللّهُ تَعالى اِلَيْهِما نَظَرَ الرَّحْمَةِ.

هرگاه مرد به همسرش و همسرش بدو [با مهربانی] بنگرد، خداوند متعال به دیدۀ رحمت به آنها می‌نگرد.

«دعا برای پدر» ح 623- إنَّ الرَّجُلَ لَتُرْفَعُ دَرَجَتُهُ فى الجَنَّةِ فَيَقُولُ اَنّىٰ لى هذا؟ فَيُقالُ: بِاسْتِغْفارِ وَلَدِكَ لَكَ.

به راستی مرتبۀ مرد در بهشت بالا برده می شود؛ پس می‌گوید: این از کجا برایم آمده است؟ به او می‌گویند: به سبب آمرزش طلبیدن فرزندت برایت.

«تضمین رزق» ح 630- إنَّ الرِّزْقَ لَيُطالِبُ العَبْدَ أكْثَرَ مِمّا يَطْلُبُهُ أجَلُهُ.

به راستی که رزق و روزی بنده، بیشتر از اجلش در جست و جوی اوست.

«پرهیز از تنهایی» ح 638- إنَّ الشَّيْطانَ مَعَ الواحِدِ وَ هُوَ مِنَ الاِثْنَيْنِ أبْعَدُ.

به راستی که شیطان همراه یک نفر است و از دو نفر دورتر است. (البتّه در حکمت 3194 فرموده اند: تنهایی، بهتر از همنشین بد است، و همنشین خوب، بهتر از تنهایی است.)

«علاج وسوسۀ اعتقادی» ح 639- إنَّ الشَّيْطانَ يَاْتِى أحَدَكُمْ فَيَقُولُ: مَنْ خَلَقَكَ؟ فَيَقُولُ: اللّهُ. فَيَقُولُ: فَمَنْ خَلَقَ اللّهَ؟ فَاِذا وَجَدَ أحَدُكُمْ ذلِكَ فَلْيَقُل: آمَنْتُ بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ؛ فَاِنَّ ذلِكَ يَذْهَبُ عَنْهُ.

به راستی که شیطان نزد کسی از شما می‌آید و می‌گوید: چه کسی تو را آفرید؟ و او می‌گوید: خداوند. آنگاه شیطان می‌گوید: چه کسی خدا را آفرید؟ اگر کسی از شما بدین جا رسید، بگوید: به خدا و رسولش ایمان دارم؛ پس قطعاً آن [وسوسه] از او دور می شود.

«صدقه» ح 646- إنَّ الصَّدَقَةَ لَتُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ وَ تَدْفَعُ مِيتَةَ السَّوْءِ.

به راستی که صدقه، خشم پروردگار را فرو می‌نشاند و از مرگ بد جلوگیری می‌نماید.

«پرهیز از طمع» ح 647- إنَّ الصَّفا الزَّّلاّلَ الَّذى لا تَثْبُتُ عَلَيهِ اَقدامُ العُلَماءِ: اَلطَّمَعُ.

به راستی که آن سنگ صاف و لغزانی که گام‌های علماء هم بر آن استوار نمی‌ماند، طمع است!

«اهتمام به آخرت» ح 652- إنَّ العَبْدَ إذا کانَ هَمُّهُ الآخِرَةَ كَفَّ اللّهُ تَعالى عَلَيْهِ ضَيْعَتَهُ وَ جَعَلَ غِناهُ فى قَلْْبِهِ فَلا يُصْبِحُ اِلاّ غَنِيّاً

به راستی که اگر همّت بنده آخرت باشد، خداوند متعال کفاف را در دارایی‌اش قرار می‌دهد و بی‌نیازی‌اش را در قلبش می‌نهد و او همواره بی‌نیاز است.

«پرهیز از اهتمام به دنیا» وَ إذا کانَ هَمُّهُ الدُّنْيا أفْشَى اللّهُ تَعالى ضَيْعَتَهُ وَ جَعَلَ فَقْرَهُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ فَلا يُمْسِى إلاّ فَقیراً وَ لا يُصْبِحُ اِلاّ فَقیراً.

و اگر همّت او دنیا باشد، خداوند دارایی‌اش را گسترش می‌دهد و فقر او را مقابل چشمانش قرار می‌دهد و پیوسته فقیر است!

«حسن خلق» ح 654- إنَّ العَبْدَ لَيُدْرِكُ بِحُسْنِ الخُلُقِ دَرَجَةَ الصّائِمِ القائِمِ.

به راستی که بنده با اخلاق خوش، به مرتبۀ روزه‌دار شب زنده دار می‌رسد.

«نگران گناه بودن» ح 655- إنَّ العَبْدَ لَيُذْنِبُ الذَّنْبَ فَيَدْخُلُ بِهِ الجَنَّةَ؛ يَكُونُ نُصْبَ عَيْنَيْهِ تائِباً فارّاً حَتّى يَدْخُلَ بِهِ الجَنَّةَ.

به راستی که بنده گناه می‌کند و به بهشت می‌رود ؛ [زیرا] گناه پیوسته جلو چشمان اوست و وی از آن توبه می‌کند و می‌گریزد تا بدین وسیله وارد بهشت می‌شود.

«پرهیز از خودشیفتگی» ح 656- إنَّ العُجْبَ لَيُحْبِطُ عَمَلَ سَبْعینَ سَنَةً.

به راستی که خودپسندی و غرور، عمل هفتاد ساله را باطل می‌کند!

«وضو هنگام غضب» حدیث 660- إنَّ الغَضَبَ مِنَ الشَّيْطانِ وَ إنَّ الشَّيْطانَ خُلِقَ مِنَ النّارِ وَ إنَّما تُطْفَأُ النّارُ بِالْماءِ فَإِذا غَضِبَ أحَدُكُمْ فَلْيَتَوَضَّأ.

به راستی که خشم از شیطان است و شیطان از آتش خلق شده است و آتش با آب خاموش گردد؛ پس هرگاه یکی از شما به خشم آمد، باید وضو بگیرد. (به توضیح حکمت 62 مراجعه فرمائید.)

«خوش اخلاقی» ح 662- و إنَّ أحْسَنَ النّاسِ اِسْلاماً أحْسَنُهُمْ خُلُقاً.

به راستی که نیکو ترین اسلام را کسانی دارند که خوش اخلاق‌ترند.

«شدّت محاسبۀ قاضی عادل در قیامت» ح 664- إنَّ القاضِيَ العَدْلَ لَيُجاءُ بِه يَوْمَ القِيامَةِ فَيَلْقىٰ مِنْ شِدَّةِ الحِسابِ ما يَتَمَنّىٰ أنْ لا يَكُونَ قَضى بَيْنَ اثْنَيْنِ فی تَمْرَةٍ.

به راستی که قاضی عادل را در روز قیامت بیاورند و از شدّت حسابرسی چیزها می‌بیند که آرزو می‌کند کاش میان دو نفر حتّی دربارۀ یک خرما هم قضاوت نمی‌کرد!

(شدّت حساب برای قاضی، اختصاصی به قضات دادگستری ندارد، بلکه شامل همۀ کسانی می شود که به نحوی حکمی یا قضاوتی می کنند. بنا بر این همگان باید مراقب اظهار نظرها و قضاوت هایمان در موضوعات مختلف باشیم که با علم و اطمینان و حجّت شرعی باشد، خصوصاً در مواردی که به آبرو و حیثیّت دیگران مربوط می شود.)

«تشکّر از مردم» ح 668- اِنَّ اللهَ إذا أجْرىٰ عَلى يَدِ رَجُلٍ خَيْرَ الرَّجُلِ فَلَمْ يَشْكُرْهُ فَلَيْسَ لِلّهِ بِشاكِرٍ.

به راستی که هرگاه خداوند، خیر فردی را به دست فرد دیگری جاری سازد و او از آن فرد تشکّر نکند، خداوند را شاکر نیست.

«نمود نعمت» ح 674- اِنَّ اللهَ إذا أنْعَمَ عَلى عَبْدٍ نِعْمَةً أحَبَّ أنْ تُرَى عَلَيْهِ.

به راستی که وقتی خداوند نعمتی به بنده‌ای بدهد، دوست دارد که آن را بر او آشکار ببیند.

«سخاوت و حسن خلق» ح 676- اِنَّ اللهَ اسْتَخْلَصَ هذَا الدِّينَ لِنَفْسِهِ وَ لا يَصْلُحُ لِدینِكُمْ إلاّ السَّخاءُ وَ حُسْنُ الخُلُقِ؛ ألا فَزَيِّنُوا دینَكُمْ بِهِما.

به راستی که خداوند این دین را برای خود برگزیده است و شایستۀ دین شما نیست مگر سخاوت و خوش اخلاقی؛ پس دین تان را با این دو زینت دهید.

«مدارا» ح 677- اِنَّ اللهَ أمَرَنِي بِمُداراةِ النَّاسِ كَما أمَرَنی بِإِقامَةِ الفَرائِضِ.

به راستی که خداوند مرا به مدارا با مردم فرمان داده است، همچنان که مرا به اقامۀ واجبات فرمان داده است.

«یقین و رضا» ح 679- اِنَّ اللهَ بِحِكْمَتِهِ وَ فَضْلِهِ جَعَلَ الرَّوْحَ وَ الفَرَحَ فی اليَقینِ وَ الرِّضا

به راستی که خداوند با حکمت و فضل خود آسایش و شادی را در یقین و رضا قرار داده است،

وَ جَعَلَ الهَمَّ وَ الحُزْنَ فی الشَّكِّ و السَّخَطِ.

و غم و اندوه را در شکّ و نارضایتی قرار داده است.

«آباد کردن مسجد» ح 682- اِنَّ اللهَ تَعالى إذا أنْزَلَ عاهَةً مِنَ السَّمآءِ عَلى أهْلِ الأرْضِ صُرِفَتْ عَنْ عُمّارِ المَساجِدِ.

به راستی که هرگاه خداوند متعال، مرضی را بر اهل زمین فرود می‌آورد، آن مرض از آبادگران مساجد بازگردانده می‌شود. (یکی از مصادیق آبادگران مساجد، کسانی اند که با حضور خود در مسجد، بر رونق و شکوه آن می افزایند.)

«حقیقت دنیا» ح 689- اِنَّ اللهَ تَعالى جَعَلَ ما يَخْرُجُ مِنْ اِبْنِ آدَمَ مَثَلاً لِلدُّنْيا.

به راستی که خداوند متعال، آنچه را از آدمی زاد خارج می‌شود، مثالی برای دنیا قرار داده است!⁽¹⁾

«زیبایی» ح 690- اِنَّ اللهَ تَعالى جَمیلٌ يُحِبُّ الجَمالَ، به راستی که خداوند متعال زیباست و زیبایی را دوست می‌دارد.

«سخاوت» سَخِيٌّ يُحِبُّ السَّخاءَ، سخاوتمند و بخشنده است و سخاوت و بخشندگی را دوست می‌دارد.

«نظافت» نَظیفٌ يُحِبُّ النَّظافَةَ. پاکیزه است و پاکیزگی را دوست می‌دارد.

«جود و بخشندگی» ح 691- اِنَّ اللهَ تَعالى جَوادٌ يُحِبُّ الجَوادَ، به راستی که خداوند متعال، جواد و بخشنده است و جود و بخشندگی را دوست می دارد.

«معالی اخلاق» وَ يُحِبُّ مَعالِيَ الأخْلاقِ وَ يَكْرَهُ سَفسافَها. و اخلاق عالی و شریف را دوست می‌دارد و اخلاق پست را ناپسند می دارد.

«توجّه به حیاء و کرم الهی» ح 695- اِنَّ اللهَ تَعالى حَيِيٌّ كَرِيمٌ يَسْتَحْيِي إِذا رَفَعَ الرَّجُلُ إلَيْهِ يَدَيْهِ أن يَرُدَّهُما صِفراً خائِبَتَيْنِ.

به راستی که خداوند متعال، با حیاء و بزرگوار است و هرگاه مرد، دستانش را به سوی او بالا ببرد، شرم دارد آنها را خالی و نومید بازگرداند.

«رحمت واسعۀ الهی» ح 697- اِنَّ اللهَ تَعالى خَلَقَ الرَّحْمَةَ يَوْمَ خَلَقَها مِائَةَ رَحْمَةٍ

به راستی روزی که خداوند متعال رحمت را آفرید، آن را صد قسمت قرار داد،

فَاَمْسَكَ عِنْدَهُ تِسْعاً وَ تِسْعِينَ رَحْمَةً وَ أرْسَلَ فی خَلْقِهِ كُلِّهِمْ رَحْمَةً

نود و نه قسمت آن را نزد خود نگه داشت و یک قسمت را برای تمام آفریده های خود فرستاد.

فَلَوْ يَعْلَمُ الكَافِرُ بِكُلِّ الَّذی عِنْدَاللّهِ مِنَ الرَّحْمَةِ لَمْ يَيْأَسْ مِنَ الجَنَّةِ وَ لَوْ يَعْلَمُ المُؤْمِنُ بِالَّذی عِنْدَ اللّهِ مِنَ العَذابِ لَمْ يَأْمَنْ مِنَ النّارِ.

پس اگر [حتّی] کافر از تمامی رحمتی که نزد خدا هست آگاهی یابد، از بهشت نومید نمی‌گردد. و اگر مؤمن از عذابی که نزد خدا هست آگاه شود، از آتش احساس ایمنی نمی‌کند.

«آسان گیری برای امّت» ح 700- اِنَّ اللهَ تَعالى رَضِيَ لِهذِهِ الاُمَّةِ اليُسْرَ وَ كَرِهَ لَهَا العُسْرَ.

به راستی که خداوند متعال برای این امّت، آسانی را پسندیده است و سختی را برای آن ناپسند شمرده است.

«رفق و سازگاری» ح 701- اِنَّ اللهَ تَعالىٰ رَفیقٌ يُحِبُّ الرِّفْقَ وَ يُعْطِي عَلَيْهِ ما لا يُعْطِي عَلَى العُنْفِ.

به راستی که خداوند متعال، ملایم است و ملایمت را دوست دارد، و بر اساس آن، چیزی عطا می کند که بر اساس خشونت عطا نمی کند.

«بوی خوش» ح 703- اِنَّ اللهَ تَعالى طَيِّبٌ يُحِبُّ الطِّيبَ، به راستی که خداوند متعال خوش بو است⁽¹⁾و بوی خوش را دوست می‌دارد.

«پاکیزگی» نَظیفٌ يُحِبُّ النَّظافَةَ، و پاکیزه است و پاکیزگی را دوست می‌دارد.

«بزرگواری» كَریمٌ يَحِبُّ الكَرَمَ، و کریم و بزرگوار است و کرم و بزرگواری را دوست می‌دارد.

«جود و بخشش» جَوادٌ يُحِبُّ الجُود. جواد و بخشنده است و جود و بخشش را دوست می‌دارد.

«عفو» ح 704- اِنَّ اللهَ تَعالى عَفُوٌّ يُحِبُّ العَفْوَ.

به راستی که خداوند متعال، بسیار گذشت می‌کند و گذشت کردن را دوست دارد.

«غیرت» ح 706- اِنَّ اللهَ تَعالى غَيُورٌ يُحِبُّ الغَيُورَ.

به راستی که خداوند متعال، بسیار غیرتمند است و انسان بسیار غیرتمند را دوست دارد.

«محاسبۀ کریمانۀ خداوند» ح 708- اِنَّ اللهَ تَعالى كَتَبَ الحَسَناتِ وَ السَّيِّئاتِ ثُمَّ بَيْنَ ذلِكَ ؛

به راستی که خداوند متعال نیکی ها و بدی ها و آنچه را میان آنهاست نوشت.

فَمَنْ هَمَّ بِحَسَنَةٍ فَلَمْ يَعْمَلْها كَتَبَهَا اللّهُ تَعالى عِنْدَهُ حَسَنَةً کامِلَةً.

پس هرکس قصد عمل نیکی نماید و آن را انجام ندهد، خداوند متعال برایش نیکی کاملی را می‌نویسد.

فَاِنْ هَمَّ بِها فَعَمِلَها كَتَبَهَا اللّهُ عِنْدَهُ عَشْرَ حَسَناتٍ إلى سَبْعَمِائَةِ ضِعْفٍ إلى أضْعافٍ كَثیرَةٍ.

و اگر قصد آن را نماید و آن را انجام دهد، خداوند برایش ثواب ده عمل نیک تا هفتصد برابر و چند برابر بیشتر را می نویسد.

وَ إن هَمَّ بِسَيِّئَةٍ فَلَمْ يَعْمَلْها كَتَبَهَا اللّهُ عِنْدَهُ حَسَنَةً کامِلَةً.

و اگر قصد عمل بدی را نماید و آن را انجام ندهد، خداوند برایش ثواب عمل نیک کاملی را می‌نویسد.

فَاِنْ هَمَّ بِها فَعَمِلَها كَتَبَهَا اللّهُ سَيِّئَةً واحِدَةً

و اگر قصد عمل بدی را نماید و انجامش دهد، برایش یک عمل بد را می‌نویسد،

وَ لا يَهْلِكُ عَلَى اللّهِ إلّا هالِكٌ.

پس نزد خداوند جز کسی که سزاوار هلاکت است، کسی هلاک نمی‌گردد.

«صبر زنان» ح 710- اِنَّ اللهَ تَعالى كَتَبَ الغَيْرَةَ عَلَى النِّساءِ وَ الجِهادَ عَلَى الرِّجالِ فَمَنْ صَبَرَ مِنْهُنَّ اِيْماناً وَ احْتِساباً کانَ لَها مِثْلُُ أجرِ الشَّهیدِ.

به راستی که خداوند متعال رنج هووداری را بر زنان و جهاد را بر مردان نوشت؛ پس هرکس از زنان که از روی ایمان و انتظار پاداش الهی بر آن صبر کند، اجری همچون اجر شهید دارد. (و شاید مراد این باشد که خدای تعالی بر زنان حکم کرده است که زحمت غیرت ورزی مردان شان را تحمّل کنند؛ مواردی مثل بیرون نرفتن از منزل در غیر ضرورت، استفاده از کامل ترین حجاب، با نامحرم صحبت غیر ضروری نکردن و...)

«پستی دنیا» ح 724- اِنَّ اللهَ تَعالى لَمْ يَخْلُقْ خَلْقًا هُوَ أبْغَضُ إلَيْهِ مِنَ الدُّنیا وَ ما نَظَرَ اِلَيْها مُنْذُ خَلَقَها بُغْضًا لَها.

به راستی که خداوند متعال، مخلوقی را که نزد او از دنیا مبغوض تر باشد نیافرید، و از زمان آفریدن دنیا به خاطر مبغوض داشتن آن، بدان نگاه نکرده است.

«معلّم آسان گیر» ح 725- اِنَّ اللهَ تَعالى لَمْ يَبْعَثْْنِى مُعَنِّتاً⁽¹⁾وَ لا مُتَعَنِّتاً⁽²⁾وَلكِنْ بَعَثَنِى مُعَلِّماً مُيَسِّراً.

به راستی که خداوند متعال مرا رنج آور و سرسخت مبعوث نکرد، بلکه مرا معلّمی آسان گیر برانگیخت.

«احسان» ح 731- اِنَّ اللهَ تَعالى مُحْسِنٌٌ فَاَحْسِنُوا.

به راستی که خداوند متعال نیکی می‌کند، پس شما هم نیکی نمایید.

«کمک خداوند به بدهکار» ح 733- اِنَّ اللهَ تَعالى مَعَ الدّائِنِ حَتَّى يَقْضِيَ دَيْنَهُ ما لَمْ يَكُنْ دَيْنُهُ فیما يَكْرَهُ اللّهُ.

به راستی که خداوند متعال یار بدهکار است تا این که بدهی‌اش را بپردازد؛ البتّه تا زمانی که بدهی‌اش در اموری که خدا نمی پسندد نباشد.

«جوان عابد» ح 737- اِنَّ اللهَ تَعالى يُباهِى بِالشّابِّ العابِدِ المَلائِكَةَ يَقُولُ: اُنْظُرُوا إلى عَبْدِى تَرَكَ شَهْوَتَهُ مِنْ أجَلِى.

به راستی که خداوند متعال به جوان عابد، بر فرشتگان مباهات می‌کند و می‌فرماید: بنده‌ام را بنگرید که شهوت و هوسش را به خاطر من رها کرده است.

«پرهیز از عبوس بودن» ح 740- اِنَّ اللهَ تَعالى يُبْغِضُ المُعَبِّسَ فى وُجُوهِ اِخْوانِهِ!

به راستی که خداوند متعال کسی را که بر برادرانش رو ترش کند، دشمن می‌دارد!

«پرهیز از ژولیدگی» ح 741- اِنَّ اللهَ تَعالى يُبْغِضُ الوَسَخَ وَ الشَعَثَ.

به راستی که خداوند متعال چرک و ژولیدگی را دشمن می‌دارد!

«اتقان در کارها» ح 746- اِنَّ اللهَ تَعالى يُحِبُّ إذا عَمِلَ أحَدُكُمْ عَمَلاً أنْ يُتْقِنَهُ.

به راستی که خداوند متعال دوست دارد که هرگاه یکی از شما کاری را انجام داد، آن را محکم و کامل و دقیق انجام دهد.

«رفق و ملایمت» ح 747- اِنَّ اللهَ تَعالى يُحِبُّ الرِّفْقَ فى الأمْرِ كُلِّهِ.

به راستی که خداوند متعال، ملایمت را در همۀ امور دوست دارد.

«آسان گیری» ح 748- اِنَّ اللهَ‌ََ تَعالى يُحِبُّ السَّهْلَ الطَّلِيقَ.

به راستی که خداوند متعال شخص آسان گیر و گشاده رو را دوست دارد.

«مداومت بر دوستی قدیم» ح 751- اِنَّ اللهَ تَعالى يُحِبُّ المُداوَمَةَ عَلَى الاِخاءِ القَدِيمِ فَداوِمُوا.

به راستی که خداوند متعال، مداومت بر دوستی قدیم را دوست می‌دارد؛ پس بر آن مداومت ورزید.

«غیور بودن» ح 752- اِنَّ اللهَ تَعالى يُحِبُّ مِنْ عِبادِهِ الغَيُورَ.

به راستی که خداوند متعال از بندگان خود، شخص بسیار غیرتمند را دوست می‌دارد.

«فریاد رسی» ح 756- اِنَّ اللهَ تَعالى يُحِبُّ اِغاثَةَ اللَّهفانِ.⁽³⁾

به راستی که خداوند متعال،فریادرسی محزون را دوست می‌دارد.

«محاسبۀ کریمانۀ مؤمن در قیامت» ح 759- اِنَّ اللهَ تَعالى يُدْنِى المُؤْمِنَ فَيَضَعُ عَلَيْهِ كَنَفَهُ⁽¹⁾وَ سِتْرَهُ مِنَ النّاسِ وَ يُقَرِّرُهُ بِذُنُوبِهِ فَيَقُولُ: أتَعْرِفُ ذَنْبَ كَذا؟ أتَعرِفُ ذَنبَ كَذا؟ فَيَقُولُ: نَعَمْ اَىْ رَبِّ.

به راستی که خداوند متعال [در قیامت] مؤمن را پیش می‌آورد و در برابر مردم، پوشش خود را بر او قرار می‌دهد و از او بر گناهانش، اقرار می‌گیرد و می‌فرماید: آیا فلان گناه و فلان گناه را می‌شناسی؟ و مؤمن می‌گوید: بله ای پروردگارم!

حَتّى إذا قَرَّرَهُ بِذُنُوبِهِ وَ رَأىٰ فى نَفْسِهِ اَنَّهُ قَدْ هَلَكَ قالَ: فَاِنّى قَدْ سَتَرْتُها عَلَيْكَ فى الدُّنْيا وَ أنا أَغْفِرُها لَكَ اليَوْمَ، ثُمَّ يُعْطِى كِتابَ حَسَناتِهِ بِيَمینِهِ.

و وقتی مؤمن را وادار به اقرار به گناهانش نمود و او با خود اندیشید که هلاک شده است، خداوند می فرماید: من آنها را در دنیا بر تو پوشاندم و امروز آنها را بر تو می‌بخشایم و سپس نامهٔ اعمال نیکش را به دست راستش می‌دهد.

وَ أمَّا الکافِرُ وَ المُنافِقُ فَيَقُولُ الاَشْهادُ: هؤُلاءِ الَّذینَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ الا لَعْنَةُ اللّهِ عَلَى الظّالِمینَ.

امّا کافر و منافق را گواهان می‌گویند: این ها کسانی هستند که بر پروردگارشان دروغ بستند؛ بدانید که لعنت خداوند بر ستمگران است.

«مسؤولیّت مضاعف علماء» ح 762- اِنَّ اللهَ تَعالى يُعافِى الاُمِّيِّينَ يَوْمَ القِيامَةِ ما لا يُعافِى العُلَماءَ.

به راستی که خداوند متعال در روز قیامت بر درس نخوانده‌ها، چیزهایی را می‌بخشاید که بر علماء نمی‌بخشاید.

«صدقه» ح 765- اِنَّ اللهَ تَعالى يَقْبَلُ الصَّدَقَةَ وَ يَأخُذُها بِيَمِينِهِ فَيُرَبِّيها لِاَحَدِكُمْ كَما يُرَبِّى أحَدُكُمْ مُهْرَهُ، حَتّىٰ اَنَّ اللُّقْمَةَ تَصیرُ مِثْلَ اُحُدٍ.

به راستی که خداوند متعال صدقه را می‌پذیرد و آن را با دست راست خود⁽²⁾می‌گیرد و می‌پروراند همچنان که یکی از شما کرّه اسبش را می‌پروراند تا حدّی که یک لقمه [که صدقه داده شده] به اندازه کوه أحد می‌شود!

« ذکر» ح 768- اِنَّ اللهَ تَعالى يَقُولُ: أنَا مَعَ عَبْدی ما ذَكَرَنی وَ تَحَرَّكَتْ بی شَفَتاهُ.

به راستی که خداوند متعال می‌فرماید: من با بنده‌ام هستم مادامی که مرا به یاد آرد و لبانش به نام من به حرکت در آید.

«حسن ظنّ به خداوند » ح 771- اِنَّ اللهَ تَعالى يَقُولُ: أنا عِنْدَ ظَنَّ عَبْدی بی؛ إن خَيْراً فَخَيْراً وَ إن شَرّاً فَشَرّاً.

به راستی که خداوند متعال می‌فرماید: من نزد گمان بنده‌ام هستم؛ اگر به من گمان خوب ببرد، خوبی بیند و اگر گمان بد ببرد، بدی بیند.

«فارغ شدن برای عبادت» ح 774- اِنَّ اللهَ تَعالى يَقُولُ: يَا بْنَ آدَمَ تَفَرَّغْ لِعِبادَتی اَمْلَأ صَدْرَكَ غِنىً وَ اَسُدَّ فَقْرَكَ وَ إلاّ تَفْعَلْ مَلَأتُ يَدَيْكَ شُغْلاً وَ لَمْ اَسُدَّ فَقْرَكَ.

به راستی که خداوند متعال می‌فرماید: ای فرزند آدم! خود را برای عبادت من، فارغ ساز (و آن را بر سایر کارها و مشغله ها ترجیح ده)⁽¹⁾تا سینه‌ات را از بی‌نیازی پر سازم و مانع فقر تو گردم وگرنه تو را کاملاً مشغول سازم و فقرت را مانع نمی‌گردم.

«تضمین کمك الهی» ح 776- اِنَّ اللهَ تَعالى يُنْزِلُ المَعُونَةَ عَلى قَدْرِ المَئونَةِ وَ يُنْزِلُ الصَّبْرَ عَلى قَدْرِ البَلاءِ.

به راستی که خداوند متعال به اندازۀ هزینه و حاجت، یاری می‌فرستد. (بنا بر این، جای نگرانی و تشویش خاطر نیست.⁽²⁾) و به اندازۀ بلا، صبر نازل می کند. (بنا بر این احدی حقّ جزع و فزع و ناشکیبایی ندارد و نمی تواند بگوید این بلا و امتحان، بیش از طاقت و تحمّل من بود.)

«رحمت واسعۀ الهی» ح 781- اِنَّ اللهَ خََلَقَ يَوْمَ خَلَقَ السَّمواتِ وَ الأرْضَ مِائَةَ رَحْمَةٍ كُلُّ رَحْمَةٍ طِباقُ ما بَيْنَ السَّماءِ وَ الأرْضِ

به راستی روزی که خداوند، آسمانها و زمین را آفرید، صد رحمت بیافرید که هر رحمتی فاصلۀ میان آسمان و زمین را در بر می‌گیرد!

فَجَعَلَ مِنْها فی الأرْضِ رَحْمَةً فَبِها تَعْطِفُ الوالِدَةُ عَلى وَلَدِها وَ الوَحْشُ وَ الطَّيْرُ بَعْضُها عَلى بَعْضٍ

از آن صد رحمت یکی را در زمین قرار داد که بواسطهٔ همان یکی است که مادر بر بچّه‌اش و حیوانات وحشی و پرندگان بر همدیگر مهربانی می‌کنند،

وَ أخَّرَ تِسْعاً وَ تِسْعینَ فَإِذا کانَ يَوْمُ القِيامَةِ أكْمَلَها بِهذِهِ الرَّحْمَةِ.

و نود و نُه رحمت را نگه داشته است و هنگامی که قیامت شود آن صد رحمت را با این یکی کامل می‌گرداند!

«دروغ مصلحتی» ح 782- اِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ أحَبَّ الكَذِبَ فی الصَّلاحِ، وَ أبْغَضَ الصِّدْقَ فی الفَسادِ.

به راستی که خداوند عزّت مند و صاحب جلال، دروغی را که در راه صلاح باشد دوست دارد و راست فساد انگیز را دشمن دارد!

(البتّه نباید دروغ مصلحتی را با دروغ منفعتی اشتباه گرفت! مراجع معظّم تقلید فرموده‌اند: «موارد جواز دروغ در اسلام مشخّص است؛ از جملۀ آنها وجود مصلحت اهمّ (مثل حفظ جان مؤمن و یا رفع نزاع بین دو مسلمان) است.»⁽¹⁾و مراجعه فرمائید به حکمت 2165

«حفظ زبان» ح 783- اِنَّ اللهَ عِنْدَ لِسانِ كُلِّ قائِلٍ؛ فَلْيَتَّقِ اللّهَ عَبْدٌ وَ لْيَنْظُرْ ما يَقُولُ.

به راستی که خداوند در نزد زبان هر گوینده‌ای است؛ پس بنده باید از خدا پروا کند و ببیند چه می‌گوید. [پناه بر خدا]

«ترحّم و مهربانی» ح 785- اِنَّ اللهَ لا يَرْحَمُ

مِنْ عِبادِهِ اِلّا الرُّحَماءَ.

به راستی که خداوند، بر بندگانش رحم نمی کند مگر بر رحم کنندگان.

«صدقه» ح 790- اِنَّ اللهَ لَيَدْرَؤُ بِالصَّدَقَةِ سَبْعینَ مِيْتَةً مِنَ السُّوءِ.

به راستی که خداوند با صدقه، هفتاد نوع مرگ بد را دفع می‌کند.

«فایدۀ بیماری طولانی» ح 793- اِنَّ اللهَ يَبْتَلِى عَبْدَهُ المُؤْمِنَ بِالسَّقَمِ حَتّى يُكَفِّرَ عَنْهُ كُلَّ ذَنْبٍ.

به راستی که خداوند، بندۀ مؤمنش را به بیماری بلند مدّت گرفتار می‌کند تا همۀ گناهانش را بیامرزد.

«جوان مطیع خدا» ح 800- اِنَّ اللهَ يُحِبُّ الشَّابَّ الَّذِى يُفْنِى شَبابَهُ فِى طاعَةِ اللّهِ.

به راستی که خداوند، جوانی را که جوانی‌اش را در اطاعت خداوند سپری می کند، دوست دارد.

«اصرار در دعاء» ح 801- اِنَّ اللهَ يُحِبُّ المُلِحِّينَ فى الدُّعاءِ.

به راستی که خداوند، اصرار کنندگان در دعاء را دوست دارد. (منظور، اصرار در اصل دعا و تضرّع به درگاه الهی و طلب خیر و رحمت نمودن است، نه اصرار در خواستۀ مورد نظر خود - که چه بسا مصلحت نباشد - . حضرت امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین فرموده‌اند: «خداوند عزّت مند و صاحب جلال از بالای عرشش می فرماید: ای بندگانم! در آنچه شما را فرمان داده ام، مرا بندگی کنید و صلاح و مصلحت تان را به من یاد ندهید! چرا که قطعاً من داناتر به آن هستم و نیز برای مصالح شما بخل نمی ورزم.»⁽²⁾

«قلب محزون» ح 803- اِنَّ اللهَ يُحِبُّ كُلَّ قَلْبٍ حَزینٍ.

به راستی که خداوند، هر دل اندوهگین را دوست دارد (البتّه با توجّه به آیات و روایات، اندوه برای امور دنیای فانی، مذموم است. در نامۀ 22 نهج البلاغه، حضرت امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین.فرموده اند: «... به راستی انسان، گاهی خوش حال می شود به خاطر رسیدن چیزی که مقدّر نبوده از او فوت شود. و ناراحت می شود به خاطر فوت چیزی که مقدّر نبوده به او برسد. پس باید به آنچه از آخرتت به دست آوری، خوش حال و مسرور گردی، و بر آنچه از آخرت از کف دهی، متأسّف و اندوهگین شوی.

نه از رسیدن به دنیا چندان خوش حال باش، و نه از فوت آن، متأسّف و محزون؛ باید تمام همّتت برای زندگی پس از مرگ باشد.»⁽¹⁾

«امور عالی و شریف» ح 804- اِنَّ اللهَ يُحِبُّ مَعالِىَ الاُمُورِ و أشْرافَها وَ يَكْرَهُ سَفْسافَها .

به راستی که خداوند، امور عالی و شریف را دوست می‌دارد و از امور پست و حقیر بدش می‌آید.

«دعاء» ح 806- اِنَّ اللهَ يَسْتَحْيِى مِنَ العَبْدِ أنْ يَرْفَعَ إلَيْهِ يَدَيْهِ فَيَرُدَّهُما خائِبَيْنِ.

به راستی که خداوند از بنده شرم دارد که دو دستش را به سوی او بالا ببرد و او آنها را نومید بازگرداند.

«نیّت اخروی» ح 807- اِنَّ اللهَ يُعْطِى الدُّنْيا عَلى نِيَّةِ الاٰخِرةِ وَ أبىٰ أنْ يُعْطِىَ الاٰخِرَةَ عَلى نِيَّةِ الدُّنْيا.

به راستی که خداوند، دنیا را به نیّت آخرت می‌دهد و ابا دارد که آخرت را به نیّت دنیا بدهد. (یعنی کسی که نیّتش آخرت است، به مواهب دنیا هم می‌رسد ولی کسی که نیّتش دنیا است، به مواهب آخرت نمی‌رسد.)

«پرهیز از گفت وگوی بیهوده» ح 809- اِنَّ اللهَ يَنْهاكُمْ عَنْ قیلٍ وَ قالٍ.

به راستی که خداوند شما را از قیل و قال وگفت و گوی بیهوده نهی می‌فرماید.

«از صفات مؤمن» ح 815- إنَّ المُؤْمِنَ مِنْ عِبادِاللّهِ لا يَحِيفُ عَلى مَنْ يُبْغِضُ، به راستی که بندۀ مؤمن بر دشمنش ظلم نمی‌کند،

وَ لا يَأثِمُ فی مَنْ يُحِبُّ،⁽²⁾و به خاطر کسی که دوست دارد، گناه نمی‌کند،

وَ لا يُضِيعُ مَا اسْتُودِعَ، و آنچه را بدو امانت داده‌اند تباه نمی‌سازد،

وَ لا يَحْسُدُ، و حسادت نمی‌ورزد،

وَ لا يَطْعَنُ، و عیب نمی‌گیرد،

وَ لا يَلْعَنُ، و لعنت [بی جا] نمی‌کند،

وَ يَعْتَرِفُ بِالْحَقِّ وَ إن لَمْ يُشْهَدْ عَلَيْهِ، و به حقّ اعتراف می کند، هر چند او را گواه نگیرند،

وَ لا يَتَنابَزُ بِالاَلْقابِ و کسی را لقب زشت نمی‌دهد،

فى الصَّلاةِ مُتَخَشِّعاً، در نماز خشوع دارد،

إلَى الزَّكاةِ مُسْرِعاً، و به سوی زکات می‌شتابد.

فى الزَّلازِلِ وَقُوراً، در بلایا و شدائد، بسیار باوقار و بردبار است،

فى الرَّخاءِ شَكُوراً، و در آسایش، بسیار شکرگزار می باشد،

قانِعاً بِالَّذى لَهُ، به آنچه دارد راضی است،

لا يَدَّعِى ما لَيْسَ لَهُ، و آنچه را ندارد، ادّعاء نمی‌کند،

وَ لا يَغْلِبُهُ الشُحُّ عَنْ مَعْرُوفٍ يُریدُهُ، بخل، او را از بخششی که قصد آن را دارد، باز نمی‌دارد،

يُخالِطُ النّاسَ كَىْ يَعْلَمَ، با مردم به قصد یاد گرفتن، ارتباط دارد،

وَ يُناطِقُ النّاسَ كَىْ يَفْهَمَ، و با آنها به قصد فهمیدن، به گفت و گو می‌نشیند،

وَ إن ظُلِمَ وَ بُغِىَ عَلَيْهِ صَبَرَ حَتّى يَكُونَ الرَّحْمنُ هُوَ الَّذى يَنْتَصِرُ لَهُ. و اگر بر او ستم شود، شکیبایی می‌ورزد تا خدای رحمان، خودش برایش انتقام ستاند.⁽¹⁾

«مدارا با زن» ح 824- إنَّ المَرْأةَ خُلِقَتْ مِنْ ضِلْعٍ لَنْ تَسْتَقیمَ لَكَ عَلى طَریقَةٍ فَاِنِ اسْتَمْتَعْتَ بِها، اِسْتَمْتَعْتَ بِها وَ بِها عِوَجٌ وَ إن ذَهَبْتَ تُقیمُها كَسَرْتَها وَ كَسْرُها طلاقُها.

به راستی که زن از دنده‌ای خلق شده که به هیچ روشی برایت راست نمی‌شود؛ پس اگر می‌خواهی از او بهره ببری باید در حالی که کج است بهره ببری، و اگر بخواهی آن را راست نمایی آن را می‌شکنی و شکستن آن طلاق است! (به توضیح حکمت 287 مراجعه فرمائید.)

«عیادت و دیدار برادران» ح 826- إنَّ المُسْلِمَ إذا عادَ أخاهُ المُسْلِمَ لَمْ يَزَلْ فی مَخْرَفَةِ⁽²⁾الجَنَّةِ حَتّى يَرْجِعَ.

به راستی که وقتی مسلمان به عیادت و دیدار برادر مسلمانش می‌رود، تا زمانی که برگردد در بوستانی از بهشت (یا در طریق آشکار بهشت) قرار دارد.

«نماز و فتح باب» ح 827- إنَّ المُصَلِّيَ لَيَقْرَعُ بابَ المَلِكِ وَ إِنَّهُ مَنْ يَدُمْ قَرْعَ البابِ يُوشِكُ أنْ يُفْتَحَ لَهُ.

به راستی که نمازگزار درِ بارگاه پادشاه هستی را می کوبد، و هر کس پیوسته دری را بکوبد، دیری نپاید که برایش باز شود.

«عدالت پیشگی» ح 829- إنَّ المُقْسِطِيْنَ عِنْدَ اللّهِ يَوْمَ القِيامَةِ عَلى مَنابِرَ مِنْ نُوْرٍ عَنْ يَمِيْنِ الرَّحْمنِ وَ كِلْتا يَدَيْهِ يَمِيْنٌ، الَّذِيْنَ يَعْدِلُوْنَ فِي حُكْمِهِمْ وَ أهْلِيْهِمْ وَ ما وُلُّوْا.

به راستی که دادگران، در روز قیامت نزد خداوند بر منبرهایی از نور در جانب [دست] راست خدای رحمان قرار دارند و هر دو دست خداوند، راست است.⁽³⁾این دادگران کسانی هستند که در حکم خود و دربارۀ خویشان خود و آنچه بر عهدۀ آنها گذاشته‌اند عدالت ورزیده‌اند.

«طلب علم» ح 830- إنَّ المَلائِكَةَ لَتَضَعُ اَجْنِحَتَها لِطالِبِ العِلْمِ رِضیً بِما يَطْلُبُ.

به راستی که فرشتگان، بال های خود را برای جویندۀ علم می‌گسترانند؛ زیرا به آنچه می‌جوید، خشنود هستند.

«جلوگیری از ظلم» ح 833- إنَّ النّاسَ إذا رَأوْا الظّالِمَ فَلَمْ يَأخُذُوا عَلى يَدَيْهِ أوْشَكَ أنْ يَعُمَّهُمُ اللّهُ بِعِقابٍ مِنْهُ.

به راستی که هرگاه مردم، ستمگر را ببینند و دو دست او را نگیرند و از ستم بازش ندارند، نزدیک باشد که خداوند عذاب خود را بر همۀ آنها فرود آورد!

«خوش‌اخلاقی» ح 835- إنَّ النّاسَ لَمْ يُعْطَوْا شَيْئاً خَيْراً مِنْ خُلُقٍ حَسَنٍ.

به راستی که چیزی بهتر از خوش اخلاقی به مردم عطا نشده است.

«حبّ و بغض در راه خداوند » ح 842- إنَّ أوْثَقَ عُرَى الإسْلامِ أنْ تُحِبُّ فِى اللّهِ وَ تُبْغِضَ فِى اللّهِ.

به راستی که مطمئنّ ترین دستاویز اسلام این است که در مسیر خدا دوست بداری و در مسیر خدا دشمن بداری.

«حسن خلق» ح 845- إنَّ حُسْنَ الخُلُقِ لَيُذیبُ الخَطیئَةَ كَما تُذیبُ الشَّمْسُ الجَلیدَ.

به راستی که خوش‌اخلاقی، گناه را ذوب می‌کند، همچنان که خورشید، یخ را ذوب می‌کند.

«حسن ظنّ به خداوند» ح 846- إنَّ حُسْنَ الظَّنِّ بِاللّهِ مِنْ حُسْنِ عِبادَةِ اللّهِ.

به راستی که خوش گمانی به خداوند از خوب عبادت کردن اوست. (شاید یعنی: اگر کسی خداوند را به طرز نیکو عبادت کند، به درجۀ «خوش گمانی به خداوند» نائل می‌شود. و شاید یعنی: خوش گمانی به خداوند در شمار عبادت‌های زیبای خداوند است.)

«خوش عهدی» ح 847- إنَّ حُسْنَ العَهْدِ مِنَ الایمانِ.

به راستی که خوش عهدی، از ایمان است.

«آسان گرفتن دنیا» ح 853- إنَّ رُوحَ القُدُسِ نَفَثَ فى رُوْعى اَنَّ نَفْساً لَنْ تَمُوتَ حَتّى تَسْتَكْمِلَ أجَلَها وَ تَسْتَوعِبَ رِزْقَها فَاتَّقُوا اللّهَ وَ أجْمِلُوا فى الطَّلَبِ

به راستی که روح القدس به دلم چنین الهام کرد که هیچ کس نمی‌میرد مگر آنکه عمرش را به پایان برساند و روزی‌اش را به طور کامل دریافت کند؛ پس از خداوند پروا کنید و به اجمال (به زیبایی، به اختصار) در طلب روزی باشید،

وَ لا يَحْمِلَنَّ أحَدَكُمْ اِسْتِبْطاءُ الرِّزْقِ اَنْ يَطْلُبَهُ بِمَعْصِيَةِ اللّهِ فَاِنَّ اللهَ تَعالى لا يُنالُ ما عِنْدَهُ إلاّ بِطاعَتِه.

و مبادا دیر رسیدن روزی، کسی از شما را وا دارد که با معصیت خداوند آن را بجوئید؛ که به راستی آنچه نزد خداوند هست، جز با اطاعت او به دست نمی‌آید.

«شرّ نرساندن» ح 854- إنَّ شَرَّ النَّاسِ مَنْزِلَةً عِنْدَ اللّهِ يَوْمَ القِيامَةِ: مَنْ يَخافُ النّاسُ مِنْ شَرِّهِ.

به راستی که در روز قیامت، بدترین جایگاه را نزد خداوند کسی دارد که مردم از شرّ او در هراسند!

«صدقه» ح 858- إنَّ صَدَقَةََ السِّرِّ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ، به راستی که صدقۀ پنهانی، خشم پروردگار را فرو می‌نشاند.

«صلۀ رحم» وَ إنَّ صِلَةَ الرَّحِمِ تَزیدُ فى العُمْرِ، و پیوند با خویشان، بر عمر می‌افزاید.

«کارهای نیک» وَ إنَّ صَنائِعَ المَعْرُوفِ تَقِى مَصارِعَ السَّوءِ. و انجام کارهای نیک از مرگ های بد جلوگیری می‌کند.

«سخاوت» ح 863- إنَّ فِى الجَنَّةِ بَيْتاً يُقالُ لَهُ: بَيْتُ الأسْخِياءِ.

به راستی که در بهشت، خانه‌ای هست که آن را «خانۀ سخاوتمندان» گویند.

«خوش حال نمودن یتیم» ح 864- إنَّ فِى الجَنَّةِ داراً يُقالُ لَها: «دارُ الفَرَحِ» لا يَدْخُلُها إلاّ مَنْ فَرَّحَ يَتامَى الْمُؤْمِنینَ.

به راستی که در بهشت، خانه‌ای هست که آن را «خانۀ شادی» گویند و جز کسانی که یتیمان مؤمنان را شاد کرده‌اند، کسی وارد آن نشود.

«فایدۀ غصّه داری» ح 865- إنَّ فِى الجَنَّةِ دَرَجةً لا يَنالُها الاّ أصْحابُ الهُمُومِ.

به راستی که در بهشت، مرتبه‌ای هست که جز اندوه داران بدان نرسند. (به حکمت 803 مراجعه فرمائید.)

«بازاری ویژه در بهشت» ح 866- إنَّ فِى الجَنَّةِ لَسُوقاً ما فِيْها شِراءٌ وَ لا بَيْعٌ إلاّ الصُّوَرَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ فَاِذَا اشْتَهَى الرَّجُلُ صُوْرَةً دَخَلَ فِيها.

به راستی که در بهشت بازاری هست که در آن خرید و فروشی نیست جز تصاویر مردان و زنان؛ پس هرگاه کسی صورتی را بپسندد، به همان شکل در می‌آید. (با توجّه به تطابق جزا با عمل، و این که نعمت های بهشت، تجلّی اعتقادات، خصلت ها و اعمال انسان در دنیاست، شاید این بازار، تجلّی «پسندیدن سیرت های زیبا و رضایت به آنها» در دنیا باشد.)

«عمل توأم با علم» ح 873- إنَّ قَلیلَ العَمَلِ مَعَ العِلْمِ كَثیرٌ وَ كَثیرَ العَمَلِ مَعَ الجَهْلِ قَلیلٌ.

به راستی که عمل اندک توأم با دانش، بسیار است و عمل بسیار توأم با جهل، اندک است.

«جبران الهی» ح 876- إِنَّكَ لا تَدَعُ شَيْئاً اِتّقاءَ اللّهِ اِلاّ أعْطاكَ اللّهُ خَيْراً مِنْهُ.

به راستی که چیزی را به خاطر پروای از خدا رها نمی‌کنی، مگر آن که خداوند بهتر از آن را به تو می‌دهد.

«سعۀ اخلاقی» ح 877- إِنَّكُمْ لَنْ تَسَعُوا النّاسَ بِاَمْوالِكُمْ وَلكِن سَعُوهُمْ بِأخْلاقِكُمْ.

به راستی که شما هرگز نمی‌توانید همۀ مردم را با اموال خود در بر گیرید، پس با اخلاق خود آنها را در برگیرید.

«وسعت باب توبه» ح 878- إنَّ لِلتَّوْبَةِ باباً عَرْضُ مابَيْنَ مِصْراعَيْهِ ما بَيْنَ المَشْرِقِ وَ المَغْرِبِ لا يُغْلَقُ حَتّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِها.

به راستی که توبه را دری هست که پهنای میان دو لنگۀ آن، چون فاصلۀ میان مشرق و مغرب است و بسته نمی‌شود مگر این که خورشید از مغرب طلوع کند!

«پرهیز از دل خنکی با گناه» ح 879- إنَّ لِجَهَنَّمَ باباً لا يَدْخُلُهُ إلاّ مَنْ شَفىٰ غَيْظَهُ بِمَعْصِيَةِ اللّهِ.

به راستی که جهنّم را دری هست که داخل آن نمی‌شود، جز کسی که خشمش را با معصیت الهی علاج کرده است! [پناه بر خدا]

«لزوم جواب نامه» ح 880- إنَّ لِجَوابِ الكِتابِ حقّاً كَرَدِّ السَّلامِ.

به راستی که پاسخ نامه، حقّی همچون پاسخ سلام دارد.

«خوردن و شکرگزاری» ح 885- إنَّ لِلطّاعِمِ الشّاكِرِ مِن الأجْرِ مِثْلَ ما لِلصّائِمِ الصّابِرِ.

به راستی کسی که می خورد و شکر می‌گزارد، پاداشی همچون روزه دار صبور دارد.

«حیاء» ح 887- إنَّ لِكُلِّ دینٍ خُلُقاً وَ إنَّ خُلُقَ هذَا الدِّينِ: الحَياءُ.

به راستی که هر دینی را اخلاقی هست و اخلاق این دین، حیاء است.

«یاد خداوند » ح 888- إنَّ لِكُلِّ ساعٍ غايَةً وَ غايَةُ ابْنِ آدَمَ المَوْتُ؛ فَعَلَيْكُمْ بِذِكْرِ اللّهِ فَاِنّه يُسَهِّلُكُمْ وَ يُرَغِّبُكُمْ فِى الآخِرَةِ.

به راستی که هر کوشنده‌ای را فرجامی هست، و فرجام آدمی زاد، مرگ است؛ پس خداوند را یاد نمایید که بی‌گمان یاد خداوند، مرگ شما را آسان، و شما را آمادۀ آن می سازد و به آخرت مشتاق می‌کند.

«فقه و فهم عمیق دینی» ح 890- إنَّ لِكُلِّ شَى‌ءٍ دِعامَةً وَ دِعامَةَ هذَا الدّینِ الفِقْهُ وَ لَفَقیهٌ واحِدٌ أشَدُّ عَلَى الشَّيْطانِ مِنْ ألْفِ عابِدٍ.

به راستی که هر چیزی را اساسی هست، و اساس این دین، فقه (فهم عمیق دینی) است. و یک فقیه، برای شیطان از هزار عابد سخت‌تر است!

«معدن تقوی» ح 891- إنَّ لِكُلِّ شَىْ‌ءٍ مَعْدِناً وَ مَعْدِنَ التَّقْوىٰ قُلُوبُ العارِفینَ.

به راستی که هر چیزی را معدنی هست و معدن تقوا و خداپروایی، قلب های عارفان است.

«حقیقت ایمان» ح 892- إنَّ لِكُلِّ شَىْ‌ءٍ حَقیقَةً وَ ما بَلَغَ عَبْدٌ حَقیقَةَ الإیمانِ حَتّى يَعْلَمَ أنَّ ما أصابَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَهُ وَ ما أخْطَأَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُصیبَهُ.

به راستی که هر چیزی را حقیقتی هست؛ و هیچ بنده‌ای به حقیقت ایمان نمی‌رسد، مگر آنکه بداند هر آنچه بدو رسیده است، باید بدو می رسید و هر آنچه بدو نرسیده است، قرار نبوده است که به او برسد.

«محلّ حاجات بودن» ح 894- إنَّ لِلّهَ تَعالىٰ عِباداً اِخْتَصَّهُمْ بِحَوائِجِ النّاسِ، يَفْزَعُ النّاسُ اِلَيْهِمْ فى حَوائِجِهِم أُوٰلئِكَ الآمِنُونَ مِنْ عَذابِ اللّهِ.

به راستی که خداوند متعال را بندگانی هست که آنها را به نیازهای مردم اختصاص داده است، و مردم در نیازهای خود بدانها پناه می‌برند. این بندگان از عذاب الهی در امان اند.

