ریحانة الادب حاوى زندگانى متجاوز از پنج هزار تن از فقیهان حکیمان متکلمان ریاضى دانان منجمان مورخان ادیبان طبیبان و جلد 7

مشخصات كتاب

‏سرشناسه : م‍درس‌، م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی‌‏‫، ‏‫۱۲۵۸‬- ‏‏‏‏‏‏‏۱۳۳۳.‬

‏عنوان و نام پديدآور : ریحانه‌الادب : حاوی زندگانی متجاوز از پنج‌هزار تن از فقیهان، حکیمان ،متکلمان ،ریاضی‌دانان ،منجمان ،مورخان و... [کتاب]/ تالیف محمدعلی مدرس‌تبریزی؛ زیرنظر علیرضا سبحانی؛ تحقیق موسسه امام صادق علیه‌السلام.

‏مشخصات نشر : قم: موسسه امام صادق (ع)‏‫، ۱۳ -‬ ۱۳۹۴.

‏مشخصات ظاهری : 7‏‫ج.‬: مصور ،جدول.

‏شابک : ‏‫دوره‬‏‫:978-964-357-567-0‬ ؛ ‏‫ج.۱‬‏‫:978-964-357-565-6‬‬ ؛ ‏‫ج.۲‬‏‫:978-964-357-566-3‬ ؛ ‏‫ج.۳‬‏‫:978-964-357-568-7‬ ؛ ‏‫ج.۴‬‏‫:978-964-357-569-4‬ ؛ ‏‫ج.۵‬‏‫: 978-964-357-566-3‬ ؛ ‏‫ج.۶‬‬‏‫:978-964-357-572-4‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۷‬‏‫:978-964-357-573-1‬‬

‏وضعیت فهرست نویسی : فیپا

‏يادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد دوم : ۱۳۹۴.

‏يادداشت : ج.۲-۷ ( چاپ اول: ۱۳۹۴) ( فیپا).

‏مندرجات : ج.۱. آباده‌ای - حیص بیص.- ج.۲.خاتم‌الحکماء - سیوطی.- ج.۳. شائق- عینی.- ج.۴. غازی- محملی.- ج.۵. محلی- یونسیه.- ج.۶. ابوابراهیم - ابن زهر.- ج.۷. ابن زهره - آل یقطین

‏موضوع : نویسندگان مسلمان -- سرگذشتنامه

‏موضوع : مجتهدان و علما -- سرگذشتنامه

‏شناسه افزوده : س‍ب‍ح‍ان‍ی‌، ع‍ل‍ی‌رض‍ا،‏‫ ۱۳۵۳ - ‏

‏شناسه افزوده : موسسه امام صادق (ع)

‏رده بندی کنگره : CT۲۰۳‭‬ ‭/ف۲۲‏‫‬‭م۴ ۱۳۹۴

‏رده بندی دیویی : ‏‫‬‭‬‭۹۲۰/۰۲

‏شماره کتابشناسی ملی : ۴۱۲۴۱۷۳

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

اشاره

زير نظر حجة الاسلام عليرضا سبحانى

ريحانة الادب

تأليف: آية الله ميرزا محمدعلى مدرس تبريزى

1296-1373 ه‍. ق

1258-1333 ه‍. ش

حاوى زندگانى متجاوز از پنج هزار تن از فقيهان، حكيمان، متكلمان، رياضى دانان، منجمان، مورخان، اديبان، طبيبان و...

جلد هفتم

ابن زهره - آل يقطين

تحقيق

مؤسسه امام صادق عليه السلام

1394 ه‍. ش

مدرّس تبريزى، محمّدعلى، 1258-1333 ه‍. ش.

ريحانة الادب: حاوى زندگانى متجاوز از پنج هزار تن از فقيهان، حكيمان، متكلمان، رياضى دانان، منجمان، مورخان، اديبان، طبيبان و... / تأليف محمّدعلى مدرّس تبريزى، تحقيق مؤسسه امام صادق عليه السلام، زير نظر عليرضا سبحانى. - قم:

مؤسسه امام صادق عليه السلام، 1394.

7 ج.: مصور، نمونه، عكس. (VOL.7) 1-573-357-964-978: ISBN

(7VOL.SET) 3‏-‏566-357-964-978: ISBN

فهرستنويسى براساس اطلاعات فيپا.

كتابنامه به صورت زير نويس.

چاپ اول؛ 1394.

ج 7. ابن زهره - آل يقطين.

ب. سبحانى، عليرضا، 1353 - ناظر. ج. عنوان.

4/9 م/ 203 CT 920/17671

1394

اسم كتاب:... ريحانة الادب / جلد 7

مؤلف:... آيت اللّٰه محمّدعلى مدرّس تبريزى (خيابانى)

زيرنظر:... حجة الاسلام والمسلمين عليرضا سبحانى

همكار علمى:... محمدصادق زينى وند

چاپ و نشر:... مؤسسه امام صادق عليه السلام

نوبت چاپ:... اوّل / 1395 ه‍. ش

شمارگان:... 1000

مسلسل نشر 917 مسلسل چاپ اول 449

مركز پخش: قم، ميدان شهداء، انتشارات توحيد

37745457-025؛ 09121519271

http://www.imamsadiq.org

http://www.tohid.ir

http://www.shia.ir

كليه حقوق چاپ و نشر و بهره بردارى الكترونيكى براى ناشر محفوظ مى باشد.

بسم الله الرحمن الرحيم

ادامه باب سيم در ترجمۀ حال مصدرين به لفظ «ابن»

ابن زهره

ابن زهره⁽¹⁾

حسينى، مكنّى به «ابوطالب»، عالم فاضل جليل از علماى شيعه و اكابر تلامذۀ شهيد اوّل (متوفّى به سال 786 ه‍. ق) بوده و از وى روايت مى كند و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: شيخ حر عاملى، امل الآمل، [ج 2، ص 21، ش 51]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 202، س 25.

حسينى، عالم فاضل جليل القدر و ذيلاً ضمن شرح حال عمويش، ابن زهره، على مذكور است.

بن حسن بن زهره، حسينى ميسى، مكنّى به «ابوطالب»، عالمى است فاضل جليل كامل و از مشايخ شهيد اوّل 550 (متوفى به سال 786 ه‍. ق) مى باشد.

منابع: شيخ حر عاملى، امل الآمل، [ج 2، ص 24، ش 62]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 202، س 25.

حسينى حلبى، مكنّى به «ابومحمد»، ملقّب به «جمال الدين»، عالمى است فاضل جليل القدر از تلامذۀ علاّمۀ حلّى (متوفى به سال 726 ه‍. ق) و ذيلاً ضمن شرح حال عمويش، ابن زهره، على هم مذكور است.

منابع: شيخ حر عاملى، امل الآمل، [ج 2، ص 77، ش 206].

بن محمد بن على بن حسن بن زهره، حسينى حلبى، ملقّب به «شمس الدين»، رئيس طبل خانه بوده و در سال 766 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة فى اعيان المائة الثامنه، ج 2، ص 35.

بن حسن بن زهره، حسينى حلبى، ملقّب به «بدرالدين»، در حلب نقيب الاشراف و ناظر بيمارستان بود كه در محرّم 732 ه‍. ق با مكر و حيله مقتول گرديد.

منابع: ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة فى اعيان المائة الثامنه، ج 2، ص 38.

ابن زهره، حسين بن على --> ابن زهره، على

پدرش ابن زهره، على مذكور ذيل است.

بن على بن ابوالمحاسن زهره، يا على بن حسن بن ابوالمحاسن زهرة بن حسن بن زهره، حسينى صادقى اسحاقى امامى حلبى، مكنّى به «ابوالمكارم»، ملقّب به «عزالدين»، معروف به «ابن زهره» و «سيد ابن زهره»، عالم فاضل جليل القدر از اجلاّى علماى اماميّه و اكابر متكلّمين و فقهاى شيعه مى باشد و چنانچه فوقاً اشاره شد، نسب شريف جدّ سيّم يا چهارمش، زهره، كه سرسلسلۀ اين خانوادۀ آل زهره است، با شش واسطه به جناب اسحاق مؤتمن بن امام جعفر صادق عليه السلام موصول مى شود و اين خانوادۀ آل زهره به همين جهت، به «اسحاقيون» نيز موصوف هستند.

سيد حمزه قرّة العين اين خانوادۀ جليله بوده و لفظ «ابن زهره» در صورت نبودن قرينه، تنها بدو منصرف است. اقوال او در كتب فقهيّه منقول مى باشد. در كثرت تبحّر

علمى گوى سبقت از ديگران ربوده و از پدر خود روايت كرده و با يك واسطه از ابوعلى، پسر شيخ طوسى، نيز روايت 551 مى نمايد. معين الدين مصرى، ابن ادريس، شاذان بن جبرئيل قمى، محمد بن جعفر مشهدى صاحب مزار معروف و بعضى ديگر هم از وى روايت مى كنند. از تأليفات اوست:

به سال 585 ه‍. ق در 74 سالگى در حلب وفات يافت و در دامنۀ كوه جوشن نزد مشهدالسقط محسن بن حسين بن على عليهم السلام مدفون گرديد و در رديف اشخاص مسمّى به «حمزه» از نخبة المقال گويد:

و ابن على بن زهرة الاجل *** ذو غنية عنه ابن ادريس نقل

مخفى نماند كه على بن زهره، پدر صاحب ترجمه، حمزة بن على نيز عالم فاضل كامل و چنانچه اشاره شد، از مشايخ اجازۀ پسر مذكور خودش بود؛ همچنين ابوالمحاسن زهرة بن حسن بن زهره، جدّ پدرى حمزه، نيز از اجلاّى سادات علما بوده است؛ اما برادرش، عبدالله بن على بن زهره و برادرزاده اش، ابوحامد محمد بن عبدالله، نيز ذيلاً مذكور هستند.

منابع: نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 475؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 202؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 61.

4166 و 4167. ابن زهره، عبدالله (535 ه‍. ق -...)

بن على بن ابى المحاسن زهره، حسينى حلبى، مكنّى به «ابوالقاسم»، ملقّب به «جمال الدين»، برادر حمزة بن على مذكور فوق، فقيه كامل محقّق اديب فاضل از

علماى اماميّۀ قرن هفتم هجرت مى باشد و از تأليفات اوست:

ولادت عبدالله در سال 531 يا 535 ه‍. ق واقع شد و سال وفاتش به دست نيامد. اما پسرش، محمد بن عبدالله بن على بن زهرۀ حسينى حلبى، مكنّى به «ابوحامد»، ملقّب به «محيى الدين»، عالم فاضل جليل القدر متبحّر از اكابر فقهاى اماميّه و از مشايخ روايت محقّق حلّى و يحيى بن سعيد حلّى مى باشد كه ايشان از وى روايت كرده و او نيز از ابن بطريق و ابن شهرآشوب و پدر و عموى مذكورين فوق خود روايت مى نمايد و از تأليفات اوست كتاب الاربعين فى حقوق الاخوان و رسالۀ حضرت صادق عليه السلام، كه به عبدالله نجاشى، والى اهواز، فرستاده و به اهوازيّه معروف مى باشد، در همين كتاب اربعين درج شده و شهيد ثانى هم همين رساله را در كتاب كشف الرّيبة خود از همين كتاب اربعين روايت كرده است. ابوحامد در سال 566 ه‍. ق متولد شد و موافق آنچه از اجازۀ صاحب معالم استظهار شده، تا حدود هفتاد سالگى در قيد حيات بوده است و سال وفاتش معلوم نيست.

منابع: شيخ حر عاملى، امل الآمل، [ج 2، ص 162، ش 475]؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 1، ص 426؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 202، س 20.

4168 و 4169. ابن زهره، على (... - 775 ه‍. ق)

بن ابراهيم بن محمد بن على بن حسن بن زهره، حسينى حلبى، مكنّى به «ابوالحسن»، ملقّب به «علاءالدين»، فقيه كامل، از افاضل علماى اماميّه بوده و به سال 775 ه‍. ق در هفتاد و چند سالگى وفات يافت. بنى زهره هم، كه علاّمۀ حلّى (متوفى به سال 726 ه‍. ق) براى ايشان اجازه داده و به اجازۀ كبيره معروف و حاوى مدح بسيار ايشان مى باشد و در جلد اجازات بحار مجلسى نيز درج است، عبارت از همين على بن ابراهيم و پسرش، سيد شرف الدين ابوعبدالله حسين بن على بن ابراهيم و برادرش، سيد بدرالدين محمد بن ابراهيم و دو برادرزاده اش، احمد و حسن پسران سيد

بدرالدين مذكور، مى باشد كه همين پنج نفر از خانوادۀ آل زهره، كه معاصر علاّمه و از تلامذۀ او بوده اند، با اجازۀ كبيرۀ مذكوره مفتخر هستند. سيد بدرالدين مذكور به سال 733 ه‍. ق در شصت و چند سالگى وفات يافت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 202، س 23.

ابن زهره، محمد بن ابراهيم --> ابن زهره، على

محمد برادر ابن زهره على است.

ابن زهره، محمد بن عبدالله --> ابن زهره، عبداللّٰه

553 4170. ابن زهير، كعب (... - 24 ه‍. ق)

بن زهير بن ابى سلمى، مزنى، از اصحاب حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و مشاهير مخضرمين شعراى عرب مى باشد كه هر دو دورۀ جاهليّت و اسلام را ديده است. در بدايت حال در بدگويى آن حضرت جدّى وافر داشت تا آنكه از طرف آن حضرت مهدورالدم شد.

اينك حسب الارشاد برادرش، بجير، كه به جهت قبول اسلام مورد مذمّت او بوده، قصيدۀ لاميّۀ معروفه را، كه به پنجاه وهفت بيت مشتمل و به توبه و انابه و عذرخواهى از جسارت هاى زبانى وى مى باشد، انشا كرده و به مسجد رفت. قصيده را خواند و اسلام آورد. مورد تحسين و عفو و اغماض آن حضرت شد و به بُرد شريف مخصوص خود آن حضرت، كه در دوش مبارك داشته، مخلّع و مفتخر گرديد. برد شريف مذكور را خلفاى امويّه از ورثۀ كعب ابتياع نمودند. از ايشان نيز به خلفاى عبّاسيّه رسيد و اخيراً از طرف يعقوب بن متمسك باللّه، هفدهمين و آخرين خلفاى عبّاسيّۀ مصر، كه در سال 927 ه‍. ق خلافت را تسليم آل عثمان نمود، اهداى دربار سلطان سليم خان اوّل، نهمين سلطان عثمانى (918-926 ه‍. ق) گرديد و تا زمان مؤلف قاموس الاعلام (شمس الدين سامى بيگ سابق الذكر در باب القاب) در دربار خلافتى محفوظ و به «خرقۀ شريف» مشهور است و مطلع قصيدۀ مذكوره است:

بانت سعاد و قلبى اليوم مبتول *** متيّم اثرها لم يُفد مكبول

ان الرسول لسيف يستضاء به *** مهند من سيوف اللّه مسلول

انبئت انّ رسولَ اللّه اوعدنى *** والعفو عند رسول اللّه مأمول

همين قصيده به قصيدۀ بانت سعاد معروف و به نوشتۀ قاموس الاعلام، به همان مناسبت مذكوره قصيدۀ برده اش نيز گويند و آن غير از قصيدۀ بردۀ ميميّۀ مشهوره مى باشد كه در عنوان بوصيرى، ابوعبداللّٰه شرف الدين محمد تذكّر داده ايم. اين قصيدۀ بانت سعاد نيز محل توجه اكابر بوده و شروح بسيارى بر آن نوشته اند و بارها با شروح متفرقه در مصر و ليدن و غيره به طبع رسيده است. كعب در سال 24 ه‍. ق درگذشت و پدرش، زهير بن ابى سلمى، نيز يكى از اصحاب معلقات بوده و به عنوان ابن ابى سلمى نگارش داده ايم.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3867.

554 4171. ابن الزيّات، محمد (... - 233 ه‍. ق)

بن عبدالملك بن ابان بن حمزه، مكنّى به «ابوجعفر»، معروف به «ابن الزيّات»، وزير معتصم، هشتمين خليفۀ عباسى (218-227 ه‍. ق) و پسرش، واثق باللّه.

اديبى بوده نحوى لغوى، منشى باهر، شاعر ماهر، اشعارش لطيف و ديوان رسائل هم دارد و از اوست:

سماعا يا عباد اللّه منى *** و كفوا عن ملاحظة الملاح

فان الحبّ اخره المنايا *** و اوّله يهيج بالمزاح

ابوعثمان مازنى در هريك از مسائل نحويّه كه ترديدى داشت، بدو مراجعه كرده و حل اشكال مى نمود. ابن الزيّات به ترجمۀ كتب يونانى حرصى قوى داشته و كتب بسيارى به نام او از يونانى به عربى ترجمه شد. هريك از مترجمين را شهريّۀ گزافى تخصيص داد. در دربار معتصم بسيار محترم بود، لكن واثق در باطن نسبت به وى بدبين و قسم ياد كرده بود كه هنگام خلافت خود، معزولش كند و دخيل هيچ كارش ننمايد تا آنكه نوبت خلافت بعد از مرگ پدرش، معتصم، بدو رسيد، لكن ارقام و بيعت نامه ها كه منشيان دربارى مى نوشتند، موافق طبع وى نشد. فقط قلم و رقم ابن زيّات پسندۀ خاطر او بود. اينك باز در مقام وزارتش ابقا كرد و براى تخلّف سوگند، كفّاره داده و گفت: «خلف قسم را كفّاره بدل مى شود، لكن ابن زيات را بدلى نيست»؛ بدين جهت، باز با كمال نفوذ و اقتدار مشغول انجام وظايف وزارتى گرديد. با متوكّل عباسى، برادر واثق، با خشونت مى گذرانيد. براى مقصرين دولتى نيز يك فيرين آهنى ترتيب داد كه در ته آن، مسمارهاى آهنين نوك به بالا نصب شده بود.

مقصّر را توى آن فيرين داخل كرده و از خارج گرمش مى نمودند تا آن بيچاره از حرارت بى طاقت مى شد و به جنبش مى آمد. به هر طرف كه ميل مى كرد، آن مسمارها به بدنش مى خليد و به نهايت شكنجه مبتلا مى گرديد و در جواب التجا و استرحام ايشان مى گفت: «الرحمة خور فى الطبيعة». يعنى رحم و دلسوزى ناشى از ضعف دل و سستى طبيعت است. بدين منوال بود تا بعد از فوت واثق، امر خلافت محلّ خلاف شد. ابن زيّات به خلافت پسر واثق، شايق و قاضى ابن ابى دواد سابق الذكر نيز خلافت متوكّل را مايل بود. پس از آنكه خلافت 555 به متوكّل استقرار يافت، ابن دواد را باز در مسند قضاوت نشانيد. ابن زيّات نيز به قرار سابق در وزارت باقى بود تا به فاصلۀ چهل روز در اثر كينۀ ديرينه كه توأم با تحريك و تحريص قاضى هم بوده، ابن زيات را در همان فيرين، كه خودش براى مقصّرين تهيه كرده بود، انداخته و يك زنجير پانزده رطلى نيز در گردنش كردند. هرچه از متوكّل استرحام مى كرد، همان جواب را مى شنيد كه «الرحمة خور فى الطبيعة». چهل روز به همين روش در عذاب بود تا در اوايل سال 233 ه‍. ق عازم مقرّ خود گرديد. مَنْ حَفَرَ بِئْراً لأِخيٖهِ وَقَعَ فٖيهِ‌.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 165؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 631؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 3، ص 343.

از طرف يزيد بن معاويه والى كوفه شد. ظلم و ستمى كه از آن ناپاك نسبت به حضرت حسين بن على عليهما السلام و خانوادۀ رسالت و اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام رسيده، مشهور جهان و ثبت اوراق و دفاتر تاريخى است و قضيۀ عالم سوز محرّم سال 61 ه‍. ق كربلا از يادرفتنى نمى باشد. عمر بن عبدالعزيز گويد: اگر من از قاتلان حسين بن على بودم و بعد از آن بالفرض مشمول رحمت خداوندى شده و به بهشتم مى برد، بازهم از حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله خجالت كشيده و داخل نمى شدم. شرح و بسط فجايع ابن زياد، علاوه بر اينكه خارج از گنجايش و حوصلۀ اين مختصرات مى باشد، از كثرت شهرت تاريخى، ديگر حاجتى به ذكر آنها و به درد و الم آوردن قرطاس و قلم ندارد و همين قدر گوييم چندين برابر آنها هم از صاحب نسبى چون ابن زياد اصلاً مستبعد نمى باشد؛ چنانچه، مادرش، مرجانه، كنيزكى بوده بدكاره و در روايت مشهورى كه

حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام به شهادت رسيدن ميثم تمار به دست عبيدالله را خبر داده، مصرّح است: «ليأخذنك العتل الزنيم ابن الامة الفاجرة عبيدالله بن زياد».

پدرش، زياد، مكنّى به «ابوالمغيره» نيز بى پدر و مجهول النسب بود؛ ازاين رو گاهى به مادرش، كه «سميّه» نام داشته و كنيز حارث بن كلده بوده، نسبت داده و «زياد بن سميه» مى گفتند و گاهى «زياد بن عبيد ثقفى» و بيشتر محض اظهار بى پدرى او «زياد بن ابيه» مى ناميدند تا آنكه معاويه محض جلب او به طرف خود، اعلان قرابت داده و از راه مكر و حيله، برادرش خطاب 556 كرد و به پدر خود، ابوسفيان، ملحقش نمود و «زياد بن ابوسفيان» گفتند.

در نامۀ چهل وچهارم حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در نهج البلاغة به همين مطلب اشاره شده و در قاموس الاعلام نيز گويد كه زياد، ولد نامشروع ابوسفيان بود. ابن خلّكان هم ضمن شرح حال ابن مفرغ يزيد شرحى در همين موضوع نگاشته است و هجويّات خود ابن مفرغ، كه دربارۀ خود زياد و دو پسرش، عبيدالله و عباد گفته، بسيار بوده و در شرح حالش اشاره خواهد شد. عبيدالله در سال 67 ه‍. ق به دست ابراهيم بن اشتر مقتول شد. بعد از سوزاندن بدن، سرش را به كوفه فرستاده و در دارالامارۀ خود آن لعين پيش مختار گذاشتند؛ به شرحى كه ضمن عنوان شعبى اشاره نموديم.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2435 و 3119؛ اطلاعات متفرقه.

بن عبدالله بن احمد بن غالب بن زيدون، اندلسى قرطبى اشبيلى مخزومى، مكنّى به «ابوالوليد»، معروف به «ابن زيدون»، از مشاهير ادبا و شعراى اندلس از قبيلۀ بنى مخزوم مى باشد كه به سال 394 ه‍. ق در شهر قرطبه از بلاد اندلس متولد شد. با فصاحت بيان و طلاقت لسان معروف و نزد ملوك اندلس بسيار محترم بود. به جهت بصيرت كاملى كه در سياسات داشته، گاهى به سمت سفارت به بلاد ديگر اعزام مى گرديد تا اخيراً مغضوب و زندانى شد. از آنجا به اشبيليه فرار كرده و از خواص ندماى معتضد باللّه، صاحب اشبيليه، بوده و بالاخره به مقام وزارت رسيد. بعد از وفات معتضد، متصدى وزارت پسرش، معتمد، نيز گرديد و ازاين رو به لقب «ذوالوزارتين» شهرت يافت. ديوان اشعار ى نيز بدو منسوب است و به سال 463 ه‍. ق

در اشبيليه درگذشت و از ابيات قصيدۀ نونيّۀ مشهوره طريفۀ اوست:

اضحى التنائى بديلا من تدانينا *** و ناب عن طيب لقيانا تجافينا

من مبلغ الملبسينا بانتزاحهم *** ثوبا من الحزن لايَبلىٰ و يبلينا

ان الزمان الذى قد كان يضحكنا *** أُنساً بقربكم قد صار يُبكينا

حالت لبعدكم ايامنا فغدت *** سوداً و كانت بكم بيضا ليالينا

بالامس كنا و لانخشى تفرقنا *** واليوم نحن و ما يرجى تلاقينا

557 واللّه ما طلبت ارواحنا بدلا *** عنكم و لا انصرفت منكم امانينا

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 165؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 45؛ هاشمى، احمد، جواهر الأدب فى ادبيات و انشاء لغة العرب، ص 426.

ابن زينب، حسن بن ابى طالب --> آبى، حسن بن ابى طالب

ابن زينب، محمد بن ابراهيم نعمانى --> ابن ابى زينب، محمد بن ابراهيم بن جعفر

ابن زينى دحلان، احمد بن زينى --> زينى دحلان

كاتب، قمى الاصل، شيرازى الولاده، بغدادى المسكن والمدفن، ابوالحسن الكنيه، ابن الساربان الشّهره، از علماى اماميّۀ قرن پنجم هجرت مى باشد كه از تلامذۀ ابوسعيد سيرافى و ابوعبيدالله مرزبانى و از اساتيد و مشايخ حديث خطيب بغدادى بوده. ديوان متنبّى را از خودش شنيده و در 430 ه‍. ق درگذشت.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى و الالقاب، ج 2، ص 187.

4175 و 4176. ابن الساعاتى، احمد بن على (... - 694 ه‍. ق)

بن تغلب يا ثعلب، بعلبكى الاصل، بغدادى المسكن، حنفى المذهب، مظفرالدين اللّقب، ابن الساعاتى الشّهره، از اكابر فقهاى حنفيّه و اجلاّى علماى اصول و علوم عربيّه مى باشد كه در ذكاوت و فصاحت ضرب المثل، در حسن خط نيز بى بدل بود. بعضى از اجلّه به ابن حاجبش ترجيح مى دهد و از تأليفات اوست:

اصل، كه با خط خود مؤلف مى باشد، در جامع سلطان محمدخان فاتح در استانبول موجود است)؛ 3. شرح مجمع مذكور (در دو جلد بزرگ).

در سال 694 ه‍. ق درگذشت. پدرش، على بن تغلب، ملقّب به «نورالدين» نيز در نجوم و هيئت مشهور بود. ساعت هايى را كه در درب مستنصريۀ بغداد است، ساخته و مرتّب نمود و به همين جهت، به «ساعاتى» شهرت يافت و پسرش، احمد، نيز به «ابن الساعاتى» مشتهر گرديد. نورالدين در سال 683 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 100]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 89؛ لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 26؛ ابن فوطى، عبدالرزاق بن احمد، الحوادث الواقعة والتجارب النافعة فى المأة السابعة، ص 444.

يا رضوان بن رستم، ملقّب به «فخرالدين»، معروف به «ابن الساعاتى»، برادر على بن رستم مذكور ذيل مى باشد كه در طب 558 و منطق و حكمت و موسيقى و بربطنوازى يدى طولا داشت. قريحۀ شعريّه اش صاف و در ادبيّات نيز بابهره، از اطبّا و وزراى ملوك ايّوبيّه بوده و از تأليفات اوست:

از اشعار اوست:

و روضة زاد بالاترج بهجتها *** فى صفرة اللون يَحكي لونَ مسكين

عجبت منه فما ادرى اصفرته *** من فرقة الغصن ام من خوف سكين

در سال 618 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 11، ص 141؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 632.

يا على بن محمد بن رستم بن هردوز، دمشقى الولاده، مصرى المدفن، كه به «بهاءالدين» ملقّب و به مناسبت اينكه پدرش در دمشق شغل ساعت سازى داشته، به «ابن الساعاتى» شهرت يافته. از مشاهير شعراى نامى و يكّه تاز عرصۀ سخنورى مى باشد كه در غايت سلاست و لطافت بود. ديوان شعر ى دو مجلّدى و يك ديوان ديگر

موسوم به مقطّعات النّيل از آثار قلمى وى بوده و از اشعار اوست:

للّه يوم فى سيوط و ليلة *** صرف الزمان باختها لايُغلط

بتنا و عمر الليل في غلوائه *** و له بنور البدر فرع اشمط

والطل فى سلك الغصون كلؤلؤ *** رطب يصافحه النسيم فيسقط

والطير يقرأ والغدير صحيفة *** والريح يكتب والغمام ينقط

در سال 604 ه‍. ق در مصر درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 631؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 398.

ابن ساعتى، رضوان بن رستم --> ابن الساعاتى، رمضان

چنانچه در قاموس الاعلام است.

ابن ساعد، محمد بن ابراهيم --> اكفانى، محمد بن ابراهيم

بن عثمان بن عبدالله بن عبدالرحمان بن عبدالرحيم، مكنّى به «ابوطالب»، ملقّب به «تاج الدين»، كه به «ابن انجب» نيز موصوف و به جهت انتساب به جدّش، عثمان، كه لقب «ساعى» داشته، به «ابن الساعى» معروف مى باشد. فقيهى است محدّث اديب شاعر مورّخ، خازن كتب مستنصر باللّه، سى وششمين خليفۀ عباسى (623-640 ه‍. ق) و از تلامذۀ ابن النجار. وى از جمعى وافر استماع حديث 559 نموده است؛ بالخصوص در علم تاريخ متبحّر بود. به نام اخبار الحلاّج و اخبار الخلفاء و اخبار الرّبط والمدارس و اخبار قضاة بغداد و اخبار المصنّفين و اخبار الوزراء و جامع مختصر و طبقات الفقهاء و مختصر اخبار الخلفا و مقابر مشهوره و غير اينها تأليفات بسيارى دارد و به سال 674 ه‍. ق در 81 سالگى درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 712-713]؛ ابن فوطى، عبدالرزاق بن احمد، الحوادث الواقعة والتجارب النافعة فى المأة السابعة، ص 386.

بن حسن بن سباع بن صائغ يا سباع صائغ، دمشقى، ملقّب به «شمس الدين»، معروف به «ابن الصائغ» و «ابن سباع»، از ادبا و شعراى قرن هشتم دمشق مى باشد كه در نظم و

نثر قادر بود. در بازار زرگران دكانى داشته و در همان دكان درس مى گفت. از تأليفات و آثار قلمى اوست:

در اظهار اشتياق موطن خود، دمشق، گويد:

اشتاق منك منازلا لم انسها *** اني و قلبي في ربوعك موثق

طلل به خلقى تكون اولا *** و به عرفت فكل ما اتخلق

در 720 يا 722 يا 725 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 145]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 632؛ ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة فى اعيان المائة الثامنه، ج 3، ص 419.

يا محمد بن عبدالحق بن ابراهيم، ملقّب به «قطب الدين»، معروف به «ابن السبعين»، مكنّى به «ابومحمد»، از علما و فقهاى اندلس مى باشد كه در ادبيّات نيز يدى طولا داشته و به تصوف و فلسفه منتسب بود، بلكه بعضى از ارباب تراجم از مشاهير عرفا و متصوفه اش شمرده اند. بعد از استحضار از افكار ايشان خودش طريقت مخصوصى اتّخاذ كرد. گروهى هم تابع وى شدند و اتباع او به «سبعينيه» معروف گرديدند. اخيراً به فساد عقيده متهّم شد و بدين جهت، از اندلس تبعيدش نمودند تا به سال 669 ه‍. ق در 55 سالگى در مكّۀ معظّمه درگذشت. از تأليفات اوست:

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 632؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 6، ص 17.

560 ابن السبكى، عبدالوهاب بن على --> تاج الدين، عبدالوهاب بن على بن عبدالكافى

ابن السترى، على بن هلال --> ابن البواب، على بن هلال

ابن السراج

ابن السراج⁽¹⁾

ابن السراج، ابراهيم بن عمر --> سلفى، ابراهيم بن عمر

ابن السراج، جعفر بن احمد --> قارى، جعفر بن احمد

بن عبدالملك بن سراج (بر وزن كتاب) بن عبدالله بن محمد بن سراج، اندلسى، مكنّى به «ابوالحسين»، از اكابر لغت و فنون عربيّه مى باشد و بالخصوص در فنّ صرف و اشتقاق داناترين اهل عصر خود و از اساتيد ابن الأبرش (متوفى به سال 532 ه‍. ق) و ابن بادش (متوفى به سال 528 يا 540 ه‍. ق) بوده و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 161، س 29.

يا طالب بن احمد بن محمد بن قشيط يا نشيط، نحوى، مكنّى به «ابواحمد»، معروف به «ابن السراج» (كه به نوشتۀ روضات، بر وزن كتاب و به قول معجم الادباء، بر وزن عطّار است) از تلامذۀ ابن الانبارى محمد بن قاسم سابق الذكر بوده و از تأليفات اوست:

وفات او در سال 406 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 12، ص 27؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 161، س 20.

561 4184. ابن السراج، عبدالرحمان (... - 619 ه‍. ق)

بن قاسم بن يوسف بن محمد، فارسى قارى نحوى، مكنّى به «ابوالقاسم»، معروف به

«ابن السراج» (بر وزن كتاب)، از ادباى اوايل قرن هفتم هجرت بوده و در 619 ه‍. ق درگذشت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 161، س 23.

مكنّى به «ابومروان»، معروف به «ابن السراج» (بر وزن كتاب)، پدر ابن السراج، سراج مذكور فوق، از اكابر علماى نحو و لغت مى باشد. در علم لسان براعت داشت. هيجده سال عمر خود را فقط در كتاب سيبويه و بحث و انتقاد اغلاط و اشتباهات مؤلفين مصروف نموده و آنها را در قيد تحرير آورد. نسبش به سراج بن قرۀ كلابى صحابى پيوندد. سال وفات او معلوم نشد و از شرح حال پسر مذكورش استكشاف مى شود كه از رجال اواسط يا اواخر قرن پنجم هجرت بوده است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 161، س 26.

بن عبيدالله بن عمر بن حمدون، نحوى صيرفى، مكنّى به «ابويعلى»، معروف به «ابن السراج» (بر وزن كتاب)، مؤلف كتاب مصنف (در قرائات) است و زمان حيات او به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 161، س 21.

بن سهل يا سراج، اديب نحوى بغدادى مصرى، ملقّب به «شمس الدين»، مكنّى به «ابوبكر»، معروف به «ابن السرّاج» (بر وزن عطّار) و «ابن سهل»، از مشاهير ادبا و نحويّين قرن چهارم هجرت مى باشد كه با ذكاوت و فطانت معروف، جلالت علمى وى مسلّم، زياده از حد طرف ميل استاد خود، ابوالعباس مبرّد، در تمامى حالات خلوت و جلوت با وى انسى تمام داشت. به زجاج نيز تلمذ نموده و از اساتيد ابوسعيد سيرافى، على بن عيسى رمانى و اكابر ديگر بود. جوهرى در چندين جا از كتاب صحاح خود، از اقوال وى نقل كرده است. بعد از مرگ زجاج مذكور، رياست علميّه بدو منتهى گرديده و از تأليفات اوست:

وفات ابن السراج در ذى حجۀ سال 310 يا 316 ه‍. ق واقع شد. در يك جا از كشف الظّنون 361 ه‍. ق نوشته و قطعاً اشتباه است. از اشعار اوست در حق كنيزكى باجمال كه بسيارش دوست مى داشته، ولكن دربارۀ او جفا كرده بوده:

ميزت بين جمالها و فعالها *** فاذا الملاحة بالخيانة لاتفي

حلفت لنا ان لاتخون عهودها *** فكأنما حلفت لنا ان لاتفي

واللّه لا كلمتها و لو انها *** كالبدر او كالشمس او كالمكتفي

همانا مرادش از مكتفى هفدهمين خليفۀ عباسى، مكتفى باللّه على (289-295 ه‍. ق)، مى باشد كه او را در رديف بدر و شمس شمرده است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 30]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 704؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 80؛ شُمّنى، احمد بن محمد، المنصف من الكلام على مغنى ابن هشام، ص 71؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 18، ص 198؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 632؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 5، ص 319؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 185.

مكنّى به «ابوبكر»، معروف به «ابن السراج» (بر وزن كتاب)، از مشاهير نحويّين قرن ششم اندلس مى باشد كه در حديث نيز دستى توانا داشت. مدتى سياحت كرده و در مصر به تدريس نحو اشتغال ورزيد تا در سال 549 ه‍. ق درگذشت و از تأليفات اوست:

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 632.

بن محمد بن نمير، ملقّب به «شمس الدين»، معروف به «ابن السراج» (بر وزن كتاب)، قارى كاتب عابد صالح، از افاضل قرن هشتم مى باشد كه در قرائات قرآنى اهتمام تمام

داشت. خطش نيز بسيار خوب، حوزۀ تعليم خط و قرائات او داير و مرجع استفادۀ اكابر بود. در شعبان سال 747 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة فى اعيان المائة الثامنه، ج 4، ص 232؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 161، س 24.

563 ابن السرايا، عبدالعزيز بن سرايا --> صفى الدين، عبدالعزيز بن سرايا

ابن السرى، ابراهيم بن محمد بن سرى --> زجّاج، ابراهيم بن محمد

ابن سريج، احمد بن عمر بن سريج --> باز اشهب، ابوالعباس احمد

زهرى بصرى، مكنّى به «ابوعبدالله»، معروف به «ابن سعد»، از اكابر علما و محدّثين عامّۀ قرن سيّم هجرت مى باشد كه به كثرت حديث و روايت و طلب علم موصوف بود و ازآن رو كه مدتى مصاحب محمد بن عمر واقدى سابق الذكر و مشغول عمل كتابت وى بوده، به «كاتب واقدى» (با اضافه) هم اشتهار داشت و به جهت اجتماع هر دو وصف «كاتب» و «زهرى» به «كاتب زهرى» نيز معروف است. از واقدى مذكور و سفيان بن عيينه و ديگر اكابر استماع حديث كرده و روايت مى نمايد. تأليفاتى در فقه و حديث بدو منسوب و اشهر آنها كتاب طبقات الصّحابة والتّابعين است كه به طبقات ابن سعد و طبقات الكبرى معروف، شرح حال سه هزار نفر از صحابه و تابعين و خلفاى سلف تا زمان خود را حاوى و اكثر روايات آن از واقدى مذكور و كتاب هاى او مى باشد كه تذييلاً و تلخيصاً محل توجه اكابر، در چهارده مجلّد بزرگ در ليدن چاپ و چند نسخۀ خطّى آن در كتابخانه هاى غوطا و لندن و برلين و قسطنطنيّه موجود مى باشد.

وفات ابن سعد به سال 230 ه‍. ق در 62 سالگى در بغداد واقع شد و در مقبرۀ باب الشام مدفون گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 6؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 148؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4191.

ابن سعدان، ابراهيم بن محمد بن سعدان --> ابن سعدان، محمد

4191 و 4192. ابن سعدان، محمد (... - 231 ه‍. ق)

بن سعدان بن مبارك، قارى نحوى شيعى كوفى نابينا، مكنّى به «ابوجعفر» كه در نحو پيرو كوفيان بود. قرآن مجيد را هم موافق قرائت حمزۀ زيات سابق الذكر مى خواند.

اخيراً خودش قرائت مخصوصى اختراع كرد كه رواج نيافت و از تأليفات اوست:

صاحب ترجمه به سال 231 ه‍. ق در مولد خود، بغداد، درگذشت. پسرش، ابراهيم، نيز از نحويّين و صحيح الخط و 564 صادق الروايه بود. حروف القرآن و كتاب الخيل از تأليفات او بوده و سال وفاتش نامعلوم است.

منابع: امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 5، ص 416؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 2، ص 215؛ ابن نديم، الفهرست، ص 104 و 118.

ابن سعيد، شيخ جعفر --> محقق

ابن سعيد، عبدالسلام بن سعيد --> سحنون

ازدى، اسدى القبيله، مصرى يا مقدّسى البلده، ابومحمدالكنيه، در عصر خود حافظ مصر بود. تأليفات مفيد بدو منسوب كه از آن جمله است:

ابن سعيد به سال 409 ه‍. ق در 77 سالگى در مصر درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 589]؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 428.

بن موسى بن سعيد يا موسى بن عبدالملك بن سعيد، مغربى غرناطى، ملقّب به «نورالدين»، مكنّى به «ابوالحسن»، معروف به «ابن سعيد مغربى»، به سال 610 ه‍. ق در شهر غرناطه از بلاد مغرب زمين (اندلس) متولد شد. نسبش به عمّار ياسر منتهى مى شود. از مشاهير ادبا و مورّخين و شعراى اندلس بود. نخست در اشبيليه از ابوعلى

شلوبين و ديگر اكابر تكميل مراتب علميّه نمود؛ پس به تمامى بلاد اندلس و سواحل غربى افريقا و مصر و شام و حجاز و عراق و اكثر بلاد شرقيّه سياحت ها كرد. با اكابر و علماى هر ديارى ملاقات نمود. اوصاف و احوال ممالك و بلادى را كه ديده بود، به قيد تحرير درآورد.

از وصايايى كه به پسرش كرده، اين است كه بر عقل خود اتكال نكن. اقوال پيشينيان را كه خلاصۀ عمر چندين ساله و محصول تجربه هاى زياد ايشان است، گوش داده و سرمشق زندگانى خود بنما كه اگر براى ايشان با قيمت گزافى حاصل شده، ولى براى تو ارزان تمام خواهد شد؛ نيز سه خصلت تو در دل هاى ديگران توليد محبت مى نمايد: سبقت 565 به سلام، جا دادن مردم در مجالس، با احترام و نام نيك خواندن ايشان؛ نيز ديدار مردم را كمتر كن؛ به حدّى كه به ملال و افسردگى نينجامد؛ نيز اگر در ميان جمعى شدى كه معلومات تو را از روى توهين و حسد مذمّت نمودند و تحقير كردند، مبادا كه بدان وسيله دلسرد و منصرف شده و به علمى ديگر بگرايى كه در اين حال، مثل تو مثل غرابى خواهد بود كه رفتار كبك را تصميم نمود، لكن آن را نياموخته، رفتار اصلى خود را نيز از دست داد؛ حيران و سرگردان از اينجا رانده و از آنجا مانده گرديد:

ان الغراب و كان يمشى مشية *** في ما مضىٰ من سالف الاجيال

حسد القطا و اراد يمشي مشيها *** فاصابه ضرب من العقال (كذا)

فاضل مشيتَه و اخطأ مشيها *** فلذاك سمّوه ابا مرقال

از تأليفات اوست:

وفات ابن سعيد به سال 673 يا 685 ه‍. ق در تونس واقع گرديد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 714-715]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب

فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 62؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 7، ص 92؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 633.

ابن سعيد، موفق بن احمد --> اخطب خوارزمى

4195 و 4196. ابن سعيد، يحيى بن احمد (601-690 ه‍. ق)

بن يحيى بن حسن بن سعيد، حلى هذلى بجلى، مكنّى به «ابوزكريا»، ملقّب و معروف به «نجيب الدين» و «ابن سعيد»، عالمى است فاضل، فقيه كامل، اصولى اديب لغوى نحوى، از اكابر و فحول فقهاى اماميّۀ قرن هفتم هجرت كه فتاوى و اقوال او در كتب فقهيّه منقول، پسرعمّ محقّق حلّى سابق الذكر، نوۀ دخترى ابن ادريس محمد حلّى سابق الذكر، اورع و ازهد فضلاى زمان، از مشايخ روايت علاّمۀ حلّى، ابن داوود شيخ حسن بن على، سيد عبدالكريم بن طاووس و بعضى از اكابر ديگر بود. او هم از عموزادۀ خود، محقّق حلّى و سيد محيى الدين محمد بن 566 عبدالله بن زهرۀ سابق الذكر و نجيب الدين محمد بن نما و اكابر ديگر روايت مى نمايد و در مدح او گفته اند:

يا سعيد الجدود يا ابن سعيد *** انت يحيىٰ والعلم باسمك يحيىٰ

ما رأينا كمثل بحثك بحثا *** ظنه العالم المحقق وحيا

از تأليفات اوست:

ولادت ابن سعيد به سال 601 ه‍. ق در كوفه، وفاتش هم در عرفۀ سال 690 يا 689 ه‍. ق در حلّه واقع شد و در آخر حلّه قبّۀ بلندى است معروف به «قبّۀ شيخ نجيب الدين يحيى بن سعيد». در رديف اشخاص مسمّى به «يحيى» از نخبة المقال موافق دو قول

مذكور در تاريخ وفاتش گويد:

و ابن سعيدنا ألى الجد انتسب *** ذو جامع مقبضه «خط المحب»⁽¹⁾

و ابن سعيد شيخ د شمس الضحى *** ذو جامع مقبضه «الخط محا»⁽²⁾

ناگفته نماند كه يحيى بن حسن بن سعيد حلّى، كه جدّ صاحب ترجمه و محقّق حلّى مى باشد، نيز ملقّب به «نجيب الدين» و مكنّى به «ابوزكريا»، از اكابر فقهاى عصر خود، در قضاى فوائت به توسعه قائل، اين قول او در شرح ارشاد شهيد منقول، محض به جهت رفع اشتباه اسمى مابين او و صاحب ترجمه، به «يحيى اكبر» موصوف بوده و محقّق به واسطۀ پدر خود از او روايت مى نمايد. سال وفاتش به دست نيامد و در سال 583 ه‍. ق به شيخ ورام بن نصر اجازه داده است.

منابع: تنكابنى، محمد، قصص العلماء؛ شيخ حر عاملى، امل الآمل، [ج 2، ص 346-348، ش 1070]؛ تفرشى، مصطفى بن حسين، نقد الرجال؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 462؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 117؛ افندى، عبداللّٰه، رياض العلماء، باب ياء.

567 4197. ابن السقاء، احمد (... - 613 ه‍. ق)

بن على بن مسعود بن عبدالله، معروف به «ابن السقاء»، اديبى است فاضل باكياست. از ابن الخشاب سابق الذكر درس خوانده و در نحو بصيرتى خوب داشت. در سال 613 ه‍. ق درگذشت. در روضات گويد: دور نيست كه مؤلف كتاب مراح صرف كه مختصر و مشهور و داير است، همين ابن السقاء باشد. از رياض العلماء هم همين قدر نقل كرده كه مؤلف مراح مذكور، احمد بن على بن مسعود مى باشد، ولكن صاحب رياض به اقرار خودش به حال او وقوف نيافته است. نگارنده گويد: در كشف الظّنون مى نويسد كه مراح الارواح در علم صرف و مختصر و نافع و متداول و شروح بسيارى بر آن نوشته اند و تأليف احمد بن على بن مسعود است. او نيز مثل رياض از زمان احمد و يا معروف به «ابن السقاء» بودن او چيزى ننوشته است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 2، ص 1651]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 51، س 1.

بن محمد بن عبدالله بن عثمان، مزنى القبيله، واسطى البلده، ابن السقاءالشّهره، از موثّقين محدّثين عامّه مى باشد كه حافظ و تيزفهم بود. از مشايخ بسيارى روايت نموده و ابونعيم حافظ و دارقطنى و جمعى ديگر نيز از وى روايت مى نمايند. در سال 371 يا 373 ه‍. ق درگذشت. از تذكرة الحفّاظ ذهبى نقل است كه ابن السقاء حديث طير را، كه از ادلۀ خلافت حضرت على عليه السلام مى باشد، براى اهل واسط خواند، لكن ايشان از كثرت تعصّب تحمّل نكرده و بر وى شوريدند تا آنكه به جهت صدمۀ سختى كه از ايشان وارد آمد، خانه نشين شد و ديگر حديثى براى ايشان نقل ننمود. اين است كه حديث او در ميان اهل واسط كم است.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 300؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 10، ص 130.

ابن السكاك، يوسف بن ابى بكر محمد --> سكاكى، يوسف

بن عبدالله بن سكّره يا محمد، هاشمى عباسى بغدادى، مكنّى به «ابوالحسن»، معروف به «ابن رائطه» و «ابن سكّره» (به ضمّ اوّل و فتح و 568 تشديد ثانى)، از مشاهير شعراى اواخر قرن چهارم هجرى عرب و از اولاد على بن مهدى عباسى مى باشد كه بسيار جسور و بى باك، اشعارش مليح و مطبوع، با ابن الحجاج حسين شيعى سابق الذكر معاصر و معارض بود. منافرت مابين ايشان مثل منافرت جرير و فرزدق مشهور و زبانزد عموم است. در بغداد مى گفته اند كه در سخاوت زمانه همين بس كه مانند ابن الحجاج و ابن سكّره را مى پروراند. ديوان اشعار ابن سكّره مرتب و در حدود پنجاه هزار بيت بوده و در حق جوانى اعرج گويد:

قالوا بليت باعرج فاجبتهم *** العيب يحدث فى غصون البان⁽¹⁾

اني احب حديثه و اريده *** للنوم لا للجري فى الميدان

نيز در حق جوانى كه شاخۀ شكوفه دارى در دست داشته، گويد:

غصن بان بدا و فى اليد منه *** غصن فيه لؤلؤ منظوم

فتحيرت بين غصنين في ذا *** قمر طالع و في ذا نجوم

نيز در مقامۀ كرجيه از مقامات حريرى بدو منسوب و به «كافات الشتاء» معروف است:

جاء الشتاء و عندى من حوائجه *** سبع اذا القطر⁽¹⁾من حاجاتنا حبسا⁽²⁾

كن⁽³⁾و كيس و كانون⁽⁴⁾و كأس طلا⁽⁵⁾*** بعد الكباب و كس⁽⁶⁾ناعم⁽⁷⁾و كسا

ابوالثناء محمود بن نعمت بن ارسلان نحوى شيرازى، كه به سال 565 ه‍. ق در دمشق وفات يافته، در جواب آن گويد:

يقولون كافات الشتاء كثيرة *** و ما هي الّا واحد غير مفترى

اذا صح كاف الكيس فالكل حاصل *** لديك و كل الصيد يوجد فى الفراء⁽⁸⁾

وفات ابن سكّره در 385 ه‍. ق واقع و چنانچه در صدر عوان اشاره شد، نام جدّ او مابين «سكّره» و «محمد» مردّد و ظاهر، آن است كه اصل نامش «محمد» بوده و «سكّره» لقب وى مى باشد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 633؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 63؛ اين خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 105؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 5، ص 465.

بن محمد بن على بن سكون يا موافق رياض العلماء، على بن محمد بن محمد بن على بن محمد بن محمد بن سكون، مكنّى به «ابوالحسن»، معروف به «ابن السكون» (بر وزن صدوق)، عالمى است عابد زاهد متهجّد فقيه فاضل نحوى لغوى شاعر ماهر،

از ثقات علماى اماميّۀ اوايل قرن هفتم هجرى در نقل روايات خود معتمد و به تصحيح كتب حريص بود. يك نسخه از امالى صدوق با خط همين ابن السكون، كه تاريخ كتابتش پنجشنبه چهاردهم ذى حجۀ 563 ه‍. ق مى باشد، در كتابخانۀ فاضل محدّث معاصر، حاج شيخ عباس قمى سابق الذكر، موجود است. مصنّفاتى بدو منسوب، شرح حال او در معجم الادباء ياقوت حموى و بعضى ديگر از كتب عامّه نيز مذكور، با اوصاف و مدايح علمى و اخلاقى و براعت در فقه شيعه ممدوح، با عميدالرؤساء سابق الذكر راوى صحيفۀ سجّادّيه معاصر، بلكه به عقيدۀ شيخ بهائى، راوى آن صحيفۀ مباركه و قائل كلمۀ «حدثنا»، كه در اوّل آن است، همين ابن السكون بوده و مجملى از اين موضوع را در شرح حال عميدالرؤساء نگارش داديم و بدانجا مراجعه نمايند. وفات ابن السكون در حدود 606 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 63؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 15، ص 75؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعه، ج 6، ص 73.

بن اسحاق سكيت، خوزى دورقى اهوازى، شيعى امامى، مكنّى به «ابويوسف»، معروف به «ابن السكيت» (به كسر اوّل و تشديد ثانى)، از ائمّۀ شعر و ادب و نحو و لغت، حامل لواى علوم عربيّه، از ثقات و افاضل اماميّۀ بغداد، مورد تصديق و توثيق علماى رجال و ارباب سير، در شعر و علوم قرآنيّه باخبر، از تلامذۀ فراء و ابن الاعرابى و ابوعمرو شيبانى بود. با فصحاى اعراب نيز ملاقات 570 كرد. هرآنچه را كه از ايشان شنيده، در كتاب هاى خود نقل نمود. ثعلب گويد كه در انواع علم متصرف بود. در فن لغت هم بعد از ابن الاعرابى كسى را سراغ نداريم كه اعلم از ابن السكيت باشد. در نحو و لغت و ادبيّات و منطق تأليفات بسيارى بدو منسوب است:

چاپ و چند نسخۀ خطى آن نيز در كتابخانه هاى ليدن و پاريس موجود است)؛ 6. الجبال والاودية؛ 7. سرقات الشّعراء؛ 8. الشّجر والنّبات؛ 9. الفرق؛ 10. القلب والابدال (كه در بيروت چاپ شده است)؛ 11. معانى الشّعر الصّغير؛ 12. معانى الشّعر الكبير؛ 13. المقصور والممدود؛ 14. النّوادر و غيرها.

از اشعار ابن السكيت است:

و من الناس من يحبك حبا *** ظاهر الحب ليس بالتقصير

فاذا ما سئلته عشر فلس *** الحق الحب باللطيف الخبير

ايضاً

يصاب الفتى من عثرة بلسانه *** و ليس يصاب المرء من عثرة الرجل

فعثرته بالقول تذهب رأسه *** و عثرته بالرجل تبرء عن (على) مهل

ابن السكيت در عين حال كه از خواص اصحاب حضرت امام محمد تقى و امام على النقى عليهما السلام بوده و محبت مفرط نسبت به حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام و خانوادۀ عصمت و اهل بيت رسالت عليهم السلام داشته، مؤدّب معتزّ و مؤيّد پسران متوكّل عباسى بود تا آنكه موافق نوشتۀ قاموس الاعلام، روزى متوكّل در حال درس از او پرسيد كه كدام يك از حسنين عليهما السلام و اين دو پسر مرا زيادتر دوست مى دارى‌؟ گفت: «قنبر، غلام حضرت على عليه السلام، را با خود تو و اين دو پسر تو مبادله نمى كنم».

متوكّل در خشم شد و امر كرد كه زبان او را بريدند. به روايت ديگر متوكّل پرسيد كه من و پسرانم نزد تو بهتر است يا على و حسنين‌؟ در جواب گفت: «قنبر، خادم على، بهتر است از تو و پسران تو». يا خود در جواب، به تعداد فضايل حسنين پرداخته و از معتزّ و مؤيّد هيچ نگفت. اينك به امر متوكّل زبانش را از قفايش بيرون كردند و يا غلامان متوكّل به امر او، در زير پايش انداخته و شكمش را لگدمال نمودند 571 و يا به هر دو شكنجه اش مجازات كردند؛ پس در دَم و يا فرداى آن روز كه پنجم رجب 243 يا 244 يا 246 ه‍. ق بوده، عازم جنان گرديد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 774؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 469؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 396؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 63؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 20، ص 50؛

جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 118؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 634؛ ابن نديم، الفهرست، ص 107.

