مستان حسین علیه السلام ولایت نامه مردان و زنان کربلا

مشخصات کتاب

سرشناسه:مصطفوی، محمد، 1350 -، گردآورنده

عنوان و نام پدیدآور:مستان حسین (علیه السلام) [ولایت نامهٔ مردان و زنان کربلا] / محمد مصطفوی

مشخصات نشر:مشهد: امید مهر، 1380.

مشخصات ظاهری:171ص.

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:نمایه.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع:امام حسین علیه السلام -- کلمات قصار

موضوع:کربلا -- قرن 14

شخصیت ها -- قرن 14

رده بندی کنگره:BP142/5/پ2ن90421745 1380

رده بندی دیویی:297/218

فهرست

پیش بزم: 10

! فرجامِ پیوستن و عاقبتِ ماندن: 10

!فَلْيَرْحَلْ مَعَنا (خطبهٔ امام علیه السّلام هنگام خروج از مکّه به مقصد کوفه): 11

!فهم و بصیرت: 12

!تا گریزد هر که بیرونی بود: 12

! لا حاجَةَ لَنا فیکَ وَ لا فی فَرَسِکَ: 14

! اَلنّاسُ عَبیدُ الدُّنیا (خطبهٔ هنگام ورود به کربلا): 15

! لا اَعْلَمُ اَصْحاباً اَوْفیٰ وَ لا خَيْراً مِنْ اَصْحابی: 16

! فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرات: 16

! محبّت خدا: 17

! سبک و سیاق این نوشتار: 19

بزم نخست: شهدای «آل محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم و بنی هاشم» سلام الله علیهم.. 23

باده گساران اوّل: اَلسَّلامُ عَلیٰ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ الشَّهیدِ. اَلسَّلامُ... وَ عَلیٰ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ وَ عَلیٰ اَوْلادِ الْحُسَيْنِ. 25

«فرزندان شهید امام حسین علیه السّلام در نهضت کربلا». 25

¯ حضرت علی اکبر صلوات الله و سلامه علیه: 25

! لا نُبالی اَنْ نَمُوتَ مُحِقّینَ: 25

! اَشْبَهُ النّاسِ خَلْقاً وَ خُلُقاً وَ مَنْطِقاً بِرَسُولِکَ: 26

! رجز حماسی: 27

! نبرد علی علیه السّلام : 27

! سرّ درخواست آب: 27

! سرّ مکیدن زبان: 29

! پاشیدن خون به آسمان: 30

! ذوب در خدا: 30

¯ حضرت علی اصغر صلوات الله و سلامه علیه. 31

¯ حضرت عبد الله رضیع صلوات الله و سلامه علیه. 31

¯ حضرت محسن بن الحسین بن علی علیهم السّلام : 33

¯ حضرت رُقَيَّة بنت الحسین علیهما السّلام. 33

باده گسار دوم: اَلسَّلامُ عَلَي الْعَبّاسِ بْنِ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ الشَّهیدِ. 35

! علم الهی لدنّی: 36

! ماه بنی هاشم: 36

! عبد صالح: 36

! جان فدا: 37

! ایمان پر صلابت: 37

! بصیرت نافذ: 37

! خیر خواه: 37

! خطبهٔ امام علیه السّلام در شب عاشورا و پاسخ مستانهٔ اباالفضل سلام الله علیه: 37

! لَعَنَکَ اللهُ وَ لَعَنَ اَمانَکَ: 38

! یا عَبّاسُ ... بِنَفْسی اَنْتَ یا اَخی معرفت امام و امامت 39

! علمدار: 42

! سرّ انباشتن دست ها از آب و تا نزدیک دهان آوردن: 42

! رجزهای حماسی: 44

! منزلت مورد غبطهٔ جمیع شهیدان عالم: 45

! سرّ تعبیر «ای برادر» در خطاب «یا اَخاهُ اَدْرِکْ اَخاکَ»: 46

! بعد از شهادت هم آب ننوشید: 47

! اَلْآنَ اِنْکَسَرَ ظَهْری وَ قَلَّتْ حیلَتی: 47

! سرّ حرم و بارگاه: 48

! باب الحوائج و سقّاء: 49

! تمام فیض ها: 49

باده گساران سوم: اَلسَّلامُ عَلَي الشُّهَداءِ مِنْ وُلْدِ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ.. 51

«فرزندان شهید امیر المؤمنین عَلَيْهِ اَفْضَلُ صَلَواتِ الْمُصَلّین در نهضت کربلا». 51

! اسوهٔ مادران شهداء: حضرت فاطمه امّ المؤمنین سلام الله علیها: 53

! منادی ولایت: 53

! انتخاب غربت: 54

! شور و شعور: 54

! آمادهٔ مرگ: 54

! توشهٔ دیدار: 55

باده گساران چهارم: «فرزندان شهید امام حسن مجتبی علیه السّلام در نهضت کربلا». 56

¯ حضرت احمد سلام الله علیه. 57

¯ حضرت عبدالله اکبر سلام الله علیه. 57

! هر که غمت را خرید عشرت عالم فروخت: 57

¯ حضرت عبدالله اصغر سلام الله علیه. 57

! وصال اندر وصال: 57

¯ حضرت قاسم سلام الله علیه. 58

! معرفت آموز انبیاء علیهم السّلام. 58

¯ حضرت حسن مُثَنّیٰ سلام الله علیه. 59

¯ حضرت امّ الحسن سلام الله علیها و حضرت امّ الحسین سلام الله علیها 59

باده گساران پنجم: اَلسَّلامُ عَلَي الشُّهَداءِ مِنْ وُلْدِ جَعْفَرٍ وَ عَقیلٍ.. 61

«فرزندان شهید حضرت جعفر سلام الله علیهم در نهضت کربلا». 61

¯ فرزندان حضرت زینب کبری و جناب عبدالله بن جعفر: حضرت عون و حضرت محمّد سلام الله علیهم. 62

¯ حضرت عُبَيْدالله بن عبدالله بن جعفر سلام الله علیه. 62

¯ حضرت قاسم بن محمّد بن جعفر سلام الله علیه. 62

باده گساران ششم: اَلسَّلامُ عَلَي الشُّهَداءِ مِنْ وُلْدِ جَعْفَرٍ وَ عَقیلٍ.. 64

«فرزندان شهید حضرت عقیل سلام الله علیهم در نهضت کربلا». 64

¯ حضرت مسلم بن عقیل بن ابی طالب سلام الله علیهم. 64

¯ حضرت عبدالرحمن بن عقیل سلام الله علیهم. 64

¯ حضرت محمّد بن ابی سعید بن عقیل سلام الله علیهم. 65

¯ عبدالله بن عقیل سلام الله علیهما 65

¯ حضرت جعفر بن عقیل سلام الله علیهما 65

¯ حضرت عبدالله و حضرت محمّد پسران حضرت مسلم بن عقیل و حضرت عاتکه دختر آن حضرت سلام الله علیهم 65

! ادب ملاقات با رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم. 66

بزم دوم: اَلسَّلامُ عَلیٰ کُلِّ مُسْتَشْهَدٍ مِنَ الْمُؤْمِنینَ.. 68

شهدای «یاران و اصحاب» سلام الله علیهم. 68

باده گساران اوّل: «یاران شهید امام حسین علیه السّلام قبل از عاشورا». 69

¯ حضرت مسلم بن عقیل سلام الله علیهما 70

! اَخی وَ ابْنَ عَمّی وَ ثِقَتی مِنْ اَهْلِ بَيْتی.. 70

! شمشیری از شمشیر های پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم. 71

! افضلُ الجهاد. 72

! شهادت.. 73

¯ حضرت هانی بن عُرْوَة سلام الله علیه. 73

! ءَامَنُوا ثُمَّ اسْتَقامُوا 73

! همسر و فرزند ولایتمدار: 74

! يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ.. 74

¯ حضرت عبدالله بن يَقْطُرحِمْيَری سلام الله علیه. 74

! افضل الجهاد. 75

¯ حضرت سلیمان بن رَزین سلام الله علیه. 75

¯ حضرت قَيْس بن مُسْهِر صَيداویّ سلام الله علیه. 76

! افضل الجهاد. 76

باده گساران دوم: «اصحاب شهید امام حسین علیه السّلام در روز عاشورا». 78

! به پا خیزید. 79

الف: شهدای حملهٔ نخست... 79

¯ حضرت ادهم بن امیّۀ سلام الله علیه. 79

¯ حضرت امیّۀ بن سعد سلام الله علیه. 80

¯حضرت بشیر (بُشر) بن عَمْرْوحَضْرَمی سلام الله علیه. 80

! خبر اسارت فرزند. 80

¯ حضرت جابر بن حَجّاج سلام الله علیه. 80

¯ حضرت جَبَلَة بن علی شَيبانی سلام الله علیه. 81

¯ حضرت جُنادَة بن حارث انصاری (یا جُنادَة بن کَعْب) سلام الله علیه. 81

¯ حضرت جُنْدَب بن حُجْرخَوْلانی سلام الله علیه. 81

¯ حضرت جُوَين بن مالک ضُبَعی سلام الله علیه. 82

¯ حضرت حارث بن اِمْرُؤُالْقَيْس کِنْدی سلام الله علیه. 82

¯ حضرت حارث بن نَبْهان سلام الله علیه. 82

¯ حضرت حَبّاب بن عامر بن کَعْب بن تَمیمی سلام الله علیه. 83

¯ حضرت حَجّاج بن زید سعدی سلام الله علیه. 83

¯ حضرت حُلاس بن عَمْرْو و برادرش حضرت نُعمان بن عمرو راسِبی سلام الله علیهما 83

¯ حضرت زاهِر، مَوْلیٰ عَمْرْو بن حَمِق خُزاعی سلام الله علیه. 83

¯ حضرت زُهَيْربن بِشْرخَثْعَمِي سلام الله علیه. 84

¯ حضرت زُهَيْر بن سُلَيْم اَزْدی سلام الله علیه 84

¯ حضرت سالِم بن عَمْرْو، مَوْلیٰ بنی مَدَنِيَّة کلبی سلام الله علیه. 84

¯ حضرت سعد بن حَرْث (حارث)، «مَوْلیٰ علیّ بن ابی طالب علیه السّلام» سلام الله علیه. 84

¯ حضرت سیف بن مالک عبدی سلام الله علیه. 85

¯ حضرت شَبیب بن عبدالله نَهْشَلی سلام الله علیه. 85

¯ حضرت عامِر (عمّار) بن حَسّان بن شُرَيْح طائی سلام الله علیه. 85

¯ حضرت عامر بن مسلم سعدی (عبدی) و غلامش حضرت سالم سلام الله علیهما 86

¯ حضرت عبدالله بن بِشْر (بشیر) خَثْعَمِي سلام الله علیه. 86

¯ حضرت عبدالله بن یزید و برادرش حضرت عُبَيْدالله بن یزید بن نُبَيْط (ثُبَيْت)سلام الله علیهم. 86

¯ حضرت عبدالرّحمن بن عَبْدِ رَبِّهِ اَنصاری خَزْرَجِي سلام الله علیه. 87

! شاهد و شهید غدیر خمّ. 87

¯ حضرت عِمران بن کَعْب بن حارِث اَشْجَعی سلام الله علیه. 87

¯ حضرت عَمْرْو بن ضُبَيْعَة ضُبَعی سلام الله علیه. 87

¯ حضرت عمّار بن ابی سلامۀ دالانی سلام الله علیه. 88

! بصیرت و حقّ محوری.. 88

¯ حضرت قارِب، «مَوْلیٰ الحسین علیه السّلام» سلام الله علیه. 88

¯ حضرت قاسم بن حبیب اَزْدِي سلام الله علیه. 88

¯ حضرت قاسط و حضرت کُرْدوس(کَرِش) و حضرت مُقْسِط؛ ابناء زُهَيْر (ظَهیر)تَغْلِبی سلام الله علیهم. 89

¯ حضرت کِنانَة بن عَتیق تَغْلِبی سلام الله علیه. 89

¯ حضرت مُجَمِّع بن عبدالله عائذی مَذْحِجی و فرزندش عائذ سلام الله علیهما 89

! وضع مردم کوفه. 90

¯ حضرت مسعود بن حَجّاج و فرزندش حضرت عبدالرّحمن سلام الله علیهما 90

¯ حضرت مسلم بن کثیر اَزْدی سلام الله علیه. 90

¯ حضرت نصر بن ابی نَيْزَر حبشی مدنی سلام الله علیهما 90

! پادشاهی حبشه. 91

¯ حضرت نُعَيْم بن عَجْلان انصاری سلام الله علیه. 91

 نزول نصرت غیبی برای ياری امام علیه السّلام. 92

! راز استغاثه. 92

ب) شهدای بعد از حملهٔ نخست... 93

¯ حضرت عبدالله بن عُمَيرکلبی سلام الله علیه. 93

¯ یگانه شهیدهٔ میدان کربلا: حضرت امّ وَهْب - دختر عبد - سلام الله علیها 93

¯ حضرت سیف بن حارث بن سریع و حضرت مالک بن عبد بن سریع سلام الله علیهما 94

¯ حضرت عَمْرْو بن خالد اَزْدی (عُمَر بن خالد صَيداوی) و فرزندش حضرت خالد بن عمرو سلام الله علیهما 94

! اِحْدَي الْحُسْنَيَيْن.. 95

¯ حضرت جُنادۀ بن حَرْث مَذْحِجی مرادی کوفی سلام الله علیه. 95

¯ حضرت سعد بن عبدالله مولیٰ عَمْرْو بن خالد سلام الله علیه. 96

¯ حضرت جابر بن حارث سلمانی سلام الله علیه. 96

¯ حضرت بُرَیر بن خُضَیر هَمْدانی سلام الله علیه. 96

! نعمت عظیم. 96

! مباهله. 97

¯ حضرت عَمْرْو بن قَرَظَة بن کعب انصاری سلام الله علیهما 97

! آیا به عهد خود وفا کردم؟ 97

! هابیل (سلام الله علیه) و قابیل (لعنۀ الله علیه) 98

¯ حضرت سعد و حضرت ابوالحُتوف، فرزندان حارث (حَرْث) انصاری عَجْلانی سلام الله علیهما 98

¯ حضرت نافع بن هلال بَجَلی سلام الله علیه. 98

! از تو جدا نمی شوم. 99

! عاشقان مرگ و منتظران فرمان. 99

! مطیع محض... 100

! نماد تبرّی و تولّی.. 100

¯ حضرت ابوالشَعثاء کِندی سلام الله علیه. 101

¯ حضرت مسلم بن عَوسَجَة اسدی سلام الله علیه. 101

! قُوا اَنفُسَکُم وَ اَهلیکُم ناراً 102

! اگر هفتاد بار مرا بکشند و بسوزانند. 102

! حماسهٔ هسر و فرزند شهید. 102

¯ حضرت حُرّ بن یزید و فرزندش «علی» و برادرش «مُصْعَب» و غلامش «عُرْوَة» سلام الله علیهم. 103

! جذبه و انقلاب.. 103

! اَنتَ الْحُرُّ فِی الدُّنیا وَ الْآخِرَةِ 103

¯ حضرت حبیب بن مُظاهِر (مُظَهَّر) اسدی سلام الله علیه. 104

! دعوت به سعادت.. 105

! لَا تَسْتَوْحِشُوا فِي طَرِيقِ الْهُدىٰ لِقِلَّةِ أَهْلِهِ 105

! پیرمرد شیرمرد. 106

¯ حضرت سعید بن عبدالله حَنَفی سلام الله علیه. 106

! کرامتی بی پایان و جاودانه. 106

! فدای امام و نماز 106

! حَشَرَنَا اللَّهُ مَعَكُمْ. 107

 خطابهٔ امام علیه السّلام پس از نماز ظهر عاشورا 107

¯ حضرت عمر بن عبدالله (ابوثَمامۀ) صائدی سلام الله علیه. 108

! یاد نماز 108

! عجله برای شهادت.. 108

¯ حضرت سلمان بن مُضارِب بن قَیس اَنماری بَجَلی سلام الله علیه. 109

¯حضرت زُهَیر بن قَیْن بَجَلی سلام الله علیه. 109

! جذبهٔ ولایت.. 109

! اتمام حجّت با دشمن.. 110

! امتحان الهی.. 110

! مودّت و یاری فرزند فاطمه علیهما السّلام. 111

¯ حضرت حَجّاج بن مسروق (مرزوق) جُعْفی سلام الله علیه. 111

¯ حضرت یزید بن مُغَفَّل جُعْفی سلام الله علیه. 112

¯ حضرت حَنظَلَة بن اَسعَد شِبامی سلام الله علیه. 112

! بشتاب.. 113

¯ حضرت عابس بن ابی شَبیب شاکری سلام الله علیه. 113

! عزیزترین و محبوب ترین.. 113

! حقیقت عریان. 114

¯ حضرت شَوذَب مَولی شاکر بن عبدالله همْدانی شاکری سلام الله علیه. 115

¯ حضرت جَون مولیٰ ابی ذَرّ غِفاری سلام الله علیهما 115

! مُشک آفرین.. 116

¯ حضرت عبدالرحمن بن عبدالله بن کَدِر (کدن) اَرْحَبی سلام الله علیه. 116

¯ حضرت اَنَس بن حارث بن نَبیه بن کاهل سلام الله علیه. 116

! حدیث یاری حسین علیه السّلام. 116

! شَکَرَ اللهُ سَعْیَکَ یا شَیْخُ. 117

¯ حضرت عبدالرحمن و برادرش حضرت عبدالله فرزندان عَزْرَة (عُرْوَة) بن حَراق غفاری سلام الله علیهما 117

¯ حضرت عَمْرْو بن جُنادۀ سلام الله علیهما 118

! مادر دلاور 118

¯ حضرت واضح التُرْکی سلام الله علیه. 118

! صورت بر صورت.. 119

¯ حضرت اَسلَم بن عَمْرْو تُرکی مَولی الحسین علیه السّلام، سلام الله علیه. 119

! صورت بر صورت.. 119

¯ حضرت رافع بن عبدالله مَولی حضرت مسلم اَزْدی سلام الله علیهما 119

¯ حضرت یزید بن نُبَیْط (ثُبَیت / ثُبَیط) عبدی و فرزندانش حضرت عبدالله و عبیدالله سلام الله علیهم. 120

! به کوی طریقت.. 120

¯ حضرت ضِرْغامَة بن مالک تَغْلِبی سلام الله علیه. 120

¯ حضرت مُجَمِّع بن زیاد عَمْرْو جُهَنِی سلام الله علیه. 121

¯ حضرت عَبّاد بن مهاجر بن ابی مهاجر جُهَنِی سلام الله علیه. 121

¯ حضرت وَهْب سلام الله علیه. 121

! شرط شفاعت.. 121

! مادر حماسه آفرین.. 122

¯ حضرت حبشی بن قَیس نَهْمی سلام الله علیه. 122

¯ حضرت زیاد بن عَریب سلام الله علیه. 123

¯ حضرت عُقْبَة بن صَلت جُهَنِی سلام الله علیه. 123

¯ حضرت قَعْنَب بن عَمْرْو نَمْری سلام الله علیه. 123

¯ حضرت انیس بن مَعْقِل اَصبَحی سلام الله علیه. 123

¯ حضرت قُرَّة بن ابی قُرَّة غِفاری سلام الله علیه. 123

¯ حضرت عبدالرحمن بن عبدالله الیَزَنی سلام الله علیه. 124

¯ حضرت یحیی بن سُلَیْم مازنی سلام الله علیه. 124

¯ حضرت مُنْجِح بن سَهْم سلام الله علیه. 124

! غلامان اهل بیت علیهم السّلام. 124

¯ حضرت جوان گمنام سلام الله علیه. 125

! آزادی انتخاب.. 125

! اَمیری حُسَیْنٌ وَ نِعْمَ الْاَمیر. 125

! مادر ولایتمدار 126

¯ حضرت زَیْد بن مَعْقِل جُعفی سلام الله علیه. 126

¯ حضرت سعد بن حَنْظَلَة تَمیمی سلام الله علیه. 126

¯ حضرت عُمَر بن جُنْدَب حَضْرَمی سلام الله علیه. 126

¯ حضرت عَمْرْو بن مُطاع جُعْفی سلام الله علیه. 126

¯ حضرت عُمَیر بن عبدالله مَذحِجی سلام الله علیه. 126

¯ حضرت یحیی بن هانی بن عُروَة سلام الله علیهما 127

¯ حضرت یزید بن حُصَین همْدانی مشرقی سلام الله علیه. 127

 جهاد مستانه. 128

! كُشِفَ لَهُمُ الْغِطَاءُ 128

ذکر فهرستی شهدای «آل محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم و بنی هاشم» علیهم السّلام. 129

باده گساران سوم: «یاران شهید امام حسین علیه السّلام پس از حضرت» سلام الله علیهم. 132

¯ حضرت سُوَید بن عَمْرْو بن ابی مُطاع خَثْعَمی سلام الله علیه. 133

¯ حضرت هَفهاف بن مُهَنَّد سلام الله علیه. 133

¯ حضرت بَکر بن حَیّ سلام الله علیه. 134

¯ حضرت حسن مُثَنَّی بن الحسن بن علی علیهم السّلام. 134

¯ حضرت سَوّار بن مُنْعِم بن حابس سلام الله علیه. 135

¯ حضرت عَمْرْو بن عبدالله جُنْدُعی سلام الله علیه. 135

¯ حضرت محمّد بن ابی سعید بن عقیل سلام الله علیه. 135

بزم سوم: «شیرزنان نهضت کربلا». 137

 سرّ حضور زنان و اطفال.. 138

الف: شیرزنان «آل محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم و بنی هاشم» سلام الله علیهنّ.. 139

¯ حضرت زینب کبری صلوات الله و سلامه علیها (دختر امیر المؤمنین و فاطمۀ الزهراء علیهما افضلُ الصلوات) 139

! عصمت.. 139

! یار دیرین و جان شیرین و جانشین حسین علیه السّلام. 139

! سرچشمهٔ عرفان. 140

! تهجّد و شب زنده داری.. 141

! ولایت تکوینی.. 142

! خطبهٔ حضرت زینب علیها السّلام در مقابل اهل کوفه. 143

! در مجلس ابن زیاد لعنۀ الله علیه. 146

! خطبه در مجلس یزید لعنۀ الله علیه. 148

! مبارزه تا آخرین نفس... 155

¯ حضرت امّ کلثوم علیها السّلام (دختر امیر المؤمنین و فاطمۀ الزهراء علیهما افضلُ صلوات المصلّین) 155

! صاعقهٔ بیان. 155

¯ حضرت زینب صغری علیها السّلام (دختر امیر المؤمنین علیه افضلُ صلوات المصلّین) 156

¯ حضرت رقیّه علیها السّلام (دختر امیر المؤمنین و فاطمۀ الزهراء علیهما افضلُ صلوات المصلّین) 156

! فرزند شهید، همسر شهید و مادر شهید. 156

¯ حضرت فاطمه سلام الله علیها (دختر امام حسن مجتبی علیه السّلام) 157

¯ حضرت رَمْلَة سلام الله علیها (همسر امام حسن مجتبی علیه السّلام) 157

¯ حضرت فاطمه سلام الله علیها (دختر امام حسین علیه السّلام) 157

! خطبهٔ آتشین.. 157

! خط شکن.. 158

! امانت بزرگ.. 158

! وفا 158

¯ حضرت سکینه سلام الله علیها (دختر امام حسین علیه السّلام) 159

! غرق در خدا 159

! فریادگر عبرت های عاشورا 159

! اسوهٔ عفاف و حجاب.. 159

¯ حضرت رقیّۀ سلام الله علیها (دختر امام حسین علیه السّلام) 160

¯ حضرت اُمّ کلثوم سلام الله علیها (دختر حضرت زینب کبری علیها السّلام و جناب عبدالله بن جعفر) 160

¯حضرت رَباب سلام الله علیها (همسر امام حسین علیه السّلام) 161

¯ حضرت شهربانویه سلام الله علیها (همسر امام حسین علیه السّلام و مادر حضرت محسن سلام الله علیه) 161

¯ حضرت عاتکه سلام الله علیها (همسر امام حسین علیه السّلام) 161

¯ حضرت میمونه ، حضرت خدیجه و حضرت امّ الحسن سلام الله علیهنّ (دختران امیر المؤمنین علیه السّلام) 161

¯ حضرت فُکَیْهَة سلام الله علیها و حضرت حُسْنِیَّّۀ سلام الله علیها (کنیزان امام حسین علیه السّلام) 162

¯ حضرت اُمّ الحسن و حضرت اُمّ الحسین سلام الله علیهما (دختران امام حسن مجتبی علیه السّلام) 162

¯ حضرت عاتکه سلام الله علیها (دختر حضرت مسلم بن عقیل صلوات الله و سلامه علیه) 162

¯ حضرت فضّه سلام الله علیها (خدمت گزار راستین حضرت فاطمه زهراء علیها السّلام) 163

¯ حضرت لَیْلیٰ سلام الله علیها (همسر امیر المؤمنین و مادر دو شهید کربلا: حضرت عُبَیدالله و حضرت ابوبکر - فرزندان امیر المؤمنین علیهم افضلُ صلوات المصلّین - ) 163

¯ حضرت حُمَیْدَة سلام الله علیها (دختر حضرت مسلم بن عقیل صلوات الله و سلامه علیه) 163

¯ حضرت کَبْشَة سلام الله علیها (کنیز امام حسین علیه السّلام) 163

¯ حضرت شهربانو سلام الله علیها (مادر شهید کربلا، حضرت محمّد بن ابی سعید سلام الله علیه) 163

¯ حضرت لَیْلیٰ سلام الله علیها (مادر حضرت علی اکبر علیه السّلام) 163

ب: شیرزنان دیگر سلام الله علیهنّ.. 163

¯ حضرت امّ خَلَف سلام الله علیها (همسر حضرت مسلم بن عوسجه سلام الله علیه) 164

¯ حضرت امّ عَمْرْو بن جُنادَة سلام الله علیها 164

¯ حضرت امّ وَهْب سلام الله علیها (همسر حضرت عبدالله بن عُمَیْر کلبی سلام الله علیه) 164

¯ حضرت امّ وَهْب بن حُباب کلبی سلام الله علیها 164

¯ حضرت مادر بزرگوار جوان گمنام سلام الله علیها 164

¯ حضرت رُوَیْحَة سلام الله علیها (همسر حضرت هانی بن عُرْوَة سلام الله علیه) 164

صلّی الله علیک یا حسنُ بنَ علیٍّ المجتبی.. 165

! نبرد با طاغوت زمان. 165

! خیانت لشکر امام علیه السّلام. 166

! مکر معاویه علیه الهاویۀ. 166

! اهانت و غارت نسبت به امام علیه السّلام. 167

! ترور امام علیه السّلام. 167

!وضع مردم کوفه (مرکز خلافت اسلامی) 167

! خیانت رؤسای قبائل.. 168

! شجرهٔ ملعونه. 168

! سرکشیدن جام زهر. 169

! امّت بی بصیرت و امامت نشناس... 169

بسم الله الرّحمن الرّحیم

اَلسَّلامُ علی بَقِيَّةِ اللهِ فی بِلادِهِ و حُجَّتِهِ علی عِبادِهِ.⁽¹⁾

مائیم مست بادهٔ روز الست تو *** نی بلکه مست غمزهٔ چشمان مست تو

ما را ز خوی دیو طبیعت نجات ده *** ای جان فدای روح حقیقت پرست تو

پیش بزم:

من همان دم که وضو ساختم از چشمهٔ عشق *** چار تکبیر زدم یکسره بر هرچه که هست

می بده تا دهمت آگهی از سرّ قضا *** که به روی که شدم عاشق و از بوی که مست⁽²⁾

به چند فراز حسّاس و کلیدی نهضت کربلا - که به ترتیب زمانی ذکر می شود - توجّه فرمائید:

فرجامِ پیوستن و عاقبت ماندن:

امام حسین علیه السّلام در وصیّت نامه ای کوتاه خطاب به بنی هاشم اعلام نمودند:

«بسم الله الرحمن الرحیم مِنَ الحسینِ بنِ عليِ بنِ ابی طالبٍ اِلی بَنی هاشمٍ» بسم الله الرّحمن الرّحیم.⁽³⁾

حضرت علّامه طباطبایی رضوان الله تعالی علیه در بحث روائی آیهٔ 195 سورهٔ مبارکهٔ شعراء در تفسیر عظیم الشأن المیزان، این حدیث شریف را ذکر کرده‌اند: فی الکافی بِاِسنادِهِ عَنِ الحَجّال عَمَّن ذَکَرَه عَن اَحَدِ هِما علیهما السلامُ قالَ: سَأَلتُهُ عَن قَولِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «بِلِسانٍ عَرَبِیٍّ مُبینٍ» قالَ( علیه السلام ): یُبَیِّنُ الاَلسُنَ وَ لاتُبَیِّنُهُ الأَلسُنُ. (کافی ج 2 ص 632)

از امام محمّد باقر علیه‌السّلام یا امام جعفر صادق علیه‌السّلام دربارهٔ آیهٔ شریفهٔ «بلسانٍ عربیّ مبین» پرسیدم، فرمودند: زبان عربی همهٔ زبان‌ها را روشن می‌سازد ولی آنها، آن را روشن نمی‌سازند.

کدام ترجمه را سراغ دارید که در یک کلمه، تمام نکات «الرحمن» و «الرحیم» را بیان کند؟

«رحمن» صیغهٔ مبالغه است که بر کثرت رحمت دلالت دارد. (رحمت عامّ و کثیری که شامل حال مؤمن وکافر می‌شود)

«رحیم» صفت مُشبِهَه است که ثبات و بقاء و دوام را می‌رساند. «رحیم»، بر نعمت دائمی و رحمت ثابت دلالت دارد که تنها به مؤمنین افاضه می‌شود.

«رحمت» در خداوند سبحان به معنای اعطاء، افاضه و رفع حاجت حاجتمند می‌باشد. (تفسیرالمیزان، سورهٔ مبارکهٔ فاتحۀ الکتاب)

«اَمّا بَعدُ؛ فَاِنَّهُ مَن لَحِقَ بی مِنکُم اُستُشهِدَ» امّا بعد؛ قطعاً شأن و موقعیّت چنین است که هر کس از شما به من بپیوندد و همراهم بیاید به شهادت می رسد

«وَ مَن تَخَلَّفَ لَم يَبلُغْ مَبْلَغَ الْفَتحِ وَالسّلامُ.»⁽¹⁾

و هر کس کنار بکشد و نیاید به فتح و پیروزی نائل نمی شود. والسّلام

پروانه وش ز آتش هرگز مشو مشوّش *** دانند اهل دانش عین بقا فنا را

فَلْيَرْحَلْ مَعَنا (خطبهٔ امام علیه السّلام هنگام خروج از مکّه به مقصد کوفه):

هنگامی که نامهٔ سفیر سیّد الشّهداء علیه افضل التّحیّۀ و الثّناء - مسلم بن عقیل سلام الله علیه - از کوفه رسید، امام علیه السّلام عزم خروج از مکّه به سوی کوفه کردند و در شب هشتم ذی الحجّۀ الحرام سال 60 هجری قمری، در مقابل مردمی که گرداگرد ایشان اجتماع کرده بودند، خطبه ای حقّاً حسینی (علیه السّلام) انشاء فرمودند:

«اَلحَمدُ ِللهِ ما شاءَ اللهُ و لا قُوَّةَ اِلّا بِاللهِ و صَلّی اللهُ علی رَسولِهِ» حمد و ستایش برای خداست. آنچه او خواهد همان می شود. برای احدی نیرو و قدرتی نیست مگر به اعانت او، و درود و صلوات خدا بر رسولش باد.

«خُطَّ الْمَوتُ علی وُلْدِ آدَمَ مَخَطَّ الْقَلادَةِ علی جِيدِ الْفَتاةِ» مرگ، بر فرزندان آدم، چنان بسته است که گردنبند، بر گردن دختر جوان.⁽²⁾

«و ما اَولَهَنی اِلیٰ اَسلافی إشتِياقَ يَعقوبَ الی يوسُفَ» و چه سخت واله و آرزومند ملاقات نیاکان خود هستم همان طور که یعقوب، مشتاق یوسف بود!

«و خُيِّرَ لی مَصْرَعٌ أنا لاقیهِ» و برای من برگزیده و پسندیده گشت قتلگاهی که آن را ملاقات می کنم.

«کَأنّی بِأوْصالی تَتَقَطَّعُها عُسْلانُ⁽³⁾الْفَلَواتِ بَيْنَ النَّواوِيسِ و کَربَلاءَ» گویا می بینم میان نواویس و کربلا، بند بند مرا گرگ های بیابان ها از یکدیگر جدا می کنند.⁽⁴⁾

«فَيَمْلَأنَّ مِنّی اَکْراشاً جَوْفاً و اَجْرِبَةً سُغْباً» و شکم های تهی و انبان های گرسنهٔ خود را بدان انباشته و پر می سازند.

«لا مَحیصَ عَن يَومٍ خُطَّ بِالْقَلَمِ» گریزی نیست از آن روزی که به قلم قضا نوشته شده است.

«رِضَي اللهِ رِضانا اَهلَ البیتِ» رضای خداوند، رضای ما اهل بیت است.

«نَصبِرُ علی بَلائِهِ و يُوَفّینا اُجورَ الصّابِرینَ» پیوسته⁽⁵⁾بر بلای او صبر می کنیم و او به تمام و کمال، اجر صابران را به ما عطا می کند.

«لَن تَشُذَّ عَن رسولِ اللهِ لُحْمَتُهُ و هِيَ مَجموعَةٌ لَهُ فی حَظیرَةِ الْقُدْسِ تَقَرُّ ⁽¹⁾بِهِم عَينُهُ و تَنَجَّزَ بِهِم وَعدُهُ» قرابت رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) که به منزلت پود جامه به آن حضرت پیوسته اند، هرگز از وی جدا نمانند⁽²⁾بلکه در حظیرۀ القدس (بهشت) برای او گرد هم آورده می شوند و چشم پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم ) بدانها اشک شوق ریزد⁽³⁾و

وعده خداوند محقق می شود.

«مَن کانَ باذِلاً فینا مُهْجَتَهُ و مُوَطِّناً علی لِقاءِ اللهِ نَفْسَهُ فَلْيَرْحَلْ مَعَنا» هر کس که حاضر است در راه ما خونش را نثار کند و خود را برای لقاء الله آماده کرده است پس با ما کوچ کند.

«فَاِنّی راحِلٌ مُصْبِحاً اِن شاءَ اللهُ تَعالیٰ» که به راستی من صبحگاهان کوچ می کنم اگر خدای تعالی بخواهد.⁽⁴⁾

زشوق گلشن جان بلبلان چنان مستند *** که بی تکلّفی از دام این جهان برهند

فهم و بصیرت:

کاروان حقّ در مسیر مکّه به کوفه، به منزلگاه شُقوق رسید. امام علیه السّلام با شخصی که از کوفه آمده بود برخورد کردند و از وضع مردم عراق پرسیدند. او عرض کرد: «آنها بر ضد ّ شما اجتماع کرده اند!» امام علیه السّلام فرمودند: «البتّه کار دست خداست و او هر گونه بخواهد به انجام می رساند. پروردگار ما هر روز در انجام دادن کاری است.» سپس ابیاتی آسمانی انشاد فرمودند:

«فَاِنْ تَکُنِ الدُّنیا تُعَدُّ نَفیسَةً *** فَاِنَّ ثَوابَ اللهِ اَعْلیٰ و اَنْبَلُ»

اگر دنیا نفیس شمرده می شود، قطعاً ثواب الهی، بلند مرتبه تر و اصیل تر و برگزیده تر است.

«و اِن تَکُنِ الْاَبدانُ لِلْمَوْتِ اُنْشِأتْ *** فَقَتْلُ امْرِءٍ بِالسَّيْفِ فی اللهِ اَفْضَلُ»

و اگر بدن ها برای مرگ (و انتقال به سرای جاودان قیامت) آفریده شده اند، پس کشته شدن انسان با شمشیر در راه خدا، برتر است.

«و اِن تَکُنِ الْاَرْزاقُ قِسْماً مُقَدَّراً *** فَقِلَّةُ حِرْصِ الْمَرْءِ فی الرِّزْقِ اَجْمَلُ»

و اگر ارزاق قسمت شده و مقدّر است، پس کم حرص زدن شخص در طلب رزق، زیباتر است.

«و اِن تَکُنِ الْاَموالُ لِلتَّرْکِ جَمْعُها *** فَما بالُ مَتْروکٍ بِهِ الْمَرْءُ يَبْخَلُ»⁽⁵⁾

و اگر سرانجام جمع کردن اموال و دارایی ها ترک آنهاست، پس چیزی که ترک شدنی است چرا شخص به آن بخل می ورزد؟ (و در راه خدا انفاق نمی کند؟)

تا گریزد هر که بیرونی بود:

قافلهٔ حسینی علیه السّلام در مسیر مکّه به کوفه در بیست و سوم ذی الحجّۀ الحرام سال 60 هجری قمری، به منزلگاه «زُباله» رسیدند. در آنجا خبر شهادت عبدالله بن يَقطُر سلام الله علیه ⁽⁶⁾را

به امام علیه السّلام دادند.حضرت در میان همراهان که به نقل مُروج الذَّهَب پانصد نفر سواره و صد نفر پیاده بودند⁽⁷⁾نوشته ای را قرائت فرمودند:

«بسم الله الرّحمن الرّحیم فَاِنَّهُ قَد أتانا خَبَرٌ فَظیعٌ قَتْلُ مُسْلِمِ بْنِ عَقیلٍ و هانِئِ بْنِ عُرْوَةَ و عَبْدِاللهِ بْنِ يَقْطُرَ»

بسم الله الرّحمن الرّحیم پس به راستی شأن چنین است که خبر فاجعه بار شهادت مسلم بن عقیل و هانی بن عروۀ و عبدالله بن یقطر به ما رسیده است.

«و قَدْ خَذَلَنا شیعَتُنا»

و همانا شیعیان ما، از یاری ما خودداری کرده اند.

«فَمَنْ اَحَبَّ مِنْکُمُ الْاِنْصِرافَ فَلْيَنْصَرِفْ غَيْرَ حَرَجٍ لَيْسَ عَلَيْهِ ذِمامٌ»⁽¹⁾

پس هر کس از شما دوست دارد برگردد، بدون هیچ حرج و روی دربایستی برگردد که بر گردن او هیچ پیمانی نیست.

همراهان ناهمره و نامحرم امام علیه السّلام دسته دسته از راست و چپ حضرت، متفرق شدند!

عشق ز اوّل سرکش و خونی بود *** تا گریزد هر که بیرونی بود

به قول بعض اهل معرفت، واقعاً این منزلگاه «زباله» بود و ناخالصی ها و تیرگی های «قافلهٔ نور» در آن ریخته شد.

گر مرد راه عشقی، لاف وجود کم زن *** بی دست و پا قدم نه، بی پا و سر قدم زن

· لا أرَی الْمَوْتَ اِلّا شَهادَةً (خطبهٔ بعد از مواجهه با لشکر حرّ):

سرور و سالار احرار و آزادگان حضرت ابا عبدالله الحسین علیه الصّلاۀ و السّلام بعد از مواجه شدن با لشکر هزار نفری حرّ و گفت و گوها و احتجاج ها و ... در منزلگاه «ذو حُسَم» (از منازل بین راه مکّه به کوفه) ایستادند و پس از حمد و ثنای الهی و درود بر پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمودند:

«اِنَّهُ قَدْ نَزَلَ مِنَ الْاَمْرِ ما قَدْ تَرَوْنَ» همانا آنچه را که روی داده و پیش آمده است می بینید.

«وَ اِنَّ الدُّنْيا قَدْ تَغَيَّرَتْ وَ تَنَکَّرَتْ وَ اَدْبَرَ مَعْروفُها وَ اسْتَمَرَّتْ حَذّاءَ» ⁽²⁾و

به راستی دنیا دگرگون و زشت شده است و معروف و آنچه نیکوست، از آن روی گردانده است و (دنیا) شتابان بگذشت.

«فَلَمْ يَبْقَ مِنْها اِلّا صُبابَةٌ کَصُبابَةِ الْإناءِ وَ خَسیسُ عَيْشٍ کَالْمَرْعیٰ الْوَبیلِ» بنا بر این از آن (دنیا) نمانده است مگر ته مانده ای مانند آن آب که در ته ظرفی بماند و دور ریزند، و مگر زندگی پست و ناچیزی مانند چراگاه ناگوار.

«اَلا تَرَوْنَ اَنَّ الْحَقَّ لا يُعْمَلُ بِهِ وَ اَنَّ الْباطِلَ لا يُتَناهیٰ عَنْهُ» آیا نمی بینید که به حقّ عمل نمی شود و از باطل اجتناب نمی گردد؟!

«لِيَرْغَبِ الْمُؤْمِنُ فی لِقاءِ اللهِ مُحِقّاً» (در چنین وضعی) مؤمن باید به لقای خداوند رغبت کند و حقّ طلب باشد.⁽³⁾«فَاِنّی لا أریٰ الْمَوْتَ اِلّا شَهادَةً وَ لا الْحَياةَ مَعَ الظّالِمینَ اِلّا بَرَماً» قطعاً من مرگ را جز شهادتی سرافرازانه⁽⁴⁾نمی بینم و زندگی با ستمگران را جز ستوه و رنجش و افسردگی نمی دانم.⁽⁵⁾

در این هنگام زهیر بن قین سلام الله علیه برخاست و به یاران گفت: شما سخن می گوئید یا من بگویم؟ گفتند: تو سخن آغاز کن. پس زهیر خدا را حمد و ثناء گفت و به امام علیه السّلام عرض کرد: یا بن رسول الله ! خدایت به خیر راهنما باد؛ گفتار تو را شنیدیم. به خدا سوگند که اگر دنیا جاودان بود و ما نیز در آن جاودان می ماندیم و تنها برای ياری و مواسات تو قرار بود از دنیا رخت بربندیم، باز مفارقت از دنیا در رکاب تو را، بر ماندن در دنیا بدون تو ترجیح می دادیم.

امام علیه السّلام او را دعا کردند و پاسخی نیکو دادند.⁽¹⁾

من چه در پای تو ریزم که پسند تو شود *** جان و سر را نتوان گفت که مقداری هست

لا حاجَةَ لَنا فیکَ وَ لا فی فَرَسِکَ:

امام حسین علیه السّلام در مسیر کربلا وقتی که به منزلگاه قصر بنی مُقاتِل رسیدند در آنجا فرود آمدند. امام علیه السّلام نگاه کردند و دیدند خیمه ای در بیابان بر پا شده و در کنار آن اسبی ایستاده و نیزه ای به زمین کوبیده شده است. حضرت از صاحب آن خیمه پرسیدند، عرض کردند: این خیمه متعلّق به «عُبید الله بن حُرّ جُعْفی» است. امام علیه السّلام یکي از فامیل های او به نام «حَجّاج بن مَسروق» را نزد وی فرستادند تا او را دعوت به یاری کنند.

حجّاج نزد او رفت و جریان ورود امام حسین علیه السّلام را به او گفت و ادامه داد: اگر در دفاع از حریم حسین علیه السّلام با دشمن بجنگی، به پاداش آن می رسی و اگر در این راه کشته شوی به مقام شهادت نائل می گردی.

عُبید الله گفت: «سوگند به خدا از کوفه بیرون نیامدم مگر به خاطر کثرت دشمن، که همگی مهیّای جنگ با حسین (علیه السّلام ) شده اند و شیعیان، او را تنها گذاشته اند. دانستم که حسین (علیه السّلام ) را می کشند و من توان یاری او را ندارم؛ دوست ندارم که نه من او را ببینم و نه او مرا ببیند.»

حجّاج به سوی امام علیه السّلام بازگشت و جریان را عرض کرد. امام حسین علیه السّلام با گروهی از بستگان و یاران خاصّش نزد عُبید الله رفتند.

من که ملول گشتمی از نفس فرشتگان *** قال و مقال عالمی می کشم از برای تو

او احترام شایانی به امام علیه السّلام کرد و آن حضرت را در خیمهٔ خود در صدر مجلس نشانید. او [ بعدها در خاطراتش تعریف می کرد و ] می گفت: « من تا کنون شخصی زیباتر و چشمگیرتر از حسین (علیه السّلام ) ندیده ام، و برای هیچ کس همچون حسین (علیه السّلام ) دلم نسوخت که همراه عدّه ای زن و بچّه حرکت می کرد. من در آنجا به ریش امام (علیه السّلام ) نگاه کردم، همچون پر کلاغ سیاه بود، گفتم: سیاه است یا رنگ کرده ای؟ فرمود: «ای پسر حرّ ! پیری بر من شتاب کرده است.» فهمیدم که آن حضرت محاسنش را رنگ کرده است.»