«لبّیک به ندای فرشته در وقت نماز» ح 898- إنَّ لِلّهِ مَلَكاً يُنادى عِنْدَ كُلِّ صَلاةٍ: یا بَنى آدَمَ! قُومُوا إلىٰ نیرانِكُمُ الَّتى اَوْقَدْتُمُوها عَلىٰ أنْفُسِكُمْ فَاَطْفِئُوها بالصَّلوةِ.

به راستی که خداوند را فرشته‌ای هست که هنگام هر نماز ندا می‌دهد: ای فرزندان آدم! برخیزید به سوی آتش‌هایی که بر جان های خود افروخته‌اید؛ پس آنها را با نماز خاموش سازید.

«دشواری تغییر اخلاق» ح 905- إنَّ مُغَيِّرَ الخُلُقِ كَمُغَيِّرِ الخَلْقِ؛ اِنَّكَ لا تَسْتَطیعُ أنْ تُغَيِّرَ خُلُقَهُ حَتّى تُغَيِّرَ خَلْقَهُ.

به راستی آن که می‌خواهد سیرت [و خلق و خوی] را تغییر دهد، مانند کسی است که می‌خواهد صورت [و سیما] را تغییر دهد! به راستی که تو نمی‌توانی «سیرت» را تغییر دهی مگر این که «صورت» را تغییر دهی! [که

بسیار دشوار است و همّت بلند می طلبد.] (این حدیث شریف، کنایه از بسیار دشوار بودن تغییر سیرت بد و لزوم مجاهده و تلاش پیگیر در این جهاد اکبر است.)

«خوش اخلاقی» ح 907- إنَّ مِنْ اَحَبِّكُمْ اِلَىَّ أحْسَنَكُمْ أخْلاقاً.

به راستی از جملۀ محبوب‌ترین شما نزد من، خوش‌اخلاق‌ترین شماست.

«لطف به خانواده» ح 910- إنَّ مِنْ اَكْمَلِ المُؤْمِنینَ اِيْماناً أحْسَنَهُمْ خُلُقاً وَ ألْطَفَهُمْ بِاَهْلِه.

به راستی از جملۀ کامل‌ترین مؤمنان، کسانی هستند که از همه خوش‌اخلاق ترند و با خانوادۀ خود مهربان‌ترند.

«گفتن ان شاء الله» ح 911- إنَّ مِنْ تَمامِ إیمانِ العَبْدِ اَنْ يَسْتَثْنِيَ فی کُلِّ حَدیثِهِ.

به راستی از [نشانه های] کامل شدن ایمان بنده این است که در هر سخنی «إن شاء الله» بگوید.

«پرهیز از نابودی آخرت خود برای دنیای دیگران» ح 915- إنَّ مِنْ شَرِّ النّاسِ مَنْزِلَةً عِنْدَاللّهِ يَوْمَ القِيامَةِ عَبْداً أذْهَبَ آخِرَتَهُ بِدُنْيا غَيْرِه.

به راستی از جملۀ کسانی که بدترین جایگاه را روز قیامت نزد خدا دارند، بنده‌ای است که آخرت خویش را به خاطر دنیای دیگران تباه ساخت!

«فایدۀ هموم زندگی» ح 917- إنَّ مِنَ الذُّنُوبِ ذُنُوباً لا يُكَفِّرُهَا الصَّلوةُ وَ لا الصِّيامُ وَ لا الحَجُّ وَ لا العُمْرَةُ؛ يُكَفِّرُها الهُمُومُ فى طَلَبِ المَعیشَةِ.

به راستی که گناهانی هست که نه نماز، نه روزه، نه حجّ و نه عمره آنها را از بین نمی‌برد؛ بلکه غم و اندوه در طلب معیشت آنها را از بین می‌برد.

«از آداب مهمان داری» ح 919- إِنَّ مِنَ السُنَّةِ أنْ يَخْرُجَ الرَّجُلُ مَعَ ضَيْفِه إلى بابِ الدّارِ.

به راستی از سنّت [من] است که مرد، همراه مهمانش بیرون بیاید و تا در خانه او را همراهی کند.

«یقین» ح 921- إنَّ مِنَ اليَقینِ أنْ لا تُرْضِىَ أحَداً بِسَخَطِ اللّهِ

به راستی از جملۀ یقین این است که احدی را با به خشم آوردن خداوند، خشنود نسازی،

وَ لا تَحْمَدَ أحَداً عَلى ما آتاكَ اللّهُ

و بر نعمتی که خداوند به تو داده احدی را حمد و ستایش [استقلالی] نکنی (و بدانی ولّی نعمت حقیقی، خدای تعالی است و حمد استقلالی مخصوص اوست، هر چند که باید از واسطه‌های نعمت هم تشکّر کرد.)

وَ لا تَذُمَّ أحَداً عَلى ما لَمْ يُؤْتِكَ اللّهُ؛

و به خاطر آنچه که خداوند به تو نداده احدی را مذمّت نکنی؛ (بدانی یگانه ولیِّ اعطاء و منع خداست.)

فَاِنَّ الرِّزْقَ لا يَجُرُّهُ حِرْصُ حَریصٍ وَ لا يَصْرِفُهُ كَراهَةُ کارِهٍ.

که به راستی نه حرص آزمند، روزی را به دنبال خود می‌آورد و نه ناخرسندی کسی آن را بر می‌گرداند.

«علم افزایی» ح 926- إنَّ مِنْ مَعادِنِ التَّقْوىٰ تَعَلُّمَكَ إلى ما قَدْ عَلِمْتَ عِلْمَ ما لَمْ تَعْلَمْ.

به راستی از معادن خداپروایی این است که در کنار دانسته‌های خود، آنچه را نمی‌دانی بیاموزی.

«شاد نمودن برادران» ح 927- إنَّ مِنْ مُوجِباتِ المَغْفِرَةِ اِدْخالَ السُّرورِ عَلى أخیكَ المُؤْمِنِ.

به راستی از چیزهایی که موجب آمرزش می شود، شاد نمودن برادر مؤمن است.

«بذل سلام و حسن کلام» ح 928- إنَّ مِنْ مُوجِباتِ المَغْفِرَةِ بَذْلَ السَّلامِ وَ حُسْنَ الكَلامِ.

به راستی از چیزهایی که موجب آمرزش می گردد، سلام نمودن و سخن نیکوست.

«یاد از جهنّم» ح 930- إنَّ نارَكُمْ هذِه جُزْءٌ مِنْ سَبْعینَ جُزءاً مِنْ نارِ جَهَنَّمَ وَ لَوْلا أنَّها اُطْفِئَتْ بِالْماءِ مَرَّتَيْنِ ما انْتَفَعْتُمْ بِها وَ اِنَّها لَتَدْعُو اللّه‌َ أنْ لا يُعیدَها فیها.

به راستی که این آتش شما، یک قسمت از هفتاد قسمت آتش جهنّم است! و [تازه] اگر آن ،دو بار با آب خاموش نشده بود، از آن بهره‌ای نمی‌بردید! و این آتش از خدا می‌خواهد که دوباره آن را به جهنّم باز نگرداند! [پناه بر خدا]

«نشاط و رغبت در عبادت» ح 931- إنَّ هذَا الدّینَ مَتینٌ⁽¹⁾فَاَوْغِلْ فیهِ بِرِفْقٍ وَ لا تُبْغِضْ إلى نَفْسِكَ عِبادَةَ اللّهِ فَاِنَّ المُنْبَتَّ لا أرْضًا قَطَعَ وَ لا ظَهْرًا أبْقىٰ.

به راستی که این دین استوار است، پس با ملایمت در آن پیش برو و عبادت خداوند را برای خود منفور مگردان؛ که افراط کننده نه زمینی را پیمود و نه پشتی [برای مرکب] باقی گذاشت!

«جلا بخشیدن به قلب» ح 934- إنَّ هذِهِ القُلُوبَ تَصْدَءُ كَما يَصْدَءُ الحَدیدُ. قیلَ فَما جَلاءُها؟ قالَ صلّی الله علیه و آله و سلّم: ذِكْرُ المَوْتِ و تِلاوةُ القُرْآنِ.

به راستی که این قلب‌ها زنگار می زند، همچنان که بر آهن زنگار می‌نشیند. عرض شد: چه چیز آنها را جلا می‌دهد؟ حضرت فرمود: یاد مرگ و تلاوت قرآن.

«نیّت و عاقبت» ح 937- إنَّما⁽²⁾الأعمالُ بِالنِّيّاتِ وَ الخَواتیمِ.

به راستی که کارها فقط به نیّت ها و فرجام آنها بستگی دارد.

«پرهیز از تبعیض در حکم» ح 943- انَّما أهْلَكَ الَّذینِ مِنْ قَبْلِكُمْ أنَّهُمْ کانُوا إذا سَرَقَ فیهِمُ الشَّریفُ تَرَكُوهُ وَ إذا سَرَقَ فیهمُ الضَّعیفُ اَقامُوا عَلَيْهِ الحَدَّ.

به راستی که هلاکت پیشینیان شما، فقط بدان خاطر بود که هر گاه شخص محترمی در میان آنها دزدی می‌کرد، رهایش می‌ساختند و هرگاه فرد ضعیفی در میان آنها دزدی می‌نمود، بر او حدّ جاری می‌کردند!

«مکارم اخلاق» ح 944- إنَّما بُعِثْتُ لِاُتَمِّمَ مَكارِمَ الاَخْلاقِ.

به راستی من فقط برای کامل کردن مکارم اخلاق (بزرگواری های خُلق و خوها) برانگیخته شده‌ام.

«امید به بهشت، ترس از جهنّم، ترحّم به دیگران» ح 950- إنَّما يَدْخُلُ الجَنَّةَ مَنْ يَرْجُوها وَ إنَّما يُجَنَّبُ النّارَ مَنْ يَخافُها وَ إنَّما يَرْحَمُ اللّهُ مَنْ يَرْحَمُ.

به راستی که فقط کسی وارد بهشت می‌شود که به آن امید دارد. و به راستی فقط کسی از آتش دور می‌ماند که از آن بترسد. و به راستی خداوند فقط به کسی رحم می‌کند که او رحم کند.

«عقل» ح 951- إنَّما يُدْرَكُ الخَيْرُ كُلُّهُ بِالْعَقْلِ وَ لا دینَ لِمَنْ لا عَقْلَ لَهُ.

به راستی تمامی خیر، فقط با عقل به دست می‌آید و کسی که عقل ندارد دین ندارد.

«ترس و امید» ح 953- إنَّما يُسَلِّطُ اللّهُ عَلَى ابْنِ آدَمَ مَنْ خافَهُ ابْنُ آدَمَ

به راستی خداوند فقط کسی را بر آدمی زاد مسلّط می‌کند که آدمی زاد از او می‌ترسد،

وَ لَوْ أنَّ ابْنَ آدَمَ لَمْ يَخَفْ غَيْرَ اللّهِ لَمْ يُسَلِّطِ اللّهُ عَلَيْهِ أحَداً

و اگر آدمی‌زاد از کسی جز خدا نمی‌ترسید، خداوند احدی را بر او مسلّط نمی‌کرد.

وَ إنَّما وَكَلَ ابْنَ آدَمَ لِمَنْ رَجَا ابْنُ آدَمَ

و خداوند آدمی زاد را فقط به کسی که از او امید دارد وا می‌گذارد،

وَ لَوْ أنَّ ابْنَ آدَمَ لَمْ يَرْجُ اِلاّ اللّهَ لَمْ يَكِلْهُ اللّهُ‌ُ إلىٰ غَيْرِه.

و اگر آدمی به کسی جز خدا امید نمی‌داشت، خداوند او را به غیر خود وا نمی‌گذاشت.

«اکتفا به ضروریّات زندگی دنیا» ح 954- إنَّما يَكفى أحَدَكُم ما کانَ فِى الدُّنیا مِثْلُ زادِ الرّاكِبِ.

به راستی برای هر یک از شما مادامی که در دنیا باشد، فقط به اندازۀ توشۀ مسافر کافی است.

«اهل فضل» ح 955- اِنَّهُ يَعْرِفُ الفَضْلَ لِاَهْلِ الفَضْلِ أهْلُ الفَضْلِ.

به راستی شأن چنین است که فضیلت اهل فضیلت را صاحب فضیلت می‌شناسد.

«رعایت حقّ یتیم و زن» ح 956- إنّى اُحَرِّجُ عَلَيْكُم حَقَّ الضَّعیفَينِ: اليَتِيمِ وَ المَرأةِ.

به راستی که من شما را از حقّ دو ضعیف به سختی برحذر می‌دارم: یتیم و زن.

«عمل به علم» ح 959- اِنّى لا أخافُ عَلَيْكُمْ فیما لا تَعْلَمُونَ وَلكِنْ اُنْظُرُوا كَيْفَ تَعْمَلُونَ فیما تَعْلَمُون.

به راستی که من بر شما از آنچه نمی‌دانید بیم ندارم؛ و لیکن بنگرید که در آنچه می‌دانید چگونه عمل می‌کنید. [پناه بر خدا]

«پرهیز از پرده دری خانواده» ح 960- اِنّى لَاُبْغِضُ المَرأةَ تَخْرُجُ مِنْ بَيْتِها تَجُرُّ ذَيْلَها تَشْكُو زَوْجَها.

به راستی که من، دشمن دارم زنی را که دامن کشان و در حالی که از شوهر خود شکوه می‌کند، از خانه خارج شود.

«پرهیز از تعدّی به آبروی برادران» ح 967- أهوَنُ الرِّبا :كَالَّذى يَنْكِحُ اُمَّهُ وَ إنَّ أرْبَى الرِّبا اِسْتِطالَةُ المَرْءِ فِى عِرْضِ أخیهِ.

کمترین ربا مانند آن است که کسی با مادرش زنا کند! و به راستی بیشترین ربا آن است که شخص، به آبروی برادر خود تعدّی و دست درازی کند!! [پناه بر خدا]

«یاد جهنّم» ح 968- أهْوَنُ أهْلِ النّارِ عَذاباً يَوْمَ القِيامَةِ: رَجُلٌ يُوضَعُ فى أخْمَصِ قَدَمَيْهِ جَمْرَتانِ يَغْلى مِنْهُما دِماغُهُ.

کمترین عذاب جهنّمیان را در روز قیامت کسی دارد که در کف پاهایش دو قطعه اخگر (آتش) نهاده می‌شود که از آنها مغزش به جوش می‌آید! [پناه بر خدا]

«سخنان جامع و مختصر» ح 969- اُوتیتُ جَوامِعَ الكَلِمِ.

سخنان جامع و مختصر، عطا شدم.

«خداپروایی» ح 972- اُوصیكَ بِتَقْوَى اللّهِ تَعالى فى سِرِّ أمْرِكَ وَ عَلانِيَتِه

تو را به ترس از خدای متعال در نهان و آشکار سفارش می‌کنم.

«نیکی کردن بعد از بدی کردن» وَ إذا أسَأتَ فَاَحْسِنْ

و هرگاه بدی کردی نیکی نما.

«پرهیز از تقاضا» وَ لا تَسْألَنَّ أحَداً شَيْئاً

و هرگز از احدی چیزی مخواه.

«پرهیز از زیر بار امانت رفتن» وَ لا تَقْبِضْ أمانَةً

و امانتی (چه مادّی و چه غیر مادّی نظیر مقام و منصب) را مپذیر. (چون مسؤولیّت سنگینی است؛ مگر در صورت ضرورت و اطمینان از اداء امانت.)

«پرهیز از قضاوت» وَ لا تَقْضِ بَيْنَ اثْنَيْنِ.

و میان دو کس قضاوت مکن.(چون امری بس خطیر است!)

«خوش همسایگی» ح 973- أوصیكُمْ بِالْجارِ.

شما را در مورد همسایه، سفارش می‌کنم. (حضرت امام کاظم علیه السّلام فرموده‌اند: «خوش همسایگی، فقط به خودداری از اذیّت همسایه نیست؛ بلکه خوش همسایگی، تحمّل نمودن اذیّت همسایه است.»⁽¹⁾

«خاموشی» ح 976- أوَّلُ العِبادَةِ: الصَّمْتُ.

اوّلین عبادت [از جهت رتبه و درجه] خاموشی است. (روایت دیگری هم می‌فرماید: ماعُبِدَاللهُ بِشَی‌ءٍ اَفضَلَ مِنَ الصَّمتِ و...⁽²⁾. خداوند به چیزی با فضیلت تر از خاموشی و...، عبادت نشده است.)

«پرهیز از نزاع و کشمکش» ح 978- أوّلُ ما نَهانى عَنْهُ رَبّى بَعْدَ عِبادَةِ الاَوْثانِ: شُرْبُ الخَمْرِ و مُلاحاةُ الرِّجالِ.

اوّلین چیزی که پروردگارم بعد از نهی از بت پرستی مرا از آن نهی فرمود، نوشیدن شراب و نزاع و کشمکش مردان با یکدیگر بود!

«نماز» ح 979- أوَّلُ ما يُحاسَبُ بِهِ: الصَّلاةُ.

اوّلین چیزی که مورد محاسبه قرار می‌گیرد، نماز است.

«حیاء و امانت» ح 980- أوَّلُ ما يُرْفَعُ مِنْ هذِهِ الاُمَّةِ: اَلْحَياءُ وَ الْأَمانَةُ.

نخستین چیزی که از میان این امّت برداشته می‌شود، حیاء و امانت داری است! [پناه بر خدا]

«حسن خلق» ح 982- أوَّلُ ما يُوزَنُ فى المیزانِ الْخُلُقُ الحَسَنُ.

نخستین چیزی که در ترازوی اعمال سنجیده می شود، اخلاق خوش است.

«نفقۀ خانواده» ح 983- أوَّلُ ما يُوضَعُ فى میزانِ العَبْدِ: نَفَقَتُهُ عَلى أهْلِهِ.

نخستین چیزی که در ترازوی اعمال بنده گذاشته می شود، خرج و هزینه ای است که برای خانوادۀ خود نموده است.

«حمد و ستایش خداوند» ح 984- اَوَّلُ مَنْ يُدْعىٰ إلَى الْجَنَّةِ: اَلْحَمّادُوْنَ الَّذِيْنَ يَحْمَدُونَ اللّهَ.

نخستین کسانی که به سوی بهشت دعوت می‌شوند، کسانی هستند که خداوند را بسیار حمد و ستایش می‌کنند. (الحمد لله ربّ العالمین و صلّی الله علی محمّد و آله الطاهرین)

«پرهیز از قرض» ح 990- اِيّاكُمْ وَ الدَّيْنَ فَاِنِّهُ هَمٌّ بِاللَّيْلِ وَ مَذَلَّةٌ بِالنَّهارِ.

شما را از قرض گرفتن [غیر ضروری] بر حذر می‌دارم؛ که حقّاً آن در شب، مایۀ اندوه و در روز، مایۀ خواری است!

«پرهیز از طمع» ح 993- اِيّاكُمْ وَ الطَّمَعَ فَاِنَّهُ هُوَ الفَقْرُ الحاضِرُ.

از طمع بپرهیزید؛ که به راستی آن، فقر حاضر و آماده است!

«پرهیز از غیبت» ح 996- اِيّاكُم وَ الغِيْبَةَ فَاِنَّ الغِيْبَةَ أشَدُّ مِنَ الزِّنا؛

شما را از غیبت (بیان عیب مخفی مؤمن) بر حذر می‌دارم؛ که قطعاً غیبت از زنا شدیدتر است!

اِنَّ الرَّجُلَ قَدْ يَزْنِى وَ يَتُوبُ فَيَتُوبُ اللّهُ عَلَيْهِ وَ إنَّ صاحِبَ الغِيْبَةِ لا يُغْفَرُ لَهُ حَتّى يَغْفِرَ لَهُ صاحِبُهُ.

بی گمان گاه شخص زنا می‌کند و بعد توبه می‌نماید و خداوند توبه اش را می‌پذیرد؛ امّا شخص غیبت کننده، آمرزیده نمی‌شود مگر این که غیبت شونده از او درگذرد. [پناه بر خدا]

دربارۀ جبران غیبت، بعضی از استادان اخلاق - بر اساس روایات حضرات معصومین علیهم السّلام - فرموده‌اند که اگر شخص غیبت شونده، مطّلع شد که از او غیبت کرده ایم، باید حتماً از او حلالیّت بطلبیم و راهی جز آن نیست.

و اگر مطّلع نشده، همین که برای او از خداوند، طلب مغفرت کنیم و آبرویش را حتّی المقدور جبران نمائیم، کافی است و لازم نیست به او اطّلاع دهیم که از او غیبت کرده ایم؛ چرا که موجب ناراحتی و اندوه او می شود و

پیامدهای بدی دارد. از جمله مستندات این مطلب: قال الامام الصادق علیه السّلام: «فَإِنِ اغْتَبْتَ فَبَلَغَ الْمُغْتَابَ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ تَسْتَحِلَّ مِنْهُ وَ إِنْ لَمْ يَبْلُغْهُ وَ لَمْ يَلْحَقْهُ عِلْمُ ذَلِكَ فَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ لَه.»⁽¹⁾

«پرهیز از دروغ» ح 998- اِيّاكُم وَ الكَذِبَ فَاِنَّ الكَذِبَ مُجانِبٌ لِلاِيْمانِ.

از دروغ بپرهیزید؛ که قطعاً دروغ، ایمان را دور می‌کند.

«پرهیز از هوی و هوس» ح 1001- ِایّاكُمْ وَ الهَوىٰ فَاِنَّ الهَوىٰ يُعْمى وَ يُصِمُّ.

از هوی و هوس بپرهیزید؛ که قطعاً هوی و هوس، آدمی را کور و کر می‌سازد!

«اصالت خانوادگی» ح 1002- اِيّاكُم و خَضْراءَ الدِّمَنِ. قیلَ: وَ ما خَضْراءُ الدِّمَنِ؟ قالَ صلّی الله علیه و آله و سلّم: المَرْأةُ الحَسْناءُ فى مَنْبِتِ سَوءٍ.

از سبزۀ زباله دان بپرهیزید. عرض شد: سبزۀ زباله دان چیست؟ حضرت فرمودند: زن زیبا در خانوادۀ بد!

«پرهیز از خلوت با نامحرم» ح 1004- ِایّاكُمْ وَ مُحَادَثَةَ النِّساءِ فَاِنَّهُ لا يَخْلُو رَجُلٌ بِامْرَأةٍ لَيْسَ لَها مَحرَمٌ الاّ هَمَّ بِها.

از گفت و گو با زنان بپرهیزید؛ که قطعاً مردی با زن نامحرم خلوت نمی‌کند مگر آن که قصد او را می‌نماید!

«پرهیز از تقاضا و خواهش» ح 1007- اِيّاكَ وَ السُّؤالَ فَاِنَّهُ ذُلٌّ حاضِرٌ وَ فَقْرٌ تَتَعَجَّلَهُ.

از در خواست و تقاضا بپرهیز؛ که بی‌گمان آن، ذلّت نقد، و فقری است که در رسیدن آن شتاب می‌کنی!

«پرهیز از بخل» ح 1017- أىُّ داءٍ اَدْوىٰ مِنَ البُخْلِ؟

کدام درد از بخل بدتر است؟!

«خروج از منزل با اجازۀ شوهر» ح 1020- أیُّمَا امْرَأةٍ خَرَجَتْ مِنْ بَيْتِها بِغَيْرِ اِذْنِ زَوْجِها کانَتْ فى سَخَطِ اللّهِ تَعالى حَتّى یَرْجِعَ إلى بَيْتِها اَوْ يَرْضىٰ عَنْها زَوْجُها.

هر زنی که بی‌اجازۀ شوهر، از خانۀ خود بیرون رود، مورد خشم خداوند متعال است! تا زمانی که به خانه‌اش برگردد یا شوهرش از او راضی شود.

«رضایت شوهر» ح 1022- أیُّمَا امْرَأةٍ ماتَتْ وَ زَوْجُها عَنْها راضٍ دَخَلَتِ الجَنَّةَ.

هر زنی که بمیرد در حالی که شوهرش از او راضی است، وارد بهشت می‌شود.

«دلسوزی مسؤولان» ح 1025- أیُّما إمْرِئٍ وَلِىَ مِنْ أمْرِ المُسْلِمینَ شَيْئاً لَمْ يَحُطْهُمْ بِما يَحُوطُ نَفْسَهُ⁽²⁾لم يَرَحْ رائِحَةَ الْجَنَّةِ.

هر شخصی که عهده دار کاری از امور مسلمانان گردد و در کار آنها مانند کار خود دل سوزی نکند، بوی بهشت هم به مشام او نخواهد رسید!

«شایسته سالاری» ح 1029- أیُّما رَجُلٍ اسْتَعْمَلَ رَجُلاً عَلى عَشَرَةِ أنْفُسٍ عَلِمَ أنَّ فى العَشَرَةِ أفْضَلَ مِمَّنِ اسْتَعْمَلَ فَقَدْ غَشَّ اللّهَ وَ غشَّ رَسُولَه وَ غَشَّ جَماعَةَ المُسْلِمینَ.

هر کس مردی را بر ده تن ریاست دهد و بداند که در میان آن ده تن کسی برتر از او هست، قطعاً به خدا خیانت کرده است! و به رسول او خیانت کرده است! و به جماعت مسلمین خیانت کرده است!

«پرهیز از غصب» ح 1032- أیُّما رَجُلٍ ظَلَمَ شِبْراً مِنَ الارْضِ کَلَّفَهُ اللّهُ تَعالى أن يَحْفِرَهُ حَتّى يَبْلُغَ آخِرَ سَبْعِ أرَضینَ ثُمَّ يُطَوِّقُهُ يَوْمَ القِيامَةِ حَتّى يَقْضِىَ بَيْنَ النَّاسِ.

هر مردی که یک وجب زمین را غصب نماید، خداوند متعال او را وا می دارد که آن را تا عمق هفتم زمین حفر کند؛ و سپس آن را به گردن او می آویزد تا آن که حساب رسی و رسیدگی میان مردم به پایان رسد!

«گواهی به خیر» ح 1035- أیُّما مُسْلِمٍ شَهِدَ لَهُ أرْبَعَةٌ بِخَیْرٍ أدْخَلَهُ اللّهُ تَعالى اَلجَنَّةَ.

هر مسلمانی که چهار نفر برایش شهادت به نیکی دهند، خدای تعالی او را وارد بهشت می‌کند.

«خدمت به مسلمان» ح 1036- أیُّما مُسْلِمٍ كَساٰ مُسْلِماً ثَوْباً عَلى عُرْىٍ كَساهُ اللّهُ تَعالى مِنْ خُضْرِ الجَنَّةِ

هر مسلمانی که مسلمانی برهنه را لباس بپوشاند، خداوند از پارچه‌های سبز بهشتی بر او می‌پوشاند.

وَ أیُّما مُسْلِمٍ أطْعَمَ مُسْلِماً عَلى جُوعٍ أطْعَمَهُ اللّهُ تَعالى يَوْمَ القِيامَةِ مِنْ ثِمارِ الجَنَّةِ

و هر مسلمانی که مسلمانی گرسنه را غذا دهد، خداوند در روز قیامت از میوه‌های بهشتی بدو می‌خوراند.

وَ اَيُّما مُسْلِمٍ سَقىٰ مُسْلِماً عَلى ظَمَأٍ سَقاهُ اللّهُ يَوْمَ القِيامَةِ مِنَ الرَّحیقِ المَخْتُومِ.

و هر مسلمانی که مسلمان تشنه ای را سیراب سازد، خداوند در روز قیامت از بادۀ سر به مُهر (شراب ناب نفیس) به او می‌نوشاند.

«طلب علم و عبادت» ح 1037- أیُّما ناشِئٍ نَشَأَ فی طَلَبِ العِلْمِ وَ العِبادَةِ حَتَّى يَكْبِرَ أعْطاهُ اللّهُ يَوْمَ القِيامَةِ ثَوابَ اثْنَيْنِ وَ سَبْعینَ صِدّیقاً.

هر طفل نوآموزی که در طلب علم و عبادت رشد نماید تا این که بزرگ شود، خداوند در روز قیامت ثواب هفتاد و دو صدّیق را به او عطا می کند .

(معنای «صدّیق» بر اساس تفسیر المیزان⁽¹⁾: صدّیق - که مبالغۀ در صدق است - کسی است که ابداً دروغ در او راه ندارد؛ نه در گفتارش و نه در اعمالش. او کسی است که انجام نمی دهد مگر آنچه را که می بیند حقّ است و هرگز از هوای نفس خود تبعیّت نمی کند. و بر زبان، جاری نمی کند مگر آنچه را که می بیند حقّ است. و نمی بیند چیزی را مگر آنچه را که حقّ باشد؛ پس او حقائق اشیاء را مشاهده می کند و حقّ می گوید و حقّ انجام می دهد.)

«امانت داری و خیرخواهی مسؤولان» ح 1038- أیُّما راعٍ اسْتَرْعىٰ رَعِيَّةً فَلَمْ يُحِطْها بِالأمانَةِ وَ النَّصِيْحَةِ ضاقَتْ عَلَيْهِ رَحْمَةُ اللّهِ تَعالَى الَّتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَي‌ءٍ.

هر سرپرستی که عهده دار گروهی گردد و با امانت داری و خیرخواهی در کار آنها دل سوزی نکند، از رحمت خداوند تعالی - که همه چیز را در بر می‌گیرد - محروم می‌ماند!

«تلاش فراوان مسؤولان» ح 1039- أیُّما والٍ وَلِيَ شَيْئاً مِنْ أمْر أُمَّتی فَلَمْ يَنْصَحْ لَهُم ْوَ يَجْتَهِدْ لَهُمْ كَنَصیحَتِهِ وَ جُهْدِهِ لِنَفْسِه كَبَّهُ اللّهُ تَعالى عَلى وَجْهِهِ يَوْمَ القِيامَةِ فی النّارِ.

هر زمام داری که عهده دار کاری از امور امّتم گردد، امّا آنچنان که برای خود خیرخواه و کوشاست برای آنها خیرخواه و کوشا نباشد، خداوند متعال در روز قیامت، او را با صورت در آتش می‌اندازد!

«ملایمت و مدارای مسؤولان » ح 1040- ایما والٍ وَلِىَ فُلاناً و رَفِقَ، رَفِقَ اللّهُ تَعالى بِهِ يَوْمَ القِيامَةِ.

هر زمام داری که عهده‌دار کاری گردد و ملایمت و مدارا به خرج دهد، خداوند در روز قیامت ، با او به نرمی و مدارا رفتار می‌نماید.

«عدالت پیشگی مسؤولان» ح 1041- أیُّما والٍ وَلِىَ مِنْ أمْرِ اُمَّتى بَعْدى اُقیمَ عَلَى الصِّراطِ وَ نَشَرَتِ المَلائِكَةُ صَحیفَتَهُ

هر زمام داری که بعد از من امری از امّتم را به عهده گیرد، بر صراط او را نگه دارند و فرشتگان نامۀ اعمالش را بگشایند؛

فَاِنْ کانَ عادِلاً نَجّاهُ اللّهُ بِعَدْلِهِ

پس اگر عادل باشد، خداوند به خاطر عدلش وی را نجات می‌دهد

وَ إن کانَ جائِراً انْتَفَضَ بِه الصِّراطُ انْتِفاضَةً تُزايِلُ بَيْنَ مَفاصِلِهِ حَتّى يَكُونَ بَيْنَ عُضْوَينِ مِنْ أعْضائِهِ مَسیرَةُ مِائَةِ عامٍ ثُمَّ يَنْخَرِقُ بِهِ الصِّراطُ.

و اگر منحرف و ستمگر باشد، صراط، وی را چنان بلرزاند که بندهای بدنش از هم جدا شود تا حدّی که میان دو عضو از اعضای بدنش به اندازۀ صد سال فاصله باشد و سپس از صراط بیفتد!

«آسان گرفتن دنیا» ح 1043- أیُّهَا النّاسُ! اِتَّقُوْا اللّهَ وَ أَجْمِلُوْا فِي الطَّلَبِ؛ فَإِنَّ نَفْساً لَنْ تَمُوْتَ حَتّى تَسْتَوْفِيَ رِزْقَها وَ إنْ أبْطَأَ عَنْها فَاتَّقُوْا اللّه وَ أجْمِلُوْا فِي الطَّلَبِ.

ای مردم! از خداوند پروا نمائید و در طلب [رزق] به اجمال (زیبایی، اختصار) رفتار کنید؛ که به راستی هیچ کس نمیرد جز آن که روزی خود را به تمامی ستاند هر چند روزی‌اش دیر برسد؛ پس از خداوند پروا نمائید و در طلب [رزق] به اجمال (زیبایی، اختصار) رفتار کنید.

«تقوی: ملاک برتری» ح 1044- أیُّهَا النّاسُ! إنَّ رَبَّكُمْ واحِدٌ وَ إنَّ أباكُمْ واحِدٌ، كُلُّكُمْ لِآدَمَ وَ آدَمُ مِنْ تُرابٍ.

ای مردم! به راستی که خدای شما یکی است و پدرتان نیز یکی است، همۀ شما از آدم هستید و آدم از خاک.

إنَّ أكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّهِ أتْقاكُم لا فَضْلَ لِعَرَبِيٍّ عَلى عَجَمِيٍّ إلّا بالتَّقْوىٰ.

گرامی‌ترین شما نزد خداوند، با تقواترین شماست و عرب را بر عجم هیچ برتری نباشد مگر به تقوی.

«اعتدال» ح 1045- أیُّهَا النّاسُ !عَلَيْكُمْ بِالْقَصْدِ، عَلَيْكُمْ بِالْقَصْدِ؛ فَاِنَّ اللهَ تَعالى لا يَمَلُّ حَتّى تَمَلُّوْا.

ای مردم! بر شما باد میانه‌روی، بر شما باد میانه‌روی؛ که به راستی تا شما ملول نگردید خداوند متعال ملول نمی‌گردد.

(ظاهراً منظور این است که میان بنده و خداوند متعال، رابطه‌ای متقابل هست. به دلیل این که در قرآن کریم آمده است: اُذکُرونی اَذکُرکُم (مرا یاد کنید، شما را یاد می‌کنم) و نیز در حدیث آمده است که اگر می‌خواهید بدانید چه منزلتی نزد خداوند دارید، بنگرید خداوند چه منزلتی نزد شما دارد⁽¹⁾. بنابراین اگر ما در عبادت‌مان حضور قلب و توجّه تامّ داشته باشیم، خداوند متعال هم به ما توجّه تامّ خداهد داشت، امّا اگر عبادت‌مان از روی کسالت و ملالت (بی‌توجّهی) باشد، خداوند متعال هم نسبت به ما ملالت (بی‌توجّهی) خواهد داشت. پس باید در عبادت اعتدال داشته باشیم تا دچار ملالت و کسالت نشویم.)

«پیروزی اسلام» ح 1056- الإسْلامُ يَعْلُو وَلا يُعْلىٰ عَلَيْهِ.

اسلام برتری می یابد و چیزی را یارای برتری بر آن نیست.

«میانه‌روی» ح 1057- الاِقْتِصادُ فی النَّفَقَةِ: نِصْفُ المَعیشَةِ،

میانه‌روی در خرج کردن، نیمی از زندگی است.

«دوستی با مردم» وَ التَّوَدُّدُ إلَى النّاسِ: نِصْف العَقْلِ،

و دوستی و مهربانی با مردم، نیمی از عقل است.

«خوب پرسیدن» وَ حُسْنُ السُّؤالِ: نِصْفُ العِلْمِ.

و خوب پرسیدن، نیمی از دانش است.

«میانه‌روی و حسن خلق» ح 1058- ألاِقْتِصادُ: نِصْفُ العَيْشِ وَ حُسْنُ الخُلُقِ: نِصْفُ الدّینِ.

میانه‌روی، نیمی از زندگی است و خوش اخلاقی نیمی از دین می‌باشد.

«تأنّی و پرهیز از عجله » ح 1065- اَلأَناةُ: مِنَ اللّهِ وَ العَجَلَةُ: مِنَ الشَّيْطانِ.

تأنّی و آرامش از خداوندست. و عجله نمودن از شیطان.

«ایمان به تقدیر الهی» ح 1068- الایمانُ بِالْقَدَرِ يُذْهِبُ الهَمَّ وَ الحُزْنَ.

ایمان به تقدیر، غم و اندوه را می‌برد.

«معنای ایمان» ح 1069- الإیمانُ: مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ قولٌ بِاللِّسانِ وَ عَمَلٌ بِالأرْكانِ.

ایمان، شناختن با قلب و گفتن با زبان و عمل با اعضاء و جوارح است.⁽²⁾

«صبر و شکر» ح 1070- الإیمانُ نِصْفانِ: نِصْفٌ فِي الصَّبْرِ وَ نِصْفٌ فِي الشُّكْرِ.

ایمان دو قسمت است: نیمی در صبر و نیمی در شکر.

«ایمان و عمل» ح 1071- الایمانُ وَ العَمَلُ قَرِينانِ، لا يَصْلُحُ كُلُّ واحِدٍ مِنْهُما اِلاّ مَعَ صاحِبِهِ.

ایمان و عمل قرین یکدیگرند و هیچ یک جز با دیگری کارساز نیست.

«نیکی به والدین» ح 1087- بِرُّ الوالِدَيْنِ يَزیدُ فى العُمْر.ِ نیکی به پدر و مادر بر عمر می‌افزاید.

«پرهیز از دروغ» وَ الكَذِبُ يَنْقُصُ الرِّزْقََ. و دروغ، روزی را کم می‌کند.

«دعاء» و الدُّعاءُ يَرُدُّ القَضاءَ. و دعاء، قضاء و قدر را بر می‌گرداند.

«رفتن به مسجد» ح 1090- بَشِّرِ المَشّّائینَ فی ظُلَمِ اللَّيْلِ إلَى المَساجِدِ بِالنُّورِ التّامِ يَوْمَ القِيامَةِ.

کسانی را که در تاریکی‌های شب به سوی مساجد می روند، به روشنایی کامل در روز قیامت بشارت ده.

«دین حقّ گرا و آسان» ح 1092- بُعِثْتُ بِالْحَنِيفِيَّةِ السَّمْحَةِ وَ مَنْ خالَفَ سُنَّتِىْ فَلَيْسَ مِنِّىْ.

من با دین حقّ گرا و آسان مبعوث شده‌ام و هرکس با سنّت من مخالفت کند از من نیست!

«مدارا با مردم» ح 1093- بُعِثْتُ بِمُداراةِ النَّاسِ.

من به مدارای با مردم مبعوث شده‌ام.

«تکثیر نسل» ح 1096- بَيْتٌ لا صِبْيانَ⁽¹⁾

فِيْهِ لا بَرَكَةَ فِيْهِ.

خانه‌ای که چند بچّه ندارد، برکتی در آن نباشد.

(کسانی که به خاطر امر حضرت امام خامنه ای مدّ ظلّه العالی به تکثیر نسل و ازدیاد جمعیّت اقدام می کنند، هم به امر امام و ولیّ امرشان لبّیک می گویند، و هم خانه های خویش را با برکت می سازند.)

«برتری عالم بر عابد» ح 1097- بَيْنَ العالِمِ وَ العابِدِ: سَبْعُونَ دَرَجَةً.

میان عالم و عابد، هفتاد درجه [فرق] هست!

«نماز» ح 1098- بَيْنَ العَبْدِ وَ بَيْنَ الكُفْرِ: تَرْكُ الصَّلوةِ.

[فاصلۀ] میان بنده و کفر، ترک نماز است.

«اجلال پیران» ح 1108- اَلبَرَكَةُ فى أکابِرِنا فَمَنْ لَمْ يَرْحَمْ صَغیرََنا وَ يُجِلَّ كَبیرَنا فَلَيْسَ مِنّا.

برکت در میان بزرگان ماست؛ پس هرکس بر کوچک ما رحم نکند و بزرگ ما را بزرگ ندارد از ما [اهل بیت] نیست!

«پرهیز از پرخوری» ح 1111- اَلبَطانَةُ تُقْسِى القَلْبَ.

پر خوری، قساوت قلب می‌آورد!

«پرهیز از فریاد و شیون» ح 1113- البُكاءُ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ الصُّراخُ مِنَ الشَّيْطانِ.

گریه، از رحمت است و فریاد و شیون ، از شیطان!

«لزوم توکّل» ح 1114- اَلبَلاءُ مُوَكَّلٌ بِالْقَوْلِ؛ ما قالَ عَبْدٌ لِشَىْ‌ٍءٍ «لا وَ الله‌ِِ لا اَفْعَلُهُ أبَداً» إلاّتَرَكَ الشَّيْطانُ كُلَّ عَمَلٍ وَ وُلِعَ بِذلِكَ مِنْهُ حَتّى يُؤْثِمَهُ.

بلاء، به سخن و ادّعای شخص بسته است؛ همین که بنده‌ای دربارۀ چیزی بگوید: «نه؛ به خدا قسم هرگز آن را انجام نمی‌دهم.»، شیطان تمامی کارهای خود را رها می‌کند و آزمندانه به او می‌پردازد تا وی را به گناه وا دارد. (پس باید پشتوانۀ تمام سخنان و ادّعاها، توکّل به خدای قادر متعال باشد.)

«پرهیز از سرزنش» ح 1115- اَلبَلاءُ مُوَكَّلٌ بِالْمَنْطِقِ؛ فَلَوْ أنّ رَجُلاً عَيَّرَ رَجُلاً بِرِضاعِ كَلْبَةٍ لَرَضِعَها.

بلاء، به سخن بسته است؛ پس بی‌گمان اگر شخصی دیگری را به شیر خوردن از سگی نکوهش کند، خود از آن سگ شیر خواهد خورد! (هر چند باید عبرت گرفت و نهی از منکر نمود امّا نباید خود را مافوق دیگران پنداشت و آنها را سرزنش کرد؛ و ما اُبَرِّئُ نَفسی اِنَّ النَّفسَ لَاَمّارَةٌ بِالسّوء اِلّا ما رَحِمَ رَبّی.)

«وطن مطلوب» ح 1116- اَلبِلادُ بِلادُ اللّهِ، وَ العِبادُ عِبادُ اللّهِ؛ فَحَيْثُما اَصَبْتَ خَيْراً فَاَقِمْ.

تمام سرزمین‌ها، سرزمین‌های خداوندست و همۀ بندگان، بندگان خداوندند؛ پس هر کجا به خیری دست یافتی، در آنجا اقامت گزین.

«قرائت قرآن در خانه» ح 1117- البَيْتُ الَّذى يُقْرَءُ فیهِ القُرْآنُ يَتَراءىٰ لِاَهْلِ السَّماءِ كَما تَتَراءَىٰ النُّجُومُ لِاَهْلِ الاَرْضِ.

خانه‌ای که در آن قرآن خوانده می‌شود، چنان برای اهل آسمان جلوه می‌کند که ستارگان برای اهل زمین جلوه می‌کنند!

«انواع صدقه» ح 1119- تَبَسُّمُكَ فی وَجْهِ أخیكَ لَكَ صَدَقَةٌ،

لبخند تو بر روی برادرت، برای تو صدقه است.

وَ أمْرُكَ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهْيُكَ عَنِ المُنْكَرِ صَدَقَةٌ،

و امر به معروف و نهی از منکر نمودنت صدقه است.

و إِرْشادُكَ الرَّجُلَ فی أرْضِ الضَّلالِ لَكَ صَدَقَةٌ،

و راه نمایی ات نسبت به کسی که راه را گم کرده، برای تو صدقه است.

و إِماطَتُكَ الحَجَرَ وَ الشَّوْكَ وَ العَظْمَ عَنِ الطَّریقِ لَكَ صَدَقَةٌ.

و کنار زدنت سنگ و خار و استخوان را از راه، برای تو صدقه است.

«عنایت الهی به سخیّ، عالم و پیشوای عادل» ح 1123- تَجاوَزُوا عَنْ ذَنْبِ السَّخِىِّ وَ زَلَّةِ العالِمِ وَ سَطْوَةِ السُّلطانِ العادِلِ فَاِنَّ اللهَ تَعالى آخِذٌ بِيَدِهِمْ كُلَّما عَثَرَ عاثِرٌ مِنْهُم.

از گناه سخاوتمند و لغزش عالم و شدّت عمل پیشوای عادل درگذرید؛ که هرگاه کسی از ایشان بلغزد، قطعاً خداوند متعال دستش را می گیرد.

«عنایت الهی به جوانمردان» ح 1124- تَجاوَزُوا لِذَوِى المُرُوءَةِ عَنْ عَثَراتِهِمْ، فَوَ الَّذى نَفْسِى بِيَدِهِ اِنّ أحَدَهُمْ لَيَعْثِرُ وَإنّ يَدَهُ لَفِى يَدِاللّهِ.

از لغزش های جوانمردان درگذرید؛ که قسم به آن که جانم در دست اوست، یکی از ایشان می‌لغزد، در حالی که به راستی دستش در دست خداوندست.

«موت: ارمغان مؤمن» ح 1128- تُحْفَةُ المُؤْمِنِ: المَوْتُ.

ارمغان مؤمن، مرگ است. (چرا که انتقال و آزادی او از زندان به بهشت است. حضرت سیّد الشهداء علیه السّلام فرموده‌اند: «... به راستی دنیا، زندان مؤمن و بهشت کافر است و مرگ، پل عبور مؤمنان به سوی بهشت هاشان، و پل عبور کافران به سوی جهنّم شان است...»⁽¹⁾)

«بهداشت و پاکیزگی» ح 1131- تَخَلَّلُوا فَاِنَّهُ نَظافَةٌ وَ النَّظافَةُ تَدْعُو إلَى الایمانِ وَ الایمانُ مَعَ صاحِبِهِ فِى الجَنَّةِ.

دندان هایتان را تمیز کنید؛ که به راستی آن پاکیزگی است. و پاکیزگی به ایمان فرا می‌خواند و ایمان به همراه صاحب خود در بهشت است.

«صدقه» ح 1134- تَدارَكوُا الهُمُومَ وَ الغُمُومَ بِالصَّدَقاتِ يَكْشِفِ اللهُ تَعالى ضُرَّكُمْ وَ يَنْصُرْكُمْ عَلى عَدُوِّكُمْ

غم و اندوه‌های خود را با صدقات جبران کنید که خداوند متعال رنج و آسیب شما را برطرف می‌نماید و شما را بر دشمنان تان یاری می‌کند.

«معنای غرّش شیر» ح 1138- تَدْرُونَ ما یَقُولُ الأسَدُ فی زَئیرِهِ؟ یَقُولُ: أللّهُمَّ لا تُسَلِّطْنی عَلی أحَدٍ مِنْ أهْلِ المَعرُوفِ.

آیا می دانید شیر در غرّش خود چه می‌گوید؟ می گوید: خدایا! مرا بر احدی از نیکوکاران چیره مگردان.

«عاطفه و همدردی» ح 1139- تَرَى المُؤمِنینَ فى تَراحُمِهِمْ و تَوادِّهِمْ وَ تَعاطُفِهِمْ كَمَثَلِ الجَسَدِ اِذَا اشْتَكىٰ عُضْوٌ تَداعىٰ لَهُ سائِرُ جَسَدِهِ بِالسَّهَرِ وَ الحُمّىٰ.

مؤمنان را در ترّحم و دوستی و مهربانی به همدیگر، بسان [اعضای یک] پیکر می‌بینی که چون عضوی بیمار شود، سایر اعضاء با شب نخوابی و تب، با او همدردی می‌کنند.

«سختی رها کردن دنیا» ح 1140- تَرْكُ الدُّنیا اَمَرُّ مِنَ الصَّبِرِ⁽²⁾وَ أشَدُّ مِنْ حَطْمِ السُّيُوفِ فِى سَبِيلِ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ.

رها نمودن دنیا، از [چشیدن] گیاه «صَبِر» تلخ تر و از درهم شکستن شمشیرها در راه خداوند عزّت مند و صاحب جلال سخت تر است!

«فرزند بیشتر» ح 1144- تَزَوَّجُوا الوَدُودَ الوَلُودَ فَإِنّی مُكاثِرٌ بِكُمُ الأنْبِياءَ.

با زنان بسیار مهربان و بسیار فرزندآور (پر مهر و پرزا) ازدواج کنید؛ که به راستی من به کثرت شما، بر سایر پیامبران افتخار می‌کنم.

«زدودن کینه» ح 1148- تَساقَطُوا الضَّغائِنَ.

کینه ها را از بین ببرید. (از جمله چیزهایی که کینه ها و کدورت ها را می زداید، عبارت است از: دست دادن با یکدیگر (حکمت 1150) هدیّه دادن (حکمت 1189) گشاده رویی (حکمت 1370) و توجّه به وعدۀ غفران الهی برای عفوکنندگان⁽³⁾.)

«سحری خوردن» ح 1149- تَسَحَّرُوا⁽¹⁾فَاِنَّ فى السَّحُور بَرَكَةً.

سحری بخوردید؛ که بی گمان در سحری خوردن، برکت هست.

«مصافحه» ح 1150- تَصافَحُوا يَذْهَبْ اَلْغِلُّ عَنْ قُلُوبِكُمْ.

با یکدیگر دست بدهید؛ در این صورت کینه از دل هایتان رخت برمی‌بندد.

«صدقه» ح 1151- تَصَدَّقُوا فَإِنَّ الصَّدَقَةَ فَكاكُكُمْ مِنَ النّارِ.

صدقه بدهید؛ که به راستی صدقه، مایۀ آزادی شما از آتش جهنّم است.

«صدقه» ح 1153- تَصَدَّقُوا وَلَوْ بِتَمْرَةٍ فَاِنَّها تَسُدُّ مِنَ الجائِعِ و تُطْفِئُ الخَطیئَةَ كَما يُطفِئُ الماءُ النارَ.

صدقه دهید هر چند به یک خرما باشد؛ که به راستی آن، تا حدّی گرسنه را تسکین می‌دهد و گناه را فرو می‌نشاند، آنچنان که آب، آتش را فرو می‌نشاند.

«پرهیز از کینه توزی و قطع رحم» ح 1156- تُعْرَضُ الأعمالُ عَلَى اللّهِ تَعالى يَوْمَ الإثْنَيْنِ وَ الخَمیسِ فَيَغْفِرُ اللّهُ الاّ ما کانَ مِنْ مُتشاحِنینَ أوْ قاطِعِ رَحِمٍ.

اعمال انسان در روزهای دوشنبه و پنج شنبه بر خداوند متعال عرضه می‌شود و خداوند آنها را می‌آمرزد به جز اعمال کینهتوزان و افرادی که از خویشان خود بریده‌اند!

«ارتباط با خداوند در زمان آسایش» ح 1158- تَعَرَّفْ إلَى اللّهِ فى الرَّخاء يَعْرِفْكَ فى الشِّدَّةِ.

در آسایش، با خدا آشنا باش تا خداوند در سختی، با تو آشنا باشد.

«شام خوردن» ح 1159- تَعَشَّوْا وَلَوْ بِكَفٍّ مِنْ حَشَفٍ فَاِنَّ تَرْكَ العَشاءِ مَهْرَمَةٌ.

شام بخورید هر چند یک مشت خرمای نامرغوب باشد؛ که بی‌گمان ترک شام، موجب ضعف و پیری می‌گردد.

(از جمله مستحبّات غذا خوردن این است که در اوّل روز و اوّل شب غذا بخورد و در بین روز [نهار] و در بین شب، غذا نخورد.⁽²⁾بنا بر این، خوردن نهار، سنّت اسلامی نیست و تبعات زیادی دارد که مهمّ ترین آن، به هدر رفتن مقدار زیادی از وقت انسان است!)

«پرهیز از حقد و عداوت» ح 1165- تُفْتَحُ أبْوابُ السَّماءِ فى كُلِّ يَوْمِ اثْنَيْنِ وَ خَمیسٍ فَيُغْفَرُ فى ذلِكَ اليَوْمِ لِكُلِّ عَبْدٍ لا يُشْرِكُ بِاللّهِ شَيْئاً إلاّ مَنْ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ أخیهِ شَحْناءُ

در هر روز دوشنبه و پنج شنبه، درهای آسمان باز می‌شود و در آن روز هر بنده‌ای که به خداوند شرک نورزد، آمرزیده می‌شود مگر کسی که میان او و برادرش کینه و نفرت باشد!