ابن سلام، قاسم بن سلام --> ابوعبيد، قاسم

ابن سلام، محمد بن سلام --> جمحى

ابن سلامه، محمد بن سلامه --> قاضى قضاعى

ابن سلمه، مفضل بن سلمه --> ضبى، مفضل بن سلمة بن عاصم

(چهار شخص مذكور) مصطلح رجال و در صورت نبودن قرينه، منصرف به حسن است و بس.

بن صبح يا صبيح، عجلى كوفى، قاضى عابد زاهد متّقى، حافظ قرآن و واعظ خوش بيان، از مشاهير قضات و محدّثين و وعاظ مى باشد كه با متانت اقوال حكيمانۀ داير بر موعظه و نصيحت معروف، با معروف كرخى و سفيان ثورى معاصر و معاشر، از مشايخ روايت احمد بن حنبل و نظاير وى بود. نزد هارون عباسى مقامى عالى داشت. روزى هارون آب خوردنى خواست؛ پس ابن السماك گفت: «پيش از خوردن آب حرفى دارم». هارون گفت: «هرچه خواهى، بگو». گفت: «اگر از خوردن اين آب ممنوع باشى، مگر با بذل تمامى دنيا، آيا بذل مى كنى يا نه‌؟» گفت: «بلى». گفت: «پس بخور». بعد از خوردن نيز گفت: «اگر اين آب در شكم حبس باشد، آيا تمامى دنيا را فديۀ بيرون آمدن آن مى كنى يا نه‌؟» هارون بازهم تصديق نمود؛ پس گفت: «يا

اميرالمؤمنين! چه كار دارى با چيزى كه يك جرعه آب از آن بهتر است‌؟» اينك هارون با شدّت گريه نمود.

از مواعظ اوست: «از خدا چنان بترس كه گويا اصلاً اطاعتش نكرده اى و به رحمتش چنان اميدوار باش كه گويا در مدت عمر اصلاً مخالفتش ننموده اى». اين گونه مواعظ شيرين و دل نشين 572 او بسيار است. تمامى عمر خود را با تجريد و تفريد گذرانيد. اصلاً ازدواج نكرد. در جواب استفسار از سبب آن مى گفت كه تاب دو شيطان را ندارم.

ابن السماك در زمان هارون از كوفه به بغداد رفت. اخيراً باز به كوفه برگشته و در سال 183 ه‍. ق درگذشت و جملۀ «محمد كامل» مادّۀ تاريخ اوست.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 66؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 5، ص 368؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، [ج 2]، ص 132؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 634.

بن على بن حسين سمّان بن محمد بن رنجويه، حافظ رازى، مكنّى به «ابوسعيد»، معروف به «سمّان» (روغن فروش) و «ابن السمّان»، عالمى است فقيه محدّث ثقۀ رجالى كثيرالمشايخ، مفسّر متبحّر، متكلّم خلافى، معقولى منقولى، در حديث و قرائات قرآنى و فرايض و حساب و رجال و انساب متبحّر، با شيخ طوسى (متوفى به سال 460 ه‍. ق) و نظاير وى معاصر، بسيار زاهد متّقى قانع و باشهامت بود. در تمامى عمر تنها يك طعام صرف نموده و رهين منّت كسى نمى شد. اوقات او در تدريس و تأليف و قرائت قرآن و روايت اخبار و ارشاد عباد مصروف بود. تمامى كتب خود را وقف مسلمين نمود. با اينكه در علوم عربيّه وحيد عصر خود بوده، نسبت به علم حديث اهتمام تمام داشت. براى تكميل آن علم شريف مسافرت ها كرد. از مشايخ بسيارى كه عدّۀ ايشان در حدود چهارصد نفر، بلكه به قول بعضى، از سه هزار بيشتر و ديگرى - والعهدة عليهما - سه هزار و شش صد نفر بوده اند، استماع حديث كرد.

تشيع و امامى بودن وى مسلّم است. روايت كردن او بعضى از احاديث نبويّه را كه ظاهراً مخالف مذهب اماميّه و مشعر بر تفضيل ديگران بر حضرت على عليه السلام مى باشند، دليل غيرامامى بودنش نبوده و بسيارى از ثقات، روايات مخالف عقيدۀ خودشان را نقل مى نمايند. همچنين نسبت معتزلگى دادن بدو ناشى از متحدالعقيده بودن معتزله

و اماميّه در نفى رؤيت و حدوث قرآن و حسن و قبح عقلى و بعضى ديگر از مسائل اصوليّه مى باشد. از تأليفات ابن سمان است:

573 1. البستان فى تفسير القرآن (كه ده مجلد است)؛ 2. الرّشاد (در فقه)؛ 3. الرّياض (در حديث)؛ 4. سفينة النّجاة (در امامت)؛ 5. المدخل (در نحو)؛ 6. المصباح (در عبادات)؛ 7. النّور (در وعظ) و غير اينها.

سال وفاتش به دست نيامد و شيخ عبدالرحمان مفيد سابق الذكر از وى روايت مى نمايد. اما لفظ «سمّان» كه بر وزن عطّار و به معنى روغن فروش است، بنا به ظاهر بعضى از ارباب تراجم، صفت حسين، جدّ اسماعيل، مى باشد؛ اين است كه او را «ابن السمان» نامند و چنانچه در صدر عنوان اشاره نموديم، گاهى خود اسماعيل را نيز «سمّان» گويند.

منابع: شيخ حر عاملى، امل الآمل، [ج 2، ص 39، ش 97]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 31؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 13، ص 61؛ كتب رجاليه.

مكنّى به «ابوالقاسم»، حكيمى است طبيب مهندس رياضى نجومى، از محقّقين علم اعداد و هيئت و هندسه، در اكثر علوم متفنّن، در هيئت و نجوم و طب و هندسه شهرت داشت و در ماه رجب 426 ه‍. ق در غرناطه درگذشت و از تأليفات اوست:

منابع: فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 66؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 634.

انصارى قرطبى نحوى، معروف به «ابن سمحون»، از ادباى قرن ششم هجرت و از تلامذۀ ابن الطراوة آتى الذكر و ديگر افاضل وقت بوده و تأليفى از وى سراغ نداده اند و از اشعار اوست:

أربعة تزيد فى نور البصرْ *** إذا رنا فيها و تابع النظرْ

المصحف المتلوّ بالآي الكبر *** والماء والوجه الجميل والخُضَرْ

صاحب ترجمه در سال 564 ه‍. ق درگذشت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 323، س 14.

بن احمد بن اسماعيل بن عيسى يا عنبس بن اسماعيل، واعظ بغدادى، مكنّى به «ابوالحسن» يا «ابوالحسين»، معروف به «ابن سمعون»، از مشاهير وعاظ اواخر قرن چهارم هجرت مى باشد كه در فصاحت و بلاغت كلام و عذوبت و ملاحت بيان وحيد عصر بود. كلمات حكيمانه و عبارات عبرت آميز وى در غايت اشتهار است. در ابتكار معانى دقيقه و مضامين رقيقه خاطرى وسيع داشت. در 574 وعظ و خطابه بى بدل و ضرب المثل بود و گويند كه در موعظۀ خود مى گفته است: «سبحان من انطق باللحم و بصر بالشحم و اسمع بالعظم».

نگارنده گويد: پرواضح است كه ابن سمعون اين سه گوهر گيتى فروز گران بها را از درياى بى پايان علم و كمال ولىّ ذوالجلال، حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام، اخذ كرده است كه آن ولىّ كردگار در كلمات قصار خود آن لئالى آبدار را بدين روش منتظم فرموده است: «اعجبوا لهذا الانسان ينظر بشحم و يتكلم بلحم و يسمع بعظم». اين مطلب منقصتى براى ابن سمعون نيست، بلكه مايۀ افتخار وى بوده و اختصاص بدو هم ندارد، بلكه كلمات حقايق سمات آن مخزن علوم ربّانى، فوق كلام مخلوق و دون كلام خالق و سرمقالۀ كلمات متكلّمين و فلاسفه و سرمشق علماى فنّ و ادب و دستورالعمل مستوفيان و فصحاى عرب مى باشد.

از رهگذر خاك سر كوى شما بود *** هر نافه كه در دست نسيم سحر افتاد

وفات ابن سمعون در ذى قعده يا ذى حجۀ سال 387 ه‍. ق در 87 سالگى در بغداد واقع و در خانۀ خود مدفون شد و سال ها بعد از آن، در رجب 426 ه‍. ق جنازۀ او را به مقبرۀ باب الحرب نقل داده و نزديكى مدفن احمد بن حنبل به خاكش سپردند. گويند - والعهدة عليهم - كه كفنش هم پوسيده نبوده است و در تاريخ بغداد كراماتى بدو منسوب دارد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 57؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 159؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 64؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 1، ص 274.

ابن سمعون، يوسف بن يحيى --> ابوالحجاج، يوسف بن يحيى اسحاق

عمار بن ياسر صحابى و زياد بن ابيه، پدر عبيدالله لعين مشهور، قاتل حضرت حسين بن على عليهما السلام، كه نام مادر هر دو «سميه» بود، لكن نسبت عمّار به مادرش از راه مدح مى باشد كه آن مخدّره سبقت در اسلام داشت، ولى نسبت زياد به مادر محض از راه قدح و توبيخ مى باشد كه از فواحش و زنان زانيه و بدكاره بوده است و اين قدح و توبيخ زياد علاوه بر قدح بى پدرى او بوده كه به همان جهت، «زياد بن ابيه» مى گفته اند؛ به شرحى كه تحت عنوان ابن زياد به طور اجمال تذكّر داديم.

منابع: جزرى، ابن اثير، المرصّع، [ص 206].

575 * ابن سنان، عبداللّٰه بن سنان

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال هستند.

ابن سنان، عبدالله بن محمد --> خفاجى، عبداللّٰه بن محمد

از دانشمندان اسطرلاب مى باشد كه در مصر مى زيسته و از وى نقل است كه در كتابخانۀ قاهرۀ مصر، شش هزار و پانصد كتاب نجوم و هندسه و فلسفه ديده است.

يك كرۀ مس عمل بطلميوس، منجم مشهور، هم در آنجا موجود است و بر روى آن نوشته شده كه اين كره را خالد بن يزيد بن معاويه با خود برداشته و زمان ساختن آن تا آن تاريخ 1250 سال بوده است؛ نيز كرۀ ديگر عمل ابوالحسين عبدالرحمان صوفى در آنجا مى باشد كه آن را براى عضدالدولۀ ديلمى ساخته و وزنش سه هزار درهم و به سه هزار دينار طلا خريدارى شده بود. ابن سنبدى در حدود سال 435 ه‍. ق در قيد حيات بوده و اسم و سال وفات و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: اطلاعات متفرقه.

حافظ شافعى، مكنّى به «ابوبكر»، معروف به «ابن السنى دينورى»، از محدّثين قرن

چهارم هجرت مى باشد كه براى استماع حديث مسافرت ها نمود. از نسائى و نظاير وى روايت كرده و از تأليفات اوست:

در سال 364 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 66]؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 123.

اشبيلى اسرائيلى، از اذكياى ادبا و شعراى اندلس قرن هفتم هجرى مى باشد كه كنيه اش «ابواسحاق»، شهرتش «ابن سهل»، نخست كليمى مذهب و عاشق مشرب و به جوان يهودى موسى نامى محبت مفرط داشت. اخيراً علاقه مند شخصى ديگر محمد نامى شد و اين را براى هدايت يافتن خود فال نيك شمرد. اينك اخيراً به شرف اسلام مشرّف شد و قصايد بليغۀ بسيارى در مدح حضرت 576 خاتم الانبياء صلى الله عليه و آله انشاء كرد و از اشعار اوست:

تركت هوى موسى لحبِّ محمد *** و لولا هدى الرحمن ما كنت اهتدى

و ما عن قلىٰ مني تركت و انما *** شريعة موسى عطلت بمحمد

ديوان او هم در مصر و بيروت چاپ شده و در سال 649 ه‍. ق با والى سبته در دريا غرق شدند.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 635؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 123.

ابن سهل، ابراهيم بن محمد --> زجّاج، ابراهيم بن محمد

ابن سهل، احمد بن سهل --> ابوزيد، احمد بن سهل

ابن سهل، حسن بن عبدالله --> ابوهلال، حسن بن عبداللّٰه

ابن سهل، محمد بن سرى --> ابن السراج، محمد بن سرى

ابن سهلان، حسن بن مفضل --> كاتب، حسن بن مفضل بن سهلان

ابن سيحان، عبدالرحمان --> ابن ارطاة

اديب لغوى كاتب اندلسى، معروف به «ابن سيد» و «صاحب شرطه»، از ائمّۀ لغت و علوم عربيّه و فنون ادبيّه مى باشد كه بسيار تندقلم و سريع الكتابه و از تلامذۀ ابوعلى فالى بوده و از تأليفات اوست:

احمد در سال 382 ه‍. ق درگذشت. لفظ «سيد» به نوشتۀ معجم الادباء، به فتح اوّل و كسر و تشديد ثانى و به نوشتۀ ديگران، به كسر اوّل بر وزن فيل و به هرحال، بى الف و لام است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 65؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 2، ص 203.

ابن سيد، احمد بن حسن بن سيد --> مالقى، احمد بن حسن بن سيد اديب

مكنّى به «ابوالعباس»، از مشاهير شعراى اندلس مى باشد كه به جهت سرقت اشعار ديگران، به «لص» (دزد) شهرت داشته 577 و از اشعار اوست:

و ما افنى السؤال لكم نوالا *** ولكن جودكم افنى السؤالا

زمان زندگانى او به دست نيامد. نگارنده گويد: دور نيست كه اين احمد همان ابوالعباس احمد بن على، ملقّب به «لصّ‌» مذكور در ضمن شرح حال مالقى، احمد بن حسن بن سيد اديب باشد و تعدّد احمد لص هم ممكن و محتاج به تحقيق زايد است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 635؛ اطلاعات متفرقه.

اندلسى بلنسى، شاعر نحوى لغوى، معروف به «ابن السيد» (بر وزن عيد)، از اكابر علماى عربيّه بوده و شعر خوب نيز مى گفته است و در سال 427 ه‍. ق در مصر درگذشت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 321؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 69، س 20.

اندلسى، بطليوسى الولاده، بلنسى الاقامة والخاتمه، ابومحمدالكنيه، ابن السيد (بر وزن عيد) الشهره، اديبى است شاعر نحوى لغوى متبحّر حسن التعليم جليل التأليف، مرجع استفادۀ عموم، فتاوى او در فقه و لغت و مسائل نحويّه در كتب عامّه مذكور، به سال 521 ه‍. ق در 77 سالگى در شهر بلنسيه وفات يافت و از اشعار اوست:

اخو العلم حيّ خالد بعد موته *** و اوصاله تحت التراب رميم

و ذوالجهل ميت و هو ماش على الثرى *** يظن من الاحياء و هو عديم

از تأليفات اوست:

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 287؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 48، س 23 و ص 450.

578 4215. ابن السيد، على بن محمد بن السيد (... - 488 ه‍. ق)

نحوى لغوى، مكنّى به «ابوالحسن»، معروف به «خيطال» و «ابن السيد» (بر وزن عيد)، برادر بزرگ ابن السيد عبدالله مذكور فوق مى باشد كه از اكابر لغويّين، در حفظ و ضبط لغت متفرّد بود. برادر مذكورش اكثر كتب ادبيّه را از وى خوانده و تأليفى از او به دست نيامده است. به سال 488 ه‍. ق از طرف ابن عكاشه در قلعۀ رياح از اندلس حبس شد و هم در آنجا درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 15، ص 56؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 450، س 25.

بن احمد بن عبدالله، اندلسى اشبيلى يعمرى، اديب منشى بليغ حافظ شافعى كه كنيه اش «ابوالفتح»، لقبش «فتح الدين» و به جهت انتساب به جدّش، كه كنيۀ «ابوبكر» داشته، به «ابن ابى بكر» مشهور و به سبب انتساب به جدّ سيدالناس نام خود، كه به نوشتۀ بعضى جدّ نهمش بوده، به «ابن سيدالناس» نيز معروف مى باشد. از اكابر فقها و محدّثين قرن هشتم شافعيّه به شمار مى رود كه نحو را از ابن النحاس، حديث را از پدر خود خواند؛ پس در دمشق در حوزۀ ابن دقيق العيد سال ها حاضر و تكميل مراتب علميّه نمود. علاوه بر فقه و حديث، در تاريخ و ادبيّات و ديگر علوم متداوله نيز متمهّر و بر اقران خود مقدّم شد. رياست مذهبى او مسلم بود. شعر خوب نيز مى گفته و از اوست:

ان غص من فقرنا قوم غنى منحوا *** فكل حزب بما اوتوه قد فرحوا

ان هم اضاعوا لحفظ المال دينَهم *** فان ما خسروا اضعاف ما ربحوا

از تأليفات و آثار قلمى اوست:

صاحب ترجمه در شعبان 734 ه‍. ق در مولد خود، قاهره، در 64 يا 579 74 سالگى وفات يافت و در قرافه مدفون گرديد.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 740؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 592؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 125.

بن اسماعيل يا احمد يا محمد بن سيده، اندلسى مرسى، اديبى است نحوى لغوى، مكنّى به «ابوالحسن»، معروف به «ابن سيده»، از علماى شهر مرسيۀ اندلس مى باشد كه از ائمۀ لغت و علوم عربيّه و حافظ آنها، داراى قوۀ حافظۀ فوق العاده و تمامى معلومات او عبارت از محفوظاتش بود. فتاوى و اقوال او در مغنى ابن هشام و غيره مذكور و صاحب تأليفات سودمند بسيارى مى باشد:

مخفى نماند كه ابن سيده مثل پدرش اعمى و نابينا بود. در ربيع الآخر 448 يا 458 ه‍. ق در حدود شصت سالگى در شهر دانيه از بلاد اندلس درگذشت و لفظ «سيده» به كسر اوّل است.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 371؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 450؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 12، ص 231؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 311؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 65.

بن حسن سيرافى سابق الذكر كه كنيه اش «ابومحمد» و به جهت لقب «سيرافى» داشتن پدرش، به «ابن السيرافى» معروف، بلكه اغلب خودش نيز به «سيرافى» موصوف است، نحوى لغوى فاضل بارع صالح متّقى در لغت و فنون عربيّه به ديگران مقدّم، از تلامذۀ پدر خود و از اساتيد سيد رضى سابق الذكر و در حال حيات پدر، مرجع استفادۀ اهل علم بود. بعد از وفات او هم از همه جهت خليفه و جانشين وى گرديد و از تأليفات اوست:

در 385 ه‍. ق در 55 سالگى وفات يافت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 521؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 20، ص 60؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 219، س 5؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 5، ص 131.

580 4219. ابن سيرين، محمد بن سيرين (... - 110 ه‍. ق)

بصرى، مكنّى به «ابوبكر»، از اكابر فقها و روات و محدّثين تابعين مى باشد كه با ورع و تقوا موصوف، با صحّت تعبير خواب معروف بود. احاديث بسيارى را از ابوهريره، عبدالله بن عمر، انس بن مالك صحابى و ديگر اصحاب روايت كرده است. پدرش سيرين آزادكردۀ انس مذكور و مادرش، صفيه، نيز آزادكردۀ ابوبكر خليفه بود. محمد در بدايت حال با حسن بصرى مصاحب و نسبت به وى محبت تمام داشت.

اخيراً آن محبت مبدل به عداوت و ترك مصاحبت شد؛ به حدى كه منافرت ايشان مثل منافرت جرير و فرزدق مشهور و ضرب المثل و جملۀ «جالس الحسن او ابن سيرين» از امثال دايره شد. ابن سيرين به جنازۀ حسن نيز حاضر نگرديد و خودش نيز در سال 110 ه‍. ق صد روز بعد از وفات حسن درگذشت. گويند كه از يك زن او نوزده پسر و يازده دختر به وجود آمد كه فقط يك پسر عبدالله نامى باقى ماند. او هم سى هزار درهم قرض پدر خود را، كه در حين مرگ داشته، تأديه نمود. اينك در اثر آن حسن خدمت به پدر، تركۀ عبدالله در حين موتش ده برابر مبلغ مذكور و معادل سيصد هزار درهم بوده است.

دربارۀ ورع و تقواى ابن سيرين نوادرى در كتب مربوطه منقول است و در سبب اصابت تعبيرات او نيز، كه شهرت آفاقى دارد، گويند كه او را جمالى بس زيبا و سرشتى نيكو بوده و شغل بزازى داشت تا زنى به صحبت و معاشرت او راغب شد و درخواست نمود كه اجناس بزازى را به خانۀ او ببرد تا هركدام را كه موافق ميلش باشد، بخرد. بعد از آمدن ابن سيرين، با غنج تمام عرض اندام نمود و خواستار كام گرديد. ابن سيرين شرحى در مذمّت زنا بيان كرد، لكن سودى نبخشيد، بلكه آتش عشق وى ديگر تيزتر گرديد؛ عاقبت از روى ناچارى به بهانه اى بيرون شد. بدن خود را آلوده به نجاسات كرده و برگشت. چون زن آن هيئت منكره را ديد، از خانه اش بيرون كرد. او نيز از آن اجناس بزازى صرف نظر نموده و به خانۀ خود برگشت؛

همچنان كه حضرت يوسف عليه السلام به كيد عزيز مصر فريب نخورده و فرار نمود.

گويند ابن سيرين بعد از اين داستان در نتيجۀ آن تقوا و كفّ نفس از آن 581 عمل ميشوم، ملهم به علم تعبير شد و در آن علم شريف به مقامى رسيد كه تالى يوسف صديقش مى شمارند. همۀ تعبيرات او صادر از ذوق سليم و فكر ثاقب بود. حوادث رؤيايى را با آيات قرآنى و احاديث نبوى و يا حقايق خارجى تطبيق مى نمود؛ چنانچه ابراهيم كرمانى خواب مهدى عباسى را كه در سياهى روى خود ديده بوده، به استناد آيۀ شريفۀ (وَ إِذٰا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثىٰ ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ كَظِيمٌ‌) (نحل، 5(8) به تولد دختر تعبير نمود و به صلۀ هزار درهم سرفراز و بعد از ولادت دختر نيز به هزار درهم ديگر مفتخر گرديد.

بعضى از تعبيرات طريفۀ ابن سيرين را تذكر مى دهيم: مردى در خواب ديد كه خروسى چند دانه جو، از خانۀ او برچيد. بعد از چند روزى فرشى از خانه اش به سرقت رفت. ابن سيرين گفت: «دزد تو مؤذّن است»؛ پس آن مرد به مؤذّن درآويخته و فرش مسروقى خود را از او پس گرفت.

نيز مردى در خواب ديد كه دو سگ فرج زن او را مى گزند و مى كنند. ابن سيرين گفت كه آن زن، موى فرج خود را با مقراض برچيده و استره و نوره به كار نبرده است و بعد از تفحص، صدق قضيه مكشوف گرديد. نيز مردى در خواب ديد كه او و كنيزكش ماهى در برابر گذاشته و مى خورند. ابن سيرين گفت: «همانا كنيزك تو پسرى است كه خود را در لباس كنيزان درآورده و با زن تو مراوده و بوس و كنار دارد». و بعد از تجسس، حقيقت مطلب روشن گرديد. نيز شخصى در خواب ديد كه با موشى مقاربت كرده و از فرج آن موش خرمايى پديد آمد. ابن سيرين گفت: «گمان دارم كه با زن زناكارى ازدواج كرده باشى». او هم تصديق كرد؛ پس ابن سيرين گفت: «آن زن حامله است و مژده ات مى دهم كه فرزندى صالح و نيكوسيرت از وى به وجود آيد».

نيز زنى در خواب ديد كه مارى را مى دوشد. ابن سيرين حكم كرد كه آن زن فاحشه بوده و با بيگانگان مراوده دارد. نيز كسى در خواب ديد كه سورۀ (إِذٰا جٰاءَ نَصْرُ اَللّٰهِ‌) (نصر، (1) مى خواند. ابن سيرين گفت: «وصيت نامه بنويس كه تو خواهى مرد، زيرا كه اين سوره، آخرين سوره اى است كه نازل شده است». آن كس هم به فاصلۀ يك يا دو روز مرد. نيز زنى در خواب ديد كه تخم مرغ ها را زير هيزم گذاشته و از آن جوجه برمى آيد؛ پس ابن سيرين بدان زن گفت: «از خدا بترس كه تو واسطۀ ميان مردان

بدعمل و زنان بدكاره هستى» و در وجه اين تعبير گفت 582 كه آن، از دو آيۀ شريفۀ (كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ‌) (صافات، 49) و (كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ‌) (منافقين، (4) مأخوذ است كه خداى تعالى در آيۀ اوّلى، زن ها را به تخم مرغ و در دويمى مفسدين را به هيزم تشبيه كرده و جوجه ها نيز اولاد زنا هستند و غير اينها از نوادر و طرايف تعبيرات خواب كه زياده از حد گنجايش اين اوراق بوده و كتاب مستقلى را لازم دارد و بسيارى از آنها را در جلد چهاردهم بحار الانوار مجلسى نگارش داده است و نقل اين چند فقره نيز محض انبساط خاطر ارباب رجوع و تفطن اجمالى بر اسرار و مزاياى آن علم شريف است.

تأليف دو كتاب تعبير الرّؤيا و منتخب الكلام فى تفسير الاحلام را به ابن سيرين منسوب دارند كه دويمى و اوّلى نيز چندين مرتبه در مصر و قاهره به طبع رسيده است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 690؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 308؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 25؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 636؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 35؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 334.

يا حسين بن عبدالله بن حسين بن على بن سيناى بلخى بخارى، مكنّى به «ابوعلى»، ملقّب به «شرف الملك»، معروف به «شيخ الرئيس» و «ابن سينا»، از فحول اطبّاى نامى و اعاظم فلاسفه و حكماى اسلامى اوايل قرن پنجم هجرت مى باشد كه به نظر حقيقت بقراط و ارسطوى اسلام، از مفاخر مسلمين بر ساير طبقات انام بود. علاوه بر تمامى فنون و علوم متداوله، در تعبير خواب و مراحل عرفانى و عزايم و طلسمات و كيميا و خواص اعداد و ديگر علوم غريبه نيز مهارت داشت و آثار قلمى او شاهد صدق مدّعا هستند. آوازۀ كمالات او در تمامى اقطار، در نهايت اشتهار است و اختصاصى به بلاد اسلامى ندارد. ترجمۀ لاتينى تأليفات او از قرون وسطى به اين طرف قرن ها در مكاتب و مدارس اوروپا دستورالعمل و بين المحصلين متداول و مرجع استفادۀ اكابر و افاضل بود. موافق تصريح آداب اللّغة العربيّة و بعضى از اجلّه، تأليفات ابن سينا تأثيرات عجيب بزرگى در نهضت آخرى اوروپا نموده است.

عبدالله، پدر ابن سينا، در اصل از اهالى بلخ و يا عمّال بلخ و از طرف نوح بن منصور،

هفتمين ملك سامانى (365-387 ه‍. ق)، در ديهى خرميثن نام از قراء بخارا متصدى بعضى از اعمال دولتى بود. با دخترى ستاره نام از همان ديه يا ديهى 583 ديگر افشنه نام نزديكى آن ازدواج كرد. ابن سينا هم در ماه صفر سال 370 يا 373 يا 375 ه‍. ق از همان ستاره بدرخشيد و با پدر خود به بخارا، كه در آن اوان مركز علما و فحول دانشمندان بوده، رفت. پيش از ده سالگى قرآن مجيد را حفظ نمود و در اندك زمانى ادبيّات و علوم دينيّه و حساب و هندسه و منطق و جبر و مقابله و هيئت را ياد گرفت؛ پس به تحصيل طبّ و فنون حكمت و فلسفه آغاز نمود تا در تمامى علوم متداوله معقولاً و منقولاً وحيد عصر خود شد و به تمامى معلّمين و اساتيد خود تفوق يافت. استعداد و ذكاوت فوق العادۀ او جالب حيرت تمامى علماى وقت گرديد.

اخيراً محض تمهّر در فنون طبّى بناى معالجه و طبابت گذاشت تا آنكه در اثر حسن معالجۀ بعضى از سامانيان، ديگر بيشتر مورد توجه شد و كتابخانۀ مكمّل ايشان تحت اختيار وى درآمد. در نتيجۀ مطالعات عميقۀ شبانروزى تمامى كتب طبّيّۀ موجوده، خصوصاً بعضى از نسخه هاى ناياب منحصر، چون اين مطالعات توأم با ذكاوت فطرى و تجربيّات شخصى خودش بوده، در هر دو قسمت علمى و عملى طب يگانۀ دهر و شهرۀ آفاق شد. مهارت و حذاقت فوق العاده و نوادر معالجات محيّرالعقولى كه از وى به بروز آمد، مورد شگفت يگانه و بيگانه گرديد.

به واسطۀ شيخ ابوعبيد جوزجانى (از تلامذۀ ابن سينا) از خودش نقل است كه چون به حدّ تميز رسيدم، مرا به معلّم قرآن و پس به معلّم ادب سپردند. هرچه را كه شاگردان ديگر مى خواندند، من حفظ مى كردم. علاوه بر آنها از طرف استاد، به قرائت كتاب الصّفات و غريب المصنف و ادب الكاتب و اصلاح المنطق و شعر حماسه و ديوان ابن رومى و تصريف مازنى و نحو سيبويه موظّف شدم و همۀ آنها را در مدت يك سال و نيم حفظ كردم و اگر تعويق استادم نبودى، در كمتر از آن نيز حفظ مى كردم. چون به ده سالگى رسيدم، محل حيرت و تعجب اهل بخارا بودم؛ پس به فقه شروع كردم و در دوازده سالگى در بخارا موافق مذهب ابوحنيفه فتوا مى دادم. بعد شروع به تحصيل طب كردم و در شانزده سالگى كتاب قانون طب را تأليف دادم. در نتيجۀ معالجه و طبابت مرض نوح بن منصور، كه با موافقت 584 اطبّاى وقت براى معاينه، حاضر و اصول

تداوى من پسندۀ همۀ ايشان بود، كتابخانۀ دولتى به اختيار من موكول شد. از كتب حكمت فارابى، كه در آنجا جمع بودند، شب و روز فنون حكمت را ياد گرفتم تا در سنّ 24 سالگى ديگر علمى به نظرم نيامد كه معرفتى بدان نداشته باشم.

از روضة الصّفا نقل است كه بعد از بيان بعضى از مراتب مذكوره گويد: ابن سينا در ده سالگى از اصول عربيّه و قواعد ادبيّه فراغت يافت. گاهى رسائل اخوان الصفا را مطالعه كرد. حساب و جبر و مقابله را از محمود مساح خواند. منطق و مجسطى و تحرير اقليدس را از حكيم ابوعبدالله مائلى فراگرفت؛ پس به طبيعيّات و الهيّات و طب اشتغال ورزيد. در اندك زمانى به مقامى نائل گرديد كه دسترس پيشينيان نبوده است. محفل او مجمع مهره و حذّاق اطبّا بود؛ بااين حال، براى اخذ فقه و اصول به مجلس اسماعيل زاهد تردّد داشت و آنى از مطالعه و كتابت فراغت نيافت. شب ها بسيار كم مى خوابيد. هر مطلبى كه در حل آن درمى ماند، وضو گرفته و به مسجد مى رفت. با خشوع تمام دو ركعت نماز مى خواند. به دعا و استغاثه اشتغال مى يافت تا آنكه شبهه و اشكال او مرتفع مى گشت تا قضيۀ معالجۀ نوح بن منصور و تحت اختيار وى آمدن كتابخانه را مذكور داشته و گويد:

در 22 سالگى او، كه پدرش مرد و در دولت سامانيان تزلزلى راه يافت، به خوارزم رفت. با ابوسهل مسيحى و ابوريحان بيرونى و ابوالخير خمار و بعضى ديگر از اكابر حكما و علماى وقت كه ملازم دربار خوارزم شاه على بن مأمون بوده اند، ملاقات نمود. تصادفاً يك مطلب لغوى بين او و علاءالدوله ابومنصور اصفهانى مورد بحث شد. ابومنصور گفت كه تو حكيم و فيلسوف بوده و از لغت بى اطّلاع هستى و آن پايه را ندارى كه گفته هاى تو پذيرفته باشد. اينك ابوعلى بسيار متأثر شد. به مطالعۀ لغت پرداخت و در اندك زمانى مهارت بى نهايت يافت و با لغات غريبۀ غيرمتداوله سه قصيده نظم كرده و سه رساله نگاشت. آنها را در كاغذهاى كهنه و پوسيده نوشته و با جلدى كهن مجلّد ساخته و به نظر ابومنصور رسانيد و هريك از لغات آنها كه محل شبهه بود، ابوعلى مدرك و مأخذ آن را معين نمود 585 تا آنكه ابومنصور به فراست دريافت كه همۀ آنها از خود ابوعلى مى باشد. اينك از قول مذكور سابق خود اعتذار و به فضيلت وى در جميع فنون اذعان نمود. شيخ بعد از اين قضيه، كتابى به نام

لسان العرب تأليف داد كه در موضوع خود بى سابقه بوده، ولكن به واسطۀ حلول اجل حتمى موفق به اتمام آن نشد. كسى ديگر نيز موفق به مرتب ساختن آن نگرديد.

شيخ در اواخر عمر خود، كه آثار موت را احساس نمود، توبه كرد. تمامى اموال خود را صدقه نمود. مماليك خود را آزاد كرده و قرآن ختم نمود و به فاصلۀ سه روز در جمعۀ اوّل ماه رمضان 427 يا 428 ه‍. ق درگذشت و در تاريخ آن گفته اند:

حجّة الحق بوعلى سينا *** در «شجع» آمد از عدم به وجود⁽¹⁾

در «شصا» كرد كسب جمله علوم⁽²⁾*** در «تكز» كرد اين جهان بدرود⁽³⁾

در بعضى از حدسيّات و معالجات فوق العاده و حدّت قواى باصره و سامعه و حافظۀ ابن سينا هم نوادرى افسانه نما در بعضى از كتب تراجم نگارش يافته است؛ چنانچه گويند - والعهدة عليهم - زهره و عطارد را در حين مقارنه با آفتاب، مانند خال در روى جرم آفتاب مى ديد. اشخاص را از مسافت چهار فرسخى ديده، حيوانى و انسانى بودن، رنگ و سوارگى و پيادگى ايشان را تشخيص مى داد. در اصفهان صداى چكوج مسگران كاشان را مى شنيد. كتاب قانون خود را، كه علماى اصفهان درصدد استنساخ آن بوده اند، به واسطۀ حاضر نبودن اصل نسخه، از حفظ خواند. بعداً كه تطبيق كردند، خطا و غلطى نيافتند. مانند اين داستان ها، كه به شيخ نسبت داده اند، بسيار است.

بالاجمال توان گفت كه تمامى قواى ظاهرى و باطنى، خصوصاً قوۀ حافظۀ شيخ، كه اين همه تأليفات طريفۀ بى سابقه نمونه اى از آن مى باشند، به طورى در حدّ كمال بوده اند كه اين گونه داستان ها مثل لاف و گزاف بودن افسانه هاى معمولى نبوده و چندان استبعاد نمى نموده اند (تا نباشد چيزكى مردم نگويد چيزها)، واللّه العالم.

ابن سينا با شيخ ابوسعيد ابوالخير سابق الذكر نيز معاصر بوده و با همديگر ملاقات 586 نموده اند. بعد از ملاقات، از شيخ ابوسعيد پرسيدند كه ابوعلى را چون يافتى‌؟ گفت:

«آنچه را كه من مى بينم، او مى داند». از شيخ ابوعلى هم پرسيدند كه شيخ ابوسعيد را چگونه ديدى‌؟ او هم مطابق همان جواب را گفت كه آنچه را كه من مى دانم، او مى بيند.

اشعار و قصايد و رباعيّات علمى و ادبى، عربى و فارسى متنوعۀ ابن سينا نيز بسيار بوده و از اوست:

اى كاش بدانمى كه من كيستمى *** سرگشته به عالم از پى چيستمى

گر مقبلم آسوده و خوش زيستمى *** ورنه، به هزار ديده بگريستمى

ايضاً

تا بادۀ عشق در قدح ريخته اند *** و اندر پى عشق عاشق انگيخته اند

با جان و روان بوعلى، مهر على *** چون شير و شكر به هم برآميخته اند

ايضاً

بر صفحۀ چهره از خط لم يزلى *** معكوس نوشته گشته نام دو على

يك لام و دو عين، با دو ياى معكوس *** از حاجب و عين و انف، با خطّ جلى

ايضاً

كفر چو منى گزاف و آسان نبود *** محكم تر از ايمان من ايمان نبود

در دهر چو من يكى و آن هم كافر *** پس در همه دهر، يك مسلمان نبود

ايضاً

با اين دو سه نادان كه چنان مى دانند *** از جهل كه داناى جهان ايشانند

خر باش كه اين جماعت از فرط خرى *** هركو نه خر است كافرش مى دانند

نيز در دون پرورى و مخالف ارباب حقيقت و فضل و كمال بودن زمان كه در حقيقت مرثيۀ بزرگى به عالم علم و اهل علم و يا خود تسليت خاطر ايشان است، گويد:

زمانه سفله نواز است و دهر، دون پرور *** ستاره شعبده باز است و چرخ، افسونگر

اگرنه سفله نواز است آن، چرا داده است *** مقام جاه سليمان به ديو بدگوهر

وگر نه شعبده باز است اين، چرا هر دم *** هزار نقش برآرد خلاف يكديگر

587 وگر نگشته خرف روزگار پير چرا *** گزيده راعى اشتر به مالك اشتر

عدو اگر به تو بد كرد، از كمال تو بود *** كه نيست دشمن طاووس غير خوبى پر

كمال عزّت نقص آورد درست ببين *** خميده گردد شاخ شجر ز فرط ثمر

ستاره گرچه فزون از شماره است به چرخ *** ولى كسوف و خسوف است خاصّ شمس و قمر

نيز موافق آنچه دميرى در مادۀ «عقرب» از كتاب حياة الحيوان نقل كرده، ابن سينا ارجوزه اى در خواصّ رؤيت بعضى از كواكب گفته و خاصيّت رؤيت ستارۀ سها را

نيز امن از دزد و نيش عقرب شمرده و گويد:

فى شولة العقرب نجم توأم *** برأى عين من رآه يعلم

كف الخضيب فرقة الى الابد *** لكائن من كان من كل احد

ينظره الانسان او جماعة *** يفترقوا الى قيام الساعة

نجم السها مأمنة من سارق *** و من سموم عقرب و طارق

و من رأى عشية نجم السها *** لم تدن منه عقرب يمسّها

و قيل لايدنو اليه سارق *** فى سفر و لا بسوء طارق

ابلع من الصابون وزن درهم *** تبخ من القولنج غير المحكم

مرارة الحية سم قاتل *** و هى لملدوغ بها تقابل

اذا سقى المسموم منها حبة *** نجا من السم بتلك الشربة

و ان سقى منها صحيح ماتا *** من يومه و فارق الحياتا

نيز از اشعار طبّى ابن سيناست:

فى اول النزلة فصد و فى *** اواخر النزلة حمام

بينهما ماء شعير به *** صحت من النزلة اجسام

نيز از اشعار علمى وى قصيدۀ عينيّۀ اوست كه در تجرّد نفس ناطقه و هبوط و صعود و 588 تعلّق آن بدين بدن عنصرى جسمانى و مفارقت كردن از آن نظم كرده و به قصيدۀ غرّاء معروف و به عناوين مختلفه محل توجه اكابر بوده و مطلع آن، اين است:

هبطت اليك من المحل الارفع *** و رقاء ذات تعزّز و تمنّع

محجوبة عن كل مقلة عارف *** و هي التي سفرتْ و لم تتبرقع

وصلت على كره اليك و ربما *** كرهت فراقك فهى ذات تفجع...

نيز به ابن سينا منسوب دارند:

اسمع جميع وصيتى و اعمل بها *** فالطب مجموع بنظم كلامى

اقلل جماعك ما استطعت فانه *** ماء الحياة يُصبُّ في الارحام

واجعل غذائك كل يوم مرة *** واحذر طعاما قبل هضم طعام

لاتشربن عقيب اكل عاجلا *** فتقود نفسك للاذى بزمام

لاتحقر المرض اليسير فانه *** كالنار تُصبح و هى ذات ضرام

تا آخر قصيده كه مجموعاً هفده بيت است و بعضى آن را به ابن بطلان، طبيب

سابق الذكر، نسبت داده اند. ابن سينا در اغلب علوم و فنون معقولى و منقولى تأليفات طريفۀ متنوعۀ بسيارى دارد كه مرجع استفادۀ فحول و اكابر بوده و تبحّر و تمهّر و تفنّن علمى او را برهانى باهر مى باشند و چنانچه اشاره شد، ترجمۀ آنها در اوروپا متداول و تأثيرات عجيبى در نهضت اروپايى ها داشته اند:

ابدء بسم اللّه فى نظم حسن *** اذكر ما جربت فى طول الزمن

ما هو بالطبع و بالخواص *** لكل عام و لكل خاص

هذا الذى جربته فى عمرى *** نظمته للمقتفين اثري

ملائكه و مناظرات و منافع الاعضاء و موسيقى و غير اينها؛ 92. الموجز الصّغير؛ 93. الموجز الكبير (هر دو در منطق)؛ 94. النّجاة (در حكمت كه مختصر شفا ى مذكور فوق بوده و در مصر چاپ شده است) و غير اينها.

عقايد مذهبى او نيز بين ارباب سير محل خلاف و نظر مى باشد و بنابر آنچه در اوّل عنوان از خودش نقل شد، حنفى مذهب بود. در روضات الجنّات نيز در رديف علماى عامّه اش شمرده است؛ به هرحال، با آن همه كمالات فوق العاده، مبتلاى شدايد بسيار و بدتر از همه فشار حسد ابناى روزگار بود كه علاوه بر تفسيق و نسبت منكرات دينيّه، تكفيرش نيز نمودند و بعضى از اشعارش هم اِشعار بدين معنى دارند و قضاوت در اين موضوعات خارج از وضع كتاب مى باشد؛ بالاجمال خاطرنشان مى نمايد كه به شهادت عادلانۀ تاريخ و تجربه، اكابر هر طبقه از گزند رقيب و حسود در امان نبوده اند و بالخصوص افاضل علمى كه ديگر بيشتر به آتش حسد رقبا مى سوزند و هرچه فاضل تر باشند، نازل ترشان مى نمايند. خدايا زين معمّا پرده بردار.

وفات ابن سينا به سال 427 يا 428 ه‍. ق به مرض قولنج، كه خودش در معالجۀ آن مهارتى بسزا داشته، بنابر منقول از تاريخ كبير ابن اثير در اصفهان، ولكن موافق مشهور در همدان وقوع يافت و قبرش نيز در آنجا معروف است. در وفيات الاعيان از كمال الدين يونس نقل كرده كه علاءالدوله ابن سينا را در زندان مغلول داشت و هم در زندان درگذشت، لكن ديگران قضيۀ موت در حبس را رد كرده و روايت كمال الدين را محمول بر عناد و غرض دارند. قضاوت صحيح موكول به منابع مبسوطه مى باشد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 308-309]؛ تنكابنى، محمد، قصص العلماء، [ص 312-321]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 241؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 53؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 336؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 167؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 68؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 67؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 636؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 158.

41

ابن شاذان

ابن شاذان⁽¹⁾

از مدخل ابن شاذان تا پايان كتاب ريحانة الادب به همت على اصغر مدرس فرزند مؤلف تأليف شده است. به ضميمه پايان كتاب مراجعه شود.

ابن شاذان، احمد بن على --> ابن شاذان، محمد

بن شاذان بن خليل، نيشابورى، مكنّى به «ابومحمد»، از مشايخ حديث و ثقات و معتمدين محدّثين اواسط قرن سيّم هجرى اماميّه مى باشد كه فقيه متكلّم جليل القدر، از اصحاب حضرت جواد و امام على النقى و امام حسن عسكرى عليهم السلام بود، بلكه به نوشتۀ بعضى، از حضرت رضا عليه السلام نيز روايت نموده است. جلالت او كالشّمس فى رابعة النّهار واضح و آشكار و حاجتى به اقامۀ بيّنه و برهان ندارد. به تأليفات دينى بسيارى موفق شده كه از آن جمله است:

صاحب ترجمه در سال 42 260 ه‍. ق عازم جنان گرديد و لفظ «سر» هم مادّۀ تاريخ اوست.

مشهور علماى رجال آنكه پدرش، شاذان، نيز كه از اكابر محدّثين مى باشد، پسر خليل است و بعضى ديگر، نام پدرش را «خليل» گفته و «شاذان» را لقب خليل مى دانند و مطلب چندان اهميتى ندارد و در صورت اقتضا، موكول به كتب رجاليّه است.

4222 و 4223. ابن شاذان، محمد (قرن 5 ه‍. ق)

بن احمد بن على بن حسن (حسين خ ل) بن شاذان، كوفى قمى، مكنّى به «ابوالحسن»، از اكابر علما و فقها و مشايخ اماميّه مى باشد كه از اساتيد و مشايخ ابوالفتح كراجكى (متوفّى به سال 449 ه‍. ق) و نجاشى (متوفى به سال 450 ه‍. ق) بوده و از تأليفات اوست:

اميرالمؤمنين عليه السلام (كه حاوى صد منقبت از فضايل آن حضرت بوده و از صدوقين نقل اخبار كرده است. شيخ كراجكى نيز همين كتاب را به سال 412 ه‍. ق در محاذى باب مستجار از مسجدالحرام از خود مؤلف، كه استادش مى باشد، روايت نموده و همين است كه در السنه به مناقب ابن شاذان معروف، تمامى روايات آن از طريق عامّه مأخوذ و در مستدرك الوسائل، همين كتاب مناقب را با كتاب ايضاح مذكور يكى دانسته است، لكن موافق تحقيق عميقى كه در ذريعه كرده، هريكى از آنها كتابى مستقل بوده و موضوع هريكى غير از ديگرى است).

شيخ جعفر بن قولويه دايى خود ابن شاذان يا دايى مادر و يا دايى پدرش بوده است (على الخلاف).

اما احمد بن على قاضى قمى، پدر محمد، كه نيز به «ابن شاذان» معروف و كنيه اش «ابوالعباس» است، از فقها و مشايخ اماميّه و مؤلف كتاب الامالى و زاد المسافر بوده و نجاشى هم به واسطۀ پسرش، محمد مذكور، از او روايت مى كند. سال وفات هيچ يك از پدر و پسر به دست نيامد، لكن از رجال اوايل قرن پنجم بوده اند.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 2، ص 494-495، ش 1942]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 570؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 500؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 68؛ كتب رجاليه.

ابن الشاذكونى، سليمان بن داوود منقرى --> شاذكونى، سليمان بن داوود

انصارى دمشقى فلكى، از منجّمين و رياضيّين قرن هشتم هجرت مى باشد. زيجى تأليف كرده كه به زيج ابن الشاطر معروف و محل 43 توجه اكابر فن است. چند نسخه از آن در برلين و پاريس و اكسفورد و بعضى از تأليفات نجومى و رياضى و جغرافيايى او نيز در كتابخانۀ خديويّۀ مصر موجود مى باشد. در سال 777 ه‍. ق درگذشت و اسم و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 725]؛ اطلاعات متفرقه.

بن شاكر بن احمد بن عبدالرحمان بن شاكر بن هارون بن شاكر، حلبى دارانى دمشقى، ملقّب به «صلاح الدين» و «فخرالدين»، معروف به «كتبى» و «ابن شاكر»، مكنّى به «ابوعبدالله»، از مورّخين قرن هشتم هجرت مى باشد كه شخصى بامروّت، در فنّ خود متفرّد، در بدايت حال فقير و بى چيز بود. به تجارت كتاب اشتغال يافته و به ثروت بسيارى نائل گرديد و از تأليفات اوست:

وى به سال 764 ه‍. ق در 79 سالگى درگذشت.

منابع: ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة فى اعيان المائة الثامنه، ج 3، ص 451؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1547.

ظاهرى، از اولاد شاه بن ميكال، كنيه اش «ابوالقاسم»، از ادباى پاك فطرت و نيك محضر بوده و از تأليفات اوست:

زمان زندگانى وى به دست نيامد، لكن پيش از ابن النديم (متوفى به سال 385 ه‍. ق) بوده است.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 218.

بن احمد بن على بن شاهويه، فقيه قاضى شافعى، مكنّى به «ابوبكر»، مدتى در بلاد فارس قضاوت نموده و اخيراً به موطن اصلى خود، نيشابور، برگشت و به نقل احاديث پرداخت و هم در آنجا به سال 362 ه‍. ق 44 درگذشت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 35.

ظاهرى، ملقّب به «عرس الدين»، معروف به «ابن شاهين»، از افاضل قرن نهم هجرى مى باشد كه پدرش از مماليك سلطان ملك ظاهر سيف الدين بوده است. پس از آنكه خليل به سنّ رشد رسيد، نظارت ضرّابخانۀ مصر بدو موكول و اخيراً اميرالحاج شد و از تأليفات اوست:

صاحب ترجمه در سال 872 يا 893 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 2، ص 953]؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 133.

عنوان مشهورى شخصى است كه در حدود 450 ه‍. ق در بصره و نواحى آن دعوى الوهيّت مى كرده است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 638.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند و كنيۀ اوّلى «ابوشبرمه» است نه «ابن شبرمه» و تحقيق مراتب موكول به كتب رجاليّه مى باشد.

يا حسين بن محمد بن عبدالله بن يوسف بن شبل، بغدادى، مكنّى به «ابوعلى»، معروف به «ابن شبل»، يا نام او به نوشتۀ كشف الظّنون، برخلاف مشهور «محمد بن حسين» است؛ به هرحال، اديبى است طبيب حاذق، متكلّم متبحّر، حكيم فيلاسوف متمهّر، در انواع علوم الهيّات و طبيعيّات بصير، در هر دو قسمت علمى و عملى طبّ‌

خبير. در زمان خلافت قادر باللّه و قائم بامراللّه، بيست وپنجمين و بيست وششمين خليفۀ عباسى (381-467 ه‍. ق)، در بغداد فنون طب و حكمت را تكميل نمود و در اندك زمانى مرجع استفادۀ اكابر شد. در ادبيّات و فنون شعرى نيز ماهر و از شعراى طراز اوّل معدود و ديوان مرتبى داشته است. از قصايد 45 حكيمانۀ او قصيدۀ رائيّه اى است مشهور كه علاوه بر شهادت اطلاعات متنوعۀ واسعه و تفطن او به دقايق حكمت و فلسفه، در اثبات تمهّر شعرى وى نيز برهانى قاطع مى باشد؛ اگرچه ظاهراً خالى از اعتراض به خلقت هم نيست.

بربّك ايها الفلك المدار *** اقصد ذا المسير ام اضطرار

مدارك قُل لنا فى اي شيئى *** ففي أفها منا منك انتهار

و عندك ترفع الارواح أم هل *** مع الاجساد يدركها البوار

فطوق في المجرّة ام لال *** هلالك ام يد فيها سوار

و ترصيع نجومك ام حباب *** تألف بينها اللُجُج الغزار

و دنيا كلما وضعت جنينا *** عراه من نوائبها طوار

و نخرج كارهين كما دخلنا *** خروجُ الضّب اخرجه الوجار

اذا التكوير غال الشمس عنا *** و غال كواكب الليل انتثار

و بدلّنا بهذى الارض ارضا *** و طرح بالسماوات انفطار

و اذهلتِ المراضعُ عن بنيها *** بحيرتها و عُطِّلت العشارُ

و سيرت الجبال فكن كثبا *** مهيلات و سُجّرت البحارُ

فاين ثبات ذى الالباب منا *** و اين مع الرجوم لنا اصطبار

فما ذا الامتنان على وجود *** لغير الموجدين به الخيار

و كان وجودنا خيرا لو انّا *** نخيّر قبله او نستشار

اهذا الداء ليس له دواء *** و هذا الكسر ليس له انجبار

تحيّر فيه كل دقيق فهم *** و ليس لعمق جرحهم انسبار

تا آخر قصيده كه مجموع آن موافق معجم الادباء، چهل ونه بيت مى باشد و بعضى اين قصيده را به اشتباهى كه از وحدت اسم و كنيه ناشى شده، به ابن سيناى سابق الذكر منسوب دارند، لكن در معجم الادباء و نامۀ دانشوران به استناد كلمات بعضى از متتبّعين اهل فن، به ابن شبل صاحب ترجمه نسبت داده اند و نيز از اشعار ابن شبل است:

احفظ لسانك لاتُبِحْ بثلثة *** سن و مال ما استطعت و مذهب

فعلى الثلاثة تبتلى بثلثة *** بمكفِّر و بحاسد و مكذِّب

يعنى البخيل بجمع المال مدته *** و للحوادث والايام ما يدع

كدودة القَزّ ما تَبنيه تهدمها *** و غيرها بالذى تبنيه ينتفع

46 ابن شبل با آن همه مهارت و حذاقتى كه در تمامى فنون طبّى داشته، از مباشرت معالجه و طبابت اجتناب مى ورزيد. در انزوا و تدريس كتب حكمت امرار حيات مى نمود تا به سال 473 يا 474 يا 475 ه‍. ق در بغداد درگذشت و در باب الحرب مدفون گرديد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 74]؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 492؛ فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 67؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 10، ص 23؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 638.

فقيه اديب مورّخ عامى، مكنّى به «ابوزيد»، در اخبار و سير باخبر، در هريك از امراء مدينه و مكه و در بصره و كوفه و طبقات شعرا و غيرها كتابى تأليف داده و به سال 262 ه‍. ق قمرى در نود سالگى در سامره درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 16، ص 60.

دايى معتصم عباسى، از مشاهير و ثقات محدّثين اماميّه، رواياتى كه در فضيلت زيارت حضرت حسين عليه السلام و اجر گريه بر آن حضرت از حضرت رضا عليه السلام نموده، مشهور بلكه از حضرت صادق عليه السلام نيز روايتى كرده و عهد سعادت حضرت باقر عليه السلام را نيز درك كرده است.

منابع: كتب رجاليه.

