ریحانة الادب حاوى زندگانى متجاوز از پنج هزار تن از فقیهان حکیمان متکلمان ریاضى دانان منجمان مورخان ادیبان طبیبان و جلد 6

مشخصات كتاب

‏سرشناسه : م‍درس‌، م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی‌‏‫، ‏‫۱۲۵۸‬- ‏‏‏‏‏‏‏۱۳۳۳.‬

‏عنوان و نام پديدآور : ریحانه‌الادب : حاوی زندگانی متجاوز از پنج‌هزار تن از فقیهان، حکیمان ،متکلمان ،ریاضی‌دانان ،منجمان ،مورخان و... [کتاب]/ تالیف محمدعلی مدرس‌تبریزی؛ زیرنظر علیرضا سبحانی؛ تحقیق موسسه امام صادق علیه‌السلام.

‏مشخصات نشر : قم: موسسه امام صادق (ع)‏‫، ۱۳ -‬ ۱۳۹۴.

‏مشخصات ظاهری : 7‏‫ج.‬: مصور ،جدول.

‏شابک : ‏‫دوره‬‏‫:978-964-357-567-0‬ ؛ ‏‫ج.۱‬‏‫:978-964-357-565-6‬‬ ؛ ‏‫ج.۲‬‏‫:978-964-357-566-3‬ ؛ ‏‫ج.۳‬‏‫:978-964-357-568-7‬ ؛ ‏‫ج.۴‬‏‫:978-964-357-569-4‬ ؛ ‏‫ج.۵‬‏‫: 978-964-357-566-3‬ ؛ ‏‫ج.۶‬‬‏‫:978-964-357-572-4‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۷‬‏‫:978-964-357-573-1‬‬

‏وضعیت فهرست نویسی : فیپا

‏يادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد دوم : ۱۳۹۴.

‏يادداشت : ج.۲-۷ ( چاپ اول: ۱۳۹۴) ( فیپا).

‏مندرجات : ج.۱. آباده‌ای - حیص بیص.- ج.۲.خاتم‌الحکماء - سیوطی.- ج.۳. شائق- عینی.- ج.۴. غازی- محملی.- ج.۵. محلی- یونسیه.- ج.۶. ابوابراهیم - ابن زهر.- ج.۷. ابن زهره - آل یقطین

‏موضوع : نویسندگان مسلمان -- سرگذشتنامه

‏موضوع : مجتهدان و علما -- سرگذشتنامه

‏شناسه افزوده : س‍ب‍ح‍ان‍ی‌، ع‍ل‍ی‌رض‍ا،‏‫ ۱۳۵۳ - ‏

‏شناسه افزوده : موسسه امام صادق (ع)

‏رده بندی کنگره : CT۲۰۳‭‬ ‭/ف۲۲‏‫‬‭م۴ ۱۳۹۴

‏رده بندی دیویی : ‏‫‬‭‬‭۹۲۰/۰۲

‏شماره کتابشناسی ملی : ۴۱۲۴۱۷۳

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

اشاره

زير نظر حجة الاسلام عليرضا سبحانى

ريحانة الادب

تأليف

آية الله ميرزا محمدعلى مدرس تبريزى

1296-1373 ه‍. ق

1258-1333 ه‍. ش

حاوى زندگانى متجاوز از پنج هزار تن از فقيهان، حكيمان، متكلمان، رياضى دانان، منجمان، مورخان، اديبان، طبيبان و...

جلد ششم

ابوابراهيم - ابن زهر

تحقيق

مؤسسه امام صادق عليه السلام

1394 ه‍. ش

مدرّس تبريزى، محمّدعلى، 1258-1333 ه‍. ش.

ريحانة الادب: حاوى زندگانى متجاوز از پنج هزار تن از فقيهان، حكيمان، متكلمان، رياضى دانان، منجمان، مورخان، اديبان، طبيبان و... / تأليف محمّدعلى مدرّس تبريزى، تحقيق مؤسسه امام صادق عليه السلام، زير نظر عليرضا سبحانى. - قم:

مؤسسه امام صادق عليه السلام، 1394.

7 ج.: مصور، نمونه، عكس. (VOL.6) 4-572-357-964-978: ISBN

(7VOL.SET) 3‏-‏566-357-964-978: ISBN

فهرستنويسى براساس اطلاعات فيپا.

كتابنامه به صورت زير نويس.

چاپ اول؛ 1394.

ج 6. ابوابراهيم - ابن زهر.

ب. سبحانى، عليرضا، 1353 - ناظر. ج. عنوان.

4/9 م/ 203 CT 920/17671

1394

اسم كتاب:... ريحانة الادب / جلد 6

مؤلف:... آيت اللّٰه محمّدعلى مدرّس تبريزى (خيابانى)

زيرنظر:... حجة الاسلام والمسلمين عليرضا سبحانى

همكار علمى:... محمدصادق زينى وند

چاپ و نشر:... مؤسسه امام صادق عليه السلام

نوبت چاپ:... اوّل / 1395 ه‍. ش

شمارگان:... 1000

مسلسل نشر 916 مسلسل چاپ اول 448

مركز پخش: قم، ميدان شهداء، انتشارات توحيد

37745457-025؛ 09121519271

http:www.imamsadiq.org

http:www.tohid.ir

http:www.shia.ir

كليه حقوق چاپ و نشر و بهره بردارى الكترونيكى براى ناشر محفوظ مى باشد.

بسم الله الرحمن الرحيم

فهرست مطالب جلد ششم و هفتم

باب دوم: شرح حال معروفين به كنيه و مصدرين به لفظ «اب»

باب سوم: شرح حال معروفين به كنيه و مصدرين به لفظ «ابن»

باب چهارم: شرح حال معروفين به كنيه و مصدرين به لفظ «ام»

باب پنجم: شرح حال معروفين به كنيه و مصدرين به لفظ «بنت»

خاتمه و پايان: شرح حال خانواده ها و قبايل مصدر به الفاظ «بنى و آل»

خداوند در توفيق بگشا

مقدمه

باب اوّل اين كتاب، كه حاوى شرح حال معروفين به لقب و نسب از طبقات مذكوره در اوّل جلد اوّل بوده، به پايان آمد. اكنون با تأييدات خداوندى در ضمن چهار باب ديگر به شرح حال معروفين به كنيه از ايشان، كه عبارت از مصدّرين به يكى از چهار لفظ «اب يا ابن يا ام يا بنت» مى باشد (ابوفلان، ابن فلان، امّفلان، بنت فلان) مى پردازيم و پيش از شروع به اصل مطلب، در تحقيق اجمالى كنيه گوييم: كنيه يا كنوه، كه ناقص يائى و واوى هر دو مستعمل و از «كنى يكنى» و «كنا يكنو» مأخوذ (بر وزن سفره و سركه) و جمع هر دو «كنى» (بر وزن دعا و رضا) مى باشد، در اصطلاح نحويين و علماى ادب، يكى از اقسام سه گانۀ عَلَمْ (با دو فتحه) را گويند كه با يكى از چهار لفظ مذكور فوق مصدّر باشد. بعضى از ادبا كنيه را منحصر به دو اوّلى دانند و برخى ديگر مصدّر به «اخ» و «اخت» را (اخوفلان، اخت فلان) نيز به انواع كنيه افزوده و به شش نوعش دانند. منظور ما در اين كتاب به جهت قلّت دو قسم آخرى، فقط چهار نوع اوّلى مذكور فوق بوده و پرواضح است كه امر در اختلافات اصطلاحات سهل و جاى مداقه و مناقشه و خرده گيرى نمى باشد؛ لا مشاحة فى الاصطلاح. دو قسم ديگر عَلَمْ (با دو فتحه) نيز عبارت از اسم (نام اصلى) و لقب (مشعر به مدح و ذمّ‌) است؛ چنانچه در كتب ادبيّه نگارش داده اند.

ناگفته نماند كه در زبان عرب كنيه را غالباً در مقام احترام و تعظيم استعمال نمايند، زيرا مخاطب كردن اشخاص با اسامى شخصى اصلى ايشان سوء ادب عرفى مى باشد و اكثرشان (اگر يكسر هم نباشد) از ذكر اسامى شان ابا و اظهار كراهت مى نمايند؛ اين است كه محض ايفاى وظيفۀ ادب، اشخاص را با كنيه مخاطب مى دارند. فرق بين كنيه و القاب مدحيه، كه نيز براى تعظيم و احترام در كارند، اين است كه لقب با معنى خود لفظ، افادۀ مدح و تعظيم مى كند؛ به خلاف كنيه كه مشعر به تعظيم بودن آن فقط

به جهت ذكر نكردن اسم شخصى است كه نوعاً منفور طباع است.

ظاهر كلام سيوطى انحصار استعمال كنيه به همين مرام احترام است، ولكن چنانچه فوقاً اشعار داشتيم، اين حكم غالبى مى باشد، نه دائمى انحصارى؛ بلكه گاه است كه كنيه را در مقام تحقير و تذليل نيز استعمال كرده و كنايه از صفات رذيله و قبيح الذكر نمايند؛ مثل ابوجهل و ابوالفواحش و مانند آنها. در مادّۀ «عته» از قاموس اللّغة گويد كه «ابوالعتاهيه» لقب ابواسحاق اسماعيل است، نه كنيۀ او و جوهرى را هم در كنيه گرفتن آن نسبت به اشتباه و توهّم داده است. ظاهر اين كلام قاموس آنكه هر لفظ مصدّر به «اب» كنيه نمى باشد، بلكه در جايى كنيه گويند كه منظور نظر، تعظيم و احترام باشد و بنابراين، ابوجهل و نظاير آن نيز از قبيل لقب بوده و قول مذكور سيوطى اقرب به صحت است. اگرچه بعضى از اهل ادب به خيال اينكه هر لفظ مصدّر به «اب» كنيه مى باشد، از قول مذكور قاموس كه ابوالعتاهيه را لقب دانسته، تعجب مى نمايند، لكن محاورات عرفيّه قول قاموس را تأييد مى نمايد. در تفسير سورۀ عبس از تفسير المنار نيز كلمه «ام مكتوم» را لقب عاتكه مادر عمرو بن قيس و در سورۀ تبت از تفسير مذكور هم كلمۀ «ابولهب» را لقب عبدالعزّى گرفته و نظاير اين بسيار است و مع ذلك بازهم اختلاف اصطلاح جاى مناقشه نيست.

تبصره: از بعض مثال هاى فوق استظهار مى شود كه در صحت استعمال كنيه لازم نيست كه صاحب آن فرزندى يا پدرى يا برادرى داشته باشد كه مجوز استعمال ابوفلان و ابن فلان و يا اخوفلان و اخت فلان باشد، بلكه گاهى اين چهار كلمۀ «اب» و «ابن» و «اخ» و «اخت» را محض تكريم يا تحقير به بعضى از صفات فاضله يا نازله اضافه داده و انتساب و مصاحبت و ارتباط تام با آن صفت را اراده نمايند؛ مثل «ابولهب» گفتن به جهت جمال و سرخ رويى، «ابوهريره» گفتن به جهت بازى كردن با گربۀ كوچك، «ابوالاديان» گفتن على بصرى (كه خواهد آمد) و نظاير اينها كه بسيار است و محتاج به اكثار نمى باشد.

با قطع نظر از اضافه به صفات مذكوره، موافق آنچه در صنّاجة الطّرب و غيره تصريح شده، شخص بى فرزند را نيز در اوايل زندگانى، بلكه در مبدأ ولادت، علاوه بر اسم معمولى، كنيه اى براى او معيّن مى كردند كه با آن كنيه شهرت يابد و علاوه بر دفع محذور سوء ادب بودن ذكر اسم اصلى، چنانچه مذكور شد، با بعضى از القاب سوء

نامناسب نيز ملقّب نگردند و يا به تفأل اينكه زندگانى بسيار كرده و فرزندى بدان اسم روزى اش گردد. ظاهر بعضى از اخبار دينيّه هم آن است كه حضرت سيدالشهداء عليه السلام در زمان طفوليّت كنيۀ «ابوعبدالله» را داشته است.