«لبّیک به ندای الهی در نصف شب» ح 1166- تُفْتَحُ أبْوابُ السَّماءِ نِصْفَ اللَّيْلِ فَيُنادى مُنادٍ: هَلْ مِنْ داعٍ فَيُسْتَجابَ لَهُ؟ هَلْ مِنْ سائِلٍ فَيُعْطىٰ؟ هَلْ مِنْ مَكْروبٍ فَيُفَرَّجَ عَنْهُ؟ فَلا يَبْقىٰ مُسْلِمٌ يَدْعُو بِدَعْوَةٍ إلاّ اسْتَجابَ اللهُُ تَعالى لَهُ اِلاّ زانِيَةً تَسْعىٰ بِفَرْجِها أوْ عَشّارٌ.

در نیمۀ شب، درهای آسمان باز می‌شود و ندا دهنده‌ای ندا می‌دهد: آیا کسی هست که دعاء کند تا برایش مستجاب شود؟ آیا کسی هست که بخواهد تا به او عطا شود؟ آیا غم زده‌ای هست تا غمش را بر طرف نمایند؟ پس مسلمانی باقی نمی‌ماند که چیزی بخواهد مگر آن که خداوند برایش اجابت می‌کند بجز زن بدکاری که کار و کسبش از طریق زناست و یا شخصی که باج می‌ستاند.

«مغتنم شمردن مواقع گشایش ابواب آسمان» ح 1168- تُفْتَحُ أبْوابُ السَّماءِ وَ يُسْتَجابُ الدُعاءُ فى أرْبَعَةِ مَواطِنَ:

در چهار هنگام درهای آسمان باز می‌شود و دعاء مستجاب می‌گردد:

عِنْدَ التِقاءِ الصُّفوفِ فى سَبیلِ اللهِ، هنگام رویارویی صف ها[یِ مبارزان] در راه خدا،

وَ عِنْدَ نُزُولِ الغَيْثِ، و هنگام باریدن باران،

وَ عِنْدَ اِقامَةِ الصَّلاةِ، و هنگام اقامۀ نماز،

وَ عِنْدَ رُؤْيَةِ الكَعْبَةِ. و هنگام مشاهدۀ کعبه.

«اهتمام به آخرت» ح 1169- تَفَرَّغوا مِنْ هُمُومِ الدُّنْيا مَا اسْتَطَعْتُمْ،

تا جایی که می‌توانید از غم دنیا فارغ شوید؛

فَإِنَّهُ مَنْ کانَتِ الدُّنْيا أكْبَرَ هَمِّهِ أفْشَى اللهُ ضَيعَتَهُ وَ جَعَلَ فَقْرَهُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ،

که به راستی هر کس بزرگترین دغدغه و غمش دنیا باشد، خداوند مالش را فراوان می‌سازد و فقرش را بین دو چشمش قرار می‌دهد.

وَ مَنْ کانَتِ الآخِرَةُ أكْبَرَ هَمِّهِ جَمَعَ اللهُ تَعالىٰ أمْرَهُ وَ جَعَلَ غِناهُ فی قَلْبِهِ.

و هر کس بزرگترین دغدغه اش آخرت باشد، خداوند کارش را سامان می بخشد و بی نیازی‌اش را در قلبش قرار می دهد.

«تفکّر در خلق نه در خالق» ح 1171- تَفَكَّرُوا فی الخَلْقِ وَ لا تَفَكَّرُوا فی الخالِقِ فَإِنَّكُمْ لا تَقْدِرُونَ قَدْرَهُ.

دربارۀ مخلوقات بیاندیشید ولی دربارۀ خالق نیاندیشید؛ که به راستی شما نمی‌توانید ژرفای او را در یابید.

«تکثیر نسل» ح 1179- تَناکَحُوا تَکثُرُوا فَاِنّی اُباهِی بِکُمُ الاُمَمَ یَومَ القِیامَۀ.

ازدواج کنید، در این صورت جمعیّت تان زیاد می شود؛ که به راستی من در روز قیامت به کثرت جمعیّت شما، بر سایر امّت ها مباهات و افتخار می کنم.⁽¹⁾

«پاکیزگی» ح 1182- تَنَظَّفُوْا بِكُلِّ مَا اسْتَطَعْتُمْ فَاِنَّ اللهَ تَعالى بَنَى الإسْلامَ عَلَى النَّظافَةِ وَلَنْ يَدْخُلَ الجَنَّةَ إلاّ كُلُّ نَظِيْفٍ.

پاکیزه باشید به وسیلۀ هر چیزی که می‌توانید؛ که به راستی خداوند متعال اسلام را بر پاکیزگی بنیان نهاده است و جز پاکیزگان کسی وارد بهشت نمی‌شود.

«توبه» ح 1187- تُوبُوا إلَى اللهِ تَعالى فَإِنّی أتُوبُ إلَيْهِ كُلَّ يَومٍ مِائَةَ مَرَّةٍ.

به سوی خداوند متعال توبه کنید و بازگردید که به راستی من در هر روز، صدبار به سوی او توبه می‌کنم و باز می‌گردم.

پرسشی کلیدی: استغفار حضرات معصومین علیهم السّلام و ادعیه ای که مشتمل بر مضامینی همچون اقرار به گناه و ظلم به نفس و مانند آن می باشد، چه وجهی دارد؟

پاسخ⁽¹⁾: استغفار افراد غیر معصوم، جنبۀ رفعی دارد؛ یعنی از خدا می خواهند تبعات گناه و یا غفلت را برطرف سازد.

امّا استغفار معصومین علیهم السّلام جنبۀ دفعی دارد؛ یعنی از خدا می خواهند که لطف و عنایت و عصمت بخشیدنش نسبت به آنان را قطع ننماید. چون احدی از ممکنات، در هیچ آنی در قبال خداوند متعال - واجب الوجود - استقلال ندارد و لحظه به لحظه، محتاج افاضۀ فیض از سوی اوست.

وجه دیگر استغفار معصومین علیهم السّلام شاید این باشد، این که پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم فرموده اند: «همانا قلب من ابری می شود و به راستی من در هر روز هفتاد بار از خداوند طلب مغفرت می کنم.»،⁽²⁾منظور حضرت این است که اشتغال به مباحات و امور معیشت و ارتباط با کثرات را ابری شدن آسمان قلب خود می شمارند؛ بلکه اساساً وجود خود را در قبال وجود خداوند متعال گناهی بزرگ می دانند،⁽³⁾

بیا و هستی حافظ ز پیش او بردار که با وجود تو کس نشنود ز من که منم

«توبه و عمل پاک» ح 1188- تُوبُوا إلى رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أنْ تَمُوتُوا وَ بادِرُوا بِالاَعمالِ الزّاكِيَةِ⁽⁴⁾قَبْلَ أنْ تُشْغَلُوا.

پیش از آن که مرگ شما فرا رسد به سوی پروردگارتان توبه کنید و باز گردید و پیش از آن که مشغول [اشتغالات مختلف] شوید به سوی اعمال زاکیه (دارای رشد شایسته و با برکت) بشتابید.

«هدیّه دادن» ح 1189- تَهادَوْا تَحابُّوا فَاِنَّ الهَدِيَّةَ تُضَعِّفُ الحُبَّ وَ تَذْهَبُ بَغَوائِلِ الصَّدْرِ.

به همدیگر هدیّه بدهید؛ در این صورت همدیگر را دوست خواهید داشت؛ که بی‌گمان هدیّه، محبّت را چند برابر می کند و کد ورت‌های سینه را از میان می‌برد.

«توبه» ح 1194- التّائِبُ مِنَ الذَّنْبِ كَمَنْ لا ذَنْبَ لَهُ وَ إذا أحَبَّ اللهُ عَبْداً لَمْ يَضُرَّهُ ذَنْبٌ.

کسی که از گناه توبه کند مانند کسی است که گناه نکرده است و اگر خداوند بنده‌ای را دوست بدارد هیچ گناهی بدو آسیب نمی‌رساند [و توفیق توبه می‌یابد.]

«توبه» ح 1195- التّائِبُ مِنَ الذَّنْب كَمَنْ لا ذَنْبَ لَهُ،

کسی که از گناه توبه کند، مانند کسی است که هیچ گناهی مرتکب نشده است.

«استغفار حقیقی» وَ المُسْتَغْفِرُ مِنَ الذَّنْبِ وَ هُوَ مُقیمٌ عَلَيْهِ كَالْمُسْتَهْزِئِ بِرَبِّهِ،

و کسی که از گناه آمرزش می‌طلبد در حالی که همچنان آن را انجام می‌دهد، گویا پروردگارش را به سخره گرفته است!

«پرهیز از آزار دادن» وَ مَنْ آذىٰ مُسْلِماً کانَ عَلَيْهِ مِنَ الذُّنُوبِ مِثْلُ مَنابِتِ النَّخْلِ.

و هر کس مسلمانی را بیازارد، گناهانی به اندازۀ نخلستان‌ها بر گردن اوست!

«درست کاری و صداقت در تجارت» ح 1196- اَلتّاجِرُ الأمینُ الصَّدُوقُ المُسْلِمُ مَعَ الشُّهَداءِ يَوْمَ القِيامَةِ.

تاجر درست کار و بسیار راست گوی مسلمان، در روز قیامت با شهیدان است.

«صداقت و درست کاری در تجارت» ح 1197- اَلتّاجِرُ الصَّدُوقُ الأمینُ مَعَ النَّبِیّینَ وَ الصِّدّیقینَ وَ الشُّهَداءِ.

تاجر بسیار راست گوی درست کار، همراه با پیامبران و صدّیقین⁽¹⁾و شهداست.

«سخن گفتن دربارۀ نعمت ها» ح 1202- التَّحَدُّثُ بِنِعَمِ اللّهِ شُكْرٌ وَ تَرْكُهُ كُفْرٌ،

سخن گفتن دربارهٔ نعمت های خداوند شکر است و ترک آن ناسپاسی است.

«شکر نعمت های اندک» وَ مَنْ لا يَشْكُرْ اَلقَلِيلَ لا يَشْكُرْ اَلكَثیرَ،

و هر کس اندک را سپاس نگزارد، بسیار را نیز سپاس نمی‌گزارد.

«تشکّر از مردم» وَ مَنْ لا يَشْكُرْ النّاسَ لا يَشْكُرْ اللهَ،

و هر کس از مردم تشکّر نکند، از خدا نیز تشکّر نمی‌کند.

«پرهیز از تفرقه» وَ الجَماعَةُ خَيْرٌ وَ الفُرْقَةُ عَذابٌ.

و اجتماع، خیر است وتفرقه، عذاب است.

«تدبیر» ح 1203- التَّدْبیرُ نِصْفُ العَيْشِ، تدبیر، نیمی از زندگی است.

«دوستی با مردم» وَ التَّوَدُّدُ نِصْفُ العَقْلِ، و دیگران را در عمل دوست داشتن⁽²⁾، نیمی از خرد است.

«پرهیز از غم و اندوه» وَ الهَمُّ نِصْفُ الهَرَمِ، و غم، نیمی از پیری است.

«خضوع در برابر حقّ» ح 1204- التَّذَلُّلُ لِلْحَقِّ أقْرَبُ إلى العِزِّ مِنَ التَّعَزُّزِ بِالْبِاطِلِ.

خضوع در برابر حقّ، نزدیک تر است به عزّت، تا عزّت جویی از طریق باطل.

(عزّت در لغت عرب - دراصل - به معنای نفوذ ناپذیری است. (ارض عِزاز: زمین نفوذ ناپذیری که هیچ بیل و کلنگی، آن را نمی شکافد.) و معانی دیگر عزّت، همچون غلبۀ بدون شکست، و گرامی بودن، و ... لوازم آن معنای اصلی هستند.)

«پرهیز از به فردا افکندن کارها» ح 1205- التَّسویفُ شِعارُ الشَّيْطانِ يُلْقِيهِ فِي قُلُوبِ المُؤْمِنینَ.

به فردا انداختن کارها، شعار (رسم و علامت) شیطان است که آن را به دل‌های مؤمنان القاء می‌کند!

«تواضع» ح 1207- التَّواضُعُ لا يَزیدُ العَبْدَ إلاّ رِفْعَةً فَتَواضَعُوا يَرْفَعْكُمُ اللهُ،

تواضع، جز بر بلند مرتبگی بنده نمی‌افزاید؛ پس تواضع نمایید، خداوند شما را بالا می‌برد.

«عفو» وَ العَفْوُ لا يَزیدُ العَبْدَ إلاّ عِزّاً فَاعْفُوا يُعِزَّكُمُ اللهُ،

و گذشت، جز بر عزّت بنده نمی‌افزاید؛ پس گذشت کنید، خداوند به شما عزّت می‌دهد.

«صدقه» وَ الصَّدَقَةُ لا يَزیدُ المالَ إلاّ كَثْرَةً فَتَصَدَّقُوا يَرْحَمْكُمُ اللهُ.

و صدقه، جز بر فزونی مال نمی‌افزاید؛ پس صدقه دهید، خداوند بر شما رحم می‌نماید.

«تأنّی، اعتدال، نیک نامی» ح 1209- اَلتُّؤَدَةُ وَ الاِقتِصادُ وَ السَّمْتُ الحَسَنُ جُزءٌ مِنْ أرْبَعَةٍ وَ عِشْرینَ جُزْءً مِنَ النُّبُوَّةِ.

تأنّی و آرامش و میانه روی و نیک نامی، قسمتی از بیست و چهار قسمت پیامبری است.

«دوام لطف الهی» ح 1212- ...وَ لا يَتَوَلَّي اللهُ عَبداً فی الدُّنیا فَيُوَلِّيَهُ غَيرَهُ يَومَ القِيامَةِ.

...و بنده ای را که خداوند در دنیا به دوستی گرفت، او را در آخرت به دیگری وا نمی گذارد.

«محشور شدن با محبوب» وَ لا يُحِبُّ رَجُلٌ قَوماً اِلّا جَعَلَهُ اللهُ مَعَهُم.

و مردی دوست نمی دارد گروهی را ، مگر این که خداوند وی را در زمرۀ آنها قرار می دهد. (اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد)

«ستّاریّت خداوند» وَ الرّابِعَةُ لَو حَلَفتُ عَلَيها رَجَوتُ اَن لا ٰاثَمَ: لا يَستُرُ اللهُ عَبداً فی الدُّنیا اِلّا سَتَرَهُ يَومَ القِيامَةِ.

و نکتۀ چهارم، که اگر دربارۀ آن قسم یاد کنم امیدوارم که گناه نکرده باشم، این است که خداوند در دنیا بنده ای را پوشیده نمی دارد مگر این که در آخرت نیز او را خواهد پوشاند.

«سه مطلب قطعی» ح 1213- ثَلاثٌ أعْلَمُ أنَّهُنَّ حَقٌّ: سه چیز هست که می‌دانم قطعاً حقّ است:

«عفو» ما عَفَا إمْرُءٌ عَنْ مَظْلَمَةٍ إلاّ زادَهُ اللهُ تَعالى بِها عِزّاً،

هیچ شخصی از شکایت خود نگذشت، مگر این که خداوند متعال به خاطر آن بر عزّتش افزود.

«پرهیز از تقاضای فزون طلبانه» وَ ما فَتَحَ رَجُلٌ عَلى نَفْسِه بابَ مَسْألَةٍ يَبْتَغِي بِها كَثْرَةً إلاّ زادَهُ اللهُ تَعالى بِها فَقْراً،

و هیچ مردی از روی زیاده طلبی، باب درخواست و تقاضا را بر خویش نگشود مگر این که خداوند متعال به خاطر آن، بر فقر او افزود.

«صدقه» وَ ما فَتَحَ رَجُلٌ عَلى نَفْسِه بابَ صَدَقَةٍ يَبْتَغِي بِها وَجْهَ اللهِ تَعالى إلاّ زادَهُ اللهُ كَثْرَةً.

و هیچ مردی به خاطر رضای خداوند متعال باب صدقه دادن را بر خویش نگشود، مگر این که خداوند بر او افزود. (هم مالش را افزود و هم کمالش را. زیرا حدیث شریف مطلق است و مقیّد به افزایش مال نشده است همان طور که آیۀ شریفۀ «لئن شکرتم لازیدنّکم» هم مطلق است.)

«سه مطلب قطعی ح 1215- ثَلاثٌ اُقْسِمُ عَلَيْهِنَّ: سه چیز هست که بر آنها سوگند یاد می‌کنم:

«صدقه» ما نَقَصَ مالٌ قَطُّ مِنْ صَدَقَةٍ فَتَصَدَّقُوا

هیچ مالی هرگز به خاطر صدقه کاهش نیافت؛ پس صدقه دهید.

«عفو» وَ لا عَفا رَجُلٌ عَنْ مَظْلَمَةٍ ظُلِمَها إلاّ زادَهُ اللّهُ تَعالى بِها عِزّاً فَاعْفُوا يَزِدْكُمُ اللهُ عِزّاً

و هیچ شخصی از ستمی که بر او رفته درنگذشت، مگر آن که به خاطر آن خداوند متعال بر عزّتش افزود؛ پس درگذرید خداوند بر عزّت شما می‌افزاید.

«پرهیز از تقاضا» وَ لا فَتَحَ رَجُلٌ عَلى نَفْسِه بابَ مَسْألَةٍ يَسْألُ النّاسَ إلاّ فَتَحَ اللهُ عَلَيْهِ بابَ فَقْرٍ.

و هیچ مردی باب درخواست و تقاضا از مردم را بر خویش نگشود، مگر آن که خداوند، باب فقر را بر او گشود.

«کمك الهی به جهادگر و ازدواج کننده» ح 1219- ثَلاثَةٌ حَقٌّ عَلى اللهِ َتعالى عَوْنُهُمْ: المُجاهِدُ فى سَبیلِ اللهِ ... وَ النّاكِحُ الَّذى يُریدُ العَفافَ.

سه شخص اند که خداوند متعال، یاری آنها را برخود واجب کرده است: مجاهد در راه خدا ... و کسی که برای حفظ عفّت، ازدواج می‌کند.

«دعاهای مقبول» ح 1230- ثَلاثَةٌ لا يَرُدُّ اللهُ دُعائَهُمْ: الذَاكِرُ اللهِ كَثیرًا وَ المَظْلُومُ وَ الإمامُ المُقْسِطُ.

خداوند دعای سه کس را ردّ نمی‌کند: آن که زیاد به یاد خداوند است، مظلوم و پیشوای عادل.

«رعایت حقّ پیران، علماء و پیشوای عادل» ح 1232- ثَلاثَةٌ لا يَسْتَخِفُّ بِحَقِّهِمْ الاّ مُنافِقٌ: ذُو الشَّيْبَةِ فى الاِسْلامِ وَ ذو العِلْمِ وَ اِمامٌ مُقْسِطٌ.

سه کس‌اند که جز منافق، حقّ آنها را خوار نمی‌شمارد: کسی که در اسلام پیر شده است، عالم و پیشوای عادل.

«پرهیز از شرک، آزردن والدین و فرار از جنگ» ح 1241- ثَلاثَهٌ لا يَنْفَعُ مَعَهُنَّ عَمَلٌ: اَلشِّرْكُ بِاللهِ وَ عُقُوقُ الوالِدَيْنِ وَالفِرارُ مِنَ الزَحْفِ.

سه چیز هست که با آنها هیچ عملی سود نبخشد: شرک به خدا، آزارو رنجاندن و نافرمانی پدر و مادر، و فرار از جنگ.

«عظمت جهاد» ح 1243- ثَلاثَةٌ مَنْ قالَهُنَّ دَخَلَ الجَنَّةَ: مَنْ رَضِىَ بِاللهِ رَبّاً و بِالإسْلامِ دیناً وَ بِمُحَمَّدٍ رَسُولاً وَ الرّابِعَةُ لَها مِنَ الفَضْلِ كَما بَيْنَ السَّماءِ والأرْضِ وَهِىَ الجِهادُ فى سَبیلِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ.

سه چیز هست که اگر کسی آنها را بگوید وارد بهشت می‌گردد: هر کس که از خداوند به عنوان پروردگار و از اسلام به عنوان دین و از محمّد [صلّی الله علیه و آلیه و سلّم] به عنوان رسول، راضی باشد. و چهارمی فضیلتی به اندازۀ میان آسمان و زمین دارد که همان جهاد در راه خداوند عزّت مند صاحب جلال است.

«مکارم اخلاق» ح 1245- ثَلاثَةٌ مِنْ مَكارِمِ الأخْلاقِ عِنْدَ اللهِ: أنْ تَعْفُوَ عَمَّنْ ظَلَمَكَ وَ تُعْطِيَ مَنْ حَرَمَكَ وَ تَصِلَ مَنْ قَطَعَكَ.

سه چیز نزد خداوند از مکارم اخلاق (بزرگواری های خُلق و خوها) است: در گذشتن از کسی که به تو ستم نموده است، بخشش به کسی که تو را محروم ساخته است و پیوند با کسی که از تو بریده است.

«مواقع استجابت دعا» ح 1246- ثَلاثَةُ مَواطِنَ لا تُرَدُّ فیها دَعْوَةُ عَبْدٍ:

در سه موقعیّت، دعای هیچ بنده‌ای ردّ نمی‌شود:

«نماز خالصانه» رَجُلٌ يَكُون فى بَرِيَّةٍ حَيْثُ لا يَراهُ احَدٌ الاّ اللهُ فَيَقُومُ فَيُصَلِّى

مردی که در بیابانی قرار دارد که احدی جز خداوند او را نمی‌بیند؛ پس بر می خیزد نماز می‌خواند.

«استواری در جهاد» وَ رَجُلٌ يَكُونُ مَعَهُ فِئَةٌ فَيَفِرُّ عَنْهُ أصْحابُهُ فَيَثْبُتُ

مردی که همراه گروهی در جنگ باشد، امّا آنها فرار می‌کنند و او استوار می‌ماند.

«نماز شب» وَ رَجُلٌ يَقُومُ مِنْ اٰخِرِ اللَّيْلِ.

و مردی که در آخر شب [برای عبادت] بر می‌خیزد.

«در سایۀ عرش» ح 1249- ثَلاثَةٌ يَتَحَدَّثونَ فی ظِلِّ الْعَرشِ ٰامِنینَ وَ الناسُ فی الحِسابِ:

سه کس اند که در سایۀ عرش، با خاطر آسوده با هم سخن می گویند در حالی که مردم گرفتار حساب اند:

«بی توجّهی به سرزنش ها در مسیر خدا» رَجُلٌ لَم تَأخُذهُ فی اللهِ لَومَةُ لائِمٍ

مردی که در راه خداوند، نکوهش نکوهش گران بر او تأثیری نداشت.

«دست دراز نکردن به سوی حرام» وَ رَجُلٌ لَم يَمُدَّ يَدَيهِ اِلیٰ ما لا يَحِلُّ لَهُ

مردی که دست هایش را به سوی آنچه برایش حلال نیست، دراز نکرد.

«نگاه نکردن به حرام» وَ رَجُلٌ لَم يَنظُر اِلیٰ ما حَرَّمَ اللهُ عَلَيهِ.

و مردی که بدانچه خداوند بر او حرام کرد، نگاه نکرد.

«صبر بر آزارهای همسایه» ح 1252- ثَلاثَةٌ يُحِبُّهُمُ اللهُ... وَ الرَّجُلُ يَكُونُ لَهُ الجارُ يُؤذیهِ جارُهُ فَيَصْبِرُ عَلى أَذاهُ حَتّى يُفَرِّقَ بَيْنَهُما مَوْتٌ أوْ ظَعْنٌ.

سه کس‌اند که خداوند آنها را دوست دارد: ... و یکی مردی است که همسایه‌ای دارد که او را می‌آزارد و او بر آزار همسایه صبر می‌کند تا وقتی که مرگ یا کوچ، میان آنها جدایی افکند.

«مغتنم شمردن مواقع استجابت دعا» ح 1255- ثَلاثٌ حَقٌّ عَلَى اللهِ أنْ لا يَرُدَّ لَهُمْ دَعْوَةً: الصّائِمُ حَتّى يُفْطِرَ وَ المَظْلُومُ حَتّى يَنْتَصِرَ وَ المُسافِرُ حَتّى يَرْجِعَ.

سه کس‌اند که خداوند بر خود لازم کرده است دعای آنها را بازنگرداند: روزه‌دار، تا این که افطار کند. مظلوم، تا این که انتقام گیرد. و مسافر، تا این که بازگردد.

«سه خصلت مهمّ» ح 1258- ثَلاثُ خِلالٍ مَنْ لَمْ تَكُنْ فیهِ واحِدَةٌ مِنْهُنَّ کانَ الْكَلْبُ خَيْراً مِنْهُ:

سه صفت هست که اگرهیچ یک از آنها در کسی نباشد، سگ از او بهتر است:

«ورع» وَرَعٌ يَحْجُزُهُ عَنْ مَحارِمِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ،

ورعی که وی را از محارم خداوند عزّت مند و صاحب جلال باز دارد.

«حلم» اَوْ حِلْمٌ يَرُدُّ بِهِ جَهْلَ جاهِلٍ،

یا بردباری ای که با آن، جهل نادان را دفع نماید.

«حسن خلق» اَوْ حُسْنُ خُلُقٍ يَعیشُ بِهِ فى النّاسِ.

و یا اخلاق خوشی که با آن در میان مردم زندگی کند.

«دعاهای مستجاب» ح 1259- ثَلاثُ دَعَواتٍ مُسْتَجاباتٌ لا شَكَّ فیهنَّ: دَعْوَةُ المَظْلُومِ وَ دَعْوَةُ المُسافِرِ وَ دَعْوَةُ الوالِدِ عَلى وَلَدِهِ.

سه دعا هست که بدون شکّ مستجاب است: دعای مظلوم، دعای مسافر و نفرین پدر بر فرزندش!

«سه چیز با برکت» ح 1260- ثَلاثٌ فیهِنَّ البَرَكَةُ: البَيْعُ إلى أجَلٍ وَ المُقارَضَةُ وَ إِخْلاطُ البُرِّ بِالشَّعیرِ لِلْبَيْتِ لا لِلْبَيْعِ.

سه چیز هست که برکت دارد: فروش نسیه، به همدیگر قرض دادن و آمیختن گندم با جو برای منزل نه برای فروش.

«برخورد صحیح با سوءظنّ، حسد و شوم پنداری» ح 1262- ثَلاثٌ لازِماتٌ لِاُمَّتی: سُوءُ الظَّنِّ وَ الحَسَدُ وَ الطِّيَرَةُ؛

سه چیز همراه امّت من است: بدگمانی، حسادت، شوم پنداری؛

فَإذا ظَنَنْتَ فَلا تُحَقِّقْ. پس هنگامی که گمان [بد] بردی آن را حقیقت مپندار و ترتیب اثر نده.

وَ إذا حَسَدْتَ فَاسْتَغْفِرِ اللهَ. و چون حسد ورزیدی از خداوند آمرزش بخواه.

وَ إذا تَطَيَّرتَ فَامْضِ. و چون دچار شوم پنداری شدی [توجّه مکن] و بگذر.

«سه امر لازم» ح 1264- ثَلاثٌ لَيْسَ لِاَحَدِ النّاسِ فِيْهِ رُخْصَةٌ:

سه چیز هست که احدی اجازه ندارد آنها را رها سازد:

«نیکی به والدین» بِرُّ الوالِدَيْنِ مُسْلِماً کانَ أوْ کافِراً. نیکی به پدر و مادر چه مسلمان باشند چه کافر.

«وفا به عهد» وَ الوَفاءُ بِالْعَهْدِ لِمُسْلِمٍ أوْ کافِرٍ. وفای به عهد نسبت به مسلمان یا کافر.

«امانت داری» وَ الأمانَةُ إلى مُسْلِمٍ کانَ أوْ کافِرٍ. امانت داری نسبت به مسلمان یا کافر.

«ازدواج با توکّل» ح 1272- ... وَ مَنْ تَزَوَّجَ ثِقَةً بِاللهِ وَ احْتِساباً کانَ حَقّاً عَلَي اللهِ اَن يُعینَهُ وَ اَنْ یُبارِکَ لَهُ...

... و هر کس با اعتماد و اطمینان به خدا و بر اساس «به حساب خدا گذاشتن»، ازدواج کند، خداوند بر خورد لازم کرده است که او را یاری کند و او را برکت دهد...

«شکر، گذشت، مهار خشم» ح 1274- ثَلاثٌ مَنْ كُنَّ فیهِ اٰواهُ اللهُ فى كَنَفِه وَ نَشَرَ عَلَيْهِ رَحْمَتَهُ وَ أدْخَلَهُ جَنَّتَهُ: مَنْ إذا اُعْطِىَ شَكَرَ وَ إذا قَدَرَ غَفَرَ وَ إذا غَضِبَ فَتَرَ.

سه چیز هست که اگر در کسی باشد، خداوند او را در پناه خود قرار می‌دهد و رحمتش را بر او می‌گسترد و او را در بهشت خود جای دهد: کسی که وقتی به او عطاء شود، سپاس گزارد و آن گاه که قدرت دارد، درگذرد و چون به خشم آید، سستی پیشه کند.

«پاسخ بدی با خوبی» ح 1277- ثَلاثٌ مَنْ كُنَّ فیهِ حاسَبَهُ اللهُ تَعالى حِساباً يَسیراً وَ أدْخَلَهُ الجَنَّةَ بِرَحْمَتِهِ: تُعْطی مَنْ حَرَمَكَ وَ تَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَكَ وَ تَصِلُ مَنْ قَطَعَكَ.

سه چیز هست که اگر در کسی باشد، خداوند متعال او را به آسانی محاسبه می‌کند و او را به رحمتش وارد بهشت می‌سازد: عطاء و بخشش به کسی که تو را محروم ساخته است. گذشت از کسی که به تو ظلم نموده است. پیوند با کسی که از تو بریده است.

«رضا به قضاء، صبر در ترک حرام، غضب در راه خدا» ح 1279- ثَلاثٌ مَنْ كُنَّ فیهِ فَهُوَ مِنَ الأبْدالِ⁽¹⁾:

الرِّضا بِالْقَضاءِ وَ الصَّبْرُ عَنْ مَحارِمِ اللهِ وَ الغَضَبُ فی ذاتِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

سه چیز هست که اگر در کسی باشد از نیکان و افراد شریف و بزرگوار است: راضی بودن به قضا و قدر. صبر در رویگردانی از حرام‌های خداوند. خشمگین شدن به خاطر خداوند عزّت مند و صاحب جلال.

«پرهیز از ستم، نیرنگ و پیمان شکنی» ح 1281- ثَلاثٌ مَنْ كُنَّ فیهِ فَهِىَ راجِعَةٌ عَلى صاحِبِها: اَلبَغْىُ وَ المَكْرُ وَ النَّكْثُ.

سه چیز هست که در هر کس باشد به خود او باز می‌گردد: ستم، نیرنگ و پیمان شکنی.

«نعمت فراوان» ح 1289- ثَلاثٌ مِنْ نَعیمِ⁽²⁾

الدُّنْيا وَ إن کانَ لا نَعیمَ لَها: مَرْكَبٌ وَطِيءٌ وَ المَرأةُ الصّالِحَةُ وَ المَنْزِلُ الواسِعُ.

سه چیز از نعمت فراوان و رفاه و خوشی زندگی دنیاست، هر چند دنیا را نعمت فراوان و رفاه و خوشی زندگی نیست: مرکب رام و رهوار،. زن شایسته و منزل وسیع.

«جلای چشم» ح 1291- ثَلاثٌ يَجْلینَ البَصَرَ: النَّظَرُ إلَى الخُضْرَةِ وَ إلَى الماءِ الجاری وَ إلَى الوَجْهِ الحَسَنِ.

سه چیز، چشم را روشن می سازد: نگاه کردن به سبزه، آب روان و روی زیبا.

«صبر بر بلاء، رضا به قضاء، دعاء در رفاه» ح 1292- ثَلاثٌ يُدْرِكُ بِهِنَّ العَبْدُ رَغائِبَ الدُّنْيا وَ الاٰخِرَةِ: الصَّبْرُ عَلَى البَلاءِ و الرِّضا بِالْقضاءِ وَ الدُعاءِ فی الرِّخاءِ.

بنده با سه چیز به آرزوهای دنیا و آخرت می رسد: شکیبایی بر بلاء و امتحان الهی، خرسندی به قضاء، و دعاء کردن در آسایش و رفاه.

«صفا و خلوص دوستی‌ها» ح 1293- ثَلاثٌ يُصْفینَ لَكَ وُدَّ أخیكَ: تُسَلِّمُ عَلَيْهِ إذا لَقِيتَهُ وَ تُوَسِّعُ لَهُ فی المَجْلِسِ وَ تَدْعُوهُ بِاَحَبِّ أسْمائِهِ إلَيْهِ.

سه چیز، محبّت برادرت را نسبت به تو خالص می‌گرداند: این که چون او را دیدی سلام کنی. در مجلس برای او جا بازکنی. و او را به نامی که بیشتر دوست دارد صدا بزنی.

«هزینه به خاطر خداوند» ح 1296- ... وَ إِنَّكَ لَنْ تُنْفِقَ نَفَقَةً تَبْتَغی بِها وَجْهَ اللهِ إِلاّ اُجِرْتَ بِها حَتّى ما تَجْعَلُ فِي إمْرَأَتِكَ.

... و به راستی که در راه خداوند هیچ خرجی نمی کنی مگر آن که به خاطرش پاداش می یابی، حتّی آن هزینه‌ای که برای همسرت انجام می‌دهی.

«احسان» ح 1303- جُبِلَتِ القُلُوبُ عَلى حُبِّ مَنْ أحْسَنَ إِلَيْها وَ بُغْضِ مَنْ أساءَ إِلَيْها.

قلب‌ها بر محبّت کسی که بدانها نیکی می کند و دشمنی کسی که بدانها بدی کند، سرشته شده است.

«رحمت واسعۀ الهی» ح 1305- جَعَلَ اللهُ الرَّحْمَةَ مِائَةَ جُزءاً، خداوند، رحمت را صد قسمت قرار داد،

فَاَمْسَكَ عِنْدَهُ تِسْعَةً وَ تِسْعینَ جُزْءاً، پس نود و نُه قسمت را نزد خود نگه داشت،

وَ أنْزَلَ فی الأرْضِ جُزْءاً واحِدًا فَمِنْ ذلِكَ الجُزْءِ تَتَراحَمُ الخَلْقُ حَتّى تَرْفَعُ الفَرَسُ حافِرَها عَنْ وَلَدِها خَشْيَةَ أنْ تُصیبَهُ.

و تنها یک قسمت را به زمین فرستاد، و از همان یک قسمت است که مخلوقات به همدیگر رحم می‌کنند، تا جایی که اسب، سم خود را بالا می‌برد تا مبادا به بچّه‌اش آسیبی برسد. (به حکمت 697 نیز مراجعه فرمائید.)

«همنشینی با خداوند» ح 1310- جُلَساءُ اللهِ غَداً: أهْلُ الوَرَعِ وَ الزُّهْدِ فی الدُّنْيا.

همنشینان خداوند در فردای قیامت ،اهل پارسایی و زهد در دنیا هستند.

(ورع: اجتناب از معاصی. زهد: بی‌رغبتی به غیر خداوند)

«بهشت» ح 1327- اَلجَنَّةُ بِناؤُها لَبِنَةٌ مِنْ فِضَّةٍ وَ لَبِنَةٌ مِنْ ذَهَبٍ، ساختمان بهشت، خشتی از نقره و خشتی از طلاست!

وَ مِلاطُهَا المِسْكُ الاَذْفَرُ، و گِل آن، مشک بسیار خوشبوست!

وَ حَصْباءُهَا اللُّؤْلُؤُ وَالیاقُوتُ، و سنگریزه های آن، مروارید و یاقوت می باشد!

وَ تُرْبَتُهَا الزَّعْفَرانُ. و خاکش، زعفران است!

مَنْ یَدْخُلْها يَنْعَمْ لايَبْأَسُ، کسی که وارد آن شود، از نعمت برخوردار می‌گردد و بی‌نوا و فقیر نمی‌شود،

و يَخْلُدْ لا یَمُوتُ، و جاودان است و نمی‌میرد،

لا تَبْلىٰ ثِيابُهُمْ وَ لا يَفْنىٰ شَبابُهُمْ. لباس هایشان کهنه نمی‌گردد و جوانی‌شان پایان نمی‌پذیرد!

«مقام مادر» ح 1328- اَلجَنَّةُ تَحْتَ أقْدامِ الاُمَّهاتِ.

بهشت، زیر قدم های مادران است.

«جهاد» ح 1329- اَلجَنَّةُ تَحْتَ ظِلالِ السُّيُوفِ.

بهشت، زیر سایۀ شمشیرهاست.

«سخاوت» ح 1331- اَلجَنَّةُ دارُ الأسْخِياءِ.

بهشت، منزل سخاوتمندان است.

«درجات بهشت» ح 1333- الجَنَّةُ مِأئَةُ دَرَجَةٍ ما بَيْنَ دَرَجَتَيْنِ كَما بَيْنَ السَّماءِ وَالأرْضِ.

بهشت، صد درجه است که فاصلۀ هردو درجۀ آن ، مانند فاصلۀ میان آسمان و زمین است!

«درجات بهشت» ح 1335- الجَنَّةُ مِأئَةُ دَرَجَةٍ ما بَيْنَ کُلِّ دَرَجَتَيْنِ مَسیرَةُ خَمسِمِائَةِ عامٍ.

بهشت، صد درجه است که فاصلۀ هر دو درجۀ آن به اندازۀ پانصد سال راه است!

«انواع جهاد» ح 1338- اَلجِهادُ أرْبَعٌ: اَلأمْرُ بِالْمَعْرُوْفِ وَ النَّهْيُ عَنِ المُنْكَرِ وَ الصِّدْقُ فِي مَواطِنِ الصَّبْرِ وَ شَنَآنُ الفاسِقِ.

جهاد، چهار [قسم] است: امر به معروف، نهی از منکر، صدق و راستی در مواقع صبر و دشمنی با فاسق.

«نیکوشوهرداری» ح 1340- حامِلاتٌ والِداتٌ مُرضِعاتٌ رَحیماتٌ بِاَوْلادِهِنَّ لَوْلا ما يَأتینَ اِلىٰ اَزْواجِهِنَّ دَخَلَ مُصَلِّياتُهُنَّ الجَنَّةَ.

زنان باردار فرزنددار شیرده که با فرزندان خود مهربانند، اگر نبود آنچه با شوهران خود می‌کنند، نمازگزاران آنها وارد بهشت می‌شدند.

«پرهیز از حبّ ثناء» ح 1341- حُبُّ الثَّناءِ مِنَ النّاسِ يُعْمِي وَ يُصِمُّ.

شیفتگی نسبت به ستایش مردم ، [آدمی را] کور و کر می‌سازد!

«پرهیز از حبّ دنیا» ح 1342- حُبُّ الدُّنْيا رَأسُ كُلِّ خَطیئَةٍ.

دوست داشتن دنیا، رأس هر گناهی است! (سرآغاز و اساس هر گناهی است!) [پناه بر خدا]

«محبوبیّت زنان و عطر» ح 1343- حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْياكُمُ النِّساءُ وَ الطِّيبُ

از دنیای شما، زنان و بوی خوش محبوب من شده است.

«نماز» وَ جُعِلَتْ قُرَّةُ عَيْنی فی الصَّلاةِ.

و خنکای چشم من⁽¹⁾در نماز قرار داده شده است.

«دوست داشتنی ساختن خداوند در نزد بندگان» ح 1344- حَبِّبُوْ اللهَ إلىٰ عِبادِهِ يُحِبَّكُمُ اللهُ.

خداوند را نزد بندگانش دوست داشتنی بسازید؛ در این صورت، خداوند شما را دوست می دارد.

«حجّ و مسافرت» ح 1349- حُجُّوا تَسْتَغْنُوا وَ سافِرُوا تَصِحُّوا.

به حجّ روید؛ غنیّ و بی‌نیاز می‌شوید. و مسافرت کنید؛ صحّت و سلامت می یابید.

«شیوۀ صحیح تبلیغ دین» ح 1353- حَدِّثُوا النّاسَ بِما يَعْرِفُونَ؛ أتُریدُونَ اَنْ يُكَذَّبَ اللهُ وَ رَسُولُهُ؟!

با مردم دربارۀ چیزی سخن بگویید که می‌شناسند [و می‌فهمند]؛ آیا می‌خواهید خدا و پیغمبر، تکذیب شوند؟!

«اجرای حدود» ح 1354- حَدٌّ يُعْمَلُ فی الأرْضِ خَيْرٌ لِاَهْلِ الأرْض مِنْ أنْ يُمْطَرُوْا أرْبَعِيْنَ صَباحاً.

حدّی که در زمین اجرا شود،⁽¹⁾برای اهل زمین بهتر از بارانی است که چهل صبحگاه ببارد!

«نگهبانی در راه خداوند» ح 1355- حَرْسُ لَيْلَةٍ فى سَبیلِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ أفْضَلُ مِنْ ألْفِ لَيْلَةٍ يُقامُ لَيْلُها وَ يُصامُ نَهارُها.

یک شب نگهبانی در راه خداوند عزّت مند و صاحب جلال، از هزار شب که در آن، شب زنده داری و عبادت کنند و روزش را روزه بدارند بهتر است!

«رعایت حرمت همسایه» ح 1359- حُرْمَةُ الجارِ عَلَى الجارِ كَحُرْمَةِ دَمِهِ.

حرمت همسایه بر همسایه، همچون حرمت خون اوست!

«نرم خویی» ح 1363- حُرِّمَ عَلىَ النّارِ كُلُّ هَيِّنٍ لَيِّنٍ سَهْلٍ قَریبٍ مِنَ النّاسِ.

هر فرد نرم‌خو و ملایم و آسان‌گیر و نزدیک به مردم، بر آتش حرام شده است.

«پرهیز از بخل» ح 1366- حَسْبُ امْرِئٍ مِنَ البُخْلِ أنْ يَقُولَ ٰاخُذُ حَقّی كُلَّهُ وَ لا أدَعُ مِنْهُ شَيْئاً.

برای بخل مردی همین کافیست که بگوید: من حقّم را به طور کامل می‌ستانم و چیزی از آن را رها نمی‌کنم.

«موقعیّت سنجی» ح 1367- حَسْبُكَ مِنَ الجَهْلِ أنْ تُظْهِرَ ما عَلِمْتَ.

برای جهل تو همین کافیست که هرچه را می‌دانی آشکار کنی (و موقعیّت سنج نباشی.)

«پرهیز از نقل همۀ شنیده‌ها» ح 1368- حَسْبُكَ مِنَ الكَذِبِ أنْ تُحَدِّثَ بِكُلِّ ما سَمِعْتَ.

برای دروغ گویی تو همین بس که هر چه را می‌شنوی، بازگو کنی.

«گشاده‌رویی» ح 1370- حُسْنُ البِشْرِ يَذْهَبُ بِالسَّخِيْمَةِ.

خوش‌رویی، کینه را می‌برد.

«خوش همسایگی» ح 1371- حُسْنُ الجِوارِ يُعَمِّرُ الدّیارَ وَ يُنْسِئُ فِى الأعمارِ.

خوش همسایگی، سرزمین‌ها را آباد می‌سازد و بر عمرها می‌افزاید.

«خوش اخلاقی» ح 1372- حُسْنُ الخُلُقِ خُلُقُ اللهِ الأعْظَمُ.

خوش‌اخلاقی، بزرگ ترین خلق و خوی خداوندست. (پس در تخلّق به اخلاق خداوند متعال، باید به بزرگ ترین خُلق الهی (خوش اخلاقی) توجّه خاصّ داشته، به آن متخلّق شویم ان شاء الله تعالی.)

«حسن خلق» ح 1374- حُسْنُ الخُلُق نِصْفُ الدّینِ.

خوش‌اخلاقی، نصف دین است.

«خوش اخلاقی» ح 1376- حُسْنُ الخُلُقِ يُذیبُ الخَطایا كَما تُذیبُ الشَّمْسُ الجَلیدَ.

خوش‌اخلاقی، گناهان را ذوب می‌کند همچنان که خورشید، یخ را ذوب می‌کند.

«نیکی و صدقه» ح 1380- ... وَ البِرُّ زِيادَةٌ فی العُمْرِ وَ الصَّدَقَةُ تَمْنَعُ میتَةَ السَّوْءِ.

... و نیکی، بر عمر می‌افزاید. و صدقه، از مرگ بد جلوگیری می‌کند.

«پرهیز از اطاعت از زن» ح 1382- طاعَةُ المَرْأةِ نَدامَةٌ فرمانبری از زن، پشیمانی است!

«صدقه» وَ الصَّدَقَةُ تَدْفَعُ القَضاءَ السَّوءَ. و صدقه، جلوی قضای بد را می‌گیرد. (آن را دفع می‌کند و نمی‌گذارد اصلاً اصابت کند)

«قشنگ پوشی و خوش تیپی» ح 1383- حَسِّنُوا لِباسَكُمْ وَ أصْلِحُوا رِحالَكُمْ حَتّى تَكُونُوا كَأنَّكُمْ شامَةٌ فی النّاسِ.

لباس خود را زیبا سازید و لوازم خود را سامان بخشید چنان که در میان مردم چون خالی باشید [که در چهره نمایان است]. (البتّه این به معنای تجمّل گرایی و خودنمایی نیست. به حکمت های 2863، 3190 و 2664 مراجعه فرمائید.)

«زکات، صدقه، دعاء» ح 1384- حَصِّنُوا اَمْوالَكُمْ بِالزَّكوةِ وَ داوُوا مَرْضاكُمْ بِالصَّدَقَةِ وَ اَعِدُّوا لِلْبَلاءِ الدُّعاءَ.

اموال‌تان را با زکات حفظ کنید و بیماران‌تان را با صدقه درمان نمایید⁽¹⁾و برای [دفع و رفع] بلاء، به دعاء متوسّل شوید.

«یادگیری در خردسالی» ح 1385- حِفْظُ الغُلامِ الصَّغیرِ كَالنَّقْشِ فی الحَجَرِ وَ حِفْظُ الرَّجُلِ بَعْدَ ما يَكْبَرُ كَالْكِتابِ عَلَى الماءِ.

به خاطر سپردن کودک خردسال، همچون [اثر] نقشی است که بر سنگ ایجاد کنند و به خاطر سپردن آدمی در بزرگی، مانند نوشتن بر آب است!

«تحمّل ناملایمات و پرهیز از تمایلات نفسانی» ح 1386- حُفَّتِ الجَنَّةُ بِالْمَكارِهِ وَ حُفَّتِ النّارُ بِالشَّهَواتِ.

بهشت، به ناملایمات، محفوف و پیچیده شده است. و جهنّم، به تمایلات نفسانی، محفوف و پیچیده شده است. [پناه بر خدا]

«رعایت حقوق همسایه» ح 1387- حَقُّ الجارِ: إن مَرِضَ عُدْتَهُ وَ إن ماتَ شَيَّعْتَهُ وَ إِنِ اسْتَقْرَضَكَ أقْرَضْتَهُ وَ إن أصابَهُ خَيْرٌ هَنَّأتَهُ وَ إن أصابَهُ مُصیبَةٌ عَزَّيْتَهُ⁽²⁾

وَ لا تَرْفَعُ بِناءَكَ فَوْقَ بِنائِهِ فَتَسُدَّ عَلَيْهِ الرّیحَ.

حقّ همسایه این است که اگر بیمار شد، او را عیادت نمایی و اگر از دنیا رفت، به تشییع او بروی و اگر از تو قرض خواست، بدو قرض دهی و اگر خیری بدو رسید، به او تهنیت بگویی و اگر مصیبتی بر او وارد شد، او را تسلّی دهی، و خانه‌ات را بالاتر از خانۀ او بنا نکنی که مانع وزیدن باد بر او شوی.

«رعایت حقّ شوهر» ح 1388- حَقُّ الزَّوْجِ عَلَى الزَّوْجَةِ: أنْ لا تَصُوْمَ يَوْماً واحِداً إلاّ بِاِذْنِهِ اِلّا الفَریضَةَ فَاِنْ فَعَلَتْ اَثِمَتْ وَ لَمْ يُتَقَبَّلْ مِنْها،

حقّ شوهر بر همسرش این است که یک روز نیز بدون اجازۀ او روزه نگیرد، مگر روزه‌های واجب را؛ و اگر این کار را انجام دهد، گناه کرده است و از او پذیرفته نیست.

وَ أنْ لا تُعطِىَ مِنْ بَيْتِهِ شَيْئاً اِلّا بِاِذْنِهِ فَاِنْ فَعَلَتْ کانَ لَهُ الأجْرُ وَ کانَ عَلَيْها الوِزْرُ،

و این که جز به اجازۀ شوهرش، چیزی را از خانۀ او نبخشد؛ و اگر این کار را بکند، پاداش برای شوهر و بار گناه بر دوش اوست.

وَ أنْ لا تَخْرُجَ مِنْ بَيْتِهِ اِلّا بِاِذْنِهِ فَاِنْ فَعَلَتْ لَعَنَهَا اللهُ وَ مَلائِكَةُ الغَضَبِ حَتّى تَتُوبَ أوْ تُراجِعَ وَ إن کانَ ظالِماً.

و این که جز به اجازۀ شوهر، از خانۀ او خارج نگردد؛ که اگر این کار را بکند، خداوند و فرشتگان غضب، او را لعنت می‌کنند تا وقتی که توبه نماید یا باز گردد، هر چند که شوهرش ظالم باشد.

(توجّه: در این کتاب، احادیث مربوط به رعایت حقوق زنان و نیک رفتاری با آنان، بیشتر از احادیث مربوط به رعایت حقوق مردان می باشد. به فهرست موضوعی در انتهای کتاب، و احادیث 45، 287، 454، 956، 1435، 1477 و 1520 مراجعه فرمائید.)

«رعایت حقّ شوهر» ح 1389- حَقُّ الزَّوْجِ عَلَى المَرْأةِ: حقّ شوهر بر همسرش این است

أنْ لا تَهْجُرَ فِراشَهُ، که بستر او را ترک نکند،

وَ أنْ تُبِرَّ قَسَمَهُ، و سوگند او را به جا آورد،⁽¹⁾

وَ أنْ تُطِيعَ أمْرَهُ، و دستورش را اطاعت کند،

وَ اَنْ لا تَخْرُجَ الاّ بِاِذْنِهِ، و جز به اجازۀ او بیرون نرود،

وَ أنْ لا تُدْخِلَ إلَيْهِ مَنْ يَكْرَهُ. و کسی را که شوهرش خوش ندارد، به خانۀ او نیاورد.

«رعایت حقّ فرزند» ح 1394- حَقُّ الوَلَدِ عَلَى الوالِدِ: أنْ يُعَلِّمَهُ الكِتابَةَ وَ السِّباحَةَ وَ الرِّمايَةَ وَ أنْ لا يَرْزُقَهُ إلاّ طَيِّباً وَ أنْ يُزَوِّجَهُ إذا بَلَغَ.

حقّ فرزند بر پدر این است که نوشتن و شنا کردن و تیراندازی را بدو بیاموزد و جز روزی پاک و حلال به او ندهد و چون به بلوغ رسید، او را همسر دهد.

«ازدواج و عفاف» ح 1396- حَقٌّ عَلَى اللهِ عَوْنُ مَنْ نَكَحَ الْتِماسَ العَفافِ عَمّا حَرَّمَ اللهُ.

خداوند، یاری کسی را که ازدواج می‌کند تا از آنچه خداوند حرام نموده بر کنار ماند، بر خود لازم کرده است.

«رعایت حقّ برادر بزرگ» ح 1397- حَقُّ كَبیرِ الإخْوَةِ عَلى صَغیرِهِمْ كَحَقِّ الوالِدِ عَلى وَلَدِه.

حقّ برادر بزرگ بر برادرهای کوچک، مانند حقّ پدر بر فرزندش است.

«محاسبۀ نفس» ح 1399- حَقیقٌ بِالمَرءِ أن يَكونَ لَهُ مَجالِسُ يَخلُو فیها و يَذكُرُ ذُنوبَهُ فَيَستَغفِرُ اللَّهَ مِنها.

برای انسان سزاوار است که مجالسی داشته باشد که در آن خلوت کند و گناهانش را به یاد آورد و از خداوند، طلب آمرزش نماید.