علوى حسينى، مكنّى به «ابوالقاسم»، معروف به «ابن الشبيه»، از مشاهير محدّثين، از مشايخ خطيب بغدادى و صدوق، متديّن و صحيح الاعتقاد بوده و با دسترنج خود

امرار معاش مى نمود و به فقرا مواسات مى كرد. از حضرت رسالت صلى الله عليه و آله روايت كرده كه در حق امام حسن مجتبى عليه السلام فرمود: «اَللّٰهُمَّ اِنّى اُحِبُّهُ وَ اُحِبُّ مَنْ يُحِبُّهُ‌». در رجب 441 ه‍. ق در 81 سالگى وفات نمود.

منابع: خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 12، ص 9.

بن على شجرى بن محمد بن حمزة، حسنى يا حسينى بغدادى، مكنّى به «ابوالسعادات»، معروف به «ابن الشجرى»، موصوف 47 به «شريف»، از اكابر علما و مشايخ اماميّه، نقيب طالبيّين، محدّث نحوى لغوى، از شرفا و مشاهير ادباى بغداد، در حديث و نحو و لغت و فنون ادب و اشعار و وقايع عرب وحيد عصر خود و داراى يدى طولا بود. اقوال او محل توجه اكابر و فحول، در مغنى ابن هشام و ديگر كتب علوم عربيّه و ادبيّه منقول، نسب شريف او با دوازده يا پانزده واسطه به حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام موصول، از تلامذۀ خطيب تبريزى سابق الذكر و ابن طباطبا ابوالمعمر آتى الذكر و بعضى از اكابر ديگر، از اساتيد و مشايخ ابن الانبارى عبدالرحمان سابق الذكر و قطب راوندى و ابن شهرآشوب مازندرانى و نظاير ايشان بود. زمخشرى در اثناى سفر حج در بغداد به ديدن وى رفت. كلمات ملاطفت آميز بين ايشان جريان يافت؛ من جمله ابن الشجرى اين شعر متنبى را فروخواند:

واستكثر الاخبار قبل لقائه *** فلما التقينا صغر الخبر الخبر

پس اين دو بيت را، كه به محمد بن هانى اندلسى منسوب است، انشا نمود:

كانت مسائلة الركبان تُخبرنا *** عن جعفر بن فلاح احسن الخبر

ثم التقينا فلا واللّه ما سمعْت *** اذنيّ باحسن مما قد رأىٰ بصري

زمخشرى هم گفت: روايت است كه حضرت رسالت صلى الله عليه و آله به زيد خيل فرمود: «يا زيد! ما وصف لى احد فى الجاهلية فرأيته فى الاسلام الا رأيته دون ما وصف لى - غيرك». از تأليفات طريفه ابن الشجرى است:

مواضع آن را رد كرد؛ پس ابن الشجرى كتاب ديگرى در بيان اغلاط و اشتباهات وى تأليف داده و به انتصار موسومش داشت كه با صغر حجم كثيرالفايده است)؛ 2. الانتصار (كه مذكور شد)؛ 3. الحماسة (كه كتابى است عجيب و در حيدرآباد چاپ شده است)؛ 4. شرح تصريف ملوكى ابن جنّى؛ 5. شرح لمع ابن جنّى؛ 6. ما اتّفق لفظه و اختلف معناه.

«ابن الشجرى» گفتن هبة اللّه صاحب ترجمه براى آن است كه پدر يا جدّ او به جهت انتساب به ديهى شجره نام از اعمال مدينه، كه مسجد شجره هم بدان منسوب است، به «شجرى» معروف بوده است كه در ذريعه او را «هبة اللّه بن على شجرى» و در كشف الظّنون 48 «هبة الله بن على بن شجرى» نوشته اند يا «شجرى» گفتن پدر و جدّ او به جهت آن است كه در آن بلد جز در خانۀ او درختى نبوده است؛ اما نسب او، چنان كه مذكور شد، سيّد حسنى بوده و فقط در چند جا در ذريعه حسينى نوشته و ظاهراً اشتباه چاپخانه است؛ چنان كه در رديف علماى عامّه نوشتن او، كه در روضات مى باشد، اشتباه است، والاّ امامى بودن او محل ترديد نيست. وفات ابن الشجرى به سال 542 ه‍. ق در 92 سالگى در بغداد وقوع يافته و در خانۀ خود از محلّۀ كرخ بغداد مدفون شد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 2، ص 316، ش 1253]؛ حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 505]؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 757؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 770؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 282؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 490؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 317؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 68؛ سامى، شمس الدين، قاموس الاعلام، ج 1، ص 721؛ شُمّنى، احمد بن محمد، المنصف من الكلام على مغنى ابن هشام، ص 42.

ابن الشحنه، ابراهيم --> ابن الشحنه، احمد

بن محمد بن محمد بن شحنه، مكنّى به «ابوالوليد»، ملقّب به «لسان الدين»، معروف به «ابن الشحنه»، از اكابر علماى حنفيّه مى باشد كه در حلب قاضى القضات آن فرقه، خطيب جامع اموى و مردى صالح متديّن خاشع خاضع بود. در همان ايّام قضاوت،

كتابى به نام لسان الحكّام فى معرفة الاحكام تأليف داده كه در اسكندريّه چاپ شده است و در سال 882 ه‍. ق درگذشت. نام او را در كشف الظّنون «ابراهيم» نوشته است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 21]؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 135.

ابن الشحنه، عبدالبر --> ابن الشحنه، محمد بن محب الدين

بن على بن ابى نصر، موصلى، مكنّى به «ابوحفص»، ملقّب به «مهذب»، از مشاهير شعراى عهد سلطان صلاح الدين ايّوبى (567-589 ه‍. ق) بوده و از اشعار او قصيدۀ قافيّه اى است كه در مدح سلطان مذكور سروده و حاوى 123 بيت بوده و از ابيات آن است:

و انى امرؤ احببتكم لمكارم *** سمعت بها والاذن كالعين تعشق

و قالت لي الامال ان كنتَ لاحقا *** بابناء ايوب فانت الموفق

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 589، ضمن «يوسف بن ايوب».

49 4237. ابن الشحنه، محمد بن محب الدين (... - 921 ه‍. ق)

بن محمد بن محمد، معروف به «ابن الشحنه»، ملقّب به «عبدالبر»، از اكابر علماى حنفيّۀ حلب مى باشد كه از تلامذۀ تقى الدين شمنى سابق الذكر بوده و از تأليفات اوست:

نام او نيز مابين «محمد» و «عبدالبرّ» مردّد بوده و دويمى اقرب به صحت مى باشد و كسانى هم كه «محمد» نوشته اند، «عبدالبرّ» را لقب وى دانند. وى به سال 921 ه‍. ق در 71 سالگى درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 498].

بن محمود بن غازى (شحنه خ ل) بن ايّوب بن شحنه محمود، ثقفى، حنفى المذهب،

حلبى الموطن، مكنّى به «ابوالفضل»، ملقّب به «محب الدين»، معروف به «ابن الشحنه»، عالم فاضل بارع، از اكابر علماى حنفيّه مى باشد كه در بعضى از ادوار زندگانى خود «شيخ الاسلام» و چندى هم قاضى القضات بود. در نظم و نثر يدى طولا داشت و كتاب الدّرّ المنتخب فى تاريخ مملكة حلب كه در وين و قاهره چاپ شده و همچنين نزهة النّواظر، كه ذيلاً ضمن شرح حال پدرش مذكور مى شود، تأليف اوست. وى به سال 890 ه‍. ق در 86 سالگى درگذشت.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 134.

بن غازى (شحنه خ ل)، حلبى حنفى، مكنّى به «ابوالوليد»، ملقّب به «زين الدين» و «محب الدين»، پدر ابن الشحنه فوق و معروف به «ابن الشحنه»، از اكابر علماى حنفيّه مى باشد كه سنّت نبويّه و اهل سنّت را بسيار دوست مى داشت. خطّش خوب، در شعر هم متوسط، در حلب قاضى القضات بوده و در شام نيز قضاوت نموده است. از تأليفات اوست:

به سال 815 يا 817 ه‍. ق در 66 يا 68 سالگى درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 180]؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 136.

ابن الشخباء، حسن بن عبدالصمد --> عسقلانى، حسن

بن رافع بن تميم بن عتبة بن محمد بن عتاب، فقيه شافعى اسدى، موصلى الولاده، حلبى الاقامة والمدفن، ملقّب به «بهاءالدين»، كه به جهت انتساب به شدّاد نامى از اجداد مادرى خود، به «ابن شداد» معروف است، نخست به «ابوالعز» يا «ابوالعزيز» مكنّى بود. اخيراً خودش به «ابوالمحاسن» تبديل داد. از اكابر علماى شافعيّۀ قرن هفتم هجرت مى باشد كه در حال كودكى او پدرش فوت كرد؛ به همين جهت، نزد اخوال خود، كه از بنى شداد بوده اند، بزرگ شده و به «ابن شداد» شهرت يافت. در همان سنّ كودكى قرآن مجيد را حفظ كرده و قرائات سبعه را از ابوبكر يحيى بن سعدون قرطبى فراگرفت. فقه و حديث و تفسير را هم از اكابر وقت تكميل نمود. در عهد ملك ناصر صلاح الدين ايّوبى و پسرش، ملك عزيز عمادالدين، به قضاوت حلب منصوب گرديد؛ عاقبت در آنجا مقيم و يك دارالحديث در همان جا تأسيس كرده و تا آخر عمر در آنجا مشغول تدريس بود. مدارس و مؤسسات علميّۀ خيريّه بسيارى تعمير نمود.

موافق آيين شافعى فتوا مى داد. در اواخر به ناچار منزوى و به علت كثرت سنّ‌، آثار خرافت در وى ظاهر و بسيار ضعيف و ناتوان شد. قدرت قيام و قعود و ديگر حركات ضروريّه را نداشت. واردين را نشناخته و اين شعر را مى خوانده است:

من يتمنى العمر فليدرع *** صبرا على فقد احبّائه

51 و من يعمر ير فى نفسه *** ما يتمناه لاعدائه

ابن شداد روز چهارشنبه چهاردهم ماه صفر 631 يا 632 يا 633 ه‍. ق در 93 سالگى در حلب بلاوارث وفات يافت و سراى او به حسب وصيّت خودش خانقاه صوفيّه گرديد. از تأليفات اوست:

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 182؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 526؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 2، ص 1411.

مدنى حسينى، مؤلف كتاب زهر الرّياض و زلال الحياض كه مجلسى اين كتاب را بدو نسبت داده و گويد: ظاهراً مؤلف آن از اماميّه بوده و كتاب مذكور نيز تاريخى است خوب و به اخبار بسيارى مشتمل مى باشد و زمان او و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 177، س 15.

رمانى، نحوى، مكنّى به «ابوعبدالله»، از ادباى قرن پنجم هجرت و از تلامذۀ عبدالوهاب بن حسن كلابى مى باشد كه در 415 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 3، ص 270؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 573، س 8 و ص 481، س 6.

طبيب نصرانى حلبى، مكنّى به «ابوالخير»، نزد اكابر و حكام حلب مقرّب، نديم و طبيب مخصوص ايشان، بلكه به واسطۀ تفوّقى كه در حسن خط و علم ترسّل داشته، ترقيم و تنظيم مكاتبات و فرامين دولتى نيز بدو مفوض بود؛ عاقبت به جهت عدم قبول دعوت اسلامى، زخمى كارى از دست رضوان، والى حلب، خورد. ناچار به شهر صور رفت و چند سالى با حال انزوا در آنجا به معالجه 52 پرداخت تا در 490 ه‍. ق درگذشت. كتاب آداب الخط و تاريخ اطبّاء معاصر و تاريخ حلب و فريدة الحكمة (در علم بديع) از آثار قلمى اوست.

منابع: فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 68.

بن محمد بن احمد بن سلمة بن شرّام (بر وزن بقّال)، غسانى نحوى، مكنّى به «ابوبكر»، از مشاهير نحويّين شام مى باشد كه از تلامذۀ ابوالقاسم زجاجى و ديگر اكابر وقت بود و خط خوبى هم داشته و صحيح الكتابه بود و در سال 387 ه‍. ق درگذشت.

منابع: اطلاعات متفرقه.

شاعر انبارى، مكنّى به «ابوالعباس»، معروف به «ابن شرشير»، موصوف و ملقّب به «ناشى اكبر»، نحوى عروضى منطقى معتزلى شاعر، از اكابر شعراى نامى اواخر قرن سيّم هجرت مى باشد كه در رديف بحترى و ابن الرومى معدود و از كثرت فطانت، اساس علل نحويّه را منتقض داشته و شبهاتى به قواعد منطقيّه و عروضيّه وارد آورد و به ذكر مثال هايى غير از مثال هاى خليل بن احمد پرداخت. اقوال و قواعدى اختراع كرد كه در همۀ آنها مخالف صريح عروضيّين و منطقيّين و ديگر طبقات علميّه بود؛ به همين جهت، موهون و در انظار عامّه به غايت منفور شد. بالاخره تاب اقامت در بغداد را نياورده و به مصر رفت. تا آخر عمر در آنجا امرار حيات نمود و يك قصيده چهار هزار بيتى در فنون علم، به يك روى و يك قافيه انشا كرد. از اشعار اوست كه دربارۀ جاريۀ مغنيه سروده است:

فديتُك لو أنّهم انصفوك *** لردّوا النواظر عن ناظريك

تردين اعيننا عن سواك *** و هل تنظر العين إلّااليك

و هم جعلوك رقيبا علينا *** فمن ذا يكون رقيبا عليك

الم ينظروا ويحهم ما يرو *** ن من وحي حسنك في وجنتيك

در سال 293 ه‍. ق در مصر درگذشت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 285.

53 4246. ابن شرف، محمد بن سعيد (... - 460 ه‍. ق)

يا محمد بن ابى سعيد محمد بن احمد بن شرف، اندلسى قيروانى، اشبيلى الولادة والنشأه، ابن شرف الشّهره، ابوالفضل و ابوعبدالله الكنيه، از اعاظم ادبا و شعراى اندلس مى باشد كه كاتب شاعر نحوى، در اكثر علوم متداوله خبير، در اصول نظم و نثر بصير، بلكه در كثرت ملاحت و مقبول طباع بودن كلمات، ضرب المثل و اقوال حكيمانه و اشعار طريفه اش بسيار است. انتقاداتى بر معظم شعراى زمان جاهليّت و اوايل اسلام داشت. بسيارى از اقوال ايشان را موهون مى دانست و بعضى ديگر را كه قابل مدح بوده، مى ستود. نحو را از محمد بن جعفر قزاز و علوم ديگر را از اساتيد ديگر وقت

اخذ كرده و از اشعار اوست:

سقى اللّه ارضا انبتت عودك الذى *** زكتْ منه اغصان و طابت مغارس

تغنى عليها الطير و هى رطيبة *** و غنّت عليها الناس والعود يابس

ايضاً

لك مجلس كملت دواعي لهونا *** فيه ولكن تحت ذاك حديث

غنّىٰ الذباب فظل يزمر حوله *** فيه البعوض و يرقص البرغوث

از آثار قلمى اوست:

در سال 460 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 72]؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 37؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 638 و 751.

بن محمد بن شرفشاه، سيد جليل القدر علوى حسينى، استرآبادى البلده، ابومحمد يا ابوالفضائل الكنيه، ركن الدين اللّقب، بيشتر به «سيد ركن الدين» ملقّب، از اكابر و اعيان علماى اوايل قرن هشتم هجرت مى باشد كه جامع علوم عقليّه و نقليّه، بلكه در هر دو رشته، موصوف به «علاّمه» و كانون ذكاوت و فطانت بود. در بدايت حال از موطن خود به مراغه رفت. نزد خواجه نصير طوسى به كسب علوم متنوعه پرداخت تا از خواصّ تلامذۀ وى شد و به ديگران تقدّم يافت. رئيس اصحابش گرديد و نزد ملوك تاتارى نيز تقرّب داشت. هنگام مسافرت خواجه او نيز ملازم ركاب بود تا بعد از وفات خواجه به موصل رفت و در آنجا اقامت گزيد. در 54 مدرسۀ نوريّه تدريس مى كرد؛ بالخصوص حكمت را بسيار خوب مى گفت و نظارت اوقاف مدرسه نيز بدو مفوّض گرديده بود و از تأليفات اوست:

(كه به نام سلطان اويس بهادرخان تأليفش كرده).

به سال 715 يا 717 يا 718 ه‍. ق وفات يافت. ظاهر بغية الوعاة سيوطى آنكه وفاتش در موصل واقع شد و صريح بعضى ديگر آنكه در تبريز وقوع يافته است. تشيّع و تسنّن او نيز محل ترديد مى باشد؛ چنانچه صريح ذريعه و تمايل روضات مبنى بر تشيّع بوده، ولى بعضى ديگر به شافعى بودنش تصريح كرده اند.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 283]؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 23، ص 193، ش 8602]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 223.

مالكى المذهب، خلوتى المشرب، ابن شرقاوى الشّهره، خلفى البلده، كه به شهرى خليفه نام از بلاد صعيد مصر منسوب و از فضلاى قرن حاضر چهاردهم هجرت مى باشد كه در 1316 ه‍. ق در 66 سالگى درگذشته و از تأليفات اوست:

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 372.

رعينى اشبيلى قارى، مكنّى به «ابوعبدالله»، معروف به «ابن شريح»، از قرّاء قرن پنجم هجرت مى باشد و كتاب الكافى فى القرائات السبّع، كه در مكّه چاپ شده، از اوست و در سال 476 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 74].

بن على بن حسين بن شعبه، حرانى يا حلبى، مكنّى به «ابومحمد»، معروف به «ابن شعبه»، از قدماى علماى اماميۀ قرن چهارم هجرت مى باشد كه عالمى است عامل فقيه فاضل محدّث جليل القدر متبحّر. از 55 مشايخ شيخ مفيد (متوفى به سال 413 ه‍. ق) و معاصرين شيخ صدوق (متوفى به سال 381 ه‍. ق) بوده و از شيخ جليل ابوعلى محمد بن همام (متوفى به سال 436 ه‍. ق) روايت كرده است و از تأليفات اوست:

سال وفات ابن شعبه به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 3، ص 400، ش 1435]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 69؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 177؛ كتب رجالى.

انصارى اندلسى، مكنّى به «ابوعبدالله»، از مشاهير علما و ادباى اندلس و مؤلف براهين الصّلحاء و كتاب الكرامات بوده و به سال 455 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 736.

بن حسين بن عباس بن فرج بن شقير، بغدادى نحوى، مكنّى به «ابوبكر»، معروف به «ابن شقير»، از نحويّين اوايل قرن چهارم هجرت (غيبت صغرى) مى باشد و از تأليفات اوست:

در سال 317 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 3، ص 11.

مكنّى به «ابواسحاق»، برادر هارون الرشيد عباسى، در ادبيّات و موسيقى و سرود و

خوانندگى بى نظير و رندمشرب، سخى و فصيح و شاعر ماهر مجلس آرا بود. در ميان اولاد خلفا نظيرى در فصاحت و لطافت شعر نداشت. پس از آنكه مأمون به سال 201 ه‍. ق در 56 خراسان حضرت رضا عليه السلام را وليعهد نموده و لباس سياه رسمى آل عباس را به لباس سبز تبديل داد، مردم دلگير شدند. در اوّل محرم 202 ه‍. ق به خلافت ابراهيم بيعت كرده و مأمون را خلع نمودند.

ابراهيم نيز در حدود دو سال خلافت كرد. همين كه مأمون عزيمت بغداد داده و در خلافت خود مستقرّ گرديد، تمامى مردم منصرف و خود ابراهيم نيز تقريباً تا نه سال ديگر متوارى و مختفى بود تا به سال 210 ه‍. ق در لباس زنانگى دستگير شد. به حضور مأمون جلب و مورد عفو گرديد. در رمضان 224 ه‍. ق در 62 سالگى در سامره درگذشت. نوادر و قضاياى غريبه بدو منسوب مى باشد و از اشعارش به دست نيامد.

شكله، كه نام مادر ابراهيم است، كنيزكى بوده سياه رنگ عظيم الجثّه و به همين جهت، او را «تنين» (اژدها) مى گفته اند و بدين جهت، ابراهيم سياه چرده بوده است.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 7؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 319؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 552.

ابن شلمغانى، محمد بن على --> شلمغانى

در اصطلاح رجالى به فرمودۀ وافى، محمد بن حسن بن شمون است.

بن شميل بن خرشة بن يزيد، بصرى الاصل والولاده، مروى النشأة والاقامه، ابوالحسن الكنيه، تميمى مازنى القبيله، اديبى است نحوى لغوى فقيه محدّث، از مشاهير ادبا كه از خليل بن احمد عروضى و ديگر فصحاى عرب اخذ مراتب علميّه نمود. در ادبيّات و فقه و حديث و علم به وقايع عرب حظّى وافر داشت و عاقبت در اثر ضيق معيشت، از بصره عازم خراسان گرديد. سه هزار تن از فضلا و ادبا مشايعتش كردند. در مرو اقامت گزيد و در آنجا مال كثيرى اندوخت. بين او و مأمون عباسى نوادرى به وقوع پيوسته است. كتاب الانواء و كتاب السّلاح و كتاب الصفات و كتاب

غريب الحديث و كتاب المصادر و كتاب المعانى و غيرها از تأليفات اوست. وى در روز آخر سال 203 يا 204 ه‍. ق در مرو درگذشت.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 77؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4583؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 291؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 238.

57 4255. ابن شنبوذ، محمد (... - 328 ه‍. ق)

بن احمد بن ايّوب بن صلت بن شنبوذ، قارى بغدادى، مكنّى به «ابوالحسن»، از مشاهير قراء وقت خود مى باشد كه با ديندارى و ساده لوحى معروف بود. حرصى قوى به قرائات شاذّۀ غيرمتعارفه داشته و آنها را در محراب مى خوانده است. قرائات او به جهت داشتن غلطهاى زياد مورد انكار عموم بوده و توبيخش مى نمودند تا آنكه مسموع ابن مقله، وزير راضى باللّه، بيستمين خليفۀ عباسى (322-329 ه‍. ق)، گرديد.

چند روزى در سراى خود محبوسش داشت. به فاصلۀ هفت روز او را با چند نفر ديگر احضار و در باب قرائات نادره اش مذاكره و به مقام استنطاقش آوردند. او نيز با همۀ ايشان حتى خود وزير خشونت كرد و به جهالت و كم معرفتى منتسب داشت؛ به همين جهت، محكوم به تازيانه و حبس شد.

عاقبت از تلاوت قرآن با قرائات غيرمتعارفه توبه نمود و به قرائات معمولۀ شايعه و يا بالخصوص به قرائت مصحف عثمان ملتزم گرديد و التزام نامچه اى با خط خودش نوشت كه در صورت تخلّف، خون او به خليفه مباح باشد؛ سپس تبعيد شد و اخيراً باز به بغداد برگشت و در سيّم صفر 328 ه‍. ق درگذشت. گويند در همان حال تازيانه خوردن، بريده شدن دست وزير و تفرق جمعيت او را از درگاه خداوندى مسئلت مى نمود. اينك تير دعا به هدف خورد و عاقبت، چنانچه تحت عنوان ابن مقله، محمد بن على تذكّر خواهيم داد، دست او سهل است كه زبان او نيز به امر خليفه مقطوع گرديد.

منابع: جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 1، ص 219؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 65؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 455؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 17، ص 167؛ ابن نديم، الفهرست، ص 47؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 1، ص 28.

ابن الشوال، محمد بن احمد بن عبدالله --> ابن هشام، محمد بن احمد بن عبداللّٰه

58

ابن شهاب

ابن شهاب⁽¹⁾

بن عبدالرحمان بن محمد بن شهاب الدين، علوى حسينى، معروف به «ابن شهاب»، از افاضل عصر حاضر ما مى باشد كه به نوشتۀ بعضى، شافعى مذهب بود. فاضل محدّث معاصر در كتاب كنى و القاب خود گويد كه وى شيعى امامى، از اولاد على عريضى بن امام جعفر صادق عليه السلام و نسبت به اهل بيت طهارت عليهم السلام محبت بى نهايت داشت و عالمى است جليل، حاوى فنون علميّه و در اكثر آنها تاليفاتى دارد؛ به هرحال، از تأليفات و آثار قلمى اوست:

از اشعار اوست:

عليّ اخو المختار ناصر دينه *** و ملته يعسو بها و اميرها

و اعلم اهل الدين بعد ابن عمه *** باحكامه من حلها و حرامها

به سال 1341 ه‍. ق در هشتاد سالگى درگذشت.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 140؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 24.

بن شهاب الدين حسين بن تاج الدين، يزدى، معروف به «ابن شهاب»، از فضلاى قرن نهم هجرت و مؤلف كتاب جامع التّواريخ است كه در سال 855 ه‍. ق به نام سلطان محمد بايسنقر بن شاهرخ بن امير تيمور تأليف و يك نسخه از آن در كتابخانۀ ملى تهران موجود و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 5، ص 64.

ابن شهاب، محمد بن مسلم --> زهرى، محمد بن مسلم

بن على بن شهرآشوب بن ابى نصر بن ابى الجيش، سروى مازندرانى، مكنّى به «ابوجعفر» و «ابوعبدالله»، ملقّب به «رشيدالدين» 59 يا «زين الدين»، از اهالى سارى مازندران و از مفاخر علماى اماميّه و مشايخ شيعۀ اواخر قرن ششم هجرت مى باشد كه فقيهى است محدّث رجالى متكلّم اديب نحوى مفسّر واعظ محقّق شاعر منشى بليغ، جامع فنون فضايل و كثيرالمشايخ.

احمد بن ابى طالب طبرسى صاحب احتجاج، فضل بن حسن طبرسى صاحب مجمع البيان، زمخشرى صاحب كشّاف، شيخ ابوالفتوح مفسّر معروف رازى، قطب راوندى و جمعى از اجلاّى ديگر وقت، كه حصر آنها متعسّر مى باشد، از مشايخ او بوده و از ايشان روايت كرده است. كتاب كشّاف و فائق و ربيع الابرار را از خود زمخشرى، كه مؤلف آنهاست، خوانده و در روايت آنها اجازه داشت. از شيخ طوسى نيز گاهى به يك و گاهى به دو واسطه روايت نموده است و محقّق، صاحب شرائع نيز به يك واسطه از وى روايت مى كند. علاوه بر علماى رجال شيعه، علماى عامّه نيز او را تجليل و تبجيل كرده و به شرح حال او پرداخته و با صدوق اللّهجه و مليح المحاوره بودن و كثرت علم و عبادت و خشوع و تهجّد و دائم الطهارگى اش ستوده اند.

از كتاب وافى بالوفيات صفدى نقل است كه ابن شهرآشوب در سنّ هشت سالگى اكثر قرآن را حفظ كرد. در اصول مذهب شيعه و علم قرآن به غايت رسيد. از بلاد بعيده محل توجه بود. در ايّام مقتفى عباسى به منبر رفته و مواعظ او مورد شگفت و تحسين خليفه گرديد و خلعتى بدو عنايت شد. از تأليفات اوست:

(كه در تهران در دو مجلد چاپ سنگى شده و از نفايس كتب اماميه است)؛ 17. المنهاج و غيرها.

مخفى نماند موافق آنچه صاحب ذريعه در مشيخۀ خود نقل كرده، ابن ادريس از همين ابن شهرآشوب به عبارت «ابن كياكى» تعبير مى نمايد و از اين مطلب استظهار كرده كه نام ابونصر، پدر شهرآشوب، «كياكى» بوده است. 60 بارى، وفات ابن شهرآشوب در بيست ودويم شعبان 588 ه‍. ق در حلب واقع شد و در دامنۀ كوه جوش نزديك قبر شريف محسن سقط پسر حضرت امام حسين عليه السلام مدفون گرديد. شهرآشوب، جدّ صاحب ترجمه از تلامذۀ شيخ طوسى بوده و صاحب ترجمه به واسطۀ او هم از شيخ روايت مى كند.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 102]؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 20، ص 232، ش 2725]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 602؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 529؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 69؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 484؛ اطلاعات متفرقه.

ابن شهيد، احمد بن ابى مروان عبدالملك --> ابوعامر اندلسى، احمد بن ابى مروان عبدالملك

بن عمر بن محمد بن عيسى بن شهيد (بر وزن كميل)، قرطبى اندلسى، مكنّى به «ابوعامر»، معروف به «ابن شهيد»، از مشاهير ادبا و شعراى اندلس مى باشد كه وزير عبدالرحمان ناصر، حكمران اندلس و بسيار عادل و مدبّر بود و نوادر بسيارى در حق او منقول است. بين او و عبدالملك بن جوهر، كه نيز از وزرا و لقب «حمار» داشته، رقابت بود. ازآن رو كه عمر، جدّ احمد، نيز در شام بيطار (دام پزشك) بوده، بين ايشان لطيفه اى نيز جريان يافته است؛ چنانچه ابن شهيد در بيمارى ابن جوهر به عيادت رفت، لكن به جهت عدم اجازۀ ملاقات برگشته و اين شعر را بدو فرستاد:

اتيناك لا عن حاجة عرضتْ لنا *** اليك و لا قلب اليك مشوق

ولكننا زرنا بفضل حلومنا *** فكيف تلاقي بُرَّنا بعقوق

پس ابن جوهر نيز در جوابش بنگاشت:

حجبناك لما زرتنا غير تائق *** بقلب عدو في ثياب صديق

و ما كان بيطار لشام بموضع *** يباشر فيه بُرِّنا بخليق

سال وفات صاحب ترجمه به دست نيامد، لكن به قرينۀ زمان زندگانى احمد پسر نوه اش، كه شرح حال او را به عنوان ابوعامر اندلسى، احمد بن ابى مروان عبدالملك نگارش داده ايم، از رجال اوايل قرن چهارم و يا اواخر قرن سيّم هجرت بوده است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 639.

مصطلح رجال است.

61 ابن شيبه، احمد بن محمد --> ابن ابى شيبه

ابن الشيخ، على بن ابى البركات على --> مفيد، على

غزى، مكنّى به «ابوالفرج»، معروف به «ابن الشيخه»، از افاضل قرن هشتم هجرت مى باشد و از تأليفات اوست العوالى و به سال 799 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 528].

ديلمى، معروف به «ابن شيرويه»، از مشاهير ادبا مى باشد كه در بدايت حال شيعى مذهب بوده و صحابه را سب مى كرده است. اخيراً توبه كرده و از تشيّع منصرف شد و درخصوص تزوّج خود گويد:

يا طالب التزويج انك بالذي *** تبغيه منّي جاهل معذور

هل ابصرت عيناك صاحب زوجة *** إلّا حزينا ما لديه سرور

در سال 469 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 640.

ابن الصائغ، ابوبكر بن صائغ --> ابن الصائغ، محمد بن يحيى

بن سيد حسين صائغ، شيعى امامى عاملى جزينى⁽¹⁾حسينى موسوى، از علماى اماميّۀ اواخر قرن دهم هجرى مى باشد كه عالمى است عامل فاضل، عابد فقيه، محدّث محقّق، از اساتيد صاحب معالم و صاحب مدارك، از تلامذۀ شهيد ثانى (متوفى به سال 966 ه‍. ق) و مقرّبين او و از وى اجازه داشت. شهيد را اعتقاد تمام بر وى بود و از درگاه الهى خواستار پسرى بوده كه در خدمت وى تعلّم نمايد. اينك دعا مستجاب شد و خداوند عالم شيخ حسن، صاحب معالم، را به شهيد عنايت فرمود. او نيز با خواهرزادۀ خود، سيد محمد صاحب مدارك، نزد همين سيد على تلمذ كرده و تربيت شدند و اكثر علوم معقولى و منقولى و فروعى و اصولى و ادبيّات و رياضى را كه از پدرش، شهيد، ياد گرفته بود، از وى خواندند. از تأليفات سيد على است:

62 1. شرح شرائع؛ 2. مجمع البيان فى شرح ارشاد الاذهان.

سال وفات او به دست نيامد و تلميذش، صاحب معالم مذكور، قصيده اى بيست وچهار بيتى در مرثيه اش گفته كه از ابيات آن است:

لا خير فى مهجة لم تحترق اسفا *** منه و لا طرف عين بعده هجعا

كم قد فقدنا من الارشاد تبصرة *** و من دروس بيان بعده لمعا

مضى الهدىٰ والتقىٰ لما مضىٰ و غدا *** باب الجهالة فى الآفاق متسعا

مخفى نماند كه ظاهراً لفظ «صائغ»، بنا به نوشتۀ صاحب روضات، وصف خود سيد على است، نه پدرش و ازآن رو كه بعضى از معاصرين، او را به عنوان «ابن الصائغ» معرفى كرده بود، ما نيز محض تذكر اين مطلب به همين عنوانش نگارش داديم. دور هم نيست كه لفظ «صائغ» در اصل، وصف و لقب پدر بوده و پسر را نيز به همين وصف پدر ملقّب دارند و نظاير آن بسيار است و در اين صورت سيد على را «صائغ» و «ابن الصائغ» گفتن هر دو صحيح باشد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 408؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 69.

ملقّب به «تقى الدين»، از علماى اواخر قرن هفتم و يا اوايل قرن هشتم مى باشد و شهيد اوّل (متوفى به سال 786 ه‍. ق) نظم شاطبيّه را به يك واسطه از وى روايت كرده و او نيز از كمال الدين عباسى نقل مى كند و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 745.

ابن الصائغ، محمد بن باجه --> ابن الصائغ، محمد بن يحيى

ابن الصائغ، محمد بن صائغ --> ابن الصائغ، محمد بن يحيى

ابن الصائغ، محمد بن عبدالرحمان --> شمس صائغ

باجى تجيبى سرقسطى اندلسى، مكنّى به «ابوبكر»، معروف به «ابن الصائغ» و «ابن باجه»، كه در 63 نامۀ دانشوران من باب نسبت به جدّ، «محمد بن صائغ» و در وفيات الاعيان، «محمد بن باجه» و در روضات نيز در حرف باء به عنوان «بوبكر بن صائغ» نوشته و گويد كه معروف به «ابن باجه» است؛ به هرحال، مسمّى واحد و از اعاظم اطبّا و حكماى اسلامى اوايل قرن ششم هجرت مى باشد كه در علوم متنوعۀ طبّ و فلسفه و منطق و هندسه و موسيقى و جغرافى و نجوم و رياضيّات و طبيعيّات و نحو و ادبيّات و علوم عربيّه از نوادر روزگار و قرآن مجيد را حافظ بوده است و اغلب با براهين متقنه بر غزالى و ابن سينايش ترجيح مى دهند و يا خود هم عيار ايشانش مى شمرند و گويند بعد از فارابى حكيمى بالاتر از او نيامده است.

علاوه بر مراتب علميّه، در اثر كياست و تفطن به اصول سياست نيز گاهى در سرقسطه و گاهى در فاس به مقام وزارت رسيد تا آنكه محسود اكابر وقت گرديد و فتح بن خاقان معروف در كتاب مطمح الانفس يا قلائد العقيان به زندقه و سوء عقيده اش منسوب داشته و گويد كه او قرآن مجيد را عقيده ندارد و به بعضى از آيات آن استهزا مى نمايد.

در هنگام استماع آيات نهى و تهديد به جسارتش افزوده و منكر معاد مى شود. به مدبّر بودن كواكب و مثال نباتات بودن انسان معتقد و موت او را مثل خشكيدن آنها فناى ابدى مى داند و بسيارى از اين قبيل بدو نسبت داده اند و گروهى همۀ اين كلمات را حمل بر حسد و رقابت داشته و او را با تديّن و حسن عقيده ستوده و تمجيدش كرده و

گويند كه در موقع مرگ و حضور اجل اين شعر را فروخواند:

حان الرحيل فودع الدار التى *** ما كان ساكنها بها بمخلد

لم يرض الا اللّه معبودا و لا *** دينا سوى دين النبى محمد

بالجمله، اين حكيم دانشمند موافق عادت منحوسۀ زمان، دچار بليّات بود تا در رمضان سال 523 يا 525 يا 533 ه‍. ق در حدود 35 سالگى در شهر فاس درگذشت و به عقيدۀ ابن خلّكان و بعضى ديگر، به واسطۀ سمّى كه در بادنجان داخل كرده بودند، مسمومش نمودند. با آن همه سنّ جوانى، تأليفات بسيارى داشته كه به جهت حلول اجل به ترتيب و تنظيم بسيارى از آنها موفق نيامد و ترجمۀ لاتينى 64 بعضى از آنها نيز سال ها دستورالعمل مدارس اروپا بوده و از مشهورترين تأليفات اوست:

اما «تجيبى» و «سرقسطى» گفتن او به جهت آن است كه در شهر تجيب از بلاد ناحيۀ سرقسطه از نواحى اندلس تولد يافته است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 135؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 111؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 503؛ ابن قفطى، على بن يوسف، اخبار العلماء باخبار الحكماء (تاريخ الحكماء)، ص 265؛ فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 69؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 605.

ابن الصائغ، يعيش بن على بن يعيش --> ابن يعيش، يعيش بن على بن يعيش

ابن صابر، يعقوب بن صابر --> نجم الدين، يعقوب بن صابر

ابن الصابونى، شيخ عبدالرزاق بن احمد --> ابن الفوطى

معروف به «ابن الصابونى»، از مشاهير ادباى اندلس مى باشد كه به سال 604 ه‍. ق در اثناى سياحت شرق در اسكندريّه درگذشته و از اوست:

رايت فى خده عذارا *** خلعت فى حبه عذارى

قد كتب الحسن فيه سطرا *** و يولج الليل فى النهار

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 640.

اندلسى قرطبى، مكنّى به «ابوالقاسم»، معروف به «ابن صاعد»، از مورّخين قرن پنجم هجرت مى باشد كه قاضى طليطله هم بوده و از تأليفات اوست طبقات الامم (التّعريف بطبقات الامم) كه كتابى است نفيس، در قاهره چاپ، يك نسخه از آن در دمشق و دو نسخه هم در كتابخانۀ شرقى لندن موجود است. وى در سال 462 ه‍. ق درگذشت و در كشف الظّنون سال وفات او را به رقم هندسى 250 نوشته و ظاهراً نسخه اش مغلوط مى باشد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 421]؛ اطلاعات متفرقه.

65 ابن الصباح، عبدالسيد --> ابن الصبّاغ، عبدالسيد

ابن الصبّاغ، صالح بن عبدالله بن جعفر --> ابن الصبّاغ، على بن محمد بن صباغ

بن محمد بن عبدالواحد بن احمد بن جعفر، شافعى، مكنّى به «ابونصر»، معروف به «ابن الصباغ»، از مشاهير فقهاى شافعيّه مى باشد كه فقيه عراقين، محل رجوع و استفاده علماى آن نواحى، با ابواسحاق شيرازى سابق الذكر معاصر و شبيه وى بود. مدرّسى مدرسۀ نظاميّۀ بغداد در اوّل افتتاح بدو مفوّض، اخيراً به ابواسحاق مذكور محول و بعد از وفات او باز به ابن الصباغ موكول بوده و از تأليفات اوست:

مخفى نماند كه شهرت صاحب ترجمه «ابن الصباغ» (با غين آخر) و در كشف الظّنون هم به نام «عبدالسيد بن محمد بن صباغ» مذكور داشته و ظاهرش آنكه جدّش شغل صبّاغى داشته است، لكن در قاموس الاعلام به عنوان «ابن الصباح» (با حرف حاء آخر)

عنوانش داده و در ضمن آن حسن بن صبّاح را نيز تذكّر داده است؛ به هرحال، ولادت او در 400 و وفاتش در 477 و يا 485 ه‍. ق وقوع يافته است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 640؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 329.

يا عبدالحميد بن اسماعيل، مكنّى به «ابوالحسن» يا «ابوالحسين»، معروف به «ابن الصباغ» و «گردويه»، از اكابر عرفاى اوايل قرن هفتم هجرت مى باشد كه وسيلۀ هدايت جمعى كثير و مرجع استفادۀ اكثر مشايخ صعيد مصر بوده و كراماتى بدو منسوب دارند. با آن همه اصرارى كه پدرش داشته، 66 به شغل وى (صبّاغى) تمكين نكرده و با عرفا و ارباب حقيقت مراوده داشت تا روزى پدرش او را براى رنگ كردن لباس هاى مردم در دكان رنگرزى نشانده و خودش پى كارى رفت، لكن او اصلاً كارى نكرده و مشغول عبادت بود.

اينك پدر بعد از مراجعت متغيّرالحال گرديد؛ پس او نيز تمامى آن لباس ها را جمع كرده و به يك خم ريخت. پدر از اين حال ديگر خشمناك گرديد كه لباس هاى مردم، كه هريكى رنگى غير از رنگ ديگرى لازم داشته، ضايع گرديدند، لكن بعد از بيرون آوردن لباس ها، ديدند كه هريكى از آنها با رنگ موافق دستور صاحبش مى باشد؛ پس پدر از ته دل وى را به حال خود بگذاشت و از اشعار اوست:

تَجرّدتُ من دنياى والسيف لم يكن *** ليبلغ نجح السعي حتىٰ يجردا

در شعبان سال 612 ه‍. ق درگذشته و هريك از دو جملۀ «بوالحسن مجتبى» و «بوالحسن رهبر اوليا» مادّۀ تاريخ اوست.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 486؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 256.

مكى مالكى، ملقّب به «نورالدين»، معروف به «ابن الصباغ»، از اكابر علماى مالكيّۀ قرن نهم هجرت و مؤلف كتاب الفصول المهمّة فى معرفة الائمّة و فضلهم و معرفة اولادهم و نسلهم مى باشد كه در ايران چاپ و بس مشهور و در مقابل كتاب مطالب السّؤل محمد بن

طلحۀ شافعى مذكور و همانا مرادش از ائمّه، دوازده امام معصوم شيعه مى باشد كه براى هريك از آن ذوات مقدسه، كه اوّلشان حضرت على بن ابى طالب عليه السلام و آخرشان حضرت امام مهدى منتظر غايب است، فصلى منعقد ساخته. اينك بعضى از اجلّه به استناد همين كتاب، خصوصاً جملۀ مذكوره در اوّل آن (الحمد للّه الذى جعل من صلاح هذه الامة نصب الامام العادل...) به تشيّع مؤلف آن معتقدند و در سال 855 ه‍. ق وفات يافته است. مخفى نماند كه در روضات الجنّات نام و نسب صاحب ترجمه را برخلاف مشهور «صالح بن عبدالله بن جعفر اسدى كوفى» ملقّب به «محيى الدين» نوشته است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 70؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 324؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 487، س 6.

67 4270. ابن الصبّاغ، محمد بن عبدالواحد (... - 448 ه‍. ق)

بن محمد بن احمد بن جعفر، موصوف به «بيع»، معروف به «ابن الصباغ»، مكنّى به «ابوطاهر»، از فقها و محدّثين شافعيّه مى باشد كه فاضل و موثّق، فقه شافعى را از ابوحامد اسفرايينى اخذ و از مشايخ خطيب بغدادى بود. به سال 448 ه‍. ق در بغداد درگذشته و در قبرستان باب الدير دفن شد.

منابع: خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 2، ص 362.

نحوى، مكنّى به «ابوالقاسم»، معروف به «ابن الصحناتى»، از تلامذۀ ابوعلى فارسى و على بن عيسى رمانى مى باشد كه كتابى بزرگ پانزده مجلدى در اعراب قرآن تأليف كرد، ولى پيش از مرگ خود آن را شسته و محو نمود و در سال 425 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 13، ص 259.

شيروانى، معروف به «ابن صدرالدين»، مشهور به «امير پادشاه بخارى»، نزيل مكّه، از افاضل قرن يازدهم هجرى مى باشد كه در كلمات بعضى از اجلّه به «علاّمه» موصوف بوده و از تأليفات اوست:

در سال 1020 يا 1036 ه‍. ق وفات و در قبرستان اسكدار دفن شد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 249]؛ اطلاعات متفرقه.

ابن صرد، سليمان بن صرد --> اميرالتوابين

ابن صردر، على بن حسن --> صردر

در قاموس الاعلام به عنوان «ابن صردر» نگاشته است.

طبيب مهندس اندلسى، مكنّى به «ابوالقاسم»، معروف به «ابن الصفار»، از مشاهير رياضيّين مى باشد كه در حساب و نجوم و اعداد و اسطرلاب و هيئت و هندسه با كمال مهارت معروف بود. در قرطبه تدريس رياضيّات مى كرد. اخيراً به جهت انقلاب آن نواحى به دانيه، كه نيز از 68 بلاد اندلس مى باشد، رفته و مرجع استفادۀ جمعى وافر شد.

كتابى در ادويۀ مفرده و زيجى مختصر و رساله اى در عمل اسطرلاب تأليف كرد و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 72؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 641.

ماردينى، ملقّب به «جلال الدين»، معروف به «ابن الصفار»، از ادبا و شعراى اواسط قرن هفتم هجرت مى باشد كه در سال 658 ه‍. ق، كه ماردين مسخّر مغول گرديد، او نيز در دست ايشان مقتول شد. كتابى به نام انيس الملوك تأليف كرده و از اشعار اوست:

ما قام اقنوم الجمال بوجهه *** الا و فى ناسوته لاهوت

احسن فان الحسن وصف زائل *** واصنع جميلا فالجمال يفوت

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 641.

اندلسى، قرطبى الولادة والنشأه، ابوعبدالله الكنيه، ابن الصفارالشّهره، از مشاهير ادباى اندلس مى باشد. با وجود اينكه نابينا بوده، در حساب دستى توانا داشته و در فاس و تونس و مراكش و مواضع ديگر تدريس ادبيّات مى كرده است. اخيراً به بغداد رفته و

در سال 639 ه‍. ق درگذشت و از اشعار اوست:

لاتحسب الناس سواء متى *** تشابهوا فالناس اطوار

وانظر الى الاحجار فى بعضها *** ماء و بعض ضمنه نار

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 641.

همدانى الاصل والولاده، بغدادى النشأه، دمشقى الاقامه، ابوالفتوح الكنيه، ابن الصلاح الشّهره، كه پدرش لقب «صلاح الدين» داشته، از مهره و حذاق اطبّا و اكابر حكما و اساتيد علوم عربيّه مى باشد كه بسيار فصيح اللّسان و از معاصرين زمخشرى و قاضى ناصح الدين اره جانى و اوحدالدين انورى و نظاير ايشان بود. در اوايل جوانى به بغداد، كه مركز علما و حكما بوده، رفت و در حوزۀ درس ابوالحكم مغربى، كه مدرّس فنون حكميّه و رئيس بيمارستان عسكريّه بوده، تكميل مراتب علميّه نمود تا در منطق و هندسه و فنون حكمت و 69 فلسفه و صناعات طبّيّه مهارتى بسزا يافت و مورد تصديق فضلاى نامدار گرديد. از تأليفات اوست:

در اواخر عمر در دمشق به سر برد تا در سال 540 يا 548 ه‍. ق درگذشت و در مقابر صوفيّه مدفون گرديد.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 154؛ ابن قفطى، على بن يوسف، اخبار العلماء باخبار الحكماء (تاريخ الحكماء)، ص 279؛ فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 75؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 641.

بن عثمان بن موسى بن ابى نصر نصرى، اربلى شهرزورى شرخانى دمشقى، حافظ شافعى، مكنّى به «ابوعمرو»، ملقّب به «تقى الدين»، معروف به «ابن الصلاح»، كه پدرش لقب «صلاح الدين» داشته، از اكابر فقهاى شافعيّه و از اساتيد قاضى ابن خلّكان سابق الذكر مى باشد كه فقيهى بوده مفسّر محدّث رجالى اديب لغوى. علاوه بر علوم دينيّه، در لغت و ادبيّات و بسيارى از ديگر علوم متداوله نيز حظّى وافر داشت و از آثار اوست:

ولادت او در قريه شرخان از قراء شهرزور از مضافات اربل در 577 ه‍. ق، وفاتش نيز به سال 643 يا 646 ه‍. ق در دمشق واقع و در مقابر صوفيّه مدفون گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 70؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 338؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 417؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 641.

ابن صلاح الدين، احمد --> ابن الصلاح، احمد بن محمد بن سرى

ابن صلاح الدين، عثمان --> ابن الصلاح، عثمان بن عبدالرحمان

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال هستند و رجوع بدان علم نمايند.

70 4278. ابن الصوفى، على (... - بعد از 443 ه‍. ق)

بن محمد بن على بن محمد بن محمد ملقطه بن احمد كوفى بن على ضرير بن محمد صوفى بن يحيى صالح بن عبدالله بن محمد بن عمر اطرف بن على بن ابى طالب عليه السلام، سيدى است شريف نسّابۀ علوى عمرى، از اولاد عمر اطرف، فرزند حضرت على عليه السلام، كنيه اش «ابوالحسن»، لقبش «نجم الدين»، به جهت انتساب به جدّ اعلايش، محمد صوفى، به «ابن الصوفى» معروف و به سبب مكنّى به «ابوالغنائم» بودن پدرش، محمد، به «ابن ابى الغنائم» هم موصوف، از مشاهير علماى انساب قرن پنجم هجرت مى باشد كه نخست در بصره ساكن بود. اخيراً در سال 423 ه‍. ق به موصل رفت و از تأليفات اوست:

بوده و از آن نقل مى كند)؛ 2. التّشجير؛ 3. الشّافى؛ 4. المبسوط؛ 5. المجدى يا المجدى فى انساب الطّالبيّين (چنانچه در مستدرك الوسائل گفته و ظاهرش آنكه اين كتاب مجدى همان انساب مذكور فوق مى باشد، ولكن كلام ذريعه صريح در تعدد است)؛ 6. المشجّر (كه ظاهراً همان كتاب تشجير فوق است، بلكه در ذريعه احتمال داده كه اين هر دو همان كتاب انساب مذكور فوق باشد).

بارى، ابن الصوفى با سيد مرتضى و سيد رضى معاصر و با ايشان ملاقات كرده بود.

سال وفاتش به دست نيامد و از بعضى تأليفات او استظهار شده كه به سال 443 ه‍. ق در قيد حيات بوده است.

منابع: نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 514؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 2، ص 381؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 325.

از اولاد محمد صوفى مذكور در نسب فوق و مجهول الحال است.

بن محمد ملقطۀ مذكور در نسب فوق و مجهول الحال است.

علوى عمرى، پسر ابن الصوفى على بن محمد مذكور فوق، مكنّى به «ابوالغنائم»، نيز به «ابن الصوفى» معروف، از علماى انساب اواخر قرن چهارم هجرت بوده و اوايل قرن پنجم را نيز ديده است. او هم كتابى به نام الانساب دارد و پسر مذكورش در كتاب مجدى و غيره از آن نقل مى كند.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 2، ص 374.

71 4280. ابن الصيرفى، عثمان بن سعيد بن عثمان (... - 444 ه‍. ق)

اموى قارى اندلسى، قرطبى الولاده والنشأه، ابوعمروالكنيه، ابن الصيرفى و دانى و ابوعمرو دانى الشّهره، از مشاهير علما و قرّاء عامّۀ اواسط قرن پنجم هجرى مى باشد كه در تفسير و حديث و تجويد و ديگر علوم قرآنى وحيد عصر خود، در سلسلۀ اجازات اماميّه نيز مذكور، با سيد رضى و سيد مرتضى و شيخ طوسى و نظاير ايشان معاصر بود. در هنگام مسافرت بلاد شرقى مدتى در مصر و قيروان و حجاز اقامت

كرد و هنگام مراجعت، در شهر دانيه از بلاد اندلس اقامت گزيد و به همين جهت، به «دانى» موصوف و به «ابوعمرو دانى» شهرت يافته و هم در آنجا در شوال 444 ه‍. ق در 74 سالگى درگذشت و از تأليفات اوست:

از اشعار اوست:

قد قلت اذ ذكروا حال الزمان و ما *** يجرى على كل من يعزي الى الادب

لا شيى ابلغ من دُلّ يجرعه *** اهل الخساسة اهل الدين والحسب

القائمين بما جاء الرسول به *** والمبغضين لاهل الزيغ والريب

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 653، در آنجا عثمان بن سعيد بن عمر آمده است]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 467؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 12، ص 121؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 744.

بن منجب صيرفى، ابن سليمان، مكنّى به «ابوالقاسم»، معروف به «ابن الصيرفى» و «ابن منجب»، ملقّب به «امين الدين» و «تاج الرياسه»، از مشاهير ادبا و بلغاى مصر مى باشد كه در شعر و بلاغت و ملاحت خط مشهور و گاهى به «ابن منجب» نيز موصوف و از تأليفات اوست:

وى به سال 72 542 ه‍. ق در هشتاد سالگى درگذشت.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 143.

بن عبدالله صيرفى، شافعى، مكنّى به «ابوبكر»، معروف به «ابن الصيرفى»، از متكلّمين شافعيّه زمان غيبت صغرى مى باشد و از تأليفات اوست:

روز جمعه دوازدهم ربيع الاول 330 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 300.

ابن الصيفى --> حيص بيص

نام جدّ عالى اش «صيفى» بوده است.

بن على بن يوسف، نحوى اندلسى اشبيلى، معروف به «ابن الضايع»، مكنّى به «ابوالحسن»، از اكابر علماى نحو و كلام و علوم عربيّه مى باشد كه در همۀ آنها به معاصرين خود مقدّم، وحيد عصر خود و از تلامذۀ شلوبين بود. در تمامى عمر خود ازدواج نكرده و به نماز جماعت مواظبت داشته است. شرح جمل و شرح كتاب سيبويه از تأليفات وى بوده و به سال 680 ه‍. ق در حدود هفتاد سالگى درگذشت.

منابع: شُمّنى، احمد بن محمد، المنصف من الكلام على مغنى ابن هشام، ص 48؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 494.

ابن طاووس

ابن طاووس⁽¹⁾

پدرش، اسحاق، نيز سيدى بوده زاهد عابد. در هر شبانه روز هزار ركعت نماز مى خواند. نصف آن از طرف خود و نصف ديگر از طرف پدرش. در اينجا بعضى از مشاهير اين خانواده را به اندازۀ مساعدت وسايل موجوده خاطرنشان مى نمايد. ناگفته نماند كه داوود، جد چهارم سيد محمد علوى فوق، برادر رضاعى حضرت صادق عليه السلام بوده كه مادرش، فاطمه، از شير داوود به آن حضرت داده و آن حضرت نيز عمل استفتاح را، كه به «عمل ام داوود» مشهور و در كتب ادعيه مذكور است، براى خلاصى داوود از زندان منصور به همين بانوى مخدره تعليم فرموده است. (مؤلف)

داماد شيخ طوسى بن محمد بن احمد بن محمد بن احمد بن محمد بن سيد محمد

طاووس علوى مذكور فوق، ملقّب به «جمال الدين» و «نجيب الدين»، معروف به «ابن طاووس»، (1) مكنّى به «ابوالفضائل»، از فحول و مفاخر علماى شيعه مى باشد كه فقيه مجتهد اصولى محدّث رجالى، اديب متكلّم، محقّق مدقّق، عابد زاهد صالح، شاعر بليغ، اورع فضلاى عصر خود، در كلمات اجلّه به «فقيه اهل بيت» موصوف بود. در استنباط احكام شرعيّه جدّى وافى داشت. در تفسير محكمات بصير و در تأويل متشابهات بى نظير و نخستين كسى است كه اخبار را به نام «صحيح» و «حسن» و «ضعيف» و «موثق» به چهار قسمت كرده و علماى بعد از زمان او نيز متابعت وى نموده اند، والاّ ملاك استناد و عدم استناد اخبار پيش از او قراين خارجيّه بوده است و بس.