از بيان فوق، كه مجوّز استعمال كنيه مصاحبت و انتساب و ارتباط تام مى باشد، استكشاف مى شود كه استعمال هريك از مصدّر به «اب» و «امّ‌» در هريك از مرد و زن صحيح بوده و لازم نيست كه اوّلى در اوّلى و دويمى هم در دويمى استعمال يابد. اين مطلب واضح و محتاج به بسط نمى باشد و تحقيق زائد اين مراتب را موكول به كتب مربوطه و تتبّع خود ارباب رجوع مى داريم و شروع به ابواب چهارگانۀ كنيه مى نماييم.

باب دويم ترجمۀ حال مصدرين به لفظ «اب»

اشاره

(سه شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند و ابوابراهيم در اخبار و احاديث دينيّه اشاره به وجود مقدّس حضرت امام موسى بن جعفر عليهما السلام مى باشد.

ابواحمد، عبدالعزيز بن يحيى --> جلودى

(سه شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

ابواحمد، محمد بن ابى عمير --> ابن ابى عمير

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال هستند.

مصطلح رجال و موكول بدان علم شريف است.

ابوالاخطل، همام بن غالب --> فرزدق

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

بصرى، از مشاهير صوفيّه مى باشد. با جنيد بغدادى و ابوسعيد خرّاز معاصر بود. زمان متوكّل، دهمين خليفۀ عباسى (232-247 ه‍. ق)، را تا روزگار مقتدر، هيجدهمين خليفۀ عباسى (295-320 ه‍. ق)، دريافته و در اواخر قرن سيّم هجرت درگذشت.

كنيه اش در اصل «ابوالحسن» بوده و «ابوالاديان» گفتن وى از آن است كه در تمامى دين ها مناظره مى كرد و مخالفين را ملزم و مجاب مى نمود.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 227.

ابواراكه --> آل ابى اراكه

وجود مبارك و مقدّس حضرت رسالت پناهى صلى الله عليه و آله مى باشد.

مردى است از قبيلۀ اياد يا نزار كه در كثرت جماع ضرب المثل «و انكح من ابى ارب» از امثال دايره مى باشد. گويند كه در يك شب از هفتاد دختر باكرۀ دوشيزه ازالۀ بكارت نموده است.

منابع: جزرى، ابن اثير، المرصّع، [ص 56، در آنجا «ابوأزبّ‌» است].

مصطلح رجال است.

مصطلح رجال و شرح حالش موكول بدان علم شريف است.

مصطلح رجال و شرح حالش موكول بدان علم شريف است.

ابواسامه، جنادة بن محمد --> هروى، جنادة بن محمد بن حسين

ابواسامه، زيد بن يونس --> شحّام

ابواسحاق

ابواسحاق⁽¹⁾

ابواسحاق، ابراهيم منطقى --> ابواسحاق منطقى

3445 و 3446. ابواسحاق، ابراهيم بن شهريار (... - 426 ه‍. ق)

كازرونى، از اكابر اهل حال و اجلاّى عرفاى باكمال قرن پنجم هجرت مى باشد كه با قادر باللّه، بيست وپنجمين خليفۀ عباسى (381-422 ه‍. ق)، معاصر بود.

پدرش نخست كيش زردشتى داشته تا در ابتداى استيلاى ديالمه بر فارس، دين مقدّس اسلامى را پذيرفت. ابواسحاق و ديگر فرزندان او نيز در اوان اسلام پدر به وجود آمدند.

چون ابواسحاق به حدّ رشد رسيد، بعد از تحصيل مقدمات و فنون ادبيّه به خدمت بسيارى از مشايخ و اصحاب حديث رسيده و به مدارج عاليۀ كمالات متنوعۀ معقولى و منقولى ارتقا يافت تا مرجع مشايخ عرفاى وقت خود شد. در بلاد بسيارى خانقاه و تكايا بنا نهاده و اشخاصى را براى پذيرايى فقرا و مساكين واردين آنجا تعيين نمود. با ابن سينا مكالمات عرفانى داشت و در اثر اهتمامات وى، بيست هزار نفر گبر و يهود، دين مقدّس اسلامى را پذيرفتند. پيوسته با كفّار و مذاهب باطله طريق مبارزت مى پيموده و به همين جهت، او را «شيخ غازى» گويند. وفات او به سال 426 ه‍. ق در

71 سالگى در شيراز واقع شد و به نوشتۀ آثار عجم، در كازرون در خانقاهى كه موسوم به اسم خود او مى باشد، مدفون گرديد.

به زعم بعضى، صاحب ترجمه همان شيخ ابواسحاق معروف به «سبزپوشان» است، ولكن در آثار عجم اين عقيده را تغليط كرده و گويد: سبزپوشان از مرتاضين و عرفا بود؛ با ايلات مى زيسته و ييلاق و قشلاق مى نمود؛ در درّۀ وسيعى نزديكى كوهى در سه فرسخى سمت جنوبى شيراز مدفون و در جلو مرقد او مهتاب با وسعتى است و از تاريخ وفاتش اطلاعى نيست.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 4، ص 59؛ فرصت شيرازى، محمدنصير، آثار عجم، ص 326 و 492؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 43.

ابواسحاق، ابراهيم بن على --> ابواسحاق شيرازى

ابواسحاق، ابراهيم بن محمد بن ابراهيم --> اسفرايينى، ابراهيم بن محمد بن ابراهيم

ابواسحاق سبزپوشان --> ابواسحاق، ابراهيم بن شهريار

يا عمرو بن عبدالله بن على بن احمد، همدانى كوفى تابعى، خواهرزادۀ يزيد بن حصين از شهداى كربلا مى باشد كه به نوشتۀ ابن خلّكان، شرف حضور مبارك حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را درك و ابن عباس و ديگر اصحاب را نيز ديدار كرده است.

شعبه و اعمش و سفيان ثورى از وى روايت كرده اند و بنا به نقل معتمد در رياض العلماء، به تشيّع وى قائل، صدوق نيز در كتاب اختصاص او را ثقه و امامى مذهب و اعبد اهل زمان خودش دانسته و گويد كه نزد عامّه و خاصّه اوثق مردم در حديث بود. چهل سال با وضوى نماز عشا نماز صبح را هم خوانده و هر شب ختم قرآن مى نمود؛ مع ذلك در كلمات بعضى از اهل فن مقدوح است.

اصل اسمش نيز در كتب رجال و تراجم مابين «عمرو» و «عمر» محل خلاف و نظر بوده، بعضى بر يكى بودن عمرو و عمر قاطع هستند و «عمر» نوشتن را حمل بر سهو مى نمايند و بعضى ديگر قطع به تعدّد كرده و گويند كه عمرو و عمر هر دو برادر بودند كه عمرو به سال 126 ه‍. ق در حدود صد سالگى و عمر هم در 130 ه‍. ق در نود سالگى درگذشته اند. ما هم بسط زائد را موكول به تنقيح المقال و ديگر كتب رجاليّه مى داريم و

وجه تسميۀ سبيعى و شرح حال اجمالى يونس، پسر صاحب ترجمه و اسرائيل، پسر يونس، را نيز در تحت عنوان سبيعى تذكّر داده ايم.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 3؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 418؛ مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال، ج 1، ص 85 و ج 2، ص 333.

از اكابر عرفا و مشايخ طريقت اوايل قرن چهارم هجرت مى باشد كه از مريدان شيخ ممشاد سابق الذكر، كراماتى بدو منسوب و لقبش «شرف الدين» بوده است. از دست مرشد مذكورش خرقۀ خلافت پوشيد. اغلب ادوار زندگانى او در شام بود. به سال 329 ه‍. ق در شهر عكّه از بلاد شام وفات يافته و هم در آنجا مدفون گرديد و جملۀ «قطب الواصلين» مادّۀ تاريخ وفات اوست.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 275؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 1، ص 239.

يا محمد بن يوسف، فارسى شيرازى، فيروزآبادى البلده، شيخ الاسلام الشّهره، ابواسحاق الكنيه، اشعرى الاصول، شافعى الفروع، جمال الدين اللّقب، از اعيان و اكابر علماى شافعيّه مى باشد كه فقيه اصولى محدّث متكلّم صوفى زاهد متّقى مدرّس مدرسۀ نظاميۀ بغداد بود و از تأليفات اوست: 1. التّنبيه فى فروع الشّافعيّة (كه كثيرالفروع در ليدن و قاهره چاپ، يكى از كتب خمسۀ متداولۀ شافعيه، بيشتر از همه متداول و محل توجه اكابر بوده و شروح بسيارى بر آن نوشته اند. گويند به هر فرعى كه در آن ذكر كرده، دو ركعت نماز مى خوانده است)؛ 2. شرح لمع مذكور ذيل (كه در اصول فقه است)؛ 3. الطّبّ الرّوحانى (و اين هر دو در قاهره چاپ شده است)؛ 4. طبقات الفقهاء (و يك نسخه از آن، كه در تاريخ 579 ه‍. ق به خط ابوالطاهر بن ابى عبدالله حسين قيسرانى انصارى نوشته شده، در خزانۀ مصريه موجود است)؛ 5. اللّمع (در اصول فقه كه مذكور شد)؛ 6. المعونة فى الجدل؛ 7. المهذّب فى الفروع (كه از مهم ترين كتب فقهيۀ شافعيه و محل توجه اكابر بوده و شروح بسيارى بر آن نوشته اند. به

سال 455 ه‍. ق در تأليف آن شروع و در 469 ه‍. ق به پايانش رسانده است)؛ 8. النّكت فى علم الجدل و غير اينها.

گويند كه ابواسحاق از طرف مقتدى باللّه، بيست وهفتمين خليفۀ عباسى (467-487 ه‍. ق)، به جهت خواستارى دختر ملك جلال الدوله به نيشابور رفت. پس از انجام وظيفه با امام الحرمين جوينى سابق الذكر، استاد غزالى، مناظره هاى علمى كرد. نزد اهالى خراسان حايز شرافت بى نهايت گرديد؛ به حدّى كه با خاك زير پاى مركبش تبرّك مى جستند. امام الحرمين هم هنگام وداع ركابش را گرفته و به مركبش سوار نمود.

وفات ابواسحاق در بغداد به سال 446 و يا 476 ه‍. ق واقع شد و خليفۀ مزبور به جنازه اش نماز خواند. نگارنده به قرينۀ تاريخ تأليف كتاب مهذّب فوق كه مذكور شد و به قرينۀ نماز خليفه، كه مصرّح به تلخيص الآثار است، علاوه بر قضيۀ خواستگارى دختر ملك جلال الدوله كه مذكور گرديد و مدرّس بودن ابواسحاق در مدرسۀ نظاميّۀ بغداد، كه در سال 459 ه‍. ق به اهتمام وزير پاك ضمير، خواجه نظام الملك تأسيس يافته است، صحت تاريخ دويمى منقول از كشف الظّنون را تأييد مى نمايد و به نوشتۀ آثار عجم، وفات ابواسحاق به سال 479 ه‍. ق واقع و در شيراز مدفون است و ظاهراً در مدفن اشتباه شده. بلى، تاريخ مذكور احتمال صحت دارد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 8]؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 3؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 47؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 310؛ سبكى، تاج الدين، طبقات الشافعية الكبرى، ج 3، ص 88.

