ترجمه تفسیر قمی جلد 5

مشخصات کتاب

سرشناسه : قمی ، علی بن ابراهیم ، قرن 3ق.، قرن ، .

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه تفسیر قمی/ مولف علی بن ابراهیم قمی ؛ مترجم جابر رضوانی.

مشخصات نشر : قم: انتشارات بنی الزهراء، 1388 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره978-600-5052-10-7 : ؛ 65000 ریال: ج. 1978-600-5052-36-7 : ؛ 100000 ریال (ج.1، چاپ دوم) ؛ 64000 ریال: ج.3978-600-5052-38-1 : ؛ 62000 ریال: ج.4978-600-5052-39-8 : ؛ 62000 ریال: ج.5978-600-5052-11-4 :

یادداشت : فهرست نویس بر اساس جلد چهارم، 1388.

یادداشت : ج. 1، 3 و 5 (چاپ اول: 1388).

یادداشت : ج. 1 - 5 (چاپ دوم : 1392 ).

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده : رضوانی ، جابر، 1350 -، مترجم

رده بندی کنگره : BP98/ق8ت4 1300ی

رده بندی دیویی : 297/1726

شماره کتابشناسی ملی : 1864897

دسترسی و محل الکترونیکی : آدرس الکترونیکی منبع

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم زهرا سوسنی

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ

ترجمه تفسير قمی ( جلد پنجم )

مؤلف : على بن ابراهيم قمی

ناشر : انتشارات بنى الزّهراء ( عليها السلام )

لیتوگرافی ، چاپ و صحافی : سبحان / جزایری

شمارگان : 2000 دوره

نوبت چاپ : اوّل 1388

قیمت : 6200 تومان

شابک : 4 - 11 - 5052 - 600 - 978

شابک دوره : 7 - 10 - 5052 - 600 - 978

بنی الزّهراء ( علیها السلام )

چاپ و نشر و توزیع

دفتر مرکزی :

قم ، میدان شهداء ، خیابان معلم ، بعد از اداره برق ، طبقه فوقانی چاپ وفا

تلفن : 7731752 - 7836300 - 7748555 - 0251

همراه : 091233514148 ( جزایری ) - 09137362153 ( معینی )

فهرست مطالب

پیش گفتار...15

تفسير سورۀ نجم

53 - سورۀ نجم در مکه نازل شده و دارای 62 آیه است...17

حضرت علی علیه السلام با پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم در هفت جا بود...23

وزارت علی علیه السلام در آسمان ها نوشته شده است...25

شهر بصره...32

تفسير سورۀ قمر

54 - سورۀ قمر در مکه نازل شده و دارای 55 آیه است...35

معجزۀ شق القمر...38

تفسير سورۀ الرحمن

55 - سورۀ الرحمن در مدینه نازل شده و دارای 78 آیه است...47

تفسير سورۀ واقعه

56 - سورۀ واقعه در مکه نازل شده و دارای 96 آیه است...61

فضیلت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و على علیه السلام و حمزه و جعفر...64

تفسير سورۀ حديد

57 - سورۀ حدید در مدینه نازل شده و دارای 29 آیه است...75

گفتگوی بین یزید و علی بن الحسين علیه السلام...84

تفسير سورۀ مجادله

58 - سورۀ مجادله در مدینه نازل شده و دارای 22 آیه است...87

اولین ظهار در اسلام...91

تعویذی جهت خواب بد دیدن...95

آیه ای که جز علی علیه السلام کسی دیگر به آن عمل نکرد...99

تفسير سورۀ حشر

59 - سورۀ حشر در مدینه نازل شده و دارای 24 آیه است...105

کوچ دادن بنی نضیر از مدینه...110

تفسیر سورۀ ممتحنه

60 - سورۀ ممتحنه در مدینه نازل شده و دارای 13 آیه است...117

تفسير سورۀ صف

61 - سورۀ صف در مدینه نازل شده و دارای 14 آیه است...129

تفسير سورۀ جمعه

62 - سورۀ جمعه در مدینه نازل شده و دارای 11 آیه است...137

تفسير سورۀ منافقون

63 - سورۀ منافقون در مدینه نازل شده و دارای 11 آیه است...145

سخن عبد اللّه بن أبی...149

تفسير سورۀ تغابن

64 - سورۀ تغابن در مدینه نازل شده و دارای 18 آیه است...155

تفسير سورۀ طلاق

65 - سورۀ طلاق در مدینه نازل شده و دارای 12 آیه است...163

احكام طلاق...166

تفسير سورۀ تحريم

66 - سورۀ تحریم در مدینه نازل شده و دارای 12 آیه است...173

راز گفتن پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به حفصه...176

تفسیر سورۀ ملک

67 - سورۀ ملک در مکه نازل شده و دارای 30 آیه است...185

تفسير سورۀ قلم

68 - سورۀ قلم در مکه نازل شده و دارای 52 آیه است...193

قلم چیست ؟...195

گناه از رزق محروم می کند...201

تفسير سورۀ الحاقه

69 - سورۀ الحاقه در مکه نازل شده و دارای 52 آیه است...209

تفسير سورۀ معارج

70 - سورۀ معارج در مکه نازل شده و دارای 44 آیه است است...219

تفسير سورۀ نوح

71 - سورۀ نوح در مکه نازل شده و دارای 28 آیه است...229

تفسير سورۀ جن

72 - سورۀ جن در مکه نازل شده و دارای 28 آیه است...237

تفسیر سورۀ مزمل

73 - سورۀ مزمل در مکه نازل شده و دارای 20 آیه است...249

تفسير سورۀ مدثر

74 - سورۀ مدثر در مکه نازل شده و دارای 56 آیه است...257

رنگ به رنگ شدن کافران از شنیدن آیات قرآن...263

تفسیر سورۀ قیامت

75 - سورۀ قیامت در مکه نازل شده و دارای 40 آیه است...271

تفسير سورۀ دهر (انسان)

76 - سورهٔ دهر ( انسان ) در مدینه نازل شده و دارای 31 آیه است...281

تفسير سورۀ مرسلات

77 - سورۀ مرسلات در مکه نازل شده و دارای 50 آیه است...289

تفسير سورۀ نبأ

78 - سوره نبأ در مکه نازل شده و دارای 41 آیه است...297

تفسیر سورۀ نازعات

79 - سورۀ نازعات در مکه نازل شده و دارای 46 آیه است...305

تفسير سورۀ عبس

80 - سورۀ عبس در مکه نازل شده و دارای 42 آیه است...313

تفسير سورۀ تكوير

81 - سورۀ تکویر در مکه نازل شده و دارای 27 آیه است...323

کوه قاف...331

تفسیر سورۀ انفطار

82 - سورۀ انفطار در مکه نازل شده و دارای 19 آیه است...333

تفسير سورۀ مطففين

83 - سورۀ مطففین در مکه نازل شده و دارای 36 آیه است...339

تفسير سورۀ انشقاق

84 - سورۀ انشقاق در مکه نازل شده و دارای 25 آیه است...349

تفسير سورۀ بروج

85 - سورۀ بروج در مکه نازل شده و دارای 22 آیه است..357

کشته شدن اصحاب اخدود...360

تفسير سورۀ طارق

86 - سورۀ طارق در مکه نازل شده و دارای 17 آیه است...365

تفسیر سورۀ اعلی

87 - سورۀ اعلی در مکه نازل شده و دارای 19 آیه است...371

تفسیر سورۀ غاشیه

88 - سورۀ غاشیه در مکه نازل شده و دارای 26 آیه است...377

تفسير سورۀ فجر

89 - سورۀ فجر در مکه نازل شده و دارای 30 آیه است...385

چگونگی جهنم و پل صراط...391

تفسیر سورۀ بلد

90 - سورۀ بلد در مکه نازل شده و دارای 20 آیه است...395

تفسیر سورۀ شمس

91 - سورۀ شمس در مکه نازل شده و دارای 15 آیه است...403

تفسير سورۀ ليل

92 - سورۀ لیل در مکه نازل شده و دارای 21 آیه است...409

تفسیر سورۀ ضحی

93 - سورۀ ضحی در مکه نازل شده و دارای 11 آیه است...417

تفسیر سورۀ انشراح

94 - سورۀ انشراح در مکه نازل شده و دارای 8 آیه است...423

تفسير سورۀ تین

95 - سورۀ تین در مکه نازل شده و دارای 8 آیه است...427

تفسير سورۀ علق

96 - سورۀ علق در مکه نازل شده و دارای 19 آیه است...431

تفسير سورۀ قدر

97 - سورۀ قدر در مکه نازل شده و دارای 5 آیه است...437

تفسير سورۀ بینه

98 - سورۀ بینه در مدینه نازل شده و دارای 8 آیه است...441

تفسير سورۀ زلزال

99 - سورۀ زلزال در مدینه نازل شده و دارای 8 آیه است...447

تفسیر سورۀ عادیات

100 - سورۀ عادیات در مکه نازل شده و دارای 11 آیه است...451

غزوۀ ذات السلاسل...454

تفسیر سورۀ قارعه

101 - سورۀ قارعه در مکه نازل شده و دارای 11 آیه است...463

تفسير سورۀ تکاثر

102 - سورۀ تكاثر در مکه نازل شده و دارای 8 آیه است...467

تفسیر سورۀ عصر

103 - سورۀ عصر در مکه نازل شده و دارای 3 آیه است...471

تفسیر سورۀ همزه

104 - سورۀ همزه در مکه نازل شده و دارای 9 آیه است...475

تفسیر سورۀ فیل

105 - سورۀ فیل در مکه نازل شده و دارای 5 آیه است...479

تفسير سورۀ قريش

106 - سورۀ قریش در مکه نازل شده و دارای 4 آیه است...483

تفسير سورۀ ماعون

107 - سورۀ ماعون در مکه نازل شده و دارای 7 آیه است...487

تفسير سورۀ كوثر

108 - سورۀ کوثر در مکه نازل شده و دارای 3 آیه است...491

تفسیر سورۀ کافرون

109 - سورۀ کافرون در مکه نازل شده و دارای 6 آیه است...495

تفسير سورۀ نصر

110 - سورۀ نصر در مکه ( مدینه ) نازل شده و دارای 3 آیه است...499

تاکید پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم بر ولایت حضرت علی علیه السلام...501

تفسير سورۀ لهب

111 - سورۀ لهب در مکه نازل شده و دارای 5 آیه است...503

تفسير سورۀ اخلاص

112 - سورۀ اخلاص در مکه نازل شده و دارای 5 آیه است...507

تفسير سورۀ فلق

113 - سورۀ فلق در مکه نازل شده و دارای 5 آیه است...511

تفسير سورۀ ناس

114 - سورۀ ناس در مکه (مدینه) نازل شده و دارای 6 آیه است...515

فهرست منابع...521

پیش گفتار

تفسیری را که در پیش روی دارید ترجمۀ تفسير على بن ابراهيم قمى رحمه اللّه است ؛ تفسیری که از بدو تولد تا به امروز مورد استفاده تمام مفسران شیعه شده و حتی بعضی از این بزرگواران تمام آن را در ذیل آیات تفسیری خود ذکر کرده اند و نیز علامۀ مجلسی رحمه اللّه هم در دائرة المعارف بزرگ شیعه یعنی بحار الانوار آن را در جای جای کتاب شریفش نقل کرده است.

حال که ترجمۀ این کتاب شریف با عنایت الهی و لطف آقا امام زمان روحی و ارواح المومنين لتراب مقدمه الفداء به پایان رسیده و آمادۀ چاپ در پنج جلد گردیده است ضروریست که نکاتی را دربارۀ آن توضیح دهم :

1 . نسخۀ مورد ترجمۀ ما چاپ دار الکتاب جزائری است که با تصحیح و تعليقه و مقدمۀ علامه حضرت آية اللّه سید طيّب جزائری ( حفظه اللّه ) است.

2 . با توجه به آیات و ترجمه آن و نیز تحقیقات پاورتی و منابعی که از این تفسير استفاده کرده اند ترجمه تفسیر را به پنج جلد رسانده است.

3 . عمده تحقیقات پاورقی ما از کتاب های روائی روی بحار الانوار و از کتب تفاسير روى تفسیرهای برهان ، صافى و نور الثقلین و نیز بعضی از کتاب های پراکنده بوده است که اگر تمام کتاب های تفاسیر را نقل می کردیم حجم کتاب را به بیش از این که هست می رساند.

4 . ترجمه جلد اول در دو جلد آماده شده که منابع تحقیقاتی را در پایان جلد دوم آورده ایم ؛ و ترجمه جلد دوم عربی نیز در سه جلد آماه شده که منابع

تحقیقاتی آن را نیز در پایان جلد پنجم آورده ایم.

5 . تفسیر قمی شامل تمام سوره های قرآن است امّا شامل تمام آیات نمی باشد و لذا برای سهولت فارسی زبانان، ما قبل از آیات تفسیری آیۀ مورد نظر با ترجمه اش را با قلمی مجزا از قلم متن و با فونتی نازک آورده ایم تا خوانندۀ گرامی قبل از تفسیر به آیه و ترجمۀ آن دسترسی داشته باشد و با هیچ مشکلی روبرو نگردد.

6 . چون این ترجمه اولین ترجمه ای است که از تفسیر قمی شده یقیناً خالی از اشکال نیست و لذا از خوانندگان گرامی عاجزانه درخواست می کنم که در هنگام مشاهدۀ سهو القلمی آن را با دیدۀ اغماض بنگرند و آن را بر این عاصی ببخشند.

در پایان از همۀ کسانی که ما را از پیشنهادهای خود بی بهره نگذاشتند و نیز کسانی که ما را در مقابله تایپی یاری کرده اند صمیمانه تقدير و تشكر می کنم خصوصاً از حضرت حجة الاسلام و المسلمین حاج امیر آقا جزائری ( حفظه اللّه ) که اگر پیگیری های مخلصانۀ ایشان بعد از پیشنهاد ترجمۀ این تفسیر قیم نبود شاید تا حال این ترجمه به سر انجام نرسیده بود.

و هم چنین از خداوند منّان درخواست عاجزانه دارم که ما را از قرآن جدا نکند و دست ناتوان ما را از تمسک جستن به قرآن ناتوان نگرداند چرا که اگر لطف و عنایت الهى شامل حال ما نباشد در دنیا و آخرت بدبخت و رو سیاه خواهیم بود.

خداوندا تو را سوگند می دهیم به حق قرآن آنی ما را از قرآن و تمسک جستن به آن جدا مگردان.

خداوندا تو را سوگند می دهیم به حق قرآن آنی ما را از قرآن ناطق آقا امير المومنین علیه السلام دور مگردان

انشاء اللّه

تفسیر سورۀ نجم

اشاره

53 - سورۀ نجم در مکه نازل شده و دارای 62 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ وَ النَّجْمِ إِذَا هَوَىٰ (1) مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَ مَا غَوَىٰ (2) وَ مَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ (3) إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ (4) عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَىٰ (5) ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَىٰ (6) وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلَىٰ (7) ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّىٰ (8) فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَىٰ (9) 1 - و سوگند به ستاره هنگامی که فرود آید.

2 - که هرگز صاحب شما ( محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم ) در انحراف و گمراهی نبوده است.

3 - و هرگز از روی هوای نفس سخن نمی گوید.

4 - که سخن او چیزی جز وحی ای که بر او می شود نیست.

5 - کسی که قدرت عظیمی دارد بر او تعلیم می کند.

6 - همان کسی که اقتدار کاملی دارد ، پس تسلط یافت.

7 - و او در افق اعلا بود.

8 - سپس نزدیک و نزدیک تر آمد.

9 - تا آن که فاصلۀ او به اندازۀ دو کمان یا کم تر از آن شد.

وَ النَّجْمِ إِذَا هَوَىٰ مراد از نجم رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم است. إِذَا هَوَىٰ هنگامی که به آسمان برده شدم که در هوا بود. و این رد بر کسانی است که معراج را منکر می شود ؛ و این آیه سوگند به رسول خداست و این فضیلتی برای رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نسبت به سائر پیامبران است ؛ و جواب قسم این آیه می باشد : مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَ مَا غَوَىٰ وَ مَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ یعنی با هوی و هوس سخن نمی گوید. إِنْ هُوَ يعنى قرآن. إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ * عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَىٰ یعنی خداوند عز و جل. ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَىٰ یعنی رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم. یاسر از امام رضا علیه السلام روایت می کند که فرمود : خداوند هیچ پیامبری نفرستاد مگر با قدرت و غضب بدون این که افراط و تفریط داشته باشند. ⁽¹⁾

وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلَىٰ يعنى رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم. ثُمَّ دَنَا یعنی سپس رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به پروردگارش نزدیک شد. فَتَدَلَّىٰ فرمود : این آیه ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّىٰ نازل شده است. فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَىٰ فرمود : از جانب خدا بود هم چنان که بین دستۀ کمان تا گوشۀ برگشتۀ آن.

أَوْ أَدْنَىٰ یعنی از نعمت و رحمتش ، فرمود : بلکه نزدیک تر از آن. فَأَوْحَىٰ إِلَىٰ عَبْدِهِ مَا أَوْحَىٰ فرمود : وحی رو در رو بود. ⁽¹⁾ امام باقر علیه السلام در معنای آیۀ مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَ مَا غَوَىٰ فرمود : یعنی دربارۀ علی علیه السلام گمراه نشد و به خطا هم نرفت و از روی هوی و هوس هم سخن نمی گوید و هر چه می گوید همه از جانب وحی است. ⁽²⁾

سپس فرمود : عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَىٰ سپس به او اذن داد و با سرعت به آسمان رفت.

و فرمود : ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَىٰ * وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلَىٰ * ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّىٰ [فتدانى] فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَىٰ بين لفظ وحی و بین شنیدن محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم فاصله ای به اندازۀ زه کمان و چوب آن بود ( یعنی این قدر نزدیک بود ).

فَأَوْحَىٰ إِلَىٰ عَبْدِهِ مَا أَوْحَىٰ (10) مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَىٰ (11) أَفَتُمَارُونَهُ عَلَىٰ مَا يَرَىٰ (12) وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَىٰ (13) عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَىٰ (14) عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَىٰ (15) إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَىٰ (16) مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَ مَا طَغَىٰ (17) لَقَدْ رَأَىٰ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَىٰ (18)

10 - پس ( خداوند ) به سوی بنده اش وحی فرمود آن چه را که وحی کرد.

11 - آن چه که قلب او دید آن را تکذیب نکرد.

12 - آیا با او دربارۀ آن چه را که ( در شب معراج ) دیده مجادله می کنید ؟

13 - و به تحقیق بار دیگر هم او را مشاهده کرد.

14 - نزد سدرة المنتهى.

15 - که جنت المأوى در آن جاست.

16 - هنگامی که سدره را چیزی پوشانده بود.

17 - چشم او از دیدن منحرف نشد و سرکشی نکرد ( بلکه تمام حقیقت را مشاهده کرد ).

18 - به تحقیق گوشه ای از آیات بزرگ پروردگارش را دید.

فَأَوْحَىٰ إِلَىٰ عَبْدِهِ مَا أَوْحَىٰ از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم دربارۀ آن وحی سوال شد ، فرمود : خداوند به من وحی نمود که علی آقای وصیین و مؤمنین و پیشوای پرهیزگاران و امام گروه مبارکی می باشد و اول خلیفه ای است که پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم او را به عنوان جانشین خویش گذاشت ⁽¹⁾گروهی در وسط سخن پیامبر پریده و گفتند : آیا این جانشینی از جانب خداوند است یا از سوی رسولش ، پس خداوند به رسولش فرمود : به آن ها بگو : مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَىٰ آن چه که قلب او دید آن را تکذیب نکرد.

سیس آن ها را رد کرده و فرمود :أَفَتُمَارُونَهُ عَلَىٰ مَا يَرَىٰ آیا با او دربارۀ آن چه را که ( در شب معراج ) دیده مجادله می کنید ؟

سپس رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به آن ها فرمود : از جانب خداوند منصوب شدم تا

علی را بخلافت منصوب نمایم و به مردم بگویم که بعد از من علی ولی آن ها است و او بمنزلۀ کشتی نوح است که هر کس به آن تمسک جست نجات یافت و هر کس از آن دوری نمود غرق شد. ⁽¹⁾

وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَىٰ می فرمود : یعنی محمد وحی را بار دیگر دید. عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَىٰ آن درختی است که شیعیان در بهشت زیر آن به گفتگو می نشینند. سپس خداوند فرمود : به آن ها بگو : إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَىٰ وقتى حجاب از بين خدای تعالی و بین رسول گرامیش برداشته شد ، نور سدره پوشیده گشت.

مَا زَاغَ الْبَصَرُ فرمود : چشمان پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از دیدن آن نور نابینا نگشت و به جای دیگری سوق پیدا ننمود. وَ مَا طَغَىٰ فرمود : یعنی آن چه را که باید می دید بدون هیچ کم و زیادی ديد. لَقَدْ رَأَىٰ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَىٰ فرمود : کلامی را شنید که آن بزرگ ترین و قوی ترین کلام بود. ⁽²⁾

حضرت علی علیه السلام با پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم در هفت جا بود

وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَىٰ عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَىٰ فرمود : در آسمان هفتم. و اما رد بر کسی که آفرینش بهشت و جهنم را منکر می شود آیۀ ذیل می باشد : عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَىٰ يعنى نزد سدرة المنتهى ، پس سدرة المنتهى

در آسمان هفتم است و جنة المأوی در نزد آن می باشد. ⁽¹⁾

ابو بریده اسلمی گوید شنیدم که پیغمبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم به امیر المؤمنين علیه السلام می فرمود : ای علی ! خداوند تو را با من در هفت موضع حاضر نمود :

اول : شبی که مرا به آسمان بردند جبرئیل گفت : ای رسول خدا برادرت علی كجاست ؟ گفتم : او را جای خود در زمین گذاشتم. گفت : خدا را بخوان تا علی را به آسمان بالا آورد. پروردگار را خواندم در آن هنگام دیدم کنار من ایستاده ای فرشتگان صف کشیده بودند.گفتم : ای جبرئیل این ها چه کاری دارند ؟

گفت : تا روز قیامت به شما فخر و مباهات می کنند. حضور آن ها رفتم و با آن ها دربارۀ آن چه واقع شده و تا روز قیامت اتفاق می افتد سخن گفتم.

دوم : هنگامی که برای بار دوم به معراج بردند جبرئيل سؤال كرد على کجاست ؟

گفتم : او را جای خود گذاشتم.

گفت : از خدا طلب کن تا او را در این محل حاضر نماید. خدا را خواندم دیدم تمثال تو با من است حجاب ها از هفت آسمان برایم گشوده شد و عمارات و جایگاه فرشتگان را یک بیک دیدم. و به ملاء اعلی نزدیک شدم ، فاصله ای میان من و پروردگار نماند مگر قفسی از مروارید که در آن پروانه هائی از طلا تلؤلؤ می نمود صورتی مشاهده کردم خطاب رسید ای محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم آیا این صورت را می شناسی ؟

گفتم : آری این صورت علی بن ابی طالب است.

فرمود : باید دخترت فاطمه را به او تزویج کنی و او را خلیفۀ خود قرار دهی

چه او ولی من است.

سوم : وقتی بود که خداوند مرا مبعوث بر طایفۀ اجنه نمود ، جبرئیل گفت : برادرت علی کجاست ؟ گفتم : او را جای خود گذاشتم. گفت : از خدا بخواه تا او را حاضر کند تقاضا نمودم از پروردگار متوجه شدم دیدم همراه من هستی هر چه با اجنه گفتگو کردم همه را شنیدی.

چهارم : شب لیلة القدر بود که غیر از ما کس دیگری آن جا نبود.

پنجم : دربارۀ تو دعا کردم و خداوند آن چه را برای تو طلب نمودم جز نبوت را به تو عطا نمود ، و بمن فرمود : ای محمد نبوت را به تو اختصاص دادم و به تو نیز آن را ختم نمودم.

ششم : چون مرا به آسمان بالا بردند خداوند تمام پیغمبران را جمع نمود من بر آن ها امام شدم و نماز بجا آوردم مثال تو نیز با من بود.

هفتم : هلاکت احزاب بدست من و تو انجام گرفت. ⁽¹⁾

تمام این احادیث که ذکر و بیان شد رد بر منکرین معراج جسمانی است. ⁽²⁾

وزارت علی علیه السلام در آسمان ها نوشته شده است

و هم چنین رد کسی که آفرینش بهشت و جهنم را منکر می شود روایت ذیل است.

روایت شده که کسی به خواستگاری حضرت فاطمه علیها السلام نرفت مگر آن که از نزد پیغمبر مأیوس بر می گشت ، وقتی خواست او را به امیر المؤمنین تزویج کند با دخترش مشورت نمود. فاطمه عرض کرد : ای رسول خدا شما اولی

هستید به امر من ولی زنان قریش می گویند علی شخصی فربه و فراخ چشم و دست دراز و بزرگ جثه و بشاش و کم ثروت است.

رسول اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود : ای فاطمه بدان که خداوند از میان مردان جهان من و علی را برگزید و مرا پیغمبر خاتم و علی را خلیفه و وصى من قرار داد و تو را از بین زنان عالم برگزید شبی که مرا به آسمان بالا بردند بر صخرۀ بیت المقدس دیدم نوشته شده لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اَللَّهِ أَيَّدْتُهُ بِوَزِيرِهِ وَ نَصَرْتُهُ بِوَزِيرِهِ گفتم : ای جبرئیل وزیر من کیست ؟ گفت : علی بن ابی طالب است. چون از آن جا گذشته و به سدرة المنتهی رسیدم مشاهده کردم که بر آن نوشته شده إِنِّي أَنَا اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا وَحْدِي - مُحَمَّدٌ صَفْوَتِي مِنْ خَلْقِي أَيَّدْتُهُ بِوَزِيرِهِ وَ نَصَرْتُهُ بِوَزِيرِهِ. گفتم : ای جبرئيل وزير من كيست ؟

گفت : علی بن ابی طالب. چون از سدرة المنتهی گذشتم به عرش پروردگار رسیدم در استوانه های آن کلمات نوشته شده بود أَنَا اَللّٰهُ - لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا وَحْدِي - مُحَمَّدٌ حَبِيبِي أَيَّدْتُهُ بِوَزِيرِهِ وَ نَصَرْتُهُ بِوَزِيرِهِ. و چون داخل بهشت شدم درخت طوبی را دیدم که اصل آن در خانۀ علی است و در بهشت قصر و منزلی نبود مگر آن که شاخه ای از درخت طوبی در آن سایه افکنده بود و بالای آن شاخه صندوقی از مشک و عطریات و حله ها به رنگ های مختلف وجود داشت که لباس اهل بهشت است سایه آن درخت به اندازۀ تمام آسمان ها و زمین است و مسافت آن مقداریست که سوار تندر و صد سال راه برود و مقصود از آیه وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ ⁽¹⁾همین است ، پائین آن انواع میوه ها و طعام چیده شده برای اهل بهشت چیزهائی که در دنیا دیده و شنیده نشده و هر چه از آن میوه ها چیده شود فورا بجایش روئیده می شود و زیر آن درخت چهار نهر جاریست

یکی از عسل مصفا دیگری از شیر که هرگز طعمش تغییر نکند و نهری از شراب و عسل مصفی شده ، ای فاطمه خداوند به علی علیه السلام هفت خصلت عطا فرموده که به غیر او نداده اول قبری که در روز قیامت شکافته می شود قبر علی است که با من بیرون می آید و بر روی صراط می ایستیم ، به آتش دوزخ می گوید این شخص را بگیر و این را رها کن ، با من در طرف راست عرش پروردگار بایستد ، او اول کسی است که با من وارد بهشت می شود و از شراب علیین می نوشد.

ای فاطمه این ها چیزهائی است که خداوند در آخرت به علی علیه السلام عطا می فرماید و برای او در بهشت آماده می کند زمانی که برای او در دنیا هیچ مالی نبود ، اما آن که گفتی علی فربه است فربهی علی در دانشی است که خداوند مخصوص او گردانیده و از میان تمام امت گرامی داشته و او را بصورت آدم ابو البشر خلق نموده ؛ فراخی چشمش شباهت به آدم دارد طول بازوان او برای آنست که دشمنان خدا و رسولش را بکشد و دین خدا را ظاهر کند اگر چه مشركين كراهت داشته باشند ، خداوند بوجود على فتح هائى نصيب اسلام بنماید ، با مشرکین بر طبق تنزیل قرآن و با منافقین و اهل ستم و عهد شکنان بر طبق تأویل قرآن جهاد کند ، خداوند از صلب علی جوانان اهل بهشت را بیرون می آورد و به وسیلۀ آن ها عرش را زینت می بخشد.

ای فاطمه علیها السلام خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نفرمود مگر آن که برای او ذریّه ای از صلب او قرار داد و خداوند ذریه مرا از صلب علی قرار داده است ، اگر علی نبود برای من ذریه ای وجود نداشت.

حضرت فاطمه علیها السلام گفت : ای رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم هرگز شوهری بجز علی را اختیار نمی کنم ، پس رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم او را به ازدواج حضرت علی علیه السلام در

آورد. ابن عباس گفت : بخدا قسم برای فاطمه هم کفوى جز على وجود نداشت. ⁽¹⁾

إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَىٰ فرمود : هنگامی که پرده ها بین او و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم برداشته شد نورش سدره را پوشاند. مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَ مَا طَغَىٰ یعنی منکر نمی شود. لَقَدْ رَأَىٰ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَىٰ فرمود : جبرئیل را دید که بر ساقش دُرّی بود همانند قطره ای بر روی برگ گیاهی که شش صد بال داشت که بین آسمان و زمین را پر کرده بود. أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّىٰ (19) وَ مَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَىٰ (20) أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَ لَهُ الْأُنْثَىٰ (21) تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَىٰ (22) إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَ آبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ مَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَىٰ (23) 19 - آیا دو بت بزرگ لات و عُزّی را دیدید.

20 - و منات که سومین بت آن هاست ( که دختران خداوند هستند ) ؟

21 - آیا فرزند پسر برای شماست و فرزند دختر از برای خداست ؟

22 - اگر چنین بود که این تقسیمی نادرست می بود.

23 - این نامه ایی است که شما و پدرانتان بر آن ها گذاشته اید چیز دیگری نیست و خدا هیچ دلیلی بر آن نازل نفرموده است ، آن ها فقط از گمان و هوای

نفسشان پیروی می کنند ، با آن که از جانب پروردگارشان هدایتی برای آن ها آمده است.

أَفَرَأَيْتُمُ اللأتَ وَ الْعُزَّى فرمود : لات مرد و عزی زن است. وَ مَنَاةَ الثَّالِثَةَ الأُخْرى فرمود : بتى شش میل بیرون از حرم بود که به آن منات می گفتند. أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَ لَهُ الْأُنْثَى فرمود : این آیه دربارۀ آن است که قریش می گفتند ملائکه دختران خداوند رحمان هستند پس خداوند آن ها را رد کرده و فرمود : أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَ لَهُ الْأُنثى تِلْكَ إِذا قِسْمَةٌ ضِيرى یعنی این تقسیمی ناقص است. سپس فرمود : إِنْ هِيَ يعنى لات و عزى و منات.

إِلا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنتُمْ وَ آبَاؤُكُمْ مَا أَنزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ یعنی از حجتى. ⁽¹⁾ الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ وَ اسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ فَلَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَىٰ (32) 32 - کسانی که از گناهان کبیره و اعمال زشت دوری می کنند جز گناهان صغیره ( که گاهی مرتکب آن می شوند ) ، همانا آمرزش پروردگارت گسترده است ، او به حال شما آگاه تر است از آن هنگام که شما را از زمین آفرید و هنگامی که در رحم مادرهایتان به صورت جنین بودید ، پس خود را به پرهیزگاری مزنید ، که او پرهیزگاران را بهتر می شناسد.

الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ « لمم » آن است که بنده ای بر اثر جهالت و نادانی مرتکب گناه صغیره ای شود سپس پشیمان شده و از خداوند طلب مغفرت کند و توبه نماید و خداوند هم او را بیامرزد. وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ يعنی زمانی که در شکم مادرتان قرار داشتید. وَ إِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّىٰ (37) 37 - و ابراهیم کسی که بر ( عهداش ) وفا کرد.

وَ إِبْرَاهِيمَ الَّذِي وفى فرمود : ابراهيم علیه السلام به آن چه خداوند از امر و نهی دستور داده بود وفا کرد و فرزندش را ذبح نمود. ⁽¹⁾ وَ أَنَّ إِلَىٰ رَبِّكَ الْمُنْتَهَىٰ (42) وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَ أَبْكَىٰ (43) 42 - و همانا همۀ امور به سوی پروردگارت منتهی می شود.

43 - و اوست که ( بندگان را ) می خنداند و می گریاند.

وَ أَنَّ إِلَىٰ رَبِّكَ الْمُنْتَهَىٰ فرمود : هنگامی که سخن به ذات خداوند رسید باز بایستید ، پائین تر از عرش سخن بگوئید و بالاتر از عرش سخن مگوئید زیرا گروهی بودند که بالاتر از عرش سخن گفتند و عقل هایشان از بین رفت بطوری که مردی از روبرو او را صدا می زد و او از پشت سر جوابش را می داد و شخصی از پشت سر او را صدا می زد و او از روبرو جوابش را می داد و این

رد بر توصیف خداوند است. ⁽¹⁾

وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَ أَبْكَىٰ فرمود : آسمان به وسیلهٔ باران گریه می کند و زمین به وسیلهٔ رویاندن گیاهان می خندد. شاعر می گوید :

كل يوم بأقحوان جدید *** تضحك الأرض من بكاء السماء

یعنی : هر روزی با بابونه های تازه ای که گل های تازه ای دارد که زمین از گریۀ آسمان می خندد. ⁽²⁾

مِنْ نُطْفَةٍ إِذَا تُمْنَىٰ (46) 46 - از نطفه ای هنگامی که خارج می شود.

مِنْ نُطْفَةٍ إِذَا تُمْنَىٰ فرمود : نطفه اول خون بود پس نطفه شد و آن در مغز در شاهرگی مستقر می شود و در ستون فقرات می آید و در آن جا از بین نمی رود و ستون به ستون می آید تا ما بین کلیه و مثانه استقرار می یابد و سفید می شود و اما نطفۀ زن از سینه های او بیرون می آید. ⁽³⁾ وَ أَنَّهُ هُوَ أَغْنَىٰ وَ أَقْنَىٰ (48) وَ أَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَىٰ (49) 48 - و اوست که ( بندگان را ) بی نیاز می کند و سرمایه می بخشد.

49 - و اوست پروردگار ستارۀ شعری.

أمير المؤمنين علیه السلام در معنای آیۀ وَ أَنَّهُ هُوَ أَغْنَىٰ وَ أَقْنَىٰ فرمود : هر انسانی به وسیلۀ معیشت خودش بی نیاز شد و به دست رنج خود راضی گردید. ⁽¹⁾

وَ أَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعری فرمود : ستاره ای در آسمان است که شِعری نامیده می شود که قریش و گروهی از عرب آن را می پرستیدند و آن ستاره ای است که در آخر شب طلوع می کند. ⁽²⁾ وَ الْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَىٰ (53) 53 - و شهرهای ( قوم لوط را ) را زیر و رو ساخت.

شهر بصره

وَ الْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَىٰ فرمود : مراد از الْمُؤْتَفِكَةَ شهر ویران شده شهر بصره است و دلیل بر آن روایت حضرت علی علیه السلام می باشد که فرمود : ای اهل بصره و ای اهل موتفکه ( یعنی شهرهای ویران شده ) ، ای لشگر زن ( عایشه ) و پیروان چهار پا ( شتر ) ، که چون به فریاد آمد بسویش شتافتید و هنگامی که پی شد رو به فرار نهادید ، آب هایتان شور و آرزوهایتان ( اخلاقتان ) سست و نرم است ، خیمه های نفاق در میان شماها پا برجاست ، در زبان هفتاد پیامبر مورد لعن واقع شده اید ، همانا رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به من خبر داد که جبرئیل علیه السلام زمین را از برای آن حضرت پیچید که بصره را دید که نزدیک ترین زمین به آب هاست و دورترین آن از آسمان می باشد ، نُه دهم شر و بیماری های لاعلاج

در آن است ، ساکنان آن جا گنهکار و بیرون رفته های از آن جا آماده شده برای رحمت الهی هستند ، آن شهر دوبار با اهلش ویران و زیر و رو شد و برای بار سوم بر خداوند است که آن را ویران نماید که آن روز در هنگام رجعت است. ⁽¹⁾

فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكَ تَتَمَارَىٰ (55) هَٰذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَىٰ (56) أَزِفَتِ الْآزِفَةُ (57) لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ كَاشِفَةٌ (58) أَفَمِنْ هَٰذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ (59) وَ تَضْحَكُونَ وَ لَا تَبْكُونَ (60) وَ أَنْتُمْ سَامِدُونَ (61) 55 - پس به کدام یک از نعمت های پروردگارت تردید داری ؟

56 - این ( پیامبر ) انذار کننده ای از انذار کنندگان پیشین است.