بعد از آرام گرفتن مجلس، امام علیه السّلام پس از حمد و ثنای الهی فرمود: ای عُبید الله بن حرّ ! همشهریان شما (مردم کوفه) برای من نامه نوشته اند که همگی بر یاری من اجتماع نموده اند و از من تقاضای رفتن به سویشان کرده اند و اینک می بینم ورق برگشته است. و بر گردن تو گناهان بسیار می باشد، آیا می خواهی توبه کنی و در پرتو آن گناهانت محو گردد؟

عبید الله عرض کرد: آن توبه چیست؟

امام علیه السّلام فرمود: آن توبه، یاری پسر دختر پیامبرت و جنگ با دشمن، همراه اوست.

عُبید الله عرض کرد: سوگند به خدا می دانم که هرکس همراه تو باشد، در آخرت خوشبخت است؛ ولی امید چنین توفیقی ندارم تا برای تو کاری انجام دهم و در کوفه هیچ یار و یاوری برای تو نمانده است. امّا اسبی دارم که سوگند به خدا با این اسب هیچ کس را دنبال نکردم مگر این که او را گرفتم و هیچ کس مرا دنبال نکرد مگر این که به من نرسید؛ این اسب مال شما باشد.

«فَاَعْرَضَ عَنْهُ الْحُسَيْنُ (علیه السّلام ) بِوَجْهِهِ» امام حسین علیه السّلام صورت مبارک شان را از او برگرداندند. سپس فرمودند:

« لا حاجَةَ لَنا فیکَ وَ لا فی فَرَسِکَ وَ ما کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلّینَ عَضُداً» ما هیچ حاجتی نه به تو داریم و نه به اسبت. و من هرگز افراد گمراه گر⁽¹⁾را

بازوی خود⁽²⁾قرار

نمی دهم.

«وَ ٰلکِنْ فِرَّ فَلا لَنا وَ لا عَلَيْنا» امّا از اینجا فرار کن تا نه به نفع ما باشی و نه به ضرر ما.

«فَاِنَّهُ مَنْ سَمِعَ واعِيَتَنا اَهْلَ الْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ يُجِبْنا کَبَّهُ اللهُ عَلیٰ وَجْهِهِ فی نارِ جَهَنَّمَ» چرا که قطعاً اگر کسی صدا و فریاد ما اهل بیت را بشنود و اجابت مان نکند، خداوند او را به صورت در آتش جهنم واژگون می کند.⁽³⁾

یار مفروش به دنیا که بسی سود نکرد آن که یوسف به زر ناسره بفروخته بود

حال دنیا را چو پرسیدم من از فرزانه ای *** گفت: یا خواب است یا وهم است یا افسانه ای

گفتم: آنها را چه می گویی که بر آن دل نهند *** گفت: یا کورند یا مست اند یا دیوانه ای

اَلنّاسُ عَبیدُ الدُّنیا (خطبهٔ هنگام ورود به کربلا):

هنگام ورود به «کربلا»...«کربلا»...«کربلا»، امام حسین علیه السّلام همهٔ فرزندان، برادران و اهل بیت خویش علیهم السّلام را گرد آوردند و به آنها نظری نمودند و گریه کردند و به درگاه الهی عرضه داشتند:

«اَللّهُمَّ اِنّا عِتْرَةُ نَبِيِّکَ مُحَمَّدٍ (صلّی الله علیه و آله و سلّم ) قَدْ اُخْرِجْنا وَ طُرِدْنا وَ اُزْعِجْنا عَنْ حَرَمِ جَدِّنا وَ تَعَدَّتْ بَنو اُمَيَّةَ عَلَيْنا»

بارالها! به راستی ما عترت پیامبر تو محمّد (صلّی الله علیه و آله و سلّم ) هستیم، که از حرم جدّمان اخراج و طرد و رانده شده ایم!!! و بنی امیّه بر ما ستم روا داشته اند.

«اَللّهُمَّ فَخُذْ لَنا بِحَقِّنا وَ انْصُرْنا عَلَي الْقَوْمِ الظّالِمینَ»

بارالها! حقّ ما را بگیر و ما را بر قوم بیدادگر یاری نما.⁽⁴⁾

پس از آن به اصحاب خود رو کردند و فرمودند:

«اَلنّاسُ عَبیدُ الدُّنیا وَ الدّینُ لَعِقٌ عَلیٰ اَلْسِنَتِهِمْ»

مردم بندگان دنیا هستند و دین در حدّ لیسیدن یک چیز بر روی زبان هایشان است ! (دین را همانند چیزی که طعم و مزه داشته باشد می انگارند و تا مزهٔ آن را بر زبان خود احساس می کنند آن را نگاه می دارند)⁽⁵⁾

«يَحوطونَهُ ما دَرَّتْ مَعايِشُهُمْ فَاِذا مُحِّصوا بِالْبَلاءِ قَلَّ الدَّيّانونَ» ⁽⁶⁾

و تا زمانی که معیشت و زندگی آنان رو به راه و پر رونق باشد به گرد دین می گردند. پس هنگامی که به بوتهٔ بلا و آزمایش درآورده شوند، دینداران اندک اند!

دلم زصومعه بگرفت و خرقهٔ سالوس *** کجاست دیر مغان و شراب ناب کجا

لا اَعْلَمُ اَصْحاباً اَوْفیٰ وَ لا خَيْراً مِنْ اَصْحابی:

حضرت سید الشهداء امام حسین عَلَيْهِ اَفْضَلُ صَلَواتِ الثَّقَلَيْنِ، در شب عاشورا خطاب به اصحاب و اهل بیت خویش علیهم الصّلاۀ و السّلام فرمودند:

«فَاِنّی لا اَعْلَمُ اَصْحاباً اَوْفیٰ وَ لا خَيْراً مِنْ اَصْحابی وَ لا اَهْلَ بَيْتٍ اَبَرَّ وَ لا اَوْصَلَ مِنْ اَهْلِ بَيْتی...»⁽¹⁾

قطعاً من اصحابی وفادارتر و بهتر از اصحابم و اهل بیتی نیکوکارتر و پیونددارتر از اهل بیتم نمی شناسم و سراغ ندارم.

با توجّه به این که علم چهارده معصوم علیهم السّلام باذن الله تعالی، علم خداوند عزّ و جلّ است، معنای فرمایش امام علیه السّلام این است که در سراسر عالم وجود و سرتاسر کائنات از ازل تا ابد، اصحابی وفادارتر و بهتر از اصحاب سیّد الشّهداء علیهِ و علیهِم افضلُ التّحیّةِ و الثّناء و اهل بیتی نیکوکارتر و پیونددارتر از اهل بیت سیّد الشّهداء علیهِ و علیهِم افضلُ التّحیّةِ و الثّناء نبوده است و نخواهد بود؛

چرا که با خلق حماسهٔ عارفانه و عاشقانهٔ کربلا، کلام پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم را که فرمود: «و أنا مِن حسین»، تحقّق بخشیدند و پرچم آخرین و کامل ترین دین خدا را از سقوط حتمی نگاه داشتند و تا قیامت بر فراز عالم به اهتزاز درآوردند و با «سفینۀ النجاۀ حسین علیه السّلام » بشریّت را از غرقاب جهالت و ضلالت به ساحل معرفت و هدایت نجات دادند و همواره نجات می دهند؛ و الهام بخش و الگوی تمام مجاهدان راه حقّ و فضیلت بوده و هستند.

با این وجود، متأسّفانه اطّلاعات چندانی از این ستارگان بی همتای سپهر آفرینش سلام الله علیهم اجمعین در دست نیست و تازه، اگر هم بود، به فرمایش بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران حضرت امام خمینی رضوان الله تعالی علیه: «از شهدا نمی شود چیزی گفت... شهدا در قهقههٔ مستانه شان و در شادی وصول شان «عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقون» اند و از نفوس مطمئنّه ای هستند که مورد خطاب «فَادْخُلی فی عِبادی وَ ادْخُلی جَنَّتی» پروردگارند. این جا صحبت «عشق» است.»⁽²⁾

و ما با آرزوی این که خدای کریم قطره ای از صهبای معرفت، عشق، حماسه و ولایتمداری مستان حسین علیه السّلام را به کام دل ما بچکاند، در این مقال، صرفاً از همین منظر و زاویه (معرفت، عشق، حماسه، ولایتمداری، از خود رهایی و مستی) مشام جان را به عطر روح بخش یام و یاد آنان می نوازیم.

الهی به مستان میخانه ات *** به عقل آفرینان دیوانه ات

به خمخانهٔ وحدتم راه ده *** دل روشن و قلب آگاه ده

فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرات:

از حضرت زینب کبری علیها السّلام نقل شده که فرمودند:⁽³⁾

در شب عاشورا، نصف شب به خیمهٔ برادرم عبّاس رفتم، دیدم جوانان بنی هاشم به دور او حلقه زده اند و او مانند شیر با آنها سخن می گوید و به آنها می فرماید: «ای برادرانم و ای پسر عموهایم! فردا هنگامی که جنگ شروع شد، نخستین کسانی که به میدان رزم می شتابند شما باشید تا مردم نگویند: بنی هاشم جمعی را برای ياری خواستند ولی زندگی خود را بر مرگ دیگران ترجیح دادند... .»

جوانان بنی هاشم پاسخ دادند: «ما مطیع فرمان تو می باشیم.»

حضرت زینب سلام الله علیها می فرمایند: از آنجا به خیمهٔ «حبیب بن مُظاهِر»⁽¹⁾رفتم،

دیدم با یاران (غیر بنی هاشم) جلسهٔ مذاکره تشکیل داده است و به آنها می گوید: «فردا وقتی که جنگ شروع شد، شما پیشقدم شوید و نخست به میدان بروید و نگذارید که یک نفر از بنی هاشم، قبل از شما به میدان برود؛ زیرا که بنی هاشم، سادات و بزرگان ما می باشند... .»

اصحاب گفتند: «سخن تو درست است.» و به آن وفا کردند.

از پای تا سرت همه نور خدا شود *** در راه ذوالجلال چو بی پا و سر شوی

وجه خدا اگر شودت منظر نظر *** زین پس شکّی نماند که صاحب نظر شوی⁽²⁾

یعنی وجه ربّ تو دارای جلال و اکرام است.

در احادیث فراوانی حضرات معصومین علیهم السّلام فرموده اند: وجه خدا، ما اهل بیت هستیم. به عنوان نمونه در بحار الانوار ج 24 ص192 آمده است: وَ قَوْلُهُ [عَزَّ وَ جَلَّ] «وَ يَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذو الْجَلالِ وَ الْاِکْرامِ» ، قالَ [الامامُ] الصّادِقُ عَلَیْهِ السَّلامُ: نَحْنُ وَجْهُ اللهِ.

و در صفحهٔ 303، امام صادق علیه السّلام فرموده اند: وَ نَحْنُ وَجْهُ اللهِ؛ قالَ اللهُ تَعالیٰ: «فَاَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ.» ما (اهل بیت) وجه خدا هستیم. خدای تعالی فرمود: پس هر جا روی کنید، آنجا وجه خداست.

بنا بر این حضرات چهارده معصوم علیهم السّلام وجه خدا و موصوف به صفت ذو الجلال و الاکرام هستند و به عبارت دیگر آئینهٔ تمام نمای صفات جلال و جمال الهی می باشند. اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد

محبّت خدا:

مرحوم علّامه طباطبائی رضوان الله تعالی علیه در تفسیر بی نظیر المیزان دربارهٔ تفاوت زاهد و عابد و عالم بالله و محبّت خدای سبحان و آثار و ثمرات آن و تبیین «ما رَأيْتُ اِلّا جَمیلاً» بیانی نغز دارند:⁽³⁾

عبادت خدا از ترس عذاب، آدمی را به زهد در دنیا برای نجات در آخرت وادار می کند. پس زاهد کارش این است که از محرّمات و یا کارهایی که در معنای حرام است - یعنی ترک واجبات - اجتناب کند.

آن کس هم که طمع ثواب دارد، طمعش او را وادار به عبادت و عمل صالح می کند تا به نعمت های اخروی و بهشت نائلش سازد. پس کار عابد هم این است که واجبات و یا کارهایی را که در معنای واجب است - یعنی ترک حرام - به جا آورد.

«و الطّریقانِ مَعاً اِنَّما يَدْعُوانِ اِلَي الْاِخْلاصِ لِلدّینِ لا لِرَبِّ الدّینِ» خلاصه، این دو طریق، هر یک صاحبش را به اخلاص برای دین وا می دارد نه اخلاص برای ربّ دین (خدای تعالی).

و امّا طریق سوم که محبّت خدای سبحان است، قلب را ازتعلّق به غیر خدای تعالی پاک می سازد. تعلّقاتی مانند زخارف دنیا و زینت های آن، فرزند، همسر، مال، جاه و حتّی خود و منافع و آرزوهای خود.

محبّت خدای سبحان، قلب را منحصراً متعلّق به خدا و هر چه که منسوب به خداست می سازد؛ از قبیل دین، نبیّ، ولیّ و هر چه که برگشتش به خدا باشد؛ زیرا محبّت به هر چیز، محبّت به آثار آن نیز می باشد. «فَاِنَّ حُبَّ الشَّيْءِ حُبٌّ لِآثارِهِ»

[صوفی و زاهد و عابد همه طفلان ره اند *** مرد اگر هست به جز عالم ربّانی نیست]⁽¹⁾

بنا بر این چنین انسانی، در کارها، آن کاری را دوست می دارد که خدا دوست بدارد و آن کاری را دشمن می دارد که خدا دشمن بدارد. و به رضای خدا و برای رضای خدا، راضی می شود «و يَرْضیٰ بِرِضا اللهِ وَ لِرِضاهُ»، و به غضب خدا و برای غضب خدا، غضبناک می شود «و يَغْضَبُ بِغَضَبِ اللهِ وَ لِغَضَبِهِ».

و این محبّت نوری است که طریق عمل را برای او روشن می سازد، همچنان که خدای تعالی فرموده است: «أ وَ مَنْ کانَ مَيْتاً فَاَحْيَيْناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نوراً يَمْشی بِهِ فِي النّاسِ».⁽²⁾

و این محبّت روحی است که او را به خیرات و اعمال صالح، رهنمون می شود. همچنان که خدای تعالی فرموده است: «وَ اَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ»⁽³⁾

و همین است سرّ این که از چنین انسانی جز جمیل و خیر سر نمی زند و هیچ شرّ و عمل ناخوشایندی را مرتکب نمی گردد.

و به هیچ موجودی از موجودات عالم و حوادثی که در جهان رخ می دهد نمی نگرد و چشمش به هیچ یک از آنها - چه بزرگ و چه کوچک، چه بسیار و چه اندک - نمی افتد مگر آن که دوستش می دارد و نیکو و زیبایش می بیند «... اِلّا اَحَبَّهُ وَ اِسْتَحْسَنَهُ» چون او از آنها جز این جنبه را که آیات و نشانه های محض خدا و تجلّیات جمال مطلق و حسن غیر متناهی و غیر مشوب به نقص و مکروه اند نمی بیند. «لِاَنَّهُ لا يَریٰ مِنْها اِلّا اَنَّها آیاتٌ مَحْضَةٌ تَجَلّیٰ لَهُ ما وَراءَها مِنَ الْجَمالِ الْمُطْلَقِ وَ الْحُسْنِ الَّذی لا يَتَناهیٰ الْعاری مِنْ کُلِّ شَيْنٍ وَ مَکْروهٍ»

[به جهان خرّم از آنم که جهان خرّم از اوست *** عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست]⁽⁴⁾

و به همین دلیل این چنین انسانی، غرق در نعمت های خدا و غرق در مسرّتی است که غم و اندوهی با آن نیست و غرق در لذّت و سرور و ابتهاجی است که مشوب به درد و غصّه ای نیست و غرق در امنیّتی است که خوفی با آن نیست؛ زیرا همهٔ این عوارض سوء وقتی عارض می شوند که انسان، سوئی را درک بکند و شرّ و مکروهی را ببیند. و کسی که هیچ چیزی را شرّ و مکروه و ناخوشایند نمی بیند، و جز خیر و جمیل مشاهده نمی کند و وقایع را جز به مراد دل و موافق با رضا و خشنودیش نمی يابد، غم و حزن و ترس و هر سوء دیگر و هر چیزی که مایهٔ اذیّت باشد، در او راه ندارد. بلکه او از ابتهاج و سرور و امنیّت به مرحله ای رسیده که هیچ مقیاسی جز خدای سبحان نمی تواند اندازه اش را معلوم کند و به آن احاطه یابد. «و هذا اَمْرٌ لَيْسَ فی وُسْعِ النُّفوسِ الْعادِيَةِ اَنْ تَتَعَقَّلَهُ وَ تَکْتَنِهَهُ اِلّا بِنَوْعٍ مِنَ التَّصَوُّرِ النّاقِصِ» و این مقام و

مرحله، مقام و مرحله ای است که مردم عادی، توانایی تعقّل و پی بردن به کنه آن را ندارند مگر به گونه ای تصوّر ناقص.

و آیات شریفه ای مانند: «اَلا اِنَّ اَوْلِياءَ اللهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنونَ. اَلَّذینَ ءَامَنوا وَ کانوا يَتَّقونَ»⁽¹⁾و

«اَلَّذینَ ءَامَنوا وَ لَمْ يَلْبِسوا ایمانَهُمْ بِظُلْمٍ اوٰلئِکَ لَهُمُ الْاَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدونَ»⁽²⁾،

اشاره به همین معنا دارد.

این طائفه همان مقرّبینی هستند که به قرب خدای تعالی رستگار شده اند؛ چون دیگر بین ایشان و ربّ شان (مالک مدبّرشان) چیزی حائل نمی شود - اعمّ از چیزهایی که حسّ بر آن واقع می شود یا وهم به آن تعلّق می گیرد یا هوای نفس یا تلبیس شیطان - زیرا هر چه که در برابر آنان قرار گیرد آیتی خواهد بود که کاشف از حقّ تعالی است نه حجابی که میان آنان و حضرتش ساتر شود، و به همین جهت خداوند، بر ایشان «علم الیقین» را افاضه می کند و پرده از حقایقی که نزد اوست و از چشمهای مادّی کور، مستور است کنار می زند. همچنان که در آیهٔ شریفهٔ «کَلّا اِنَّ کِتابَ الْاَبْرارِ لَفی عِلِّيِّينَ وَ ما اَدْرٰیکَ ما عِلِّيُّونَ کِتابٌ مَرْقومٌ يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبونَ»⁽³⁾و در آیهٔ شریفهٔ «کَلّا لَوْ تَعْلَمونَ عِلْمَ الْيَقینِ لَتَرَوُنَّ الْجَحیمَ» ⁽⁴⁾به این معنا اشاره فرموده است... .

سبک و سیاق این نوشتار:

در زیارت عاشورای کامله،⁽⁵⁾

لذا ما نام این زیارت عاشورا را «کامله» نهادیم.

اَلسّلامُ عَلیٰ علیِّ بْنِ الْحُسَيْنِ الشَّهید (حضرت علی اکبر علیه السّلام)

السّلامُ عَلَي الْعَبّاسِ بْنِ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ الشَّهیدِ

السّلامُ عَلَي الشُّهَداءِ مِنْ وُلْدِ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ

السّلامُ عَلَي الشُّهَداءِ مِنْ وُلْدِ جَعْفَرٍ وَ عَقیلٍ

السّلامُ عَلیٰ کُلِّ مُسْتَشْهَدٍ مِنَ الْمُؤْمِنینَ (که شامل یاران و اصحاب شهید قبل از عاشورا و روز عاشورا و بعد از امام حسین علیه السّلام می شود.)

ما نیز در این نوشتار به تبعیّت از زیارت عاشورای کامله، همین ترتیب را لحاظ می کنیم.⁽⁶⁾

و برای رعایت ترتیب زمانی شهادت ها، مجدّداً پس از ذکر اصحاب شهید روز عاشورا، شهدای آل محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم و بنی هاشم را - فهرست وار - ذکر می کنیم و سپس یاران شهید بعد از امام حسین علیه السّلام را می آوریم.

آن گاه از شیر زنان نهضت کربلا سخن به میان می آوریم.

خلاصه:

بزم نخست: شهدای «آل محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم و بنی هاشم» سلام الله علیهم

باده گساران اوّل: «فرزندان شهید امام حسین علیه السّلام در نهضت کربلا»

باده گسار دوم: «حضرت ابوالفضل العبّاس علیه السّلام»

باده گساران سوم: «فرزندان شهید امیر المؤمنین عَلَيْهِ اَفْضَلُ صَلَواتِ الْمُصَلّین در نهضت کربلا»

باده گساران چهارم: «فرزندان شهید امام حسن مجتبی علیه السّلام در نهضت کربلا»

باده گساران پنجم: «فرزندان شهید حضرت جعفر سلام الله علیهم در نهضت کربلا»

باده گساران ششم: «فرزندان شهید حضرت عقیل سلام الله علیهم در نهضت کربلا»

بزم دوم: «شهدای "یاران و اصحاب" سلام الله علیهم»

باده گساران اوّل: «یاران شهید امام حسین علیه السّلام قبل از عاشورا»

باده گساران دوم: «اصحاب شهید امام حسین علیه السّلام در روز عاشورا»

(ذکر فهرستی شهدای «آل محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم و بنی هاشم» علیهم السّلام)

باده گساران سوم: «یاران شهید امام حسین علیه السّلام پس از حضرت» سلام الله علیهم

بزم سوم: «شیرزنان نهضت کربلا»

و در پایان، با اشاره ای به غربت و مظلومیّت امام بی يار حضرت امام حسن مجتبی علیه الصّلاۀ و السّلام، عظمت کار اصحاب سیّد الشّهداء علیه و علیهم الصّلاۀ و السّلام روشن تر می شود.⁽¹⁾

و فرمایش نائب الامام المهدی عجّل الله تعالی فرجه الشّریف، مقام اعظم ولایت و رهبری، امیر قافلهٔ صبر و بصیرت و حماسه، حضرت امام خامنه ای مدّ ظلّه العالی به عمق جان می نشیند که فرمود:

«سنّت الهی آن وقتی عمل خواهد کرد که ما در جای خودمان محکم و استوار ایستاده باشیم.»⁽²⁾

و فرمود: «دفاع از اسلام، امروز نیز مانند صدر اسلام، جز با گذشت و فداکاری ممکن نیست و جان و مال و تلاش و دانش و آبرو و همهٔ داشته و اندوختهٔ مسلمانان صادق، باید هرگاه لازم شود، در راه دفاع از آن حقیقت روشن و مقدّس صرف شود.

همهٔ آحاد ملّت، به خصوص کارگزاران حکومت اسلامی، باید این درس را از شهیدان، همواره به یاد داشته باشند و از خدای متعال، توفیق در این راه را بخواهند.»⁽³⁾

و جانانه به تمام دنیا اعلام نمود:

«امروز دشمن قادر نیست. امروز به برکت ملّت هوشیاری مثل ملّت ایران، به برکت افکار برانگیخته ای مثل افکار ملّت ایران، به برکت انقلاب بزرگی مثل انقلاب اسلامی ایران، نه آمریکا و نه بزرگتر از آمریکا اگر در قدرت های مادّی باشد، قادر نیستند حادثه ای مثل حادثهٔ صلح امام حسن (علیه السّلام ) را بر دنیای اسلام تحمیل کنند. اینجا اگر دشمن زیاد فشار بیاورد، حادثهٔ کربلا اتّفاق خواهد افتاد.»⁽¹⁾

آتش به جانش می زنم از شعله های خون خود *** هر چند با ققنوسیان خاکستر افتادیم ما

در فنّ جانبازی روش از پیر دیر آموختیم *** خود سایهٔ کمرنگی از تصویر استادیم ما

لازم به ذکر است:

لذا متون مذکور را به بندهای متعدّد تبدیل نموده، ترجمهٔ هر بند را بلافاصله در کنار آن آوردیم تا هیچ کس از فیض آن متون مقدّس محروم نشود و همگی بتوانند بند بند سخنان و خطبه های نورانی⁽²⁾را دریافت نمایند.

حضرت علّامه طباطبایی رضوان الله تعالی علیه در بحث روائی آیهٔ 195 سورهٔ مبارکهٔ شعراء در تفسیر عظیم الشأن المیزان، این حدیث شریف را ذکر کرده‌اند: فی الکافی بِاِسنادِهِ عَنِ الحَجّال عَمَّن ذَکَرَه عَن اَحَدِ هِما عَلَیهِما السَّلامُ قالَ: سَأَلتُهُ عَن قَولِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «بِلِسانٍ عَرَبِیٍّ مُبینٍ» قالَ(علیه السّلام): یُبَیِّنُ الاَلسُنَ وَ لا تُبَیِّنُهُ الأَلسُنُ. (کافی ج 2 ص 632)

از امام محمّد باقر علیه‌السّلام یا امام جعفر صادق علیه‌السّلام دربارهٔ آیهٔ شریفهٔ «بلسانٍ عربیّ مبین» پرسیدم، فرمودند: زبان عربی همهٔ زبان‌ها را روشن می‌سازد ولی آنها، آن را روشن نمی‌سازند.

کدام ترجمه را سراغ دارید که در یک کلمه، تمام نکات «الرحمن» و «الرحیم» را بیان کند؟⁽³⁾

«رحمن» صیغهٔ مبالغه است که بر کثرت رحمت دلالت دارد. (رحمت عامّ و کثیری که شامل حال مؤمن و کافر می‌شود)

«رحیم» صفت مُشبِهَه است که ثبات و بقاء و دوام را می‌رساند. «رحیم»، بر نعمت دائمی و رحمت ثابت دلالت دارد که تنها به مؤمنین افاضه می‌شود.

«رحمت» در خداوند سبحان به معنای اعطاء، افاضه و رفع حاجت حاجتمند می‌باشد.

ما در ترجمهٔ متون عربی این مقال، از ترجمهٔ آزاد پرهیز کرده ایم و ترجمه ای تقریباً تحت اللّفظی - البتّه با حفظ دستور زبان فارسی - ارائه نموده ایم تا امانت داری در نقل قول ها را رعایت و دقّت بیشتری اعمال کرده باشیم.

از خدای تعالی برای همهٔ کسانی که در این نوشتار از آنها حظّ و بهره بردیم، حشر با امام حسین علیه السّلام و اصحاب بی مثالش سلام الله علیهم اجمعین را مسألت می کنیم.

و با ذکر صلوات و الحمد لله، جبههٔ سپاس و ستایش به درگاه حضرت حقّ جلّ و علا می سائیم که مطالب و سبک این نوشتار با توفیق الهی و عنایت حضرت سیّد الشّهداء علیه آلافُ التّحیّۀ و الثّناء، از جایی که گمان نمی رفت (مِنْ حَيْثُ لا يُحْتَسَبُ) و بدون زحمت جست و جو فراهم آمد. اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد⁽¹⁾

و قال علیه السّلام: اَلصَّلاةُ عَليَ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ تَعْدِلُ عِنْدَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ اَلتَّسْبیحَ وَ التَّهْلیلَ وَ التَّکْبیرَ. صلوات بر محمّد و آلش، در نزد خدای عزّتمند صاحب جلال، معادل تسبیح (سبحان الله) و تهلیل (لا اله الا الله) و تکبیر (الله اکبر) است. (اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد)

(عیون اخبار الرضا علیه السّلام، ج1 ص294)

اَلسَّلامُ عَلیٰ مُجَلِّی الْعَمیٰ الَّذی یَمْلَأُ الْاَرْضَ عَدْلاً وَ قِسْطاً کَما مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً⁽¹⁾

سلام بر زدایندهٔ کوری، آن که زمین را از عدل و داد پر کند، همان گونه که از ستم و بیداد پر شد.

دلبرا دست امید من و دامان شما *** سر ما و قدم سرو خرامان شما

قاب قوسین که آخر قدم معرفت است *** اوّلین مرحلهٔ رفرف جولان شما

بزم نخست: شهدای «آل محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم و بنی هاشم» سلام الله علیهم

برو ای زاهد و بر دُرد کشان خرده مگیر *** که ندادند جز این تحفه به ما روز ألست

آنچه او ریخت به پیمانهٔ ما نوشیدیم *** اگر از خمر بهشت است و گر از بادهٔ مست

اَلسَّلامُ عَلیٰ حافِظِ اَسْرارِ رَبِّ الْعالَمینَ، مَعْدِنِ الْعُلومِ النَّبَوِيَّةِ، بابِ اللهِ الَّذی لا يُؤْتیٰ اِلّا مِنْهُ⁽¹⁾

سلام بر نگهدار رازهای مالک مدبّر همهٔ جهان ها، معدن تمام علوم نبوی، یگانه باب خدا که احدی جز از آن وارد نشود.

هم فلک را حرکت از حرکات نفَسش *** هم زمین را ز طمأنینهٔ نفْسش سکن است

دل والا گهرش مخزن اسرار اله *** دیدهٔ حقّ نگرش ناظر سرّ و علن است

باده گساران اوّل:

باده گساران اوّل: اَلسَّلامُ عَلیٰ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ الشَّهیدِ.⁽¹⁾اَلسَّلامُ... وَ عَلیٰ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ وَ عَلیٰ اَوْلادِ الْحُسَيْنِ.⁽²⁾

«فرزندان شهید امام حسین علیه السّلام در نهضت کربلا»

مستم کن آن چنان که ندانم ز بی خودی *** در عرصهٔ خیال که آمد کدام رفت

زاهد غرور داشت سلامت نبرد راه *** رند از ره نیاز به دار السّلام رفت

حضرت علی اکبر صلوات الله و سلامه علیه:

شناخت حضرت علی اکبر سلام الله علیه، همچون چهارده معصوم علیهم السّلام، فراتر از افق فهم غیر معصوم است.

سخن آن به که نگوئیم در اوصاف کمالت زان که ما را نبود در خور مدح تو لسانی

بنا بر این فقط با ذکر چند فراز از حیات سراسر معرفت، عشق، حماسه و ولایتمداری حضرتش دل و جان مان را مصفّا می سازیم.

لا نُبالی اَنْ نَمُوتَ مُحِقّینَ:

در مسیر مکّه به کوفه، کاروان حسینی علیه السّلام به منزلگاه «قصر بنی مُقاتِل» رسیده بود. در آخر شب ناگاه امام علیه السّلام جوانانش را فرا خواند و فرمان حرکت داد. کاروان در شب، آرام آرام سیر می کرد. امام علیه السّلام در حالی که سوار اسب بود لختی به خواب رفت، سپس از خواب برخاست در حالی که زمزمه می کرد: «اِنّا لِلّهِ وَ اِنّا اِلَيْهِ راجِعونَ وَ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ».⁽³⁾

امام علیه السّلام دو یا سه بار این ذکر را بر زبان مبارک جاری نمود که علی اکبر سلام الله علیه سوار بر اسب، متوجّه پدر بزرگوارش شد و پرسید: به چه سبب خدا را حمد کردید و استرجاع نمودید؟ امام علیه السّلام فرمود: پسر جانم! هم اکنون

به خواب رفته بودم که سواری ظاهر شد و می گفت: «این قوم حرکت می کند و مرگ هم آهنگ آنها را دارد.» پس دانستم که مرگ ما فرا خواهد رسید.

علی اکبر سلام الله علیه عرض کرد: «یا اَبَتِ لا اَراکَ اللهُ سُوءاً؛ ألَسْنا عَلَي الْحَقِّ؟» پدر جان! خدا به شما بدی نشان ندهد؛ مگر ما بر حقّ نیستیم؟

امام علیه السّلام فرمود: «بَلیٰ وَالَّذی اِلَيْهِ مَرْجِعُ الْعِبادِ» آری سوگند به آن که بازگشت گاه همهٔ بندگان فقط به سوی اوست.⁽¹⁾

علی اکبر سلام الله علیه عرض کرد: «یا اَبَتِ اِذاً لا نُبالی اَنْ نَمُوتَ مُحِقّینَ» پدر جان! پس هیچ باکی نداریم که بمیریم در حالی که بر حقّ هستیم.

امام علیه السّلام در حقّ جوانش علی اکبر سلام الله علیه دعا کرد و فرمود: «جَزاکَ اللهُ مِنْ وَلَدٍ خَيْرَ ما جَزیٰ وَلَداً عَنْ والِدِهِ» خداوند بهترین اجر و پاداشی را که به یک فرزند از سوی پدرش عطا می کند، به تو عطا فرماید.⁽²⁾

مرگ اگر مرد است گو نزد من آی تا در آغوشش بگیرم تنگ تنگ

اَشْبَهُ النّاسِ خَلْقاً وَ خُلُقاً وَ مَنْطِقاً بِرَسُولِکَ:

این جوان بی مثال 23 ساله⁽³⁾یا 28 ساله⁽⁴⁾،آئینهٔ تمام نمای صفات جمال و کمال خاتم انبیاء محمّد مصطفی صلّی الله علیه و آله و سلّم بود؛ چرا که پدر بزرگوارش امام حسین علیه السّلام هنگام به میدان رفتن او محاسن شریفش را به طرف آسمان بلند کرد و عرضه داشت: «اَللّهُمَّ کُنْ اَنْتَ الشَّهیدَ عَلَيْهِمْ⁽⁵⁾فَقَدْ بَرَزَ اِلَيْهِمْ غُلامٌ اَشْبَهُ النّاسِ خَلْقاً وَ خُلُقاً وَ مَنْطِقاً بِرَسُولِکَ وَ کُنّا اِذَا اشْتَقْنا اَلیٰ نَبِيِّکَ نَظَرْنا اِلَيْهِ»⁽⁶⁾خدایا!

خودت بر این قوم شاهد باش که به سوی آنها جوانی رفت که از نظر صورت و سیرت و سخن گفتن (جمال و کمال و سخن گفتن) شبیه ترین مردم به رسول تو است و ما هرگاه مشتاق دیدار پیامبر تو بودیم (و دل مان برایش تنگ می شد) به چهرهٔ علی اکبر می نگریستیم.

به تعبیر بعض اهل معرفت معنای فرمایش ابا عبد الله الحسین علیه السّلام این است که اگر پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم پیغمبر نمی شد، علی اکبر سلام الله علیه صلاحیّت و لیاقت داشت که پیغمبر شود.

آن گاه امام علیه السّلام دشمن را نفرین کردند و در پایان، این آیهٔ شریفه⁽⁷⁾را تلاوت کردند که نشانگر عظمت شخصیّت علی اکبر سلام الله علیه و اصطفاء اوست: «اِنَّ اللهَ اصْطَفیٰ ءَادَمَ وَ نُوحاً وَ ءَالَ اِبْرٰهیمَ وَ ءَالَ عِمْرٰنَ عَلَي الْعالَمینَ. ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَاللهُ سَمیعٌ عَلیمٌ» به حقیقت، خدا برگزید آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را بر تمام عوالم.⁽⁸⁾فرزندانی هستند برخی از نسل برخی دیگر و خدا شنوا و دانا است.⁽⁹⁾

با این وجود بنگرید چگونه هنگام اذن خواستن علی اکبر سلام الله علیه برای عزیمت به سوی میدان جهاد و شهادت، امام علیه السّلام بی درنگ به او اجازه می دهد و حتّی با دست خود لباس رزم بر او می پوشاند و شمشیر حمایلش می کند و او را به عنوان اوّلین شهید کربلا از نسل پیغمبرخاتم صلّی الله علیه و آله و سلّم بر فراز تاریخ ایثار، جاودانه می سازد!⁽¹⁾

رجز حماسی:

یکی از رجزهای حضرت علی اکبر سلام الله علیه در میدان نبرد این است:

أنا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيّ *** نَحْنُ - وَ بَيْتِ اللهِ - اَوْلیٰ بِالنَّبِيّ

تَاللهِ لا يَحْکُمُ فینا ابْنُ الدَّعِيّ *** اَضْرِبُ بِالسَّيْفِ اُحامی عَنْ أبی

ضَرْبَ غُلامٍ هاشِمِيٍّ قُرَشِيّ⁽²⁾

من علیّ بن الحسین بن علی هستم. به خانهٔ خدا (کعبه) قسم، ما به پیامبر سزاوارتریم.

سوگند به خدا، این زنازاده (ابن زیاد) نمی تواند بر ما حکم راند. من شمشیر می زنم و از پدرم حمایت می کنم؛ آن هم شمشیر زدن نوجوانی از تبار هاشم و قریش.

نبرد علی علیه السّلام :

حضرت علی اکبر سلام الله علیه در حملهٔ نخستین به لشکر یزید، گاه به جناح راست و گاه چپ و گاه به قلب لشکر حمله می برد. هیچ گروهی تاب مقاومتش را نداشت. گفته اند در این نبرد، صد و بیست سوار را به خاک هلاکت انداخت!⁽³⁾

و در حملهٔ دوم به لشکر یزید (پس از بازگشتن نزد امام حسین علیه السّلام و مطرح کردن تشنگی و...) با قوّتی آسمانی با دشمن پیکار کرد. گرد و غبار همه جا را فرا گرفته بود. همه درمانده شده بودند! آیا این همان علی حیدر کرّار نیست که بار دیگر به میدان رزم آمده است؟! تعداد کشتگان اهل کوفه لحظه به لحظه بیشتر می شد. گویند در این حمله، علی اکبر سلام الله علیه حدود دویست نفر را به درک واصل کرد!⁽⁴⁾

سرّ درخواست آب:

مقاتل گفته اند: حضرت علی اکبر سلام الله علیه پس از حملهٔ نخستین که زخمهای زیادی برداشته بود، به سوی پدر بازگشت و عرضه داشت: پدر جان! عطش مرا کشت! و سنگینی آهن (زره و کلاه خود و...) تاب از من ببرد! آیا جرعهٔ آبی هست که نیرو گرفته، توان ادامهٔ رزمیدن با دشمنان را پیدا کنم؟ ⁽⁵⁾

امام حسین علیه السّلام به گریه افتاد و فرمود: زبانت را بیاور و سپس زبان علی را مکید. و آنگاه نگین انگشترش را به علی داد و فرمود که این نگین را بگیر و در دهانت بگذار؛ امیدوارم به زودی جدّت را ملاقات کنی و از دست او سیراب شوی طوری که بعد از آن هرگز احساس تشنگی نکنی.⁽¹⁾

از آب هم مضایقه کردند کوفیان *** خوش داشتند حرمت مهمان کربلا

بودند دیو و دد همه سیراب و می مکید *** خاتم ز قحط آب سلیمان کربلا⁽²⁾

سرّ درخواست آب در آن شرائط چه بود؟ مگر علی اکبر سلام الله علیه نمی دانست که در خیام قطره ای آب پیدا نمی شود؟

چند جواب معرفت آفرین ذکر شده است که به اختصار می آوریم:

علی اکبر سلام الله علیه با مطرح کردن تشنگی، می خواست به تاریخ نشان دهد که ما زیر بار ظلم و طاغوت نمی رویم هر چند دچار این همه مشقّت و زحمت شویم.

هنر آن است که با وجود انواع مصائب و شکنجه ها، انسان تسلیم باطل نشود و دست بیعت با طاعوت ندهد و دین حقّ را زنده کند.

این طور معنا شد که تفسیر آیهٔ «قُلْ لا اَسْألُکُمْ عَلَيْهِ اَجْراً اِلّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبیٰ»⁽⁴⁾،

تشنه سر بریدن قربای پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم است!

و در آستانهٔ شهادت، برای دلخوش ساختن پدر و جبران غصّه دار نمودن او، صدا بلند کرد: «یا أبَتاهُ عَلَيْکَ مِنّی السَّلامُ» پدر جان! خداحافظ؛ من رفتم. «هذا جَدّی رَسُولُ اللهِ يُقْرِؤُکَ السَّلامَ وَ يَقُولُ عَجِّلِ الْقُدُومَ اِلَيْنا» این جدّم رسول الله است که به شما سلام می رساند و می فرماید: به سوی ما شتاب کن. «قَدْ سَقانی بِکَأْسِهِ الْاَوْفیٰ شَرْبَةً لا ظَمَأَ بَعْدَها اَبَداً» و مرا با جام لبریز خود جرعه ای نوشاند که بعد از آن ابداً عطشی نخواهد بود.⁽⁵⁾

حاجت انسان را برآورده می سازند. همان طور که نقل شده است⁽¹⁾از ابی جعفر طبری از عُبَيْدِ اللهِ بْنِ الْحُرّ که گفت: حسین بن علی (علیهما السّلام) را دیدم که فرزندش علی اکبر (سلام الله علیه) در غیر موسم، از او انگور خواست. حسین (علیه السّلام) دست بر ستون مسجد زد و انگور و موز بیرون آورد و فرمود: آنچه نزد خدا هست برای دوستانش بیش از این است. (نمونهٔ بارز این ولایتمداری و ظرفیّت و ادب شگرف، سیرهٔ جدّش امیر المؤمنین علی علیه السّلام است که با این که امیر بیان بود، در سراسر زمان حیات مبارک رسول اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم یک کلمه سخن بر زبان جاری ننمود. و نهج البلاغۀ که قطره ای از علم و حکمت و فصاحت و بلاغت حضرتش است، تماماً بعد از رحلت رسول اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم جلوه گر شد.)

سرّ مکیدن زبان:

و امّا سرّ این که امام حسین علیه السّلام زبان مبارک فرزندش علی اکبر سلام الله علیه را مکید شاید این باشد که در کتاب «یاران شیدای حسین بن علی علیهما السّلام» ذکر شده است:

امام علیه السّلام می خواست فرزندش علی سلام الله علیه از شیرهٔ جان مقام ولایت بنوشد تا از علم الهی آن ولیّ خدا بهره مند شود. همان طور که پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم زبان مبارک خود را در دهان مبارک حضرت علی علیه السّلام نهاد و امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: «هزار باب علم بر من گشوده شد که از هر بابی، هزار باب دیگر را یکجا دریافت کردم.»⁽²⁾

و این معجزه در ابتدای تولّد خجستهٔ امیر المؤمنین علیه السّلام نیز به وقوع پیوسته بود که ما به جهت «عشق پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم به جان شیرین و جانشینش امیر المؤمنین علیه السّلام» و به خاطر شیدایی امام حسین علیه السّلام نسبت به پدر مظلومش امیر المؤمنین علیه السّلام که پسران خود را به نام زیبای «علی» مزیّن کرد (علی اکبر، علی اوسط، علی اصغر)، و به منظور انجام عبادت بزرگ «ذِکْرُ عَلِيٍّ عِبادَةٌ»، تمام ماجرا را ذکر می کنیم.⁽³⁾

امام صادق علیه السّلام از پدران بزرگوارش نقل می کند که عبّاس بن عبد المُطَّلِب و نَوْفَل بن قَعْنَب، رو به روی خانهٔ کعبه نشسته بودند. در این هنگام فاطمه بنت اسد (سلام الله علیها) آمد و ایستاد و درد زایمان او را گرفت و دعا کرد.

آن دو می گویند: خانهٔ خدا را دیدیم که از پشت شکافته شد و فاطمه وارد گردید و از چشم ما ناپدید شد. درِ کعبه نیز بسته شد. سپس شکاف دیوار به هم آمد و به هم چسبید. رفتیم که در را باز کنیم تا زنها داخل کعبه بروند، ولی نتوانستیم! فهمیدیم که آن، امری از جانب خداست. فاطمه سه روز در آنجا ماند و همه جای مکّه سخن از او بود. بعد از سه روز، باز همان جا شکافته شد.

« فَخَرَجَتْ وَ عَلِيٌّ (علیه السّلام) عَلیٰ يَدِها، فَقالَتْ: کُنْتُ آکُلُ مِنْ ثِمارِ الْجَنَّةِ فی ثَلاثَةِ اَيّامٍ» فاطمه بیرون آمد در حالی که علی (علیه السّلام) روی دستهای او بود. فاطمه گفت: در این سه روز از میوه های بهشت تغذیه می کردم.

«فَلَمّا رَأَي النَّبِيَّ (صلّی الله علیه و آله و سلّم) قالَ: «اَلسَّلامُ عَلَيْکَ یا رَسولَ اللهِ» وَ ضَحِکَ فی وَجْهِهِ» پس هنگامی که علی (علیه السّلام) رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) را دید، زبان گشود و گفت:

«اَلسّلامُ علیکَ یا رسولَ الله» و به روی پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) خندید.⁽¹⁾

«وَ وَضَعَ النَّبِيُّ (صلّی الله علیه و آله و سلّم) لِسانَهُ فی فیهِ فَانْفَجَرَتْ اِثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً»⁽²⁾و رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم)، زبان خویش را در دهان علی (علیه السّلام) قرار داد؛ پس دوازده چشمه شکافته شد و جوشید.