سيد احمد از تلامذۀ شيخ نجيب الدين بن نما و سيد فخار بن معد موسوى و از اساتيد علاّمۀ حلّى و شيخ حسن بن داوود حلّى، صاحب رجال معروف و از مشايخ اجازۀ ايشان بوده و ايشان نيز تمامى مصنّفات او را نزد خودش خوانده و روايت كرده و در تأليفات خودشان بسيارش ستوده اند. از مصنّفات ابن طاووس است:

اهل بيت عليهم السلام و يا در بطلان طريقه مخالفين نازل شده، تحقيق كرده و داراى فوايد بسيارى است)؛ 13. الملاذ يا ملاذ العلماء 74 (در فقه كه چهار مجلد است)؛ 14. نور الاقاحى النّجديّة و غير اينها كه 82 مجلد است.

مخفى نماند كه افراد اين خانواده را «ابن طاووس» گفتن، چنانچه واضح است، من باب نسبت به جدّ مى باشد و لفظ «ابن طاووس» هم در صورت نبودن قرينه در كتب فقه و رجال، به همين صاحب ترجمه، سيد احمد بن موسى بن جعفر، منصرف و در كتب ادعيه و زيارات به برادرش، سيد رضى الدين على بن موسى بن جعفر، عايد گردد. نيز كتاب عين العبرة مذكور فوق را شيخ حسن بن داوود صاحب رجال، به همين استاد خود، سيد احمد بن طاووس، نسبت داده و به نقل معتمد، شهيد اوّل و بعضى از اجلاّى ديگر نيز آن را به ابن طاووس نسبت داده اند. اينكه در ديباچه و چند موضع ديگر از خود كتاب عين العبرة به عبدالله بن اسماعيل نسبت داده شده، محض از راه تقيه بوده كه مؤلف نام اصلى خود را كتمان كرده است، والاّ در طبقۀ علما سراغى از عبدالله بن اسماعيل نداده اند. برادرش، سيد على بن موسى نيز در كتاب طرائف خود، همين رويه را معمول و خود را «عبدالمحمود بن داوود مضرى» ناميده و اين هر دو فقره صرف حقيقت و دور از شائبۀ دروغ و توريه است، زيرا كه همۀ مردم بندۀ خدا و عبدالله و عبدالمحمود بوده و عموم سادات نيز از نسل اسماعيل ذبيح الله و فرزندان مضر و اين دو برادر هم از اولاد داوود بن حسن مثنّى مى باشند.

وفات ابن طاووس احمد به سال 673 يا 672 ه‍. ق در حلّه بوده است. نيز ناگفته نماند كه مادر اين دو برادر، دختر ورام بن ابى فراس، صاحب مجموعۀ معروفه و مادر پدرشان نيز دختر شيخ طوسى بوده. اينك در كتاب هاى خودشان از شيخ ورام مذكور و شيخ طوسى مزبور به جدّ تعبير نمايند و در مدايح چندى از آل طاووس هم گفته اند:

ورّام جَدُّهم لامّهم *** و محمد لابيهم جدّ

مراد از محمّد در اين بيت همان سيد محمد طاووس مذكور فوق مى باشد و شيخ طوسى هم هر دو دختر خود را، كه يكى جدّۀ اين دو برادر و ديگرى نيز مادر ابن ادريس بوده، در روايت تأليفات خود و علماى ديگر اجازه داده است. بارى، وفات سيد احمد بن طاووس به سال 672 يا 673 ه‍. ق در حلّه واقع و قبر شريفش نيز در آنجا معروف 75 و مزار عموم است. در نخبة المقال در رديف اشخاص مسمّى به

«احمد» گويد:

فقيه اهل البيت ذى الشمائل *** هو ابن طاوس ابوالفضائل

هو ابن موسى شيخ بن داود *** فى «باخع» مضىٰ الى الخلود⁽¹⁾

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 15، ص 371، ش 2337]؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 108؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 19؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 72؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 466؛ كتب رجاليه.

بن طاووس فوق الذكر، حائرى الولاده، حلّى النشأه، بغدادى التحصيل، كاظمى الخاتمه، ابوالمظفرالكنيه، غياث الدين اللّقب، از اكابر علماى اماميّه مى باشد كه فقيه اديب نحوى عروضى شاعر منشى بليغ عابد زاهد نسّابه، نقيب سادات و وحيد عصر خود، كراماتى بدو منسوب، از تلامذۀ خواجه نصير طوسى و محقّق حلّى و پدر فوق خود و عمّ خود، سيد رضى الدين على بن طاووس مذكور ذيل و بعضى از اجلاّى ديگر بوده و از ايشان روايت نموده است. از شيخ حسين بن بدر بن اياز از علماى عامّه، كه استاد علاّمۀ حلّى نيز بوده، تلمذ نموده. شيخ عبدالصمد بن احمد حنبلى و جمعى ديگر از اجلاّ هم از تلامذۀ وى بوده اند.

قوۀ حافظه و جودت فهم و كثرت ذكاوت او از نوادر معدود مى باشد كه هرچه را ياد مى گرفت، اصلاً فراموش نمى كرد. در يازده سالگى در اندك مدتى قرآن مجيد را حفظ كرد. در چهار سالگى ظرف چهل روز، تمامى اصول كتابت را آموخته و از معلم مستغنى گرديد و اين گونه نوادر در حق ابن سينا و فاضل هندى و بعضى از اكابر ديگر نيز مذكور است. در حق علاّمۀ حلّى نيز گويند كه در حال صغر، بلكه پسرش، فخرالمحقّقين، در ده سالگى به درجۀ اجتهاد رسيده و در تقليد كردن به علاّمه منتظر سنّ بلوغ وى بوده اند. از تأليفات اوست:

نظيرى ندارد)؛ 2. فرحة الغرى بصرحة العزى (در تعيين روضۀ مقدّسه و مرقد مطهّر حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام و مجلسى اين كتاب را به فارسى ترجمه نموده و قاضى نورالله آن را اشتباهاً به على بن طاووس، عموى صاحب ترجمه، نسبت داده است).

76 سيد عبدالكريم به نوشتۀ معاصرش، ابن داوود صاحب رجال، در ماه شعبان 648 ه‍. ق در حائر حسينى متولد و در شوال 693 ه‍. ق وفات يافت و ظاهر كلام ابن داوود كه او را به «كاظمى الخاتمه» موصوف داشته و ما هم اشاره نموديم، آنكه وفات او در كاظمين واقع و هم در آنجا مدفون است. در حوادث جامعه گويد كه جنازۀ او را به نجف اشرف نقل دادند، لكن به نوشتۀ بعضى، در حلّه مزارى است منسوب به همين سيد عبدالكريم بن طاووس و نقل او از كاظمين به حلّه هم مستبعد است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 360؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 72؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 441؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 111؛ رجال.

بن عبدالكريم فوق، مكنّى به «ابوالقاسم»، ملقّب به «رضى الدين»، فاضلى است صدوق جليل القدر كه از پدر خود و از خواجه نصير طوسى روايت كرده و شهيد اوّل نيز به يك واسطه از او روايت نموده و به سال 701 ه‍. ق در قيد حيات بوده است.

منابع: نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 441؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 361.

بن موسى بن جعفر، كه به «ابوالقاسم» مكنّى و مانند پدر مذكور ذيل خود به «رضى الدين» ملقّب مى باشد، عالمى است عامل صالح محدّث محقّق، مؤلف كتاب زوائد الفوائد فى اعمال السّنة والآداب المستحسنة كه اغلب مطالب آن از كتاب اقبال پدرش مأخوذ است. سال وفات و مشخّص ديگرى به دست نيامد و اتحاد اسم و كنيه و لقب پدر و پسر در عرب متداول و شايع مى باشد؛ اگرچه در عجم نوعاً معمول نيست.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 73؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 396، س 5.

كه به «ابوالقاسم» و «ابوالحسن» و «ابوموسى» مكنّى، به «رضى الدين» ملقّب، به «ابن طاووس» معروف و گاهى به «طاووسى» و «طاووس آل طاووس» موصوف، نوۀ دخترى ابن ادريس، پسر نوۀ دخترى شيخ طوسى، برادر پدرى و مادرى سيد احمد بن طاووس فوق الذكر و موافق آنچه ضمن عنوان سيد اشاره نموديم، مراد از لفظ «سيد» در كتب زيارات و ادعيه با نبودن قرينه، همين على بن موسى است. از فحول و اعاظم علماى شيعۀ اماميّه مى باشد و عالمى است فقيه جليل القدر 77 عظيم المنزله، اديب شاعر منشى بليغ عابد زاهد متّقى، جامع فضايل و كمالات عاليه، از صفات رذيله متخلّى، با اخلاق فاضله متحلّى، با انجام وظايف شرعيّه متجلّى، اورع و اتقى و ازهد و اعبد اهل عصر خود، در كلمات اجلّه به «قدوة العارفين» و «مصباح المتهجدين» موصوف.

كرامات باهرۀ بسيارى بدو منسوب مى باشد كه علاّمۀ حلّى بعضى از آنها را به واسطۀ ديگر روايت كرده و بسيارش ستوده و بعضى از آنها را در مستدرك الوسائل نقل كرده است. موافق نقل معتمد، در كتاب عمدة الطّالب مستجاب الدعوه و واقف بر اسم اعظمش دانسته و از بعض تأليفات خودش استظهار شده كه باب فيض ملاقات حضرت ولىّ عصر - عجل الله فرجه - به روى وى مفتوح بود. درد دل خود را از داروخانۀ آن طبيب نفوس بشرى مداوا و نهال وجود خود را از آن سرچشمۀ فيوضات ربّانى مشروب مى نمود.

از كثرت ورع و تقوا، از فتوا در احكام شرعيّه اكيداً امتناع مى ورزيد و جز كتاب غياث الورى مذكور ذيل كتابى در فقه تأليف نكرده است. بالجمله، جلالت علمى و عملى وى كالشّمس فى رابعة النهار واضح و آشكار بوده و حاجتى به اقامۀ برهان و بيّنه نيست.

تأليفات بسيارى دارد كه اغلب آنها در ادعيّه و عبادات و تهذيب نفس و ديگر وظايف دينيّه بوده و از آن جمله است:

الاقبال بالاعمال الحسنة فى ما يعمل ميقاتاً واحداً فى كل سنة (كه به سه جلد مشتمل مى باشد و يكى در اعمال رمضان و نامش مضمار السّبق و دو جلد ديگر نيز در اعمال يازده ماه ديگر مى باشد و هر سه جلد دو مرتبه در تهران در يك مجلد چاپ شده و كتاب اقبال از مجلدات كتاب مهمّات مذكور ذيل است)؛ 9. امان الاخطار يا الامان من اخطار الاسفار والازمان؛ 10. الانوار الباهرة فى انتصار العترة الطّاهرة؛ 11. البشارات بقضاء الحاجات على يد الائمّة بعد الممات؛ 12. البهجة لثمرة المهجة فى مهمّات الاولاد؛ 13. التّحصين فى اسرار ما زاد على كتاب اليقين؛ 14. التّشريف بتعريف وقت التّكليف 78 (كه نسخه اش نزد شيخ حر عاملى موجود بوده و در آن كتاب گويد:

شايسته است كه وقت تكليف را شناخته و تعظيم كرده و عيد كنند)؛ 15. التّشريف بالمنن فى التّعريف بالفتن (كه نام ديگر فتن و ملاحم مذكور ذيل است)؛ 16. التّوفيق للوفاء بعد تصريف (تفريق خ ل) دار الفناء؛ 17. جمال الاسبوع بكمال العمل المشروع (كه از مجلدات كتاب مهمّات مذكور ذيل است)؛ 18. الدّروع الواقية من الاخطار فى ما يعمل مثله فى ايّام كلّ شهر على التّكرار (كه از مجلدات كتاب مهمّات ذيل است)؛ 19. ربيع الشّيعة؛ 20. روح الاسرار و روح الاسمار؛ 21. مزهرة الرّبيع فى عمل الاسابيع (كه از مجلدات كتاب مهمّات مذكور ذيل است)؛ 22. سعد السّعود؛ 23. شرح نهج البلاغة؛ 24. صلوات و مهمّات للاسبوع (كه دو جلد است)؛ 25. عمل ليلة الجمعة و يومها (كه يك جلد و با ماقبل خود از مجلدات كتاب مهمّات مذكور ذيل هستند)؛ 26. الطّرائف فى مذهب الطّوائف (كه در شرح حال برادرش، سيد احمد بن طاووس، اشاره شده و همان است كه به اقتضاى بعضى از دواعى و مصالح خارجى، خود را در آن كتاب به نام «عبدالمحمود كتابى» معرفى كرده و در ايران چاپ شده است)؛ 27. غياث سلطان الورى لسكّان الثّرى فى قضاء الصّلوة عن الاموات؛ 28. فتح الابواب بين ذوى الالباب و ربّ الارباب (در استخارات)؛ 29. فتح محجوب الجواب الباهر فى شرح وجوب خلق الكافر؛ * الفتن والملاحم؛ 30. فرج الهموم بمعرفة منهج الحلال والحرام من علم النّجوم؛ 31. فرحة النّاظر و بهجة الخواطر؛ 32. فلاح السّائل و نجاح المسائل فى عمل اليوم واللّيلة (كه دو جلد بوده و از مجلدات كتاب مهمّات مذكور ذيل است)؛ 33. القبس الواضح من كتاب الجليس الصّالح؛ 34. كتاب السّالك الى حذمة

المالك؛ 35. كتاب السّالك المحتاج الى معرفة مناسك الحاج (كه از مجلدات كتاب مهمّات ذيل است)؛ 36. كتاب الملهوف على قتلى الطّفوف (كه در بمباى و ايران چاپ شده است)؛ * كشف المحجة لثمرة المهجة؛ 37. المجتنى من الادعية المجتبى؛ 38. محاسبة الملائكة الكرام آخر كلّ يوم الذّنوب والآثام؛ 39. محاسبة النّفس (كه در تهران چاپ شده است)؛ 40. مصباح الزّائر و جناح المسافر؛ 41. مهج الدّعوات و منهج العبادات (كه در ايران چاپ شده است)؛ 42. مهمّات فى صلاح المتعبّد و تتمّات لمصباح المتهجّد (كه در تتميم كتاب مصباح المتهجّد جد عالى مادرى خود، شيخ طوسى، تأليف و به همين اسم مسمى داشته و چنانچه اشاره شد، به نام اسرار الصّلوة و اقبال و جمال الاسبوع و دروع واقية و زهرة الرّبيع و فلاح السّائل و كتاب السّالك به چند جلد مشتمل مى باشد) و غير اينها.

ابن طاووس على بن موسى، از مشايخ اجازه و روايت علاّمۀ حلّى و على بن عيسى اربلى و برادرزاده اش، سيد عبدالكريم بن طاووس فوق و بعضى از اجلاّى ديگر بوده كه از وى روايت مى كنند و چنانچه در صدر عنوان اشاره شد، علاوه بر استجماع كمالات علميّه و عمليّۀ دينيّه، در شعر و انشا و فنون ادبيّه نيز يدى طولا داشته و از اوست:

79

خَبتْ نار العلىٰ بعد اشتعال *** و نادىٰ الخير حيّ على الزوال

عدمنا الجود إلّافى الامانى *** و الّا فى الدفاتر والعوالي

فيا ليت الدفاترُ كنّ قوما *** فأ ثرى الناس من كرم الخصال

و لو اني جُعِلْتُ امير جيش *** لما حاربت الّا بالسؤال

لان الناس ينهزمون منه *** و قد ثبتوا لاطراف العوالي

ولادت ابن طاووس در سال 589 يا 583 ه‍. ق و وفاتش نيز روز دوشنبه پنجم ذى قعدۀ سال 664 ه‍. ق ظاهراً در بغداد واقع شد و به نوشتۀ حوادث جامعه، جنازۀ او را پيش از دفن به نجف اشرف نقل دادند. ناگفته نماند كه قبلاً كفن خود را تهيه كرد. در حج بيت الله لباس احرام خود نمود؛ آن را در كعبۀ معظّمه و روضات مطهّرۀ حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و ائمّۀ بقيع و عراق متبرّك و همه روزه نگاهش مى كرد و آن را وسيلۀ شفاعت آن بزرگواران قرار داده بوده است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 1، ص 127-128، ش 610]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 392؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 370 و 472؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 98؛ اطلاعات متفرقه.

ابن طاووس، سيد محمد بن سيد عزالدين حسن --> مجدالدين، سيد محمد بن سيد عزالدين

ابن طاهر، عبدالقادر يا عبدالقاهر بن طاهر --> ابومنصور، عبدالقادر

ابن طاهر، محمد بن طاهر --> ملك المحدثين

ابن طاهر، محمد بن طاهر بن على --> ابن القيسرانى، محمد بن طاهر

مكنّى به «ابوالعباس»، معروف به «ابن طاهر»، از ادباى اواسط قرن سيّم هجرت مى باشد كه از طرف متوكّل عباسى والى بغداد بود و از اشعار اوست كه دربارۀ ترنج گفته است:

جسم لطيف قميصه ذهب *** ركب فيه بديع تركيب

فيه لمن شمه و ابصره *** لون محب و ريح محبوب

در سال 253 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 641.

80

ابن طباطبا

ابن طباطبا⁽¹⁾

بن محمد بن اسماعيل بن ابراهيم طباطبا بن اسماعيل ديباج بن ابراهيم بن حسن مثنّى بن امام حسن مجتبى عليه السلام، مكنّى به «ابوالقاسم»، معروف به «ابن طباطبا»، از اكابر مصريين و نقيب طالبيين ديار مصريه و اديب و شاعر بود. در زهد و غزل و موضوعات متنوعۀ ديگر هم شعر خوب مى گفته است. بدو منسوب است كه در بيان

درازى شب گويد:

كأن نجومَ الليل سارت نهارها *** فوافت عشاء و هى انضاء اسفار

و قد خَيّمتْ كى تستريح ركابها *** فلا فلك جار و لاكوكب سار

ايضاً

خليلىّ إني للثريا لحاسد *** و انّي علىٰ ريب الزمان لواجد

ايبقىٰ جميعا شملها و هى سبعة *** و يفقد من احببته و هو واحد

كتاب عيار الشّعر به نوشتۀ كشف الظنون، تأليف اوست، لكن اين كتاب را در معجم الادباء و قاموس الاعلام به ابن طباطبا، محمد بن احمد مذكور ذيل نسبت داده اند. صاحب ترجمه به سال 345 ه‍. ق در 64 سالگى در مصر وفات يافت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 63]؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 42؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 642.

بن احمد بن على بن حسن بن ابراهيم طباطباى مذكور فوق، مكنّى به «ابومحمد»، از فضلاى مصر مى باشد كه بسيار كريم و سخى و داراى املاك و ثروت بسيار بود. به نوشتۀ قاموس الاعلام، از عادات مستمره اش بوده كه همه روزه حلواى بادامى بسيارى تهيه مى كرد و به مردم تقسيم مى نمود و نوادر بسيارى در حق او متواتر است.

ابن خلّكان اين مطلب را قدرى شرح داده و گويد: هر روز دو جام شيرينى و قدرى قرص نان توى دستمالى مهرشده براى كافور اخشيدى، صاحب ديار مصريه، مى فرستاد و به هريك از افراد طبقات ديگر نيز فراخور حال خودشان 81 بعضى را هر روز و برخى را هر هفته و عدّه اى را هم ماهى يك مرتبه شيرينى مى فرستاد. پيوسته يك نفر در آستانۀ او از صبح تا شام به اجرت ماهى دو دينار مشغول شكستن بادام مصروفى در شيرينى ها مى بود.

صاحب ترجمه به سال 348 ه‍. ق در 62 سالگى در مصر وفات يافته و در قرافۀ صغرى مدفون شد. قبر وى معروف و به استجابت دعا نزد آن مشهور است و در تشييع جنازه اش جمعى زياد حاضر بوده اند. گويند كسى در سفر حج به جهت عدم موفقيت زيارت حضرت رسالت صلى الله عليه و آله بسيار افسرده بوده تا شبى آن حضرت در خواب بدو فرمود: هر وقت كه زيارت من فوت شد، پس قبر عبدالله بن احمد بن طباطبا را زيارت كن.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 281؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 643.

بن احمد بن محمد بن احمد بن ابراهيم طباطباى مذكور فوق، مكنّى به «ابوالحسن»، از محقّقين علما و مبرّزين شرفا و ادبا و شعراى زمان غيبت صغراى اصفهان مى باشد كه با فرط ذكاوت و فطانت و صفاى قريحه و استقامت ذهن و جودت فهم معروف بوده و از تأليفات اوست:

اشعار او بسيار لطيف و دقيق بوده و از آن جمله است:

يا من حكى الماء فرطَ رقته *** و قلْبه فى قساوة الحجر

يا ليت حظى كحظ ثوبك من *** جسمك يا واحدا من البشر

نيز در خانۀ ابن رستم دو نفر غلام سياه رنگ از آل عثمان بن عثمان را، كه عمّامۀ سرخ بر سر داشته اند، ديد. پس از امتحان، خالى از آداب بودنشان مكشوفش گرديد. داخل مجلس شده و اين اشعار را بالبداهه بنگاشت:

رأيتُ بابَ الدار اسودين *** ذوى عمامتين حمراوين

كجمرتين فوق فحمتين *** قد غادرا الرفض قريرى عين

جدكما عثمان ذوالنورين *** فما له انسل ظلمتين

يا قبح شين صادر عن زين *** حدائد تطبع من لجين

ما انتما الا غرابا بينِ *** طيرا فقد وقعتما للحين

زورا ذوى السنة فى المصرين *** المظهرين الحب للشيخين

و خليا الشيعة للسبطين *** لاتبرما ابرام رب الدين

ستعطيان فى مدى عامين

82 به سال 322 ه‍. ق در اصفهان وفات يافت و خانواده اش در آنجا مشهور و علما و ادبا و نقبا در ميان ايشان بسيار است.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 17، ص 143؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 642.

بن محمد بن طباطبا، علوى حسنى، مكنّى به «ابوالمعمر»، معروف به «ابن طباطبا»، از مشاهير نحويّين، از تلامذۀ عمر بن ثابت اعمى ثمانينى سابق الذكر و از اساتيد ابن الشجرى و على بن عيسى ربعى بوده و در رمضان 478 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 413؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 20، ص 31.

مصطلح رجال است.

بن محمد بن معمر بن احمد بن يحيى بن حسان، محدّث بغدادى، ملقّب به «موفق الدين»، مكنّى به «ابوحفص»، معروف به «ابن طبرزد»، از مشاهير محدّثين بغداد مى باشد كه براى استماع حديث سياحت ها كرده و مرجع استفادۀ اهالى هر ديارى بود.

اجازات و مسموعات وى در غايت اشتهار و به جهت سكونت در محلۀ دارالقز بغداد، به «دارقزى» نيز معروف است. به سال 607 ه‍. ق در 91 سالگى در بغداد درگذشت و در باب الحرب دفن شد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 416؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 643.

ابن الطبيب، عبدالرحيم --> مهذب الدين، عبدالرحيم بن على

رئيس الاطبّاى شام است.

نصرانى الاصل، ابوالحسن الكنيه، ابن الطبيب الشّهره، از مشاهير ادبا مى باشد و از تأليفات اوست:

در سال 377 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 15، ص 96.

ابن الطثريه، يزيد بن سلمه --> ابومكشوح

83 4296. ابن الطحان، عبدالعزيز على (498 - بعد از 559 ه‍. ق)

اشبيلى الولاده، حلبى الخاتمه، مكنّى به «ابوالاصبغ»، معروف به «ابن الطحان»، از ادبا و مشاهير قرّاء اندلس مى باشد كه به بلاد شرقى مسافرت ها كرد. مدتى در مصر و عراق و شام تدريس نموده و مرجع استفاده بوده است و از اشعار اوست:

دع الدنيا لعاشقها *** ليصبح من رشائقها

و عاد النفس مصطبرا *** و نكب عن خلائقها

هلاك المرء أن يُضحي *** مجدّا فى علائقها

وفات او بعد از سال 559 ه‍. ق در حلب واقع شد و ولادتش به سال 498 ه‍. ق در اشبيليه بوده است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 643.

ملقّب به «زين الدين»، مكنّى به «ابوالحسن»، بنابر آنچه علاّمۀ متتبّع معاصر، شيخ آقابزرگ تهرانى، صاحب ذريعه در مشيخۀ خود نگاشته، از اكابر علماى اماميّه، از تلامذۀ علاّمۀ حلّى، از مشايخ روايت شهيد اوّل مى باشد كه شيخ شهيد به واسطۀ او از علاّمه و ابن داوود، صاحب رجال، روايت مى كند. وى در ششم ربيع الثانى 754 ه‍. ق وفات يافت.

ابن طرار يا ابن طراره يا ابن طراز، معافى بن زكريا --> نهروانى

اندلسى، مالقى الموطن، سبائى القبيله، ابوالحسين الكنيه، ابن الطراوة الشّهره، اديبى است نحوى، از مبرّزين ادباى قرن ششم هجرت. در نحو فتاوى عجيبى دارد كه از متفرّدات خودش بوده و مخالف اكابر نحويّين مى باشد. اينك مدح و قدح او مابين اهل فن مطرح مذاكره بوده، ولكن تلميذش، ابن سمحون سابق الذكر، بسيارش ستوده است. از تأليفات 84 اوست كتاب التّرشيح (در نحو) كه مختصر مقدمات كتاب سيبويه است و در سال 528 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 323.

ابن طرخان، احمد بن محمد --> كاتب جرجرايى

پسر ابن طريح ذيل و از علماى اواخر قرن يازدهم و اوايل قرن دوازدهم هجرت مى باشد كه در سال 1072 ه‍. ق از والد معظّم خود اجازه داشته است. حاشيۀ كتاب مجمع البحرين والد مذكورش، كه مستدرك المجمع گويند، تأليف اوست و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 6، ص 191.

ابن طريح، فخرالدين --> طريحى، فخرالدين

بن طفيل بن مالك بن جعفر، عامرى، از شعراى زمان جاهليّت مى باشد كه بسيار شجاع و حكيم و سخى و پسرعموى لبيد، شاعر معروف، صاحب معلّقه بود. در سال 633 م درگذشت و ديوان شعر او با ديوان عبيد بن ابرص چاپ شده است.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1260.

بن عبدالملك بن طفيل، اندلسى اشبيلى، مكنّى به «ابوبكر» يا «ابوجعفر»، از اطبّا و فلاسفۀ قرن ششم هجرت و از تلامذه ابن باجۀ سابق الذكر است. با ابن رشد مباحثاتى داشته و در تطبيق شريعت و فلسفه اهتمام تمام به كار مى برد. رسالۀ حى بن يقظان (در اسرار حكمت شرقيين)، كه بارها در مصر و غيره چاپ و به فرانسوى نيز ترجمه شده، از اوست و آن غير از رسالۀ حى بن يقظان ابن سينا است. وى به سال 581 ه‍. ق در 87 سالگى درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 98]؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 146.

ابن طلحه، محمد بن طلحه شافعى --> كمال الدين، محمد بن طلحه

موافق آنچه از معالم العلماء ابن شهرآشوب نقل شده، از مجاهرين شعراى اهل بيت عصمت عليهم السلام بوده و بس. 85 ديگر اسم و زمان و مشخّص ديگرى از وى ذكر نشده و از اشعار او مى باشد كه در وصف حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام گفته است:

خليفة رب العرش بعد محمد *** رضيت به واللّه اعلى و اكبر

و مظهر دين اللّه بالسيف عنوة *** و ما كان دين اللّه لولاه يظهر

و لولاه ما صلىٰ لذى العرش مسلم *** و كان سبيل الحق يعفو و يدثر

و يوم غدير قد اقرّوا بفضله *** و فى كل وقت منهم الغدر اضمروا

لدى دوح خم والنبى محمد *** ينادى باعلى الصوت فيهم و يجهر

الست اذاً أولى بكم من نفوسكم *** فقالوا بلى والقوم فى الجمع حُضَّر

فقال لهم من كنت مولاه منكم *** فمولاه بعدى حيدر المتخير

فوال مواليه و عاد عدوه *** ايا رب و انصر من له طل ينصر

فلمّا مضىٰ الهادي لحال سبيله *** ابانوا له الغدر القبيح و اظهروا

اقام على عهد النبى محمد *** و لم يتغير بعده اذ تغيروا

منابع: امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 8، ص 242 و 340.

بن على بن محمد بن محمود، حنفى دمشقى، معروف به «خال» و «ابن الطويل»، اديبى است شاعر و كتاب مرور الصّبا والشّمال تأليف او بوده و از اشعار اوست:

و كنت اقول اني حين يبدو *** بخدك عارض يسلو فؤادي

فلمّا ان بدا زادت شجوني *** كأ ني في هواه علىٰ المبادي

به سال 1112 ه‍. ق در دمشق درگذشت.

منابع: مرادى، محمدخليل، سلك الدرر فى اعيان القرن الثانى عشر، ج 2، ص 244.

بن على بن محمد بن طى، عاملى فقعانى، مكنّى به «ابوالقاسم»، معروف به «ابن طى»، از علماى اماميّۀ قرن نهم هجرت مى باشد كه عالمى است عامل فقيه فاضل، براى ابن فهد (متوفى به سال 841 ه‍. ق) مرثيۀ نظمى گفته و اشعارى هم در وصف كتاب

مهذّب ابن فهد مذكور انشا كرده و از تأليفات اوست:

سال وفات او مابين 850 86 و 855 و 885 ه‍. ق مردّد است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 73؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 6، ص 173؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 21 و 400.

مصطلح رجال و گاهى خود محمد را نيز گويند.

احمد بن عباس نجاشى صيرفى است و او غير از نجاشى، صاحب رجال، مى باشد.

ابن الطيب، ابراهيم سعيد بن طيب --> رفاعى، ابراهيم بن سعيد بن طيب

ابن الطيب، احمد بن محمد --> سرخسى، احمد بن محمد

ابن الطيب، محمد بن طيّب --> قادرى، محمد بن طيب بن عبدالسلام

ابن طيفور، احمد بن ابى طاهر طيفور --> ابن ابى طاهر

انصارى اوسى قرطبى، معروف به «ابن الطيلسان»، از فضلاى قرن پنجم هجرت مى باشد كه در حديث و علوم عربيّه و قرائات مختلفه بصيرتى بسزا داشته و از تأليفات اوست:

در اواخر زندگانى از موطن خود، قرطبه، رحلت كرده و در مالقه اقامت نمود تا موافق نقل معتمد از بغية الوعاة سيوطى، به سال 442 ه‍. ق درگذشت. عجب از كشف الظّنون است كه وفات او را در يك جا سال 242 ه‍. ق و در سه جا 643 ه‍. ق نوشته است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 829]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، آخر ص 526.

جمال الدين اللّقب، ابوالحسن الكنيه، ازدى القبيله، مصرى البلده، ابن ظافرالشّهره، موافق آنچه از فوات الوفيات نقل شده، از فضلاى اوايل قرن هفتم هجرت است. در اصول و علوم عربيّه و تاريخ ملوك سلف به ديگران مقدّم بود. بعد از فوت پدرش در مدرسۀ مالكيّه يا كامليّۀ مصر تدريس مى نمود. كتاب بدائع البدائة، كه در مصر و قاهره چاپ شده، تأليف او بوده و 87 حاوى شرح حال و محاسن اشعار شعرايى است كه با تنگى وقت و ضيق فرصت بالبداهه انشاى شعر كرده اند. به سال 623 ه‍. ق در 56 سالگى درگذشت.

ابن ظفر، محمد --> حجة الدين

اربلى، حنفى المذهب، مجدالدين اللّقب، ابوعبدالله الكنيه، ابن الظهيرالشّهره، از مشاهير ادبا و شعراى اواخر قرن هفتم هجرت است كه از مشاهير علماى دمشق و بغداد تحصيل مراتب علميّه نمود. در فقه حنفى نيز بصير بود. ديوان مرتبى در دو جلد بزرگ داشته و به سال 677 يا 697 ه‍. ق درگذشت و ولادتش در سال 602 ه‍. ق بوده است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 133]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4167.

بن نجم الدين امين بن ابى بكر بن ظهيره، قرشى مكّى حنفى، ملقّب به «جمال الدين»، معروف به «ابن ظهيره»، از فضلاى قرن دهم هجرت و مؤلف كتاب الجامع اللّطيف فى فضائل مكّة و بناء البيت الشّريف است كه در مصر چاپ و در باب دهم آن شرح حال امراى مكّه را هم از عهد سعادت حضرت رسالت صلى الله عليه و آله تا سال 949 ه‍. ق نگاشته است.

سال وفاتش به دست نيامد و در 960 ه‍. ق در قيد حيات بوده است.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 150.

ابن عابدين، محمد بن محمدامين --> ابن عابدين، محمدامين

4309 و 4310. ابن عابدين، محمدامين (... - 1252 ه‍. ق)

بن عمر بن عبدالعزيز بن احمد، دمشقى شافعى حنفى، كه به جهت انتساب به جدّ پنجمش، محمد معروف به «عابدين»، به «ابن عابدين» شهرت يافته است، از علماى اواسط قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه در حال صغر، قرآن مجيد را حفظ كرد. نحو و صرف و فقه شافعى و اصول تجويد را از شيخ القراء شيخ سعيد حموى فراگرفت؛ پس حديث و تفسير و علم معقول را نيز از سيد محمد شاكر اخذ و حسب الالزام او از مذهب شافعى به حنفى عدول كرده و اصول و فقه حنفى را نيز از وى خواند و مرجع استفادۀ اكابر وقت گرديد.

88 در فقه و حديث و تفسير و ادبيّات تأليفات بسيارى دارد كه از آن جمله است ردّ المحتار على الدّرّ المختار شرح تنوير الابصار كه چندين مرتبه چاپ شده و حاشيۀ كتاب درّ مختار علاءالدين حصكفى بوده و به حاشيۀ ابن عابدين معروف است و درّ مختار نيز شرح كتاب تنوير الابصار محمد بن عبدالله تمرتاشى سابق الذكر است. محمدامين به سال 1252 ه‍. ق در 54 سالگى در دمشق وفات يافت و در مقبرۀ باب الصغير مدفون شد.

پسرش، علاءالدين محمد بن محمدامين (متوفّى به سال 1306 ه‍. ق)، كه نيز به «ابن عابدين» معروف مى باشد، كتابى در تكميل كتاب مذكور پدرش تأليف كرده و قرّة عيون الاخيار لتكملة ردّ المحتار موسومش داشته و آن نيز در قاهره چاپ شده است.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 154-155.

بن احمد بن على بن عاشر، مالكى المذهب، انصارى النسب، اندلسى فاسى الموطن، ابومحمدالكنيه، ابن عاشرالشّهره، از علماى قرن يازدهم هجرت مى باشد كه در اكثر علوم متداوله ماهر و كتاب المرشد المبين على الضّرورى من علوم الدّين از آثار قلمى اوست و آن منظومه اى است در اصول دين موافق مذهب مالك بن انس كه در مصر و فاس چاپ و در اختصار و تحقيق و كثرت فوايد كم نظير است. ابن عاشر در سال 1040 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 155.

مالكى اندلسى، غرناطى البلده، ابوبكرالكنيه، ابن عاصم الشّهره، از قضات مالكيّه مى باشد كه به «قاضى الجماعه» معروف بوده و از تأليفات اوست:

وفات او بنا به نوشتۀ بعضى، به سال 829 ه‍. ق در 69 سالگى وقوع يافته و در كشف الظّنون گويد كه ارجوزۀ مذكوره را در سال 89 835 ه‍. ق در غرناطه نظم كرده و ديگر چيزى از وفاتش ذكر ننموده است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 185]؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 156.

بن موفق الدين ابى الفضل اسعد منفاخ بن حلوان، كه لقبش «نجم الدين»، كنيه اش «ابوالعباس» و به جهت لقب «منفاخ» داشتن پدرش، به «ابن المنفاخ» و به سبب عالمه بودن مادرش، كه به «بنت دهين اللوز» شهرت داشته، به «ابن العالمه» معروف است، از مشاهير اطبّا و حكماى قرن هفتم اسلامى مى باشد كه در ادبيّات و شعر و انشا هم وحيد عصر خود بوده و در موسيقى و بربطنوازى و حسن خط نيز مهارتى بسزا داشته است. طبيب مخصوص ملك مسعود بوده و اخيراً در اثر فطانت، متقلّد وزارت وى هم گرديد، ولى عاقبت مغضوب وى شده و به وطن خود مراجعت كرد و مرجع استفادۀ جمعى وافر بود تا در سال 623 يا 652 ه‍. ق درگذشت و از تأليفات اوست:

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 95]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4567.

به جلد اول قاموس الاعلام و جلد اول كنى و القاب فاضل معاصر، حاج شيخ عباس قمى، مراجعه نمايند.

به صفحه 314 تاريخ بغداد خطيب مراجعه نمايند.

به اغانى ابوالفرج اصفهانى و مروج الذّهب مسعودى و جلد اول قاموس الاعلام و جلد اول كنى و القاب مراجعه نمايند.

4314 و 4315. ابن عباد، اسماعيل (326-387 ه‍. ق)

بن عباد بن عباس بن عباد بن احمد بن ادريس، ديلمى قزوينى طالقانى، مكنّى به «ابوالقاسم»، ملقّب به «كافى الكفاة»، معروف به «صاحب» يا «ابن عباد» يا «صاحب بن عباد»، از فحول ادباى وزرا مى باشد كه اديب كامل، 90 محقّق مدقّق، لغوى نحوى، منشى متكلم متبحر و شاعر متمهّر شيعى امامى، نادرۀ دهر و اعجوبۀ عصر، وزير بى نظير مؤيدالدوله و برادرش، فخرالدوله، از ملوك ديالمه (آل بويه) بود.

در مراتب علم و فضل و كمال و فصاحت و بلاغت و سخاوت و تفنّن در شعر و ادبيّات و علوم متنوعه و ديگر كمالات نفسانيّه طاق و مشهور آفاق، مسلّم مخالف و موافق، در كتب تراجم عامّه و خاصّه مذكور و زينت اوراق و سطور، كالشمس فى رابعة النّهار واضح و آشكار و مستغنى از مسابقه در اين مضمار است، بلكه مجلسى اول (به نقل روضات) او را از افقه فقهاى اماميّه مى شمارد و به «علاّمه» و «رئيس المحدّثين والمتكلّمين» بودنش ستوده و گويد: هر اندازه از علم و فضل مذاكره شود، مقام صاحب بالاتر از آن است. ثعالبى در يتيمة الدّهر گويد: عبارتى را سراغ ندارم كه در بيان علو مقامات علمى و ادبى، جودى و كرمى او كافى بوده و تفرّد

او در غايات آداب محاسن متنوعه و جامعيت او در مفاخر و فضايل گوناگون را وافى باشد كه هرچه همّت بگمارم، قول عالى من از ايفاى حق انزل معالى او قاصر مى باشد:

وَ اِنَّ قَميٖصاً خيطَ مِنْ نَسْجِ تِسْعَةٍ *** وَ عِشْرٖينَ حَرْفاً عَنْ مَعٰاليٖهِ قٰاصِرٌ

در نخبة المقال در رديف اشخاص مسمّى به «اسماعيل» گويد:

والصاحب الجليل بن عباد *** بحر محيط فاقد الانداد

دربار او قبلۀ آمال و همواره مجمع علما و سادات و ارباب كمال و فحول و اكابر دانشمندان و اجلاّى ادبا و شعرا و مرجع استفادۀ طبقات افاضل بود. پيوسته ايشان را به تأليف و تصنيف كتاب ترغيب و تشويق مى نمود.

اين است كه شيخ جليل، حسن بن محمد قمى، تاريخ قم را و قاضى على بن عبدالعزيز جرجانى كتاب تهذيب التّاريخ را و احمد بن فارس رازى لغوى كتاب صاحبى را در لغت و ثعالبى هم كتاب يتيمة الدّهر را در شرح حال شعرا به نام وى تأليف كرده و صدوق ابن بابويه هم با آن همه جلالت آفاقى كه دارد، كتاب عيون اخبار الرّضا عليه السلام را به نام وى تأليف و ديباچۀ آن را به ذكر دو قصيدۀ غرّاى او، كه در اهداى سلام به حضرت رضا عليه السلام انشا كرده، مزيّن نموده است. شعراى نامى وقت هم، كه به نوشتۀ بغية الوعاة، بالغ به پانصد تن بوده و صاحب ديوان 91 بوده اند، مدايح بسيارى دربارۀ وى انشا نموده اند.

ابوسعيد رستمى با تذكّر دادن وزارت پدر و جدّش نيز گويد:

ورث الوزارة كابرا عن كابر *** موصولَة الاسناد بالاسناد

يروى عن العباس عباد وزا *** رته و اسماعيل عن عباد

در باب اكرام و افضال و ملاطفات او كه دربارۀ سادات و علما و فضلا و ارباب كمال معمول داشته، نوادر بسيارى منقول است: وقتى، ابوالقاسم زعفرانى چند شعرى مديحه اش گفته و لباس خزى از وى درخواست نمود. در جواب بنگاشت كه كسى از معن بن زائده خواستار مركبى گرديد؛ پس معن يك شتر و اسب و قاطر و الاغ و كنيزكى بدو بخشيده، گفت: «اگر خداى تعالى مركوبى غير اينها خلق كرده بودى، آن را نيز به تو دادمى». اينك ما هم مقرّر داشتيم كه جبّه و قميص و دراعه و منديل و سراويل و مطرف و جوراب و كيسه و ردا و كسايى، كه هريكى از لباس هاى معمولى وقت و يا از توابع لباس است، به تو ارزانى دارند و اگر لباسى ديگرى سراغ داشتم كه از خز درستش مى كنند، آن را نيز به تو مى بخشيدم.

مقرّر بود هركسى كه در ماه رمضان بعد از عصر وارد دربار او مى شد، بايستى بعد از افطار برگردد. در هر شب از ماه رمضان هزار نفر روزه دار در دربار او افطار مى نمودند. خيرات و مبرّات و صلات و صدقاتى كه در اين ماه از وى به ظهور مى آمد، معادل خيرات و صدقات ساليانۀ وى بود. از بغية الوعاة سيوطى نقل است كه صاحب از خانوادۀ علم و شرف بود. از كودكى به تحصيل علم پرداخت. همه روزه در موقع رفتن به درس، مادرش يك دينار (طلاى مسكوك هيجده نخودى) و يك درهم بدو مى داد تا به نخستين فقيرى كه تصادفش نمايد، صدقه كند.

به همين روش مى بود تا بعد از سنّ رشد و كبر نيز همين رويّه را ادامه داد. به خادمى كه موظّف به فرش كردن رختخوابش بوده، توصيه مى نمود كه همه شب زير بستر او يك دينار و يك درهم بگذارد تا بعد از بيدار شدن از يادش نرفته، به قرار سابق صدقه اش نمايد. تصادفاً يك شب خادم غفلت كرد. صاحب هم بعد از بيدار شدن چيزى نديد و از راه تطيّر، حمل به قرب اجل نمود. خادم را امر كرد كه آن رختخواب 92 را كه آنجا بوده، جمع كند و به نخستين فقيرى كه تصادفش نمايد، بدهد. خادم نيز نخست به سيدى نابينا كه از دست زنى گرفته بوده، تصادف كرد. خواست كه آنها را بدو بدهد.

سيّد پرسيد كه چيست‌؟ گفت: «يك مخدّۀ ديبا و يك بستر ديباست». پس سيّد بيهوش افتاد. خادم قضيه را به عرض صاحب رسانيد. صاحب امر به احضار آن سيّد داده و از وضع حالش استفسار نمود. گفت: «دخترم را به ديگرى تزويج كرده ام. مدتى است اهتمام تمام دارم از نفقات ضرورى و قوت لايموت خودمان اضافه كرده و جهازيه اى براى او تهيه كنم تا ديشب اين زن، كه مادرش مى باشد، اظهار داشت كه براى جهازيه، يك مخدّۀ ديبا و يك بستر ديبا هم ضرور است. همين كه عدم قدرت مالى را اظهار كردم، خصومتى مابين من و او واقع شد. همين كه اين خادم آن مخدّه و بستر را داد، از كثرت تأثر، حال غشوه و بيهوشى دامن گيرم گرديد». صاحب فرمود: «براى مخدّۀ ديبا چيزهاى ديگرى نيز لازم است كه مناسب آن باشد»؛ لذا حسب الامر، جهازيۀ مكمّلى تهيه شد. داماد نيز احضار و با عطيۀ كاملى مفتخر گرديد.

صاحب حديث و علوم دينيّه را از پدر خود و ديگر اكابر وقت اخذ كرد. انشا و فنون شعرى و ادبى را هم از احمد بن فارس نحوى لغوى صاحب مجمل و عباس بن محمد نحوى ملقّب به «عرام» و ابن العميد آتى الذكر، وزير معروف ركن الدوله و ديگر اكابر

وقت فراگرفت. به جهت كثرت مصاحبت و ملازمت حضور ابن العميد، او را «صاحب ابن العميد» مى گفتند. پس از تصدى مقام وزارت نيز لفظ «صاحب» به واسطۀ كثرت استعمال، لقب مشهورى وى گرديد و يا «صاحب» گفتن او به جهت آن بوده كه از كودكى مصاحب مؤيدالدوله و از طرف او ملقّب به «صاحب» بوده است؛ به هرحال، اولين وزيرى است كه به همين لقب (صاحب) ملقّب بوده و بعد از او لقب رسمى وزراى وقت گرديد و ازآن رو كه تمامى امور سياسى و مهمّات كشورى فخرالدوله را كفايت كرده و به طور اكمل انجام مى داد، به لقب «كافى الكفاة» هم ملقّب بوده است.

عالم بيانى، شيخ عبدالقاهر جرجانى و ابوعلى حسن بن قاسم رازى صاحب مبسوط (در لغت) و بسيارى از اجلاّى وقت نيز از تلامذۀ صاحب بوده اند.

93 گويند صاحب در اثر علاقۀ مفرطى كه به دين و علوم دينيّه داشته، نسبت به كسانى كه مايل به فلسفه بوده اند، بدبين بود. ابوحيان توحيدى را نيز روى همين اصل تبعيد نمود و از تأليفات صاحب است:

اشعار طريفۀ صاحب نيز بسيار و يك چندى از آنها ضمن عنوان ابوهاشم علوى نگارش يافته و در اينجا نيز بعضى از آنها را تذكر مى دهيم:

لعمرك ما الانسان الّا بدينه *** فلاتترك التقوىٰ اِتكالا على النسب

فقد رفع الاسلام سلمان فارس *** و قد وضع الشرك الشريف ابا لهب

ايضاً

رَقّ الزجاجُ و رقّت الخمرُ *** و تشابها فتشاكل الامر

فكأ نما خمر و لا قدح *** و كأ نما قدح و لا خمر

ترجمۀ فارسى نظمى اين رباعى ضمن شرح حال عراقى، ابراهيم بن شهريار مذكور افتاده است.

تشيع و امامى مذهب بودن صاحب به شهادت بعضى از تأليفات و بسيارى از اشعار رائقۀ او، كه مؤيّد به تصديق جمعى وافر از اكابر مى باشند، مسلّم بوده و اصلاً جاى ترديد نمى باشد. نقش نگين يك انگشترش «عَلىٰ اللّٰهِ تَوَكَّلْتُ وَ بِالخَمْسِ تَوَسَّلَتُ‌» و انگشتر ديگرش اين چنين بود:

شفيع اسماعيل فى الآخرة *** محمد والعترة الطاهرة

علاوه بر اشعار و مدايح بسيارى كه در حق خانوادۀ عصمت عليهم السلام و مدح حضرت على بن ابى طالب عليه السلام و اولاد امجاد او به رشتۀ نظم آورده، بيست وهفت قصيدۀ طريفه در حق آن حضرت گفته كه هريكى از آنها از يكى از حروف هجا خالى است. فقط قصيدۀ بى واو را موفق نشده و آن را نيز نوه اش تكميل و در مدح خود صاحب سروده است.

در اعيان الشّيعة 94 گويد: شايد صاحب، اين رويّه را از واصل بن عطا اخذ كرده كه به جهت نداشتن مخرج حرف راء اصلاً اين حرف را در محاورات خود به كار نمى برد و بعضى از اشعار او را كه در مدح حضرت اميرالمؤمنين و خانوادۀ عصمت عليهم السلام سروده، زينت بخش اوراق مى نمايد:

كان النبى مدينة العلم التى *** حوت الكمال و كنت افضل باب

رُدّت عليك الشمس و هى فضيلة *** ظهرتْ فلم تستر بلف نقاب

لم احك الا ما روتُه نواصب *** عادتك و هى مباحة الاحباب

لو شُقَّ عن قلبي يرى وُسْطَه *** سطران قد خُطّا بلا كاتب

العدل والتوحيد فى جانب *** و حبُ اهل البيت فى جانب

انا و جميع من فوق التراب *** فداء تراب نعل ابى تراب

در مناقب ابن شهرآشوب و ديگر كتب معتمده، بسيارى از اشعار او مذكور و در مجلّد عاشر بحار الانوار مجلسى مراثى بسيارى در وقايع جان سوز كربلا از وى نقل كرده است:

كيف يشفي البكاءُ فى قتل مولا *** ى امام التنزيل والتأويل

و لو ان البحار صارت دموعى *** ما كفتنى لمسلم بن عقيل

ثم لم يشفهم سوى قتل نفس *** هى نفس التكبير والتهليل

ليت روحى ذابت دموعا فابكى *** للذي نالكم من التذليل

فولائي لكم عتادي و زادي *** يوم القاكم على سلسبيل

لي فيكم مدايح و مراث *** حفظت حفظ محكم التنزيل

قد كفاها في الشرق والغرب فخرا *** أن يقولوا من قيل اسماعيل

و متى كادنى النواصبُ فيكم *** حسبى اللّه و هو خير وكيل

ولادت صاحب در زمان غيبت صغرى به سال 324 يا 326 ه‍. ق در طالقان قزوين يا اصطخر فارس بوده و به همين جهت، به «طالقانى» يا «اصطخرى» نيز موصوف بوده است.

وفاتش هم شب جمعه يا عصر جمعه بيست وچهارم ماه صفر 385 يا به زعم بعضى، 387 ه‍. ق در رى واقع شد. ابوالعباس ضبى، كه بعد از او متصدى وزارت بوده، به جنازه اش نماز خواند. جنازۀ او به اصفهان نقل و در محلّۀ بدريه نامى، كه در اين اواخر به «باب طوقچى» و «ميدان كهنه» معروف است، مدفون گرديد. 95 حاجى كرباسى سابق الذكر به زيارت او مداومتى داشت. قبّۀ او را هم، كه منهدم شده بوده، تعمير كرد.

مردم نيز در زيارت او خير عاجل را تجربه كرده اند كه هركه زيارتش كند، يك هفته تمام نشده، به خيرى برسد.

روز وفاتش تعطيل عمومى شد. تمامى مردمان رى در درب قصر وى حاضر بودند. به مجّرد بيرون آوردن جنازه به يك بارگى صيحه آوردند؛ لطمه زده و لباس هايشان را پاره كرده و زمين را بوسه مى دادند. سلطان فخرالدوله نيز با اهل دربار تغيير لباس كرده و پيشاپيش جنازه مى رفتند و چند روزى در مجالس ترحيم عزادار بوده اند و سيد رضى و ديگر اكابر وقت مراثى بسيارى در حق او گفته اند؛ چنان كه ابوالحسن همدانى گويد:

يبكى الانام سليلَ عباد العلا *** والدين والقرآن والاسلام

مات المعالي والعلوم بموته *** فعلى المعالي والعلوم سلام

مخفى نماند كه صاحب غير از يك دختر فرزندى نداشت و از تزويج آن دختر به سيد هاشمى فرح مفرط مى كرد كه نسل او به شرف اتصال به نسل رسالت مشرّف شده و در حق نوۀ دخترى خود، ابوالحسن عباد بن على حسينى، گويد:

الحمد للّه حمدا دائما ابدا *** اذ صار سبط رسول الله لى ولدا

اما ابوالحسن عباد بن عباس، پدر صاحب نيز از افاضل وزرا و وزير ركن الدولة بن

بويه، پدر فخرالدولۀ مذكور فوق، بود. در علم و فضل و كمال و ورع و تقوا و امانت و قناعت و حسن سياست وحيد عصر خود به شمار مى رفت. به اصلاحات عمومى بسيارى موفق بود. از ابوخليفۀ سابق الذكر و ديگر اكابر رى و بغداد و اصفهان استماع حديث كرد و كتابى در تفسير آيات الاحكام تأليف نمود و در 334 يا 335 ه‍. ق درگذشت و تمامى طبقات رعايا تا مدت ها بعد از وفات او در حسرت و تأسف بوده اند.

در خاتمه تذكر مى دهد: ابوحيان توحيدى و ابوبكر خوارزمى سابق الذكر و بعضى از اكابر شعراى وقت، با آن همه ملاطفات صاحب كه دربارۀ ايشان داشته، محض به جهت كمى حظّ و عدم حصول پاره اى اغراض فاسدۀ شخصى، در اثر كفران نعمت و نمك به حرامى، زبان به هرزه درايى گشودند، بلكه چنانچه در مطاوى كلمات فوق اشاره نموديم، ابوحيّان 96 علاوه بر جهات مذكوره به سبب تبعيد شدن از طرف صاحب، كه در نتيجۀ ميل او به فلسفه بوده، كتابى به نام ثلب (مثالب خ ل) الوزيرين در ذم صاحب و ابن العميد تأليف داد و كلمات ابن خلّكان را كه دربارۀ اين كتاب گفته، در شرح حال خود ابوحيّان تذكّر داده ايم و رجوع بدانجا نمايند.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 1، ص 56-57، ش 288]؛ حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 209]؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 78؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 104؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 27؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 211؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 644 و ج 4، ص 2911؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 2، ص 114؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 12، ص 322 و 459؛ ابن نديم، الفهرست، ص 194.