ابواسحاق، عمر يا عمرو بن عبداللّٰه --> ابواسحاق سبيعى

ابواسحاق كازرونى --> ابواسحاق، ابراهيم بن شهريار

در علم منطق شهرتى بسزا داشته و تأليفاتى دارد كه از آن جمله است:

زمان و مشخّصات ديگرى به دست نيامد. ناگفته نماند پس از آنكه علم شريف منطق

را، كه از مخترعات ارسطو و به نه باب منقسم و هر بابى به اسمى موسوم بوده، از يونانى به عربى ترجمه نمودند، اسامى قديمى يونانى را به كلى متروك نداشتند و در بعضى از كتب منطق عربى آنها را نيز با اسامى عربى مذكور دارند. ما هم به جهت تكثير فايده به ترتيب اساس الاقتباس خواجه تذكّر مى دهيم: الف) ايساغوجى: عبارت از مدخل منطق بوده و مشتمل بر مباحث الفاظ، كلّى و جزئى، ذاتى و عرضى و كلّيات خمس است. ازآن رو كه منظور اصلى در اين موضوع كلّيات بوده و مباحث ديگر به منزلۀ مقدمۀ آن است، غالباً كلمۀ «ايساغوجى» يونانى را به «كليّات خمس» ترجمه نمايند. ب) مقولات عشره كه به يونانى «قاطيغورياس» خوانند. ج) عقود و قضايا و اقوال جازمه كه به يونانى «بارى ارميناس» است. د) علم قياس كه به يونانى «انولوطيقاى اول» گويند. ه‍) برهان كه به يونانى «انولوطيقاى دوم» خوانند. و) جدل كه به يونانى «طوبيقا» است. ز) مغالطه يا حكمت مموهه كه به يونانى «سوفسطيقا» است.

ح) خطابه كه به يونانى «ريطوريقا» است. ط) شعر كه به يونانى «بيطوريقا» و يا به قول بعضى، «انوطيقا» يا «ابوطيقا» نامند.

مخفى نماند ارسطو، كه اصل واضع علم منطق مى باشد، در هريك از ابواب نه گانۀ منطق كتابى به همين اسم يونانى خود تأليف داده و جمعى از اكابر به ترجمه و شرح و تفسير آنها پرداخته اند و چنانچه اشاره شد، صاحب ترجمه، ابراهيم منطقى، نيز سه كتاب از آن جمله را شرح و تفسير كرده است. منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 5]؛ طوسى، خواجه نصير، اساس الاقتباس؛ ابن نديم، الفهرست، ص 347.

ابواسحاق نيشابورى، ابراهيم بن محمد بن ابراهيم --> اسفرايينى، ابراهيم بن محمد بن ابراهيم

مصطلح رجال است.

مصطلح رجال است.

ابواسماعيل، ابراهيم بن سليمان قطيفى --> قطيفى، شيخ ابراهيم بن سليمان

ابواسماعيل، حسين بن على طغرايى --> طغرايى، حسين بن على

ابواسماعيل، خواجه عبداللّٰه انصارى --> خواجه، عبداللّٰه انصارى هروى

(ده شخص مذكور) مصطلح علم رجال مى باشند.

ابوالاسود

ابوالاسود⁽¹⁾

3451 و 3452. ابوالاسود دئلى يا دولى يا ديلى، ظالم بن ظالم (... - 99 ه‍. ق)

از اكابر و اشراف فقها و شعرا و نحويّين و مردمان بافطانت و حاضرالجواب و نادره گوى و از اعيان و سادات محدّثين تابعين و از خواصّ اصحاب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام مى باشد كه در ركاب ظفرانتساب آن حضرت در صفّين و غزوات ديگر حاضر، بلكه به تصريح رجال شيخ، از اصحاب حضرات حسنين و امام سجّاد عليهم السلام نيز بود. وى نخستين كسى است كه قرآن مجيد را اعراب گذاشت و آن كتاب مقدّس

دينى آسمانى را از شايبۀ تحريف و غلط، كه متدرجاً در ميان عرب به واسطۀ مخالطت و معاشرت عجم و ملل بيگانه ظاهر مى شد، محفوظ داشت و بدين وسيله از آن محذور خطير مدافعه نمود؛ چنانچه نقطه گذارى قرآن مجيد نيز در زمان عبدالملك بن مروان، پنجمين خليفۀ اموى (65-86 ه‍. ق)، به اهتمام نصر بن عاصم ليثى و يحيى بن يعمر عدوانى، كه هر دو از شاگردان ابوالاسود دئلى، با تقوا و ديانت معروف و از شائبۀ لااباليگرى و بى دينى مبرّا بوده اند، واقع گرديد.

از كلمات بعضى برمى آيد كه نقطه گذارى نيز مثل اعراب، از خود ابوالاسود بوده و شرح اين مراتب و چگونگى نقطه و اعراب را از حيث شكل و رنگ و لون و ديگر مزاياى آنها كه مشتبه به همديگر نشوند، موكول به كتب مربوطه مى دارد.

ناگفته نماند كه ابوالاسود بسيارى از قواعد نحويّه را بر روى همان اصل و اساسى كه از زبان معجزبيان حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام دريافته بوده، چيده و مرتب نموده و مراد كسانى كه ابوالاسود را واضع علم نحو دانند، همين معنى است، والاّ اصل واضع و پايه گذار علم نحو، آن حضرت بوده و آن ترجمان اسرار و حقايق نخستين كسى است كه آن علم شريف را ابداع و اصول و اساس آن را به ابوالاسود املا فرموده و ياد داده است و اين موضوع از قضاياى مسلّمه بوده و قابل شبهه و ترديد نمى باشد.

ابن ابى الحديد در اوّل شرح نهج البلاغه اش گويد: همۀ مردم مى دانند كه حضرت على عليه السلام نخستين كسى است كه علم نحو را انشا و اختراع كرده و اصول و جوامع آن را به ابوالاسود املا فرموده و از آن جمله سه قسم اسم و فعل و حرف بودن كلام و تقسيم كلمه به معرفه و نكره و تقسيم وجوه اعراب به رفع و نصب و جرّ و جزم است؛ پس گويد: نزديك است كه اين مطلب ملحق به معجزه گردد، زيرا كه قوۀ بشرى وافى بدين حصر نبوده و قادر بر اين استنباط نمى باشد.

سبب وضع و ابتكار آن حضرت اين علم شريف را موافق بعضى از روايات وارده آنكه زنى بعد از فوت پدرش مى گفته است: «ابوى مات و ترك على مالا». اين جمله غلط و مخالف اصول زبان عرب بوده و بايستى مى گفت: «ابى مات و ترك لى مالا».

چون اين خبر مسموع آن حضرت گرديد، اصول اوليۀ نحو را در رقعه اى نوشته و به ابوالاسود عنايت فرمود. يا موافق بعضى از روايات ديگر، كسى آيۀ شريفۀ (أَنَّ اَللّٰهَ بَرِيءٌ مِنَ اَلْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ‌) (توبه، (3) را به كسر لام مى خوانده است كه علاوه بر غلط

لفظى، مغيّر معنى هم بوده و مفيد برائت خدا از مشركين و پيغمبر خود مى باشد (نعوذ باللّه). چون اين خبر مسموع آن بزرگوار گرديد، فرمود: همانا اين كار در اثر اختلاط عرب با عجم است؛ پس فرمود: كلمات عرب بر سه گونه است: اسم و فعل و حرف و در بعضى از روايات وارده اسم را نيز به نام ظاهر و مضمر و شقّ ثالث، كه نه ظاهر است و مضمر، به سه قسمت كرد و آنگاه فرمود: «انح يا ابا الاسود نحوه»؛ يعنى اين راه را پيش گير و علاوه او را به توسعۀ اطراف آن و اضافه كردن قواعد و فروعات نحويّه ديگر، كه به مرور ايّام تصادفش نمايد، ارشاد كرد و فرمود: «و اضف اليه ما وقع اليك». ابوالاسود گويد: بعد از صدور اين امر مطاع، قواعدى جمع كرده و به نظر مبارك آن حضرت رساندم كه از آن جمله پنج حرف نصب (حروف مشبّهة بالفعل) «اِنّ‌» و «اَنّ‌» و «كَاَنّ‌» و «ليت» و «لعلّ‌» بوده و حرف «لكنّ‌» را، كه نيز يكى از آن جمله است، ننوشته بودم. آن حضرت فرمود: «پس چرا لكنّ را ترك كرده اى‌؟» گفتم: «به خيالم نرسيد كه آن نيز از حروف نصب است»؛ پس آن را نيز به حسب دستور مطاع بدانها افزودم.

وجه تسميۀ علم نحو نيز از همان فرمايش فوق آن حضرت اقتباس شده و يا خود به جهت آن است كه در موقعى كه ابوالاسود بعضى از قواعد موضوعۀ خود را به نظر حقايق اثر آن حضرت رسانيد، مورد قبول و تحسين شد و فرمود: «نعم ما نحوت» يا «ما احسن هذا النحو الذى نحوت». از ابوجعفر بن رستم طبرى نقل است وقتى كه آن حضرت بعضى از قواعد نحويّه را به ابوالاسود القا فرمود، ابوالاسود گويد:

«فاستأذنته ان اصنع نحو ما صنع»؛ يعنى از آن حضرت استيذان نمودم به همان نحوى كه كرده، من هم عمل و اقدام كنم؛ اينك اين علم به همان سبب به «نحو» ناميده شد.

نگارنده گويد: در سبب وضع علم نحو و وجه تسميۀ آن علم شريف به همين اسم مشهورى خود، جهات ديگرى نيز به همين نمط گفته اند كه اصلاً منافى همديگر نبوده و همۀ آنها ممكن الوقوع است و كلمۀ جامعه در سبب وضع و ابتكار اين علم كه آن حضرت را بدان وادار كرد، همانا غلط يا اغلاطى بوده كه از اختلاط عرب با عجم و ملل ديگر ناشى، زبان اصلى ايشان را فاسد و بالنتيجه، منتهى به تحريف و غلط خواندن كتاب الهى مى گرديد.

همچنانچه در اوّل عنوان اشاره شد، ابوالاسود شاعر حاضرجواب و بديهه گوى بوده است. وقتى در قبيلۀ بنى قشير، كه ناصبى و جبرى بوده اند، وارد شد، ايشان سنگ به

جانبش مى انداختند. او نيز رد مى كرد. روز ديگر چون كار به آشتى انجاميد، ايشان را به جهت آن كردار خارج از نزاكت ملامت مى نمود. ايشان از روى همان عقيدۀ جبرى گفتند: «ما سنگ نينداختيم، بلكه سنگ انداز خدا بوده است». گفت: به خدا دروغ نبنديد كه اگر خدا مى انداخت، مسلّماً آن سنگ ها بر من خورده و خطا نمى كرد». در معجم الادباء ابيات ذيل را، كه در ديوان مشهور منسوب به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است، به ابوالاسود نسبت داده است:

و ما طلب المعيشة بالتمنّي *** ولكنّ ألْقِ دلوك في الدلاءِ

تجئك بملاءها يوماً و يوماً *** تجئك بحمأة و قليل ماء

تا آخر آنها كه در ديوان مذكور همين دو بيت بوده و در معجم الادباء سه بيت ديگر نيز بدانها افزوده است. در معجم الادباء سه بيت مذكور در ذيل را نيز، كه در ديوان مذكور است، به ابوالاسود نسبت داده است:

ذهب الرجالُ المُقتدىٰ بفعالهم *** والمنكرون لكل امر منكر

و بقيتْ فى خلف يزين بعضهم *** بعضاً ليدفع معور عن معور

سلكوا بنيّات الطريق فأصبحوا *** متنكبين عنِ الطريق الاكبر

در كشف الظّنون ديوانى نيز به نام ديوان ابى الاسود بدو نسبت داده است. گويند معاويه به جهت استمالت قلب ابوالاسود، هديه و ارمغانى، كه حلوا نيز در آن بوده، بدو فرستاد. دخترك پنج و شش ساله اش يك لقمه از آن حلوا خورد. ابواسود گفت: «اين را معاويه فرستاده كه ما را از محبت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام منصرف سازد». آن دخترك گفت: «قبحه اللّه يخدعنا عن السيد المطهر بالشهد المزعفر؛ واى بر حال فرستندۀ آن و خورندۀ آن»؛ پس آن لقمه را قىّ كرد و اين شعر را انشا نمود:

ابا لشهد المزعفر يا ابن هند (حرب خ ل) *** نبيع عليك احساباً (اسلاما خ ل) و دينا

معاذ اللّه كيف يكون هذا *** و مولانا امير المؤمنينا

موافق آنچه در مجالس المؤمنين از ربيع الابرار زمخشرى نقل كرده، آن دخترك اصلاً از آن حلوا نخورد، لكن به مجرّد شنيدن اينكه معاويه به منظور فريبش فرستاده، بالبديهه آن دو بيت را انشا نمود. بالجمله، نوادر و طرايف ابوالاسود بسيار و بسط آنها خارج از وضع اين مختصر مى باشد.