ها عَلِيٌّ بَشَرٌ کَيْفَ بَشَر رَبُّهُ فیهِ تَجَلّیٰ وَ ظَهَر

رومی نشد از سرّ علی کس آگاه *** زیرا که نشد کس آگه از سرّ اله

یک ممکن و این همه صفات واجب *** لا حولَ و لا قوّةَ الّا باللّه

پاشیدن خون به آسمان:

امام حسین علیه السّلام در کنار پیکر پاره پارهٔ علی اکبر سلام الله علیه، مشتی از خون پاک او را برگرفت و به سوی آسمان پاشید. قطره ای از آن خون مطهّر به زمین باز نگشت.⁽³⁾

در زیارتی که امام صادق علیه السّلام به ابی حمزه ثُمالی آموخته اند این گونه آمده است: «بِاَبی اَنْتَ وَ اُمّی مِنْ مَذْبوحٍ وَ مَقْتُولٍ مِنْ غَيْرِ جُرْمٍ» پدر و مادرم فدای آن سر بریده و شهید بدون جرم و گناه.

«بِاَبی اَنْتَ وَ اُمّی دَمُکَ الْمُرْتَقیٰ بِهِ اِلیٰ حَبیبِ اللهِ» ⁽⁴⁾

الف: پدر و مادرم فدای تو، خون تو به سوی حبیب خدا بالا رفت.

ب: پدر و مادرم فدای تو، به واسطهٔ خونت، به مقام «حبیب الله» ارتقا یافتی.

ج: پدر و مادرم فدای تو، به همراه خون بالا رونده ات، به سوی حبیب خدا رفتی.

«... يَرْفَعُ دَمَکَ بِکَفِّهِ اِلیٰ اَعْنانِ السَّماءِ لا تَرْجِعُ مِنْهُ قَطْرَةٌ...» ای کسی که پدرت با کف دستش خونت را به بلندای آسمان می پاشد و قطره ای از آن باز نمی گردد.⁽⁵⁾

رفعت مقام والای حضرت علی اکبر سلام الله علیه را می توان از تعبیر «بِاَبی اَنْتَ وَ اُمّی» - آن هم چندین دفعه - توسّط امام معصوم علیه السّلام و این که قطره ای از آن خون مطهّر به زمین باز نگشت، حدس زد!

لذا بی جهت نیست که بعض اهل معرفت فرموده اند: اگر تمام فقها و عرفا و حکما و بزرگان را جمع کنیم، یک تار موی حضرت علی اکبر سلام الله علیه هم نمی شود.

ذوب در خدا:

نقل شده هنگامی که حضرت علی اکبر سلام الله علیه آمادهٔ رفتن به میدان شد، اهل حرم و همهٔ بستگان دور تا دور او را گرفتند و با سوز و گداز می گفتند: «اِرْحَمْ غُرْبَتَنا لا طاقَةَ لَنا عَلیٰ فِراقِکَ»⁽⁶⁾

(به غربت ما رحم کن، ما طاقت فراق تو را نداریم)

در این وقت، امام حسین علیه السّلام آمد و به آنها فرمود که علی را رها کنید؛ اِنَّهُ مَمْسُوسٌ فی ذاتِ اللهِ. (او ذوب در خداست. او غرق در توحید ناب است.) یعنی دیگر تحمّل دوری محبوبش را ندارد.

ما ز دریائیم و دریا می رویم *** ما ز بالائیم و بالا می رویم

حضرت علی اصغر صلوات الله و سلامه علیه

حضرت عبد الله رضیع صلوات الله و سلامه علیه

برخی⁽¹⁾- بر اساس گفتار گوناگون که در کتب مقتل آمده است - معتقدند که در روز عاشورا دو کودک شیرخوار امام حسین علیه السّلام به شهادت رسیده اند:

1- عبد الله رضیع سلام الله علیه؛ که در همان روز عاشورا به دنیا آمد و مادرش امّ اسحاق سلام الله علیها دختر طلحۀ بود.

2- علی اصغر سلام الله علیه (طفل شش ماهه)؛ که مادرش رَباب⁽²⁾

سلام الله علیها دختر امرؤ القیس بود.⁽³⁾

در جریان شهادت عبد الله رضیع سلام الله علیه آمده: هنگامی که همهٔ یاران و اصحاب امام حسین علیه السّلام به شهادت رسیدند، حضرت کنار خیمه آمد و به حضرت زینب سلام الله علیها فرمود: فرزند کوچکم را به من بده تا با او وداع کنم.

همین که امام علیه السّلام کودک را گرفت و خواست ببوسد، حرمله لعنۀ الله علیه تیری به سوی گلوی نازک او رها کرد! آن تیر به گلوی عبد الله اصابت کرد و سرش را ذبح کرد! (یا بقیۀ الله آجرک الله)

شربتی از لب لعلش نچشیدیم و برفت *** روی مه پیکر او سیر ندیدیم و برفت

امام علیه السّلام آن طفل شهید را به حضرت زینب علیها السّلام داد و فرمود: او را نگهدار. و دست مبارکش را زیر گلوی طفل گرفت؛ پر از خون شد. آن خون مطهّر را به سوی آسمان پاشید و فرمود: «هُوِّنَ ما نَزَلَ بی؛ اِنَّهُ بِعَيْنِ اللهِ» هر مصیبتی که به من می رسد، برایم سبک و آسان است؛ چون بی شکّ در مقابل چشم خداست.

و در احتجاج آمده: امام حسین علیه السّلام از اسب پیاده شد و (در کنار یا پشت خیمه) با غلاف شمشیرش قبری کند و طفل شهیدش را با خونش رنگین نمود و دفن کرد.⁽⁴⁾

سر ارادت ما و آستان حضرت دوست *** که هر چه بر سر ما می رود ارادهٔ اوست

در تاریخ یعقوبی آمده است:⁽⁵⁾

امام حسین علیه السّلام بر اسب خود سوار و عازم میدان بود. نوزادی را که در همان ساعت متولّد شده بود نزد آن حضرت آوردند. امام علیه السّلام در گوش فرزند خود اذان گفت و کام او را برداشت. ناگهان تیری به حلق آن نوزاد فرو نشست و او را به شهادت رساند!

امام علیه السّلام آن تیر را از حلق نوزادش بیرون کشید و او را به خونش آغشته ساخت و فرمود: «به خدا سوگند تو گرامی تر از ناقه⁽⁶⁾

در پیشگاه خدای تعالی هستی و جدّ تو رسول خدا، نزد خداوند گرامی تر از صالح پیامبر است.» آنگاه بدن به خون آغشتهٔ نوزادش را نزد سایر فرزندان و برادرزادگان خود نهاد.

قرّۀ العین من آن میوهٔ دل یادش باد *** که خود آسان بشد و کار مرا مشکل کرد

و در جریان شهادت علی اصغر سلام الله علیه آمده: حضرت امّ کلثوم علیها السّلام به برادرش امام حسین علیه السّلام عرض کرد که این کودک به شدّت تشنه است؛ از قوم برای او شربت آبی بگیر.

امام حسین علیه السّلام، علی اصغر سلام الله علیه را در آغوش گرفت و به سوی لشکر عمر سعد رفت. خطاب به آنها مطالبی فرمود از جمله: «یا قَوْم! اِنْ لَمْ تَرْحَمُونی فَارْحَمُوا هذا الطِّفْلَ؛ اَما تَرَوْنَهُ کَيْفَ يَتَلَظّیٰ عَطَشاً!» ای قوم! اگر به من رحم نمی کنید به این طفل رحم کنید؛ آیا او را نمی بینید که چگونه از شدّت عطش در سوز و گداز است (و دهان را باز و بسته می کند)!؟⁽¹⁾

اوّلاً: درخواست آب هیچ اشکال و منقصتی ندارد هرچند درخواست غذا بر خلاف عزّت است.

ثانیاً: امام حسین علیه السّلام به دنبال هدایت آنها بوده است و می خواسته آنها را با دیدن این صحنهٔ جانسوز، متحوّل کند.

هنوز سخن امام علیه السّلام تمام نشده بود، به اشارهٔ عمر سعد، حرمله لعنۀ الله علیهما گلوی نازک علی اصغر سلام الله علیه را هدف تیر سه شعبه اش قرار داد؛ فَذُبِحَ الطِّفْلُ مِنَ الْوَریدِ اِلَي الْوَریدِ، اَوْ مِنَ الْاُذُنِ اِلَي الْاُذُنِ.(از شریان راست تا شریان چپ علی اصغر بریده شد. و یا از گوش تا گوش او ذبح گردید!)⁽²⁾

(یا بقیۀ الله آجرک الله)

این مصیبت به قدری بر امام حسین علیه السّلام سخت بود که آن حضرت در حالی که گریه می کرد به درگاه الهی عرضه داشت که خدایا! خودت بین ما و این قوم، داوری کن؛ آنها ما را دعوت کردند تا یاری مان کنند ولی اکنون به کشتن ما اقدام می کنند!

در این هنگام از جانب آسمان ندایی شنید: «یا حُسَيْنُ! دَعْهُ فَاِنَّ لَهُ مُرْضِعاً فِي الْجَنَّةِ» ای حسین! علی را واگذار (در فکر او نباش)؛ هم اکنون دایه ای در بهشت برای شیر دادن به او آماده است.⁽³⁾

و در نقلی دیگر آمده است: امام علیه السّلام دست مبارک خود را زیر گلوی علی اصغر سلام الله علیه گرفت، دستش پر از خون شد و آن را به جانب آسمان پاشید.⁽⁴⁾امام

باقر علیه السّلام فرمودند: «هرگز قطره ای از آن خون به زمین نریخت.»⁽⁵⁾

سپس امام علیه السّلام فرمود: «هُوِّنَ ما نَزَلَ بی؛ اِنَّهُ بِعَيْنِ اللهِ» هر مصیبتی که به من می رسد، برایم سبک و آسان است؛ چون بی شکّ در مقابل چشم خداست.

سر منشأ معرفت حسین است حسین *** پاینده به منزلت حسین است حسین

سوزندهٔ خویشتن فروزندهٔ نوع *** دارای چنین صفت حسین است حسین

و نیز نقل شده که امام علیه السّلام به درگاه خداوند چنین عرض کرد: «اَللّهُمَّ اَنْتَ الشّاهِدُ عَلیٰ قَوْمٍ قَتَلُوا اَشْبَهَ النّاسِ بِرَسُولِکَ مُحَمَّدٍ (صلّی الله علیه و آله و سلّم).» بارالها! تو شاهد بر قومی هستی که شبیه ترین مردم به رسولت محمّد (صلّی الله علیه و آله و سلّم) را کشتند!

روی تو کس ندید و هزارت رقیب هست *** در غنچه ای هنوز و صدت عندلیب هست

در اینجا امام حسین علیه السّلام، علی اصغر سلام الله علیه را همچون علی اکبر سلام الله علیه، شبیه ترین مردم به رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم معرّفی کردند که به تصریح بعضی از اهل معرفت، معنای این فرمایش آن است که اگر پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم، پیغمبر نمی شد، هر یک از علی اکبر و علی اصغر سلام الله علیهما صلاحیّت پیغمبری داشتند. و خاندان عصمت و طهارت علیهم السّلام کوچک و بزرگ ندارند.

بعض اهل معرفت فرموده اند: هنگامی که [یا صاحب الزمان آجرک الله] روی دست پدر، تیر سه شعبه به گلوی نازک تر از برگ گل حضرت علی اصغر سلام الله علیه اصابت کرد و از ضرب و حرارت آن، تمام صورت حضرت پاره شد، حضرت علی اصغر سلام الله علیه تبسّمی نمود و لبخندی زد!

یعنی پدر جان! ما شفیع این امّت هستیم⁽¹⁾امّا

ببین آنها چگونه با ما برخورد می کنند!

طفل شش ماهه تبسّم نکند پس چه کند *** آن که بر مرگ زند خنده علی اصغر توست

حضرت محسن بن الحسین بن علی علیهم السّلام

درطرف غربی «حلب» کوهی به نام «جوشن» قرار دارد که معدن مسی داشت و اهالی آنجا مس سرخ استخراج کرده به اطراف می فرستادند و از این طریق صاحب ثروت فراوانی می شدند.

هنگامی که اهل بیت امام حسین علیه السّلام را در حال اسیری از آنجا عبور دادند، شهربانویه سلام الله علیها - از همسران امام حسین علیه السّلام - ⁽²⁾در

آن محلّ، حمل خود - حضرت محسن بن الحسین علیهما السّلام - را سقط کرد و او همچون عمویش حضرت محسن بن علی علیهما السّلام، به دنیا نیامده، با براق شهادت به وصال محبوب پر گشود.

بر باد فنا تا ندهی گرد خودی را *** هرگز نتوان دید جمال احدی را

و نیز در آن محلّ، بعضی از اسیران حوائجی طلبیدند، امّا اهالی سنگدل آن سرزمین از دادن آن امتناع کرده، لب به دشنام گشودند؛ همسر امام علیه السّلام آنان را نفرین کرد. در نتیجه معدن مس نابود شد؛ چنان که هر چه در آن معدن کار می کردند منفعتی به دست نمی آمد.

در آن کوه مشهدی به نام «مَشْهَدُ السُّقْطِ⁽³⁾»

هست به نام همین طفل شهید سلام الله علیه.⁽⁴⁾

¯ حضرت رُقَيَّة بنت الحسین علیهما السّلام

(که در بخش شیر زنان نهضت کربلا ذکر می شود.)

اَلسَّلامُ عَلَي الْعَلَمِ الْمَنْصُوبِ وَ الْعِلْمِ الْمَصْبُوبِ وَ الْغَوْثِ وَ الرَّحْمَةِ الْواسِعَةِ⁽¹⁾

سلام بر پرچم برافراشته و دارای علم لدنّی و افاضه شده و فریاد رس و رحمت گسترده.

ای هر دل از تو خرّم، پشت و پناه عالم *** بنگر دچار صد غم یک مشت بی نوا را

ای رحمت الهی دریاب مفتقر را *** شاها به یک نگاهی بنواز این گدا را

باده گسار دوم: اَلسَّلامُ عَلَي الْعَبّاسِ بْنِ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ الشَّهیدِ

غُرّهٔ غرّای تو اللّه نور *** نقش نخستین کتاب مبین

زمزم اگر خون بفشاند رواست *** از غم آن قبلهٔ اهل یقین

شناخت حضرت ابو الفضل سلام الله علیه، همچون چهارده معصوم علیهم السّلام، فراتر از افق فهم غیر معصوم است.

فریاد که از شش جهتم راه ببستند آن خال و خط و زلف و رخ و عارض و قامت

بنا بر این فقط با ذکر چند فراز از حیات سراسر معرفت، عشق، حماسه و ولایتمداری حضرتش، دل و جان مان را مصفّا می سازیم.

علم الهی لدنّی:

در روایت آمده است: «اِنَّ الْعَبّاسَ زُقَّ الْعِلْمَ زَقّاً»⁽¹⁾همانا

عبّاس بن علی (علیهما السّلام) علم را به کام دل او افشانده اند افشاندنی مخصوص!

از این عبارت فهمیده می شود که علم حضرت، علمی الهی و لدنّی بوده است.

جام صهبا به کجا بود و مگر دست که بود که در این بزم بگردید و دل شیدا برد⁽²⁾

در کتاب کبریت احمر آمده:⁽³⁾اِنَّ

الْعَبّاسَ مِنْ اَکابِر وَ اَفاضِلِ فُقَهاءِ اَهْلِ الْبَيْتِ بَلْ اِنَّهُ عالِمٌ غَيْرُ مُتَعَلِّمٍ. همانا عبّاس از بزرگ ترین و فاضل ترین فقیهان (عمیق فهمان) اهل بیت علیهم السّلام است، بلکه او دانشمندی تعلیم نادیده (مدرسه نرفته) است.

همین مضمون در شأن خواهر عظیم الشأنش حضرت زینب کبری سلام الله علیها نیز از حضرت امام زین العابدین علی بن الحسین علیهما السّلام نقل شده است: ... وَ اَنْتِ بِحَمْدِ اللهِ عالِمَةٌ غَيْرُ مُعَلَّمَةٍ وَ فَهِمَةٌ غَيْرُ مُفَهَّمَةٍ ...⁽⁴⁾

ماه بنی هاشم:

حضرت عبّاس سلام الله علیه جمال ظاهر و کمال باطن را جمع کرده بود. آن قدر زیبا و نورانی بود که ملقّب به «قمر بنی هاشم» شده بود. چون سیمای آن بزرگوار مانند ماه تابان می درخشید و در شب تاریک، نیازی به چراغ نبود.⁽⁵⁾

و آن قدر رشید و سرو قد بود که هنگامی که سوار بر اسب می شد، پاهای مبارکش بر زمین کشیده می شد.⁽⁶⁾

هر سرو قد که بر مه و خور جلوه می فروخت چون تو درآمدی پی کار دگر گرفت

عبد صالح:

حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام، عمو جان شان حضرت عبّاس سلام الله علیه را با وصف عرشی «عبد صالح» ستوده اند و فرموده اند: «اَلسَّلامُ عَلَيْکَ اَيُّهَا الْعَبْدُ الصّالِحُ» ⁽⁷⁾

آن قدر «عبد خدا» بودن، رفیع است که خدای تعالی در قرآن کریم، از حبیبش حضرت محمّد مصطفی صلّی الله علیه و آله و سلّم و سایر انبیاء عظام الهی علیهم السّلام با وصف «عبد» یاد کرده است:

«سُبْحانَ الَّذی اَسْریٰ بِعَبْدِهِ ...»،⁽⁸⁾«وَ ما اَنْزَلْنا عَلیٰ عَبْدِنا ...»،⁽⁹⁾«اُذْکُرْ عَبْدَنا داوُدَ ...»،⁽¹⁰⁾و

...

و در تشهّد نماز باید بگوئیم: وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ. یعنی عبودیّت، مقدّم و مقدّمه است نسبت به رسالت.

جان فدا:

حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام این گونه به عمو جان شان حضرت عبّاس سلام الله علیه سلام داده اند: «اَلسَّلامُ عَلیٰ اَبی الْفَضْلِ الْعَبّاسِ اَلْمُواسی اَخاهُ بِنَفْسِهِ» سلام بر ابی الفضل العبّاس که برادرش را با ایثار جان خویش یاری کرد.

در زیارت ناحیهٔ مقدّسه نیز آمده: «اَلسَّلامُ عَلَي الْعَبّاسِ بْنِ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ اَلْمُواسی اَخاهُ بِنَفْسِهِ»⁽¹⁾

و در همان زیارت از حضرت عباّس سلام الله علیه ، با وصف «اَلْفادی لَهُ اَلْواقی» یاد شده است.⁽²⁾یعنی

کسی که خود را فدای امامش کرد و همهٔ تلاش خود را برای حفاظت از او به کار بست.

ایمان پر صلابت:

در تعبیری امام صادق علیه السّلام فرموده اند: «کانَ الْعَبّاسُ ... صُلْبَ الْایمانِ»⁽³⁾او

ایمانی قوی و پرصلابت داشت.

بصیرت نافذ:

در تعبیر دیگری امام صادق علیه السّلام فرموده اند: «کانَ الْعَبّاسُ نافِذَ الْبَصیرَةِ»⁽⁴⁾او

دارای بصیرتی نافذ و عمیق بود.

خیر خواه:

در زیارت ناحیهٔ مقدّسه آمده است: «اَشْهَدُ لَقَدْ نَصَحْتَ لِلّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِاَخیکَ»⁽⁵⁾گواهی می دهم که تو خیر خواه خداوند و رسولش و برادرت بودی.

خطبهٔ امام حسین علیه السّلام در شب عاشورا و پاسخ مستانهٔ اباالفضل سلام الله علیه:

سیّد الشّهداء علیهِ افضلُ التّحیّۀ و الثّناء نزدیک غروب عاشورا، یاران خود را فرا خواند.

"زیب و زین عالم امکان علیّ بن الحسین نور یزدان سیّد سجّاد زین العابدین" علیهِ افضلُ صلواتِ المُصَلّین می فرماید که من نیز در حالی که بیمار بودم خدمت پدرم رفتم تا گفتار او را بشنوم. پدرم به اصحاب خود فرمود:

«اُثْنی عَلَي اللهِ اَحْسَنَ الثَّناءِ وَ اَحْمَدُهُ عَلَي السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ» خدای را ستایش می کنم بهترین ستایش ها و پیوسته⁽⁶⁾او

را حمد می کنم در خوشی و ناخوشی.

«اَللّهُمَّ اِنّی اَحْمَدُکَ عَلیٰ اَنْ اَکْرَمْتَنا بِالنُّبُوَّةِ وَ عَلَّمْتَنا الْقُرْآنَ وَ فَقَّهْتَنا فی الدّینِ وَ جَعَلْتَ لَنا اَسْماعاً وَ اَبْصاراً وَ اَفْئِدَةً فَاجْعَلْنا لَکَ مِنَ الشّاکِرینَ» بار الها! همانا من پیوسته تو را حمد می کنم که ما را به نبوّت گرامی داشتی و علم قرآن و فقه و فهم عمیق دین را به ما کرامت نمودی و گوشی شنوا و چشمی بینا و دلی آگاه به ما عطا کردی، پس ما را از شاکران قرار ده.

«اَمّا بَعْدُ، فَاِنّی لا اَعْلَمُ اَصْحاباً اَوْفیٰ وَ لا خَيْراً مِنْ اَصْحابی وَ لا اَهْلَ بَيْتٍ اَبَرَّ وَ لا اَوْصَلَ مِنْ اَهْلِ بَيْتی؛ فَجَزاکُمُ اللهُ جَمیعاً عَنّی خَيْراً» امّا بعد، قطعاً من اصحابی وفادارتر و بهتر از اصحابم، و اهل بیتی نیکوکارتر و پیونددارتر از اهل بیتم نمی شناسم و سراغ ندارم؛ خدا همهٔ شما را از جانب من (به خاطر یاری من) جزای خیر دهد.

«اَلا وَ اِنّی لَاَظُنُّ يَوْمَنا مِنْ هؤُلاءِ الْاَعْداءِ غَداً» آگاه باشید، به راستی من می دانم که فردا، کار ما با این دشمنان به جنگ خواهد انجامید.

«وَ اِنّی قَدْ اَذِنْتُ لَکُمْ جَمیعاً؛ فَانْطَلِقُوا فی حِلٍّ لَيْسَ عَلَيْکُمْ مِنّی ذِمامٌ» و من مؤکّداً ⁽¹⁾و بدون تردید⁽²⁾به همهٔ شما جمیعاً، اجازهٔ رفتن می دهم؛ پس با خیال آسوده بروید در حالی که هیچ بیعت و پیمانی از من بر عهدهٔ شما نیست.

«هذَا اللَّيْلُ قَدْ غَشِيَکُمْ فَاتَّخِذُوهُ جَمَلاً» این شب بر شما پرده افکنده است، پس آن را مرکب خود قرار دهید.

«وَ لْيَأْخُذْ کُلُّ رَجُلٍ مِنْکُمْ بِيَدِ رَجُلٍ مِنْ اَهْلِ بَيْتی ثُمَّ تَفَرَّقُوا فی الْبِلادِ فی سَوادِکُمْ وَ مَدائِنِکُمْ حَتّیٰ يُفَرِّجَ اللهُ» و هر یک از شما دست یک تن از اهل بیت مرا بگیرد، آنگاه در آبادی ها و شهرها پراکنده شوید تا خداوند فرج و گشایشی مقرّر دارد.

«فَاِنَّ الْقَوْمَ يَطْلُبُونَنی وَ لَوْ اَصابُونی لَهُوا عَنْ طَلَبِ غَيْری» ⁽³⁾چرا

که به راستی این قوم در طلب من هستند و چون بر من دست یابند از طلب غیر من غافل می شوند.

در این هنگام بلافاصله حضرت عبّاس سلام الله علیه عرضه داشت:

«لِمَ نَفْعَلُ ذلِکَ؟ لِنَبْقیٰ بَعْدَکَ؟! لا اَرانا اللهُ ذلِکَ اَبَداً»⁽⁴⁾برای

چه دست از تو برداریم؟ برای این که پس از تو زنده بمانیم؟! خدا هرگز چنین روزی را به ما نشان ندهد.

دیگران نیز در پیروی از قمر بنی هاشم سلام الله علیه مراتب وفاداری و فداکاری خود را اعلام نمودند.

گر خمر بهشت است بریزید که بی دوست *** هر شربت عذبم که دهی عین عذاب است

لَعَنَکَ اللهُ وَ لَعَنَ اَمانَکَ:

وقتی نامهٔ عمر سعد لعنۀ الله علیه - که گویای وضع امام حسین علیه السّلام بود - به ابن زیاد لعنۀ الله علیه رسید، او در پاسخ نوشت: «حسین را فرود آور و ... و اگر نمی توانی، فرماندهی لشکر را شمر عهده دار شده، خود عمل خواهد کرد.»

در این میان «عبدالله بن ابی مُحِلّ بن حزّام» که حضرت امّ البنین سلام الله علیها عمّهٔ او بود از جای برخاست و از ابن زیاد امان نامه ای برای حضرت عبّاس و برادرانش سلام الله علیهم طلب کرد. شمر ملعون نیز از جای برخاست و او را در این خواسته همراهی کرد. ابن زیاد هم قبول کرد و امان نامه ای نوشت و آن را به عبدالله داد و او نیز این امان نامه را به غلامش داد تا به حضرت عبّاس و برادرانش سلام الله علیهم تحویل دهد.

امان نامه به حضرت عبّاس و برادرانش سلام الله علیهم رسید. آنها پس از مطالعهٔ آن، به او گفتند: «به دایی ما سلام برسان و به او بگو: ما نیازی به امان شما نداریم. امان خدا بهتر از امان پسر سمیه است.» و او بازگشت.⁽⁵⁾

شب نهم محرّم بود⁽⁶⁾که شمر ملعون نامه ای را از طرف ابن زیاد آورد و فریاد زد: پسران خواهر ما کجایند؟ حضرت عبّاس و برادرانش سلام الله علیهم عمداً او را پاسخ ندادند. امام علیه السّلام فرمود: «اَجیبُوهُ وَ اِنْ کانَ فاسِقاً» پاسخش را بدهید گرچه او فاسق است.

برادران سلام الله علیهم از او پرسیدند: چه می خواهی؟⁽¹⁾او گفت: «شما در امن و امان هستید. خودتان را با حسین به کشتن ندهید و اطاعت امیر المؤمنین یزید را گردن نهید.» در پاسخ او قمر بنی هاشم سلام الله علیه فرمود: «لَعَنَکَ اللهُ وَ لَعَنَ اَمانَکَ. أ تُؤْمِنُنا وَ ابْنُ رَسُولِ اللهِ لا اَمانَ لَهُ!؟»⁽²⁾خدا

لعنت کند تو را و لعنت کند امان نامهٔ تو را. آیا تو ما را امنیّت می دهی ولی فرزند رسول خدا در امن و امان نباشد!؟

شمر ملعون، غضبناک بازگشت.

یا عَبّاسُ ... بِنَفْسی اَنْتَ یا اَخی:

بعد از ظهر تاسوعا لشکر یزید به فرمان عمر سعد به سوی امام حسین و یارانش علیهم السّلام حمله ور شدند. حضرت عبّاس سلام الله علیه جریان را به سیّد الشّهداء علیهِ افضلُ التّحیّةِ و الثّناء رساند. امام علیه السّلام فرمود: «یا عَبّاسُ! اِرْکَبْ، بِنَفْسی اَنْتَ یا اَخی حَتّیٰ تَلْقاهُمْ فَتَقُولَ لَهُمْ ما لَکُمْ وَ ما بَدَأَ لَکُمْ؟»⁽³⁾ای عبّاس! سوار شو، جانم فدایت ای برادر؛ تا این که آنها را ملاقات کنی و به آنها بگویی چه می کنید و چه می خواهید.

بی شکّ از عبارت «بِنَفْسی اَنْتَ» (جانم فدایت)، عصمت و رفعت مقام و نورانیّت عرشی و کَالشَّمْسِ الطّالِعَةِ حضرت ابوالفضل العبّاس صلواتُ الله و سلامُه علیه ثابت می شود که هیچ دست و بصری به آن نمی رسد و احدی را توان نگاه بی واسطه به آن نیست. زیرا وقتی امام معصوم علیه السّلام دارای چنین مقامی باشد که اَلْاِمامُ کَالشَّمْسِ الطّالِعَةِ الْمُجَلِّلَةِ بِنُورِها لِلْعالَمِ وَ هِيَ فی الْاُفُقِ بِحَيْثُ لا تَنالُها الْاَيْدی وَ الْاَبْصارُ⁽⁴⁾قهراً آن کسی هم که مورد خطاب «بِنَفْسی اَنْتَ» از سوی امام معصوم علیه السّلام قرار گرفته، در همان افق قرار دارد هر چند به آن مقام خاصّ امام معصوم علیه السّلام احدی - حتّی انبیاء اولی العزم علیهم السّلام - نمی رسد.

­ معرفت امام و امامت:

شایسته است در اینجا به بخشی از حدیث سراسر نور و عرفان حضرت امام رضا علیه آلافُ التّحیّةِ و الثّناء دربارهٔ معرفت امام و امامت⁽⁵⁾

... اِنَّ الْاِمامَةَ اَجَلُّ قَدْراً وَ اَعْظَمُ شَأْناً وَ اَعْلیٰ مَکاناً وَ اَمْنَعُ جانِباً وَ اَبْعَدُ غَوْراً مِنْ اَنْ يَبْلُغَها النّاسُ بِعُقُولِهِمْ ...

... همانا «امامت» قدرش والاتر و شأنش عظیم تر و منزلتش عالی تر و موقعیّتش منیع تر و ژرفایش عمیق تر از آن است که مردم با عقل خود به آن رسند...

... اَلْاِمامُ اَلْبَدْرُ الْمُنیرُ وَ السِّراجُ الزّاهِرُ وَ النُّورُ السّاطِعُ وَ النَّجْمُ الْهادی فی غَياهِبِ الدُّجیٰ وَ اَجْوازِ الْبُلْدانِ وَ الْقِفارِ وَ لُجَجِ الْبِحارِ

... «امام»، ماه کامل نور افشان و چراغ فروزان و نور درخشان و ستاره ای است راهنما در شدّت تاریکی ها و رهگذر بلاد و کویرها و گرداب دریاها⁽⁶⁾

اَلْاِمامُ اَلْماءُ الْعَذْبُ عَلَي الظَّمَأِ وَ الدّالُّ عَلَي الْهُدیٰ وَ الْمُنْجی مِنَ الرَّدیٰ

«امام»، آب گوارا بر فرو نشاندن عطش و مرشد به سوی هدایت و نجات بخش از هلاکت است

اَلْاِمامُ اَلنّارُ عَلَي الْيَفاعِ، اَلْحارُّ لِمَنِ اصْطَلیٰ بِهِ وَ الدَّلیلُ فی الْمَهالِکِ مَنْ فارَقَهُ فَهالِکٌ

«امام»، آتش روشن روی تپّه (رهنمای گم گشتگان)، گرما بخش سرما زدگان و رهنمای نجات از هلاکت گاه هاست هر که از او جدا شود، هلاک می شود

اَلْاِمامُ اَلسَّحابُ الْماطِرُ وَ الْغَيْثُ الْهاطِلُ وَ الشَّمْسُ الْمُضیئَةُ وَ السَّماءُ الظَّلیلَةُ وَ الْاَرْضُ الْبَسیطَةُ وَ الْعَيْنُ الْغَزیرَةُ وَ الْغَدیرُ وَ الرَّوْضَةُ

«امام»، ابر بارنده و باران سیل آسای درشت قطره و خورشید فروزنده و آسمان سایه افکن و زمین گسترده و چشمهٔ جوشنده و برکه و گلستان است

اَلْاِمامُ اَلْاَنیسُ الرَّفیقُ وَ الْوالِدُ الشَّفیقُ وَ الْاَخُ الشَّقیقُ وَ الْاُمُّ الْبَرَّةُ بِالْوَلَدِ الصَّغیرِ وَ مَفْزَعُ الْعِبادِ فی الدّاهِيَةِ النَّآدِ

«امام»، همدم رفیق و پدر مهربان و برادر ابوینی⁽¹⁾(بسیار دلسوز) و مادر بسیار احسان کننده به فرزند کوچک و پناه بندگان خدا در گرفتاری سخت است

... اَلْاِمامُ واحِدُ دَهْرِهِ لا يُدانیهِ اَحَدٌ وَ لا يُعادِلُهُ عالِمٌ وَ لا يُوجَدُ مِنْهُ بَدَلٌ وَ لا لَهُ مِثْلٌ وَ لا نَظیرٌ

... «امام»، یگانهٔ روزگارش است احدی نمی تواند به مقام او نزدیک شود و هیچ دانشمندی با او برابری نمی کند و هیچ جایگزینی برای او یافت نمی شود و مانند و نظیر ندارد

مَخْصُوصٌ بِالْفَضْلِ كُلِّهِ مِنْ غَيْرِ طَلَبٍ مِنْهُ وَ لَا اكْتِسَابٍ بَلِ اخْتِصَاصٌ مِنَ الْمُفْضِلِ الْوَهَّابِ

(امام) به تمام فضیلت ها اختصاص یافته است بی آن که خود او در طلبش رفته و به دست آورده باشد؛ بلکه این، اختصاصی ویژه است که خداوند به فضل و بخشش به او عنایت نموده است

فَمَنْ ذَا الَّذی يَبْلُغُ مَعْرِفَةَ الْإِمَامِ اَوْ يُمْكِنُهُ اخْتِيَارُهُ؟! هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ

پس کیست که بتواند به امام، معرفت و شناخت پیدا کند یا انتخاب امام برای او ممکن باشد؟! هیهات، هیهات (دور است، دور است)

ضَلَّتِ الْعُقُولُ وَ تَاهَتِ الْحُلُومُ وَ حَارَتِ الْأَلْبَابُ وَ خَسَأَتِ الْعُيُونُ وَ تَصَاغَرَتِ الْعُظَمَاءُ وَ تَحَيَّرَتِ الْحُكَمَاءُ وَ تَقَاصَرَتِ الْحُلَمَاءُ وَ حَصِرَتِ الْخُطَبَاءُ وَ جَهِلَتِ الْأَلِبَّاءُ وَ كَلَّتِ الشُّعَرَاءُ وَ عَجَزَتِ الْأُدَبَاءُ وَ عَيِيَتِ الْبُلَغَاءُ عَنْ وَصْفِ شَأْنٍ مِنْ شَأْنِهِ أَوْ فَضِيلَةٍ مِنْ فَضَائِلِهِ فَأَقَرَّتْ بِالْعَجْزِ وَ التَّقْصِيرِ وَ كَيْفَ يُوصَفُ بِكُلِّهِ أَوْ يُنْعَتُ بِكُنْهِهِ أَوْ يُفْهَمُ شَيْ‌ءٌ مِنْ أَمْرِهِ أَوْ يُوجَدُ مَنْ يَقُومُ مَقَامَهُ وَ يُغْنِي غِنَاهُ!؟ لَا، كَيْفَ وَ أَنّىٰ؟! وَ هُوَ بِحَيْثُ النَّجْمُ مِنْ يَدِ الْمُتَنَاوِلِينَ وَ وَصْفِ الْوَاصِفِينَ فَأَيْنَ الْاِخْتِيَارُ مِنْ هَذَا وَ أَيْنَ الْعُقُولُ عَنْ هَذَا وَ أَيْنَ يُوجَدُ مِثْلُ هَذَا؟!

عقل ها، گم گشته و خردها، راه را گم کرده و مغزها، سرگردان و دیده ها، بی نور گشته و بزرگان، کوچک شده اند و حکیمان و فرزانگان،متحیّر و خردمندان، کوتاه فکر و خطیبان، درمانده و اهل لبّ و مغز، نادان و شعرا، وامانده و ادیبان، ناتوان و سخن دانان، درمانده شده اند که بتوانند حتّی فقط یک شأن از شؤون امام، یا یک فضیلت از فضائل او را وصف کنند و همگی به عجز و ناتوانی معترف اند و چگونه ممکن است تمامش را وصف کرد یا کنه حقیقتش را بیان کرد یا چیزی از امر امام را فهمید و جایگزینی که کار او را انجام دهد برایش پیدا کرد!؟ ممکن نیست، چگونه و از کجا!؟

در صورتی که او مثل ستاره از دست یازان و وصف کنندگان، اوج گرفته است او کجا و انتخاب بشر کجا!؟ او کجا و خرد بشر کجا!؟ او کجا و مانندی برای او کجا!؟

در حدیثی دیگر آمده است:⁽¹⁾رَویٰ الشَّيْخُ اَبُو جَعْفَرٍ اَلطُّوسِيُّ رَحِمَهُ اللهُ بِاِسْنادِهِ اِلی الْفَضْلِ بْنِ شاذانَ عَنْ داوُدَ بْنِ کَثیرٍ قالَ: قُلْتُ لِاَبی عَبْدِاللهِ عَلَیْهِ السَّلامُ : «اَنْتُمُ الصَّلوةُ فی کِتابِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اَنْتُمُ الزَّکوةُ وَ اَنْتُمُ الْحَجُّ»

داوود بن کثیر می گوید: به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: «منحصراً⁽²⁾

شما (اهل بیت) [حقیقت و روح] نماز در کتاب خدای عزّ و جلّ می باشید و منحصراً شما [حقیقت و روح] زکات [در کتاب خدای عزّ و جلّ] می باشید و منحصراً شما [حقیقت و روح] حجّ [در کتاب خدای عزّ و جلّ] می باشید.»

فَقَالَ: «يَا دَاوُدُ نَحْنُ الصَّلوةُ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ نَحْنُ الزَّكوةُ وَ نَحْنُ الصِّيَامُ وَ نَحْنُ الْحَجُّ وَ نَحْنُ الشَّهْرُ الْحَرَامُ وَ نَحْنُ الْبَلَدُ الْحَرَامُ وَ نَحْنُ كَعْبَةُ اللَّهِ وَ نَحْنُ قِبْلَةُ اللَّهِ وَ نَحْنُ وَجْهُ اللَّهِ؛ قَالَ اللَّهُ تَعَالىٰ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ وَ نَحْنُ الْآيَاتُ وَ نَحْنُ الْبَيِّنَاتُ»

امام علیه السّلام فرمودند: «ای داوود! منحصراً ما (اهل بیت) نماز در کتاب خدای عزّ و جلّ هستیم و منحصراً ما زکات هستیم و منحصراً ما روزه هستیم و منحصراً ما حجّ هستیم و منحصراً ما ماه حرام هستیم و منحصراً ما سرزمین حرام هستیم و منحصراً ما کعبهٔ خدا هستیم و منحصراً ما قبلهٔ خدا هستیم و منحصراً ما وجه الله هستیم. خدای تعالی فرموده است: «پس به هر جا روی کنید، آنجا وجه خداست.» و منحصراً ما آیات هستیم و منحصراً ما بیّنات هستیم.

«وَ عَدُوُّنَا فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْفَحْشَاءُ وَ الْمُنْكَرُ وَ الْبَغْيُ وَ الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصَابُ وَ الْأَزْلَامُ وَ الْأَصْنَامُ وَ الْأَوْثَانُ وَ الْجِبْتُ وَ الطَّاغُوتُ وَ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِيرِ»

و از دشمن ما در کتاب خدای عزّ و جلّ به فحشاء و منکر و بغی (ظلم و تجاوز) و شراب و قمار و انصاب⁽³⁾و تیرهای قمار و اصنام و بت ها و جبت⁽⁴⁾و طاغوت⁽⁵⁾و

مردار و خون و گوشت خوک تعبیرشده است.

«يَا دَاوُدُ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَنَا فَأَكْرَمَ خَلْقَنَا وَ فَضَّلَنَا وَ جَعَلَنَا أُمَنَاءَهُ وَ حَفَظَتَهُ وَ خُزَّانَهُ عَلَى مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِي الْأَرْضِ وَ جَعَلَ لَنَا أَضْدَاداً وَ أَعْدَاءً فَسَمَّانَا فِي كِتَابِهِ وَ كَنّىٰ عَنْ أَسْمَائِنَا بِأَحْسَنِ الْأَسْمَاءِ وَ أَحَبِّهَا إِلَيْهِ وَ سَمّىٰ أَضْدَادَنَا وَ أَعْدَاءَنَا فِي كِتَابِهِ وَ كَنّیٰ عَنْ أَسْمَائِهِمْ وَ ضَرَبَ لَهُمُ الْأَمْثَالَ فِي كِتَابِهِ فِي أَبْغَضِ الْأَسْمَاءِ إِلَيْهِ وَ إِلىٰ عِبَادِهِ الْمُتَّقِينَ»

ای داوود! همانا خداوند ما اهل بیت را آفرید و آفرینش ما را گرامی داشت و ما را برتری بخشید و ما را امینان و حافظان و خزانه دارانش بر آنچه که در تمام آسمان ها و زمین است قرار داد. و برای ما اضداد و دشمنانی قرار داد. پس ما را در کتاب خود نام برد و از نام های ما با نیکوترین و محبوب ترین نام ها در نزد خود کنایه آورد و اضداد و دشمنان ما را نیز در کتابش نام برد و برای آنها مثال هایی زد در مبغوض ترین نام ها در نزد خود و بندگان با تقوایش.

از رهگذر خاک سر کوی شما بود *** هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد

علمدار:

امام حسین علیه السّلام در روز عاشورا، - صبحگاه جمعه - ⁽⁶⁾پرچم را به دست با کفایت قمر بنی هاشم سلام الله علیه سپردند.⁽⁷⁾

پرچمداری قهرمانانهٔ حضرت ابوالفضل سلام الله علیه از فرازهای تابناک تاریخ مبارزات حقّ و باطل است.

وفتی ضربتی شدید به دست راست حضرتش وارد ساختند و آن را قطع کردند، حضرت «پرچم» را به دست چپ خود داد⁽¹⁾و

این رجز حماسی را سرود:

وَاللهِ اِنْ قَطَعْتُمْ⁽²⁾يَمینی *** اِنّی اُحامی اَبَداً عَنْ دینی

یعنی هرچند دست راستم را قطع کردید، امّا من تا ابد از دینم حمایت می کنم. (و پرچم دینم را در اهتزاز نگه می دارم و نمی گذارم این پرچم به زمین افتد.)

وقتی ضربتی سهمگین به دست چپ حضرتش زدند و آن را نیز قطع کردند، حضرت، «پرچم» را به سینهٔ خود نگه داشت و نگذاشت به زمین بیفتد.

این شیوه، مانند حماسهٔ عمویش حضرت جعفر طیّار سلام الله علیه بود که وقتی در جنگ موته دست راست و دست چپش را قطع کردند، چنین کرد.

گشت چو در کربلا رایت عشقت بلند *** خیل ملک در رکوع پیش لوایت خم اند

روایت شده⁽³⁾هنگامی

که وسائل غارت شده از شهدای کربلا را به شام نزد یزید بردند، در میان آنها «پرچم بزرگی» بود. یزید و حاضران دیدند که همه جای پرچم، سوراخ شده و صدمه دیده ولی جادست آن سالم است. پرسید: این پرچم را چه کسی حمل می کرد؟ گفتند: عبّاس بن علی آن را حمل می کرد.

یزید از روی تعجّب و اجلال، دو یا سه بار برخاست و نشست و گفت: «اُنْظُرُوا اِلیٰ هذا الْعَلَمِ فَاِنَّهُ لَمْ يَسْلَمْ مِنَ الطَّعْنِ وَ الضَّرْبِ اِلّا مِقْبَضُ الْيَدِ الَّتی تَحْمِلُهُ» به این پرچم بنگرید. همانا بر اثر صدمات و ضربات هیچ جای آن سالم نمانده مگر جای دستی که آن را می گرفته و حمل می کرده است. (یعنی سالم ماندن جای دست، نشان می دهد که پرچمدار، تیرها و ضرباتی را که بر دستش وارد می شده، تحمّل می کرده و پرچم را رها نمی ساخته است!)

سپس یزید لعنۀ الله علیه گفت: «اَبَيْتَ اللَّعْنَ یا عَبّاسُ! هکَذا يَکُونُ وَفاءُ الْاَخِ لِاَخیهِ» لعن و ناسزا از تو دور باد (و ناسزا برای تو زیبنده نیست) ای عبّاس! این است معنای وفاداری برادر نسبت به برادرش.

و در رکن و اساس بودن علمدار کربلا حضرت عبّاس سلام الله علیه همین نکته بس که هنگامی که حضرت، از امام حسین علیه السّلام اجازهٔ میدان خواست، امام علیه السّلام فرمود: «اِذا مَضَيْتَ تَفَرَّقَ عَسْکَری»⁽⁴⁾اگر

تو بروی، سپاه من از هم گسسته می شود!

گفت عبّاس علمدار که در عشق حسین *** قرعهٔ فال به نام من دیوانه زدند

سرّ انباشتن دست ها از آب و تا نزدیک دهان آوردن:

وقتی حضرت عبّاس سلام الله علیه به عزم آب آوردن، وارد شریعهٔ فرات شد، دست ها را از آب پر کرد و نزدیک دهان آورد امّا با وجود سوز عطش ننوشید و آب ها را ریخت.

زسوز عطش بود دریای آتش *** دهانی که سرچشمهٔ کوثر آمد

غالباً گمان می کنند حضرت در ابتدا قصد آشامیدن آب داشته است امّا ناگهان به یاد عطش امام حسین علیه السّلام و اطفال تشنه کامش افتاده و از روی وفا و جوانمردی آب ننوشیده است.