«گذشت» ح 1401- حُوسِبَ رَجُلٌ مِمَّنْ کانَ قَبْلَكُمْ فَلَمْ يُوجَدْ لَهُ مِنَ الخَيْرِ شَيْ‌ءٌ إلاّ أنَّهُ کانَ رَجُلاً مُوسِراً وَ کانَ يُخالِطُ النّاسَ وَ کانَ يَأمُرُ غِلْمانَهُ أنْ يَتَجاوَزُوا عَنِ المُعْسِرِ؛ فَقالَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِمَلائِكَتِه: نَحْنُ أحَقُّ بِذلِكَ مِنْهُ، تَجاوَزُوا عَنْهُ.

مردی از پیشینیان شما محاسبه شد و عمل خیری برای او نیافتند جز این که وی مردی توانگر بود و با مردم آمیختگی داشت و به خادمان خود دستور می‌داد از تنگدست‌ها و کسانی که از عهدۀ ادای قرض خود بر نمی‌آیند درگذرند؛ پس خداوند عزّت مند و صاحب جلال به فرشتگان خود فرمود: ما به آن [صفت گذشت] از او سزاوارتریم؛ از او درگذرید.

«انواع جهاد» ح 1403- اَلحَجُّ جِهادُ كُلِّ ضَعیفٍ وَ جِهادُ المَرْأةِ حُسْنُ التَّبَعُّلِ.

حجّ، جهاد هر شخص ناتوانی است و جهاد زن، خوب شوهرداری است.

«عمل به یقینیّات» ح 1405- اَلحَرامُ بَيِّنٌ وَ الحَلالُ بَيِّنٌ فَدَعْ ما يُریبُكَ إلى ما لا يُریبُكَ.

حرام، آشکار است و حلال نیز آشکار؛ پس آنچه را که تو را به شکّ و تردید می‌افکند رها کن و آنچه را که مایۀ شکّ و تردید نیست برگیر.

(تأکید حضرت آیۀ الله العظمی بهجت رضوان الله تعالی علیه: ائمّۀ ما علیهم السّلام به ما یاد داده اند که به یقینیّات، عمل کنیم و هرجا یقین نداشتیم، توقّف و احتیاط کنیم.⁽¹⁾)

«دوراندیشی» ح 1408- اَلحَزْمُ: سوءُ الظَّنِّ.

دوراندیشی، بدگمانی است.

(یعنی دور اندیشی و هوشیاری، ملازم با سوء ظنّ و کنار نهادن سادگی و خوش‌بینی است. البتّه استادان اخلاق - بر اساس آیات و روایات شریفه - فرموده اند که فقط در هنگام انجام امور مهمّ و حسّاس - مثل سپردن کارهای کلیدی به افراد، معامله با دیگران، انتخاب همسر، دوست، شریک و مانند آن - نباید خوش بین و سطحی نگر بود، و در غیر این صورت باید با عامّۀ مردم با خوش بینی رفتار کرد.)

«مال در نظر عوامّ» ح 1409- اَلحَسَبُ: المالُ.

قدر و شرف [در نظر مردم عوامّ، به] مال است! (بنا بر این، نظر عوامّ الناس را نباید معیار تشخیص قدر و شرف دیگران قرار داد.)

«پرهیز از حسد» ح 1410- اَلحَسَدُ يَأكُلُ الحَسَناتِ كَما تَأكُلُ النّارُ الحَطَبَ وَ الصَّدَقَةُ تُطْفِئُ الخَطیئَةَ كَما يُطْفِئُ الماءُ النّارَ.

حسادت، نیکی‌ها را می‌خورد، چنان که آتش، هیزم را می‌خورد. و صدقه، [آتش] گناه را خاموش می‌سازد همچنان که آب، آتش را فرو می‌نشاند.

«حمد» ح 1419- اَلحَمْدُ عَلَى النِّعْمَةِ أمانٌ لِزَوالِها.

حمد و ستایش بر نعمت، عدم زوال آن را تضمین می‌کند. (الحمد لله ربّ العالمین و صلّی الله علی محمّد و آله الطاهرین)

«فایدۀ تب» ح 1422- اَلْحُمّىٰ حَظُّ كُلِّ مُؤْمِنٍ مِنَ النّارِ وَ حُمّىٰ لَيْلَةٍ تُكَفِّرُ خَطایا سَنَةٍ.

تب، بهرۀ هر مؤمن از آتش است و تب یک شب، گناه یک سال را می‌پوشاند.

«حیاء، تقوی، صبر، انتظار فرج» ح 1425- الحَياءُ زینَةٌ وَ التُّقىٰ كَرَمٌ وَ خَيْرُ المَرْكَبِ الصَّبْرُ وَ انْتِظارُ الفَرَجِ مِنَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ عِبادَةٌ.

حیاء، زینت است و خداپروایی، مایۀ بزرگواری است و شکیبایی، بهترین مرکب [و وسیلۀ وصول به مقصود] است و انتظار گشایش از جانب خداوند عزّت مند و صاحب جلال، عبادتی فخیم است.

«حیاء» ح 1428- الحَياء: هُوَ الدِّينُ كُلُّهُ.

حیاء، تمام دین است.

«حیاء و ایمان» ح 1429- الحَياءُ وَ الإیمانُ قُرِنا جَمِيعاً فَإِذا رُفِعَ أحَدُهُما رُفِعَ الاٰخَرُ.

حیاء و ایمان، قرین یکدیگرند؛ پس هرگاه یکی از میان رود دیگری نیز از میان می‌رود!

«حیاء و کم زبانی» ح 1433- الحَياءُ وَ العَىُّ شُعْبَتانِ مِنَ الإیمانِ

حیاء و کم زبانی، دو شاخه از ایمان‌اند

«پرهیز از بدزبانی و زبان آوری» وَ البِذاءُ وَ البَيانُ شُعْبَتانِ مِنَ النِّفاقِ.

و فحش (بدزبانی) و زبان آوری، دو شاخه از نفاق اند.

«ترحّم» ح 1434- خابَ عَبْدٌ وَ خَسِرَ لَمْ يَجْعَلِ اللهُ تَعالى فی قَلْبِهِ رَحْمَةً لِلْبَشَرِ.

بنده‌ای که خداوند متعال، در قلبش رحمتی برای بشر قرار نداد، ناکام شد و زیان دید!

«خدمت به زوجه» ح 1435- خِدْمَتُكَ زَوْجَتَكَ صَدَقَةٌ.

خدمت تو به زوجه ات، صدقه است.

«خشیت خداوند و ورع» ح 1442- خَشْيَةُ اللهِ: رَأسُ كُلِّ حِكْمَةٍ وَ الوَرَعُ: سَيِّدُ العَمَلِ.

بیم از خداوند، رأس هر حکمتی است. (سرآغاز و منشأ هر حکمتی است). و پارسایی، آقا و سرور [هر] کار [نیک] است.

«پرهیز از بخل و سوء خلق» ح 1444- خَصْلَتانِ لا يَجْتَمِعانِ فی مُؤْمِنٍ:البُخْلُ وَ سُوءُ الخُلُقِ.

دو خصلت هست که در مؤمن جمع نمی‌شود: بخل و بد اخلاقی.

« شناخت منافق » ح 1445- خَصْلَتانِ لا يَجْتَمِعانِ فی مُنافِقٍ: حُسْنُ سَمْتٍ وَ لا فِقْهٌ فی الدِّينِ.

دو خصلت هست که در منافق جمع نمی‌شود: نیک نامی و فقه (فهم عمیق) در دین.

«ایمان به خداوند و نفع رسانی» ح 1446- خَصْلَتانِ لَيْسَ فَوْقَهُما مِنَ البِرِّ شَيْ‌ءٌ: الإیمانُ بِاللهِ وَ النَّفْعُ لِعِبادِ اللهِ.

دو خصلت هست که هیچ نیکی برتر از آنها نیست: ایمان به خداوند، و سود رساندن به بندگان خداوند.

«نظر به بالا دست در دین، و نظر به پائین دست در دنیا» ح 1447- خَصْلَتانِ مَنْ کانَتا فیهِ كَتَبَهُ اللهُ شاكِراً صابِراً وَ مَنْ لَمْ يَكُونا فیهِ لَمْ يَكْتُبْهُ اللهُ لا شاكِراً وَ لا صابِراً:

دو خصلت هست که در هر کس باشد، خداوند او را در زمرۀ شاکران و صابران می‌نویسد و در هر کس نباشد او را نه در زمرۀ شاکران می‌نویسد نه صابران:

مَنْ نَظَرَ فی دینِهِ إلىٰ مَنْ هُوَ فَوْقَهُ فَاقْتَدىٰ بِهِ وَ نَظَرَ فی دُنْياهُ إلى مَنْ هُوَ دُونَهُ فَحَمِدَ اللهَ عَلى ما فَضَّلَهُ بِه عَلَيْهِ كَتَبَهُ اللهُ شاكِراً صابِراً.

کسی که در دین خود به برتر از خود می‌نگرد و بدو اقتدا می‌کند و در دنیای خویش به پایین‌تر از خود می‌نگرد و خداوند را بر آن چه که به وی بیشتر از او داده، حمد و ستایش می نماید، خداوند او را شاکر و صابر می‌نویسد.

وَ مَنْ نَظَرَ فی دینِهِ إلى مَنْ هُوَ دُونَهُ وَ نَظَرَ فی دُنْياهُ إلى مَنْ هُوَ فَوْقَهُ فَأسِفَ عَلى ما فاتَهُ مِنْهُ لَمْ يَكْتُبْهُ اللهُ شاكِراً وَ لا صابِراً.

و هر کس در دینش به پایین‌تر از خود و در دنیایش به بالاتر از خود بنگرد و بدانچه بدو نرسیده افسوس خورد، خداوند او را نه شاکر می‌نویسد نه صابر.

«برآوردن حوائج مردم» ح 1454- ... إذا أرادَ اللهُ بِعَبْدٍ خَيْراً اسْتَعْمَلَهُ عَلى قَضاءِ حَوائِجِ النَّاسِ.

... هرگاه خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد، او را برای انجام نیازهای مردم به کار می‌گیرد.

«تبعات گناهان» ح 1457- خَمْسٌ بِخَمْسٍ:

پنج چیز در برابر پنج چیز هست:

ما نَقَضَ قَوْمٌ اَلْعَهْدَ اِلاّ سُلِّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوُّهُمْ،

هیچ قومی پیمان شکنی نکرد، مگر آن که دشمن شان بر آنها تسلّط داده شد.

وَ ما حَكَمُوْا بِغَيْرِ ما أنْزَلَ اللهُ اِلاّ فَشا فِيْهِمُ الفَقْرُ،

و به غیر آنچه خداوند نازل فرموده حکم نکردند مگر آن که فقر، میان آنها رواج یافت.

وَ لا ظَهَرَتْ فِيْهِمُ الفاحِشَهُ اِلاّ فَشا فِيْهِمُ المَوْتُ،

و میان آنها بی‌عفّتی، آشکار نشد، مگر آن که مرگ، میان‌شان گسترش یافت.

و لا طَفَّفُوْا المِكْيالَ اِلاّ مُنِعُوا النَّباتَ وَ اُخِذُوْا بِالسِّنيْنَ،

و کم فروشی نکردند، مگر آن که از گیاهان منع شدند و دچار قحطی گشتند.

وَ لا مَنَعُوا الزَّكاةَ اِلاّ حُبِسَ عَنْهُمُ القَطْرُ.

و از زکات دادن دریغ نکردند، مگر آن که باران، از آنها قطع شد.

«مغتنم شمردن دعاهای مستجاب» ح 1460- خَمْسُ دَعَواتٍ يُسْتَجابُ لَهُنَّ: پنج دعاء مستجاب می‌شود:

دَعْوَةُ المَظْلُومِ حَتّى يَنْتَصِرَ، دعای مظلوم، تا زمانی که انتقام بگیرد.

وَ دَعْوَةُ الحاجِّ حَتّى يَصْدُرَ، و دعای حجّ گزار، تا زمانی که برگردد.

وَ دَعْوَةُ الغازِى حَتّى يَقْفُلَ، و دعای رزمنده، تا به اقامتگاه خود برسد.

وَ دَعْوَةُ المَریضِ حَتّى يَبْرَأ، و دعای بیمار، تا اینکه بهبود یابد.

وَ دَعْوَةُ الاَخِ لِاَخیهِ بِظَهْرِ الغَيْبِ، و دعای برادری که در غیاب برادر خود برای او دعاء کند.

وَ اَسْرَعُ هذِهِ الدَعَواتِ اِجابَةً دَعْوَةُ الاَخِ لِاَخیهِ بِظَهْرِ الغَيْبِ.

و از همۀ این دعاها، دعای برادری که در غیاب برادر خود برای او دعاء کند، زودتر مستجاب می‌شود.

«مهار غضب» ح 1468- خِيارُ اُمَّتِي أحِدّاؤُهَا الَّذینَ إِذا غَضِبُوا رَجَعوا.

بهترین‌های امّت من تندخویانی هستند که چون به خشم آیند باز گردند (زود آرام شوند).

«عالم مهربان» ح 1470- ...ألا وَ إنَّ العالِمَ الرَّحِيْمَ يَجِیءُ يَوْمَ القِيامَةِ وَ إنَّ نُورَهُ قَدْ أضاءَ یَمْشِي فِيهِ ما بَيْنَ المَشْرِقِ وَ المَغْرِبِ كَما يُضِي‌ءُ الكَوكَبُ الدُّرِيُّ.

... آگاه باشید! که به راستی عالم مهربان در روز قیامت می‌آید و در نور خود که فاصلۀ میان مشرق و مغرب را چون ستارۀ درخشان روشن کرده، راه می‌رود!

«دعوت به سوی خدا و محبوب ساختن بندگان به درگاه الهی» ح 1471- خِيارُ اُمَّتِيْ: مَنْ دَعا إلَى اللهِ تَعالى وَ حَبَّبَ عِبادَهُ إليْهِ.

بهترین‌های امّت من کسانی هستند که به سوی خداوند متعال فرابخوانند و بندگان خدا را محبوب او سازند.

«ادای نیکوی دیون» ح 1474- خِيارُكُمْ: أحْسَنُكُمْ قَضاءً لِلدَّيْنِ.

بهترین های شما کسانی‌اند که دَین خود را نیکوتر ادا می‌کنند.

«بهتر بودن برای زن خود» ح 1477- خِيارُكُمْ: خِيارُكُمْ لِنِسائِهِمْ.

بهترین های شما کسانی‌اند که برای زنان شان بهترند.

«بهتر بودن برای خانوادۀ خود» ح 1477- خِيارُكُم: خَيرُكُم لِأهلِهِ.

بهترین های شما کسانی اند که برای خانوادۀ خود بهترند.

«ملاک بهترین ها» ح 1478- خِيارُكُمْ: مَنْ ذَكَّرَكُمْ بِاللهِ رُؤْيَتُهُ وَزادَ فی عِلْمِكُمْ مَنْطِقُهُ وَ رَغَّبَكُمْ فِي الاٰخِرَةِ عَمَلُهُ.

بهترین های شما کسی است که دیدنش، شما را به یاد خدا آورد و گفتارش، بر علم شما بیافزاید و عملش، شما را مشتاق آخرت سازد.

«اعتدال» ح 1481- خَيْرُ الاُمُورِ: أوْسَطُها.

بهترین امور، میانه‌ترین آنهاست.

«کابین آسان» ح 1489- خَيْرُ الصَّداقِ: أيْسَرُهُ.

بهترین مَهر آن است که [ادائش] آسان‌تر باشد. (به توضیح حکمت 356 مراجعه فرمائید.)

«بهترین کسب» ح 1495- خَيْرُ الكَسْبِ: كَسْبُ يَدِ العامِلِ إذا نَصَحَ.

بهترین درآمدها، درآمد دست کارگر است اگر خیرخواه باشد (و از کارش نزند).

«خوش اخلاقی» ح 1498- خَيْرُ النّاسِ: أحْسَنُهُمْ خُلُقاً.

بهترین مردم، خوش‌اخلاق ترین آنهاست.

«نفع رسانی» ح 1500- خَيْرُ النّاسِ: أنْفَعُهُمْ لِلنّاسِ.

بهترین مردم کسی است که از همه بیشتر به مردم سود رساند.

«نیکوشوهرداری» ح 1504- خَيْرُ النِّساءِ: الَّتى تَسُرُّهُ إذا نَظَرَ وَ تُطیعُهُ إذا أمَرَ وَ لا تُخالِفُهُ فى نَفْسِها وَ لا مالِها بِما يَكْرَهُ.

بهترین زنان آن است که چون شوهرش بدو بنگرد، او را شاد سازد و چون فرمان دهد، اطاعت نماید و با جان و مال خود بر خلاف رضای شوهر کاری نکند.

«نیکوشوهرداری» ح 1506- خَيْرُ النِّساءِ: مَنْ تَسُرُّكَ إذا أبْصَرْتَ وَ تُطیعُكَ إذا أمَرْتَ وَ تَحْفَظُ غَيْبَتَكَ فى نَفْسِها وَ مالِكَ.

بهترین زنان آن است که وقتی او را ببینی، تو را شاد کند و چون او را فرمان دهی، اطاعت کند و درغیاب تو، جان خویش و مال تو را حفظ نماید.

«صدقه» ح 1508- خَيْرُ أبْوابِ البِرِّ: الصَّدَقَهُ.

بهترین درهای نیکی، صدقه است.

«بهترین برادران: اهداکنندۀ عیوب» ح 1509- خَيْرُ اِخْوانِكُمْ: مَنْ أهْدىٰ اِلَيْكُمْ عُيُوبَكُمْ.

بهترین برادران شما کسی است که عیب‌هایتان را به شما هدیّه دهد. (با احترام و خوش رویی و مخفیانه، به شما تذکّر دهد.)

حضرت امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین در فرمان نامۀ خویش به جناب مالک اشتر سلام الله علیه فرموده‌اند: «... باید برگزیده ترین وزیران و همکاران در نظر تو، آن کس باشد که حقّ تلخ را بیشتر به تو بگوید، و در کاری که مخالف رضای خداست، کمتر به یاری تو برخیزد و در بند آن نباشد که این روش او در تو چه تأثیری خواهد داشت...»⁽¹⁾

«تفکیک و دوری زن از نامحرم» ح 1515- خَيْرُ صُفُوفِ الرِّجالِ أوَّلُها وَ شَرُّها ٰاخِرُها وَ شَرُّ صُفُوفِ النِّساءِ أوَّلُها وَ خَيْرُها ٰاخِرُها.

بهترین صف های مردان، اوّلین صف است و بدترین آنها، صف آخر است. و بدترین صف های زنان، اوّلین صف است و بهترین آنها صف آخر است.

«بهتر بودن برای خانوادۀ خود» ح 1520- خَيْرُكُمْ: خَيْرُكُمْ لِأهْلِهِ وَ أنَا خَيْرُكُمْ لِأهْلی

بهترین شما کسی است که برای خانوادۀ خود بهتر است، و من بهترین شما نسبت به خانواده‌ام هستم.

.«اکرام زنان» ما أكْرَمَ النِّساءَ إلّا كَریمٌ وَ لا أهانَهُنَّ إلا لَئیمٌ.

جز فرد بزرگوار، کسی زنان را گرامی نمی‌دارد و جز فرومایه، کسی آنها را خوار نمی‌دارد.

«حسن خلق» ح 1528- خَيْرُ ما اُعْطِىَ النّاسُ: خُلُقٌ حَسَنٌ.

بهترین چیزی که به مردم عطاء شده است، اخلاق خوش است.

«بهترین یادگار» ح 1531- خَيْرُ ما يُخَلِّفُ الاِنْسانُ بَعْدَهُ ثَلاثٌ: وَلَدٌ صالِحٌ يَدْعُو لَهُ وَ صَدَقَةٌ تَجْرِى يَبْلُغُهُ أجْرُها وَ عِلْمٌ يَنْتَفِعُ بِه مَنْ بَعْدَهُ.

بهترین چیزی که انسان بعد از خود باقی می‌گذارد سه چیز است: فرزند صالحی که برایش دعاء می‌کند و صدقۀ جاری که پاداش آن بدو می‌رسد و دانشی که افراد بعد از او از آن بهره‌مند می‌شوند.

«تفکیک و دوری زن از نامحرم» ح 1532- خَيْرُ مَساجِدِ النِّساءِ: قَعْرُ بُيُوتِهِنَّ.

بهترین مسجد زنان، انتهای درون خانۀ آنهاست. (تا به طور کامل از دید نامحرم مصون بمانند.)

حضرت فاطمۀ زهراء صلوات الله علیها فرموده‌اند: «هیچ چیز برای زن، بهتر از این نیست که مرد نامحرمی را نبیند و مرد نامحرمی نیز او را نبیند.»⁽¹⁾

«کابین کم، در عین زیبایی بسیار» ح 1533- خَيْرُ نِساءِ امَّتِى: اَصْبَحُهُنَّ وَجْهاً وَ أقَلُّهُنَّ مَهْراً.

بهترین زنان امّت من کسانی‌اند که زیباروترند و مَهرشان کمتر است. (به توضیح حکمت 356 مراجعه فرمائید.)

«عفاف و نیکوشوهرداری» ح 1534- خَيْرُ نِسائِكُمُ: العَفیفَةُ الغَلِمَةُ؛ عَفیفَةٌ فى فَرْجِها غَلِمَةٌ عَلى زَوْجِها.

بهترین زنان شما زن پاکدامن و دارای میل شدید جنسی است؛ که نسبت به دامان خود عفیف است و نسبت به شوهرش تمایل جنسی زیادی دارد.

«نفع رسانی» ح 1543- الخَلْقُ كُلُّهُمْ عِيالُ اللهِ فَاَحَبُّهُمْ إلَى اللهِ أنْفَعُهُمْ لِعیالِهِ.

آفریدگان همه عیال و تحت تکفّل خداوندند، پس محبوب‌ترین آنها نزد خداوند، نافع‌ترین شان است برای عیال خداوند.

«پرهیز از خیانت» ح 1547- الخِيانَةُ تَجُرُّ الفَقْرَ.

خیانت، فقر را به دنبال دارد!

«قدردان بزرگ ترها بودن» ح 1549- الخَيْرُ مَعَ أکابِرِكُمْ.⁽¹⁾

خیر، همراه بزرگ ترهای شماست.

«صدقه» ح 1554- داوُوا مَرْضاكُمْ بِالصَّدَقَةِ فَاِنَّها تَدْفَعُ عَنْكُمُ الاَمْراضَ وَ الاَعراضَ.

بیماران خود را با صدقه درمان کنید؛ که بی‌گمان آن، بیماری‌ها و آفت‌ها را از شما دور می‌کند.

«پرهیز از حسد و دشمنی» ح 1555- دَبَّ إِلَيْكُمْ داءُ الاُمَمِ قَبْلَكُمْ: الحَسَدُ وَ البَغْضاءُ هِىَ الحالِقَةُ؛ حالِقَةُ الدِّينِ لا حالِقَةُ الشَّعْرِ،

بیماری امّتهای قبل از شما به شما نیز رخنه کرده است [یعنی] : حسادت و دشمنی که زداینده است؛ زدایندۀ دین، نه مو،

«محبّت به یکدیگر» وَ الَّذی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لا تَدْخُلُونَ الجَنَّةَ حَتّى تُؤْمِنُوا وَ لا تُؤْمِنُونَ حَتّى تَحابُّوا.

و قسم به آن که جان محمّد (اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد) به دست اوست، وارد بهشت نمی‌شوید مگر این که ایمان آورید. و ایمان نمی‌آورید، مگر آن که همدیگر را دوست بدارید.

أفَلا أُنَبِّئُكُمْ بِشَيْءٍ إذا فَعَلْتُمُوهُ تَحابَبْتُمْ؟ أفْشُوا السَّلامَ بَيْنَكُم.

آیا نمی‌خواهید شما را از چیزی خبر دهم که اگر آن را انجام دهید، همدیگر را دوست می‌دارید؟ سلام کردن را میان خود آشکار و منتشر سازید.

«دعای غیابی برای برادران» ح 1562- دُعاءُ الأخِ لِأخیهِ بِظَهْرِ الغَيْبِ لا يُرَدُّ.

دعای مخفی و پشت سر برادر برای برادرش، ردّ نمی‌شود.

«دعاء برای احسان کننده» ح 1563- دُعاءُ المُحْسَنِ إِلَيهِ لِلْمُحْسِنِ لا يُرَدُّ.

دعای کسی که به او نیکی شده، در حقّ نیکی کننده، ردّ نمی‌شود.

«دعای غیابی برای برادران» ح 1564- دُعاءُ المَرْءِ المُسْلِمِ مُسْتَجابٌ لِأخیهِ بِظَهْرِ الغَيْبِ؛ عِنْدَ رَأسِهِ مَلَكٌ مُوَكَّلٌ بِهِ كُلَّما دَعا لِأخیهِ بِخَيْرٍ قالَ المَلَكُ: ٰامینَ و لَكَ بِمِثْلِ ذلِكَ.

دعای مسلمان پشت سر برادر خود مستجاب است؛ بر سر او فرشته‌ای موکَّل است که هر وقت برای برادرش دعای خیر نماید آن فرشته می‌گوید: «آمین (خدایا! اجابت فرما) و برای تو نیز مانند آن باشد.»⁽²⁾

«صدق» ح 1567- ... فَإِنَّ الصِّدْقَ يُنْجِي.

قطعاً صدق و راستی، نجات می‌بخشد.

«رها کردن امور تردیدآور، برای رضای خدا» ح 1568- دَعْ ما يُریبُكَ إلى ما لا يُرِيبُكَ فَإِنَّكَ لَنْ تَجِدَ فَقْدَ شَيْءٍ تَرَكْتَهُ لِلّهِ.

آنچه را که تو را به شکّ و تردید می افکند رها کن، و آنچه را که مایۀ شکّ و تردید نیست برگیر؛ که به راستی هرگز فقدان چیزی را که برای خدا رها کرده‌ای احساس نخواهی کرد.

«دعای نهانی» ح 1576- دَعْوَةٌ فى السِّرِّ تَعْدِلُ سَبْعینَ دَعْوَةً فی العَلانِيَةِ.

یک دعاء در نهان، برابر با هفتاد دعای آشکار است.

«انفاق بر خانواده» ح 1580- دینارٌ أنْفَقْتَهُ فی سَبیلِ اللهِ وَ دینارٌ أنْفَقْتَهُ فی رَقَبَةٍ وَ دینارٌ تَصَدَّقْتَ بِه عَلى مِسْكینٍ وَ دینارٌ أنْفَقْتَهُ عَلى أهْلِكَ؛ أعْظَمُها أجْراً: الَّذی أنْفَقْتَهُ عَلى أهْلِكَ.

دیناری که آن را در راه خدا خرج کرده ای و دیناری که برای آزادی بنده‌ای داده‌ای و دیناری که به مسکینی صدقه داده‌ای و دیناری که برای خانواده‌ات خرج کرده‌ای، [از این موارد] پر اجرترینش دیناری است که برای خانواده‌ات خرج کرده‌ای.

«نگاه توحیدی به دینار و درهم» ح 1593- اَلدَّنانیرُ وَ الدَّراهِمُ خَواتیمُ اللهِ فى أرْضِهِ مَنْ جاءَ بِخاتَمِ مَوْلاهُ قُضِيَتْ حاجَتُهُ.

دینارها و درهم ها، مُهرهای خدا در زمین‌اند؛ هر کس مُهر مولای خویش را بیاورد حاجتش برآورده شود. (شاید اشاره به لطف الهی باشد که طلا و نقره را - که دینار و درهم از جنس آنهاست - آفرید که در عین کم حجمی، بسیار قیمتی و نفیس است. و شاید یعنی: این که به فکر مردم رسید که دینار و درهم ضرب کنند و به آسانی در معاملات از آنها استفاده نمایند، در واقع از ربوبیّت و تدبیر و الهام پروردگار به دل ها ناشی می شود. لا حول و لا قوّۀ الّا بالله العلیّ العظیم.)

«اهل خدا» ح 1595- الدُّنْيا حَرامٌ عَلى أهْلِ الاٰخِرةِ و الاٰخِرَةُ حَرامٌ عَلى أهْلِ الدُّنْيا وَ الدُّنْيا وَ الاٰخِرَةُ حَرامٌ عَلى أهْلِ اللهِ.

دنیا بر اهل آخرت حرام است و آخرت بر اهل دنیا حرام است، و دنیا و آخرت هر دو بر اهل خدا حرام است!

«متغیّر بودن دنیا» ح 1598- الدُّنْيا دُوَلٌ؛ فَما کانَ لَكَ، أتاكَ عَلى ضَعْفِكَ وَ ما کانَ مِنْها عَلَيْكَ، لَمْ تَدْفَعْهُ بِقُوَّتِكَ.

دنیا متغیّر است؛ پس منفعتی که نصیب و قسمت تو است اگر ضعیف هم باشی به تو می‌رسد و ضرری هم که از دنیا نصیب و قسمت تو است به تو می‌رسد و نمی‌توانی آن را با نیروی خود دفع کنی.

«حقارت دنیا» ح 1599- الدُّنْيا سَبْعَةُ أیّامٍ مِنْ أیّامِ الاٰخِرَةِ.

دنیا، هفت روز از روزهای آخرت است! (عمر تمام دنیا از اوّل تا آخر، به اندازۀ هفت روز از روزهای آخرت است!)

«زن صالح» ح 1601- الدُّنْيا مَتاعٌ وَ خَيْرُ مَتاعِهَا: المَرْأةُ الصّالِحَةُ.

دنیا متاع و وسیلۀ بهره بردن است و بهترین متاع آن، زن شایسته است.

«ملعون بودن دنیا» ح 1602- الدُّنْيا مَلْعُونَةٌ مَلْعُونٌ ما فِيْها إلاّ أمْراً بِالمَعْرُوفٍ أوْ نَهْياً عَنْ مُنْكَرٍ أوْ ذِكْرَ اللهِ.

دنیا لعنت شده است و هر چه در آن هست نیز لعنت شده است، جز امر به معروف یا نهی از منکر یا یاد خداوند (منظور از دنیای ملعون و مذموم، تعلّقات و امور غفلت زای دنیاست. «چیست دنیا؟ از خدا غافل شدن»)

«ملعون بودن دنیا» ح 1603- الدُّنْيا مَلْعُونَةٌ مَلْعُونٌ ما فیها إلّا ذِكْرَ اللهِ وَ ما والاهُ وَ عالِماً اَوْ مُتَعَلِّماً.

دنیا ملعون است و هر چه در آن هست ملعون است مگر یاد خداوند و آثار آن و عالم و فرا گیرندۀ علم.

«شدّت محاسبۀ حقّ الناس» ح 1607- الدَّواوینُ ثَلاثَهٌ:

دفاترِ[اعمال بندگان] سه گونه است:

فَدیوانٌ لا يَغْفِرُ اللهُ مِنْهُ شَيْئاً وَ دیوانٌ لا يَعْبَؤُ اللهُ بِه شَيْئاً وَ دیوانٌ لا يَتْرُكُ اللهُ مِنْهُ شَيْئاً؛

دفتری که خداوند چیزی از آن را نمی‌بخشاید، و دفتری که خداوند، به آن اهمّیّتی نمی‌دهد و دفتری که خداوند، از هیچ چیز آن نمی‌گذرد؛

فَامّا الدّیوانُ الَّذى لا يَغْفِرُ اللهُ مِنْهُ شَيْئاً فَالاِشْراكُ بِاللهِ.

امّا دفتری که خداوند چیزی از آن را نمی‌بخشاید شرک به خداست.

وَ اَمّا الدّیوانُ الَّذى لا يَعْبَؤُ اللهُ بِهِ شَيْئاً فَظُلْمُ العَبدِ نَفْسَهُ فیما بَيْنَهُ وَ بَيْنَ رَبِّهِ مِنْ صَوْمِ يَوْمٍ تَرَكَهُ اوْ صَلاةٍ تَرَكَها فَاِنَّ اللهَ يَغْفِرُ ذلِكَ إن شاءَ وَيَتَجاوَزُ.

و دفتری که خداوند اهمّیّتی به آن نمی‌دهد، ظلم بنده نسبت به خود است دربارهٔ آنچه میان او و پروردگارش بوده؛ مانند روزه‌ای که نگرفته یا نمازی را که به جا نیاورده که بی‌گمان خداوند اگر بخواهد این‌ها را می‌آمرزد و از آنها در می‌گذرد.

وَ اَمَّا الّدیوانُ الَّذى لا يَتْرُكُ اللهُ مِنْهُ شَيْئاً فَمَظالِمُ العِبادِ بَيْنَهُمْ القِصاصُ لا مَحالة.

امّا دفتری که خداوند از هیچ چیز آن نمی‌گذرد، ستم‌های بندگان نسبت به یکدیگر است که ناچار باید قصاص شود. [پناه بر خدا]

«خیرخواهی» ح 1608- الدِّينُ: النَّصیحَةُ.

دین، فقط خیر خواهی است. (دین، جز خیر خواهی نیست.)

«اداء دیون» ح 1609- الدَّيْنُ دَينانِ: فَمَنْ ماتَ وَ هُوَ يَنْوِي قَضاءَهُ فَاَنَا وَلِيُّهُ وَ مَنْ ماتَ وَ لا يَنْوِي قَضاءَهُ فَذاكَ الَّذی يُؤْخَذُ مِنْ حَسَناتِهِ لَيْسَ يَوْمَئِذٍ دینارٌ وَ لا دِرْهَمٌ.

دَین دو گونه است: هرکس بمیرد در حالی که نیّت اداء دَینش را داشته است، من ضامن او هستم و هرکس بمیرد در حالی که قصد اداء دَینش را نداشته، آن دَین را از نیکی‌های او برمی‌گیرند؛ که در آن روز دینار و درهمی نیست.

«پرهیز از قرض» ح 1612- الدَّيْنُ: هَمٌّ بِاللَّيْلِ وَ مَذَلَّةٌ بِالنَّهارِ.

قرض، مایۀ اندوه شب، و خواری روز است!

«پرهیز از قرض» ح 1613- الدَّيْنُ يَنْقُصُ مِنَ الدِّینِ وَ الحَسَبِ.

قرض، از دین و ارجمندی می‌کاهد. (قاعدتاً منظور، قرض غیرضروری است.)

«جهاد» ح 1619- ذِرْوَةُ سَنامِ الإسلامِ: الجِهادُ فی سَبیلِ اللهِ لا يَنالُهُ الاّ أفْضَلُهُمْ.

نوک کوهان (بلندای) اسلام، جهاد در راه خداست، که جز برترینِ مسلمانان بدان نمی‌رسد.

«شومی گناه» ح 1623- الذَّنْبُ شُؤْمٌ عَلى غَيْرِ فاعِلِه؛ إن عَيَّرَهُ اُبْتُلِىَ بِهِ وَ إنِ اغْتابَهُ أَثِمَ وَ إن رَضِىَ بِهِ شارَكَهُ.

گناه برای غیر گنهکار نیز شوم است؛ اگر بر آن خرده گیرد و سرزنش کند، بدان مبتلا می‌شود و اگر از گنهکار غیبت کند، گناه کرده است و اگر بدان گناه راضی باشد، با او شریک است.

«پرهیز از دو رویی» ح 1628- ذُو الوَجْهَيْنِ فی الدُّنْيا يَأتِي يَوْمَ القِيامَةِ وَ لَهُ وَجْهانِ مِنْ نارٍ.

آدم دو چهره در دنیا، در روز قیامت می‌آید در حالی که دو چهره از آتش دارد!

«مدارا و نیکی» ح 1635- رَأسُ العَقْلِ: المُداراةُ. و أهْلُ المَعْرُوفِ فی الدُّنْيا أهْلُ المَعْرُوفِ فی الاٰخِرَةِ.

اساس عقل، مداراست. و نیکوکاران دنیا، نیکوکاران آخرت‌اند.

«دوستی با مردم و نیکی» ح 1636- رَأسُ العَقْلِ بَعْدَ الإیمانِ بِاللهِ: التَّوَدُّدُ إلَى النَّاسِ وَ اصْطِناعُ المَعْرُوفِ إلى كُلِّ بَرٍّ وَ فاجِرٍ.

اساس عقل بعد از ایمان به خداوند، دوستی با مردم و نیکی کردن به هر انسان خوب و بد است.

«حیاء و حسن خلق» ح 1638- رَأسُ العَقْلِ بَعْدَ الإیمانِ بِاللهِ: الحَياءُ وَ حُسْنُ الخُلُقِ.

اساس عقل بعد از ایمان به خداوند، حیاء و خوش‌اخلاقی است.

«رؤیا» ح 1640- رُؤْيَا المُؤْمِنِ جُزْءٌ مِنْ أربَعینَ جُزءً مِنَ النُّبُوَّةِ.

رؤیای مؤمن، یک بخش از چهل بخش پیامبری است.

«درایت و روایت حدیث» ح 1654- رَحِمَ اللهُ امْرَأً سَمِعَ مِنّا حَدیثاً فَوَعاهُ ثُمَّ بَلَّغَهُ مَنْ هُوَ أوْعىٰ مِنْهُ.

خداوند رحمت کند مردی را که حدیثی از ما بشنود و نگه دارد و بفهمد و بپذیرد و آن گاه به کسی که بهتر از او نگه می‌دارد و می‌فهمد و می‌پذیرد، برساند.

«نرمش و آسان‌گیری» ح 1655- رَحِمَ اللهُ عَبْداً سَمْحاً اذا باعَ، سَمْحاً اِذَا اشْتَرىٰ، سَمْحاً إذا قَضىٰ، سَمْحاً إذا اقْتَضىٰ

خداوند رحمت کند بنده‌ای را که وقتی می‌فروشد، آسان‌گیر باشد. وقتی می‌خرد، آسان‌گیر باشد. وقتی می‌پردازد آسان‌گیر باشد و وقتی طلب می‌کند، آسان‌گیر باشد.

«گفتار خوب یا سکوت» ح 1656- رَحِمَ اللهُ عَبْداً قالَ خَيْراً فَغَنِمَ اوْ سَكَتَ عَنْ سُوءٍ فَسَلِمَ.

خداوند رحمت کند بنده‌ای را که سخن نیک گوید و بهره برد و یا از بدی سکوت نماید و سالم ماند.

«اداء حقّ‌النّاس» ح 1657- رَحِمَ اللهُ عَبْداً کانَتْ لِأخیهِ عِنْدَهُ مَظْلِمَةٌ فی عِرْضٍ أوْ مالٍ فَجاءَهُ فَاسْتَحَلَّهُ قَبْلَ أنْ يُؤْخَذَ وَ لَيْسَ ثَمَّ دینارٌ وَ لا دِرْهَمٌ فَإِن کانَتْ لَهُ حَسَناتٌ أخَذَ مِنْ حَسَناتِهِ وَ إن لَمْ تَكُنْ لَهُ حَسَناتٌ حَمَلُوا عَلَيْهِ مِنْ سَيِّئاتِهِ.

خداوند رحمت کند بنده‌ای را که نزدش مظلمۀ آبرویی یا مالی برادرش باشد (حقّ‌الناس آبرویی یا مالی به گردنش باشد) پس از او حلالیّت بطلبد پیش از آن که از او بازخواست شود، [چرا که] در آنجا (قیامت) دینار و درهمی نیست و اگر نیکی‌هایی داشته باشد، [ صاحب حقّ ] از نیکی‌هایش بر می‌گیرد و اگر نیکی‌هایی نداشته باشد از گناهان آن صاحب حقّ بر می‌دارند و بر بار گناهان او می افزایند!

«حفظ زبان، زمان شناسی، روش مستقیم» ح 1659- رَحِمَ اللهُ مَنْ حَفِظَ لِسانَهُ وَ عَرَفَ زَمانَهُ وَ استَقامَتْ طَرِيقَتُهُ.

خداوند رحمت کند بنده‌ای را که زبانش را نگه دارد و زمان خود را بشناسد و راه و روش او مستقیم و صحیح باشد.

«جلب رضایت والدین» ح 1665- رِضَا الرَّبِّ فی رِضَا الوالِدَيْنِ وَ سُخْطُهُ فی سُخْطِهِما.

خشنودی پروردگار، در خشنودی پدر و مادر هست و ناراحتی و خشم پروردگار، در ناراحتی و خشم آن دو هست!

«ازدواج» ح 1670- رَكْعَتانِ مِنَ المُتَأهِّلِ خَيْرٌ مِنِ اثْنَتَيْنِ وَ ثَمانینَ رَكْعَةً مِنَ العَزَبِ.

دو رکعت نماز فرد متأهّل، بهتر از هشتاد و دو رکعت نماز فرد مجرّد است.

«عالم» ح 1673- رَكْعَتانِ مِنْ عالِمٍ أفْضَلُ مِنْ سَبْعینَ رَكْعَةً مِنْ غَيْرِ عالِمٍ.

دو رکعت نماز عالم، برتر از هفتاد رکعت نماز غیر عالم است.

«نشاط بخشیدن به قلب» ح 1677- رَوِّحُوا⁽¹⁾القُلُوبَ ساعَةً بِساعَةٍ⁽²⁾.

دل ها را ساعت به ساعت (در همۀ زمان ها) نشاط ببخشید.

«پرهیز از دنیاطلبی با ابزار دین» ح 1678- رِيحُ الجَنَّةِ يُوجَدُ مِنْ مَسیرَةِ خَمْسِمِائَةِ عامٍ وَ لا يَجِدُها مَنْ طَلَبَ الدُّنْيا بِعَمَلِ الاٰخِرَةِ.

بوی بهشت از فاصلۀ پانصد سال راه استشمام می‌شود! ولی هرکس با عمل آخرت، دنیا را طلب کند آن را نمی‌یابد. [و هیچ نصیبی از بهشت حتّی از بوی آن ندارد!]

«ترحّم» ح 1679- الرّاحِمُونَ يَرْحَمُهُمُ الرَّحْمنُ تَبارَكَ وَ تَعالى. اِرْحَمُوا مَنْ فِي الأرْضِ يَرْحَمْكُمْ مَنْ فی السَّماءِ.

خداوند تبارک و تعالی بر رحم کنندگان رحم می‌کند. بر کسانی که در زمین‌اند رحم کنید ، آن که در آسمان هست بر شما رحم می آورد. (مبادا توهّم شود که خداوند سبحان فقط در آسمان است! «وَ هُوَ الَّذی فِي السَّماءِ إِلهٌ وَ فِي الْأَرْضِ إِلهٌ⁽³⁾»)

«پرهیز از رشوه» ح 1680- اَلرّاشِي وَ المُرْتَشِي فی النّارِ.

رشوه دهنده و رشوه گیرنده، هر دو در آتش اند!

پیشوای امّت اسلام حضرت امام خامنه ای مدّ ظلّه العالی فرموده‌اند: «پرداخت پول یا اموالی، از سوی مراجعه کننده، به کارمندان اداره ها - که وظیفۀ ارائۀ خدمات به مردم دارند - منجرّ به فساد اداره ها خواهد شد که از نظر شرعی حرام است. گرفتن آن، بر دریافت کننده نیز حرام است و حقّ تصرّف در آن را ندارد.

پرداخت رشوه و گرفتن آن در هر حال حرام است؛ هر چند برای رسیدن به حقّ باشد.»⁽¹⁾

«پرهیز از ریختن آبروی مسلمان» ح 1683- اَلرِّبا ثَلاثَةٌ وَ سَبْعُونَ باباً أيْسَرُها مِثْلُ أنْ يَنْكِحَ الرَّجُلُ اُمَّهُ وَ إنَّ أرْبَى الرِّبا عِرْضُ الرَّجُلِ المُسْلِمِ.

ربا هفتاد و سه قسم است که کمترین آن مانند این است که مرد با مادرش زنا کند! و به راستی بزرگ ترین ربا، [ریختن] آبروی مسلمان است!!

«سخیّ، کریم، بخیل، لئیم» ح 1685- اَلرِّجالُ اَربَعَةٌ: سَخِىٌّ وَ كَرِيمٌ وَ بَخِيلٌ وَ لَئِيمٌ. فَالسَّخِىُّ الَّذى يَأكُلُ وَ يُعْطِى وَ الكَریمُ الَّذى لا يَأكُلُ وَ يُعْطِى و البَخیلُ الَّذى يَأكُلُ وَ لا يُعْطِى وَ اللَّئیمُ الَّذى لا يَأكُلُ وَ لا يُعْطِى.

مردان چهار دسته‌اند: سخاوتمند، کریم، بخیل و لئیم. سخاوتمند آن است که می‌خورد و می‌بخشد. و کریم آن است که نمی‌خورد و می‌بخشد. و بخیل آن است که می‌خورد و نمی‌بخشد. و لئیم آن است که نه خود می‌خورد و نه می‌بخشد!

«صدقه» ح 1688- الرَّجُلُ فی ظِلِّ صَدَقَتِهِ حَتّى يُقْضىٰ بَيْنَ النَّاسِ.

[در قیامت] مرد در سایۀ صدقۀ خود است تا این که میان مردم قضاوت شود. (یعنی تا پایان حساب رسی مردم، او در سایۀ صدقۀ خود بیاساید.)

«تضمین رزق» ح 1692- اَلرِّزْقُ أشَدُّ طَلَباً لِلْعَبْدِ مِنْ أجَلِه.

رزق و روزی، شدیدتر از مرگ، در طلب بنده است.

«سخاوت» ح 1693- الرِّزْقُ إلى بَيْتٍ فیهِ سَخاءٌ أسْرَعُ مِنَ الشَّفْرَةِ إلى سَنامِ البَعیرِ.

رسیدن رزق و روزی به خانه‌ای که در آن سخاوت هست، از فرو رفتن کارد در کوهان شتر، سریع تر می‌باشد!

«تأثیر شیر بر طفل» ح 1694- الرِّضاعُ يُغیِّرُ الطِّباعَ.

شیر خوردن، خوی‌ها را تغییر می‌دهد! (پس باید دقّت کنیم که فرزندمان شیر چه زنی را می نوشد.)

«پرهیز از رغبت به دنیا» ح 1695- الرَّغْبَةُ فى الدُّنْيا تُكْثِرُ الهَمَّ وَ الحَزَنَ وَ البِطانَةُ تُقْسِى القَلْبَ.

تمایل به دنیا، غم و اندوه را فراوان می‌سازد! و شکم بارگی، قلب را سخت و دارای قساوت می‌نماید!

«مدارا» ح 1697- الرِّفْقُ: بِهِ الزِّيادَةُ وَ البَرَكَةُ وَ مَنْ يُحْرَمْ الرِّفْقَ يُحْرَمِ الخَيْرَ.

مدارا، مایۀ فزونی و برکت است و هرکس از مدارا محروم شود، از خیر محروم شده است.

«مدارا» ح 1698- الرِّفْقُ: رَأسُ الحِكْمَةِ.

مدارا رأس حکمت است. (سرآغاز و اساس آن است.)

«اعتدال در دید و باز دید» ح 1702- زُرْغِبّاً⁽¹⁾تَزْدَدْ حُبّاً.

با فاصله دیدار نما؛ در این صورت محبوبیّت تو افزون می گردد.

«رابطۀ زنا و فقر» ح 1711- اَلزِّنَا يُورِثُ الفَقْرَ.

زنا، فقر به بار می‌آورد!

«حقیقت زهد» ح 1712- الزَّهادَةُ فی الدُّنْيا لَيْسَتْ بِتَحْریمِ الحَلالِ وَ لا إِضاعَةِ المالِ،

زهد در دنیا به این نیست که حلال را [برخود] حرام نمایی و یا مالِ[خویش] را تباه سازی؛

وَ لكِنْ الزَّهادَةُ فی الدُّنْيا أنْ لا تَكُونَ بِما فی يَدَيْكَ أوْثَقَ مِنْكَ بِما فی يَدِ اللهِ وَ أنْ تَكُونَ فی ثَوابِ المُصیبَةِ إذا أنْتَ اُصِبْتَ بِها أرْغَبَ مِنْكَ فیها لَوْ أنَّها اُبْقِيَتْ لَكَ.

بلکه زهد در این است که به آنچه در دست توست، از آنچه در دست خداست بیشتر اطمینان نکنی و اگر به مصیبتی گرفتار شدی، تمایلت به ثواب آن، بیشتر از تمایلت به رخ ندادن آن باشد.

«زهد» ح 1713- الزُّهْدُ فى الدُّنْيا يُرِيحُ القَلْبَ وَ البَدَنَ،

زهد (بی رغبتی) در دنیا، قلب و تن را آسوده می‌سازد.

«پرهیز از رغبت به دنیا» وَ الرَّغْبَةُ فیها تُكْثِرُ الهَمَّ وَ الحَزَنَ،

و تمایل به دنیا، غم و اندوه را فراوان می‌کند!

«پرهیز از شکم بارگی» وَ البِطانَةُ تُقْسِى القَلْبَ.

و شکم بارگی، مایۀ قساوت قلب است!

«فایدۀ اذیّت شدن» ح 1719- ساعاتُ⁽²⁾الأذىٰ فی الدُّنْيا يُذْهِبْنَ ساعاتِ الأذىٰ فی الاٰخِرَةِ.

لحظه‌های رنج و اذیّت در دنیا، لحظه‌های رنج و اذیّت در آخرت را می‌برد.

«فایدۀ مرض» ح 1720- ساعاتُ الأمْراضِ يُذْهِبْنَ ساعاتِ الخَطایا.

لحظه‌های بیماری‌ها، لحظه‌های گناهان را می‌برد.

«مغتنم شمردن زمان اجابت» ح 1721- ساعَتانِ تُفْتَحُ فیهِما اَبْوابُ السَّماءِ. وَ قَلَّما تُرَدُّ عَلى داعٍ دَعْوَتُهُ: حُضُورُ الصَّلاةِ وَالصَّفُّ فى سَبیلِ اللهِ.

دو زمان هست که در آنها درهای آسمان گشوده می‌شود و کمتر پیش می آید که دعای دعا کننده‌ای ردّ شود: هنگام نماز و هنگام صف آرایی در راه خدا (جهاد).

«طلب علم» ح 1723- سارِعُوا فی طَلَبِ العِلْمِ؛ فَالْحَدیثُ مِنْ صادِقٍ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيا وَ ما عَلَيْها مِنْ ذَهَبٍ وَ فِضَّةٍ.

در جست و جوی علم بشتابید؛ که نقل حدیث از فردی راست گو، بهتر از دنیا و آنچه طلا و نقره بر آن هست می باشد.

«برتری عالم بر عابد» ح 1724- ساعَةٌ مِنْ عالِمٍ مُتَّكِئٍ عَلىٰ فِراشِهِ يَنْظُرُ فى عِلْمِهِ خَيْرٌ مِنْ عِبادَةِ العابِدِ سَبْعینَ عاماً.

یک لحظۀ عالم که در آن به بستر خود تکیه زده و در علم خود تأمّل می‌کند، بهتر از هفتاد سال عبادت عابد است.

«مسافرت» ح 1726- سافِرُوا تَصِحُّوا وَ تُرْزَقُوا.

سفر کنید؛ صحّت و سلامت می یابید و رزق و روزی نصیب تان می شود.

«لزوم ایثارگری متصدّیان امور» ح 1727- ساقِى القَوْمِ ٰاخِرُهُمْ شُرْباً.

ساقی (آب دهندۀ) قوم، خود آخرین نفری است که می‌نوشد.

«رعایت مساوات در عطاء به فرزندان» ح 1728- ساوُوا بَيْنَ أوْلادِكُمْ فى العَطِيَّةِ فَلَوْ كُنْتُ مُفَضِّلاً أحَداً لَفَضَّلْتُ النِّساءَ.

در عطاء و بخشش میان فرزندان خود مساوات داشته باشید؛ منتهی اگر قرار بود من کسی را برتری دهم، دختران را برتری می‌دادم.

«رعایت حرمت مال مسلمان» ح 1729- ... وَ حُرْمَةُ مالِه كَحُرْمَةِ دَمِهِ.

... و حرمت مال مسلمان، همچون حرمت خون اوست!

«درخواست حتّی بند کفش از خداوند» ح 1741- سَلُوا اللهَ كُلَّ شَىْ‌ءٍ حَتَّى الشِّسْعَ فَاِنَّ اللهَ إن لَمْ يُيَسِّرْهُ لَمْ يَتَيَسَّر.