ناگفته نماند نخستين كسى كه علم نحو را از ابوالاسود فراگرفته، پسرش عطا و دو

شاگرد ديگرش، يحيى و نصر مذكورين فوق، مى باشند. ايشان بعد از وفات ابوالاسود، كه به سال 69 يا 99 ه‍. ق در بصره به مرض فلج يا طاعون عام وقوع يافت، پيشواى علم نحو بوده اند.

مخفى نماند كه اسم و نسب و نسبت ابوالاسود محل خلاف ارباب تراجم مى باشد كه به طور خلاصه تذكّر مى دهد: اسم و نسب اشهر، «ظالم بن ظالم» است؛ چنان كه مذكور داشتيم و در كلمات ديگران مابين «ظالم بن سارق»، «ظالم بن عمرو بن عثمان»، «ظالم بن عمرو يا عمير بن ظالم»، «ظالم بن عمرو يا عمير بن سفيان بن جندل بن سيمر يا يعمر بن خلس بن نفاثة بن عدى بن دئل بن بكر بن عبدمناة بن كنانة» محل خلاف است؛ همچنين نسبت مشهورى او مابين «دئلى» و «دولى» و «ديلى» در كتب تراجم مختلف و حرف ثانى آن مابين ياى حطّى و همزۀ مفتوحه به كسر اوّل و مابين همزۀ مكسوره و واو مفتوحه به ضمّ اوّل مردّد و ظاهراً موافق آنچه در نسب اشاره شد، «دئل» نام جدّ اعلاى ابوالاسود و پدر يكى از شعب قبايل كنانه و نسبت ابوالاسود نيز به همين قبيلۀ دئل بوده و اين اختلافات مذكوره در نسبت تماماً محض اختلاف رسم الخط و تحريف يافتن همزه به ياى حطّى و يا عكس آن بوده و اصل مطلب شايستۀ صرف وقت نيست.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 261؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 4 و ج 2، ص 201؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 1، ص 252؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 65؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 44؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 341؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 2، ص 34؛ فرصت شيرازى، محمدنصير، آثار عجم، ص 63.

ابوالاسود كاتب، احمد بن علويه --> ابن الاسود

مصطلح رجال و شرح حالش موكول بدان علم شريف است.

مصطلح رجال و شرح حالش موكول بدان علم شريف است.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال و شرح حال ايشان موكول بدان علم شريف است.

ابوالاصبغ، عبدالعزيز بن احمد --> اخفش، عبدالعزيز بن احمد

موكول به علم رجال است.

(سه شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

باهلى، از مشاهير اصحاب حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و از حاضرين بدر مى باشد. معاويه جاسوس ها برگماشته بود كه به طرف حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام فرار ننمايد. نام او در كتب رجاليّه مابين «صدى» و «سهل» و «ثعلبه» و «عبدالله» و «عبدالرحمان» مردّد و مشهور همان «صدىّ‌» (به ضمّ اوّل و فتح ثانى و تشديد آخر) است كه مذكور داشتيم و از قضيۀ نصب جاسوس كه مذكور شد، تشيّع و خلوص ابوامامه استظهار مى شود، لكن بعضى او را از كسانى شمرده اند كه از حضرت على عليه السلام منحرف بوده اند و اقامت او نزد معاويه نيز از ته دل و با رضا و رغبت بوده و تحقيق مطلب را به تواريخ و سير و كتب رجاليّه موكول مى دارد.

نسبت «باهلى» (به كسر هاء) به قبيلۀ باهله نامى است از شعب قبيلۀ قيس عيلان و «باهله» در اصل نام زن مالك بن اعصر بن سعد بن قليس عيلان و اخيراً معن، پسر مالك مزبور، با وى همسر شد و به همين جهت، اولاد باهله به انتساب او شهرت يافتند، نه به انتساب پدر؛ اين است كه اشراف و اكابر از نسبت باهلى امتناع ورزند و شاعرى گويد:

و ما ينفع الاصل من هاشم *** اذا كانت النفس من باهلة

ديگرى گفته است:

اذا قلت للكلب يا باهلي *** عوىٰ الكلب من شؤم (لؤم خ ل) هذا النسب

وفات ابوامامه به سال 81 يا 86 ه‍. ق در 91 سالگى در حمص شام واقع گرديد.

منابع: مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال، [ج 2، القسم الأوّل، ص 98، ش 5761]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 4؛ شُمّنى، احمد بن محمد، المنصف من الكلام على مغنى ابن هشام، ص 134.

(چهار شخص مذكور) موكول به علم رجال مى باشند.

ابواميّه كندى، شريح بن حارث --> قاضى شريح

(چهار شخص مذكور) موكول به علم رجال مى باشند.

خزرجى انصارى، از اكابر اصحاب حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و حاضرين بدر و عقبه و غزوات ديگر بود. آن حضرت هنگام هجرت به مدينۀ منوّره در خانۀ وى نزول اجلال فرمود. خدمات وى و مادرش در حق آن حضرت معروف است. آن زن از هر دو چشم نابينا بوده و بسيار تمنّا مى كرد كه اقلاً يك چشمش بينا مى بود تا جمال مبارك عديم المثال آن وجود مقدّس را زيارت مى نمود؛ پس در اثر يك توجه آن بزرگوار از هر دو چشم بينا گرديد و اين نخستين معجزه بوده كه در مدينه از آن حضرت به ظهور پيوست.

ابوايّوب گويد كه آن حضرت در طبقۀ تحتانى خانه ام نزول فرمود. شب ديدم كه مسكن آن حضرت مهبط انوار الهى است. اينك تحتانى بودن منزل آن وجود مقدّس را ديگر دور از وظيفۀ ادب ديدم، با زن خودم، امّ‌ايّوب، هم فكر شدم. تمام شب انديشناك بوده و به خواب نرفتم. صبح قضيه را به عرض حضور مبارك رسانيدم. بعد از التجا و سوگند دادن، به طبقۀ فوقانى تشريف فرما شدند. گويند كه ابوايّوب در زمان معاويه به عزم غزوه به استانبول رفت و به سال 50 يا 51 يا 52 ه‍. ق در همان جا وفات يافت. در قرب حصار شهر مدفون گرديد. بقعه او مشهور و مزار مردم مى باشد. نيز گويند كه مسيحيان آن سرزمين از ديرگاهى در هنگام استسقا بدانجا رفته و دعا مى نمودند و بسط تحقيق رفتن به استانبول و مزاياى ديگر قضيۀ ابوايّوب را موكول به كتب مربوطه مى دارد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 4؛ ابن قتيبه، المعارف، ص 119؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 1، ص 153.

ابوايوب شاذكونى، سليمان بن داوود --> شاذكونى، سليمان بن داوود

ابوايوب فقيه، سليمان بن يسار --> فقهاء سبعه

از ادبا و ظرفاى مدينه مى باشد كه در اصول سرود و خوانندگى و حكايات مغنّيان با خبر بود. چندين كتاب دارد به نام:

زمان و مشخّص ديگرى از وى به دست نيامد.

منابع: اطلاعات متفرقه.

(بر وزن كميل) مصطلح علم رجال است.

كنيۀ مردى مى باشد كه با چند تن از قوم خود نزديكى قبر حاتم طايى نزول كرد. حاتم را مخاطب داشته و مى گفت كه يا اباالجعد! ما را مهمان كن. كسان او گفتند:

«از استخوان هاى پوسيده چه توقّع دارى‌؟» گفت: «قبيلۀ حاتم گمان دارند حاتم كسانى را كه نزد قبر او فرود آيند، مهمان مى كند»؛ سپس خوابيده و به اندك فاصله «واراحلتاه گويان» از خواب بيدار شد. در جواب استفسار از سبب آن گفت:

«در خواب ديدم كه حاتم از قبر برآمد و ناقۀ مرا پى كرد»؛ پس ديدند كه ناقۀ او در ميان ديگر ناقه ها در خون خود غلطان است. گفتند: «اينك حاتم تو را مهمان كرده است».

گوشت آن را خورده و كوچ نمودند. ابوالبحترى را نيز در رديف خودشان كردند.

در اثناى راه ديدند شترسوارى در عقب ايشان آمد. شتر ديگرى نيز در يدك خود آورد. بعد از شناسايى ابوالبحترى گفت: «من عدىّ بن حاتم هستم. پدرم در خواب به من گفت كه رفقاى تو را با شتر خود تو مهمان كرده است و مرا امر نمود كه تو را به همين شتر يدكى سوار نمايم»؛ پس عدى اين اشعار را فروخواند:

أبا البُحترى لأنت امرؤ *** ظلوم العشيرة شتامها

أتيت بصحبك تبغي القِرىٰ *** لدىٰ حفرة صدحتْ هامها

اتبغي لدى الرم عند المبيت *** و حولك طيّ و انعامها

فانا سنشبع أضيافنا *** و نأتى المطىٰ فنعتامها

سالم بن زرارۀ غطفانى هم در ضمن مدح عدى بن حاتم، به همين قضيه اشاره كرده و گويد:

ابوك ابوسباقة الخير لم يزل *** لدن شبّ حتى ماتَ فى الخير راغبا

به تضرب الامثال في الشعر ميّتاً *** و كان له اذ ذاك حيّاً مصاحبا

قرىٰ قبره الاضياف اذ نزلوا به *** و لم يقر قبر قبله الدهر راكبا

سال وفات ابوالبحترى به دست نيامد. عدى بن حاتم به سال 67 ه‍. ق در 120 سالگى در كوفه وفات يافته است و لفظ «بحترى» در اينجا با حاى حطّى است؛ به خلاف ابوالبخترى مذكور در ذيل كه آن با خاى ثخذ است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 3134؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 12 (از مروج الذهب).

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

ابوبحر، صخر بن قيس --> احنف

مصطلح رجال است.

مصطلح رجال است.

بن وهب بن وهب يا كثير بن عبدالله بن زمعة بن مطلب بن اسد، قرشى اسدى، قاضى مدنى، از فقها و محدّثين عامّه مى باشد كه ربيب حضرت صادق عليه السلام و مادرش، عبده دختر على بن يزيد، در مدينه از ازواج آن حضرت بود. با اينكه مدتى در آستان مقدّس آن بزرگوار به سر برد، ولى در اثر عدم قابليّت محل نتيجه نداد. رواياتش نزد علماى فريقين مردود، در كلمات علماى رجال مقدوح و عبارت هاى متنوعه در ذمّ و قدح وى مذكور است. در عهد هارون عباسى به قضاوت بغداد و اخيراً به قضاوت مدينه نامزد گرديد؛ عاقبت معزول شده و به بغداد رفت و در سال 199 يا 200 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 305؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 459؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 5؛ ابن قتيبه، المعارف، ص 255؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 160؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 13، ص 481.