57 - روز رستاخیز نزدیک شد.

58 - هیچ کس به غیر از خداوند نمی تواند سختی های آن را برطرف نماید.

59 - آیا از این سخن تعجب می کنید ،

60 - و می خندید و نمی گرئید ،

61 - و شما پیوسته در غفلت هستید.

بِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكَ تَتَمَاری یعنی با کدام سلطان دشمنی می کنید. ⁽²⁾ هذا نَذِيرٌ یعنی این رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم انذار کننده است.

مِنَ النَّذْرِ الأُولى از انذار کنندگان پیشین است. معمر گوید از امام صادق علیه السلام دربارۀ معنای آیۀ هذا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُر الأولى سوال کردم ، فرمود : هنگامی که خداوند انسان ها را در ذر اول آفرید و آن ها را در یک صف قرار داد و بعد محمد صلى اللّه عليه وآله و سلم را مبعوث نمود که گروهی بر او ایمان آوردند و گروهی نیز منکر او شدند ، پس خداوند فرمود : هذا نَذِيرٌ مِنَ النُّذْرِ الأُولى ، یعنی هنگامی که خداوند عز و جل در ذر اول مردم را به سوی محمد فرا خواند. ⁽¹⁾

أَرْفَتِ الارْفَةُ فرمود : قیامت نزدیک شد. لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ كَاشِفَةٌ يعنى جز خداوند آن را آشکار و نمایان نمی کند. أَفَمِنْ هَذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ یعنی از این اخبار گذشته تعجب می کنید. وَ تَضْحَكُونَ وَ لا تَبْكُونَ وَ أَنتُمْ سَامِدُونَ یعنی به لهو و خوشگذرانی خویش مشغول هستید. ⁽²⁾

تفسیر سورۀ قمر

اشاره

54 - سورۀ قمر در مکه نازل شده و دارای 55 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ (1) وَ إِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَ يَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ (2) وَ كَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ وَ كُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ (3) وَ لَقَدْ جَاءَهُمْ مِنَ الْأَنْبَاءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ (4) 1 - قیامت نزدیک شد و ماه از هم شکافت.

2 - و اگر آیت و نشانه ای ببینند روی بر می گردانند و می گویند : این سحری مستمر است.

3 - و آن ها ( آیات الهی را ) تکذیب کردند و از هوای نفسشان پیروی نمودند ، و هر امری جایگاهی دارد.

4 - و به تحقیق اخبار گذشتگان برای باز داشتن آن ها از بدی ها به آن ها رسیده است.

اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ فرمود : قیامت نزدیک شد. و بعد از نبوّت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم قیامت است و نبوت و رسالت به پایان رسیده است.

معجزۀ شق القمر

وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ قریش از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم خواستند که معجزه ای بر آن ها نشان دهد ، پیامبر خدا را خواند و ماه دو نیم شد بطوری که قریش آن را دیدند و بعد به هم چسبید ، گفتند : این سحری صحیح و کامل است. ⁽¹⁾ و هم چنین روایت شده که امام علیه السلام در معنای اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ فرمود : يعنی خروج حضرت قائم علیه السلام نزدیک است.

یونس گوید که امام صادق علیه السلام به من فرمودند : چهار ده نفر از اصحاب عقبه در شب چهار دهم ذی الحجه جمع شدند و به پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم عرض کردند هر پیغمبری که آمده برای او معجزه ای بود و معجزۀ شما امشب چیست ؟

حضرت فرمود : چه معجزه ای می خواهید ؟

گفتند : اگر تو را قدری و منزلتی در پیش پروردگار عالمیان باشد بفرما که این ماه دو پاره شود بعد از این گفتگو جبرئیل علیه السلام نازل شده گفت : ای محمد خداوند بر تو سلام می رساند و می فرماید که به همه چیز امر نموده ام که از تو اطاعت و فرمانبرداری کنند. پس حضرت سرش را بلند کرده و به ماه امر کرد که دو پاره شود و ماه دو پاره شد پس پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و شیعیان ما در آن شب بعد از رؤیت این چنین معجزه به سجدۀ شکر افتادند سپس پیامبر و شیعیان سرشان را از سجده بلند کردند ، منافقان گفتند که بفرما که باز این دو قطعه بهم پیوستند حضرت چنین فرمود و چنین شد و از روی عناد گفتند بار دیگر شق القمر کن حضرت باز به گفتۀ ایشان شق القمر کرد.

ایشان گفتند که یاران ما به سفر شام و یمن رفته اند بعد از آن که برگردند از ایشان خواهیم پرسید که درین شب چه دیدید اگر آن چه ما دیدیم ایشان نیز

دیده باشند می دانیم که این از جانب خدای تعالی است و اگر ندیده باشند این امری خواهد بود که بقوت سحر بما نشان داده ای از این رو است که خداوند وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ وَ ... تا آخر سوره را نازل فرمود. ⁽¹⁾

وَ كَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ یعنی آن ها به رای و نظر خودشان عمل می کردند و پیامبرانشان را تکذیب می نمودند. وَ لَقَدْ جَاءَهُمْ مِنَ الْأَنْبَاءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ به معنای متعظ ، پند و اندز دهنده است. فَتَوَلَّ عَنْهُمْ يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلَىٰ شَيْءٍ نُكُرٍ (6) 6 - پس از آن ها روی بگردان ( تا ) روزی که ندا کنندۀ الهی مردم را به امر وحشت انگیزی دعوت می کند.

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلَىٰ شَيْءٍ نُكُرٍ فرمود : امام علیه السلام هنگامی که خروج کرد آن ها را به سوی آن چه که منکر می شدند و از آن خوش نداشتند دعوت می نمود. مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ يَقُولُ الْكَافِرُونَ هَٰذَا يَوْمٌ عَسِرٌ (8) كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنَا وَ قَالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ (9) 8 - در آن حال دعوت کنندۀ به سوی وحشت را به سرعت اجابت می کنند ،کافران به هم می گویند : امروز همان روز وحشت و سختی است.

9 - قبل از آن ها قوم نوح تکذیب کردند ، پس بندۀ ما ( نوح را ) تکذیب کرده و

گفتند : او مردی دیوانه است ، و ( با انواع ستم ها از ابلاغ رسالتش ) باز داشته شد.

مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ هنگامی که برگشت می گوید : برگردانید يَقُولُ الْكَافِرُونَ هَٰذَا يَوْمٌ عَسِرٌ کافران به هم می گویند : امروز همان روز وحشت و سختی است. ⁽¹⁾ سپس خداوند هلاکت امت های گذشته را حکایت کرده و فرمود : كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنَا وَ قَالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ یعنی او را اذیت کردند و خواستند که سنگسارش کنند. ⁽²⁾

فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ (11) وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَىٰ أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ (12) وَ حَمَلْنَاهُ عَلَىٰ ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَ دُسُرٍ (13) تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا جَزَاءً لِمَنْ كَانَ كُفِرَ (14) 11 - پس ما درهای آسمان را با آبی فراوان گشودیم.

12 - و در زمین چشمه های زیادی جاری ساختیم پس این دو آب به اندازۀ مقدر با هم آمی ختند.

13 - و او ( نوح ) را بر مرکب هایی از چوب و میخ سوار نمودیم.

14 - که آن زیر نظر ما حرکت می کرد این کیفر کسی بود که کافر شده بود.

فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ فرمود : مُنْهَمِرٍ ریختن آب است بدون باراندن قطرات باران.

فوَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً فَالْتَقَى الْمَاء فرمود : یعنی آب آسمان و آب زمین را بهم پیوستیم. عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ وَ حَمَلْنَاهُ یعنی نوح را حمل کردیم. عَلَىٰ ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَ دُسُرٍ فرمود : ذَاتِ أَلْوَاحٍ یعنی کشتی و دُسُرٍ به معنای میخ هاست ، و گفته شده که دُسُرٍ نوعی گیاه است که با آن کشتی را می بندند. تَجْرِي بِأَعْيُتِنَا یعنی کشتی با امر ما می رود و ما آن را حفظ می کنیم. وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (17) 17 - و به تحقیق ما قرآن را برای تذکر آسان کردیم ، آیا کسی هست که از آن متذکر شود ؟

وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ یعنی قرآن را برای کسی که متذکر شود آسان کردیم. إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ (19) 19 - همانا ما تند بادی سرد در یک روز نحس مستمر بر آن ها فرستادیم.

إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا یعنی باد سرد. ⁽¹⁾ إِنَّا مُرْسِلُو النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَ اصْطَبِرْ (27) 27 - همانا ما برای آزمایش آن ها ناقه را می فرستیم ، پس تو منتظر عواقب آن ها باش و صبر نما.

إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ فِتْنَةٌ لَهُمْ يعنى ما شتر را برای امتحان و آزمایش آن ها فرستادیم. فنادوا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَفَرَ (29) 29 - پس آن ها یکی از یاران خودشان را صدا کردند ، او آمد و ناقه را پی کرد.

فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فرمود : قدار کسی است که شتر را پی کرد. ⁽¹⁾ إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ صَيْحَةٌ وَاحِدَةً فَكَانُوا كَهَشيم الْمُحْتَظِرِ (31) 31 - همانا ما یک صیحه ( عذاب آسمانی ) بر آن ها فرستادیم که همگی همانند گیاهی خشک از برای چهار پایان در آمدند.

كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ فرمود : هَشِيمِ یعنی گیاه خشک و تر. ⁽²⁾ أَكْفَارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَيْكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ (43) أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنتصِرٌ (44) سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ يُوَلُّونَ الدُّبُرَ (45) 43 - آیا کفار شما بهتر از آن ها ( امت های گذشتگان ) هستند یا برای شما برائت و امان نامه ای در کتب آسمانی هست ؟

44 - بلکه می گویند : ما گروهی پیروز هستیم.

45 - به زودی جمع آن ها شکست خورده و فرار می کنند.

أَكْفارُكُمْ خطاب به قریش است.

خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ یعنی این امت هلاک شده. أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ یعنی در کتاب های نازل شده امان نامه ای برای شماست همانند گذشتگان هلاک نمی شوید ، قریش گفتند : ای محمد ما با هم جمع شده ایم و هم دیگر را یاری می کنیم تا تو را بکشیم پس خداوند نازل فرمود : أَمْ يَقُولُونَ اى محمد نَحْنُ جَمِيعُ مُنتَصِرٌ سَيُهْرَمُ الْجَمْعُ وَ يُوَلُّونَ الدُّبَرَ یعنی در جنگ بدر هنگامی که شکست خوردند ، اسیر گردیده و کشته شدند.

بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَ السَّاعَةُ أَدهى وَ أَمَرُ (36) إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَ سُعْرٍ (47) يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَس سَفَرَ (48) إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ (49) 46 - بلکه قیامت وعده گاه آن هاست و قیامت روزی بسیار هولناک و ناگوار است.

47 - همانا مجرمان در گمراهی و آتش سوزان جهنم هستند.

48 - روزی که در آتش جهنم با صورت کشیده می شوند ( و به آن ها گفته شود ) بچشید آتش جهنم را !

49 - همانا ما هر چیزی را به اندازه آفریدیم.

بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ یعنی قیامت. وَ السَّاعَةُ أَدْهَىٰ وَ أَمَرُّ یعنی قیامت سخت تر و شدیدتر است. إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَ سُعُرٍ يعنی مجرمین در عذاب هستند ، و

سُعُرٍ وادی بزرگ در جهنم است. ⁽¹⁾ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ فرمود : برای هر چیزی وقت ، اجل و مدت معینی است. إسماعيل بن مسلم گوید : امام صادق علیه السلام فرمود : برای اهل قدر اسمی در قرآن در آيۀ إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَ سُعُرٍ - تا - خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ دیده ام که آن ها مجرمین است. ⁽²⁾

وَ مَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ (50) وَ لَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (51) وَ كُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ (52) وَ كُلُّ صَغِيرٍ وَ كَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ (53) إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ (54) فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ (55) 50 - و فرمان ما یکی بیش نیست ، مانند یک چشم بر هم زدن.

51 - و به تحقیق ما کسانی از پیشینیان را که شبیه شما بودند را هلاک کردیم ، آیا پندگیری هست ؟

52 - و هر عملی که انجام دادند همه شان ثبت است.

53 - و هر امر کوچک و بزرگی ثبت شده است.

54 - همانا پرهیزگاران در باغ ها و کنار نهرهای بهشتی جای دارند.

55 - در جایگاه صدق نزد خداوند مالک و با اقتدار.

وَ مَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ یعنی می گوئیم باش پس ایجاد می شود. وَ لَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ یعنی پیروی کردن و پرستیدن شما بت ها. وَ كُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ یعنی در قرآن آمده است. وَ كُلُّ صَغِيرٍ وَ كَبِيرٍ یعنی از گناهان کوچک و بزرگ. مُسْتَطَرٌ یعنی نوشته شده است. سپس خداوند آن چه را که برای متقین آماده کرده را ذکر نموده و فرمود : إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ همانا پرهیزگاران در باغ ها و کنار نهرهای بهشتی جای دارند. در جایگاه صدق نزد خداوند مالک و با اقتدار. ⁽¹⁾

تفسير سورۀ الرحمن

55 - سورۀ الرحمن در مدینه نازل شده و دارای 78 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ الرَّحْمَٰنُ (1) عَلَّمَ الْقُرْآنَ (2) خَلَقَ الْإِنْسَانَ (3) عَلَّمَهُ الْبَيَانَ (4) الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ (5) وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدَانِ (6) وَ السَّمَاءَ رَفَعَهَا وَ وَضَعَ الْمِيزَانَ (7) أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ (8) وَ أَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ (9) 1 - خداوند مهربان ،

2 - قرآن را یاد داد ،

3 - انسان را آفرید ،

4 - به او بیان را آموخت.

5 - خورشید و ماه با حساب دقیقی در گردش هستند.

6 - و گیاه و درخت ( برای او ) سجده می کنند.

7 - و آسمان را بر افراشت ، و میزان ( عدل و قانون در آن ) گذاشت.

8 - تا در میزان طغیانگری نکنید.

9 - و وزن را با قسط و عدل بر پا کنید ، و در میزان کم نگذارید.

الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ حسين بن خالد روایت می کند که امام رضا علیه السلام در معنای آیۀ الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ فرمودند : خداوند به محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم قرآن را یاد داد.

عرض کردم : معنای خَلَقَ الْإِنْسَانَ چیست ؟

فرمود : مراد از انسان امیر المؤمنين علیه السلام است.

عرض کردم : معنای عَلَّمَهُ الْبَيَانَ چیست ؟

فرمود : تبیان هر چیزی که مردم به آن احتیاج دارند را به او یاد داد.

سوال کردم : معنای الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبَانِ چيست ؟

فرمود : یعنی آن دو در عذاب هستند.

عرض کردم : خورشید و ماه در عذاب هستند ؟

فرمود : از چیزی سوال کردی پس در جوابش دقت کن ، همانا خورشید و ماه آیاتی از آیه های خداوند هستند ، به امر خداوند در گردشند و مطیع اوامر الهی هستند ، نور آن دو از عرش و حرارتشان از جهنم است ، هنگامی که روز قیامت شود نور آن دو به عرش و حرارتشان به جهنم بر می گردد و دیگر خورشید و ماهی نمی باشد. خداوند متعال فقط آن دو را قصد کرده که لعنت خدا بر آن دو باد ، آیا چنین نیست که مردم از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم روایت کرده اند که فرمود : خورشید و ماه دو نور در آتش می باشند ؟

عرض کردم : بلی این چنین است.

فرمود : آیا قول مردم را نشنیدی که می گویند : فلانی و فلانی دو خورشید

این امّت و نور آن می باشند. پس بنابر این آن دو نفر در آتش هستند ، به خدا سوگند خدای تعالی جز آن دو را قصد نکرده است.

عرض کردم : معنی النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدَانِ چیست ؟

امام علیه السلام فرمود : نجم رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم است ، که خدای تعالی در موارد متعدّد او را به این نام نامیده است ، که فرموده است : وَ النَّجْمِ إِذَا هَوَىٰ و فرموده : عَلَامَاتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ که علامت ها اوصیا علیهم السلام هستند و نجم رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم می باشد.

عرض کردم : وَ يَسْجُدَانِ به چه معناست ؟

فرمود : يَعْبُدَانِ یعنی آن دو عبادت می کنند. از قول خدا ! وَ السَّمَاءَ رَفَعَهَا وَ وَضَعَ الْمِيزَانَ سؤال شد.

امام فرمود : مقصود از آسمان رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم است که خداوند او را به سوی آسمان بالا برد. و الْمِيزَانَ امير المؤمنين علیه السلام است که خداوند او را برای خلق خود نصب نموده است.

عرض کردم : أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ یعنی چه ؟

فرمود : یعنی نافرمانی امام علیه السلام را نکنید.

سوال کردم : وَ أَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ یعنی چه ؟

فرمود : یعنی امام را با عدل اقامه نمائید.

عرض کردم : وَ لَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ به چه معناست ؟

فرمود : یعنی حقّ امام را با عدل اقامه نمایید و بر او ظلم و ستم نکنید.

وَ الْأَرْضَ وَضَعَهَا لِلْأَنَامِ (10) فِيهَا فَاكِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ (11)

وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّيْحَانُ (12) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (13) 10 - و زمین را برای مردم آفرید.

11 - در آن میوه ها و نخل خرما با شکوفه های فراوان است.

12 - و دانه هایی با ساقه و برگی است و گل های خوش بو.

13 - ( ای گروه جنّ و انس ) پس کدام یک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید ؟

وَ الْأَرْضَ وَضَعَهَا لِلْأَنَامِ فرمود : منظور از انام مردم است. فِيهَا فَاكِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ فرمود : میوۀ خرما اول در بُن و ریشهٔ آن بزرگ می شود و سپس از آن بیرون می آید. وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّيْحَانُ فرمود : « حبّ » عبارت از گندم و جو و حبوبات است ، و عصف انجیر و الرَّيْحَانُ چیزی است که از آن خورده می شود. فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ فرمود : در ظاهر خطاب به جن و انس است و در باطن خطاب به فلان و فلان می باشد. ⁽¹⁾ ابو بصیر گوید از امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ سوال کردم ، فرمود : خداوند تبارک و تعالی می فرمایند به کدام یک از دو نعمت کفران می کنید به محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم يا به نعمت على علیه السلام. ⁽²⁾

رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ (17)

فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (18) مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ (19) بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيَانِ (20) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (21) يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَانُ (22) 17 - ( او ) پروردگار دو مشرق و پروردگار دو مغرب است.

18 - ( ای گروه جنّ و انس ) پس کدام یک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید ؟

19 - دو دریا ( ی شور و شیرین ) را در کنار هم قرار داد ، در حالی که با هم می آمیزند.

20 - و میان آن دو برزخی ( فاصله ای ) است که بر حدود هم تجاوز نمی کنند.

21 - ( ای گروه جنّ و انس ) پس کدام یک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید ؟

22 - از آن دو دریا لؤلؤ و مرجان خارج می شود.

رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ فرمود : پروردگار مشرق زمستان و مشرق تابستان و پروردگار مغرب زمستان و مغرب تابستان است. ابو بصیر گوید از امام صادق علیه السلام دربارۀ آيۀ رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ سوال کردم ، فرمود : مراد از الْمَشْرِقَيْنِ رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم و أمير المؤمنين علیه السلام و مراد از الْمَغْرِبَيْنِ امام حسن علیه السلام و امام حسين علیه السلام و در همانند آن دو جاری می شود.

فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ فرمود : محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم و علی علیه السلام می باشند. ⁽¹⁾

يحيى بن سعيد القطان [ العطار ] گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که دربارۀ آیۀ مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيَانِ فرمودند : علی و فاطمه علیهما السلام دو دریای عمیق هستند که هیچ یک بر دیگری ظلم و ستم نمی کند.

يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَانُ فرمود : حسن علیه السلام و حسین علیه السلام می باشد. مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ أمير المؤمنین علیه السلام و فاطمه علیها السلام می باشند. يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَانُ امام حسن و امام حسین علیهما السلام می باشند. ⁽¹⁾ وَ لَهُ الْجَوَارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ (24) 24 - و برای اوست کشتی های بزرگ ساخته شده هم چون کوه که در دریا در حرکت می باشند.

وَ لَهُ الْجَوَارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ فرمود : هم چنان که خنساء در مرثیۀ برادرش صخر گفت : و إن صخر المولانا و سيدنا *** و إن صخرا إذا يستوقد النار

و إن صخرا لتأتم الهداة به *** كأنه علم في رأسه نار

یعنی همانا که صخر مولا و آقای ماست ، هنگامی که آتش را به گردنش می آندازد ، هدایت یافتگان به او اقتداء می کنند مانند علامتی که بالای سرش آتشی است. ⁽²⁾

كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ (26) وَ يَبْقَىٰ وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ (27) 26 - همۀ آن چه که در روی زمین است فانی می شوند.

27 - و فقط وجه ذوالجلال و گرامی پروردگارت باقی می ماند.

كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ فرمود : یعنی هر چه بر روی زمین است فانی شده و از بین می رود. و يبقى وَجْهُ رَبِّكَ فرمود : یعنی دین پروردگار تو باقی می ماند. على بن الحسين علیه السلام فرمود : وجه خدا که مردم رو به سوی آن می آیند ما هستیم. ⁽¹⁾

يَسْأَلُهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ (29) 29 - هر کسی که در آسمان ها و زمین است همه از او ( حوائج خودشان را ) درخواست می کنند ، و او هر روز در شأن و کاری مشغول است.

يَسْأَلُهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ فرمود : زنده می کند ، می میراند ، روزی می دهد و کم و زیاد می گرداند. ⁽²⁾ سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلَانِ (31) 31 - ای گروه انس و جنّ به زودی به حساب شما رسیدگی می کنیم.

سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلَانِ امام علیه السلام فرمود : منظور از ثقلان ما و کتاب خدا هستیم و دلیل بر آن فرمایش رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم است که فرمود : همانا دو

چیز گران بهاء در میان شما به یادگار می گذارم کتاب خدا و اهل بيتم می باشند. ⁽¹⁾

يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ (33) 33 - ای گروه جنّ و انس ، اگر می توانید از مرزهای آسمان ها و زمین بیرون شوید ، پس بیرون شوید ، ولی هرگز نمی توانید بیرون شوید مگر با داشتن قدرتی.

يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ هنگامی که روز قیامت شود آسمان دنیا بر زمین احاطه می کند و آسمان دوم بر آسمان دنیا ، و آسمان سوم بر آسمان دوم ، و هر آسمانی بر آسمان زیرین خود احاطه می کند سپس منادی ندا می کند : يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ- تا - بِسُلْطَانٍ یعنی با حجت و دلیل. ⁽²⁾ فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لَا جَانٌّ (39) 39 - پس در آن روز هیچ از گناه انس و جنّ سؤال نمی شود.

فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ فرمود : از شما یعنی از شیعه إِنْسٌ وَ لَا جَانٌّ فرمود : معنای آیه این است که هر کس امیر المؤمنین علیه السلام را دوست داشته باشد و از دشمنانش - که لعنت خداوند بر آن ها باد - بیزاری بجوید ، و حلالش را حلال و حرامش را حرام بداند سپس گناهی را مرتکب شود و توبه نکرده از

دنیا برود خداوند او را در برزخ عذاب می کند و روز قیامت بیرون می آید گناهی ندارد که مورد باز خواست واقع شود. ⁽¹⁾

هَٰذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ (43) يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَ بَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ (44) 43 - این همان جهنمی است که مجرمان آن را تکذیب می کردند.

44 - که آن ها در میان آن و آب سوزان در رفت و آمد هستند.

امام صادق علیه السلام آيۀ هَٰذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ را این طوری قرائت کردند : هَذِهِ جَهَنَّمُ اَلَّتِي كُنْتُمَا بِهَا تُكَذِّبَانِ، تَصْلَيَانِهَا لاَ تَمُوتَانِ فِيهَا وَ لاَ تَحْيَيَانِ ؛ این آن دوزخیست که شما در دار دنیا تکذیب آن می کردید در آن دوزخ وارد شوید پس در آن جا نه مرده خواهید بود و نه زنده » یعنی زریق و حبتر. ⁽²⁾

يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَ بَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ فرمود : یعنی آن آب از شدت حرارت می جوشد و به صدا در می آید. ⁽³⁾ فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لَا جَانٌّ (56) 56 - در آن باغ های بهشتی ، زنان زیبائی هستند که جز به همسران خود عشق نمی ورزند ، و قبل از همسرانشان دست هیچ انس و جنّی آن ها را لمس نکرده است.

فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ فرمود : حور العین آن قدر نورش روشن است که چشم را می زند ، و نمی شود به او خیره شد. لَمْ يَطْمِثْهُنَّ يعنى احدی آن ها را مس نکرده است. ⁽¹⁾ هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ (60) 60 - آیا پاداش نیکی جز نیکی است ؟

هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ امام علیه السلام فرمود : جزای کسی که من او را از نعمت معرفت برخوردار کرده ام چه چیزی جز بهشت می تواند باشد. ⁽²⁾ وَ مِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ (62) 62 - و پایین تر از آن دو ( بهشت ) ، دو بهشت دیگری است.

عثمان بن محمد بن عمران گوید از امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ وَ مِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ سوال کردم ، فرمود : دو سبزینه در دنیا است که مومنون از آن می خورند تا از حساب فارغ شوند. ⁽³⁾

مُدْهَامَّتَانِ (64) 64 - که ( درختان آن دو بهشت ) سرسبز و خرَم می باشند.

یونس بن ظبیان گوید امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ مُدْهَامَّتَانِ فرمود : مابین مکه و مدینه با درختان خرما به هم متصل می شود. ⁽⁴⁾

فِيهِمَا عَيْنَانِ نَضَّاخَتَانِ (66) 66 - در آن دو ( بهشت ) چشمۀ گوارا می جوشد.

فِيهِمَا عَيْنَانِ نَضَّاخَتَانِ يعنی دو چشمه فوار و جوشان. فِيهِنَّ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ (70) 70 - در آن بهشت ها زنانی در کمال نیکی و زیبائی هستند.

فِيهِنَّ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ فرمود : منظور دخترانی است که چون گیاه بر لب شط کوثر می رویند ، هر قدر از آن ها گرفته شود دوباره به جایش می روید. حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ (72) 72 - حوریانی که در خیمه های بهشتی مستور می باشند.

حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ یعنی چشم به خاطر شعاع نورشان از نگاه کردن به آن ها عاجز است. ⁽¹⁾ تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ (78) 78 - پر خیر و برکت است اسم پروردگارت که صاحب جلال و بزرگواری است.

امام باقر علیه السلام دربارۀ معنای آیۀ تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ فرمود : ما جلال و کرامت خداوند هستیم که خداوند بندگان را به وسیلۀ ما گرامی داشت. ⁽²⁾

تفسیر سورۀ واقعه

اشاره

56 - سورۀ واقعه در مکه نازل شده و دارای 96 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ إِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ (1) لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ (2) خَافِضَةٌ رَافِعَةٌ (3) إِذَا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا (4) وَ بُسَّتِ الْجِبَالُ بَسًّا (5) فَكَانَتْ هَبَاءً مُنْبَثًّا (6) وَ كُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً (7) فَأَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ (8) 1 - هنگامی که واقعۀ بزرگ ( قیامت ) واقع گردد.

2 - که کسی نمی تواند وقوع آن را تکذیب کند.

3 - آن روز گروهی خوار و ذلیل می شود و گروهی سر بلند می گردد.

4 - هنگامی که زمین لرزۀ شدیدی می کند.

5 - و کوه ها متلاشی می شود.

6 - پس چون غباری پراکنده در می آید.

7 - و شما سه گروه خواهید بود.

8 - پس اصحاب یمین ( گروه رستگاران ) ، چه گروه رستگارانی.

إِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ فرمود : قیامت حق است. خَافِضَةٌ فرمود : خوار و ذلیل کنندۀ دشمنان خدا. رَافِعَةٌ رفعت دهندۀ اولیاء الهی می باشد. إِذَا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا فرمود : بعضی از اعضاء زمین با بعض دیگرش کوفته و در هم شود. وَ بُسَّتِ الْجِبَالُ بَسًّا فرمود : کوه ها از جای خود کنده شوند کنده شدنی. فَكَانَتْ هَبَاءً مُنْبَثًّا فرمود : هَبَاءً گرد و غباری بر اثر نور خورشیدی که از پنجره یا سوراخی درون اتاقی می تابد در هوا پراکنده بوده و دیده می شود. وَ كُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً فرمود : در روز قیامت شما سه گروه می باشید. فَأَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ آن ها مومنانی هستند که دارای گناهی بوده و برای حساب می ایستند. وَ أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ (9) وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ (10) 9 - و اصحاب مشئمه ( گروه بدبختان ) ، چه گروه بدبختانی !

10 - و ( گروه سوم ) پیش گیرندگان که پیش گیرندگانند.

فضیلت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و على علیه السلام و حمزه و جعفر

وَ أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ آن هائى

که بدون حساب به سوی بهشت سبقت گرفتند. ⁽¹⁾

حذیفه یمانی روایت می کند در روز سیزدهم ماه رجب پیغمبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم به بلال امر فرمود قبل از رسیدن وقت نماز مردم را ندا کند. چون صدای بلال بلند شد اهل مدینه ضجّه و فرياد شدیدی نمودند ؟ گفتند هنوز رسول اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم وفات نکرده و از میان ما غایب نشده این چه وقت نماز است ؟

رسول خدا به درب مسجد به نام سده تشریف آورد و حلقۀ در را گرفت و فرمود : ای مردم آیا می شنوید ؟

عرض کردند : بلی ای رسول خدا مطیع و فرمان بردار هستیم.

فرمود : آیا به مردم می رسانید ؟

گفتند : آن را برای شما ضمانت می کنیم.

فرمود : خبر می دهم بشما که خداوند مردم را دو صنف آفريد أَصْحابُ الْيَمِينِ و أَصْحَابُ الشِّمَالِ اصحاب راست و اصحاب چپ ، مرا از اصحاب راست قرار داد و من بهترین اصحاب راست هستم ، و اصحاب راست را سه طایفه نمود اصحاب میمنه و مشئمه و سابقون ، من از سابقون و بهترین آن ها می باشم و آن ها را قبیله های متعددی قرار داد چنان که فرمود : يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثَىٰ وَ جَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَ قَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ⁽²⁾و قبیله من بهترین قبیله ها است و من بزرگ ترین فرزندان آدم و گرامی ترین شما نزد خدای تعالی هستم و فخری برای من نیست و قبیله را خانه هایی قرار داد و مرا از بهترین خانواده برگزید و فرمود : إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ

لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا ⁽¹⁾آگاه باشید مرا خداوند از میان سه نفر اهل بیت خود انتخاب نمود و من بهترین آن سه نفر هستم از خداوند پروا می کنم و فخری نمی نمایم ، من و علی و جعفر دو فرزند ابی طالب و حمزة بن عبدالمطلب را برگزید که ما در زمین ابطح خوابیده بودیم و هر یک پیراهن خود را بصورت خود کشیده بودیم ، علی طرف راست من و جعفر طرف چپ و حمزه پائین با قرار گرفته بودند ، از خواب بیدار شدم جبرئیل را با سه فرشته دیگر مشاهده نمودم یکی از آن فرشته ها به جبرئیل گفت : به سوی کدام یک از این چهار نفر فرستاده شده ای ؟ جبرئیل با پایش به من زد و گفت : به سوی این ، و او بزرگ پیغمبران و علی بزرگ اوصیاء و جعفر از برای او دو بال سبز است که در بهشت پرواز می کند و حمزه سید شهدا است. ⁽²⁾

ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (13) وَ قَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ (14) عَلَىٰ سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ (15) 13 - گروه زیادی از پیشینیان.

14 - و عدۀ کمی از متأخّران.

15 - آن ها بر تخت های آراسته و زینت داده شده تکیه می زنند.

سالم بیاع زطی گوید از ابو سعید مدائنی شنیدم که از امام صادق علیه السلام دربارۀ معنای آیۀ ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ * وَ ثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ سوال می کرد.

امام علیه السلام فرمود : ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ حزقيل مؤمن آل فرعون و ثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ على بن أبی طالب علیه السلام می باشد. ⁽¹⁾

ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ آن ها پیروان پیامبران هستند. وَ قَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ و این ها پیروان حضرت محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم می باشند. عَلَىٰ سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ یعنی بر تخت هائی آماده و نصب شده. يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ (17) 17 - و نوجوانانی زیبا که حُسن شان همیشگی است در اطراف آن ها می گردند.

يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ یعنی جوانانی که مسرور و شاد هستند. ⁽²⁾ لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَ لَا تَأْثِيمًا (25) 25 - در آن جا نه سخنان لغو و بیهوده ای می شنوند و نه سخنان گناه آلودی.

لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَ لَا تَأْثِيمًا فرمود : یعنی فحش و دروغ و غناء در آن جا نمی شنوند. وَ أَصْحَابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحَابُ الْيَمِينِ (27) فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ (28) 27 - و اصحاب یمین ( گروه رستگاران ) ، چه گروه رستگارانی.

28 - در سایۀ درختان سدر بی خار می آرامند.

وَ أَصْحَابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحَابُ الْيَمِينِ فرمود : يَمِينِ حضرت امير المؤمنين على علیه السلام و أَصْحَابُ شیعیان آن حضرت می باشند. فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ فرمود : این سدر درختی است که نه برگ دارد و نه خار ، و وقتی امام صادق علیه السلام آیه وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ را تلاوت کرد ، در معنایش فرمود یعنی روی هم چیده شده. ⁽¹⁾ وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ (30) وَ مَاءٍ مَسْكُوبٍ (31) 30 - و در سایۀ گسترده درختان.

31 - و در کنار نهرهای روان و زلال.

وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ فرمود : درختان سایه دار در وسط بهشت و در عرض آن است مانند عرض آسمان و زمین که شخص سواره در آن سایه صد سال راه می رود باز به پایان نمی رسد. ⁽²⁾ وَ مَاءٍ مَسْكُوبٍ یعنی آبی که دائماً در جریان است. لَا مَقْطُوعَةٍ وَ لَا مَمْنُوعَةٍ (33) 33 - که نه قطع می شود و نه کسی از خوردن و برداشتن آن مانع می گردد.

لَا مَقْطُوعَةٍ وَ لَا مَمْنُوعَةٍ یعنی نه قطع می شود و نه کسی از خوردن و برداشتن آن مانع می گردد. ⁽³⁾

إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً (35) فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا (36) عُرُبًا أَتْرَابًا (37) 35 - همانا ما آن ها را در آفرینشی تازه آفریدیم.

36 - و آن ها را باکره و دوشیزه قرار دادیم.

37 - زنانی که فقط به همسرانشان عشق می ورزند و برای آن ها ناز و عشوه و کرشمه کرده و هم سن و سال آن ها می باشند.

إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً منظور حور العین در بهشت است. فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا عُرُباً فرمود : با زبان عربی سخن می گویند. أَتْرَابًا يعنى هم سن و سال با شوهرانشان هستند. لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ (38) ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (39) وَ ثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ (40) 38 - ( این نعمت ها ) همه برای اصحاب یمین است.

39 - گروه زیادی از پیشینیان ،

40 - و گروه کمی از امت های آخرین.

لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ اصحاب امير المؤمنين على علیه السلام. ⁽¹⁾ ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ فرمود : طبقۀ اولی که با پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم بودند. وَ ثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ فرمود : طبقه ای از این امت که بعد از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم هستند.

وَ أَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ (41) فِي سَمُومٍ وَ حَمِيمٍ (42) وَ ظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ (43) لَا بَارِدٍ وَ لَا كَرِيمٍ (44) 41 - و اصحاب شمال ( گروه بدبختان ) ، چه گروه بدبختانی.

42 - آن ها در عذاب باد کُشنده و آب سوزان می باشند.

43 - و در زیر سایه ای از دود آتش جهنم.

44 - ( سایه ای ) که نه خنک کننده است و نه آرام بخش.

وَ أَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ فرمود : مراد از أَصْحَابُ الشِّمَالِ دشمنان محمد و اصحابشان که آن ها را دوست داشتند. فِي سَمُومٍ وَ حَمِيمٍ فرمود : سموم نام آتش است و حمیم آبی است که می جوشد. وَ ظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ فرمود : یعنی ظلمت و تاریکی که به شدت گرم است. لَا بَارِدٍ وَ لَا كَرِيمٍ فرمود : طیب و پاکیزه نیست. فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ (55) هَٰذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ (56) 55 - پس هم چون شتران تشنه از آن آب می آشامند.