در حالی که به نظر اهل معرفت، قطعاً چنین نبوده و اصلاً امکان نداشته که حضرت عبّاس سلام الله علیه - با آن مقام و منزلت - عطش امام علیه السّلام و اهل حرم را فراموش کرده باشد و ناگهان به یاد آن افتاده باشد. و اساساً حضرت به قصد آب آوردن برای همان تشنگان، به سوی شریعه رهسپار شده بود.

پس این کار یعنی دست های مبارک را از آب انباشتن و تا نزدیک دهان آوردن چه وجهی داشته؟

قرآن کریم فرموده است: «وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ ٰلکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبیحَهُمْ»⁽¹⁾و موجودی در عالم نیست جز آن که دائماً⁽²⁾به تسبیح و حمد خداوند مشغول است ولی شما نحوهٔ تسبیح آنها را نمی فهمید.

و مسلّماً تسبیح و تحمید، از فهم و شعور ناشی می شود. لذا تمام موجودات، دارای فهم و شعورند.

مردان خدا، که از وهم، به حقیقت بار یافته اند، با موجودات هستی، از همین منظر مواجه می شوند.⁽³⁾و حضرت عبّاس سلام الله علیه چه بسا در آن لحظه، آب را نزدیک صورت مبارک آورده و با او صحبت کرده که:

ای آب! تو اینجا هستی و حسین و اطفالش از سوز جگر در تب و تاب اند!

یا: ای آب! با این که تو، فقط و فقط به گل روی حسین علیه السّلام خلق شده ای⁽⁴⁾

اوّل): «فَقالَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ: یا مَلائِکَتی وَ یا سُکّانَ سَماواتی اِنّی ما خَلَقْتُ سَماءً مَبْنِيَّةً وَ لا اَرْضاً مَدْحِيَّةً وَ لا قَمَراً مُنیراً وَ لا شَمْساً مُضیئَةً وَ لا فَلَکاً يَدُورُ وَ لا بَحْراً يَجْری وَ لا فُلْکاً يَسْری اِلّا فی مَحَبَّةِ هؤُلاءِ الْخَمْسَةِ» ای فرشتگان من! و ای ساکنان آسمان های من! به درستی که من خلق نکردم آسمان بنا شده را و نه زمین کشیده شده را و نه ماه روشنی دهنده را و نه خورشید درخشنده را و نه فلک دور زننده را و نه دریای جاری را و نه کشتی سیر کننده را مگر به جهت محبّت و دوستی این پنج تن.

دوم): «وَ عِزَّتی وَ جَلالی اِنّی ما خَلَقْتُ سَماءً مَبْنِيَّةً وَ لا اَرْضاً مَدْحِيَّةً وَ لا قَمَراً مُنیراً وَ لا شَمْساً مُضیئَةً وَ لا فَلَکاً يَدُورُ وَ لا بَحْراً يَجْری وَ لا فُلْکاً يَسْری اِلّا لِاَجْلِکُمْ وَ مَحَبَّتِکُمْ» ...مگر به خاطر شما و محبّت شما (پنج تن). (به عشق شما، به گل روی شما)

یا: ای آب! گمان نکن که حسین و اطفالش محتاج تو هستند! خیر؛ خداوند تو را و بلکه تمام هستی را به عشق حسین آفریده است؛ اگر حسین اراده کند، تمام عالم آب می شود. لیکن حسین، تشنگی را تحمّل می کند تا بشریّت، تشنهٔ معرفت و هدایت شود.

و بعضی نیز گفته اند: حضرت عبّاس سلام الله علیه با این کار، وانمود کرد که دارد آب می آشامد تا اسب نجیبش آب بنوشد؛ زیرا اسب نجیب تا زمانی که صاحبش تشنه باشد، آب نمی نوشد.

رفت در آب روان ساقی و لب تر ننمود *** جان به قربان وفاداری آن باده پرست

· رجزهای حماسی:

اشاره ای به بعضی از رجزهای حماسی علمدار کربلا حضرت ابوالفضل العبّاس سلام الله علیه در وقت رویارویی با لشکر کفر:

اُقاتِلُ الْقَوْمَ بِقَلْبٍ مُهْتَدٍ *** اَذُبُّ عَنْ سِبْطِ النَّبِيِّ اَحْمَد

با این قوم، با قلبی هدایت یافته در ستیزم و از حریم فرزند پیامبر احمد (صلّی الله علیه و آله و سلّم) دفاع می کنم

اَضْرِبُکُمْ بِالصّارِمِ الْمُهَنَّد *** حَتّیٰ تَحِيدُوا عَنْ قِتالِ سَيِّدِي

با شمشیر برّان بر سرهایتان می کوبم تا از نبرد با سرور من حسین، کنار روید

اِنّی اَنَا الْعَبّاسُ ذُو التَّوَدُّدِ *** نَجْلُ عَلِيّ الْمُرْتَضی الْمُؤَيَّدِ⁽¹⁾

همانا من عبّاس مهربان، فرزند علی مرتضی که همواره مورد تأیید الهی بود هستم

نَفْسی لِنَفْسِ الطّاهِرِ الطُّهْرِ وِقاء *** اِنّی صَبُورٌ شاکِرٌ لِلْمُلْتَقیٰ

جانم محافظ جان آن پاک پاکیزه است. همانا من در جنگ شکیبا و شاکرم

بَلْ اَضْرِبُ الْهامَّ وَ اَفْرِي الْمَفْرَقَ⁽²⁾*** اِنّی اَنا الْعَبّاسُ صَعْبٌ بِاللِّقاء

بلکه سر را می زنم و فرق را می شکافم. همانا من عبّاس دلاورم که پایداری در نبرد با من دشوار است

ملک در سجدهٔ آدم زمین بوس تو نیّت کرد *** که در حسن تو لطفی دید بیش از حدّ انسانی

در وقت قطع شدن دست راست:

وَاللهِ اَنْ قَطَعْتُم يَمینی *** اِنّی اُحامی اَبداً عَنْ دینی

به خدا سوگند، اگر دست راستم را قطع کنید، همانا من تا ابد از دینم حمایت می کنم

وَ عَنْ اِمامٍ صادِقِ الْيَقینِ *** سِبْطِ النَّبِيِّ الطّاهِرِ الْاَمینِ

نَبِيِّ صِدْقٍ جاءَنا بِالدّینِ *** مُصَدِّقاً لِلْواحِدِ الْاَمینِ

و از امام صادق الیقین حمایت می کنم که فرزند پیامبر پاک امین است. آن پیامبر صدق که برای ما در حال تصدیق خدای يکتا، دین آورد

در هنگام قطع شدن دست چپ:

یا نَفْسُ لا تَخْشِي مِنَ الْکُفّارِ *** وَ اَبْشِری بِرَحْمَةِ الْجَبّارِ

ای نفس! از کفّار نترس. و تو را به رحمت خدای بسیار جبران کننده بشارت باد

مَعَ النَّبِيِّ السَّيِّدِ الْمُخْتارِ *** قَدْ قَطَعُوا بِبَغْيِهِمْ يَساری⁽³⁾

فَاَصْلِهِمْ یا رَبِّ حَرَّ النّارِ

به همراه پیامبر، که سیّد و سرور است و برگزیدهٔ خدا می باشد.

همانا دست چپم را به ستم قطع کردند. خدایا! شرارهٔ دوزخ را نصیب شان کن.

دو دستی جداشد ز یکتاپرستی *** که صورتگر نقش هر گوهر آمد

منزلت مورد غبطهٔ جمیع شهیدان عالم:

روزی نگاه امام سجّاد علیه السّلام به عبیدالله پسر حضرت عبّاس سلام الله علیه افتاد. امام علیه السّلام گریان شد و فرمود: روزی چون اُحُد بر رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) سخت نیامد. در آن روز عمویش حمزۀ بن عبدالمُطَّلِب، شیر خدا و شیر پیامبر شهید شد. و بعد از آن، روز مُؤْته بود که در آن پسر عمویش جعفر بن ابی طالب شهید شد.

«وَ لا يَوْمَ کَيَوْمِ الْحُسَيْنِ» و روزی چون روز حسین نبود! سی هزار نفر دور او را گرفتند (و به قتلش کمر بستند) در حالی که می پنداشتند که از این امّت هستند. و هر کدام به ریختن خون او، به سوی خدای عزّ و جلّ تقرّب می جستند.⁽¹⁾

سؤال: با توجّه به این که لشکر عمر سعد که همان اهل کوفه بودند، امام حسین علیه السّلام را به خوبی می شناختند و خودشان حضرت را به عنوان امام و پیشوای شیعیان به کوفه دعوت کردند و مثل اهل شام نبودند که در جهل و بی خبری و متأثّر از تبلیغات سوء علیه اهل بیت علیهم السّلام باشند و به تعبیر بِشر بن غالب در منزل وادی عقیق (یکی از منازل بین راه مکّه تا کوفه) که دربارهٔ اهل کوفه به امام حسین علیه السّلام عرضه داشت: «اَلْقُلُوبُ مَعَکَ وَ السُّيُوفُ مَعَ بَنی اُمَيَّة» (دل ها با توست و شمشیرها با بنی امیّه) و حضرت علیه السّلام او را تصدیق نموده فرمودند: «صَدَقْتَ یا اَخا بَنی اَسَد» (راست گفتی ای برادر بنی اسد) [یاران شیدای حسین بن علی علیهما السّلام، به نقل از مُثیر الاحزان ص42] و به بیان فرزدق خطاب به امام حسین علیه السّلام (قُلُوبُهُمْ مَعَکَ وَ سُيُوفُهُمْ عَلَيْکَ)، هر چند شمشیر شان علیه امام علیه السّلام بود اما قلب شان با حضرت بود و به حقّانیّت حضرت معترف بودند و نیز امام حسین علیه السّلام و بعض اصحاب گرانقدرش برای آنها خطبه ها خواندند و روشنگری ها کردند و اتمام حجّت ها نمودند و همچنین پیام آوران و احیاگران عاشورا (امام سجّاد علیه السّلام، زینب کبری سلام الله علیها، امّ کلثوم سلام الله علیها، فاطمه بنت الحسین سلام الله علیها) در خطبه ها و بیانات غرّاء خود در کوفه، مردم را به خاطر مکر و پیمان شکنی سرزنش کردند و کوبیدند در حالی که اگر آنها جاهل بودند و در اثر جهل مرکّب می خواستند با ریختن خون امام حسین علیه السّلام به خداوندتقرّب جویند، سرزنش و کوبیدن آنها صحیح نبود؛ نتیجه می گیریم مسلّماً لشکر کوفه لعنۀ الله علیهم اجمعین با علم به حقّانیّت امام حسین علیه السّلام او را شهید کردند و آن همه ظلم و بیداد روا داشتند؛ پس چگونه می توان گفت که هر کدام از کوفیان با ریختن خون سیّد الشّهداء علیه افضلُ التّحیّۀ و الثّناء قصد تقرّب الی الله داشت؟

جواب:

وجه اوّل: ظاهراً منظور از این فقره از حدیث شریف فوق (کُلٌّ يَتَقَرَّبُ اِلی اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِدَمِهِ) این است که از نظر روانی، هرگاه انسان به کاری حرص و ولع داشته باشد و نتواند از آن صرف نظر کند و از طرفی بداند آن کار بر خلاف قواعد و موازین مقبول او و بر ضدّ وجدان او می باشد، در صدد «فریب نفس خود» بر می آید و آن کار نامشروع را منطبق بر قواعد و موازین و وجدان خود جلوه می دهد و هر چه آن کار شنیع تر باشد، این فریب هم غلیظ تر خواهد بود!

یعنی دائم به خودش تلقین می کند که این کار، خیلی هم خوب و صحیح است! و به آن دست می زند.

عمر سعد ملعون هم گفته بود که خود را بین بهشت و جهنّم مخیّر می بینم. و یک شب تا صبح فکر کرد که کدام شان را برگزیند اما چون حبّ مقام و مُلک ری او را کر و کور کرده بود، نفس خود را فریب داد و به آن تلقین کرد که خیر؛ کشتن حسین خیلی هم کار صحیح و خوبی است. لذا هنگام صدور دستور حمله، خطاب به لشکرش گفت: «یا خَيْلَ اللهِ! اِرْکَبی وَ اَبْشِری بِالْجَنَّةِ» (ای لشکر خدا! سوار شوید که شما را به بهشت بشارت باد) [یاران شیدای حسین بن علی علیهما السّلام، به نقل از تاریخ الامم و الملوک ج5 ص416]

و کوفیان ملعون هم همین گونه خودشان را فریب دادند و به خودشان تلقین کردند که کشتن حسین موجب تقرّب الی الله می شود! پناه می بریم به خدا از شگردهای نفس و شیطان.

وجه دوم: شاید منظور از این جمله (کُلٌّ يَتَقَرَّبُ اِلی اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِدَمِهِ) این باشد که کوفیان بعد از به بار آوردن فاجعهٔ کربلا، برای نجات از توبیخ و سرزنش ها، تظاهر می کردند که ما دچار اشتباه شدیم و فکر می کردیم کار ما در راستای حفظ وحدت امّت اسلام و سرکوب فتنه و آشوب و در نتیجه موجب تقرّب الی الله است! در حالی که امام حسین علیه السّلام کاملاً حقّ و باطل را نشان آنها دادند و فتنهٔ بنی امیّه و یزید لعنۀ الله علیهم اجمعین را که هدفی جز هدم و نابودی اسلام نداشتند بر ملا کردند. امّا کوفیان ملعون نپذیرفتند و کردند آنچه کردند!

در حالی که حسین (علیه السّلام) خدا را به آنها یادآوری می کرد امّا آنها موعظه پذیر نبودند تا این که او را از روی ستم و ظلم و دشمنی کشتند.

سپس امام سجاد علیه السّلام فرمود:

«رَحِمَ اللهُ الْعَبّاسَ» رحمت خدا بر عبّاس.

«فَلَقَدْ آثَرَ وَ اَبْلیٰ وَ فَدیٰ اَخاهُ بِنَفْسِهِ» پس سوگند به خدا او از خود گذشتگی کرد و شجاعتش را در جنگ نشان داد و به قلب لشکر زد و لشکریان گرد او را گرفتند و به زحمتش انداختند⁽¹⁾

چهار هزار نفر از لشکر دشمن که بر فرات گمارده شده بودند حضرت را احاطه کردند و هدف تیر قرار دادند. حضرت عبّاس سلام الله علیه آنها را پراکنده کرد و هشتاد نفر از آنان را کشت تا وارد فرات شد... . [تاریخ اسلام، واقعهٔ کربلا، ص336]

«حَتّیٰ قُطِعَتْ يَداهُ فَاَبْدَلَهُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُما جَناحَيْنِ يَطیرُ بِهِما مَعَ الْمَلائِکَةِ فی الْجَنَّةِ کَما جَعَلَ لِجَعْفَرٍ بْنِ اَبی طالِبٍ» تا این که دستانش قطع شد. پس خدای عزّ و جلّ به جای آن دو دست، دو بال به او داد که با ملائکه در بهشت پرواز می کند، همان گونه که به جعفر بن ابی طالب عنایت کرد.

«وَ اِنَّ لِلْعَبّاسِ عِنْدَ اللهِ تَبارَکَ وَ تَعالیٰ مَنْزِلَةً يَغْبِطُهُ بِها جَمیعُ الشُّهَداءِ يَوْمَ الْقِيامَةِ»⁽²⁾و

قطعاً برای عبّاس، نزد خدای تبارک و تعالی مقام و منزلتی هست که همهٔ شهدا⁽³⁾در

روز قیامت، به آن غبطه می خورند.

عبّاس نامدار که خوبان روزگار در روز حشر رتبهٔ او آرزو کنند

· سرّ تعبیر «ای برادر» در خطاب «یا اَخاهُ اَدْرِکْ اَخاکَ»:

حضرت عبّاس سلام الله علیه [یا صاحبَ الزمان آجَرَکَ الله] پس از آن که دست راست و سپس دست چپ مبارکش را قطع کردند و آنگاه با عمود بر فرق نازنینش کوبیدند، از فراز اسب بر زمین افتاد و فریاد برآورد: «یا اَخاهُ اَدْرِکْ اَخاکَ» ای برادر! برادرت را دریاب.

طور تجلّای الهی شکافت *** سرّ أنا الله به خون شد دفین

عاقبت از مشرق زین شد نگون *** مهر جهان تاب به روی زمین

مشهور و معروف است که علّت این که حضرت عبّاس سلام الله علیه در آن لحظات آخر، امام حسین علیه السّلام را به عنوان «برادر» خطاب کرد، این است که حضرت زهراء علیها السّلام را در آنجا مشاهده کرد که با ابراز رضایتمندی از وفاداری و فداکاری حضرت عبّاس سلام الله علیه، حضرت را پسر خود خطاب کردند؛ لذا در آن هنگام بود که حضرت عبّاس سلام الله علیه، امام حسین علیه السّلام را به عنوان «برادر» صدا زد.

امّا بعض اهل معرفت می گویند: حضرت عبّاس سلام الله علیه همواره مکاشفه داشته است و حضرت زهراء علیها السّلام را مشاهده می کرده است و منحصر به لحظات آخر عمر مبارکش نبوده است.

بنا بر این سرّ خطاب «برادر» این بوده است که بعد از آن ضربات سهمگین، دیگر از اباالفضل سلام الله علیه چیزی باقی نماند و سر تا پا حسین شد.

در ره شاه شهیدان ز سر و دست گذشت *** «نیست شد از خود» و زد پا به سر هر چه که هست

· بعد از شهادت هم آب ننوشید:

بعض اهل معرفت می گویند: شهدای کربلا سلام الله علیهم از جمله حضرت علی اکبر سلام الله علیه در لحظات شهادت، به امام حسین علیه السّلام عرضه می داشتند که هم اکنون از دست پیامبر خدا سیراب شدیم: «قَدْ سَقانی بِکَأْسِهِ الْاَوْفیٰ شَرْبَةً لا ظَمَأَ بَعْدَها اَبَداً» الآن جدّم پیغمبر مرا با جام لبریز خود جرعه ای نوشاند که بعد از آن ابداً عطشی نخواهد بود.⁽¹⁾

امّا این صدا از حضرت اباالفضل سلام الله علیه شنیده نشد؛ زیرا وقتی پیغمبر خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم خواستند با جام بهشتی خود، ابوالفضل سلام الله علیه را سیراب کنند، عرضه داشت: یا رسول الله! تا وقتی که حسینت تشنه است، من آب نمی نوشم.

· اَلْآنَ اِنْکَسَرَ ظَهْری وَ قَلَّتْ حیلَتی:

امام حسین علیه السّلام [یا بقیۀ الله آجرک الله] به بالین پیکر غرق به خون و پاره پارهٔ برادرش اباالفضل سلام الله علیه آمد. سر مطهّر او را بر دامن خود نهاد و خاک و خون را از آن زدود و بلند بلند گریه کرد و ناله زد: «اَلْآنَ اِنْکَسَرَ ظَهْری وَ قَلَّتْ حیلَتی»⁽²⁾اکنون

کمرم شکست و رشتهٔ تدبیر و چاره ام از هم گسست.

سرش از پای بیفتاد و دو دستش ز بدن *** کمر پشت و پناه همه عالم بشکست

سپس امام علیه السّلام در حالی که اشک بر گونهٔ مبارک و محاسن شریفش جاری بود، خم شد و برادر را بوسید.

در پیش تو ای ساقی سرمست نشستم *** افتادی و من هم به تو پا بست نشستم

من داغ علی دیدم و از پا نفتادم *** پشت من از این داغ تو بشکست نشستم

رفتی و رود هستی من بی تو به غارت *** راهم چو رسیده است به بن بست نشستم

و آنگاه امام علیه السّلام ابیاتی بر زبان جاری کردند و سپس برخاستند و به دشمن حمله کردند. گاهی به طرف راست و گاهی به طرف چپ.

آن لشکر همگی از امام علیه السّلام می گریختند. امام علیه السّلام خطاب به آن روبهان سیه بخت می فرمود:

«اَيْنَ تَفِرُّونَ وَ قَدْ قَتَلْتُمْ اَخی؟» کجا فرار می کنید در حالی که برادرم را کشتید؟

«اَيْنَ تَفِرُّونَ وَ قَدْ فَتَتُّمْ عَضُدی؟!» کجا فرار می کنید در حالی که بازویم را شکستید؟!

سپس در حالی که با آستین، اشک از چشمان خود می گرفت، به تنهایی به خیمه ها بازگشت.⁽³⁾

و در همان حال سرگرم دفاع و دور ساختن دشمن از اطراف خیمه گاه بود.

ندای غربت امام علیه السّلام - که اهل حرم را منقلب کرد - این بود:

«اَما مِنْ مُغیثٍ يُغیثُنا؟» آیا پناه دهنده ای نیست که به ما پناه دهد؟

«اَما مِنْ مُجیرٍ يُجیرُنا؟» آیا فریاد رسی نیست که به فریاد ما برسد؟

«اَما مِنْ طالِبِ حَقٍّ يَنْصُرُنا؟» آیا طالب حقّی نیست که ما را یاری رساند؟

«اَما مِنْ خائِفٍ مِنَ النّارِ فَيَذُبَّ عَنّا؟» آیا کسی که از آتش بترسد وجود ندارد تا از ما دفاع کند؟

ناگاه حضرت سکینه سلام الله علیها از خیمه بیرون دوید و از حال عمو سؤال کرد. امام علیه السّلام خبر شهادت او را داد.

حضرت زینب سلام الله علیها نیز این خبر را شنید و فریاد برآورد: «وا اَخاهُ! وا عَبّاساهُ! وا ضَيْعَتَنا بَعْدَکَ!» وای برادرم! وای عبّاسم! وای از نابودی ما بعد از تو!

زنان همه شروع به گریه و شیون کردند و امام حسین علیه السّلام - مظهر رحمت خدا - نیز با آنها هم گریه شد و ندبه کنان زمزمه کرد: «وا ضَيْعَتَنا بَعْدَکَ! وا اِنْقِطاعَ ظَهْراهُ»⁽¹⁾وای

از نابودی ما بعد از تو! وای از کمر شکستگی!

سپس امام علیه السّلام این ابیات را ترنّم کرد:

اَخی يا نورَ عَيْنی يا شَقیقی *** فَلی قَدْ کُنْتَ کَالرُّکْنِ الْوَثیقِ

برادرم! ای نور چشمم! ای پارهٔ تنم! تو برای من همانند رکنی مطمئنّ بودی.

اَيَا ابْنَ اَبی نَصَحْتَ اَخاکَ حَتّیٰ *** سَقاکَ اللهُ کَأْساً مِنْ رَحیقٍ

ای پسر پدرم! برای برادرت خیر خواهی کردی تا این که خداوند جامی از شراب ناب به تو نوشانید.

اَيا قَمَراً مُنیراً کُنْتَ عَوْنی *** عَلیٰ کُلِّ النَّوائِبِ فِي الْمَضیقِ

ای ماه تابان! در همهٔ گرفتاری ها و مصیبت ها، تو یاور من بودی.

فَبَعْدَکَ لا تَطیبُ لَنا حَياۀٌ *** سَنَجْمَعُ فِي الْغَداةِ عَلَي الْحَقیقِ

پس بعد از تو، زندگی بر ما گوارا نیست. فردا ما در کنار هم خواهیم بود.

اَلا لِلّهِ شَکْوايَ وَ صَبْری *** وَ ما اَلْقاهُ مِنْ ظَمَأٍ وَ ضیقٍ⁽²⁾

بدان که شِکوه و شکیبایی ام و آن تشنگی و گرفتاری که دیدم، فقط برای خداست.

· سرّ حرم و بارگاه:

بنی اسد، امام سجّاد علیه السّلام را هنگام دفن شهدای کربلا یاری رساندند؛ امّا امام علیه السّلام در دفن حضرت سیّد الشّهداء علیهِ افضلُ التّحیّةِ و الثّناء و عمویشان حضرت عبّاس سلام الله علیه کسی را به کمک نگرفتند و در پاسخ آنها که قصد کمک داشتند فرمودند: «اِنَّ مَعِيَ مَنْ يُعینُنی»⁽³⁾به راستی همراه من کسی هست که مرا یاری می کند.

شاید سرّ این که حرم و بارگاه مطهّر حضرت عبّاس سلام الله علیه مستقلّ است،⁽⁴⁾همین عنایت خاصّ باشد تا صفا و مروه ای از جنس عشق بنا گردد و حجّی سراسر شهود و دور از نماد، تشریع شود و نگاه لطف و رحمت خدا قبل از حاجیان عرفات، بر زائران این کوی پرتو افکند.⁽⁵⁾

و در حدیث معتبر از رفاعه منقول است که حضرت صادق علیه السّلام به من فرمود که [آیا] امسال حجّ کردی؟ گفتم: فدایت شوم زری [ (دیناری) ] نداشتم که به حجّ روم و لکن عرفه را نزد قبر امام حسین علیه السّلام گذرانیدم. فرمود که ای رفاعه، هیچ کوتاهی نکردی از آنچه اهل منیٰ در آن بودند. اگر نه این بود که کراهت دارم که مردم ترک حجّ کنند، هر آینه حدیثی برای تو می گفتم که هرگز ترک زیارت قبر آن حضرت نکنی.

پس [حضرت] ساعتی [ (لحظه ای) ] ساکت شد. و بعد از آن فرمود که خبر داد مرا پدرم که هر که بیرون رود به سوی قبر امام حسین (علیه السّلام) و عارف به حقّ آن حضرت باشد و با تکبّر نرود، همراه او می شوند هزار مَلَک از جانب راست و هزار مَلَک از جانب چپ و نوشته شود برای او ثواب هزار حجّ و هزار عمره که با پیغمبر یا وصیّ پیغمبر [علیهم صلوات الله و سلامه] باشد.

· باب الحوائج و سقّاء:

«باب الحوائج» لقبی است که شیعه و سنّی و ارمنی و ... به سبب فراوانی برآورده شدن حاجات خود، به حضرت اباالفضل سلام الله علیه داده اند؛

برآورده شدن حاجات مادّی و معنوی؛ ازشفا دادن به بیماران لا علاج، تا زنده کردن مردگان. و فتوحات معنوی پیر و مراد عارفان بزرگی همچون علّامه طباطبائی، حضرت آیۀ الله العظمی بهجت، و ... یعنی آیت حقّ حضرت آیۀ الله العظمی آقا سیّد علی قاضی طباطبائی رضوان الله تعالی علیهم اجمعین، به عنایت حضرت اباالفضل العبّاس صلوات الله و سلامه علیه بوده است.

بی دست گشت و خدا داد دست خود به او *** آنان که منکرند بگو رو به رو کنند

گر دست او نه دست خدایی است پس چرا *** باب الحوائجش همه جا گفت و گو کنند

بنا بر این لقب «سقّاء» هم معنایی فراتر از آب رساندن مادّی و ظاهری دارد و شامل سقایت معنوی و باطنی از چشمه سار زلال معرفت و سقایت «شَراباً طَهُوراً» نیز می شود. (عبدَ الله! اباالفضل! دخیلم.)⁽¹⁾

ساقی بادهٔ توحید و معارف عبّاس *** شاهد بزم ازل شمع شبستان الست

· تمام فیض ها:

با توجّه به نکات فوق، به راحتی این سخن حضرت آقای قاضی رضوان الله تعالی علیه قابل فهم است که «تمام فیوضات به دست امام حسین علیه السّلام است و پیشکارش هم، حضرت ابوالفضل سلام الله علیه است.»

و نیز این مطلب قابل درک است که امیر المؤمنین علیه السّلام در عالَم رؤیا به یکي از علماء فرمودند: «ابوالفضل، سلمان آفرین است.»

و نیز این قول مشهور، پذیرفتنی است که در هر مجلسی که ذکر مصیبت حضرت ابوالفضل العبّاس سلام الله علیه یا حضرت زینب کبری سلام الله علیها شود، امام زمان عجّل الله تعالی فرجه الشریف حاضر می شوند. (البتّه امام زمان عجّل الله تعالی فرجه الشریف که آئینهٔ تمام نمای صفات جمال و جلال الهی اند، مثل خدای تعالی همه جا و همیشه حاضر و ناظر هستند؛ پس منظور از حضور در جلسهٔ مذکور، «عنایت خاصّ» است.)

اَلسَّلامُ عُلیٰ نِظامِ الدّینِ وَ يَعْسوبِ الْمُتَّقینَ ⁽¹⁾

سلام بر نظام [بخش] دین و پیشوای متّقین

هر چه در دفتر ملک است و کتاب ملکوت *** قلم صنع رقم کرده به عنوان شما

هست هر سوره به تحقیق ز قرآن حکیم *** آیهٔ محکمه ای در صفت شأن شما

باده گساران سوم:اَلسَّلامُ عَلَي الشُّهَداءِ مِنْ وُلْدِ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ

«فرزندان شهید امیر المؤمنین عَلَيْهِ اَفْضَلُ صَلَواتِ الْمُصَلّین در نهضت کربلا»

آه از دمی که با کفن خون چکان ز خاک *** آل علی چو شعلهٔ آتش علم زنند

فریاد از آن زمان که جوانان اهل بیت گل گون کفن به عرصهٔ محشر قدم زنند⁽¹⁾

همچنان که در تعداد پسران امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین نظرها یکسان نیست، در شمار شهدای علوی تبار در نهضت کربلا نیز منابع، متّفق القول نیستند.

بعضی⁽²⁾تعداد ایشان را شش تن، بعضی دیگر⁽³⁾هفت تن و عدّه ای دیگر⁽⁴⁾نُه تن برشمرده اند.

در اعیان الشّیعه نیز نام 9 فرزند امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین به عنوان شهیدان عاشورا ذکر شده است،⁽⁵⁾که

عبارت اند از:

عثمان بن مظعون سلام الله علیه از نخستین مسلمانان و از کسانی است که دو بار هجرت کرد. وی در جنگ بدر شرکت نمود و پس از غزوهٔ اُحُد رحلت کرد.(نگاهی نو به جریان عاشورا، ص122)

بعضی از منابع، تعداد فرزندان شهید امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین در نهضت کربلا را قریب بیست تن دانسته اند که ما تبرّکاً و احتیاطاً نام مقدّس آنها را نیز می آوریم:

تا به خون آل علی ساغر شکرانه زدند *** دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند⁽¹²⁾

از آنجا که این نوشتار رویکرد تاریخی ندارد، به جلوه هایی از حماسه و ولایتمداری بعضی از این اسطوره های جاودان علوی تبار سلام الله علیهم اشاره می کنیم:

اسوهٔ مادران شهداء: حضرت فاطمه امّ المؤمنین سلام الله علیها

امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین بعد از شهادت حضرت زهراء مرضیّه علیها السّلام به برادرش عقیل که آشنا به اصالت و نسب قبائل بود فرمود: زنی برایم پیدا کن که از خانوادهٔ نجیب و شجاع عرب، زاده شده باشد تا او را به همسری برگزینم و برایم فرزندی به دنیا آورد که شجاع و قهرمان باشد.⁽¹⁾

عقیل عرض کرد: با فاطمه دختر حزام کلبی ازدواج کن که در میان عرب، شجاع تر از پدرانش وجود ندارد.⁽²⁾

نام حضرت امّ البنین، فاطمه دختر حزام (حرام) بن خالد و از قبیله کلاب است. (نگاهی نو به جریان عاشورا، به نقل از تاریخ یعقوبی ج2 ص139)

جدّ مادری اش که معاصر با پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم بود، ابوبراء عامر بن مالک کلابی است. وی در شجاعت، همانند نداشت؛ به گونه ای که به او لقب «مُلاعِب الْاَسِنَّة» (کسی که نیزه ها را به بازی می گیرد) داده شده بود. (نگاهی نو به جریان عاشورا، به نقل از الاصابۀ ج2 ص258)

امام علیه السّلام با او ازدواج کرد که ثمرهٔ آن چهار فرزند به نام های:

عبّاس صلوات الله و سلامه علیه

جعفر سلام الله علیه

عبدالله سلام الله علیه

و عثمان سلام الله علیه بود که همگی در کربلا به شهادت رسیدند.⁽³⁾

کعبهٔ توحید از آن چار تن *** یافت ز هر ناحیه رکنی رکین

قائمهٔ عرش از ایشان به پای *** قاعدهٔ عدل از آنها متین

برخی تعداد ایشان را پنج تن ذکر کرده و حضرت ابوبکر سلام الله علیه را نیز بر آنها افزوده اند.⁽⁴⁾

در ولایتمداری حضرت امّ البنین سلام الله علیها همین قدر بس که وقتی خبر شهادت چهار فرزندش را به وی دادند، فرمود: پاک ترین احساسات قلبی ام جریحه دار شد! فرزندانم و هر آن چه در زیر آسمان کبود هست، همگی فدای ابی عبدالله باد.

یا چنین فرمود: اگر حسین زنده باشد، کشته شدن فرزندانم اهمّیّت ندارد.⁽⁵⁾

من و دل گر فنا شویم چه باک *** غرض اندر میان سلامت اوست

· منادی ولایت

فرازی از زیارت ناحیهٔ مقدّسه (که منسوب به امام زمان عجّل الله تعالی فرجه الشریف است) در سلام و تحیّت بر عبدالله سلام الله علیه: «اَلسَّلامُ عَلیٰ عَبْدِاللهِ بْنِ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ، مُبْلیٰ الْبَلاءِ وَ الْمُنادِي بِالْوَلاءِ فی عَرْصَةِ کَرْبَلاءَ وَ الْمَضْروبِ مُقْبِلاً وَ مُدْبِراً ...»⁽⁶⁾درود

بر عبدالله فرزند امیر المؤمنین (علیه افضل صلوات المصلّین)، آزمایش شده در مصیبت، و منادی ولایت در میدان کربلا، آن کسی که از هر سو هدف ضربات دشمن قرار گرفت ...

ای کاش جان بخواهد معشوق جانی ما *** تا مدّعی بمیرد از جان فشانی ما

· انتخاب غربت

غروب تاسوعا هنگامی که شمر لعنۀ الله علیه، امان نامه برای فرزندان حضرت امّ البنین سلام الله علیها آورد، حضرت جعفر سلام الله علیه نیز همراه حضرت ابوالفضل العبّاس سلام الله علیه بود و امان نامه را ردّ کرد.⁽¹⁾

پسران رشید امّ البنین سلام الله علیهم اجمعین پس از سخنان شمر که خواسته بود آنان امام حسین علیه السّلام را ترک کنند و جان خویش را نجات دهند، اظهار داشتند: لعنت بر تو و امان نامهٔ تو! آیا ما در امان باشیم و پسر رسول خدا در امان نباشد!؟⁽²⁾

کوثر و حوض بهشت، جنّت و نهر حیات *** اندکی از قطرهٔ جوی حسین است وبس

فرازی از زیارت ناحیهٔ مقدّسه: «اَلسَّلامُ عَلیٰ جَعْفَرِ بْنِ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ، اَلصّابِرِ بِنَفْسِهِ مُحْتَسِباً وَ النّائی عَنِ الْاَوْطانِ مُغْتَرِباً، اَلْمُسْتَسْلِمِ لِلْقِتالِ، اَلْمُسْتَقْدِمِ لِلنِّزالِ، اَلْمَکْثورِ بِالرِّجالِ ...» سلام بر جعفر فرزند امیر المؤمنین (علیه افضل صلوات المصلّین) که جانش را به حساب خدا گذاشت و غربت و دوری از وطن را برگزید و آمادهٔ قتال شد و هر قهرمان را بر زمین افکند و در میان انبوه دشمن محاصره گردید ( و به فوز شهادت نائل آمد).

در طریق عشقبازی امن و آسایش بلاست *** ریش باد آن دل که با زخم تو خواهد مرهمی

· شور و شعور

رجز حضرت محمّد اصغر فرزند امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین به هنگام نبرد با دشمن، آمیزه ای از شور و شعور در دفاع از ولایت است:

سرورم علی است که بسیار سربلند است. از تبار هاشم، اهل صدق و کریم و بخشنده. این حسین فرزند پیامبر مرسل است. با شمشیر آب دیده از او حمایت می کنیم. جان مان فدای برادری که بزرگوار است.⁽³⁾

مائیم ز سر تا به قدم درد شده *** و ز صبر و شکیب و عافیت فرد شده

با آتش عشق آن چنان خو کرده *** کز هر چه به غیر اوست دلسرد شده

آمادهٔ مرگ

برخی منابع متأخّر، یکي دیگر از پسران امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین به نام حضرت عبّاس اصغر سلام الله علیه را نیز از شهدای کربلا قلمداد کرده اند. و مطابق قولی، وی اوّلین فرد از میان برادرانش بود که برای رفتن به نبرد داوطلب شد.

هنگامی که برای کسب اجازه نزد امام حسین علیه السّلام رفت، حضرت فرمودند: برادرم! آیا آمادهٔ مرگ شده ای؟ عرض کرد: چگونه آماده نشوم در حالی که تو را تنها و بی ياور می بینم!

امام علیه السّلام دعایش کرد و او روانهٔ جنگ شد و پس از برداشتن جراحاتی، دشمنان از هر طرف بر سرش ریختند و او را به شهادت رساندند.⁽⁴⁾

در برخی منابع آمده است که او شب عاشورا در طلب آب، روان شد و در شریعهٔ فرات به فیض عظیم شهادت نائل آمد.⁽⁵⁾

در مسلخ عشق جز نکو را نکشند *** روبه صفتان زشت خو را نکشند

گر عاشق صادقی ز مردن مهراس *** مردار بود هر آن که او را نکشند

توشهٔ دیدار

برخی از منابع - به خصوص متأخّران - یکي دیگر از پسران امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین به نام حضرت عون سلام الله علیه را از شهدای کربلا دانسته اند.

وی نخستین فرد از بنی هاشم بود که وقتی دید از اصحاب امام حسین علیه السّلام کسی نمانده است، نزد سیّد الشّهداء علیه افضلُ التّحیّۀ و الثّناء آمد و اجازهٔ نبرد خواست.⁽¹⁾

امام علیه السّلام به او فرمود: با این جمعیّت فراوان و انبوه دشمن چگونه می جنگی؟ عرض کرد: آیا هر که آمادهٔ جان نثاری در راه تو باشد، به زیادی و کمی دشمن می اندیشد؟!

امام علیه السّلام از شوق گریست و به او اجازهٔ رزم داد.

پس از قدری جنگیدن، با سر و صورت زخمی به سوی امام علیه السّلام بازگشت. حضرت او را تحسین کرد و فرمود: کمی صبر کن.

امّا او عرض کرد: سرورم! می خواستم بار دیگر از وجود تو بهره گیرم و از دیدارت توشه بردارم. دیگر سزاوار نیست نزد شما بمانم که تشنگی بی تابم کرده است؛ اجازه فرما تا به نبرد بازگردم و جانم را فدایت سازم.⁽²⁾

امام علیه السّلام اجازه داد و فرمود: اسب دیگری به او دهید. او سوار شد و به نبرد شتافت.

یکی از یزیدیان به نام صالح بن یسار راهش را بست و او را زخمی کرد امّا عون سلام الله علیه وی را به هلاکت رساند.سپس بر برادرش بدر بن یسار حمله ور شد و او را نیز به خاک افکند.

در این هنگام خالد بن طلحه از کمین جست و شمشیر خود را بر عون سلام الله علیه فرود آورد و او از پا در آمد و در حالی که می گفت: «به نام خدا و به یاری خدا و در راه خدا و بر آئین سول خدا» به لقاء الله شتافت.⁽³⁾

مرحبا ای پیک مشتاقان بگو پیغام دوست *** تا کنم جان از سر رغبت فدای نام دوست

اَلسَّلامُ عَلیٰ مُفَرِّجِ الْکَرْبِ وَ مُزیلِ الْهَمِّ وَ کاشِفِ الْبَلْویٰ ⁽¹⁾

سلام بر گشایش بخش گرفتاری و زدایندهٔ اندوه و برطرف کنندهٔ بلا و محنت

حجّت قاطعه و قامع الحاد و ضلال *** رحمت واسعه و کاشف کرب و محن است

حاوی علم و یقین، حامی دین و آئین *** ماحی زیغ و زلل، محیی فرض و سنن است

باده گساران چهارم: «فرزندان شهید امام حسن مجتبی علیه السّلام در نهضت کربلا»

می رسد آواز عشق هر نفس از چپ و راست *** ما به فلک می رویم عزم تماشا که راست

ما ز فلک بوده ایم دار مَلَک بوده ایم *** زین دو چرا نگذریم منزل ما کبریاست

به گفتهٔ برخی مورّخان، از میان اولاد امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین، تعداد چهار جوان و نوجوان از فرزندان امام حسن مجتبی علیه السّلام در کربلا حضور داشتند و در دفاع از ولایت به شهادت رسیدند:

¯ حضرت احمد سلام الله علیه

بعضی منابع، او را شانزده⁽²⁾، یا هفده ساله⁽³⁾ذکر کرده اند که پس از برادرش حضرت قاسم سلام الله علیه به حمایت از سیّد الشّهداء علیه افضلُ التّحیّۀ و الثّناء برخاست و بعد از حملاتی چند، به استقبال شهادت رفت.

تنم از واسطهٔ دوری دلبر بگداخت *** جانم از آتش مهر رخ جانانه بسوخت

¯ حضرت عبدالله اکبر سلام الله علیه

در برخی از منابع متأخّر، سنّ او را چهارده تا شانزده سال دانسته اند⁽¹⁾ولی در منابع متقدّم، تنها او را جوانی معرّفی کرده اند که چهره ای چون پارهٔ ماه داشته ⁽²⁾و از زیباترین مردم بوده است!⁽³⁾وی به عبدالله اکبر شهرت داشت⁽⁴⁾و به گفتهٔ برخی، وی همان ابوبکر بن حسن سلام الله علیهما است.⁽⁵⁾

· هر که غمت را خرید عشرت عالم فروخت

بعضی گفته اند: حسین بن علی علیهما السّلام، دخترش شکینه سلام الله علیها را به ازدواج او درآورد، لیکن قبل از زفاف و پیش از آن که همسرش را به خانه ببرد، نهضت کربلا پیش آمد⁽⁶⁾و این تازه عروس و داماد، با زیر پا قرار دادن دنیا و غرائز نفسانی، عاشقانه و بصیرانه، به کاروان ولایت پیوستند و عبدالله سلام الله علیه با شهادتش و سکینه سلام الله علیها با اسارتش نقشی عظیم در احیاء و ابقاء دین خدا و آزادی عباد از جهالت و ضلالت بر عهده گرفتند.

ای که به عشقت اسیر خیل بنی آدم اند *** سوختگان غمت با غم دل خرّم اند

هر که غمت را خرید عشرت عالم فروخت *** با خبران غمت بی خبر از عالم اند

¯ حضرت عبدالله اصغر سلام الله علیه

بعضی از معاصران، او را یازده ساله دانسته اند.⁽⁷⁾

یا ربّ آن شاه وش ماه رخ زهره جبین *** درّ یکتای که و گوهر یکدانهٔ کیست

· وصال اندر وصال

عبدالله در روز عاشورا، وقتی عمویش امام حسین علیه السّلام را تنها و در محاصرهٔ دشمن دید، با شتاب از خیمه بیرون دوید و به یاری امامش شتافت. حتّی زمانی که حضرت زینب کبری سلام الله علیها برای جلوگیری از رفتن او به میدان، او را دنبال کرد و امام حسین علیه السّلام هم به نگهداری و بازداشتن او از حضور در میدان سفارش می کرد، او به شدت امتناع ورزید و گفت: «به خدا قسم! از عمویم حسین جدا نمی شوم.»

عاقبت دست بدان سرو بلندش برسد *** هر که در راه طلب هّمت او قاصر نیست

از روان بخشی عیسی نزنم پیش تو دم *** زان که در روح فزایی چو لبت ماهر نیست

در همین حال، بحر بن کعب با شمشیری کشیده به سوی امام علیه السّلام حمله ور شد امّا عبدالله، دست کوچک خود را سپر قرار داد و گفت: «ای پسر زن بدکاره! عموی مرا می کشی!؟» در همین حال، دست عبدالله با ضربت شمشیر قطع و به

پوستی آویخته شد! و در آغوش عمویش قرار گرفت. امام علیه السّلام او را به سینه چسبانید و فرمود: بر آن چه بر تو آمد صبر کن و آن را خیر بدان. خداوند تو را به پدران صالح و بزرگوارت ملحق می کند.

پس از آن، عبدالله هدف تیر حرمله قرار گرفت و به لقاء الله پیوست. ⁽¹⁾

بردوخته ام دیده چو باز از همه عالم *** تا دیدهٔ من بر رخ زیبای تو باز است

¯ حضرت قاسم سلام الله علیه

اکثر مورّخان سنّ آن حضرت را در آستانهٔ بلوغ (سیزده⁽²⁾،

چهارده سال⁽³⁾)

گفته اند.