در رياض العلماء مى نويسد: شيخ الرئيس فاضل كامل امامى مشهور است؛ پس گويد:

اين عبارت را در شهر اردبيل در كتابى ديدم كه ابوعلى طوطى نقل كرده كه شيخ الرئيس ابوالبدر اين اشكال را:

الصورة

و يا موافق بعض نسخ بدين روش نوشته و گفته است كه بنا به نقل شخصى موثّق، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام آنها را بر روى سنگى ديده و فرمود: «آنها اسم اعظم خداست»؛ پس آنها را بدين ابيات شرح نمود:

و يا موافق بعض نسخ بدين روش

ثلث عصى صففت بعد خاتم *** على رأسها مثل السنان المقوّم

و ميم طميس ابتر ثم سلم *** الى كل مأمول و ليس بسلم

و هاء شقيق ثم واو منكس *** كانبوب حجام و ليس بمحجم

و اربعة مثل الأنابيب (الانامل خ ل) صففت *** تشير الى الخيرات من غير معصم

فذلك اسم اللّه جلّ جلاله *** الى كل مخلوق فصيح و اعجم

فيا حامل الاسم الذي ليس مثله *** توق به كل المكاره تسلم

در ديوان مشهور منسوب به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و همچنين در شرح ديوان ميبدى ابيات شش گانۀ مذكور تحت عنوان «طلسم دفع صداع و كدورت كه مجرّب اكابر است» به اين صورت:

الصورة

بدين ترتيب است: «ثلث... و ميم... و اربعة... و هاء... فيا حامل... فذلك...» و بنابراين، شكل مذكور فوق به همان ترتيب باشد كه از نسخۀ ديوان نقل شد و در حاشيۀ يك نسخه از ديوان، كه نزد اين نگارنده موجود است، نيز به همان ترتيب نوشته و فقط صورت خاتم (ه) را كه در اوّل است، تغيير داده، بدين شكل مى باشد:

پوشيده نماند كه در بيت سيّمى ديوان مزبور

الصورة

به عوض «الانابيب» كلمۀ «الاصابع» و بيت چهارمى نيز در ديوان مذكور بدين طرز است:

و هاء شقيق ثم واو مقوّس *** عليها اذا يبدو كانبوب محجم

مصراع دويمى شعر پنجمى نيز اين چنين است: «توق من الاسواء تنج و تسلم».

ناگفته نماند كه شكل مذكور را در كتاب اعيان الشّيعة بدين نمط نوشته است:

الصورة

اگرچه اين شكل ظاهراً مطابق ابيات مذكوره نيست، لكن اگر در صورت اقتضا تمامى اشكال پنج گانۀ فوق كتابت شود، ديگر بهتر خواهد شد.

تبصره: به جهت زيادت بصيرت، ترجمۀ فارسى بعضى از كلمات مذكوره در ابيات مزبوره را مى نگارد: 1. عصى: (با دو كسره و تشديد آخر) جمع «عصا» و مراد در اينجا حرف الف است. صففت: يعنى صف كشيده و راست كرده شده. 2. خاتم: به معنى انگشتر و در اينجا كنايه از شكل مدوّر است. 3. سنان: نيزه. 4. طميس: كور و نابينا.

معصم: به معنى بند دست كه جاى النگو و دست بند است.

جمع «سوء» به معنى شدّت. مكاره: جمع «مكروه» (ظاهراً غيرقياسى است) به معنى امر شديد و ناملايمات زمان. 14. فصيح: زبان آور. اعجم: بسته زبان و گويا كنايه از عرب و عجم و تمامى اصناف مردمان است و در شرح ديوان ميبدى اين رباعى را در تفسير و بيان ابيات مذكوره نوشته است:

صفرى سه الف كشيده مدّى بر سر *** ميمى كج و كور و نردبانى در بر

پس چار الف است و ها و واوى دم سر *** اين است يقين اسم خداى اكبر

در رياض العلماء بعد از نقل ابيات مذكوره گويد: اين ابيات (ذيل) و طلسم نيز از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام نقل شده است:

خمس هائات و خط فوق خط *** و صليب حوله اربع نقط

و هميزات اذا اعددتها *** فهي سبع لم تجد فيها الغلط

ثم هاء ثم واو بعد هاء *** ثم صاد ثم ميم في الوسط

تلك اسماء عظيم قدرها *** فاحتفظ فيها و اياك الغلط

تُشفي الاسقامَ والداء الذى *** عجزتْ عنه الاطباء بالنمط

يعنى شكلى بدين طرز كه پنج «ه‍» و دو خط افقى بالاى هم و صورت خاچى كه در اطراف آن چهار نقطه باشد و هفت همزۀ كوچك پس حرف «ه‍»، بعد حرف واو، پس حرف صادى كه در وسط آن حرف ميمى باشد، مى نويسى و اينها اسمائى عظيم القدر هستند. آنها را حفظ كن و مراقب باش كه غلطى نداشته باشد. آنها شفاى تمامى مرض ها و دردهايى هستند كه اطبّاى حاذق از مداواى آنها درمانده اند و با اصول و نمط متداولى معمول در طبابت نمى توانند معالجه بكنند و شكل مذكور موافق دستور معينى در ابيات مزبوره اين چنين مى شود:

الصورة

در رياض العلماء بعد از اين جمله گويد: مشهور در اين عصر آن است كه اين اشكال را در ايّام جمعۀ رمضان و يا فقط روز جمعۀ آخر آن ماه مبارك بعد از 41 مرتبه آيۀ شريفۀ (وَ إِنْ يَكٰادُ) (قلم، 5(1) به جهت چشم زخم و مكاره و شدايد و مانند آنها مى نويسند و نيز سند كتابت اين اشكال را به شيخ بهائى نسبت مى دهند و كيفيت كتابت اين اشكال مختلف بوده و صحيح، آن است كه مطابق مضمون اين اشعار باشد تا آنكه در خاتمه گويد: نام و زمان و مذهب اين شيخ (شيخ الرئيس ابوالبدر) را به دست نياوردم، لكن ظاهر، آن است كه شيعۀ اثناعشرى است، انتهى.

مخفى نماند كه اين ابيات پنج گانۀ آخرى در ديوان منسوب به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام نقل نشده است. در حاشيۀ رياض گويد (به مناسبت حرز مذكور) نام مادر موسى به نوشتۀ تفسير ابن عادل، «يوخابذ» است و بعضى «ابا دخا» و برخى «ابادخت» گويند. نگارنده گويد: نام مادر حضرت موسى بن عمران بنابر آنچه به ارباب علوم غريبه منسوب دارند، از اسرار و منشأ بعضى از آثار عجيبه بوده و ظاهر، آن است كه تعرض رياض العلماء به ذكر آن در موقع ذكر طلسم مذكور فوق نيز به همين

جهت است كه آن نيز مثل طلسم مزبور منشأ آثار عجيب مى باشد. چون رشتۀ كلام بدينجا رسيد، محض من باب استطراد گوييم: در قاموس الاعلام مى نويسد: مادر موسى دختر لاوى بن يعقوب عليه السلام و برادرزادۀ حضرت يوسف عليه السلام و نامش «يوحابث» است.

در ناسخ التّواريخ گويد: نام مادر موسى «يوكبد» مى باشد. در كامل ابن اثير گويد: نام مادر موسى «يوحابذ» و در اواخر كتاب گوهر شب چراغ گويد: «طريفة: قيل ان اسم ام موسى الذى تفتح به الاقفال والقيود هو هذا. طيسوم ايوم قيوم ديموم ديوم»؛ نيز به فاصلۀ يك ورق گويد: «طريفة: گويند عزيمت اسم مادر حضرت موسى عليه السلام چنين است: اللهم رب هليا بنت وعيا المؤمنة الصديقة ام موسى عليه السلام باللّه العزيز الكبير المتعال المهيمن العظيم الذى فتحت به الاطباق و استنارت به الآفاق و فتحت به الاقاسى افتح هذا القفل او هذا الغلف - و ان شئت قلت قلب قلب فلان بن فلان على مودة فلان بحق هذه الاسماء الوحا الوحا الوحا الساعة الساعة الساعة العجل العجل العجل الحريق الحريق الحريق النار فى قلب فلان بنت فلان على حب فلان بن فلان».

منابع: افندى، عبداللّٰه، رياض العلماء، باب كنى كه براى خاصه منعقد ساخته است و منابع متفرقه.

ابوبدر، يوسف بن يحيى --> مقدسى، يوسف بن يحيى

ابوبديل، ابراهيم بن على --> خاقانى، ابراهيم

ابوبراء، عامر بن مالك --> ملاعب الاسنه

(سه شخص مذكور) مصطلح علم رجال مى باشند.

3459 و 3460. ابوبرده، عامر (... - 107 ه‍. ق)

بن ابى موسى اشعرى عبدالله بن قيس، بعد از شريح قاضى متصدّى قضاوت كوفه شد. مانند پدرش، كه شرح حال او را در باب اوّل به عنوان اشعرى، ابوموسى عبداللّٰه بن قيس نگارش داده ايم، از مبغضين حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بود.

روزى دست ابوالعاديه، قاتل عمار ياسر، شهيد صفّين را محض به جهت اين عمل شنيع او بوسه داد و گفت:

«اين است كه يكى از خواصّ و خصّيصين على بن ابى طالب عليه السلام را كشته است و ابداً آتش جهنم نخواهد ديد». ابوبرده از كسانى است كه در قتل حجر بن عدى، كه به فرمودۀ علماى رجال، از جملۀ ابدال و از اصحاب كبار آن حضرت بوده، كوشش بسيارى كرد و به امر زياد بن ابيه، پدر عبيدالله بن زياد مشهور، شهادتى بدين مضمون بنگاشت: «بسم اللّه الرحمن الرحيم. هذا ما شهد عليه ابوبردة بن ابى موسى للّه رب العالمين شهد ان حجر بن عدى خلع الطاعة و فارق الجماعة و لعن الخليفة و دعا الى الحرب والفتنة و جمع الجموع يدعوهم الى نكث البيعة و خلع اميرالمؤمنين معاوية و كفر باللّه». ابوبرده در سال 103 يا 104 يا 106 يا 107 ه‍. ق درگذشت.

پسرش، بلال، نيز قاضى بصره و از نوّاب ابوالهيثم خالد، امير كوفه، كه شرح حالش به همين عنوان خواهد آمد، بود. بعد از عزل خالد، يوسف بن عمر ثقفى از طرف هشام بن عبدالملك، دهمين خليفۀ اموى (105-125 ه‍. ق)، به امارت عراقين منصوب شد.

خالد و عمّال او را، كه بلال مذكور نيز از آن جمله بوده، در موقع رسيدگى حساب ايّام امارت اشكنجه داد. در ماه ذى قعدۀ 125 ه‍. ق يا محرّم 126 ه‍. ق در شهر حيره يك فرسخى كوفه خالد را كشت. بلال نيز با اشكنجۀ يوسف درگذشت.

گويند بلال نخستين كسى مى باشد كه حكم جورى كرده است؛ چنانچه بى شاهد و بيّنه به حقّانيّت يكى از متداعيين حكم داده و مى گفت كه او در نظر من مهربان تر از رفيق محكومش بوده است. ناگفته نماند قتل خالد مذكور بدين شكل بوده: پاى هاى او را در ميان دو تخته فشار داده، شكستند؛ پس ساقين و بعد وركين او را به همان دستور شكسته و عاقبت كمر او را به همان نحو شكستند تا درگذشت. در هيچ يك از اين مراحل حرفى نزد و افسوس نكرد و اظهار الم و توجّع ننمود.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 186 و 265؛ ابن قتيبه، المعارف، ص 115؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 15.