56 - این است وسیلۀ پذیرائی آن ها در روز قیامت

فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ فرمود : از آب زقوم می آشامند ، و الْهِيمِ یعنی شتر : ( یعنی از شدت تشنگی از آب زقوم به یک باره می آشامند ). ⁽¹⁾

هَٰذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ فرمود : این ثواب آن ها در روز مجازات است. أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ (58) 58 - آیا نطفه ای را که در رحم می ریزید را دیده اید ؟

أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ یعنی آیا در نیافتید که نطفه ای بیش نبودید. أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ (71) أَ أَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ (72) نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً وَ مَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ (73) 71 - آیا آتشی را که روشن می کنید دیده اید ؟

72 - آیا شما درخت آن را آفریدید یا ما آفریدیم ؟

73 - ما آن را وسیلۀ تذکر و توشۀ مسافران قرار داده ایم.

أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ یعنی آیا آن آتشی را که برافروخته می کنید و از آن بهرمند می گردید بر آن دقت کردید. أَ أَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ * نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً و ما آن را برای یادآوری آتش روز قیامت قرار داده ایم. وَ مَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ فرمود : یعنی وسیله زندگی محتاجان. ⁽¹⁾ فَلا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ (75) 75 - سوگند به منزلگاه نزول ستارگان.

فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ فرمود : لَا أُقْسِمُ به معنای أُقْسِمُ یعنی

سوگند به جایگاه ستارگان. ⁽¹⁾

وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ (82) 82 - و بجای شکر روزیتان آن را تکذیب می کنید ؟

ابو عبد الرحمن سلمی از حضرت امیر المؤمنین علیه السلام روایت کرده که آن حضرت در حین قراءت سوره واقعه این آیه را چنین می خواند که وَ تَجْعَلُونَ شُكْرَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ و بعد از آن فرمود : متوجه شدم که کسی می گوید برای چه این چنین آن را قرائت کردم زیرا از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم شنیدم که او نیز همین طور آن را قرائت می کردند ، و هر وقت که باران می بارید می گفتند : باران ستارۀ ( نوء ) ⁽²⁾فلان و فلان بر ما بارید ، پس خدا آيۀ تجعلون شكركم أنكم تکذبون را فرو فرستاد. ⁽³⁾

ابو بصیر روایت می کند که امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ فرمودند : آیه این طوری وَ تَجْعَلُونَ شُكْرَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ نازل شده است. ⁽⁴⁾

فَلَوْلَا إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ (83) 83 - پس چرا هنگامی که جان به گلو می رسد.

فَلَوْلَا إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ یعنی نفس هنگامی که به حلقوم برسد.

فَلَوْلَا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ (86) تَرْجِعُونَهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (87) 86 - پس اگر روز قیامت و مجازاتی برای شما نیست.

87 - روح را دوباره به بدن مُرده برگردانید اگر راست می گویید ؟

فَلَوْلَا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ فرمود : اگر شما در برابر اعمالتان جزا داده نمی شوید. تَرْجِعُونَهَا یعنی روحی را که تا حلقوم آمده به بدن برگردانید إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ اگر در عقیدهٔ خود راستگو هستید. ⁽¹⁾ فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (88) فَرَوْحٌ وَ رَيْحَانٌ وَ جَنَّتُ نَعِيمٍ (89) وَ أَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (90) فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (91) وَ أَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (92) فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (93) وَ تَصْلِيَةُ جَحِيمٍ (94) إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ (95) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (96) 88 - پس اگر از مقربان باشد.

89 - پس در روح و ریحان و بهشت پر نعمت است.

90 - و اگر از اصحاب یمین باشد.

91 - ( به او گفته می شود ) پس سلام بر تو که از اصحاب یمین هستی.

92 - و اما اگر از تکذیب کنندگان گمراه باشد.

93 - به وسیلۀ آب جوشان مورد پذیرائی واقع می شود.

94 - و جایگاهش در آتش جهنم است.

95 - همانا این حق و یقین است.

96 - پس به نام پروردگار عظیم تسبیح گو.

وَ أَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ یعنی کسی که از أصحاب امیر المؤمنین علی علیه السلام باشد. فَسَلَامٌ لَكَ اى محمد مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ که عذاب نمی شوند. ⁽¹⁾ وَ أَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ * فَنَزَلُ مِنْ حَمِيمٍ * وَ تَصْلِيَةً جَحِيمٍ دربارهٔ دشمنان آل محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم می باشد. ⁽²⁾ إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقَّ الْيَقِينِ * فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ همانا این حق و یقین است. پس به نام پروردگار عظیم تسبیح گو. ابو بصیر گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که دربارۀ آیۀ فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ * فَرَوْحٌ وَ رَيْحَانُ می فرمود : روح و ریحان در قبر است و وَ جَنَّةٌ نعیم فرمود در آخرت می باشد وَ أَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ فَنُزُلُ مِنْ حَمِيمٍ که آن در قبر بوده وَ تَصْلِيَةُ جَحِيمٍ که در آخرت می باشد. ⁽³⁾

تفسیر سورۀ حدید

اشاره

57 - سورۀ حدید در مدینه نازل شده و دارای 29 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (1) لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ يُحْيِي وَ يُمِيتُ وَ هُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (2) هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْبَاطِنُ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (3) هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَىٰ عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَ مَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَ مَا يَعْرُجُ فِيهَا وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (4) لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (5) يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (6) آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ فَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ أَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبِيرٌ (7) 1 - آن چه در آسمان ها و زمین است تسبیح گوی خدا هستند ، و او عزیز و حکیم است.

2 - حاکمیت آسمان ها و زمین برای اوست ، او زنده می کند و می میراند ، و او بر هر چیزی تواناست.

3 - اوّل و آخر و ظاهر و باطن اوست ، و او به هر چیزی داناست.

4 - او آن کسی است که آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید. سپس بر عرش قرار گرفت ، آن چه که در زمین فرو می رود و آن چه که از زمین بیرون می آید را می داند و نیز آن چه که از آسمان نازل می شود و آن چه که در آن بالا می رود ( را نیز می داند ) هر کجا که باشید او با شماست ، و خداوند به آن چه که انجام می دهید بیناست.

5 - حاکمیت آسمان ها و زمین از برای اوست ، و همۀ امور به سوی او بازگردانده می شود.

6 - شب را در روز و روز را در شب پنهان می سازد ، و او بدان چه که در سینه هاست آگاه است.

7 - به خدا و رسولش ایمان بیاورید ، و از آن چه شما را جانشین در آن قرار داده انفاق کنید ، پس کسانی که از شما ایمان بیاورند و انفاق کنند برای آن ها پاداش بزرگی است.

سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ فرمود : این همان است که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در باره اش فرمود : که جامع ترین کلمات به من داده اند. ⁽¹⁾ هُوَ الْأَوَّلُ فرمود : قبل از هر چیزی. وَ الْآخِرُ فرمود : بعد از هر چیزی باقی می ماند. وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ یعنی از ضمائر و باطن ها آگاه است. ⁽²⁾ هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ یعنی در شش وقت. ⁽³⁾ ثُمَّ اسْتَوَىٰ عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ ... سپس بر عرش قرار

گرفت ، آن چه که در زمین فرو می رود و آن چه که از زمین بیرون می آید را می داند و نیز آن چه که از آسمان نازل می شود و آن چه که در آن بالا می رود ( را نیز می داند ) ، هر کجا که باشید او با شماست ، و خداوند به آن چه که انجام می دهید بیناست.

از آیۀ دوم تا آیۀ هفتم أَجْرٌ كَرِيمٌ از محکمات است.

امام صادق علیه السلام فرمود : بر در بهشت نوشته شده که قرض دادن هیجده حسنه دارد و صدقه دادن ده حسنه ، چون قرض به شخص محتاج می رسد ولی صدقه چه بسا به دست کسی برسد که هیچ احتیاجی نداشته باشد. ⁽¹⁾

مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ (11) 11 - کیست که به خداوند قرض نیکو بدهد ( از مالی که خداوند به او عنایت فرموده به مستحقان قرض الحسنه و صدقه بدهد ) تا خداوند برای او چندین برابر کند ؟ و برای او پاداش با ارزشی است.

إسحاق بن عمار گوید از امام موسی کاظم علیه السلام دربارۀ آیۀ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ سوال کردم ، فرمود : دربارهٔ صلۀ ارحام با [ امام ] نازل شده است. ⁽²⁾

يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ يَسْعَىٰ نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمَانِهِمْ بُشْرَاكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (12)

يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَ الْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَ رَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَ ظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ (13) يُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قَالُوا بَلَىٰ وَ لَٰكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْكُمُ الْأَمَانِيُّ حَتَّىٰ جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَ غَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (14) 12 - روزی که مردان و زنان مؤمن را می بینی که نورشان پیش رو و سمت راستشان با سرعت حرکت می کند ( و به آن ها مژده داده می شود ) بشارت باد بر شما امروز به بهشتی که نهرها از زیر درختانش جاری است ، و در آن همیشگی خواهید بود ، این همان رستگاری بزرگ است.

13 - و روزی که مردان و زنان منافق به مومنین می گویند : به ما نگاه کنید تا از نور شما بگیریم ، به آن ها گفته می شود به پشت سرتان برگردید و از آن جا نور بگیرید ؛ پس در این هنگام میان آن ها دیواری زده می شود که دری دارد ، که در باطن آن رحمت و در ظاهرش عذاب است.

14 - ( منافقین ) آن ها را صدا می زنند : آیا ما با شما نبودیم ؟ می گویند : بلی ، ولكن خودتان را به فتنه افکندید و انتظار ( هلاکت مؤمنان و مُردن پیامبر را ) می کشیدید ، و ( در امور دین ) شک و تردید داشتید ، و آرزوهایتان شما را فریب داد تا این که فرمان الهی فرا رسید ، و شیطان فریبنده شما را در برابر فرمان الهی فریب داد.

يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ يَسْعَىٰ نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمَانِهِمْ فرمود : در روز قیامت نور در بین مردم طبق درجات ایمانشان تقسیم می شود ، و نوری که به منافق می رسد تنها بین انگشت ابهام پای چپش را فرا می گیرد ، منافق به نور خود می نگرد ، و سپس به مؤمنین می گوید : بایستید تا

من از نور شما اقتباس کنم.

مؤمنین به ایشان می گویند : ارْجِعُوا وَ رَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا به عقب برگردید و در آن جا برای خود کسب نور کنید ، در این هنگام است که بین این دو طایفه دیواری زده می شود ، دیواری که دارای دری است ، از پشت دیوار مؤمنین را صدا می زنند أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قَالُوا بَلَىٰ وَ لَٰكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ كه مگر ما در دنیا با شما نبودیم ؟ می گویند : بله بودید ، ولیکن شما خود را مفتون

و هلاک کردید ، امام فرمود : یعنی با نافرمانی خدا ، خود را هلاک کردید.

وَ ارْتَبْتُمْ یعنی همواره در انتظار بودید و شک داشتید وَ تَرَبَّصْتُمْ ⁽¹⁾ فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَ لَا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْوَاكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلَاكُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ (15) 15 - پس امروز نه از شما فدیه گرفته می شود و نه از کافران ، جایگاهتان آتش جهنم است ، و آن سرپرستان می باشد ، و چه بد جایگاهی است.

فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ فرمود : به خدا سوگند منظور یهود و نصاری نیست ، بلکه منظور همین مسلمان اهل قبله است ؛ سپس فرمود : مَأْوَاكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلَاكُمْ يعنى آتش اولی و سزاوارتر برای شما است. أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَ مَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (16) 16 - آیا وقت آن نرسیده کسانی که ایمان آورده اند دل هایشان در برابر ذکر

خداوند و آن چه که از حق نازل می شود خاشع گردد ، و مانند کسانی که قبل از این ها کتاب داده شده نباشند که چون زمانی طولانی بر آن ها گذاشت قلب هایشان را قساوت گرفت ، و بسیاری از آن ها فاسق هستند.

أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا یعنی آیا وقت آن نرسیده که ایمان آورندگان ظاهرى دعوت حق را اجابت کنند. أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ یعنی قلب هایشان ترسان شود. لِذِكْرِ اللّه در برابر ذکر الهی. ⁽¹⁾ مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لَا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (22) لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ وَ لَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَ اللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ (23) 22 - هیچ رنج و مصیبتی در زمین و نه در وجود شما بوجود نمی آید مگر آن که قبل از این که زمین را بیافرینیم همه ( در لوح محفوظ ) ثبت شده است ، همانا که آن بر خداوند آسان است.

23 - این بدین خاطر است که نسبت به آن چه که از دست داده اید تاسف نخورید ، و نسبت به آن چه که به شما داده شده خوشحال مباشید ، و خداوند هیچ متکبر خودستایی را دوست نمی دارد.

حسن بن عباس بن حریش گوید امام جواد علیه السلام دربارۀ آيۀ لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فَاتَكُمْ فرمودند که امام صادق علیه السلام فرمودند : مردی از پدرم دربارۀ

همین آیه سوال کرد که فرمود : نازل شده دربارۀ ... که به زودی می آید. ⁽¹⁾

عبد الرحمن بن كثير روایت می کند که امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لَا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ فرمودند : خداوند راست فرمود و رسولش نیز آن را رساند ، کتاب خدا در آسمان علم خدا به آن است و کتاب خدا در زمین علوم ما در شب قدر و غیر آن می باشد. ⁽²⁾

امام جواد علیه السلام دربارۀ آيۀ لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ فرمودند : که امام صادق علیه السلام فرمود : مردی از پدرم از معنای این آیه سوال کرد که حضرت فرمود : این آیه دربارۀ زریق و اصحاب او می باشد که یکی از این دو مقدم است و یکى مؤخر لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ چیزی است که اختصاص به على بن أبی طالب علیه السلام دارد وَ لَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ یعنی از فتنه ای که بعد از رسول خدا برای اهل بیت علیهم السلام اتفاق می افتد خوشحال نگردید. آن مرد گفت : شهادت می دهم که شما اهل بيت صاحبان حكم و موالیان هستید که هیچ خلافی در آن نیست ، سپس آن مرد بلند شد و رفت و کسی او را ندید. ⁽³⁾

گفتگوی بین یزید و علی بن الحسين علیه السلام

مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لَا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ ... امام صادق علیه السلام فرمود : هنگامی که سر مبارک حسین بن علی علیه السلام را نزد يزيد بن معاويه لعنه اللّه آوردند علی بن الحسین و دختران امیر المؤمنين علیه السلام را نیز وارد بارگاه یزید نمودند و دست و كتف على بن الحسین در این هنگام به غل و زنجیر بسته شده بود. یزید بعنوان شماتت به علی بن الحسين رو كرد و گفت : ای على بن الحسين شكر و سپاس مر خدائی را که پدر ترا بقتل رسانید.

زين العابدین در پاسخ او فرمود : لعنت خدا بر کسی باد که پدرم را کشت. یزید از جواب علی بن الحسین در خشم شد دستور داد گردن او را بزنند ، علی بن الحسین فرمود : ای یزید اگر تو مرا بکشی چه کسی این دختران رسول خدا را به منازل ایشان در مدینه خواهد رسانید در حالتی که آنان سرپرست و محرمی جز من ندارند.

در این جا خشم یزید فرو نشست و گفت : ای علی بن الحسين جز تو دیگری آنان را به منازل خویش نخواهد رسانید سپس دستور داد سوهانی حاضر کردند و خود با دست خویش به وسیلۀ سوهان زنجیر گردن علی بن الحسین را برید و از گردن او بیرون آورد ، سپس گفت : ای علی بن الحسین آیا می دانی چرا زنجیر را از گردن تو باز کردم ؟

فرمود : بلی ، خواستی بدین وسیله منّتی بر ما گذاشته باشی.

یزید گفت : آری بخدا قسم جز این قصد دیگری نداشتم سپس این آیه را خواند وَ مَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ ⁽¹⁾یعنی آن چه رنج و

مصيبت بشما رسید بر اثر اعمالی است که انجام داده اید.

علی بن الحسین فرمود : ای یزید این آیه دربارۀ ما نازل نشده است بلکه این آيه مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ - تا - لَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ دربارۀ ما نازل شده است و فرمود : زیرا ما از آن کسانی هستیم که اگر چیزی از ما در این دنیا فوت شده و از دست برود دلتنگ و آزرده خاطر نمی شویم و نیز اگر اقبال و خوبی بما برسد به خاطر آن شاد و مغرور نمی گردیم. ⁽¹⁾

لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَ أَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَ الْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَ مَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ (25) 25 - به تحقیق ما رسولانی را با دلائلی روشن فرستادیم و با آن ها کتاب و میزان نازل کردیم تا مردم به عدالت قیام کنند ، و آهن را نازل کردیم که در آن قدرتی قوی و منافعی برای مردم است ، تا خداوند بداند که چه کسی او و رسولش را یاری می کند ، بدون آن که او را ببینند ، همانا خداوند قوی و عزیز است.

لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَ أَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَ الْمِيزَانَ فرمود : مراد از الْمِيزَانَ امام علیه السلام است. ⁽²⁾ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (28)

لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَىٰ شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ أَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (29) 28 - ای کسانی که ایمان آورده اید از خداوند بپرهیزید ، و به رسولش ایمان بیاورید تا خداوند دو بهره از رحمتش به شما عنایت کند و برای شما نوری قرار دهد که به وسیلۀ آن راه بروید و گناهانتان را بیامرزد ، و خداوند آمرزنده و مهربان است.

29 - تا اهل کتاب بدانند که چیزی از فضل خداوند را قادر نیستند ، و همانا فضل به دست خداوند است که به هر کسی که بخواهد می دهد ، و خداوند دارای فضل بزرگ است.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ فرمود : دو بهره از رحمت الهی می برنند یکی این که خداوند آن ها را داخل آتش جهنم نمی کند و دیگر این که آن ها را وارد در بهشت می کند.

وَ يَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ یعنی ایمان. سماعة بن مهران گوید امام صادق علیه السلام در معنای آیۀ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ فرمود : امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام و وَ يَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ فرمود : امامی که به آن اقتداء می کنید و از او پیروی می نمائید. ⁽¹⁾

لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَىٰ شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ أَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ تا اهل کتاب بدانند که چیزی از فضل خداوند را قادر نیستند ، و همانا فضل به دست خداوند است که به هر کسی که بخواهد می دهد ، و خداوند دارای فضل بزرگ است.

تفسیر سورۀ مجادله

اشاره

58 - سورۀ مجادله در مدینه نازل شده و دارای 22 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَ تَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (1) الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسَائِهِمْ مَا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَ لَدْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَ زُورًا وَ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (2) وَ الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا ذَٰلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (3) فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا ذَٰلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَ لِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ (4) 1 - به تحقیق خداوند سخن زنی را که دربارۀ شوهرش به تو مراجعه کرده و به خداوند شکایت می کرد را شنید ، و خداوند گفتگوهای شما دو نفر را می شنید ، همانا که خداوند شنوا و بیناست.

2 - کسانی از شما که با زنانشان ظهار می کنند ( می گویند نسبت تو به من مانند مادرم به من است ) ، آن ها مادر حقیقی شوهران نیستند ، مادران حقیقی آن ها همان هایی هستند که آن ها را به دنیا آورده اند ، همانا که آن ها سخنان

زشت و باطل می گویند ، و همانا که خداوند بخشنده و آمرزنده است.

3 - و کسانی که با زنان خود ظهار می کنند و بعد از گفتۀ خود بر می گردند. قبل از این که با آن ها تماس بگیرند برده ای را آزاد کنند. این کلامی است که به آن پند و اندرز داده می شوید ، و خداوند بدان چه که انجام می دهید آگاه است.

4 - پس کسی که برده ای نیافت قبل از تماس ( با همسرش ) دو ماه پی در پی روزه بگیرد ، و کسی که استطاعت آن را هم ندارد پس شصت مسکین را طعام دهد ، این ( حکم کفّاره ) برای آن است که به خداوند و رسولش ایمان بیاورید ، که این حدود الهی است ، و برای کافران عذابی دردناک است.

قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَ تَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ سبب نزول سوره به خاطر اول ظهاری بود که در اسلام اتفاق افتاد و علتش این بود که مردی به نام اوس بن صامت از انصار که پیرمردی بود ، روزی از زنش عصبانی شد و به او گفت : تو به من مانند پشت مادرم هستی ، پس از مدتی اوس از گفتۀ خود پشیمان شد. در زمان جاهلیت هرگاه کسی این جمله را به همسرش می گفت تا آخر بر او حرام می شد ، اوس به همسرش گفت : ای خوله ما در زمان جاهلیت با این جمله به هم حرام می شدیم ، حال که خداوند اسلام را برای ما آورده به نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم برو و در این باره از آن حضرت سوال کن. خوله نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم آمد و عرض کرد : ای رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم که پدر و مادرم فدای تو باد ، اوس بن صامت شوهرم و پدر بچه هایم و پسر عمویم است که به من گفت : که تو به من مانند پشت مادرم به من هستی و ما در زمان جاهلیت با این جمله به هم دیگر حرام می شدیم و حال خداوند به

وسیلۀ شما اسلام را برای ما فرستاد ، حکم چیست ؟ ⁽¹⁾

اولین ظهار در اسلام

حمران روایت می کند که امام باقرعلیه السلام فرمود : زنی از مسلمانان نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم رفت و عرضه داشت : یا رسول اللّه ! فلانی همسر من است که عمری رحم خود را در اختیارش گذاشتم ، و در امور دنيا و آخرت ياريش کردم ، و هیچ ناملایمی از من ندیده ، می خواهم از او شکایت کنم.

فرمود : از چه شکایت کنی ؟

عرضه داشت : به من گفته تو بر من حرامی ، همان طور که پشت مادرم حرام است ، و مرا از خانه ام بیرون کرده ، حال در کار من چاره ای بیندیش. حضرت فرمود : خدای تعالی درباره این مساله آیه ای نازل نفرموده تا طبق آن میان تو و شوهرت حکم کنم ، و من نمی خواهم از کسانی باشم که پاسخ روشن نمی دهند. زن شروع کرد به گریه کردن ، و شکوه نمودن به درگاه خدای عز و جل ، و از نزد رسول خدا بیرون رفت.

راوی می گوید : خدای تعالی گفتگوی او با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم و شکایتش در امر شوهرش را شنید ، و این آیات را نازل کرد : بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا - تا - إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ

پس رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم کسی را به دنبال آن زن فرستاد ، و به وی فرمود : برو شوهرت را بیاور. زن شوهرش را آورد. حضرت به او فرمود : آیا تو به همسرت گفته ای که تو بر من حرام هستی مانند پشت مادرم ؟

عرض کرد : بله آن را گفته ام.

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به او فرمود : خدای تعالی درباره کار تو و همسرت ، قرآنی ( آیاتی ) نازل کرده ، و آیات را برایش خواند : بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا - تا - إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ. بنابر این همسرت را به خانه ببر ، زیرا تو سخنی منکر و نامشروع گفته ای ، و خدا از جرمت گذشت ، و دیگر چنین کاری را تکرار مکن.

راوی می گوید : مرد برگشت ، در حالی که از آن چه به همسرش گفته بود پشیمان بود ، و خدای تعالی برای این که مؤمنین دچار چنین ندامتی نشوند ، این آیه را فرستاد : الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا کسانی که همسر خود را ظهار می کنند ، و پشیمان می شوند یعنی آن مرد که به زنش گفت تو بر من هم چون پشت مادرم حرام هستی ، و بعد از آن که این مرد چنین

کرد و خدا او را عفو فرمود ، اگر کسی چنین کند ، بر او واجب می شود قبل از هم خوابگی با همسرش برده ای آزاد کند ذَٰلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ و اگر کسی نمی تواند برده آزاد کند ، قبل از تماس دو ماه پی در پی روزه بگیرد ،فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا و کسی که استطاعت این را هم ندارد شصت مسکین را طعام دهد. آن گاه فرمود : خدای تعالی عقوبت کسی را که بعد از این نهی ظهار کند این قرار داده و فرموده : ذَٰلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ یعنی این است حد ظهار. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام فرمود : ظهار بر اثر سوگند ، و برای زیان رساندن ( اضرار ) ، و در حال خشم واقع نمی شود ، و جز در زمان پاکیزگی زن بدون هم آغوشی و

نیز گواهی دو گواه مسلمان صورت نمی گیرد. ⁽¹⁾

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِي الْأَرْضِ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَىٰ ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ وَ لَا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمْ وَ لَا أَدْنَىٰ مِنْ ذَٰلِكَ وَ لَا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كَانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (7) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوَىٰ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَ يَتَنَاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ مَعْصِيَتِ الرَّسُولِ وَ إِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَ يَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلَا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِمَا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمَصِيرُ (8) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَنَاجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ مَعْصِيَتِ الرَّسُولِ وَ تَنَاجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْوَىٰ وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (9) إِنَّمَا النَّجْوَىٰ مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (10) 7 - آیا نمی دانی که خداوند آن چه در آسمان ها و زمین است را می داند ، هیچ سه نفری با هم دیگر نجوا نمی کنند مگر آن که چهارمین آن ها خداوند است ، و پنج نفری با هم نجوا نمی کنند مگر آن که ششمین آن ها خداوند است ، و هیچ تعداد کم تر از این ها یا بیش تر از این ها نیست مگر آن که خداوند با آن هاست هر کجا که باشند ، سپس روز قیامت آن ها را به آن چه که انجام داده اند آگاه می کند ، همانا که خداوند به همه چیز داناست.

8 - آیا ندیدی کسانی را که از نجوا کردن نهی شده بودند سپس از آن چه که

نهی شده بودند به آن برگشتند و برای گناه و دشمنی و نا فرمانی رسول با هم به نجوا می پردازند و چون به نزد تو می آیند تحیّتی به تو می گویند که خداوند تو را با آن تحیّت نگفته است و در دل می گویند : چرا خداوند ما را به آن چه که می گوئیم عذاب نمی کند ؟! جهنّم برای آن ها کفایت می کند ، وارد آن می شوند ، پس چه جایگاه بدی است.

9 - ای کسانی که ایمان آورده اید ، هنگامی که به نجوا پرداختید دربارۀ گناه و دشمنی و نافرمانی رسول نجوا نکنید بلکه دربارۀ نیکی و پرهیزگاری نجوا کنید ، و از خداوندی بپرهیزید که به سوی او محشور می شوید.

10 - همانا که نجوا از شیطان است که می خواهد به وسیلۀ آن مؤمنان را اندوهگین کند ، ولی نمی تواند ضرری به آن ها بزنند مگر به اذن الهی ، پس مومنین فقط بر خداوند توکل می کنند.

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوَىٰ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ فرمود : اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به نزد آن حضرت می آمدند و از آن حضرت سوال می کردند که از خداوند سوال نماید ، و گاهی از مساله ای سوال می کردند که برای آن ها حلال و جائز نبود ، پس خداوند این آیه را نازل فرمود : وَ يَتَنَاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ مَعْصِيَتِ الرَّسُولِ و برای گناه و دشمنی و نا فرمانی رسول با هم به نجوا می پردازند.

و هر وقت نزد پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم می آمدند می گفتند: أَنْعِمْ صَبَاحاً وَ أَنْعِمْ مَسَاءً كه این تحیت اهل جاهلیت پس خداوند این آیه را نازل فرمود : وَ إِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به آن ها فرمود : به تحقیق خداوند تحیتی بهتر از آن را که تحیت اهل بهشت السلام علیکم را به ما عنایت فرموده است سپس خداوند عز و جل فرمود : يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا

تَنَاجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ مَعْصِيَتِ الرَّسُولِ وَ تَنَاجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْوَىٰ وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ ای کسانی که ایمان آورده اید ، هنگامی که به نجوا پرداختید دربارۀ گناه و دشمنی و نافرمانی رسول نجوا نکنید بلكه دربارۀ نیکی و پرهیزگاری نجوا کنید ، و از خداوندی بپرهیزید که به سوی محشور می شوید. ⁽¹⁾

تعویذی جهت خواب بد دیدن

إِنَّمَا النَّجْوَىٰ مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ابو بصیر روایت می کند که امام صادق علیه السلام فرمودند : سبب نزول آیه این بود که حضرت فاطمه علیها السلام در خواب دید که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم قصد دارد ، با فاطمه ، علی ، حسن و حسین علیهم السلام از مدینه خارج شوند ، پس بیرون آمدند و از دیوارهای مدینه گذشته و به دو راهی رسیدند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از دست راست رفتند تا به جایی رسیدند که در آن جا درخت خرما و آب بود.

پس رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم و گوسفندی را خرید که در یکی از دو گوشش نقطه های سفیدی بود و دستور ذبح آن را داد ، وقتی آن را خوردند در همان جا از دنیا رفتند.

فاطمه علیها السلام در حالی که گریه می کرد و ناراحت بود بیدار شد و این خواب را به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نگفت ، صبح که شد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم با الاغی آمد و فاطمه علیها السلام را بر آن سوار نمود و دستور داد که امير المؤمنين ، حسن و حسين علیهم السلام از مدینه بیرون روند همان طور که فاطمه علیها السلام در خواب دیده

بود ، وقتی دیوارهای مدینه را پشت سر گذاشتند به یک دو راهی رسیدند ،رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از طرف راست حرکت کرد همان طور که فاطمه علیها السلام در خواب دیده بود تا رسیدند به جایی که در آن جا نخل و آب بود ، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم گوسفندی را با همان اوصافی که فاطمه علیها السلام در خواب دیده بود خرید و دستور ذبح آن را داد ، بعد از ذبح آن را بریان نمودند.

تا خواستند از گوشت آن بخورند فاطمه علیها السلام بلند شد و از آنان دور شد در حالی که گریه می کرد و می ترسید که آنان از دنیا بروند.

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فاطمه علیها السلام را خواست و با گریه او روبرو شد و فرمود : دخترم چه شده که گریه می کنی ؟

فاطمه عرض کرد : یا رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم دیشب در خواب چنین و چنان دیدم ، رفتار شما همان طور بود که من در خواب دیده بودم و لذا از شما دور شدم تا مرگ شماها را نبینم.

پس رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بلند شد و دو رکعت نماز خواند ، سپس با پروردگارش مناجات نمود و جبرئیل بر او نازل شد ، گفت : یا محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم کسی که به فاطمه علیها السلام این خواب را پیش آورده شیطان است که به او « زها » گفته می شود و مؤمنین را در خوابشان اذیّت می کند و چیزهایی به آنان نشان می دهد که موجب اندوه شان می گردد.

پس رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به جبرئیل امر نمود که آن شیطان را بیاورد ، وقتی که شيطان خدمت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم رسید ، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به او فرمود : تو این خواب را برای فاطمه علیها السلام پیش آوردی ؟

شیطان گفت : بلی یا محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم

پس رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم سه مرتبه در سه جا بر او تف کرد و آب دهان انداخت.

سپس جبرئیل به محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم عرض کرد : ای محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم هرگاه تو یا هر یک از مؤمنین در خواب چیز ناخوشایندی را دید بگوید : أعوذ بما عاذت به ملائكة اللَّه المقرّبون، و أنبياء اللَّه المرسلون، و عباد اللَّه الصّالحون، من شرّ ما رأيت، و من شرّ الشّيطان الرّجيم و سورۀ حمد و معوّذتين و قل هو اللّه احد را بخواند و سه مرتبه آب دهان به طرف چپ بیاندازد. دیگر آن چه که در خواب دیده به او ضرری نمی رساند.

پس خدای تعالی بر رسولش این آیه را نازل نمود : إِنَّمَا النَّجْوَىٰ مِنَ الشَّيْطَانِ ... ⁽¹⁾

سليمان بن خالد گوید از امام باقر علیه السلام دربارۀ معنای آیۀ إِنَّمَا النَّجْوَىٰ مِنَ الشَّيْطَانِ سوال کردم ، فرمود : فلانی است.

مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَىٰ ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ فلانی و فلانی و فرزند فلانی که امین مردم بودند جمع شده و وارد کعبه شدند و بین خودشان کاغذی نوشتند که اگر محمد مُرد هرگز نگذارند که خلافت به بنی هاشم برگردد. ⁽²⁾ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَ إِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (11) 11 - ای کسانی که ایمان آورده اید ، هنگامی که به شما گفته شود در مجالس به دیگران جای دهید ، جای دهید ، که خداوند نیز ( در بهشت )

جایتان را وسعت می بخشد ؛ و هنگامی که گفته شود : بر خیزید ، پس

برخیزید ، که خداوند کسانی از شما که ایمان آورده اند و کسانی را که علوم و دانش داده شده را درجات رفیع می دهد ، و خداوند بدان چه که انجام می دهید آگاه است.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ فرمود : هر وقت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم وارد مسجد می شد مردم برای آن حضرت بلند می شدند ، پس خداوند آن ها را از بلند شدن نهی کرده و فرمود : تفسحوا در مجلس به آن حضرت جا بدهید وَ إِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُرُوا یعنی هنگامی که به شما گفت برخیزید پس از جایتان برخیزید. ⁽¹⁾ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ذَٰلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ أَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (12) أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَ آتُوا الزَّكَاةَ وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (13) 12 - ای کسانی که ایمان آورده اید ، هنگامی که می خواهید با رسول خدا نجوا کنید قبل از آن صدقه ای بدهید ، که آن برای شما بهتر و پاکیزه تر است ، و اگر چیزی ( برای صدقه دادن ) نیافتید که خداوند آمرزنده و مهربان است.

13 - آیا ترسیدید از این که قبل از نجوا صدقه دهید فقیر شوید و لذا خودداری کردید ؟ پس حال که این کار را نکردید و خداوند توبۀ شما را پذیرفت پس نماز به پا دارید و زکات بپردازید و از خداوند و رسولش اطاعت کنید ، که خداوند بدان چه که انجام می دهید آگاه است.

آیه ای که جز علی علیه السلام کسی دیگر به آن عمل نکرد

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً هنگامی که از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم درخواستی داشتید همان هنگام صدقه بدهید که حاجتتان برآورده می شود ، کسی جز امیر المومنين على علیه السلام به آن عمل نکرد که آن حضرت یک دینار صدقه می داد و ده سخن با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم گفتگو می کرد. ⁽¹⁾

ابو بصیر روایت می کند که از امام صادق علیه السلام دربارۀ معنای آیۀ إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً سوال کردم ، فرمود : علی بن ابی طالب علیه السلام در هنگام سخن گفتن با پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم صدقه می داد سپس خداوند آن را با این آیۀ أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ منسوخ نمود. ⁽²⁾

مجاهد گوید حضرت علی علیه السلام فرمود : همانا در قرآن آیه ای است که کسی قبل از من به آن عمل نکرد و بعد از من نیز کسی به آن عمل نمی کند و آن آیۀ نجوی است ، یک دینار داشتم و آن را به ده درهم خُرد نمودم ، و هر سخنی که با پیامبر می نمودم یک درهم صدقه می دادم. که خداوند آن را با آیۀ أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَ آتُوا الزَّكَاةَ وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ منسوخ نمود. ⁽³⁾

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مَا هُمْ مِنْكُمْ وَ لَا مِنْهُمْ وَ يَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ (14)

أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (15) اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (16) لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَ لَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (17) يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَىٰ شَيْءٍ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ (18) 14 - آیا ندیدی کسانی را که با قومی دوست شدند که مورد غضب خداوند بودند ؟ که آن ها نه با شما بودند و نه از آن ها ، و سوگند دروغ می خورند در حالی که می دانند ( دروغ است ).

15 - خداوند برای آن ها عذابی شدید آماده کرده است ، چرا که آن ها اعمال بدی انجام می دادند.

16 - آن ها سوگندهای خود را سپری قرار دادند ، و مردم را از راه خدا باز داشتند ، پس برای آن ها عذابی ذلّت بار است.

17 - و هرگز اموال و فرزندانشان آن ها را از عذاب خداوند نمی رهاند ، آن ها اهل آتش جهنم هستند ، و در آن جا همیشگی خواهند بود.

18 - روزی که خداوند همۀ آن ها را بر می انگیزد ، پس آن ها برای خداوند هم سوگند ( دروغ ) می خورند هم چنان که برای شما یاد می کنند ، گمان می کنند که برای آن ها اثری خواهد داشت ؛ آگاه باشید که آن ها دروغگویان هستند.

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فرمود : این آیه دربارۀ دومی نازل شده است رسول خدا بر او گذشت دید نزد مرد یهودی نشسته و خبر پیامبر صلى اللّه عليه وآله و سلم را می نویسد پس خداوند نازل فرمود : أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مَا هُمْ مِنْكُمْ وَ لَا مِنْهُمْ پس حضور پیغمبر صلى اللّه عليه وآله و سلم

آمد آن حضرت به او فرمود : چه چیز از یهودی ها می نوشتی و حال آن که خداوند شما را از نوشتن آن نهی فرموده است ؟

گفت : ای رسول خدا اوصاف شما را از روی تورات آن ها می نوشتم و آن را برای پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم خواند که پیغمبر در خشم و غضب شد.