حضرت قاسم سلام الله علیه در شب عاشورا، هنگامی که عمویش امام حسین علیه السّلام از او پرسید که مرگ را چگونه می بینی، بی درنگ پاسخ داد: «اَحْلیٰ مِنَ الْعَسَلِ» (شیرین تر از عسل)⁽⁴⁾

او روز عاشورا برای رفتن به میدان نبرد و جلب موافقت امام حسین علیه السّلام اصرار ورزید و اشک ریزان خود را بر قدم های آن حضرت انداخت و بر آن بوسه زد⁽⁵⁾

حافظا شاید اگر در طلب گوهر وصل *** دیده دریا کنم از اشک و در آن غوطه خورم

تا این که اجازه گرفت و ثابت کرد که چگونه شهادت در صراط مستقیم دفاع از ولایت، برایش شیرین تر از عسل است.

· معرفت آموز انبیاء علیهم السّلام

به تعبیر بعض اهل معرفت در اینجا نکته ای لطیف و عمیق هست:

حضرت اسماعیل ذبیح الله علی نبیّنا و آله و علیه السّلام وقتی از پدر بزرگوارش حضرت ابراهیم خلیل الله علیه السّلام می شنود که قرار است به فرمان خدای تعالی ذبح شود، پاسخ می دهد:

«یا اَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنی اِنْ شاءَ اللهُ مِنَ الصّابِرینَ»⁽⁶⁾ای پدر! آنچه را بدان مأمور می شوی انجام ده؛ اگر خدا بخواهد مرا از صابران خواهی يافت.

حضرت اسماعیل ذبیح الله علی نبیّنا و آله و علیه السّلام بر قربانی شدن در راه خدا صبر و تحمّل می کند امّا برای حضرت قاسم بن الحسن علیهما السّلام بحث صبر و تحمّل مطرح نیست بلکه او از قربانی شدن در راه خدا راضی و خشنود است بلکه آن را منتهای آرزوی خود و از عسل شیرین تر می داند! ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا!

زندهٔ جاوید کیست کشتهٔ شمشیر دوست *** کآب حیات قلوب در دم شمشیر اوست

گر بشکافی هنوز خاک شهیدان عشق *** آید از آن کشتگان زمزمهٔ دوست دوست

اَلسَّلامُ عَلَي الْقاسِمِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ... سلام بر قاسم بن الحسن بن علی (علیهم السّلام) که فرق سرش ضربت خورد و زره اش جداشد، زمانی که عمویش حسین را صدا زد و آن حضرت در حالی که قاسم پا بر زمین می سائید چون عقابی بر بالینش حاضر گردید و ...⁽⁷⁾

حضرت حسن مُثَنّیٰ سلام الله علیه

وی در کربلا در رکاب عمویش امام حسین علیه السّلام مردانه و مستانه جنگید و پس از نبردی سخت، هفده نفر از یزیدیان را به درک واصل کرد و در حدود هجده نفر را زخمی کرد. پس از آن دست راستش قطع شد. قوم مادری اش «خزاری» او را به کوفه بردند. وقتی حالش بهبود یافت او را به مدینه بردند و سرانجام بر اثر کثرت جراحات، به خاندان شهیدش پیوست.⁽¹⁾

لعل سیراب به خون، تشنه لب یار من است *** و ز پی دیدن او، دادن جان کار من است

¯ حضرت امّ الحسن سلام الله علیها و حضرت امّ الحسین سلام الله علیها

برخی مورّخان دو تن از دختران امام حسن مجتبی علیه السّلام به نام های امّ الحسن و امّ الحسین سلام الله علیهما را ذکر کرده اند که بعد از شهادت حضرت سیّد الشّهداء علیه افضل التّحیّۀ و الثّناء و در جریان حملهٔ لشکر یزید به خیمه ها، به فیض اعظم شهادت نائل شدند.⁽²⁾

با صبا در چمن لاله سحر می گفتم *** که شهیدانِ که اند این همه خونین کفنان

اَلسَّلامُ عَلیٰ سَيْفِ اللهِ الَّذی لا يَنْبو وَ نورِهِ الَّذی لا يَخْبو⁽¹⁾

سلام بر شمشیر خدا که کندی نپذیرد و نور خدا که خاموش نگردد.

ای که در ظلّ لوای تو کند گردون جای *** نوبت رایت اسلام برافراشتن است

ای ز شمشیر تو از بیم، دل دهر دو نیم *** گاه خون خواهی شاهنشه خونین کفن است

باده گساران پنجم: اَلسَّلامُ عَلَي الشُّهَداءِ مِنْ وُلْدِ جَعْفَرٍ وَ عَقیلٍ

«فرزندان شهید حضرت جعفر سلام الله علیهم در نهضت کربلا»

عشق آمد و شد چو خونم اندر رگ و پوست *** تا کرد مرا تهی و پر کرد ز دوست

اجزای وجودم همگی دوست گرفت *** نامی است ز من بر من و باقی همه اوست

فرزندان حضرت زینب کبری و جناب عبدالله بن جعفر: حضرت عون و حضرت محمّد سلام الله علیهم

روز عاشورا حضرت زینب علیها السّلام

لباس نو بر تن فرزندانش عون و محمّد کرد⁽¹⁾و آنها را از گرد و غبار پاک و تمیز نمود و سرمه بر چشمان شان کشید و شمشیر به دست شان داد و آنها را آمادهٔ نبرد و شهادت ساخت. سپس آن دو را به حضور برادرش حسین علیه السّلام آورد و اجازه خواست که آنها به میدان بروند.

امام علیه السّلام نخست اجازه نمی داد. حتّی فرمود که شاید همسرت عبدالله خشنود نباشد. حضرت زینب علیها السّلام عرض کرد که چنین نیست بلکه همسرم به خصوص به من سفارش کرد که اگر کار به جنگ کشید، پسرانم جلوتر از پسران برادرت به میدان بروند.

سرانجام پس از اصرار حضرت زینب علیها السّلام، امام علیه السّلام اجازه داد. حضرت زینب علیها السّلام آن دو گل سرخش را به سوی میدان بدرقه کرد.

عمر سعد لعنۀ الله علیه گفت: این خواهر عجب محبّتی به برادرش دارد که دو نور دیده اش را به میدان فرستاده است!

آن دو برادر به جنگ پرداختند.

محمّد سلام الله علیه، سه نفر از سواران لشکر دشمن و هجده نفر از پیادگان آنها را به خاک هلاکت افکند⁽¹⁾و

سرانجام با بذل جان خود، دین محمّدی صلّی الله علیه و آله و سلّم را زنده کرد.

عون کنار بدن گل گون محمّد آمد و گفت: «برادرم! شتاب مکن؛ به زودی من نیز به تو می پیوندم.»

عون نیز قهرمانانه جنگید و ده نفر از دشمن را کشت، و سپس جام شهادت را سرکشید.⁽²⁾

بر در میخانهٔ عشق ای مَلَک تسبیح گوی کاندر آنجا طینت آدم مخمّر می کنند

سیّد الشّهداء علیه افضل التّحیّۀ و الثّناء پیکر غرق به خون آن دو خواهر زاده را به بغل گرفت و در حالی که پاهایشان به زمین کشیده می شد آنها را به سوی خیمه آورد.

عجیب این که بر خلاف همیشه این بار حضرت زینب علیها السّلام به استقبال جنازه ها نیامد تا ...⁽³⁾

سخن عشق نه آن است که آید به زبان ساقیا می ده و کوتاه کن این گفت و شنود

¯ حضرت عُبَيْدالله بن عبدالله بن جعفر سلام الله علیه

او فرزند خوصاء دختر حفصه بود و به یاری امام حسین علیه السّلام آمد و با بذل جان، دین اسلام را احیاء کرد.⁽⁴⁾

از آن زمان که بر این آستان نهادم روی فراز مسند خورشید تکیه گاه من است

¯ حضرت قاسم بن محمّد بن جعفر سلام الله علیه

وی همیشه ملازم پسر عمویش امام حسین علیه السّلام بود و هرگز از او مفارقت نمی کرد.

امام علیه السّلام، امّ کلثوم - دختر عبدالله بن جعفر و زینب کبری سلام الله علیها - را به او تزویج نمود.

قاسم سلام الله علیه به همراه همسرش به کربلا آمد و جمع کثیری از دشمنان را به درک واصل کرد که بعضی تعداد سوارگان از آنها را هشتاد نفر و پیادگان را دوازده نفر ذکر کرده اند. تا آن که جراحات زیادی برداشت. پس از هر سو بر او حمله ور شدند و او را شهید کردند.⁽⁵⁾

سر ز مستی بر نگیرد تا به صبح روز حشر هر که چون من در ازل یک جرعه خورد از جام دوست

اَلسَّلامُ عَلیٰ نورِ اللهِ الَّذی لا يُطْفیٰ، حُجَّةِ اللهِ عَلیٰ مَنْ فی الْاَرْضِ وَ السَّماءِ⁽¹⁾

سلام بر نور خدا که خاموشی نگیرد و حجّت خدا بر زمینیان و آسمانیان

ای مصطفی شمائل، وی مرتضی فضائل *** وی احسن الدلائل یاسین و طا و ها را

ای رویت آیهٔ نور وی نور وادی طور *** سرّ حجاب مستور از رویت آشکارا

باده گساران ششم: اَلسَّلامُ عَلَي الشُّهَداءِ مِنْ وُلْدِ جَعْفَرٍ وَ عَقیلٍ

«فرزندان شهید حضرت عقیل سلام الله علیهم در نهضت کربلا»

کجائید ای شهیدان خدایی *** بلا جویان دشت کربلایی

کجائید ای سبک بالان عاشق *** پرنده تر ز مرغان هوایی⁽²⁾

¯ حضرت مسلم بن عقیل بن ابی طالب سلام الله علیهم

(در بخش شهدای قبل از عاشورا ذکر می شود.)

حضرت عبدالرحمن بن عقیل سلام الله علیهم

حضرت عبدالرحمن بن عقیل سلام الله علیهم⁽¹⁾

وی با خدیجه سلام الله علیها - دختر امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین - ازدواج کرده بود.⁽²⁾

ابن شهر آشوب می گوید: بعد از یاران امام حسین علیه السّلام، عبدالرحمن سلام الله علیه قدم پیش نهاد در حالی که این گونه رجز می خواند:

اَبی عَقیلٌ فَاعْرِفُوا مَکانی *** مِنْ هاشِمٍ وَ هاشِمُ اِخْوانی

کُهولُ صِدْقٍ سادَةُ الْاَقْرانِ *** هذا حُسَيْنٌ شامِخُ الْبُنْيانِ

وَ سَيِّدُ الشَّيْبِ مَعَ الشَّبّانِ⁽³⁾

پدرم عقیل است، پس جایگاه مرا نسبت به هاشم بشناسید؛ و بنی هاشم برادران من اند. [آنان] میانسالان راست کردار و بزرگان و سادات همتایان خود می باشند. این حسین از اصل و نسب شامخ و بلند مرتبه ای برخوردار است و سیّد و سرور پیران و جوانان می باشد.

عبدالرحمن سلام الله علیه در این نبرد نابرابر هفده نفر از سواران دشمن را کشت⁽⁴⁾و

سرانجام به درجهٔ رفیع شهادت رسید.

بیا که با سر زلفت قرار خواهم کرد *** که گر سرم برود برندارم از قدمت

¯ حضرت محمّد بن ابی سعید بن عقیل سلام الله علیهم

¯ (در بخش شهدای پس از امام حسین علیه السّلام ذکر می شود.)

¯ عبدالله بن عقیل سلام الله علیهما

به او عبدالله اکبر لقب داده بودند. روز عاشورا به میدان آمد و جنگید و سرانجام در عشق حسین علیه السّلام به خون غلطید.⁽¹⁾

بر آن چشم سیه صد آفرین باد *** که در عاشق کشی سحر آفرین است

¯ حضرت جعفر بن عقیل سلام الله علیهما

جعفر برادر مسلم بن عقیل سلام الله علیهم به قولی 23 سال داشت⁽²⁾که

در کربلا پس از حمله بر دشمن و به هلاکت افکندن پانزده یزیدی⁽³⁾به شهادت رسید.⁽⁴⁾

برخی گفته اند: عبدالله بن عروۀ خثعمی لعنۀ الله علیه ابتدا تیری به او زد و آنگاه بشر بن خوط لعنۀ الله علیه به سوی او رفت و در حالی که مادر جعفر سلام الله علیهما جلوی خیمه ایستاده بود و تماشا می کرد، او را شهید کرد!⁽⁵⁾

مدامم مست می دارد نسیم جَعد گیسویت *** خرابم می کند هر دم فریب چشم جادویت

زهی همّت که حافظ راست از دنیا و از عقبی *** نیاید هیچ در چشمش به جز خاک سر کویت

حضرت عبدالله و حضرت محمّد پسران حضرت مسلم بن عقیل و حضرت عاتکه دختر آن حضرت سلام الله علیهم

همسر و مادر این چهار شهید نهضت سیّد الشّهداء علیه افضل التّحیّۀ و الثّناء، حضرت رقیّه سلام الله علیها دختر امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین بود.⁽⁶⁾

لقب وی، امّ کلثوم صغری، و مادرش امّ حبیبه (صهبا) است.

حضرت رقیّه سلام الله علیها، همسر حضرت مسلم بن عقیل سلام الله علیه بود که همراه او به نهضت برادرش امام حسین علیه السّلام پیوست.

حضرت رقیّه سلام الله علیها، با فرزندانش عبدالله و محمّد و عاتکه سلام الله علیهم همراه امام حسین علیه السّلام به کربلا آمد که پسران او در میدان جنگ به شهادت رسیدند و دختر او «عاتکه» سلام الله علیها - که هفت ساله بود - ⁽⁷⁾در هنگام حملهٔ دشمن به خیمه ها، در زیر پای اسبان، جسم پاکش به خون نشست.⁽⁸⁾

· ادب ملاقات با رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم

عبدالله بن مسلم سلام الله علیه به حضور دایی مظلومش امام حسین علیه السّلام آمد و اجازهٔ میدان طلبید.

امام علیه السّلام فرمودند که با شهادت پدرش حضرت مسلم، شهادت برای او و خانواده اش بس است.

امّا او عرض کرد که من چگونه و با چه رویی با جدّت رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) در قیامت ملاقات کنم اگر تو را یاری ننمایم؟! ای آقای من! هرگز چنین نخواهد شد، بلکه در راه تو می جنگم تا خدا را ملاقات نمایم.⁽¹⁾

عبدالله سلام الله علیه در حالی که به سوی میدان و مقابله با دشمن می رفت در رجزی به معرّفی خود و پیشتازان شهادت پرداخت و آنان را شهیدان راه دین و بهترین مردم شناخته، از کذب و نفاقی که دشمن بدان متّصف بود - ولی بدانان نسبت می داد و آنها را دنیاخواه و ریاست طلب معرفی می کرد! - به دور دانست و در رجزش گفت:

اَلْيَوْمَ اَلْقیٰ مُسْلِماً وَ هُوَ اَبی *** وَ فِتْيَةً ماتوا ⁽²⁾عَلیٰ دینِ النَّبِيِّ

لَيْسوا کَقَوْمٍ عُرِفوا بِالْکَذِبِ *** ٰلکِنْ خِيارٌ وَ کِرامُ النَّسَبِ⁽³⁾

امروز به ملاقات پدرم مسلم و جوانمردانی می روم که تا لحظهٔ آخر بر دین پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) ثابت قدم بودند. آنان از بهترین خاندان و برترین مردم بودند نه مانند آنان که به دروغ شهرت یافته اند.

عبدالله سلام الله علیه سه بار به دشمن حمله کرد و جماعتی از آنان را کشت. در این هنگام یزید بن رقّاد تیری به سوی وی روانه ساخت. عبدالله سلام الله علیه دست خود را سپر تیر قرار داد؛ تیر دست او را سوراخ کرد و در پیشانی او فرو رفت و دستش را به پیشانی اش دوخت! او نتوانست آن را از پیشانی اش بیرون آورد؛ عرضه داشت: خدایا! دشمنان ما را بکش همان گونه که ما را می کشند.

همان دم ظالم دیگری به پیش آمد و نیزهٔ خود را در قلب مبارک عبدالله فرو کرد و او را شهید نمود.

سپس یزید بن رقّاد لعنۀ الله علیه به بالین جنازهٔ عبدالله سلام الله علیه آمد و تیر خود را از پیشانی مطهّر غرق به خون او بیرون کشید و پیکان تیر در پیشانی او باقی ماند!⁽⁴⁾

کجائید ای شهان آسمانی *** بدانسته فلک را در گشایی

کجائید ای ز جان و جا رهیده *** کسی مر عقل را گوید کجایی

اَلسَّلامُ عَلیٰ عِزِّ الْمُوَحِّدینَ، مُحْيِي الْمُؤْمِنینَ وَ مُبیرِ الْکافِرینَ⁽¹⁾

سلام بر عزّت یکتاپرستان، زنده کنندهٔ مؤمنان و نابود کنندهٔ کافران

دلبرا گر بنوازی به نگاهی ما را *** خوشتر است ار بدهی منصب شاهی ما را

به من بی سر و پا گوشهٔ چشمی بنما *** که محال است جز این گوشه پناهی ما را

بزم دوم: اَلسَّلامُ عَلیٰ کُلِّ مُسْتَشْهَدٍ مِنَ الْمُؤْمِنینَ

شهدای «یاران و اصحاب» سلام الله علیهم

تاج سر بوالبشر خاک شهیدان توست *** کاین شهدا تا ابد فخر بنی آدم اند

چون به جهان خرّمی جز غم روی تو نیست *** باده کشان غمت مست شراب غم اند⁽²⁾

اَلسَّلامُ عَلَي الْمُنْتَهیٰ اِلَيْهِ مَواریثُ الْاَنْبِياءِ، «مَهْدِيِّ» الَّذی وَعَدَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ الْاُمَمَ⁽¹⁾

سلام بر آن که بدو منتهی شود میراث های پیامبران، «مهدی» که خداوند عزّ و جلّ، امّت ها را به او وعده داد.

ناموس اعظم حقّ، غیب مصون مطلق کاندر شهود اویند روحانیون حَياریٰ

آئینهٔ تجلّی، معشوق عقل کلّی سرمایهٔ تسلّی عشّاق بی نوا را

باده گساران اوّل: «یاران شهید امام حسین علیه السّلام قبل از عاشورا»

جلوهٔ بخت تو دل می برد از شاه و گدا چشم بد دور که هم جانی و هم جانانی

گر چه دوریم به یاد تو قدح می گیریم *** بعد منزل نبود در سفر روحانی

¯ حضرت مسلم بن عقیل سلام الله علیهما

· اَخی وَ ابْنَ عَمّی وَ ثِقَتی مِنْ اَهْلِ بَيْتی

در عظمت شخصیّت حضرت مسلم سلام الله علیه همین بس که امام حسین علیه السّلام هنگام ارسال وی به کوفه، در نامه ای به مردم آنجا چنین نوشتند:

«فَقَدْ اَرْسَلْتُ اِلَيْکُمْ اَخی وَ ابْنَ عَمّی وَ ثِقَتی مِنْ اَهْلِ بَيِتی مُسْلِمَ بْنَ عَقیلٍ» همانا به سوی شما فرستاده ام برادرم و پسر عمویم و کسی که مورد اطمینان و وثوق من در میان خاندانم است: «مسلم بن عقیل» را.⁽¹⁾

وقتی عبیدالله بن زیاد لعنۀ الله علیه به عنوان فرماندار جدید به کوفه وارد شد، در اجتماع مردم، آنها را شدیداً از حکومت یزید ترسانید و گفت: هر کسی با ما مخالفت کند خون و مالش برای ما مباح است و به بزرگان و رؤسای طوائف و محلّه ها اخطار می کنم که هر کس از شما دشمنان یزید را بشناسد و به ما معرّفی نکند، بر درِ خانهٔ خود به دار آویخته خواهد شد و حقوق ماهیانه اش قطع می گردد ...⁽²⁾.

در نتیجه تمامی هشتاد هزار نفری که با حضرت مسلم سلام الله علیه بیعت کرده بودند، وی را رها کردند و به گوشهٔ امنی خزیدند!⁽³⁾

حضرت مسلم سلام الله علیه غریب و تنها در کوچه ها می گشت...

در این هنگام پیر زنی - بلکه شیر زنی - به نام طوعه سلام الله علیها در اوج خفقان و وحشت و ترس حاکم بر کوفه! مردانه حضرت را به خانه اش برد و پذیرایی کرد.

دست از مس وجود چو مردان ره بشوی *** تا کیمیاي عشق بیابی و زر شوی

گر نور عشق حقّ به دل و جانت اوفتد *** بالله کز آفتاب فلک خوب تر شوی

یک دم غریق بحر خدا شو گمان مبر *** کز آب هفت بحر به یک موی تر شوی

طوعه سلام الله علیها در وقت اذان صبح، آب برای حضرت مسلم سلام الله علیه برد تا وضو بگیرد. عرض کرد: ای مولای من! امشب هیچ نخوابیدی. حضرت فرمود: اندکی خوابیدم، در عالم خواب عمویم امیر المؤمنین (علیه افضل صلوات المصلّین) را دیدم؛ به من فرمود: «اَلْوَحا اَلْوَحا، اَلْعَجَلَ اَلْعَجَلَ» (زود با شتاب نزد ما بیا.) به گمانم آخرین ایّام عمرم فرا رسیده است.

حضرت وضو گرفت و نماز خواند. و مشغول دعا و تعقیب نماز بود که صدای حرکت لشکر ابن زیاد را شنید. دعایش را زود تمام کرد و شمشیرش را برداشت و آمادهٔ جنگ گردید و به خود خطاب کرد: بیرون برو برای مرگی که ناگزیر از آن هستی.

طوعه سلام الله علیها عرض کرد: ای مولای من! آمادهٔ مرگ شده ای؟!

حضرت مسلم سلام الله علیه فرمود: آری چاره ای جز آن نیست و تو وظیفهٔ خود را انجام دادی و کمال احسان را نمودی و از شفاعت رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) بهره مند گشتی.

مردی که حسن خلق و حسین آئین است *** با هستی خویشتن مدامش کین است

سرمشق تو را خطّ فنا داد حسین *** رو مشق فنا کن که شفاعت این است

· شمشیری از شمشیر های پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم

در این هنگام سیصد نفر از دژخیمان ابن زیاد برای دستگیری حضرت، وارد خانهٔ طوعه سلام الله علیها شدند.

حضرت برای این که آنها خانهٔ طوعه را به آتش نکشند، با شمشیر بر آنها حمله کرد و کار را بر آنها سخت گرفت و سرانجام آنها را از خانه بیرون کرد و در بیرون خانه درگیری سختی درگرفت. عدّه ای به بالای بام ها رفتند و از آنجا سنگ به سوی حضرت پرتاب می کردند و دسته های نی را آتش زده از بالا به سرش می ریختند. حضرت مسسلم سلام الله علیه با شمشیر در کوچه به آنها حمله می کرد و همچنان می جنگید.

در نقلی آمده: حضرت درِ خانه را از جای کند و سپر خود قرار داد و آنچنان جنگید که صد و هشتاد نفر اسب سوار دشمن را کشت!

محمد بن اشعث لعنۀ الله علیه برای ابن زیاد ملعون پیام داد که لشکر کمکی برای من بفرست.

ابن زیاد لشکری فرستاد.

بار دیگر ابن اشعث تقاضای کمک کرد!

ابن زیاد در پاسخ او گفت: مادرت به عزایت بنشیند! آیا یک نفر، این گونه از شما می کشد!؟ پس اگر شما را به جنگ شخصی نیرومندتر از او - یعنی حسین - بفرستم چه خواهی کرد؟!

ابن اشعث جواب داد: تو خیال کرده ای مرا به جنگ بقّالی از بقّال های کوفه یا زارعی از زارعان حیره فرستاده ای؟!

آیا نمی دانی که مرا به جنگ شیری شجاع، دلاور مردی قوی و شمشیری از شمشیرهای پیامبر فرستاده ای؟!

ابن زیاد لعنۀ الله علیه پانصد سوار دیگر فرستاد و گفت: وای بر شما! (به عنوان حیله) امانش دهید؛ و گرنه شما را نابود می کند.⁽¹⁾

ابن اشعث خطاب به حضرت مسلم سلام الله علیه فریاد زد: ما به تو امان دادیم؛ بی جهت خود را به کشتن نده.

ولی حضرت که به امان آنها اطمینان نداشت همچنان رجز می خواند و به دشمن حمله می کرد و ضربات سنگینی بر آنها وارد می ساخت.

بار دیگر ابن اشعث گفت: دروغ به تو نمی گویند و فریبت نمی دهند. تو در امان هستی. این ها (ابن زیاد و ...) پسر عموهای تو هستند. تو را نخواهند کشت.

حضرت که بر اثر سنگ ها و تیرها و ضربات شمشیر و ... بدن مطهّرش پر از زخم و جراحت شده بود و خون زیادی از بدنش رفته بود، اندکی آرام گرفت و نتوانست به جنگ ادامه دهد. لذا کنار دیوار رفت و تکیه کرد تا بار دیگر آماده گردد.

باز ابن اشعث گفت: تو در امان هستی.

حضرت فرمود: آیا من در امان هستم؟

همه گفتند: در امان هستی.

در این هنگام استری آوردند و حضرت مسلم سلام الله علیه را بر آن سوار نمودند و به طرف دارالاماره به راه افتادند.⁽²⁾

· افضلُ الجهاد

وقتی که حضرت بر ابن زیاد وارد شد، سلام نکرد. پاسبانی گفت: به امیر و فرماندار سلام کن.

حضرت مسلم سلام الله علیه به او نهیب زد: ساکت باش؛ وای بر تو! او امیر و فرماندار من نیست.

ابن زیاد گفت: اشکالی ندارد. سلام کنی يا نکنی کشته خواهی شد.

حضرت فرمود: اگر تو مرا بکشی تازگی ندارد. بدتر از تو، بهتر از مرا کشته است ...

ابن زیاد گفت: ای مخالف سر کش! بر پیشوایت (یزید) خروج کردی و صفّ اتّحاد مسلمین را در هم شکستی و فتنه و آشوب به راه انداختی.

حضرت فرمود: ای پسر زیاد! وحدت مسلمین را معاویه و پسرش یزید در هم شکستند و فتنه و آشوب را تو و پدرت بردهٔ بنی علاج از ثقیف، بر پا نمودید و من امیدوارم که خداوند مقام شهادت را به دست بدترین خلق نصیبم گرداند.

ابن زیاد گفت: در آزوی چیزی بودی (حکومت) که خداوند آن را به ثمر نرسانید و به دست اهلش سپرد.

حضرت مسلم سلام الله علیه فرمود: ای پسر مرجانه!⁽³⁾چه کسی صلاحیّت آن را دارد؟

ابن زیاد گفت: یزید بن معاویه.

حضرت فرمود: سپاس خداوند را. ما به رضای خدا راضی هستیم. خدا بین ما و شما حکم کند ...

ابن زیاد لعنۀ الله علیه از شدّت خشم، به حضرت مسلم سلام الله علیه و امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین و امام حسن مجتبی علیه السّلام و امام حسین علیه السّلام ناسزا می گفت.

حضرت سلام الله علیه به او فرمود: تو و پدرت سزاوارتر به این ناسزاها هستید. هر چه خواهی بکن ای دشمن خدا!

ابن زیاد به بکر بن حمران دستور داد که آن حضرت را بالای قصر ببرد و به قتل برساند.

قال رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم : ⁽⁴⁾

کنزالعمال خ 43588

«اَلا! لا يَمْنَعَنَّ رَجُلاً مَهابَةُ النّاسِ اَنْ يَتَکَلَّمَ بِالْحَقِّ اِذا عَلِمَهُ» آگاه باشید! به هیچ وجه نباید ترس و مهابت مردم، مانع تکلّم انسان در مورد حقّی شود که آن را می داند.

«اَلا! اِنَّ اَفْضَلَ الْجِهادِ کَلِمَةُ حَقٍّ عِنْدَ سُلْطانٍ جائِرٍ» آگاه باشید! قطعاً با فضیلت ترین جهاد، گفتن کلمهٔ حقّی است در نزد پیشوایی ستمگر.

· شهادت

بکر بن حمران، حضرت مسلم سلام الله علیه را به سوی بالای قصر می برد، و حضرت، تسبیح و ذکر خدا می گفت و بر پیامبر و آلش صلوات می فرستاد و عرضه می داشت: خدایا! خودت بین ما و این گروه حکم کن.

بکر که ضربت سختی از حضرت مسلم سلام الله علیه خورده بود و کینهٔ حضرت را در دل داشت، آن حضرت را بالای قصر برد و از آنجا به طرف زمین سرازیر کرد و گردنش را زد. و بعد از به زمین افتادن سر مقدّسش، بدن مطهّرش را نیز از بالا به سوی زمین افکند!⁽¹⁾و

این گونه حضرت مسلم سلام الله علیه - اوّل شهید نهضت سیّد الشّهداء علیه افضل التّحیّۀ و الثّناء - در روز عرفه با شهادت خود، عرفان راستین را معنا نمود.

مردم دیدهٔ ما جز به رخت ناظر نیست *** دل سرگشتهٔ ما غیر تو را ذاکر نیست

اشکم احرام طواف حرمت می بندد *** گرچه از خون دل ریش دمی طاهر نیست

¯ حضرت هانی بن عُرْوَة سلام الله علیه

وی از بزرگان شیعه و در کوفه شخصیّتی عظیم داشت. و نقل شده که عصر پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم را درک نموده بود و از اصحاب آن حضرت به شمار می آمد.

طبق نقل مسعودی، نفوذ اجتماعی هانی سلام الله علیه به گونه ای بود که چهار هزار سوارهٔ زره پوش با او سوار می شد و هشت هزار پیاده، فرمان بر داشت.

ءَامَنُوا ثُمَّ اسْتَقامُوا⁽²⁾

هانی بن عروۀ سلام الله علیه تا آنجا که توان داشت از حضرت مسلم بن عقیل سلام الله علیه حمایت کرد و در ابتدای ورود حضرت به کوفه، میزبان ایشان شد و مردم را بر ضدّ ابن زیاد می شورانید.

سرانجام او را دستگیر کردند و پس از شهادت حضرت مسلم سلام الله علیهما او را در بازار کوفه گردن زدند!

و به نقل دیگر آن پیرمرد 89 ساله را به میدان کُناسهٔ کوفه کشاندند و در آنجابه شهادت رساندند و به دار آویزان کردند!⁽³⁾

حلّاج بر سر دار این نکته خوش سراید *** از شافعی مپرسید امثال این مسائل

اراذل دنیاپرست، جنازهٔ بی سر حضرت مسلم و هانی سلام الله علیهما را به طنابی بستند و در بازار می کشاندند! ...⁽⁴⁾

در نقلی آمده: ابن زیاد لعنۀ الله علیه دستور داد پاهای حضرت مسلم و هانی سلام الله علیهما را به طنابی بستند و در بازار کشاندند، سپس جنازهٔ بی سر و خون چکان آنها را در محلّ کُناسهٔ کوفه به طور معکوس (پاها بالا و سرها پائین) به دار آویزان نمودند!⁽⁵⁾

أحَسِبَ النّاسُ اَنْ يُتْرَکُوا اَنْ يَقُولُوا ءَامَنّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ (سورهٔ مبارکهٔ عنکبوت آیهٔ شریفهٔ 2) آیا مردم چنین پنداشتند که به صرف این که گفتند: «ما ایمان آوردیم»، رها می شوند و بر این ادّعا، امتحان نمی گردند؟!

(اِنّا باللهِ عائِذون .پناه بر خدا)

و آنگاه ابن زیاد لعنۀ الله علیه سر مطهّر آن دو سرباز امام حسین علیه السّلام را به سوی يزید لعنۀ الله علیه فرستاد و یزید آنها را در یکي از دروازه های دمشق آویزان کرد!⁽¹⁾

بحری است بحر عشق که هیچش کناره نیست *** آنجا جز آن که جان بسپارند چاره نیست

آن دم که دل به عشق دهی خوش دمی بود *** در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست

فرصت شمر طریقهٔ رندی که این نشان *** چون راه گنج بر همه کس آشکاره نیست

· همسر و فرزند ولایتمدار:

«رُوَيْحَة» همسر ولایتمدار حضرت هانی سلام الله علیهما پس از شهادت حضرت مسلم و همسرش حضرت هانی سلام الله علیهما به اتّفاق فرزندش یحیی سلام الله علیه در کوفه مخفی شد و با اطّلاع از ورود امام حسین علیه السّلام به کربلا، نزد حضرت شتافتند و به قافلهٔ نور ملحق شدند و یحیی سلام الله علیه در رکاب سیّد الشّهداء علیه افضلُ التّحیّۀ و الثّناء جام شهادت را سرکشید.

روز ازل از کلک تو یک قطره سیاهی *** بر روی مه افتاد که شد حلّ مسائل

· يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ

و از عجائب و از مصادیق آیهٔ شریفهٔ «يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ»⁽²⁾

تفسیر قیّم المیزان فرموده است که بعضی آن را تفسیر کرده اند به این که خداوند متعال [در مواردی] مؤمن را از کافر و کافر را از مؤمن خلق می کند؛ چون خود خدای تعالی کافر را مرده و مؤمن را زنده نامیده و فرموده است: «أ وَ مَنْ کانَ مَيِّتاً فَاَحْيَيْناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نوراً».

نه عمر خضر بمانَد نه مُلک اسکندر *** نزاع بر سر دنیای دون مکن درویش

حضرت عبدالله بن يَقْطُر

حضرت عبدالله بن يَقْطُر⁽⁴⁾حِمْيَری سلام الله علیه

برخی تاریخ نگاران گفته اند بعد از این که امام حسین علیه السّلام از مکّه به سوی کوفه خارج شدند، پاسخ نامهٔ مسلم بن عقیل سلام الله علیه⁽⁵⁾را نوشتند و به «عبدالله بن يَقْطُر» سلام الله علیه دادند تا آن را به مسلم سلام الله علیه برساند.

عبدالله تا قادسیّه به تاخت رفت، اما توسّط حَصین بن تمیم لعنۀ الله علیه⁽¹⁾دستگیر و به سوی ابن زیاد ملعون فرستاده شد.

ابن زیاد از رسالت او پرسید، ولی عبدالله سلام الله علیه پاسخ نداد.

ابن زیاد از سفیر امام علیه السّلام چنین خواست: «تو باید بالای قصر [دار الاماره] روی و دروغگو، فرزند دروغگو را لعنت کنی. سپس از فراز قصر پائین آی تا من رأی خود را دربارهٔ تو اعلام کنم.»

· افضل الجهاد

عبدالله بن يَقْطُر سلام الله علیه بر فراز قصر رفت تا این که بر مردمی که آنجا جمع شده بودند مشرف شد، آنگاه با صدای رسا فریاد برآورد: «ای مردم! من فرستادهٔ حسین پسر «فاطمه دختر رسول خدا» به سوی شما هستم تا این که او را علیه پسر مرجانه و پسر سمیّه، آن حرامزاده پسر حرامزاده، یاری و کمک رسانید.»

ابن زیاد دستور داد عبدالله سلام الله علیه را از بالای قصر به زمین پرتاب کنند.

استخوان های عبدالله سلام الله علیه در هم شکست و خرد شد. او هنوز رمقی در بدن داشت که عبدالملک بن عُمَير - که قاضی و فقیه! کوفه بود - سر رسید و او را با کارد سر برید!⁽²⁾

دلا ز نور هدایت گر آگهی يابی *** چو شمع خنده زنان ترک سر توانی کرد

¯ حضرت سلیمان بن رَزین سلام الله علیه

وی از غلامان امام حسین علیه السّلام بود.

امام علیه السّلام هنگامی که در مکّه اقامت داشتند، سلیمان سلام الله علیه را به همراه نامه ای، به سوی رؤسای پنج گانه و اشراف بصره فرستادند.⁽³⁾مضمون

نامه این بود: ... من به کتاب خدا و سنّت پیامبرش شما را دعوت می کنم، چرا که قطعاً سنّت میرانده شده است! و قطعاً بدعت زنده شده است! (فَاِنَّ السُّنَّةَ قَدْ اُمیتَتْ وَ اِنَّ الْبِدْعَةَ قَدْ اُحْيِيَتْ) پس اگر گفتارم را بشنوید و امرم را اطاعت کنید شما را به راه رشد هدایت می کنم.⁽⁴⁾

آنها در پاسخ نامه برخوردهای مختلفی داشتند: بعضی نامه را از دیگران پنهان داشتند. بعضی در پاسخ عذر خواهی کردند و بعضی قول اطاعت و پیروی دادند و به وعده، بسنده نمودند! امّا یکي از این رؤسا به نام مُنذِر بن جارود - که پدر زن ابن زیاد بود - پنداشت که این نامه دسیسهٔ عبیدالله بن زیاد است؛ بنا بر این نامه را گرفت و نامه رسان (سلیمان بن رَزین سلام الله علیه) را دستگیر کرد و هر دو را نزد ابن زیاد در بصره فرستاد!

او چون نامه را خواند دستور داد که سلیمان سلام الله علیه را گردن زنند.

آری؛ این گوه سلیمان سلام الله علیه روح پاکش به آسمان شهادت پر کشید.

عمری است تا ز زلف تو بویی شنیده ام *** زان بوی در مشام دل من هنوز بوست

ابن زیاد لعنۀ الله علیه پس از آن، همان صبحدمان بر فراز منبر رفت و مردم را ترسانید! سپس به سمت کوفه رهسپار شد تا قبل از امام حسین علیه السّلام خود را به کوفه برساند.⁽⁵⁾

حضرت قَيْس بن مُسْهِر

حضرت قَيْس بن مُسْهِر⁽¹⁾صَيداویّ سلام الله علیه

وی مردی شجاع، شریف و خالص در محبّت اهل بیت علیهم السّلام بود.

ابومخنف نقل کرده که وقتی حضرت مسلم سلام الله علیه دید مردم با او در کوفه دربارهٔ امام حسین علیه السّلام بیعت کردند، نامه ای را که گویای وضع کوفه و آمادگی مردم بود به امام علیه السّلام نوشت و آن را توسّط قیس سلام الله علیه و یاران او عابس شاکری سلام الله علیه و شوذب سلام الله علیه - که غلام عابس بود - به محضر امام علیه السّلام در مکّه فرستاد.

آنان نامه را در مکّه به حضرت علیه السّلام رساندند و ملازم امام علیه السّلام شدند تا با آن حضرت از مکّه به کربلا آمدند.⁽²⁾

ابومخنف می گوید: وقتی امام علیه السّلام به «حاجِر» رسیدند، نامه ای به مسلم سلام الله علیه و شیعیان کوفه نگاشتند و توسّط قیس سلام الله علیه آن را ارسال نمودند.

· افضل الجهاد

امّا «حَصین بن تمیم» قیس سلام الله علیه را دستگیر کرد.

این واقعه پس از شهادت حضرت مسلم سلام الله علیه بود که عبیدالله سواران لشکر کوفه را منظّم کرده بود، به گونه ای که مناطق زیادی را پوشش دهند.

حَصین لعنۀ الله علیه، حضرت قیس سلام الله علیه را به سوی ابن زیاد فرستاد. او سراغ نامه را گرفت. قیس سلام الله علیه گفت: آن را پاره کرده ام. ابن زیاد پرسید: چرا؟ قیس سلام الله علیه با شجاعت گفت: برای این که ندانی در آن چیست.

ابن زیاد گفت: اگر به من خبر نمی دهی پس (لا اقلّ) بالای منبر برو و آن بسیار دروغگو پسر بسیار دروغگو را لعنت کن.

قیس سلام الله علیه بر فراز منبر رفت و با صدایی رسا غریو برآورد: «ای مردم! به درستی که حسین بن علی بهترین خلق خداست و او پسر فاطمه دختر رسول خداست و من فرستادهٔ او به سوی شما هستم. از او در حاجِر جدا شده ام. پس او را اجابت کنید.» سپس عبیدالله بن زیاد و پدرش را لعنت کرد و بر امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین درود فرستاد.

گر بشکافند سراپای من *** جز تو نبینند در اعضای من

ابن زیاد لعنۀ الله علیه دستور داد او را بالای دارالاماره بردند و از فراز آنجا به زمین پرتاب کردند. و او با اندامی در هم شکسته و چهره ای خونین به وصال محبوب رسید.⁽³⁾

دشمن به قصد حافظ اگر دم زند چه باک *** منّت خدای را که نی ام شرمسار دوست

اَلسَّلامُ عَلَي الْقائِمِ الْمُنْتَظَرِ، اَلْعَدْلِ الْمُشْتَهَرِ⁽¹⁾

سلام بر قیام کننده ای که در انتظار اویند، عدل پر آوازه

مظهر قائم بالقسط حجاب ازلی *** مُعلِن سرّ خفیّ مُظهِر ما قد بَطَن است

مرکز دائرهٔ هستی و قطب الاقطاب *** آن که با عالم امکان مثل روح و تن است

باده گساران دوم: «اصحاب شهید امام حسین علیه السّلام در روز عاشورا»

خاک سر کوی تو زنده کند مرده را *** زان که شهیدان تو جمله مسیحا دم اند

سرّ خدای ازل غیب در اسرار توست *** سرّ تو با سرّ حقّ، خود ز ازل توأم اند

به پا خیزید

صبح عاشورا عمر سعد لعنۀ الله علیه تیری پرتاب کرد و خطاب به لشکرش گفت: «نزد امیر به نفع من گواهی دهید که من نخستین کسی بودم که تیر پرتاب کردم.» سپس آنها تیراندازی را شروع کردند.⁽¹⁾

پس از آن، از اصحاب امام حسین علیه السّلام کسی نمانده بود که مورد اصابت تیر قرار نگرفته باشد.⁽²⁾

سیّد الشّهداء علیه افضل التّحیّۀ و الثّناء به اصحاب و یارانش فرمود:

«قوموا - رَحِمَکُمُ اللهُ - اِلَي الْمَوْتِ الَّذی لا بُدَّ مِنْهُ فَاِنَّ هذِهِ السِّهامَ رُسُلُ الْقَوْمِ اِلَيْکُمْ» به پا خیزید - خدا شما را رحمت کند - به سوی مرگ که همه، ناگزیر از آن اند. همانا به راستی این تیرها پیام آوران این قوم به سوی شمایند.

یاران امام علیه السّلام همگی به دشمن حمله ور شدند.⁽³⁾

هنگامی که گرد و غبار فرو نشست، پنجاه نفر⁽⁴⁾و به نقلی دیگر چهل نفر⁽⁵⁾به فوز شهادت نائل آمده بودند.

در این نوشتار، شهدای حملهٔ نخست را به ترتیب الفبائی و شهدای بعد از حملهٔ نخست را - تقریباً⁽⁶⁾- به ترتیب زمان شهادت شان ذکر نموده، با نام و یاد مشعشع شان دل را جلا و جان را صفا می بخشیم.⁽⁷⁾

الف: شهدای حملهٔ نخست

الف: شهدای حملهٔ نخست⁽⁸⁾

حضرت ادهم بن امیّۀ سلام الله علیه

حضرت ادهم بن امیّۀ سلام الله علیه⁽⁹⁾

وی از شیعیان بصره بود. بعضی⁽¹⁰⁾او را از اصحاب رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم که از آن حضرت نقل حدیث کرده، دانسته اند.

او به دعوت و همراهی يزید بن نُبَيط سلام الله علیه - که ماجرایش در ذیل یزید بن نبیط می آید - به سوی امام علیه السّلام حرکت کرد و در ابطح به حضرت پیوست و تا کربلا همراه امام علیه السّلام بود و در آنجا به مقام شهادت فائز گردید.

خرّم آن روز کزین منزل ویران بروم *** راحت جان طلبم و ز پی جانان بروم

حضرت امیّۀ بن سعد سلام الله علیه

حضرت امیّۀ بن سعد سلام الله علیه⁽¹⁾

وی از اصحاب امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین و از تابعین و ساکن کوفه بود. و چون از آمدن امام حسین علیه السّلام به کربلا آگاهی يافت، به امام علیه السّلام ملحق شد و با بذل خون خود، دین محمّدی صلّی الله علیه و آله و سلّم را زنده کرد.

فتنه می بارد از این سقف مُقَرنَس برخیز *** تا به میخانه پناه از همه آفات بریم

حضرت بشیر (بُشر) بن عَمْرْو

حضرت بشیر (بُشر) بن عَمْرْو⁽²⁾حَضْرَمی سلام الله علیه

وی از نیکان و یاران امام علی امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین بود.

دلاوری فرزندان او در نبردها زبانزد بود.

وی در ایّامی که هنوز امام حسین علیه السّلام با لشکر یزید درحال گفت و گو بودند، به امام علیه السّلام پیوست.⁽³⁾

· خبر اسارت فرزند

روز عاشورا فرا رسید و جنگ آغاز شد. در همان حال به بشیر خبر رسید که پسرت در مرز ری به اسارت گرفته شد. او در پاسخ گفت: او و خودم را به حساب خداوند می گذارم ...