اسلمى صحابى، مدنى خزاعى كه با كنيه اش مشهور و اسم خود و پدرش مثل تاريخ وفات و محل وفاتش محل خلاف بوده و مابين «نضلة بن عبيد»، «نضلة بن عبيدالله»،

«نضلة بن عبدالله»، «خالد بن نضلة»، «عبدالله بن نضلة» و «عبدالله بن عائد» مردّد و بنا به نقل معتمد، اوّلى را، كه اشهر از غير اوست، در اسد الغابة تصحيح كرده است؛ به هرحال، وى پيش از فتح مكّه به شرف اسلام مشرّف شد. در هفت غزوۀ اسلامى حاضر و از اصفياى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بود. وفات او به سال 65 ه‍. ق در خراسان يا به سال 60 ه‍. ق در بصره پيش از مردن معاويه واقع و يا به عقيدۀ بعضى، بدون تعيين محل در سال 64 ه‍. ق وقوع يافته است. گويند هنگامى كه رأس اطهر حضرت حسين بن على عليهما السلام را در مجلس يزيد آوردند، ابوبرزه نيز حاضر بود. همين كه ديد يزيد چوب بر لب و دندان آن سرور عالميان مى زند، گفت: «اى يزيد! بسيار ديده ام كه حضرت رسالت صلى الله عليه و آله اين لب و دندان را بوسه مى داد. فرداى قيامت رفيق تو در عرصۀ محشر ابن زياد است، ولى صاحب اين سر مبارك با آن حضرت محشور خواهد بود».

اين قضيه نيز يكى از دو تاريخ اوّلى و سيّمى را كه در وفات او مذكور داشتيم، تأييد مى نمايد.

منابع: كتب رجاليه؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 16؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 10، ص 182.

عم رضاعى حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و از اصحاب آن حضرت است.

بن محمد بن محمد بن محمد بن محمد بن محمد بن محمد بن محمد بن محمد بن محمد بن محمد بن محمد بن محمد بن محمد بن محمد، مكنّى به «ابوالبركات»، از شعراى فضلاى نامى قرن هشتم هجرت و مى توان گفت كه موسوم به «محمد» بودن چهارده تن از پدران وى على التوالى از خصايص تاريخى او بوده و در صورت ثبوت و صحت، بى نظير و بى سابقه مى باشد. وى در اصل تونسى بوده و اخيراً به قاهره رفت. بسيار بدزبان و بذله گو و فضّاح و كثيرالهجو بود؛ عاقبت به مدينۀ منوره رفته و توطّن نمود. از هجوگويى توبه كرده و ملتزم گرديد كه تا آخر عمر اوقات خود را در مديحه گويى حضرت رسالت صلى الله عليه و آله مصروف دارد. به همين عهد خود استوار بوده تا وقتى عازم رحلت از مدينه گرديد. در آن حال آن حضرت را در خواب ديد كه بدو

فرمود: «چطور به مفارقت ما رضا مى دهى‌؟» اينك از آن عزم منصرف و تا آخر عمر در آن ارض اقدس اقامت گزيد و خود را «عاشق النبى صلى الله عليه و آله» مى ناميد. صاحب تونس پيش او كس فرستاده و خواستار مراجعت به وطن اصلى خود، تونس، گرديد. جواب داد كه اگر سلطنت مشرق و مغرب به من مفوّض گردد، بازهم از جوار حضرت رسالت صلى الله عليه و آله دست بردار نخواهم شد. در همان شب باز آن حضرت را در خواب ديد كه سه لقمه بدو اطعام فرمودند و بعد از اين جمله گويد كه آن حضرت كلامى هم فرمودند. آن را به احدى نمى گويم، الاّ اينكه در آخرش اين جمله بود: «واعلم انى عنك راض»؛ پس قصيدۀ مبسوطى انشا نمود كه از ابيات آن است:

فررت من الدنيا الىٰ ساكن الحمى *** فرارَ محب عائداً لحبيبه

لجأت الى هذا الجناب و انما *** لجأت الى سامي العماد (العباد خ ل) رحيبه

نيز از اشعار اوست:

لقد صدق الباقر المرتضى *** سليل الامام عليه السلام

بما قال في بعض الفاظه *** سلاح اللئام قبيح الكلام

ابوحيّان و ديگران اشعار او را روايت مى كنند. وفات او به سال 734 ه‍. ق در مدينۀ منوّره واقع گرديد.

منابع: ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة فى اعيان المائة الثامنه، ج 1، ص 431؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 14، ص 159؛ لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 243.

ابوالبركات، حسن بن محمد --> جوانى، حسن بن محمد

هبة الله بن على بن ملكان، از مشاهير اطبّاى قرن ششم هجرى عرب مى باشد كه در ديهى بلد نام از توابع دجيل مابين بغداد و سامره متولد و در بغداد اقامت داشت. در طبّ و فلسفه و فنون ادبيّه وحيد عصر خود و به «اوحدالزمان» ملقّب بود. نوادر بسيارى در حسن معالجات وى منقول است. در عهد مستنجد، سى ودويمين خليفۀ عباسى (555-566 ه‍. ق) و مستضيىء، سى وسيّمين ايشان (566-575 ه‍. ق)، به مقامى بس عالى رسيده و متصدى طبابت خاصّۀ آن دو خليفه بوده است. در بدايت حال در دين يهود بود. در اواخر زندگانى دين مقدّس اسلامى را ستوده و محصّلين ديگر

غيراسلامى را به مجلس درس خود راه نمى داد و از تأليفات اوست:

نام و نسب او مابين «هبة الله بن على بن ملكان»، «هبة الله بن يعلى بن ملكا»، «هبة الله بن ملكا بن ملكا» مردّد و ظاهر، آن است كه سيّمى از راه نسبت به جدّ بوده و دو اوّلى نيز يكى از «على» و «يعلى» به ديگرى تحريف يافته است؛ اگرچه اظهر به قرينۀ يهودى الاصل بودن، على نبودن پدرش مى باشد و به هرحال، او را «ابن ملكا» و «ابن ملكان» نيز گويند. سال وفاتش به دست نيامد و رجوع به ابن التلميذ نيز نمايند.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 2، ص 1065؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 676.

ابوالبركات، عبدالرحمان بن محمد --> ابن الانبارى، عبدالرحمان بن محمد

ابوالبركات، عبدالسلام بن عبدالله --> شيخ الاسلام، عبدالسلام بن عبداللّٰه

بن ابى الحسن على بن عبدالله، مكنّى به «ابوالبركات»، از اولاد ابوجراده از اصحاب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام؛ به همين جهت، به «ابن ابى جراده» نيز موصوف و اديبى است كاتب شاعر لطيف ظريف، از مشاهير خطّاطان كه در حسن خط مانند ابن البواب شهرۀ آفاق، اشعار او نيز رائق بوده و از اوست كه با محلول طلا نوشته است:

ما اخترت إلّااشرف الرتب *** خطا اخلد منه فى الكتب

والخط كالمرآة ننظرها *** فنرى محاسنَ صورة الادب

هو وحده حسب يُطال به *** ان لم يكن الاه من حسب

ما زلتُ انفق منه من ذهب *** حتى جرىٰ فكتبت بالذهب

وفات او به سال 552 ه‍. ق واقع گرديده و او را «ابن العديم» نيز گويند.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 16، ص 16.

ابوالبركات، عبدالله بن احمد --> نسفى، عبداللّٰه بن احمد بن محمود

كوفى، فقيه محدّث نحوى لغوى، زيدى علوى، از ائمّۀ فقه و حديث و نحو و لغت.

بسيار قانع، در شدايد صابر، خط او نيز خوب، با كبر سنّى كه داشته، فتور و خللى در حواس وى نبوده و ابن الشجرى و ابن عساكر از وى درس خوانده اند. نسب او با ده واسطه به زيد بن حضرت سجّاد عليه السلام موصول مى شود. با اينكه مذهب زيدى داشته، موافق رأى ابوحنيفه فتوا مى داده است. كتاب شرح اللّمع از تأليفات اوست كه كتاب نحو لمع نام عثمان بن جنى نحوى مشهور را شرح كرده و در سال 539 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 783]؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 27؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 15، ص 257.

ابوالبركات، مبارك بن احمد --> ابن المستوفى

ابوالبركات، محمد بن احمد --> ابن اياس

ابوالبركات، سيد نعمان بن محمود --> آلوسى، سيد نعمان بن محمود

مصطلح رجال است.

ابوالبركات، هبة اللّٰه بن على --> ابوالبركات، طبيب بلدى

مصطلح رجال است.

مصطلح رجال است.

مصطلح رجال است.

ابوبزره --> ابوبرزه

(به كسر باء) (چهار شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

ابوبشر، عمرو بن عثمان --> سيبويه، عمرو بن عثمان

دير قنى، از حكماى اواخر قرن سيّم هجرت مى باشد كه بالخصوص در منطق مسلّم عصر خود بود. بسيارى از كتب منطق قدما را شرح و تفسير كرده و روزگار خود را در بغداد در تدريس و تصنيف گذرانده است. كتاب السّماء والعالم و كتاب نقل اصل البرهان و كتاب نقل اصل الشّعر از تأليفات او بوده و در 308 ه‍. ق درگذشت.

دير قنى به نوشتۀ مراصد، ديرى است بزرگ و شبيه به قلعه، داراى حصارى مستحكم و بلند از ديرهاى معروف نصارى كه به «دير اسكون» و «دير مرمارى» نيز موسوم و در ديهى قنى نام (به ضمّ اوّل و تشديد نون مقصور با الف) است از قراء نهروان در شانزده فرسخى سمت شرقى بغداد. گويند در آن «دير» صد قلابه است كه آنها را به قيمت گزاف داد و بستاد نمايند. دير معبد نصارى و جايى است بزرگ كه ايشان در صحرا و مواضع دور از معموره و مردم تأسيس مى دهند و در آن، مساكنى براى راهبان خود بنا مى كنند و هريك از آن مسكن ها را «قلابه» نامند و هر معبد كه ايشان در معموره و داخل بلاد سازند، «بيعه» و گاهى «كنيسه» نيز گويند، الاّ اينكه اهل عراق لفظ «كنيسه» را به معبد يهود اختصاص داده و در معبد نصارى تنها «بيعه» استعمال نمايند.

منابع: ياقوت حموى، مراصد الاطّلاع، [ج 2، ص 571-572]؛ اطلاعات متفرقه.

ابوبشر، محمد بن احمد --> دولابى، محمد بن احمد

ابوبشر، يمان ابى اليمان --> بندنيچى

ابوبصير

ابوبصير⁽¹⁾

در نتيجة المقال روايت اولى را نيز، كه در شرح حال يونس بوده، به واسطۀ ابوبصير حماد بن عبدالله بن عبيدالله نقل نموده، نه حماد بن عبيدالله و در اين حال دور نيست كه حماد مذكور در سند روايت اولى نيز همان حماد سند روايت دويمى باشد كه كنيه اش به حكم نسخۀ مذكوره «ابونصر» است، نه «ابوبصير» و در اين صورت، كنيۀ «ابوبصير» منحصر به همان چهار نفر اولى مذكور فوق مى باشد و بس. بر تقدير اينكه صاحب اين كنيه پنج يا شش نفر بوده و حماد بن عبدالله يا عبيدالله نيز داراى كنيۀ «ابوبصير» باشند، بازهم به واسطۀ عدم اشتهار به اين كنيه، بلكه مذكور نبودن ايشان در بسيارى از كتب رجاليه، از منصرف اطلاق خارج بوده و اين كنيه در صورت نبودن قرينه، منصرف به غير ايشان است، بلكه دو تن آخرى از چهار تن اولى نيز (عبدالله بن محمد اسدى و يوسف بن حارث) به همان جهت عدم اشتهار به همين كنيه و نامى از عبدالله نبودن در اكثر كتب رجاليه از منصرف اطلاق آن كنيه خارج مى باشند؛ علاوه بر اينكه در يوسف بن حارث نيز احتمال داده اند كه كنيۀ او هم مثل حماد مذكور فوق «ابونصر» باشد، نه «ابوبصير»، بلكه مولا عنايت اللّه در تأييد اين معنى اصرارى وافى به كار برده و شيخ را نيز در «ابوبصير» نوشتن آن به سهوالقلم منسوب داشته و در تنقيح المقال نيز همين عقيدۀ «ابونصر» بودن يوسف را تأييد و فاضل استرآبادى هم بنا به نقل معتمد، آن را ستوده است و به شرح حال ابوبصير يوسف نيز مراجعه نمايند.