ابن عباد بغدادى --> ابن عباد، محمد بن محمد بن عباد

ابن عباد رندى --> ابن عباد، محمد بن ابراهيم

ابن عباد صوفى --> ابن عباد، محمد بن ابراهيم

ابن عباد طالقانى --> ابن عباد، اسماعيل

رندى، مكنّى به «ابوعبدالله»، كه به جهت انتساب به جدّ هشتمش، عباد، به «ابن عباد» معروف است، از وجوه و اعيان علما و فقهاى اندلس مى باشد كه در شهر رنده از بلاد

اندلس نشئت يافت. در هفت سالگى قرآن مجيد را حفظ كرد. نحو و ادبيّات و فقه و اصول را تحصيل و با كمال تقوا و عفت مى زيست. شريعت را با طريقت توأم ساخته و در فنّ تصوف كلمات خوبى دارد؛ به همين جهت، بيشتر، از وى به «ابن عباد فقيه صوفى» تعبير مى نمايند. سال ها در بلاد اندلس سياحت ها كرده و تدريس مى نمود و لسان الدين بن خطيب سابق الذكر هم از تلامذۀ وى مى باشد. اخيراً پانزده سال در شهر فاس به امامت و خطابت گذرانيد تا به سال 792 يا 793 ه‍. ق در 62 يا 63 سالگى در همان جا وفات يافت و از تأليفات اوست:

از اشعار اوست:

لايبلغ المرءُ في اوطانه شرفا *** حتى يكيل جُلّ الارض بالقدم

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 372؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 644؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 157.

97 4317. ابن عباد، محمد بن محمد بن عباد (... - 334 ه‍. ق)

قارى نحوى بغدادى، مكنّى به «ابوعبدالله»، معروف به «ابن عباد»، از فضلاى قرن چهارم هجرت مى باشد. در علم قرائت و نحو و فنون ادبيّه به معاصرين خود مقدّم بود. نحو را از ابوسعيد سيرافى اخذ كرد و روز جمعه بيست وهشتم ذى حجۀ 334 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 28.

ابن عباس، خلف بن عباس --> زهراوى، خلف بن عباس

بن عباس بن عبدالمطلب بن هاشم صحابى ابن صحابى، مكنّى به «ابوالعباس»، معروف به «ابن عباس»، موصوف به «ابوالخلفا» و «ابن سيدالناس»، از اكابر صحابۀ جلالت اساس و جدّ عالى خلفاى بنى عباس بود و لفظ «ابن عباس» در صورت اطلاق

و نبودن قرينه، بدو منصرف مى باشد. وى از تلامذۀ حضرت اميرمؤمنان و مواليان و اخلاص كيشان آن حجّت رحمان بود و به مدلول مجموع چندين حديث نبوى، از طرف حضرت رسالت صلى الله عليه و آله به دعاهاى نشر اسلام، بنده صالح بودن خدا، زيادتى علم، فقاهت در دين، علم تأويل قرآن و حكمت مفتخر گرديده است.

اينك در نتيجۀ ادعيۀ صادره از زبان مبارك آن ترجمان وحى الهى، به درك فيوضات حضور حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام موفق شد و در اثر تعليمات آن حضرت، رموز و دقايق قرآنى را واقف، به علوم بسيارى عارف، از كثرت علوم متنوعه، خصوصاً علوم قرآنيّه، به «بحر» و «حبرالامه» و «ترجمان القرآن» و «سلطان المفسرين» ملقّب، به نشر حديث و تفسير و قسمت اعظم علوم اسلاميّه موفق گرديد؛ بالخصوص علو مقام علمى او در حديث و فقه و تفسير قرآن مستغنى از بيان، مجلس او درخصوص علم شعر و انساب و حلال و حرام و وقايع ايّام عرب و فنون ادبيّه و عربيّه جامع ترين محافل و در حل مشكلات متنوعه مرجع استفادۀ افاضل بود. دويست سؤال نافع بن ازرق خارجى را، كه راجع به تفسير قرآن بوده اند، جواب متقن داد و در هر جوابى به يكى از اشعار عرب استشهاد نمود.

بالجمله، ابن عباس به نوشتۀ سيوطى، از طبقۀ اول مفسّرين بود و اينكه بعد از صحابه، 98 اهل مكّه نسبت به تفسير قرآن اعلم تمامى مردم بوده اند، همانا به جهت تلمذ ايشان به ابن عباس بوده است. ابن عباس نخستين كسى است كه قرآن مجيد را تفسير كرده و در اين باب گوى سبقت برد و تفسير ابن عباس در السنه معروف و اقوال او در كتب تفسير منقول است.

ولادت او سه سال پيش از هجرت واقع شد و شرح حال مادرش در باب چهارم اين كتاب به عنوان ام الفضل، لبابه مذكور است. وفات ابن عباس بنابر مشهور، به سال 68 و يا به زعم بعضى، 64 يا 67 و يا 74 ه‍. ق در طايف وقوع يافت. جناب محمد بن حنفيّه به جنازه اش نماز خوانده و فرمود: «اليوم مات ربانى هذه الامة». بنابر قول آخر در تاريخ وفات او لفظ «دليل» و بنا به تاريخ 64 هريك از دو لفظ «دين» و «جلال» مادّۀ تاريخ وفاتش مى باشد. با وجود مراتب مذكوره، بعضى از علماى رجال با تجليل مقامات علميّه قدحش كرده و گويند در هنگام توليت بصره از حضرت على عليه السلام منحرف شد.

در نخبة المقال نيز در رديف اشخاص مسمّى به «عبدالله» گويد:

كنيف علم ولد العباس *** و لا اراه من خيار الناس

قضاوت در اين موضوع و بسط زائد را موكول به كتب مربوطه مى دارد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 17، ص 53-54، ش 293]؛ حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 1، ص 195؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 645؛ كتب رجاليه.

ابن عباس ثانى، عامر بن شراحيل --> شعبى

بن عبدالله يا عبدالبرّ بن محمد بن عبدالبرّ، حافظ اندلسى، قرطبى الولاده، ابوعمرالكنيه، ابن عبدالبرالشّهره، جمال الدين اللّقب، مالكى المذهب والفروع، اشعرى الاصول كه نام و نسبش بنابر مشهور، به قرار مذكور و موافق تصحيح كشف الظّنون، يوسف بن عمر بن عبدالبرّ بن عبدالله است. از فقها و محدّثين مالكيّۀ اندلس مى باشد كه در حديث و آيات قرآنى نظيرى در ديار اندلس نداشته و در ادبيّات و ديگر علوم متداوله نيز بى بهره نبوده است. براى تحصيل علم سياحت ها كرده و به «حافظ مغرب» شهرت يافت. ناصبى بسيار متعصّب بوده و از تأليفات اوست:

99 1. الاستيعاب فى اسماء الاصحاب يا فى معرفة الاصحاب (كه در مصر و حيدرآباد هند چاپ شده است)؛ 2. بهجة المجالس و انس المجالس (در محاضرات)؛ 3. التّمهيد لما فى الموطأ من المعانى والاسانيد؛ 4. جامع بيان العلم و فضله و ما ينبغى فى روايته و حمله؛ 5. جامع العبر؛ 6. الدّرر فى اختصار المغازى والسّير؛ 7. الكافى فى فروع المالكيّة و غيرها.

به سال 463 ه‍. ق در 95 سالگى در شاطبه از بلاد اندلس درگذشت و چنانچه در باب اوّل نگارش داده ايم، خطيب بغدادى نيز، كه حافظ شرق بوده، در همين سال وفات يافته است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 550-551]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 788؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 518؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 339؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 39؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 645.

بن عبدالحق بن عبدالله بن على بن مسعود يا شمائل، بغدادى، حنبلى، ملقّب به «صفى الدين»، مكنّى به «ابوالفضائل»، از افاضل قرن هشتم هجرت مى باشد كه از اكابر مصر و دمشق و مكّه و مولد خود، بغداد و بلاد ديگر، تفقّه كرده و استماع حديث و تكميل مراتب علميّه نمود. از مشايخ مصر و شام و عراق، كه بالغ به سيصد نفر مى باشند، اجازه داشت. اصلاً ازدواج نكرد. بسيار زاهد و متواضع و با فتوت و مروّت و داراى محاسن اخلاق و به تفرّد و انزوا مايل بود. در حساب و هندسه و جبر و مقابله متمهّر و در فرائض، علاّمۀ وقت خود بود؛ به همين جهت، گاهى به «فرضى» هم موصوفش دارند. شعر خوب نيز مى گفت و در اواخر عمر خود تمامى اوقاتش در تدريس و تأليف و فتوا مصروف بود تا در ماه صفر 739 ه‍. ق در 81 سالگى در بغداد درگذشت و در مقبرۀ احمد بن حنبل مدفون گرديد. از تأليفات اوست:

بازهم آن را فتح نموده... و اين جمله نيز صريح است در اينكه اين كتاب مراصد از خود ياقوت، كه وفاتش مسلّماً در سال 626 ه‍. ق است، نمى باشد و اگر قطع هم نباشد، به طور ظنّ قوى اطمينانى توان گفت كه مؤلف كتاب مراصد، كه تلخيص معجم البلدان است، در تتميم كلمات آن بعد از ذكر خلاصه اش گفته «قلت...» و اگر مؤلف خود ياقوت بودى، با قطع نظر از منافات دو تاريخ مذكور لفظ «قلت» بى مورد بوده و در رديف وقايع ديگر آن بلده كه ذكر كرده، مى گفت كه در فلان تاريخ هم مفتوح ملك اشرف گرديد؛ در نتيجه، قول اول مذكور را كه از حوادث جامعه و كشف الظّنون نقل كرديم، تأييد مى نمايد و به شرح حال حموى، ياقوت بن عبداللّٰه هم مراجعه نمايند. ناگفته نماند كه به نوشتۀ كشف الظّنون، سيوطى هم كتاب مراصد الاطّلاع نامى دارد كه به اتمام آن موفق نشده و آن غير از اين مراصد الاطّلاع چاپ ايرانى معروف است).

منابع: ياقوت حموى، مراصد الاطّلاع؛ ابن فوطى، عبدالرزاق بن احمد، الحوادث الواقعة والتجارب النافعة فى المأة السابعة؛ ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة فى اعيان المائة الثامنه، ج 2، ص 418.

بن عبدالله بن عبدالحكم، مصرى قرشى، مكنّى به «ابوالقاسم»، معروف به «ابن عبدالحكم»، از افاضل اواسط قرن سيّم هجرت و از كسانى است كه در فتوحات اسلامى تأليف كتاب نمود. كتاب فتوح مصر والمغرب، 101 كه كتابى است بزرگ، از او مى باشد و نسخۀ خطّى آن در كتابخانۀ پاريس موجود است. وى در سال 257 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 2، ص 1240]؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 191.

شامى مقدسى، فاضل كاتب حنبلى، ملقّب به «زين الدين»، معروف به «ابن الدائم»، از مشاهير ادبا و خطّاطان و فقهاى حنبليّه مى باشد كه بسيار سريع الكتابه و كثيرالحفظ بود؛ چنان كه يك صفحه را يك بار نظر مى كرد و تا آخر آن از حفظ خاطر روى كاغذ

مى آورد و محتاج به نظر دويمى آن صفحه نمى شد و روزى تا نه جزوه به خط خود مى نوشته است. گويند زياده بر دو هزار كتاب به خط وى نوشته شد. در آخر عمر نابينا گرديد. شعر خوب نيز مى گفته و از اوست:

ان يذهب اللّه من عيني نورهما *** فان قلبي بصير ما به ضرر

عجزت عن حمل قرطاس و عن قلم *** من بعد الفىٰ بالقرطاس والقلم

كتبت الفا و الفا من مجلدة *** فيها علوم الورىٰ من غير ما الم

ما العلم فخر امرء إلّالعامله *** ان لم يكن عمل فالعلم كالعدم

در 660 يا 668 ه‍. ق درگذشت.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 336؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 445.

ابن عبدالدائم، احمد بن يوسف --> سمين، احمد بن يوسف

بن محمد بن عبدربه، اندلسى قرطبى، مروانى النسب، مالكى المذهب، ابوعمرالكنيه، ابن عبدربه الشّهره، از مشاهير علما و ادبا و محدّثين و شعراى زمان غيبت صغراى اندلس مى باشد كه در كثرت محفوظات و اطّلاع بر وقايع و اخبار، وحيد عصر خود بود. قصص و حكايات بسيارى را به نظم آورد (كه اين رويه در عرب بسيار كم است) و كتاب العقد الفريد او يگانه سبب اشتهار اوست كه بارها در قاهره چاپ و از مهم ترين كتب ادبيّه محسوب، خزانه اى است مملو از جواهر نفيسۀ متنوعه. ديوان شعرى هم داشته و اشعارش در غايت دقت و نهايت لطافت مى باشد و از اوست:

102

الجسم فى بلد والروح فى بلد *** يا وحشة الروح بل يا غربةَ الجسد

ان تبك عيناك لى يا من كلفت به *** من رحمة فهما سهماك فى كبدي

ايضاً

يا ذا الذى خط العذار بوجهه *** خطين هاجا لوعة و بلابلا

ما صح عندى ان لحظك صارم *** حتى لبست بعارضيك حمايلا

ايضاً

ودعتنى بزفرة و اعتناق *** ثم قالت متىٰ يكون التلاقي

و بدتْ لي فأشرق الصبحُ منها *** بين تلك الجيوب والاطواقِ

يا سقيمَ الجفون مِنْ غير سقم *** بين عينيك مصرع العُشّاق

ان يومَ الفراقِ أفظعُ يوم *** ليتني متُّ قبلَ يوم الفراق

روز يكشنبه هيجدهم جمادى الاولى 328 ه‍. ق در 82 سالگى به علت فلج چندين ساله در شهر قرطبۀ اندلس وفات يافته و در مقبرۀ بنى عباس مدفون گرديد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 34؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 4، ص 211؛ هاشمى، احمد، جواهر الادب فى ادبيات و انشاء لغة العرب، ص 431؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 173.

مكنّى به «ابوعثمان»، معروف به «ابن عبدربه»، برادرزادۀ احمد ابن عبدربّه مذكور فوق مى باشد كه از مهرۀ اطبّاى قرن چهارم هجرت بود. در نجوم و هيئت و علم كائنات جوّ و بعضى از علوم ديگر نيز يدى طولا داشت. چندين معالجۀ او كه اطبّاى ديگر درمانده بودند، مشهور و تأليفاتى در طب دارد. شعر خوب نيز مى گفته و از اوست:

أمِنْ بعد غوصي فى علوم الحقائق *** و طول انبساطي فى مواهب خالقي

و في حين اشرافي علىٰ ملكوته *** ارىٰ طالبا رزقا الىٰ غير رازقي

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 645.

ابن عبدالرزاق، احمد --> طنطرانى

بن ابراهيم بن احمد، حنفى دمشقى، عالم فاضل، اديب خطيب جامع سنانيۀ دمشق، در فقه و ادبيّات و فرايض يدى طولا داشت. منظومۀ قلائد المنظوم فى منتقى فرائض العلوم و نثر لآلى المفهوم فى شرح قلائد المنظوم از آثار قلمى اوست و به سال 1188 ه‍. ق درگذشت.

منابع: مرادى، محمدخليل، سلك الدرر فى اعيان القرن الثانى عشر، ج 2، ص 266.

103 ابن عبدالسلام، احمد --> منوفى

ابن عبدالسلام، عبدالعزيز بن عبدالسلام --> سلطان العلماء، عبدالعزيز بن عبدالسلام

بن على بن عبدالقدوس، مصرى مدنى، ملقّب به «شهاب الدين»، مكنّى به «ابوالمواهب»، معروف به «شناوى» و «ابن عبدالقدوس»، از اكابر علماى عرفاى قرن يازدهم هجرت مى باشد كه اصول طريقت و حقيقت را از شيخ صبغة اللّه بن روح اللّه سندى فراگرفت و كتاب الصّحف النّاموسيّة والصّحف النّاووسيه در تصوف، كه در قاهره چاپ شده، تأليف اوست. به سال 1026 ه‍. ق در مدينه درگذشت.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1146.

ابن عبدالقيس، عامر --> عنبرى، عامر بن عبدالقيس

مصطلح رجال است.

ابن عبدالكافى، على --> سبكى، على بن عبدالكافى

ابن عبدالمعطى، يحيى بن عبدالمعطى --> ابن معط

بن عقيل بن محمد بن عبدالمنعم، بزاز واسطى قرشى، معروف به «ابن عبدالمنعم»، اديبى است شاعر كه به حديث نيز اهتمام تمام داشت. خطيب بغدادى از وى روايت كرده و از اشعار اوست:

على لام العذار رأيتُ خالا *** كنقطة عنبر بالمسك افرط

فقلتُ لصاحبي هذا عجيب *** متىٰ قالوا بان اللام تنقط

در سال 471 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 20، ص 124.

بن حسين بن محمد بن حسين بن عبدالوارث، اديب نحوى فارسى، مكنّى به

«ابوالحسين»، معروف به «ابن عبدالوارث»، فنون عربيّه را از دايى خود، ابوعلى فارسى، فراگرفت. سياحت ها كرد و در رى محل توجه صاحب 104 بن عبّاد گرديد و در نيشابور مرجع استفادۀ افاضل شد. كتاب الشعر و كتاب الهجاء تأليف او بوده و در سال 421 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 18، ص 186.

موكول به علم شريف رجال است.

بن محمد بن عبدوس كوفى مذكور ذيل، معروف به «ابن عبدوس»، از ادبا و نحويّين بوده و از تأليفات اوست:

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 674].

ابن عبدوس، محمد بن عبدوس --> جهشيارى

بن عبدالواحد بن احمد بزاز، مكنّى به «ابوعبدالله»، معروف به «ابن الحاشر» و «ابن عبدون» (به ضمّ عين)، از ثقات و معتمدين محدّثين و علماى اماميّه، از پيشوايان فقه و حديث و ادب، كثيرالسماع و كثيرالروايه بوده و از مشايخ اجازۀ شيخ طوسى و شيخ نجاشى مى باشد. از تأليفات اوست:

وى در سال 423 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 1، ص 17-18، ش 81]؛ قمى، شيخ عباس،

هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 73؛ كتب رجاليه.

ابن عبدون، اسماعيل --> قالى

مكنّى به «ابومحمد»، معروف به «ابن عبدون»، از ادبا و علماى اندلس و وزراى ملوك بنى افطس مى باشد كه در فن شعر و كتابت و معانى حديث و ديگر فنون متداوله وحيد عصر خود بود. از اشعار او قصيدۀ رائيّه اى است كه از مهمّات قصايد معروفه، به نام خودش (قصيدۀ ابن عبدون) مشهور و در مرثيۀ بنى افطس است كه ضمناً تاريخ جمعى از مشاهير ملوك ماضيه و اكابر خلفا را تذكر داده و محل توجه افاضل مى باشد. شروح بسيارى بر آن نوشته اند كه من جمله شرح 105 جمال الدين ابن الجوزى و شرح ابن بدرون عبدالملك و شرح ابن الاثير حلبى سابق الذكر است و او علاوه بر شرح، كه بسيار ممتاز است، تذييلش هم كرده و مطلع قصيده اين است:

الدهر يفجُع بعد العين بالاثر *** فما البكاءُ على الأشباح والصور

انهاك انهاك لا آلوك معذرة *** عن نومة بين ناب الليث والظفرِ

فلايغرنّك من دنياك نومتها *** فما صناعة عينيها سوى السهرِ

در سال 520 يا 529 ه‍. ق درگذشت و نام او به نوشتۀ احمد رفعت، «محمد بن عبدالمجيد» بوده و بعضى ديگر «محمد بن عبدالله» نوشته اند.

منابع: رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 37؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 646.

بن عبدالله بن عبدون، رعينى حنفى، مكنّى به «ابوالعباس»، معروف به «ابن عبدون»، از فقها و ادبا و شعراى حنفيّه مى باشد كه در 299 ه‍. ق درگذشته و از تأليفات اوست:

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 23]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 74؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 646.

مصطلح رجال و از اجلاّى محدّثين شيعه است.

ابن عبدالهادى، يوسف بن حسن --> مقدسى، يوسف بن حسن بن عبدالهادى

مورّخ طبيب، نصرانى يعقوبى ملاطى، از مشاهير اطبّا و مورّخين قرن هفتم هجرى مى باشد كه كنيه اش «ابوالفرج»، لقبش «جمال الدين»، شهرتش «ابن العبرى» است (كه پدرش در اصل عبرى و يهودى مذهب بوده و اخيراً به كيش نصارى درآمده بود). به سال 623 يا 624 ه‍. ق در شهر ملاطيه از بلاد دياربكر متولد شد. مبادى و طب را از پدرش، كه از اشراف قوم خود و طبيب ماهر و در فلسفه نيز خبير بوده، خواند؛ پس فلسفه و لغات سريانى و عربى و يونانى قديم را فراگرفت. در حملات مغول با پدر خود به انطاكيه فرار كرد و طريق زهد و رهبانيّت پيش گرفته و به مقام جاثليقى، كه در مراتب مذهبى يك مرتبه پايين تر از مقام بطريقى است، رسيد؛ عاقبت بعد از تطورات بسيارى به سال 685 ه‍. ق 106 در شهر مراغۀ آذربايجان ايران درگذشت و از تأليفات اوست:

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 646؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 339.

ابن العتاهيه، محمد بن حسن --> ابن دريد، محمد

بن محمد بن ابراهيم عتايقى يا ابراهيم بن عتايقى يا ابراهيم بن محمد بن يوسف عتايقى حلّى، عالمى است فاضل، محقّق مدقّق، فقيه متبحّر، از علماى اماميّۀ قرن

هشتم هجرت كه به «كمال الدين» ملقّب، به «ابن العتايقى» معروف، با شهيد اوّل (متوفى به سال 786 ه‍. ق) و نظاير وى معاصر، جدّش به ديهى عتايق نام از قراء حلّه منسوب، به همين جهت، به «عتايقى» موصوف و عبدالرحمان نيز به «ابن العتايقى» معروف گرديده است. از تأليفات اوست:

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 2، ص 214، ش 835]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 351؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 74.

ابن عتبه، احمد بن على --> ابن عنبسه

ابن العجاج، رؤبة بن ابى الشعثاء --> رؤبه

مصطلح رجال است.

107 4335. ابن عجيبه، احمد بن محمد بن عجيبه (... - 1266 ه‍. ق)

حسنى فاسى، عارف صوفى، معروف به «ابن عجيبه» و از تأليفات اوست:

صاحب ترجمه در حدود 1266 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 169.

از فضلاى اطبّا و منجّمين اوايل قرن پنجم هجرت مى باشد كه مولد و منشأ وى فارس، در آن ديار مشهور و محل وثوق سلاطين آل بويه بود. علاوه بر نجوم و هر دو قسمت علمى و عملى طبّى، در منطق و فنون حكمت و فلسفه نيز متمهّر، در هريك از اقوال حكماى پيش از اسلام در حركت و كرويّت زمين و جوابات سؤالات ابوريحان بيرونى كه دربارۀ افلاك و ثوابت و سيّارات نموده، تأليفى دارد. وى در حدود سال 430 ه‍. ق درگذشت و اسم و مشخّص ديگرى از وى به دست نيامد.

منابع: فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 433؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 22.

ابن عدى، عبدالله بن عدى --> جرجانى، عبداللّٰه بن عدى

ابن عدى، يحيى بن عدى --> تكريتى، يحيى بن عدى

ابن العديم

ابن العديم⁽¹⁾

4337-4340. ابن العديم، احمد بن يحيى (... - 429 ه‍. ق)

بن زهير بن هارون بن موسى بن عيسى بن عبدالله بن محمد بن ابى جراده، حلبى، مكنّى به «ابوالحسن»، معروف به «ابن العديم»، نخستين كسى است از افراد خانوادۀ بنى العديم كه در حلب به قضاوت منصوب شد. فقه را از قاضى ابوجعفر سمعانى ياد گرفت. در 429 ه‍. ق 108 درگذشت. شرح حال اجمالى پسرش، هبة الله بن احمد، نيز به عنوان قاضى هبة الله، بن احمد نگارش يافته است.

محمد بن هبة الله مذكور نيز، كه كنيه اش «ابوغانم» مى باشد، فقيهى است فاضل عابد

عفيف زاهد. بعد از فوت پدر، قضاوت و خطابت و امامت حلب و نواحى آن بدو مفوّض شد و به عمارت مسجد حلب پرداخت. بعد از سال 518 ه‍. ق، كه حلب محصور فرنگى ها بوده، وفات يافت.

پسرش، قاضى ابوالفضل هبة الله بن محمد بن هبة الله، هم فقيه عابد زاهد بود. بعد از وفات پدرش، به قضاوت حلب و نواحى منصوب شد و در 562 ه‍. ق درگذشت.

خواهرزاده اش، محمد بن عبدالملك احمد بن هبة الله، كه كنيه اش «ابوالمكارم» و شهرتش «قاضى بسعادتك» بوده، قضاوت حلب را حيازت نموده و در 565 يا 566 ه‍. ق در حلب درگذشت. سبب شهرت مذكورش آن بوده كه در جواب هر سؤالى كلمۀ «بسعادتك» به زبان مى آورد؛ مثلاً فلانى چطور شد؟ مى گفت: «مات بسعادتك» و فلان خانه چطور شد؟ «خربت بسعادتك» و هكذا.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 16، ص 5-30.

ابن العديم، حسن بن ابوالحسن على --> ابن ابى جراده، حسن

ابن العديم، عبدالقاهر بن ابوالحسن على --> ابوالبركات، عبدالقاهر

ابن العديم، على بن عبدالله --> ابن ابى جراده، على بن عبداللّٰه بن محمد

يا عمر بن احمد بن هبة الله بن محمد بن هبة الله بن احمد بن يحيى مذكور فوق، حلبى، ملقّب به «كمال الدين»، معروف به «ابن ابى جراده» و «ابن العديم»، مكنّى به «ابوحفص» يا «ابوالقاسم»، فقيه مفتى، محدّث حافظ، مورّخ بليغ، كاتب منشى شاعر، قاضى حنفى، از اكابر علما و محدّثين اهل سنّت مى باشد كه در حلب و دمشق و حجاز و عراق از پدر خود و ديگر اكابر وقت تكميل مراتب علميّه نموده و رياست حنفيّه بدو منتهى مى شده است. در خط و كتابت نيز بى نظير و در عصر خود ضرب المثل و به خط خطّاط شهير، ابن البواب سابق الذكر، ترجيحش مى داده و به بهاى گزافش مى خريده اند. حتى ملوك و اكابر مانند لآلى و جواهر اتحاف يكديگر مى نموده اند.

109 در اثر سرعت قلمى هم كه داشته، كتب بسيارى استنساخ نموده و مدتى متصدى قضاوت حلب هم بوده و تمامى عمر خود را در تأليف و تدريس و فتوا مصروف داشته است. از تأليفات اوست:

بنابر اينكه هبة الله مذكور، موصوف به «عديم» باشد، بايد خودش و پدرش، احمد، موصوف به «ابن العديم» نباشند و حال آنكه ايشان نيز از افراد بنى العديم بوده اند. اينك در وجه تسميه، قول خود ياقوت را تأييد مى نمايد كه چون يحيى، پدر احمد، كه جدّ اعلاى عمر است، عديم و بى چيز بوده، لذا هريك از اولاد او به «ابن العديم» مشهور و خانواده اش نيز به «بنى العديم» شهرت يافته اند)؛ 2. بغية الطّلب فى تاريخ حلب (كه شرح حال اعيان حلب را به ترتيب اسامى حاوى، چهل مجلّد از آن به مبيضه نقل، بقيه اش در مسوده باقى و به واسطۀ حلول اجل حتمى، نقل به مبيضه نشده است و ذيل هاى بسيارى براى آن نوشته اند)؛ 3. تبريد حرارة الاكباد فى الصّبر على فقد الاولاد؛ 4. الخطّ و علومه و آدابه و وصف ضروبه و اقلامه؛ 5. الدّرارى فى ذكر الذّرارى؛ 6. رفع الظّلم والتّجرّى عن ابى العلاء المعرّى؛ 7. زبدة الحلب فى تاريخ حلب (كه با ترجمۀ لاتينى در پاريس چاپ شده است)؛ 8. ضوء المصباح فى الحثّ على السّماح.

از اشعار ابن العديم عمر است:

فوا عجبا من ريقه و هو طاهر *** حلال و قد اضحىٰ علىَّ محرما

هو الخمر لكن اين للخمر طعمه *** و لذّته مع انني لم اذقهما

110 يك قصيدۀ ميميّه كه در آن قتل و غارت و ويرانى عمارت و ديگر صدمات را كه از مغول به حلب وارد آمده، متذكر شده و مطلع آن، اين است:

هو الدهر ما تبنيه كفك يهدم *** و ان رمت انصافا لديه فتظلم

عمر به سال 660 يا 666 ه‍. ق در 75 يا 81 سالگى در قاهرۀ مصر درگذشته و در قرافه مدفون گرديد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 787]؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 16، ص 5؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 6، ص 96؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 646.

ابن العديم، محمد بن عبدالملك --> ابن العديم، احمد بن يحيى

ابن العديم، محمد بن هبة الله --> ابن العديم، احمد بن يحيى

ابن العديم، هبة الله بن احمد --> قاضى هبة الله، بن احمد

ابن العديم، هبة الله بن محمد --> ابن العديم، احمد بن يحيى

ابن عربشاه، ابراهيم --> عصام الدين، ابراهيم بن محمد بن عربشاه

بن عبدالله بن ابراهيم، حنفى رومى، دمشقى الاصل والولادة والنشأه، معروف به «عربى» و «ابن عربشاه»، ملقّب به «شمس الدين»، مكنّى به «ابومحمد» و گاهى به «عجمى» هم موصوف مى باشد. از افاضل اواسط قرن نهم هجرت است كه به روم و سمرقند و بلاد ماوراءالنهر و خوارزم مسافرت ها كرد. فقه و اصول و ديگر علوم متداوله را از اكابر آنها ياد گرفت و علم و فضل او مورد تصديق اهل عصر خود بوده است. اخيراً به وطن خود، دمشق، برگشت. به حال انزوا به تأليف و مطالعات پرداخت. بعضى از كتب فارسى را به تركى ترجمه نمود و به هر سه زبان عربى و تركى و فارسى تأليفات طريفه دارد:

فارسى ترجمه كرده و همين ترجمۀ فارسى در ايران چاپ شده است. نظر بعضى آنكه ابن عربشاه هم آن را به عربى ترجمه كرده و همين ترجمۀ عربى در مصر چاپ شده است).

وفات او به سال 854 ه‍. ق در 64 سالگى واقع گرديد.

منابع: رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 6، ص 230؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 173.

بن محمد بن عبدالله بن احمد، قاضى حافظ، مالكى اندلسى اشبيلى، مكنّى به «ابوبكر»، معروف به «ابن العربى»، از اكابر اواسط قرن ششم هجرى اندلس مى باشد كه به بلاد بسيارى مسافرت ها كرد. از ابوبكر شاشى و ابوحامد غزالى و ديگر اجلّه، فقه و اصول و حديث و تفسير و علوم عربيّه را متقن داشته و در اكثر علوم متداوله متفنّن و متبحّر بوده است. اخيراً به موطن و مولد خود، اشبيليّه، از بلاد اندلس برگشت. مدتى متصدى قضاوت بوده و بعد منصرف شد و تمامى اوقات خود را در تأليف و نشر علوم متنوعه مصروف داشت تا در سال 542 يا 543 يا 546 ه‍. ق درگذشت و از تأليفات اوست:

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 90]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 74؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 49؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 64؛ ابن العربى، محمد بن عبداللّٰه، احكام القرآن.

ابن العربى، محمد بن على --> محيى الدين عربى

مصطلح رجال است.

ابن عرفه، ابراهيم بن محمد --> نفطويه

ابن عرفه، محمد بن احمد --> دسوقى، محمد بن احمد بن عرفه

112 4344. ابن العريف، احمد بن محمد (... - 536 ه‍. ق)

صنهاجى اندلسى، زاهد صوفى، مكنّى به «ابوالعباس»، معروف به «ابن العريف» و «صلاح»، از اكابر زهّاد قرن ششم هجرت مى باشد كه در علوم متداوله حظّى وافر داشت. شعر خوب نيز مى گفته و كتاب المجالس از تأليفات اوست. وى به سال 536 ه‍. ق در مراكش درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 83]؛ زركلى، خيرالدين، الاعلام؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 647.

بن نصر بن عريف، قرطبى، اديب نحوى فقيه كامل، حافظ آراء فقها كه كنيه اش «ابوبكر»، شهرتش «ابن العريف» و برادر حسين بن وليد ذيل است. سال وفات و مشخّص ديگرش به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 218.

اديب نحوى شاعر، مكنّى به «ابوالقاسم»، معروف به «ابن العريف»، از اساتيد علوم عربيّه و ادبيّه مى باشد كه به اقران خود مقدّم بود و به سال 390 ه‍. ق در شهر طليطله از بلاد اندلس درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 10، ص 182؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 218، س 4.

ابن عزيز، محمد بن عبدالعزيز --> سجستانى، محمد بن عبدالعزيز

بن هبة الله بن احمد بن محمد بن حسن، دمشقى شامى، اديب محدّث حافظ شافعى، مكنّى به «ابوالفضل» يا «ابواليمن»، معروف به «ابن عساكر»، از فضلاى قرن هشتم هجرت مى باشد كه در سال 738 ه‍. ق درگذشته و به ظنّ صاحب روضات، او نيز كتاب جامع بزرگى در حديث دارد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 89.

بن محمد بن حسن بن هبة الله بن عبدالله بن حسين، فقيه شافعى يا حنفى، معروف به «ابن عساكر»، ملقّب به «فخرالدين»، مكنّى به «ابومنصور»، برادرزادۀ ابن عساكر على بن حسن ذيل مى باشد كه از مشاهير فقهاى عامّۀ قرن هفتم هجرت، با ابن حاجب و نظاير وى معاصر بود. مدتى در مدرسۀ جاروحيه 113 و تقويۀ دمشق و مدرسۀ صلاحيّۀ بيت المقدس تدريس نموده و مرجع استفادۀ اكابر گرديد و در دهم رجب 620 ه‍. ق در هفتاد سالگى در دمشق وفات يافته و در مقابر صوفيّه مدفون گرديد و تأليفاتى در فقه و حديث بدو منسوب دارند.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 299؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 648 و ج 4، ص 3072.

بن هبة الله بن حسن بن عبدالله بن حسين بن عساكر، دمشقى، مكنّى به «ابوالقاسم» يا «ابوالحسن»، ملقّب به «نورالدين» و «ثقة الدين»، معروف به «ابن عساكر»، از مشاهير مورّخين و فقها و حفّاظ محدّثين شافعيّۀ قرن ششم هجرت مى باشد كه به «حافظ كبير» موصوف و لفظ «ابن عساكر» در صورت نبودن قرينه، بدو منصرف و از كثرت فطانت و حدّت ذهن و ذكاوت به «شعلۀ نار» هم متصف بوده است.

بعد از تكميل مقدمات و مبادى معموله، به مرام استماع حديث و تكميل مراتب علميّه به عراق عرب و عجم و نواحى خراسان مسافرت ها كرد. در اصفهان و خراسان به نشر احاديث نبويّه پرداخت. از مشايخ بسيارى، كه به نوشتۀ بعضى از اهل سير، عدّه ايشان هشتاد زن و يك هزار و سيصد تن مرد بوده، استماع حديث نموده، تمامى

اوقات خود را در تأليف و عبادت و تعليم و تعلّم مصروف داشت و نورالدين ملك عادل محمود بن زنگى مَدرسى به نام «دارالحديث النوريه» براى او بنا نهاد. او هم تا آخر عمر در همان جا تدريس حديث مى كرد. در نتيجۀ قناعت، كه گنجى بى نهايت است، به اكابر و اغنيا و امور دنيويّه توجهى نداشته و از تأليفات اوست:

اربعين حديثاً عن اربعين شيخاً من اربعين مدينة و شايد اين اربعين غير از اربعين طوال باشد)؛ 2. الاشراف على معرفة الاطراف (كه دو مجلد است)؛ 3. الاطراف للسّنن الاربع؛ 4. الامالى فى الحديث؛ 5. تاريخ دمشق (كه هشتاد مجلد و به تاريخ كبير معروف بوده.

تكميلاً و تلخيصاً محل توجه اكابر مورخين است)؛ 6. تبيين كذب المفترى فى ما نسب الى ابى الحسن الاشعرى (از ابن السبكى نقل است كه اين كتاب، كثيرالفايده مى باشد. هر فقيهى كه آن را نداشته باشد، شافعى حقيقى نيست و هر سنى كه آن را نداشته باشد، نفس او بى بصيرت مى باشد و مشايخ هم طلبه را به مطالعۀ آن امر مى كردند)؛ 7. معجم الشّيوخ؛ 114 8. مناقب الشّباب؛ 9. الموافقات (در حديث).

اشعار طريفۀ ابن عساكر نيز بسيار بوده و از اوست:

ايا نفس ويحك جاء المشيب *** فما ذا التصابى و ما ذا الغزل

تولّىٰ شبابي كأن لم يكن *** و جاء المشيب كأن لم يزل

كأنى بنفسي على غرة *** و خطب المنون بها قد نزل

فيا ليتَ شعري ممن اكونُ *** و ما قدر اللّه لي في الازل

ايضاً

الّا ان الحديثَ اجلُ علم *** و اشرفه الاحاديث العوالى

و انفع كل نوع منه عندي *** و احسنه الفوائد والامالي

و انك لن ترىٰ للعلم شيئا *** يحققه كا فواه الرجال

فكن يا صاحُ ذا حرص عليه *** و خذه عن الرجال بلاملال

و لاتأخذه من صحف فترمى *** من التصحيف بالداء العضالِ‌

به سال 571 يا 572 ه‍. ق در دمشق درگذشته و در مقابر باب الصغير نزد عشيره و اقوام خود در جوار معاويه مدفون گرديد و شيخ قطب الدين نيشابورى به جنازه اش نماز

خواند. ملك ناصر صلاح الدين يوسف بن ايّوب هم در نماز جنازه اش حاضر بود.

ناگفته نماند در طبقات الشّافعيّة گويد كه صاحب ترجمه را «ابن عساكر» گفتن مجرّد شهرت است، والاّ كسى از اجداد او را سراغ نداريم كه موسوم به «عساكر» باشد، وليكن در معجم المطبوعات و بعضى از مدارك ديگر «عساكر» را نام جدّ چهارم يا پنجم او نوشته اند؛ چنانچه در صدر عنوان مذكور داشتيم.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 363؛ سبكى، تاج الدين، طبقات الشافعية الكبرى، ج 4، ص 273؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 13، ص 73؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 89، س 6؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 648.

بن مرجب بن عوام، نحوى قارى بغدادى، مكنّى به «ابوالحسن»، معروف به «بطايحى» و «ابن عساكر»، از ائمّۀ قرائت بوده و از احمد بن حسن بن بنا و بعضى ديگر روايت نموده است و با اينكه نابينا بوده، مصنّفاتى در علوم قرآنيّه بدو منسوب دارند. در سال 572 ه‍. ق درگذشت و به نوشتۀ معجم الادباء، ولادتش به سال 409 ه‍. ق بوده و بنابراين مدت عمرش 163 سال مى باشد، ولى بسيار مستبعد و ظاهر، آن است كه در تاريخ ولادت در موقع طبع و يا از خود مؤلف سهو شده است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 90، س 37؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 14، ص 61.

115 ابن عسكر، محمد بن على بن خضر --> غسانى، محمد بن على بن خضر

يا حسن بن على بن احمد بن يوسف، عاملى، ملقّب به «عزالدين»، معروف به «ابن العشره»، فقيهى است فاضل زاهد، كثيرالورع والدعاء والعباده كه از عقلاى علماى اواخر قرن هشتم و اوايل قرن نهم هجرت بوده است. در حدود چهل مرتبه حج نمود. مصدر همه گونه منافع و خيرات و مبرّات متنوعه، از تلامذۀ ابن فهد حلّى (احمد بن محمد بن فهد) و ابوطالب محمد (پسر شهيد اوّل) و نظاير ايشان بود. در سال 862 ه‍. ق از بعض تلامذۀ شهيد اول روايت نموده و در قريۀ كرك نوح از ديهات جبل عامل وفات يافت و پيش از وقت، قبر خود را تهيه كرده بود و سال وفاتش

به دست نيامد.

«ابن العشره» گفتن او موافق آنچه در روضات از امل الآمل نقل كرده، به جهت آن است كه مادرش يك مرتبه در توى پردۀ نازكى ده بچه برآورد. فقط يكى از ايشان، كه همين عزّالدين حسن است، در حيات مانده و ديگران مردند و ازاين رو به «ابن العشره» (به فتح عين) مشتهر گرديد، لكن در اعيان الشّيعه گويد كه ابن العشره به كسر عين است و در مستدرك نيز بعد از استعجاب حكايت مذكور، بلكه نبودن آن در امل الآمل گويد كه خود صاحب امل الآمل كسر عين را استظهار كرده است.

منابع: نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 431؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 16، ص 85؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 20، س 2.

بن عبدالرحيم بن حسن بن عبدالملك، تغلبى لغوى، معروف به «ابن العصار»، از اكابر لغويّين قرن ششم هجرت مى باشد كه از تلامذۀ ابومنصور جواليقى و اساتيد عميدالرؤساء سابق الذكر بوده و رياست لغويّين عهد خود بدو منتهى گرديده است.

وى در سيّم محرم 575 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 14، ص 10.

ابن عصرون، عبدالله بن محمد --> ابن ابى عصرون

116 4353. ابن عصفور، على (... - 669 ه‍. ق)

بن موسى (مؤمن خ ل) بن محمد بن على، نحوى، حضرمى الاصل، اندلسى اشبيلى الولاده، تونسى الوفاة، ابوالحسن الكنيه، ابن عصفورالشّهره، از اعاظم ادباى قرن هفتم هجرت مى باشد كه در زمان خود در بلاد اندلس حامل لواى علوم عربيّه و از تلامذۀ دباج و اساتيد شلوبين سابقى الذكر بوده و از تأليفات اوست:

به سال 663 يا 669 ه‍. ق در 67 يا 71 سالگى درگذشت و قاضى ناصرالدين ابن المنير در مرثيه اش گفته است:

اسند النحو الينا الدُئليّ *** عن اميرالمؤمنين البطلي

بدأ النحو على و كذا *** قل بحق ختم النحو علي

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 75؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 493؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 648.

بن عبدالله يا عبيد بن ناصح بن بلنجر، نحوى كوفى، ديلمى الاصل، معروف به «ابن بلنجر» و «ابن عصيده»، مكنّى به «ابوجعفر»، مؤدّب و معلّم اولاد متوكّل عباسى بود كه در سال 273 ه‍. ق درگذشته و از تأليفات اوست:

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 51]؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 3، ص 228.

به «ابوالعباس» مكنّى و به «ابن عطا» معروف، از كبار صوفيّۀ بغداد مى باشد كه علوم شريعت و طريقت را جامع بود. فنون تصوف را از جنيد بغدادى اخذ كرده و تفسيرى رمزى بر قرآن مجيد نوشته است؛ عاقبت به جهت پاره اى مدايح كه دربارۀ منصور حلاّج گفته بوده، در سال 309 ه‍. ق به امر حامد بن عباس، وزير مقتدر باللّه، هيجدهمين خليفۀ عباسى (295-320 ه‍. ق)، تمامى دندان هايش را يكى يكى بركنده و بر سرش كوبيدند و اعدامش نمودند.

منابع: رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 38.

117 4356. ابن عطا يا ابن عطاءالله، احمد بن محمد (... - 709 ه‍. ق)

بن عبدالكريم بن عطاءالله بن محمد، شاذلى، مالكى يا شافعى، اسكندرى يا اسكندرانى يا سكندرى، ملقّب به «تاج الدين»، مكنّى به «ابوالفضل» و «ابوالعباس»،

معروف به «ابن عطا» و «ابن عطاءالله»، از اكابر علماى متصوفۀ عامّه مى باشد كه تفسير و حديث و اصول و نحو و فقه مالكى و ديگر علوم متداوله را جامع و در تصوف اعجوبۀ زمان بود. در قاهره اقامت كرده و به وعظ و ارشاد اشتغال داشته است و از تأليفات اوست:

صاحب ترجمه به سال 709 ه‍. ق در مدرسۀ منصوريّۀ قاهره وفات يافته و در قرافۀ صغرى مدفون گرديده است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 103]؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 38؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 184.

از ادبا و شعراى قرن ششم هجرت مى باشد كه با فتح بن خاقان (متوفى به سال 535 ه‍. ق) معاصر، اشعارش بسيار لطيف و از اوست:

لا بد للدمع بعد الجري ان يقفا *** و هبه سال فؤادي عنده اسفا

و بي غزال اذا صادفت غرّته *** جنيتَ من وجنتيه روضة انفا

كالبدر مكتملا كالظبي ملتفتا *** كالروض مبتسما كالغصن منعطفا

سال وفاتش به دست نيامد و ظاهراً نام اصلى اش هم «ابوالقاسم» است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 648.

بن غالب بن عطيه، غرناطى، از علما و ادباى اواخر قرن پنجم هجرى اندلس مى باشد كه به شرق مهاجرت كرده بودند و از اوست:

118

كن بذئب صائد مستأ نسا *** و اذا ابصرت الانسان ففر

انما الانسان بحر ما له *** ساحل فاحذره اياك الغرر

واجعل الناس كشخص واحد *** ثم كن من ذلك الشخص حذر

سال وفاتش غيرمعلوم بوده و ظاهراً نام اصلى اش هم «ابوبكر» است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 649.

بن ابى بكر فوق، مكنّى به «ابومحمد»، از علماى قرن ششم اندلس مى باشد كه در فقه و تفسير و حديث و نحو و لغت يدى طولا داشت. در بعضى از بلاد اندلس قضاوت نموده و تفسيرى به قرآن مجيد نوشته است كه نامش المحرّر الوجيز فى تفسير الكتاب العزيز بوده و بسيار مقبول مى باشد. ابوحيّان بسيارش ستوده و گويد: ابن عطيه بزرگ ترين كسى است كه در تفسير قرآن تأليف نموده و فاضل ترين اشخاصى است كه به تنقيح تفسير پرداخته اند و اين عبدالحق را «ابن عطيۀ متأخر» نيز گويند؛ چنانچه ذيلاً ضمن شرح حال ابن عطيه، عبدالله بن عطيه مذكور است و از اشعار اوست:

و ليلة جبت فيها الجزع مرتديا *** بالسيف اسحب اذيالا من الظلم

والنجم حيران في بحر الدجىٰ غرق *** والبرق في طيلسان الليل كالعلم

كأ نّما الليل زنجي بكاهله *** جرح فيشعب أحيا نا له بدم

به سال 546 ه‍. ق در شهر لورقه درگذشت و نام او در قاموس الاعلام و در يك جا از كشف الظّنون به قرار فوق و در جاى ديگر آن «عبدالله بن عبدالحق» است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 502]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 649.

دمشقى، مكنّى به «ابومحمد»، محدّث مفسّر قارى، از اكابر قرن چهارم هجرت مى باشد كه پنجاه هزار بيت شعر براى استشهاد بر معانى قرآنى در حفظ داشته و گاهى او را «ابن عطيۀ قديم» نيز گويند كه زمان او سابق به زمان ابن عطيۀ عبدالحق مذكور فوق بوده و او نيز تفسيرى دارد كه به تفسير ابن عطيۀ قديم معروف است. در مقابل، محض به جهت امتياز، عبدالحق مذكور فوق را «ابن عطيۀ متأخر» و تفسير او را نيز

تفسير ابن عطيۀ متأخر نامند. وفات 119 ابن عطيۀ عبدالله در 383 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 447]؛ الندوى، محمدهاشم، تذكرة النوادر، ص 19.

از ادبا و شعراى قرن هشتم هجرى اندلس مى باشد كه مدتى قضاوت نموده و مدتى هم خطيب مسجد اعظم غرناطه بوده و از اشعار اوست:

الا ايها الليل البطيئى الكواكب *** متى ينجلي صبح بليل المآ رب

و حتى متىٰ ارعى النجوم مراقبا *** فمن طالع منها على إثر غارب

ولادتش به سال 709 ه‍. ق واقع شد و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 649.

بن على بن عفيف الدين، تلمسانى الاصل، قاهرى المولد، دمشقى المدفن، ملقّب به «شمس الدين»، معروف به «شاب ظريف» و «ابن العفيف»، مانند پدرش از مبرّزين ادبا و شعراى قرن هفتم هجرت مى باشد كه اشعار او لطيف و سليس و ساده و قريب به افهام عموم و سهل الحفظ و دل چسب و محلّ رغبت عامّه بود و به همين جهت، اهل آن عصر و ادوار تاليه، خصوصاً اهل دمشق، مفتون آنها بوده و هيچ شاعرى را بدو ترجيح نمى دادند. ديوان او در مصر و بيروت چاپ و يك مقامه هم دارد كه در دمشق طبع شده و از اشعار اوست:

ما بين هجرك والنوىٰ *** قد ذبت فيك من الجوىٰ

و حيا ت وجهك لاسلا *** عنك المحب و لا نوى

يا فاتنى بمعاطف *** سجدت لها قضب اللوى

به سال 688 ه‍. ق در 28 سالگى در دمشق در حال حيات پدر درگذشت. پدرش هم، كه شرح حال او را به عنوان عفيف الدين، سليمان بن على نگارش داده ايم، مراثى بسيارى براى او گفته است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 649؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 186؛ متفرقه.

بن محمد بن سعيد بن عقده، يا عبدالرحمان بن زياد بن عبدالله بن زياد بن عجلانى سبيعى همدانى كوفى، مكنّى به 120 «ابوالعباس»، معروف به «ابن عقده»، محدث حافظ رجالى جليل القدر و عظيم المنزله، از اركان اصحاب حديث و اكابر حفّاظ و ضبّاط و مشايخ روايت وافر از محدّثين بود. دارقطنى سابق الذكر گويد كه بعد از زمان ابن مسعود صحابى، محدّثى احفظ از ابن عقده ديده نشده است. از خودش نقل است كه يك صد و بيست هزار حديث با اسناد آنها در حفظ داشته و سيصد هزار حديث هم در تحت مذاكره و مشغول تكميل شرايط روايت آنها بوده است و از تأليفات اوست:

صاحب ترجمه به سال 332 يا 333 ه‍. ق در كوفه وفات يافت. به قول نجاشى و علاّمۀ حلّى، زيدى جارودى بوده، لكن با اماميّه معاشرت داشت. اصول ايشان را ذكر نموده و جميع كتاب هاى ايشان را از مؤلفين آنها روايت مى نمايد. ناگفته نماند خطيب بغدادى نيز به شرح حال ابن عقده پرداخته، عالم و كثيرالحفظ والروايه بودن، صدق و وثاقت او را ستوده و حافظ صد هزار يا دويست و پنجاه هزار يا سيصد هزار حديث بودن و تحت مذاكره داشتن سيصد يا شش صد هزار حديث با وسائط مختلفه از وى روايت كرده و بااين همه، به جهت نشر مطاعن شيخين و صحابه و فاسد كردن احاديث اهل كوفه و بعضى جهات ديگر، او را متروك الروايه شمرده و گويد: به همين جهت، حديث او را ترك كرده و از وى روايت نمى كنم.

اما «ابن عقده» گفتن احمد به فرمودۀ فيض، به جهت آن است كه نام جدّ عالى او «عقده» بوده و به نوشتۀ بعضى ديگر، «عقده» لقب پدرش مى باشد كه به جهت تعقيد كردن در علم صرف، لقب «عقده» داشته است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 4، ص 181، ش 899]؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 5، ص 15؛ خوانسارى، محمدباقر،

روضات الجنات، ص 58؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 75؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 333.

121 ابن عقيل، حسن بن على --> ابن ابى عقيل

يا عبدالله بن عبدالرحمان بن عبدالله بن محمد بن محمد بن عقيل، شافعى قرشى هاشمى عقيلى همدانى مصرى آمدى، ملقّب به «بهاءالدين»، مكنّى به «ابومحمد»، معروف به «ابن عقيل»، از مشاهير ادبا و نحويّين قرن هشتم هجرت مى باشد كه از اولاد جناب عقيل بن ابى طالب، برادر حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، بوده و از تلامذه ابوحيّان و نظاير وى و از اساتيد سراج الدين بلقينى و امثال او مى باشد. با ابن هشام معروف، صاحب مغنى اللّبيب، معاصر؛ در نحو و فنون عربيّه به ديگران مقدّم؛ به تصديق شمنى، نحوى تر از او در زير آسمان وجود ندارد. علاوه بر علوم عربيّه، در فقه و اصول و تفسير و معانى و بيان و عروض و قرائت نيز مهارتى داشت. مدتى قاضى القضات مصر و بسيار سخى و با مهابت و شهامت و عزت نفس بود. به اكابر و ارباب ثروت اعتنا نكرده و با احترام تمام مى زيسته است و از تأليفات اوست:

وفات ابن عقيل به سال 769 ه‍. ق در 71 يا 72 سالگى در مصر واقع شد و نزديكى امام شافعى دفن گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 76؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 458؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 649.

بن محمد بن عقيل، بغدادى حنبلى، قارى نحوى، مكنّى به «ابوالوفاء»، از اكابر علماى حنبليّه مى باشد كه در فقه و اصول و كلام و ادبيّات و تصوف و علم خلاف و ديگر

علوم متداوله وحيد عصر خود، در وعظ و خطابه نيز با طلاقت و قدرت بيان معروف بوده و از تأليفات اوست:

در 513 ه‍. ق در 82 سالگى درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 695]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 766؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 458، س 27.