خبر این جریان به امام حسین علیه السّلام رسید، حضرت به او فرمودند: خداوند تو را رحمت کند. تو از بیعت با من آزادی؛ پس برو و در آزاد کردن پسرت کوشش کن.

بشر عرض کرد: درندگان مرا زنده زنده بخورند اگر از شما جدا شوم ای اباعبدالله!

دامن دوست به صد خون دل افتاد به دست *** به فسونی که کند خصم رها نتوان کرد

پس امام علیه السّلام فرمود: این ها (لباس های بُرد) را به پسرت محمّد بده؛⁽⁴⁾تا بتواند در آزادی برادرش از آن بهره گیرد.

امام علیه السّلام به او پنج لباس دادند که قیمت آنها هزار دینار می شد.⁽⁵⁾

سرانجام بشیر (بُشر) در روز عاشورا مرغ جانش به بهشت شهادت پر کشید.

در طریق عشقبازی امن و آسایش بلاست *** ریش باد آن دل که با درد تو خواهد مرهمی

حضرت جابر بن حَجّاج

حضرت جابر بن حَجّاج⁽⁶⁾سلام الله علیه⁽⁷⁾

صحبت حور نخواهم که بود عین قصور *** با خیال تو اگر با دگری پردازم

مرغ سان از قفس خاک هوایی گشتم *** به هوایی که مگر صید کند شهبازم

حضرت جَبَلَة

حضرت جَبَلَة⁽¹⁾بن علی شَيبانی سلام الله علیه

وی از شجاعان کوفه به شمار می آمد.⁽²⁾و در جنگ صِفّین⁽³⁾در

رکاب امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین حضور داشت.⁽⁴⁾

جبله سلام الله علیه در نهضت مسلم بن عقیل سلام الله علیه نیز شرکت داشت.

وی روز عاشورا در حملهٔ اوّل به شهادت رسید.⁽⁵⁾

به هواداری او ذرّه صفت رقص کنان *** تا لب چشمهٔ خورشید درخشان بروم

حضرت جُنادَة بن حارث انصاری

حضرت جُنادَة بن حارث انصاری (یا جُنادَة بن کَعْب⁽⁶⁾) سلام الله علیه

وی و خانواده اش دسته جمعی سلام الله علیهم همراه امام حسین علیه السّلام از مکّه به کربلا آمدند.

وی در روز عاشورا در حملهٔ اوّل روح بلندش به آسمان شهادت عروج کرد.⁽⁷⁾

او هنگام تاختن به سوی دشمن، مضمون این رجز را می خواند:

من جناده پسر حارث هستم. نه ضعیفم و نه پیمان شکن. بر بیعت خود ثابت قدم هستم تا به وارث خود این عهد را به ارث دهم، در حالی که امروز اعضای بدنم در این زمین شکسته خواهد شد.⁽⁸⁾

گر به هر موی، سری بر تن حافظ باشد *** همچو زلفت همه را در قدمت اندازم

حضرت جُنْدَب

حضرت جُنْدَب⁽⁹⁾بن حُجْر⁽¹⁰⁾خَوْلانی⁽¹¹⁾سلام الله علیه

وی از سرشناسان شیعه و از یاران امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین بود.⁽¹²⁾

به گواهی برخی منابع، جندب سلام الله علیه از اهالی کوفه و صحابی پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم بود و همراه امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین در جنگ صفّین حضور داشت.⁽¹³⁾

پدر او حُجْر سلام الله علیهما نیز از یاران و اصحاب امام علی علیه السّلام بود که معاویه لعنۀ الله علیه او را به سبب حمایت بی دریغش از مولا علی علیه السّلام به شهادت رساند.⁽¹⁴⁾

حضرت جندب سلام الله علیه از کوفه بیرون آمد و قبل از رسیدن لشکر حرّ، به کاروان امام حسین علیه السّلام پیوست و در روز عاشورا در حملهٔ اوّل روح پر فتوحش به جنّت شهادت عروج کرد.⁽¹⁾

تو همچو صبحی و من شمع خلوت سحرم *** تبسّمی کن و جان بین که چون همی سپرم

¯ حضرت جُوَين بن مالک ضُبَعی سلام الله علیه

وی در عین این که از شیعیان بود با قبیلهٔ خود جزو لشکر عمر سعد شده بود و برای جنگ با امام حسین علیه السّلام خارج شده بود!

امّا وقتی عمر سعد، شروط امام علیه السّلام را نپذیرفت، حضرت جُوَين سلام الله علیه با عدّه ای شبانه به اردوگاه حسینی علیه السّلام ملحق شد⁽²⁾

­ حدود سی نفر از لشکر عمر سعد، شب عاشورا به امام حسین علیه السّلام پیوستند که جُوَين سلام الله علیه یکي از آن سعادتمندان بود.

سرانجام در حملهٔ اوّل به درجهٔ رفیع شهادت رسید.

نهادم عقل را ره توشه از می *** ز شهر هستی اش کردم روانه

برو این دام بر مرغی دگر نه *** که عنقا را بلندست آشیانه

حضرت حارث بن اِمْرُؤُالْقَيْس کِنْدی

حضرت حارث بن اِمْرُؤُالْقَيْس کِنْدی⁽³⁾سلام الله علیه

وی از شجاعان و اهل عبادت به شمار می رفت.

او به یاری عمر بن سعد لعنۀ الله علیه آمده بود! امّا وقتی دید که ابن سعد، کلام امام علیه السّلام را ردّ کرد، به حضرت اباعبدالله علیه السّلام تمایل یافت و در رکاب حضرت به فوز شهادت نائل آمد.⁽⁴⁾

هر چند غرق بحر گناهم ز صد جهت *** تا آشنای عشق شدم ز اهل رحمتم

حضرت حارث بن نَبْهان

حضرت حارث بن نَبْهان⁽⁵⁾سلام الله علیه

پدر حارث، «نَبْهان» غلام حضرت حمزه - عموی بزرگوار پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم -⁽⁶⁾و

سواری شجاع بود.

حارث به امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین پیوسته بود و سپس امام مجتبی علیه السّلام را همراهی کرده بود.

وی بعد از امام مجتبی علیه السّلام، همراه امام حسین علیه السّلام به کربلا آمد و در حملهٔ نخستین، با شهادت، به کوی معبود بار یافت.⁽⁷⁾

چنان پر شد فضای سینه از دوست *** که فکر خویش گم شد از ضمیرم

حضرت حَبّاب

حضرت حَبّاب⁽¹⁾بن عامر بن کَعْب بن تَمیمی سلام الله علیه⁽²⁾

وی از شیعیان کوفه بود که با حضرت مسلم سلام الله علیه بیعت کرد.

پس از این که مردم کوفه حضرت مسلم سلام الله علیه را تنها گذاشتند، حباب از کوفه خارج شد و در بین راه، امام حسین علیه السّلام را ملاقات کرد و به حضرت پیوست و در کربلا با شهادت رستگار شد.

مرغ روحم که همی زد ز سر سدره صفیر *** عاقبت دانهٔ خال تو فکندش در دام

حضرت حَجّاج بن زید سعدی⁽³⁾سلام الله علیه

وی حامل نامهٔ مسعود بن عمرو اَزْدی⁽⁴⁾

به امام حسین علیه السّلام بود. این نامه در پاسخ نامهٔ امام علیه السّلام بود که حضرت خطاب به او و سران بصره نوشته، آنان را به یاری خویش فرا خوانده بودند.

حضرت حَجّاج سلام الله علیه وقتی نامه را آورد، همانجا نزد امام حسین علیه السّلام ماند و روز عاشورا روح پاکش به آسمان شهادت پر کشید.

اهل کام و ناز را در کوی رندی راه نیست *** رهروی باید جهان سوزی نه خامی بی غمی

حضرت حُلاس بن عَمْرْو و برادرش حضرت نُعمان⁽⁵⁾بن عمرو راسِبی⁽⁶⁾سلام الله علیهما

حُلاس اهل کوفه و در شمار اصحاب امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین و رئیس شُرطه⁽⁷⁾

و مأموران انتظامی آن حضرت بود.

در کربلا وی و برادرش نُعمان از لشکریان عمر بن سعد لعنۀ الله علیه بودند و چون عمر شروط و پیشنهادهای امام حسین علیه السّلام را ردّ کرد،شبانه به اردوگاه امام علیه السّلام پیوستند و همراه حضرت بودند تا با شهادت به جنّۀ اللقاء پر گشودند.⁽⁸⁾

مددی گر به چراغی نکند آتش طور *** چارهٔ تیره شب وادی اَيمن چه کنم

حضرت زاهِر، مَوْلیٰ عَمْرْو بن حَمِق⁽⁹⁾خُزاعی⁽¹⁰⁾سلام الله علیه

او از شخصیّت های کوفه و مردی سالخورده بود.

حضرت زاهر سلام الله علیه دلیری آزموده بود و در شجاعت شهرت داشت و به دوستی اهل بیت علیهم السّلام معروف بود.

او در سال 60 هجری قمری به حجّ رفت و در مکّه به سیّد الشّهداء علیه افضل التّحیّۀ و الثّناء پیوست و با حضرت به کربلا آمد⁽¹⁾و در حملهٔ اوّل، ولایتمداری اش را با بذل جان، ثابت کرد.⁽²⁾

دردم از یار است و درمان نیز هم *** دل فدای او شد و جان نیز هم

حضرت زُهَيْر⁽³⁾بن بِشْر⁽⁴⁾خَثْعَمِي⁽⁵⁾سلام الله علیه⁽⁶⁾

به می پرستی از آن نقش خود بر آب زدم *** که تا خراب کنم نقش خود پرستیدن

حضرت زُهَيْر بن سُلَيْم

حضرت زُهَيْر بن سُلَيْم⁽⁷⁾اَزْدی⁽⁸⁾سلام الله علیه ⁽⁹⁾

وی از سعادتمندانی است که در شب عاشورا بر خیمه گاه حسینی علیه السّلام چهره سائید و به یاران امام علیه السّلام پیوست.

این بزرگمرد در روز عاشورا در اوّلین حمله، با بذل خون خود، اسلام را حیات بخشید.

مژدهٔ وصل تو کو کز سر جان برخیزم *** طائر قدسم و از دام جهان برخیزم

حضرت سالِم بن عَمْرْو، مَوْلیٰ بنی مَدَنِيَّة

حضرت سالِم بن عَمْرْو، مَوْلیٰ بنی مَدَنِيَّة⁽¹⁰⁾کلبی سلام الله علیه

وی از شیعیان کوفه و شخصی شجاع و دلاور بود و در نهضت مسلم بن عقیل سلام الله علیه شرکت داشت.

سالم سلام الله علیه پس از شهادت حضرت مسلم سلام الله علیه دستگیر شد، امّا از چنگ دشمن گریخت و پنهان شد. و چون شنید که امام حسین علیه السّلام به کربلا رسیده است، خود را به حضرت علیه السّلام رساند و روز عاشورا به مقام شامخ شهادت دست یافت.⁽¹¹⁾

هر دو عالم یک فروغ روی اوست *** گفتمت پیدا و پنهان نیز هم

حضرت سعد بن حَرْث (حارث)، «مَوْلیٰ علیّ بن ابی طالب علیه السّلام» سلام الله علیه

برخی او را از صحابهٔ رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم دانسته اند.⁽¹²⁾

او از جملهٔ غلامان آزاد شدهٔ امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین بود⁽¹⁾و

از جانب آن حضرت به عنوان والی و استاندار آذربایجان منصوب شد.⁽²⁾

حضرت سعد سلام الله علیه پس از شهادت امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین از ملازمان امام حسن مجتبی علیه السّلام و سپس امام حسین علیه السّلام بود و حضرت را تا کربلا همراهی نمود و روز عاشورا با شهادت، به اعلی علّیّين پرواز کرد.⁽³⁾

خرّم آن روز کزین مرحله بربندم بار *** و ز سر کوی تو پرسند رفیقان خبرم

¯ حضرت سیف بن مالک عبدی سلام الله علیه

وی از جمله مبارزانی است که در بصره در خانهٔ ماریه - دختر مُنْقِذ عبدی - اجتماع می کردند و آن خانه پایگاه شیعه بود.⁽⁴⁾

جریان ملحق شدن او به امام حسین علیه السّلام در ذیل یزید بن نبیط سلام الله علیه می آید.

حضرت سیف سلام الله علیه روز عاشورا در حملهٔ اول، پاداش جهاد و استقامتش را دریافت کرد و به شهادت رسید.⁽⁵⁾

نیست بر لوح دلم جز الف قامت دوست *** چه کنم حرف دگر یاد نداد استادم

حضرت شَبیب

حضرت شَبیب⁽⁶⁾بن عبدالله نَهْشَلی⁽⁷⁾سلام الله علیه

شاید وی با ابوعَمْرْو نَهْشَلی - که فقط ابن نُما ذکر کرده است⁽⁸⁾-

یکی باشد.

مِهران - از غلامان بنی کاهل - گفته است: من در کربلا خود شاهد بودم که مردی وارد میدان شد و نبردی بسیار سخت داشت! او چون صاعقه ای شرر بار به هر طرف می تاخت، به گونه ای که هیچ کس را تاب برابری با او نبود! چرا که او به هر گروه که حمله ور می شد، آن بخش از لشکر را پاره می کرد! ... در نهایت او را کشتند و سرش را از بدن جدا ساختند.⁽⁹⁾

گر دست رسد بر سر زلفین تو بازم *** چون گوی چه سرها که به چوگان تو بازم

حضرت عامِر (عمّار) بن حَسّان بن شُرَيْح

حضرت عامِر (عمّار) بن حَسّان بن شُرَيْح⁽¹⁰⁾طائی سلام الله علیه

وی از شیعیان پاکباخته و عاشق ولایت و شجاع بود.⁽¹¹⁾

پدر او «حسّان» از یاران امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین بوده است که در رکاب آن عدل گستر بی همتا در جنگ جمل شرکت کرد و در جنگ صفّین شهید شد.

حضرت عامر (عمّار) سلام الله علیه از مکّه همراه سیّد الشّهداء علیه افضل التّحیّۀ و الثّناء آمد و در کربلا در حملهٔ اوّل، با شهادت، به کوی دوست بار یافت.⁽¹⁾

طائر گلشن قدسم چه دهم شرح فراق *** که در این دامگه حادثه چون افتادم

حضرت عامر بن مسلم سعدی (عبدی) و غلامش حضرت سالم سلام الله علیهما

حضرت عامر بن مسلم سعدی (عبدی) و غلامش حضرت سالم سلام الله علیهما⁽²⁾

آن دو بزرگوار از شیعیان ساکن بصره بودند. هنگامی که در پاسخ به نامهٔ امام حسین علیه السّلام خطاب به بصریان، یزید بن نبیط سلام الله علیه با فرزندان خود و برخی دیگر برای ياری حضرت، از بصره به سوی مکّه شتافتند، آن دو نیز به همراه آنان به امام علیه السّلام ملحق شدند و با حضرت به کربلا آمدند و سرانجام در حملهٔ اوّل به درجهٔ والای شهادت مفتخر گردیدند.

چو غنچه بر سرم از کوی او گذشت نسیمی *** که پرده بر دل خونین به بوی او بدریدم

حضرت عبدالله بن بِشْر (بشیر) خَثْعَمِي سلام الله علیه

حضرت عبدالله بن بِشْر (بشیر) خَثْعَمِي سلام الله علیه⁽³⁾

وی و پدرش از رزم آوران و شجاعان بوده اند.

عبدالله از جمله کسانی بود که همراه لشکر عمر سعد لعنۀ الله علیه خارج شد ولی در نهایت از یاران خوش بخت امام حسین علیه السّلام گشت و به عرش شهادت واصل شد.

من شکستهٔ بد حال زندگی يابم *** در آن زمان که به تیغ غمت شوم مقتول

حضرت عبدالله بن یزید و برادرش حضرت عُبَيْدالله بن یزید بن نُبَيْط⁽⁴⁾(ثُبَيْت)⁽⁵⁾سلام الله علیهم

این دو برادر ولایتمدار، به همراه پدر بصیر و شجاع خود و تعدادی دیگر از رادمردان حقّ، وقتی حضرت اباعبدالله الحسین علیه افضلُ صلواتِ الثَّقَلَيْن به بصریان نامه نوشت و از آنها درخواست یاری نمود، از بصره به سوی مکّه حرکت کردند و به یاری امام علیه السّلام شتافتند.

حضرت عبدالله و حضرت عبیدالله سلام الله علیهما در حملهٔ اوّل، جسم پاک شان به خون نشست و به مقام شهادت فائز شدند.⁽⁶⁾

مایهٔ خوشدلی آنجاست که دلدار آنجاست *** می کنم جهد که خود را مگر آنجا فکنم

¯ حضرت عبدالرّحمن بن عَبْدِ رَبِّهِ اَنصاری خَزْرَجِي سلام الله علیه

وی جزء صحابهٔ پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم و از یاران مخلص امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین بود و از آن حضرت قرآن آموخته بود.

· شاهد و شهید غدیر خمّ

حضرت عبدالرحمن سلام الله علیه از جمله کسانی است که در پاسخ به مناشده و سوگند دادن مردم از سوی امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین راجع به حدیث غدیر، به پا خاست و شهادت داد که پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود:

«اَلا! اِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَلِيِّي وَ أنَا وَلِيُّ الْمُؤْمِنینَ. اَلا! فَمَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلاهُ»

آگاه باشید! به راستی که خداوند عزّتمند و صاحب جلال، ولیّ من است و من ولیّ مؤمنین هستم. آگاه باشید! پس کسی را که من مولای او هستم، علی مولای اوست.

«اَللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ اَحِبَّ مَنْ اَحَبَّهُ وَ اَبْغِضْ مَنْ اَبْغَضَهُ وَ اَعِنْ مَنْ اَعانَهُ»⁽¹⁾

بارالها! پیوند و موالات داشته باش با کسی که با علی پیوند و موالات داشته باشد و دشمن باش با کسی که با او دشمنی ورزد. و دوست بدار کسی را که او را دوست داشته باشد و یاری کن کسی را که او را یاری کند.

حضرت عبدالرحمن سلام الله علیه همچنین از جمله کسانی است که در کوفه برای امام حسین علیه السّلام از مردم بیعت گرفت.

او در مکّه به امام حسین علیه السّلام پیوست و از آنجا تا کربلا ملازم حضرت بود و روز عاشورا در رکاب سیّد الشّهداء علیه افضل التّحیّۀ و الثّناء به شهادت رسید.

ما درس سحر در ره میخانه نهادیم *** محصول دعا در ره جانانه نهادیم

حضرت عِمران بن کَعْب بن حارِث اَشْجَعی سلام الله علیه⁽²⁾

گر خلوت ما را شبی از رخ بفروزی *** چون صبح بر آفاق جهان سر بفرازم

حضرت عَمْرْو بن ضُبَيْعَة⁽³⁾ضُبَعی⁽⁴⁾سلام الله علیه

وی - که با اسم عُمَر بن ضُبَيْعَة نیز نامیده شده است - مردی شجاع و رزم آور بود.

برخی گفته اند که او افتخار درک محضر رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم را نیز داشته است.⁽⁵⁾

او با عمر سعد لعنۀ الله علیه از کوفه خارج شد و سپس با عدّه ای، به سپاه امام حسین علیه السّلام ملحق شد⁽⁶⁾و در حملهٔ اوّل، آسمانی شد.

تا شدم حلقه به گوش در میخانهٔ عشق *** هر دم آید غمی از نو به مبارکبادم

¯ حضرت عمّار بن ابی سلامۀ دالانی سلام الله علیه

وی صحابی پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم و جزء یاران امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین بود و در جنگ های سه گانهٔ آن حضرت شرکت داشت.⁽¹⁾

· بصیرت و حقّ محوری

هنگامی که برای جنگ جمل همراه امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین می رفتند، وی از آن حضرت سؤال کرد: وقتی با اصحاب جمل [(که سابقه داران در اسلام و نام آور و مشهور به القابی همچون زبیر سیف الاسلام، طلحۀ الخیر، عائشه امّ المؤمنین می باشند!)] رو به رو گشتید، چه خواهید کرد؟!

امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین فرمود: آنها را به خدا و طاعت او دعوت می کنم و اگر خودداری کردند با آنها جنگ خواهم کرد.

عمّار بن ابی سلامۀ سلام الله علیه عرض کرد: آن کس که مردم را به سوی خدا بخواند هرگز مغلوب نمی گردد.

سرانجام وی در روز عاشورا در حملهٔ اوّل، به افتخار شهادت نائل آمد.⁽²⁾

بهشت عدن اگر خواهی بیا با ما به میخانه *** که از پای خمت روزی به حوض کوثر اندازیم

حضرت قارِب، «مَوْلیٰ الحسین علیه السّلام» سلام الله علیه

وی غلام امام حسین علیه السّلام و مادرش یکي از کنیزان حضرت بود که عبدالله دِئُلِيّ با وی ازدواج نمود و از آن دو، قارب متولّد شد. عبدالله کسی است که به هنگام خروج رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم از غار ثور و هجرت به سوی مدینه، در محضر حضرت به اسلام تشرّف یافت و به همراه حضرت از بیراهه به مدینه آمد.⁽³⁾

حضرت قارب سلام الله علیه از مدینه تا مکّه و از مکّه تا کربلا ملازم رکاب امام حسین علیه السّلام بود و روز عاشورا در حملهٔ اوّل، از جام شهادت سیراب گشت.⁽⁴⁾

عافیت چشم مدار از من میخانه نشین *** که دم از خدمت رندان زده ام تا هستم

حضرت قاسم بن حبیب اَزْدِي⁽⁵⁾سلام الله علیه

وی از دلاوران و شیعیان کوفه بود و ابتدا با لشکر عمر بن سعد لعنۀ الله علیه از کوفه به کربلا آمد و چون به کربلا رسید به سپاه امام حسین علیه السّلام پیوست و روز عاشورا در حملهٔ اوّل، با بذل جان، از ولایت دفاع کرد.⁽⁶⁾

زاد راه حرم وصل نداریم مگر *** به گدایی ز در میکده زادی طلبیم

حضرت قاسط و حضرت کُرْدوس

حضرت قاسط و حضرت کُرْدوس⁽¹⁾(کَرِش)⁽²⁾و حضرت مُقْسِط؛ ابناء زُهَيْر (ظَهیر)⁽³⁾تَغْلِبی⁽⁴⁾سلام الله علیهم

این سه برادر دلاور سلام الله علیهم از یاران امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین به شمار می آیند که به همراه آن حضرت در جنگ های جمل و صفّین و نهروان شرکت داشتند، و قاسط سلام الله علیه از فرماندهان سپاه امام علی علیه السّلام در جنگ صفّین بود.⁽⁵⁾

آنان سپس به صفّ اصحاب امام حسن مجتبی علیه السّلام پیوستند و در کوفه ساکن شدند.

و آن گاه که امام حسین علیه السّلام وارد کربلا شد به خدمت امام علیه السّلام رسیدند و روز عاشورا در حملهٔ اوّل، روح بلندشان به آسمان شهادت پر کشید.⁽⁶⁾

روز نخست چون دم رندی زدیم و عشق *** شرط آن بود که جز ره این شیوه نسپریم

واعظ مکن نصیحت شوریدگان که ما *** با خاک کوی دوست به فردوس ننگریم

حضرت کِنانَة

حضرت کِنانَة⁽⁷⁾بن عَتیق تَغْلِبی سلام الله علیه

وی از دلاوران، عابدان و قاریان کوفه بود و در کربلا به امام حسین علیه السّلام پیوست⁽⁸⁾و

روز عاشورا در حملهٔ اوّل به فیض شهادت نائل آمد.⁽⁹⁾

گفتم که کی ببخشی بر جان ناتوانم *** گفت آن زمان که نبود جان در میانه حائل

حضرت مُجَمِّع

حضرت مُجَمِّع⁽¹⁰⁾بن عبدالله عائذی مَذْحِجی⁽¹¹⁾و فرزندش عائذ سلام الله علیهما

پدر مُجَمِّع سلام الله علیه از اصحاب پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم و خود مُجَمِّع سلام الله علیه جزء تابعین و از یاران امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین بود.⁽¹²⁾

مُجَمِّع و پسرش عائذ و جمعی دیگرسلام الله علیهم پس از شهادت «قَيْس بن مُسْهِر» به دست ابن زیاد، از کوفه به کربلا آمده، به امام حسین علیه السّلام ملحق شدند و در روز عاشورا شربت شهادت نوشیدند.⁽¹³⁾

· وضع مردم کوفه

هنگامی که مُجَمِّع سلام الله علیه، امام حسین علیه السّلام را ملاقات کرد، آن حضرت از وضع مردم کوفه پرسیدند. او عرض کرد: « اشراف کوفه با رشوه های کلان خریداری و همیان های آنها پر شده است! محبّت آنها به آن رشوه ها تمایل یافته و خیر خواهی آنها به آن سمت خالص گشته است! و سایر مردم (غیر اشراف) دل شان به سوی شماست ولی فردا شمشیرشان به روی شما آخته است!!»⁽¹⁾

طرّهٔ شاهد دنیا همه بندست و فریب عارفان بر سر این رشته نجویند نزاع

صاحب حدائق، عائذ سلام الله علیه را در شمار شهدای حملهٔ اوّل ذکر کرده است ولی بعضی گفته اند که این پدر و پسر دلاور در یک جا قبل از حملهٔ اوّل در آغاز جنگ شهید شدند.⁽²⁾

مقتل مقرّم، حضرت مُجَمِّع سلام الله علیه را از شهدای بعد از حملهٔ اوّل می داند.⁽³⁾

سرم خوش است و به بانگ بلند می گویم *** که من نسیم حیات از پیاله می جویم

¯ حضرت مسعود بن حَجّاج و فرزندش حضرت عبدالرّحمن سلام الله علیهما

این پدر و پسر از شیعیان بنام بودند و در شجاعت شهرت داشتند.

آنان در ابتدا در لشکر عمر بن سعد بودند ولی پیش از شروع جنگ به سپاه امام حسین علیه السّلام پیوستند.

بیاموزمت کیمیاي سعادت *** ز هم صحبت بد جدایی جدایی

سرانجام، آن دو خوش بخت در روز عاشورا با شهید شدن در حملهٔ اوّل، عاقبت بخیر و مسعود شدند.⁽⁴⁾

ما از برون در شده مغرور صد فریب *** تا خود درون پرده چه تدبیر می کنند

¯ حضرت مسلم بن کثیر اَزْدی سلام الله علیه

وی اهل کوفه و از تابعین و اصحاب امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین بود و در یکي از جنگ های آن حضرت مجروح شد و پایش آسیب دید.

حضرت مسلم بن کثیر سلام الله علیه در جریان نهضت سیّد الشّهداء علیه افضل التّحیّۀ و الثّناء از کوفه بیرون آمد و در کربلا به حضرت پیوست⁽⁵⁾و

روز عاشورا در حملهٔ اوّل مرغ جانش به بهشت شهادت پر کشید.⁽⁶⁾

ای باد از آن باده نسیمی به من آور *** کان بوی شفابخش بود دفع خمارم

¯ حضرت نصر بن ابی نَيْزَر حبشی مدنی سلام الله علیهما

گویند: ابی نیزر از فرزندان نجاشی - پادشاه حبشه - بوده است.⁽⁷⁾او

را در کودکی خدمت پیامبر اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم آوردند. او به اسلام رغبت نشان داد و مسلمان شد. پس از آن تحت تربیت و توجّه پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم قرار گرفت.⁽⁸⁾

ابی نیزر سلام الله علیه پس از مسلمان شدن برای دیدار رسول اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم از حبشه به مدینه آمد و در آنجا برای همیشه اقامت گزید.

· پادشاهی حبشه

پس از وفات نجاشی سلام الله علیه، مردم حبشه به مدینه آمدند تا تنها بازماندهٔ او - ابی نیزر - را برای نصب پادشاهی به حبشه ببرند ولی او گفت: بعد از نعمت عظیم اسلام که خداوند نصیبم کرد، دیگر طالب ملک و سلطنت نیستم.⁽¹⁾

نصر سلام الله علیه نیز چون پدرش ابی نیزر سلام الله علیه از یاران امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین و پس از آن از علاقه مندان امام حسین علیه السّلام بود.

او از مدینه تا کربلا همراه سیّد الشّهداء علیه افضل التّحیّۀ و الثّناء بود.

این فرزند خلف و شایستهٔ ابی نیزر سلام الله علیهما همان روحیّهٔ پدر را داشت و در پاسخ امام حسین علیه السّلام - هنگامی که به او اجازهٔ بازگشت دادند و بیعت را مانند بقیّهٔ یاران، از او برداشتند - عرض کرد: «نه، به خدا قسم هرگز، هرگز ... اگر رفتنی بودیم به اینجا نمی آمدیم.»

شاید منظورش این بود که اگر عافیت طلب بودم، آن زمان که پدرم را برای پادشاهی حبشه خواندند به آنجا بازگشته بودم.

من آن زمان طمع ببریدم ز عافیت *** کاین دل نهاد در کف عشقت زمام را

سرانجام روز عاشورا روح بلندش بر سریر شهادت تکیه زد.

به ولای تو که گر بندهٔ خویشم خوانی *** از سر خواجگی کون و مکان برخیزم

خیز و بالا بنما ای بت شیرین حرکات *** کز سر جان و جهان دست فشان برخیزم

حضرت نُعَيْم

حضرت نُعَيْم⁽²⁾بن عَجْلان⁽³⁾انصاری سلام الله علیه

وی از اصحاب امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین بود و در جنگ صفّین به همراه آن حضرت شرکت داشت.

هنگامی که امام حسین علیه السّلام وارد عراق شدند، نُعَيم سلام الله علیه خود را به حضرت رساند و روز عاشورا در حملهٔ اوّل به عُرْوَةُ الْوُثقای شهادت دست آویخت.⁽⁴⁾

سایهٔ طوبی و دلجویی حور و لب حوض *** به هوای سر کوی تو برفت از یادم

نزول نصرت غیبی برای ياری امام علیه السّلام

عَنْ اَبی جَعْفَرٍ عَلَیْهِما السَّلامُ قالَ: « لَمّا نَزَلَ النَّصْرُ عَلَي الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ حَتّیٰ کانَ بَيْنَ السَّماءِ وَ الْاَرْضِ ثُمَّ خُيِّرَ النَّصْرَ اَوْ لِقاءَ اللهِ فَاخْتارَ لِقاءَ اللهِ.»

امام محمّد باقر علیه السّلام فرمودند: هنگامی که نصرت خدا برای حسین بن علی (علیهما السّلام) فرود آمد تا آنجا که میان آسمان و زمین قرار گرفت، حضرت را در انتخاب «نصرت» یا «لقاء خدا» مخیّر ساختند؛ آن حضرت لقاء خدا را انتخاب کرد.⁽¹⁾

در نقلی دیگر⁽²⁾این گونه آمده است:

رُوِيَ عَنْ مَوْلانا الصّادِقِ عَلَیْهِ السَّلامُ اَنَّهُ قالَ سَمِعْتُ اَبی(علیه السّلام) يَقولُ: «لَمَّا الْتَقَي الْحُسَيْنُ (علیه السّلام) وَ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ لَعَنَهُ اللهُ وَ قامَتِ الْحَرْبُ، اُنْزِلَ النَّصْرُ حَتّیٰ رَفْرَفَ عَلیٰ رَأسِ الْحُسَيْنِ (علیه السّلام) ثُمَّ خُيِّرَ بَيْنَ النَّصْرِ عَلیٰ اَعْدائِهِ وَ بَيْنَ لِقاءِ اللهِ تَعالیٰ فَاخْتارَ لِقاءَ اللهِ تَعالیٰ.»

زمانی که لشکر حسین (علیه السّلام) با لشکر عمر بن سعد - خدا او را لعنت کند - رو به رو شد و جنگ آغاز گشت، نصرت و یاری الهی نازل شد تا جایی که بر روی سر حسین (علیه السّلام) پر و بال زد. سپس حضرت مخیّر شد بین این که او را علیه دشمنانش یاری دهند و یا این که خدای تعالی را ملاقات کند؛ پس حضرت ملاقات خدای تعالی را برگزید.

· راز استغاثه

قَالَ الرَّاوِي: ثُمَّ صَاحَ (علیه السّلام): «أَ مَا مِنْ مُغِيثٍ يُغِيثُنَا لِوَجْهِ اللَّهِ أَ مَا مِنْ ذَابٍّ يَذُبُّ عَنْ حَرَمِ رَسُولِ اللَّهِ»⁽³⁾

راوی گفت: آنگاه امام حسین علیه السّلام ندا برآورد: «آیا فریادرسی نیست که به خاطر خدا به فریاد ما برسد؟! آیا مدافعی نیست که از حرم رسول خدا دفاع کند؟!»

در این هنگام سایر اصحاب بی بدیل امام حسین علیه و علیهم السّلام به میدان شتافتند.

با عنایت به این که نصرت غیبی و معجزه آسای الهی حاضر و آماده بود و خود حضرت قبول نکردند، متوجّه می شویم که این فریادخواهی ها و نصرت طلبی ها صرفاً برای هدایت مردم و اتمام حجّت با آنها بوده است.

آن استغاثه ها پی ارشاد خلق بود *** نه چشم بر سپاه و نه دل بر حیات داشت

زان جرعه ای که کرد به روز ازل قبول *** سکّان عرش را حَيَران کرد و مات داشت

ب) شهدای بعد از حملهٔ نخست

ب) شهدای بعد از حملهٔ نخست⁽¹⁾

حضرت عبدالله بن عُمَير

حضرت عبدالله بن عُمَير⁽²⁾کلبی سلام الله علیه⁽³⁾

روزی وی متوجّه گروهی شد که همگی به اردوگاه «نُخَيلۀ» رو نهاده اند تا از آنجا به سوی امام حسین علیه السّلام بروند. عبدالله از آنها پرسید که چه عزمی دارند. گفتند که به جنگ حسین فرزند فاطمه - دختر رسول خدا - می رویم!

عبدالله گفت: «سوگند به خدا، برای جهاد با اهل شرک حریص هستم. من امیدوارم که ثواب جهاد علیه کسانی که با پسر دختر پیامبرشان قصد جنگ دارند، از جهاد با مشرکان آسان تر به دست آید.»

سرانجام حضرت عبدالله به همراه همسرش امّ وهْب سلام الله علیهما، از کوفه بیرون آمد و خود را به امام حسین علیه السّلام رساند.⁽⁴⁾

او یک تنه نوزده سوار و شانزده پیاده از لشکر یزید را به درک واصل کرد.⁽⁵⁾و در نهایت، ولایتمداری اش را با بذل جان ثابت نمود.

مرا می بینی و هر دم زیادت می کنی دردم *** تو را می بینم و میلم زیادت می شود هر دم

روز عاشورا پس از شهادت حضرت عبدالله، همسرش اُمّ وَهْب سلام الله علیهما نیز به شهادت رسید. (که جریانش اکنون می آید)

یگانه شهیدهٔ میدان کربلا: حضرت امّ وَهْب

یگانه شهیدهٔ میدان کربلا: حضرت امّ وَهْب⁽⁶⁾- دختر عبد - سلام الله علیها

وی هسر حضرت عبدالله بن عُمَير سلام الله علیهما می باشد.⁽⁷⁾

هنگامی که شوهر دلاورش آهنگ یاری امام حسین علیه السّلام کرد، او را از این امر آگاه ساخت. امّ وهْب گفت: «به حقّ رسیده ای و خداوند راهنمایت باشد. نیّت خود را عملی کن و مرا همراه خودت ببر.»

و به نقلی دیگر گفت: کار به جایی رسید که خداوند می خواهد تو را به کامل ترین اهدافت برساند، چنان کن و مرا نیز با خود ببر.

آنگاه حضرت عبدالله سلام الله علیه شبانه با همسرش سلام الله علیها از کوفه خارج شدند تا به خدمت امام حسین علیه السّلام رسیدند.

روز عاشورا وقتی شوهرش به میدان رفت و دو نفر از لشکریان عمر بن سعد را به هلاکت رساند، امّ وهْب میلهٔ بزرگی به دست گرفت و نزد شوهرش آمد و گفت: «پدر و مادرم به فدایت؛ در راه پاکان نسل محمّد (صلّی الله علیه و آله و سلّم) جهاد کن.» حضرت عبدالله سلام الله علیه از وی خواست که نزد زنان برگردد، امّا پاسخ شنید: «من هرگز دست از تو برنمی دارم تا همراه تو شهید شوم.»

در این هنگام امام علیه السّلام او را بانگ زدند و فرمودند: «خدا به شما از طرف خاندان پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) پاداش نیکو دهد. نزد زنان برگرد؛ زیرا جهاد بر زنان واجب نیست.»

حضرت امّ وهْب سلام الله علیها فرمان امام علیه السّلام را پذیرفت و برگشت.

و آن گاه که حضرت عبدالله سلام الله علیه به شهادت رسید، همسرش حضرت امّ وهْب سلام الله علیها بر بالین او حاضر شد و خاک از صورت او پاک کرد و می گفت: «بهشت گوارایت باد. از خداوندی که بهشت را روزی تو گردانید مسألت می کنم که مرا همنشین تو قرار دهد.»

در این میان، شمر لعنۀ الله علیه به یکي از غلامان خود به نام رستم فرمان داد که این بانو را بکشد!

و بدین گونه حضرت امّ وهْب سلام الله علیها در کنار همسر شهید خود به فیض عظیم شهادت نائل آمد و «یگانه زن شهید میدان کربلا» لقب گرفت.⁽¹⁾

چرا نه در پی عزم دیار خود باشم *** چرا نه خاک سر کوی يار خود باشم

ز محرمان سراپردهٔ وصال شوم *** ز بندگان خداوندگار خود باشم

¯ حضرت سیف بن حارث بن سریع و حضرت مالک بن عبد بن سریع سلام الله علیهما

این دو جوان برومند - که پسر عمو و برادر مادری همدیگر بودند -⁽²⁾روز

عاشورا گریان نزد سیّد الشّهداء علیه افضل التّحیّۀ و الثّناء آمدند. حضرت علیه السّلام دلیل گریه شان را پرسیدند. عرض کردند: به خدا سوگند، بر جان خود نمی گرییم - خدا جان مان را فدایت کند - بلکه بر حال شما می گرییم که در محاصرهٔ دشمن قرار گرفته اید و ما را توان چاره نیست و خدمتی از دست مان برنمی آید.

امام علیه السّلام به آنها بشارت دادند و فرمودند: بیش از ساعتی نخواهد گذشت که دیدگان شما روشن خواهد شد.

آنان برای حمایت و دفاع از امام علیه السّلام عازم میدان شده، پیکار کردند تا این که با بذل جان در راه حقّ، ماندگار شدند.⁽³⁾

چو ذرّه گر چه حقیرم ببین به دولت عشق *** که در هوای رخت چون به مهر پیوستم

چگونه سر ز خجالت برآورم بر دوست *** که خدمتی بسزا برنیامد از دستم

حضرت عَمْرْو بن خالد اَزْدی (عُمَر بن خالد صَيداوی) و فرزندش حضرت خالد بن عمرو سلام الله علیهما

حضرت عمرو سلام الله علیه از مردان شریف کوفه و دوستدار اهل بیت علیهم السّلام بود که در کوفه همراه حضرت مسلم بن عقیل سلام الله علیه قیام کرد، تا این که اهل کوفه به سفیر امام علیه السّلام - حضرت مسلم سلام الله علیه - خیانت کردند!

هنگامی که خبر شهادت سفیر دیگر امام علیه السّلام - حضرت قَيس بن مُسْهِر سلام الله علیه - به او رسید و مطّلع شد که امام علیه السّلام به «حاجِر» رسیده اند، به آن سمت حرکت کرد.⁽⁴⁾در این سفر «پسرش» و عدّه ای چون «سعد» - غلام او - و «مُجَمِّع العائذی» و «جابر بن حارث سلمانی» و «غلام نافع بَجَلی» همراه او بودند. راهنمای ایشان «طِرِمّاح بن عُدَيّ طائی»⁽⁵⁾

برخی می پنداشتند که طرمّاح، فرزند عُدَي - فرزند حاتم طائی معروف - است. امّا حقیقت غیر این است؛ زیرا فرزندان عُدَي همگی قبل از او در رکاب امیر المؤمنین علیه افضل صلوات المصلّین به فوز شهادت رسیدند. و زمانی که او را به نداشتن فرزند، طعن می زدند در پاسخ می گفت: «وَدَدْتُ اَنَّ لی اَلْفاً مِثْلَهُمْ لِاُقَدِّمَهُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَلِيٍّ اِلَي الْجَنَّةِ» دوست داشتم که برایم هزار فرزند مثل آنان بود تا همه را پیش روی علی (علیه السّلام) به بهشت می فرستادم. (نگاهی نو به جریان عاشورا، به نقل از ابصار العین ص 116)

فاش می گویم و از گفتهٔ خود دلشادم بندهٔ عشقم و از هر دو جهان آزادم

وچون همهٔ راه ها بسته بود، آنها از بیراهه به سختی و با مشکلات گذشتند تا در «عُذَيب الهَجانات» به خدمت امام علیه السّلام رسیدند.

· اِحْدَي الْحُسْنَيَيْن

امام علیه السّلام فرمودند: آگاه باشید! به خدا سوگند امید دارم هرچه خدا برای ما بخواهد، خیر در آن باشد. خواه کشته شویم یا پیروز گردیم.

در روز عاشورا حضرت عَمْرْو سلام الله علیه قدم پیش نهاد و به امام علیه السّلام عرض کرد: ای اباعبدالله! فدایت شوم. همّتم این است که به دوستان شهیدم ملحق شوم. نفرت از بازماندن دارم در حالی که شما را تنها می بینم و همهٔ اهل شما به شهادت رسیده اند!

حضرت علیه السّلام فرمودند: پیش برو؛ که ما هم تا ساعتی دیگر به شما ملحق خواهیم شد.⁽¹⁾

پس از شهادت حضرت عمرو سلام الله علیه ، فرزندش خالد سلام الله علیه به میدان شتافت و رجز خواند و دلیرانه جنگید و به فوز اعظم شهادت نائل آمد.⁽²⁾

رهرو منزل عشقیم و ز سر حدّ عدم *** تا به اقلیم وجود این همه راه آمده ایم

حضرت جُنادۀ بن حَرْث مَذْحِجی

حضرت جُنادۀ بن حَرْث مَذْحِجی⁽³⁾مرادی کوفی سلام الله علیه

وی از صحابهٔ امیر المؤمنین علیه افضلُ صلوات المصلّین بود و در کوفه به همراه حضرت مسلم سلام الله علیه دست به قیام زد.

او در زمان تنهایی امام حسین علیه السّلام، از کوفه به اتّفاق عدّه ای چون عمرو بن خالد صیداوی به سوی امام علیه السّلام حرکت کرد تا این که در «عُذَیب الهَجانات» به حضرت ملحق شد.

حضرت جُناده سلام الله علیه در روز عاشورا با عدّه ای از یاران سلام الله علیهم، در حمله ای شدید، صفوف اهل کوفه را از هم گسستند. حضرت عباس صلوات الله و سلامه علیه به یاری آنها شتافت و آنها را از دست دشمن خلاصی بخشید. امّا آن رادمردان مایل نبودند که سالم بازگردند و دشمن را نظاره کنند. این بود که همگی در یک محلّ، با دشمن درگیر شدند و در وصال محبوب، قهقههٔ مستانه سردادند.⁽⁴⁾

این جان عاریت که به حافظ سپرده دوست *** روزی رخش ببینم و تسلیم وی کنم

حضرت سعد بن عبدالله مولیٰ عَمْرْو بن خالد سلام الله علیه

حضرت سعد سلام الله علیه مردی شریف و بلند همّت بود. وی به همراه مولایش و جماعتی دیگر در مسیر راه (عُذَیب الهَجانات) به امام حسین علیه السّلام پیوستند و تلاش حرّ برای ممانعت از پیوستن آنها به امام علیه السّلام نافرجام ماند. و سرانجام در روز عاشورا به جایگاه رفیع شهادت دست یافت.⁽¹⁾

قصد جان است طمع در لب جانان کردن تو مرا بین که در این کار به جان می کوشم

¯ حضرت جابر بن حارث سلمانی سلام الله علیه

وی از اصحاب امیر المؤمنین علیه افضلُ صلوات المصلّین⁽²⁾و از شخصیّت های بارز در کوفه بود و در نهضت مسلم بن عقیل سلام الله علیه شرکت داشت.

حضرت جابر سلام الله علیه بعد از قضایای مظلومانهٔ حضرت مسلم سلام الله علیه، به همراه جماعتی از کوفه به سوی امام حسین علیه السّلام حرکت کرد و پیش از رسیدن امام علیه السّلام به کربلا، با ایشان ملاقات نمود و روز عاشورا با شهادت، به وصال محبوب شتافت.