مردی از اصحاب به او گفت : وای بر تو آیا نمی بینی که پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از تو خشمگین است ؟

گفت : من از غضب خداوند و رسولش به خداوند پناه می برم من اوصاف تو را آن چه در تورات دیده ام نوشته ام.

پیغمبر به او فرمود : اگر موسی بن عمران میان آن ها بود و نزد ایشان می رفتی برای آن چیزی که میل داری همانا تو کافر بودی ⁽¹⁾و آن قول خداوند است که فرمود : اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً یعنی ایمانشان پرده ای در میان آن ها و كفار است و ایمان آوردن آن ها اقرار زبانی و به خاطر ترس از شمشیر و ندادن جزیه است. ⁽²⁾

و فرمود : يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ يعنى هنگامی که روز قیامت شود خداوند آن هائی را که حق آل محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم را غصب نموده اند را جمع می کند و اعمال آن ها را به ایشان عرضه می دارد ، آن ها سوگند می خورند این کارها را انجام نداده اند ، هم چنان که در دنیا قسم خورده بودند که نگذارند ولایت به بنی هاشم برسد و بعد برای رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به دروغ سوگند خوردند که آن را نگفته اند ، و در عقبه تصمیم گرفتند که پیغمبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم را بقتل برسانند وقتی خداوند خبر داد و رسولش را از تصمیم

عهد بستن ایشان آگاه گردانید ، حضور پیغمبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم می آمدند به دروغ سوگند یاد کردند که ما چنین تصمیمی نداشتیم و عهد و پیمانی نبستیم آن وقت این آیه را نازل فرمود : يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَ لَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَ كَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَ هَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا وَ مَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ ( منافقان ) به خدا سوگند می خورند که ( سخنانی نادرست ) نگفته اند ، و به تحقیق سخنانی کفر آمیز گفته اند و بعد از اسلام آوردن کافر شدند ، و تصمیم گرفتند ، ولی دست بدان نیافتند ، آن ها در پی انتقام هستند که خداوند و رسولش آن ها را از فضل خود بی نیاز ساختند ، اگر توبه کنند برای آن ها بهتر است. ⁽¹⁾

لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَٰئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ يُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولَٰئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (22) 22 - هیچ قومی را نمی یابید که به خداوند و روز رستاخیز ایمان آورده باشد و با دشمنان خداوند و رسولش دوستی کرده باشد ، هر چند که ( آن دشمنان ) پدران یا فرزندان یا برادران یا خویشان آن ها باشند. این ها کسانی هستند که خداوند بر دل هایشان ایمان را نوشته و با روحی از جانب خودش آن ها را تقویت نموده است ، و آن ها را به باغ های بهشتی وارد می کند که از زیر درختانش نهرها جاری است و در آن همیشگی خواهند بود ، خداوند از

آن ها خشنود است ، و آن ها نیز از خداوند خشنود می باشند ، این ها حزب الهی هستند ، آگاه باشید که حزب اللّه رستگاران هستند.

لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ - تا - أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ ... يعنى هر كس به خداوند و روز آخرت ایمان دارد کسی را که از خداوند و رسولش روی بر گردانده با او دوستی و برادری نکند ، تا این که فرمود : أُولَٰئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ که آن ها ائمه علیهم السلام هستند. وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ فرمود : روح فرشته ای بزرگ تر از جبرئیل و میکائیل بود که با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بود و با ائمه علیهم السلام نیز می باشد. ⁽¹⁾ أُولَٰئِكَ حِزْبُ اللَّهِ یعنی ائمة علیهم السلام ياوران خدا هستند. أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ آگاه باشید که حزب اللّه رستگاران هستند. ⁽²⁾

تفسیر سورۀ حشر

اشاره

59 - سورۀ حشر در مدینه نازل شده و دارای 24 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِي الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (1) هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مَا نِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَ أَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ (2) وَ لَوْلَا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلَاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابُ النَّارِ (3) ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ مَنْ يُشَاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (4) مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَىٰ أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَ لِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ (5) وَ مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَ لَا رِكَابٍ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَىٰ مَنْ يَشَاءُ وَ اللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (6) مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَىٰ فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبَىٰ وَ الْيَتَامَىٰ وَ الْمَسَاكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ وَ مَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (7)

لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَ أَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوَانًا وَ يَنْصُرُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولَٰئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (8) وَ الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَ الْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَ لَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَ يُؤْثِرُونَ عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (9) وَ الَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَ لِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَ لَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ (10) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَ لَا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَدًا أَبَدًا وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ وَ اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (11) لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (12) 1 -آن چه که در آسمان ها و زمین است همه تسبیح خداوند را می گویند ، که او عزیز و حکیم است.

2 - اوست کسی که کافران از اهل کتاب را برای نخستین بار از خانه هایشان بیرون راند ، و هرگز شما گمان نمی کردید که آن ها از دیارشان بیرون روند ، و آن ها نیز می پنداشتند که حصارهای محکمشان آن ها را از عذاب الهی مانع می گردد ، امّا خداوند از آن جایی که گمان نمی کردند آمد ، و در دل هایشان ترس و وحشت فرا گرفت ، به طوری که خانه هایشان را با دست خودشان و

دست مومنین خراب کردند ، پس ای اهل بصیرت عبرت بگیرید.

3 - و اگر خداوند برای آن ها ترک وطن را مقرر نفرموده بود در همین دنیا عذابشان می کرد ، و برای آن ها در آخرت عذاب آتش جهنم است.

4 - این همه گرفتاری به خاطر آن است که آن ها با خدا و رسولش دشمنی کردند ، و هر کس با خداوند دشمنی کند همانا که خداوند عقابش سخت و شدید است.

5 - آن چه از درختان خرما را قطع کردید و یا آن ها را سالم نگه داشتید همه به فرمان خداوند بود تا فاسقین خوار و رسوا شوند.

6 - و آن چه خداوند از آن ها ( غنائم ) به رسول خود باز گردانده از آن چیزهائی است که نه شما برای بدست آوردنش اسبی تاخته اید و نه شتری را ، ولكن خداوند رسولانش را بر هر کسی که بخواهد مسلّط می گرداند ، و خداوند بر هر چیزی تواناست.

7 - آن چه را که خداوند از اموال اهل این سرزمین ها به رسول خودش بازگرداند پس از آن خدا و رسول و خویشاوندان او و یتیمان و مستمندان و در راه ماندگان است ؛ تا این ( اموال ) به دست ثروتمندان شما نرسد ، و آن چه که رسول برای شما آورده را بگیرید و از آن چه که شما را نهی کرده خودداری نمائید ، و از خداوند بپرهیزید ، همانا که خداوند عقابش سخت و شدید است.

8 - این اموال برای فقراء مهاجرینی است که از سرزمین و اموال خودشان رانده شدند به خاطر این که فضل و رضایت الهی را بدست بیاورند ، و خدا و رسولش را یاری کنند ، این ها همان راستگویان هستند.

9 - و نیز برای کسانی است که در این سرزمین ( مدینه ) و خانۀ ایمان قبل از آن ها ( مهاجران ) مسکن گزیدند و کسانی که به سویشان هجرت می کنند را دوست می دارند ، و در دل خودشان هیچ حاجتی ( کینه و حسدی ) نسبت به آن چه ( از غنائم ) به مهاجرین داده می شود نمی یابند هر چند که به آن

نیازمند باشند ، و هر کسی که خودش را از حرص و بخل باز دارد همین این ها رستگاران هستند.

10 - و کسانی که بعد از آن ها آمده و می گویند : پروردگارا ، بر ما و بر برادران ما که در ایمان آوردن بر ما سبقت گرفته اند را بیامرز ، و در دل های ما حسد و کینه ای نسبت به کسانی که ایمان آورده اند قرار مده ، پروردگارا که تو رؤوف و مهربان هستی.

11 - آیا ندیدی که منافقین به برادران کافرشان از اهل کتاب می گفتند : اگر شما را از خانه هایتان بیرون کنند ما نیز با شما بیرون می آئیم و از هیچ کس دربارۀ شما پیروی نمی کنیم ، و اگر با شما جنگ کنند ما شما را یاری می کنیم ، و خداوند شهادت می دهد که آن ها دروغ می گویند.

12 - اگر آن ها ( کفار ) را بیرون کنند ( منافقین ) با آن ها بیرون نمی روند ، و اگر ( مسلمانان ) با آن ها ( کفار ) جنگ کنند ( منافقین ) یاریشان نمی کنند ، و اگر هم یاریشان کنند در میدان جنگ پشت کرده فرار می کنند سپس کسی آن ها را یاری نمی کند.

کوچ دادن بنی نضیر از مدینه

سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِي الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ * هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا سبب نزول آیه این بود که در مدینه سه طایفه و دودمان از یهودیان زندگی می کردند ، یکی بنی النضیر بود ، و یکی بنی قریظه ، و دیگری بنی قینقاع. و این سه طایفه با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم عهدی داشتند که تا مدتی مورد احترام بود ، و بعداً يهودیان آن عهد را شکستند.

و سبب این عهد شکنی در بنی النضیر این بود که مردی از اصحاب آن جناب دو نفر را ترور کرده بود ، و قرار شد که به صاحبان خون ، دیه و خون بها بپردازند ، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به میان بنی النضیر آمد تا از آنان مقداری پول برای این منظور قرض کند. در بین افراد بنی النضير كعب بن اشرف بود که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بر وی وارد شد. کعب گفت : مرحبا ای ابو القاسم ، خوش آمدی. و برخاست و چنین وانمود کرد که می خواهد طعامی درست کند ، ولی در دل نقشه کشتن آن جناب را می ریخت ، و در سر می پروراند که بعد از کشتن آن

جناب بر سر اصحابش بتازد. در همین حال جبرئیل نازل و جریان را به آن جناب اطلاع داد. حضرت برخاست و به مدینه برگشت ، و به محمد بن مسلمه انصاری فرمود : برو در قبیله بنی النضیر ، و به مردم آن جا بگو که خدای عز و جل توطئه شما را به من خبر داد ، یا از سرزمین ما بیرون شوید ، و یا آماده جنگ باشید. آنان گفتند از بلاد تو بیرون می رویم.

از سوی دیگر عبد اللّه بن ابی شخصی را نزد ایشان فرستاد که بیرون نروید ، و هم چنان در محل خود بمانید ، و با محمد جنگ کنید که اگر چنین کنید من با قوم خود و هم سوگندانم شما را یاری خواهم کرد ، و اگر هم بیرون برويد من نيز با شما بیرون می آیم ، و اگر قتال کنید با شما در قتال هم دست می شوم. قبیله بنی النضیر چون این وعده را شنیدند دلگرم شده ، تصمیم گرفتند بمانند ، و به اصلاح قلعه ها پرداخته آماده جنگ شدند ، و شخصی را نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرستادند که ما از دیار خود بیرون نمی رویم ، هر کاری که می خواهی بکن. رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم برخاست و تکبیر گفت ، اصحابش یک صدا تكبير گفتند. به امیر المؤمنین فرمود : تو پیشاپیش لشکر به قبیله بنی النضير برو. امیر المؤمنین پرچم جنگ را برداشت و به راه افتاد ، و رسول

خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم قلعه آنان را محاصره کرد ، و عبد اللّه بن ابی به کمک آنان نیامد ، و بدین سان ایشان را فریب داد.

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به هر یک از قلعه های ایشان که نزدیک می شد آن قلعه را خراب می کردند ، و به قلعه بعدی منتقل می شدند. و با این که بعضی از یهودیان خانه های گران بها داشتند ، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم دستور داد درختان خرمای آنان را قطع کنند. یهودیان به جزع در آمدند ، و گفتند : ای محمد ! مگر خدای تعالی تو را امر به فساد کرده ، اگر این درختان از تو شد بگذار سالم از آن تو باشد ، و اگر از ما است چرا قطع می کنی.

يهوديان وقتی چنین دیدند گفتند : ای محمد ! ما حاضریم از سرزمین تو بيرون شويم ، به شرطی که اموال ما را به ما بدهی. حضرت فرمود : این کار را نمی کنم ، ولیکن به شما اجازه می دهم از اموالتان آن مقدار را که شتران شما حمل کند با خود ببرید. یهودیان قبول نکردند ، و چند روزی هم ماندند ، آن گاه گفتند می رویم ، و به مقدار بار شتران از اموال خود می بریم. فرمود : نه باید بروید و هیچ چیز با خود نبرید ، هر کس از شما را ببینیم که با خود چیزی می برد او را خواهیم کشت.

یهودیان از قلعه های خود بیرون شده ، جمعی از ایشان به فدک ، و جمعی به وادی القری ، و گروهی به شام رفتند. در این باره بود که آیات زیر نازل شد :

هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مَانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا - تا - فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ و درباره اعتراضی که یهودیان به آن جناب در مورد قطع درختان خرما کرده بودند ، فرمود : مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَىٰ أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ

اللَّهِ وَ لِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ - تا - رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ و درباره عبد اللّه بن ابی و هم فکرانش این آیه نازل شد : أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ - تا - ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ آیا ندیدی که منافقین به برادران کافرشان از اهل کتاب می گفتند : اگر شما از خانه هایتان بیرون کنند ما نیز با شما بیرون می آئیم و از هیچ کس دربارۀ شما پیروی نمی کنیم ، و اگر با شما جنگ کنند ما شما را یاری می کنیم ، و خداوند شهادت می دهد که آن ها دروغ می گویند. اگر آن ها ( کفار ) را بیرون کنند ( منافقین ) با آن ها بیرون نمی روند ، و اگر ( مسلمانان ) با آن ها ( کفار ) جنگ کنند ( منافقین ) یاریشان نمی کنند ، و اگر هم یاریشان کنند در میدان جنگ پشت کرده فرار می کنند سپس کسی آن ها را یاری نمی کند.

كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيبًا ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (15) كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ (16) فَكَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِي النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا وَ ذَٰلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ (17) 15 - ( کار این گروه از یهود ) مانند کسانی هست که کمی قبل از این ها بودند که وبال کار خودشان را چشیدند و برای آن ها عذابی دردناک است.

16 - ( کار آن ها ) مانند شیطان است که به انسان گفت : کافر شو ؛ پس هنگامی که کافر شد گفت : من از تو برائت می جویم همانا من از خدای پروردگار عالمیان می ترسم.

17 - پس عاقبت کار هر دو آن ها ( شیطان و انسان ) این شد که در آتش جهنم همیشگی خواهند بود ، که آن کیفر ستم کاران است.

كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ يعنى بنی قينقاع قَرِيبًا ذَاقُوا وَ بَالَ أَمْرِهِمْ وَ لَهُمْ

عَذَابٌ أَلِيمٌ سپس مثلی برای عبد اللّه بن ابى و بنی النضير زده و فرمود : كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ فَكَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِي النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا وَ ذَٰلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ در آن حرف زیادی است که در روایت علی بن ابرهیم نیامده است.

أبان بن عثمان از ابی بصیر در غزوۀ بنی النضیر که در آن اضافه نموده که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به انصار فرمود : اگر بخواهید فیء ( درآمد حاصل از تسلیم کافران ) مهاجران را از آن به شما می دهم و اگر بخواهید میان شما و آنان قسمت می کنم ، و شما را همراه آنان می گذارم. گفتند : ما می خواهیم که آن را میان آنان تقسیم کنی ، پس پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم آن را میان مهاجران تقسیم کرد و از انصار باز داشت و جز به دو نفر از انصار سهل بن حنیف و ابا دجانه نداد که این دو نیاز خود را بدان مال یادآور شدند. ⁽¹⁾

هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ (23) هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (24) 23 - اوست خداوندی که غیر او هیچ معبودی نیست ، مالک اصلی اوست ، از هر عیب و نقص پاک است ، ستم کننده نیست ، ایمنی بخش است ، از همه چیز مراقبت می کند ، قدرتمندی بی همتاست ، هر امری را با اراده اش اصلاح می کند ، سزاوار عظمت و بزرگواری است ، پاک و منزه است

خداوند از هر آن چه که برای او شریک قرار می دهند.

24 - اوست خداوندی که خالق ، آفریننده و صورتگر است ، برای او نام های نیکوئی است ، آن چه در آسمان ها و زمین است تسبیح گوی او هستند. و او عزیز و حکیم است.

هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ فرمود : الْقُدُّوسُ یعنی این که از آفاتی که موجبات جهل و نادانی است به دور است. السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ فرمود : اولیائش را از عذاب در امان می دارد. الْمُهَيْمِنُ یعنی شاهد. هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ كه الْبَارِئُ یعنی او شی را از چیزی که نیست خلق می کند لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ برای او نام های نیکوئی است ، آن چه در آسمان ها و زمین است تسبیح گوی او هستند ، و او عزیز و حکیم است. ⁽¹⁾ یعقوب بن جعفر گوید از امام موسی بن جعفر علیه السلام شنیدم که می فرمود : خداوند متعال بر پیغمبرش محمّد صلى اللّه عليه وآله و سلم نازل فرمود لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ اَلْحَيُّ اَلْقَيُّومُ را ، و به این اسماء اَلرَّحْمَنِ اَلرَّحِيمِ اَلْعَزِيزِ اَلْجَبَّارِ اَلْعَلِيِّ اَلْعَظِيمِ ناميده شد که عقل های آن ها درباره خدای تعالی بحیرت افتاد و هوش ها از دست داده شده لذا برای خدا مثل ها زده اند و او را به اشیائی تشبیه کردند و اشباهی برای او قرار دادند و گفتند خدا در اشیاء حلول می کند و از اشیائی زایل می شود این قبیل از مردم در دریای بی پایانی فرو رفتند که انتهای آن را نمی دانند و اندازه دوری آن را درک نمی کنند. ⁽²⁾

تفسیر سورۀ ممتحنه

60 - سورۀ ممتحنه در مدینه نازل شده و دارای 13 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ كَفَرُوا بِمَا جَاءَكُمْ مِنَ الْحَقِّ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهَادًا فِي سَبِيلِي وَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِي تُسِرُّونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمَا أَخْفَيْتُمْ وَ مَا أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ يَفْعَلْهُ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ (1) إِنْ يَثْقَفُوكُمْ يَكُونُوا لَكُمْ أَعْدَاءً وَ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ وَ وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ (2) لَنْ تَنْفَعَكُمْ أَرْحَامُكُمْ وَ لَا أَوْلَادُكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (3) 1 - ای کسانی که ایمان آورده اید ، دشمن من و دشمن خودتان را دوست مگیرید ، شما با آن ها با دوستی و محبت برخورد می کنید در حالی که آن ها نسبت به آن چه که از سوی حق به سوی شما آمده کافر شده اند ، آن ها رسول و شما را به خاطر این که به خداوندی که پروردگار شماست ایمان آورده اید از سرزمین تان بیرون می رانند ، اگر شما به خاطر جهاد در راه من و بدست آوردن رضایتم از وطن تان بیرون شده اید ، در پنهانی با آن ها دوست

می شوید ، و من آن چه را که پنهان می دارید و آن چه را که آشکار می کنید را می دانم ، و هر کس از شما چنین کاری را انجام بدهد به تحقیق از راه راست گمراه شده است.

2 - اگر آن ها بر شما تسلط یابند دشمنانتان می شوند ، و دست و زبانشان را به بدی به سوی شما باز می کنند ، و دوست می دارند که شما باز کافر شوید.

3 - هرگز روز قیامت خویشان و فرزندان شما نفعی به حالتان نخواهد داشت ، میان شما جدایی می افتد ، و خداوند به آن چه که انجام می دهید بیناست.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ این آیه در شان حاطب ابن ابی بلتعه نازل شده ، هر چند لفظ آیه عام است ، وليكن معنايش مخصوص به این شخص است ، و داستانش بدین قرار بود که :حاطب ابن ابی بلتعه در مکه مسلمان شد ، و به مدینه هجرت کرد ، در حالی که عیالش در مکه مانده بودند. از سوی دیگر کفار قریش ترس آن را داشتند که لشگر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بر سر آنان بتازد ، ناچار نزد عیال حاطب رفته ، از این خانواده خواستند تا نامه ای به حاطب بنویسند ، و از وی خبر محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم را بپرسند که آیا تصمیم دارد با مردم مکه جنگ کند یا نه ؟ خانواده حاطب نامه ای به او نوشته ، جویای وضع شدند. او در پاسخ نوشت : آری رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم چنین قصدی دارد ، و نامه را به دست زنی به نام صفیه داد ، و او نامه را در لای گیسوان خود پنهان نموده به راه افتاد. در همین میان جبرئیل نازل شد ، و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را از ماجرا خبر داد.

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم امير المؤمنين على علیه السلام و زبير بن عوام را به طلب آن زن فرستاد ، این دو نفر خود را به او رساندند. امیر المؤمنین پرسید : نامه کجاست ؟

صفیه گفت : نزد من چیزی نیست.

حضرت علی و زبیر زن را تفتیش کردند ، و چیزی همراه او نیافتند. زبیر گفت : حال که چیزی نیافتیم برگردیم.

امیر المؤمنین فرمود : به خدا سوگند رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به ما دروغ نگفته ، و جبرئیل هم به آن جناب دروغ نگفته ، و او هم به جبرئیل دروغ نمی بندد ، و جبرئیل هم به خدا دروغ نمی بندد ، و به خدا سوگندای زن یا نامه را در می آوری و می دهی ، و یا سر بریده ات را نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم می برم.

صفیه گفت : پس از من دور شوید تا در آورم. آن گاه نامه را از لای گیسوانش در آورد. امیر المؤمنین نامه را گرفت و نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم آورد.

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از حاطب پرسید : این چکاری است که کردی ؟

حاطب عرض کرد : یا رسول اللّه ! به خدا سوگند این کار را از روی نفاق نکردم ، و چیزی تغییر و تبدیل ندادم ، و من شهادت می دهم به این که جز خدا معبودی نیست ، و این که تو رسول بر حق اويى، وليكن اهل و عیال من از مکه به من نوشتند که قریش با ما خوش رفتاری می کنند ، من خواستم در حقیقت حسن معاشرت آنان را با خدمتی تلافی کرده باشم. بعد از سخنان حاطب خدای تعالی این آیه را فرستاد : يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ - تا - لَنْ تَنْفَعَكُمْ أَرْحَامُكُمْ وَ لَا أَوْلَادُكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ⁽¹⁾

قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَ الَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَ بَدَا بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ

وَ الْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّىٰ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَ مَا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا وَ إِلَيْكَ أَنَبْنَا وَ إِلَيْكَ الْمَصِيرُ (4) رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَ اغْفِرْ لَنَا رَبَّنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (5) لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَ الْيَوْمَ الْآخِرَ وَ مَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (6) عَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ الَّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً وَ اللَّهُ قَدِيرٌ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (7) لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (8) 4 - به تحقیق برای شما در ابراهیم و کسانی که با او بوده اند الگوی خوبی است ، هنگامی که به قوم ( مشرک ) خود گفتند : ما از شما و از آن چه غیر از خدا را می پرستید بیزاری می جوئیم ، ما به شما کافریم ، و میان ما و شما دشمنی و کدورت آغاز شده تا زمانی که به خداوند یگانه ایمان بیاورید ، مگر سخن ابراهیم که به پدرش ( عمویش ) گفت : ( اگر ایمان بیاوری ) برای تو از ( خداوند ) طلب مغفرت می کنم ، و ( اگر ایمان نیاوری ) و من در برابر خداوند برای تو مالک چیزی نیستم ، پروردگارا ما بر تو توکل نمودیم و به سوی تو باز گشتیم ، که بازگشت همۀ امور به سوی توست.

5 - پروردگارا ، ما را مایۀ فتنه و امتحان کافران قرار مده ، پروردگارا ما را بیامرز ، همانا که تو عزیز و حکیم هستی.

6 - به تحقیق برای شما در زندگی آن ها الگوی نیکویی بود ، برای کسانی که امید به خدا و روز آخرت دارند ؛ و هر کس روی بگرداند ( به خود زیان

رسانده ) همانا که خداوند بی نیاز و ستوده است.

7 - امید است که خداوند میان شما و دشمنانتان دوستی برقرار کند ، و خدا تواناست ، و خداوند آمرزنده و مهربان است.

8 - خداوند شما را نسبت به کسانی که در امر دین با شما جنگ نکردند و از سرزمین تان بیرون نراندند از نیکی کردن به آن ها و رعایت نمودن عدالت نهی نمی کند ، همانا که خداوند عدالت پیشگان را دوست می دارد.

ابی الجارود گوید ، امام باقر علیه السلام در معناى آيۀ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ الَّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً وَ اللَّهُ قَدِيرٌ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ فرمود : همانا خداوند به پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و مومنین امر نموده تا از گروهی که کافر هستند برائت بجویند.

قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَ الَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ - تا - وَ اللَّهُ قَدِيرٌ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ خداوند عز و جل ولایت مؤمنین را از آن ها قطع نموده و آن ها نیز دشمنی شان را بر آن ها ظاهر کردند ، پس فرمود : عَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ الَّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً امید است که خداوند میان شما و دشمنانتان دوستی برقرار کند. هنگامی که اهل مکه اسلام آوردند ، اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم با آن ها روابط بر قرار نمودند و از آن ها زن گرفتند و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم با أم حبیب دختر ابی سفیان بن حرب ازدواج نمود سپس فرمود : لايَنْهاكُمُ اللهُ تا آخر دو آیه. ⁽¹⁾

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ

بِإِيمَانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ وَ آتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا وَ لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ لَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ وَ اسْأَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَ لْيَسْأَلُوا مَا أَنْفَقُوا ذَٰلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (10) وَ إِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (11) 10 - ای کسانی که ایمان آورده اید ، هنگامی که زنان با ایمان به عنوان مهاجر به نزد شما آمدند آن ها را امتحان کنید ، خداوند به ایمان آن ها آگاه تر است. پس اگر علم یافتید که با ایمان هستند آن ها را به کفار تحویل ندهید ، که نه این ها برای کفار حلال هستند و به کفار برای آن ها حلال می باشند ، و آن چه که همسران کافر آن ها به ایشان پرداخته اند به آن ها بپردازید ، و هیچ گناهی برای شما نیست که با آن ها ازدواج کنید در صورتی که مَهرشان را بپردازید ، و هرگز زنان کافر را در همسری خود نگه مدارید ( اگر زنانتان کافر شده و به نزد کفار رفتند ) مَهر و نفقه را از کفار بگیرید هم چنان که آن ها می توانند مَهر و نفقۀ ( زنی که مسلمان شده را از شما ) بگیرند ، این حکم خداوند است که بینتان حکم می کند ، و خداوند دانا و حکیم است.

11 - و اگر بعضی از همسران شما از دستتان رفته و به کفار ملحق شدند ، و شما در جنگی بر آن ها پیروز شدید و غنائمی بدست آوردید به کسانی که همسرانشان به کفار ملحق شده اند مَهر و نفقه اش را ( از غنائم ) بپردازید ، و ( از مخالفت ) خداوندی که به او ایمان آورده اید بپرهیزید.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ فرمود : هنگامی که

زنی از مشرکین به مسلمین پیوست مورد امتحان قرار بگیرد به این که سوگند به خدا بخورد که به خاطر بغض از شوهر کافرش و نیز به خاطر دوستی یکی از مسلمانان به آن ها ملحق نشده است همانا فقط به خاطر اسلام به مسلمانان ملحق شده است و هنگامی که بر آن سوگند خورد اسلامش مورد قبول واقع می شود ؛ سپس خداوند عز و جل فرمود : فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ وَ آتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا یعنی شخص مسلمان مهریۀ آن زن را به شوهر کافرش بپردازد و سپس با او ازدواج نماید و این قول الهی است که می فرماید : وَ لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ و هیچ گناهی برای شما نیست که با آن ها ازدواج کنید در صورتی که مَهرشان را بپردازید. ⁽¹⁾

ابی الجارود گوید امام باقر علیه السلام در معنای آیۀ وَ لَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ فرمود : هر مسلمانی که در نزد او زن کافری باشد یعنی به غیر مسلمان باشد ، پس اسلام را بر او عرضه کند ، اگر قبول کرد پس زن او می شود و الا از او دوری نماید و خداوند نهی نموده است که به آن زن دست درازی کند. ⁽²⁾

وَ سْئلُوا مَا أَنفَقْتُمْ یعنی هنگامی که زن مسلمانی به کفار ملحق شود بر شخص کافر است که مهریۀ او را بر مسلمان برگرداند ، و اگر کافر مهریۀ او را نپرداخت و مسلمانان غلبه پیدا کردند و از آن ها غنیمت گرفتند قبل از تقسیم غنيمت مهریۀ زن ملحق شده به کافر را برداشته و به مسلمان می دهند. ابی الجارود گوید که امام باقر علیه السلام در معنای آیۀ وَ إِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ

أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ فرمود : یعنی اگر زن مسلمانی به کفار ملحق شود مهریۀ او را از کفار طلب کنید و اگر زن کافری بر شما ملحق شد مهریه اش را به آن ها اعطا کنید. ⁽¹⁾ وَ إِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ می فرماید : اگر زن مسلمان ملحق به کافرانی شود که میان شما و میان ایشان عهدی و پیمانی نبوده و شما از آن کافران غنیمت بدست آورده باشید باید که شما از آن غنیمت مهر آن زن را بشوهر مسلمان او بدهید. فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ سبب نزول آیه این است که فاطمه دختر ابى امية بن المغيره زن عمر خطاب بوده و آن زن هجرت با او را مکروه داشته در مکه با مشرکین اقامت نمود پس معاوية بن ابی سفيان او را خواستگاری کرد بعد از این خدای تعالی به پیغمبر خود را امر کرد که مثل مهر آن زن را به عمر بن خطاب بدهد. ⁽²⁾ ابی الجارود گوید امام باقر علیه السلام در معنای آیۀ وَ إِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ فرمود : اگر زنی از شما به کفاری که میانتان عهد و پیمان نوشته شده است ملحق شد مهریه اش را از آن ها بخواهید و اگر زنی از آن ها به شما ملحق شد مهریۀ او را به آن ها بپردازید ذَٰلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ اين حكم خداوند است که بینتان حکم می کند. ⁽³⁾

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَىٰ أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَ لَا يَسْرِقْنَ وَ لَا يَزْنِينَ وَ لَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَ لَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ

وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (12) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ (13) 12 - ای پیامبر ! هنگامی که زنان مؤمن نزد تو بیایند که با تو بیعت کنند که دیگر هرگز برای خداوند شریک قرار ندهند ، دزدی نکنند ، زنا ندهند ، و

فرزندانشان را نکشند ، تهمت و افترایی بین دست و پای خود نیاورند ( یعنی فرزندی را که خود از راه نامشروع بدنیا آورده اند و علم به انعقاد نطفۀ او دارند به دروغ به کسی دیگر نسبت ندهند ) ، و در هیچ امر معروفی نافرمانی تو را نکنند ، پس ( با این شرائط ) با آن ها بیعت کن ، و از خداوند برای آن ها طلب مغفرت نما ، همانا که خداوند آمرزنده و مهربان است.

13 - ای کسانی که ایمان آورده اید ، با قومی که خداوند بر آن ها غضب کرده دوستی مکنید که آن ها از آخرت مأیوس هستند هم چنان که کفار مدفون در قبرها ( از دوباره برگشتن خود ) مأیوس هستند.

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَىٰ أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَ لَا يَسْرِقْنَ وَ لَا يَزْنِينَ وَ لَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَ لَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ این آیه روز فتح مکه نازل شد پیغمبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم میان نماز ظهر و عصر در مسجد الحرام نشست و مردها با حضرتش بیعت کردند و پس از نماز عصر امر فرمود ظرفی را پر از آب کردند ، آن حضرت دست مبارک خود را در آن آب گذاشت و به زن ها فرمود : هر کس می خواهد بیعت کند دست خود را داخل آب کند و من با زنان مصافحه نمی کنم و آیۀ عَلَىٰ أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ

شَيْئًا وَ لَا يَسْرِقْنَ وَ لَا يَزْنِينَ وَ لَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَ لَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ را قرائت کرد. ام حكيم دختر حارث بن عبد المطلب عرض کرد : ای رسول خدا معروف چیست که ما زن ها باید در آن نافرمانی شما نکنیم و خداوند ما را امر به آن نموده است ؟

فرمود : معروف عبارت از آن است که صورت های خود را نخراشید و سیلی بصورت خود نزنید و موهای خود را نکنید و گریبان چاک نزنید و لباس سیاه نپوشید و صدا را به واویلا بلند نکنید و کنار قبرها توقف ننمائید. آن زنان با شروط در آیه بکیفیت مزبور به امر پیغمبر خدا بیعت کردند. ⁽¹⁾

عبد اللّه بن سنان گوید از امام صادق علیه السلام از معنای جمله شریفه وَ لَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ سؤال کردم ، فرمود : معروف همان اموری است که خدای تعالی بر زنان واجب کرده ، مانند نماز و زکات و هر عمل خیر دیگری که به ایشان دستور داده است. ⁽²⁾

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ عطف بر آیۀ 1 همین سوره يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ می باشد. ⁽³⁾

تفسیر سورۀ صف

61 - سورۀ صف در مدینه نازل شده و دارای 14 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِي الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (1) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ (2) كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ (3) 1 - هر آن چه در آسمان ها است هر آن چه در زمین همه تسبیح گوی خداوند هستند ، و او عزیز و حکیم است.

2 - ای کسانی که ایمان آورده اید ، چرا چیزی را می گویید که عمل نمی کنید ؟

3 - موجب خشم خداوند می شود این که سخنی را بگویید و خود عمل نکنید.

سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِي الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ خطاب به اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم است که به آن حضرت وعده دادند که او را یاری کنند و از دستوراتش مخالفت نورزند ، و عهد و پیمانشان را دربارۀ امير المؤمنين علیه السلام نقض نکنند ، پس خداوند دانست که آن ها به عهد و پیمانشان وفا نمی کنند پس فرمود : لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ ... به تحقیق خداوند به خاطر اقرارشان آن ها را مومنین نامیده است اگر

چه آن ها را تصدیق نمی کند.

إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيَانٌ مَرْصُوصٌ (4) وَ إِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِي وَ قَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَ اللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (5) 4 - خداوند کسانی را دوست می دارد که در راه او جهاد می کنند ، که گویی هم چون سدّی آهنین هستند.

5 - ( بیاد بیاور ) هنگامی که موسی به قوم خود گفت : ای قوم من ، چرا مرا رنج و آزار می دهید در حالی که می دانید من فرستادۀ خداوند به سوی شما هستم ؟ پس هنگامی که منحرف شدند خداوند هم قلب هایشان را منحرف نمود ، و خداوند گروه فاسقان را هدایت نمی کند.

خداوند مومنینی را که مجاهده نمودند و در راه خداوند جنگ کردند را ذکر نموده و فرمود : إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيَانٌ مَرْصُوصٌ یعنی چنان صف می بندند که گویی بنیانی استوار و انهدام ناپذیرند. ⁽¹⁾

فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ یعنی خداوند قلب های آن ها را به شک و تردید انداخت. وَ إِذْ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَ مُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا هَٰذَا سِحْرٌ مُبِينٌ (6)

6 - و هنگامی که عیسی بن مریم گفت : ای بنی اسرائيل من فرستادۀ خداوند به سوی شما هستم ، و من تصديق کنندۀ تورات که قبل از من

آمده هستم و به فرستاده ای بشارت می دهم که بعد از من می آید و اسمش احمد است ، پس هنگامی که ( احمد ) با دلائلی روشن به نزد آن ها آمد گفتند : این سحری روشن و آشکار است.

خداوند قول عیسی علیه السلام به بنی اسرائیل را حکایت می کند إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَ مُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا هَٰذَا سِحْرٌ مُبِينٌ

فرمود : بعضی از یهودیان از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم پرسیدند : چرا به نام احمد و محمد و بشیر و نذیر نامیده شدی ؟

فرمود : اما محمد نامیده شدم ، بدین جهت که من در زمین محمود هستم. و اما أحمد ناميده شدم بدين جهت که من در آسمان احمد و ستوده تر از ستودگیم در زمین می باشم. و اما بشیر خوانده شدم به خاطر این که هر کس مرا اطاعت کند او را به بهشت بشارت می دهم. و نذیر خوانده شدم چون هر کسی را که نافرمانی خدا را بکند او را با آتش جهنم انذارش می کنم. ⁽¹⁾

يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ (8) 8 - آن ها می خواهند نور خدا را با دهانشان (سخنان باطل و بیهوده) خاموش کنند ، و خداوند نور خود را کامل می کند و اگر چه کافران از آن کراهت داشته باشند.

يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ فرمود : به وسیلهٔ

حضرت قائم از آل محمد علیهم السلام تا این که قیام می کند و خداوند به وسیلۀ او دینش را ظاهر می گرداند بطوری که غیر از خداوند چیزی مورد پرستش واقع نمی شود و آن فرمایش پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم است که می فرماید : زمین را پر از عدل و داد می کند هم چنان که از ظلم و ستم پر شده باشد. ⁽¹⁾

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَىٰ تِجَارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ (10) تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُون (11) يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ يُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَ مَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (12) وَ أُخْرَىٰ تُحِبُّونَهَا نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِيبٌ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (13) 10 - ای کسانی که ایمان آورده اید ، آیا شما را به تجارتی راهنمائی نکنم که از عذاب دردناک نجاتتان دهد ؟

11 - به خدا و رسولش ایمان بیاورید ، و در راه خدا با اموال و جانتان جهاد کنید ، که این عمل برای شما بهتر است اگر بدانید.

12 - ( اگر این عمل را انجام دهید خداوند ) گناهان شما را می آمرزد ، و شما را وارد باغ های بهشتی می کند که از زیر درختانش نهرها جاریست ، و در مساکینی پاکیزه در بهشت عدن جای

می دهد و این رستگاری بزرگ است.

13 - و ( باز نعمت ) دیگری که آن را دوست دارید یاری خداوند و پیروزی نزدیک است و مومنان را ( به این نعمت بزرگ ) بشارت ده.

ابی الجارود از امام باقر علیه السلام در تفسیر آیۀ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ

﴿ عَلَىٰ تِجَارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ نقل کرده که فرمود : اصحاب گفتند : چه خوب بود می فهمیدیم این تجارت چیست که اگر بفهمیم جان و مال و حتی اولادمان را هم در به دست آوردن آن می دادیم. خدای تعالی فرمود : تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ - تا - ذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ای کسانی که ایمان آمرده اید ، آیا شما را به تجارتی راهنمایی نکنم که از عذاب دردناک نجاتتان دهد ؟ به خدا و رسولش ایمان بیاورید ، و در راه خدا با اموال و جانتان جهاد کنید ، که این عمل برای شما بهتر است اگر بدانید.

وَ أُخْرَى تُحِبُّونَهَا نَصْرُ مِنَ اللهِ وَ فَتْحٌ قَرِيبٌ یعنی در دنیا فتح امام قائم علیه السلام و در روایتی دیگر فرموده : یعنی فتح مکه. ⁽¹⁾ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا أَنْصَارَ اللَّهِ كَمَا قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوَارِيِّينَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ فَآمَنَتْ طَائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَ كَفَرَتْ طَائِفَةٌ فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَىٰ عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظَاهِرِينَ (14) 14 - ای کسانی که ایمان آورده اید ، از یاران الهی باشید ، هم چنان که عیسی بن مریم به حواریین گفت : چه کسی مرا به سوی خداوند یاری می کند ؟ حواریون گفتند : ما یاوران خدائیم. پس گروهی از بنی اسرائیل ایمان آوردند و گروهی نیز کافر شدند ، پس ما نیز کسانی که ایمان آورده بودند را در برابر دشمنانشان تایید کردیم تا بر آن ها پیروز شدند.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا أَنْصَارَ اللَّهِ - تا - فَآمَنَتْ طَائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَ كَفَرَتْ طَائِفَةٌ فرمود : آن هائی که کافر شدند آن هائی بودند که شبیه

عیسی علیه السلام به عنوان عیسی گرفته و او را کشتند و به صلیب کشیدند و آن هائی که ایمان آوردند آن هائی بودند که شبیه عیسی علیه السلام را نکشتند ، پس گروهی که او را گرفته و به صلیب کشیدند خود نیز کشته شدند و آن قول خداوند است که فرمود : فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَىٰ عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظَاهِرِينَ پس ما نیز کسانی که ایمان آورده بودند را در برابر دشمنانشان تایید کردیم تا بر آن ها پیروز شدند. ⁽¹⁾

تفسیر سورۀ جمعه

62 - سورۀ جمعه در مدینه نازل شده و دارای 11 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِي الْأَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (1) هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (2) وَ آخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (3) 1 - آن چه در آسمان ها است و آن چه در زمین همه تسبیح گوی خداوند هستند ، خداوندی که حاکم و از هر عیب و نقصی به دور و عزیز و حکیم است.

2 - اوست کسی که در میان امت بی سواد ، رسولی مثل خودشان را فرستاد که آیاتش را بر آن ها می خواند ، و آن ها را تزکیه می کند ، و به آن ها کتاب و حکمت تعلیم می دهد ، و اگر چه قبل از آن در گمراهی آشکاری بودند.

3 - و نیز رسول قوم دیگریست که هنوز به آن ها ( عرب ) ملحق نشده اند. و او عزیز و حکیم است.

يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِي الْأَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ كه قُدُّوسِ یعنی از آفاتی که موجب جهل و نادانی است بری می باشد. ⁽¹⁾

هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ فرمود : امیون کسانی هستند که کتابی با آن ها نباشد. معاوية بن عمار روایت می کند که امام صادق علیه السلام در معنای آیۀ هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ فرمود : آن ها می نوشتند ولکن از جانب خداوند کتابی با آن ها نبود ، و رسولی به سوی آن ها فرستاده نشده بود پس خداوند نسبت « امیین » به آن ها داد. ⁽¹⁾

وَ آخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ فرمود : بعد از آن ها داخل در اسلام شدند. ⁽²⁾ مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (5) قُلْ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ هَادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِيَاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (6) 5 - مثل کسانی که تورات به آن ها داده شده ولی به آن عمل نمی کردند همانند خری است که کتاب هایی را حمل می کند (و نمی داند که بارش چیست) قومی که آیات خداوند را تکذیب کردند چه بد مثلی دارند ، و خداوند قوم ستم کاران را هدایت نمی کند.

6 - بگو : ای قوم یهود ، اگر می پندارید که شما دوستان خدائید نه مردم دیگر ، پس آرزوی مرگ کنید اگر راست می گوئید.

خداوند دربارۀ بنی اسرائیل مثالی زده و فرمود : مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا خر کتاب را حمل می کند و نمی داند.

که در آن چه است و به آن عمل نمی کند هم چنین بنی اسرائیل همانند خر کتاب را حمل می کنند و نمی دانند که در آن چه است و به آن عمل هم نمی کنند.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ هَادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِيَاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فرمود : همانا در تورات نوشته شده که اولیاء خداوند آرزوی مرگ می کنند. ⁽¹⁾ قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِيكُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَىٰ عَالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (8) 8 - بگو : مرگی که از آن فرار می کنید سرانجام شما را ملاقات خواهد کرد ، سپس به سوی کسی که دانا به پنهان و آشکار است باز گردانیده می شوید ، و او شما را به آن چه که انجام می دادید آگاه می سازد.

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِيكُمْ امير المومنين علیه السلام فرمود : ای مردم هر کس آن چه را از آن می گریزد در خواهد یافت ، و اجل خود را به او می رساند ، و گریز از آن همان رسیدن و دریافتن آن است. ⁽²⁾ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَىٰ ذِكْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (9) فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ اذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (10) 9 - ای کسانی که ایمان آورده اید ، هنگامی که روز جمعه برای نماز دعوت

می شوید به سوی ذکر خداوند بشتابید ، و خرید و فروش را رها کنید ، که این عمل برای شما بهتر است اگر بدانید.

10 - پس هنگامی که نماز پایان یافت در روی زمین پراکنده شوید ، و از فضل خداوند ( روزی ) بطلبید ، و خداوند را زیاد یاد کنید شاید که رستگار شوید.

فَاسْعَوْا إِلَىٰ ذِكْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ كه سعی به معنای سرعت در راه رفتن است. ⁽¹⁾ ابی الجارود گوید امام باقر علیه السلام در معنای آیۀ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَىٰ ذِكْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ فرمودند : وقتی گفته می شود فاسعوا معنایش این است که بروید و چون گفته می شود اسعوا معنایش این است که برای فلان هدف عمل کنید و معنای آیه این است که برای نماز جمعه شارب ( سبیل ) خود را کوتاه کنید ، و موی زیر بغل را زائل سازید ، ناخن بگیرید ، غسل کنید ، بهترین و نظیف ترین جامه را بپوشید ، و خود را معطر سازید ، این ها سعی برای نماز جمعه است. و سعی برای روز قیامت هم این است که آدمی خود را برای آن روز مهیا کند ، هم چنان که فرموده : وَ مَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَىٰ لَهَا سَعْيَهَا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ ⁽²⁾و هر كس طالب آخرت باشد و برای رسیدن به آن نهایت تلاش و کوشش را بکند او مومن است. ⁽³⁾

فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ فرمود : یعنی روز شنبه در

زمین پراکنده شوید.

وَ إِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَ تَرَكُوكَ قَائِمًا قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجَارَةِ وَ اللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (11) 11 - و هنگامی که آن ها تجارت یا لهوی را می بینند به سوی آن می روند و تو را در حالی که ایستاده هستی ترک می کنند ، بگو : آن چه نزد خداوند است از لهو و تجارت بهتر است ، و خداوند بهترین روزی دهنده است.

وَ إِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا رسول خدا صلى اللّه عليه وآله و سلم در روز جمعه با مردم نماز می خواند که کاروان تجاری وارد مدینه شد که در جلوی آن کاروان گروهی دف و طنبور می زدند ، مردم از شنیدن آن نماز را ترک کرده رفتند تا به آن کاروان تماشا کنند که چه آورده است که خداوند این آیه را نازل فرمود : وَ إِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَ تَرَكُوكَ قَائِمًا قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجَارَةِ وَ اللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ ⁽¹⁾ ابن مسکان گوید از ابی بصیر سوال شد که امام چگونه خطبه می خواند ، گفت : ایستاده خطبه می خواند زیرا خداوند می فرماید : وَ تَرَكُوكَ قَائِمًا و تو را ایستاده ترک کردند. ⁽²⁾

ابن أبی يعفور گويد امام صادق علیه السلام فرمود آیه این چنین نازل شده است : وَ إِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَ تَرَكُوكَ قَائِمًا

قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجَارَةِ یعنی برای کسانی که تقوی دارند وَ اللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ و خداوند بهترین روزی دهنده است. ⁽³⁾

تفسیر سورۀ منافقون

اشاره

63 - سورۀ منافقون در مدینه نازل شده و دارای 11 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَ اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ (1) اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (2) ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ (3) وَ إِذَا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسَامُهُمْ وَ إِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ يَحْسَبُونَ كُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّىٰ يُؤْفَكُونَ (4) وَ إِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُءُوسَهُمْ وَ رَأَيْتَهُمْ يَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَكْبِرُونَ (5) سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (6) سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (7) يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلَٰكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَعْلَمُونَ (8)

1 - هنگامی که منافقین به نزد تو می آیند می گویند : ما شهادت می دهیم که تو رسول خداوند هستی ، و خداوند می داند که تو رسول او هستی ، و خداوند می داند که منافقین به دروغ شهادت می دهند ( و آن را قبول ندارند ).

2 - آن ها سوگندهایشان را سپری قرار داده اند تا به وسیلۀ آن مردم را از راه خداوند باز دارند ، و آن ها چه بد عمل می کنند.

3 - این به خاطر آن است که آن ها اول ایمان آوردند سپس کافر شدند ، پس خداوند بر دل های آن ها مُهر زده و آن ها واقعیت را درک نمی کنند.

4 - و هنگامی که آن ها را می بینی جسمشان تو را به تعجب می آورد ، و اگر سخنی بگویند ، به سخنانشان گوش می دهی ، مانند این که چوب خشکی هستند که بر دیوار تکیه کرده اند ، هر صدایی که می شنوند گمان می کنند که بر علیه خودشان است ، آن ها دشمنان تو هستند پس از آن ها دروی کن ، خداوند آن ها را بکشد که از حق منحرف شدند.

5 - و هنگامی که به آن ها گفته شود : بیائید تا رسول خدا برای شما طلب مغفرت بکند ، سرهایشان را تکان می دهند و آن ها را می بینی که ( از تو ) اعراض کرده و تکبر می ورزند.

6 - برای آن ها فرقی نمی کند که برایشان طلب مغفرت کنی یا طلب مغفرت نکنی ، خداوند آن ها را هرگز نمی آمرزد ، همانا خداوند قوم فاسقین را هدایت نمی کند.

7 - آن ها کسانی هستند که می گویند بر کسانی که اطراف رسول خدا هستند انفاق نکنید تا پراکنده شوند ، خزینه های آسمان ها و زمین برای خداوند است ولكن منافقین نمی فهمند.

8 - می گویند : اگر به مدینه برگشتیم عزیزان ذلیل شدگان را بیرون می کنند ، در حالی که عزّت برای خداوند و برای رسولش و برای مومنین است و منافقین نمی دانند.

سخن عبد اللّه بن اُبی

إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَ اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ فرمود : این آیه در جنگ مریسع که جنگ با بنی المصطلق که و در سال پنجم هجرت اتفاق افتاد نازل شده است. رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم خودش در این جنگ شرکت کرد و در مراجعت کنار چاهی کم آب فرود آمد. انس بن سیار ، هم پیمان انصار و جهجاه بن سعيد غفارى اجير عمر بن خطاب در کنار چاه به هم برخوردند ، و هر دو سطل در چاه انداختند تا آب بکشند ، سطل در چاه به هم پیچید. ابن سیار گفت : سطل من ، جهجاه هم گفت سطل من. و همین باعث درگیری بین آن دو شد ، جهجاه به صورت ابن سیار سیلی زد ، و خون از روی او جاری شد. ابن سیار قبیله خزرج را و جهجاه قریش را به کمک طلبید ، هر دو گروه سلاح برگرفتند ، و چیزی نمانده بود که فتنه ای به پا شود.

عبد اللّه بن أبى سر و صدا را شنید پرسید چه خبر شده ؟ جریان را برایش گفتند و او سخت در خشم شد و گفت : من از اول نمی خواستم این مسیر را بروم ، و من امروز خوارترین مردم عرب هستم ، و من هیچ پیش بینی نمی کردم که زنده بمانم و چنین سخنانی بشنوم ، و نتوانم کاری بکنم ، و وضع را به دلخواه خود تغییر دهم.

آن گاه رو کرد به اطرافیان خود و گفت این کاری است که شما گردید این ها

را در منازل خود جای دادید ، و مال خود را با آنان تقسیم نمودید ، و با جان خود جانشان را از خطر حفظ کردید ، و گردن های خود را آماده شمشیر ساخته ، زنان خود را بیوه و فرزندان را یتیم کردید ، آن هم از مردمی که اگر شما بیرونشان کرده بودید وبال گردن مردمی دیگر می شدند. آن گاه گفت : لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ اگر به مدینه برگردیم ، آن

کس که عزیزتر است ذلیل تر را بیرون خواهد کرد.

یکی از حضار در آن مجلس زید بن ارقم بود که تازه داشت به حد بلوغ می رسید ، و آن روز رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در هنگام گرمای ظهر در سایه درختی با جمعی از اصحاب مهاجر و انصارش نشسته بود ، زید از راه رسید ، و سخنان عبد اللّه بن ابی را به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم گزارش داد. حضرت فرمود : ای پسر ! شاید اشتباه شنیده باشی.

عرض کرد : به خدا سوگند اشتباه نکرده ام.

فرمود : شاید از او خشمگین باشی.

عرض کرد : به خدا قسم هیچ دشمنی با او ندارم.

فرمود : ممکن است خواسته سر بسرت بگذارد ؟

عرض کرد : نه به خدا سوگند.

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به غلامش شقران فرمود : مرکب را زین کرده و آماده حرکت کن ، و فوراً سوار شد. مردم به یک دیگر خبر دادند ولی کسی باور نمی کرد که در آن گرمای ظهر حرکت کرده باشد ، ولی بالأخره سوار شدند ، و سعد بن عباده خود را به آن جناب رسانیده ، عرض کرد : السلام علیک یا رسول اللّه و رحمة اللّه و بركاته.

حضرت فرمود : و علیک السلام

عرض کرد : شما هیچ وقت در گرمای ظهر حرکت نمی کردید.

فرمود : مگر سخنان رفیقتان را نشنیده ای ؟

پرسید : کدام رفیق یا رسول اللّه ؟ ما به غیر تو رفیقی نداریم ؟

فرمود : عبد اللّه بن ابی ، او پیش بینی کرده که اگر به مدینه برگردد آن کس که عزیزتر است ذلیل تر را از شهر بیرون کند.

سعد عرض کرد : یا رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم تو و اصحابت عزیزتر و او و اصحابش ذلیل ترند.

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم آن روز را تا به آخر به حرکت ادامه داد ، و با احدی سخن نگفت ، قبیله خزرج نزد عبد اللّه بن ابی آمدند ، و او را ملامت کردند. عبد اللّه قسم خورد که من هیچ یک از این حرف ها را نزده ام. گفتند : اگر چنین حرفی نزده ای برخیز تا نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم برویم تا از آن جناب عذر خواهی کنی ، عبد اللّه سر و کله اش را تکان داد که نه.

چون شب شد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم آن شب را هم تا به صبح حرکت کرد ، و اجازه استراحت نداد ، مگر به مقدار نماز صبح. فردای آن روز رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم پیاده شد ، اصحاب هم پیاده شدند ، در حالی که آن قدر خسته بودند که خاک زمین برایشان بهترین رختخواب شد. عبد اللّه بن ابی نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم آمد ، و سوگند یاد کرد که من این حرف ها را نزده ام ، و به وحدانیت خدا و رسالت آن حضرت شهادت داد ، و گفت : زید بن ارقم به من دروغ بسته است.

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم عذرش را پذیرفت ، آن وقت قبیله خزرج نزد زید بن ارقم رفته شماتتش کردند که تو چرا به بزرگ قبیله ما تهمت زدی.

هنگامی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از آن منزل حرکت کرد زید با آن جناب بود ، و می گفت : بار الها ! تو می دانی که من دروغ نگفته ام ، و به عبد اللّه بن ابی تهمت

نزده ام. چیزی از راه را نرفته بودند که حالت وحی و شبیه بیهوشی به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم دست داد و آن قدر سنگین شد که نزدیک بود شترش زانو بزند و بخوابد ، و خود او عرق از پیشانی مبارکش می چکید ، و بعد از آن که به حالت عادی برگشت ، گوش زید بن ارقم را گرفته ، او را از جایش بلند کرد و فرمود : ای پسر سخنت راست و دلت فراگیر است ، و خدای تعالی قرآنی در باره ات نازل کرده است. و چون به منزل رسیدند و پیاده شدند ، سوره منافقین را از اول تا جمله وَلَٰكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَعْلَمُونَ بر آنان خواند ، و خدای تعالی عبد اللّه بن ابی را رسوا ساخت. ⁽¹⁾

أبان بن عثمان گوید : رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم روز و شب و فردایش نیز حرکت کرد تا این که خورشید بالا آمده و هوا روشن شد و حضرت توقف فرمودند و مردم نیز به استراحت پرداختند ، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم قصد داشتند که با مردم سخن نگویند که پسر عبد اللّه بن أبی نزد آن حضرت آمده و عرض کرد : ای رسول خدا ! اگر قصد کشتن پدرم را داری به من امر کن که سرش را در نزد شما حاضر کنم ، به خدا سوگند که من نیکوترین فرزند نسبت به پدرم هستم ، و اوس و خزرج این را می دانند ، می ترسم که شما به غیر از من دستور بدهید که او را بکشد و من خوش ندارم که به قاتل عبد اللّه نگاه کنم ، و شخص مومنی را به خاطر پدر کافرم بکشم و داخل در آتش جهنم شوم. رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمودند : مادامی که با ما هستی با پدرت مدارا کن و با او رفتاری نیکو داشته باش. ⁽²⁾

ابی الجارود گوید که امام باقر علیه السلام دربارۀ معنای آیۀ كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ

مُسَنَّدَةٌ می فرمودند : نه می شنوند و نه اندیشه می کنند. يَحْسَبُونَ كُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ يعنى هر صدائی را دشمن خود می دانند. هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّىٰ يُؤْفَكُونَ هنگامی که خداوند خبر منافقین را برای رسولش بیان کرد و پیامبر زشتی های آن ها را برای آن ها و اهل قبیله و نزدیکانشان فرمود ، آن ها به نزد منافقین رفته و گفتند : وای بر شما که رسوا شدید ، به نزد پیامبر خدا بروید تا برای شما طلب مغفرت بکند ، آن ها از روى كبر و غرور سرهایشان را برگرداندند و هیچ رغبتی به استغفار آن حضرت نشان ندادند لذا خداوند می فرماید : وَ إِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُءُو سَهُمْ و هنگامی که به آن ها گفته شود : بیائید تا رسول خدا برای شما طلب مغفرت بکند ، سرهایشان را تکان می دهند. ⁽¹⁾ وَ أَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَىٰ أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ (10) وَ لَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُون (11) 10 - و از آن چه به شما روزی کرده ایم انفاق کنید ، قبل از این که مرگ یکی از شما فرا برسد و بگوید : پروردگارا ، چرا مرگ مرا اندکی به تأخیر نینداختی تا صدقه دهم و از نیکوکاران باشم ؟

11 - و خداوند هرگز مرگ کسی را به تاخیر نمی اندازد وقتی که اجلش رسیده باشد ، و خداوند بدان چه که می کنید آگاه است.

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَىٰ أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ يعنى أَصَّدَّق یعنی حج بجا بیاورم وَ

أَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ یعنی در هنگام مرگ از صالحین خواهم بود. پس خداوند آن ها را رد کرده و فرمود : وَ لَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُون و خداوند هرگز مرگ کسی را به تاخیر نمی اندازد وقتی که اجلش رسیده باشد ، و خداوند بدان چه که می کنید آگاه است. ⁽¹⁾

ابو بصیر از امام باقر علیه السلام روایت کرده که در ذیل کلام خدا که فرموده : وَ لَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا فرموده : نزد خدا کتاب ها و مقدراتی موقوف و غیر حتمی است ، هر کدام را بخواهد عملی می کند ، تا شب قدر برسد ، در آن شب همه چیزهایی را که تا سال بعد باید رخ دهد نازل می کند ، این است معنای آیه وَ لَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا یعنی وقتی که خدا آن مقدر را در شب قدر نازل کرده باشد ، و نویسندگان آسمان ها آن را نوشته باشند ، و این همان مقدری است که دیگر تاخیر داده نمی شود. ⁽²⁾

تفسیر سورۀ تغابن

64 - سورۀ تغابن در مدینه نازل شده و دارای 18 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِي الْأَرْضِ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ وَ هُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (1) هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كَافِرٌ وَ مِنْكُمْ مُؤْمِنٌ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (2) 1 - آن چه که در آسمان ها است و آن چه که در زمین همه تسبیح گوی خداوند هستند ، مالکیت و حکومت از برای اوست ، حمد و سپاس نیز از برای اوست ، و او بر هر چیزی تواناست.

2 - اوست که شما را آفریده که گروهی از شما کافر و گروهی مومن هستید ، و خداوند به آن چه که انجام می دهید بیناست.

يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِي الْأَرْضِ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ وَ هُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كَافِرٌ وَ مِنْكُمْ مُؤْمِنٌ فرمود : این آیه مخصوص دربارهٔ مؤمنین و کافرین نازل شده است. حسين بن نعيم صحاف گوید از امام صادق علیه السلام دربارۀ معنای آیۀ فَمِنْكُمْ كَافِرٌ وَ مِنْكُمْ مُؤْمِنٌ سوال کردم ، فرمود : خداوند هنگامی که در عالم ذر و در صلب آدم از آن ها عهد و پیمان گرفت به آن ها شناساند که ایمان ولایت

ماست و کفرشان ترک و قبول نکردن ولایت ما می باشد. ⁽¹⁾

ذَٰلِكَ بِأَنَّهُ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنَا فَكَفَرُوا وَ تَوَلَّوْا وَ اسْتَغْنَى اللَّهُ وَ اللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (6) 6 - این به خاطر آن است که رسولانشان با دلائلی روشن به نزدشان می آمدند پس گفتند : آیا بشرهایی ما را هدایت می کنند ؟ پس کافر شدند و روی گرداندند ، و خداوند ( از آن ها بی نیاز بود ) ، و خداوند بی نیاز و ستوده است.

على بن سوید شیبانی گوید از امام کاظم علیه السلام دربارۀ آيۀ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ سوال کردم ، فرمود : مراد از بسينات ائمه علیهم السلام می باشد. ⁽²⁾

زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَىٰ وَ رَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ وَ ذَٰلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (7) فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنَا وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (8) 7 - کافران گمان کردند که هرگز برانگیخته نمی شوند. بگو : چرا ، به پروردگارم سوگند که همۀ شما برانگیخته می شوید و سپس به آن چه که عمل می کردید آگاهتان می گردانند ، و این کار بر خداوند آسان است.

8 - پس به خداوند و رسولش و نوری که نازل کرده ایم ایمان بیاورید ، و خداوند بدان چه که عمل می کنید آگاه است.

خداوند گفتار مادیون را حکایت کرده و فرمود : زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَىٰ وَ رَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ وَ ذَٰلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنَا که مراد از « نور » امیر المؤمنین علی علیه السلام است. ⁽¹⁾

ابو خالد کابلی گوید از امام باقر علیه السلام در معنای آیۀ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنَا سوال کردم ، فرمود : ای ابو خالد نور به خدا سوگند ائمه علیهم السلام از آل محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم تا روز قیامت هستند ، به خدا سوگند ائمه آن نور الهی هستند که خداوند نازل فرموده است ، به خدا سوگند ائمه نور الهی در آسمان ها و زمین هستند.

ای ابا خالد نور امام در دل های مؤمنین از نور آفتاب که می تابد روشن تر است ، سوگند بخدا امامان قلوب مؤمنین را نور افشانی می کنند و خداوند می پوشاند نور امامان را از هر کس که بخواهد پس دل آن ها تاریک و ظلمانی شود ، بخدا قسم ای ابا خالد دوست نمی دارد ما را کسی مگر آن که خداوند قلب او را پاکیزه گرداند و خداوند دل کسی را پاکیزه نگرداند تا آن که تسلیم ما ائمه

شود و چون تسلیم ما شد خداوند او را از سختی حساب سالم گرداند و از ترس و هول روز قیامت و عذاب جهنم در امان باشد. ⁽²⁾

مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ مَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (11) 11 - هیچ مصیبتی ( به کسی ) نمی رسد مگر به فرمان خدا ، و هر کس به

خداوند ایمان بیاورد قلبش را هدایت می کند ، و خداوند به هر چیزی داناست.

وَ مَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ یعنی خداوند در قلبش تصدیق می کند ، پس هنگامی که خداوند برای او روشن نمود و هدایت را اختیار کرد بر هدایتش می افزاید هم چنان که فرمود : وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى ⁽¹⁾و کسانی که هدایت یافته اند بر هدایتشان افزوده می شود. ⁽²⁾ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَ أَوْلَادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (14) إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَ أَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (15) 14 - ای کسانی که ایمان آورده اید همانا بعضی از همسران و فرزندانتان دشمنان شما هستند ، پس از آن ها حذر کنید ، و اگر عفو کنید و چشم پوشی نمائید و ببخشید (خداوند نیز شما را می آمرزد) که خداوند آمرزنده و مهربان است.

15 - همانا اموالتان و فرزندانتان وسیلۀ آزمایش شما هستند و نزد خداوند اجری بزرگ است.

إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَ أَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ يعنى دوست داشتن اموال و اولاد فتنه است. ابی الجارود از امام باقر علیه السلام روایت کرده که آن حضرت در ذیل آیۀ إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَ أَوْلَادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ فرموده : این آیه راجع به

مسلمانانی است که وقتی می خواستند از وطن کافر نشین خود به دار هجرت مهاجرت کنند ، زن و فرزندشان دست به دامنشان انداخته ، از رفتن بازشان می داشتند ، و می گفتند : تو را به خدا سوگند می دهیم که از ما دست بر مدار که بعد از رفتنت از بین خواهیم رفت ، بعضی از مسلمانان تسلیم خواسته زن و فرزند خود می شدند ، و در دار الکفر می ماندند ، و آیه شریفه آنان را از چنین زن و فرزندانی بر حذر داشته ، از اطاعت آنان نهی می فرماید ، بعضی دیگر از مسلمانان تسلیم نمی شدند ، و راه خدا را پیش گرفته از زن و فرزند دست بر می داشتند ، و می گفتند : به خدا سوگند اگر شما با من هجرت نکنید ، و خدای تعالی روزی بین من و شما در دار الهجرة جمع خواهد کرد تا ابد سودی به شما نخواهم رساند و دیگر کاری به کارتان نخواهم داشت ، هنگامی که خداوند بین او و آن ها جمع کرد و خداوند امر نمود که به آن ها وفا و نیکی کند و فرمود : وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ و اگر عفو کنید و چشم پوشی نمائید و ببخشید ( خداوند نیز شما را می آورزد ) که خداوند آمرزنده و مهربان است. ⁽¹⁾

فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَ اسْمَعُوا وَ أَطِيعُوا وَ أَنْفِقُوا خَيْرًا لِأَنْفُسِكُمْ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (16) 16 - پس تا می توانید از خداوند بپرهیزید ، بشنوید و اطاعت کنید و انفاق نمائید که برای خود شما بهتر است و کسانی که از بخل و حرص خودشان را نگه بدارند همان ها رستگاران هستند.

فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ با آیۀ اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ ⁽¹⁾نسخ شده است. ⁽²⁾ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فرمود : يُوقَ شُحَّ یعنی هنگامی که انفاق در اطاعت خداوند را اختیار کند. فضل بن أبی قرة [ مرة ] گوید : امام صادق علیه السلام را دیدم که از اول شب تا صبح طواف می کرد و می گفت : بار الها مرا از شر بخل نفسم نگه بدار.

عرض کردم : فدایت شوم من امشب از شما به غیر از این دعا را نشنیدم.

فرمود : چه بلایی بالاتر از بخل نفس سراغ داری ؟ خدای تعالی می فرماید : وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ و کسانی که از بخل و حرص خودشان را نگه بدارند همان ها رستگاران هستند. ⁽³⁾

تفسیر سورۀ طلاق

اشاره

65 - سورۀ طلاق در مدینه نازل شده و دارای 12 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ وَ اتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَ لَا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَٰلِكَ أَمْرًا (1) فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَ أَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ ذَٰلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا (2) وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا (3) وَ اللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَ اللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَ أُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا (4) 1 - ای پیامبر هنگامی که خواستید زن را طلاق دهید ، پس در زمان عدّه آن ها را طلاق دهید ( یعنی در زمان پاکی از حیض و در آن پاکی هم نزدیکی نکرده باشند ) ، و زمان عدّه را نگه دارید ، و از خداوندی که پروردگار

شماست بپرهیزید ، و نه شما آن زنان را ( تا در عدّه اند ) از خانه هایشان بیرون کنید و نه آن ها از خانه بیرون بروند مگر آن که کار زشت آشکاری مرتكب شوند ، که این احکام حدود خداست ، و هر کس از حدود الهی تجاوز کند به تحقیق به خودش ستم کرده است ، نمی دانی شاید خداوند بعد از این امر تازه ای بوجود بیاورد ( میانشان را اصلاح کند ).

2 - پس هنگامی که عدّۀ آن ها تمام شد ، آن ها را به شایستگی نگه دارید و یا به شایستگی از آن ها جدا شوید ، و دو مرد را بعنوان شاهد عادل از خودتان گواه بگیرید که برای خداوند شهادت بدهند ، به این پند و اندرز ایمان آورندگان به خداوند و آخرت پند و اندرز داده می شوند ، و هر کس از خداوند بپرهیزد خداوند برای او راه خروجی ( از مشکلات ) قرار می دهد.

3 - و او را از جایی که گمان نمی کند روزی می دهد ، و هر کس به خداوند توکل کند همان کفایتش می کند ، همانا خداوند فرمانش را انجام می دهد ، به تحقیق خداوند برای هر چیزی اندازه ای قرار داده است.

4 - و از زنانتان آن هایی که از حیض دیدن مایوس هستند ، اگر دربارۀ آن ها شک کنید پس عدّه شان سه ماه است ، و نیز زنانی که حیض ندیده اند ، و عدّۀ زنان باردار هنگامی است که بارشان را به زمین بگذارند ، و هر کس از خداوند بپرهیزد ، خداوند کار او را برایش آسان می سازد.

احکام طلاق

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ فرمود : خطاب به پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم است ولی معنایش مردم می باشد. و آن فرمایش امام صادق علیه السلام است که فرمود : همانا خداوند پیامبرش را

برای تو مبعوث نمود به این عنوان که « دخترم به تو می گویم ، عروسم تو بشنو ». ⁽¹⁾

ابى الجارود از امام باقر علیه السلام روایت می کند که در معنای آیۀ ذیل فرمودند : فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ که مراد از عده پاکی از حیض است.

وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ و آن این است که او را به حال خود وا بگذارد تا حیض ببیند ، پس هنگامی که حیض دید و سپس پاک شد و غسل نمود بدون این که با او نزدیکی نماید طلاقش دهد و شاهدی نیز بر طلاق بگیرد سپس اگر خواست رجوع کند و بر رجوعش نیز شاهد بگیرد ، هنگامی که خواست برای بار دوم طلاق دهد پس زمانی که حیض دید و از آن پاک شد و غسل کرد برای بار دوم بدون این که مجامعت نماید طلاقش دهد ، و شاهد نیز بر آن بگیرد ، سپس اگر خواست رجوع کند و بر رجوعش نیز شاهد بگیرد ، سپس او را به حال خود وا می گذارد تا حیض ببیند و پاک گردد پس هنگامی که غسل کرد برای بار سوم او را طلاق می دهد و او قبل از طلاق سوم مالک زن است اگر خواست رجوع می کند و اگر خواست رجوع نمی کند ؛ و هم چنین است طلاق سنت که طلاق جاری نمی شود مگر بعد از پاک شدن از سه حیض و بدون نزديكی کردن با زن ، که در هر طلاق دادن و رجوع نمودن شاهد بر آن می گیرد ، که طلاق دوم و سوم نیز چنین است و اگر حامله باشد همان وضع حمل او عده اش تمام می شود و آن قول الهی است که می فرماید : وَ اللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَ اللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ كه عدّۀ آن ها هم چنین سه ماه است. وَ أُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ و عدّۀ زنان باردار هنگامی

است که بارشان را به زمین بگذارند. ⁽¹⁾

وَ اتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَ لَا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فرمود : این عمل برای مرد حلال نیست ، که زنش را بعد از آن که طلاق داد - و در مدتی که می تواند به او رجوع کند - از خانه خود خارج سازد ، و بر خود زن نیز حلال نیست که از خانه شوهرش بیرون رود ، مگر آن که زن گناهی آشکار مرتکب شود که در آن صورت مرد می تواند او را)بیرون کند.و كلمه ﴿ فاحشة به معنای آن است که زن نام برده یا زناکار باشد و یا از خانه شوهر سرقت کند ، و یکی هم از مصادیق فاحشه زبان درازی زن بر شوهر است ، که اگر زن طلاقی یکی از این اعمال را مرتکب شود ، مرد می تواند او را از خانه خود بیرون کند. ⁽²⁾ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَٰلِكَ أَمْرًا فرمود : شاید شوهر آن زن او را طلاق دهد و بعد از طلاق به او رجوع نماید. ⁽³⁾ فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ یعنی هنگامی که عدۀ زن تمام شد یا بر او رجوع می کند و یا از او جدا می شود و طلاقش می دهد و بنا بر حال خویش او را از مالش بهرمند می سازد. ⁽⁴⁾ وَ أَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ عطف بر آيۀ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ است. ⁽⁵⁾

وَ أُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فرمود : زن حامله اگر مطلقه شد ، اتمام عده اش همان وقتی است که بچه را به دنیا بیاورد ، و آن چه در شکم دارد بگذارد ، حتی اگر بین طلاق و زائیدنش یک روز فاصله شود ، پس بعد از زائیدن و پاک شدن می تواند شوهر کند ، و هم چنین به عکس ، اگر بین طلاق و زائیدن نه ماه طول بکشد ، عده اش نه ماه است ، و نمی تواند شوهر کند ، مگر بعد از وضع حمل. ⁽¹⁾ محمد بن مسلم گوید از امام صادق علیه السلام دربارۀ معنای آیۀ وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ سوال کردم ، فرمود: در دنیا. ⁽²⁾

أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ وَ لَا تُضَارُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ وَ إِنْ كُنَّ أُولَاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّىٰ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَىٰ (6) لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا (7) 6 - آن ها را در همان جایی که خودتان سکونت دارید و در توانایی شماست ساکن کنید ، و بر آن ها ضرر نرسانید ( تا زندگی را ) بر آن ها سخت بگیرید ، و اگر حامله باشند بر آن ها نفقه بدهید تا وضع حمل کنند ، و اگر فرزند شما را شیر می دهند اجرت آن ها را بپردازید ، و ( دربارۀ امور فرزند ) در میان خودتان به نیکی مشورت کنید ، و اگر با هم به توافق نرسیدید زن دیگری را

برای شیر دادن بچه انتخاب کنید.