122 4366. ابن العلاف، حسن بن على بن احمد (... - 319 ه‍. ق)

نهروانى، نابيناى مكنّى به «ابوبكر»، معروف به «ابن العلاف»، از مشاهير شعراى اوايل قرن چهارم هجرت و از ندماى معتضد باللّه، شانزدهمين خليفۀ عباسى (279-289 ه‍. ق) و مشمول مراحم وى بود. نوادرى بدو منسوب، اشعارش لطيف و مرغوب و با يك فقره قصيدۀ داليّه معروف به «مرثيۀ هره» اشتهار يافته است كه به حكم و مواعظ بسيارى مشتمل و در خصوص گربۀ خانگى خود كه به قصاص كبوتربچگان همسايگان مقتول ايشان بوده، سروده است. اين قصيده مفصل و در وفيات الاعيان فقط چهل ودو بيت از آن مذكور شده و ما هم به ملاحظۀ جنبۀ حكمى آن، با در نظر گرفتن اختصار كتاب، يك چند بيت از آن را مى نگاريم:

يا هرُّ فارقتنا و لم تعد *** و كنت عندي بمنزلة الولد

و كيف ننفك عن هواك و قد *** كنت لنا عدة من العدد

تطرد عنا الاذىٰ و تحرسنا *** بالغيب من حيّة و من جرد

و تخرج الفار من مكامنها *** ما بين مفتوحها الى السدد

لاترهب الصيف عند هاجرة *** و لاتهاب الشتاء فى الجمد

و كان يجرى و لا سداد لهم *** امرك في بيتنا على سدد

حتى اعتقدت الاذى لجيرتنا *** و لم تكن للاذى بمعتقد

وحمت حول الردىٰ لظلمهم *** و من يحم حول حوضة يرد

و كان قلبي عليك مرتعدا *** و انت تنساب غير مرتعد

اطعمك الغى لحمها فرأى *** قتلك اربابها من الرشد

صادرك غيظا عليك و انتقموا *** منك و زادوا و من يصد يُصد

فلم تزل للحمام مرتصدا *** حتّى سقيت الحمام بالرصد

لم يرحموا صوتك الضعيف كما *** لم ترث منها لصوتها الغرد

اذاقك الموت ربهن كما *** اذقت افراخها يدا بيد

عشت حريصا يقوده طمع *** و مت ذا قاتل بلا قود

يا من لذيدُ الفراخ اوقعه *** ويحك هلّا قنعت بالغدد

الم تخف وثبةَ الزمان و قد *** وثبتْ فى البرج وثبةَ الاسد

عاقبة الظلم لاتنام و ان *** تأخرت مدة من المدد

اردتَ ان تأ كل الفراخ و لا *** يأ كلك الدهر اكل مضطهد

هذا بعيد من القياس و ما *** اغره فى الدنو والبعد

123 لا بارك اللّه فى الطعام اذا *** كان هلاك النفوس فى المعد

به زعم بعضى، اين قصيده در مرثيۀ غلام خود، ابن العلاف، مى باشد كه به دست على بن الحسين نامى مقتول شد يا دربارۀ محسن ابن الفرات، پسر على بن محمد بن فرات، وزير مقتدر عباسى، است كه در 33 سالگى با پدرش مقتول گرديد يا دربارۀ عبدالله ابن المعتز آتى الذكر است كه از ترس خليفۀ وقت، قدرت تصريح به اسم ايشان را نداشته و لفظ «هره» را كنايه از يكى از اين دو نفر نموده است. وفات ابن العلاف به سال 318 يا 319 ه‍. ق در صد سالگى واقع گرديد.

منابع: جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 164؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 76؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 215؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 649.

مكّى شافعى نقشبندى، صديقى، ملقّب به «شهاب الدين»، معروف به «ابن علان»، از فحول علما و اكابر صوفيّۀ قرن يازدهم هجرت مى باشد كه اصول طريقت را از تاج الدين نقشبندى اخذ و مرجع استفادۀ جمع كثيرى بود. شرح قصيدۀ سودى و شرح قصيدۀ شهرزورى و شرح قصيدۀ عارف باللّه ابومدين تلمسانى و غيرها از آثار قلمى وى مى باشد. وى به سال 1033 ه‍. ق در مكّۀ معظّمه درگذشت و نزديكى قبر شريف جناب خديجۀ كبرى عليها السلام مدفون شد.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 188.

بن محمد بن علان، صدّيقى بكرى، معروف به «ابن علان»، از اكابر علماى عامّه، مولد و منشأ وى مكّۀ معظّمه و از اساتيد فقه و حديث مى باشد كه نسبش با بيست ويك واسطه به ابوبكر صديق موصول و به همين جهت، به «صديقى» موصوف. در تحصيل علم و تكميل نفس رنج بسيارى كشيد تا در هيجده سالگى مسندنشين تدريس و در 24 سالگى صاحب رأى و فتوا شد و مردم را به تقليد خويش تكليف مى كرده است. در اصطلاح معاصرين خود در معرفت اخبار و ضبط روايت و كثرت تأليفات به «سيوطى زمان» معروف و در حل مسائل مشكلۀ علميّه مرجع كل بوده و از اشعار اوست كه در زهد و تذكّر موت گفته است:

124

الموت بحرٌ موجه طا فح *** يغرق فيه الماهر السابح

ويحك يا نفسُ قفي و اسمعي *** مقالة قد قالها ناصح

ما ينفع الانسان فى قبره *** الا التُقىٰ والعمل الصالح

از تأليفات اوست:

از خصايص اوست كه تمامى صحيح بخارى را از اول تا آخر در ميان كعبۀ مكرمه روايت كرده و به سال 1057 ه‍. ق در 61 سالگى وفات يافت.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 77؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 231.

بن احمد (محمد خ ل) بن على علقمى، بغدادى شيعى، مكنّى به «ابوطالب»، ملقّب به «مؤيدالدين»، معروف به «ابن العلقمى»، وزير روشن ضمير مستعصم باللّه، آخرين خليفۀ عباسى (640-656 ه‍. ق)، از تلامذۀ عميدالرؤساء هبة الله سابق الذكر، عالم فاضل مدبّر كامل، در امور سياسى و زمامدارى كشور خبير، كفايت و فطانت و حسن تدبير او مسلّم و دوستدار اهل تقوا و شيعه بود. در غلبۀ مغول و تسخير بغداد و

انقراض شوكت عبّاسيّه تدابير بسيارى به كار برد كه شرح آنها اطناب و خروج از وضع كتاب است. ابن ابى الحديد معتزلى هم قصائد سبع علويّه و شرح نهج البلاغه را به نام وى نظم و تأليف نموده؛ چنانچه حسن بن محمد بن حسن صاغانى سابق الذكر هم دو كتاب مجمع البحرين و عباب را براى او تأليف داده است؛ عاقبت در همان سال مذكور انقراض بنى عباس و يا در اوايل سال 657 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 77؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 38؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 650.

ابن علوان، عبدالباقى --> زرقانى، عبدالباقى بن يوسف

ابن علوان، محمد بن عبدالباقى --> زرقانى، محمد

ابن علوى، سيد احمد بن علوى --> مرعشى، سيد احمد بن علوى

ابن علوى، عبدالله بن علوى --> حدادى

125 4370. ابن عماد، احمد بن عبيداللّٰه (... - 319 ه‍. ق)

بن محمد بن عماد، ثقفى القبيله، ابوالعباس الكنيه، ابن عمادالشّهره، اديبى است مورّخ كاتب مشهور و از تأليفات اوست:

وى در سال 319 ه‍. ق درگذشت.

منابع: زركلى، خيرالدين، الاعلام؛ ابن نديم، الفهرست، ص 212.

ابن عماد، احمد بن عمادالدين --> اقفسى

ابن عمار، محمد بن عمار --> ذوالوزارتين، محمد بن عمار

مصطلح علم رجال و موكول بدان علم است.

ابن عمر، شهاب الدين بن شمس الدين بن عمر --> شهاب الدين، بن شمس الدين محمد

صحابى مشهور و شرح حالش موكول به كتب مربوطه بوده و لفظ «ابن عمر» در صورت نبودن قرينه، عبارت از اوست.

مصطلح رجال، از وكلاى ناحيۀ مقدسه است.

ابن العميد، على بن ابى الفضل --> ابوالفتح، على بن ابى الفضل محمد

بن حسين عميد يا حسين بن عميد (كه لفظ «عميد» نام پدر حسين مى باشد يا به مناسبت اينكه خود حسين، كاتب و منشى نوح بن نصر سامانى بوده، به عادت معمولى اهل خراسان لقب «عميد» داشته كه در مقام تجليل اكابر به كار مى بردند و يا فقط لقب و منشى بوده است)، به «ابن العميد» مشهور، به «ابوالفضل» مكنّى، عالمى است اديب فاضل شاعر كاتب منشى و يكى از كتّاب و مترسّلين طراز 126 اوّل چهارگانۀ دنيا و سه ديگر عبارتند از: صابى و عبدالحميد و صاحب بن عباد، يا بديع الزمان و ابوبكر خوارزمى و صاحب (على اختلاف الانظار).

ابن العميد در فصاحت و بلاغت و انشا و كتابت و ترسّل و فنون ادبيّه بى بدل و ضرب المثل بود. ثعالبى در يتيمة الدهر گويد: فنّ انشا و كتابت با عبدالحميد افتتاح شد و با ابن العميد به پايان رسيد. ابن العميد در نجوم و هيئت و فلسفه و تاريخ و حفظ اخبار و اشعار عرب و ديگر علوم متداوله نيز حظّى وافر داشت و ازاين رو در كلمات اهل فن به «استاد» و «رئيس» و «جاحظ ثانى» و «جاحظ اخير» موصوف است. صاحب بن عباد سابق الذكر با آن همه جلالت آفاقى كه داشته، از اتباع ابن العميد بوده، بلكه موافق عقيدۀ بعضى، «صاحب» گفتن او نيز به جهت مصاحبت وى بوده است. قصيدۀ داليّه كه در مدح او گفته، معروف و از ابيات آن است:

لو درى الدهر انه من بنيه *** لازدرى قدر ساتر الاولاد

فهو ان جاد ظن حاتم طيي *** و هو ان قال قُلْ قسّ اياد

بعد از مراجعت صاحب از سفر بغداد، چگونگى آن شهر را از وى پرسيدند. گفت:

«بغداد فى البلاد كالاستاد فى العباد». ابن العميد از اكابر رجال عهد ديالمه و وزير

ركن الدولۀ ديلمى، پدر عضدالدوله بوده و در فنون مملكت دارى و سياست بصيرت كامل داشت. وظايف لازمه زمامدارى كشورى را موافق مقتضيات وقت انجام مى داد.

در اخلاق فاضله نيز ممتاز و در اوقات وزارت خود مرجع و كعبۀ آمال ادبا و فضلا و علما و ارباب فضل و كمال بود؛ آه آه.... يك تاريخ و يك ديوان الرّسائل والمذهب فى البلاغات از آثار قلمى وى بوده و از اشعار اوست:

ظلَّتْ تُظلّلنى من الشمس *** نفس اعز على من نفسى

فا قول وا عجبا و من عجب *** شمس تُظلّلنى من الشمس

كتاب مثالب الوزيرين ابوحيّان توحيدى را، كه در اثر بعضى از اغراض شخصى در مطاعن اين دو وزير پاك ضمير (صاحب و ابن العميد) نوشته، در شرح حالش تذكر داديم [به مدخل ابوحيان، على بن محمد بن عباس مراجعه شود]. وفات ابن العميد به سال 359 يا 360 ه‍. ق در رى يا بغداد واقع شد و 127 در تمامى عمر خود، مبتلاى دو دشمن قوى داخلى (قولنج و نقرس) بوده است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 10، ص 240-241، ش 767]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 650؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 169؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 77؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 211؛ هاشمى، احمد، جواهر الادب فى ادبيات و انشاء لغة العرب، ص 423.

بن على بن حسين بن على بن مهنا بن عنبسه يا عنبه يا عقبه يا عتبه، حسنى داوودى، ملقّب به «جمال الدين»، از اعاظم علماى انساب اماميّه اوايل قرن نهم هجرت مى باشد كه به واسطۀ استاد و پدرزن خود، ابن معيه سيد محمد بن قاسم، از علاّمۀ حلّى روايت كرده است. نسب شريفش با هيجده واسطه به حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام موصول و نام پدر جدّ سيّمش «مهنا» بوده و در كتب تراجم و رجال مابين «عنبسه» و «عنبه» و «عتبه» و «عقبه» مردّد است و به همان نسبت، عنوان مشهورى خودش نيز در كتب مربوطه مختلف و مابين «ابن عنبسه» و «ابن عنبه» و «ابن عتبه» و «ابن عقبه» محل خلاف و نظر بوده و دويمى (ابن عنبه) اقرب به صحت مى باشد؛ به هرحال، از اكابر علماى انساب بوده و از تأليفات اوست:

ابن عنبه به سال 828 يا 827 يا 825 ه‍. ق در كرمان وفات يافت.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 2، ص 375-376، ش 1512]؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 355؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 74.

128 ابن عنوان، حاتم بن عنوان --> اصم، حاتم بن عنوان

بن نصرالدين بن نصر بن حسين بن عنين (يا محمد بن نصرالله بن حسين بن عنين)، كوفى الاصل، انصارى القبيله، دمشقى الولاده، شرف الدين اللّقب، ابوالمحاسن الكنيه، ابن عنين الشّهره، اديبى است شاعر لغوى، در تمامى فنون شعرى بصير و متفنّن كه تنها به يك رويه قناعت نمى نمود. بسيار ظريف و نيكومعاشرت و به قول احمد رفعت،

خاتم شعراى عرب بوده و بعد از او نظيرش نيامده است. در تاريخ و ديگر علوم متداوله نيز بصيرتى داشته. يك قصيدۀ مبسوط صد بيتى موسوم به مقراض الاعراض در هجو و ذم اكابر و اشراف و رؤساى شام نظم كرد و به همان جهت، از طرف سلطان صلاح الدين ايّوبى به يمن تبعيد شد و در هنگام خروج از شام گفته است:

فعلام ابعدتم اخا ثقة *** لم يقترف ذنبا و لا سرقا

انفوا المؤذن من بلادكم *** ان كان ينفى كل من صدقا

بعد از وفات صلاح الدين به وسيلۀ يك قصيدۀ رائيّه، مشعر بر محاسن شام و زحمات غربت و اشتياق وطن از برادرش، ملك عادل، استيذان نموده و باز به دمشق مراجعت نمود. به هند و غزنه و مصر و حجاز و جزيره و تركستان و خوارزم و خراسان و عراق و آذربايجان مسافرت ها كرده و اخيراً باز به دمشق برگشته است. نزد اكابر محترم بوده تا در اواخر سلطنت ملك عادل و اوايل سلطنت برادرش، ملك ناصر، به وزارت رسيد و در 630 يا 634 ه‍. ق در همان جا درگذشت. از آثار قلمى اوست:

منابع: رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 6، ص 11؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 651؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 355؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 81.

وجود مقدس حضرت رسالت مأبى صلى الله عليه و آله است كه سه تن از جدّات آن حضرت اسم «عاتكه» را داشته اند كه يكى مادر هاشم، جدّ عالى آن حضرت، كه دختر مرة بن فالج است؛ ديگر مادر عبدمناف، پدر هاشم، كه دختر هلال بن فالج بن ذكوان است؛ سيمى نيز والدۀ ماجدۀ وهب، جدّ اوّل مادرى آن حضرت، كه دختر 129 اوقص بن مرة بن هلال مى باشد.

منابع: جزرى، ابن اثير، المرصّع، [ص 250].

بن على بن حسن عودى، عاملى جزينى، معروف به «ابن العودى»، ملقّب به

«بهاءالدين»، از علماى اماميّه و اجلاّى تلامذۀ شهيد ثانى مى باشد كه فاضلى است صالح. اديبى است شاعر و از تاريخ دهم ربيع الاول 945 تا دهم ذى قعدۀ 962 ه‍. ق شرف اندوز حوزۀ افادات متنوعۀ آن عالم ربّانى بوده است. محض قدردانى و سپاسگزارى يك قسمت از حقوق تعليمات استاد خود، كتابى در شرح حال ادوار زندگانى او از ولادت تا شهادت تأليف كرد و به بغية المريد فى الكشف عن احوال الشّيخ زين الدين الشّهيد موسومش داشت و در مرثيۀ استاد معظّم خود، كه در روم به شهادت رسيده، گويد:

هذى المنازل والآثار والطلل *** مُخبّرات بان القوم قد رحلوا

ساروا و قد بعدت عنا منازلهم *** فالان لا عوض منهم و لا بدل

فسرتُ شرقا و غربا فى تطلبهم *** و كلما جئَتُ ربعا قيل لى رحلوا

فحين ايقنت ان الذ كر منقطع *** و انه ليس لى فى وصلهم أمل

تا آنكه گويد:

اتى من الروم لا اهلا بمقدمه *** ناع نعاه فنار الحزن تشتعل

فصار حزنى انيسى والبكاء سكني *** والنوح دأبي و دمع العين ينهمل

لهفي له نازح الاوطان منجدلا *** فوق الصعيد عليه الترب مشتمل

اشكو الى اللّه رزء ليس يشبهه *** الا مصاب الاولى في كربلا قتلوا

سال وفات ابن العودى به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، [ص 136-137، ش 462]؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 356؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 290، س 25.

از شعراى اماميّۀ قرن ششم هجرت و يا پيش از آن مى باشد كه در چندين موضع از مناقب ابن شهرآشوب (متوفّى به سال 588 ه‍. ق) بعضى از اشعار او را نقل كرده و از اوست:

هم التين والزيتون آل محمد *** هم شجر الطوبى لمن يتفهم

هم جنة المأوى هم الحوض فى غد *** هم اللوح والسقف الرفيع المعظم

هم الآية الكبرىٰ هم الركن والصفا *** هم الحجر والبيت العتيق و زمزم

130

هم فى غد سفن النجاة لمن وعىٰ *** هم العروة الوثقىٰ الذى ليس تفصم

اسم و سال وفات و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 14، ص 203.

ابن عوض، نفيس بن عوض --> ناظم الاطباء

بن عبدالله (عبيدالله خ ل) بن حسن بن عياش بن ابراهيم جوهرى، فقيه حافظ شاعر، معروف به «ابن عياش»، مكنّى به «ابوعبدالله»، از اهل علم و ادب و از معاصرين صدوق و پدر شيخ نجاشى بود. خود نجاشى نيز او را ديده و از وى استفاده كرده است و از تأليفات اوست:

در اواخر عمر مختل الحواس شد و در سال 401 ه‍. ق وفات يافت و بعضى از علماى رجال تضعيفش كرده اند و قضاوت موكول به كتب رجال مى باشد و در رديف «احمدين» از نخبة المقال گويد:

والجوهرىّ آخرَ العمر اضطرب *** عندى جليل ذو كتاب امقتضب

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 78؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 17، س 28؛ كتب رجاليه.

ابن عياش، عبدالله بن عياش --> منتوف، عبداللّٰه بن عياش بن عبداللّٰه

ابن عيذون --> قالى

همان اسماعيل بن قاسم بن عبدون مى باشد كه شرح حال او به عنوان قالى نگارش يافته است. قاموس الاعلام و بعضى ديگر، نام جدّ او، عبدون، را «عيذون» قيد كرده اند.

در اصطلاح رجالى به فرمودۀ بروجردى، شيخ القميين احمد بن محمد اشعرى و به فرمودۀ وافى، احمد بن محمد بن عيسى است.

موكول به رجال است.

بن عيينة بن ابى عمران ميمون، محدّث هلالى، كوفى الاصل والولاده، مكّى الوفاة والاقامه، مكنّى به «ابومحمد»، معروف به «ابن عيينه»، از موالى بنى هلال، قبيلۀ ميمونه (حرم محترم حضرت رسالت صلى الله عليه و آله) و از 131 تابعين تابعين و از مشاهير محدّثين بوده و در تفسير و احاديث نبويّه يدى طولا داشت. هفت هزار حديث شريف از زهرى و غيره روايت كرده و هشتادوچند تن از تابعين را ديده است. امام شافعى و يحيى بن اكثم قاضى و نظاير ايشان هم از وى روايت كرده و خطيب بغدادى بسيارش ستوده و به قول ابن خلّكان، هفتاد مرتبه حج كرده است؛ ولى جمعى وافر از علماى رجال شيعه تضعيفش كرده اند. اعراض و انحراف او از حضرت صادق عليه السلام وارد است. به سال 198 ه‍. ق در 91 سالگى درگذشت. چهار نفر آدم و ابراهيم و عمران و محمد نام از نه برادرش نيز محدّث بوده اند.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 78؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 226؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 9، ص 174؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 652.

بن محمد بن محمد بن على بن غازى، مكنّى به «ابوعبدالله»، معروف به «ابن غازى»، از فضلاى قرن دهم هجرت و مؤلّف كتاب بغية الطّلاّب فى شرح منية الحساب مى باشد كه در شهر فاس چاپ و شرح منظومۀ حسابى خودش است و در 919 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 195.

بن عبدالملك بن مروان، اشبيلى، اديب نحوى لغوى، مكنّى به «ابومروان»، معروف به «ابن الغاسله»، در لغت و معانى شعر و فنون ادب خبير و در حديث نيز اطّلاع وافى داشت. وى به سال 438 ه‍. ق در 84 سالگى درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 7، ص 152.

ملقّب به «علاءالدين»، معروف به «ابن غانم»، از مشاهير ادبا و شعراى دمشق و شام، داراى اوصاف حميده، خانه اش مجمع علما و فضلا بوده و از اوست:

لقد غبت عنا و الذى غاب محسود *** و انتَ على ما اخترت من ذاك محمود

حللنا محلا بعد بعدك ممحلا *** به كل شئى ما خلا الستر مفقود

در سال 737 ه‍. ق درگذشت و برادرش، شهاب الدين احمد بن غانم و پسرش، 132 جمال الدين عبدالله بن على بن غانم، نيز از ادبا و شعرا بوده اند.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 652.

بن خليل بن غانم، خزرجى القبيله، مقدسى الاصل، قاهرى الولادة والنشأه، ابن غانم الشّهره، سعدى عبادى النسب، نورالدين اللّقب، حنفى المذهب، از اكابر فقهاى حنفيّه، بلكه از مجدّدين آن طريقت در قرن دهم هجرت معدود و در كلمات بعضى از ارباب تراجم به «حجت» و «قدوه» و «عالم كبير» و «رأس الحنفيه» موصوف است و نسبش به سعد بن عبادۀ صحابى موصول مى باشد و از تأليفات اوست:

به سال 1004 ه‍. ق در 84 سالگى درگذشته و رجوع به عنوان شافعى صغير هم نمايند.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 202.

بن احمد بن غانم، واعظ مقدسى، ملقّب به «عزالدين»، معروف به «ابن غانم»، از اكابر صوفيّۀ قرن هفتم هجرت مى باشد و از تأليفات اوست:

در سال 660 يا 678 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 571]؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 196.

مصطلح رجال است.

ابن الغرابيلى، محمد بن قاسم --> ابن قاسم، محمد بن قاسم

مصطلح رجال از مشايخ شيخ طوسى است.

133 4383. ابن الغضائرى، احمد بن حسين بن عبيدالله (... - 411 ه‍. ق)

كه كنيه اش «ابوالحسين»، به «ابن الغضائرى» معروف و گاهى به «غضائرى» نيز موصوف مى باشد، از اكابر و ثقات مشايخ اماميّۀ اوايل قرن پنجم هجرت مى باشد كه محتاج به توثيق و تعديل نمى باشند و اين عنوان (ابن الغضائرى) در صورت نبودن قرينه، بدو منصرف و شيخ طوسى و شيخ نجاشى و نظاير ايشان از وى روايت كرده اند. اقوال او در كتب رجاليّه در مقابل اقوال اكابر علماى رجال مذكور و در جرح و تضعيف روات معروف بوده و گويند كمتر كسى است از ثقات كه از جرح او سالم بماند و در رديف «احمدين» از نخبة المقال گويد:

سبط عبيدالله بن حسين *** و هو غض عدل بغير مين

كلمۀ «غض» در كتب رجاليّه اشاره بر اوست. وجه نسبت غضائرى را هم، كه لقب جدّش عبيدالله است، در باب اوّل (القاب) نگارش داده ايم [به مدخل غضائرى مراجعه شود] و در سال 411 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 13؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 79 و 206؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 5، ص 17؛ كتب رجاليه.

ابن الغضائرى، حسين --> غضائرى، حسين بن عبيداللّٰه بن ابراهيم

ابن الغضائرى حسين پدر ابن الغضائرى احمد فوق است.

بن غياث الدين، حسينى، قاضى هرات، كتاب اساس الاقتباس، كه مختصرى است در امثال و حكم و اقتباسات لطيفه و به امر سلطان حسين ميرزا بايقرا تأليف و در استانبول و قاهره چاپ شده، از اوست. وى در سال 928 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 198.

مصرى، مكنّى به «ابوالوفاء»، ملقّب به «محمودالدوله»، معروف به «ابن فاتك»، از افاضل ادبا و اطبّا و حكما مى باشد كه در ادبيّات و فنون متنوعۀ طبّ و حكمت بى نظير و در تحقيق مطالب علميّه وحيد عصر خود بوده و از تأليفات اوست:

در اوايل قرن ششم هجرت در قاهره درگذشت.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 358.

ابن الفاجر، مبارك بن فاجر --> ابوالكرم، مبارك

بن زكريّا بن محمد بن حبيب، قزوينى رازى، اديبى است نحوى شاعر لغوى، مكنّى به «ابوالحسن» يا «ابوالحسين»، معروف به «ابن فارس»، فارس مضمار نحو و ادبيّات و بسيارى از علوم متداوله بود؛ خصوصاً در لغت كه گوى سبقت از ديگران ربوده است.

با فقها تحدى كرده و مسائلى در لغت نوشته كه ايشان را بدانها راهى نبوده و از فهم آنها عاجز باشند. حريرى نيز همين رويّه را از وى اقتباس نموده و در مقامۀ سى ودويم از مقامات خود يك صد مسئلۀ فقهيّه به همان اسلوب نگاشته است. از يتيمة الدّهر ثعالبى نقل است كه ابن فارس از اعيان علم، جامع لطايف كتاب و شعرا و اتقان و

تحقيق علما، در بلاد جبل مانند ابن لنكك بوده است در عراق و ابن خالويه در شام و ابن العلاف در فارس و ابوبكر خوارزمى در خراسان. ابن فارس در وضع مقامات، كه معمول به بعضى از ادباى نامى مى باشد، مبتكر بوده و فضيلت تقدّم بر ديگران داشت و بديع الزمان همدانى معروف، كه در مقامات نگارى مقتداى حريرى است، نظم و نسق و اصول مقاماتى را از رسائل و منشآت همين ابن فارس اقتباس نمود، بلكه در اوقات اقامت او در همدان تلمذش هم كرد؛ چنانچه صاحب بن عبّاد سابق الذكر نيز از تلامذۀ ابن فارس بوده و از وى روايت نموده و صدوق نيز از وى روايت مى كند.

در معجم الادباء گويد: ابن فارس نخست فقيه شافعى بود؛ سپس مذهب مالكى را اختيار نمود، لكن قراين قطعيۀ قويه، تشيّع وى را مبرهن مى نمايد؛ چنانچه شيخ طوسى در فهرست خود و ابن شهرآشوب هم در معالم العلماء، كه هر دو براى شرح حال مصنّفين و مصنّفات شيعه تأليف شده اند، به شرح حال وى پرداخته اند و ابن داوود نيز در كتاب رجال خود در قسمت ثقاتش درج نموده است. در ذريعه، كه فهرست مصنّفات شيعه مى باشد، 135 به ذكر تأليفات او پرداخته. در اعيان الشّيعة نيز شرح حال او را نگاشته و در تنقيح المقال هم احتمال عامى بودن او را تضعيف نموده است. علاوه بر اينها، آل بويه با آن همه تعصّبى كه نسبت به مذهب تشيّع داشته اند، به معلّمى او تن درداده و از همدان به رى احضارش كردند و اين امر نيز مؤيّد مرام مى باشد و از اشعار ابن فارس است:

و قالوا كيف حالك قلتُ خير *** تقضى حاجة و تفوت حاج

اذا ازدحمت همومُ الصدر قلنا *** عسى يوما يكون لها انفراج

نديمى هرتى و انيس نفسى *** دفاتر لي و معشوقى السراج

ايضاً

اذا كنت فى حاجة مرسلا *** و انت بها كلف مغرم

فارسل حكيما و لا توصه *** و ذاك الحكيم هو الدرهم

ايضاً

قد قال في ما مضىٰ حكيم *** ما المرء إلّاباصغريه

فقلتُ قول امرء لبيب *** ما المرء إلّابدرهميه

من لم يكن معه درهماه *** لم يلتفت عرسه اليه

و كان من ذله حقيرا *** تبول سنوره عليه

از تأليفات اوست:

به سال 375 يا 390 يا 393 يا 395 ه‍. ق در حصارى از محلّه اى محمديه نام از رى وفات يافته و در مقابل قبر قاضى على بن عبدالعزيز جرجانى دفن شده است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 64؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 80؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 10، ص 215؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 37؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 511.

136 ابن فارس، احمد بن فارس بن يوسف --> شدياق

ابن الفارسى، محمد بن احمد --> فتال، محمد بن احمد بن على

بن مرشد بن على، يا عمر بن حسن بن على بن رشيد، يا عمر بن فارض، يا عمر بن على بن فارض، يا عمرو بن على بن مرشد، اندلسى مغربى، حموى الاصل، مصرى المسكن والمدفن والولاده، ابوالحفص يا ابوالقاسم الكنيه،

ابن الفارض الشّهره، شرف الدين اللّقب، از اكابر عرفا و شعرا و مشايخ متصوفۀ نامدار، بسيار با تمكين و وقار. در مجلس او تمامى حضار ساكت و صامت بوده و نزد مصريّين نهايت احترام داشته است. وقت راه رفتن، مردم ازدحام مى كردند و درخواست دعاى خير و بركت مى نمودند. اوقاتى كه در مكّۀ معظمه اقامت داشته، روز و شب بيابان گرد بود. با وحشيان صحرا انس مى گرفت و بدين معنى اشاره كرده است:

و ابعدني عن اربع بعد اربعي *** شبابي و عقلي و ارتياحي و صحتي

فلي بعد اوطا نى سكون الىٰ الفلا *** و بالوحش انسي اذ من الانس وحشتي

اخذتم فؤادي و هو بعضي عندكم *** فما ضرّكم ان تبتعوه بجملتى

اشعارش بسيار لطيف و ظريف و مليح و فصيح بود و بس جاى شگفت است كه معانى دقيقه و رموز و نكات رقيقۀ عرفان و تصوف را با انواع محسنات لفظيّه و معنويّۀ بديعيّه توأم ساخته است. از اشعار و آثار قلمى ابن الفارض است:

نعم بالصبا قلبي صبا لأحبّتى *** فيا حبذا ذاك الشذاحين هبت

137 اقوال ارباب تراجم دربارۀ وى تفريطاً و افراطاً مختلف است؛ بعضى از ايشان محكوم به فسق، بلكه زندقه و كفر و الحاد و حلول و اتحادش كرده اند و برخى زياده از حدّش ستوده و غرايب و كرامات بسيارى بدو منسوب و از متبحّرين علوم دينيّه و فنون عرفان و تصوف و سير و سلوك و طريقت و حقيقت دانسته اند و از جملۀ مجذوبينش

شمرده و گويند كه تمامى اشعار خود را در همان حال جذبه و محو و فنا فى الله و بى خودى نظم كرده است، بلكه جمعى به تشيّع وى رفته و شيخ بهائى هم در چندين جا از جلد سيّم كشكول با ترحم و دعاى خير يادش كرده است و از بعض ابيات قصيدۀ تائيّۀ او هم استشمام رايحۀ تشيّع مى شود:

و من مذهبى فى الحث بالآل مذهبى *** و ان ملت يوما عنه فارقت ملتي

گروهى، چنانچه طريق احتياط و سلامت است، سكوت ورزيده و قضاوت نكرده اند.

وجه «ابن الفارض» گفتن صاحب ترجمه به نوشتۀ قاضى نورالله، به جهت لقب «فارض» داشتن پدرش، على، مى باشد كه در علم فرايض متخصّص بوده است.

ابن خلّكان نيز گويد: فارض كسى را گويند كه فروض و وظايف و حقوق لازمۀ زنان را، كه بر ذمّۀ مردان ثابت است، مى نويسد. ديگر چيزى نگفته و ظاهر آن نيز آن است كه «فارض» لقب پدرش، على، بوده است و به هرحال، بعضى از ارباب تراجم به همين جهت، او را «عمر بن فارض» نوشته اند؛ چنانچه در صدر عنوان اشاره نموديم و اما «عمرو» بودن نام او فقط در روضات است و در مدارك ديگر «عمر» مى باشد.

وفات ابن الفارض به سال 632 ه‍. ق در 57 يا 77 سالگى در قاهره مصر واقع شد و در قرافه مدفون گرديد. قبرش معروف و مزار اهل مصر بوده و جملۀ «خداآگاه» مادّۀ تاريخ وفات اوست.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 786]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 653؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 505؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 417؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 449؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 133؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 40؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 80؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 380.

ابن فاضل، محمد بن جرير بن رستم --> طبرى، ابن جرير شيعى

مكنّى به «ابوعبدالله»، معروف به «ابن الفتى»، اديب نحوى لغوى، از فضلاى قرن ششم هجرى رى مى باشد كه 138 علوم ادبيّه را در بغداد از ثمانينى اخذ كرد. به اصفهان رفته و در 575 ه‍. ق در آنجا درگذشته و از اوست:

تذلل لمن ان تذلل له *** رأى ذاك للفضل لا للبِله

و جا نب صداقه من لم يزل *** علىٰ الاصدقاء يرىٰ الفضل له

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 11، ص 251.

ابن الفخر، على بن عيسى --> اربلى، على بن عيسى

سرخسى، معروف به «ابن الفرائقى»، از مشاهير فصحا و بلغاى عامّه مى باشد كه در علم آثار و سير هم خبير، در فنون حكمت بصير، از مقرّبين معتضد باللّه عباسى، تأليفاتى بدو منسوب و به الحاد و زندقه مى گراييده است. وى در سال 286 ه‍. ق به امر معتضد مقتول گرديد.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 3، ص 98.

ابن فراموز، محمد بن فراموز --> خسرو، محمد بن فراموز

ابن فرحون يا فرهون، ابراهيم بن على --> برهان الدين، ابراهيم بن على

بن عبدالعزيز بن فرشته، ملقّب به «عزالدين»، معروف به «ابن فرشته»، فقيهى است حنفى محقّق مدقّق، با كثرت قوۀ حافظه مشهور، در حل مشكلات علميّه متمهّر، شرح المنار و مبارق الازهار فى شرح شارق الانوار، كه هر دو در استانبول چاپ شده، از تأليفات او بوده است كه اوّلى در اصول فقه و شرح كتاب منار ابوالبركات نسفى است. صاحب ترجمه در سال 885 ه‍. ق درگذشت و ازآن رو كه «فرشته» به پارسى «مَلَكْ‌» (به فتح لام) را گويند، به «ابن ملك» نيز معروف است.

منابع: لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، فوائد البهيّه فى تراجم الحنفيّة، ص 107.

بن يوسف بن نصر، فرضى ازدى اندلسى قرطبى، مكنّى به «ابوالوليد» و «ابومحمد»، معروف به «ابن الفرضى»، فقيه 139 محدّث حافظ رجالى قاضى اديب شاعر، از افاضل اوايل قرن پنجم هجرى شهر قرطبه از بلاد اندلس بوده و مدتى در شهر بلنسيه از آن

نواحى قضاوت نموده است و از تأليفات اوست:

عاقبت در اثر دعاى خود كه دست بر استار كعبه، توفيق شهادت را از درگاه خداوندى مسئلت نموده بوده، روز دوشنبه ششم شوال 403 ه‍. ق در 52 سالگى مقتول بربريان شد. سه روز به همان حال در خانۀ خود مانده و شكل و صورتش تغيير يافت. بعد از آن بى غسل و نماز و كفن به خاكش سپردند و از اوست:

اسير الخطايا عند بابك واقف *** علىٰ وجل مما به انت عارف

يخاف ذنوبا لم يغب عنك غيبها *** و يرجوك فيها و هو راج و خائف

فيا سيدى لاتخزني في صحيفتي *** اذا نشرت يوم الحساب الصحائف

و كن مونسى فى ظلمة القبر عند ما *** يصد ذوو القربى و يجفو المؤالف

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 290؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 1، ص 321؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 653.

(چهار شخص مذكور) مصطلح رجال و با نبودن قرينه، ظاهراً آخرى مراد است.

عزازى، ملقّب به «تاج الدين»، از اكابر فقهاى شافعيّه مى باشد كه بر معاصرين خود مقدّم بود. در سال 690 ه‍. ق در دمشق شام درگذشته و در مقبرۀ باب الصغير دفن شد.

منابع: رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 5، ص 17.

ابن فرهون --> ابن فرحون

ابن الفريعه، حسان بن ثابت --> حسّان

همدانى، ملقّب به «فخرالدين»، مكنّى به «ابوطالب»، معروف به «ابن الفصيح»، از اكابر علماى حنفيّه و جامع علوم عقليّه و نقليّه مى باشد. رياست مذهبى در عهد خود بدو منتهى و در مقبرۀ 140 ابوحنيفه تدريس مى كرده است. از آثار قلمى اوست:

به سال 755 ه‍. ق در 75 سالگى درگذشت.

منابع: لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 26.

(پنج شخص مذكور) مصطلح رجال و عنوان چند تن از اولاد فضال بن عمر بن ايمن از موالى عكرمة بن ربعى مى باشند و با اينكه مذهب فطحى داشته اند، از موثقين روات مى باشند، روايات ايشان محل اعتماد بوده و بعضى از ايشان از آن مذهب منصرف و به عقايد حقّۀ اماميّه معتقد شده اند و تمامى مراتب را موكول به كتب رجاليّه مى دارد. دو عنوان نخست مشهورتر از ديگران هستند.

ابن الفضل، هبة الله بن فضل --> ابن القطان، هبة اللّٰه

يا محيى الدين بن فضل الله بن احمد بن يحيى، عدوى مصرى، عمرى النسب، شهاب الدين اللّقب، ابوالعباس الكنيه، كاتب دمشقى و ابن فضل الله الشّهره، از افاضل

قرن هشتم هجرت مى باشد كه در ادبيّات و شعر و انشا وحيد عصر خود بود. در هيئت و اسطرلاب و تاريخ و جغرافيا، خصوصاً در تاريخ هند و ترك و مغول، نيز دستى توانا داشته و از تأليفات اوست:

به سال 749 ه‍. ق در 49 سالگى در مصر درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 110]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 654.

يا احمد بن محمد بن اسحاق بن ابراهيم، همدانى، طباطبايى، مكنّى به «ابوبكر» يا «ابوعبدالله»، معروف به «ابن الفقيه»، در اوايل قرن چهارم هجرت از اكابر جغرافيّين و اهل ادب بوده و از تأليفات اوست 141 كتاب البلدان يا مختصر كتاب البلدان كه در ليدن چاپ و بعد از وفات معتضد، شانزدهمين خليفۀ عباسى (279 ه‍. ق)، تأليف شده و به جز موارد نادره نامى از بغداد نبرده و فقط بلاد عظيمه را ذكر كرده است. سال وفاتش به دست نيامد و نام او را در قاموس الاعلام «احمد بن فقيه» نوشته و ظاهر، آن است كه پدرش، محمد، ملقّب به «فقيه» بوده است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 790؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 203؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 4، ص 199.

مكنّى به «ابومنصور» و معروف به «ابن الفقيه»، از مشاهير محدّثين و ادبا بوده و از اوست:

و من العجائب إنّ قلبي يشتكي *** شوقا اليك و انت فيه مقيم

در سال 636 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 654.

بن فلاح بن محمد، يمنى نحوى، معروف به «ابن فلاح»، ملقّب به «تقى الدين»، از ادباى قرن هفتم هجرت مى باشد و از تأليفات اوست:

در سال 680 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 474]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 456، س 34.

ابن الفنارى، محمد بن حمزه --> فنارى، محمد بن حمزه

ابن فندق، على بن زيد --> بيهقى، على بن زيد

بن محمد بن عبدالله بن محمود بن فورجه، يا محمد بن حمزة بن فورجه، يا آنكه نام و نسبش موافق روضات «حمد بن محمد بن عبدالله بن فورجه» مى باشد؛ به هرحال، در اصل بروجردى و يا به قول ثعالبى، اصفهانى بوده و در رى اقامت داشت. اديبى است فاضل نحوى لغوى، از افاضل قرن پنجم 142 هجرت كه در نظم و نثر مبرّز بوده و از تأليفات اوست:

از اشعار اوست:

ايها القاتلى بعينيه رفقا *** انما يستحق ذا من قلاكا

اكثر اللائمون فيك عتا بى *** انا واللائمون فيك فداكا

ان لى غيرة عليك من اسمي *** انه دائما يُقبِّل فاكا

در روضات اين شعر را هم مؤيد «حمد» بودن نام او گرفته است. ولادت او در ذى حجۀ سال 330 ه‍. ق بوده و سال وفاتش به دست نيامد و به قول كشف الظّنون و ثعالبى، در سال

427 ه‍. ق زنده بوده است؛ اما زنده بودن او در سال 455 ه‍. ق چنانچه در معجم الادباء مى باشد، مستبعد است.

لفظ «فورجه»، به تصريح روضات، (به ضمّ فا و سكون واو و فتح و تشديد راء) است، لكن در قاموس الاعلام با زاء نوشته شده است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 72]؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 18، ص 18؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 262، س 36؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 654.

بن حسن يا حسين بن فورك (بر وزن دوزخ)، اديب نحوى فاضل متكلّم اصولى عارف واعظ زاهد، اصفهانى، مكنّى به «ابوبكر»، معروف به «ابن فورك»، مدتى در عراق مشغول تدريس بوده؛ پس به رى رفت. اخيراً به حسب درخواست كتبى اهالى نيشابور به آن نواحى عزيمت كرد و مورد محبّت و اخلاص فوق العاده گرديد.

براى او خانه و مدرسه تهيه كردند. او نيز در اثر قدردانى اهالى به نشر بسيارى از علوم متنوعه موفق شد. براى مناظرۀ مذهبى به غزنه دعوت گرديد. در اثناى مراجعت در سال 406 يا 446 ه‍. ق مسموماً درگذشت و جنازه اش به نيشابور نقل و در محلّۀ حيره مدفون شد.

قبرش معروف و مزار و به قرينۀ معاصر بودن او با صاحب بن عبّاد (متوفى به سال 385 ه‍. ق)، چنانچه بعضى از اجلّه نوشته اند، تاريخ اوّلى مذكور اقرب به صحت است.

از تأليفات اوست المشكل فى الحديث و يك نسخه از آن، كه در سال 607 ه‍. ق 143 نوشته شده، به رقم 628 در خزانۀ بانگى فور موجود است و غير اين كه تا صد تأليف در اصول فقه و اصول دين و معانى قرآن و موضوعات ديگر بدو منسوب مى باشد و رجوع به عنوان اسفرايينى، ابراهيم بن محمد بن ابراهيم نيز نمايند.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 654؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 81؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 714؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 56؛ الندوى، محمدهاشم، تذكرة النوادر، ص 44 و 64.

بن احمد بن محمد بن محمد بن احمد بن عمر بن محمد بن محمود بن احمد بن محمد بن مفضل بن عباس بن عبدالله بن معن بن زائده شيبانى ابن الصابونى، مروزى الاصل، بغدادى المسكن، ابوالفضل الكنيه، ابن الفوطى الشّهره، جمال الدين يا كمال الدين اللّقب، نسبش موافق آنچه از درر كامنه نقل شد، با دوازده واسطه به معن بن زائده مى رسد و چنانچه از نسب مذكور روشن مى گردد، گاهى به «ابن الصابونى» هم متّصف، بلكه در قاموس الاعلام فقط به همين عنوان مذكورش داشته است.

به هرحال، وى از مشاهير محدّثين و مورّخين و افاضل ادباى اوايل قرن هشتم هجرت مى باشد كه در منطق و علوم اوايل و فنون حكمت خبير، ذهنى نقّاد و طبعى وقّاد داشت. به هر دو زبان عربى و فارسى شعر خوب مى گفت. خطّش نيز بسيار ممتاز و خوب و مانند خط خطّاط شهير، ابن البواب، بوده است. وى در عداد مشاهير خطّاطين معدود و بسيار سريع القلم بود. روزى چهار جزوه با خط خوب مى نوشت. بسا بودى كه بر پشت خوابيده و دست به طرف سقف خانه كتابت مى كرد و بسيارى از كتب قديمه را با خط مليح خود استنساخ كرده است. يك نسخه از كتاب خريدة القصر عماد كاتب، كه با خط ابن الفوطى و چهار مجلّد بزرگ بوده، به دست ابن حجر رسيد.

اتحاف صاحب يمنش كرده و به انعامات بسيارى نائل گرديد.

ابن الفوطى در فاجعۀ بغداد و تسلّط مغول اسير شد و به استخدام از طرف خواجه نصير طوسى موفق آمد. سال ها از آن يگانه فيلاسوف اسلامى تلمذ كرده و اساس منطق و فلسفه و علوم متنوعه را متقن داشت. مدتى هم مباشر كتابخانه و خزانۀ رصد مراغه، كه چهارصد هزار كتاب داشته، گرديد. بعد از مراجعت به بغداد نيز تا آخر عمر كتابدار 144 مدرسۀ مستنصريۀ آنجا بود. اينك به مطالعات كتب بسيار تاريخى و غيره موفق شد و بالخصوص در تراجم احوال اكابر و تواريخ و اخبار و سير به اطّلاعات وافره نائل آمد و تأليفات طريفه اى در صفحۀ روزگار به يادگار گذاشت:

فوتوگرافى آن در كتابخانۀ معارف بغداد موجود است)؛ 4. تلقيح الافهام فى المختلف والمؤتلف (كه مجدول است)؛ 5. الحوادث الواقعة (الجامعة خ ل) والتّجارب النّافعة فى المأة السّابعه (كه در بغداد چاپ و حاوى بعضى از وقايع مهمه قرن هفتم است)؛ 6. درر الاصداف فى غرر الاوصاف (كه به ترتيب مراحل وجود از مبدأ تا معاد مرتب و بيست مجلد است)؛ 7. الدّرر النّاصعة فى شعراء المأة السّابعة؛ 8. مجمع الآداب فى معجم الاسماء والالقاب؛ 9. معجم الشّيوخ و غيرها.

وفات ابن فوطى در سيّم محرّم 723 ه‍. ق در 81 سالگى در بغداد واقع و در مقبرۀ شونيزيه مدفون گرديد. ظاهر بعض كلمات ذريعه آنكه «صابونى» لقب جدّش، محمد، بوده و «ابن صابونى» گفتن او نيز به همين جهت است. «فوطى» هم، كه با فاى مضمومه مى باشد، نه با قاف يا غين، چنانچه بعضى توهّم كرده اند، لقب جدّ مادرى او مى باشد كه لنگى و فوطه فروش بوده است. اما مذهب او به زعم بعضى، معتزلى شافعى بوده، ولكن صاحب ذريعه به تشيّع وى رفته و شايد تلمذ و شدّت اهتمام او به حال خواجه و ارتباط او با علماى شيعه نيز قرينۀ تشيّع باشد و قضاوت موكول به كتب ديگر است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 566]؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 3، ص 225، ش 819]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 640؛ ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة فى اعيان المائة الثامنه، ج 2، ص 364.

ابن الفوطيه، محمد بن عمر بن عبدالعزيز --> ابن القوطيه

بن حسن بن محمد بن ادريس، احسائى مقرى، ملقّب به «شهاب الدين»، معروف به «ابن فهد»، از ثقات علما و فقهاى اماميّۀ اوايل قرن نهم هجرت و از تلامذه شيخ احمد «ابن المتوج» بحرانى آتى الذكر بوده 145 و از تأليفات اوست خلاصة التّنقيح فى المذاهب الحقّ الصّحيح كه در فقه اماميّه و دو مجلّد بزرگ و شرح ارشاد علاّمۀ حلّى است و جلد دويم آن، كه از نكاح تا آخر ديات مى باشد، به نظر صاحب ذريعه رسيده است و مؤلف در آخر آن خود را بدين روش معرفى مى نمايد: «اين كتاب خلاصة التّنقيح به دست مؤلف خود، احمد بن محمد بن فهد بن حسن بن محمد بن ادريس، در بيست وسيّم رمضان 806 ه‍. ق به پايان رسيد» و بنابراين، اين ابن فهد نيز مثل ابن فهد حلّى مذكور ذيل،

احمد پسر محمد بن فهد مى باشد. چون در اسم و زمان و اساتيد و مشايخ روايت و اشتهار به «ابن فهد» و تأليف شرح ارشاد متحد و مشترك هستند، لذا در اغلب موارد منشأ اشتباه اسمى شده و هر دو را يكى پنداشته و كتاب خلاصة التّنقيح مذكور را از ابن فهد مذكور ذيل دانند، لكن علاوه بر تأليفات ايشان قيود «مقرى» و «احسائى» و لقب «شهاب الدين» و نبودن كنيه و پدر بودن فهد در اينجا و «حلّى» و «اسدى» و لقب «جمال الدين» و كنيۀ «ابوالعباس» داشتن و جد بودن فهد در ابن فهد حلّى ذيل در امتياز و تعدّد ايشان كافى و علاوه بر همۀ اينها، صاحب ترجمه (ابن فهد احسائى) در حلّه معروف و ابن فهد حلّى ذيل در كربلا مشهور است. سال وفات و مشخّص ديگرى از همين ابن فهد احسائى به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 7، ص 222-223، ش 1072]؛ مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال، [ج 3، الكنى، ص 44]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 21؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 10، ص 238.

اسدى حلّى، ملقّب به «جمال الدين»، مكنّى به «ابوالعباس»، معروف به «ابن فهد»، از اكابر و اعيان علماى اماميّۀ قرن نهم هجرت مى باشد كه فقيه فاضل، محدّث كامل، عابد زاهد ثقه و صالح مرتاض، حاوى فروع و اصول، جامع معقول و منقول، در فضايل و كمالات ظاهر و باطن و لفظ و معنى و علم و عمل و فضل و عرفان و زهد و تقوا شهرۀ آفاق مى باشد و تأليفات او بهترين معرّف تمامى مقامات علمى و عملى وى بوده و حاكى از بعض عوالم ديگرش نيز مى باشد:

مى باشد، به بعضى از آنها اطلاع يافت و به واسطۀ اعمال آنها در غرض شخصى و هوا و هوس نفسانى، منتهى به الحاد و اظهار دعاوى باطله گرديد)؛ 4. اسرار الصّلوة؛ 5. تاريخ الائمّة؛ 6. التّحرير (در فقه)؛ 7. التّحصين فى صفات العارفين من العزلة والخمول بالاسانيد المتلقاة عن آل الرّسول؛ 8. ترجمة الصّلوة (در بيان معانى اقوال و افعال نماز)؛ 9. تعيين ساعات اللّيل و تشخيصها بمنازل القمر؛ 10. جامع الدّقائق و كاشف الحقائق (كه نام ديگر مهذّب مذكور ذيل است)؛ 11. الدّرّ الفريد فى التّوحيد؛ 12. الدّرّ النّضيد فى فقه الصّلوة؛ 13. شرح ارشاد علامه (كه نامش المقتصر است)؛ 14. شرح الفيّۀ شهيد؛ 15. عدّة الداعى و نجاح السّاعى (كه در ايران چاپ و سه نسخۀ خطى آن نيز به شماره هاى 2137 و 2138 و 2140 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است)؛ 16. فقه الصّلوة؛ 17. كفاية المحتاج فى مسائل الحاج؛ 18. اللّمعة الجليّة فى معرفة النّيّة؛ 19. المسائل البحرانيّات؛ 20. المسائل الشّاميّات؛ 21. مصباح المبتدى و هداية المهتدى (المقتدى خ ل)؛ * المقتصر فى شرح الارشاد؛ 22. الموجز الحاوى؛ * المهذّب البارع فى شرح المختصر النّافع.

گويند كه ابن فهد حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را در خواب ديد كه دست در دست علم الهدى بود. هر دو لباس حرير سبزرنگ در بر داشتند. در روضۀ مطهّرۀ علويه سير مى كردند. ابن فهد سلام كرد و بعد از جواب سلام، علم الهدى گفت: «اهلا بناصرنا اهل البيت»؛ سپس اسامى تأليفات او را استفسار نمود. بعد از ذكر آنها فرمود كتاب ديگرى كه مشتمل بر تحرير مسائل و تسهيل طرق و دلايل باشد، تأليف داده و بدين جمله: «بسم اللّه الرحمن الرحيم الحمد للّه المقدس بكماله عن مشابهة المخلوقات» افتتاح كن. ابن فهد گويد: بعد از بيدارى كتاب تحرير را تأليف كرده و به همان جمله افتتاح نمودم. نيز از كتاب تكملة الرّجال شيخ عبدالنبى كاظمى نقل است كه ابن فهد در زمان ميرزا اسبند تركمان، والى عراق، با علماى عامّه مناظرۀ مذهبى كرد و ايشان از جواب درماندند. والى نيز به همين جهت، شيعه شده و خطبه و سكّه را با اسامى ائمّۀ معصومين عليهم السلام مزيّن گردانيد.

147 وفات ابن فهد به سال 841 ه‍. ق در 85 سالگى در كربلاى معلّى واقع شد. قبر شريفش نزديك خيمه گاه معروف، كراماتى از آن منقول و محل تعظيم و تبرّك اهل تقوا بوده و از باطن وى استمداد مى نمايند. صاحب رياض نيز مكرّر به زيارتش رفته و تبرّك

مى جسته است و در نخبة المقال گويد:

و احمد بن فهد الحلي اجل *** مقبضه «الخير» و عمره «نهل»⁽¹⁾

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 15، ص 228، ش 1491]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 20؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 81؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 226؛ مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال، [ج 1، ص 92، ش 529]؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 10، ص 238.

ابن فهد، محمود بن سليمان بن فهد --> شهاب الدين، محمود

ابن فيروز، معروف بن فيروز --> كرخى، معروف

ابن فيره، قاسم بن فيره --> شاطبى، قاسم بن فيره

اوانى،⁽²⁾از مريدان شيخ عبدالقادر گيلانى و از اكابر عرفا و صوفيّه مى باشد كه شيخ، او را «معربدالحضرة» گفته و از منفردينش مى شمرده است. «منفردين» در اصطلاح ايشان، جماعتى را گويند كه از قطب خارج و بى واسطۀ قطب از درگاه فيّاض حقيقى اخذ فيض نمايند. حضرت خضر و حضرت خاتم الانبياء صلى الله عليه و آله را هم پيش از بعثت از ايشان دانند. ابن قائد در سال 576 ه‍. ق درگذشت و هريك از دو جملۀ «محمد آفتاب» و «سردار عالى» مادّۀ تاريخ اوست.

منابع: ياقوت حموى، مراصد الاطّلاع، [ج 1، ص 128]؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 1، ص 105؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 391.