عاشقان را گر در آتش می پسندد لطف دوست *** تنگ چشمم گر نظر در چشمهٔ کوثر کنم

حضرت بُرَیر

حضرت بُرَیر⁽³⁾بن خُضَیر⁽⁴⁾هَمْدانی⁽⁵⁾سلام الله علیه

وی را اهل کوفه و در شمار تابعین و اصحاب امیر المؤمنین علیه افضلُ صلوات المصلّین دانسته اند.⁽⁶⁾

مورّخان، او را با اوصافی چون سرور و سالار قاریان و از مشایخ قرائت در مسجد کوفه ستوده اند.

حضرت بریر سلام الله علیه در میان قبیلهٔ همْدان دارای ارزش و منزلت، و در کوفه، شخصیّتی مشهور و مورد احترام بود.

وقتی که خبر حرکت امام حسین علیه السّلام از مدینه به مکّه، در کوفه پیچید، وی از کوفه به سوی مکّه حرکت کرد تا به جمع یاران امام علیه السّلام بپیوندد.

او پس از ملحق شدن به امام علیه السّلام تا آخر ماند و فدائی حضرت شد.⁽⁷⁾

· نعمت عظیم

پس از ورود امام حسین علیه السّلام به کربلا، یاران وفادار در پاسخ به خطبهٔ حضرت، یکی پس از دیگری تجدید میثاق کردند. بریر سلام الله علیه نیز از جای برخاست و عرض کرد:

«یَا ابْنَ رَسولِ اللهِ! لَقَد مَنَّ اللهُ بِکَ عَلَینا اَن نُقاتِلَ بَینَ یَدَیکَ» ای پسر رسول خدا! سوگند یاد می کنم⁽⁸⁾که خداوند به برکت تو این نعمت عظیم⁽⁹⁾را به ما عطا کرده که در مقابل تو با دشمنانت نبرد کنیم.

«تُقَطَّعَ⁽¹⁾فیکَ اَعضاؤُنا ثُمَّ یَکونَ⁽²⁾جَدُّکَ شَفیعَنا یَومَ الْقِیامَةِ» و اعضای پیکرمان تکّه تکّه شود و سپس جدّت در روز قیامت شفیع ما باشد.

جانا کدام سنگدل بی کفایت است کو پیش زخم تیغ تو جان را سپر نکرد

حضرت بُرَیر سلام الله علیه بسیار کوشید که عمر بن سعد لعنۀ الله علیه را از همدلی و همکاری با حکومت اُمَوی بازدارد، ولی عمر، لیاقت نداشت.

اهل دنیا از کهین و از مهین *** لعنۀ الله علیهم اجمعین

· مباهله

بریر سلام الله علیه روز عاشورا به میدان جنگ رفت و یزید بن مَعقِل او را به مبارزه طلبید. بریر سلام الله علیه او را به مباهله دعوت کرد تا خداوند، دروغگو را لعنت کند و آن که بر باطل است کشته شود؛ یزید پذیرفت. آن دو نخست به مباهله برخاستند و سپس به مقابلهٔ یکدیگر شتافتند و هر یک ضربه ای به دیگری زد. یزید بن معقل ضربه ای سبک بر بریر سلام الله علیه زد که به او آسیبی نرسید، اما بریر سلام الله علیه ضربتی کوبنده به یزید زد، به گونه ای که کلاه خود او را شکافت و به مغزش رسید! و از پای درآمد. در این هنگام کعب بن جابر به بریر سلام الله علیه حمله برد و او را به شهادت رساند.⁽³⁾

ناگهان درداد جامی کز فروغش بر فلک *** زهره در رقص آمد و بربط زنان می گفت نوش

حضرت عَمْرْو بن قَرَظَة

حضرت عَمْرْو بن قَرَظَة⁽⁴⁾بن کعب انصاری سلام الله علیهما

پدر او - قَرَظَة - سلام الله علیهما از صحابهٔ پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم و از راویان حدیث و نیز از اصحاب امیر المؤمنین علیه افضلُ صلوات المصلّین بود و در جنگ های آن حضرت شرکت داشت و نیز از سوی حضرت، والی منطقهٔ فارس شد.

حضرت عمرو سلام الله علیه - در نهضت عاشورا - پیش از آغاز جنگ، خود را به کربلا رساند و به محضر امام حسین علیه السّلام شرفیاب شد.

وی به عنوان نمایندهٔ امام علیه السّلام در گفت و گو با عمر بن سعد شرکت می کرد.

· آیا به عهد خود وفا کردم؟

حضرت عمرو سلام الله علیه روز عاشورا برای حفاظت از امام علیه السّلام جلوی ایشان ایستاد و از تیرهای دشمن استقبال کرد. در نتیجه، زخم های زیادی بر بدنش وارد شد. آن گاه امام علیه السّلام را مورد خطاب قرار داد و عرض کرد: ای پسر رسول خدا! آیا به عهد خود وفا کردم؟

حضرت علیه السّلام فرمود: آری؛ تو پیش از من به بهشت می روی. سلام مرا به پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) برسان و بگو که من در پی تو می آیم.

در همین لحظه، عمرو سلام الله علیه به زمین افتاد و به فوز عظیم شهادت نائل آمد.⁽¹⁾

در وفای عشق تو مشهور خوبانم چو شمع *** شب نشین کوی سربازان و رندانم چو شمع

هابیل (سلام الله علیه) و قابیل (لعنۀ الله علیه)

پس از شهادت حضرت عمرو سلام الله علیه، اتّفاق عجیبی افتاد:

برادر وی - علی، که از سربازان لشکر یزید بود - با دیدن جسم بی جان برادرش بر روی خاک، از لشکر بیرون آمد و فریاد برآورد: [معاذ الله] «ای حسین! ای ... [استغفر الله] برادرم را فریب دادی تا این که او را کشتی.»

امام حسین علیه السّلام فرمود: من برادرت را فریب ندادم؛ بلکه خدای تعالی او را هدایت نمود و تو را گمراه ساخت.⁽²⁾

او گستاخانه گفت: «خدا مرا بکشد اگر تو را نکشم.» و به امام علیه السّلام حمله ور شد تا با نیزه، ضربه ای به حضرت وارد آورد. «نافع بن هلال» سلام الله علیه پیش دستی کرد و نیزه ای به سوی او پرتاب کرد. او بی هوش بر زمین افتاد. اطرافیانش او را از معرکه خارج ساختند و سپس معالجه اش کردند.⁽³⁾

¯ حضرت سعد و حضرت ابوالحُتوف، فرزندان حارث (حَرْث) انصاری عَجْلانی سلام الله علیهما

این دو برادر، از اهالی کوفه و از لشکریان عمر سعد و از خوارجی بودند که کینهٔ امیر المؤمنین علیه افضلُ صلوات المصلّین را داشتند،چنان که به معاویه هم ارادتی نداشتند.

آن دو برای جنگ با امام حسین علیه السّلام از کوفه خارج شدند؛ امّا در کربلا با شنیدن ندای غربت امام و پس از آن صدای گریه و ضجّهٔ زنان و اطفال خیمه گاه حسینی علیه السّلام، غیرت شان به جوش آمد و با لشکر عمر سعد به نبرد پرداختند و در حمایت از آل پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم به شهادت رسیدند.⁽⁴⁾

دامن دوست به دست آر و ز دشمن بگسل *** مرد یزدان شو و فارغ گذر از اهرمنان

حضرت نافع بن هلال بَجَلی

حضرت نافع بن هلال بَجَلی⁽⁵⁾سلام الله علیه

وی مردی شریف، بزرگوار، شجاع، قاری قرآن، نویسنده، محدّث و از اصحاب امیر المؤمنین علیه افضلُ صلوات المصلّین بود و در جنگ های سه گانهٔ آن حضرت شرکت داشت.

او بین راه مکّه و کربلا و پیش از شهادت حضرت مسلم سلام الله علیه به امام حسین علیه السّلام پیوست.

هنگامی که در کربلا تشنگی بر امام و یارانش صلوات الله و سلامه علیهم شدّت گرفت، نافع سلام الله علیه به همراه حضرت عبّاس سلام الله علیه برای آوردن آب اقدام کرد.

· از تو جدا نمی شوم

در فرازی دیگر، حضرت نافع سلام الله علیه در دفاع از حریم ولایت کاری کارستان کرد. او می گوید:⁽¹⁾

در شب عاشورا امام حسین علیه السّلام تنها از خیمهٔ خود بیرون آمدند و برای شناسایی به طرف بیابان رفتند و به بررسی بلندی ها و گودال ها و فراز و نشیب های بیابان پرداختند. من پشت سر امام علیه السّلام به راه افتادم (تا اگر دشمن بخواهد به حضرت آسیبی برساند، دفاع کنم.)

امام علیه السّلام متوجّه حضور من شدند و فرمودند: برای چه بیرون آمده ای؟ عرض کردم: از این که تنها بیرون آمدید پریشان شدم؛ چرا که این لشکر طاغوت، در همین نزدیکی است. امام علیه السّلام فرمودند: برای بررسی فرازها و گودال های این بیابان آمده ام تا هنگام حملهٔ دشمن و حملهٔ ما، میدان و کمینگاه های میدان را بشناسم.

سپس حضرت بازگشتند و دستم را گرفتند و فرمودند:« هِیَ هِیَ وَاللهِ وَعْدٌ لا خُلفَ فیهِ» همان امر موعود واقع می شود؛ به خدا سوگند، این وعده ای خلاف ناپذیر است. آنگاه فرمودند: آیا نمی خواهی شبانه بین این دو کوه بروی و جان خود را نجات دهی؟

نافع سلام الله علیه تا این سخن را شنید، روی دو پای مبارک امام علیه السّلام افتاد و بوسید و با سوز و گداز عرضه داشت: مادرم به عزایم بنشیند! شمشیرم معادل هزار درهم و اسبم نیز مثل آن است. قسم به خدایی که نعمت عظیم حضور در رکابت را نصیب من کرده، از تو جدا نمی شوم تا آنقدر با این شمشیر ضربت بزنم که از کار بیفتد و چیزی از آن نماند.

نثار خاک رهت نقد جان من هر چند *** که نیست نقد روان را بر تو مقداری

· عاشقان مرگ و منتظران فرمان

سپس امام علیه السّلام به خیمهٔ حضرت زینب صلوات الله و سلامه علیها وارد شدند. نافع سلام الله علیه در مقابل خیمه در انتظار امام علیه السّلام ایستاد. در این اثناء شنید که حضرت زینب سلام الله علیها به برادر می گوید: آیا اصحاب خود را امتحان کرده ای؟ من بیم آن دارم که هنگام خطر، تو را تنها بگذارند!

امام علیه السّلام فرمودند:

«وَاللهِ لَقَد بَلَوتُهُم فَما وَجَدتُ فیهِم اِلّا الْاَشْوَسَ الْاَقْمَسَ» سوگند به خدا! آنها را آزمودم؛ دیدم همگی، دلیر و گستاخ بر جنگ و استوار هستند.

«یَستَأنِسونَ بِالْمَنِیَّةِ دونی اِستیناسَ الطِّفلِ اِلیٰ مَحالِبِ اُمِّهِ» و همانند انس و اشتیاق طفل به سینهٔ مادرش، مشتاق و شیفتهٔ مرگ در مقابل من هستند.

نافع سلام الله علیه می گوید: وقتی که این سخن را از حضرت زینب (سلام الله علیها) شنیدم، گریه کردم و نزد حبیب بن مظاهر آمدم و آنچه را شنیده بودم به او گفتم.

حبیب گفت: «وَاللهِ لَولَا انْتِظارُ اَمرِهِ لَعاجَلتُهُم بِسَیفی هذِهِ اللَّیلَةَ» سوگند به خدا! اگر انتظار فرمان امام نبود، همین امشب با شمشیرم به سوی دشمن حمله می کردم.

عاشقان را بر سر خود حکم نیست *** هر چه فرمان تو باشد آن کنند

گفتم: من گمان می برم بانوان حرم نیز مانند حضرت زینب (سلام الله علیها) این گونه سخن بگویند و نگران باشند. مناسب است که اصحاب را جمع کنی و نزد خیمهٔ بانوان حرم (سلام الله علیهنّ) برویم و با گفتار خود، قلب آنها را گوارا و استوار سازیم.

حبیب، اصحاب را جمع کرد و سخن نافع را به آنها گفت - صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین - . همگی ابراز داشتند: اگر انتظار فرمان امام نبود، هم اکنون به دشمن حمله می کردیم. چشمت روشن و خاطرت آرام باشد که ما استوار هستیم.

حبیب برای آنها دعا کرد و با هم به کنار خیام بانوان آمدند و صدا زدند: «ای گروه بانوان و حرم های رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم)! این شمشیرهای جوانمردان شماست که سوگند یاد کرده اند در غلاف نکنند مگر این که گردن دشمنان را بزنند. و این نیزه های جوانان شماست که قسم خورده اند به زمین نیفکنند مگر این که به سینه های دشمن فرو کنند.»

بانوان، با گریه و ندبه از خیمه ها بیرون آمدند و گفتند: «اَیُّهَا الطَّیِّبونَ! حاموا عَن بَناتِ رَسولِ اللهِ وَ حَرائِرِ اَمیرِ المؤمنین.» ای پاکان! از دختران رسول خدا و بانوان آزادهٔ امیر مؤمنان حمایت کنید.

اصحاب، صدا به گریه و شیون بلند کردند (که آری، ما تا آخرین قطرهٔ خون از شما حمایت می کنیم و بر مظلومیّت شما آل پیغمبر می گرییم.)

جهان فانی و باقی فدای شاهد و ساقی *** که سلطانی عالم را طفیل عشق می بینم

· مطیع محض

زمانی که امام علیه السّلام وارد کربلا شدند و خطبه ای ایراد فرمودند، یاران امام علیه السّلام در حمایت از آن حضرت، یکی پس از دیگری پیمان بستند. از جملهٔ کسانی که مفصّل تر از بقیّه، سخن گفتند، نافع بن هلال سلام الله علیه بود.

وی در بخشی از این اعلام وفاداری و ولایتمداری اش چنین گفت: ... کسانی عهد خود را شکسته اند و از تحت بیعت شما بیرون رفته اند. این به خود آنها زیان می رساند در حالی که خداوند، بی نیاز از آن است. پس ما را - در حالی که خود رشد یافته و به سلامت هستی - حرکت ده به سوی مشرق یا مغرب، هر کدام که بخواهی.⁽¹⁾به

خدا سوگند، ما از تقدیر الهی باکی نداریم و از ملاقات پروردگارمان هیچ کراهتی احساس نمی کنیم. ما بر مبنای نیّات و بصیرت های خود رفتار می کنیم. ما با هر که موالات شما را داشته باشد، موالات می رزیم و با هر که با شما دشمنی کند، دشمنی می کنیم.⁽²⁾

هزار دشمنم ار می کنند قصد هلاک *** گرم تو دوستی از دشمنان ندارم باک

· نماد تبرّی و تولّی

حضرت نافع سلام الله علیه روز عاشورا نام خود را بر روی تیرهای زهرآگین خویش می نوشت و به سوی دشمن پرتاب می کرد.

او با پرتاب تیرهایش، بسیاری را زخمی کرد و دوازده نفر را به خاک انداخت و هنگامی که تیرهایش تمام شد، شمشیر کشید و بر لشکر کوفه تاخت. کوفیان با سنگ و تیر به او حمله ور شدند و بازوهایش را شکستند و زنده دستگیر نمودند. شمر لعنۀ الله علیه او را نزد عمر بن سعد لعنۀ الله علیه برد و سپس به دست شمر ملعون به شهادت رسید.⁽³⁾

با مدّعی مگوئید اسرار عشق و مستی *** تا بی خبر بمیرد در درد خودپرستی

حضرت ابوالشَعثاء

حضرت ابوالشَعثاء⁽¹⁾کِندی سلام الله علیه

«یزید» - فرزند زیاد بن مُهاصِر⁽²⁾- مکنّیٰ به ابوالشعثاء، در ابتدا از لشکر عمر سعد بود ولی هنگامی که فرماندهان لشکر یزید، شرائط امام حسین علیه السّلام را نپذیرفتند، حقیقت را درک کرد و به یاران امام علیه السّلام پیوست.⁽³⁾

و طبق نقل «نگاهی نو به جریان عاشورا» به نقل از تاریخ طبری ج5 ص408 و 445 وی پیش از ملاقات و برخورد حرّ با امام علیه السّلام، از کوفه به سوی امام حسین علیه السّلام حرکت کرد و به ایشان پیوست.

خدای را به می ام شست و شوی خرقه کنید که من نمی شنوم بوی خیر از این اوضاع

یک نقطه دارد پیش وپس غافل ز عاقل فرق و بس از التفات کاملی، غافل به عاقل می رسد⁽⁴⁾

او تیرانداز ماهری بود، چنان که گاه در کنار امام علیه السّلام به زانو می نشست و صد تیر پی در پی را پرتاب می کرد و همهٔ آنها - به جز پنج تیر - به هدف می نشست! حضرت علیه السّلام در حقّ او دعا کردند: «اَللّهُمَّ سَدِّد رَمْیَتَهُ وَ اجْعَلْ ثَوابَهُ الْجَنَّةَ»⁽⁵⁾

خدایا! تیراندازی او را محکم گردان و ثواب او را بهشت قرار ده.

هنگامی که تیرهایش تمام شد، از جای برخاست و گفت: می دانم که پنج نفر از آنها را کشته ام. سپس به سوی دشمن حمله ور شد و نُه نفر دیگر را از آنها به درک واصل کرد. او در حال رزم، این رجز را می سرود:

أنا یَزیدُ وَ اَبی مُهاصِرٌ *** اَشجَعُ مِن لَیثٍ بِغَیلٍ خادِرٍ⁽⁶⁾

من یزیدم و پدرم مهاصر است. از شیر بیشهٔ در کمین نشسته و پنهان، شجاع تر هستم.

یا رَبِّ اِنّی لِلْحُسَینِ ناصِرٌ *** وَ لِابْنِ سَعدٍ تارِکٌ وَ هاجِرٌ⁽⁷⁾

ای پروردگارم! همانا من یاور حسین هستم و تارک ابن سعد و جداشونده از او می باشم.

او این رجز را می خواند و می جنگید تا این که به درجهٔ رفیع شهادت نائل گشت.⁽⁸⁾

غمزهٔ ساقی به یغمای خرد آهخته تیغ *** زلف جانان از برای صید دل گسترده دام

حضرت مسلم بن عَوسَجَة

حضرت مسلم بن عَوسَجَة⁽⁹⁾اسدی سلام الله علیه

وی در کوفه از مردم برای امام حسین علیه السّلام بیعت می گرفت و در نهضت مسلم بن عقیل سلام الله علیه از سوی آن حضرت به فرماندهی قسمتی از نیروهای مَذحِج و بنی اسد منصوب شد.⁽¹⁰⁾

مسلم بن عوسجه سلام الله علیه مردی کهن سال و از بزرگان بنی اسد و یکی از شخصیّت های بزرگ کوفه به شمار می آمد، طوری که حتی شَبَث بن رِبْعی لعنۀ الله علیه - که در لشکر اموی فرمانده پیاده نظام بود⁽¹¹⁾- از شهادت او ابراز تأسّف کرد!

قُوا اَنفُسَکُم وَ اَهلیکُم ناراً

قُوا اَنفُسَکُم وَ اَهلیکُم ناراً⁽¹⁾

گفته اند: بعد از دستگیری و شهادت مسلم بن عقیل و هانی بن عروه سلام الله علیهما، مسلم بن عوسجه سلام الله علیه مدّتی مخفی شد و پس از آن با اهل و عیالش به سوی امام حسین علیه السّلام فرار کرد؛ فَفِرُّوا اِلَی اللهِ.⁽²⁾

او در کربلا به خدمت امام علیه السّلام رسید و جان پاک خود و فرزندش را فدای ولایت کرد.⁽³⁾

· اگر هفتاد بار مرا بکشند و بسوزانند

در شب عاشورا، سیّد الشهداء علیه آلافُ التحیّۀ و الثناء به اصحاب خود فرمود که من دیگر گمان یاری کردن از این مردم ندارم، آگاه باشید که من به همهٔ شما رخصت رفتن دادم؛ پس همهٔ شما آزادانه بروید و بیعتی از جانب من بر گردن شما نیست و این شب که شما را فراگرفته فرصتی است؛ آن را شتر راهوار خود کنید و به هر سو که خواهید بروید.

در این هنگام از جمله کسانی که به پا خاست و درّ فشانی کرد، حضرت مسلم بن عوسجه سلام الله علیه بود. او عرض کرد: «آیا ما از تو دست برداریم!؟ آنگاه ما چه عذر و بهانه ای در مورد حقّ شما به پیشگاه خدا ببریم؟

بدان به خدا قسم، دست از تو برنمی دارم تا نیزه به سینهٔ دشمن بکوبم؛ و تا قائمهٔ شمشیر در دستم می باشد، آنها را با شمشیر می زنم و بعد از آن، به سوی آنها سنگ پرتاب می کنم.

سوگند به خدا، دست از تو برنمی دارم تا خدا بداند که ما حرمت پیامبرش را دربارهٔ تو رعایت نمودیم.

و اگر مرا هفتاد بار در راه تو بکشند و بسوزانند و زنده کنند، تا دم آخر با تو هستم؛ تا چه رسد به این که یک کشتن بیش نیست و آن کشتن در راه تو کرامتی است که هرگز پایان ندارد.»⁽⁴⁾

شاها من ار به عرش رسانم سریر فضل *** مملوک این جنابم و محتاج این درم

گر برکنم دل از تو و بردارم از تو مهر *** این مهر بر که افکنم و این دل کجا برم

حماسهٔ هسر و فرزند شهید

حضرت مسلم بن عوسجه سلام الله علیه، همسر و فرزند خود را نیز به کربلا آورد.

پس از شهادت وی، همسرش - امّ خَلَف - ، فرزندشان را روانهٔ میدان کرد.

امّا سیّد الشهداء علیه آلافُ التحیّۀ و الثناء مانع رفتن او به میدان شدند و فرمودند که اگر تو شهید شوی مادرت در پناه چه کسی آرام گیرد. و او را برگرداندند.

ولی آن مادر شهید پرور و قهرمان ، سر راه فرزندش را گرفت و او را به نبرد در رکاب امام حسین علیه السّلام تشویق و ترغیب کرد.

آن فرزند شهید، عازم میدان شد و پس از نبردی جانانه به پدر شهیدش ملحق شد.

کوفیان سنگدل، سر مطهّر او را به سوی مادرش افکندند!⁽⁵⁾

من دوستدار روی خوش و موی دلکشم *** مدهوش چشم مست و می صاف بی غشم

در عاشقی گریز نباشد ز سوز و ساز استاده ام چو شمع مترسان ز آتشم

حضرت حُرّ بن یزید ریاحی یَربوعی

حضرت حُرّ بن یزید ریاحی یَربوعی⁽¹⁾تمیمی و فرزندش «علی» و برادرش «مُصْعَب»⁽²⁾و غلامش «عُرْوَة» سلام الله علیهم

وی اهل کوفه و از شخصیّت های بارز آنجا بود. در کربلا امیر لشکر امویان شد و فرماندهی قبیلهٔ تمیم و همْدان را به عهده گرفت.⁽³⁾

حرّ از طرف عبیدالله بن زیاد لعنۀ الله علیه به فرماندهی هزار سواره منصوب، و مأمور بستن راه بر امام حسین علیه السّلام شد، که نزدیک کوه ذی حُسَم با امام علیه السّلام مواجه گشتند.⁽⁴⁾

· جذبه و انقلاب

حضرت حرّ سلام الله علیه روز عاشورا پیش از آغاز جنگ، در اثر یک تحوّل درونی کیمیااثر⁽⁵⁾به سپاه امام حسین علیه السّلام پیوست.

راوی می گوید:⁽⁶⁾یکی از لشکریان یزید به نام مهاجر بن اَوس به حرّ گفت: آیا تو می خواهی حمله کنی؟ در پاسخ این سؤال حرّ ساکت شد و بر خود می لرزید! مهاجر - در حالی که از این حال حرّ به شک افتاده بود - او را مورد خطاب قرار داد و گفت: اگر از من دربارهٔ شجاع ترین مرد کوفه سؤال می شد، تو را معرّفی می کرد.؛ این چه حالتی است که در تو می بینم!؟

حرّ سلام الله علیه گفت: «اِنّی وَاللهِ اُخَیِّرُ نَفْسی بَیْنَ الْجَنَّةِ وَ النّارِ» همانا من به خدا قسم، خود را میان بهشت و جهنّم مخیّر می بینم؛⁽⁷⁾«فَوَاللهِ لا اَختارُ عَلَی الْجَنَّةِ شَیْئاً وَ لَوْ قُطِّعْتُ وَ حُرِّقْتُ» پس به خدا قسم، جز بهشت چیز دیگری را بر نمی گزینم هرچند مرا تکّه تکّه کنند و بسوزانند.

سپس با اسب خود به سوی امام حسین علیه السّلام تاخت.

غلام همّت آنم که زیر چرخ کبود *** ز هر چه رنگ تعلّق پذیرد آزاد است

مگر تعلّق خاطر به ماه رخساری *** که خاطر از همه غم ها به مهر او شاد است

· اَنتَ الْحُرُّ فِی الدُّنیا وَ الْآخِرَةِ

حرّ سرافراز سلام الله علیه در برابر دشمن ایستاد و دلاورانه مبارزه کرد تا این که حدود چهل نفر را به خاک هلاکت افکند!⁽⁸⁾

در این هنگام بود که پیاده نظام دشمن بر او حمله ور شدند و جسم خونین او بر زمین افتاد.⁽¹⁾

یاران امام علیه السّلام او را در برابر خیمهٔ شهداء قرار دادند. امام حسین علیه السّلام فرمودند: «قَتْلُهُ مِثْلُ قَتْلَةِ النَّبِیِّینَ وَ آلِ النَّبِیِّینَ» شهادت حرّ مانند شهادت انبیاء و خاندان انبیاء است.

سپس امام علیه السّلام نظری به جانب حرّ افکندند. او هنوز رمقی در بدن داشت. امام علیه السّلام خون از صورت او برگرفتند و فرمودند: «اَنتَ الْحُرُّ کَما سَمَّتْکَ اُمُّکَ وَ اَنتَ الْحُرُّ فِی الدُّنیا وَ الْآخِرَةِ» تو [حقیقتاً] آزاد هستی همان گونه که مادرت تو را آزاد نامید. و تو در دنیا و آخرت آزاد می باشی.⁽²⁾

بارالها! ما را از خودمان برهان و به خودت برسان.

معبودا! وارستگی مطلق و پیوستگی به حقّ را نصیب ما گردان.

در برخی منابع متأخّر آمده است که فرزند حرّ «علی» و برادر حرّ «مُصْعَب» و غلام حرّ «عُروۀ» سلام الله علیهم نیز به قافلهٔ نور پیوستند و به فیض اعظم شهادت نائل آمدند.⁽³⁾

گدای کوی تو از هشت خلد مستغنی است *** اسیر عشق تو از هر دو عالم آزاد است

حضرت حبیب بن مُظاهِر

حضرت حبیب بن مُظاهِر⁽⁴⁾(مُظَهَّر⁽⁵⁾) اسدی سلام الله علیه

بنا به گفتهٔ ابن کلبی، وی صحابی پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم بود که در کوفه ساکن شده بود.

وی همچنین از اصحاب امیر المؤمنین علیه افضلُ صلوات المصلّین به شمار می آمد و در تمام جنگ های آن حضرت (جمل، صفّین و نهروان) حضور یافته بود و از خواصّ و حاملان علوم آن حضرت علیه السّلام محسوب می شد.

حضرت حبیب سلام الله علیه از کسانی بود که برای امام حسین علیه السّلام نامهٔ دعوت به کوفه نوشتند.

وی مردم را در نهضت مسلم بن عقیل سلام الله علیه به بیعت با مسلم سلام الله علیه فرا خواند.

حبیب بن مظاهر و دوست بزرگوارش مسلم بن عوسجه سلام الله علیهما پیش از ماجرای کربلا، در کوفه برای یاری امام حسین علیه السّلام از مردم بیعت می گرفتند.

هنگامی که ابن زیاد لعنۀ الله علیه به کوفه آمد و بر مردم سخت گرفت و آنها را به مرگ تهدید کرد، کوفیان بی وفا، مسلم بن عقیل سلام الله علیه را تنها نهادند و بیعت شان را شکستند. در نتیجه قبیلهٔ بنی اسد، حبیب و مسلم بن عوسجه سلام الله علیهما را نزد خود پنهان کردند تا به آنها آسیبی نرسد.

و زمانی که حضرت اباعبدالله الحسین علیه افضل صلوات الثقلین به کربلا آمدند، این دو دوست صمیمی به سوی حضرت رهسپار شدند و در آن اختناق شدید، روزها از چشم جاسوسان و مأموران ابن زیاد مخفی می شدند و شب ها طیّ طریق می کردند تا به اردوی امام علیه السّلام ملحق گشتند.⁽⁶⁾

در بیابان طلب گر چه ز هر سو خطری است *** می رود حافظ بی دل به تولّای تو خوش

· دعوت به سعادت

حضرت حبیب سلام الله علیه چون یاران سیّد الشهداء علیه آلافُ التحیّۀ و الثناء را اندک دید، نزد قبیلهٔ خود - بنی اسد - که در آن حوالی سکونت داشتند رفت و آنها را به یاری امام علیه السّلام دعوت کرد.

آنها اجابت نموده، پانصد سوار به یاری امام علیه السّلام شتافتند⁽¹⁾.

امّا مزدوران عمر سعد از پیوستن آنها به امام حسین علیه السّلام جلوگیری کردند.

طبق نقلی⁽²⁾حبیب

سلام الله علیه با کسب اجازه از امام علیه السّلام، شبانه (شب هفتم یا هشتم محرّم) خود را به طائفهٔ بنی اسد رساند و آنان را برای یاری امام حسین علیه السّلام فراخواند و فرمود: اگر می خواهید به سعادت دنیا و آخرت برسید بیایید و حسین علیه السّلام را یاری کنید. سوگند به خدا هر کس در این راه شهید شود، در اعلی درجهٔ بهشت همنشین رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم خواهد بود.

عبدالله بن بِشر گفت: من به عنوان نخستین نفر، دعوت تو را می پذیرم. و اشعاری حماسی در این مورد سرود.

همان لحظه نود نفر اعلام آمادگی کردند و برای نصرت امام علیه السّلام حرکت نمودند.

ولی یکی از جاسوسان، جریان را به عمر سعد گزارش داد. عمر سعد بلافاصله چهار صد جنگجو را به فرماندهی اَزرَق برای سرکوبی آنها فرستاد.

آنها در کنار فرات، جلوی افراد بنی اسد را گرفتند و جنگ سختی درگرفت ...

جمعی از بنی اسد شهید شدند و بقیّه، به بادیهٔ خود فرار کردند و از ترس، شبانه از آن بادیه کوچ کردند.

حضرت حبیب سلام الله علیه با زحمت خود را به امام حسین علیه السّلام رساند و جریان را عرض کرد. حضرت سیّد الشهداء علیه آلافُ التحیّۀ و الثناء فرمودند: لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلّا بِاللهِ الْعَلِیِّ الْعَظیمِ.

حضرت حبیب سلام الله علیه نزد امام حسین علیه السّلام مقام والایی داشت و امام علیه السّلام او را به عنوان فرمانده جناح چپ سپاه خویش تعیین کردند.⁽³⁾

لَا تَسْتَوْحِشُوا فِي طَرِيقِ الْهُدىٰ لِقِلَّةِ أَهْلِهِ

لَا تَسْتَوْحِشُوا فِي طَرِيقِ الْهُدىٰ لِقِلَّةِ أَهْلِهِ⁽⁴⁾

رجز حضرت حبیب سلام الله علیه در روز عاشورا در میدان رزم این بود:⁽⁵⁾

أنا حَبیبٌ وَ أبی مُظاهِرٌ *** فارِسُ هَیجاءٍ وَ حَربٍ تُسعَرُ

من حبیب هستم و پدرم مظاهر است؛ پهلوان میدان نبرد و کارزار شعله ور

وَ اَنتُم⁽⁶⁾

عِندَ الْعَدیدِ اَکثَرُ *** وَ نَحنُ اَعلیٰ حُجَّةً وَ اَظهَرُ

تعداد شما از نظر عدد و کمّیّت بیشتر است؛ ولی ما حجّتی والاتر و آشکارتر داریم.

وَ اَنتُم عِندَ الْوَفاءِ اَغدَرُ *** وَ نَحنُ اَوفیٰ مِنکُم⁽⁷⁾وَ اَصبَرُ

و شما خائن به عهد و پیمان هستید؛ ولی ما وفادارتر از شما و شکیباتریم.

· پیرمرد شیرمرد

حضرت حبیب سلام الله علیه، آن شیرمرد دلاور، به رغم پیری سنّ، شصت و دو نفر از یزیدیان را به خاک هلاکت افکند و سرانجام با رویی سپید از بذل خون در راه ولایت، به وصال محبوب رسید.

شهادت وی به قدری بر امام علیه السّلام گران آمد که آثار شکستگی، در چهرهٔ نازنین حضرت هویدا گشت!⁽¹⁾

نظیر دوست ندیدم اگر چه از مه و مهر *** نهادم آینه ها در مقابل رخ دوست

¯ حضرت سعید بن عبدالله حَنَفی سلام الله علیه

وی از چهره های سرشناس شیعه در کوفه و فردی شجاع و عابد بود.

وقتی که خبر مرگ معاویه علیه الهاویۀ به کوفه رسید و شیعیان اجتماع کردند و به امام حسین علیه السّلام نامهٔ دعوت نوشتند، حضرت سعید سلام الله علیه پیک کوفیان و حامل نامهٔ آنان به حضرت اباعبدالله الحسین علیه افضل صلوات الثقلین بود.⁽²⁾

· کرامتی بی پایان و جاودانه

در شب عاشورا وقتی که امام حسین علیه السّلام بیعت خویش را از گردن اصحاب برداشتند تا هر کس آمادگی ماندن و شهادت ندارد یا دلبستگی و تعلّق خاطری به دنیا دارد، بدون احساس شرم، از آن سرزمین کرب و بلا رخت بربندد، در پاسخ امام علیه السّلام بسیاری از یاران با سخنان حماسی و عارفانهٔ خود، تاریخ را آبرو بخشیدند که از جملهٔ آنان حضرت سعید بن عبدالله سلام الله علیه بود که از جای برخاست و ندا سرداد:

به خدا سوگند، تو را رها نخواهیم کرد تا خداوند بداند که در دوران غیبت رسول او صلّی الله علیه و آله و سلّم در حفظ و حراست تو کوشا بوده ایم.

به خدا سوگند، اگر بدانم که در رکاب تو کشته می شوم، سپس زنده می شوم و زنده زنده مرا می سوزانند و خاکسترم را بر باد می دهند و تا هفتاد بار این امر تکرار می شود، هرگز از تو جدا نخواهم شد تا جانم را نثارت کنم.

و چرا این گونه نکنم در حالی که کشته شدن، فقط یک بار هست ولی پس از آن کرامتی بی پایان و جاودانه هست.⁽³⁾

بگفتمی که بها چیست خاک پایش را *** اگر حیات گرانمایه جاودان بودی

· فدای امام و نماز

چون امام علیه السّلام به اقامهٔ نماز ظهر عاشورا ایستادند و جنگ شدّت یافت و دشمن به آن حضرت نزدیک شد، سعید سلام الله علیه جلو ایستاد و خود را سپر حضرت کرد و هدف تیر دشمنان قرار داد. در این اثناء از چپ و راست به

او تیر می زدند و هر تیر که می آمد از آن استقبال می کرد که مبادا به امام علیه السّلام اصابت کند؛ و آنقدر تیر به بدن مطهّرش رسید که از پای درآمد و به زمین افتاد.

آنگاه به مولایش حضرت اباعبدالله الحسین علیه افضل صلوات الثقلین عرضه داشت: یَا ابْنَ رسولِ الله! آیا وفا کردم؟

حضرت علیه السّلام فرمودند: آری؛ تو پیش از من به بهشت خواهی رفت.⁽¹⁾

عاشقی کو را به جان زد برق عشق جانش از سر تا به پا شد غرق عشق

عقل برهان گفت و استدلال یافت *** عشق مستی کرد و استقلال یافت

عقل گفتا کن سلامت اختیار *** عشق گفتا گر گذارد چشم یار

· حَشَرَنَا اللَّهُ مَعَكُمْ

در زیارت ناحیهٔ مقدّسه - که منسوب به امام زمان حضرت بقیّۀ الله الاعظم عجّل اللهُ تعالی فرجَه الشریف است - دربارهٔ حضرت سعید سلام الله علیه آمده است: «فَقَدْ لَقِيتَ حِمَامَكَ وَ وَاسَيْتَ إِمَامَكَ وَ لَقِيتَ مِنَ اللَّهِ الْكَرَامَةَ فِي دَارِ الْمُقَامَةِ حَشَرَنَا اللَّهُ مَعَكُمْ فِي الْمُسْتَشْهَدِينَ وَ رَزَقَنَا مُرَافَقَتَكُمْ فِي أَعْلىٰ عِلِّيِّينَ»⁽²⁾تو به استقبال مرگ رفتی و امام خود را یاری کردی و کرامت الهی در سرای جاودان را ملاقات نمودی. خداوند ما را در زمرهٔ شهیدان، با شما محشور کند و دوستی و همراهی شما را در والاترین مقامات اخروی روزی ما گرداند.

باغ بهشت و سایهٔ طوبی و قصر حور *** با خاک کوی دوست برابر نمی کنم

خطابهٔ امام علیه السّلام پس از نماز ظهر عاشورا

 خطابهٔ امام علیه السّلام پس از نماز ظهر عاشورا⁽³⁾

حضرت اباعبدالله الحسین علیه افضل صلوات الثقلین رو به یاران کردند و فرمودند:

«یا کِرامُ! هذِهِ الْجَنَّةُ قَد فُتِحَت اَبوابُها وَ اتَّصَلَت اَنهارُها وَ اَینَعَت ثِمارُها»

ای کریمان! این بهشت است که درهایش گشوده شده است و نهرهایش به هم پیوسته است و میوه هایش آمادهٔ چیدن گشته است.

«وَ هذا رَسولُ اللهِ وَ الشُّهَداءُ الَّذینَ قُتِلوا فی سَبیلِ اللهِ یَتَوَقَّعونَ قُدومَکُم یَتَباشَرونَ بِکُم»

و این رسول خدا و شهدای کشتهٔ راه خدایند که منتظر و چشم به راه قدم های شما هستند و به همدیگر بشارت آمدن شما را می دهند.

«فَحاموا عَن دینِ اللهِ وَ دینِ نَبِیِّهِ وَ ذُبُّوا عَن حَرَمِ الرَّسولِ»

بنا بر این از دین خدا و دین پیامبرش حمایت کنید و از حرم رسول او دفاع نمایید.

پس یگانه اصحاب بی همتا عرضه داشتند:

«نُفوسُنا لِنَفسِکَ الْفِداءُ»

جان های ما فدای جان تو!

«وَ دِماؤُنا لِدَمِکَ الْوِقاءُ»

و خون های ما نگهدار خون تو!

«فَوَاللهِ لا یَصِلُ اِلَیکَ وَ اِلیٰ حَرَمِکَ سوءٌ وَ فینا عِرقٌ یَضرِبُ»

پس به خدا سوگند، تا زمانی که در ما رگی نبض بزند، هیچ گزندی به تو و حرمت نخواهد رسید.

من که امروزم بهشت نقد حاصل می شود *** وعدهٔ فردای زاهد را چرا باور کنم

حضرت عمر بن عبدالله ابوثَمامۀ

حضرت عمر بن عبدالله ابوثَمامۀ⁽¹⁾صائدی سلام الله علیه

برخی او را عَمْرْو بن عبدالله و برخی او را «ابو ثمامۀ صَیداوی» ذکر کرده اند.

حضرت ابوثمامه سلام الله علیه، تابعی و از شجاعان عرب و از چهره های برجستهٔ شیعه و از اصحاب امیر المؤمنین علیه افضلُ صلوات المصلّین بود که در جنگ های آن حضرت شرکت داشت.

بعد از امام علی علیه السّلام در خدمت امام حسن مجتبی علیه السّلام بود و در کوفه سکنی گزید.

وی در نهضت مسلم بن عقیل سلام الله علیه مسؤول دریافت و خریدن اسلحه بود و حضرت، او را به فرماندهی نیروهای قبائل تمیم و همْدان گمارد.

حضرت ابوثمامه سلام الله علیه پس از قضایای دلخراش و غم انگیز نهضت حضرت مسلم صلوات الله و سلامه علیه، متواری شد و ابن زیاد، به شدّت به جست و جوی او پرداخت.

وی قبل از شروع جنگ، خود را از کوفه به کربلا رساند و به امام حسین علیه السّلام پیوست.

· یاد نماز

از ابومِخنَف نقل شده:⁽²⁾روز عاشورا و نزدیک زوال ظهر در حالی که آتش جنگ برافروخته بود، ابوثمامه (سلام الله علیه) متوجّه خورشید شد که از وسط آسمان در حال گذر است. به امام حسین علیه السّلام عرض کرد: ای اباعبدالله! جانم فدای شما! این دشمنان به شما بسیار نزدیک شده اند. و به خدا قسم، شما کشته نخواهید شد تا این که من پیش مرگ شما شوم. و من دوست دارم که خداوند، پروردگارم را ملاقات کنم در حالی که این نماز را گزارده باشم.⁽³⁾

امام علیه السّلام سر مبارک را به آسمان بلند کردند و فرمودند: «ذَكَرتَ الصَّلاةَ جَعَلَكَ اللهُ مِنَ الْمُصَلّینَ⁽⁴⁾نَعَم هذا أَوَّلُ وَقتِها» نماز را یاد کردی؛ خداوند تو را از نمازگزاران قرار دهد. آری، اکنون اوّل وقت نماز است.

· عجله برای شهادت

حضرت ابوثمامه سلام الله علیه بعد از اقامهٔ نماز همراه امام علیه السّلام عرض کرد: ای اباعبدالله! من عجله دارم تا به دوستانم ملحق شوم. برایم ناخوشایند است که بمانم و شما را تک و تنها ببینم در حالی که یاران شما شهید شده باشند!

امام علیه السّلام به او فرمودند: پیش رو که ما به زودی به تو ملحق خواهیم شد.

وی وارد میدان شد و نبرد سختی کرد تا آن که مجروح شد. پسر عموی او - قیس بن عبدالله صائدی - که در لشکر عمر سعد حضور داشت، با ابوثمامه سلام الله علیه دشمنی دیرینه داشت! لذا فرصت را مغتنم شمرد و با او درگیر شد و او را به شهادت رساند!⁽⁵⁾

حجاب چهرهٔ جان می شود غبار تنم *** خوشا دمی که از آن چهره پرده برفکنم

حضرت سلمان بن مُضارِب بن قَیس اَنماری

حضرت سلمان بن مُضارِب بن قَیس اَنماری⁽¹⁾بَجَلی سلام الله علیه

وی پسر عموی «زُهَیر بن قَیْن» سلام الله علیهما بود که همراه او در سال شصت هجری به حجّ مشرّف شد و با دعوت او به کاروان امام حسین علیه السّلام پیوست و در روز عاشورا با بذل خون خود، به اسلام رویشی دوباره بخشید.⁽²⁾

ما بی غمان مست، دل از دست داده ایم *** همراز عشق و همنفس جام باده ایم

حضرت زُهَیر بن قَیْن

حضرت زُهَیر بن قَیْن⁽³⁾بَجَلی⁽⁴⁾سلام الله علیه

جذبهٔ ولایت

وی از شخصیّت های برجستهٔ کوفه بود که در مسیر راه - به رغم این که دوست نداشت با امام علیه السّلام برخورد کند - به امام حسین علیه السّلام پیوست.⁽⁵⁾

ماجرا از این قرار بود که وی از مکّه به سوی کوفه، با فاصله ای معیّن از کاروان سیّد الشهداء علیه آلافُ التحیّۀ و الثناء حرکت می کرد و به آنها نزدیک نمی شد. در یکی از منازل، فرستادهٔ امام علیه السّلام بر او وارد شد و پیغام داد که حضرت علیه السّلام با تو کار دارند.⁽⁶⁾زهیر مردّد بود. همسرش که متوجه تردید او شد به او نهیب زد: سبحان الله! پسر پیغمبر، تو را خواسته است و تو اجابت نمی کنی!؟

از آستان پیر مغان سر چرا کشیم *** دولت در آن سرا و گشایش از آن در است

زهیر نزد امام علیه السّلام رفت و لحظاتی بعد با تحوّلی ولائی و چهره ای شاداب بازگشت و با خانواده اش وداع کرد و به کاروان حسینی علیه السّلام پیوست و نامش برای همیشه در تاریخ جذبهٔ ولایت ماندگار شد.⁽⁷⁾

به رحمت سر زلف تو واثقم ور نه کشش چو نبود از آن سو چه سود کوشیدن

زهیر تا قبل از این تحوّل شگرف، «عثمانی» بود! یعنی حضرت امیر المؤمنین علیه افضلُ صلوات المصلّین را در ریختن خون عثمان سهیم می دانست!⁽⁸⁾(هر چند وی از اصحاب رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و مردی شجاع و در جنگ ها به نام آوری مشهور بود.)