همه چیز را از خداوند بخواهید حتّی بند کفش را؛ که به راستی اگر خداوند آن را فراهم نکند، فراهم نمی‌شود.

«پرهیز از بد اخلاقی» ح 1748- سُوءُ الخُلُقِ: شُؤْمٌ. بد اخلاقی، شوم است.

«پرهیز از اطاعت از زنان» وَ طاعَةُ النِّساءِ: نَدامَةٌ. و اطاعت از زنان، مایۀ پشیمانی است.

«نیک سیرتی» وَ حُسْنُ المَلَكَةِ: نَماءٌ. و نیک سیرتی، مایۀ رشد است.

«لزوم خادم بودن رؤسا» ح 1753- سَيِّدُ القَوْمِ خادِمُهُمْ وَ ساقِيهِمْ ٰاخِرُهُمْ شَراباً.

آقا و سرور قوم، خادم آنهاست و ساقی (آب دهندۀ) آنها خود آخرین نفری است که می‌نوشد.

«خدمت» ح 1757- السّاعِي عَلَى الأرْمَلَةِ وَ المِسْكینِ كَالمُجاهِدِ فی سَبیلِ اللهِ أوِ القائِمِ اللَّيْلَ الصّائِمِ النَّهارَ.

آن که برای کمک به بیوه زن و مسکین می‌کوشد، همچون مجاهد در راه خداوند، یا کسی که در شب (به عبادت و شب زنده داری) قیام می کند و روز را روزه می گیرد می باشد.

«سخاوت و پرهیز از بخل» ح 1761- السَّخِىُّ إنَّما يَجُودُ بِحُسْنِ الظَّنِّ بِاللهِ وَ البَخیلُ إنَّما يَبْخَلُ بِسُوءِ الظَّنِّ بِاللهِ.

سخاوتمند، به راستی فقط به واسطۀ حسن ظنّ به خداوند، جود و بخشش می‌کند و بخیل، به راستی فقط به واسطۀ سوءظنّ به خداوند، بخل می‌ورزد!

«سخاوت» ح 1762- السِّخِيُّ الجَهُولُ أحَبُّ إلَى اللهِ مِنَ العالِمِ البَخیلِ.

سخاوتمند بسیار نادان، نزد خداوند محبوب تر از عالم بخیل است.

«گرامی داشت رهبر عادل» ح 1770- السُّلْطانُ العادِلُ: ظِلُّ اللهِ فی الأرْضِ فَمَنْ أكْرَمَهُ أكْرَمَهُ اللهُ وَ مَنْ أهانَهُ أهانَهُ اللهُ.

رهبر عادل، سایۀ خداوند در زمین است؛ پس هرکس او را گرامی دارد، خداوند او را گرامی می‌دارد و هر کس او را خوار کند، خداوند او را خوار می‌کند. (اللّهمّ احفَظ و أیِّد إمامَنا الخامنه ای و أطِل عمرَهُ الشریف)

«عظمت رهبر عادل و متواضع» ح 1772- السُّلْطانُ العادِلُ المُتَواضِعُ: ظِلُّ اللهِ وَ رُمْحُه فِى الارْضِ يُرْفَعُ لَهُ عَمَلُ سَبْعینَ صِدّیقاً.

رهبر عادل متواضع، سایۀ خداوند و نیزۀ او در زمین است و برای او [همچون] عمل هفتاد صدّیق، بالا برده می شود! (دربارۀ معنای «صدّیق» به توضیح حکمت 1037 مراجعه فرمائید.)

«جهاد» ح 1787- السُّيُوفُ: مَفاتیحُ الجَنَّةِ.

شمشیرها، کلیدهای بهشت‌اند.

«پرهیز از بد بینی نسبت به قضای الهی» ح 1798- شَرُّ النّاسِ مَنْ اِتَّهَمَ اللهَ فی قَضائِهِ.

بدترین مردم کسی است که خداوند را در قضایش متّهم سازد!

«پرهیز از آخرت فروشی» ح 1799- شَرُّ النّاسِ مَنْ باعَ ٰاخِرَتَهُ بِدُنْياهُ، وَ شَرٌّ مِنْهُ مَنْ باعَ ٰاخِرَتَهُ بِدُنْيا غَيْرِهِ.

بدترین مردم کسی است که آخرتش را به دنیایش بفروشد! و بدتر از او کسی است که آخرت خویش را به دنیای دیگری بفروشد!!

«پرهیز از تنگ گرفتن بر خانواده» ح1812- شَرُّ النّاسِ: اَلمُضَيِّقُ عَلی اَهْلِهِ.

بدترین مردم کسی است که بر خانواده اش تنگ بگیرد.

«نماز شب» ح 1815- شَرَفُ المُؤْمِنِ: قِيامُهُ باللَّيلِ.

شرف مؤمن، برخاستن او در شب (برای نماز شب) است.

«استغناء از مردم» وَ عِزُّهُ: إسْتِغناؤُهُ عَنِ النّاسِ.

و عزّت و نفوذ ناپذیری او، بی نیازی جستن او از مردم است.

«حبّ و بعض در راه خداوند» ح 1819- ... وَ هَلِ الدّینُ إلاّ الحُبُّ فی اللهِ وَ البُغْضُ فی اللهِ؟قالَ اللهُ تَعالى: قُلْ إن كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعُونی يُحْبِبْكُمُ اللهُ.

... و آیا دین چیزی جز دوستی در راه خداوند و دشمنی در راه خداوندست؟ خداوند متعال فرموده است: ای پیامبر! بگو: اگر خدا را دوست دارید، مرا پیروی کنید؛ در این صورت خداوند دوست‌تان می‌دارد.

«خطر غفلت در پیری» ح 1825- الشَّيْخُ شابٌّ فی حُبِّ اثْنَتَيْنِ: فی حُبِّ طُولِ الحَياةِ وَ كَثْرَةِ المالِ.

پیر، در دوست داشتن دو چیز، جوان است: دوست داشتن زندگی دراز! و فراوانی مال!

«جایگاه پیران در خانواده» ح 1826- الشَّيْخُ فی أهْلِهِ كَالنَّبِيِّ فی اُمَّتِهِ.

پیر در میان خانوادۀ خود، چون پیامبر در میان امّت خویش است. (هم مایۀ خیرات و برکات است و باید مورد تکریم قرار گیرد. و هم باید نسبت به هدایت و سعادت خانواده اش، احساس مسؤولیّت کند.)

«اداء دیون» ح 1829- صاحِبُ الدَّيْنِ مَغْلُولٌ فی قَبْرِهِ لا يَفُكُّهُ اِلاّ قَضاءُ دَيْنِهِ.

شخص مدیون، در قبر خود در بند است و جز پرداختن دَینش، چیزی او را آزاد نمی‌سازد.

«عالم» ح 1831- صاحِبُ العِلْمِ يَسْتَغْفِرُ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ حَتَّى الحُوتُ فی البَحْرِ.

تمام چیزها برای صاحب علم آمرزش می‌طلبند حتّی ماهی دریا.

«صفات عاقل» ح 1836- صِفَةُ العاقِلِ: ویژگی خردمند این است

أنْ يَحْلُمَ عَمَّنْ جَهِلَ عَلَيْهِ،

که با کسی که عمل جاهلانه‌ای نسبت به او انجام داد، بردباری کند،

وَيَتَجاوَزَ عَمَّنْ ظَلَمَهُ،

و از کسی که بدو ستم کرده در گذرد،

وَيَتَواضَعَ لِمَنْ هُوَ دُونَهُ،

و در برابر پایین‌تر از خود فروتنی نماید،

وَيُسابِقَ مَنْ فَوْقَهُ فی طَلَبِ البِرِّ،

و در طلب نیکی بر بالاتر از خود پیشی جوید،

وَ إذا أرادَ أنْ يَتَكَلَّمَ تَدَبَّرَ فَإِنْ کانَ خَيْراً تَكَلَّمَ فَغَنِمَ وَ إن کانَ شَرّاً سَكَتَ فَسَلِمَ.

و وقتی می‌خواهد سخن بگوید، بیاندیشد؛ اگر نیک باشد سخن گوید و بهره برد، و اگر بد باشد سکوت نماید و سالم ماند.

«پیوند با خویشان» ح 1841- صِلَةُ القَرابَةِ: مَثْراةٌ فى المالِ، مَحَبَّةٌ فى الاَهْلِ، مَنْساةٌ فی الاَجَلِ.

پیوند با خویشاوندان، مایۀ فزونی مال و ایجاد محبّت در خاندان و تأخیر أجل است.

«پیوند با خویشان و پرهیز از همسایگی با آنان» ح 1843- صِلُوا قَراباتِكُمْ وَ لا تُجاوِرُوهُمْ فَاِنَّ الجِوارَ يُورِثُ بَيْنَكُمُ الضَّغائِنَ.

با نزدیکان خود پیوند داشته باشید ولی همسایۀ ایشان نشوید؛ چرا که همسایگی [با آنها] میان شما کینه‌ها پدید می‌آورد!

«نماز با حضور قلب» ح 1844- صَلِّ صَلاةَ مُوَدِّعٍ كَانَّكَ تَراهُ فَاِنْ كُنْتَ لا تَراهُ فَاِنَّهُ يَراكَ.

همچون شخص وداع کننده با نماز، نماز بخوان به گونه‌ای که گویا خداوند را می‌بینی؛ پس اگر تو او را نمی‌بینی، به راستی او تو را می‌بیند.

ندهی اگر به او دل، به چه آرمیده باشی؟ *** نگزینی ار غم او، چه غمی گزیده باشی؟

نظری نهان بیفکن، مگرش عیان ببینی *** گرش از جهان نبینی، به جهان چه دیده باشی؟!

«یأس از مردم» وَ ايْأَسْ مِمّا فى اَيْدِى النّاسِ تَعِشْ غَنیّاً.

و از آن چه در دست مردم هست دل بکن؛ در این صورت بی‌نیاز زندگی می کنی.

«پرهیز از آنچه مایۀ عذرخواهی شود» وَ اِيّاكَ وَ ما يُعْتَذَرُ مِنْهُ.

و از آن چه مایۀ عذرخواهی می‌گردد، بپرهیز.

«تفکیک و دوری زن از نامحرم» ح 1848- صلاةُ المَرْأةِ وَحْدَها تَفْضُلُ عَلى صَلاتِها فى الجَمْعِ بِخَمْسٍ وَ عِشْرینَ دَرَجَةً.

نماز زن به صورت فرادی، بیست و پنج درجه برتر از نماز او به جماعت است. (اشاره به اهتمام فوق العادۀ اسلام به حفظ حجاب و مستوریّت و مصونیّت زنان و بالتبَع پاکی و بالندگی اجتماع.)

«نماز با مسواک» ح 1849- صَلاةٌ بِسِواکٍ أفْضَلُ مِنْ سَبْعینَ صَلاةً بِغَيْرِ سِواکٍ.

یک نماز با مسواک، برتر از هفتاد نماز بدون مسواک است.

«اصلاح علماء و امراء» ح 1853- صِنْفانِ مِنَ النّاِس إذا صَلُحا صَلُحَ النّاُس وَ إذا فَسَدا فَسَدَ النّاسُ: العُلَماءُ وَ الاُمَراءُ.

دو گروه از مردم اگر اصلاح شوند، مردم اصلاح می‌شوند و اگر فاسد شوند مردم فاسد می‌گردند: علماء و حاکمان.

«پرهیز از خواب صبحگاهان» ح 1857- الصُّبحَةُ تَمْنَعُ الرِّزْقَ.

خواب بین‌الطلوعین⁽¹⁾مانع روزی است. (اعمّ از روزی معنوی و مادّی)

«صبر و به حساب خدا گذاشتن» ح 1861- الصَّبْرُ وَ الاِحْتِسابُ أفْضَلُ مِنْ عِتْقِ الرِّقابِ وَ يُدْخِلُ اللهُ صاحِبَهُنَّ الجَنَّةَ بِغَيْر حِسابٍ.

شکیبایی و به حساب خدا گذاشتن، از آزاد کردن بندگان بهتر است و خداوند، صاحب این ویژگی‌ها را بدون محاسبه وارد بهشت می‌سازد.

«صبر» ح 1862- الصَّبْرُ مِنَ الإیمانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأسِ مِنَ الجَسَدِ.

صبر نسبت به ایمان، همچون سر نسبت به پیکر است.

«قدر سلامتی و فراغت را دانستن» ح 1863- الصِّحَّةُ وَ الفَراغُ: نِعْمَتانِ مَكْفُورَتانِ.

سلامتی و فراغت دو نعمت‌اند که [معمولاً مورد غفلت و] مورد ناسپاسی قرار می‌گیرند!

«صدق» ح 1864- الصِدْقُ طُمَأنینَةٌ وَ الكَذِبُ رِيبَةٌ⁽²⁾.

راستی، [مایۀ] آرامش و دروغ، [مایۀ] نگرانی و تردید است.

«صدقه» ح 1865- الصَّدَقَةُ تُطْفِئُ الخَطیئَةَ كَما يُطْفِئُ الماءُ النّارَ.

صدقه، گناه را خاموش می‌سازد چنان که آب، آتش را خاموش می‌کند.

«صدقه» ح 1867- الصَّدَقَةُ تَمْنَعُ مِيتَةَ السَّوْءِ.

صدقه، از مرگ بد جلوگیری می‌کند.

«صدقه» ح 1868- الصَّدَقَةُ تَسُدُّ سَبْعینَ باباً مِنَ السَّوْءِ.

صدقه، هفتاد در از بدی را می‌بندد.

«راه تبدیل شقاوت به سعادت» ح 1869- الصَّدَقَةُ عَلى وَجْهِها وَ اصْطِناعُ المَعْرُوفِ وَ بِرُّ الوالِدَيْنِ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ تُحَوِّلُ الشَّقاءَ سَعادَةً وَ تَزیدُ فى العُمْرِ وَ تَقِى مَصارِعَ السَّوْءِ.

صدقه به شیوۀ درستش، و نیکوکاری، و نیکی به پدر و مادر، و پیوند با ارحام، بدبختی را به خوشبختی تبدیل می‌کند و به عمر می‌افزاید و از مرگ‌های بد جلوگیری می‌نماید.

«صدقۀ بین الطلوعین» ح 1871- الصَّدَقاتُ بِالْغَدَواتِ⁽¹⁾

يَذْهَبْنَ بِالْعاهاتِ.

صدقه در صبحگاهان، آفت‌ها و بیماری‌ها را از بین می‌برد.

«نماز» ح 1874- الصَّلاةُ نُورُ المُؤْمِنِ.

نماز، نور مؤمن است.

«نماز» ح 1877- الصَّلاةُ تُسَوِّدُ وَجْهَ الشَّيْطانِ.

نماز، چهرۀ شیطان را سیاه می‌کند.

«صدقه» وَ الصَّدَقَةُ تُكَسِّرُ ظَهْرَهُ.

و صدقه پشت او را می‌شکند

«دوستی در راه خداوند» وَ التَّحابُّ فى اللهِ يَقْطَعُ دابِرَهُ⁽²⁾

فَاِذا فَعَلْتُم ذلِكَ تَباعَدَ مِنْكُمْ كَمَطْلَعِ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِها.

و دوستی با یکدیگر در راه خداوند، او را ریشه کن می‌سازد؛ پس هرگاه آن را انجام دادید آنچنان از شما دور می‌شود که محّل طلوع خورشید از محّل غروب آن دور است!

«سکوت» ح 1879- الصَّمْتُ حُكْمٌ وَ قَلیلٌ فاعِلُهُ.

خاموشی، حکمت است و انجام دهندگان آن اندک‌اند!

«سکوت» ح 1880- الصَّمْتُ أرْفَعُ العِبادَةِ.

خاموشی، بالاترین عبادت است.

«سکوت» ح 1881- اَلصَّمْتُ زَيْنٌ لِلعالِمِ وَسِتْرٌ لِلجاهِلِ.

خاموشی، زینتی برای عالم و پوششی برای جاهل است.

«سکوت » ح 1882- الصَّمْتُ سَيِّدُ الأخلاقِ وَ مَنْ مَزَحَ اُسْتُخِفَّ بِهِ.

خاموشی، سَرور اخلاق است و هرکس شوخی [بی‌جا] کند، سبک داشته می‌شود!

«طلب علم» ح 1889- ضالَّةُ المُؤْمِنِ: العِلْمُ؛ كُلَّما قَيَّدَ حَدیثاً طُلِبَ إلَيْهِ ٰاخَرُ.

گمشدۀ مؤمن، علم است؛ هرگاه سخنی را فرا گیرد، سخنی دیگر مطلوب او می‌شود.

«خندۀ محبوب» ح 1892- الضِّحْكُ ضِحکانِ: خنده دو گونه هست:

ضِحْکٌ يُحِبُّهُ اللهُ وَ ضِحْكٌ يَمْقُتُهُ اللهُ.

خنده‌ای که خدا آن را دوست می‌دارد و خنده‌ای که خدا آن را دشمن می‌دارد.

فَاَمَّا الضِّحْكُ الَّذى يُحِبُّهُ اللهُ فَالرَّجُلُ يَكْشِرُ فى وَجْهِ أخیهِ شَوْقاً اِلى رُؤْيَتِهِ.

امّا خنده‌ای که خدا آن را دوست دارد این است که مرد از اشتیاق دیدار برادرش، بدو لبخند زند.

«پرهیز از خندۀ حرام» وَ أمّا الضِّحْكُ الَّذى يَمْقُتُهُ اللهُ تَعالىٰ فَالرَّجُلُ يَتَكَلَّمُ بِالْكَلِمَةِ الجَفاءِ وَ الباطِلِ لِيَضْحَكَ أوْیُضْحِكَ يَهْوىٰ بِها فى جَهَنَّمَ سَبْعینَ خَریفاً.

و خنده‌ای که خداوند متعال آن را دشمن می‌دارد این است که مرد، کلمۀ جفا و ناروایی بر زبان آورد تا بخندد یا بخنداند که به سبب آن [به اندازۀ] هفتاد پاییز در جهنّم فرو می‌افتد! [پناه بر خدا]

«مهمان دوستی» ح 1894- الضَّيْفُ يَأتِي بِرِزْقِهِ وَ يَرْتَحِلُ بِذُنُوبِ القَومِ؛ يُمَحِّصُ عَنْهُمْ ذُنُوبَهُمْ.

مهمان، با رزقش می آید و با گناهان افراد میزبان، می رود؛ یعنی گناهان آنها را پاک می‌سازد.

«طلب علم» ح 1898- طالِبُ العِلْمِ لِلّهِ أفْضَلُ عِنْدَ اللهِ مِنَ المُجاهِدِ فی سَبیلِ اللهِ.

طالب علم به خاطر خدا، نزد خدا از مجاهد فی سبیل الله با فضیلت تر است. (دربارۀ علم و تفاوت آن با فضل، به توضیح حکمت 194 مراجعه فرمائید.)

«طلب علم» ح 1899- طالِبُ العِلْمِ طالِبُ الرَّحْمَةِ. طالِبُ العِلْمِ رُکْنُ الإسْلامِ وَ یُعْطیٰ أجْرُهُ مَعَ النَّبِیِّینَ.

جویندۀ دانش، جویندۀ رحمت است. جویندۀ دانش، رکن اسلام است و پاداش او همراه پیامبران عطا می شود.

«سخاوت و پرهیز از بخل و طمع» ح 1900- طَعامُ السَخِىِّ دَواءٌ وَ طَعامُ الشَحیحِ داءٌ.

غذای سخاوتمند دواست. و غذای بخیل طمعکار درد است!

«طلب علم» ح 1901- طَلَبُ العِلْمِ فَریضَةٌ عَلى كُلِّ مُسْلِمٍ وَ إنَّ طالِبَ العِلْمِ يَسْتَغْفِرُ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ حَتّى الحِيتانُ فِي البَحْرِ.

طلب علم بر هر مسلمانی واجب است و به راستی تمام اشیاء، حتّی ماهی‌های دریا، برای جویندۀ علم، آمرزش می‌طلبند.

«طلب علم» ح 1902- طَلَبُ العِلْمِ أفْضَلُ عِنْدَ اللهِ مِنَ الصَّلاةِ و الصِّيامِ وَ الحَجِّ وَ الجِهادِ فی سَبیل‌اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ.

طلب دانش، نزد خداوند، از نماز و روزه و حجّ و جهاد در راه خداوند عزّت مند و صاحب جلال، برتر است.

«طلب علم» ح 1903- طَلَبُ العِلْمِ ساعَةً خَيْرٌ مِنْ قِيامِ لَيْلَةٍ وَ طَلَبُ العِلْمِ يَوْماً خَيْرٌ مِنْ صِيامِ ثَلاثَةِ اَشْهُرٍ.

اندک زمان و لحظاتی طلب علم، بهتر از یک شب قیام به نماز است. و یک روز طلب علم، بهتر از روزۀ سه ماه است.

«طلب علم» ح 1904- طَلَبُ العِلْمِ فَریضَةٌ عَلى كُلِّ مُسْلِمٍ وَ واضِعُ العِلْمِ عِنْدَ غَيْرِ أهْلِهِ كَمُقَلِّدِ الخَنازیرِ الجَوْهَرَ وَ اللُؤْلُؤَ وَ الذَهَبَ.

طلب دانش، بر هر مسلمانی واجب است. و کسی که دانش را بر نا اهلان عرضه می‌کند، مانند کسی است که برگردن خوکان، گوهر و مروارید و طلا می‌آویزد!

«قبول حقّ و انصاف» ح 1908- طُوبىٰ ⁽¹⁾لِلسّابِقینَ إلى ظِلِّ اللهِ؛ الَّذینَ إذا اُعطُوا الحَقَّ قَبِلُوهُ وَ الَّذینَ يَحْكُمُونَ لِلنّاسِ بِحُكْمِهِمْ لِأنْفُسِهِمْ.

خوشا به حال آنان که به سوی سایۀ خداوند پیشی می‌گیرند؛ کسانی که چون با حقّ رو به رو شوند، آن را می پذیرند و کسانی که برای مردم چنان حکم می‌کنند که برای خویش حکم می‌نمایند.

«عمل به علم» ح1911- طوبیٰ لِمَن عَمِلَ بِعِلمِهِ.

خوشا به حال کسی که به علمش عمل نماید.

«انفاق مالی» وَ اَنفَقَ الفَضلَ مِن مالِهِ.

و فزونی مالش را انفاق کند.

«کم حرفی» وَ اَمسَکَ الفَضلَ مِن قَولِهِ.

و فزونی گفتارش را امساک نماید.

«صبر بر قدر کفاف روزی» ح 1912- طُوبىٰ لِمَنْ رَزَقَهُ اللهُ الكَفافَ ثُمَّ صَبَرَ عَلَيْهِ.

خوشا به حال آن که خداوند به قدر کفاف بدو روزی داد و او بر آن مقدار صبر نمود.

«مشغول عیب خود بودن» ح 1913- طُوبىٰ لِمَنْ شَغَلَهُ عَيْبُهُ عَنْ عُيوبِ النّاسِ.

خوشا به حال آن که عیب خودش، او را از عیب های دیگران بازداشت.

«تسلّط بر زبان و گریه بر گناه» ح 1918- طُوبىٰ لِمَنْ مَلَكَ لِسانَهُ وَ بَكىٰ عَلى خَطیئَتِهِ.

خوشا به حال آن که بر زبانش چیره گشت و بر گناه خود گریست.

«شکرگزاری» ح 1920- الطّاعِمُ الشّاكِرُ: بِمَنْزِلَةِ الصّائِمِ الصّابِرِ.

آن که می‌خورد و شکر می گزارد، بسان روزه‌دار صبور است.

«عیادت مریض» ح 1927- عائِدُ المَرْيضِ يَخُوضُ فی الرَّحْمَةِ فَإِذا جَلَسَ عِنْدَهُ غَمَرَتْهُ الرَّحْمَةُ.

عیادت گر بیمار، در رحمت فرو می‌رود و چون نزد بیمار بنشیند، رحمت، او را کاملاً در بر می‌گیرد.

وَ مِنْ تَمامِ عِيادَةِ المَریضِ أنْ يَضَعَ أحَدُكُمْ يَدَهُ عَلى وَجْهِهِ أوْ عَلى يَدِهِ فَيَسْألَهُ كَيْفَ هُوَ.

و از [شیوه‌های] عیادت کامل این است که یکی از شما دستش را بر صورت یا دست بیمار گذارد و از او بپرسد حالش چطور است.

وَ تَمامُ تَحِيَّتِكُمْ بَيْنَكُمُ المُصافَحَةُ.

و کامل شدن سلام و درود میان شما، به دست دادن است.

«برتری عالم بر عابد» ح 1929- عالِمٌ يُنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ خَيْرٌ مِنْ ألْفِ عابِدٍ.

عالمی که از علمش سود برند، از هزار عابد بهتر است.

«خیریّت قضاء الهی برای مؤمن» ح 1934- عَجَبًا لِلْمُؤْمِنِ فَوَ اللهِ لا يَقْضِي اللهُ لِلْمُؤْمِنِ قَضاءً إلاّ کانَ خَيرًا لَهُ.

شگفتا از مؤمن! به خدا سوگند که خداوند برایش قضائی را مقدّر نمی‌سازد، مگر آن که خیر اوست.

«برخورد کریمانه» ح 1935- عُدْ مَنْ لا يَعُودُكَ وَ اَهْدِ لِمَنْ لا يُهْدِي لَكَ.

به عیادت و دیدار کسی برو که به عیادت و دیدار تو نمی‌آید. و به کسی که به تو هدیّه نمی‌دهد هدیّه بده.

«عدل» ح 1936- عَدْلُ ساعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبادَةِ سَنَةٍ.

اندک زمانی عدالت پیشگی، از یک سال عبادت بهتر است.

«عفو عظیم الهی» ح 1944- عَفْوُ اللهِ أكْبَرُ مِنْ ذُنُوبِكَ.

گذشت الهی،بزرگ تر از گناهان توست! (پس هرگز از رحمت الهی مأیوس مشو و بدان که باب توبه، همواره گشوده است.)

«پذیرش عذر برادران» ح 1945- ... وَ مَنِ اعْتَذَرَ إلى أخیهِ المُسْلِمِ مِنْ شَيْ‌ءٍ بَلَغَهُ عَنْهُ فَلَمْ يَقْبَلْ عُذْرَهُ لَمْ يَرِدْ عَلَيَّ الحَوْضَ.

... و هرکس از برادر مسلمان خود به خاطر رنجشی که بدو رسانده است عذر بخواهد امّا او عذرش را نپذیرد، بر سر حوض [کوثر] بر من وارد نمی شود!

«پذیرش عذر برادران» ح 1946- ... وَ مَنْ أتاهُ أخُوهُ مُتَنَصِّلاً فَلْيَقْبَلْ ذلِكَ مُحِقّاً کانَ أوْ مُبْطِلاً، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ لَمْ يَرِدْ عَلَيَّ الحَوْضَ.

... و هرکس برادرش به عذرخواهی نزد او آمد باید از او بپذیرد چه عذرش حقّ باشد و چه باطل؛ که اگر این کار را نکند بر سر حوض [کوثر] بر من وارد نمی شود!

«نیکی ویژه به مادر» ح 1955- ... وَ إذا دَعاكَ أبَواكَ فَأجِبْ اُمَّكَ.

... و چون پدر و مادرت [در یک لحظه با هم] تو را فرا خواندند، مادرت را اجابت کن.

«تعلیم و آسان گیری» ح 1957- عَلِّمُوا وَيَسِّرُوا وَ لا تُعَسِّرُوا،

یاد دهید و آسان بگیرید و سخت نگیرید

«بشارت دادن» و بَشِّرُوا وَ لا تُنَفِّرُوا.

و مژده دهید و بیزار نسازید.

«مهار خشم» وَ اذا غَضِبَ أحَدُكُمْ فَلْيَسْكُتْ.

و هرگاه یکی از شما به خشم آمد باید سکوت کند.

«سجده» ح 1962- عِلَيكَ بالسُّجُودِ فَإِنَّكَ لا تَسْجُدُ لِلّهِ سَجْدَةً إِلاّ رَفَعَكَ اللهُ بِها دَرَجَةً وَ حَطَّ عَنْكَ بِها خَطیئَةً.

بر تو باد اهتمام به سجده؛ که بی‌گمان سجده‌ای برای خداوند نمی‌کنی، مگر آنکه به واسطۀ آن، خداوند یک درجه تو را بالا می‌برد و یکی از گناهانت را فرو می‌ریزد.

و شاید یعنی: ... به واسطۀ آن، خداوند تو را بالا می برد - از حیث درجه - و از تو فرو می ریزد - از حیث گناه -.⁽¹⁾

(خدا کند سجده‌مان برای خدا باشد نه برای مقام و درجۀ مذکور.)

حضرت امام صادق علیه السّلام فرموده اند: «هر مؤمنی که در غیر نماز، خدا را به شکرانۀ نعمتی سجده کند، خدا به سبب آن سجده، ده حسنه برای او می نویسد و ده سیّئه از او محو می کند و برای او ده درجه در بهشت ها بلند و رفیع گرداند.»⁽²⁾

بر اساس معنای اوّل: لازم به یادآوری است که این گونه احادیث - که ثواب و پاداش عملی را به طور متفاوت بیان کرده اند - با هم منافات و تعارضی ندارند؛ زیرا هر دو در صدد اثبات اند، نه نفی. یعنی روایتی که ثواب کمتری را بیان می کند و به ذکر حدّ اقلّ ثواب اکتفا می نماید، در صدد نفی ثواب بیشتر نمی باشد. (اثباب شیء، نفی ماعداه نمی کند.)

«تقوی» ح 1964- عَلَيْكَ بِتَقْوىٰ اللهِ فَإِنَّها جِماعُ كُلِّ خَيْرٍ.

بر تو باد اهتمام به خداپروایی؛ که به راستی آن، جامع تمام خیرات و خوبی‌هاست. (چو صد آمد نود هم پیش ماست)

«خداپروایی» ح 1965- عَلَيْكَ بِتَقْوَى اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا اسْتَطَعْتَ

بر تو باد اهتمام به پروا از خداوند عزّت مند و صاحب جلال، تا می توانی.

«یاد مداوم خداوند» وَ اذْكُرِ اللهَ عِنْدَ كُلِّ حَجَرٍ وَ شَجَرٍ،

و خداوند را نزد هر سنگ و درختی یاد نما.

«بازگشت از بدی» وَ إذا عَمِلْتَ سَیِّئَةً فَاَحْدِثْ عِنْدَها تَوْبَةً: السِّرُّ بِالسِّرِّ وَ العَلانِيَةُ بِالْعَلانِيَةِ.

و اگر کار بدی انجام دادی، همان هنگام توبه کن؛ اگر [آن بدی] پنهانی بود، پنهانی [توبه کن] و اگر آشکار بود، آشکارا.

«حسن خلق» ح 1966- عَلَيْكَ بِحُسْنِ الخُلُقِ، فَإِنَّ أحْسَنَ النّاسِ خُلُقاً: أحْسَنُهُمْ دیناً.

بر تو باد خوش اخلاقی؛ که به راستی خوش‌اخلاق ترین مردم، دینی نکوتر دارد.

«حسن خلق و سکوت طولانی» ح 1967- عَلَيْكَ بِحُسْنِ الخُلُقِ وَ طُولِ الصَّمْتِ؛ فَوَ الَّذی نَفْسی بِيَدِهِ ما تَجَمَّلَ الخَلائِقُ بِمِثْلِهِما.

بر تو باد خوش اخلاقی و سکوت طولانی؛ که سوگند به آن که جانم در دست اوست، خلایق، زینتی مانند آن دو ندارند.

«ملایمت و پرهیز از خشونت و ناسزا» ح 1969- عَلَيْكَ بِالرِّفْقِ وَ إِيّاكَ وَ العُنْفَ وَ الفُحْشَ.

بر تو باد ملایمت و مدارا، و از خشونت و ناسزا بپرهیز.

«فایدۀ حزن» ح 1971- عَلَيْكُمْ بِالْحُزْنِ فَإِنَّهُ مِصباحُ القَلْبِ؛ أجیعُوا أنْفُسَكُمْ وَ اَظْمِئُوها.

بر شما باد اندوه؛ که به راستی آن، چراغ دل است؛ خود را گرسنه و تشنه دارید.

(در کتاب شریف ارشادالقلوب⁽¹⁾، در حدیث مبارک «معراج» که کامل‌ترین و لطیف‌ترین درس اخلاق است (چرا که معلّمش، خداوند متعال و شاگردش، پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله وسلم است) می‌فرماید:« یا اَحمَدُ! لَو ذُقتَ حَلاوَةَ الجُوعِ وَالصَّمتِ وَالخَلوَةِ وَ ما وَرِِثوا مِنها». قال: «یا رَبِّ! ما میراثُ الجوعِ؟» قال: « الحِکمَةُ وَ حِفظُ القَلبِ وَ التَّقَرُّبُ اِلَیَّ وَ الحُزنُ الدائِمُ وَ خِفَّةُ المَؤُونَةِ بَینَ الناسِ وَ قَولُ الحَقِّ وَ لا یُبالِی عاشَ بِیُسرٍ اَم بِعُسرٍ.» پس یکی از ثمرات جوع (گرسنگی)، حزن است. اهلش فرموده‌اند: مراد از جوع، نخوردن نیست؛ بلکه به اندازۀ نیاز خوردن است و یکی دو لقمه مانده به سیر شدن و با وجود اشتها، کنار کشیدن است. و مراد از حزن، اندوه معنویّات و قرب و رضوان الهی است.)

«کشمش» ح 1973- عَلَيْكُمْ بِالزَّبیبِ فَاِنَّهُ يَكْثِفُ المُرَّةَ وَ يَذْهَبُ بِالْبَلْغَمِ وَ يَشُدُّ العَصَبَ وَ يَذْهَبُ بِالْعَياءِ وَ يُحْسِنُ الخُلُقَ وَيُطیبُ النَّفْسَ وَ يَذْهَبُ بِالْهَمِّ.

کشمش بخورید؛ که بی‌گمان صفرا را غلیظ می‌کند و بلغم را می‌برد و عصب را قوی می‌نماید و عجز و ناتوانی را از بین می‌برد و اخلاق را نیکو می‌کند و جان را طراوت و پاکی می‌بخشد و اندوه را دور می‌کند.

«مسواک» ح 1975- عَلَيْكُمْ بِالسِّواكِ فَنِعْمَ الشَّىْءُ السِّواكُ؛ يَشُدُّ اللِّثَةَ وَ يَذْهَبُ بِالبَخَرِ وَ يُصْلِحُ المَعِدَةَ وَ يَزیدُ فى دَرَجاتِ الجَنَّةِ وَ يُرْضِى الرَّبَّ وَ يُسْخِطُ الشَّيْطانَ.

مسواک بزنید که مسواک خوب چیزی است؛ لثه را محکم می‌سازد و بوی بد دهان را می‌برد و معده را سامان می‌بخشد و به درجات بهشت می‌افزاید و پروردگار را خشنود می‌سازد و شیطان را به خشم می‌آورد.

«قناعت» ح 1980- عَلَيْكُمْ بِالْقَناعَةِ فَاِنَّ القَناعَةَ مالٌ لا يَنْفَدُ.

بر شما باد قناعت؛ که بی‌گمان قناعت، مالی است که تمام نمی‌شود.

«کم گویی» ح 1982- عَلَيْكُمْ بِقِلَّةِ الكَلامِ وَ لا يَسْتَهْوِيَنَّكُمُ الشَّيْطانُ.

بر شما باد کم‌گویی، و شیطان شما را به سقوط نکشاند. [پناه بر خدا]

«رفق و مدارا» ح 1986- عَلَيْكَ بِالرِّفْقِ فَإِنَّ الرِّفْقَ لَمْ يَكُنْ فی شَيْ‌ءٍ قَطُّ إِلاّ زانَهُ وَ لا نُزِعَ مِنْ شَيْ‌ءٍ قَطُّ إلاّ شانَهُ.

بر تو باد ملایمت و مدارا؛ که به راستی ملایمت هرگز در چیزی نباشد مگر آن که آن را زینت دهد و از چیزی گرفته نشود مگر آن که آن را زشت سازد!

«دعاء» ح 1987- عَمَلُ البِرِّ كُلِّهُ نِصْفُ العِبادَةِ وَ الدُّعاءُ نِصْفٌ. فَإِذا أرادَ اللهُ تَعالى بِعَبْدٍ خَيْرًا انْتَحىٰ قَلْبَهُ لِلدُّعاءِ.

تمام اعمال نیک، نیمی از عبادت است و نیمۀ دیگر آن دعاء است. پس اگر خداوند متعال خیر بنده‌ای را بخواهد قلبش را به سوی دعاء متمایل می‌کند.

«عیادت مریض» ح 1992- عُودُوا المَرْضىٰ، وَ مُروُهُمْ فَلْيَدْعُوا لَكُمْ فَإِنَّ دَعْوَةَ المَریضِ مُسْتَجابَةٌ وَ ذَنْبَهُ مَغَفُورٌ.

بیماران را عیادت کنید و به آنها بگویید که برایتان دعاء نمایند؛ که به راستی دعای بیمار اجابت و گناهش بخشوده می‌گردد.

«مراقبه و تفکّر» ح 1994- عَوِّدُوا قُلُوبَكُمُ التَّرَقُّبَ وَ أكْثِرُوا التَّفَكُّرَ.

قلب‌هایتان را به مراقبه عادت دهید و زیاد اندیشه نمایید.

«کمك به برادران» ح 1995- عَوْنُ العَبْدِ أخاهُ يَوْماً خَيْرٌ مِنْ اِعْتِكافِهِ شَهْراً.

یک روز کمک بنده به برادرش، از یک ماه اعتکاف او بهتر است.

«علم به خاطر خداوند، نه دنیاطلبی» ح 1999- العالِمُ إذا أرادَ بِعِلْمِهِ وَجْهَ اللهِ تَعالى هابَهُ كُلُّ شَيْ‌ءٍ،

اگر عالم از علم خویش، وجه خدای متعال را اراده کند، همه چیز از او هیبت می‌برد و می‌هراسد.

وَ إذا أرادَ أنْ يُكْثِرَ بِهِ الكُنُوزَ هابَ مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ.

و اگر بخواهد با علمش، گنج‌های [مادّی] را بیافزاید، از همه چیز هیبت می‌برد و می‌هراسد!

«اطاعت از والدین در طول اطاعت از پروردگار» ح 2004- العَبْدُ المُطیعُ لِوالِدَيهِ وَ لِرَبِّهِ فی أعْلىٰ عِلِّيِّينَ⁽¹⁾.

بنده‌ای که مطیع پدر و مادر و پروردگارش است، در بلند ترین درجات عالی و رفیع‌ترین منازل قرب به خداوند متعال جای دارد.

«پرهیز از خلف وعده» ح 2005- العِدَةُ دَيْنٌ، وَيْلٌ لِمَنْ وَعَدَ ثُمَّ أخْلَفَ! وَيْلٌ لِمَنْ وَعَدَ ثُمَّ أخْلَفَ! وَيْلٌ لِمَنْ وَعَدَ ثُمَّ أخْلَفَ.

وعده دادن، تعهّدی [برگردن آدمی] است؛ وای بر آن که وعده دهد و سپس تخلّف کند! وای بر آن که وعده دهد و سپس تخلّف کند! وای بر کسی که وعده دهد و سپس تخلّف کند!

« نکو و نکوتر» ح 2006- العَدْلُ حَسَنٌ وَ ٰلكِنْ فی الاُمَراءِ أحْسَنُ.

عدالت نکوست و برای حاکمان نکوتر است.

اَلسَّخاءُ حَسَنٌ وَ ٰلكِنْ فی الأغْنِياءِ أحْسَنُ.

سخاوت نکوست و برای ثروتمندان نکوتر است.

اَلوَرَعُ حَسَنٌ وَ ٰلكِنْ فی العُلَماءِ أحْسَنُ.

ورع و پارسایی نکوست و برای علماء نکوتر است.

اَلصَّبْرُ حَسَنٌ وَ ٰلكِنْ فی الفُقَراءِ أحْسَنُ.

شکیبایی نکوست و برای تهیدستان نکوتر است.

اَلتَّوْبَةُ حَسَنٌ وَ ٰلكِنْ فی الشَّبابِ أحْسَنُ.

توبه نکوست و برای جوانان نکوتر است.

الحَياءُ حَسَنٌ وَ ٰلكِنْ فی النِّساءِ أحْسَنُ.

حیاء نکوست و برای زنان نکوتر است.

«عفاف» ح 2008- العَفافُ زینَةُ النِّساءِ.

عفّت، زینت زنان است.

«پرهیز از به کار گرفتن عقل در امر دنیا» ح 2010- العَقْلُ فی أمْرِ الدُّنْيا: مَضَرَّةٌ. وَ العَقْلُ فی أمْرِ الدّینِ: مَسَرَّةٌ.

عقل در کار دنیا موجب ضرر، و در کار دین موجب شادی است.

(عقل - این نعمت عظمی و حجّت باطنی الهی - سزاوار نیست که حتّی یک لحظه در خدمت دنیای حقیر و فانی قرار گیرد. و از طرفی انجام تمام امور دنیوی و اخروی در گرو به کار گیری عقل است؛ پس چه کنیم؟

پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم به جناب ابوذر سلام الله علیه، این راه کار را ارائه فرمودند: «باید برای تو در هر چیزی - حتّی خوابیدن و خوردن - نیّتی فاخر باشد.»⁽¹⁾

یعنی به تمام کارهای دنیوی - با نیّت تقرّب و جلب رضایت و محبّت خداوند متعال - صبغۀ اخروی ببخشیم و آنگاه، عقل را در انجام آنها به کار گیریم.)

«علماء» ح 2014- العُلَماءُ: مَصابیحُ الأرْضِ وَ خُلَفاءُ الأنْبِياءِ وَ وَرَثَتی وَ وَرَثَةُ الأنْبِياءِ.

علماء، چراغ‌های زمین و جانشینان پیامبران و وارثان من و وارثان پیامبران‌اند. (اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد)

«علماء و متّقین» ح 2015- العُلَماءُ: قادَةٌ، علماء، رهبران‌اند.

وَ المُتَّقُونَ: سادَةٌ، و خداپروایان، سروران‌اند.

وَ مُجالَسَتُهُمْ: زِيادَةٌ. و همنشینی با آنها مایۀ فزونی است.

«علم و عمل» ح 2019- العِلْمُ: حَياةُ الإسْلامِ وَ عِمادُ الإیمانِ وَ مَنْ عَلِمَ عِلْماً أتَمَّ اللهُ لَهُ أجْرَهُ وَ مَنْ تَعَلَّمَ فَعَمِلَ عَلَّمَهُ اللهُ ما لَمْ يَعْلَمْ.

دانش، حیات اسلام و اساس ایمان است و هر کس دانشی را بیاموزد، خداوند پاداش آن را برایش کامل می کند و هرکس بیاموزد و عمل نماید، خداوند آن چه را نمی‌داند، بدو یاد می‌دهد.

(حضرت آیةالله العظمی بهجت رضوان الله تعالی علیه بارها در جواب مشتاقانی که از «استاد اخلاق» سراغ می گرفتند، این حدیث شریف را یگانه راه رسیدن به مقصد می دانستند: مَن عَمِلَ بِما عَلِمَ وَرَّثَهُ اللهُ عِلمَ ما لا يَعلَم.)

«قبول سخن حکیمانه از سفیه» ح 2030- غَریبَتانِ: كَلِمَةُ حِكْمَةٍ مِنْ سَفْيهٍ فَاقْبَلُوها

دو چیز، عجیب است: سخن حکیمانه از نادان! پس آن را بپذیرید.

«نادیده گرفتن سخن بد حکیم» وَ كَلِمَةُ سَيِّئَةٍ مِنْ حَكیمٍ فَاغْفِرُوها.

و سخن بد از حکیم! پس آن را نادیده بگیرید.

«بهداشت» ح 2031- غَسْلُ الإِناءِ وَ طَهارَةُ الفِناءِ يُورِثانِ الغِنىٰ.

شستن ظرف و پاکیزگی حیاط خانه، بی‌نیازی را به ارمغان می آورد.

«خدمت» ح 2034- غَفَرَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ لِرَجُلٍ أماطَ غُصْنَ شَوْكٍ عَنِ الطَّریقِ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِه وَ ما تَاَخَّرَ.

خداوند عزّت مند و صاحب جلال، گناهان دیرینه و تازۀ مردی را که شاخۀ خاری را از راه برداشت، آمرزید. (و یا: گناهان گذشته و آیندۀ مردی را که شاخۀ خاری را از راه بردارد، می آمرزد.)

«خدمت» ح 2035- غُفِرَ لِامْرَأةٍ مُومِسَةٍ مَرَّتْ بِكَلْبٍ عَلىٰ رَأسِ رَكِىٍّ يَلْهَثُ کادَ يَقْتُلُهُ العَطَشُ فَنَزَعَتْ خُفَّها فَاوْثَقَتْهُ بِخِمارِها فَنَزَعَتْ لَهُ مِنَ الماءِ فَغُفِرَ لَها بِذلِكَ.

زنی بدکار آمرزیده شد، [بدین سان که] بر سگی گذشت که بر سر چاهی له له می‌زد و نزدیک بود از تشنگی بمیرد؛ آن زن کفش خود را درآورد و به سرپوش خود بست و برای سگ آب کشید و به خاطر آن آمرزیده شد.

«علم» ح 2037- الغُدُوُّ ⁽¹⁾وَ الرَّواحُ⁽²⁾فی تَعْلیمِ العِلْمِ أفْضَلُ عِنْدَ اللهِ مِنَ الجِهادِ.

صبح و عصر در کار یاد دادن علم بودن، نزد خداوند از جهاد برتر است. (صبح و عصر کنایه از مداومت است.)

«مهار غضب» ح 2039- الغَضَبُ مِنَ الشَّيْطانِ وَ الشَّيْطانُ خُلِقَ مِنَ النّارِ وَ الماءُ يُطْفِئُ النّارَ فَإِذا غَضِبَ أحَدُكُمْ فَلْيَغْتَسِلْ.

خشم از شیطان است و شیطان از آتش آفریده شده است و آب آتش را خاموش سازد؛ پس هرگاه یکی از شما به خشم آمد، خود را شست و شو دهد.

«پرهیز از غِناء» ح 2041- الغِناءُ يُنْبِتُ النِّفاقَ فی القَلْبِ كَما يُنْبِتُ الماءُ الزَّرْعَ.

چهچهۀ مناسب با مجالس لهو و خوش گذرانی، نفاق را در قلب می‌رویاند آنچنان که آب، کشت را برویاند!

«غِناء» از دیدگاه فقه عبارت است از آوازی که از حنجرۀ آدمی بیرون آید و درگلو چرخانده شود (چهچهه) و در شنونده، حالت سرور و وجد ایجاد کند و مناسب با مجالس لهو و خوش گذرانی باشد.

امّا «موسیقی» به صوت و آهنگی گفته می شود که از آلات موسیقی پدید آید.

«طرب و لهو» از واژه های کلیدی است که در باب غناء و موسیقی به کار می رود. «طرب» به حالت سبک عقلی گفته می شود که در اثر شنیدن آواز با آهنگ در روان و نفس آدمی پدید می آید و او را از حدّ اعتدال خارج می کند. این امر تنها به حالت شادی اختصاص ندارد؛ بلکه ممکن است از آهنگ های حزن آور نیز حاصل شود.

و مقصود فقیهان از واژۀ «لهو» سازگاری و همنوایی آواز و آهنگ نواخته شده با مجالس فساد و خوش گذرانی است، هر چند طرب انگیز نباشد.

تمامی مراجع معظّم تقلید، «لهوی بودن» را قید اصلی غناء و موسیقی حرام می دانند ولی در قید «طرب انگیزی» اختلاف نظر هست. برخی (همچون امام خمینی، امام خامنه ای و آیۀ الله العظمی بهجت) اظهار می دارند که غناء و موسیقی حرام، باید از دو مشخّصۀ «لهوی» و «طرب انگیزی» برخوردار باشد تا مشمول حرمت قرار گیرد.⁽¹⁾

توجّه: راه کار زدودن نفاق از قلب: پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم فرموده‌اند: «صداهای تان را با صلوات بر من، بلند کنید؛ که به راستی نفاق را می زداید.»⁽²⁾اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد

«پرهیز از غِيبت» ح 2044- الغِيبَةُ ذِكْرُكَ أخاكَ بِما يَكْرَهُ.

غیبت آن است که از برادر خود به چیزی یاد کنی که دوست ندارد.

«جوان عابد» ح 2050- فَضْلُ الشَّابِّ العابِدِ الَّذِى يَعْبُدُ فى صِباهُ عَلَى الشَّيْخِ الَّذى يَعْبُدُ بَعْدَ ما كَبِرَتْ سِنُّهُ كَفَضْلِ المُرْسَلینَ عَلى سائِرِ النَّاسِ.

برتری جوان عابدی که در آغاز جوانی‌اش عبادت می‌کند، نسبت به پیری که بعد از کهنسالی عبادت می‌نماید، همچون برتری پیامبران نسبت به سایر مردم است! ( اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد و صلّ علی جمیع الانبیاء و المرسلین )

«برتری عالم بر عابد» ح 2052- فَضْلُ العالِمِ عَلَى العابِدِ كَفَضْلِي عَلىٰ اُمَّتِي.

برتری عالم بر عابد، همچون برتری من بر امّتم می‌باشد. ( اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد )

«برتر عالم بر عابد» ح 2053- فَضْلُ العالِمِ عَلَى العابِدِ كَفَضْلى عَلى اَدْناكُمْ.

برتری عالم بر عابد همچون برتری من بر پایین‌ترین شماست.

«مقام والای معلّم» اِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ وَ مَلائِكَتَهُ وَ أهْلَ السَّمواتِ وَ الارَضینَ حَتَّى النَّمْلَةَ فى جُحْرِها وَ حَتَّى الحُوتَ لَيُصَلُّونَ عَلى مُعَلِّمِ النَّاسِ الخَيْرَ.

به راستی که خداوند عزّت مند و صاحب جلال و فرشتگانش و اهل آسمان ها و زمین‌ها و حتّی مورچه در لانۀ خود و حتّی ماهی، بر کسی که به مردم، خیر و نیکی می‌آموزد صلوات و رحمت نثار می کنند. ( اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد )

«برتری عالم بر عابد» ح 2055- فَضْلُ العالِمِ عَلَى العابِدِ سَبْعونَ دَرَجَةً ما بَيْنَ كُلِّ دَرَجَتَيْنِ كَما بَيْنَ السَّماءِ وَالاَرْضِ.

برتری عالم بر عابد، هفتاد درجه است، که فاصلۀ میان هر درجه، همچون فاصلۀ میان آسمان و زمین است!

«آسانی رسوایی دنیا نسبت به آخرت» ح 2057- فُضُوحُ الدُّنْيا أهْوَنُ مِنْ فُضُوحِ الاٰخِرَةِ.

رسوایی دنیا، از رسوایی آخرت آسان‌تر است.

«تفکّر» ح 2059- فِكْرَةُ ساعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبادَةِ سِتّینَ سَنَةً.

لحظاتی اندیشیدن، ازشصت سال عبادت بهتر است!

«مسواک» ح 2061- فى السِّواكِ ثَمانِيَةُ خِصالٍ: يُطیبُ الفَمَ وَ يَشُدُّ اللِّثَةَ وَ يَجْلُو البَصَرَ وَ يُذْهِبُ البَلْغَمَ وَ يُفَرِّحُ المَلائِكَةَ وَ يُرْضِى الرَّبَّ وَ يَزیدُ فى الحَسَناتِ وَ يُصِحُّ المَعِدَةَ.

در مسواک زدن هشت خصلت هست: دهان را خوشبو می‌سازد، لثه را محکم می‌کند، چشم را روشنی می‌بخشد، بلغم⁽¹⁾را می‌برد ، فرشتگان را شادمان می‌سازد، پروردگار را راضی می‌کند، بر نیکی‌ها می‌افزاید و معده را سلامت می‌دارد.

«پرهیز از کبر» ح 2073- قالَ اللهُ تَعالیٰ: الكِبْرِياءُ رِدائى فَمَنْ نازَعَنى رِدائى قَصَمْتُهُ.

خداوند متعال فرموده است: کبریاء و بزرگی، ردای⁽²⁾من است و هر کس در پی گرفتن ردای من برآید او را درهم می‌شکنم!