ابن قاسم، عبدالرحمان بن قاسم --> عتقى

فقيه شافعى غزى، مكنّى به «ابوعبدالله»، ملقّب به «شمس الدين»، معروف به

«ابن قاسم» و «ابن الغرابيلى»، از تلامذۀ 148 جلال الدين محلى مى باشد كه ولادتش در شهر غزّه (بر وزن مكّه) در اقصاى بلاد شام در دو فرسخى عسقلان واقع شد و به سال 918 ه‍. ق درگذشت. كتاب فتح القريب المجيب فى شرح الفاظ التّقريب، كه بارها در مصر و قاهره چاپ شده، تأليف اوست و اصل كتاب تقريب از ابوشجاع اصفهانى است.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1416.

بن حسن بن قاسم، سيد حسينى عاملى جزينى عيناثى، معروف به «ابن قاسم»، محدّث حافظ، واعظ جليل القدر، عالم فاضل صالح، عابد زاهد، اديب شاعر، از اسباط شهيد ثانى و از افاضل قرن يازدهم هجرت مى باشد كه مادر مادرش دختر شهيد بوده و از تأليفات اوست:

اشعار بسيارى در موعظه گفته و از اوست:

المرء لايجزىٰ بغير سعيه *** اذ ليس للانسان إلّاما سعىٰ

واعلم بان كل من فوق الثرى *** لا بدّ من مصيره الى البلاء

و كل الى اللّه الامور تسترح *** وعد الى مدح الحبيب المجتبىٰ

و اثن على اخيه و ابن عمه *** قسيم دار الخلد حقا و لظّىٰ

والحسن المسموم ظلما والحسي‍ *** ن السيد السبط شهيد كربلا

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 16، ص 349، ش 1622]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 82.

بن ابى احمد قاص يا ابى احمد بن القاص، طبرى، فقيه قاضى واعظ، شافعى، مكنّى به

«ابوالعباس»، معروف به «ابن القاص»، از اكابر فقهاى شافعيّه مى باشد. نخست فقه را در بغداد از ابن سريج اخذ كرد؛ پس به سمت قضاوت به موطن خود، طبرستان، رفت و در آنجا به نشر علوم پرداخت. كتاب ادب القاضى و تلخيص و دلائل القبلة و المفتاح و المواقيت تأليفات وى مى باشند. عاقبت به سال 335 يا 336 ه‍. ق در بلدۀ طرسوس در اثناى موعظه درگذشت و پدر يا جدّش 149 به جهت قصه خوانى، معروف به «قاص» بوده است.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 18؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 41؛ سبكى، تاج الدين، طبقات الشافعية الكبرى، ج 2، ص 103.

بن محمد بن ابى العافيه، فقيه مورّخ ضابط، معروف به «ابن القاضى»، از افاضل عامّۀ قرن يازدهم هجرى بوده و از تأليفات اوست:

وى به سال 1025 ه‍. ق در 65 سالگى درگذشت.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 309.

يا مظفّر بن عبدالسلام بن عبدالرحمان، بعلبكى دمشقى، ملقّب به «بدرالدين»، ازآن رو كه پدرش قاضى بعلبك بوده، به «ابن قاضى» معروف، از اطبّاى نامى اواسط قرن هفتم هجرى دمشق مى باشد كه در اثر مهارت علمى و عملى، نزد ملوك و اكابر بسيار محترم، به رياست كل اطبّاى آن ديار منصوب بوده و از تأليفات اوست:

وفاتش بعد از سال 650 ه‍. ق است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 2، ص 1772]؛ فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 250؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 2، ص 1255.

بغدادى، حافظ، مكنّى به «ابوالحسين»، معروف به «ابن قانع»، از مشاهير علما و محدّثين عامّه و مؤلف كتاب معجم الشّيوخ بوده و به سال 351 ه‍. ق در 86 سالگى درگذشت.

ابن قايماز، محمد بن احمد --> ذهبى

رازى، مكنّى به «ابوجعفر»، معروف به «ابن قبه»، فقيه متكلّم عظيم الشأن، از اعيان مشايخ و علماى اماميّه و اعاظم و حذّاق متكلّمين شيعۀ اوايل قرن چهارم هجرت مى باشد كه با كلينى 150 (متّوفى به سال 329 ه‍. ق) و با ابوالقاسم كعبى بلخى سابق الذكر (متوفّى به سال 317 ه‍. ق)، كه از رؤساى معتزلۀ بغداد بوده اند، معاصر، در بدايت حال معتزلى مذهب، از تلامذۀ كعبى مذكور بوده و اخيراً مستبصر گرديد و به عقايد اماميّه معتقد شد و با استاد مذكور خود، ابوالقاسم بلخى كعبى به مقام معارضه برآمد و چند كتاب در اثبات امامت موافق عقيدۀ اثناعشريّه تأليف كرد و مشهورترين آنها كتابى است انصاف نام كه ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه، شيخ مفيد هم در كتاب عيون و محاسن و اكمال الدين و سيد مرتضى در فصول و شافى از آن كتاب روايت مى كنند.

شيخ ابوالحسن محمد بن بشر سوسنجردى، كه شرح حالش را به عنوان حمدونى نگارش داده ايم، گويد كه بعد از زيارت حضرت رضا عليه السلام به بلخ رفته و به ابوالقاسم بلخى، كه سابقۀ آشنايى داشتيم، وارد شدم. كتاب انصاف مذكور ابن قبه هم با من بود.

ابوالقاسم آن را ديده و ردّى به نام مسترشد بر آن نوشت. آن را در رى به نظر ابن قبه رسانيدم. او هم ردّى بر آن نوشته و به مستثبت موسوم داشت. آن را نيز در بلخ پيش ابوالقاسم بردم. ابوالقاسم نيز كتابى به نام نقض المستثبت در ردّ آن تأليف كرد. آن را نيز برداشته و عازم رى شدم كه به نظر ابن قبه برسانم، ولى پيش از ملاقات وفات يافته بود؛ بنابراين، وفات ابن قبه پيش از سال 317 ه‍. ق، كه تاريخ وفات ابوالقاسم است، مى باشد. در اعيان الشّيعه هم گويد كه وفات ابن قبه در اوايل قرن چهارم هجرت بوده و از تأليفات ابن قبه است:

اما لفظ «قبه» بنابر آنچه از علاّمۀ حلّى نقل شده، به كسر قاف و تخفيف باء ضبط كرده و از بعضى ضمّ وتشديد نقل شده و در فهرست ابن النديم با كسر و تشديد نوشته است (بدون ضبط).

قرشى، شاعر تابعى شيعى، از موالى بنى تميم بوده و ابياتى در مرثيۀ حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام گفته است. اولين كسى مى باشد كه حضرت امام حسين عليه السلام و شهداى كربلا را مرثيه گفته است؛ چنانچه 151 بعد از شهادت آن حضرت گذارش به كربلا افتاد.

همين كه مصارع شهدا را ديد، از كثرت گريه مشرف به موت شد و اين ابيات را انشا نمود:

و ان قتيل الطف من آل هاشم *** اذلّ رقا با من قريش فذلّتِ

مررت على ابيات آل محمد *** فلم ارها امثالها يوم حلت

تا آخر كه هفت بيت است و بعضى اين اشعار را به ابورامح خزاعى نسبت داده اند، لكن موافق نقل معتمد در مناقب ابن شهرآشوب و مقاتل الطّالبيّين ابوالفرج از ابن قته مى باشند. «قتّه» (بر وزن مكّه) نام مادر سليمان است و نام پدرش معلوم نشده و سال وفاتش هم به دست نيامد.

منابع: مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال، [ج 2، القسم الأول، ص 64]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 82.

بن مسلم بن قتيبة بن مسلم بن عمرو، بصرى الاصل، خراسانى المسكن، باهلى القبيله، ابومحمدالكنيه، ابن قتيبة الشّهره، از محدّثين اواخر قرن دويم و اوايل قرن سيّم هجرت مى باشد كه در حديث و علوم عربيّه خبير بود. گويد در اثناى سفر حج با خيمه و خرگاه از باديه عبور مى كردم. يك اعرابى را ديدم كه بر در خيمۀ خود ايستاده، با دقت تمام در خيمه و خرگاه من نگاه مى كند و پرسيد كه اينها مال كيست‌؟ گفتم: «مال مردى است از قبيلۀ باهله». گفت: «باللّه گمان ندارم كه خداى تعالى اين همه نعمت را

به يك مرد باهلى داده باشد»؛ پس چون طعن اعرابى را نسبت بدان قبيله ديدم بدو گفتم: «آيا دوست دارى كه اين همه خيمه و خرگاه مال تو بوده و باهلى باشى‌؟» سوگند ياد كرد كه نه. گفتم: «آيا دوست دارى كه تو اميرالمؤمنين بوده و از اهل آن قبيله باشى‌؟» باز اكيداً استنكاف نمود. گفتم: «دوست دارى كه باهلى بوده و بهشتى باشى‌؟» گفت: «قبول دارم؛ به شرط اينكه اهل بهشت باهلى بودن مرا ندانند»؛ پس يك كيسه درهم كه همراه داشتم، بدان اعرابى دادم. او نيز قبول كرده و اظهار امتنان نمود كه محل حاجتش بوده است؛ پس گفتم كه من باهلى هستم. فوراً كيسه را به سويم انداخت.

گفتم: «با اين حاجتى كه دارى، چرا ردّ مى كنى‌؟» گفت: «خوش ندارم كه در موقع ملاقات پروردگار مردى باهلى را حقى در ذمّۀ من باشد».

ابن قتيبه گويد كه اين قضيه را به مأمون عباسى نقل كردم. از خنده به پشت افتاده و از 152 كثرت صبر من تعجب كرده و صد هزار درهم به من جايزه داد. بارى، چنانچه از اين قضيه هم استكشاف مى شود، عرب از انتساب به قبيلۀ باهله استنكاف تمام دارد.

اينك گفته اند:

و لو قيل للكلب يا باهلى *** عوىٰ الكلبُ من لوم هذا النسب

و ما ينفع الاصل من هاشم *** اذا كانت النفس من باهلة

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 373؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 9، ص 74.

مروزى الاصل، كوفى يا بغدادى الولاده، دينورى الاقامة والقضاوه، باهلى القبيله، ابومحمدالكنيه، ابن قتيبة الشّهره، اديبى است كاتب منشى، نحوى لغوى كامل، فقيه فاضل، از اكابر علماى عامّۀ قرن سيّم هجرت كه در بسيارى از علوم شرعيّه متنوعه از فقه و غرايب قرآن و معانى قرآن و مانند آنها حظّى وافر داشت. مدتى در دينور قضاوت نموده و به همين جهت، به «دينورى» هم موصوف بود. در اظهار حق كمال جسارت داشته و تأليفات بسيارى در فنون متنوعه دارد:

نقل كرده كه مى گفتند اصول و اركان علم ادب چهار ديوان است: ادب الكاتب ابن قتيبه و كامل ابن مبرد و نوادر ابوعلى قالى بغدادى و بيان و تبيين جاحظ و كتب ديگر جز اين چهار كتاب فرع و تابع هستند)؛ 2. الامامة والسّياسة (كه در تاريخ خلافت و شروط آن است و بارها در مصر و قاهره چاپ و چند نسخۀ خطى آن نيز در كتابخانه هاى مصر و پاريس موجود است)؛ 3. تأويل مختلف الحديث؛ 4. دلائل النّبوّة؛ 5. الشّعر والشّعراء يا اخبار الشّعراء يا طبقات الشّعراء (كه بارها در قاهره چاپ شده است)؛ 6. عيون الاخبار (كه در قاهره چاپ شده است)؛ 7. غريب الحديث؛ 8. غريب القرآن؛ 9. المسائل والجوابات؛ 10. مشكل الحديث؛ 11. مشكل القرآن؛ 12. المعارف (كه از قديم ترين كتاب هاى تاريخ عمومى و در مصر چاپ شده است)؛ 13. معانى الشّعر؛ 14. الميسر والقداح و غيرها كه بسيار بوده و در فهرست ابن النديم نگارش داده است.

وفاتش به سال 270 يا 271 يا 276 ه‍. ق در اوايل غيبت صغرى به موت فجأه واقع شد و اينكه بعضى از اهل عصر وفات او را در سال 322 ه‍. ق نوشته اند، اشتباه بوده و تاريخ وفات احمد، پسر 153 صاحب ترجمه، را تاريخ خود او پنداشته اند.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 115؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 170؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 272؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 82؛ الندوى، محمدهاشم، تذكرة النوادر، ص 109؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 655.

مصطلح رجال است.

ابن قدامه، عبدالرحمان بن محمد --> موفق الدين، عبداللّٰه بن احمد

ابن قدامه، عبدالله بن احمد --> موفق الدين، عبداللّٰه بن احمد

ابن قدامه، قدامة بن جعفر بن قدامه --> كاتب بغدادى، قدامة بن جعفر بن قدامة

ملقّب به «شمس الدين»، معروف به «ابن قدامه»، از مشاهير فقها و محدّثين و مورّخين حنبليّه مى باشد كه در نحو نيز دستى توانا داشته و از تأليفات اوست:

در سال 744 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 556.

مكنّى به «ابواسحاق»، معروف به «ابن قرقول»، از علماى قرن ششم هجرى عامّه و فقهاى ايشان بوده و مؤلف كتاب مطالع الانوار على صحاح الآثار است كه در حلّ مشكلات موطأ مالك و صحيح مسلم و صحيح بخارى مى باشد و به اصول مشارق الانوار قاضى عياض تأليف شده و در سال 569 ه‍. ق در شهر فاس درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 9]؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 16.

ابن قره، ابراهيم بن ثابت --> صابى، ثابت بن قره

ابن قره، ابراهيم بن سنان --> حرانى، ابراهيم بن سنان

ابن قره، ثابت بن سنان --> صابى، ثابت بن سنان

ابن قره، ثابت بن قره --> صابى، ثابت بن قره

بغدادى، مكنّى به «ابوبكر»، معروف به «ابن قريعه»، از فضلاى فقهاى قرن چهارم هجرت مى باشد كه در نكته سنجى و حدّت ذهن و جودت فهم و سرعت جواب و بديهه گويى در غايت اشتهار بود. تمامى سؤالات متنوعه را بى توقف و درنگ با لفظى فصيح مسجّع مليح جواب 154 مى گفت. رؤساى وقت مسائل غريبۀ خنده آورى نوشته و از وى سؤال مى كردند. او نيز فوراً مطابق سؤال ايشان جواب مى نوشت. مدتى قاضى سنديه و نواحى آن از اعمال بغداد بود. نزد وزير مهلّبى سابق الذكر هم تقرّبى بسزا داشت. وزير نيز جماعتى را برمى گماشت كه مطالب هزليّه و مضحكه را از او استفسار نمايند. او نيز مطابق سؤال هركس جواب هاى ظريفانه مى نوشت و اين گونه مسائل طريفه و جوابات ظريفۀ او را بعضى از ظرفا و اهل ذوق و صفا جمع و تدوين نموده اند كه به نوشتۀ ابن خلّكان، بين الناس كتابى مشهور است و از آن جمله يكى را به عنوان نمونه ثبت اين مختصر مى نمايد.

ابوالعباس بن معلى كاتب، كتباً استفتا نمود: «حضرت قاضى چه مى فرمايد دربارۀ مردى يهودى كه با زنى نصرانى زنا كرد. از ايشان فرزندى به وجود آمد كه رويش چون گاو و بدنش مانند انسان بود. اينك هر دو را دستگير كرده و كيفيت مجازات ايشان را موكول به حكم و فتواى حضرت قاضى داشته اند»؛ پس ابن قريعه در جواب نوشت: «هذا من اعدل الشهود على ملاعين اليهود بانهم اشربوا حب العجل فى صدورهم حتى خرج من ايورهم و ارى ان يناط برأس اليهودى رأس العجل و يصلب على عنق النصرانية الساق والرجل و يسحبا على الارض و ينادى عليهما ظلمات بعضها فوق بعض»؛ يعنى اين قضيه در باب گوساله پرستى ملاعين يهود از عادل ترين شهود است كه ايشان محبّت گوساله را چنان در سينه هاى خودشان جا دادند كه از آلات تناسلى ايشان بيرون آمد و فتواى من در اين مسئله آن است كه نخست بايد سر آن گوساله را به گردن آن مرد يهودى زانى آويخته و ساق و پاى آن را نيز صليب وار به گردن زن زانيۀ نصرانيّه معلّق كنند و آنگاه هر دو را به روى زمين كشيده و مقرر دارند كه جارچى و منادى بر سر ايشان داد زده و اين آيۀ كريمه را قرائت نمايد و نظاير اين بسيار است. وفات ابن قريعه به سال 367 ه‍ ق در 65 سالگى در بغداد واقع شد و «قريعه» (به ضمّ اوّل و فتح ثانى) لقب جدّ صاحب ترجمه بوده است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 716؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 83؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 436؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 96؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 656.

155 4417. ابن القريه، ايوب (... - 84 ه‍. ق)

بن زيد (يزيد خ ل) بن قيس، هلالى نمرى، مكنّى به «ابوسليمان»، از مشاهير خطباى فصحاى عرب و جليس حجّاج بن يوسف ثقفى مى باشد. با اينكه اعرابى عامى بى سواد بوده، در فصاحت و بلاغت شهرت داشت؛ عاقبت در سال 82 يا 84 ه‍. ق به امر حجّاج مقتول گرديد. لفظ «قريه» (به كسر اوّل و فتح و تشديد دويم و سيّم)، كه در لغت به معنى چينه دان مرغان مى باشد، لقب خماعه يا حمامه، جدّۀ ايّوب، بوده است و به عقيدۀ كاتب اصفهانى، «ابن القريه» عنوان شخصى موهوم بوده و اصلاً وجود خارجى ندارد، مثل مجنون و ليلى و بعضى از نظاير وى.

منابع: جزرى، ابن اثير، المرصّع، [ص 278]؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 87؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 656.

مكنّى به «ابوبكر»، معروف به «ابن قزمان»، از مبرّزين ادبا و شعراى وزراى قرن ششم هجرى مى باشد كه در رويّۀ خود متفرّد بود. فقط به اوزان و بحور عروضى متداولى اكتفا نكرده، بلكه اوزانى اختراع نمود كه در كتب و اشعار سلف اثرى از آنها نبوده است. در كلمات غير شعرى خود يك رويۀ متوسط بين النظم والنثر اتخاذ كرده بوده كه كلماتش موزون، ولكن نه در رديف نظم منتظم بودند و نه در سلك نثر منسلك.

ديوان ابن قزمان در برلين چاپ شده و در 555 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 657؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 214.

مكنّى به «ابوالقاسم»، معروف به «ابن قسى»، از مشايخ صوفيّۀ اواسط قرن ششم هجرى اندلس مى باشد كه از اهل فضل و ادب بود. در ادبيّات و لغت نيز يدى طولا داشت. كتابى در تصوف به نام خلع النّعلين فى الوصول الى حضرة الجمعين تأليف كرده كه در موضوع خود مهم بوده و شيخ اكبر محيى الدين ابن العربى و شيخ عبدى، شارح فصوص، آن را شرح كرده اند. در سال 545 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 84]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 657.

اديب لغوى، رقى الاصل، بغدادى الولادة والمسكن والمدفن، مكنّى به «ابوالحسن»، معروف به 156 «ابن قصّار» (بر وزن عطّار)، ملقّب به «مهذب الدين»، از مشاهير ادبا مى باشد كه فنون ادبيّه را از ابن الشجرى و ابن الجواليقى سابقى الذكر فراگرفته و بر ديگران تقدّم يافته است. در خط و كتابت هم مهارتى بسزا داشته و خطهاى او را به قيمت گزاف خريد و فروش مى كرده اند. به سال 576 ه‍. ق در 68 سالگى در بغداد درگذشته و در مقبرۀ شونيزيه مدفون گرديد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 374.

حجازى، حلبى حنفى، معروف به «ابن قضيب البان»، از مشاهير شعرا و خطّاطين عرب مى باشد كه به هر سه زبان عربى و فارسى و تركى شعر خوب مى گفته است.

فضل و كمال و حسن خطّش معروف و بسيار مأنوس و نيكومعاشرت بوده و مدتى هم قضاوت دياربكر نموده است. يك قصيدۀ داليّه در مدح حضرت رسالت صلى الله عليه و آله نظم كرده كه از جملۀ اسباب اشتهار وى گرديده و شرحاً و تخميساً محل توجه بعضى از اهل فضل مى باشد و از ابيات آن است:

اهلا بنشر من مهب زرود *** احيى فؤاد العاشق المنجود

و روى شذا خبر العقيق ففجرت *** منه عيون الدمع فوق خدودي

از آثار قلمى اوست:

وفاتش به قول قاموس الاعلام، به رقم هندسى 1006 ه‍. ق واقع شد و يا به زعم بعضى، در اواخر عمر آداب و اطوارش به كلى تغيير يافته و مردم را آزار و اذيّت مى كرده است تا آنكه به سال 1096 ه‍. ق به دست اهل بلد خود مقتول گرديد و ظاهر، آن است كه صفر اوّل در رقم هندسى مذكور سهو شده و عوض آن رقم 9 صحيح است.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 215؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 657.

بن على بن محمد بن عبدالله بن حسين، سعدى القبيله، صقلى الولاده، ابوالقاسم الكنيه، ابن القطاع الشّهره، مصرى الاقامه، از مشاهير ادباى اوايل قرن ششم هجرت مى باشد كه كاتب نحوى و بالخصوص در لغت وحيد عصر خود بوده و شعر خوب نيز مى گفته و از تأليفات اوست:

157 1. ابنية الاسماء والافعال والمصادر؛ 2. تاريخ صقليّه؛ 3. الدّرّة الخطيرة المختارة من شعر اهل الجزيره (كه حاوى شرح حال يك صدوهفتاد تن از شعراى جزيرۀ صقليه و

بسيارى از اشعار ايشان است)؛ 4. فرائد الشّذور و قلائد النّحور (در اشعار)؛ 5. لمح الملح (كه حاوى شرح حال شعراى اندلس و اشعار ايشان است) و غير اينها.

ابن القطاع به سال 433 ه‍. ق در جزيرۀ صقليه از اعمال اندلس از قبيلۀ بنى سعد به وجود آمد. در حدود سال 500 ه‍. ق، هنگام استيلاى فرنگ به مصر رفته و مورد تجليل و تبجيل اهالى گرديد و در سال 510 يا 514 يا 515 ه‍. ق درگذشته و نزديكى قبر شافعى دفن شد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 368؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 657 و ج 4، ص 2573؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 484.

بغدادى، مكنّى به «ابوالحسين»، معروف به «ابن القطان»، از اكابر فقهاى شافعيّه مى باشد كه فقه را از ابن سريج و ابواسحاق مروزى ياد گرفت. مدتى در بغداد تدريس نموده و عاقبت به رياست علمى كل عراق منصوب شد. در سال 359 ه‍. ق درگذشت و مصنّفات بسيارى در فقه و اصول و غيره بدو منسوب است.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 19؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 58، س 6.

بن شجاع قطان انصارى حلّى، معروف به «ابن القطان»، ملقّب به «شمس الدين»، كه گاهى خودش نيز مثل پدرش به «قطان» موصوف مى باشد، عالمى است عامل، صالح فاضل كامل، از علماى اماميّۀ قرن نهم هجرت كه به واسطۀ فاضل مقداد (متوفّى به سال 826 ه‍. ق) از شهيد اوّل روايت كرده است و كتاب معالم الدين فى فقه آل ياسين تأليف منيف وى بوده و بهترين معرّف فقاهت و فضيلت علمى او مى باشد. فتاوى او در كتب فقهيّه منقول و در اصول مسائل، سالك مسلك محقّق و علاّمه بوده و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال، [ج 3، ص 131، ش 10846].

بن فضل بن عبدالعزيز قطان بغدادى، مكنّى به «ابوالقاسم»، معروف به «ابن القطان» و «ابن الفضل»، از مشاهير شعراى بغداد مى باشد كه بالخصوص در هجويّات و لطايف و

هزليّات بى نظير بود. از جمعى وافر 158 از مشايخ استماع حديث نمود و بسيار لطيف و طرفه گو و ظريف و عيب جو بود. در ديوان شعر خود جماعتى از اعيان و اكابر و وضيع و شريف و فقير و غنى را قدح كرده و همه كس، حتى خليفۀ وقت، از صدمۀ زبانى او در حذر بودند و بين او و حيص بيص سابق الذكر نوادرى وقوع يافته است؛ من جمله روزى حيص بيص از خانۀ شرف الدين على بن طراد زينبى، وزير مسترشد باللّه، بيست ونهمين خليفۀ عباسى (512-529 ه‍. ق)، خارج و عزم خانۀ خود داشت. در عين حال سگ بچه اى دامن گيرش شد. او نيز به صفحه شمشيرش زد و در حال بمرد.

چون اين قضيه مسموع ابن قطان گرديد، چند شعرى در اين باب گفته و دو شعر اعرابى را هم كه در حين قصاص و خون خواهى پسر مقتولش از برادر خود كه قاتل بوده، گفته و شمشير را انداخته و از قصاص كردن منصرف شده است، تضمين همان اشعار خود كرده و همه را در ورقه اى نوشت و در گردن آن ماده سگ بچه دار آويخت و كسى را هم بگماشت كه همان سگ را با بچه هايش در خانۀ وزير حاضر گردانيد؛ مشعر بر اينكه آن سگ در قتل بچۀ خود از دست حيص بيص تظلّم مى نمايد؛ پس ورقه را از گردن سگ باز كرده و به نظر وزير رسانيد و اين اشعار را ديدند:

يا اهل بغداد ان الحيص بيص اتى *** بفعلة اكسبته الخزي فى البلد

هو الجري الذى ابدىٰ تشاجعه *** على جرى ضعيف البطش والجلد

و ليس فى يده مال يديه به *** و لم يكن ببواء عنه فى القود

اقول للنفس تعساء و تعزية *** احدىٰ يديّ اصابتنى و لم نزد

كلاهما خلف من فقد صاحبه *** هذا اخى حين ادعوه و ذا ولدي

نيز روزى با حيص بيص در موقع صرف طعام نزد وزير مذكور بودند. ابن القطان مرغ قطاى بريان شده را برداشته و به حيص بيص كه از قبيلۀ بنى تميم بوده، داد. حيص بيص از اذيّت كردن ابن القطان به مقام شكايت برآمده و به وزير گفت كه او با دادن مرغ قطا اشاره بدين شعر مى كند:

تميم بطرق اللؤم اهدىٰ من القطا *** و لو سلكت سُبْل المكارم ضلّتِ

ارى الليل يجلوه النهار و لا ارى *** خلال المخازى عن تميم تجلّتِ

و لو ان برغوثا على ظهر قملة *** يكرّ علىٰ صفي تميم لولّتِ‌

159 اين گونه لطايف و ظرايف وى بسيار مى باشد. وفاتش به سال 558 ه‍. ق در هشتاد تمام

يا 81 سالگى در بغداد واقع شد و در مقبرۀ معروف كرخى مدفون گرديد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 321؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 658.

سمرقندى الاصل، بغدادى الولاده، ابونصرالكنيه، اديب نحوى لغوى اخبارى، از افاضل ادباى قرن هفتم مصر مى باشد كه در فنون متداوله حظّى وافر داشت. علاوه بر تخصّصى كه در نحو و لغت و اشعار و اخبار سلف داشته، در حل مسائل هندسه نيز داراى يدى طولا بود و در سال 620 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 18، ص 205.

ابن القف --> ابوالفرج طبيب، ابن يعقوب

4427-4429. ابن قفطان، شيخ ابراهيم (... - 1279 ه‍. ق)

بن حسن بن على سعدى رياحى، معروف به «ابن قفطان»، از شعراى اواخر قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه در سال 1279 ه‍. ق درگذشته و از اوست:

يحركنى الهوى شوقا اليها *** فيُمسي فى معالمها سكوني

الا من مبلغ عنى سلاما *** الى حى بجا نبها قطين

برادرش، شيخ احمد بن حسن، نيز از افاضل ادبا بوده و در 1293 ه‍. ق درگذشته و از اوست:

فيا واحد الدنيا لك الامر فلتطع *** لك الخلق طُرّاطوع عبد لسيد

لوائك من نصر الهدى غير ناكص *** و سيفك فيه منتضىٰ غير مغمد

پدرش، شيخ حسن، نيز از افاضل ادبا بود كه در سال 1275 ه‍. ق در زياده بر هشتاد سالگى درگذشته و از اوست:

يا علة الايجاد يا من حبُّه *** لجميع اعمال الخليقة روح

لولاك ما ادى النبوة آدم *** كلا و لا نجى السفينة نوح

سجدت لك الاملاك لا لسواك بل *** احيى باذنك للنفوس مسيح

160 ظاهر كلام منن الرّحمن آنكه پدر و برادر مذكورين شيخ ابراهيم را نيز «ابن قفطان» گويند و اين خانواده به «آل قفطان» معروف هستند.

منابع: نقدى، جعفر بن محمد، منن الرحمان فى شرح وسيلة الفوز و الامان فى مدح صاحب العصر و الزمان، ج 1، ص 126.

ابن قفطان، شيخ احمد --> ابن قفطان، شيخ ابراهيم

ابن قفطان، شيخ حسن --> ابن قفطان، شيخ ابراهيم

ابن القفطى، على بن يوسف --> جمال الدين، ابن القفطى على

ابن قلاقس، نصرالله بن عبدالله --> قاضى نصرالله

ابن القلانسى، حمزة بن اسد --> ابويعلى، حمزة بن اسد

كاتب يمنى، مكنّى به «ابوالعباس»، معروف به «ابن قليته»، از ادباى يمن مى باشد و كتاب رشد اللّبيب الى معاشرة الحبيب، كه مشتمل بر چهارده باب و در فضيلت نكاح و آداب زناشويى و زن و شوهر و لوازم اين موضوع است، تأليف او بوده و در سال 231 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 1، ص 904]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 658.

عسقلانى، ملقّب به «كمال الدين»، معروف به «ابن القليوبى»، از فقهاى شافعيّۀ قرن هفتم هجرى مى باشد و از تأليفات اوست:

در سال 689 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 100]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 658.

از شعراى اندلس مى باشد كه با مهارت در لطافت و تشبيهات اشعار خود معروف بود.

در اوايل سلطنت ملك ظاهر عبيدى، هفتمين خليفۀ فاطمى (411-427 ه‍. ق)،

درگذشته و از اوست:

و لا ضوء إلّامن هلال كأ نما *** تفرق منه الغيم عن نصف دملج

و قد حال دون المشترى من شعاعه *** و ميض كمثل الزيبق المترجرج

كأن الثريا في اواخر ليلها *** تحيّة ورد فوق زهر بنفسج

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 658.

161 4433. ابن قم، حسين (... - 581 ه‍. ق)

بن على بن محمد بن ممويه، زبيدى يمنى، مكنّى به «ابوعبدالله»، معروف به «ابن ممويه» و «ابن قم»، اديبى است كاتب شاعر، از افاضل يمن و از اشعار اوست:

خير ما ورث الرجال بينهم *** ادبٌ صالحٌ و حسن ثناء

ذاك خير من الدنانير و الاو *** راق فى يوم شدة و رخاء

تلك تفنى والدين والادب الصا *** لح لايفنيان حتّىٰ اللقاء

صاحب ترجمه به سال 581 ه‍. ق در 51 سالگى درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 10، ص 130.

مصطلح رجال است.

ابن القوطى --> ابن القوطيه

مخفف ابن القوطيه است.

بن عمر بن عبدالعزيز بن ابراهيم بن عيسى بن مزاحم، اندلسى، اشبيلى الاصل، قرطبى الولادة والاقامه، ابوبكرالكنيه، ابن القوطية الشّهره، نحوى اديب مشهور لغوى، در لغت و فنون عربيّه اعلم اهل عصر خود، در فقه و حديث و اخبار و نوادر تاريخى نيز متمهّر، بالخصوص در اخبار و تواريخ اندلس متخصّص بود. وقايع فقها و شعرا و امراى آن ديار را از حفظ نقل مى كرده و از تأليفات اوست:

و يك نسخۀ خطّى آن نيز در كتابخانۀ پاريس موجود است).

وفاتش موافق ابن خلّكان، به سال 367 ه‍. ق در قرطبه واقع شده و در مقبرۀ قريش مدفون گرديده است. لفظ «قوطيه» (با قاف) نام مادر ابراهيم، جدّ عالى محمد، كه به قوط بن حام بن نوح منسوب و «ابن القوطيه» گفتن محمد نيز به جهت انتساب اوست.

حاج فرهاد ميرزا معتمدالدوله سابق الذكر در حاشيۀ وفيات الاعيان 162 (تاريخ ابن خلّكان) گويد: گمان دارم كه اشتباه از كتاب شده، زيرا كه پسر حام موافق نوشتۀ تورات و كتب اهل اروپا، فوط بوده، با فاء، نه با قاف.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 91؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 320؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 18، ص 272.

ابن قولويه

ابن قولويه⁽¹⁾

بن محمد جعفر بن موسى بن قولويه، قمى، مكنّى به «ابوالقاسم»، معروف به «ابن قولويه»، كه گاهى در مقام نسبت به جدّ، «جعفر بن قولويه» و «جعفر بن محمد بن قولويه» نيز گويند، از مشاهير فقهاى اماميّه و اكابر مشايخ محدّثين شيعۀ قرن چهارم هجرت مى باشد كه در كلمات علماى رجال با جلالت و عظمت و وثاقت موصوف بود. از كشى و كلينى و نظاير ايشان روايت كرده و شيخ مفيد و امثال او نيز از وى روايت نموده اند و از تأليفات اوست:

به سال 368 يا 369 ه‍. ق در بلدۀ كاظمين وفات يافت و در پايين پاى حضرت امام جواد عليه السلام مدفون گرديد و قبر شيخ مفيد هم جنب قبر اوست.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 143؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 470؛ كتب رجال.

مكنّى به «ابوالحسين»، از محدّثين شيعه و مشايخ روايت برادرش، شيخ جعفر فوق مى باشد كه در نودسالگى درگذشت و كتاب فضل العلم و آدابه از اوست.

منابع: كتب رجاليه.

قمى، مكنّى به «ابوجعفر» يا «ابوالقاسم»، پدر ابن قولويه جعفر مذكور فوق مى باشد كه از محدّثين و وجوه 163 فقهاى شيعه و ثقات ايشان و از مشايخ كشى و پسر مذكور خود و نظاير ايشان بوده و از خيار اصحاب سعد بن عبدالله اشعرى قمى به شمار مى رود.

براى طلب حديث مسافرت ها كرده و با جمعى از اكابر عامّه ملاقات و بسيارى از احاديث ايشان را استماع نموده و به سال 299 يا 301 ه‍. ق در قم درگذشت و نزديك بقعۀ على بن بابويه قمى، پدر صدوق مشهور، مدفون گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 83؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 379؛ كتب رجال.

مصطلح رجال است.

ابن القيسرانى

ابن القيسرانى⁽¹⁾

بن على بن احمد، حافظ مقدسى، مكنّى به «ابوالفضل»، معروف به «ابن القيسرانى»، ملقّب به «شمس الدين»، از اكابر محدّثين اوايل قرن ششم هجرت مى باشد كه به مرام استماع حديث و علوم ديگر مسافرت ها كرده و رنج ها ديد. در همدان اقامت كرده و به تدريس پرداخت تا در علوم حديثيّه تقدّم يافت. در فنون تصوف نيز معرفت كامل و مهارتى بسزا داشته و از تأليفات اوست:

به سال 507 ه‍. ق در اثناى مراجعت از سفر مكّه در 59 سالگى در بغداد درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 82]؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 61؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 221؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 659.

بن صغير بن داغر بن محمد بن خالد بن نصر خالدى، مكنّى به «ابوعبدالله»، معروف به «ابن القيسرانى»، ملقّب به «عدة الدين» و «شرف الدين» و «شرف المعالى»، از مشاهير شعرا و ادباى متفنّن اواسط قرن 164 ششم هجرى عرب مى باشد كه در ادبيّات و نجوم و هيئت خبير و با ابن منير آتى الذكر مناقضاتى داشته كه مشهور است. اشعارش در نهايت سلاست و لطافت بوده و ديوانى هم دارد. روزى در مجلس جشن و طربى حاضر بود. حاضرين در اثر نغمات دلكش مغنّى مجلس به طرب آمده و بناى وجد و انبساط گذاشتند؛ پس ابن القيسرانى گفت:

واللّه لو انصف العشاق انفسهم *** فدوك منها بما عزوا و ما صا نوا

ما انت حين تغنى في مجالسهم *** الا نسيم الصبا والقوم اغصان

نيز از ابيات يك قصيدۀ طريفۀ اوست كه حاوى معانى لطيفه مى باشد:

و خبّرونى عن قلبي و مالكه *** فربما اشكل المعنى على الفطن

من ذا الذى تَرهب الابطالُ صولتهُ *** زيد الفوارس ام سيف بن ذى يزن

هذا الذى سلب العشاق نومهم *** اما ترىٰ عينه ملئى من الوسن

وفات او به سال 548 ه‍. ق در هفتاد سالگى در دمشق واقع گرديده است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 1، ص 768]؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 120؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 84؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 659.

بن ايّوب بن سعد بن حريز، دمشقى حنبلى، ملقّب به «شمس الدين»، معروف به «ابن قيم جوزيه»، مكنّى به «ابوعبدالله»، از اكابر علما و محدّثين حنبليّۀ قرن هشتم هجرت مى باشد كه در تفسير و حديث و اصول دين و علم خلاف و مذهب و ديگر علوم اسلاميّه متفنّن، از ابن تيميه سابق الذكر و پدر خود و ديگر اكابر وقت تكميل مراتب علميّه نموده است تا آنكه در حال حيات استادش، ابن تيميه نيز مرجع استفادۀ افاضل شد. نسبت به استاد مذكورش محبت مفرط داشت و امتثال عقايد و اقوال و اوامر او را فرض عين مى شمرد. در نشر و ترويج آنها اهتمام تمام به كار مى برد.

كتاب هاى او را شرح مى كرد و بارها با وى زندانى شد؛ عاقبت بر شترش سوار كردند و تازيانه اش زدند و در كوچه و بازارش گردش دادند و پيوسته با علماى وقت خود در تحت فشار يكديگر بوده اند.

علاوه بر مراتب علميّه، به انجام وظايف عمليۀ دينيّه نيز اهتمام تمام داشت. شب و روز به نماز و تلاوت قرآن مواظب و بارها حج نمود و اهل مكّه از كثرت طواف و 165 عبادت وى در حيرت بوده اند. از تأليفات اوست:

وى در سال 751 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 158]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 83؛ ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة فى اعيان المائة الثامنه، ج 3، ص 400؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 222.

ملقّب به «بى جان»، معروف به «ابن الكاتب»، از مشاهير علما و مشايخ عرفاى قرن نهم هجرى مى باشد كه از خلفاى عارف شهير، حاج بيرام ولى، بوده و در شهر كليبولى

اقامت داشت. در زاويۀ مخصوصى خارج آن شهر مشغول عبادت بود و به سال 855 ه‍. ق در همان جا درگذشته و قبرش معروف و مزار مى باشد و از تأليفات اوست:

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 2، ص 1746]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4783.

مصطلح رجال است.

بن هارون بن محمد بن كوكب، بغدادى حلّى، مكنّى به «ابوعبدالله»، معروف به «ابن الكال»، كه پدرش ملقّب به «كال» بوده، از اكابر قرّاء اواخر قرن ششم هجرت بوده و از تأليفات اوست:

به سال 597 ه‍. ق درگذشت و عنوان مشهورى مذكور او را بعضى از ارباب تراجم «ابن الكامل» و بعضى ديگر «ابن الكيال» ضبط نموده اند.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 14، ص 245.

166 4443. ابن كامل، احمد بن كامل (قرن 4 ه‍. ق)

بن خلف بن شجره، مكنّى به «ابوبكر»، معروف به «ابن كامل»، به نوشتۀ ابن النديم (متوفى به سال 385 ه‍. ق)، از مشاهير علوم قرآنيّه مى باشد كه در علوم بسيارى مفتى و مولدش سرّ من رأى بوده و از تأليفات اوست:

سال وفاتش به دست نيامد، ولكن پيش از ابن النديم (متوفى به سال 385 ه‍. ق) بوده است.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 48.

ابن كامل، محمد --> ابن الكال

يكى از جداتش از قبيلۀ بنى كاهل بوده و شرح حالش در كتب مربوطه است.

ابن كبريا، موسى بن حسن --> نوبختى، موسى بن حسن

ابن الكتب، عبدالرحمان بن ابى بكر --> سيوطى، عبدالرحمان

«ابن الكتب» گفتن او به جهت آن مى باشد كه ولادت او در كتابخانه بود؛ چنانچه پدرش، كه نيز از اهل علم بوده، هر كتابى را كه براى مراجعه و مطالعه ضرورش بودى، زن خود را امر به احضار آن كردى تا روزى نيز براى آوردن كتابى به كتابخانه رفت و در همان جا درد وضع حملش گرفته و حمل خود را كه همين عبدالرحمان سيوطى بوده، وضع نمود؛ اينك محض به سبب وقوع تولد در كتابخانه، به «ابن الكتب» معروف گرديد.

ابن كثير، احمد بن محمد --> ابن كثير، محمد بن كثير

بن عمر بن كثير بن ضوء بن كثير قرشى، بصرى الاصل والولاده، دمشقى الاقامه، شافعى المذهب، عمادالدين اللّقب، ابن كثيرالشّهره، ابوالفداءالكنيه، از اكابر و مشاهير علماى قرن هشتم عامّه مى باشد كه مفسّر مورّخ محدّث حافظ متقن فقيه متفنّن بود.

فقه و اصول و حديث و تاريخ و 167 ديگر علوم متداوله را از ابن تيميه و ابن عساكر و ديگر اكابر وقت تكميل نمود تا در سنّ جوانى به معاصرين خود تقدّم يافت.

تأليفاتش نيز در حال حيات خودش منتشر و محل استفادۀ افاضل وقت شد.

به استاد خود، ابن تيميه، محبت بى نهايت داشته و در اكثر مسائل دينيّه براى وى عامل و موافق اقوال او فتوا مى داد و بدين جهت، در زحمت و ابتلا بوده و از

تأليفات اوست:

صاحب ترجمه به سال 774 ه‍. ق در دمشق وفات يافت و در مقبرۀ صوفيّه نزديكى استاد خود، ابن تيميه، مدفون شد و در اواخر عمر نابينا بوده است. چنان كه در محل خود تذكر داديم، ابن كثير اسماعيل بن عمر صاحب ترجمه غير از ابوالفداء اسماعيل بن على سابق الذكر مى باشد كه تاريخ وفات ايشان مختلف و تحقيق مطلب موكول به كتب مربوطه است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 215]؛ ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة فى اعيان المائة الثامنه، ج 1، ص 373؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 84؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 225.

قارى مكى، مكنّى به «ابوبكر» و «ابوسعيد»، معروف به «ابن كثير»، از موالى عمرو بن علقمۀ كنانى و از مشاهير قرّاء مى باشد كه بسيار باوقار و تمكين و از اكابر تابعين و رياست بدو منتهى و يكى از قراء سبعه و از قبيلۀ بنى الدار بن هانى بن لخم بوده و به همين جهت، به «دارى» و «لخمى» موصوف بوده است؛ چنانچه به جهت عطّار بودنش، به «دارانى» نيز متصّف مى باشد (كه در حجاز عطّار را «دارانى» گويند) و به زعم بعضى، در اصل از جملۀ ايرانى ها بوده كه انوشيروان ايشان را به جهت طرد حبشى ها با كشتى به يمن فرستاده بود؛ به هرحال، به سال 120 ه‍. ق در مكّۀ معظّمه درگذشت و اصول قرائت را از مجاهد از ابن عباس از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام اخذ نمود و ابوالحسين قواس و بعضى ديگر راويان قرائت او هستند.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 42؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 83؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 271.

168 4446. ابن كثير، محمد بن كثير (قرن 3 ه‍. ق)

يا احمد بن محمد بن كثير، فرغانى، معروف به «ابن كثير»، در حدود سال 247 ه‍. ق از اكابر منجّمين بود. در صناعت نجوم يدى طولا داشته و در اكثر استخراجات نجومى مصيب بوده است و اختصار المجسطى و كتابى در حركات سماويّه و جوامع علم نجوم تأليف او مى باشد و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 225.

حافظ تبريزى كربلايى، معروف به «كربلايى بابا فرجى» و «ابن الكربلايى» و «حافظ حسين»، از فضلاى اواخر قرن دهم هجرى بوده و اوايل قرن يازدهم را ديده است. در حدود سال 988 ه‍. ق به دمشق رفت. با شيخ حسن بورينى سابق الذكر ملاقات كرد و شيخ زبان فارسى را از او ياد گرفت؛ به طورى كه مثل اشخاص فارسى زبان تكلّم مى كرد. در همان اوقات با شيخ بهائى نيز، كه به دمشق آمده و در محلّه خراب در خانۀ يكى از تجّار منزل كرده بوده، ملاقات و خواستار مذاكرۀ بعضى از اشعارش گرديد.

درويش حسين كتاب مفصّلى به نام روضات الجنّات درخصوص مقابر فضلا و مشاهير اولياى تبريز و نواحى آن در سال 975 ه‍. ق تأليف كرده كه بر يك مقدمه و يك خاتمه و هشت روضه مشتمل و جملۀ «زيارات قبور اوليا» مادّۀ تاريخ تأليف بوده و يك نسخۀ خطّى از آن در تبريز در كتابخانۀ شخصى جناب حاج حسين آقا تاجر نخجوانى موجود است و چنانچه از كلمات خودش برمى آيد، خطّاط هم بوده است.⁽¹⁾

اخيراً دانشمند بزرگوار و محقق گران مايۀ بلندپايه، آقاى ميرزا جعفر سلطان القرايى، همين كتاب را با كمال دقت و اسلوب كم نظير، به نحوى كه مقتضاى اطلاعات وسيع و تحقيقات استادانۀ ايشان است، تصحيح و با علاوه كردن نكات و حواشى سودمند، به چاپ رسانده اند. (ناشر)

منابع: محبى، محمد، خلاصة الاثر، [ج 2، ص 396]؛ ابن الكربلايى، حسين (نسخۀ مذكوره).

169 4448. ابن كرنيب، حسين (قرن 4 ه‍. ق)

بن اسحاق بن ابراهيم بن زيد، كاتب طبيب، بغدادى، مكنّى به «ابواحمد»، معروف به «ابن كرنيب»، از اكابر متكلّمين بوده و به مذهب طبيعيين فلاسفه مى رفته است. در علوم طبيعيّۀ قديمه سرآمد روزگار و مرجع استفادۀ دانشمندان زمان خود بود. در طبابت نيز متبحّر و در ادبيّات هم حظّى وافر داشت و ابن ابى اصيبعه در رديف اطبّاى جزيره و عراقش ذكر كرده و از تأليفات اوست:

زمان زندگانى اش به دست نيامد و پيش از ابن النديم (متوفى به سال 385 ه‍. ق) بوده است.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 367؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 3، ص 28؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 659.

بن علاء بن كريب، همدانى كوفى، از مشاهير محدّثين و حفّاظ كوفه مى باشد كه از عبدالله بن مبارك و جمعى از اكابر ديگر استماع حديث كرده است. حسن بن سفيان ثورى و بخارى و مسلم و ترمدى و نسائى و ابن ماجه و ابوداوود سجستانى و ديگران از وى روايت نموده اند. ابن عقده او را در قوت حافظه و كثرت محفوظات به تمامى مشايخ كوفه مقدّم داشته كه در كوفه سيصد هزار حديث از وى مسموع گرديده است.

وى در 243 ه‍. ق درگذشت و به موجب وصيّت خودش، تمامى كتاب هاى او را دفن كردند.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 3، ص 102؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 659.

ابن كسرى، حسن بن محمد --> مالقى، حسن بن محمد

170 ابن كشكرايا، ابوالحسين بن كشكرايا --> تلميذ سنان، ابوالحسن بن كشكرايا

ابن الكلبى، هشام بن محمد --> كلبى، هشام

بن مالك بن عتاب بن زهير، تغلبى، معروف به «ابن كلثوم»، از قبيلۀ بنى تغلب بن وائل مى باشد كه نسبش به معد بن عدنان موصول و از مشاهير شعرا و شجاعان فرسان عرب زمان جاهليّت و يكى از اصحاب معلّقات سبعه به شمار مى رود. قصيدۀ نونيّۀ او هم يكى از قصايد سبعۀ معلّقه و خود او از مفاخر عرب و مورد تكريم و تجليل بنى تغلب بوده و خلفاً عن سلف صغيراً و كبيراً آن را روايت مى كنند و گويند شمارۀ ابيات آن هزار و چند بيت بوده است، ولكن آنچه دسترس اواخر شده، به نوشتۀ بعضى، يك صدوهفت بيت مى باشد، معلّقۀ او در برلين چاپ و در ضمن شرح سبعۀ زوزنى [شرح المعلّقات السّبع] نيز در ايران به طبع رسيده است.

مخفى نماند كه قبيلۀ بنى تغلب در صولت و سطوت شديدترين قبايل عرب بوده؛ به حدّى كه گويند اگر طلوع نور عالم تاب دين مقدّس اسلامى اندكى هم به تأخير مى افتاد، بنى تغلب مردم را مى خوردند. اينك عمرو، صاحب ترجمه نيز كه از همان قبيله مى باشد، بسيار شجاع و دلير و جرى و جسور و چيره و قوى دل بود. ملك نعمان بن منذر را هجوها گفته و در صولت و فتاكى و بى باكى بى بدل، بلكه ضرب المثل و «افتك من عمرو بن كلثوم» از امثال دايره مى باشد. عمرو بن هند، شاه حيره، را در دارالملك خودش با شمشير خودش كشته و تمامى اثاث و تشريفات سلطنتى او را به غارت برد؛ به شرحى كه در محل خود مذكور است.

سبب عمدۀ انشاى قصيدۀ معلّقه اش نيز، كه سراپا حماسه و فخريّات مى باشد، همين قضيه بوده كه بعد از قتل عمرو بن هند آن را انشا كرد و در موسم مكّه در بازار عكاظه در روز رسمى آن را خطابت كرد و مطلع آن، اين است:

171

الا هبّى بصحنك فاصبحينا *** و لاتُبقى خمور الاندرينا⁽¹⁾

مشعشعة كانّ الحصّ فيها *** اذا ما الماء خالطها سخينا⁽²⁾

تجور بذى اللّبانة عن هواه *** اذا ما ذاقها حتى يلينا⁽¹⁾

وفات ابن كلثوم به سال 600 م مى باشد كه پنجاه يا پنجاه ودو سال پيش از هجرت نبوى صلى الله عليه و آله بوده و در 150 سالگى واقع گرديده است.

منابع: زوزنى، حسين بن احمد، شرح سبعه [شرح المعلّقات السّبع]؛ غلايينى، مصطفى، رجال المعلقات العشر.

مصطلح رجال است.

اديب شاعر نحوى اندلسى، در شعر و فنون ادب متفرّد، اشعار او در السنه داير؛ خصوصاً آنچه دربارۀ اسلم بن عبدالعزيز، كه علاقۀ مفرطى بدو داشته، گفته ديگر مشهورتر و نقل مجلس مى باشد و در 426 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 4، ص 118.

يا احمد بن سليمان بن كمال پاشا، ملقّب به «شمس الدين»، معروف به «ابن كمال» و «ابن كمال پاشا» و «مفتى الثقلين»، از اكابر علماى عثمانى مى باشد كه نخست، بعد از تحصيل مقدمات لازمه در سلك امرا منسلك بود. اخيراً در اثر فطانت و ذكاوت، حلاوت علم در مذاقش مستولى گرديد. در حوزۀ درس اكابر وقت حاضر شد. در اندك زمانى فقه و تفسير و حديث و ديگر علوم شرعيّه را تكميل، در ادبيّات هر سه زبان عربى و تركى و فارسى نيز متمهّر و در بعضى از مدارس ادرنه مشغول تدريس گرديد. مدتى هم به قضاوت آن نواحى و آناطولى منصوب، 172 به سال 932 ه‍. ق از طرف سلطان سليمان خان قانونى، دهمين سلطان عثمانى (926-974 ه‍. ق)، به مقام شيخ الاسلامى با لقب «مفتى الثقلين» مفتخر و در سال 940 يا 941 ه‍. ق در قسطنطنيه درگذشته و در زاويۀ محمود چلبى دفن شد. تأليفات متنوعه دارد:

به هر سه زبان عربى و تركى و فارسى شعر خوب مى گفته و از اشعار تركى اوست:

هر صدا كه ظاهر اولدى، تيشۀ استاددن *** بر اثر دور، داشدا قالمش، ناله فرهاددن

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 141]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3885؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 4، ص 150.

بن سعد بن حسن بن هبة الله بن كمونه، بغدادى، ملقّب به «عزالدوله»، معروف به «ابن كمونه»، از فلاسفه و حكماى اواخر قرن هفتم بغداد مى باشد كه عقيدۀ مذهبى او مابين اهل فن محل خلاف و نظر است. در چندين موضع از كشف الظّنون گاهى به يهودى و گاهى به اسرائيلى موصوفش داشته و از ميرداماد هم نقل است كه كتاب تلويحات شيخ مقتول، دو فقره شرح دارد؛ يكى از ابن كمونۀ يهودى و ديگرى از شمس الدين محمد بن محمود شهرزورى.

ابن الفوطى، معاصر خود ابن كمونه، هم در كتاب حوادث جامعه گويد: در سال 173 683 ه‍. ق بين مردم انتشار يافت كه ابن كمونۀ يهودى كتاب تنقيح الابحاث را، كه ذيلاً خواهيم

نگاشت، تأليف داده و در آن از نبوت بحث كرده و چيزهايى گفته كه قابل مذاكره نمى باشد، نعوذ باللّه من ذكره. اينك عوام ازدحام عام نموده و قتل او را تصميم كردند، لكن به تدابير شحنۀ عراق مستخلص گرديد. چنانچه شحنه روز جمعه با جمعى از حكام سوار شد و تحقيقات لازمۀ قضيه را از قاضى القضات و مدرّسين مدرسۀ مستنصريّۀ بغداد درخواست نمود، لكن ابن كمونه كه متوارى بوده، پيدا نگرديد و قاضى براى نماز سوار شده و باز به جهت ممانعت عوام به مدرسۀ مذكور برگشت.

ابن الاثير را نيز، كه براى اسكات عوام از خانه اش بيرون آمده بوده، فحش داد و حرف هاى ناشايست گفت و با تعصّب و طرفدارى ابن كمونه و مدافعه از مزخرفات او متّهمش داشت. اين است كه محض اسكات فتنه و دفع شرّ ازدحام، منادى (جارچى) به آواز بلند ندا درداد كه عموم جماعت فردا (روز شنبه) براى قتل يا سوزاندن ابن كمونه در بيرون شهر حاضر باشند؛ پس مردم متفرق شدند. ابن كمونه را هم در صندوقى كه رويش چرم كشيده بودند، گذاشته، به حلّه نزد پسرش كه آنجا كاتب و منشى بوده، فرستادند و به فاصلۀ چند روز يا سه ماه در اثر خوف و وحشت آن جريان در آنجا درگذشت، انتهى مترجماً و ملخصاً.