7 - کسی که دارای وسعت و فراوانی مال است باید از آن ها انفاق کند ( نفقۀ زن شیرده را بدهد ) ، و کسی که رزقش تنگ باشد از آن چه که خداوند به او داده انفاق کند ، خداوند هیچ کسی را جز به مقداری که به او داده تکلیف نمی کند خداوند بزودی بعد از سختی آسانی قرار می دهد.

إِنْ كُنَّ أُولَاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّىٰ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَىٰ می فرماید : اگر زن راضی بود بچه را شیر می دهد ، و اگر مرد راضی نبود که بچه در نزد زن بماند می گوید : فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَىٰ لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ زن دیگری را برای شیر دادن بچه انتخاب کنید. کسی که دارای وسعت و فراوانی مال است باید از آن ها انفاق کند ( نفقۀ زن شیرده بدهد ) ، و کسی که رزقش تنگ باشد از آن چه که خداوند به آن ها داده انفاق کنند. ⁽¹⁾ أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ فرمود : زنی که طلاق رجعی گرفته و شوهر حق رجوع داشته باشد مادامی که در عده است حق سکونت و نفقۀ او با شوهر است و اگر حامله باشد آن قدر نفقۀ او را می دهد تا حملش را به دنیا بیاورد. ابو بصیر گوید امام صادق علیه السلام در معنای آیۀ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ فرمود : مرد باید بر زنش آن قدر نفقه بدهد که تا او بتواند آبرومندانه زندگی کند و الا بین آن دو جدائی می افتد. ⁽²⁾

وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهَا وَ رُسُلِهِ فَحَاسَبْنَاهَا حِسَابًا شَدِيدًا وَ عَذَّبْنَاهَا عَذَابًا نُكْرًا (8) 8 - و چه بسیار شهرها و سرزمین هایی که مردمان آن ها از امر پروردگار و رسولانش سرپیچی کردند و ما شدیداً به حساب آن ها رسیدگی کردیم ، و آن ها را با عذابی بسیار سخت کیفر نمودیم.

وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ فرمود : منظور از قریه اهل قریه است. عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهَا از امر پروردگار سر پیچی کردند. أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ الَّذِينَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْرًا (10) رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِ اللَّهِ مُبَيِّنَاتٍ لِيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَ مَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَ يَعْمَلْ صَالِحًا يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقًا (11) اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا (12) 10 - خداوند برای آن ها عذاب سخت آماده ساخت ، پس ای صاحبان خرد که ایمان آورده اید از خدا بپرهیزید ، به تحقیق خداوند برای ( هدایت ) شما ذکر ( قرآن ) نازل فرمود.

11 - و رسولی به سوی شما فرستاد که آیات روشن الهی را برای شما تلاوت می کند ، تا کسانی که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند را از ظلمات و تاریکی ها به سوی نور بیرون کنند ، و هر کس به خداوند ایمان

بیاورد و عمل صالح انجام دهد وارد باغ های بهشتی می شود که از زیر درختانش نهرها جاری است و در آن همیشگی خواهد بود ، به تحقیق خداوند روزی نیکویی برای او آماده کرده است.

12 - خداوند همان کسی است که هفت آسمان را آفرید و همانند آن زمین را ، فرمان او مُدام میان آن ها نازل می شود تا بدانید که خداوند بر هر چیزی تواناست ، و همانا علم خداوند به هر چیزی احاطه دارد.

قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْرًا رَسُولًا فرمود : ذكر اسم رسول خدا صلى اللّه عليه وآله و سلم می باشد ؛ که فرمودند : ما اهل ذکر هستیم. ⁽¹⁾ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ دليل است بر این که زیر هر آسمانی زمینی می باشد. لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا تا بدانید که خداوند بر هر چیزی تواناست ، و همانا علم خداوند به هر چیزی احاطه دارد. ⁽²⁾

تفسیر سورۀ تحریم

اشاره

66 - سورۀ تحریم در مدینه نازل شده و دارای 12 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضَاتَ أَزْوَاجِكَ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (1) قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ وَ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ وَ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (2) وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَىٰ بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِ قَالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هَٰذَا قَالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ (3) إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَ إِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَ جِبْرِيلُ وَ صَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَٰلِكَ ظَهِيرٌ (4) عَسَىٰ رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ وَ أَبْكَارًا (5) 1 - ای پیامبر چرا چیزهایی که خداوند بر تو حلال کرده برای خشنودی همسرانت بر خود حرام می کنی ؟ و خداوند آمرزنده و مهربان است.

2 - به تحقیق خداوند راه گشایش سوگندهایتان را برای شما روشن نموده ، و خداوند مولای شماست ، و او دانا و حکیم است.

3 - و هنگامی که پیامبر بعضی از اسرار خود را به بعضی از زنان خود

فرمود ، پس هنگامی که آن را فاش نمود ، خداوند پیامبرش را از آن آگاه کرد ، گوشه ای از آن را به او ( همسرش ) گفت و از گفتن قسمتی دیگر خودداری نمود ، پس هنگامی که همسرش را از آن آگاه ساخت او گفت : چه کسی این را به تو خبر داده است ؟ ( پیامبر ) فرمود : خداوند دانا و آگاه مرا به آن خبر داد.

4 - اگر (شما همسران پیامبر) توبه کنید ( به نفع شماست ، چون ) دل های شما از حق منحرف گشته ، و اگر بر علیه او اقدام کنید همانا خداوند باور اوست و هم چنین جبرئیل و مومنان صالح ، و فرشتگان بعد از آن ها مددکار او هستند.

5 - امید است که اگر پیامبر شما را طلاق داد ، خداوند همسرانی بهتر از شما به او قسمت کند ، همسرانی که مسلمان ، مومن ، متواضع ، توبه کننده ، عابد ، هجرت کننده ، غیر باکره و باکره هستند.

راز گفتن پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به حفصه

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضَاتَ أَزْوَاجِكَ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ * قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ وَ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ وَ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ ابن سیار گوید که امام علیه السلام در تفسیر آيۀ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ ... فرمودند : عایشه و حفصه روزی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در خانه ماریه قبطیه بودند از آن مطلع شده و به آن جناب اعتراض کردند ، حضرت سوگند خورد که و اللّه دیگر نزدیک او نمی شوم ، خدای تعالی در این آیه به آن حضرت امر کرد که کفاره سوگندت را بده. ⁽¹⁾

سبب نزول این آیات آن بود چون پیغمبر در خانه هر یک از زنان تشریف می برد ماریه قبطیه کنیز آن حضرت خدمتش را می نمود روزی پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم در خانه حفصه دختر عمر تشریف داشت ، حفصه برای حاجتی از منزل بیرون رفته بود ، پیغمبر به ماریه میل نمود ، وقتی حفصه بازگشت و از آن آگاهی یافت خشمگین شد و رو به پیامبر کرد و گفت : ای رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم امروز نوبت من است و این خانه و فراش به من تعلق دارد. رسول خدا حیا کرد و فرمود : بس است بیش از این مرا آزرده نکن من دیگر به ماریه نزدیک نمی شوم و او را بر خود حرام کردم ، سری بتو می گویم آن را بکسی اظهار نکن و اگر این سرّ را اظهار و افشا نمودی لعنت خداوند و فرشتگان و مردم بر تو باد.

عرض کرد : البته آن را اظهار نخواهم کرد آن سر چیست ؟

حضرت فرمود : بدان ابو بکر بعد از من بجور و ستم متصدی خلافت می شود و بعد از او پدرت عمر به ظلم و جور خلافت را غصب می کند.

حفصه سؤال کرد : این را چه کسی به شما گفته است ؟

فرمود : خداوند مرا آگاه فرموده است.

حفصه همان روز این را به عایشه دختر ابو بکر خبر داد و عایشه فوراً به پدرش ابو بکر گفت.

ابو بكر نزد عمر رفت و گفت : عایشه از قول حفصه چنین خبری بمن داده ولى من بقول عایشه اطمینان ندارم ای عمر برو از دخترت این خبر را سؤال کن.

عمر به نزد حفصه آمد گفت : این چه خبری است که به عایشه گفته ای.

حفصه اول انکار کرد ولی پس از اصرار گفت : بلی پیغمبر این سخن را

فرمود.

عمر به او گفت : اگر این خبری که به ما گفتی درست باشد ما بر آن پیشی می گیریم.

حفصه گفت : بله ! رسول خدا آن را فرمود. پس چهار نفری جمع شدند تا رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را مسموم کنند ، که جبرئیل با این سوره نازل شد : يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ - تا - تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ یعنی خداوند برای تو مباح نمود که از سوگندت کفاره بدهی.

وَ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ وَ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ * وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَىٰ بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ یعنی چه کسی آن را به تو خبر داد. وَ أَظْهَرَهُ اللَّهُ یعنی خداوند برای پیامبرش اظهار نمود که حفصه آن راز را آشکار و از آن چه که ناراحت و غمگین بود را برای عایشه گفته است. عَرَّفَ بَعْضَهُ یعنی پیامبر آن را به حفصه گفته و فرمود : چرا رازی را که برای تو گفتم آن را برای عایشه گفتی ؟ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فرمود : پیامبر قسمتی از آن راز افشاء شده را برای حفصه گفت و قسمت دیگرش را که از شنیدن آن ناراحت و غمگین می شد به او نگفت. قَالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هَٰذَا قَالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ * إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَ إِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَ جِبْرِيلُ وَ صَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ يعنى أمير المؤمنين علیه السلام. وَ الْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَٰلِكَ ظَهِيرٌ یعنی فرشتگان نیز بعد از آن پشتیبان امير المؤمنین علی علیه السلام خواهند بود. سپس خداوند او را مورد خطاب قرار داده و فرمود : عَسَىٰ رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ

أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ وَ أَبْكَارًا این آیه تعرض به عایشه است که پیامبر با زن باکره ای به غیر از عایشه ازدواج نکرده بود. ⁽¹⁾ ابو بصیر گوید از امام باقر علیه السلام شنیدم که در معنای آیۀ إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا - تا - وَ صَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ فرمود : که صَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ علی بن ابی طالب علیه السلام است. ⁽²⁾

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ نَارًا وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلَائِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (6) 6 - ای کسانی که ایمان آورده اید ، خود و خانوادۀ خویش را از آتشی که هیزمش انسان ها و سنگ هاست نگاه دارید ، که بر آن دوزخ فرشتگانی خشن و سخت گیر مأمور هستند که از فرمان الهی سرپیچی نمی کنند ، و آن چه که به آن امر شده اند را انجام می دهند.

ابو بصیر گوید از امام صادق علیه السلام دربارۀ معنای آیۀ قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ نَارًا وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ سوال کردم که من خودم را از آتش نگه می دارم چگونه خانواده ام را از آن نگه دارم ؟

فرمود : به آن چه خداوند بدان امر نموده امرشان کن و از آن چه خداوند نهی کرده نهی شان نما ، اگر از تو اطاعت کردند تو آن ها را از آتش جهنم نگه داشته ای و اگر نافرمانی کردند تو آن چه را که بر عهدۀ تو بود را بجا آورده ای. ⁽³⁾

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا عَسَىٰ رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَ يُدْخِلَكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعَىٰ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمَانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَ اغْفِرْ لَنَا إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (8) 8 - ای کسانی که ایمان آورده اید به سوی خداوند توبه کنید ، توبه ای خالصانه ، امید است که پروردگارتان گناهانتان را ببخشد ، و شما را وارد باغ های بهشتی کند که از زیر درختانش نهرها جاری است. روزی که خداوند پیامبر و کسانی که به او ایمان آورده اند را خوار و ذلیل نمی کند و نورشان در روبروی آن ها و از سمت راستشان در حرکت است و می گویند : پروردگارا نور ما را کامل کن و ما را بیامرز که تو بر هر چیزی قادر و توانا هستی.

ابو الحسن علیه السلام در معنای آیۀ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا فرمود : بنده توبه می کند و دیگر به سوی آن گناه بر نمی گردد و همان دوست داشتنی ترین بندۀ خدا در نزد پروردگار ، شخص پرهیزگار توبه کننده است. ⁽¹⁾

ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در معنای آیۀ يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعَىٰ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمَانِهِمْ فرمود : هر کس در آن روز نور داشته باشد نجات می یابد و هر مومنی دارای نور است. ⁽²⁾

صالح بن سهل گوید امام صادق علیه السلام دربارۀ معنای آیۀ نُورُهُمْ يَسْعَىٰ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمَانِهِمْ فرمود : ائمۀ مؤمنین نور آن هاست که در روز قیامت از

پیش رو و سمت راست آن ها حرکت می کنند تا به منزل هایشان وارد شوند. ⁽¹⁾

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَ الْمُنَافِقِينَ وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ (9) 9 - ای پیامبر ، با کفار و منافقین جهاد کن و بر آن ها سخت بگیر ، که جایگاه آن ها جهنم است و چه جایگاه بدی است.

امام صادق علیه السلام در معنای آیۀ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَ الْمُنَافِقِينَ فرمود : آیه این طور نازل شده است فَجَاهَدَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ اَلْكُفَّارَ وَ جَاهَدَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ اَلْمُنَافِقِينَ فَجَاهَدَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ جِهَادَ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ یعنی رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم با کفار جهاد کرد و علی علیه السلام با منافقین جهاد کرد پس جهاد علی علیه السلام همان جهاد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم می باشد. ⁽²⁾

ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ كَانَتَا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَيْنِ فَخَانَتَاهُمَا فَلَمْ يُغْنِيَا عَنْهُمَا مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَ قِيلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ (10) 10 - خداوند برای کسانی که کافر شده اند زن نوح و زن لوط را مَثل می زند که آن دو تحت سرپرستی دو بندۀ صالح ما بودند پس به آن دو ( بندۀ صالح ) خیانت کردند ، و این دو بنده نتوانستند آن دو را از عذاب الهی رهائی بخشند و به آن دو گفته شد : با جهنّمیان وارد آتش جهنم شوید.

ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا سپس خداوند دربارۀ آن دو مثلی زده و فرمود :

ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ كَانَتَا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَيْنِ فَخَانَتَاهُمَا به خدا سوگند معنای فَخَانَتَاهُمَا جز فاحشه نیست ، و حد بر فلان زن اقامه می شود به خاطر این که در راهی ( بصره ) می آمد و فلانی ( طلحه ) او را دوست می داشت ، هنگامی که خواست که به سوی فلان شهر ( بصره ) برود ( طلحه ) به آن زن گفت : فلانی جایز نمی داند که با غیر محرم بیرون بروی ، پس خودش را به ازدواج فلانی ( طلحه ) در آورد. ⁽¹⁾ وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ وَ نَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (11) وَ مَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا وَ صَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَ كُتُبِهِ وَ كَانَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ (12) 11 - و نیز خداوند برای کسانی که ایمان آورده اند زن فرعون را مَثل می زند هنگامی که گفت : پروردگارا برای من در نزد خودت ( بهشت ) خانه ای بنا کن و مرا از شرّ فرعون و عملش نجات ده و مرا از گروه ستم کاران نجات بده.

12 - و نیز مریم دختر عمران که دامانش را ( از آلودگی به گناه ) پاک نگه داشت پس ما از روح خویش بر او دمیدیم ، و او کلمات پروردگارش و کتاب او را تصدیق کرد ، و از بندگان مطیع خداوند بود.

وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ - تا - وَ مَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي

أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فرمود : به سوی او نگاه نمی کند. فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا یعنی روح مخلوق است. وَ كَانَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ یعنی از دعوت کنندگان به سوی خداوند بود. ⁽¹⁾

تفسیر سورۀ ملک

67 - سورۀ ملک در مکه نازل شده و دارای 30 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَ هُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (1) الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ (2) الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِنْ تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَىٰ مِنْ فُطُورٍ (3) 1 - پر برکت است خداوندی که حاکمیت ملک هستی به دست قدرت اوست ، و او بر هر چیزی تواناست.

2 - خداوندی که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک عمل نیکوی انجام می دهد ، و او عزیز و آمرزنده است.

3 - خداوندی که هفت آسمان را در طبقاتی منظم آفرید ، در آفرینش خداوند رحمان هیچ عیب و نقصی نمی بینی ، بار دیگر بنگر آیا هیچ نقص و خللی در آن می بینی ؟

تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَ هُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَيَاةَ فرمود : يعنى حیات و مرگ را مقدر کرد و معنای قدر حیات و سپس مرگ است.

لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا یعنی شما را با امر و نهی امتحان می کند تا مشخص شود که کدام از شماها عمل نیکوئی دارد. وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ * الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا یعنی بعضی ها روی بعضی قرار گرفتند. مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِنْ تَفَاوُتٍ یعنی از فساد. فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَىٰ مِنْ فُطُورٍ یعنی آیا هیچ عیبی می بینی ؟ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَ هُوَ حَسِيرٌ (4) وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَ جَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ وَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابَ السَّعِيرِ (5) 4 - سپس بار دیگر بنگر که چشمانت خسته و ناتوان به سوی تو باز می گردد.

5 - و به تحقیق آسمان دنیا را با چراغ هایی درخشان زینت داده ایم ، و آن ها را تیرهایی برای شیاطین قرار داده ایم ، و برای آن ها عذاب آتش فروزان آماده کرده ایم.

ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ فرمود : در ملکوت آسمان ها و زمین نگاه کن. يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَ هُوَ حَسِيرٌ یعنی کم می شود و « هو حسیر» یعنی منقطع می شود. وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ فرمود : مراد از « مصابیح » ستارگان است. یعنی آسمان دنیا را با ستارگان زینت داده ایم. إِذَا أُلْقُوا فِيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهِيقًا وَ هِيَ تَفُورُ (7)

تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ (8) 7 - و هنگامی که در آن ( جهنم ) انداخته می شوند صدای دهشت ناکی از آن می شنوند در حالی که می جوشد.

8 - نزدیک است که جهنم از شدّت خشم قطعه قطعه شود ، هر گروهی که در آن انداخته می شوند نگهبانان جهنم از آن ها سؤال می کنند : آیا انذار کننده ای برای شما نیامد ؟

إِذَا أُلْقُوا فِيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهِيقًا يعنی صدای افتادن در آتش را می شنوند. وَ هِيَ تَفُورُ یعنی می جوشد و بالا می آید. تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ یعنی غیظ بر دشمنان خدا. كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ و آن ها ملائكه عذاب هستند که کافران را در آتش جهنم عذاب می کنند. ⁽¹⁾ وَ قَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحَابِ السَّعِيرِ (10) فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقًا لِأَصْحَابِ السَّعِيرِ (11) 10 - و می گویند : اگر ما گوش شنوا داشتیم یا اندیشه می کردیم ( امروز ) در میان دوزخیان نبودیم.

11 - پس به گناهانشان اعتراف می کنند پس اهل آتش جهنم ( از رحمت الهی ) دور باد.

لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحَابِ السَّعِيرِ فرمود : به تحقیق می شنیدند و اندیشه هم می کردند ولکن اطاعت نمی کردند و قبول نمی نمودند و دلیل بر این که می شنیدند و اندیشه هم می کردند ولی قبول نمی کردند آیۀ

فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقًا لِأَصْحَابِ السَّعِيرِ می باشد. ⁽¹⁾ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَيْهِ النُّشُورُ (15) 15 - اوست خدایی که زمین را برای شما نرم کرد ، پس شما در شانه های آن راه بروید و از رزقش بخورید و بازگشت شما به سوی اوست.

هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا « ذلول » به معنای فراش است. فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا يعنى در اطراف آن. ⁽²⁾ فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ قِيلَ هَٰذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ (27) 27 - پس هنگامی که ( عذاب الهی را ) از نزدیک می بینند صورت کافران زشت و سیاه می شود و به آن ها گفته می شود : این است همان عذابی که آن را درخواست می کردید.

فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا فرمود : هنگامی که روز قیامت شود و دشمنان نگاه می کنند که خداوند چه منزلت شریف و بزرگی به امیر المومنین علیه السلام عنایت کرده است و در دست او پرچم حمد بوده و در کنار حوض دوستان را سیراب می کند و دشمنان را از آشامیدن آن منع می نماید صورت دشمنان امیر المومنین علیه السلام سیاه می شود ، پس به آن ها گفته می شود : هَٰذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ یعنی این است آن شخصی که شماها آرزوی

منزلت و جایگاه و اسمش را که امیر المومنین است را می کردید. ⁽¹⁾

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ (30) 30 - بگو : اگر آب های شما در زمین فرو رود چه کسی می تواند دوباره آبی روان و گوارا برای شما پدید آورد ؟

أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ فرمود : آیا هنگامی که صبح کنید و ببینید که امامتان غائب شده پس چه کسی امامی مانند آن را برای شما می آورد. ⁽²⁾ فضالة بن أيوب گوید از امام رضا علیه السلام دربارۀ معنای آیۀ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ سوال کردم ، امام علیه السلام فرمود : مراد از ماؤكم ابوابكم يعنی ائمه علیهم السلام هستند و ائمه ابواب خداوند بین او و آفریده هایش هستند فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ یعنی به علم امام علیه السلام. ⁽³⁾

تفسير سورۀ قلم

اشاره

68 - سورۀ قلم در مکه نازل شده و دارای 52 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ ن وَ الْقَلَمِ وَ مَا يَسْطُرُونَ (1) مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ (2) وَ إِنَّ لَكَ لَأَجْرًا غَيْرَ مَمْنُونٍ (3) 1 - ن و سوگند به قلم و آن چه می نویسند.

2 - که تو به نعمت ( لطف و رحمت ) پروردگارت دیوانه نیستی.

3 - و همانا برای تو پاداشی همیشگی است.

قلم چیست ؟

ن وَ الْقَلَمِ وَ مَا يَسْطُرُونَ مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ عبد الرحمن [ عبد الرحیم ] قصیر گوید از امام صادق علیه السلام دربارۀ معنای ن وَ الْقَلَمِ سوال کردم ، فرمود : خداوند قلم را از درختی در بهشت به نام خلد آفرید سپس به نهری در بهشت فرمود مرکب شو پس آن نهر منجمد شد که از برف سفیدتر و از شهد شیرین تر بود سپس به قلم فرمود : بنویس.

قلم گفت : پروردگارا چه بنویسم.

خداوند فرمود : آن چه که هست و آن چه که تا روز قیامت خواهد بود را بنویس.

پس آن را در پوستی نوشت که سفیدتر از نقره و صاف تر از یاقوت بود سپس آن را پیچید و در رکن عرش گذاشت و سپس بر دهان قلم مهر زد و دیگر سخن نگفت و هرگز نیز سخن نخواهد گفت ، و آن کتاب مکنون است که ملائکه از همان جا امورات عالم را استنساخ می کنند ، آیا شما عرب نیستید چگونه معنی کلام را نمی دانید ، یکی از شما به دیگری می گوید از آن کتاب استنساخ کن آیا او از کتابی که اصل نداشته باشد استنساخ می کند ، پس اصلی هست که از روی آن استنساخ می شود و این است معنای قول خداوند که فرمود : إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ هر آن چه را انجام می دادید همه را نوشته ایم. ⁽¹⁾

وَ مَا يَسْطُرُونَ یعنی آن چه نوشته می شود ، که این آیه قسم و جوابش مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ می باشد. وَ إِنَّ لَكَ لَأَجْرًا غَيْرَ مَمْنُونٍ یعنی آن ثواب عظیمی را که به تو عطا کردیم بر تو منت نمی گذاریم. ⁽²⁾ ابى الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام دربارۀ معنای آیۀ وَ إِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ فرمود : یعنی « علی دین عظیم » تو بر دین بزرگی هستی.

فَسَتُبْصِرُ وَ يُبْصِرُونَ (5) بِأَيْيِكُمُ الْمَفْتُونُ (6) 5 - پس به زودی تو می بینی و آن ها نیز می بینند.

6 - که کدام یک از شما مجنون است.

فَسَتُبْصِرُ وَ يُبْصِرُونَ * بِأَيْيِكُمُ الْمَفْتُونُ يعنى بِأَيْيِكُمُ الْمَفْتُونُ هم چنین دربارۀ بنی أمیه نازل شده است. بِأَيْيِكُمُ یعنی حبتر و زفر و على علیه السلام. امام صادق علیه السلام فرمود : روزی فلانی ( عمر ) امیر المؤمنين على علیه السلام را ملاقات کرد و عرض نمود : ای علی آیا شما اين آيه فَسَتُبْصِرُ وَ يُبْصِرُونَ بِأَيْكُمُ الْمَفْتُونُ را دربارۀ من و رفقیم تلاوت می کنی ؟

حضرت امیر المؤمنین علی علیه السلام فرمود : ای ابا فلان آیا به تو خبر ندهم آن چه را که دربارۀ بنی امیه نازل شده که این آیه وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ⁽¹⁾است.

گفت : ای علی دروغ می گوئی بنی امیه از تو بهتر هستند و صلۀ رحم را بجا می آورند. ⁽²⁾

فَلَا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ (8) وَ دُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ (9) وَ لَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ (10) هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ (11) مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ (12) عُتُلٍّ بَعْدَ ذَٰلِكَ زَنِيمٍ (13) 8 - پس از تکذیب کنندگان پیروی مکن.

9 - آن ها دوست دارند که تو ( با آن ها ) مدارا کنی تا آن ها نیز با تو مدارا کنند.

10 - و تو هرگز از کسی که بسیار سوگند می خورد و پست است پیروی مکن.

11 - کسی که اهل عیب جویی است و پیوسته سخن چینی می کند.

12 - بسیار مانع خیر می گردد و متجاوز و گناهکار است.

13 - گذشته از آن ها کینه توز و بی اصل و نسب است.

فَلَا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ فرمود : از کسانی که علی علیه السلام را تکذیب می کنند پیروی مکن. وَ دُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ یعنی منافقین دوست دارند که دربارۀ علی علیه السلام غش کنند و با نفاق و پرده پوشی با تو مدارا کنند. وَ لَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ فرمود : مراد از « حلاف » فلانی است که برای رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم سوگند خورد که آن عهد و پیمانی را که با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بسته است را نقض نکند. هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ فرمود : یعنی بین رسول خدا صلى اللّه عليه وآله و سلم و میان اصحاب آن حضرت سخن چینی می کردند. مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ فرمود : مراد از « خیر » امیر المؤمنین علیه السلام است و مراد از مُعْتَدِ یعنی بر آن ظلم و ستم شده است. عُتُلٍّ بَعْدَ ذَٰلِكَ زَنِيمٍ فرمود : مراد از « عتل » یعنی کسی که کفرش بزرگ است و مراد از « زنیم » یعنی زنازاده. شاعر گوید :

زَنِيمٌ تَدَاعَاهُ اَلرِّجَالُ تَدَاعِياً *** كَمَا زِيدَ فِي عَرْضِ اَلْأَدِيمِ اَلْأَكَارِعُ

یعنی : حرام زاده این است که مردان زیادی ادعای فرزندی او را می کنند و زیادی مدعیان به اندازۀ بیابان کراع است. ⁽¹⁾

إِذَا تُتْلَىٰ عَلَيْهِ آيَاتُنَا قَالَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (15) سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ (16) 15 - هنگامی که آیات ما بر او خوانده می شود می گوید : این سخنان افسانۀ پیشینیان است.

16 - به زودی بر بینی او داغ می نهیم.

إِذَا تُتْلَىٰ عَلَيْهِ آيَاتُنَا فرمود : کنایه از فلانی است. قَالَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ یعنی تکذیب کنندگان اولین. سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ فرمود : در زمان رجعت هنگامی که امير المومنین علیه السلام و دشمنان آن حضرت رجعت می کنند آن ها را داغ می کنند هم چنان که بر بینی و لب های چهارپایان داغ می زنند. ⁽¹⁾ إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ (17) وَ لَا يَسْتَثْنُونَ (18) فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَ هُمْ نَائِمُونَ (19) فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ (20) فَتَنَادَوْا مُصْبِحِينَ (21) أَنِ اغْدُوا عَلَىٰ حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ (22) فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ يَتَخَافَتُونَ (23) أَنْ لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ (24) وَ غَدَوْا عَلَىٰ حَرْدٍ قَادِرِينَ (25) فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ (26)

بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (27) قَالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ (28) قَالُوا سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (29) فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ يَتَلَاوَمُونَ (30) قَالُوا يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا طَاغِينَ (31) عَسَىٰ رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَىٰ رَبِّنَا رَاغِبُونَ (32) كَذَٰلِكَ الْعَذَابُ وَ لَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (33) 17 - ما آن ها را آزمودیم هم چنان که صاحبان باغ را آزمودیم ، هنگامی که سوگند خوردند که میوه های باغ را صبح زود بچینند ( تا فقیران با خبر نگردند ).

18 - و هیچ استثناء نکنند.

19 - پس هنگام شب که همگی در خواب بودند عذاب ( آتش ) باغ آن ها را فرا گرفت.

20 - پس هنگام صبح آن باغ به خاکستری مبدل گشت.

21 - صبحگاه هم دیگر را صدا زدند.

22 - به سوی باغ حرکت کنید اگر می خواهید میوه ها را بچینید

23 - پس به سوی باغ حرکت کردند و آرام با هم دیگر حرف می زدند.

24 - مواظب باشید که امروز حتی یک فقیر بر شما وارد نشود.

25 - و بامدادان به قصد این که تهیدستان را محروم کنند به سوی باغ رفتند.

26 - پس هنگامی که باغ را دیدند گفتند : ( این نه باغ ما است ) راه را گم کرده ایم.

27 - یا بلکه ( باغ ماست و ) ما از آن محروم شده ایم ؟

28 - عاقل ترین آن ها گفت : آیا به شما نگفتم که چرا تسبیح خداوند را نمی گوئید ؟

29 - گفتند : پاک و منزّه است پروردگار ما ، که ما از ستم کاران بودیم.

30 - پس رو به هم دیگر کرده و به ملامت و سرزنش یک دیگر پرداختند.

31 - گفتند : ای وای بر ما که از طغیانگران بودیم.

32 - امیدواریم که پروردگار ما به جای آن ، بهتر از آن را به ما عطا کند ، چرا که ما به پروردگارمان علاقه مند هستیم.

33 - این چنین است عذاب ( الهی در دنیا ) ، و عذاب آخرت از آن بزرگ تر است ، اگر می دانستند.

گناه از رزق محروم می کند

إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا یعنی سوگند خوردند. لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ * وَ لَا يَسْتَثْنُونَ * فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ و سبب آن این بود که روایت شده که شخصی به ابن عباس گفت : جمعی از همین امت معتقدند اگر بنده خدا گناه کند از رزق محروم می شود. ابن عباس گفت : سوگند به آن خدایی که غیر از او معبودی نیست ، این مطلب در کتاب خدا از آفتاب نیم روز روشن تر است ، و خدا آن را در ضمن قصه صاحبان باغ در سوره ن وَ الْقَلَمِ آورده است ؛ که پیر مردی باغی داشت ، و هیچ میوه ای از آن باغ به خانه اش برده نمی شد ، مگر آن که حق هر صاحب حقی را از آن می داد ، بعد از آن که از دنیا رفت ، فرزندانش آن باغ را به ارث بردند ، و آنان پنج پسر بودند ، در همان سالی که پدرشان از دنیا رفت آن باغ آن قدر حاصل آورد که در هیچ سالی آن طور نیاورده بود ، جوانان بعد از

نماز عصر به طرف باغ رفتند ، میوه و رزقی بسیار زیاد دیدند که تا آن روز و در حیات پدرشان چنان حاصلی در آن باغ ندیده بودند.

وقتى حاصل بسیار را دیدند طاغی و یاغی شده به یک دیگر گفتند : پدر ما پیر و خرفت شده و عقلش را از دست داده بود ، بیایید با هم قرار بگذاریم امسال به احدی از فقرای مسلمین چیزی از این میوه ها ندهیم ، تا اموالمان زیاد شود ، آن گاه سال های بعد روش پدر را دنبال کنیم ، چهار نفر از برادران قبول کردند ، و پنجمی ایشان در خشم شد و او همان بود که بعد از سوخته شدن باغ گفت : أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ ؛ آیا به شما نگفتم چرا خدای را تسبیح نمی گویید ؟

شخص سوال کننده گفت : ای فرزند عباس ! آیا نفر پنجمی از برادران وسطی آن ها بود ؟

ابن عباس گفت : نه اتفاقا از حیث سن و سال از همه کوچک تر بود ، بلکه منظور از کلمه « أوسط » این است که از همه بهتر و عاقل تر بود ، به دلیل این که قرآن کریم درباره امت محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم که از همه امت ها کوچک تر است به خاطر همین که از همه امت ها بهتر است فرموده : وَ كَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا ⁽¹⁾و این چنین شما را امت وسط قرار دادیم.

آن برادر به سایر برادران گفت : از خدا بترسید ، و طریقه پدر را پیش بگیرید تا سالم باشید و سود ببرید ، برادران بر او خشم کردند ، و او را به شدت کتک زدند ، وقتی آن برادر یقین کرد که برادران قصد کشتن او را دارند ، تسلیم گفتارشان شد ، و به اکراه و بدون رضایت درونی رأی آنان را تصویب کرد.

از آن جا به خانه های خود برگشته ، هم سوگند شدند که هر وقت خواستند

میوه بچینند صبح خیلی زود بچینند ، و در این سوگند خود ان شاء اللّه هم نگفتند ، خدای تعالی به خاطر این جرمشان مبتلاشان نمود و بین آنان و آن رزق حائل شد ، رزقی که ایام چیدنش بسیار نزدیک بود ، مع ذلک حتی یک دانه هم عایدشان نشد ، و این داستان را در قرآن کریم آورده فرمود : إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ وَ لَا يَسْتَثْنُونَ فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ یعنی مثل باغی که درختانش آتش گرفته باشد.

سائل پرسید : ای ابن عباس صَّرِيمِ چیست ؟

گفت « صریم » به معنای شب بسیار تاریک است ، آن گاه گفت شبی که هیچ نور و روشنائی در آن نباشد.

برادران وقتی صبح برخاستند : فَتَنَادَوْا مُصْبِحِينَ * أَنِ اغْدُوا عَلَىٰ حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ یک دیگر را صدا زدند که زودتر به باغتان بروید ، اگر می خواهید بچینید تا کسی با خبر نشده بچینید. فرمود : فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ يَتَخَافَتُونَ به برادران به طرف باغ روانه شدند ، وَ هُمْ يَتَخَافَتُونَ و آرام با هم دیگر حرف می زدند.

سائل پرسید : ای ابن عباس تُخٰافِتْ به چه معنا است ؟

گفت : آهسته و آرام با یک دیگر سخن می گفتند که کسی صدایشان را نشنود ، و سخن آهسته شان این بود که لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ وَ غَدَوْا عَلَىٰ حَرْدٍ قَادِرِينَ احدی از فقرا نباید داخل باغتان شود ، همه فکرشان در پیاده کردن این نقشه بود که چگونه میوه ها را بچینند که هیچ یک از فقرا خبردار نشود ، « قادرین » و خاطر جمع بودند که میوه را خواهند چید ، و هیچ احتمال نمی دادند که میوه و باغی در کار نباشد ، و عذاب خدا و خشم او ایشان

را گرفته باشد.

فَلَمَّا رَأَوْهَا وقتی دیدند که چه بلایی بر آنان نازل شده. قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ آری خدای تعالی از آن رزق محرومشان کرد ، و این به خاطر گناهی بود که مرتکب شدند و خدا به ایشان ظلم نکرد. پس برادر کوچک به آن ها گفت : أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ * قَالُوا سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ * فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ يَتَلَاوَمُونَ ابن عباس گفت : یعنی خود را ملامت می کردند که این چه تصمیمی بود که ما گرفتیم. قَالُوا يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا طَاغِينَ عَسَىٰ رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَىٰ رَبِّنَا رَاغِبُونَ و خداوند فرمود : كَذَٰلِكَ الْعَذَابُ وَ لَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ ⁽¹⁾

إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ همانا اهل مکه به گرسنگی مبتلا شدند هم چنان که اهل آن باغ مبتلا شده بودند آن باغی که در ناحیۀ یمن بود ، در نُه میلی صنعاء قرار داشت که به آن رضوان می گفتند. فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ پس در حالی که صاحبان باغ در خواب بودند ، عذاب بلایی فراگیر از سوی پروردگارت آن باغ را فرا گرفت. إِنَّا لَضَالُّونَ فرمود : یعنی ما راه را اشتباه آمده ایم. لَوْلَا تُسَبِّحُونَ چرا استغفار نمی کنید. ⁽²⁾ سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذَٰلِكَ زَعِيمٌ (40) 40 - از آن ها بپرس کدام یک از آن ها چنین چیزی را ضمانت می کند ؟

سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذَٰلِكَ زَعِيمٌ « زعیم » به معنای کفیل است. يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَ يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ (42) خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَ هُمْ سَالِمُونَ (43) فَذَرْنِي وَ مَنْ يُكَذِّبُ بِهَٰذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ (44) 42 - روزی که ساق پایشان نمایان گردد و به سجود فراخوانده شوند امّا نمی توانند.