«صبر» ح 2075- قالَ اللهُ تَعالیٰ: إذا وَجَّهْتُ إلى عَبْدٍ مِنْ عَبِيدِى مُصیبَةً فى بَدَنِهِ أو فِى وَلَدِهِ أوْ فِى مالِهِ فَاستَقْبَلَهُ بِصَبرٍ جَمِيلٍ اِسْتَحْيَيْتُ يَوْمَ القِيامَةِ أن اَنْصَبَ لَهُ مِيزاناً او اَنْشُرَ لَهُ دِيواناً.

خداوند متعال فرموده است: هرگاه برای بنده‌ای از بندگانم مصیبتی را بر بدن یا فرزند و یا مالش فرستم و او با صبری نیکو پذیرای آن شود، روز قیامت شرم دارم برایش میزانی برپا کنم و یا دفتری بگسترم.

«حین ظنّ به خداوند» ح 2076- قالَ اللهُ تَعالىٰ: أنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِىَ بى؛ إن ظَنَّ خَيْراً فَلَهُ وَ إِن ظَنَّ شَرّاً فَلَهُ.

خداوند متعال فرموده است: من نزد گمان بنده‌ام هستم؛ اگر گمان خیر برد، خیر می بیند و اگر گمان شرّ برد، شرّ می‌بیند.

«ستّاریّت الهی و استغفار» ح 2078- قالَ الله تَعالى: انَا أكْرَمُ وَ أعْظَمُ عَفْواً مِنْ أنْ اَسْتُرَ عَلى عَبْدٍ مُسْلِمٍ فِى الدُّنْيا ثُمَّ اُفْضِحُهُ بَعْدَ اِذْ سَتَرْتُهُ وَ لا اَزالُ اَغْفِرُ لِعَبْدِى مَا اسْتَغْفَرَنى.

خداوند متعال فرموده است: گذشت من کریمانه تر و بزرگ‌تر از آن است که بنده‌ای مسلمان را در دنیا بپوشانم سپس بعد از آن که وی را مستور داشتم، رسوا سازم. و تا زمانی که بنده‌ام از من آمرزش طلبد او را همواره می‌آمرزم.

«خوف از خداوند» ح 2079- قالَ اللهُ تَعالى: وَ عِزَّتى وَ جَلالى لا اَجْمَعُ لِعَبْدى أمْنَينِ وَ لا خَوْفَيْنِ؛

خداوند متعال فرموده است: به عزّت و جلالم سوگند، دو ایمنی و یا دو ترس را با هم به بنده‌ام ندهم؛

إن هُوَ أمَنَنى فى الدُّنْيا اَخَفْتُهُ يَوْمَ أجْمَعُ عِبادى

اگر در دنیا از من ایمن باشد، در روزی که بندگانم را گرد می‌آورم او را می‌ترسانم،

وَ إن هُوَ خافَنى فى الدُّنْيا اَمَنْتُهُ يَوْمَ أجْمَعُ عِبادى.

و اگر در دنیا از من بیم داشته باشد، در روزی که بندگانم را را گرد می‌آورم او را ایمنی می‌بخشم.

«دعاء» ح 2080- قالَ اللهُ تَعالى:... وَ أمَّا الَّتی بَيْنی وَ بَيْنَكَ فَعَلَيْكَ الدُّعاءُ وَ المَسألَةُ وَ عَلَىَّ الْإسْتِجابَةُ وَ العَطاءُ.

خداوند متعال فرموده است: ... و امّا آنچه که میان من و توست: از تو دعا کردن و درخواست، و از من اجابت کردن و عطا نمودن. (اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد)

«ای آدمی زاد عجیب!» ح 2082- قالَ اللهُ تَعالى: يَابْنَ آدَمَ! تُؤْتىٰ كُلَّ يَوْمٍ بِرِزْقِكَ وَ أنْتَ تَحْزُنُ،

خداوند متعال فرموده است: ای فرزند آدم! هر روز رزق و روزی ات به تو عطاء می‌شود و تو اندوهگینی!

وَ يَنْقُصُ كُلَّ يَوْمٍ مِنْ عُمُرِكَ وَ أنْتَ تَفْرَحُ!

و هر روز از عمرت کاسته می‌شود و تو شادمانی!

أنْتَ فی ما يَكْفیكَ، وَ تَطْلُبُ ما يُطْغیكَ.

آنچه تو را کفایت کند، دارا هستی و آنچه تو را به طغیان کشاند می طلبی!

لا بِقَلیلٍ تَقْنَعُ وَ لا مِنْ كَثیرٍ تَشْبَعُ.

نه به اندک، قناعت داری و نه از بسیار سیر می‌شوی!

«پرهیز از کاشت بدی» ح 2083- قالَ داوُدُ: یا زارِعَ السَّيِّئاتِ! أنْتَ تَحْصُدُ شَوْكَها.

حضرت داوود فرموده است: ای کسی که بدی‌ها را کاشته‌ای! تو خار آنها را درو می‌کنی!

«تقاضا نکردن از تازه به دوران رسیده» ح 2084- قالَ داوُدُ: اِدْخالُكَ يَدَكَ فى فَمِ التِّنِيّنِ إلى أنْ تَبْلُغَ المِرْفَقَ فَيَقْصِمَها خَيرٌ لَكَ مِنْ أنْ تَسْألَ مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَىْءٌ ثُمَّ کانَ.

حضرت داوود فرموده است: اگر دستت را تا آرنج در دهان اژدها فرو کنی و آن را خرد سازد، بهتر از آن است که از کسی که تازه به چیزی رسیده، چیزی بخواهی!

(بعض بزرگان فرموده اند: مراد از «من لم یکن له شیء ثم کان» ، مطلق مخلوق است.)

«برتری قرض دادن نسبت به صدقه دادن» ح 2089- قَرْضُ مَرَّتَيْنِ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةِ مَرَّةٍ.

دو بار قرض دادن بهتر از یک بار صدقه دادن است.

حضرت امام صادق علیه السّلام از حضرت رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم نقل فرموده‌اند: «صدقه، ده اجر دارد قرض، هجده اجر دارد. پیوند با برادران، بیست اجر دارد. و پیوند با خویشان، بیست و چهار اجر دارد.»⁽¹⁾

«فقه» ح 2096- قَلیلُ الفِقْهِ خَيْرٌ مِنْ كَثیرِ العِبادَةِ

اندکی فقه (فهم عمیق)، بهتر از عبادت بسیار [بدون فقه و فهم عمیق] است

«بندگی خدا و پرهیز از عُجب» وَ كَفىٰ بِالْمَرْءِ فِقْهاً إذا عَبَدَ اللهَ وَ كَفىٰ بِالْمَرْءِ جَهْلاً إذا أعْجَبَ بِرَأيِهِ

و برای فقه و فهم عمیق فرد همین بس که خدا را بنده باشد و برای جهل او همین بس که شیفتۀ رأی و نظر خویش (و مغرور به آن) باشد!

«برخورد صحیح با مؤمن و جاهل» وَ إنَّما النّاسُ رَجُلانِ: مُؤْمِنٌ وَ جاهِلٌ فَلا تُؤْذِ المُؤْمِنَ وَ لا تُجاوِزِ الجاهِلَ.

و به راستی مردم ، فقط دو دسته اند: مؤمن و جاهل؛ پس مؤمن را میازار و بر جاهل، تعدّی مکن.

«توفیق» ح 2097- قَلیلُ التَّوْفیقِ خَيْرٌ مِنْ كَثیرِ العَقْلِ.

اندکی توفیق⁽²⁾از عقل بسیار بهتر است.

«اداء شکر نعمت» ح 2099- قَلیلٌ تُؤَدِّى شُكْرَهُ خَيْرٌ مِنْ كَثیرٍ لا تُطیقُهُ.

[نعمت] اندکی که شکر آن را اداء کنی بهتر است از [نعمت] انبوهی که آن را طاقت نیاوری. (ظرفیّت آن را نداشته باشی و شکرش را اداء نکنی.)

«توکّل صحیح» ح 2106- قَيِّدْها وَ تَوَكَّلْ.

آن (شتر) را ببند و توکّل کن. (باید وظیفۀ خود را انجام داد و اسباب را به کار گرفت و در ضمن، اثر و نتیجه را به خداوند - مسبِّب الاسباب - واگذار کرد؛ زیرا هیچ چیز غیر از خداوند، مستقلّ و قابل اعتماد و اتّکاء نیست. پس توکّل یعنی در عین استفاده از اسباب، به آنها اعتماد نداشتن و فقط به خداوند متعال، اعتماد و اتّکاء داشتن.

در تفسیر المیزان، (سورۀ مبارکۀ یوسف (سلام الله علیه)، آیۀ شریفۀ 42) آمده است که حتّی حضرت یوسف علی نبیّنا و آله و علیه السّلام، که از مخلَصین بوده است، از اسباب متعارف بهره می گرفته است (اُذکرنی عند ربّک) امّا اعتماد و اتّکائش فقط به خداوند - مسبِّب الاسباب - بوده است. و در آیات شریفۀ 66 و 67 نیز مطالب بسیار ارزنده ای دربارۀ «توکّل» فرموده اند.

«قرآن» ح 2108- القُرآنُ هُوَ الدَّواءُ.

یگانه دوا، قرآن است. (البتّه قرآنی که مشتمل بودنش بر آیات اهل بیت علیهم السّلام فراموش نشود، مانند «اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم» ، « انّما ولیّکم الله و رسوله والذین امنوا الذین یقیمون الصلوة و یؤتون الزکوة و هم راکعون» ، « قل لا أسألکم علیه اجراً الاً المودّة فی القربیٰ» و ...)

«رابطۀ فقر و کفر» ح 2114- کادَ الفَقْرُأنْ يَكُونَ كُفْراً.

نزدیک است که فقر به کفر انجامد!

«یاد مرگ» ح 2116- كَأنَّ الحَقَّ فیها عَلى غَيرِنا وَجَبَ،

گویا که حقّ در دنیا بر غیر ما واجب شده است!

وَ كَأنَّ المَوْتَ فیها عَلى غَيْرِنا كُتِبَ،

و گویا مرگ در آن بر غیر ما نوشته شده است!

وَ كَأنَّ الَّذینَ يُشَيَّعُ مِنَ الأمْواتِ سَفَرٌ عَمّا قَلیلٍ إَلَيْنا عائِدُونَ نَبُوءُ أجْداثَهُمْ وَ نَأكُلُ تُراثَهُمْ كَأنّا مُخَلَّدُونَ بَعْدَهُمْ!

و گویا آن مردگانی که تشییع می‌شوند مسافرانی هستند که به زودی نزد ما باز می‌گردند، پیکرهای آنان را به خاک می‌سپاریم و میراث آنها را می‌خوریم، گویا ما بعد از آن‌ها جاودانیم!

قَدْ نَسینا كُلَّ واعِظَةٍ وَ أمِنّا كُلَّ جائِحَةٍ.

هر اندرزی را از یاد برده‌ایم و از هر حادثه و بلایی در امانیم!

«خدمت» ح 2118- کانَ عَلَى الطَّریقِ غُصْنُ شَجَرَةٍ يُؤْذِى النّاسَ فَاَماطَها رَجُلٌ فَاُدْخِلَ الجَنَّةَ.

شاخۀ درختی در راه بود که مردم را می‌آزرد، مردی آن را کنار زد و [بدان سبب] به بهشت برده شد.

«حذر از خشم الهی» ح 2119- كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللهِ الأکلُ مِنْ غَيْرِ جُوعٍ وَ النَّوْمُ مِنْ غَيرِ سَهَرٍ⁽¹⁾وَ الضِّحكُ مِنْ غَيْرِ عَجَبٍ.

خوردن بدون گرسنگی، و خواب بدون شب بیداری و خستگی، و خندۀ بی‌جا، موجب خشم بزرگ در نزد خداوند است!

«خشیت الهی» ح 2128- كَفى بِالْمَرءِ عِلْماً أنْ يَخْشَى اللهَ

برای دانش مرد همین بس که از خداوند بترسد.

«پرهیز از خودشیفتگی» وَ كَفى بِالْمَرءِ جَهْلاً أنْ يُعْجِبَ بِنَفْسِهِ.

و برای جهل مرد همین بس که از خود خوشش آید! (دچار خود شیفتگی باشد.)

«پرهیز از نقل همۀ شنیده ها» ح 2130- كَفى بِالْمَرْءِ كَذِباً أنْ يُحَدِّثَ لِكُلِّ ما سَمِعَ.

برای دروغ گویی مرد همین بس که هر چه شنید بازگو کند.

«پرهیز از شهرت طلبی» ح 2141- كَفى بِالْمَرْءِ اِثْماً أنْ يُشارَ اِلَيهِ بِالاصابع. إن کانَ خَيْراً فَهِىَ مَزَلَّةٌ إِلاّ مَنْ رَحِمَ اللهُ تَعالى وَ إن کانَ شَرّاً فَهُوَ شَرٌّ.

برای گناهکار بودن مرد همین بس که با انگشتان بدو اشاره کنند (انگشت نما باشد) که اگر خیر باشد مایۀ لغزش است مگر آن که خداوند متعال رحم کند، و اگر شرّ باشد که شرّ است.

«حدّ اکثر حقّ انسان از مادّیات» ح 2154- كُلُّ شَىْ‌ٍءٍ فَضَلَ عَنْ ظِلِّ بَيْتٍ وَ جِلْفِ الخُبْزِ وَ ثَوْبٍ يُوارِى عَوْرَةَ الرَّجُلِ وَ الماءِ لَمْ يَكُنْ لاِبْنِ آدَمَ فیهِ حَقٌّ.

هر چیز افزون بر سایۀ خانه‌ای و خشک نانی و لباسی که عورت مرد را بپوشاند و آب، آدمی‌زاد را در آن حقّی نیست. (ظاهراً یعنی ضروریّات زندگی انسان، حقّ اوست (و خداوند بر خود لازم کرده است آنها را تأمین کند) و بیش از آن، فضل و کرم خداوند متعال است.)

«مسؤولیّت همگانی» ح 2163- كُلُّكُمْ راعٍ وَ كُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ.

همۀ شما سرپرستید و همۀ شما دربارۀ رعیّت خود سؤال می‌شوید. (پس احدی حقّ ندارد بی‌تفاوت باشد.)

«پرهیز از آزردن والدین» ح 2164- كُلُّ الذُّنُوبِ يُؤَخِّرُ اللهُ تَعالى ما شاءَ مِنْها إلى يَوْمِ القِيامَةِ اِلاّ عُقُوقَ الوالِدَيْنِ فَاِنَّ اللهَ يُعَجِّلُهُ لِصاحِبِهِ فى الحَياةِ الدُّنْيا قَبْلَ المَماتِ.

خداوند متعال از تمامی گناهان، هر چه را که بخواهد تا روز قیامت به تأخیر می‌اندازد مگر آزار و رنجاندن و نافرمانی پدر و مادر؛ که بی‌گمان خداوند در زندگی دنیا و قبل از مرگ، صاحب آن را به سزایش می‌رساند!

«موارد دروغ جائز» ح 2165- كُلُّ الكَذِبِ يُكْتَبُ عَلَى بْنِ آدَمَ إلاّ ثَلاثٌ:

همۀ دروغ‌ها بر ضرر آدمی‌زاد نوشته می‌شود جز سه دروغ:

اَلرَّجُلُ يَكْذِبُ فى الحَرْبِ فَاِنَّ الحَرْبَ خُدْعَةٌ،

مردی که در جنگ دروغ گوید؛ که به راستی جنگ خدعه کردن است.

وَ الرَّجُلُ يَكْذِبُ المَرْأةَ فَيُرْضِيها،

و مردی که به همسرش دروغ می‌گوید تا او را خشنود سازد.

وَ الرَّجُلُ يَكْذِبُ بَيْنَ اِثْنَيْنِ لِيُصْلِحَ.

و مردی که به دو کس دروغ می‌گوید تا میان‌شان آشتی دهد.

«رعایت حرمت مسلمان» ح 2166- كُلُّ المُسْلِمِ عَلَى المُسْلِمِ حَرامٌ: مالُهُ وَ عِرْضُهُ وَ دَمُهُ.

همه چیز مسلمان بر مسلمان حرام است: مالش، آبرویش و خونش.

«پرهیز از تحقیر برادر مسلمان» حَسْبُ امْرِئٍ مِنَ الشَّرِّ أنْ يُحَقِّرَ أخاهُ المُسْلِمَ.

برای بدی مرد همین بس که برادر مسلمانش را تحقیر کند!

«پرهیز از گناه علنی» ح 2167- كُلُّ اُمَّتی مُعافًى إلاّ المُجاهِرینَ وَ إنَّ مِنَ الجِهارِ أنْ يَعْمَلَ الرَّجُلُ بِاللَّيْلِ عَمَلاً ثُمَّ يُصْبِحَ وَ قَدْ سَتَرَهُ اللهُ تَعالى فَيَقُولَ عَمِلْتُ البارِحَةَ كَذا وَ كَذا وَ قَدْ باتَ يَسْتُرُهُ رَبُّهُ وَ يُصْبِحُ يَكْشِفُ سِتْرَ اللهِ عَنْهُ.

همۀ امّت من بخشوده اند جز تظاهر کنندگان [به بدی]. و به راستی از جمله تظاهر این است که مرد در شب، کاری [زشت] انجام دهد و صبح کند در حالی که خداوند عمل او را مستور داشته، امّا بگوید: دیشب چنین و چنان کردم! و در حالی که شب خداوند او را پوشانده، صبح پردۀ الهی را از خود کنار زند!

«عمل به علم» ح 2168- كُلُّ عِلْمٍ وَبالٌ يَوْمَ القِيامَةِ إلاّ مَنْ عَمِلَ بِهِ.

هر دانشی در روز قیامت وبال و عذاب است، مگر کسی که به آن دانش عمل کرده باشد.

«پرهیز از اذیّت» ح 2171- كُلُّ مُوذٍ فى النّارِ.

هر آزار دهنده‌ای در آتش است!

«نیکی» ح 2172- كُلُّ مَعْرُوفٍ صَنَعْتَهُ إلى غَنّىٍ أوْ فَقیرٍ فَهِىَ صَدَقَةٌ.

هر کار نیکی که انجام دهی - چه برای ثروتمند باشد چه فقیر - صدقه است.

«انواع صدقه» ح 2173- كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ وَ ما أنْفَقَ المُسْلِمُ مِنْ نَفَقَةٍ عَلى نَفْسِهِ وَ أهْلِهِ كُتِبَ لَهُ بِها صَدَقَةٌ وَ ما وَقىٰ بِهِ المَرْءُ المُسْلِمُ عِرْضَهُ كُتِبَ لَهُ بِه صَدَقَةٌ.

هر کار نیکی صدقه است و هر چه که مسلمان برای خود یا خانواده‌اش هزینه کند، به واسطۀ آن صدقه‌ای برایش نوشته شود و هر چه که مسلمان برای حفظ آبرویش بدهد به واسطۀ آن برایش صدقه‌ای نوشته شود.

«پرهیز از تفرقه» ح 2180- ... كُلُوا جَمیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا فَاِنَّ البَرَكَةَ مَعَ الجَماعَةِ.

همگی با هم بخورید و پراکنده نشوید؛ که به راستی برکت با جماعت است.

«تناسب حاکمان با مردم» ح 2182- كَما تَكُونُونَ يُوَلّیٰ عَلَيْكُمْ.

همان‌گونه که هستید، بر شما حکومت می‌شود. (اشاره به تناسب حکومت‌ها با مردم)

«یاد مرگ» ح 2184- كَمْ مِنْ مُسْتَقْبِلٍ يَوْماً لا يَسْتَكْمِلُهُ وَ مُنْتَظِرٍ غَداً لا يَبْلُغُهُ.

چه بسا کسی که به استقبال روزی می‌رود که آن را به پایان نمی‌برد و چه بسا منتظر فردایی که بدان نمی‌رسد!

«گول نخوردن از ظواهر» ح 2185- ... وَ كَمْ مِنْ ظَریفِ اللِّسانِ جَمیلِ المَنْظَرِ عَظیمِ الشَّأنِ هالِكٌ غَداً فى القِيامَةِ!

... و چه بسیار افراد خوش‌زبان و زیبا منظر و عالی مقام که فردا در قیامت هلاک می‌شوند!

«یاد مرگ» ح 2186- كُنْ فى الدُّنْيا كَاَنَّكَ غَریبٌ اَوْ عابِرُ سَبیلٍ وَ عُدْ نَفْسَكَ مِنْ أصْحابِ القُبُور.

در دنیا چنان باش که گویا غریبه یا رهگذری هستی و خودت را از مردگان برشمار.

«ورع» ح 2187- كُنْ وَرِعًا تَكُنْ أعْبَدَ النَّاسِ.

پرهیزگار باش؛ در این صورت عابدترین مردم هستی.

«قناعت» وَ كُنْ قَنِعًا تَكُنْ أشْكَرَ النَّاسِ.

و قناعت پیشه کن؛ در این صورت از همه شکرگزارتر هستی.

«دوست داشتن برای مردم مانند خود» وَ اَحِبَّ لِلنَّاسِ ما تُحِبُّ لِنَفْسِكَ تَكُنْ مُؤْمِناً.

و آنچه را برای خود دوست می‌داری برای مردم دوست بدار؛ در این صورت مؤمن هستی.

«خوش همسایگی» وَ أحْسِنْ مُجاوَرَةَ مَنْ جاوَرَكَ تَكُنْ مُسْلِماً.

و برای مجاور و همسایه‌ات، خوش جواری و خوش همسایگی کن؛ در این صورت مسلمان هستی.

«پرهیز از زیاد خندیدن» وَ اَقِلَّ الضِّحْكَ فَاِنَّ كَثْرَةَ الضِّحْكِ تُمیتُ القَلْبَ.

و کمتر بخند؛ که بی گمان خندۀ بسیار قلب را می‌میراند!

«یاد منزلگاه» ح 2188- كُونُوا فى الدُّنْيا اَضْيافاً،

در دنیا مهمان باشید.

«انس با مسجد» وَاتَّخِذُوا المَساجِدَ بُيُوتاً،

و مساجد را خانه‌های خود بگیرید.

«نرمی دل» عَوِّدُوا قُلُوبَكُمُ الرِّقَّةَ،

قلب‌هایتان را به نرمی و نازکی عادت دهید.

«تفکّر و گریه» وَ أكْثِرُوا التَّفَكُّرَ وَ البُكاءَ،

و زیاد اندیشه و گریه نمائید.

«پرهیز از هوی و هوس ها» وَ لا تَخْتلِفَنَّ بِكُمُ الأهْواءُ تَبْنُونُ ما لا تَسْكُنونَ وَ تَجْمَعُونَ ما لا تَأكُلُونَ وَ تَأمُلُونَ ما لا تُدْرِكُونَ.

و هوس‌ها شما را از راه به در نبرد؛ بناهایی می سازید که در آن ساکن نمی شوید! و چیزی را جمع می کنید که نمی خورید! و آرزو می کنید چیزی را که بدان نمی رسید!

«کلام طیّب» ح 2196- الكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ صَدَقَةٌ.

کلام طیّب و دل چسب،،صدقه است.

«توبه» ح 2200- اللهُ أفْرَحُ بِتَوْبَةِ التّائِبِ مِنْ الظَّمْآنِ الوارِدِ وَ مِنَ العَقیمِ الوالِدِ وَ مِنَ الضّالِ الواجِدِ!

خداوند از توبۀ توبه کننده، بیشتر از تشنه‌ای که به آب درآید و عقیمی که بزاید و سرگردانی که راه یابد، خوش حال می‌شود!

فَمَنْ تابَ إلَى اللهِ تَوْبَةً نَصُوحاً أنْسَى اللهُ حافِظَيْهِ وَ جَوارِحَهُ وَ بِقاعَ الأرْضِ كُلَّها خَطایاهُ وَ ذُنُوبَهُ.

پس هرکس خالصانه به سوی خدا توبه کند، خداوند معاصی و گناهان او را از یاد دو فرشتۀ نگهبان او و اعضایش و تمام نقاط زمین می‌برد.

«پرهیز از ناشکری» ح 2202- لَأنَا أشَدُّ عَلَيْكُمْ خَوْفاً مِنَ النِّعَمِ مِنّی مِنَ الذُّنُوبِ؛ ألا اِنَّ النِّعَمَ الَّتی لا تُشْكَرُ هِىَ الحَتْفُ القاضی.

به راستی که من برای شما از نعمت‌ها بیشتر از گناهان بیمناکم! آگاه باشید که نعمت هایی که شکر نشود، نابودی حتمی است! [پناه بر خدا]

«کمک» ح 2205- لَاَنْ اُعینَ أخِىَ المُؤْمِنَ عَلى حاجَتِهِ أحَبُّ اِلَىَّ مِنْ صِيامِ شَهْرٍ وَ اعْتِكافٍ فى المَسْجِدِ الحَرامِ.

به راستی این که برادر مؤمنم را در حاجتش کمک کنم، نزد من از روزۀ یک ماه و اعتکاف در مسجدالحرام محبوب‌تر است.

«پرهیز از خواهش» ح 2214- لَاَنْ يَلْبَسَ أحَدُكُمْ ثَوباً مِنْ رِقاعٍ شَتّىٰ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أنْ يَأخُذَ مِنْ غَيْرِهِ ما لَيْس عِنْدَهُ.

به راستی این که یکی از شما لباسی از وصله‌های گوناگون بپوشد، برایش بهتر است از این که آن چه ندارد از دیگری بگیرد.

«وساطت در هدایت دیگران» ح 2216- لَاَنْ يَهْدِىَ اللهُ عَلى يَدَيْكَ رَجُلاً، خَيْرٌ لَكَ مِمّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ وَ غَرَبَتْ.

به راستی این که خداوند به دستان تو مردی را هدایت کند، برایت بهتر است از آن چه که خورشید بر آن طلوع و غروب می‌کند!

«امر به معروف و نهی از منکر» ح 2218- لَتَأمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهَوُنَّ عَنِ المُنْكَرِ اوْ لَيُسَلِّطِنَّ اللهُ عَلَيْكُمْ شِرارَكُمْ فَيَدْعُو خِيارُكُمْ وَلايُستَجابُ لَهُم.

حتماً امر به معروف و نهی از منکر نمایید؛ یا این که خداوند حتماً شرار و بدان تان را بر شما مسلّط می‌سازد و خوبان تان دعاء می‌کنند و مستجاب نمی‌شود. [ پناه بر خدا ]

«در انتظارظهور» ح 2221- لَتَمْلَأَنَّ الارْضُ ظُلْماً وَ عُدْواناً ثُمَّ لَيَخْرُجَنَّ رَجُلٌ مِنْ أهْلِ بَيْتى حَتّىٰ يَمْلَأَها قِسطاً وَ عَدْلاً كَما مُلِئَتْ ظُلْماً و عُدْواناً.

بی‌گمان زمین از ظلم و دشمنی پر می‌شود و سپس مردی از اهل بیتم خارج می‌شود تا آن را از قسط و عدل پر سازد همان گونه که از ظلم و دشمنی پر شده است.

«فاجعۀ قتل یک مسلمان» ح 2223- لَزَوالُ الدُّنْيا اَهْوَنُ عَلَى اللهِ مِنْ قَتْلِ رَجُلٍ مُسْلِمٍ!

قطعاً نابودی دنیا، نزد خداوند، آسان‌تر از کشته شدن یک فرد مسلمان است!

«سفر در راه خداوند» ح 2226- لَسَفَرَةٌ فی سَبیلِ اللهِ خَيْرٌ مِنْ خَمْسِينَ حِجَّةً.

قطعاً یک سفر در راه خداوند، بهتر از پنجاه حجّ است!

«کسب حلال» ح 2227- لَعَثْرَةٌ فی كَسْبِ حَلالٍ أفْضَلُ عِنْدَ اللهِ مِنْ ضَرْبٍ بِسَيْفٍ حَولاً کامِلاً.

به راستی، یک افتادن در راه کسب حلال، نزد خداوند از یک سال کامل شمشیر زدن بهتر است!

«اقدام در راه خداوند» ح 2244- لَغُدْوَةٌ⁽¹⁾فی سَبیلِ اللهِ أوْ رَوْحَةٌ⁽²⁾

خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيا وَ ما فیها،

به راستی یک صبحگاه، یا یک بعد از ظهر را در راه خداوند سپری کردن، بهتر است از دنیا و آنچه در آن هست.

«عظمت بهشت» وَ لَقابُ قَوْسِ أحَدِكُمْ أوْ مَوْضِعُ قَدَمِهِ فی الجَنَّةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيا وَ ما فیها.

و اندازۀ کمان یکی از شما و یا جای پایش در بهشت، بهتر است از دنیا و آنچه در آن هست!

«زنان بهشت» ح2244-... وَ لَو اطَّلَعَتْ اِمرَأةٌ مِن نِساءِ اَهلِ الجَنَّةِ اِلی الاَرضِ لَمَلَأتْ ما بَينَهُما ریحاً وَ لَأضاءَتْ ما بَينَهُما وَ لَنَصیفُها عَلی رَأسِها خَيرٌ مِنَ الدُّنیا وَ ما فیها.

...و اگر زنی از زنان اهل بهشت، به سوی زمین، مشرف و نمایان شود، میان آسمان و زمین را از بوی خوش پر خواهد کرد و میان آن دو را روشن می سازد و سرپوش وی، از دنیا و آنچه در آن هست بهتر است!

«جهاد» ح 2250- لَقِيامُ الرَّجُلِ فى الصَّفِّ فى سَبیلِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ ساعَةً أفْضَلُ مِنْ عِبادَةِ سِتِّينَ سَنَةً.

به راستی اندک زمانی ایستادن مرد در صف [جهاد] در راه خداوند عزّت مند و صاحب جلال، از شصت سال عبادت برتر است!

«استغفار» ح 2253- لِكُلِّ داءٍ دَواءٌ و دَواءُ الذُّنُوبِ اَلْاِسْتِغْفارُ.

هر دردی را دوایی هست، و دوای گناهان، آمرزش طلبیدن است.

«پرهیز از بد اخلاقی» ح 2254- لِكُلِّ ذَنْبٍ تَوْبَةٌ إلاّ سُوءَ الخُلُقِ.

هر گناهی را توبه‌ای هست، جز بد اخلاقی!

«علم» ح 2259- لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ طَریقٌ وَ طَریقُ الجَنَّةِ الْعِلْمُ.

هر چیزی را راهی هست، و راه بهشت، دانش است.

«حبّ فقراء» ح 2262- لِكُلِّ شَىْءٍ مِفْتاحٌ وَ مِفْتاحُ الجَنَّةِ حُبُّ المَساکینِ وَ الفُقَراءِ.

هر چیزی را کلیدی هست، و کلید بهشت، دوست داشتن مساکین و فقرا است.

«پرهیز از ریختن آبروی مردم» ح 2284- لَمّا عَرَجَ لِى رَبّى عَزَّوَجَلَّ مَرَرْتُ بِقَوْمٍ لَهُمْ أظْفارٌ مِنْ نُحاسٍ يَخمِشُونَ وُجُوهَهُمْ وَ صُدُورَهُمْ!

وقتی پروردگار عزّت مند و صاحب جلال مرا به معراج برد، بر قومی گذشتم که ناخن‌هایی از مس داشتند و چهره‌ها و سینه‌های خود را می‌خراشیدند!

فَقُلْتُ: مَنْ هؤُلاءِ یا جَبْرَئیلُ؟ قالَ: هؤُلاءِ الَّذینَ يَأكُلُونَ لُحُومَ النَّاسِ وَ يَقَعُونَ فى اَعْراضِهِم.

پس گفتم: ای جبرئیل اینها که هستند؟ گفت: اینها کسانی اند که گوشت‌های مردم را می‌خورند و آبروی آنها را می‌برند. (غیبت کنندگان) [پناه بر خدا]

«امیدواری به گشایش امور» ح 2293- لَنْ يَغْلِبَ عُسْرٌ يُسْرَيْنِ؛ فَاِنَّ مَعَ العُسْرِ يُسْراً وَ اِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً.

هرگز یک سختی، بر دو آسانی [که خداوند در قرآن⁽¹⁾وعده داده است] غلبه نمی‌کند؛ «قطعاً با سختی آسانیی هست و قطعاً با سختی آسانیی هست.»

«پرهیز از سپردن زمام امور به زنان» ح 2294- لَنْ يُفْلِحَ قَوْمٌ وَلَّوْا أمْرَهُم اِمْرَأةً.

قومی که زمام امرشان را به دست زنی سپردند، هرگز رستگار نمی‌شوند.

حضرت امام خمینی رضوان الله تعالی علیه دربارۀ بهترین شغل زن فرموده‌اند: «این مادر که بچّه در دامن او بزرگ می شود، بزرگ ترین مسؤولیّت را دارد، و شریف ترین شغل را دارد: بچّه داری.

شریف ترین شغل در عالم، بزرگ کردن یک بچّه است، و تحویل دادن یک انسان است به جامعه. این همان بود که خدای تبارک و تعالی در طول تاریخ برایش انبیاء علیهم السّلام را فرستاد، در طول تاریخ، از آدم تا خاتم. انبیاء آمدند انسان درست کنند.»⁽¹⁾

«خدمت مادر به جامعه، از خدمت معلّم بالاتر است، و از خدمت همه کس بالاتر است و این امری است که انبیاء علیهم السّلام می خواستند.»⁽²⁾

«مهمّ شما بانوان این است که اولادها را خوب تربیت کنید. بانوان را آن طور این ها (رژیم طاغوت) می خواستند باشند که بچّه هایشان از آنها جدا باشد، بانوان را بکِشند به ادارات؛ نه برای این که اداره درست بشود؛ یکی این که ادارات را فاسد کنند، و یکی این که بچّه ها را از دامن مادر جدا بکنند؛ و بچّه ها از اوّل که در دامن مادر نباشند، عقده پیدا می کنند و اکثر مفاسد از این عقده هایی است که بچّه ها پیدا می کنند.

شما بچّه های خودتان را خوب حفظ کنید، بچّه های خودتان را خوب تربیت کنید. این بچّه ها هستند که کشوری را نجات می دهند.»⁽³⁾

«دعاء» ح 2295- لَنْ يَنْفَعَ حَذَرٌ عَنْ قَدَرٍ وَ ٰلكِنَّ الدُّعاءَ يَنْفَعُ مِمّا نَزَلَ وَ مِمّا لَمْ يَنْزِلْ.

هرگز احتیاط در برابر قضاء و قدر سودی نمی‌بخشد امّا دعاء در برابر آنچه نازل شده یا نازل نشده (بلایی که آمده و نیامده) سودمند است.

«مشورت» ح 2296- لَنْ يَهْلِكَ امْرُؤٌ بَعْدَ مَشْوَرَةٍ.

هرگز مردی پس از مشورت، هلاک نمی‌شود.

«تحمّل زحمات در راه خدا» ح 2306- لَوْ اَنَّ رَجُلاً يُجَرُّ عَلى وَجْهِهِ مِنْ يَوْمٍ وُلِدَ إلى يَوْمٍٍ يَمُوتُ هَرِماً فى مَرْضاةِ اللهِ تَعالى لَحَقَّرَهُ يَوْمَ القِيامَةِ.

اگر مردی از روزی که به دنیا می‌آید تا روزی که پیر شود و بمیرد برای جلب رضای خداوند متعال، [روی زمین] بر صورت خویش کشیده شود، روز قیامت آن را (در قبال عظمت پاداش الهی) حقیر و ناچیز می‌شمارد.

«یاد جهنّم» ح 2307- لَوْ أنَّ شَرَارَةً مِنْ شَرَرِ جَهَنَّمَ بِالْمَشْرِقِ لَوَجَدَ حَرَّها مَنْ بِالْمَغْرِبِ.

اگر شراره‌ای (جرقّه‌ای) از شراره‌های جهنّم در مشرق باشد، کسی که در مغرب هست گرمای آن را احساس می‌کند! [پناه بر خدا]

«یاد جهنّم» ح 2308- لَوْ أنَّ قَطْرَةً مِنَ الزَّقُّومِ قُطِرَتْ فى الدُّنْيا لَاَفْسَدَتْ عَلى أهْلِ الدُّنْيا مَعايِشَهُمْ فَكَيْفَ بِمَنْ تَكُونُ طَعامَهُ.

اگر قطره‌ای از «زقّوم» در دنیا بچکد، بی‌گمان زندگی را بر مردم دنیا تباه خواهد ساخت! پس با کسی که غذایش آن است چه خواهد کرد؟!! [پناه بر خدا]

«یاد جهنّم» ح 2309- لَوْ أنَّ مِقْمَعاً مِنْ حَدیدِ جَهَنَّمَ وُضِعَ فی الأرْضِ فَاجْتَمَعَ لَهُ الثَّقَلانِ ما أقَلُّوهُ مِنَ الأرْضِ وَ لَوْ ضُرِبَ الجَبَلُ بِمِقْمَعٍ مِنْ حَدیدٍ كَما يُضرَبُ أهْلُ النّارٍ لَتَفَتَّتَ وَ عادَ غُباراً!

اگر گرزی از آهن جهنّم در زمین نهاده شود و جنّ و انس بر آن گرد آیند، نمی‌توانند آن را از زمین بردارند! و اگر کوه با گرز آهنی زده شود آن گونه که اهل جهنّم زده می‌شوند، متلاشی می‌شود و به صورت غباری در می‌آید! [پناه بر خدا]

«توبه» ح 2314- لَوْ اَخْطَأتُمْ حتّى تَبْلُغَ خَطایاكُمُ السَّماءَ ثُمَّ تُبْتُم لَتابَ اللهُ عَلَيْكُم.

اگر گناه کنید تا حدّی که گناهان‌تان به آسمان رسد سپس توبه نمایید، خداوند توبۀ شما را می‌پذیرد.

«رحمت واسعۀ الهی» ح 2319- لَوْ تَعْلَمُونَ قَدْرَ رَحْمَةِ اللهِ لَاتَّكَلْتُمْ عَلَيْها.

اگر اندازۀ رحمت الهی را می‌دانستید، قطعاً بر آن اعتماد و توکّل می‌کردید.

«اگر می‌دانستید» ح 2321- لَوْ تَعْلَمُونَ ما أعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلیلاً وَ لَبَكَيْتُمْ كَثیراً و لا ساغَ لَكُمُ الطَّعامُ وَ لا الشَّرابُ.

اگر چیزی را که من می‌دانم می‌دانستید، بی‌شکّ کمتر می‌خندیدید و بسیار می‌گریستید و غذا و نوشیدنی، گوارای‌تان نمی‌شد! [پناه بر خدا]

«اگر می‌دانستید» ح 2322- لَوْ تَعْلَمُونَ ما اَعْلَمُ لَبَكَيْتُمْ كَثیراً وَ لَضَحِكْتُمْ قَلیلاً وَلَخَرَجْتُمْ إلَى الصَّعَداتِ تَجْأرُونَ إلَى اللهِ تَعالى لا تَدْرُونَ تَنْجُوْنَ أو لا تَنْجُوْنَ!

اگر چیزی را که من می‌دانم می‌دانستید، بی شکّ بسیار می‌گریستید و کمتر می‌خندیدید و به بلندی‌ها می‌رفتید و به درگاه خدای تعالی تضرّع می‌کردید در حالی که (بیمناک بودید و) نمی‌دانستید نجات می‌یابید یا نجات نمی‌یابید! [پناه بر خدا]

«آسان گرفتن دنیا» ح 2326- لَوْ تَعْلَمُونَ مِنَ الدُّنْيا ما أعْلَمُ لَاسْتَراحَتْ أنْفُسُكُمْ مِنْها.

اگر از دنیا آن چه را که من می‌دانم می‌دانستید، جان‌هایتان از [غم] آن آسوده می‌گشت.

«پرهیز از تقاضا» ح 2327- لَوْ تَعْلَمُونَ ما فی المَسْألَةِ ما مَشىٰ أحَدٌ إلى أحَدٍ يَسألُهُ شَيْئاً.

اگر چیزی را که در خواستن هست می‌دانستید، احدی به نزد دیگری نمی‌رفت و چیزی نمی‌خواست!

«اگر می‌دانستید» ح 2328- لَوْ تَعْلَمُونَ ما أنْتُمْ لاقُوَن بَعْدَ الْمَوْتِ ما أكَلْتُمْ طَعاماً عَلى شَهْوَةٍ اَبَداً وَ لا شَرِبْتُمْ شَراباً عَلى شَهْوَةٍ أبَداًٌ وَ لا دَخَلْتُمْ بَيْتاً تَسْتَظِلّونَ بِهِ وَلَمَرَرْتُمْ إِلَى الصَّعَداتِ تَكْدَحُونَ صُدُورَكُمْ وَ تَبْكُونَ عَلى اَنْفُسِكُمْ.

اگر می‌دانستید پس از مرگ چه خواهید دید هرگز از روی اشتها غذایی نمی‌خوردید و نوشیدنیی از روی اشتها نمی‌آشامیدید و به خانه‌ای نمی‌رفتید تا در سایۀ آن باشید، بلکه به بلندی‌ها رفته، سینه‌هاتان را می‌خراشیدید و بر خویش می‌گریستید! [پناه بر خدا]

«پرهیز از خود شیفتگی» ح 2351- لَوْ لَمْ تُذْنِبُوا لَخَشِيتُ عَلَيْكُمْ بِاَشَدَّ مِنْ ذلِكَ: العُجْبَ العُجْبَ.

اگر گناه نمی‌کردید، بر شما از چیزی بدتر از آن می‌ترسیدم: خودپسندی، خودپسندی!

«راحتی فقراء در محاسبۀ قیامت» ح 2369- لِيُبَشَّرْ فُقَراءُ المُؤْمِنینَ بِالْفَراغِ يَوْمَ القِيامَةِ قَبْلَ الأغْنِياءِ بِمِقْدارِ خَمْسِِمِأئَةِ عامٍ، هؤلاءِ فى الجَنَّةِ يُنَعَّمُونَ وَ هؤلاءِ يُحاسَبُونَ.

بشارت باد بر فقراء مؤمن که در روز قیامت به اندازهٔ پانصد سال قبل از ثروتمندان [از حساب] آسوده شوند، اینان در بهشت از نعمت‌ها بهره مندند و آنان حساب پس می‌دهند.

«پرداخن به عیوب خود و مهار زبان» ح 2371- لِيَرُدَّكَ عَنِ النَّاسِ ما تَعْرِفُ مِنْ نَفْسِكَ وَ اخْزُنْ لِسانَكَ اِلاّ مِنْ خَيْرٍ فَاِنَّكَ بِذلِكَ تَغْلِبُ الشَّيْطانَ.

آن چه که از خویش می‌دانی، باید تو را از [عیب‌های] مردم بازدارد و زبانت را نگه دار، مگر از خیر؛ که به راستی بدین وسیله بر شیطان غلبه می‌کنی.

«حیاء از دو فرشته» ح 2372- لِيَسْتَحِى اَحَدُكُمْ مِنْ مَلَكَيْهِ اللَّذَيْنِ مَعَهُ كَما يَسْتَحْيِى مِنْ رَجُلَيْنِ صالِحَينِ مِنْ جیرانِهِ وَ هُما مَعَهُ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ.

هر یک از شما باید از دو فرشتۀ خود که همراه اویند حیاء کند، همچنان که از دو مرد صالح از همسایگانش حیاء می‌کند، در حالی که آن دو فرشته شب و روز همراه اویند. [پناه بر خدا]

« نعمت شمردن بلاء » ح 2391- لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ مُسْتَكْمِلِ الإیمانِ مَنْ لَمْ يَعُدَّ البَلاءَ نِعْمَةً وَ الرَّخاءَ مُصیبَةً.

هر کس که بلاء را نعمت، و رفاه را مصیبت نداند ایمانش کامل نیست. (انسان در هر حال و وضعی، اعمّ از بلاء و رفاه، مرض و صحّت، فقر و غَناء، و... مورد امتحان الهی است و باید وظیفۀ عبودیّتش را انجام دهد.

در حال بلاء و مانند آن، صبر او و در حال رفاه و مانند آن، شکر او مورد امتحان است. و غالباً امتحان دوم دشوارتر است و افراد کمتری در آن قبول و سرافراز می شوند. لذا در این حدیث شریف، از رفاه به عنوان مصیبت یاد شده است. پناه بر خدا )

«خوش اخلاقی» ح 2397- لَيْسَ شَيْءٌ أثْقَلَ فی المیزانِ مِنَ الخُلُقِ الحَسَنِ.

هیچ چیز در ترازوی اعمال، از اخلاق خوش سنگین‌تر نیست.

حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرموده‌اند: «أَثْقَلُ مَا يُوضَعُ فِي الْمِيزَانِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الصَّلَاةُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ»⁽¹⁾سنگین ترین چیزی که روز قیامت در ترازوی اعمال نهاده می شود، صلوات بر محمّد و اهل بیت آن حضرت است. (اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد)

از حضرت آیة الله العظمی بهجت رضوان الله تعالی علیه پرسیده شد: برای خوش اخلاق شدن، چه کنیم؟ فرمودند: زیاد صلوات بفرستید. (اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد) پس معلوم می شود ارتباطی مسقیم میان زیاد صلوات فرستادن و خوش اخلاقی وجود دارد و صلوات و خوش اخلاقی، دو روی یک سکّه اند.

«کرامت مؤمن» ح 2399- لَيْسَ شَيْءٌ أكْرَمَ عَلَى⁽²⁾اللهِ تَعالى مِنَ المُؤْمِنِ.

هیچ چیز بر خداوند متعال از مؤمن، گرامی‌تر نیست.

«کرامت دعاء» ح 2400- لَيْسَ شَيْءٌ أكْرَمَ عِنْدَ اللهِ مِنَ الدُّعاءِ.

هیچ چیز نزد خداوند، از دعاء گرامی‌تر نیست.

«پرهیز از سود گرفتن از برادران» ح 2411- لَيْسَ مِنَ المُرُوَّةِ الرِّبْحُ عَلىَ الإخْوانِ.

سود گرفتن از برادران [در معاملات] از جوانمردی نیست. (ظاهراً یعنی: بعد از تأمین شدن نیاز زندگی)

«پرهیز از تشبّه به غیر اهل بیت صلوات الله علیهم » ح 2413- لَيْسَ مِنّا مَنْ تَشَبَّهَ بِغَيْرِنا.

هر کس به غیر ما تشبّه جوید از ما نیست. [ پناه بر خدا ]

«علم» ح 2418- لَيْسَ مِنّى اِلاّ عالِمٌ اوْ مُتعَلِّمٌ.

از من نیست جز عالم یا علم‌فراگیرنده.

«اکتفا به ضروریّات زندگی دنیا» ح 2421- لِيَكُنْ بَلاغُ اَحَدِكُمْ مِنَ الدُّنْيا زادَ الرّاكِبِ.

[حدّ اکثر] بهرۀ هر کدام تان از دنیا، باید به اندازۀ توشۀ یک سوار و مسافر باشد. (یعنی به ضروریّات زندگی دنیا بسنده کردن و از زوائد و تجمّلات و تشریفات، اجتناب کردن. همان طور که به این معنا در حکمت 954 تصریح شده بود.

و شاید از حدیث شریف، این معنا را هم بتوان استفاده کرد که بهرۀ هر کدام تان از دنیا، باید [به اندازۀ] توشۀ مسافر باشد. (توشۀ مسافر، تأمین کنندۀ لوازم و نیازهای طول سفر است؛ لذا هر قدر سفر طولانی تر باشد، توشه نیز باید بیشتر باشد. پس سفر آخرت که به اندازۀ ابدیّت، طولانی است، چه توشه ای می طلبد؟!

و نیز شاید بتوان از حدیث شریف، این معنا را دریافت که همان طور که یک سوار و مسافر، به جای زاد و توشۀ حجیم و سنگین و کم ارزش، با خود سکّه های درهم و دینار بر می دارد که کم حجم و سبک و پر ارزش است، یک انسان مسافر آخرت و ابدیّت نیز باید چنین توشه ای فراهم سازد، مثل تقوا و پرهیز از

حرام؛ که قرآن کریم فرموده است: «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى»⁽¹⁾(و توشه برگیرید؛ که به راستی، بهترین توشه، تقوا و خداپروایی است.) و در حکمت 42 نیز گذشت که فرمودند: «از حرام ها بپرهیز؛ در این صورت، عابدترین مردم هستی.»

و مثل انتظار فرج؛ که طبق حکمت 409، برترین عبادت است.

و مثل تفکّر؛ که در حکمت 2059 خواندیم: لحظاتی اندیشیدن، از شصت سال عبادت بهتر است!

«اخلاص» ح 2426- لا أجْرَ إلاّ عَنْ حِسْبَةٍ وَ لا عَمَلَ إلاّ بِنِيَّةٍ.

هیچ پاداشی نیست مگر در برابر خلوص (فقط به حساب خدا گذاشتن) و هیچ عملی نیست مگر این که به نیّت وابسته است.

«پرهیز از خرید نسیئه» ح 2427- لا اَشْتَرِى شَيْئاً لَيْسَ عِنْدى ثَمَنُهُ.

چیزی را که بهایش نزدم نیست، نمی‌خرم. (ظاهراً اشاره به خرید نسیئه ای است.)

«امانت داری» ح 2429- لا إيْمانَ لِمَنْ لا أمانَة لَهُ.

کسی که امانت‌دار نیست، هیچ ایمانی ندارد.

«وفا به عهد» وَلا دینَ لِمَنْ لا عَهْدَ لَهُ.

و کسی که به پیمان وفادار نیست هیچ دینی ندارد.

«انجام کار هر روز در همان روز» ح 2433- لا تَدَعَنَّ حَقّاً لِغَدٍ فَاِنَّ لِكُلِّ يَوْمٍ ما فیهِ.

هرگز حقّ و وظیفه‌ای را [که مربوط به امروز است] برای فردا مگذار؛ که بی‌گمان هر روزی وظائف خویش را دارد.

«برادری» ح 2436- لا تَباغَضُوا وَ لا تَدابَرُوا وَ لا تَنافَسُوا وَ كُونُوا عِبادَ اللهِ إِخْواناً...

با همدیگر دشمنی نکنید و به هم پشت ننمایید و هم چشمی و رقابت نداشته باشید و ای بندگان خدا! برادر باشید...

«پرهیز از سوگند» ح 2444- لا تَحْلِفْ بِاللهِ کاذِباً وَ لا صادِقاً مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ وَ لا تَجْعَلِ اللهَ عُرْضَةً لَيِمینِكَ فَاِنَّ اللهَ لا يَرْحَمُ وَ لا يَرْعىٰ مَنْ حَلَفَ بِاسْمِهِ کاذِباً.

به خداوند سوگند مخور چه دروغ، چه راست. و خداوند را دستاویز و در معرض سوگند خویش قرار مده؛ که به راستی خداوند بر کسی که به دروغ به نامش سوگند خورد، رحم نکند و او را توجّهی ننهد.

«معیار راضی نمودن دیگران ح 2449- لا تُرْضيَنَّ احَداً بِسَخَطِ اللهِ.

هرگز احدی را با خشمگین کردن خداوند، خشنود مساز.

«ترساندن» ح 2450- لا تُرَوِّعُوا المُسْلِمَ فَاِنَّ رَوْعَةَ المُسْلِمِ ظُلْم عَظیمٌ.

مسلمان را مترسانید؛ که ترساندن مسلمان ظلمی بزرگ است!

«اداء دیون» ح 2453- لا تَزالُ نَفْسُ الرَّجُلِ مُعَلَّقَةً بِدَيْنِهِ حَتّى يُقْضىٰ عَنْهُ.

جان مرد پیوسته به بدهی‌اش آویخته، تا این که بدهی‌اش ادا شود.

«پرهیز از درخواست» ح 2455- لا تَسْألِ النّاسَ شَيْئاً وَ لا سَوْطَكَ إنْ سَقَطَ مِنْكَ حَتّى تَنْزِلَ إلَيْهِ فَتَأخُذَهُ.

از مردم چیزی مخواه، حتّی اگر تازیانه‌ات افتاد خودت پایین بیا و آن را بردار.

«پرهیز از اشتغال قلب به دنیا» ح 2459- لا تَشغَلوا قُلُوبَكُم بِذِكرِ الدُّنیا.