بااين همه، فاضل متتبّع خبير معاصر، شيخ محمد سماوى سابق الذكر، در جواب استفسار كتبى اين نگارنده به واسطۀ معتمدى نوشته بود كه ابن كمونه علاوه بر اسلام، اظهار تشيّع مى كرده و در اول و آخر تمامى كتاب هاى خود اسامى مقدسۀ حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و ائمّۀ اطهار عليهم السلام را با تعظيم تمام مذكور داشته و در كتاب لمعه نام وى، كلماتى است كه حاكى از اسلام او و احاطه اش در كلمات حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و شرح و تفسير آنها مى باشند.

صاحب ذريعه نيز همين عقيده را تأييد و كلمات او كه راجع به همين موضوع است، ذيلاً در ضمن تأليفات ابن كمونه مذكور و قضيۀ ازدحام مذكور را هم حمل به مجّرد شهرت عوامى و افترا و تهمت داشته است و در اين گونه موارد قلم و رقم و تأليفات خود شخص بهترين معرّف حال او مى باشند. 174 نگارنده گويد: علاوه بر اينها دور نيست كه يهودى و اسرائيلى گفتن همانا به جهت يهودى بودن جدّ عالى اش، هبة الله بن كمونه بوده؛ چنانچه به حكم عادت غالبى معمولى، اغلب اشخاص را با اوصاف و القاب پدرانشان موصوف و ملقّب دارند. بارى، از تأليفات ابن كمونه است:

وفات ابن كمونه به زعم بعضى، در سال 690 ه‍. ق بوده، لكن موافق آنچه از كلمات معاصرش، ابن الفوطى، معلوم گرديد، به سال 683 ه‍. ق در حلّه واقع شده و اين اقرب به صحت است و اينكه بعضى ديگر 676 ه‍. ق نوشته اند، قطعاً 175 اشتباه بوده و تاريخ تأليف بعضى از كتاب هايش بعد از اين تاريخ بوده است. مخفى نماند كه ابن كمونه صاحب همان شبهۀ مشهوره در توحيد مى باشد كه در شرح هدايۀ ملاصدرا و گوهر مراد لاهيجى و بعضى ديگر از كتب معقول با جوابش مذكور و علاّمۀ سبزوارى هم در منظومه اش گويد:

هويتان بتمام الذات قد *** خالفتا لابن الكمونة استند

و ادفع بان طبيعة ما انتزعتْ *** مما تخالفت بما تخالفت

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 2، ص 357-358، ش 1444]؛ حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 385]؛ تقريرات كتبى شيخ محمد سماوى؛ اطّلاعات متفرّقه.

ابن كميل، بدرالدين دمياطى محمد --> شرف الدين، اسماعيل بن ابى بكر

4454 و 4455. ابن كناسه، عبدالله بن يحيى (123-207 ه‍. ق)

مكنّى به «ابومحمد»، يا محمد بن كناسه، يا محمد بن عبدالله بن عبدالأعلى كوفى اسدى، مكنّى به «ابويحيى»، از صلحاى شعراى عباسيّين و داماد و خواهرزادۀ عارف زاهد معروف، ابراهيم بن ادهم است كه به سال 123 ه‍. ق در كوفه متولد شد و اخيراً در بغداد اقامت كرد. با فصحاى بنى اسد و روات شعرا ملاقات نمود. اشعار كميت اسدى سابق الذكر را از ايشان اخذ كرده و در سيّم شوال 207 ه‍. ق در كوفه درگذشت و از تأليفات اوست:

ابن كناسه كنيزكى داشته دنانير نام شاعره و مغنيه كه ارباب فضل و هنر او را با خصال حميده ستوده و با وى مشاعره مى كرده اند. على بن عثمان كلابى، كه از ادباى آن زمان بوده، گويد: روزى در حالت حزن و غم به خانۀ ابن كناسه رفتم. كنيزش، دنانير، سبب آن را استفسار نمود. گفتم كه برادرى داشتم قرشى و الان از دفن وى برمى آيم؛ پس دنانير قدرى به فكر رفته و اين بيت را فروخواند:

بكيت على اخ لك من قريش *** فا بكانا بكائك يا علي

از اشعار خود ابن كناسه مى باشد كه در مرثيۀ كنيزك مذكور گفته است:

الحمد للّه لا شريك له *** يا ليت ما كان منك لم يكن

176 ان لم يك القول قل فيك فما *** افحمنى غير شدة الحزن

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 105؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، خيرات حسان، ج 1، ص 130.

بن عمرو كوّاء، از خوارج و با اينكه از اصحاب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بوده، صدمات زبانى بسيارى بدان حضرت وارد آورده است. اگر يكسر هم نگوييم، اكثر خوارج، عابد و زاهد بوده اند. خباثت ايشان نيز آفتابى و اعبد ايشان ابن ملجم مرادى ناپاك بود. روزى ابن الكوّاء وضو مى گرفته و آب را زياده از حد استعمال مى كرد. آن حضرت فرمود: «اسراف كردى». گفت: «اسراف تو در خون ريزى مسلمانان از اين هم بيشتر است»؛ نيز ابن الكوّاء در پشت سر آن حضرت اين آيه را فروخواند: (وَ لَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَ إِلَى اَلَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ اَلْخٰاسِرِينَ‌) (زمر، 6(5).

خباثت ابن الكوّاء آشكار و بالاتر از آن است كه به نقل اين گونه قضايا حاجتى باشد.

آه آه! «خدا خدا به تو نالم ز زاهدان ريايى». خداوند عالم را به حقيقت اسلام قسم، اسلام و مسلمين را از شرّ اين گونه مشركين مسلمان نما و گرگان ميش صورت كه در هر عهدى و هر عصرى تيشه به ريشۀ اسلام مى زنند، در سايۀ امان خود نگه دارد.

بارى، «كوّاء» (با صيغۀ مبالغه) داغ كنندۀ چارپايان را گويند و عمرو، پدر عبدالله، نيز در زمان جاهليّت اين شغل را داشته است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 84؛ جزرى، ابن اثير، المرصّع، [ص 291]؛ مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال، [ج 2، القسم الأوّل، ص 204، ش 7018].

بن حسين بن على بن كوجك، عبسى، اديب فاضل ورّاق معروف به «ابن كوجك» كه كتاب اعزّ المطالب الى اعلى المراتب و كتاب الطّنبوريّين از او بوده و در اواخر قرن چهارم

يا اوايل پنجم هجرت درگذشته است.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 13، ص 157.

مصطلح رجال و يكى از افراد عدّۀ كلينى است.

ابن الكوفى، احمد بن عباس --> نجاشى

بن محمد بن عبيد، اسدى نحوى، معروف به «ابن الكوفى»، مكنّى به «ابوالحسن»، از اجلاّى اصحاب ثعلب نحوى معروف 177 مى باشد كه خطّ او با حسن و صحت و اتقان و ضبط مشهور و ضرب المثل مى باشد و در جايى كه بخواهند صحت و اتقان خطّى را بفهمانند، گويند كه از خط ابن الكوفى نقل شده و از تأليفات اوست:

صاحب ترجمه به سال 348 ه‍. ق در 94 سالگى درگذشت و بنا به نقل معتمد، نجاشى و سيد بحرالعلوم او را از مصنّفين شيعه دانند.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 3، ص 153.

ابن كياكى --> ابن شهرآشوب

در اصطلاح ابن ادريس، همان ابن شهرآشوب است.

ابن الكيال، محمد بن محمد --> ابن الكال

مردى بوده زيد نام، در فصاحت ضرب المثل. «افصح من ابن الكيبس (الكيس خ ل)» از امثال دايره مى باشد. نام پدرش در جمهره «كيس» و در نسخۀ خطّى مظنون الغلط مرصّع ابن الاثير «كيبس» بوده و اوّلى اقرب به صحت است.

منابع: جزرى، ابن اثير، المرصع، [ص 291]؛ عسكرى، ابوهلال، جمهرة الامثال، [ج 1، ص 160].

بن ثابت بن ابراهيم بن فرج، كنانى قارى، اديب شاعر شافعى، عابد زاهد مصرى، مكنّى به «ابوعبدالله»، معروف به «ابن الكيزانى»، از مشاهير ادبا و شعرا و زهّاد اواسط قرن ششم هجرت بوده و ديوان شعرى هم دارد كه اكثر آن در زهد بوده و از اوست:

و اذا لاق بالمحب غرام *** فكذا الوصل بالحبيب يليق

به سال 562 ه‍. ق در مصر درگذشت و در قرب امام شافعى مدفون شد؛ سپس به دامنۀ كوه مقطم نقلش داده و در قرب حوضى معروف به «امّمودود» به خاكش سپردند.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 121؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 660.

178 ابن كيسان، طاووس بن كيسان --> طاووسى، ابوالفضل عراقى

بن ابراهيم بن كيسان، يا محمد بن احمد بن محمد بن كيسان، نحوى بغدادى، مكنّى به «ابوالحسن»، معروف به «ابن كيسان»، از اكابر نحويّين و از تلامذۀ مبرّد و ثعلب و ديگر اكابر وقت بوده و آن علم شريف را از هر دو فرقۀ نحويّين و بصريّين فراگرفته است.

قواعد هر دو مذهب را حافظ، به اختلافات ايشان واقف، استادتر از مبرّد و ثعلب بوده و حوزۀ او كثيرالفايده و محل مذاكرۀ علوم متنوعه، مرجع افاضل و اكابر و گاهى صد مركب بر در خانه اش بودى. در نظرش ژنده پوش و حريرپوش يكسان بوده و از تأليفات اوست:

وى در سال 299 ه‍. ق درگذشته و چنانچه مذكور داشتيم، لفظ «كيسان»، نام جدّ عالى اش بوده و بعضى آن را لقب پدرش دانند.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 120؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 660؛ قمى،

شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 84؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 17، ص 137؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 700.

همدانى، مكنّى به «ابوبكر»، معروف به «ابن لال»، از مشاهير فقها و محدّثين شافعيّه مى باشد كه در همدان مفتى بوده و از تأليفات اوست:

به سال 392 يا 398 ه‍. ق در نود سالگى درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 69]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 660.

ابن اللباد، عبداللطيف --> موفق الدين، عبداللّطيف بن يوسف

اصفهانى الاصل، مصرى الاقامه، ابومحمدالكنيه، ابن اللبان الشّهره، از مشاهير فقهاى شافعيّه و محدّثين 179 ايشان مى باشد كه در بغداد و اصفهان و مكّه از اكابر و مشايخ وقت استماع حديث نموده و از مشايخ خطيب بغدادى است. خطيب او را بسيار تجليل كرده و با مخزن علم و فضل و ديانت بودنش ستوده و گويد - والعهدة عليه - كه قرآن را بهتر از همه به چندين روايت تلاوت مى نمود. در پنج سالگى حفظش كرده و كتاب الرّوضة تأليف اوست و به سال 446 ه‍. ق در اصفهان درگذشت.

منابع: خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 1، ص 144؛ سبكى، تاج الدين، طبقات الشافعية الكبرى، ج 3، ص 207.

شافعى اشعرى مصرى، ملقّب به «شمس الدين»، مكنّى به «ابوعبدالله»، معروف به «ابن اللبان»، از اكابر علما و فقها و محدّثين قرن هشتم مصر مى باشد كه در اكثر علوم متداوله، خصوصاً در علوم دينيّه، يدى طولا داشته و از تأليفات اوست:

در سال 749 ه‍. ق درگذشت و ظاهر كشف الظّنون آنكه «لبان» لقب پدرش بوده است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 155]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 661.

ابن لبان، ورقاء بن اشعر --> ابوالكلاب

اندلسى لخمى، مكنّى به «ابوبكر»، معروف به «ابن اللبانه»، از ادبا و شعراى اندلس بوده و از تأليفات اوست:

در سال 507 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 83]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 662.

بن عبدالواحد بن اللبودى، طبيب حكيم دمشقى، مكنّى به «ابوعبدالله»، ملقّب به «شمس الدين» و «نجم الدين»، معروف به «ابن اللبودى»، از مشاهير اطبّاى قرن هفتم هجرت مى باشد كه علاوه بر مهارت طبّى، در نجوم و فلسفه و فنون حكمت نيز متبحّر بود. براى تحصيل علم از موطن خود، شام، به بلاد 180 عجم مسافرت ها كرده و رنج ها كشيد تا آنكه در تفسير و جدل و رياضيّات و فنون فلسفه، خصوصاً در طب، مهارتى بسزا يافت و مرجع استفادۀ اطبّاى نامى وقت گرديد.

اخيراً به حلب رفته و رئيس الاطبّاى ملك ظاهر غياث الدين، صاحب حلب پسر صلاح الدين ايّوبى شد. بعد از وفات ملك ظاهر، به دمشق رفته و به معالجه و تدريس طب اشتغال يافت و رياست بيمارستان نورى بدو مفوض و به سال 621 ه‍. ق در 51 سالگى درگذشته و از تأليفات اوست:

اسحاق (در طب)؛ 9. المناهج القدسيّة فى العلوم الحكميّة؛ 10. نزهة النّاظر من المثل السّائر.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 111]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 662؛ فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 84.

طبيب حكيم دمشقى، پسر ابن اللبودى مذكور فوق، كنيه اش «ابوزكريا»، لقبش «نجم الدين»، شهرت او نيز مثل پدرش «ابن اللبودى»، از مهرۀ اطبّاى وقت بود كه علاوه بر تفرّد در طب و شعب فلسفه، در فنون انشا و ترسّل و شعر و ادبيّات و فصاحت و بلاغت نيز وحيد عصر و طبيب مخصوص ملك منصور، صاحب حمص، بوده و اخيراً در نتيجۀ صداقت و حسن تدبير به وزارت نائل گرديد و در سال 643 ه‍. ق بعد از وفات ملك منصور به مصر رفت و مشمول عنايات ملك صالح ايّوبى، صاحب مصر، گرديد تا آنكه نظارت ديوان اسكندريّه و شامات بدو مفوض شد و با اين همه اشتغالات فوق العاده، محفل او مجمع علما و محل استفادۀ افاضل بوده و از تأليفات اوست:

در قاموس الاعلام تأليفات مذكوره در فوق پدرش را نيز اشتباهاً بدو نسبت داده است.

وفات يحيى بعد از سال 661 ه‍. ق بوده است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 524]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 662؛ فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 84.

181 4468. ابن لره يا ابن لزه، بندار (قرن 3 ه‍. ق)

يا منداد بن عبدالحميد، لغوى اصفهانى كرجى يا كرخى عراقى، مكنّى به «ابوعمرو»، معروف به «ابن لره» (لزه خ ل)، نخست در كرج مقيم بوده و اخيراً در عراق عرب

توطّن نمود. با مبرّد مؤاخات داشت. از مبرّزين علم لغت، در روايت و حفظ اشعار متفرّد، از تلامذۀ ابوعبيده قاسم بن سلام سابق الذكر و اساتيد ابن كيسان، در نقل دواوين شعرا وحيد عصر و اغلب اشعار جاهليّت و اسلام را حافظ بود، بلكه هفت صد يا نهصد قصيده را در حفظ داشته كه اوّل همۀ آنها بانت سعاد بوده است. در نحو نيز جامع آراء بصريّين و كوفيّين بود. هر هفته در مجلس متوكّل، دهمين خليفۀ عباسى (232-247 ه‍. ق)، با ادبا و نحويّين وقت حاضر مى شد. جامع اللّغة و معانى الشّعر و شرح معانى الباهلى از تأليفات اوست و ظاهراً لفظ «لره» يا «لزه» لقب پدر بندار بوده و وجه آن و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 136؛ ابن نديم، الفهرست، ص 123؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 7، ص 128.

ابن لسان يا ابن لسان الحمره --> ابوالكلاب

بن محمد بن جعفر بن لنكك، بصرى، اديب شاعر، مكنّى به «ابوالحسين» يا «ابوالحسن»، معروف به «ابن لنكك»، از شعراى ادباى قرن چهارم هجرت مى باشد كه به جهت كساد متاع و عدم مساعدت روزگار، اكثر اشعار او در شكايت از زمان و اهل زمان و هجو شعراى زمان خود بود؛ خصوصاً در هجو و ذمّ دو معاصرش، متنبّى (متوفى به سال 354 ه‍. ق) و ابورياش (متوفى به سال 339 ه‍. ق) سابقى الذكر و بالخصوص در پرخوارى و بى ادبانه و متنفرانه طعام خوردن ابورياش، چنانچه در شرح حالش اشاره شد، اشعار بسيارى سروده و از اوست:

جار الزمان علينا فى تصرفه *** و اىّ دهر على الاحرار لم يُجر

عندى من الدهر ما لو ان أيسره *** ملقى على الفلك الدّوار لم يدر

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 2، ص 128 و ج 19، ص 6.

182 4470. ابن لؤلؤ، محمد بن على (... - 750 ه‍. ق)

مكنّى به «ابوعبدالله»، معروف به «ابن لؤلؤ»، از ادبا و شعراى اندلس بوده و از اوست:

و من لم يمت قبل الممات فا نه *** يراع بهول بعده و يراغ

فيا رب وفقنى الى ما يكون لى *** به للذي ارجوك منه بلاغ

در سال 750 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 662.

بن لهيعة بن عقبة بن لهيعه، حضرمى مصرى، مكنّى به «ابوعبدالرحمان»، معروف به «ابن لهيعه»، در حديث و اخبار كثيرالروايه بود. در سال 155 ه‍. ق از طرف منصور عباسى به قضاوت مصر منصوب گرديد. او اوّلين قاضى مى باشد كه از طرف خليفه به بلاد مصر تعيين شد و پيش از او از طرف حكام مصر بوده و نيز نخستين قاضى است كه خودش شخصاً براى رؤيت هلال رمضان حاضر و بعد از او رسم ثابت گرديد.

ابن قتيبه (موافق نقل معتمد) او را از رجال شيعه شمرده، بلكه گويد كه در تشيّع افراط داشته، ولكن احاديث او در صحيح ترمدى و صحيح ابى داوود و ديگر كتب عامّه مذكور است. وى در سال 174 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 270؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 84؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 385.

عنوان چند تن بوده كه مشهورترين ايشان، عمر بن عبدالعزيز، هشتمين خليفۀ اموى (99-101 ه‍. ق) است و ابن كثير گويد:

يا ايها المتمنّي ان يكون فتى *** مثل ابن ليلى لقد خلالك السبلا

اعدد ثلاث خلال قد جمعن له *** هل سب من احد او سب او بخلا

منابع: جزرى، ابن الاثير، المرصّع.

از مشاهير شعراى قرن پنجم اندلس مى باشد كه اشعارش لطيف و در زمان خود رئيس الشعرا بوده و از اوست:

و اصبر على نُوبِ الزما *** ن و ان رمتْ بك فى المهالك

و الى الذى اغنى و اق‍ *** نى اضرع و سله صلاح حالك

صاحب ترجمه در سال 419 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 663.

183 * ابن ماءالسماء، عمرو بن عامر بن حارثة بن امرؤالقيس

(دو شخص مذكور) در سخاوت ضرب المثل هستند.

قزوينى، مكنّى به «ابوعبدالله»، معروف به «ابن ماجه»، از مشاهير و اكابر حفّاظ محدّثين عامّه مى باشد كه از ائمّۀ علم حديث محسوب و در تمامى شعب آن بالاطراف دانا و متفرّد بود. براى تكميل آن علم شريف به رى و مصر و عراق و شام و مكّه و بغداد و بصره و كوفه مسافرت ها كرد. از اكابر مشايخ استماع احاديث شريفۀ نبويّه نمود و يكى از اصحاب صحاح ستۀ عامّه بوده است. كتاب سنن او، كه به سنن ابن ماجه معروف و در دهلى و قاهره چاپ شده، ششمين صحاح ستۀ مذكوره مى باشد.

در تاريخ و تفسير نيز يد طولا داشته و از تأليفات اوست:

در بيست ودويم رمضان 273 ه‍. ق در 64 سالگى درگذشت و به نوشتۀ قاموس، «ماجه» نام جدّ او نبوده، بلكه لقب پدرش بوده است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 84؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 210؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 59؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 663.

يا عبدالله بن على، مكنّى به «ابوبكر»، معروف به «ابن المارستانيه»، از فحول اطبّاى اواخر قرن ششم هجرت مى باشد كه هر دو قسمت علمى و عملى طب را نزد اساتيد كبار بغداد تكميل نمود تا مدير و مدرّس و رئيس و حكيم باشى بيمارستان عضدى بغداد گرديد. در تاريخ و حديث و ادبيّات و فنون حكمت و فلسفه نيز بصيرتى بسزا داشته و در سال 599 ه‍. ق به سمت سفارت به تفليس رفت و در اثناى مراجعت، در

موضعى حجر يا جيرخ بند نامى درگذشت و از آثار قلمى او تاريخ بغداد موسوم به ديوان الاسلام بوده و به اتمامش موفق نگرديده است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 663؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 3، ص 25.

184 4476. ابن مارى، يحيى بن يحيى بن سعيد (... - 589 ه‍. ق)

بصرى مسيحى، معروف به «ابن مارى»، اديبى است كاتب شاعر طبيب نحوى لغوى كه در اكثر فنون متداوله متفنّن بوده و با طبابت و كتابت امرار معاش مى كرد. كتاب المقامات السّتّين، كه در نهايت جودت مى باشد، از مصنّفات اوست. عماد كاتب اصفهانى از وى روايت مى كند و از اشعار اوست:

نعم المعين على المروة للفتىٰ *** مال يصون عن التبذل نفسه

لا شىء انفع للفتىٰ من ماله *** يقضي حوائجه و يجلب انسه

و اذا رمتْه يد الزمان بسهمه *** غدتْ الدراهم دون ذلك تَرْسه

در سال 589 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 20، ص 40.

ابن ماسويه

ابن ماسويه⁽¹⁾

از اطبّاى اواخر قرن دويم هجرت مى باشد كه در انواع صناعات طبّيّه ماهر و با حسن سلوك و اخلاق نيكو موصوف بود. مادامى كه در مزاج مريض تجويز دوا نكرده و سبب بهبودى او نمى شد، حق المعالجه نگرفته، بلكه حرامش مى شمرد. دو كتاب قوى

الاغذية و من لايحضره الطبيب تأليف او بوده و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 52؛ فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 264.

يا يوحنا بن ماسويۀ سريانى، مكنّى به «ابوزكريا»، از متميّزين اطبّاى قرن سيّم هجرت مى باشد كه نزد اكابر وقت 185 محترم بود. به امر هارون الرشيد، اغلب كتب قديمۀ يونانى را به عربى ترجمه كرده و علم تشريح را در زمان خود به درجۀ كمال رسانيد. بعد از هارون، مأمون و معتصم و واثق و متوكل عباسى را نيز به سمت طبابت خدمت كرده و تأليفات اوست:

در سال 243 ه‍. ق درگذشت.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 32؛ ابن نديم، الفهرست، ص 411؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 216.

بن على بن جعفر، عجلى، مكنّى به «ابونصر»، ملقّب به «سعدالملك» يا «امير سعدالملك»، معروف به «ابن ماكولا»، نسبش به ابودلف قاسم بن عيسى عجلى سابق الذكر موصول و از اكابر حفّاظ محدّثين و ادباى قرن پنجم هجرت مى باشد كه به بلاد بسيارى سياحت، با اكابر هر طبقه ملاقات، از مشايخ و اكابر شام و عراق و خراسان و غيره احاديث بسيارى استماع كرده و تكميل مراتب علميّه نمود. مصنّفات بسيارى دارد:

يك نسخه از آن در خزانۀ مصريه و يكى ديگر نيز، كه در نهايت صحت مى باشد، در خزانۀ اياصوفيا موجود و محفوظ است)؛ 2. تهذيب مستمر الاوهام على ذوى التّمنّى والاحلام (كه متمم دو كتاب مختلف و مؤتلف دارقطنى و خطيب بغدادى است) و غير اينها.

ابن ماكولا شعر خوب نيز مى گفته و از اوست:

قوص خيامك عن ارض تهان بها *** و جانب الذل ان الذل يجتنب

و ارحل اذا كان فى الاوطان منقصة *** فالمندل الرطب فى اوطانه حطب

در سال 475 يا 479 و يا 485 يا 486 يا 487 ه‍. ق در جرجان يا اهواز به دست غلامان ترك خود مقتول گرديد و ظاهر، آن است كه ماكولا جدّش على بوده است.

منابع: الندوى، محمدهاشم، تذكرة النوادر؛ حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 693]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 85؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 362؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 15؛ ص 102؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 663.

186 4480. ابن مالك، محمد بن عبدالله بن مالك (... - 672 ه‍. ق)

اندلسى، جيانى الولاده، دمشقى الوفاة والاقامه، طائى القبيله، ابوعبدالله الكنيه، ابن مالك الشّهره، جمال الدين اللّقب، شافعى المذهب، اديب صرفى نحوى لغوى شاعر، به همه گونه فنون شعرى قادر، داراى طبعى روان، در نحو و صرف و لغت و علوم عربيّه بحرى بى پايان، در فنون قرائت و اصول و فروع لغت در نهايت مهارت، در اطلاعات حديثيّه و كثرت احاطه به اشعارى كه در اثبات قواعد ادبيّه محل استشهاد مى شد، مشارٌبالبنان و مورد شگفت ابناى زمان بود.

در مقام استدلال براى صحت قواعد و اقوال از حفظ خاطر، نخست به قرآن مجيد 187 تمسك مى كرد و در صورت يأس، متمسّك به احاديث نبويّه مى گرديد، والاّ از اشعار و كلمات فصحا اقامۀ بيّنه مى نمود. بالجمله، حاوى مراتب علمى و عملى بود. تمامى اوقات خود را در نماز و تلاوت و تدريس و تأليف و مطالعه و مذاكرات علمى مصروف مى داشت. در تحقيق غوامض و اتقان اصول و قواعد زبان عرب اهتمام تمام به كار مى برد در دو صفت كرم و سخاوت و تأسى به مذهب شافعى در ميان تمامى اهل اندلس متفرد و در جامع عادليۀ دمشق مدرّس و امام جماعت بود. معاصر جليلش،

ابن خلّكان، همه وقت در نمازش حاضر مى شد و بعد از نماز نيز محض تجليل و احترام او تا خانه اش مشايعت مى كرد و از تأليفات ابن مالك است:

الصورة

نمونه خط ابن مالك (189)

قطعۀ مزبور از صفحۀ 205 كتاب الوافيه (شرح كافيۀ منظوم خود ابن مالك) است.

اين كتاب نسخۀ اصل و تماماً به خط ابن مالك بوده و غالب حواشى آن هم به خط تلميذ مصنف، ابوالفتح محمد بعلى حنبلى (متوفى به سال 709) مى باشد.

ازاين رو محل توجه فحول و اكابر بود و شروح بسيارى بر آن نوشته اند)؛ * الخلاصة (كه نام اصلى همان الفيّۀ مذكور فوق بوده است)؛ 5. شرح تسهيل فوق؛ 6. شرح عمدۀ مذكور ذيل؛ 7. شرح كافيۀ مذكور ذيل؛ 8. شرح لاميۀ مذكور ذيل؛ 9. شواهد التّوضيح والتّصحيح لمشكلات الجامع الصّحيح (كه شرح مشكلات اعراب صحيح بخارى بوده و در هند چاپ شده است)؛ 10. عمدة الحافظ و عدّة اللاّفظ؛ 11. الفوائد فى النّحو؛ 12. الكافية الشّافية فى النّحو (كه كتابى است نظمى و جليل القدر و خودش شرحى بر آن نوشته واولش اين است:

قال ابن مالك محمد و قد *** نوى افادة بما فيه اجتهد

الحمد للّه الذى من رفده *** توفيق من وفقه لحمده

الفيّۀ فوق ملخص همين كافيه است)؛ 13. لاميّة الافعال يا لاميّة ابن مالك (كه گاهى به المفتاح بابنية الافعال هم موسوم و با شرح ابن الناظم در بيروت چاپ شده) و غير اينها كه تماماً با اتقان و متانت موصوف و بعضى از فضلا بيست وهشت فقره از تأليفات او را در ضمن بيست وهشت بيت به نظم آورده كه تماماً در روضات مذكور و نقل آنها موجب اطناب است.

وفات ابن مالك به سال 672 ه‍. ق در 72 يا 73 سالگى در صالحيۀ دمشق 188 واقع شد و در مقبرۀ ابن الصائغ مدفون گرديد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 740؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 85؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 113؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 232؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 663.

ابن مالك، محمد بن محمد بن عبدالله --> ابن الناظم

بن هبة الله بن حسن بن على بن محمد بن يعقوب بن حسين بن عبدالله مأمون بن هارون الرّشيد، ملقّب به «زوال»، معروف به «ابن مأمون»، اديبى است نحوى لغوى كه هر دو فن را از ابومنصور جواليقى سابق الذكر اخذ كرد. خطّى خوب داشته و مدتى در بغداد قضاوت نمود. پس از آنكه مستنجد، سى ودويمين خليفۀ عباسى

(555-566 ه‍. ق)، به خلافت رسيد، او را نيز با قضات ديگر در حبس كرد و در همين يازده سال ايّام زندانى هشتاد كتاب در موضوعات متنوعه تأليف نمود كه من جمله اسرار الحروف و شرح الفصيح است. پس از آنكه نوبت خلافت به مستضيئ، سى وسيّمين ايشان (566-575 ه‍. ق) رسيد، تمامى زندانيان را خلاص نمود و هريكى را راتبه اى فراخور حال خود مقرر داشت. ابن مأمون به سال 586 ه‍. ق در 77 سالگى درگذشت. ظاهر روضات آنكه لفظ «زوال» لقب على، جدّ سيّم احمد، است و در اصل زول (بر وزن قول) - به معنى مرد شجاع و سخى - بوده و اخيراً تحريفش داده و «زوال» گفته اند.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 82.

بن عباس (عياش خ ل) بن على بن مروان بن ماهيار بزاز، مكنّى به «ابوعبدالله»، معروف به «ابن ماهيار» و «ابن جحام» يا «ابن حجام»، از اكابر و ثقات علما و مشايخ اماميّۀ قرن چهارم هجرت مى باشد كه در اصول عرفان و سير و سلوك و طريقت نيز نظير ابراهيم ادهم و ذوالنّون مصرى و امثال ايشان بود و از تأليفات اوست:

189 سال وفاتش به دست نيامد، لكن تلعكبرى (متوفى به سال 385 ه‍. ق) در سال 328 ه‍. ق از وى اجازۀ روايت دارد. اما لفظ «حجام» به فرمودۀ تنقيح المقال، با حاى حطّى مفتوح و جيم مشدّد و به قول رجال كبير استرآبادى، با جيم مضموم و حاى حطّى مخفف است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 8، ص 267، ش 1136]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 85؛ كتب رجاليه.

ابن المبارك، ابراهيم بن يحيى بن مبارك --> يزيدى، ابراهيم بن يحيى بن مبارك

قارى، مكنّى به «ابوعلى»، معروف به «ابن المبارك»، از محدّثين قرن پنجم عامّه

مى باشد كه از مشايخ روايت خطيب بغدادى و مردى بوده ظاهرالصلاح. قرآن مجيد را با حروف و قرائات مخالف اجماع قرائت كرده و آنها را به واسطۀ اسانيد مجعولۀ خود از ائمّه قرائت نقل مى كرده است. كذب او مبيّن و مورد طعن اهل علم گرديده و عاقبت توبه اش دادند. وى در سال 458 ه‍. ق در بغداد درگذشته و نزد قبر ابراهيم حربى دفن شد.

منابع: خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 7، ص 400.

نابيناى نحوى، مكنّى به «ابوعثمان»، معروف به «ابن المبارك»، از علما و روات كوفه و متقدّمين علوم عربيّه مى باشد كه تأليفات ابوعبيدۀ لغوى (متوفاى 207 ه‍. ق) را از خودش روايت كرده و كتاب الارضين و المياه و الجبال و البحار و كتاب الامثال و كتاب الوحوش و غيره از تأليفات اوست و سال وفاتش به دست نيامد و پدرش، مبارك، از اسراى طخارستان بوده است.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 105؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 308، س 32.

ابن المبارك، عبدالله بن مبارك شيرازى --> مبارك، عبداللّٰه بن مبارك

ابن المبارك، عبدالله بن مبارك كوفى --> مبارك، عبداللّٰه بن مبارك

ابن واضح، مكنّى به «ابوعبدالرحمان»، معروف به «ابن المبارك»، از مشاهير تابعين تابعين و از اكابر عرفا و محدّثين و عالمى بوده است عارف زاهد، فقيه حافظ، در بلاد خراسان با علم و فضل 190 و زهد و صلاح معروف، كثيرالانقطاع والانزوا و خانه نشين و محب خلوت. فقه را از سفيان ثورى و مالك بن انس و به نوشتۀ بعضى، از ابوحنيفۀ كوفى اخذ كرد. اصول شريعت و فنون و سير و سلوك و طريقت را جامع بود. از كثرت تورّع و احتياط در دين، احاديث را از روى كتاب روايت مى كرد. اقوال حكيمانه و اشعار نصيحت آميز عارفانه اش بسيار و از چهار هزار حديث اين چهار كلمه را انتخاب نموده بود: «لاتثقن بامرأة. لاتغترن بمال. لاتحمل معدتك ما لاتطيق.

تعلم من العلم ما ينفعك فقط» و گويد: «براى دنيا علم آموختيم و ما را به ترك دنيا دلالت نمود». از اشعار عارفانۀ اوست:

قد ارحنا و استرحنا من غدو و رواح *** و اتصال بامير و وزير ذى سماح

بعفاف و كفاف و قنوع و صلاح *** و جعلنا اليأس مفتاحا لابواب النجاح

ايضاً

قد يفتح المرء حانوتا لمتجره *** و قد فتحت لك الحا نوت بالدين

بين الاسا طين حا نوت بلا غلق *** تبتاع بالدين اموال المساكين

صيّرت دينَك شاهينا تَصيد به *** و ليس يفلح اصحاب الشواهين

نيز براى يكى از اهل علم كه داخل در امر قضاوت بوده، نوشته است:

يا جاعل العلم له بازيا *** يصطاد اموال المساكين

احتلت للدنيا و لذاتها *** بحيلة تذهب بالدين

فصرت مجنونا بها بعد ما *** كنتَ دواء للمجا نين

اين رواياتك فى سردها *** عن ابن عون و ابن سيرين

ان رواياتك والقول فى *** اتيان ابواب السلاطين

ان قلتَ اُكرهتُ فذا باطل *** زلّ حمار العلم فى الطين

نيز در حين مسافرت مكّه گفته است:

بغض الحياة و خوف الله اخرجنى *** و بيع نفسى بما ليست له ثمنا

إني وزنتُ الذى يبقىٰ ليعد له *** ما ليس يبقىٰ فلا واللّه ما اتزنا

از تأليفات اوست:

بالجمله، در فوائد البهيّة و تذكرة الاولياء و تاريخ بغداد و غيره ابن المبارك را با ادب و فقه و شجاعت و سخاوت و نحو و لغت و زهد و ورع و عبادت و استقامت در روايت و وثاقت 191 و كياست و روايت كردن زياده بر بيست هزار حديث از احاديث حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و نظير نداشتن در روى زمين و اعلم اهل مشرق و مغرب بودن و مناقب بسيارى ديگر موصوف و كراماتى هم بدو منسوب داشته اند.

در سبب توبه و انسلاك او در سلك اهل طريقت گويند كه روزى ابوحنيفۀ كوفى از وى سابقه اش را استفسار نمود. گفت: «با برادران خود در باغى بوديم و تا شب مشغول اكل و شرب شديم و حريص ترين مردم به ساز و تنبور من بودم تا وقت سحر

در خواب ديدم كه مرغى بر درختى بالاى سر من اين آيه را تلاوت مى نمود: (أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اَللّٰهِ وَ مٰا نَزَلَ مِنَ اَلْحَقِّ وَ لاٰ يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا اَلْكِتٰابَ مِنْ قَبْلُ فَطٰالَ عَلَيْهِمُ اَلْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ‌) (حديد، 1(6). در جواب گفتم: «بلى، وقت شده». اينك بعد از بيدارى ساز را شكسته و هرچه را كه داشتم، سوزاندم و قدم به دايرۀ زهد گذاشتم و سبب ديگر نيز گفته اند.

ولادت عبدالله به سال 118 يا 119 يا 120 ه‍. ق در مرو و وفاتش نيز به سال 181 يا 182 ه‍. ق در هيت واقع شد و قبرش معروف و مزار است و بنابر اوّل، جملۀ «قطب اهل دل» و بنابر دويمى، جملۀ «امام اهل دين» مادّۀ تاريخ او مى باشد.

«هيت» (به كسر اوّل) شهرى است از توابع شام در ساحل فرات بالاى انبار كه از توابع بغداد مى باشد و فرات در ميان هيت و انبار فاصل است. مخفى نماند كه صاحب ترجمه غير از عبدالله بن مبارك كوفى است كه معاصر حضرت سجّاد عليه السلام و حضرت باقر عليه السلام بوده و به عنوان مبارك، عبداللّٰه بن مبارك نگارش يافته است. بلى، محتمل است كه صاحب ترجمه همان عبدالله بن مبارك نهاوندى باشد كه هم در آنجا اشاره نموديم.

به اختلاف ادوار زندگانى گاهى به «مروزى» موصوف و گاهى به «نهاوندى» متّصف باشد، لكن با در نظر گرفتن امامى مذهب بودن او و حنفى مذهب بودن اين، چنانچه مصرّح به فوائد البهيّة و بعضى ديگر مى باشد، حكم به اتحاد و يكى بودن ايشان مشكل و مستبعد است.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 319؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 388؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 269؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 1، ص 152؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 130؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 664.

192 ابن المبارك، عبدالله بن مبارك نهاوندى --> مبارك، عبدالله بن مبارك و ابن المبارك، عبداللّٰه بن مبارك مروزى

ملقّب به «كمال الدين»، معروف به «ابن المبارك» و «ابن الاعمى»، از ادبا و شعراى تواناى قرن هفتم هجرت مى باشد كه نخست مدّاح بعضى از ملوك وقت بود، ولى

اخيراً راه تجرّد و تصوّف پيموده و در اين موضوع كتابى به نام المقامة البحريّة تأليف كرد و از ابيات قصيده اى است كه در مذمّت خانۀ مسكونى خود گفته است:

دار سكنت بها اقل صفاتِها *** ان تكثر الحشرات في حُجراتها

الخير عنها نازح متباعد *** والشر دان من جميع جهاتها

نيز دربارۀ حمام تنگ و تاريك و گرمى گويد:

ان حمامنا الذي نحن فيه *** قد أناخَ العذاب فيه وخيم

و له مالك عنا خازن النيران *** بل مالك ارقّ و ارحم

كلما قلت قد اطلت عذابى *** قال لى اخسأ فيه و لاتتكلم

قلتُ لما رأيته يتلظى *** ربنا اصرف عنا عذاب جهنم

در سال 692 ه‍. ق درگذشت و ظاهراً جدّش، مبارك، نابينا بوده است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 603؛ اطلاعات متفرقه.

ابن المبارك، محمد بن عباس بن مبارك --> يزيدى، محمد بن عباس

ابن المبارك، محمد بن عمر بن مبارك --> بحرق

ابن المبارك، محمد بن يحيى بن مبارك --> يزيدى، محمد بن يحيى بن مبارك

ابن المبارك، يحيى بن مبارك --> يزيدى، يحيى

ابن المبرد، يوسف بن حسن --> مقدسى، يوسف بن حسن بن عبدالباقى

ابن المتفننه، محمد بن على --> رحبى، محمد بن على

در اصطلاح علماى رجال و ارباب تراجم، عنوان مشهورى چند تن از علماى اماميّه مى باشد كه غالباً اشعار و تأليفات ايشان محل اشتباه است. اينك شرح حال اجمالى ايشان را با تذكر دادن موارد اشتباه مى نگارد و 193 قبلاً خاطرنشان ارباب رجوع مى نمايد كه ظاهر كلام تنقيح المقال و منتهى الآمال و امل الآمل و روضات الجنات موافق آنچه از رياض العلماء نيز نقل شده آنكه احمد بن عبدالله نام معروف به «ابن المتوج» از آن چند تن مزبور تنها احمد بن عبدالله بن سعيد است و بس، لكن موافق تحقيقات ذريعه و اعيان الشّيعة، دو نفر از ايشان بدين اسم و اين عنوان بوده. اينك ما نيز ابن المتوج احمد نام را

تحت دو عنوان مى نگاريم و موارد امتياز نيز از اختلاف قيود و القاب و تأليفات ايشان معلوم خواهد شد.

يا سعيد بن متوج، بحرانى، معروف به «ابن المتوج»، ملقّب به «فخرالدين» و «شهاب» و «شهاب الدين»، از علماى اماميّۀ اوايل قرن نهم هجرت مى باشد كه عالمى است عامل كامل، عابد زاهد، مفسّر متبحّر، اديب شاعر، با تقوا و فضل و كمال، به «خاتم المجتهدين» موصوف، در اسانيد روايات و اجازات اكابر در السنه داير و در علوم عربى وارد و از تلامذۀ فخرالمحقّقين و شهيد اول (متوفى به سال 786 ه‍. ق) و از اساتيد و مشايخ ابن فهد حلّى (متوفى به سال 841 ه‍. ق).

از فتاوى نادرۀ او اشتراط علم فصاحت و بلاغت در اجتهاد است. حافظۀ عجيبى داشته كه هرچه را درك مى كرد، اصلاً فراموشش نمى شد. اشعار بسيارى در مراثى اهل بيت عصمت عليهم السلام بدو منسوب و بعضى از آنها در منتخب طريحى مذكور مى باشد و از آن جمله است:

الا نوحوا و ضجّوا بالبكاء *** على السبط الشهيد بكربلاء

الا نوحوا بسكب الدمع حزنا *** عليه و امزجوه بالدماء

الا نوحوا على من قد بكاه *** رسول الله خير الانبياء

انا ابن متوّج توّجتمونى *** بتاج الفخر طرّا والبهاء

از تأليفات اوست:

فقهيۀ قرآنى پانصد آيه و يا در اين حدود بوده و تفسيرهاى بسيارى به نام آيات الاحكام و يا اسامى مخصوصۀ ديگر بدانها نوشته اند و در هرجا از اين كتاب كلمۀ «معاصر» باشد، همانا مراد از آن فاضل مقداد (متوفى به سال 826 ه‍. ق) در كنز العرفان بوده و بالعكس مراد مقداد هم از كلمۀ «معاصر» در اين كتاب كنز العرفان خود، همين ابن المتوج احمد بن عبدالله است در كتاب نهايه)؛ * نهج الوسائل (كه به نام غرائب المسائل مذكور شد)؛ 11. الوسيلة (چنانچه در روضات الجنات و تنقيح المقال است).

صحت انتساب بعضى از اينها محل ترديد بوده و چنانچه ذيلاً ضمن بيان تأليفات ابن المتوج عبدالله، پدر صاحب ترجمه و ابن المتوج احمد بن عبدالله بن محمد مذكور خواهد شد، اغلب اشعار و تأليفات ايشان به جهت آنكه در كتب مربوطه به عنوان مشتركى ايشان (ابن المتوج) نسبت داده شده، محل اشتباه گرديده است.

بالجمله، سال وفات او معلوم نشده و قبرش در جزيرۀ اكل (بر وزن عنق) از بلاد بحرين كه جزيرۀ صالح پيغمبر نيز گويند، مشهور است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 16، ص 32، ش 136]؛ مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال، [ج 1، ص 65، ش 392]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 19؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 435؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 10، ص 25؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 86.

بن على بن حسن متوج يا حسن بن متوج، ملقّب به «جمال الدين»، مكنّى به «ابوالناصر»، معروف به «ابن المتوج»، از اكابر علماى اماميّۀ اوايل قرن نهم هجرت مى باشد كه فقيه مجتهد جليل القدر، فتاوى او در همه جا منتشر، از اكابر تلامذۀ فخرالمحقّقين و اساتيد ابن فهد احسائى و ديگر اجلّه بوده و با شهيد اوّل هم ملاقات كرده است. در عصر خود رياست مذهبى بدو منتهى، در بحرين متصدى انجام امور حسبيه و فصل خصومات شرعيّه و ديگر وظايف دينيّه بوده و به سال 802 ه‍. ق در ظهر كتاب تلخيص التّذكره به ابن فهد مذكور اجازه نوشته و از تأليفات اوست:

آنكه آن غير از آيات الاحكام معاصرش، احمد بن عبدالله بن سعيد مذكور فوق است)؛ 2. اخذ الثّار (كه 195 منظومه و شرح حال مختار بن ابى عبيدۀ ثقفى است)؛ 3. تفسير قرآن مجيد؛ 4. شرح قواعد علامه (و به استظهار ذريعه، همان كتاب وسيله نام مذكور در ذيل است)؛ 5. كفاية الطّالبين فى اصول الدين؛ 6. ما يجب على المكلّفين؛ 7. مجمع الغرائب (كه حاوى فروعات غريبه است)؛ 8. مختصر التّذكرة (چنانچه بعضى گفته اند)؛ 9. المقاصد؛ 10. مقتل الحسين (كه منظومه است)؛ 11. منهاج الهداية فى شرح آيات الاحكام الخمس مأة (كه مختصر و در موضوع خود ممتاز و از فضل مؤلف خود حاكى است)؛ 12. النّاسخ والمنسوخ؛ 13. نهج الوسائل الى غرائب المسائل؛ * الوسيلة فى فتح مقفلات القواعد (كه همان شرح قواعد مذكور فوق است) و غير اينها و اكثر اينها به معاصرش، احمد بن عبدالله بن سعيد، هم منسوب است.

وفات ابن المتوج موافق آنچه از كتاب ناسخ و منسوخ فوق، كه به خط پسرش، شيخ ناصر بن احمد بوده، استظهار شده، در سال 820 ه‍. ق واقع و او نيز مثل معاصر مذكورش در جزيرۀ اكل در مقبرۀ صالح نبى مدفون است. اشعار مذكوره در شرح حال معاصر مرقومش را در اعيان الشّيعة به همين صاحب ترجمه نسبت داده و بعضى به ابن المتوج عبداللّه مذكور ذيل منسوب دارند.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 19؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 10، ص 38.

بن سعيد متوج يا سعيد بن متوج، پدر احمد بن عبدالله بن سعيد مذكور فوق مى باشد كه نيز به «ابن المتوج» معروف و از علماى اماميّۀ اواخر قرن هشتم يا اوايل نهم و با شهيد اوّل (متوفى به سال 886 ه‍. ق) معاصر و فقيهى بوده فاضل اديب شاعر و او نيز اشعار بسيارى در مراثى اهل بيت عصمت عليهم السلام سروده است. بعضى از اهل فن اشعار مذكوره و ديوان و كفايه و مقاصد و ناسخ و منسوخ و نهايۀ مذكوره در شرح حال پسرش را بدو نسبت داده اند و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 435؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 19، ضمن «احمد بن عبدالله».

بن عبدالله بن سعيد مذكور فوق (چنانچه در روضات است) يا ناصر بن احمد بن عبدالله بن محمد بن على بن حسن متوج يا حسن بن متوج بحرانى (چنانچه در اعيان الشيعة مى باشد)؛ به هرحال، به «ابن المتوج» معروف، به «جمال الدين» يا «شهاب الدين» ملقّب. فقيهى است فاضل اديب شاعر محقّق حافظ، از علماى اماميّۀ اواسط قرن نهم هجرت كه ذهنى وقّاد و حافظۀ عجيب 196 داشت. قول به اشتراط فصاحت و بلاغت در اجتهاد كه فوقاً ضمن شرح حال احمد بن عبدالله بن سعيد اشاره نموديم، گاهى به همين صاحب ترجمه ناصر منسوب است. وفاتش بعد از سال 850 ه‍. ق واقع شد و نزد قبر پدرش مدفون گرديد و تأليفى بدو نسبت نداده اند.

منابع: امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 10، ص 38؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 4، ص 247، ضمن ش 1192]، ص 247؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 19، س 29.

ابن متويه،⁽¹⁾على بن احمد --> واحدى

بن على بن سعد، اشعرى قمى قزدانى، مكنّى به «ابوالحسن»، معروف به «ابن متويه»، از محدّثين شيعۀ اوايل قرن چهارم يا اواخر قرن سيّم هجرت بوده و مؤلف كتاب نوادرى است بزرگ. محمد بن حسن بن وليد قمى و ابن بابويه صدوق (متوفّى به سال 381 ه‍. ق) آن كتاب را به يك واسطه از خود مؤلف روايت مى كنند و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال، [ج 2، القسم الأوّل، ص 304]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 86.

بن عباس بن مجاهد، مكنّى به «ابوبكر»، معروف به «ابن مجاهد»، از اكابر قرّاء زمان غيبت صغرى، وحيد عصر خود و با آن همه علم و فضل و ديانت و تبحّر در علوم قرآنى، بسيار باادب و نيكورفتار و كثيرالمزاح بود. در سال 324 ه‍. ق درگذشته و از

تأليفات اوست:

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 47.

حرانى الولاده، بغدادى الاقامه، مكنّى به «ابوالبركات»، معروف به «ابن مجدالدين»، از مشاهير علماى عامّۀ اواسط قرن هفتم هجرت بوده و از تأليفات اوست:

به سال 652 ه‍. ق در 63 سالگى درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 664.

197 ابن المجدى، احمد بن رجب --> مجدويه

ابن المجوسى، على بن عباس --> مجوسى

فهرى اندلسى، مكنّى به «ابوبكر»، از مشاهير شعراى اندلس مى باشد كه ديوانى بدو منسوب، اكثر اشعارش در مدح امراى بنى عبدالمؤمن بوده و در سال 587 يا 588 ه‍. ق درگذشته و از اشعارش به دست نيامد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 521]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 664.

ابن محبوب، حسن بن محبوب --> سراد

موكول به كتب رجال است.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال هستند.

بن عبدالله بن مدبر، مكنّى به «ابواسحاق»، معروف به «ابن المدبر»، از مشاهير ادبا و شعراى قرن سيّم هجرى مى باشد كه اديبى است فاضل شاعر، اشعارش لطيف و ظريف، در زمان متوكّل، دهمين خليفۀ عباسى (232-247 ه‍. ق)، به مقامى بس عالى رسيد تا آنكه چند سال حبس شد. با دخترى اديبۀ شاعرۀ عريب نامى معاشقه داشته و مراسلات و مشاعرات بسيارى مابين ايشان واقع شد كه جريانات مابين ايشان مشهور است. از اشعار او مى باشد كه در حق معشوقۀ مذكوره اش گفته است:

زعموا اننى احب عريبا *** صدقوا واللّه حبا عجيبا

حلّ من قلبى هواها محلا *** لم تدع فيه لخلق نصيبا

ليقل من قد رأى الناس قدما *** هل رأى من عريب عريبا

هى شمس والنساء نجوم *** فاذا لاحت افلن غيوبا

در سال 275 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 1، ص 226؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 664.

4497 و 4498. ابن المدبّر، احمد بن محمد بن عبيدالله (... - 270 ه‍. ق)

كاتب ضبى، مكنّى به «ابوالحسن»، معروف به «ابن المدبر»، از امراى قرن سيّم هجرت مى باشد كه در 198 عهد احمد بن طولون، والى مصر، متصدى امر خراج و ماليات و ممدوح شعراى وقت بوده تا مابين او و ابن طولون رقابتى حاصل و محكوم به حبس شد و در ماه صفر 270 ه‍. ق در زندان مرد و يا به امر ابن طولون مقتول گرديد.

عادتش آن بوده كه اگر اشعار مدحيۀ هر شاعرى پسندۀ طبعش مى شد، به صلۀ كاملش مفتخر مى نمود، والاّ غلام خود را برمى گماشت كه آن شاعر را به مجازات بدى شعرش در مسجدش توقيف مى كرد و مادامى كه صد ركعت نماز نمى خواند، رهايش نمى كرد تا روزى حسين بن عبدالسلام مصرى، مكنّى به «ابوعبدالله»، معروف به «جمل»، كه شاعرى بوده ذكى و بديهه گو و هجوگو و بذله گو و چركين لباس، نزد او رفته و در خواندن اشعار چندى كه گفته بوده، استيذان نمود. گفت: «از شرط عادت ما

اطّلاع دارى‌؟» گفت: «بلى». پس اين اشعار را فروخواند:

اردنا فى ابى حسن مديحا *** كما بالمدح تنتجع الولاء

و قلنا اكرم الثقلين طرّا *** و من كفّاه دجلة والفرات

فقالوا يقبل المدحات لكن *** جوائزه عليهن الصلاة⁽¹⁾

(مؤلف)

فقلت لهم و ما يغنى عيالى *** صلوتى انما الشأن الزكاة

فتأمر لى بكسر الصاد منها *** فَتصبح لي الصلاة هى الصِّلات

ابن المدبر خنديد و تحسين نمود و به صلۀ كاملى مفتخرش گردانيد. وفات جمل هم به سال 258 ه‍. ق در دمشق واقع گرديد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 514؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 10، ص 121.

توقانى، ملقّب به «حسام الدين»، معروف به «ابن المدرس»، از افاضل قرن دهم هجرى حنفيّه مى باشد كه تعليقه بر حواشى شرح تجريد سيد شريف و شرح عوامل مأة عبدالقاهر جرجانى تأليف او بوده و در 926 ه‍. ق درگذشت.

منابع: لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 60.

بن جعفر بن نجيح بن بكر بن سعد، ابوالحسن الكنيه، ابن المدينى الشّهره، بصرى الدار، سعدى النسب، 199 از مشاهير محدّثين قرن سيّم هجرت، از مشايخ روايت بخارى و احمد بن حنبل و ابوحاتم رازى و نظاير ايشان، داناترين مردم به احاديث حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و مرجع حل اشكال اختلافات اهل حديث بود. سفيان بن عيينه، كه يكى از مشايخش مى باشد، او را به جهت تبحّر در خباياى حديث «حية الوادى» مى ناميد.

ابن المدينى در بغداد اظهار تسنّن كرده و در بصره اظهار تشيّع مى نمود. در اواخر عمر به قدم قرآن معتقد و قائل به حدوث آن را تكفير مى كرده است. در ماه ذى قعدۀ 234 ه‍. ق درگذشت.

منابع: خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 11، ص 458.