امّا پس از جذبهٔ ولایت و تحوّل بنیادین، تا آنجا پیش می رود که شب عاشورا به امام علیه السّلام عرضه می دارد: به خدا قسم! دوست دارم که کشته شوم، سپس برانگیخته شوم و تا هزار بار دیگر کشته و زنده شوم تا بدین وسیله خداوند عزّ و جلّ از جان تو و جوانان اهل بیتت، بلا را دور دارد.⁽⁹⁾

بگفتمی که چه ارزد نسیم طرّهٔ دوست *** گرم به هر سر مویی هزار جان بودی

· اتمام حجّت با دشمن

عصر تاسوعا گفت و گویی شنیدنی میان حضرت زهیر سلام الله علیه و یکی از یزیدیان به نام عَزْرَة بن قَیس واقع می شود.

عزره گفت: ای زهیر! تو نزد ما از شیعیان این خاندان نبودی؛ تو تنها بر اعتقاد و رأی عثمانی ها مشی می کردی.

حضرت زهیر سلام الله علیه پاسخ داد: «آیا این که اکنون در این جایگاه قرار گرفته ام (و جزو کاروان امام حسین علیه السّلام شده ام) خود دلیل این نیست که از این خاندان هستم؟

آگاه باش! به خدا قسم، هرگز نه نامه ای به سوی حسین علیه السّلام نوشته ام و نه هرگز کسی را به عنوان پیام رسان به خدمتش گسیل داشته ام. و هرگز او را وعدهٔ یاری نداده ام. آری، تنها در راه (مکّه به کوفه) با او برخورد کرده ام. وقتی او را دیدم یاد رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم و مقام و منزلتی که حسین علیه السّلام نزد او داشت افتادم و دانستم که دشمنش و حزب شما چگونه به استقبال او می آید! از این رو بر خود لازم دیدم که او را یاری کنم و از حزب او باشم و جانم را برای حفظ جانش فدا سازم؛ چون دیدم که شما چگونه حقّ سفیر او - مسلم بن عقیل - را ضایع ساختید!⁽¹⁾و

به استقبال فرزند پیامبر و خاندان و اهل بیت او و بندگانی از اهالی این شهر آمده اید تا آنها را به قتل برسانید، در حالی که آنها بندگانی عبادت پیشه و شب زنده دار و سحر خیز و فراوان به یاد خدا هستند.»

کوه صبرم نرم شد چون موم در دست غمت تا در آب و آتش عشقت گدازانم چو شمع

در روز عاشورا نیز وقتی که شمر لعنۀ الله علیه به حضرت زهیر سلام الله علیه گفت: «البتّه همین ساعت خدا تو و مولایت را خواهد کشت.» وی ندا سرداد: «به خدا سوگند! مرگ با حسین علیه السّلام برای من محبوب تر از همیشه زیستن با شما جماعت است.»

· امتحان الهی

در اتمام حجّتی دیگر، حضرت زهیر سلام الله علیه به میدان آمد و خطبهٔ شگفتی ایراد کرد و گفت: «ای اهل کوفه! من شما را از عذاب خداوند، سخت بیم می دهم. همانا حقّ مسلمان بر برادر مسلمانش این است که او را خیر خواهی و نصیحت کند. ما اکنون با هم برادریم و بر یک دین استواریم؛ البتّه تا هنگامی که بین ما و شما شمشیری قرار نگرفته است، شایستگی نصیحت دارید، اما هنگامی که شمشیر بین ما واقع شد، دیگر حریمی نگه داشته نمی شود و شما امّتی هستید و ما امّتی دیگر.

آری، خداوند ما و شما را به ذرّیّهٔ پیامبرش محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم امتحان کرد تا ببیند چه می کنیم.

ما شما را به یاری آنها فرامی خوانیم و به ذلیل و منکوب کردن ستمگری های عبیدالله بن زیاد دعوت می کنیم. به تحقیق شما در دوران حکومت زیاد و ابن زیاد جز بدی از آن دو ندیده اید. آن دو، چشمان شما را درآورده و دست و پای شما را قطع کرده اند و شما را مثله کرده و بر شاخه های خرما آویخته اند! بزرگان شما چون حُجْر بن عُدَی و یارانش را و هانی بن عُروه را کشته اند!»

اهل کوفه در پاسخ، او را دشنام دادند و با مدح و تملّق و چاپلوسی عبیدالله بن زیاد و پدرش زیاد بن ابیه، سرسپردگی خویش را ابراز داشتند و گفتند: پیوسته با مولای تو و تمام کسانی که با او هستند می جنگیم تا این که او و اصحابش را تسلیم عبیدالله بن زیاد کنیم.

مودّت

مودّت⁽¹⁾و یاری فرزند فاطمه علیهما السّلام

حضرت زهیر سلام الله علیه فرمود: «عِبادَ اللهِ! اِنَّ ولدَ⁽²⁾

فاطِمَةَ اَحَقُّ بِالْوُدِّ وَ النَّصرِ مِنِ ابْنِ سُمَیَّة» ای بندگان خدا! حقیقتاً فرزند فاطمه (علیهما السّلام) برای عشق ورزیدن و محبّت و یاری کردن، سزاوارتر از پسر سمیّه است.⁽³⁾

من این مقام به دنیا و آخرت ندهم *** اگر چه در پی ام افتند هر دم انجمنی

روز عاشورا در حالی که امام علیه السّلام فرماندهی جناح راست سپاه خویش را به زهیر سلام الله علیه سپرده بودند،⁽⁴⁾وی دست خود را روی شانه مبارک امام و محبوب خود نهاد و این رجز را سرود⁽⁵⁾:

اَقدِم هُدِیتَ هادِیاً مَهدِیّاً *** اَلْیَوْمَ تَلقیٰ جَدَّکَ النَّبِیّا

به پیش! ای هدایت شده و راهنما؛ امروز جدّت پیامبر را ملاقات می کنی.

وَ حَسَناً وَ الْمُرتَضیٰ عَلِیّاً وَ ذَا الْجَناحَینِ الْفَتَی الْکُمِیّا

و همچنین حسن مجتبی و علی مرتضی را. و جعفر دارای دو بال، آن جوانمرد شجاع را.

وَ اَسَدَ اللهِ الشَّهیدَ الْحَیّا

و حمزه، شیر خدا، شهید زنده را.

و آنگاه به میدان تاخت و چنان نبردی بی نظیر کرد که همانند آن دیده و شنیده نشده است! بنا بر نقل برخی از راویان همچون محمّد بن ابی طالب، او صد و بیست نفر از شجاعان کوفه را از دم تیغ گذراند⁽⁶⁾و سرانجام به آسمان شهادت پر گشود.

پس از شهادتش امام علیه السّلام بر بالین او آمدند و قاتلانش را لعنت کردند.⁽⁷⁾

سر فتنه دارد دگر روزگار *** من و مستی و فتنهٔ چشم یار

¯ حضرت حَجّاج بن مسروق (مرزوق) جُعْفی سلام الله علیه

وی اهل کوفه و از شیعیان و اصحاب امیر المؤمنین علیه افضلُ صلوات المصلّین بود.

وقتی که امام حسین علیه السّلام از مدینه به مکّه رهسپار شدند، او به منظور ملاقات با امام علیه السّلام از کوفه به مکّه عزیمت کرد و از آنجا تا کربلا ملازم امام علیه السّلام گشت و مؤذّن آن حضرت شد و هنگامی که کاروان سیّد الشهداء علیه آلافُ التحیّۀ و الثناء با لشکر حرّ برخورد کرد، حَجّاج سلام الله علیه به امر امام علیه السّلام اذان ظهر را طنین انداز کرد.

همچنین وی و یزید بن مُغَفَّل سلام الله علیهما، قاصد امام علیه السّلام به سوی عُبَیدالله بن حرّ جُعفی - در منزلگاه قصر بنی مُقاتِل - بودند.⁽⁸⁾

سرانجام حضرت حجّاج بن مسروق سلام الله علیه روز عاشورا پس از رخصت گرفتن از امام حسین علیه السّلام به میدان رفت و جنگید.⁽⁹⁾

ابصار العین ص 89

وی در حالی که زخمی و خونین بود، به محضر امام علیه السّلام بازگشت و این کلمات عارفانه را سرود:

اَلْیَومَ اَلْقیٰ جَدَّکَ النَّبِیّا *** ثُمَّ اَباکَ ذَا النَّدیٰ عَلِیّا

ذاکَ الَّذی نَعْرِفُهُ الْوَصِیّا

امروز با جدّت پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) و پدر دارای جود و احسانت علی (علیه السّلام) ملاقات می کنم. همان علی (علیه السّلام) که ما او را به عنوان وصیّ و جانشین پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) می شناسیم.

امام علیه السّلام فرمودند: «نَعَم وَ أنا اَلقاهُما عَلیٰ اَثَرِکَ» آری، و من هم بعد از تو آنها را ملاقات می کنم.

حضرت حجّاج سلام الله علیه بار دیگر به میدان رزم بازگشت و مستانه جنگید تا به سعادت جاودانهٔ شهادت نائل آمد.⁽¹⁾

دانی که چیست دولت، دیدار یار دیدن *** در کوی او گدایی بر خسروی گزیدن

حضرت یزید بن مُغَفَّل

حضرت یزید بن مُغَفَّل⁽²⁾جُعْفی سلام الله علیه

وی از شعرای خوب و از شجاعان شیعه و از اصحاب امیر المؤمنین علیه افضلُ صلوات المصلّین در جنگ صفّین به شمار می رفت.

حضرت یزید بن مُغَفَّل سلام الله علیه در مکّه به اتّفاق حضرت حجّاج بن مسروق سلام الله علیه به حضرت اباعبدالله الحسین علیه افضل صلوات الثقلین ملحق شد و روز عاشورا نزد امام علیه السّلام آمد و برای مبارزه اذن گرفت و به میدان شتافت و این رجز را سرود:

اَنا یَزیدُ وَ اَنَا ابْنُ مُغْفَلٍ⁽³⁾*** وَ فی یَمینی نَصْلُ سَیفٍ مُصقَلٍ

من یزید هستم. و من پسر مغفّل هستم. و در دست راستم شمشیری صیقل داده شده هست.

اَعلو بِهِ الْهاماتِ وَسْطَ الْقَسطَلِ *** عَنِ الْحُسَینِ الْماجِدِ الْمُفَضَّلِ

آن را بر تارک ها در میان غبارها فرود می آورم و از حسین بزرگوار با فضیلت دفاع می کنم.

اِبنِ رَسولِ اللهِ خَیرِ مُرسَلٍ

او که فرزند رسول خدا - بهترین پیامبران - است.

و آنچنان شجاعانه جنگید که دشمن را به حیرت واداشت و پس از آن که گروهی را به هلاکت افکند، جام شراب طهور شهادت را سرکشید. ⁽⁴⁾

طاق و رواق مدرسه و قال وقیل علم *** در راه جام و ساقی مه رو نهاده ایم

حضرت حَنظَلَة بن اَسعَد شِبامی

حضرت حَنظَلَة بن اَسعَد شِبامی⁽⁵⁾سلام الله علیه

وی اهل کوفه و از شخصیّت های بزرگ شیعه و سخنوری فصیح و انسانی دلیر و قاری قرآن بود.

چون امام حسین علیه السّلام به کربلا رسیدند، حضرت حنظله سلام الله علیه به آن امام و مقتدای عرش آفرین پیوست و پیش از شروع جنگ، امام علیه السّلام او را به عنوان پیک مورد اعتماد خود، به همراه نامه ای نزد عمر سعد فرستادند.

حضرت حنظله سلام الله علیه در روز عاشورا از سیّد الشهداء علیه آلافُ التحیّۀ و الثناء اجازه خواست تا به میدان برود. او نخست به نصیحت و موعظهٔ لشکر عمر سعد پرداخت.⁽⁶⁾

· بشتاب

در مقاتل آمده است:⁽¹⁾حضرت حنظله سلام الله علیه پس از اتمام حجّت با لشکر یزید، به امام علیه السّلام عرضه داشت: آیا به سوی آخرت شتاب نکنم و به برادرانم ملحق نشوم؟

امام علیه السّلام فرمودند: «رُحْ اِلیٰ خَیرٍ مِنَ الدُّنیا وَ ما فیها وَ اِلیٰ مُلکٍ لا یَبْلیٰ» بشتاب به سوی بهتر از دنیا و آنچه در آن هست. و به سوی مُلک و سلطنتی که کهنه نگردد.

حضرت حنظله سلام الله علیه با این ندای عاشقانه و عارفانه عازم رزمگاه شد:

«السّلامُ علیکَ یا اباعبدِالله صَلَّی اللهُ علیکَ و علیٰ اهلِ بیتِکَ و عَرَّفَ بَینَنا و بَینَکَ فی جَنَّتِهِ⁽²⁾»

امام حسین علیه السّلام هم دو بار «آمین⁽³⁾» گفتند.

وی سرانجام پس از کارزار به برادرانش ملحق و به اعلی علّیّین واصل شد.

وصال او ز عمر جاودان به *** خداوندا مرا آن ده که آن به

به داغ بندگی مردن برین در *** به جان او که از مُلک جهان به

حضرت عابس بن ابی شَبیب

حضرت عابس بن ابی شَبیب⁽⁴⁾شاکری سلام الله علیه

وی از رجال و رؤسای شیعه و انسانی دلاور، سخنور، عابد، شب زنده دار و از بزرگ ترین انقلابیون پر شور و شعور و مخلص و با بصیرت به شمار می آمد.

وی هنگامی که حضرت مسلم بن عقیل سلام الله علیه نامهٔ امام حسین علیه السّلام را برای مردم کوفه خواند، به پا خاست و ضمن اعلام وفاداری و حمایت گفت: من از حال و دل مردم خبر ندارم و تو را به حمایت آنان نمی فریبم. ولی به خدا سوگند از ضمیر و تصمیم خویش بگویم که اینک من آماده و منتظر فرمان شما هستم. اگر دعوتم کنید اجابت می کنم و با دشمنان تان خواهم جنگید و در راه خدا با شمشیرم نبرد می کنم تا به شهادت برسم.

من نخواهم کرد ترک لعل یار و جام می *** زاهدان معذور داریدم که اینم مذهب است

و چون مردم کوفه با حضرت مسلم سلام الله علیه بیعت نمودند، حضرت نامه ای با مضمون آمادگی مردم و دعوت امام حسین علیه السّلام به عراق، برای سیّد الشهداء علیه آلافُ التحیّۀ و الثناء نوشت و آن را توسّط حضرت عابس سلام الله علیه به محضر امام علیه السّلام فرستاد.⁽⁵⁾

· عزیزترین و محبوب ترین

حضرت عابس سلام الله علیه وارد میدان رزم شد و در برابر امام علیه السّلام ایستاد و به آن حضرت سلام کرد و عرضه داشت:

ای اباعبدالله! بدان به خدا سوگند، بر روی زمین - خواه نزدیک یا دور - کسی نزد من عزیزتر از تو نیست و کسی را چون تو دوست ندارم!

اگر قدرت داشته باشم که ظلم را از تو به چیزی که عزیزتر از جان و خونم باشد دور کنم، چنین خواهم کرد.

سلام بر تو ای اباعبدالله! گواهی می دهم که بر هدایت تو و هدایت پدرت استوار هستم.⁽¹⁾

آن که من در جست و جوی او ز خود فارغ شدم *** کس ندیدست و نبیند مثلش از هر سو ببین

· حقیقت عریان

حضرت عابس سلام الله علیه پس از بیان ارادتش به مقام ولایت، در حالی که شمشیرش آخته بود و زخمی بزرگ بر پیشانی داشت وارد میدان جنگ شد و با فریادی بلند مبارز طلبید.⁽²⁾

ربیع بن تمیم همْدانی می گوید: همین که دیدم کسی به میدان رو می آورد او را شناختم. من عابس را در غزوات و جنگ ها دیده بودم. او شجاع ترین مردم بود!

فریاد زدم: ای مردم! او شیر شیران است! او پسر شبیب است. مبادا کسی به تنهایی به جنگ او رود!

پس عابس فریاد می زد: أ لا رَجُلٌ!؟ أ لا رَجُلٌ!؟ آیا مردی وجود ندارد!؟ آیا مردی وجود ندارد!؟

هیچ کس به سوی او پا پیش نمی نهاد.

در این میان فریاد عمر سعد بلند شد که او را سنگباران کنند.

کوفیان از هر طرف شروع به پرتاب سنگ به سوی او کردند!

عابس که چنین دید، زره از تن درآورد و پشتْ بند را گشود و به دور انداخت و کلاه خُود را از سر بیفکند!!

وقت آن آمد که من عریان شوم *** جسم بگذارم سراسر جان شوم

آنچه غیر از شورش و دیوانگی است **** اندرین ره روی در بیگانگی است

آزمودم مرگ من در زندگی است *** چون رهم زین زندگی پایندگی است

آن که مردن پیش چشمش تهلکه است *** نهی لا تُلقوا⁽³⁾بگیرد او به دست

و آن که مردن شد مر او را فتح باب *** سارِعُوا⁽⁴⁾آمد مر او را در خطاب

آنگاه وی حملهٔ سختی را آغاز کرد و با نبرد قهرمانانه اش بیش از دویست یزیدی را به خاک انداخت!

سرانجام در حالی که طاقتی برایش نمانده بود به محاصرهٔ دشمن درآمد.⁽⁵⁾پس

او را به شهادت رساندند و سر مبارکش را از بدن جدا ساختند.

بعد از شهادت او، بزرگ هر گروه از دشمن، می گفت: من عابس را کشته ام. و دیگری می گفت: من او را به قتل رسانده ام. عمر سعد به این بگو مگوها خاتمه داد و گفت: هیچ کس یک تنه عابس را نکشت!⁽⁶⁾

چراغ صاعقهٔ آن سحاب روشن باد *** که زد به خرمن ما آتش محبّت او

حضرت شَوذَب

حضرت شَوذَب⁽¹⁾مَولی⁽²⁾شاکر بن عبدالله همْدانی شاکری سلام الله علیه

وی از چهره های برجسته و از بزرگ ترین انقلابیون پر شور و شعور و با اخلاص و بصیرت به شمار می آمد.

حضرت شَوذب سلام الله علیه فردی شجاع و حافظ حدیث بود و احادیث بسیاری از امیر المؤمنین علیه افضلُ صلوات المصلّین نقل می کرد و شیعیان برای فراگیری حدیث نزد او می رفتند.⁽³⁾

وی همچنین سفیر و نامه رسان حضرت مسلم بن عقیل سلام الله علیهما از کوفه به سوی امام حسین علیه السّلام بود. و هنگامی که به مکّه رسید، نامه را تقدیم امام علیه السّلام کرد و ملازم حضرت شد و با ایشان به کربلا آمد و در روز عاشورا در سنّ پیری، با بذل خون به دیار محبوب شتافت.

در ره عشق ز سیلاب فنا نیست گذار *** کرده ام خاطر خود را به تمنّای تو خوش

حضرت جَون

حضرت جَون⁽⁴⁾مولیٰ ابی ذَرّ غِفاری⁽⁵⁾سلام الله علیهما

حضرت جون سلام الله علیه غلام سیاه چردهٔ حضرت ابوذر - آن انقلابی ولائی راستین و پر صلابت - صلوات الله و سلامه علیه بود و پس از آن حضرت، به اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السّلام پیوست.

وی نخست با امام حسن علیه السّلام و بعد با امام حسین علیه السّلام بود و از مدینه تا مکّه و از مکّه تا کربلا، امام علیه السّلام را همراهی کرد.

حضرت جَون سلام الله علیه، روز عاشورا از حضرت اباعبدالله الحسین علیه افضل صلوات الثقلین اجازهٔ میدان طلبید.

امام علیه السّلام فرمودند: «تو آزادی.» و به او رخصت دادند تا برود.

او خود را به دست و پای حضرت علیه السّلام افکند و عرض کرد: «من هنگام شادی و راحتی همراه شما بودم. آیا در سختی، شما را تنها بگذارم!؟ گرچه بوی من ناخوش و نسبم پائین و چهره ام سیاه است ولی می خواهم به بهشت روم تا بویم خوش و نسبم شریف و رنگم سپید گردد. نه ؛ به خدا قسم از شما جدا نمی شوم تا خون سیاهم با خون شما آمیخته شود.»

جهان به کام من اکنون شود که دور زمان *** مرا به بندگی خواجهٔ جهان انداخت

حضرت سیّد الشهداء علیه آلافُ التحیّۀ و الثناء به او اجازه دادند.

وی به میدان شتافت و با خواندن رجزی حماسی، دفاع قولی و عملی خویش از اهل بیت علیهم السّلام را اعلان کرد: (...اَذُبُّ عَنهُم بِاللِّسانِ وَ الْیَدِ).⁽⁶⁾و

پس از به هلاکت افکندن بیست و پنج یزیدی، به مقام عرشی شهادت فائز شد.

امام علیه السّلام خود را به بالین وی رساندند و به درگاه الهی عرضه داشتند: «اللَّهُمَّ بَيِّضْ وَجْهَهُ وَ طَيِّبْ رِيحَهُ وَ احْشُرْهُ مَعَ الْأَبْرَارِ وَ عَرِّفْ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ»⁽⁷⁾خدایا!

چهره اش را سپید و بویش را معطّر گردان و او را با نیکان محشور نما و شناخت و رابطه اش را با محمّد و آل محمّد برقرار کن.

عالم همه قطره است و دریاست حسین *** خوبان همه بنده اند و مولاست حسین

ترسم که شفاعت کند از قاتل خویش *** از بس که کرم دارد و آقاست حسین

· مُشک آفرین

از حضرت امام محمّد بن علی باقر العلوم علیهما السّلام روایت شده که پدر بزرگوارشان حضرت امام علی بن الحسین زین العابدین علیهما السّلام فرمودند: «أَنَّ النَّاسَ كَانُوا يَحْضُرُونَ الْمَعْرَكَةَ وَ يَدْفِنُونَ الْقَتْلَى فَوَجَدُوا جَوْناً بَعْدَ عَشْرَةِ أَيَّامٍ يَفُوحُ مِنْهُ رَائِحَةُ الْمِسْكِ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ» همانا مردم در معرکهٔ کربلا حاضر می شدند و شهداء را دفن می کردند؛ پس پیکر جون را بعد از ده روز یافتند که از آن، رائحهٔ مشک می وزید؛ رضوان خدا بر او باد.⁽¹⁾

تا معطّر کنم از لطف نسیم تو مشام *** شمّه ای از نفحات نفَس یار بیار

حضرت عبدالرحمن بن عبدالله بن کَدِر

حضرت عبدالرحمن بن عبدالله بن کَدِر⁽²⁾(کدن) اَرْحَبی⁽³⁾سلام الله علیه

وی مردی شجاع، موجّه، محترم و از تابعین و از جملهٔ کسانی بود که دعوت نامهٔ کوفیان را به حضور امام حسین علیه السّلام رساند.

ابو مِخنَف گوید:⁽⁴⁾هنگامی که امام علیه السّلام، مسلم بن عقیل سلام الله علیه را فراخواندند تا به کوفه برود، چند نفر را - از جمله عبدالرحمن سلام الله علیه - با او فرستادند. بنا بر این حضرت عبدالرحمن سلام الله علیه از کسانی بود که بار دیگر خود به سوی امام علیه السّلام بازگشت و جزء اصحاب حضرت علیه السّلام شد.

وی روز عاشورا بعد از نماز ظهر، از سیّد الشهداء علیه آلافُ التحیّۀ و الثناء اجازه گرفت و در حالی که این رجز را می خواند وارد میدان رزم شد:⁽⁵⁾

صَبراً عَلَی الْاَسیافِ وَ الْاَسِنَّةِ *** صَبراً عَلَیها لِدُخولِ الْجَنَّةِ

صبر بر شمشیرها و نیزه ها؛ صبر بر آنها برای ورود به بهشت.

حضرت عبدالرحمن سلام الله علیه پس از این که عدّه ای از دشمنان را از پای درآورد به فوز اعظم شهادت نائل آمد.⁽⁶⁾

تا مگر جرعه فشاند لب جانان بر من *** سال ها شد که منم بر در میخانه مقیم

¯ حضرت اَنَس بن حارث بن نَبیه بن کاهل سلام الله علیه

· حدیث یاری حسین علیه السّلام

منابع، او را در شمار اصحاب پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم و اصحاب امام حسین علیه السّلام دانسته اند که همراه حضرت در نهضت عاشورا به شهادت رسید.

او این حدیث را از پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم نقل کرده است: همانا این فرزندم حسین در سرزمین کربلا شهید می شود؛ هرکس در آن روز حاضر بود، او را یاری کند.⁽⁷⁾

از حضرت اَنَس سلام الله علیه به عنوان شیخ کبیر (پیری کهن سال) یاد شده است. و طبیعتاً چون صحابی پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم بود، موقعیّت اجتماعی ویژه ای داشت.⁽¹⁾

· شَکَرَ اللهُ سَعْیَکَ یا شَیْخُ

حضرت اَنَس سلام الله علیه در غزوات بدر و حنین در رکاب رسول اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم شرکت نموده بود.

وی در کربلا به قدری پیر بود که حتّی ابروانش سفید شده بود و روی چشمش افتاده بود!

او در روز عاشورا به حضور امام حسین علیه السّلام شرفیاب شد و اجازه طلبید تا به میدان رود و با دشمن بجنگد.

امام علیه السّلام به او اجازه دادند.

حضرت اَنَس سلام الله علیه کمرش را با عمامه اش بست و ابروانش را که روی چشمش افتاده بود، با دستمالی بالا آورد و بست تا مانع دید او نگردد و با شور و عشقی وصف ناشدنی، آمادهٔ جنگ شد.

هر چند پیر و خسته دل و ناتوان شدم *** هر گه که یاد روی تو کردم جوان شدم

وقتی که امام علیه السّلام او را در آن حال دیدند آنچنان منقلب شدند که قطرات اشک بر گونه های مبارکشان سرازیر گشت و خطاب به او فرمودند: «شَکَرَ اللهُ سَعْیَکَ یا شَیْخُ!» خداوند سعی و تلاش تو را به بهترین وجه پاداش دهد ای پیر!

حضرت اَنَس سلام الله علیه به میدان شتافت و آنچنان جنگید که هجده یزیدی را به درک واصل کرد و سپس بر اثر ضربات دشمن، به آسمان شهادت پرواز کرد.⁽²⁾

شدم فسانه به سرگشتگی و ابروی دوست *** کشید در خم چوگان خویش چون گویم

حضرت عبدالرحمن و برادرش حضرت عبدالله فرزندان عَزْرَة

حضرت عبدالرحمن و برادرش حضرت عبدالله فرزندان عَزْرَة⁽³⁾(عُرْوَة) بن حَراق⁽⁴⁾غفاری سلام الله علیهما

حضرت حَراق - جدّ این دو برادر ولایتمدار- سلام الله علیهم، از یاران امیر المؤمنین علیه افضلُ صلوات المصلّین بود که در جنگ های جمل و صفّین و نهروان شرکت داشت.

حضرت عبدالرحمن و برادرش حضرت عبدالله سلام الله علیهما از شخصیّت های شریف و دلاور کوفه بودند که به خاندان پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم عشق می وزیدند.

این دو برادر در کربلا به امام حسین علیه السّلام پیوستند و روز عاشورا از حضرت اذن پیکار گرفتند و با هم به میدان شتافتند و جنگیدند تا به مقام شامخ شهادت دست یافتند.⁽⁵⁾

ما را که درد عشق و بلای خمار کشت *** یا وصل دوست یا می صافی دوا کند

حضرت عَمْرْو بن جُنادۀ

حضرت عَمْرْو بن جُنادۀ⁽¹⁾سلام الله علیهما

به گواهی برخی از منابع،⁽²⁾وی همراه پدرش حضرت جُنادۀ بن حارث انصاری سلام الله علیهما در کربلا حضور داشت.

حضرت عَمْرْو پس از شهادت پدر بزرگوارش، رجز خواند و بر دشمن یورش برد و سرانجام جام صهبای شهادت را سر کشید.

· مادر دلاور

برخی از متأخّران، حضرت عَمْرْو سلام الله علیه را نوجوانی کم سنّ و سال دانسته اند و از همراهی و سفارش مادرش به جنگ با دشمن در دفاع از امام حسین علیه السّلام سخن گفته اند.⁽³⁾

سماوی گوید⁽⁴⁾: روز عاشورا مادرش به او دستور داد که پیش رود و به کارزار بپردازد. همین که امام علیه السّلام مشاهد کردند که این جوان آهنگ رفتن به میدان دارد، فرمودند: این جوانی است که پدرش شهید شده است و شاید مادرش راضی نباشد که به میدان رود.

وی عرض کرد: «خود مادرم به من دستور داده است.» و رهسپار میدان شد.

کوفیان پس از به شهادت رساندن او، سر مطهّرش را از بدن جدا کردند و به طرف سپاه امام حسین علیه السّلام افکندند! مادر دلاورش آن سر مطهّر را برداشت و به سوی دشمن پرتاب کرد و با آن، یکی از یریدیان را هلاک کرد!

و به نقلی دیگر، آن مادر شهید پرور و قهرمان، سر جوان خود را برداشت و به سینه چسبانید و پس از سخن گفتنی چند با آن، سر مطهّر را به سوی دشمن پرتاب کرد و عمود خیمه را برداشت و به دشمن حمله کرد. امّا سیّد الشهداء علیه آلافُ التحیّۀ و الثناء او را برگرداندند و در حقّش دعا کردند.⁽⁵⁾

در حریم عشق نتوان زد دم از گفت و شنید *** زان که آنجا جمله اعضا چشم باید بود و گوش

بعضی،⁽⁶⁾این شخصیّت را همان جوان گمنام - که در صفحات بعد ذکر خواهد شد - می دانند در حالی که ظاهر عبارت منابع متقدّم این است که حضرت عَمْرْو بن جُناده سلام الله علیهما شخصیّتی مستقلّ از آن جوان گمنام است؛ زیرا برای هر یک فصل ویژه ای اختصاص یافته و گفته شده است: «پس از رزم و شهادت حضرت جُنادۀ بن حارث سلام الله علیه، پسرش عَمْرْو سلام الله علیه عازم میدان گردید و به شهادت رسید.» سپس از آن جوان گمنام و شهادتش سخن به میان آمده است. چنان که رجز نقل شده برای هر کدام، گویای تمایز آنها از یکدیگر است.

حضرت واضح التُرْکی

حضرت واضح التُرْکی⁽⁷⁾سلام الله علیه

وی غلام حرث سلمانی و از نژاد ترک و از مردان پاکدامن و از شیعیان علاقه مند به اهل بیت علیهم السّلام و موسوم به شجاعت بود.⁽⁸⁾

حضرت واضح به همراه حضرت جُنادۀ بن حرث سلام الله علیهما به امام حسین علیه السّلام و یاران ایشان پیوست⁽¹⁾و روز عاشورا، پیاده با شمشیری آخته به جنگ دشمن شتافت.

· صورت بر صورت

گفته اند: هنگامی که حضرت واضح سلام الله علیه بر زمین افتاد، امام علیه السّلام را خواند و از حضرت کمک خواست. حضرت اباعبدالله الحسین علیه افضل صلوات الثقلین با شتاب خود را بر بالینش رساندند و او را در بغل گرفتند و بوسیدند.

حضرت واضح سلام الله علیه که در حال جان دادن بود گفت: «مَن مِثلی وَ ابْنُ رَسولِ اللهِ واضِعٌ خَدَّهُ عَلیٰ خَدّی؟!» کیست مثل من که فرزند رسول الله صورت بر صورتم نهاده است؟!

و سپس به مقام شهادت فائز شد.⁽²⁾

روز مرگم نفسی مهلت دیدار بده *** تا چو حافظ ز سر جان و جهان برخیزم

¯ حضرت اَسلَم بن عَمْرْو تُرکی مَولی الحسین علیه السّلام، سلام الله علیه

وی از غلامان امام حسین علیه السّلام و پدرش از نژاد ترک بود.⁽³⁾

مقتل نویسان، حضرت اسلم سلام الله علیه را با اوصافی چون قاری قرآن، آشنای به عربیّت و کاتب، ستوده اند.

· صورت بر صورت

وی روز عاشورا به میدان شتافت و در لحظات واپسین عمرش که رمقی در بدن داشت، امام حسین علیه السّلام بر بالین او حاضر شدند و صورت مبارک خود را بر صورت او گذاردند.

در این هنگام حضرت اسلم سلام الله علیه لبخندی زد و گفت: «مَن مِثلی وَ ابْنُ رَسولِ اللهِ واضِعٌ خَدَّهُ عَلیٰ خَدّی؟!» کیست مثل من که فرزند رسول الله صورت بر صورتم نهاده است؟!⁽⁴⁾

در برخی از مقاتل آمده است که سیّد الشهداء علیه آلافُ التحیّۀ و الثناء به سوی غلام خود «حضرت اسلم سلام الله علیه» که در حال احتضار بود حرکت کردند و نزد او آمدند و بر زمین نشستند و گریه کردند و صورت بر صورت او نهادند. در این هنگام او چشم خود را باز کرد و همین که امام و مولایش علیه السّلام را دید، تبسّمی کرد و به لقاء الله پر کشید.⁽⁵⁾

من گدا و تمنّای وصل او هیهات *** مگر به خواب ببینم جمال منظر دوست

حضرت رافع بن عبدالله مَولی حضرت مسلم اَزْدی سلام الله علیهما

حضرت رافع بن عبدالله مَولی حضرت مسلم اَزْدی سلام الله علیهما⁽⁶⁾

وی غلام مسلم ازدی سلام الله علیهما بود که همراه او به امام حسین علیه السّلام پیوست و بعد از او به فیض اعظم شهادت نائل آمد.

چنین قفس نه سزای چو من خوش الحانی است *** روم به گلشن رضوان که مرغ آن چمنم

حضرت یزید بن نُبَیْط ثُبَیت

حضرت یزید بن نُبَیْط ثُبَیت⁽¹⁾/ ثُبَیط عبدی و فرزندانش حضرت عبدالله و عبیدالله سلام الله علیهم

وقتی که امام حسین علیه السّلام به بصریان نامه نوشتند و از آنها درخواست یاری نمودند، حضرت یزید بن نُبَیط به همراه دو پسرش عبدالله و عبیدالله و تعدادی دیگر از جان بر کفان سلام الله علیهم ، از بصره به سوی مکّه حرکت کردند و به یاری امام علیه السّلام شتافتند.

در روز عاشورا این پدر و دو فرزندش سلام الله علیهم در دفاع از ولایت، به آسمان شهادت پر گشودند.⁽²⁾

· به کوی طریقت

در بصره، منزل ماریه - بنت مُنقِذ عبدی که خود شیعه بود و برای احیای تشیّع سعی بلیغ داشت - محلّ انس شیعیان بود و در آنجا احادیث اهل بیت علیهم السّلام بیان می شد.

به ابن زیاد خبر رسیده بود که امام حسین علیه السّلام روی به عراق نهاده اند و اهل عراق با امام، نامه هایی ردّ و بدل کرده اند. او به مأمور ارشد خود دستور داد که دیدبان هایی بگمارد تا راه را ببندند.

در این هنگام حضرت یزید بن نُبَیط سلام الله علیه همگان را جمع کرده بود تا به سوی امام علیه السّلام به حرکت درآیند. وی دارای ده پسر بود که آنها را به ملحق شدن به امام حسین علیه السّلام دعوت کرد. فقط دو نفر از پسرانش (حضرت عبدالله و حضرت عبیدالله سلام الله علیهما) اجابت کردند. وی در همان خانهٔ ماریه، دوستان را چنین مورد خطاب قرار داد: من قصد خروج دارم. چه کسانی با من همراه می شوند؟

در پاسخ او گفتند: ما از یاران ابن زیاد بیم داریم!

حضرت یزید بن نُبَیط سلام الله علیه قاطعانه اعلام کرد که تصمیم خود را گرفته است.

به عزم مرحلهٔ عشق پیش نه قدمی *** که سودها کنی ار این سفر توانی کرد

تو کز سرای طبیعت نمی روی بیرون *** کجا به کوی طریقت گذر توانی کرد

و با صلابت از آنجا خارج شد و پس از او دو فرزندش و عامر بن مسلم و غلامش سالم و سیف بن مالک و ادهم بن امیّه سلام الله علیهم اجمعین نیز به همراهی و تبعیّت او خارج شدند.

آنها بیابان خشک و بی آب و علف را پیمودند تا سرانجام در ابطح مکّه به حضرت اباعبدالله الحسین علیه افضل صلوات الثقلین ملحق شدند و جملگی با بذل جان، از اسلام و ولایت دفاع کردند.

دل سراپردهٔ محبّت اوست *** دیده، آئینه دار طلعت اوست

تو و طوبی و ما و قامت یار *** فکر هر کس به قدر همّت اوست

حضرت ضِرْغامَة

حضرت ضِرْغامَة⁽³⁾بن مالک تَغْلِبی سلام الله علیه⁽⁴⁾

وی حقیقتاً همچون اسم خویش - ضِرغامۀ - شیری شرزه در میدان نبرد بود!

حضرت ضِرغامه سلام الله علیه شیعه ای شناخته شده و از بزرگانی بود که با حضرت مسلم بن عقیل صلوات الله و سلامه علیه در کوفه بیعت کرد.

زمانی که مردم کوفه حضرت مسلم صلوات الله و سلامه علیه را تنها گذاشتند و عهد شکستند، حضرت ضِرغامه سلام الله علیه به همراه لشکر عمر سعد از کوفه خارج شد و خودش را به قافلهٔ حضرت اباعبدالله الحسین علیه افضل صلوات الثقلین رساند و در روز عاشورا بعد از نماز ظهر، به میدان رفت و در نبردی خونین به عُروَة الوُثقای شهادت دست آویخت.⁽¹⁾

کف دریاست صورت های عالم *** ز کف بگذر اگر اهل صفایی

حضرت مُجَمِّع

حضرت مُجَمِّع⁽²⁾بن زیاد عَمْرْو جُهَنِی⁽³⁾سلام الله علیه

وقتی که امام حسین علیه السّلام از مدینه به سوی مکّه حرکت نمودند، حضرت مُجَمِّع سلام الله علیه به امام علیه السّلام و یاران ایشان ملحق شد.

در میان راه، بسیاری از همراهان امام علیه السّلام - زمانی که از پیروز نشدن ظاهری امام علیه السّلام با خبر شدند - تک تک و دسته دسته آن حضرت را رها کردند؛ اما حضرت مُجَمِّع سلام الله علیه از زمرهٔ معدود رادمردانی بود که تا روز عاشورا ملازم رکاب حجّت خدا بود و در راه آن حضرت ثابت قدم و پایدار ماند و با بذل خون، وفاداری اش را به اثبات رساند.⁽⁴⁾

بر برگ گل به خون شقایق نوشته اند *** کان کس که پخته شد می چون ارغوان گرفت

حضرت عَبّاد

حضرت عَبّاد⁽⁵⁾بن مهاجر بن ابی مهاجر جُهَنِی سلام الله علیه

او نیز در میان راه در یکی از منازل، به امام علیه السّلام پیوست و در کربلا در رکاب آن حضرت شهید شد.⁽⁶⁾

شکایت شب هجران فرو گذار ای دل *** به شکر آن که برافکند پرده روز وصال

حضرت وَهْب

حضرت وَهْب⁽⁷⁾سلام الله علیه

· شرط شفاعت

او در کربلا همراه مادر و همسرش سلام الله علیهم حضور داشت و مادرش سلام الله علیها او را به حمایت از امام حسین علیه السّلام امر نمود.⁽⁸⁾

حضرت وهْب سلام الله علیه روانهٔ میدان جنگ شد و پس از مدّتی مبارزه نزد مادرش بازگشت و گفت: «ای مادر! آیا از من راضی شدی؟» مادرش سلام الله علیها در پاسخش گفت: «راضی نمی شوم مگر آن که در رکاب حسین علیه

السّلام کشته شوی.» همسرش ملتمسانه گفت: «تو را به خدا سوگند، مرا بی شوهر مکن و مپسند که بر مصیبت تو گرفتار آیم!»

مادرش سلام الله علیها دوباره او را تشویق به جهاد کرد و گفت: «ای عزیزم! سخن همسرت را دور انداز و به میدان برو و در راه پسر پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم نبرد کن تا شفاعت جدّش را در روز قیامت به دست آوری.» و او را راهی میدان کرد.⁽¹⁾

در راه عشق وسوسهٔ اهرمن بسی است *** پیش آی و گوش دل به پیام سروش کن

به گفتهٔ برخی از مقاتل و مورّخان، وهْب و مادرش به وسیلهٔ حضرت حسین بن علی علیهما السّلام، از مسیحیّت به اسلام گرویده بودند.⁽²⁾

حضرت وهْب سلام الله علیه در رجزی که پس از ورود به میدان رزم در مقابل دشمن خواند، میزان عشق خود به امام حسین علیه السّلام را ابراز کرد: «اگر مرا نمی شناسید من پسر عبدالله کلبی ام. به زودی ضربت شمشیر، حمله و قدرت مرا در جنگ خواهید دید. من چون دیگر همراهانم خون خود را نثار دفاع از امام می نمایم. دفاع و جنگ من جدّی است نه بازی.»⁽³⁾

سپس به کارزار با دشمن پرداخت و پیوسته جنگید؛ جمعی را به هلاکت افکند و سرانجام پس از جدا شدن هر دو دستش، به جنۀ اللقاء پر گشود.⁽⁴⁾

عرضه کردم دو جهان بر دل کار افتاده *** به جز از عشق تو باقی همه فانی دانست

· مادر حماسه آفرین

برخی گفته اند⁽⁵⁾: پس از شهادت حضرت وهْب سلام الله علیه، سر مطهّرش را به طرف سپاه امام علیه السّلام انداختند! مادر سرافراز او سلام الله علیهما، سر مطهّر او را در آغوش گرفت و بوسید؛ آنگاه با تمام قدرت به سمت دشمن پرتاب کرد و یک یزیدی را به درک واصل کرد!

بعضی گفته اند⁽⁶⁾: این شیرزن با عمود خیمه، دو نفر از دشمنان را به هلاکت رساند.

ای آن که به تقریر و بیان دم زنی از عشق *** ما با تو نداریم سخن، خیر و سلامت

حضرت حبشی بن قَیس نَهْمی

حضرت حبشی بن قَیس نَهْمی⁽⁷⁾سلام الله علیه⁽⁸⁾

جدّ او از اصحاب رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم بود و پدرش نیز گویا محضر آن حضرت را درک کرده بود.

حضرت حبشی سلام الله علیه در کربلا در رکاب سیّد الشهداء علیه آلافُ التحیّۀ و الثناء با شهادت رستگار شد.

به تیغم گر کشد دستش نگیرم *** و گر تیغم زند منّت پذیرم

حضرت زیاد بن عَریب

حضرت زیاد بن عَریب⁽¹⁾سلام الله علیه⁽²⁾

وی معروف به پرهیزگاری و عبادت و تهجّد و مردی شجاع بود. پدرش از اصحاب پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم به شمار می رفت و خودش نیز آن حضرت را درک کرده بود.

مهران کاهلی می گوید: در کربلا مردی را دیدم که با شدّت می جنگید و هر گاه که بر لشکر کوفه حمله می کرد، آنها را پراکنده می ساخت!

او در نهایت، با شهادت به کوی معبود بار یافت.

به می سجّاده رنگین کن گرت پیر مغان گوید *** که سالک بی خبر نبود ز راه و رسم منزل ها

حضرت عُقْبَة

حضرت عُقْبَة⁽³⁾بن صَلت جُهَنِی⁽⁴⁾سلام الله علیه⁽⁵⁾

منعم کنی ز عشق وی ای مفتی زمان *** معذور دارمت که تو او را ندیده ای

حضرت قَعْنَب

حضرت قَعْنَب⁽⁶⁾بن عَمْرْو نَمْری⁽⁷⁾سلام الله علیه

وی از شیعیان بصره بود که به همراه حجّاج بن بدر از بصره به مکّه آمد و به امام حسین علیه السّلام ملحق شد و روز عاشورا جسم پاکش به خون نشست و به مقام شهادت فائز شد.⁽⁸⁾

پیش عشّاق تو چون ذکر خدا ذکر تو باشد *** به که از ذکر تو غافل ننشینند زمانی