قلب‌هایتان را به یاد دنیا مشغول مسازید! [پناه بر خدا]

«معیار مصاحبت» ح 2461- لا تَصْحَبَنَّ اَحَداً لا يَرىٰ لَكَ كَمِثْلِ ما تَرىٰ لَهُ.

هرگز با کسی که آنچنان ارزشی که تو برایش قائلی، او برای تو قائل نیست، مصاحبت و معاشرت مکن.

«اجل اشیاء» ح 2463- لا تَضرِبوا إِماءَكُمْ عَلى كَسْرِ إِنائِكُمْ فَإِنَّ لَها أجَلاً كَآجالِ النّاسِ.

کنیزان خود را برای شکستن ظرف ها نزنید؛ که به راستی ظرف ها را نیز همچون آدمیان اجل هایی هست. (البتّه همۀ اشیاء چنین اند، و ظرف ها به عنوان یک مصداق ذکر شده اند. بنا بر این، هر گاه چیزی از ابزار و وسائل زندگی از بین رفت، نباید اندوهگین شد.)

«پرهیز از شماتت برادران» ح 2467- لا تُظْهِرِ الشَّماتَةَ لِاَخِيكَ فَيُعافِيَهُ اللهُ وَيَبْتَلِيَكَ.

از اتّفاق بدی که برای برادرت پیش آمده اظهار شادمانی مکن؛ که خداوند به او عافیت می‌دهد و تو را گرفتار می‌نماید!

«معیار امور: عاقبت امور» ح 2468- لا تُعْجَبُوا بِعَمَلِ عامِلٍ حَتّى تَنْظُرُوا بِمَ يُخْتَمُ لَهُ.

از کار کسی دچار شگفتی نشوید تا این که ببینید به چه ختم می‌شود (عاقبش چه می‌شود).

«اللّهمّ ... اخْتِمْ عَمَلِي بِأَحْسَنِه»⁽¹⁾

«اللّهمّ ... اخْتِمْ لِي بِالْخَيْرِ وَ اجْعَلْ عَاقِبَتِي إِلَى خَيْر»⁽²⁾

«ژرفای عقل» ح 2469- لا يُعْجِبْكُمْ اِسْلامُ رَجُلٍ حَتّى تَعْلَمُوا كُنْهَ عَقْلِهِ.

اسلام مردی، شما را به شگفتی واندارد تا این که به ژرفای عقل او پی ببرید.

«پرهیز از غضب» ح 2471- لا تَغْضَبْ فَاِنَّ الغَضَبَ مَفْسَدَةٌ.

خشمگین مشو که به راستی خشم، موجب فساد است!

«پرهیز از غم و اندوه» ح 2480- لا تُكْثِرْ هَمَّكَ؛ ما قُدِّرَ يَكُنْ وَ ما تُرْزَقْ يَأتِكَ.

زیاد اندوه مخور؛ آن چه مقدّر است می‌شود و آنچه روزی توست به تو می‌رسد.

غم جهان مخور و پند من مبر از یاد *** که این لطیفۀ عشقم ز ره روی یادست

رضا به داده بده و ز جبین گره بگشای *** که بر من و تو درِ اختیار نگشادست⁽³⁾

«پرهیز از تکلّف برای مهمان» ح 2482- لا تَكَلَّفُوا لِلضَّيْفِ.

برای مهمان تکلّف نکنید (به زحمت نیفتید).

«قیام به حقّ» ح 2488- لا تَمْنَعَنَّ اَحَدَكُمْ مَهابَةُ النّاسِ اَنْ يَقُومَ بِالْحَقِّ اذا عَلِمَهُ.

هرگز ترس از مردم، احدی از شما را از به پاداشتن حقّی که می‌داند، بازندارد. (ترس از مردم مانند: ترس از همراهی نکردن مردم، ترس از سرزنش مردم، ترس از استهزاء مردم و ...)

«پرهیز از پرخوری» ح 2489- لا تُمیتُوا القُلُوبَ بِكَثْرَةِ الطَّعامِ وَ الشَّرابِ فَإِنَّ القَلْبَ يَمُوتُ كَالزَّرْعِ إذا كَثُرَ عَلَيْهِ الماءُ.

قلب‌ها را با زیادی خوردن و آشامیدن نمیرانید؛ که به راستی قلب، همچون زراعت است که وقتی آب زیاد بدان رسد، می‌میرد!

«حدّ و مرز اطاعت از مخلوق» ح 2503- لا طاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فی مَعْصِيَةِ الخالِقِ.

هیچ اطاعتی برای مخلوقی، در مسیر معصیت خالق [مجاز] نیست.

«تدبیر » ح 2504- لا عَقْلَ کالتَّدْبیرِ.

هیچ عقلی همچون تدبیرنیست.

«خویشتن داری» وَ لا وَرَعَ كَالْكَفِّ.

و هیچ ورعی همچون خویشتن داری نیست.

«حسن خلق» وَ لا حَسَبَ كَحُسْنِ الخُلُقِ.

و هیچ شرافتی همچون خوش‌اخلاقی نیست.

«پرهیز از جهل» ح 2505- لا فَقرَ أشَّدُ مِنَ الجَهْلَ.

هیچ فقری شدید‌تر از جهل نیست.

«عقل» وَ لامالَ أعْوَدُ مِنَ العَقْلِ.

و هیچ دارایی و مالی سودمندتر از عقل نمی‌باشد.

«پرهیز از عُجب» وَ لا وَحْدَةَ أوْحَشُ مِنَ العُجْبِ.

و هیچ تنهایی ای، اندوهبارتر و ترسناک‌تر و دلتنگ کننده‌تر از خودپسندی و خودشیفتگی وجود ندارد.

«خوش اخلاقی» وَ لا حَسَبَ كَحُسْنِ الخُلُقِ.

و هیچ شرافتی همچون خوش‌اخلاقی نباشد.

«اندیشه» وَ لا عِبادَةَ مِثْلُ التَّفَكُّرِ.

و هیچ عبادتی همچون تفکّر نیست.

«مشورت» ح 2506- لا مُظاهَرَةَ أوْثَقُ مِنَ المُشاوَرَةِ.

هیچ پشتیبانی ای مطمئنّ تر از مشورت نیست.

«حیاء» وَ لااِيمانَ کالْحَياءِ.

و هیچ ایمانی همچون حیاء نیست.

«قرائت قرآن کریم» ح 2507- لا فاقَةَ لِعَبْدٍ يَقرَءُ القُرْآنَ وَ لا غِنىٰ لَهُ بَعْدَهُ.

بنده‌ای که قرآن می‌خواند، هیچ فقری ندارد و فراتر از قرآن، بی‌نیازی ای برای او نباشد.

«دوست داشتن برای برادر، همچون خود» ح 2513- لا يُؤْمِنُ أحَدُكُمْ حَتّى يُحِبَّ لِاَخیهِ ما يُحِبُّ لِنَفْسِهِ.

کسی از شما ایمان نمی‌آورد مگر آن که برای برادرش دوست بدارد آن چه را که برای خود دوست می‌دارد. [پناه بر خدا]

«پرهیز از ستم» ح 2515- لا يَبْغِى عَلىَ النَّاسِ إلاّ وَلَدُ بَغِىٍّ وَإلاّ مَنْ فیهِ عِرْقٌ مِنْهُ.

بر مردم ستم نمی‌کند جز زنازاده و یا کسی که در وی رگی از زناکار هست!

«حفظ زبان» ح 2517- لا يَبْلُغُ العَبْدُ حقیقَةَ الایمانِ حَتّى يَخْزُنَ مِنْ لِسانِهِ.

بنده به حقیقت ایمان نمی‌رسد، مگر آن که بعض مطالب زبانش را نگه دارد. (یعنی: مطالب مذموم و یا لغو و بی فایده)

«عقیده به قضاء و قدر» ح 2518- لا يَبْلُغُ العَبْدُ حقیقَةَ الایمانِ حَتّى يَعْلَمَ أنَّ ما اَصابَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَهُ وَ ما اَخْطَأهُ لَمْ يَكُنْ لِيُصیبَهُ.

بنده به حقیقت ایمان نمی‌رسد، مگر آن که بداند آن چه بدو رسیده، قرار نبوده که نرسد. و آن چه بدو نرسیده، قرار نبوده که برسد.

«پرهیز از خلوت با نامحرم» ح 2528- لا يَخْلُوَنَّ رَجُلٌ بِامْرَأةٍ فَاِنَّ ثالِثَهُمَا الشَّيْطانُ.

هرگز نباید مردی با زنی [نامحرم] خلوت کند؛ که به راستی نفر سوم آنها شیطان است!

«پرهیز از حیله و بخل» ح 2530- لا يَدْخُلُ الجَنَّةَ خِبٌّ وَ لا بَخیلٌ.

حقّه باز و بخیل، به بهشت نمی‌روند.

«پرهیز از همسایه آزاری» ح 2532- لا يَدْخُلُ الجَنَّةَ عَبْدٌ لا يَأمَنُ جارُهُ بَوائِقَهُ.

بنده‌ای که همسایه‌اش از شرور وی در امان نیست، به بهشت نمی‌رود. [پناه بر خدا]

«ترحّم» ح 2535- لا يَرْحَمُ اللهُ مَنْ لا يَرْحَمُ النَّاسَ.

خداوند به کسی که به مردم رحم نکند، رحم نمی‌نماید.

«دعاء و نیکی» ح 2537- لا يَرُدُّ القَضاءَ الاّ الدُّعاءُ و لا يَزیدُ فى العُمُرِ إلاّ البِرُّ.

قضا و قدر را جز دعاء بر‌نمی‌گرداند. و چیزی جز ن، بر عمر نمی‌افزاید.

«پرهیز از تهمت» ح 2539- لا يَزالُ المَسْرُوقُ مِنْهُ فى تُهَمَةِ مَنْ هُوَ بَرى‌ءٌ مِنْهُ حَتّى يَكُونَ اَعْظَمَ جُرْمًا مِنَ السّارِقِ.

کسی که مالش دزدیده شده است، پیوسته به کسانی که بی‌گناه‌اند تهمت می‌زند تا این که گناه خودش از سارق بیشتر می‌گردد!

«تشکّر از مردم» ح 2547- لا يَشْكُرُ اللهَ مَنْ لا يَشْكُرُ النّاسَ.

هر که مردم را سپاس نگزارد، خداوند را سپاس نگزارده است.

«پرهیز از تملّق، جز در حقّ والدین و رهبر عادل» ح 2548- لا يَصْلُحُ المَلَقُ إلاّ لِلْوالِدَيْنِ وَ الإمامِ العادِلِ.

تملّق و چاپلوسی جز برای پدر و مادر و پیشوای عادل سزاوار نیست.

«توکّل» ح 2549- لا يُغْنِى حَذَرٌ عَنْ قَدَرٍ.

احتیاط در برابر قضاء و قدر سودی ندارد (احتیاط، چارۀ تقدیر نمی‌کند).

«پرهیز از ریاست زن» ح 2551- لا يُفْلِحُ قَوْمٌ تَمْلِكُهُمْ إمْرَأةٌ.

قومی که زنی زمامدار آنها باشد، رستگار نمی‌شوند. (به توضیح حکمت 2294 مراجعه فرمائید.)

«عبرت گیری» ح 2552- لا يُلدَغُ المُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَينِ.

مؤمن، از یک سوراخ، دوبار گزیده نمی‌شود.

«آبروداری» ح 2560- ما وَقىٰ بِهِ المَرْءُ عِرْضَهُ كُتِبَ لَهُ بِهِ صَدَقَةٌ.

چیزی که آدمی با آن آبرویش را حفظ نماید، برایش صدقه نوشته می‌شود.

«دل نبستن به شادی دنیا» ح 2561- ما کانَتْ فَرْحَةٌ اِلاّ تَبِعَتْها تَرْحَةٌ.

شادمانی ای نباشد مگر آن که به دنبالش کدورتی پیش آید. (نوش دنیا با نیش آن توأم است.)

«تعلّق خاطر نداشتن به دنیا» ح 2562- ما مَثَلی وَ مَثَلُ الدُّنْيا إلاّ كَراكِبٍ قالَ فی ظِلِّ شَجَرَةٍ فی يَوْمٍ حارٍّ ثُمَّ راحَ وَ تَرَكَها.

حکایت من و دنیا مانند سواری است که زیر سایۀ درختی در روزی گرم، اندکی بخوابد آن گاه برود و آن درخت را ترک کند.

«کظم غیظ و صبر بر مصیبت» ح 2564- ما مِنْ جُرْعَةٍ أحَبَّ إلَى اللهِ مِنْ جُرْعَةِ غَيظٍ كَظَمَها رَجُلٌ اوْ جُرْعَةِ صَبْرٍ عَلى مُصیبَةٍ،

هیچ جرعه‌ای نزد خداوند محبوب‌تر نیست از جرعۀ خشمی که مرد آن را فرو خورد، یا جرعۀ صبری که بر مصیبتی سرکشد.

«قطرۀ اشک و قطرۀ خون» وَ ما مِنْ قَطْرَةٍ أحَبَّ إلَى اللهِ مِنْ قَطْرَةِ دَمْعٍ اُهْرِيقَتْ مِنْ خَشْيَةِ اللهِ وَ قَطْرَةِ دَمٍ اُهْرِيقَتْ فى سَبیلِ اللهِ.

و هیچ قطره‌ای نزد خداوند از قطرۀ اشکی که از ترس خداوند ریخته شود، و قطرۀ خونی که در راه خدا ریخته شود، محبوب‌تر نیست.

«پرهیز از حبّ جاه و مال» ح 2565- ما ذِئْبانِ ضارِيانِ فی زَریبَةِ غَنَمٍ بأسْرَعَ فیها مِنْ حُبِّ الشَّرَفِ وَ المالِ فی دینِ المَرْءِ المُسْلِمِ.

سرعت درندگی دو گرگ گرسنه در آغل گوسفندان، بیشتر از سرعت درندگی حبّ جاه و مقام و حبّ مال، در دین مرد مسلمان نیست! [پناه بر خدا]

«انفاق» ح 2566- ما طَلَعَتْ شَمْسٌ قَطُّ إِلاّ بِجَنْبَيْها مَلَكانِ يَقُولانِ: أللّهُمَّ عَجِّلْ لِمُنْفِقٍ خَلَفاً وَ عَجِّلْ لِمُمْسِكٍ تَلَفاً.

خورشید هرگز برنمی‌آید مگر آن که در دو طرف آن، دو فرشته‌اند که می‌گویند: خداوندا! هر چه زودتر انفاق‌گر را عوضی ده و بخیل را آسیب و زیانی برسان.

«فقه در دین» ح 2577- ما عُبِدَ اللهُ بِشَي‌ءٍ أفْضَلَ مِنْ فِقْهٍ فی الدّینِ.

خداوند با چیزی بهتر از فقاهت و فهم عمیق در دین پرستیده نشده است.

«حقارت دنیا» ح 2578- ما الدُّنْيا فى الاٰخِرَةِ الاّ كَما يَجْعَلُ أحَدُكُمْ اِصْبَعَهُ السَّبّابَةَ فى اليَمِّ فَلْيَنْظُرْ بِمَ يَرْجِعُ.

دنیا نسبت به آخرت جز این نباشد که یکی از شما انگشت سبّابه‌اش را در دریا فرو کند [و بیرون آورد] پس بنگرد از آب دریا چه اندازه بر می‌آورد!

«سجده» ح 2579- ما تَقَرَّبَ العَبْدُ إلَى اللهِ بِشَيءٍ أفْضَلَ مِنْ سُجُودٍ خَفِيٍّ.

بنده با چیزی بهتر از سجدۀ پنهانی، به خداوند نزدیک نشود.

«سترالهی» ح 2587- ما سَتَرَ اللهُ عَلى عَبْدٍ فى الدُّنْيا ذَنْباً فَيُعَيِّرََهُ بِهِ يَوْمَ القِيامَةِ.

این گونه نیست که خداوند در دنیا، گناهی را بر بنده‌ای بپوشاند [و او را رسوا نسازد] و در آخرت او را به آن گناه سرزنش کند.

«فایدۀ سختی ها و غصّه ها» ح 2590- ما يُصیبُ المُؤْمِنَ وَصَبٌ وَ لا نَصَبٌ وَ لا سَقَمٌ وَ لا أذىً وَلا حَزَنٌ الاّ كَفَّرَ اللهُ بِهِ مِنْ خَطایاهُ.

به مؤمن، مرض یا سختی یا بیماری بلند مدّت یا آزار و اندوهی نمی‌رسد، مگر آن که خداوند به واسطۀ آن، از گناهانش می‌آمرزد.

«صبر» ح 2593- ما رُزِقَ العَبْدُ رِزْقاً أوْسَعَ عَلَيْهِ مِنَ الصَّبْرِ.

بنده را رزقی وسیع‌تر از صبر نداده‌اند. (یعنی اوّلاً: صبر، رزق و عطای الهی به بندگانش است و کسی بدون این عطای الهی، چنین هنر و توانی ندارد. ثانیاً: این رزق، بیش از سایر رزق‌ها به بنده عطا شده است، بنابراین حجّت بر همگان تمام است و احدی نمی‌تواند ادّعاء کند که صبر کردن در توانم نبود. اعمّ از صبر در ترک منّهیات و معاصی، و صبر در انجام طاعات، و صبر در مصائب و مشکلات.)

«صدقه» ح 2597- ما اَحْسَنَ عَبْدٌ الصَّدَقَةَ اِلاّ اَحْسَنَ اللهُ الخَلافَةَ عَلى تَرَكَتِهِ.

هیچ بنده‌ای به نیکویی صدقه نداد، مگر آن که خداوند به نیکوترین وجهی، عوض آن را به باقی ماندۀ اموالش افزود.

«پرهیز از غفلت» ح 2599- ما رَأيْتُ مِثْلَ النّارِ نامَ هارِبُها وَلا مِثْلَ الجَنَّةِ نامَ طالِبُها.

هیچ چیز را مثل آتش جهنّم ندیدم که گریزندۀ از آن در خواب باشد! و هیچ چیز را مثل بهشت ندیدم که جویندۀ آن در خواب باشد!

«خوف و رجاء» ح 2604- مَا اجْتَمَعَ الرَّجاءُ وَ الخَوْفُ فی قَلْبِ مُؤْمِنٍ إِلّا أعْطاهُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ الرَّجاءَ و آمَنَهُ الخَوْفَ.

امید و بیم در دل مؤمن جمع نشد، مگر آن که خداوند عزّت مند و صاحب جلال امید او را محقّق کرد و از بیمی که داشت ایمنی بخشید.

«دوستی برای خداوند» ح 2605- ما أحَبَّ عَبْدٌ عَبْداً ِللهِ إلاّ أكْرَمَهُ رَبُّهُ.

هیچ بنده‌ای، بنده‌ای را به خاطر خدا دوست نداشت مگر آن که پروردگارش او را گرامی و ارجمند داشت.

«نسبت دنیا به آخرت» ح 2614- ما أخَذَتِ الدُّنْيا مِنَ الاٰخِرَةِ إلاّ كَما أخَذَ الْمِخْيَطُ غُرِسَ فى البَحْرِ مِنْ مائِهِ.

دنیا از آخرت برنگرفته است (و در مقابل آن قدر و ارزشی ندارد) مگر به همان اندازه که سوزن فرو شده در دریا از آب دریا برگیرد!

«اطعام» ح 2617- ما أطْعَمْتَ زَوْجَتَكَ فَهُوَ لَكَ صَدَقَةٌ،

آنچه که به همسرت بخورانی، برای تو صدقه است.

وَ ما أطْعَمْتَ وَلَدَكَ فَهُوَ لَكَ صَدَقَةٌ،

و آنچه به فرزندت بخورانی، برای تو صدقه است

وَ ما أطْعَمْتَ خادِمَكَ فَهُوَ لَكَ صَدَقَةٌ،

و آنچه به خادمت بخورانی، برای تو صدقه است

وَ ما أطْعَمْتَ نَفْسَكَ فَهُوَ لَكَ صَدَقَةٌ.

و آنچه به خودت بخورانی، برای تو صدقه است.

«علم هدایت بخش» ح 2619- مَا اكْتَسَبَ مُكْتَسِبٌ مِثْلَ فَضْلِ عِلْمٍ يَهْدِى صاحِبَهُ إلى هُدىً اَوْ يَرُدَّهُ عَنْ رَدًى.

هیچ اکتساب کننده‌ای چیزی بسان فضیلت علم و دانشی که صاحبش را به هدایت رهنمون شود یا از هلاکت بازگرداند، بدست نیاورد.

«عقل استوار» وَ لا اسْتَقامَ دینُهُ حَتّى يَسْتَقیمَ عَقْلُهُ.

و دین کسی مستقیم و استوار نشد، مگر آن که [قبل از آن] عقلش مستقیم و استوار شود.

«پرهیز از سخن غیر قابل درک» ح 2621- ما أنْتَ مُحَدِّثٌ قَوْماً حَدیثاً لا تَبْلُغُهُ عُقُولُهُمْ إلاّ کانَ عَلى بَعْضِهِمْ فِتْنَةً.

هرگاه با قومی سخنی گویی که خردهاشان بدان نرسد، برای برخی از ایشان موجب فتنه شود!

«رها کردن امور مورد انکار قلب» ح 2623- ما أنْكَرَ قَلْبُكَ فَدَعْهُ.

آن چه را قلبت نمی‌پذیرد رها کن. (از جمله مصادیقش: 1) به حضرت آیة الله العظمی بهجت رضوان الله تعالی علیه عرض شد: چه ذکری بگوئیم؟ فرمودند: به قلبت نگاه کن؛ ببین به چه ذکری تمایل دارد.

و نیز فرمودند: ما در اذکار قائل به عدد خاصّ نیستیم؛ به هر اندازه که قلب‌تان با زبان‌تان همراهی می‌کند، ذکری را بگوئید.

«تحمّل اذیّت در راه خداوند» ح 2626- ما اُوذِىَ أحَدٌ [مِثلَ] ما اُوذیتُ فی اللهِ.

احدی به اندازه‌ای که من در راه خدا آزار دیدم، آزار ندید! (اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد و العن اعدائهم اجمعین)

«ترک برای خدا» ح 2629- ما تَرَكَ عَبْدٌ لِلّهِ أمراً لا يَتْرُكُهُ إلاّ لِلّهِ إلاّ عَوَّضَهُ اللهُ مِنْهُ ما هُوَ خَيْرٌ لَهُ مِنْهُ فی دینِهِ وَ دُنْياهُ.

هیچ بنده‌ای چیزی را فقط و فقط برای خدا ترک نکرد مگر این که خدا به عوض آن، چیزی به او داد که هم برای دین او و هم برای دنیای او بهتر از آن چیز است.

«ذکر خدا در مجالس» ح 2634- ما جَلَسَ قَوْمٌ يَذْكُرُونَ اللهَ تَعالى فَيَقُومُونَ حَتّى يُقالَ لَهُمْ: قُومُوا قَدْ غَفَرَ اللهُ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ بَدَّلَ سَيِّئاتِكُمْ حَسَناتٍ.

هیچ قومی به ذکر و یاد خداوند متعال ننشستند و سپس برنخاستند، مگر آن که به آنها گفته شد: برخیزید که خداوند گناهان تان را آمرزید و بدی‌هایتان را به نیکی‌ها مبدّل ساخت.

«طلب علم» ح 2636- ما خَرَجَ رَجُلٌ مِنْ بَيْتِهِ يَطْلُبُ عِلْماً إلاّ سَهَّلَ اللهُ لَهُ طَریقاً إلَى الجَنَّةِ.

هیچ مردی در طلب دانش از خانه‌اش بیرون نرفت، مگر آن که خداوند برایش راهی به سوی بهشت هموار کرد.

«دعاء» ح 2639- ما رَفَعَ قَوْمٌ اَكُفَّهُمْ إلَى اللهِ تَعالى يَسْألَونَهُ شَيْئاً إِلاّ کانَ حقّاً عَلَى اللهِ أنْ يَضَعَ فی أيْدیهِمْ الَّذی سَألُوا.

هیچ قوم و جمعیّتی دستان خود را به درخواست به سوی خداوند متعال بالا نبردند مگر آن که خداوند بر خود واجب کرد خواستۀ ایشان را در دستان‌شان بگذارد. (دربارۀ استجابت دعاء، به توضیح حکمت 292 و تفسیر المیزان ذیل آیۀ شریفۀ 186 سورۀ مبارکۀ بقره مراجعه فرمائید.)

«علّت قحطی» ح 2644- ما سَلَّطَ اللهُ القَحْطَ عَلى قَوْمٍ إلاّ بِتَمَرُّدِهِمْ عَلَى اللهِ.

خداوند قحطی را بر هیچ قومی مسلّط نساخت، مگر به خاطر تمرّد و نافرمانی‌شان از خداوند!

«خدمت» ح 2649- ما عَظُمَتْ نِعْمَةُ اللهِ عَلى عَبْدٍ إلاّ اشْتَدَّتْ عَلَيْهِ مَؤُنَةُ النّاسِ فَمَنْ لَمْ يَحْتَمِلْ تِلْكَ المَؤُنَةَ لِلنّاسِ فَقَدْ عَرَضَ تِلْكَ النِّعْمَةَ لِلزَّوالِ.

نعمت خداوند بر بنده‌ای بزرگ نگشت، مگر آن که حاجت مردم به او بیشتر شد؛ پس هر کس آن حاجت را برای مردم تحمّل نکند [و در برآوردن آن نکوشد] آن نعمت را در معرض نابودی قرار داده است!

«نماز، آشتی دادن، حسن خلق» ح 2651- ما عَمِلَ ابْنُ آدَمَ شَيْئاً اَفْضَلَ مِنَ الصَّلاةِ وَ صَلاحِ ذاتِ البَينِ وَ خُلُقٍ حَسَنٍ.

فرزند آدم کاری بهتر از نماز و آشتی دادن و خوش‌اخلاقی انجام نداده است.

«صدقه و عطا» ح 2652- ما فَتَحَ رَجُلٌ بابَ عَطِيَّةٍ بِصَدَقَةٍ اَوْصِلَةٍ إلاّ زادَهُ اللهُ تَعالى بِها كَثْرَةً

هیچ مردی با صدقه یا عطایی، باب بخششی را نگشود، مگر آن که خداوند متعال به واسطۀ آن بر وی افزود.

«پرهیز از تقاضای فزون طلبانه» وَ ما فَتَحَ رَجُلٌ بابَ مَسْألَةٍ يُریدُ بِها كَثْرَةً اِلاّ زادَهُ اللهُ تَعالى بِها قِلَّةً.

و هیچ مردی به قصد فزونی، باب درخواست و تقاضا را نگشود، مگر آن که به واسطۀ آن، خداوند متعال بیشتر از او کاست!

«پرهیز از فخر فروشی» ح 2664- ما مِنْ اَحَدٍ يَلْبَسُ ثَوباً لِيُباهِى بِهِ فَيَنْظُرَ النّاسُ إلَيْهِ اِلاّ لَمْ يَنْظُرِ اللهُ اِلَيْهِ حَتّى يَنْزِعَهُ.

احدی لباسی را برای مباهات و جلب نظر مردم نمی پوشد، مگر آن که خداوند به او نظر نمی کند، تا وقتی که آن را در آورَد.

«فرو خوردن خشم» ح 2668- ما مِنْ جُرْعَةٍ اَحَبَّ إلَى اللهِ تَعالى مِنْ جُرْعَةِ غَيْظٍ يَكْظِمُها عَبْدٌ، ما كَظَمَها عَبْدٌ الاّ مَلَأَ اللهُ تَعالی جَوْفَهُ اِيْماناً.

هیچ جرعه‌ای نزد خداوند متعال از جرعۀ خشمی که بنده آن را فرو خورد محبوب‌تر نیست، و بنده‌ای آن جرعۀ خشم را فرو نخورد، مگر آن که خداوند متعال اندرونش را از ایمان پر ساخت!

«اکتفا به ضروریّات زندگی دنیا» ح 2673- ما مِنْ ذى غِنىً الاّ سَيَوَدُّ يَوْمَ القِيامَةِ لَوْكانَ إنَّما اُوتِىَ مِنَ الدُّنْيا قُوتاً.

هیچ ثروتمندی نیست، مگر آن که روز قیامت آرزو دارد: ای کاش از دنیا فقط غذایی به من داده می‌شد!

«درخت کاری» ح 2674- ما مِنْ رَجُلٍ يَغْرِسُ غَرْساً إلاّ كَتَبَ اللهُ لَهُ مِنَ الأجْرِ قَدْرَ ما يَخْرُجُ مِنْ ثَمَرِ ذلِكَ الغِراسِ.

هیچ مردی درختی نکاشت مگر آن که خداوند به اندازۀ ثمر و میوه‌ای که از آن درخت به دست می‌آید، برایش پاداش نوشت.

«نگاه محبّت آمیز به والدین» ح 2676- ما مِنْ رَجُلٍ يَنْظُرُ إلى وَجْهِ والِدَيْهِ نَظَرَ رَحْمَةٍ إلاّ كَتَبَ اللهُ لَهُ بِها حَجَّةً مَقْبُولَةً مَبْرُورَةً.

هیچ مردی به دیدۀ رحمت به چهرۀ پدر و مادر خویش ننگریست، مگر آن که به واسطۀ آن، خداوند یک حجّ مقبولِ نیکو برایش نوشت.

«ذکر و یاد خداوند» ح 2677- ما مِنْ ساعَهٍ تَمُرُّ بِابْنِ آدْمَ لَمْ يَذْكُرِ اللهَ فیها إلاّ حَسَرَ عَلَيْها يَوْمَ القِيامَةِ.

هیچ لحظه‌ای نیست که بر آدمی‌زاد بدون یاد خدا بگذرد، مگر این که روز قیامت بر آن لحظه حسرت خورد! [پناه بر خدا]

«خوش اخلاقی» ح 2678- ما مِنْ شَىْءٍ فى المیزانِ أثْقَلَ مِنْ حُسْنِ الخُلُقِ.

در ترازوی اعمال، هیچ چیز از خوش‌اخلاقی سنگین‌تر نیست.

«جوان تائب» ح 2679- ما مِنْ شَىْءٍ اَحَبَّ إلَى اللهِ تَعالى مِنْ شابٍّ تائِبٍ وَ ما مِنْ شَىْءٍ أبْغَضَ إلَى اللهِ تَعالى مِنْ شَيْخٍ مُقیمٍ عَلى مَعاصیهِ.

هیچ چیز نزد خداوند متعال از جوان توبه کننده محبوب‌تر نیست. و هیچ چیز نزد خداوند متعال مبغوض‌تر از پیری که به گناه خو کرده نیست!

«یاد مرگ» ح 2680- ما مِنْ صَباحٍ يَصْبَحُهُ العِبادُ اِلاّ صارِخٌ يَصْرَخُ یا أیُّهَا النّاسُ! لِدُوا لِلتُّرابِ وَاجْمَعُوا لِلْفَناءِ وَ ابْنُوا لِلْخَرابِ.

هیچ صبحدمی نیست که بر بندگان درآید مگر این که فریادگری بانگ می‌زند: ای مردم! بزایید برای خاک (قبر)، و گرد آرید برای نابودی، و بسازید برای ویرانی!

«دعای غیابی برای برادران» ح 2683- ما مِنْ عَبْدٍ مُسْلِمٍ يَدْعُو لِأخیهِ بِظَهْرِ الغَيْبِ إلاّ قالَ المَلَكُ: وَ لَكَ بِمِثْلِهِ.

هیچ بندۀ مسلمانی در نبود برادرش برای او دعاء نکرد، مگر آن که فرشته گفت: برای تو نیز نظیر آن باد.

«اداء دیون» ح 2685- ما مِنْ عَبْدٍ کانَتْ لَهُ نِيَّةٌ فى أداءِ دَيْنهِ اِلاّ کانَ لَهُ مِنَ اللهِ عَوْنٌ.

هر بنده‌ای که نیّت اداء دَین خود را داشته باشد، از جانب خداوند یاری می‌شود.

«پرهیز از گناه» ح 2686- ما مِنْ عَبْدٍ اُبْتُلِىَ بِبَلِيَّهٍ فى الدُّنْيا إلاّ بِذَنْبٍ وَاللهُ أكْرَمُ وَ أعْظَمُ عَفْواً مِنْ أنْ يَسْألَهُ عَنْ ذلِكَ الذَّنْبِ يَوْمَ القِيامَةِ.

هیچ بنده‌ای در دنیا به بلّیه‌ای مبتلا نمی‌شود، مگر به خاطر گناهی که مرتکب شده است. و خداوند کریم‌تر و بزرگ‌تر از آن است که روز قیامت او را از آن گناه بازخواست کند.

«شرم نداشتن از حلال» ح 2689- ما مِنْ عَبْدٍ اِسْتَحْيىٰ مِنَ الحَلالِ إلاّ اِبْتَلاهُ اللهُ بِالْحَرامِ.

هیچ بنده‌ای از حلال شرم نکرد، مگر آن که خداوند او را به حرام گرفتار نمود!

«پرهیز از ربا» ح 2693- ما مِنْ قَوْمٍ يَظْهَرُ فیهِمُ الرِّبا إلاّ اُخِذُوا بِالسَّنَةِ.

ربا در هیچ قومی آشکار نشد، مگر آن که دچار قحطی شدند.

«پرهیز از رشوه» وَ ما مِنْ قَوْمٍ يَظْهَرُ فیهِمُ الرِّشا الاّ أُخِذُوا بِالرُّعْبِ.

و رشوه در هیچ قومی آشکار نشد، مگر آن که به رعب و ترس گرفتار آمدند.(به توضیح حکمت 1680 مراجعه فرمائید.)

«پرهیز از نگاه به نامحرم» ح 2695- ما مِنْ مُسْلِمٍ يَنْظُرُ اِلىٰ اِمْرَأةٍ اَوَّلَ رَمْقَةٍ ثمّ يَغُضُّ بَصَرَهُ إلاّ أحْدَثَ اللهُ تَعالى لَهُ عِبادَةً يَجِدُ حَلاوَتَها فى قَلْبِهِ.

هیچ مسلمانی نیست که یک بار نگاهش به زنی افتد آنگاه چشم فرو بندد، مگر این که خداوند متعال برایش عبادتی پدید آورد که شیرینی‌اش را در قلبش احساس نماید!

«تمسّک به اهل بیت علیهم السّلام » ح 2711- مَثَلُ أهْلِ بَيْتى مَثَلُ سَفینَةِ نُوحٍ مَنْ رَكِبَ فیها نَجىٰ وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْها غَرِقَ.

حکایت خاندان من حکایت کشتی نوح است که هر کس بر آن سوار شد نجات یافت، و هر کس از آن بازماند غرق شد. (اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد)

«مدارا با زن» ح 2715- مَثَلُ المَرْأةِ كَالضِّلْعِ إن أرَدْتَ أنْ تُقیمَهُ کَسَرْتَهُ وَ إنْ اِسْتَمْتَعْتَ بِه اِسْتَمْتَعْتَ بِهِ وَ فیهِ اَوَدٌ.

حکایت زن همچون دنده است که اگر بخواهی راستش کنی، آن را می‌شکنی، و اگر از او بهره جویی، با وجود کجی‌اش از او بهره توانی گرفت.

«تعلّم در کودکی» ح 2724- مَثَلُ الَّذى يَتَعَلَّمُ العِلْمَ فى صِغَرِهِ کَالنَّقْشِ عَلَى الحَجَرِ وَ مَثَلُ الَّذى يَتَعَلَّمُ العِلْمَ فى كِبَرِهِ کَالَّذى يَكْتُبُ عَلىَ الماءِ.

حکایت آن که در کوچکی اش دانش آموزد همچون کندن و حکّاکی بر روی سنگ است. و حکایت آن که در بزرگی‌اش دانش فرا می‌گیرد همچون کسی است که بر آب می‌نویسد!

«استواری مؤمن» ح 2729- مَثَلُ المُؤْمِنِ مَثَلُ سَبیكَةِ الذََّهَبِ إن نُفِخَتْ عَلَيْها اِحْمَرَّتْ وَ اِن وُزِنَتْ لَمْ تَنْقُصْ.

حکایت مؤمن [در بلاها و مصائب] چون شمش طلاست که اگر [در بوته] بر آن دمیده شود سرخ می‌شود و [در همان حال] اگر وزنش کنند نقصان نیافته است. (برخلاف امثال آب و ... که اگر به آنها حرارت برسد، نقصان می‌یابند و بخار می‌شوند. یعنی مؤمن در اوج بلاها و مصائب نیز همچنان ثابت و استوار است و از او چیزی کم نمی‌شود.)

«زوال دنیا» ح 2732- مَثَلُ هذِهِ الدُّنْيا مَثَلُ ثَوْبٍ شُقَّ مِنْ أوَّلِهِ إلى ٰاخِرِه فَبَقِىَ مُتَعَلِّقاً بِخَيْطٍ فی ٰاخِرِه فَيُوشِكُ ذلِكَ الخَيْطُ أنْ يَنْقَطِعَ.

حکایت این دنیا حکایت لباسی است که از اوّل تا آخر آن پاره شده و تنها در آخرش به نخی آویزان مانده است و چیزی نمانده که آن نخ نیز پاره شود!

«عیب زدایی برادران از همدیگر» ح 2734- مَثَلُ الأخَوَيْنِ مَثَلُ اليَدَيْنِ تَغْسِلُ إِحْداهُمَا الاُخْرىٰ.

حکایت دو برادر، همچون دو دست است که یکی دیگری را می‌شوید.

«مدارا و ملایمت» ح 2735- مُداراةُ⁽¹⁾

النّاسِ: نِصْفُ الإیمانِ، وَ الرِّفْقُ⁽²⁾

بِهِمْ: نِصْفُ العَيْشِ.

مدارا و نرمی و ملاطفت با مردم نصف ایمان است و ملایمت و نیکویی با آنان نیمی از زندگی است.

«مدارا» ح 2736- مُداراةُ النَّاسِ صَدَقَةٌ.

مدارا با مردم، صدقه است.

«پرهیز از سربار مردم بودن» ح 2742- مَلْعُونٌ مَنْ اَلْقى كَلَّهُ عَلَى النّاسِ.

کسی که زحمت و سنگینی خویش را بر مردم افکند، ملعون و از رحمت خدا دور است!

«آسان گیری» ح 2756- مَنْ يَسَّرَ عَلى مُعْسِرٍ يَسَّرَ اللهُ عَلَيْهِ فی الدُّنْيا وَ الاٰخِرَةِ،

کسی که بر شخص تنگدستی آسان گیرد، خداوند در دنیا و آخرت بر او آسان می‌گیرد

«پرده پوشی» وَ مَنْ سَتَرَ عَلى مُسْلِمٍ سَتَرَ اللهُ عَلَيْهِ فی الدُّنْيا وَ الاٰخِرَةِ.

و هر کس بر مؤمنی پرده پوشی کند، خداوند در دنیا و آخرت بر او پرده‌پوشی می‌کند.

«عذر پذیری» ح 2757- مَنْ لَمْ يَقْبَلِ العُذْرَ مِنْ مُتَنَصِّلٍ صادِقاً کانَ أوْ کاذِباً لَمْ يَنَلْ شَفاعَتی.

هر که عذر کسی را - راست باشد یا دروغ - نپذیرد، به شفاعت من نمی‌رسد.

«پرهیز از تظاهر به فقر» ح 2758- مَنْ تَفاقَرَ اِفْتَقَرَ.

کسی که تظاهر به فقر نماید، فقیر می‌گردد.

«ورع» ح 2765- مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَرَعٌ يَصُدُّهُ عَنْ مَعْصِيَةِ اللهِ إذا خَلا، لَمْ يَعْبَأِ اللهُ بِشَيْءٍ مِنْ عَمَلِهِ.

کسی که ورعی ندارد که او را از معصیت الهی در خلوت باز دارد، خداوند به چیزی از عمل او اعتناء نمی کند.

«یاری برادران در غیاب شان» ح 2766- مَنْ نَصَرَ أخاهُ بِظَهْرِ الغَيْبِ نَصَرَهُ اللهُ فی الدُّنْيا وَ الاٰخِرَةِ.

کسی که در غیاب برادرش او را یاری نماید، خداوند در دنیا و آخرت او را یاری می‌دهد.

«پرهیز از غذای بی‌دعوت» ح 2767- مَنْ مَشىٰ إلى طَعامٍ لَمْ يُدْعَ إليْهِ فَقَدْ دَخَلَ سارِقاً وَ خَرَجَ مُعَيَّرًا.

کسی که بی‌دعوت بر سر غذایی رود، حقیقتاً داخل شده است در حالی که دزد است، و خارج شده است در حالی که ننگین و سرزنش شده است!

«زهد» ح 2768- مَنْ زَهِدَ فی الدُّنْيا هانَتْ عَلَيْهِ المُصیباتُ.

کسی که به دنیا بی‌رغبت باشد، مصیبت ها بر وی آسان شود.

«پرهیز از جدایی از جماعت» ح 2769- مَنْ فارَقَ الجَماعَةَ شِبْراً خَلَعَ اللهُ رِبْقَةَ الإسْلامِ مِنْ عُنُقِهِ.

کسی که به اندازۀ یک وجب، از جماعتِ [حقّ] دور گردد، خداوند طوق اسلام را از گردنش درمی‌آورد!

«تشکّر از ولیّ نعمت» ح 2770- مَنْ أنْعَمَ عَلى عَبْدٍ نِعْمَةً فَلَمْ يَشْكُرْها فَدَعا عَلَيْهِ، اُسْتُجیبَ لَهُ.

کسی که بنده‌ای را نعمتی دهد و او آن را سپاس نگزارد و در نتیجه نعمت دهنده او را نفرین کند، مستجاب شود!

«پرهیز از قهر کردن» ح 2772- مَنْ هَجَرَ أخاهُ فَوْقَ ثَلاثٍ فَماتَ دَخَلَ النّارَ.

کسی که بیش از سه روز با برادرش قهر کند و بمیرد، به جهنّم می‌رود! (و قرآن کریم، همۀ مؤمنان را برادر یکدیگر می داند و می فرماید: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُون»⁽¹⁾(به راستی، جز این نیست که همۀ مؤمنان، برادران یکدیگرند؛ پس میان دو برادر خویش، صلح و آشتی برقرار کنید و از خداوند پروا نمائید؛ باشد که مورد رحمت قرار گیرید.)

«تأنّی و آرامش ح 2773- مَنْ تَأنّىٰ اَدْرَكَ ما تَمَنّىٰ.

کسی که با تأنی و آرامش کار کرد، به آرزویش رسید.

«اکرام همسایه» ح 2774- مَنْ کانَ يُؤْمِنُ بِاللهِ وَ اليَوْمِ الاٰخِرِ فَلَيُكْرِمْ جارَهُ.

کسی که به خداوند و روز قیامت ایمان دارد، باید همسایه‌اش را گرامی دارد.

«پرهیز از غذا خوردن در انظار عمومی» ح 2777- مَنْ أكَلَ وَ ذُو عَيْنَينِ يَنْظُرُ اِلَيْهِ وَ لَمْ يَواسِهِ، اُبْتُلِىَ بَلاءً لا دَواءَ لَهُ.

کسی که بخورد در حالی که موجود زنده‌ای او را نظاره می‌کند و او را شریک خود نسازد، به بلایی بی‌درمان مبتلا می‌گردد!

«کم خوری» ح 2779- مَنْ قَلَّ طَعْمُهُ صَحَّ بَدَنُهُ وَ مَنْ كَثُرَ طَعْمُهُ سَقُمَ بَدَنُهَ وَ قَسا قَلْبُهُ.

کسی که غذایش اندک باشد، تنش سالم می‌ماند. و کسی که زیاد بخورد، تنش بیمار و قلبش سخت می‌گردد!

«نگاه محبّت آمیز به برادران» ح 2781- مَنْ نَظَرَ إلى أخیهِ نَظَرَ مَوَدَّةٍ لَمْ يَكُنْ فى قَلْبِهِ اِحْنَةٌ لَمْ يَطْرَفْ حَتّى يَغْفِرَ اللهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِه.

کسی که به دیدۀ محبّت و با قلبی خالی از کینه به برادرش بنگرد، دیده بر هم نمی‌نهد مگر آن که خداوند گناهان گذشته‌اش را می‌آمرزد.

«پرهیز از طلب دنیا با عمل آخرت» ح 2782- مَنْ طَلَبَ الدُّنْيا بِعَمَلِ الاٰخِرَةِ فَما لَهُ فِي الاٰخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ.

کسی که با کار آخرت جویای دنیا باشد، برای او در آخرت هیچ بهره‌ای نیست!

«طلب رضایتِ فقط خداوند» ح 2783- مَنِ الْتَمَسَ رِضَى اللهِ بِسَخَطِ النّاسِ رَضِىَ اللهُ عَنْهُ وَ أرْضىٰ عَنْهُ النّاسَ،

کسی که خشنودی الهی را با خشم مردم بجوید، خداوند از او خرسند است و مردم را نیز از او خرسند می‌سازد

وَ مَنِ الْتَمَسَ رِضَى النّاسِ بِسَخَطِ اللهِ سَخِطَ اللهُ عَلَيْهِ وَ أسْخَطَ عَلَيْهِ النّاسَ.

و هر کس با خشم الهی در پی کسب خرسندی مردم باشد خداوند بر او خشم گیرد و مردم را نیز بر او خشمگین سازد!

«پرهیز از ستایش طلبی با گناه» ح 2784- مَنْ طَلَبَ مَحامِدَ النّاسِ بِمَعاصِى اللهِ عادَ حامِدُهُ مِنَ النّاسِ ذامّاً.

کسی که با گناهان الهی در پی ستایش‌های مردم برآید، ستایش گرش نکوهش گر او شود!

«خوار ساختن بدعت گذار» ح 2786- مَنْ أهانَ صاحِبَ بِدْعَةٍ آمَنَهُ اللهُ يَوْمَ الفَزَعِ الأكْبَرِ.

کسی که شخص بدعت گذاری را خوار سازد، خداوند در روز ترس بزرگ تر (قیامت) او را ایمن می‌دارد.

«آسان‌گیری» ح 2788- مَنْ أنْظَرَ مُعْسِراً و وَضَعَ عَنهُ أظَلَّهُ اللهُ تَحْتَ ظِلِّ عَرْشِهِ يَوْمَ لا ظِلَّ إلاّ ظِلُّهُ.

کسی که فرد تنگدستی را مهلت دهد و باری از دوش او بردارد، خداوند او را در سایۀ عرش خود درمی‌آورد در روزی که جز سایۀ خداوند هیچ سایه‌ای نیست.

«کمک» ح 2791- مَنْ کانَ وُصْلَةً لِأخیهِ المُسْلِمِ اِلىٰ ذى سُلطانٍ فى مَنْهَجِ بِرٍّ اَوْ تَيْسیرِ عُسْرٍ أعانَهُ اللهُ عَلى اِجازَةِ الصِّراطِ يَوْمَ تُدْحَضُ فیهِ الاَقْدامُ.

کسی که وسیلۀ ارتباط برادر مسلمانش با صاحب قدرتی - در راه خیری یا آسان کردن سختی ای - گردد، خداوند در روزی که قدم‌ها بلغزد، او را بر عبور از صراط یاری می‌کند.

«تعزیت» ح 2792- مَنْ عَزّىٰ مُصاباً فَلَهُ مِثْلُ أجْرِهِ.

کسی که مصیبت دیده‌ای را آرامش دهد، پاداشی همچون او دارد.

«احترام به نام خداوند» ح 2793- مَنِ اسْتَعاذَكُمْ بِاللهِ فَاَعیذُوهُ.

کسی که در پناه خواستن از شما، خداوند را واسطه کرد (مثلاً گفت: شما را به خدا سوگند، یا به خاطر خدا مرا پناه دهید) او را پناه دهید.

وَ مَنْ سَألَكُمْ بِاللهِ فَاَعْطُوهُ.

و کسی که در تقاضای از شما، خداوند را واسطه کرد، به او عطاء نمایید.⁽¹⁾

«اجابت دعوت» وَ مَنْ دَعاكُمْ فَاَجیبُوهُ.

و کسی که شما را فراخواند، اجابت کنید.

«جبران نیکی» وَ مَنْ أتىٰ إِلَيْكُمْ مَعْرُوفاً فَكافِئُوهُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوهُ فَادْعُوا لَهُ حَتّى تَعْلَمُوا أنَّكُمْ قَدْ کافَأتُمُوهُ.

و کسی که کار نیکی نزد شما آورد (با شما نیکی کرد) آن را تلافی کنید و اگر نتوانستید، آن قدر برایش دعاء کنید تا زمانی که یقین کنید حتماً آن نیکی را تلافی کرده‌اید.

«فقه در دین» ح 2794- مَنْ يُرِدِ اللهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فى الدِّينِ.

کسی که خداوند برایش ارادۀ خیری فرماید، او را فقیه در دین (دارای فهم عمیق در دین) می‌گرداند.

«مسجد ساختن» ح 2795- مَنْ بَنىٰ مَسْجِداً وَ لَوْ مِثْلَ مَفْحَصِ قَطاةٍ بَنَى اللهُ لَهُ بَيْتاً فِي الجَنَّةِ.

کسی که مسجدی بسازد - هرچند [بسیار کوچک و] به اندازۀ لانۀ «قَطا» (مرغ سنگ خوار) باشد - خداوند برایش خانه‌ای در بهشت می‌سازد.

«انقطاع الی الله» ح 2796- مَنِ انْقَطَعَ اِلَى اللهِ كَفاهُ اللهُ كُلَّ مَؤُنَةٍ و رَزَقَهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ.

کسی که منقطع الی الله⁽²⁾شود و خود را سر تا پا به خدا مشغول سازد، خداوند هر حاجت او را کفایت می‌نماید و او را از جایی که گمان نمی‌برد، رزق و روزی (اعمّ از معنوی و مادّی) می‌دهد.

وَ مَنِ انْقَطَعَ إلَى الدُّنْيا وَكَلَهُ اللهُ إِلَيْها.

و کسی که منقطع الی الدنیا شود و سر تا پا به دنیا مشغول گردد، خداوند او را به دنیا وا می‌گذارد!

«صبر بر مصیبت و کظم غیظ» ح 2797- مِنْ يَصْبِرْ عَلى الرَّزِيَّةِ يُعَوِّضْهُ اللهُ وَ مَنْ يَكْظِمْ غَيْظَهُ يَأجُرْهُ اللهُ.

کسی که بر مصیبت شکیبایی ورزد، خداوند او را عوض می‌دهد. و کسی که خشمش را فرو خورد، خداوند او را پاداش می‌دهد.

«اعتماد به خدا نه به خود» ح 2798- مَنْ أحَبَّ أنْ يَكُونَ أغْنَى النّاسِ فَلْيَكُنْ بِما فی يَدِ اللهِ أوْثَقَ مِنْهُ بِما فی يَدِهِ.

کسی که دوست دارد بی‌نیازترین مردم باشد، باید به آن چه در دست خداست بیشتر مطمئنّ باشد تا آن چه در دست خود دارد.

«تواضع، پرهیز از تکبّر و سوگند دروغ» ح 2799- مَنْ تَواضَعَ لِلّهِ رَفَعَهُ اللهُ وَ مَنْ تَكَبَّرَ وَضَعَهُ اللهُ وَ مَنْ يَتَألَّ عَلَى اللهِ يُكَذِّبْهُ اللهُ.

کسی که برای [رضایت] خداوند فروتنی کند، خداوند او را بالا می‌برد. و هر کس تکبّر نماید، خداوند پائینش می‌آورد. و کسی که به خداوند سوگند دروغ خورد، خداوند تکذیبش می‌نماید.

«اکتفا به ضروریّات زندگی دنیاّ» ح 2803- مَنْ أصْبَحَ مُعافىً فی بَدَنِهِ ٰامِناً فی سِرْبِهِ⁽¹⁾عِنْدَهُ قُوتُ يَوْمِهِ فَكَأنَّما حِيزَتْ لَهُ الدُّنْيا بِحَذافیرِها.

کسی که تنش سالم، خاطرش آسوده، و غذای روزش را دارا باشد، گویا تمام دنیا برای او است.

«تأنّی و آرامش» ح 2804- مَنْ تَاَنّىٰ أصابَ أوْ کادَ وَ مَنْ عَجَّلَ اَخْطَأ أوْ کادَ.