بالنتيجه، منصرف اطلاق لفظ «ابوبصير» و به عبارت روشن و ساده مراد از آن در صورت اطلاق و نبودن قرينه، فقط يكى از دو تن اولى از چهار تن اولى مذكورين فوق و عبارت از ليث بن مراد بخترى يا يحيى بن قاسم است و بس و چنانچه مذكور مى داريم، هر دو ثقه و عادل و روايات ايشان معتبر و محل اطمينان بوده و ديگر حاجتى به صرف اوقات در تمييز ايشان از ديگران و يا تمييز هريكى از ديگرى نمى باشد؛ مع ذلك بعضى از مميزاتى كه در كلمات اهل فن در اين موضوع نگاشته اند، در ضمن شرح حال اجمالى هريك تذكر داده خواهد شد. ناگفته نماند كه عتبه يا عبيد بن اسيد از صحابه نيز كنيۀ «ابوبصير» داشته و حاجتى به ذكر آن نداريم و همچنين بعضى از شعراى زمان جاهليت نيز داراى همين كنيه بوده اند كه تذكر مى دهيم. (مؤلف)

ابوبصير، ابن البخترى --> ابوبصير، ليث بن بخترى

ابوبصير، ابومحمد --> ابوبصير، ليث بن بخترى

ابوبصير، ابومحمد --> ابوبصير، يحيى

ابوبصير، ابويحيى --> ابوبصير، ليث بن بخترى

ابوبصير اسدى --> ابوبصير، يحيى

ابوبصير اسدى --> ابوبصير، عبداللّٰه بن محمد

«ابوبصير اسدى» در صورت نبودن قرينه، راجع به يحيى مى باشد.

ابوبصير اصغر --> ابوبصير، ليث بن بخترى

ابوبصير، اعشى قيس --> اعشى قيس

از شعراى زمان جاهليّت مى باشد.

اسدى كوفى، مكنّى به «ابوبصير» كه به نوشتۀ بعضى، به «ابومحمد» نيز مكنّى مى باشد، از اصحاب حضرت باقر عليه السلام، بلكه به تصريح بعضى از علماى رجال، از اصحاب حضرت صادق عليه السلام نيز بوده و به مدلول بعضى از رواياتى كه در رجال كشى دربارۀ وى مذكور داشته، ثقه و جليل القدر و او هم مثل ابوبصير ليث مذكور ذيل مكفوف و بنابر آنچه از رجال ابن داوود نقل شده، كنيۀ او به عوض «ابوبصير»، «ابونصر» بوده، ولى در تنقيح المقال محمول به سهوش داشته است؛ به هرحال، چنانچه فوقاً اشاره نموديم، بر تقدير صحت كنيۀ ابوبصير هم چنانچه بس مشهور بوده و مخالفى غير از ابن داوود سراغى نداريم، بازهم عبدالله از منصرف اطلاق اين كنيۀ ابوبصير خارج و در صورت نبودن قرينه مراد از آن، يكى از ابوبصير ليث يا يحيى مذكورين ذيل است.

منابع: كتب رجاليه.

مرادى مكفوف كوفى، كه در كلمات بعضى از اكابر به «ابومحمد» و بعضى ديگر به «ابويحيى» نيز مكنّى و گاهى به «اصغر» نيز موصوف مى باشد، از وجوه و اعيان و اكابر اصحاب حضرت باقر و حضرت صادق عليهما السلام بوده و از ايشان روايت نموده، بلكه به نوشتۀ فهرست شيخ، از حضرت موسى عليه السلام نيز روايت كرده است. در باب وفات آن حضرت از كتاب كافى استظهار مى شود كه زمان سعادت توأمان حضرت رضا عليه السلام را نيز

درك كرده است (لكن اين دو فقره خلاف ظاهر و محتاج به تحقيق مى باشد). كيف كان از اجلاّى محدّثين اماميّه، جلالت و وثاقت او مصرّح به علماى رجال و اخبار دينيّۀ وارده از اهل بيت عصمت و طهارت - سلام الله عليهم اجمعين - بوده و يكى از چهار نفر مى باشد كه در بعضى از اخبار آل محمد عليهم السلام ايشان را به «نجبا و امناى حلال و حرام الهى و سابقين و مقربين و اوتاد ارض و حفاظ و اعلام دين» و قول به صدق و قيام با قسط و عدالت موصوف و به نويد بهشتى مستبشر كرده و تصريح فرموده اند بر اينكه در صورت نبودن ايشان، آثار نبوّت مندرس و منقطع مى گشت. سه نفر ديگر هم عبارت از زراره و محمد بن مسلم و بريد بن معاويه هستند و تحقيق زائد موكول به كتب مربوطه مى باشد.

چنانچه فوقاً اشاره شد، لفظ «ابوبصير» در صورت نبودن قرينه، منصرف به يكى از همين ليث و يحيى بن قاسم مذكور ذيل است، بلكه دور نيست كه تنها ليث باشد و بر فرض ترديد مابين اين دو نفر، بازهم چنانچه اشاره نموديم، قادح در اعتبار آن خبر نيست. ناگفته نماند، چنانچه تحت عنوان اصحاب اجماع اشاره شد، ابوبصير ليث مرادى هم به عقيدۀ بعضى از علماى رجال، از ايشان مى باشد كه به عوض ابوبصير اسدى يحيى بن قاسم مذكور ذيل او را يكى از شش نفر طبقۀ اوّل ايشان دانند؛ به شرحى كه در محل خود مذكور است و در نخبة المقال گويد:

و ليث بن بختري المرادي *** ابوبصير «كش» من الاوتاد

بشره ق فى صحيح السند *** و قيل اجمعوا مكان الاسدي

منابع: كتب رجاليه.

ابوبصير مرادى --> ابوبصير، ليث بن بخترى

مابين ابوبصير ليث مذكور فوق و ابوبصير يحيى بن قاسم اسدى مذكور ذيل مشترك است، بلكه در اتقان المقال از مولا عنايت اللّه نقل كرده كه ابوبصير عبدالله بن محمد مذكور فوق را به «مكفوف» موصوف دارند و اين حرف با اينكه شاهدى ندارد، ممكن است كه جميعاً مكفوف بوده و كنيه از باب تفأل عادى باشد؛ مثل «سليم» گفتن مارزده و نظاير آن و چنانچه ذيلاً مذكور مى داريم، ابوبصير يشكر نيز مكفوف بوده است.

3470 و 3471. ابوبصير، يحيى بن ابى القاسم اسحاق (قرن 2 ه‍. ق)

اسدى كوفى تابعى، مكفوف و نابينا، از مشاهير و ثقات محدّثين شيعۀ امامى، از اصحاب حضرت باقر و حضرت صادق عليهما السلام، كنيۀ مشهورى او «ابوبصير» بوده و گاهى به «ابومحمد» نيز مكنّى دارند. از بعضى نسخ رجال شيخ نقل است كه در باب اصحاب حضرت صادق عليه السلام كنيۀ مشهورى مذكور را برخلاف ديگر علماى رجال، بلكه برخلاف كلام خود كه در باب اصحاب حضرت باقر عليه السلام است، «ابونصير» نوشته كه حرف باء اوّل را تبديل به نون داده و البته به حكم قراين مذكوره اشتباه و سهوالقلم كاتب است.

به هرحال، ابوبصير يحيى اسدى ثقه و امامى مذهب و موافق آنچه تحت عنوان اصحاب اجماع از باب اوّل اشاره كرديم، يكى از طبقه اوّل ايشان است كه فقيه ترين پيشينيان هستند. بعضى از اخبار دينيّه نيز نصّ صريح در جلالت و وثاقت و علم و فقاهت وى مى باشد و بالخصوص در فقه و تفسير به ديگران تقدّم داشته و كتابى هم در تفسير بدو منسوب دارند.

نام پدر يحيى نيز در كلمات علماى رجال مابين «قاسم» و «اسحاق» مكنّى به «ابوالقاسم» مردّد و بر فرض «قاسم» بودن نيز او غير از يحيى بن قاسم حذاء ازدى واقفى است كه در رجال كشى هريكى را مستقلاً عنوان كرده و كلام شيخ در باب اصحاب باقر عليه السلام از رجال خود نيز صريح در تعدّد مى باشد و واقفى بودن يحيى بن قاسم حذاء ازدى مسلّم و مصرّح به كلمات علماى رجال و بعضى از اخبار دينيّه است. گويا همين اشتباه اسمى سبب شده كه وثاقت و عدم وثاقت ابوبصير يحيى اسدى (صاحب ترجمه) محل خلاف بوده و بعضى او را نيز به خيال اينكه همين يحيى ازدى است، واقفى پنداشته اند؛ خصوصاً كه در كلمات بعضى از اجلّه پدر اين يحيى ازدى را نيز مثل يحيى اسدى «ابوالقاسم» نوشته اند كه بر اين فرض نيز توليد اشتباه مى باشد. در تأييد تعدّد ايشان علاوه بر آنچه مذكور داشتيم، گوييم كه اوّلى مكفوف و به «اسدى» موصوف و به «ابوبصير» مكنّى بوده؛ به خلاف دويمى كه به «حذاء» و «ازدى» موصوف بوده و در جايى به «مكفوف» موصوف نشده و به «ابوبصير» مكنّى نمى باشد.

علاوه كه تاريخ وفات ابوبصير يحيى سال 148 ه‍. ق همان سال وفات حضرت

صادق عليه السلام و يا دو سال بعد از آن، سال 150 ه‍. ق بوده و اين تاريخ، كه سال دويم امامت حضرت امام موسى عليه السلام است، منافات بيّن با واقفى بودن او دارد كه بعد از وفات آن حضرت در حدود 183 ه‍. ق حدوث يافته و بسط مطلب موكول است به كتب رجاليه.

ابوبصير، يحيى بن قاسم --> ابوبصير، يحيى بن ابى القاسم اسحاق

اما يحيى بن قاسم ازدى حذاء، كه در ضمن آن مذكور شد، كنيۀ «ابوبصير» نداشته است.

به نوشتۀ معارف ابن قتيبه، از جملۀ تابعين و از قبيلۀ بنى يشكر مى باشد. او را در كودكى نزد مسيلمه بردند. دست بر روى وى ماليد. مكفوف و نابينا شد؛ به همين جهت، به «ابوبصير» مكنّى گرديد (به طور قلب)؛ چنانچه غراب را به جهت حدّت باصره اش، «اعور» گويند و سال وفاتش به دست نيامد.

موافق آنچه از رجال شيخ و ابن داوود و خلاصۀ علاّمه و ديگران نقل شده، بترى مذهب و ضعيف الحال، از اصحاب ابوجعفر اوّل حضرت باقر عليه السلام و يا ابوجعفر ثانى حضرت جواد عليه السلام بوده است. مكنّى به «ابوبصير» بودن او محل ترديد است. بنابر تحقيق تنقيح المقال، كنيه اش «ابونصر» مى باشد و بنابراين، صاحب كنيۀ «ابوبصير»، كه بنابر مشهور چهار نفر بوده و يكى از ايشان هم همين يوسف بن حارث را مى شمارند (و فوقاً تذكّر داديم)، منحصر به سه نفر ليث و يحيى و عبدالله بن محمد اسدى مذكورين فوق مى باشد و كنيۀ يوسف بن حارث «ابونصر» بوده، نه «ابوبصير»، بلكه اگر كنيۀ يحيى را نيز «ابوبصير» بدانيم، چنانچه از بعضى نسخ رجال شيخ نقل شد، «ابوبصير» كنيۀ انحصارى همان ليث و عبداللّه مذكورين مى باشد و بس و تحقيق مراتب موكول است به كتب رجاليه.