43 - چشمانشان به زیر افتاده ، ذلّت و خواری آن ها را فرا گرفته و آن ها پیش از این در حالی که سالم بودند به سجود دعوت می شدند.

44 - پس مرا با کسانی که این سخنان را تکذیب می کنند واگذار ، که ما آن ها را از آن جا که نمی دانند به سوی عذاب سخت می بریم.

يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَ يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فرمود : روزی که کشف می شود از اموری که پنهان و مخفی است و کشف می شود از آن چه که از حق آل محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم غصب کرده اند و دعوت به سجود می شوند. فرمود : برای امیر المؤمنین کشف می شود و گردن های آنان مانند شاخ های گاو می شود و فَلَا يَسْتَطِيعُونَ دیگر نمی توانند سجده نمایند و این عقوبتی است برای آنان ، چون اینان در دنیا اطاعت امر خدا را دربارۀ علی علیه السلام نکردند.

وَ قَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَ هُمْ سَالِمُونَ فرمود : آن ها در دنیا دعوت به ولایت علی علیه السلام می شدند در حالی که توانائی پذیرش ولایت را داشتند. ⁽¹⁾

سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ یعنی هنگامی که بنده ای گناهی را مرتکب می شود خداوند نعمتش را بر او زیاد می کند تا بیش تر در دنیا غرق باشد و خداوند را فراموش نماید این در صورتی است که خداوند برای بنده اش شرّی را بخواهد. اگر خداوند برای بنده اش خیری را بخواهد با گناه کردن او بر او سخت می گیرد و او را در سختی و گرفتاری می اندازد تا به خود آمده و از گناهش توبه نماید. فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَ لَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَىٰ وَ هُوَ مَكْظُومٌ (48) لَوْلَا أَنْ تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ (49) 48 - پس به حکم پروردگارت صبر پروردگارت صبر نما و مانند صاحب ماهی ( یونس ) مباش که خداوند را با غم و اندوه خواند.

49 - که اگر رحمت پروردگارش شامل حال او نمی شد از شکم ماهی بیرون انداخته می شد در حالی که از سرزنش شدگان می بود.

خداوند به پیامبرش صلى اللّه عليه و آله و سلم فرمود : فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَ لَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ يعنى يونس علیه السلام هنگامی که بر امتش نفرین کرد و نفرین او مورد قبول واقع نشد پس او خشمگین بر خدا از میان امتش بیرون رفت.

ابى الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در معنای آیۀ ذیل فرمود : إِذْ نَادَىٰ وَ هُوَ مَكْظُومٌ که « مکظوم » به معنای مغموم یعنی اندوهناک است. ⁽¹⁾

لَوْلَا أَنْ تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ فرمود : که مراد از نعمت رحمت خداوند است.

لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ فرمود : عَرَاءِ جایی است که سقف نداشته باشد. ⁽¹⁾ وَ إِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَ يَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ (51) وَ مَا هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (52) 51 - و نزدیک است کسانی که کافران شده اند هنگامی که ذکر ( قرآن ) را می شنوند با چشم زخم خود تو را از بین ببرند ، و می گویند : او دیوانه است.

52 - در حالی که آن جز ذکری برای عالمیان نیست.

وَ إِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ فرمود : هنگامی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به مردم از فضائل امير المؤمنين علیه السلام خبر داد ، آن ها گفتند : او دیوانه شده است پس خداوند سبحان فرمود : وَ ما هُوَ یعنی أمير المؤمنين علیه السلام إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ مگر تذکری برای جهانیان. ⁽²⁾

تفسير سورۀ الحاقه

69 - سورۀ الحاقه در مکه نازل شده و دارای 52 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ الْحَاقَّةُ (1) مَا الْحَاقَّةُ (2) وَ مَا أَدْرَاكَ مَا الْحَاقَّةُ (3) كَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عَادٌ بِالْقَارِعَةِ (4) فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِكُوا بِالطَّاغِيَةِ (5) وَ أَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ (6) 1 - روز قیامت مسلماً واقع خواهد شد.

2 - چه واقع شدنی.

3 - و تو چه می دانی که آن روز چه روزی است ؟

4 - قوم ثمود و عاد عذاب آن روز را تکذیب کردند.

5 - پس اما قوم ثمود با عذابی سرکش هلاک شدند.

6 - و اما قوم عاد به وسیلۀ باد سرد و سرکش به هلاکت رسیدند.

الْحَاقَّةُ * مَا الْحَاقَّةُ * وَ مَا أَدْرَاكَ مَا الْحَاقَّةُ فرمود : هشداری به نازل شدن عذاب است و دلیل بر آن آیۀ وَ حَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ ⁽¹⁾

می باشد.

كَذَّبَتْ ثَمُودُ وَ عَادٌ بِالْقَارِعَةِ فرمود : به وسیلۀ عذاب آن ها را در هم کوبید. فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِكُوا بِالطَّاغِيَةِ * وَ أَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ يعنى باد سرد. غاتية فرمود : یعنی باد بیش تر از آن چه که به آن امر شده بود از خزینۀ خود بیرون آمد. ⁽¹⁾ سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَ ثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَىٰ كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ (7) 7 - خداوند این باد را بر آن ها ( قوم عاد ) هفت شب و هشت روز پی در پی مسلط کرد ، آن قوم را می دیدی هم چون تنه هایی خشک و پوسیده درختان نخل بر روی افتاده و هلاک شده بودند.

سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَ ثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا فرمود : ماه به سبب زحل هفت شب و هشت روز حبس شده بود تا این که همگی هلاک شدند. ⁽²⁾ وَ جَاءَ فِرْعَوْنُ وَ مَنْ قَبْلَهُ وَ الْمُؤْتَفِكَاتُ بِالْخَاطِئَةِ (9) 9 - و فرعون و کسانی که قبل از او بودند و نیز مردم شهرهای زیر و رو شده ( قوم لوط ) گناهان بزرگی را مرتکب شدند.

وَ جَاءَ فِرْعَوْنُ وَ مَنْ قَبْلَهُ وَ الْمُؤْتَفِكَاتُ بِالْخَاطِئَةِ که مراد از الْمُؤْتَفِكَاتُ یعنی بصره و مراد از الْخَاطِئَةِ فلان زن است. ⁽³⁾

فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رَابِيَةً (10) 10 - پس فرستادۀ پروردگارشان را نافرمانی کردند ، پس خداوند نیز آن ها به عذابی سخت گرفتار ساخت.

ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در معنای آیۀ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رَابِيَةً فرمود : مراد از « الرابية » یعنی این که آن کارهای زشتی که انجام دادند خداوند به عذاب سختی گرفتارشان نمود. ⁽¹⁾

إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ (11) 11 - هنگامی که آب طغیان کرد ما شما را بر کشتی حمل نمودیم.

إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ يعنى امير المؤمنين علیه السلام و اصحاب آن حضرت. ⁽²⁾ وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً (14) 14 - و زمین و کوه ها از جا برداشته شوند و یک باره از هم متلاشی گردند. وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبَالُ فرمود : آن روز اتفاق افتاده و زمین و کوه ها بر روی هم می ریزند.

وَ انْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَ اهِيَةٌ (16) وَ الْمَلَكُ عَلَىٰ أَرْجَائِهَا وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ (17) 16 - و آسمان از هم می شکافد و در آن روز سست شده و فرو ریزد.

17 - و فرشتگان بر اطراف آسمان می باشند و عرش پروردگارت را در آن روز هشت ملک بر بالای سرشان بر می دارند.

فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَ اهِيَةٌ كه « واهية » يعنى باطل. ⁽¹⁾ وَ الْمَلَكُ عَلَىٰ أَرْجَائِهَا وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ فرمود : حاملان عرش هشت نفر هستند چهار نفر از اولین و چهار نفر هم از آخرین که چهار نفر از اولین نوح و إبراهيم و موسى و عيسى است و چهار نفر از آخرین محمد و علی و حسن و حسین علیهم السلام می باشند. ⁽²⁾ معنى يَحْمِلُونَ اَلْعَرْشَ یعنی علم را حمل می کنند که « عرش » به معنای علم است.

فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ (19) إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ (20) فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ (21) 19 - پس اما کسی که نامۀ اعمالش را به دست راستش دهند می گوید : ( ای اهل محشر ) بیائید نامۀ اعمال مرا بخوانید.

20 - من یقین داشتم که هم چون روزی نامۀ اعمال را خواهم دید.

21 - پس او در زندگانی رضایت مند خواهد بود.

فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ امام صادق علیه السلام فرمود : هر امّتی را که در زمان امام زمان خود از دنیا رفته باشد با آن امام محاسبه می کنند و ائمّه علیهم السلام دوستان و دشمنانشان را از

سیما و قیافه می شناسند و این است معنای قول خدا : وَ عَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ ⁽¹⁾و اینان ائمّه علیهم السلام می باشند يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ ⁽²⁾که سیمای مردم را می شناسند ، نامۀ دوست دارانشان را به دست راستشان می دهند بدون حساب به بهشت می روند و نامۀ دشمنانشان را به دست چپ آن ها می دهند که بی حساب به سوی آتش می روند ، دوستان ائمّه هرگاه به نامۀ اعمال خویش نظر کنند به برادرانشان می گویند : هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ كه رَاضِيَةٍ به معنای مَرْضِيَّةً است که فاعل در مکان مفعول قرار گرفته است. ⁽³⁾

قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ (23) 23 - که میوه های آن همیشه در دسترس است.

قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ فرمود : میوه هایش آویزان است بطوری که نشسته و ایستاده از میوه های آن می توانند بخورند. ⁽⁴⁾ وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتَابِيَهْ (25) وَ لَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِيَهْ (26) يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ (27) مَا أَغْنَىٰ عَنِّي مَالِيَهْ (28) 25 - و اما آن کس که نامۀ عملش را به دست چپ او دهند ( با شرمندگی )

می گوید : ای کاش نامۀ اعمالم را به من نمی دادند.

26 - و من نمی دانستم که حساب اعمالم چیست ؟

27 - ای کاش می مُردم ( و چنین روزی را نمی دیدم ).

28 - اموالم مرا بی نیاز نکرد.

وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فرمود : دربارۀ معاویه نازل شده است. فَيَقُولُ يَا لَيَتَنِي لَمْ أُوتَ كِتَابِيَة * وَ لَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِيَهْ * يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ که « قاضیه » یعنی مرگ. مَا أَغْنَىٰ عَنِّي مَالِيَهْ یعنی مالی که جمع کرده است. هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ (29) خُذُوهُ فَغُلُّوهُ (30) ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ (31) ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ (32) إِنَّهُ كَانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ (33) وَ لَا يَحُضُّ عَلَىٰ طَعَامِ الْمِسْكِينِ (34) فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هَاهُنَا حَمِيمٌ (35) وَ لَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ (36) 29 - قدرت و حشمتم همه از دست رفت.

30 - ( و گفته شود : ) او را بگیرید و در غل و زنجیر کشید.

31 - سپس او را در دوزخ بیافکنید.

32 - سپس او را در زنجیری که هفتاد ذراع است ببندید.

33 - چرا که او به خداوند بزرگ ایمان نیاورد.

34 - و مردم را به اطعام مستمندان تشویق نمی کرد.

35 - پس امروز برای او در این جا هیچ یاوری نیست.

36 - و نیز هیچ غذایی جز چرک و خون ندارد.

هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ یعنی حجت من از دست رفت پس گفته می شود : خُذُوهُ فَغُلُّوهُ * ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ یعنی در جهنم ساکن شوید. ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ فرمود : معنى « سلسلة السبعين ذراع » در باطن همان هفتاد ستم کار می باشند. ⁽¹⁾ إِنَّهُ كَانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ * وَ لَا يَحُضُّ عَلَىٰ طَعَامِ الْمِسْكِينِ حقوق آل محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم را که غصب کردند ، خداوند فرمود : فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هَاهُنَا حَمِيمٌ یعنی امروز دیگر خویشی و قرابتی نیست.

وَ لَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ فرمود : که عرق کافران است. ⁽²⁾ وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ (44) لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ (45) ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ (46) فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ (47) 44 - و اگر او ( پیامبر ) بر ما سخنان دروغی می بست ،

45 - او را با قدرت کامل می گرفتیم ،

46 - سپس رگ قلبش را قطع می کردیم ،

47 - پس هیچ کدام شما نمی توانست مانع ( آن مجازات ) از او شود.

وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ یعنی اگر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بر ما دروغ می بست. لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ فرمود : با تمام قدرت از او انتقام می گرفتیم. ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ فرمود : رگی در پشت که بچه از آن بوجود می آید. فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ يعنى احدی نمی تواند مانع مجازات خداوند شود و نیز نمی تواند آن را از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم دفع نماید. وَ إِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكَافِرِينَ (50) وَ إِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ (51) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (52) 50 - و آن باعث حسرت کافران است.

51 - و این یقین محض است.

52 - پس به نام پروردگار بزرگت تسبیح گوی.

وَ إِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكَافِرِينَ * وَ إِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ يعنى امير المؤمنين علیه السلام فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ پس به نام پروردگار بزرگت تسبیح گوی. ⁽¹⁾ عبد الكريم بن عبد الرحيم گوید : من می شناسم که چه در کتاب اصحاب یمین است و کتاب اصحاب شمال ، و اما در اول کتاب اصحاب يمين بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ است. ⁽²⁾

تفسیر سورۀ معارج

70 - سوره معارج در مکه نازل شده و دارای 44 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ (1) لِلْكَافِرِينَ لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ (2) مِنَ اللَّهِ ذِي الْمَعَارِجِ (3) تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَ الرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ (4) فَاصْبِرْ صَبْرًا جَمِيلًا (5) 1 - سؤال کننده ای از واقع شدن عذابی پرسید ( که وقوعش حتمی است) ؟

2 - این عذاب برای کافران است ، و کسی قادر به دفع آن نیست.

3 - ( آن عذاب ) از سوی خداوند ذی المعارج است.

4 - فرشتگان و روح در روزی که مقدارش پنجاه هزار سال است به سویش عروج می کنند.

5 - پس صبر كن صبرى نيكو.

سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ راوی گوید از امام باقر علیه السلام از معنای این آیه سوال شد ، فرمود : آتشی است که از جانب مغرب بیرون می آید و آن را ملکی از پشت سر خویش می کشد تا این که به خانه های بنی سعد بن همام که در مسجد هستند می رسد ، خانه های

بنی امیه و کسانی را که عرصه را بر آل محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم تنگ نمودند را با اهلش می سوزاند ، و آن حضرت مهدی علیه السلام است. ⁽¹⁾

و در حدیث دیگری آمده است هنگامی که دو لشگر در جنگ بدر مقابل هم صف کشیدند ابو جهل دست هایش را بلند کرده و گفت : خداوندا ! او رحم ما را قطع کرد و چیزی آورد که نمی شناسیم پس او را به عذاب گرفتار کن ، پس خداوند آیۀ سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ را نازل فرمود. ⁽²⁾

عبد الرحمن بن کثیر از ابو الحسن علیه السلام روایت می کند که در معنای آیۀ سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ فرمود : مردی از اوصیا از شأن و منزلت شب قدر سؤال کرد این که چه چیز در آن شب الهام می شود ، فرمود : از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از عذاب واقع شده سؤال شد و سپس کافر شد که آن عذاب اتفاق نمی افتد ، پس هنگامی که اتفاق افتاد لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ مِنَ اللَّهِ ذِي الْمَعَارِجِ این عذاب برای کافران است ، و کسی قادر به دفع آن نیستند. ( آن عذاب ) از سوی خداوند ذی المعارج است.

تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَ الرُّوحُ یعنی در صبح شب قدر ملائکه و روح از نزد پیامبر صلى اللّه عليه وآله و سلم و وصی آن حضرت به سوی خداوند بر می گردند. ⁽³⁾ فَاصْبِرْ صَبْرًا جَمِيلًا یعنی در تکذیب کسی می گوید آن اتفاق نمی افتد صبر جمیل داشته باش. ⁽⁴⁾ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ فرمود : در روز قیامت پنجاه

موقف است که هر موقف هزار سال طول می کشد. ⁽¹⁾

يَوْمَ تَكُونُ السَّمَاءُ كَالْمُهْلِ (8) 8 - روزی که آسمان چون فلز گداخته می شود.

يَوْمَ تَكُونُ السَّمَاءُ كَالْمُهْلِ فرمود : « مهل » به معنای قلع و مس آب شده است ، آن روز آسمان نیز این طور ذوب می شود. وَ لَا يَسْأَلُ حَمِيمٌ حَمِيمًا (10) يُبَصَّرُونَهُمْ يَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ يَفْتَدِي مِنْ عَذَابِ يَوْمِئِذٍ بِبَنِيهِ (11) وَ صَاحِبَتِهِ وَ أَخِيهِ (12) وَ فَصِيلَتِهِ الَّتِي تُؤْوِيهِ (13) 10 - و هیچ دوستی از دو از دوست خودش ( حالی ) نمی پرسد.

11 - آن ها را نشانشان می دهند ، مجرم دوست دارد که اگر امکان داشت فرزندان خودش را در برابر عذاب او عذاب می کردند ( و او از عذاب رهائی می یافت ).

13 - و همسرش را و برادرش را ،

13 - و قبیله اش را که همیشه از او حمایت می کردند.

وَ لَا يَسْأَلُ حَمِيمٌ حَمِيمًا یعنی نفع نمی رساند. ⁽²⁾ ابى الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در جملۀ آيۀ يُبَصَّرُونَهُمْ فرمود : یعنی با این که دوستان ایشان را معرفی می کنند که این فلان رفیق تو

تفسير برهان ، ج 8 ، ص 118

است با این حال احوال یک دیگر را نمی پرسند. ⁽¹⁾

يَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ يَفْتَدِي مِنْ عَذَابِ يَوْمِئِذٍ بِبَنِيهِ * وَ صَاحِبَتِهِ وَ أَخِيهِ * وَ فَصِيلَتِهِ الَّتِي تُؤْوِيهِ و آن مادری است که از آن به دنیا آمده است. ⁽²⁾ كَلَّا إِنَّهَا لَظَىٰ (15) نَزَّاعَةً لِلشَّوَىٰ (16) تَدْعُو مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّىٰ (17) وَ جَمَعَ فَأَوْعَىٰ (18) إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا (19) إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا (20) وَ إِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا (21) وَ إِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا (22) الَّذِينَ هُمْ عَلَىٰ صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ (23) 15 - هرگز ( چنین اتفاقی نخواهد افتاد و کسی بجای دیگری عذاب نمی شود ) ، همانا شعله های آتش دوزخ شعله ور است ،

16 - دست و پا و سر و صورت و پوست را می سوزد.

17 - و کسانی که به خداوند پشت کرده را می خواند ،

18 - و ( نیز ) کسانی که مال جمع کرده اند ،

19 - همانا انسان حریص و بی صبر آفریده شده است.

20 - هنگامی که شری به او می رسد بی تابی می کند.

21 - و هنگامی که خیری به او می رسد احسان نمی کند.

22 - مگر نماز خوانان.

23 - کسانی که بر نمازشان مداومت می کنند.

كَلَّا إِنَّهَا لَظَىٰ فرمود : آتش جعنم به سوی آن ها شعله می کشد. نَزَّاعَةً لِلشَّوَىٰ فرمود : چشم گناه کاران و کافران او را می کَند و رویشان را سیاه می کند. تَدْعُو مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّىٰ یعنی او را به سوی آتش می کشد. وَ جَمَعَ فَأَوْعَىٰ یعنی مالی را جمع کرده و دفن نمود و آن را در راه خداوند انفاق نکرد. إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا يعنی انسان حریص آفریده شده است. إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا فرمود : مراد از « شر » فقر و تنگ دستی است. وَ إِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا فرمود : مراد از « خیر » بی نیازی و وسعت است. ⁽¹⁾ ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام فرمود : سپس نمازگزاران را با جمله إِلَّا الْمُصَلِّينَ استثناء کرد و آنان را به بهترین اعمالشان که همان مداومت در نماز است ستود و فرمود : الَّذِينَ هُمْ عَلَىٰ صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ می فرماید : وقتی نمازی مستحبی را بر خود واجب می کنند ، بر آن مداومت دارند. ⁽²⁾

لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ (25) 25 - برای سؤال کننده و محروم.

لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ فرمود : سائل کسی است که درخواست می کند و محروم کسی است که از کار کردن منع شده است. فَمَالِ الَّذِينَ كَفَرُوا قِبَلَكَ مُهْطِعِينَ (36) عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمَالِ عِزِينَ (37) أَيَطْمَعُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِيمٍ (38) كَلَّا إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِمَّا يَعْلَمُونَ (39) فَلَا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشَارِقِ وَ الْمَغَارِبِ إِنَّا لَقَادِرُونَ (40) عَلَىٰ أَنْ نُبَدِّلَ خَيْرًا مِنْهُمْ وَ مَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (41) 36 - این کافران را چه شده است که با عجله به سوی تو می آیند ؟!

37 - از راست و چپ ، گروه گروه ،

38 - آیا هر یک از آن ها طمع دارد که به بهشت پر نعمت وارد شوند ؟!

39 - هرگز ( چنین نمی شود ) ما آن ها را از آن چه که می دانند آفریده ایم.

40 - سوگند به پروردگار مشرق ها و مغرب ها که ما قادریم.

21 - این که بجای آن ها افراد بهتری قرار می دهیم و ما هرگز مغلوب نمی شویم.

مُهْطِعِينَ یعنی ذلیل و فرمانبردار هستند. عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمَالِ عِزِينَ یعنی در اطراف تو نشسته گانند. كَلَّا إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِمَّا يَعْلَمُونَ فرمود : از نطفه سپس از علقه. فَلَا أُقْسِمُ يعنی أقسم ، سوگند می خورم. بِرَبِّ الْمَشَارِقِ وَ الْمَغَارِبِ يعنى مشرق های زمستانی ، و مشرق های تابستانی ، مغرب های زمستانی و مغرب های تابستانی این آیه قسم است و

جوابش إِنَّا لَقَادِرُونَ * عَلَىٰ أَنْ نُبَدِّلَ خَيْرًا مِنْهُمْ می باشد. ⁽¹⁾

يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا كَأَنَّهُمْ إِلَىٰ نُصُبٍ يُوفِضُونَ (43) خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذَٰلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ (44) 43 - روزی که به سرعت از قبرها بیرون آورده می شوند که گویی به سوی بت ها می شتابند.

44 - در حالی که چشم هایشان از هول و وحشت قیامت به زیر افتاده و ذلّت و خواری آن ها را پوشانده است. آن همان روزی است که به آن ها وعده داده می شدند.

يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا یعنی از قبر. كَأَنَّهُمْ إِلَىٰ نُصُبٍ يُوفِضُونَ یعنی به طرف دعوت کنندگان می روند و صدا می زنند. تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ یعنی دچار ذلت می شوند. ذَٰلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ آن همان روزی است که به آن ها وعده داده می شدند. ⁽²⁾

تفسير سورۀ نوح

71 - سورۀ نوح در مکه نازل شده و دارای 28 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ إِنَّا أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (1) 1 - همانا ما نوح را به سوی قومش فرستادیم ( و به او گفتیم : ) قومت را قبل از این که عذاب دردناک به سراغشان بیاید بترسان.

إِنَّا أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ داستان نوح را قبلا نوشته ایم.

وَ إِنِّي كُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا (7) 7 - و من هر وقت که آن ها را دعوت کردم و این که تو آن ها را بیامرزی ، انگشتانشان را بر گوش شان می گذاشتند و لباس شان را بر خود می پیچیدند و لجاجت و مخالفت می کردند و تا می توانستند تکبر می ورزیدند.

وَ إِنِّي كُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ یعنی به وسیلۀ آن خودشان را می پوشاندند و پنهان می کردند.

وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا یعنی تصمیم گرفته بودند که چیزی را نشنوند.

ثُمَّ إِنِّي أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَ أَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْرَارًا (9) 9 - سپس ( آن ها را به سوی تو آشکارا خواندم و در پنهانی نیز خواندم ( ولی هیچ اثری نکرد ).

ثُمَّ إِنِّي أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَ أَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْرَارًا یعنی در پنهان و آشکار آن ها را دعوت کردم. ⁽¹⁾ مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَ قَارًا (13) وَ قَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا (14) 13 - شما را چه شده که برای خداوند عظمت و وقاری قائل نیستید ؟

14 - و به تحقیق شما را به انواع گوناگون بیافرید.

ابی الجارود گوید که امام باقر علیه السلام در معنای آیۀ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَ قَارًا فرمود : برای خداوند عظمتی که از آن بترسید قائل نیستید. ⁽²⁾

وَ قَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا یعنی با گوناگونی خواسته ها و اراده ها و رفتارها. وَ اللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا (17) 17 - و خداوند شما را مانند گیاه از زمین رویانید.

وَ اللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا يعنى على الأرض نباتا - خداوند شما را بر روی زمین هم چون گیاه رویانید - که « من » به معنای « عَلی » است. قَالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ يَزِدْهُ مَالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلَّا

خَسَارًا (21) وَ مَكَرُوا مَكْرًا كُبَّارًا (22) وَ قَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَ لَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لَا سُوَاعًا وَ لَا يَغُوثَ وَ يَعُوقَ وَ نَسْرًا (23) وَ قَدْ أَضَلُّوا كَثِيرًا وَ لَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلَالًا (24) 21 - نوح گفت : پروردگارا این ها مرا نافرمانی کردند و از چیزی پیروی کردند که بر مال و فرزند آن ها چیزی جز زیان و خسران نیافزود.

22 - و مکر و حیله بزرگی به کار بردند.

23 - و گفتند : دست از خدایان خودتان برندارید ، خصوصاً دست از بت های « وَدّ » و « سُواع » و « يَغُوثَ » و « يَعُوقَ » و « نَسْرً» برندارید.

24 - و به تحقیق بسیاری را گمراه کردند ، و ( خداوندا ) بر ستم کاران جزءگمراهیشان می فزای.

رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ يَزِدْهُ مَالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلَّا خَسَارًا یعنی از اغنيا پیروی می کردند. وَ مَكَرُوا مَكْرًا كُبَّارًا به معنای کبیراً یعنی بزرگ است. ⁽¹⁾ وَ قَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَ لَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لَا سُوَاعًا وَ لَا يَغُوثَ وَ يَعُوقَ وَ نَسْرًا فرمود : قبل از حضرت نوح علیه السلام این گروهی مومن بودند که مردند ، مردم از مردن آن ها محزون و غمگین شدند ، ابلیس نزد آن ها آمده و صورت های آن ها را برای مردم درست کرد تا با آن صورت ها انس بگیرند ، و مردم نیز با آن صورت ها انس و الفت گرفتند تا این که زمستان شد آن صورت ها ( مجسمه ها ) را داخل خانه هایشان کردند ، بعد از یک قرن ابلیس به نزد مردم آمده و گفت : این ها

خدایانی هستند که پدران شما آن ها را می پرستیدند ، پس آن ها نیز این صورت ها را پرستیدند و مردمان زیادی به خاطر آن صورت ها گمراه شدند تا این که نوح علیه السلام بر آن ها نفرین کرد و خداوند هلاکشان نمود. ⁽¹⁾

ابى الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در معنای آیۀ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا فرمود : بعضی از آن ها فوق بعض دیگر است.

وَ لَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لَا سُوَاعًا وَ لَا يَغُوثَ وَ يَعُوقَ وَ نَسْرًا فرمود : وَدًّا بتى برای کلب و سُوَاعً برای هذیل و يَغُوثَ برای مراد و يَعُوقَ برای همدان و نَسْرً برای حصین بود. ⁽²⁾ وَ لَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلَالًا يعنی بر ستم کاران عذاب و عقاب را زياد كن. إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ وَ لَا يَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا كَفَّارًا (27) 27 - اگر تو آن ها را به حال خودشان باقی گذاری ، بندگانت را گمراه می کنند ، و فرزندی جز فاجر و کافر از آن ها به وجود نمی آید.

إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ وَ لَا يَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا كَفَّارًا پس خداوند آن ها را هلاک نمود. ⁽³⁾ صالح بن میثم گوید به امام باقر علیه السلام عرض کردم : نوح علیه السلام از کجا متوجه شد که از آن قوم بچه های فاجر و کافر بدنیا می آیند ؟

امام علیه السلام فرمود : آیا قول خداوند را نشنیده ای که به نوح علیه السلام فرمود : أَنَّهُ

لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ ⁽¹⁾جز آن ها که ایمان آورده اند دیگر هیچ کسی از قوم تو ایمان نمی آورد. ⁽²⁾ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَ لِوَالِدَيَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ لَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَارًا (28) 28 - پروردگارا من و پدر و مادرم و کسی که با ایمان به خانه ام وارد می شود و همۀ مردان و زنان با ایمان را بیامرز و برای ستم کاران جز هلاکت میفزا.

محمد بن علی حلبی گوید که امام صادق علیه السلام دربارۀ معنای آیۀ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَ لِوَالِدَيَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا فرمود : ولایت که هر کس بر آن وارد شد در خانه های پیامبران داخل شده است.

ابی الجارود گوید که امام باقر علیه السلام در معنای آیۀ وَ لَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَارًا فرمود : بر ستم کاران خسران و زیان را زیاد کن. ⁽³⁾

تفسیر سورۀ جن

72 - سورۀ جن در مکه نازل شده و دارای 28 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا (1) يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ وَ لَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنَا أَحَدًا (2) وَ أَنَّهُ تَعَالَىٰ جَدُّ رَبِّنَا مَا اتَّخَذَ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَدًا (3) وَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ سَفِيهُنَا عَلَى اللَّهِ شَطَطًا (4) 1 - بگو : به من وحی شده است که گروهی از جنّیان به سخنانم گوش داده اند و پس گفته اند : ما قرآن عجیبی شنیدیم.

2 - که به سوی رشد هدایت می کرد ، پس به آن ایمان آوردیم و هرگز به پروردگارمان احدی را شریک قرار نمی دهیم.

3 - و همانا بسیار بلند مرتبه است شان و عظمت پروردگار ما ، و او برای خودش همسر و فرزندی نگرفته است.

4 - و البته سفيه ما به خداوند سخنان ناروا نسبت می داد.

ای محمد به قريش بگو : أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ که داستان آن را در سورۀ احقاف نوشته ایم.

أَنَّهُ تَعَالَىٰ جَدُّ رَبِّنَا مَا اتَّخَذَ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَدًا فرمود : آن چیزی بود که جن گفته بود و خداوند از آن ها راضی نمی شود و جَدُّ به معنای بخت است.

وَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ سَفِيهُنَا عَلَى اللَّهِ شَطَطًا که « شطط » به معنای ظلم و ستم است. ⁽¹⁾ امام صادق علیه السلام در معنای آیۀ أَنَّهُ تَعَالَىٰ جَدُّ رَبِّنَا فرمود : چیز دروغی را جن گفته و خداوند همان گفته آن ها را نقل فرموده است. ⁽²⁾

وَ أَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزَادُوهُمْ رَهَقًا (6) 6 - و همانا مردانی از بشر به مردانی از گروه جنّ پناه می بردند ، و آن ها سبب گمراهی طغیانگری آن ها می افزودند.

زراره گوید از امام باقر علیه السلام از معنای آيۀ وَ أَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزَادُوهُمْ رَهَقًا سوال کردم ، فرمود : رسم دوره جاهلیت این بود که مردی راه می افتاد تا به نزد کاهن برود ، و معتقد بود شيطان به کاهن وحی می کند ، و از کاهن می خواست تا به شیطان بگوید فلان شخص به تو پناه برده است. ⁽³⁾

وَ أَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِنَ الْإِنْسِ ... فرمود : جنيان به نزد گروهی از مردم می آمدند و آن ها را از اخباری که در آسمان شنیده بودند قبل از تولد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به مردم می گفتند ، و آن مردم نیز به آن چه جنیان گفته بودند کهانت می کردند. فَزَادُوهُمْ رَهَقًا که « رهق » به معنای خسران است. ⁽⁴⁾

وَ أَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَ مِنَّا دُونَ ذَٰلِكَ كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا (11) وَ أَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ وَ لَنْ نُعْجِزَهُ هَرَبًا (12) وَ أَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدَىٰ آمَنَّا بِهِ فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلَا يَخَافُ بَخْسًا وَ لَا رَهَقًا (13) وَ أَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَ مِنَّا الْقَاسِطُونَ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولَٰئِكَ تَحَرَّوْا رَشَدًا (14) وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا (15) وَ أَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا (16) لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَ مَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذَابًا صَعَدًا (17) وَ أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا (18) وَ أَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا (19) قُلْ إِنَّمَا أَدْعُو رَبِّي وَ لَا أُشْرِكُ بِهِ أَحَدًا (20) قُلْ إِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَ لَا رَشَدًا (21) قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ وَ لَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا (22) إِلَّا بَلَاغًا مِنَ اللَّهِ وَ رِسَالَاتِهِ وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا (23) حَتَّىٰ إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ نَاصِرًا وَ أَقَلُّ عَدَدًا (24) قُلْ إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ أَمْ يَجْعَلُ لَهُ رَبِّي أَمَدًا (25) عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَىٰ غَيْبِهِ أَحَدًا (26) إِلَّا مَنِ ارْتَضَىٰ مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا (27) لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ وَ أَحَاطَ بِمَا لَدَيْهِمْ وَ أَحْصَىٰ كُلَّ شَيْءٍ عَدَدًا (28) 11 - و همانا در میان ما افرادی صالح و افرادی غیر صالح هستند ، و ما

گروه های گوناگونی هستیم.

12 - و همانا ما یقین داریم که در روی زمین هرگز نمی توانیم بر قدرت خداوند غالب شویم و از زیر قدرت او فرار کنیم.

13 - و همانا ما چون سخنان هدایت گر ( آیات قرآن ) را شنیدیم به آن ایمان آوردیم ، پس هر کس به پروردگارش ایمان بیاورد پس از هیچ نقصان و ستمی نمی ترسد.

14 - و این که گروهی از ما مسلمان و گروهی ستم کارند ، پس کسی که اسلام بیاورد راه راست را انتخاب کرده است.

15 - و اما ستم کاران هیزم آتش جهنّم هستند.

16 - و اگر آن ها بر راه ( اسلام و ایمان ) استقامت بورزند با آب ( نعمت ) فراوان سیرابشان می کنیم.

17 - تا به وسیلۀ آن امتحانشان کنیم ، و هر کس از یاد پروردگارش اعراض کند ، او را به عذابی بسیار سخت مبتلا می سازد.

18 - و همانا مساجد مخصوص خداست ، پس هیچ کسی را با خداوند نخوانید.

19 - و این که هنگامی که بندۀ خدا ( محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم ) برای عبادت قیام می کرد و او را می خواند گروهی ( طایفهٔ جنّیان برای شنیدن آیات قرآن ) در اطراف او به شدّت ازدحام می کردند.

20 - بگو : همانا من فقط خدای خودم را می خوانم و هرگز احدی را با او شریک نمی کنم.

21 - و بگو : من مالک زبان و هدایت شما نیستم.

22 - بگو : ( اگر من نیز بر خلاف فرمان الهی رفتار کنم ) هرگز کسی نمی تواند

مرا ( در برابر غضب الهی ) پناه دهد ، و هرگز پناهگاهی به غیر از او نمی یابم.

23 - تنها وظيفۀ من ابلاغ کردن و رساندن پیام اوست ، و هر کس خداوند و رسولش را نافرمانی کند همانا برای او آتش جهنم است که همیشگی و ابدی در آن می ماند.

24 - ( آن ها را رها کن ) تا آن چه را که به آن ها وعده داده شده را ببینند ، و به زودی می دانند که چه کسی باورش ضعیف تر و تعدادش کم تر است.

25 - بگو : من نمی دانم آن چه که به شما وعده داده شده ( عذاب الهی ) نزدیک است یا پروردگارم مدتی برای آن قرار می دهد.

26 - او دانای غیب است و کسی را بر غیب خود آگاه نمی کند.

27 - مگر کسی را که به رسالت برگزیده است و نگهبانانی از پیش رو و پشت سر برای آن ها قرار می دهد.

28 - تا بداند فرستادگانش پیام های پروردگارشان را ابلاغ کرده اند ، و او به آن چه که نزد اوست احاطه دارد ، و شمار و تعداد همه چیز را می داند.

فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلَا يَخَافُ بَخْسًا وَ لَا رَهَقًا فرمود : بَخْسً به معنای نقصان و رَهَقً به معنای عذاب است. ⁽¹⁾ كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا یعنی بر مذاهب گوناگون. ⁽²⁾ امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش روایت می کند که در معنای آیۀ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولَٰئِكَ تَحَرَّوْا رَشَدًا فرمود : آن هائی که به ولایت ما اقرار نمودند پس آن ها به راه رشد و صواب رو نهادند. ⁽³⁾

وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا که مراد معاویه و یارانش است. وَ أَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا كه مراد از الطَّرِيقَةِ ولایت علی علیه السلام است. لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ تا با شهادت حسین علیه السلام آن ها را امتحان و آزمایش کنیم. فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا یعنی با آل محمد احدی را نخوانید ؛ و غیر از آل محمد را ولی خود نگیرید. وَ أَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ یعنی محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم آن ها را به ولایت علی علیه السلام دعوت می کرد. كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا یعنی بر سر او ریختند و اطرافش را گرفتند. قُلْ إِنَّمَا أَدْعُو رَبِّي فرمود : همانا پروردگارم مرا به آن امر نموده است. لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَ لَا رَشَدًا اگر از ولایت علی علیه السلام روی برگردانید. قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ اگر به آن چه که خداوند امر نموده آن را کتمان کنم. وَ لَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا یعنی هرگز جایگاهی غیر از او ندارم. إِلَّا بَلَاغًا مِنَ اللَّهِ خداوند به آن چه از ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام به من امر نموده بود را به شما ابلاغ نمودم. وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ در ولایت علی علیه السلام فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا همانا برای او آتش جهنم است که همیشگی او ابدی در آن می ماند. پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود : یا علی تو تقسیم کنندۀ آتش هستی ، به آتش می گوئی : این برای من و این برای تو قریش گفتند : ای محمد ! آن چه را که برای ما از امر علی و آتش آماده کرده ای چه وقت اتفاق می افتد پس خداوند این آیه

را نازل فرمود : حَتَّىٰ إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ یعنی مرگ و روز قیامت.

فَسَيَعْلَمُونَ یعنی فلانی و فلانی و فلانی و معاویه و عمرو بن العاص و ياران كينه جو و بدخواه آن ها از قریش مَنْ أَضْعَفُ نَاصِرًا وَ أَقَلُّ عَدَدًا ⁽¹⁾گفتند ای محمد این چه وقت اتفاق می افتد ، خداوند به محمد صلى اللّه عليه وآله و سلم فرمود : قُلْ إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ أَمْ يَجْعَلُ لَهُ رَبِّي أَمَدًا « امد » يعنى اجل ، مدت. عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَىٰ غَيْبِهِ أَحَدًا إِلَّا مَنِ ارْتَضَىٰ مِنْ رَسُولٍ يعنى على مرتضی از رسول صلی اللّه علیه و آله و سلم است و رسول خدا صلى اللّه عليه وآله و سلم از اوست. فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا فرمود : در قلب او علم و در پشت سرش نگهبانی است ، که به علی علم را تعلیم می کند و علم را به او می چشاند و خداوند هم به او الهام را تعلیم می کند. و رَصَدً تعلیم از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم است. لِيَعْلَمَ پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ وَ أَحَاطَ على علیه السلام به آن چه از علم در نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بود آگاه بود. وَ أَحْصَىٰ كُلَّ شَيْءٍ عَدَدًا از آن چه که بود و از آن چه که خواهد بود ، از زمانی که خداوند آدم را خلق نمود تا روز قیامت از فتنه ها یا زلزله یا در زمین فرو رفتن یا قذف یا امتی که در گذشته هلاک شدند و یا در آینده هلاک خواهند شد ، چه تعداد از پیشوایان جائر و ستم کار و یا عادل که به اسم و نسب می شناسد ، و چه کسانی به وسیلهٔ مرگ های طبیعی از دنیا می روند و یا کشته می شوند ، چه تعداد پیشوایان شکست خورده که شکستشان هیچ ضرری به او نمی رساند و چه تعداد امام یاری شده ای که یاری کردنشان هیچ نفعی برای

او در پی نداشت. ⁽¹⁾

ابن عباس در معنای آیۀ وَ مَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ فرمود : مراد از ذِكْرِ رَبِّهِ ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام است. ⁽²⁾

فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولَٰئِكَ تَحَرَّوْا رَشَدًا یعنی کسی که حق را طلب کند. وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ ... قاسط کسی است که مانع از رفتن شود. ⁽³⁾ وَ أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا مساجد هفتگانه که بر آن ها سجده می شود عبارتند از : دو کف دست ، دو زانو ، دو انگشت بزرگ پا و پیشانی. ⁽⁴⁾ امام رضا علیه السلام فرمود : مساجد همان ائمه علیهم السلام هستند. ⁽⁵⁾

وَ أَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ یعنی رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم. يَدْعُوهُ کنایه از خداوند است. كَادُوا یعنی قریش. يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا یعنی بر او قوی شدند. حَتَّىٰ إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ فرمود : قائم و امیر المؤمنین علیه السلام در رجعت. فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ نَاصِرًا وَ أَقَلُّ عَدَدًا فرمود : آن فرمایش أمير المؤمنين على علیه السلام به زفر است که فرمود : ای فرزند صهاک به خدا سوگند اگر آن عهد و پیمانی که با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بستم

نبود و در علم الهی رقم نخورده بود که من در دنیا طلب خلافت نکنم می دانستی که کدام یک از ما یارانی ضعیف و تعداد کمی دارد.

فرمود : هنگامی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم آن چه که در هنگام رجعت واقع خواهد شد را به آن ها خبر داد ، گفتند : این در چه وقت است ؛ خداوند فرمود : ای محمد به آن ها بگو : إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ أَمْ يَجْعَلُ لَهُ رَبِّي أَمَدًا من نمی دانم آن چه که به شما وعده داده شده ( عذاب الهی ) نزدیک است یا پروردگارم مدتی برای آن قرار می دهد.

عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَىٰ غَيْبِهِ أَحَدًا ... فرمود : خداوند به رسولش خبر می دهد از آن چه که از اخبار گذشته و از آن چه که از اخبار آیندۀ حضرت قائم علیه السلام و رجعت و قیامت را برای او می پسندد. ⁽¹⁾ حسین بن زیاد گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که در معنای آیۀ وَ أَنَّا لَا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا فرمود : به خدا سوگند خداوند شر را برای مردم اراده نکرد مگر زمانی که با معاویه بیعت کردند و حضرت حسن بن علی علیهما السلام را رها کردند. ⁽²⁾

جابر گوید از امام باقر علیه السلام شنیدم که در معنای آیۀ وَ أَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا فرمودند : یعنی کسی که چیزی از شرک شیطان از منکرین ولایت در آن جاری شود عَلَى الطَّرِيقَةِ یعنی بر ولایت استقامت بورزند ؛ نسبت به آن عهد و میثاقی که خداوند از فرزندان آدم گرفت ( در عالم ذر ) به آن ها آب خوشگواری می آشامانیم. ⁽³⁾

تفسیر سورۀ مزمل

73 - سورۀ مزمل در مکه نازل شده و دارای 20 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ (1) قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا(2) نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا (3) أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا (4) إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا (5) إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَ طْئًا وَ أَقْوَمُ قِيلًا (6) 1 - ای جامه به خود پیچیده ،

2 - شب را به پاخیز جز کمی.

3 - نیمی از شب یا کمی از آن را کم کن ،

4 - یا بر آن نصف بیفزا و قرآن را با تدبّر تلاوت کن.

5 - همانا بزودی سخنی سنگین بر تو القا خواهیم کرد.

6 - همانا نماز شب مستحکم ترین عبادت است.

يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ فرمود : او پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم بود که خودش را با لباسی پوشانده و خوابیده بود ، پس خداوند فرمود : يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا يعنى

اندکی از نصف.

أَوْ زِدْ عَلَيْهِ یعنی مقداری بر آن قلیل بیفزا. ⁽¹⁾ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا فرمود : قرآن را با حروفی روشن بیان کن ، و آن را مانند ریگ پراکنده مکن ، و هم چون موی سر به هم نزدیک مگردان و حروف آن را چنان ادا کن که در دل های سخت جا گیرد. ⁽²⁾ إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا یعنی قیام شب و آن قول الهی است که فرمود : إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَ طْئًا وَ أَقْوَمُ قِيلًا یعنی راست ترین قول است. ⁽³⁾ إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا (7) وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَ تَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا (8) 7 - همانا برای تو در روز وقت کافی و طولانی است.

8 - و اسم پروردگارت را یاد کن و فقط به او علاقه مند شو.

وَ تَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا فرمود : بلند کردن دو دست و حرکت نمودن انگشتان سبابه است. ⁽⁴⁾ ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در معنای آیۀ إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا فرمود : وقت زیادی برای خواب و برآوردن حاجتت است.

وَ تَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا يعنى عملت را برای او خالص کن. ⁽⁵⁾

وَ طَعَامًا ذَا غُصَّةٍ وَ عَذَابًا أَلِيمًا (13) يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبَالُ وَ كَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلًا (14) 13 - و طعامی گلوگیر ، و عذابی دردناک.

14 - روزی که زمین و کوه ها به لرزه در می آید ، و کوه ها به صورت تپه ای شنی در می آید.

وَ طَعَامًا ذَا غُصَّةٍ يعنی قادر نیست که آن را ببلعد. يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبَالُ یعنی فرو روند. وَ كَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلًا یعنی مانند ریگ پراکنده می شود. ⁽¹⁾ فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا (17) 17 - پس اگر کافر شوید چگونه خود را ( از عذاب الهی ) نجات می دهید ؟ آن روزی که کودکان را ( از هول و سختی ) پیر می کند.

فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا یعنی این که امروز کافر می شوید چگونه از عذاب روزی که بچه ها را پیر می کند خودتان را نگه می دارید. فَكَيْفَ تَتَّقُونَ ... یعنی کودکان از هول ناله ای که می شنوند پیر می شوند. ⁽²⁾ إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَىٰ مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَ اللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَ النَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ

فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَىٰ وَ آخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ آخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَ آتُوا الزَّكَاةَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَ مَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَ أَعْظَمَ أَجْرًا وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (20) 20 - همانا پروردگارت می داند که تو و کسانی که با تو هستند دو سوم شب یا نصف شب و یا یک سوم شب را به پا می خیزید ، و خداوند شب و روز را اندازه گیری می کند ، او دانست که شما نمی توانید آن را اندازه گیری کنید پس از شما در گذشت پس تا حدّ توان قرآن بخوانید ، او دانست که بزودی گروهی از شما مریض می شوند و گروهی دیگر برای به دست آوردن فضل الهی به سفر می روند و گروهی دیگر نیز در راه خداوند به جهاد می پردازند پس باز در حدّ توان قرآن بخوانید ، نماز به پا دارید ، و زکات بپردازید. و به خداوند قرض نیکو بدهید ، و آن چه از کارهای خیر برای خودتان پیش می فرستید آن را نزد خداوند به بهترین وجه و بزرگ ترین پاداش خواهید یافت ، و از خداوند طلب مغفرت کنید ، همانا که خداوند آمرزنده و مهربان است.

ابی الجارود از امام باقر علیه السلام روایت می کند که در تفسیر آیۀ إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَىٰ مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ فرمود : رسول خدا صلى اللّه عليه وآله و سلم این عمل را انجام داد ، و مردم را به آن بشارت داد ، ولی بر آنان دشوار آمد.

عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ و خداى تعالى دانست که ضبط یک سوم و نصف ، و دو سوم برای مردم دشوار است ، یک مسلمان نیمه شب از خواب بر می خیزد ، در حالی که نمی داند چه ساعتی نصف یا دو سوم می شود ، و چه بسا برای

درک آن ساعت های معین تا به صبح بیدار بماند. لذا خدای تعالی این آیه را نازل کرد : إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَىٰ مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ - تا - عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ و فرمود : خدا می داند که شما نمی توانید نصف و ثلث را به دست بیاورید. و لذا این آیه شریفه آن حکم را نسخ کرد.

فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ و بدانید که هیچ پیغمبری نیامده مگر این که نماز شب را در خلوت می خواند ، و هیچ پیغمبری این نماز شب را در اول شب بجا نمی آورد. ⁽¹⁾ سماعه گوید از امام علیه السلام در معنای آیۀ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا سوال کردم ، فرمود : آن به غیر از زکات است. ⁽²⁾

تفسیر سورۀ مدثر

اشاره

74 - سورۀ مدثر در مکه نازل شده و دارای 56 آیه است

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ (1) قُمْ فَأَنْذِرْ (2) وَ رَبَّكَ فَكَبِّرْ (3) وَ ثِيَابَكَ فَطَهِّرْ (4) وَ الرُّجْزَ فَاهْجُرْ (5) وَ لَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ (6) 1 - ای جامۀ خواب بر خود پیچیده ،

2 - برخیز و انذار کن.

3 - و پروردگارت را به بزرگی یاد کن.

4 - و لباست را پاک گردان.

5 - و از ناپاکی دوری کن.

6 - و منّت مگذار و زیاده طلب مباش.

يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ * قُمْ فَأَنْذِرْ * وَ رَبَّكَ فَكَبِّرْ * وَ ثِيَابَكَ فَطَهِّرْ یعنی ای رسول بیم بده ، « مدثر » یعنی لباس به خود پیچیده. قُمْ فَأَنْذِرْ آن قیام حضرت در هنگام رجعت است که در آن زمان مردم

را انذار می کند.

وَ ثِيَابَكَ فَطَهِّرْ که تطهیر لباس کوتاه کردن آن است و فرمود : شیعیان ما پاک هستند. ⁽¹⁾ وَ الرُّجْزَ فَاهْجُرْ كه رُّجْزَ یعنی خباثت و کثیفی. ⁽²⁾ وَ لَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ ابى الجارود روایت می کند : هیچ وقت چیزی عطا مکن که چشم داشت بیش تر از آن را داشته باشی. ⁽³⁾

فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ (8) فَذَٰلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ (9) فَذَٰلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ (10) ذَرْنِي وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا (11) وَ جَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا (12) وَ بَنِينَ شُهُودًا (13) وَ مَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيدًا (14) ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ (15) كَلَّا إِنَّهُ كَانَ لِآيَاتِنَا عَنِيدًا (16) سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا (17) إِنَّهُ فَكَّرَ وَ قَدَّرَ (18)

فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ (19) ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ (20) ثُمَّ نَظَرَ (21) ثُمَّ عَبَسَ وَ بَسَرَ (22) ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَكْبَرَ (23) فَقَالَ إِنْ هَٰذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ (24) إِنْ هَٰذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ (25) سَأُصْلِيهِ سَقَرَ (26) وَ مَا أَدْرَاكَ مَا سَقَرُ (27) لَا تُبْقِي وَ لَا تَذَرُ (28) لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ (29) عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ (30) وَ مَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَائِكَةً وَ مَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَ يَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَ لَا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ لِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَٰذَا مَثَلًا كَذَٰلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَ مَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ وَ مَا هِيَ إِلَّا ذِكْرَىٰ لِلْبَشَرِ (31) 8 - پس هنگامی که در صور دمیده می شود ،

9 - پس آن روز روز بسیار سختی است ،

10 - و برای کافران آسایشی نیست ،

11 - کسی را که خود او را به تنهایی آفریده ام به من واگذار ،

12 - و برای او مال فراوانی قرار دادم ،

13 - و فرزندانی که در نزد او هستند ،

14 - و تمام وسائل زندگی را برای او مهیّا نمودم.

15 - سپس طمع دارد که آن را زیاد کنم.

16 - هرگز ( چنین نمی شود ) چرا که او به آیات ما دشمنی می ورزد.

17 - به زودی او را به بالا رفتن از گردنۀ عذابی بسیار سخت مجبور می کنم.

18 - همانا او اندیشه کرد و آماده نمود.

19 - پس مرگ بر او باد چگونه اندیشۀ غلطی کرد.

20 - باز هم مرگ بر او باد که چگونه اندیشۀ ( شیطانی ) کرد.

21 - سپس نگاه کرد.

22 - سپس چهره در هم کرد و با عجله آماده شد.

23 - سپس پشت کرد و تکبر ورزید.

24 - پس گفت : این ( قرآن ) سحر و بیان سحر انگیزی هم چون سحرهای گذشتگان است.

25 - این ( آیات قرآن ) گفتار بشری بیش نیست.

26 - بزودی او را وارد آتش دوزخ می کنم.

27 - و تو چه می دانی که سفر چیست ؟

28- نه چیزی را باقی می گذارد و نه چیزی را رها می سازد.

29 - از بین برندۀ پوست بدن هاست.

30 - بر آن آتش نوزده ( فرشتۀ عذاب ) گمارده شده اند.

31 - و ما ماموران دوزخ را فرشتگان ( عذاب ) قرار دادیم و تعداد آن ها را جز برای فتنه و آزمایش کافران قرار ندادیم تا کسانی که به آن ها کتاب داده

شده یقین کنند و بر ایمان مومنان بیفزاید ، کسانی که به آن ها کتاب داده شده و ایمان آوردند شک نکنند ، و کسانی که در قلب هایشان مرضی هست و کافران بگویند : خداوند از این توصیف کردن چه منظوری دارد ؟ این چنین خداوند کسی را که بخواهد گمراه می کند و کسی را که می خواهد هدایت می کند ، و لشگریان پروردگارت را جز خداوند نمی داند ، و این تذکری جز

برای بشر نیست.

رنگ به رنگ شدن کافران از شنیدن آیات قرآن

فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ - تا - ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا این آیات دربارهٔ ولید بن مغیرة که پیر مردی مجرب از هوشمندان زیرکان عرب بود نازل شد ، وی یکی از کسانی بود که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را استهزاء می کرد.

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم که در حجر اسماعیل می نشست و قرآن می خواند ، روزی قریش که دور ولید بن مغیره جمع شده بودند از او پرسیدند : ای ابو عبد الشمس این چیست که محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم می گوید ؟ آیا شعر است یا کهانت ، و یا خطابه ؟

گفت : بگذارید نزدیکش شوم و کلامش را بشنوم پس نزد آن جناب رفت و گفت : ای محمد از اشعاری که سروده ای برایم بخوان.

حضرت صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود : آن چه می خوانم شعر نیست ، بلکه کلامی از خداوند متعال است ، که آن را برای ملائکه و انبیا و رسولان خود پسندیده است.

ولید گفت : مقداری از آن را برایم تلاوت کن.

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم سوره حم سجده را خواند ، وقتی رسید به آیه شریفه

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَ ثَمُودَ ⁽¹⁾لرزه بر اندام ولید افتاد و مو و موی بدنش راست شد ، و بدون این که برای قریش خبر ببرد که چه شد ، مستقیما به خانه خود رفت. قریش نزد ابو جهل رفته گفتند : ای ابو حکم ، ابو عبد الشمس از دین خود بیرون شد و به دین محمد گروید مگر نمی بینی که از آن زمان که به نزد محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم رفت دیگر نزد ما برنگشت. وزی صبح ابو جهل نزد ولید رفت و گفت : ای عمو تو ما را سرافکنده و رسوا کردی ، و زبان شماتت دشمن را بر سر ما دراز کردی ، و به دین محمد گرویدی.

ولید گفت : من به دین او نگرویده ام ولیکن از او کلامی شنیدم که از سنگینی و دشواری پوست بر بدن جمع می شود.

ابو جهل گفت : حال بگو ببینم آیا کلام او خطابه نبود ؟

گفت : نه برای این که خطابه کلامی متصل و پیوسته است و کلام او بند بند است ، آن هم بند بندی که بندهایش شباهتی به هم ندارند.

ابو جهل پرسید : آیا شعر است ؟

گفت : نه ، شعر هم نیست ، برای این که تو خود آگاهی که من همه اقسام اشعار عرب را شنیده ام ، بسیطش و مدیدش و رجزش را ، و کلام محمد به هیچ وجه نمی تواند شعر باشد.

ابو جهل پرسید : پس چیست ؟

ولید گفت : باید به من مهلت بدهی درباره اش فکر کنم.

فردای آن روز قریش به ولید گفتند : ای ابو عبد الشمس ، نظرت درباره

سؤال ما چه شد ؟

گفت : شما بگویید کلام محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم سحر است ، برای این که دل انسان را مسخر می کند ، لذا خدای تعالی درباره وی فرمود : ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا و اگر او را وحید خواند ، برای آن بود که او به قریش گفته بود پوشش خانه کعبه یک سال به عهده من به تنهایی است ، و یک سال به عهده همه شما ، چون او مال بسيار و باغ های زیادی داشت ، و دوازده پسر در مکه داشت ، و دارای ده برده بود ، که نزد هر یک از آن ها هزار دینار مال التجاره بود ، و قنطار آن روز هم همین هزار دینار بود. می گویند « قنطار » عبارت بود از پوست گاوی که مملو از طلا باشد.

پس خداوند نازل فرمود : ذَرْنِي وَ مَنْ خَلَقْتُ - تا - صَعُودًا در جهنم کوهی است که آن را صعود می گویند. ⁽¹⁾

ثُمَّ نَظَرَ ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَكْبَرَ « عبس » یعنی رویش را ترش کرد و « بسر » یعنی اخم کرد. ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَكْبَرَ فَقَالَ إِنْ هَٰذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ إِنْ هَٰذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ - تا - مَا سَقَرُ که « سقر » وادی در آتش جهنم است. لَا تُبْقِي وَ لَا تَذَرُ یعنی آتشی است که نه چیزی را باقی می گذارد و نه از چیزی می گذرد. لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ بر او گرم شده و او را می سوزاند. عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ ملائکه آن ها را عذاب می کنند و آن قول الهی است که فرمود : وَ مَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَائِكَةً و آن ها ملائکه در آتش هستند که گناهکاران را عذاب می کنند.

وَ مَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا برای هر مردی نوزده ملائکه است که او را عذاب می کنند. ⁽¹⁾ امام صادق علیه السلام در معنای آیۀ ذَرْنِي وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً فرمود : وحيد یعنی ولد الزنا است که منظور زفر باشد. ⁽²⁾

وَ جَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا یعنی اجلی را تا مدت مشخص شده برای او قرار دادم. وَ بَنِينَ شُهُودًا اصحابی که شهادت دادند ارث نمی گذارد. وَ مَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيدًا آن چه را که برای او آماده کرده بودم ملک او قرار دادم. ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ * كَلَّا إِنَّهُ كَانَ لِآيَاتِنَا عَنِيدًا يعنى ولايت امير المؤمنین علیه السلام را منکر می شدند به خاطر این که با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم دربارۀ ولایت آن حضرت دشمنی می کردند. سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا * إِنَّهُ فَكَّرَ وَ قَدَّرَ که « فکّر » یعنی دربارۀ ولایت امیر المؤمنین علیه السلام که به آن امر شده بود فکر کرد ، و « قدّر » یعنی اگر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از این عالم رحلت کرد تسلیم آن بیعتی که با امیر المؤمنین علیه السلام زمان رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم کردن بود نشود. فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ * ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ عذاب بر روی عذاب ، حضرت قائم علیه السلام او را عذاب می کند. ثُمَّ نَظَرَ به سوی پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و امير المؤمنین علیه السلام. عَبَسَ وَ بَسَرَ از آن چه به آن امر شده بود. ⁽³⁾

ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَكْبَرَ فَقَالَ إِنْ هَٰذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ زفر گفت که پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم مردم را به وسیلهٔ على علیه السلام سحر کرده است. إِنْ هَٰذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ يعنى آن وحی از جانب خداوند نیست. سَأُصْلِيهِ سَقَرَ تا آخر دربارۀ زفر نازل شده است. ⁽¹⁾ إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ (35) نَذِيرًا لِلْبَشَرِ (36) 35 - که این یکی از بزرگ ترین آیات خداست.

36 - پند و اندرزی برای انسان هاست.

امام باقر علیه السلام در معناى آيۀ إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ * نَذِيرًا لِلْبَشَرِ فرمود : یعنی فاطمه علیها السلام. ⁽²⁾

كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (38) إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ (39) فِي جَنَّاتٍ يَتَسَاءَلُونَ (40) عَنِ الْمُجْرِمِينَ (41) مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ (42) قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ (43) وَ لَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ (44) وَ كُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ (45)

وَ كُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ (46) حَتَّىٰ أَتَانَا الْيَقِينُ (47) فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ (48) فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ (49) كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ (50) فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ (51) 38 - هر نفسی در گرو عمل خود است.

39 - مگر اصحاب یمین.

40 - در باغ های بهشت ، سؤال می کنند.

41 - از مجرمان.

42 - چه چیز شما را در دوزخ افکند ؟

43 - می گویند : از نمازگزاران نبودیم.

44 - و مستمندان را اطعام نمی کردیم.

45 - و با اهل باطل رفت و آمد داشتیم.

46 - و ما روز قیامت را تکذیب می کردیم.

47 - تا این که مرگ ما فرا رسید

48 - پس شفاعت شفاعت کنندگان به حال آن ها نفعی نمی رساند.

49 - پس چرا از متذکر شدن آن روز اعراض می کنند ؟

50 - گویی گورخران رمیده ای هستند.

51 - که از شیر درنده می گریزند.

كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ * إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ مراد از يمين امیر المؤمنین علیه السلام و مراد از اصحاب شیعیان آن حضرت می باشند که به

دشمنان آل محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم می گویند : مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ چه چیز شما را در دوزخ افکند ؟

آن ها می گویند : لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ یعنی از پیروان ائمه علیهم السلام نبودیم.

وَ لَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ حقوق آل محمد علیهم السلام از خمس برای ذوی قربی و يتامى و مساكين و ابن السبیل که آن ها از آل محمد علیهم السلام هستند. وَ كُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ * وَ كُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ یعنی روز مجازات. حَتَّىٰ أَتَانَا الْيَقِينُ كه يقين يعنى مرگ. فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ اگر هر ملک مقربی و نبی مرسلی دربارهٔ ناصب آل محمد علیهم السلام شفاعت کنند شفاعتشان مورد قبول واقع نمی شود ، سپس فرمود : فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ از آن چه از موالات و دوستی امیر المؤمنين علیه السلام برای آن ها گفته می شود. كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ * فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ كه « قسوره » یعنی شیر. ⁽¹⁾ بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتَىٰ صُحُفًا مُنَشَّرَةً (52) 52 - بلکه هر یک از آن ها می خواهند که نامه ای جداگانه برایش فرستاده شود.

ابى الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسير جمله بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتَىٰ صُحُفًا مُنَشَّرَةً فرمود : شان نزول این آیه آن بود که مردم به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم گفته بودند : ای محمد به ما چنین رسیده که در بنی اسرائیل هر کس مرتکب گناهی می شد صبح ، گناه و کفاره گناه خود را در نوشته ای

پهلوی سرش می دید.

جبرئیل به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نازل شد ، و گفت : قوم تو سنت جاریه در بنی اسرائیل درباره گناهان را خواستند ، اگر بخواهند ما با ایشان نیز همان رفتار را می کنیم ، و آنان را به همان عذاب هایی که بنی اسرائیل را گرفتیم می گیریم ، و مردم حس کردند رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم دوست ندارد که چنین سنتی در میان امتش جریان یابد. ⁽¹⁾

وَ مَا يَذْكُرُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ هُوَ أَهْلُ التَّقْوَىٰ وَ أَهْلُ الْمَغْفِرَةِ (56) 56 - و هیچ کسی پند نمی گیرد مگر آن که خداوند بخواهد او اهل تقوا و اهل آمرزش است.

هُوَ أَهْلُ التَّقْوَىٰ وَ أَهْلُ الْمَغْفِرَةِ يعنى خدا اهلیت آن را دارد که از او پروا کنند و اهلیت آن را دارد که بیامرزد. ⁽²⁾

تفسیر سورۀ قیامت

75 - سوره قیامت در مکه نازل شده و دارای 40 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ (1) وَ لَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ (2) أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظَامَهُ (3) بَلَىٰ قَادِرِينَ عَلَىٰ أَنْ نُسَوِّيَ بَنَانَهُ (4) بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ (5) يَسْأَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ (6) فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ (7) 1 - سوگند به روز قیامت.

2 - سوگند به نفس ملامتگر.

3 - آیا انسان می پندارد که ما هرگز استخوان های او را جمع نمی کنیم ؟

4 - آرى ما قادریم که حتی سر انگشتان او را نیز منظم و موزون درست کنیم.

5 - بلکه انسان می خواهد تمام عمرش را به فجور بگذراند.

6 - ( لذا ) می پرسد قیامت چه وقت خواهد بود ؟

7 - ( بگو : ) هنگامی که برق چشم ها ( از شدت وحشت و هول ) خیره بماند.

لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ یعنی به روز قیامت سوگند می خورم.

وَ لَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ نفس لوامه ، نفس آدمی است که نافرمانی کرده و خدای عز و جل ملامتش فرموده است. أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظَامَهُ * بَلَىٰ قَادِرِينَ عَلَىٰ أَنْ نُسَوِّيَ بَنَانَهُ اگر خداوند می خواست اطراف انگشتان را موزون و منظم درست می کرد. بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ گناه را جلو می اندازد و توبه را به تاخیر و می گوید : به زودی توبه می کنم. ⁽¹⁾ يَسْأَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ یعنی چه وقت می باشد. فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ چشم برقی می زند و دیگر نمی تواند در حدقه بگردد. كَلَّا لَا وَزَرَ (11) 11 - هرگز ( چنین نیست ) فرار و پناهگاهی ندارد.

كَلَّا لَا وَزَرَ یعنی پناهگاهی ندارد. يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَ أَخَّرَ (13) بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَىٰ نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ (14) وَ لَوْ أَلْقَىٰ مَعَاذِيرَهُ (15) 13 - آن روز انسان را به اعمالی که پیش و پس فرستاده آگاه می کنند.

14 - بلکه انسان بر خویشتن آگاه است.

15 - اگر چه ( برای رهایی ) عذرهایی بیاورد.

يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَ أَخَّرَ آن چه از گذشته و آینده است خبر می دهد.

بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَىٰ نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ * وَ لَوْ أَلْقَىٰ مَعَاذِيرَهُ یعنی می داند که چه کار کرده است اگر چه عذر و بهانه بیاورد. ⁽¹⁾ ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در معناى آيۀ يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَ أَخَّرَ فرمود : به آن چه از خیر و شرّ که مقدم داشت ، و به آن چه سنت قرار داد که پس از او جریان پیدا کند که اگر بد و شرّ باشد هم چون دیگران گرفتار وزر آن خواهد شد و از وزر دیگران چیزی کاسته نمی شود ، و اگر خیر و نیک باشد ، او را هم چون دیگران پاداشی است و از پاداش های دیگران چیزی نمی کاهد. ⁽²⁾

إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ (17) فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ (18) ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ (19) كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ (20) وَ تَذَرُونَ الْآخِرَةَ (21) وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ (22) إِلَىٰ رَبِّهَا نَاظِرَةٌ (23) وَ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ (24) 17 - همانا جمع کردن و خواندنش بر عهدۀ ماست.

18 - پس هنگامی که آن را خواندیم ، از خواندن آن پیروی کن.

19 - سپس بیان کردن آن بر عهدۀ ماست.

20 - هرگز ( چنین نیست ) ، بلکه شما دنیای زود گذر را دوست دارید.

21 - و آخرت را وا می گذارید.

22 - در آن روز صورت هایی مسرور و نورانی است.

23 - و ( با چشم دل ) به سوی پروردگارش می نگرد.

24 - و در آن صورت هایی عبوس و غمگین است.

إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ یعنی جمع کردن قرآن و خواندن آن بر عهدۀ آل محمد علیهم السلام است. فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ هنگامی که از آیات قرآن می خوانید از آن پیروی کنید. ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ يعنی تفسير قرآن. كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ که مراد از « عاجله » همین دنیای حاضر است. وَ تَذَرُونَ الْآخِرَةَ یعنی آخرت را رها می کنید. وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ یعنی نورانی. إِلَىٰ رَبِّهَا نَاظِرَةٌ به وجه الهی نظاره می کنند یعنی به رحمت و نعمت های الهی نظاره می کنند. ⁽¹⁾ وَ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ یعنی خوار ذليل. كَلَّا إِذَا بَلَغَتِ التَّرَاقِيَ (26) وَ قِيلَ مَنْ رَاقٍ (27) وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِرَاقُ (28) وَ الْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ (29)

إِلَىٰ رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَسَاقُ (30) 26 - هرگز ( چنین نیست ) هنگامی که جانشان به گلوگاه برسد.

27 - و گفته شود : آیا کسی هست که این بیمار را نجات دهد ؟

28 - و یقین به جدایی از دنیا می کند.

29 - و ( هنگام جان دادن ) ساق های پا به هم بپیچد.

30 - در آن روز مسیر همه به سوی پروردگارت خواهد بود.

كَلَّا إِذَا بَلَغَتِ التَّرَاقِيَ به هنگامی که جان به ترقوه برسد. وَ قِيلَ مَنْ رَاقٍ به او گفته می شود چه کسی می تواند تو را با افسون نجات دهد. وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِرَاقُ یعنی یقین می کند که زمان فراق و جدائی از دنیا رسیده است. وَ الْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ یعنی دنیا با آخرت در هم می پیچد. إِلَىٰ رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَسَاقُ به سوی خدا رانده می شوند. ⁽¹⁾ فَلَا صَدَّقَ وَ لَا صَلَّىٰ (31) وَلَٰكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلَّىٰ (32) ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَعَلَّى (33) أَوْلَىٰ لَكَ فَأَوْلَىٰ (34) 31 - ( آن روز گفته شود : ) او نه تصدیق کرد و نه نماز خواند.

32 - ولكن تكذيب کرد و اعراض نمود.

33 - سپس متکبرانه به سوی خانواده اش رفت.

34 - ( به گفته شود : عذاب الهی ) برای تو سزاوارتر است ، سزاوارتر.

فَلَا صَدَّقَ وَ لَا صَلَّىٰ سبب نزول آیه این بود که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم در روز غدیر خم مردم را به بیعت با علی علیه السلام فرا خواند چون به مردم رسانید آن چه را که از جانب پروردگار درباره آن حضرت مأمور بود و مردم از امر پیغمبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم برگشتند معاویه ملعون بر مغيرة بن شعبه و ابی موسى اشعری تکیه کرده بود متوجه عشیره خود شد و گفت بخدا قسم من هرگز ایمان و اقرار به ولایت علی علیه السلام نخواهم آورد و گفتار محمّد صلی اللّه علیه و آله و سلم را درباره علی علیه السلام تصدیق نمی کنم خداوند این آیات را نازل فرمود : فَلَا صَدَّقَ وَ لَا صَلَّىٰ وَلَٰكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلَّىٰ ثُمَّ ذَهَبَ إِلَىٰ أَهْلِهِ يَتَمَطَّىٰ أَوْلَىٰ لَكَ فَأَوْلَىٰ وای بر او که امر ما را تکذیب می کند و از حکم ما بر می گردد و به سوی اهلش با تکبر و نخوت روی آورد وای بر چنین شخصی که به عذاب و مرگ سزاوارتر است.

بعد از نازل شدن این آیات ، آن فاسق از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم دور شده و فرار نمود پیغمبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم بالای منبر تشریف برد خواست از معاویه بیزاری بجوید خداوند این آیه را نازل فرمود : لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ پیغمبر اکرم به امر خداوند سکوت اختیار کرد. ⁽¹⁾

أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى (36) أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَىٰ (37) ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّىٰ (38)

فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَ الْأُنْثَىٰ (39) أَلَيْسَ ذَٰلِكَ بِقَادِرٍ عَلَىٰ أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَىٰ (40) 36 - آیا انسان می پندارد که او را بدون هدفی رها می کنند ؟

37 - آیا او نطفه ای از مَنی نبود که بر رحم ریخته می شود ؟

38 - سپس به صورت علقه ( خون بسته ) شد ، پس خداوند او را آفرید و آراسته اش نمود.

39 - پس از او زوج مرد و زن قرار داد.

40 - آیا چنین کسی قادر نخواهد بود که مُردگان را زنده کند ؟

أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى یعنی آیا انسان گمان می کند به حسابش نمی رسند و عذاب نمی شود و از او باز خواست نمی کنند ؟ سپس فرمود : أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَىٰ بعد از این که ازدواج کرد.

ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى منه الزوجين الذَّكَرَ وَ الْأُنْثَى - تا - أَلَيْسَ ذَٰلِكَ بِقَادِرٍ عَلَىٰ أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَىٰ رد کسانی است که بعث و نشور را منکر می شوند. ⁽¹⁾

تفسیر سورۀ دهر ( انسان )

76 - سورۀ دهر ( انسان ) در مدینه نازل شده و دارای 31 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ هَلْ أَتَىٰ عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا (1) إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعًا بَصِيرًا (2) إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَ إِمَّا كَفُورًا (3) 1 - آیا روزگارانی بر انسان نگذشت که چیزی قابل ذکر نبود ؟

2 - ما انسان را از نطفۀ مختلط آفریدیم و او را می آزماییم ، و او را شنوا و بینا قرار دادیم.

3 - همانا ما او را به راه راست هدایت کردیم خواه شاکر باشد و یا کفران کند.