کسی که با تأنّی و آرامش کار کند، به مقصد خود می‌رسد یا نزدیک است که برسد. و کسی که شتاب ورزد، به خطا می‌رود یا نزدیک است که برود.

«پشیمانی از گناه» ح 2807- مَنْ ساءَتْهُ خَطیئَتُهُ غُفِرَ لَهُ وَ إن لَمْ يَسْتَغْفِرْ.

کسی که گناهش او را ناراحت سازد، آمرزیده شود هرچند استغفار نکند.

«مغفرت و عفو» ح 2809- مَنْ يَغْفِرْ يَغْفِرِ اللهُ لَهُ.

کسی که بپوشد و عفو کند، خداوند بر او می‌پوشد و عفو می‌کند.

وَ مَنْ يَعْفُ يَعْفُ اللهُ عَنْهُ.

و کسی که از مجازات صرف نظر کند، خداوند از مجازات او صرف نظر می‌کند.

«دقّت در رضایت به عمل دیگران» ح 2810- مَنْ اَحَبَّ عَمَلَ قَوْمٍ خَيْراً کانً أوْ شَرّاً کانَ كَمَنْ عَمِلَهُ.

کسی که کار قومی را - چه خوب و چه بد - دوست بدارد، مانند کسی است که آن را انجام داده است.

«توکّل» ح 2819- مَنْ اَحَبَّ أنْ يَكُونَ أقْوَى النّاسِ فَلْيَتَوَكَّلْ عَلَى اللهِ.

کسی که دوست دارد نیرومندترین مردم باشد، پس باید به خدا توکّل کند. (خداوند را وکیل و کارساز امور خویش بگیرد.)

تکیه بر تقوا و دانش در طریقت کافریست *** راه رو گر صد هنر دارد توکّل بایدش

«دفاع از مال» ح 2820- مَنْ قُتِلَ دُونَ مالِهِ فَهُوَ شَهیدٌ.

کسی که در دفاع از مال خویش کشته شود، شهید است.

«پرهیز از شهرت طلبی علمی» ح 2821- مَنْ سَمَّعَ النّاسَ بِعِلْمِهِ سَمَّعَ اللهُ بِهِ مَسامِعَ خَلْقِهِ يَوْمَ القِيامَةِ وَ حَقَّرَهُ وَ صَغَّرَهُ.

کسی که آوازۀ دانش خویش را به گوش مردم رساند (و به آن بنازد)، خداوند در روز قیامت رسوایی او را به گوش مردم می‌رساند و او را خوار و کوچک می‌نماید. (و شاید یعنی:... خداوند در روز قیامت مقدار علم او را به گوش مردم می‌رساند تا همگان بفهمند چقدر علم او حقیر و ناچیز بوده و او به آن می‌نازیده!)

«نماز واقعی» ح 2822- مَنْ لَمْ تَنْهَهُ صَلاتُهُ عَنِ الفَحْشاءِ وَ المُنْكَرِ لَمْ يَزْدَدْ بِها مِنَ اللهِ إلاّ بُعْداً.

کسی که نمازش او را از فحشاء (کارهای بسیار زشت) و منکَر (ناپسند) باز نداشت، با آن نماز، از خداوند، جز دوری نیفزود! (این نماز نه تنها او را به خدا نزدیک نمی کند، بلکه دورتر می سازد!) [پناه بر خدا]

«سخن خوب یا سکوت» ح 2823- مَنْ کانَ يُؤْمِنُ بِاللهِ وَ اليَوْمِ الاٰخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْراً اَوْ لِيَصْمُتْ.

کسی که به خداوند و روز قیامت ایمان دارد، باید سخن خوب بگوید و یا سکوت نماید.

«افطار دادن» ح 2824- مَنْ فَطَرَ صائِماً کانَ لَهُ مِثْلُ أجْرِهِ.

کسی که روزه داری را افطار دهد، اجری همچون او دارد.

«پرهیز از وسیلۀ نامشروع» ح 2825- مَنْ حاوَلَ أمْراً بِمَعْصِيَةِ اللهِ کانَ أفْوَتَ بِما رَجا وَ أقْرَبَ لِمَجیءِ مَا اتّقىٰ.

کسی که بخواهد کاری (هر چند بسیار مقدّس) را به وسیلۀ معصیت خدا انجام دهد، آن چه را که امید دارد، زودتر از دست می‌دهد! و آن چه از آن پرهیز می‌کند، زودتر به او می‌رسد!

«ملازم جماعت بودن» ح 2826- مَنْ سَرَّهُ أنْ يَسْكُنَ بُحْبُوحَةَ الجَنَّةِ فَلْيَلْزِمِ الجَماعَةَ.

کسی که که جای گرفتن در دل بهشت او را شادمان می‌کند (چنین آرزویی دارد) باید همراه جماعت باشد. (از جماعت مؤمنین، جدا نشود.)

«جبران نیکی ها» ح 2827- مَنْ أُولِىَ مَعْرُوفاً فَلْيُكافِ بِهِ فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَلْيَذْكُرْهُ فَإِنْ ذَكَرَهُ فَقَد شَكَرَهُ.

کسی که به او نیکی شود، باید آن را جبران کند. و اگر نمی‌تواند، باید از آن یاد کند؛ که یاد آن سپاس‌گزاری است.

«دقّت در تشبّه به دیگران» ح 2828- مَنْ تَشَبَّهَ بِقوْمٍ فَهُوَ مِنْهُمْ.

کسی که خود را به قومی شبیه سازد، از آنهاست.

«اخلاص» ح 2836- مَنْ أخْلَصَ لِلّهِ أرْبَعینَ صَباحاً ظَهَرَتْ يَنابیعُ الحِكْمَةِ مِنْ قَلْبِه عَلى لِسانِهِ.

کسی که چهل صبحگاه، خویش را خاصّ خداوند گرداند، چشمه های حکمت، از قلبش بر زبانش جاری می‌گردد. (دقّت شود: خالص برای «خدا» شود نه برای به دست آوردن پاداش مذکور)

«ترجیح محبّت خداوند» ح 2837- مَنْ آثَرَ مَحَبَّةَ اللهِ عَلى مَحَبَّةِ النّاسِ كَفاهُ اللهُ مَؤُنَةَ النّاسِ.

کسی که محبّت خداوند را بر محبّت مردم برگزیند و ترجیح دهد، خداوند او را از پیامد نارضایتی مردم و گرفتاری ای که بخواهند برایش پدید آورند، کفایت و حفظ می‌نماید.

«رفق و ملایمت» ح 2838- مَنْ اُعْطِىَ حَظَّهُ مِنَ الرِّفْقِ فَقَدْ اُعْطِيَ حَظَّهُ مِنْ خَيْرِ الدُّنْيا و الاٰخِرَةِ.

کسی که بهره و نصیبش از رفق و ملایمت به او عطاء شده باشد، به راستی بهره و نصیبش از خیر دنیا و آخرت به او عطاء شده است.

«امر به معروف به شیوۀ نیکو» ح 2844- مَنْ کانَ آمِراً بِمَعْرُوفٍ فَلْيَكُنْ أمْرُهُ ذلِكَ بِمَعْرُوفٍ.

کسی که امر کنندۀ به معروف است، باید به شیوۀ نیکو امر به معروف نماید.

«مدارا» ح 2849- مُداراةُ النَّاسِ صَدَقَةٌ.

مدارا با مردم، [نوعی] صدقه است.

«پرهیز از کتمان علم» ح 2850- مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ فَكَتَمَهُ اُلْجِمَ بِلِجامٍ مِنْ نارٍ.

کسی که از او دربارۀ دانشی بپرسند امّا وی آن را پنهان سازد، لگامی از آتش بر او زده می‌شود! (اشاره به کیفر بخل و انحصار علمی)

«دوستی برای خداوند» ح 2853- مَنْ سَرَّهُ أنْ يَجِدَ طَعْمَ الإیمانِ فَلْيُحِبُّ المَرْءَ لا يُحِبُّهُ إلاّ لِلّهِ تَعالى.

کسی که یافتن طعم ایمان، او را مسرور می‌سازد (چنین آرزویی دارد)، باید فرد را تنها برای خداوند متعال دوست بدارد.

«پرهیز از تفرقه» ح 2855- مَنْ فارَقَ الجَماعَةَ ماتَ مِيْتَةً جاهِلِيَّةً.

کسی که از جماعت [مؤمنین] جدا شود، به مرگ جاهلیّت مرده است!

«پرهیز از امور لغو و بی فایده» ح 2856- مِنْ حُسْنِ إِسْلامِ المَرْءِ تَرْكُهُ مالا يَعْنیهِ.

از خوش اسلامی مرد این است که آن چه را به او مربوط نیست (و فایده ای ندارد)، رها کند.

«باز داشتن زبان از آبروی مردم» ح 2858- مَنْ كَفَّ لِسانَهُ عَنْ اَعراضِ النّاسِ اَقالَهُ اللهُ عَثْرَتَهُ يَوْمَ القِيامَةِ.

کسی که زبانش را از آبروی مردم باز دارد، خداوند در روز قیامت از لغزش او صرف نظر می‌نماید.

«فسخ معاملۀ پشیمان» ح 2860- مَنْ اَقالَ نادِماً بَيْعَهُ أقالَهُ اللهُ تَعالى عَثْرَتَهُ.

کسی که معاملۀ فرد پشیمانی را فسخ کند (و از قرارداد صرف نظر نماید)، خداوند متعال از لغزشش صرف نظر می‌نماید.

«کمک» ح 2861- مَنْ کانَ فی حاجَةِ أخیهِ کانَ اللهُ فی حاجَتِهِ.

کسی که در [پی برآوردن] نیاز برادرش باشد، خداوند در [پی برآوردن] نیاز اوست.

«پرهیز از تجمّل گرایی» ح 2863- مَنْ يَشْتَهِ كَرامَةَ الاٰخِرَةِ يَدَعْ زینَةَ الدُّنْيا.

کسی که مشتاق کرامت آخرت است، زینت دنیا را رها می‌کند.

«طلب علم» ح 2864- مَنْ طَلَبَ العِلْمَ تَكَفَّلَ اللهُ بِرِزْقِهِ.

کسی که به دنبال دانش رود، خداوند عهده‌دار رزق و روزی اوست (اعمّ از رزق معنوی و مادّی).

«پرهیز از مجادلۀ بدون علم» ح 2865- مَنْ جادَلَ فى خُصُومَةٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ لَمْ يَزَلْ فى سَخَطِ اللهِ حَتّى يَنْزِعَ.

کسی که بدون علم، در نزاع و مناقشه‌ای مجادله کند، پیوسته در خشم خدا باشد تا زمانی که دست بردارد.

«ترس از خداوند» ح 2867- مَنْ خافَ اللهَ خَوَّفَ اللهُ مِنْهُ كُلَّ شَيْءٍ.

کسی که از خداوند بترسد، خداوند همه چیز را از او می‌ترساند.

«فایدۀ بلاء» ح 2875- مَنْ يُرِدِ اللهُ بِهِ خَيراً يُصَبْ مِنْهُ.

کسی که خداوند برای او خیری را اراده نماید، به او مصیبت می رسد. (البلاءُ لِلوَلاء)

هر که در این بزم مقرّب تر است جام بلا بیشترش می دهند

«پرهیز از مال حرام» ح 2876- مَنْ اَصابَ مالاً مِنْ مَهاوِشَ اَذْهَبَهُ اللهُ فى نَهابِر⁽¹⁾َ.

کسی که مالی را از راه حرام بدست آورد، خداوند آن را در حوادث سخت می‌برد.

«علم نافع» ح 2877- مَنْ لَمْ يَنْفَعْهُ عِلمُهُ يَضُرُّهُ جَهْلُهُ.

کسی که دانشش بدو سودی نبخشد، نادانی‌اش بدو زیان می‌رساند.

«مغتنم شمردن فرصت ها» ح 2878- مَنْ فُتِحَ لَهُ بابٌ مِنْ خَيٍْر فَلْيَنْتَهِزْهُ فَاِنَّهُ لا يَدْرِى مَتىٰ يُغْلَقُ عَنْهُ.

کسی که بابی از خیر برایش گشوده شود، باید آن را غنیمت شمرد؛ که بی‌گمان او نمی‌داند چه وقت بسته می‌شود.

«نیکی به سادات» ح 2880- مَنْ أَوْلىٰ رَجُلاً مِنْ عَبْدِالمُطَّلِبِ مَعْرُوفاً فى الدُّنْيا فَلَمْ يَقْدِرْ اَنْ يُكافِئَهُ کافَأتُهُ عَنْهُ يَوْمَ القِيامَةِ.

کسی که در دنیا به یکی از خاندان عبدالمطلّب نیکی کند و او نتواند آن را جبران کند، من در قیامت آن را جبران خواهم کرد.

«کتمان مصائب، امراض و صدقات» ح 2881- مِنْ كُنُوزِ البِرِّ كِتْمانُ المَصائِبِ وَ الأمْراضِ وَ الصَّدَقَةِ.

از گنج‌های نیکی، کتمان «مصیبت ها و بیماری‌ها و صدقه» است.

«عیب پوشی» ح 2882- مَنْ رَأىٰ عَوْرَةً⁽²⁾

فَسَتَرَها کانَ كَمَنْ أحْيیٰ مَوْءُودَةً مِنْ قَبْرِها.

کسی که عیبی را دید و آن را پوشاند، همچون کسی است که دختر زنده به گوری را از قبرش نجات داد.

«آسان‌گیری» ح 2883- مَنْ يَسَّرَ عَلى مُعْسِرٍ يَسَّرَ اللهُ عَلَيْهِ فی الدُّنْيا و الاٰخِرَةِ.

کسی که بر شخص تنگدستی آسان گیرد، خداوند در دنیا و آخرت بر او آسان می‌گیرد.

«ترحّم و مغفرت» ح 2885- مَنْ لا يَرْحَمْ لا يُرْحَمْ وَ مَنْ لا يَغْفِرْ لا يُغْفَرْ لَهُ.

کسی که رحم نکند، مورد رحم قرار نمی‌گیرد. و کسی که عفو نکند، مورد عفو قرار نمی‌گیرد.

«حیاء» ح 2886- مَنْ لا يَسْتَحْيِ مِنَ النّاسِ لا يَسْتَحْيِ مِنَ الله.

کسی که از مردم شرم نکند، از خداوند شرم نمی‌کند!

«پرهیز از درخواست» ح 2888- مَنْ يَتَكَفَّلُ لى اَنْ لايَسْألَ النّاسَ شَيْئاً وَ اَتَكَفَّلُ لَهُ بِالجَنَّةِ؟

کیست که به من تعهّد دهد از مردم چیزی درخواست و تقاضا نکند و من هم بهشت را به او تعهّد دهم؟

«پرهیز از ترساندن مسلمان» ح 2893- مَنْ نَظَرَ إلى مُسْلِمٍ نَظْرَةً يُخیفُهُ بِها مِنْ غَيْرِ حَقٍّ اَخافَهُ اللهُ يَوْمَ القِيامَةِ.

کسی که به مسلمانی نظری [تند یا تهدید آمیز] بیندازد که به ناحقّ او را بترساند، خداوند در روز قیامت او را می‌ترساند.

«مهلت به بدهکار» ح 2894- مَنْ نَفَّسَ عَنْ غَریمِهِ أوْ مَحیٰ عَنْهُ کانَ فی ظِلِّ العَرْشِ يَوْمَ القِيامَةِ.

کسی که بدهکار خویش را مهلت دهد یا از بدهی او درگذرد، در روز قیامت در سایۀ عرش خداست.

«انجام وظیفۀ مسؤولین» ح 2898- مَنْ وَلِىَ شَيْئاً مِنْ اُمُورِ المُسْلِمینَ لَمْ يَنْظُرِ اللهُ فى حاجَتِهِ حَتّى يَنْظُرَ فى حَوائِجِهِمْ.

کسی که عهده‌دار امری از امور مسلمانان گردد، خداوند در حاجت او نمی‌نگرد مگر زمانی که او در حاجات مسلمانان بنگرد.

«پرهیز از کتمان گواهی» ح 2902- مَنْ كَتَمَ شَهادَةً إذا دُعِىَ إِلَيْها کانَ كَمَنْ شَهِدَ بِالزُّورِ.

کسی را که به شهادت دادن فراخوانده‌اند، اگر شهادتی را کتمان کند مانند کسی است که به دروغ شهادت داده است!

«پرهیز از کتمان علم» ح 2903- مَنْ كَتَمَ عِلْماً عَنْ أهْلِهِ اُلْجِمَ يَوْمَ القِيامَةِ لِجاماً مِنْ نارٍ.

کسی که دانشی را از اهل آن نهان دارد، در روز قیامت لگامی از آتش بر او زده می‌شود!

«رضایت و ایمان به قضاء و قدر الهی» ح 2905- مَنْ لَمْ يَرْضَ بِقَضاءِ اللهِ وَ لَمْ يُؤْمِنْ بِقَدَرِ اللهِ فَلْيَلْتَمِسْ اِٰلهاً غَيْرَ اللهِ!

کسی که به قضای الهی خرسند نباشد و به تقدیر الهی ایمان نیاورد، پس باید خدایی غیر از «الله» بجوید! [پناه بر خدا]

«ضرورت عاقبت به خیری» ح 2906- مَنْ ماتَ عَلى شَيْءٍ بَعَثَهُ اللهُ عَلَيْهِ.

کسی که بر چیزی [و حالتی] بمیرد، خداوند او را با همان حال برانگیزد.

«اللّهمّ ... اخْتِمْ عَمَلِي بِأَحْسَنِه»⁽¹⁾

«اللّهمّ ... اخْتِمْ لِي بِالْخَيْرِ وَ اجْعَلْ عَاقِبَتِي إِلَى خَيْر»⁽²⁾

«خدمت» ح 2907- مَنْ قَضىٰ لِأخیهِ المُسْلِمِ حاجَةً کانَ لَهُ مِنَ الأجْرِ كَمَنْ حَجَّ وَ اعْتَمَرَ.

کسی که حاجتی از برادر مسلمانش را برآورد، پاداشش مانند کسی است که حجّ و عمره انجام داده باشد.

«خدمت» ح 2908- مَنْ قَضیٰ لِأخیهِ المُسْلِمِ حاجَةً کانَ لَهُ مِنَ الأجْرِ كَمَنْ خَدَمَ اللهَ عُمْرَهُ.

کسی که حاجتی از برادر مسلمانش را برآورد، پاداشش مانند کسی است که تمام عمرش را به خدا خدمت کرده است.

«کمک» ح 2916- مَنْ قادَ أعْمًى أرْبَعینَ خُطْوَةً غُفِرَ لَهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ.

کسی که شخص نابینایی را چهل قدم راه برد [و راهبری کند]، گناهان گذشته‌اش آمرزیده می‌شود.

«محبّت ویژه به مادر» ح 2917- مَنْ قَبَّلَ بَيْنَ عَيْنَىْ اُمِّهِ کانَ لَهُ سِتْراً مِنَ النّارِ.

کسی که میان دو چشم مادرش را ببوسد، برای او در برابر آتش جهنّم، پرده و پوششی باشد.

«عفو» ح 2918- مَنْ عَفیٰ عِنْدَ الْقُدْرَةِ عَفیٰ اللهُ عَنهُ يَومَ العُسرَةِ.

کسی که به هنگام توانایی درگذرد، خداوند در روز سختی از او درگذرد.

«تعلیم» ح 2919- مَنْ عَلَّمَ عِلْماً فَلَهُ اَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِه لا يَنْقُصُ مِنْ أجْرِ العامِلِ.

کسی که دانشی را یاد دهد، پاداش کسی را دارد که بدان عمل کرده است، بی آنکه از پاداش عمل کننده کاسته شود.

«پرهیز از سرزنش برادران» ح 2920- مَنْ عَيَّرَ أخاهُ بِذَنْبٍ لَمْ يَمُتْ حَتّى يَعْمَلَهُ.

کسی که برادرش را بر گناهی سرزنش نماید، از دنیا نمی‌رود مگر آن که خودش نیز مرتکب آن شود! [پناه بر خدا]

«درخت کاری» ح 2921- مَنْ غَرَسَ غَرْساً لَمْ يَأكُلْ مِنْهُ آدَمِيٌّ وَ لا خَلْقٌ مِنْ خَلْقِ اللهِ إلاّ کانَ لَهُ صَدَقَةً.

کسی که درختی بکارد، آدم یا مخلوقی از مخلوقات خداوند از آن نخورد، مگر آن که برایش صدقه‌ای باشد.

«طلب علم» ح 2923- مَنْ طَلَبَ العِلْمَ کانَ كَفّارَةً لِما مَضىٰ.

کسی که به دنبال دانش باشد، این کار، کفّارۀ گناهان گذشتۀ او می‌گردد.

«پرهیز از نیّت تفاخر و شهرت در طلب علم» ح 2924- مَنْ طَلَبَ العِلْمَ لِيُجارِيَ بِهِ العُلَماءَ أوْ لِيُمارِيَ بِهِ السُّفَهاءَ أوْ يَصْرِفَ بِهِ وُجُوهَ النّاسِ اِلَيْهِ اَدْخَلَهُ اللهُ النّارَ.

کسی که به دنبال دانش باشد تا به وسیلۀ آن با علماء همچشمی کند یا به مجادله با بی‌خردان برخیزد یا توجّه مردم را به خویش جلب نماید، خداوند او را به آتش درمی‌آورد!

«دعوت به هدایت» ح 2930- مَنْ دَعا اِلىٰ هُدًى کانَ لَهُ مِنَ الأجْرِ مِثْلُ أُجُورِ مَنْ تَبِعَهُ لا يَنْقُصُ ذلِكَ مِنْ أجُورِهِم شَيْئاً.

کسی که به هدایتی دعوت کند، پاداش وی همچون پاداش همۀ کسانی است که از آن هدایت پیروی کنند، بدون آن که از پاداش آنها کاسته شود.

«پرهیز از دعوت به گمراهی» وَ مَنْ دَعا إلى ضَلالَةٍ کانَ عَلَيْهِ مِنَ الإثْمِ مِثْلُ آثامِ مَنْ تَبِعَهُ لا يَنْقُصُ ذلِكَ مِنْ آثامِهِمْ شَيْئاً.

و کسی که به گمراهی ای دعوت کند، گناه او همچون گناه همۀ کسانی است که از آن گمراهی پیروی کنند، بدون آن که از گناه آنها کاسته شود.

«پرهیز از فروش معیوب» ح 2932- مَنْ باعَ عَيْباً لَمْ يُبَيِّنْهُ لَمْ يَزَلْ فى مَقْتِ اللهِ وَلَمْ تَزَلِ المَلائِكَةُ تَلْعَنُهُ.

کسی که چیز معیوبی را بفروشد در حالی که عیب آن را بیان نکند، پیوسته مورد خشم خداوند و نفرین فرشتگان می باشد.

«ازدواج» ح 2936- مَنْ تَزَوَّجَ فَقَدِ اسْتَكْمَلَ نِصْفَ الإیمانِ فَلْيَتَّقِ اللهَ فی النِّصْفِ الباقِي.

کسی که ازدواج نماید، نیمی از ایمان را کامل کرده است، و باید در نیمۀ دیگر، تقوای الهی پیشه کند.

«پرهیز از آرزوی گران شدن کالا» ح 2937- مَنْ تَمَنّىٰ عَلى أُمَّتی اَلغَلاءَ لَيْلَةً واحِدَةً اَحْبَطَ اللهُ عَمَلَهُ أرْبَعینَ سَنَةً.

کسی که تنها یک شب برای امّت من آرزوی گرانی و بالا رفتن قیمت‌ها نماید، خداوند عمل چهل سالش را باطل گرداند!

«میانه روی» ح 2939- مَنِ اقْتَصَدَ اَغْناهُ اللهُ،

کسی که میانه‌روی کند، خداوند او را بی‌نیاز می‌سازد.

«پرهیز از ریخت و پاش» وَ مَنْ بَذَّرَ اَفْقَرَهُ اللهُ،

و کسی که ریخت و پاش نماید، خداوند او را فقیر می‌گرداند.

«تواضع» وَ مَن تَواضَعَ رَفَعَهُ اللهُ،

و کسی که فروتنی نماید، خدا او را بالا می‌برد.

«پرهیز از گردن کشی» وَ مَنْ تَجَبَّرَ قَصَمَهُ الله.

و کسی که گردن کشی کند، خدا او را درهم می‌شکند.

«اکرام مسلمان» ح 2940- مَنْ أكْرَمَ اِمْرَأً مُسْلِماً فَإنَّما يُكْرِمُ اللهَ تَعالى.

کسی که مسلمانی را گرامی داشت، [در حقیقت] فقط خداوند متعال را گرامی می‌دارد. (بنا بر این، نه تنها به توحید او خدشه‌ای وارد نمی‌شود، بلکه این کار عین توحید است.)

«استغفار» ح 2941- مَنْ اَكْثَرَ مِنَ الاِسْتِغْفارِ جَعَلَ اللهُ لَهُ مِنْ كُلِّ هَمٍّ فَرَجاً و مِنْ كُلِّ ضیقٍ مَخْرَجاً و رَزَقَهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ.

کسی که فراوان آمرزش طلبد، خداوند در هر اندوهی برایش گشایشی قرار می‌دهد، و از هر تنگنایی می‌رهاندش، و او را از جایی که گمان نبرد، رزق و روزی (اعمّ از معنوی و مادّی) می‌دهد.

«پرهیز از ارتزاق با علم» ح 2942- مَنْ أكَلَ بِالْعِلْمِ طَمَسَ اللهُ عَلى وَجْهِهِ وَ رَدَّهُ عَلى عَقِبِهِ وَ کانَتِ النّارُ أوْلىٰ بِهِ.

کسی که از راه علم، نان خورد، (با علم فروشی ارتزاق کند) خداوند چهره‌اش را محو و هلاک می‌نماید و او را به حالت نخستینش (جهل) بازمی‌گرداند، و آتش به او سزاوارتر [از بقیّۀ مجرمین] است!

«مهلت به بدهکار» ح 2943- مَنْ اَنْظَرَ مُعْسِراً إلى مَيْسَرَتِهِ اَنْظَرَهُ اللهُ بِذَنْبِهِ إلى تَوْبَتِهِ.

کسی که [بدهکارِ] تنگدستی را مهلت دهد تا توانگر گردد، خداوند به او مهلت می‌دهد تا توبه نماید.

«خوراندن غذای دل خواه به مریض» ح 2944- مَنْ أطْعَمَ مَریضاً شَهْوَتَهُ أطْعَمَهُ اللهُ مِنْ ثِمارِ الجَنَّةِ.

کسی که غذای دل خواه مریضی را به او بخوراند، خداوند از میوه‌های بهشتی به او می‌خوراند.

«پرهیز از کمك به ظالم» ح 2945- مَنْ أعانَ ظالِماً سَلَّطَهُ اللهُ عَلَيْهِ.

کسی که شخص ستمگری را یاری کند، خداوند وی را بر او مسلّط می‌سازد!

«یاری نمودن غیبت شونده» ح 2949- مَن اُغْتیبَ عِنْدَهُ أخُوهُ المُسْلِمُ فَلَمْ يَنْصُرْهُ وَ هُوَ يَسْتَطیعُ نَصْرَهُ اَذَلَّهُ اللهُ تَعالى فی الدُّنْيا وَ الاٰخِرَةِ.

کسی که نزد او برادر مسلمانش غیبت شود و او با آن که می‌تواند، وی را یاری نکند، خداوند متعال در دنیا و آخرت او را خوار می‌سازد!

«کتمان مصیبت» ح 2950- مَنْ اُصیبُ بِمُصیبَةٍ فی مالِهِ أوْ جَسَدِهِ وَكَتَمَها وَلَمْ يَشْكُها إلَى النّاسِ کانَ حَقّاً عَلَى اللهِ أنْ يَغْفِرَ لَهُ.

کسی که در مال یا تنش به مصیبتی گرفتار آید و آن را پنهان سازد و به مردم شکایت نکند، خداوند بر خود لازم کرده است که او را بیامرزد.

«اطعام» ح 2951- مَنْ اَطْعَمَ مُسْلِماً جائِعاً اَطْعَمَهُ اللهُ مِنْ ثِمارِ الجَنَّةِ.

کسی که مسلمان گرسنه‌ای را غذا دهد، خداوند از میوه‌های بهشت به او می‌خوراند.

«عدالت خداوند» ح 2953- مَنْ أصابَ حَدّاً فَعُجِّلَ عُقُوبَتُهُ فی الدُّنْيا فَاللهُ أعْدَلُ مِنْ أنْ يُثَنِّيَ عَلى عَبْدِهِ العُقُوبَةَ فی الاٰخِرَةِ،

کسی که گناهی کند و مجازات و حدّ شرعی آن را در دنیا ببیند، خداوند عادل تر از آن است که دیگر بار در آخرت او را مجازات کند.

«ستّاریّت خداوند» وَ مَنْ أصابَ حَدَّاً فَسَتَرَهُ اللهُ عَلَيْهِ فَاللهُ أكْرَمُ مِنْ أنْ يَعُودَ فی شَيءٍ قَدْ عَفا عَنْهُ.

و کسی که مرتکب گناهی شود که حدّ شرعی دارد و خداوند آن را برایش بپوشاند، خداوند بزرگوارتر از آن است که به چیزی برگردد که آن را بخشوده است.

«اهتمام به خداپروایی» ح 2954- مَنْ أصْبَحَ وَ هَمُّهُ التَّقْوىٰ ثُمَّ أصابَ فیما بَيْنَ ذٰلِكَ ذَنْباً غَفَرَ اللهُ لَهُ.

کسی که روز را آغاز کند در حالی که قصد و ارادۀ او تقوی و خداپروایی است، و در آن میان گناهی از او سر زند، خداوند او را می‌آمرزد.

«پرهیز از اهتمام به غیر خداوند» ح 2955- مَنْ أصْبَحَ وَ هَمُّهُ غَيْرُ اللهِ فَلَيْسَ مِنَ اللهِ فی شيْءٍ.

کسی که روز را آغاز کند در حالی که قصد و ارادۀ او غیر خداست، نزد خداوند هیچ ارزشی ندارد!

«اهتمام به امور مسلمانان» وَ مَنْ أصْبَحَ لا يَهْتَمُّ بِالْمُسْلِمینَ فَلَيْسَ مِنْهُمْ.

و کسی که روز را آغاز کند در حالی که به امور مسلمانان اهتمام ندارد، از ایشان نیست!

«رفتار خداپسندانه با پدر و مادر» ح 2956- مَنْ أصْبَحَ مُطِيعاً لِلّهِ فِي والِدَيْهِ أصْبَحَ لَهُ بابانِ مَفْتُوحانِ مِنَ الجَنَّةِ وَ إن کانَ واحِداً فَواحِدٌ.

کسی که روز را آغاز کند در حالی که در کار پدر و مادر خویش مطیع خدا باشد [وچنان که خدا می‌پسندد با ایشان رفتار کند] دو در از بهشت بر او گشوده می‌گردد. و اگر این کار را نسبت به یکی از پدر و مادرش انجام دهد، یک در گشوده می‌گردد.

«عفاف جویی» ح 2958- مَنِ اسْتَعَفَّ أعَفَّهُ اللهُ.

کسی که عفّت⁽¹⁾جوید، خداوند او را عفیف می‌گرداند.

«بی نیازی جویی» وَ مَنِ اسْتَغْنىٰ أغْناهُ اللهُ.

و کسی که بی‌نیازی جوید، خداوند او را بی‌نیاز می سازد.

«پرهیز از شادی در گناه» ح 2959- مَنْ أذْنَبَ وَ هُوَ يَضْحَكُ دَخَلَ النّارَ وَ هُوَ يَبْكِي.

کسی که خنده کنان گناه نماید، گریه کنان وارد آتش می‌شود!

«معیار منزلت انسان در نزد خداوند» ح 2960- مَنْ أرادَ أنْ يَعْلَمَ ما لَهُ عِنْدَ اللهِ فَلْيَنْظُرْ ما لِلّهِ عِنْدَهُ.

کسی که می‌خواهد بداند نزد خداوند چه [منزلتی] دارد، باید ببیند خداوند نزد او چه [منزلتی] دارد.

«گره گشایی» ح 2961- مَنْ اَرادَ انْ تُسْتَجابَ دَعْوَتُهُ وَ اَنْ تُكْشَفَ كُرْبَتُهُ فَلْيُفَرِّجْ عَنْ مُعْسِرٍ.

کسی که می‌خواهد دعایش اجابت شود و غم و اندوهش برطرف گردد، باید فرد تنگدستی را گشایش دهد.

«مشورت» ح 2962- مَنْ أرادَ أمْراً فَشاوَرَ فیهِ امْرَأً مُسْلِماً وَفَّقَهُ اللهُ لِأرْشَدِ أمُورِهِ.

کسی که ارادۀ کاری کند و در آن با مرد مسلمانی مشورت نماید، خداوند وی را به درست‌ترین کارهایش موفّق می‌گرداند.

«علم و زهد» ح 2964- مَنِ ازْدادَ عِلْماً وَلَمْ يَزْدَدْ فى الدُّنْيا زُهْداً لَمْ يَزْدَدْ مِنَ اللهِ إلاّ بُعْداً.

کسی که دانشش افزون گردد و بر بی رغبتی او نسبت به دنیا افزوده نگردید، از خداوند جز دوری نیفزود! (به جای تقرّب بیشتر، دوری بیشتر نصیبش شد!)

«اداء دیون» ح 2968- مَنْ إدّانَ دَيْناً يَنْوِي قَضاءَه أدّاهُ اللهُ عَنْهُ يَوْمَ القِيامَةِ.

کسی که مدیون باشد در حالی که نیّت اداء دَین خود را دارد، خداوند در روز قیامت، از طرف او دَینش را اداء می‌کند.

«یاری مؤمن» ح 2970- مَنْ اُذِلَّ عِنْدَهُ مُؤْمِنٌ فَلَمْ يَنْصُرْهُ وَ هُوَ يَقْدِرُ عَلى أنْ يَنْصُرَهُ أذَلَّهُ اللهُ عَلى رُؤُوسِ الاَشْهادِ يَوْمَ القِيامَةِ.

کسی که که نزد او مؤمنی خوار شود و او با این که می‌تواند او را یاری کند چنین نکند، خداوند در روز قیامت در حضور همه او را خوار می‌گرداند! (از مصادیق خوار شدن مؤمن: هتّاکی و پرده‌دری، غیبت، اتّهام، سوء ظنّ، دشنام، استهزاء، مواردی از دوربین مخفی، طعنه، شماتت، تعریض و کنایه و ...)

«صلۀ رحم» ح 2973- مَنْ اَحَبَّ اَنْ يُبْسَطَ لَهُ فى رِزْقِهِ وَ اَنْ يُنْسَأَ لَهُ فى أجَلِهِ فَلْيَصِلْ رَحِمَهُ.

کسی که دوست دارد روزی‌اش وسعت یابد و أجلش به تأخیر افتد، باید با ارحامش پیوند داشته باشد.

پرسش کلیدی: صلۀ رحم به چه چیز تحقّق می یابد؟ آیا رفت و آمد با خویشاوندان واجب است؟

پاسخ همۀ مراجع معظّم: صلۀ رحم، منحصر به رفت و آمد با خویشاوندان نیست؛ بلکه این عمل، با هدیّه دادن، میهمانی کردن، پیغام فرستادن، تماس تلفنی، سلام کردن و ... نیز تحقّق می یابد. پس همین اندازه که قطع رحم نشود، کافی است.⁽¹⁾

«نکو ساختن ارتباط میان خود و خدا» ح 2976- مَنْ أحْسَنَ فیما بَيْنَهُ و بَينَ اللهِ كَفاهُ اللهُ ما بَيْنَهُ وَ بَيْنَ النّاسِ

کسی که رابطۀ میان خود و خدا را نکو سازد، خداوند او را از جهت رابطه‌اش با مردم کفایت می‌کند.

«اصلاح باطن» وَ مَنْ أصْلَحَ سَریرَتَهُ أصْلَحَ اللهُ عَلانِيَتَهُ.

و کسی که باطن خود را اصلاح کند، خداوند ظاهرش را اصلاح می‌نماید.

«تقوی» ح 2980- مَنِ اتَّقَى اللهَ كَلَّ لِسانُهُ وَلَمْ يَشْفِ غَيْظَهُ.

کسی که از خدا بترسد، زبانش کُند می‌شود و خشم خود را شفا نمی‌بخشد. (دل خود را با فحش دادن و کتک زدن و ... خنک نمی‌کند.)

«تقوی» ح 2981- مَنْ اِتَّقَى اللهَ وَقاهُ كُلَّ شَيْءٍ.

کسی که از خدا پروا کند، خداوند او را از همه چیز محفوظ می‌دارد.

«گره گشایی» ح 2982- مَنْ أجْرَى اللهُ عَلى يَدَيْهِ فَرَجاً لِمُسْلِمٍ فَرَّجَ اللهُ عَنْهُ كُرَبَ الدُّنْيا و الاٰخِرَةِ.

کسی که خداوند به دست او برای مسلمانی گشایشی قرار دهد، خداوند او را از غم و اندوه های دنیا و آخرت گشایش می‌دهد.

«فقط برای خدا» ح 2983- مَنْ أحَبَّ لِلّهِ وَ أبْغَضَ لِلّهِ وَ أَعْطىٰ لِلّهِ وَ مَنَعَ لِلّهِ فَقَدِ اسْتَكْمَلَ الإیمانَ.

کسی که برای خدا دوست بدارد و برای خدا دشمن بدارد و برای خدا عطاء کند و برای خدا منع نماید، به راستی که ایمان را کامل کرده است.

«یاد محبوب» ح 2984- مَنْ أحَبَّ شَيْئاً أكْثَرَ مِنْ ذِكْرِهِ. ( اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد )

کسی که چیزی را دوست بدارد، بسیار آن را یاد می‌کند. ( اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد )

«ترجیح حبّ آخرت بر دنیا» ح 2985- مَنْ اَحَبَّ دُنْياهُ اَضَرَّ بِآخِرَتِهِ وَ مَنْ اَحَبَّ آخِرَتَهُ اَضَرَّ بِدُنْياهُ؛ فَآثِرُوا ما يَبْقىٰ عَلى ما يَفْنىٰ.

کسی که دنیایش را دوست بدارد، به آخرتش زیان می‌رساند. و کسی که آخرتش را دوست بدارد، به دنیایش زیان می‌رساند؛ پس آن چه را باقی است، بر آن چه که فانی است برگزینید.

عارفان هر چه بقائی و ثباتی نکند *** گر همه مُلک جهان است به هیچش نخرند

کاشکی قیمت انفاس بدانندی خلق *** تا دمی چند که باقی است غنیمت شمرند

«محشور شدن با محبوب» ح 2986- مَنْ أحَبَّ قَوْماً حَشَرَهُ اللهُ فی زُمْرَتِهِمْ.

کسی که گروهی را دوست بدارد، خداوند او را در زمرۀ آنها محشور می‌کند.

«دوست داشتن دیگران برای خدا» ح 2987- مَنْ أحَبَّ أنْ يَجِدَ طَعْمَ الإیمانِ فَلْيُحِبَّ المَرْءَ لا يُحِبُّهُ إلاّ لِلّهِ.

کسی که دوست دارد طعم ایمان را بچشد، باید دیگران را فقط برای خدا دوست بدارد.

«صبر، شکر، گذشت، استغفار» ح 2990- مَنْ اُبْتُلِىَ فَصَبَرَ وَ اُعْطِىَ فَشَكَرَ وَ ظُلِمَ فَغَفَرَ وَ ظَلَمَ فَاسْتَغْفَرَ أُوٰلئِكَ لَهُمُ الاَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ.

کسی که به بلایی مبتلا شود و صبر کند، و به او عطا شود و شکر گزارد، و به او ظلم شود و عفو کند، و [اگر] ظلم کند، آمرزش طلبد، فقط آنان اند که برایشان ایمنی هست و آنان اند هدایت یافتگان.

«تقوی» ح2994- مَنِ اتَّقَي اللهَ اَهابَ اللهُ مِنهُ کُلَّ شَيءٍ

کسی که خداپروا باشد، خداوند، همه چیز را از او می ترساند (و هیبت او را در دل همه چیز می افکند).

وَ مَن لَم يَتَّقِ اللهَ اَهابَهُ اللهُ مِن کُلِّ شَيءٍ.

و کسی که خداپروا نباشد، خداوند، او را از همه چیز می ترساند (و هیبت همه چیز را در دل او می افکند.)

«زراعت» ح 2997- مَنْ زَرَعَ زَرْعاً فَأكَلَ مِنه طَيْرٌ کانَ لَهُ صَدَقَةٌ.

کسی که چیزی بکارد و پرنده‌ای از آن بخورد، برای او صدقه می‌باشد.

«زهد» ح 3001- مَنْ زَهِدَ فى الدُّنْيا عَلَّمَهُ اللهُ بِلا تَعَلُّمٍ وَ جَعَلَهُ بَصیراً.

کسی که به دنیا بی‌رغبت باشد، خداوند بدون آموزش، او را دانش می‌دهد⁽¹⁾و بصیر می‌گرداند.

«پرهیز از بدخویی» ح 3002- مَنْ ساءَ خُلُقُهُ عَذَّبَ نَفْسَهُ.

کسی که بدخو باشد، خود را عذاب می‌دهد!

«پرهیز از غم و اندوه» وَ مَنْ كَبُرَ هَمُّهُ سَقُمَ بَدَنُهُ.

و کسی که غم و اندوهش بزرگ گردد، تنش بیمار می‌شود!

«پرهیز از نزاع» وَ مَنْ لاحَى الرِّجالَ ذَهَبَتْ كَرامَتُهُ وَ سَقَطَتْ مُرُوَّتُهُ.

و کسی که با مردان نزاع و کشمکش کند، کرامتش می‌رود و جوانمردی‌اش تباه می‌شود!

«مهار خشم» ح 3004- مَنْ دَفَعَ غَضَبَهُ دَفَعَ اللهُ عَنْهُ عَذابَهُ

کسی که خشمش را باز دارد، خداوند عذابش را از او باز می‌گرداند.

«حفظ زبان» وَ مَنْ حَفِظَ لِسانَهُ سَتَرَ اللهُ عَوْرَتَهُ.

و کسی که زبانش را نگه دارد، خداوند عیبش را می‌پوشاند.

«راه نمایی به خیر» ح 3006- مَنْ دَلَّ عَلى خَيْرٍ فَلَهُ مِثْلُ أجْرِ فاعِلِهِ.

کسی که به خیر و نیکی ای راه نمایی کند، اجری همچون انجام دهندۀ آن دارد.

«دفاع از آبروی برادران» ح 3007- مَنْ ذَبَّ عَنْ عِرْضِ أخیهِ بِالغَيْبَةِ کانَ حَقّاً عَلَى اللهِ اَنْ يَقِيَهُ مِنَ النّارِ.

کسی که از آبروی برادرش در نبود او دفاع کند، خداوند بر خود لازم کرده است که او را از آتش حفظ نماید.

«پرهیز از تهمت» ح 3008- مَنْ ذَكَرَ اِمْرأً بِما لَيْسَ فیهِ لِيُعیبَهُ حَبَسَهُ اللهُ فى نارِ جَهَنَّمَ حَتّىٰ يَأتى بِنَفاذِ ما قالَ.

کسی که به خاطر عیب‌جویی، کسی را به چیزی که در او نیست یاد کند، خداوند او را در آتش جهنّم محبوس می‌کند تا آن‌چه را گفته است ثابت کند!

«نهی از منکر» ح 3010- مَنْ رَأىٰ مِنْكُمْ مُنْكَراً فَلْيُغَيِّرْهُ بِيَدِهِ فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِلِسانِهِ فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِقَلْبِهِ و ذٰلِكَ أضْعَفُ الإیمانِ.

هر کس از شما منکری را دید، با دستش (اقدام عملی‌اش) آن را تغییر دهد. و اگر نتوانست، با زبانش. و اگر نتوانست، [لا اقلّ] با قلبش؛ و آن کمترین [درجۀ] ایمان است.

«پرهیز از ریاء با کار خدایی» ح 3011- مَنْ راءا بِاللهِ بِغَيْرِ اللهِ فَقَدْ بَرِئَ مِنَ اللهِ.

کسی که با کار خدایی، برای غیر خدا ریا کند، بی شکّ از خدا بیزاری جسته است! [پناه بر خدا]

«پرورش دینی» ح 3012- مَنْ رَبّىٰ صَغیراً حَتّى يَقُولَ:لا إله إلاّ اللهُ لَمْ يُحاسِبْهُ اللهُ.

کسی که طفلی را پرورش دهد تا این که «لا اله الّا الله» گوید، خداوند حساب را از او بر می‌دارد.

«دفاع از آبروی برادران» ح 3014- مَنْ رَدَّ عَن عِرْضِ أخیهِ رَدَّ اللهُ عَنْ وَجْهِهِ النّارَ.

کسی که از آبروی برادرش دفاع نماید، خداوند آتش را از چهرۀ او بر می‌گرداند.

«خدمت» ح 3018- مَنْ رَفَعَ حَجَراً عَنِ الطَّریقِ كُتِبَتْ لَهُ حَسَنَةٌ.

کسی که سنگی را از راه بردارد، برایش عمل نیک فخیمی نوشته می‌شود.

«پرده‌پوشی» ح 3020- مَنْ سَتَرَ أخاهُ المُسْلِمَ فى الدُّنْيا فَلَمْ يَفْضَحْهُ سَتَرَهُ اللهُ يَوْمَ القِيامَةِ.

کسی که بر برادر مسلمانش پرده پوشی کند و او را رسوا ننماید، خداوند در روز قیامت بر او پرده پوشی می‌کند.

«خاموشی» ح 3022- مَنْ سَرَّهُ انْ يَسْلِمَ فَلْيَلْزَمِ الصَّمْتَ.

کسی که دوست دارد سالم بماند، پس به سکوت بچسبد.

«دعاء در وقت آسایش» ح 3023- مَنْ سَرَّهُ اَنْ يَسْتَجیبَ اللهُ لَهُ عِنْدَ الشَّدائِدِ وَ الكُرَبِ فَلْيُكْثِرِ الدُّعاءَ فى الرَّخاءِ.

کسی که دوست دارد خداوند در هنگام سختی‌ها و گرفتاری‌ها دعایش را اجابت کند، باید در هنگام آسایش، بسیار دعا کند.

«دوری از شراب» ح 3028- مَنْ شَرِبَ خَمْراً خَرَجَ نُورُ الایمانِ مِنْ جَوْفِهِ.

کسی که شرابی بنوشد، نور ایمان از درونش بیرون می‌رود!

«پرهیز از ضرر زدن» ح 3030- مَنْ ضارَّ ضارَّ اللهُ بِهِ.

کسی که زیان رساند، خداوند بدو زیان می‌رساند.

«پرهیز از سخت گیری» وَ مَنْ شاقَّ شاقَّ اللهُ عَلَيْهِ.

و کسی که سخت گیری نماید خداوند بر او سخت می‌گیرد.

«اطعام» ح 3035- مِنْ مُوجِباتِ المَغْفِرَةِ إِطْعامُ المُسْلِمِ السَّغْبانِ.

از چیزهایی که موجب آمرزش می‌گردد، اطعام مسلمان گرسنه است.

«پرهیز از اذیّت مسلمان» ح 3037- مَنْ آذىٰ مُسْلِماً فَقَدْ آذانى وَ مَنْ آذانى فَقَدْ آذَى اللهَ.

کسی که مسلمانی را بیازارد، قطعاً مرا آزرده است. و کسی که مرا بیازارد، قطعاً خداوند را آزرده است! [پناه بر خدا]

«شاد نمودن مؤمن» ح 3040- مِنْ اَفْضَلِ العَمَلِ اِدْخالُ السُّرورِ عَلَى المُؤْمِنِ؛ تَقْضِى عَنْهُ دَيْناً، تَقْضِى لَهُ حاجَةً، تُنَفِّسُ لَهُ كُرْبَةً.

از بهترین کارها شاد نمودن مؤمن است؛ [بدین صورت که] قرضی را از او بپردازی یا حاجتی را برای او برآوری و یا اندوهی را از او برطرف سازی.

«آشکار کردن نعمت» ح 3045- مِنْ شُكْرِ النِّعْمَةِ إِفْشاؤُها.

از جملۀ شکر نعمت، آشکار کردن آن نعمت است.

«ملایمت در زندگی» ح 3046- مِنْ فِقْهِ الرَّجُلِ رِفْقُهُ فی مَعیشَتِهِ.

از فقاهت (فهم عمیق) مرد این است که در زندگی‌اش ملایمت داشته باشد.

«قطع امید نسبت به از دست رفته ها» ح 3048- مَنْ اِنْقطَعَ رَجاءُهُ مِمّا فاتَ اِسْتَراحَ بَدَنُهُ وَ مَنْ رَضِىَ بِما قَسَمَهُ اللهُ قَرَّتْ عَيْنُهُ.

کسی که از آن چه از دست او رفته است قطع امید کند، تنش راحت می‌شود. و کسی که به آن چه خداوند برایش قسمت کرده راضی باشد، چشمش (در اثر اشک شوق) خنک می گردد. (کنایه از بسیار مسرور شدن)⁽¹⁾

«ایمنی مردم از زبان انسان» ح 3049- مَنْ خافَ النّاسُ لِسانَهُ فَهُوَ مِنْ أهْلِ النّارِ.

کسی که مردم از زبانش بترسند، پس او از اهل آتش است!

«نیکو نمودن ارتباط خود با خدا» ح 3051- مَنْ أحْسَنَ فیما بَيْنَهُ وَ بَيْنَ اللهِ كَفاهُ اللهُ ما بَيْنَهُ و بَيْنَ النّاسِ.

کسی که رابطۀ میان خود و خدا را نیکو سازد، خداوند او را از جهت رابطه‌اش با مردم کفایت می‌کند.

«اصلاح باطن» و مَنْ أصْلَحَ سَریرَتَهُ أصْلَحَ اللهُ عَلانِيَتَهُ

و کسی که درونش را اصلاح نماید، خداوند برونش را اصلاح می‌نماید.

«عمل برای آخرت» و مَنْ عَمِلَ لِاٰخِرَتِه كَفاهُ اللهُ دُنْياهُ.

و کسی که برای آخرتش کار کند، خداوند دنیایش را کفایت می‌کند.

«حفظ زبان و مراقبت از اسرار» ح 3053- مَنْ اَرادَ السَّلامَةَ فَلْيَحْفَظْ ما جَرىٰ بِه لِسانُهُ وَلْيَحْرُسْ ⁽¹⁾ما

انْطَوىٰ عَلَيْهِ جَنانُهُ وَ لْيُحْسِنْ عَمَلَهُ وَلْيُقَصِّرْ اَمَلَهُ.

کسی که می‌خواهد سالم بماند، باید گفتار زبانش را نگه دارد و از اسرار و آن چه در دل نهان دارد، مراقبت کند و به زبان نیاورد و کارش را به نیکی انجام دهد و آرزویش را کوتاه گرداند.

«پرهیز از پخش گناه» ح 3055- مَنْ اَذاعَ فاحِشَةً کانَ كَمُبْتَدِيها.

کسی که عمل زشتی را پخش کند (به سایرین خبر دهد)، همچون کسی است که آن را آغاز کرده است (مرتکب شده است).⁽²⁾

«پرهیز از سرزنش مؤمن» وَ مَنْ عَيَّرَ مُؤْمِناً بِشَىْ‌ءٍ لَمْ يَمُتْ حَتّى يَرْكَبَهُ.

و کسی که مؤمنی را به چیزی سرزنش کند، از دنیا نمی‌رود مگر آن که خودش نیز مرتکب آن می‌شود!

«رفق و سازگاری» ح 3057- مَنْ حُرِمَ الرِّفْقَ فَقَدْ حُرِمَ الخَيْرَ كَلَّهُ.

کسی که از ملایمت و مدارا محروم گردد، به تحقیق از تمام خوبی‌ها محروم گشته است!

«پرهیز از عمل بدون علم» ح 3058- مَنْ عَمِلَ عَلى غَيْرِ عِلْمٍ کانَ ما يُفْسِدُ اَكْثَرَ مِمّا يُصْلِحُ.

کسی که بدون دانش عمل کند، بیش از آن که اصلاح کند، تباه سازد!