ابوالبقاء، حيان بن عبدالله --> ابن هشام، حيان بن عبداللّٰه

ابوالبقاء، صالح بن حسين --> جعفرى، صالح بن حسين

ابوالبقاء، صالح بن شريف --> بنى احمر

بن عبدالله بن حسين، عكبرى، بغدادى المولد والمسكن والمدفن، مكنّى به «ابوالبقاء»، ملقّب به «محب الدين»، از فقها و محدّثين حنبليّه مى باشد كه اديب نحوى حاسب عروضى، از افاضل اوايل قرن هفتم هجرت، بسيار متواضع و داراى اخلاق فاضله، كثيرالفضل والمحفوظات و با اينكه اعمى و هر دو چشمش در كودكى از آفت آبله نابينا بوده، خداوند حكيم با حكمت بالغۀ خود به جاى قوۀ باصره، به نعمت حافظۀ خارج از متعارف و قوۀ مدركۀ فوق العاده متنعّم و مفتخرش فرموده بود.

«جلّت حكمته». اينك نحو و علوم عربيّه را از ابن الخشاب و بعضى ديگر از اكابر وقت اخذ، حديث و روايات را از ابوالحسن بطايحى، فقه و اصول و مذهب و علم خلاف را از ابويعلى فرّاء و بعضى از فنون متداولۀ ديگر را از افاضل وقت فراگرفت تا آنكه گوى سبقت از ديگران ربود؛ در سلك رؤساى علمى منسلك شد؛ آنى از تدريس غافل نبود؛ مجلس وى مرجع استفادۀ دانشمندان و محصّلين بغداد و نواحى آن بود. هرگاه ارادۀ تصنيف كتابى در مطلبى و موضوعى مى داشت، نخست كتب مربوطه به همان مطلب را حسب المقرّر مى خواندند؛ پس مطالب مهمّۀ منظورۀ خود را بدين وسيله حفظ كرده و به كاتب املا مى نمود تا آنكه به تأليفات نافعۀ بسيارى موفق آمد:

گويند جمعى از اكابر شافعيّه از وى درخواست كردند كه مذهب شافعى را قبول كند و ايشان نيز تدريس نحو و لغت را در مدرسۀ نظاميّۀ بغداد به عهدۀ وى موكول نمايند.

در پاسخ گفت: «اگر مرا در پشت پا ايستاده نگه داشته و از طلا آن مقدار بر سرم بريزند كه جسد من در همان حال ايستادگى در زير طلا پنهان و پوشيده گردد، باز هم از مذهب حنبلى منصرف و دست بردار نمى باشم». وفات ابوالبقاء به سال 616 ه‍. ق در 78 يا 68 سالگى در بغداد واقع گرديد و در چندين جا از كشف الظنّون تاريخ وفات او را 508 ه‍. ق نوشته و البته اشتباه به تاريخ ولادت شده است؛ اما نسبت «عكبرى» به طور خلاصه تحت دو عنوان عكبرى و تلعكبرى از باب اوّل نگارش يافته است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 459]؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 288؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 6؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 453؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 1.

ابوالبقاء عكبرى --> ابوالبقاء، عبدالله بن حسين

حسينى بن شريف موسى، از افاضل نامى اواخر قرن يازدهم هجرت مى باشد كه در شهر كفه از بلاد قدس شريف در جاى پدر مفتى بود. در زمان سلطان محمدخان رابع، نوزدهمين سلطان عثمانى (1058-1099 ه‍. ق)، مدتى به قضاوت بغداد و قليب منصوب شد؛ عاقبت در اثر حسد رقبا باز به شهر خود، كفه، مراجعت كرد. در سال 1095 ه‍. ق درگذشت و از تأليفات اوست:

منابع: اطلاعات متفرقه.

ابوالبقاء، محمد بن مبارك --> ابن الخل، محمد

ابوالبقاء، محمد بن موسى --> دميرى، محمد بن موسى

ابوبكر

ابوبكر⁽¹⁾

طايى، از مشايخ عرفا و صوفيّه مى باشد كه همسنگ شبلى و نظاير وى، مقبول عامّ و خاص، جامع علوم ظاهر و باطن و فنون طريقت و حقيقت بود. به سال 303 ه‍. ق در زمان مقتدر باللّه، هيجدهمين خليفۀ عباسى (295-320 ه‍. ق)، درگذشت.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 3، ص 108.

يا زين الدين على، از اجلّۀ علما و عرفا و اولياى قرن هشتم هجرت مى باشد كه جامع كمالات صورى و معنوى، در علوم ظاهرى كامل، در صفاى باطن و كشف و شهود بحرى بوده بى ساحل. خواجه بهاءالدين نقشبند به خدمت وى رسيده و سيد شريف جرجانى و ملا سعد تفتازانى با آن همه مراتب عالى علمى كه دارند، به مقامات وى معتقدند. امير تيمور لنگ صاحب قران (771-807 ه‍. ق) نيز بدو دست ارادت داده و بدو منسوب است:

گر منزل افلاك شود منزل تو *** وز كوثر اگر سرشته باشد گل تو

چون مهر على نباشد اندر دل تو *** مسكين تو و سعى هاى بى حاصل تو

نيز از اوست كه به ملك غياث الدين از حكمرانان وقت نوشته است:

افراز ملوك را نشيب است بترس *** در هر دلكى از تو نهيب است بترس

با خلق ستمگرى كنى ننديشى *** در هر ستمى با تو حسيب است بترس

در آخر محرّم 791 ه‍. ق در قريۀ تايباد از ديهات بوشنج از اعمال هرات وفات يافت و در مادّه تاريخ آن گفته اند:

تاريخ وفات قطب اوتاد *** يك نقطه بنه به آخر صاد⁽¹⁾

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 6؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 130.

نامش همين «ابوبكر»، پسر اسحاق، نسبش به ملا عبدالرحمان جامى سابق الذكر موصول، كمالات صورى و معنوى را جامع، در حسن خط مشهور، خصوصاً خط نستعليق را خوب مى نوشته و قطعات خوب از خود به يادگار گذاشته است. زمانى از خراسان به كردستان رفته و به جهت حسن خطّى كه داشته، مرجع استفادۀ جمعى انبوه گشت و عاقبت در سال 1077 ه‍. ق در گذشت.

منابع: ايرانى، عبدالمحمد، پيدايش خط و خطاطان، ص 132.

ابوبكر خالدى --> ابوبكر، محمد بن هاشم

ابوبكر رازى، محمد بن زكريا --> رازى، محمد بن زكريا

ابوبكر سالم --> ابوبكر، عياش بن سالم

ابوبكر شعبه --> ابوبكر، عياش بن سالم

ابوبكر صولى، محمد بن يحيى --> صولى، محمد بن يحيى

بغدادى شافعى، معروف به «ابوبكر صيرفى»، از مشاهير فقهاى شافعيّه مى باشد كه با حذاقت و حدّت نظر و استحسان و قياس موصوف بود. فقه را از ابوالعباس بن سريج فراگرفت. در علم اصول نيز در نهايت مهارت و در آن علم شريف بعد از امام شافعى داناترين مردم محسوب مى شد. اقوال و اختلافات او در مسائل اصوليّه در كتب

اصوليّۀ اماميّه نيز منقول و غالباً در قبال اقوال ابوبكر باقلانى و ابوالحسين بصرى مذكور مى دارند. كتابى در اجماع و يكى هم در اصول و يكى ديگر نيز در شروط تأليف داده و روز پنجشنبه بيست ودويم ربيع الآخر 330 ه‍. ق درگذشت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 708؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 32؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2975؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 4، ص 186.

ابوبكر، عبدالله بن طاهر --> ابوبكر ابهرى

خياط محدّث، اسدى كوفى، از مشاهير متعبّدين محدّثين مى باشد كه بسيار عابد و زاهد و متّقى و دائم التلاوه بود. هرگز از تلاوت قرآن مجيد افسرده نمى شد. گويند - والعهدة عليهم - در مدت عمر خود دوازده هزار و يا به قولى، بيست وچهار هزار بار ختم قرآن كرده است. قضيۀ ردّ و انكار او بر موسى بن عيسى عباسى در تخريب قبر مطهّر حضرت حسين بن على عليهما السلام مشهور و در آخر جلد عاشر بحار الانوار و بعضى از مصنّفات ديگر مجلسى مذكور و در جلد اول نامۀ دانشوران هم از آنها منقول مى باشد.

از كلمات اوست: «دوستدار دنيا بسيار مسكين و بينوا مى باشد كه براى يك درهم زيان، تمامى روز در ماتم به سر مى برد، ولكن براى نقصان عمر و دين خود ابداً حزن و اندوهى به خود راه نمى دهد». موافق آنچه تحت عنوان قرّاء سبعه مذكور داشتيم، صاحب ترجمه يكى از دو راوى قرائت عاصم و ديگرى نيز عبارت از ابوعمرو بزّاز است. ناگفته نماند كه نام اصلى صاحب ترجمه نيز «ابوبكر» بوده و «عيّاش» نام پدرش مى باشد (ابوبكر بن عياش) و چنانچه متعارف است، به جهت كثرت استعمال، غالباً لفظ «ابن» را انداخته و اسم پسر را به سوى اسم پدر اضافه داده و «ابوبكر عيّاش» گويند و نظاير آن بسيار است.

به قول بعضى، نام اصلى صاحب ترجمه «سالم» و به قولى ديگر «شعبه» بوده و «ابوبكر» كنيۀ اوست (سالم بن عياش يا شعبة بن عياش)؛ به هرحال، وفات ابوبكر عيّاش در سال 193 ه‍. ق واقع گرديد.

ابوبكر، محمد بن عبدالله --> ابوبكر صيرفى

بن وعله يا سعيد، خالدى، از افاضل نامى اواخر قرن چهارم هجرت مى باشد كه مراتب فضل و كمالش مشهور و به مناسبت اينكه ولادت او و برادرش، سعيد، كه شرح حالش نيز به عنوان ابوعثمان، سعيد بن هاشم خواهد آمد، در قريۀ خالديه نامى از اعمال موصل واقع و بزرگ شدۀ آنجا هستند. هريك از ايشان را به «خالدى» موصوف داشته و جمعاً «خالديان» گويند. همچنان كه نسباً برادر بودند، در مراتب فضل و كمال نيز پيوندى به كمال داشته و در سياقت بدايع الفاظ و ابتكار معانى مانند فرقدين در اوج كمال بوده اند. ثعالبى در حق ايشان گويد: «ان هذان لساحران»؛ عاقبت در اثر وفور كمالات به ترقيّات بسيارى نائل و در عداد شعراى سيف الدولة بن حمدان معدود و حراست خزاين كتب دولتى به عهدۀ ايشان موكول گرديد.

سرى رفاء به سبب معادات و مهاجاتى كه با ايشان داشته، ايشان را به سرقت اشعار خود متّهم داشت؛ چنانچه در ضمن شرح حال سرى رفاء به طور خلاصه اشعار نموديم. هر دو برادر طريق تشيّع پيموده اند. ابوبكر را اشعار جان گدازى در وقايع پرفجايع كربلا هست كه نقل آنها منافى اختصار اين عجاله مى باشد و در سال 380 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 240؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 248.

بن محمد بن عمر، حكيم ترمدى كه اسم اصلى اش هم «ابوبكر»، اصلش از ترمد، از افاضل عرفا و اعاظم زهّاد مى باشد كه در ورع و تقوا و مراحل تجريد و تفريد، كمالى بسزا داشت. در وفور زهد و علم و فضل از اين طبقه مستثنىٰ بوده و او را «كشته نفس» و «مبارك نفس» و «مؤدب الاولياء» مى گفتند. وفات او در اواخر قرن سيّم هجرت در بلخ واقع گرديد.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 351.

بن سليم يا سليمان (هر دو به ضمّ اوّل و فتح ثانى)، از اصحاب حضرت باقر و حضرت صادق عليهما السلام و نابينا بود. از آن دو بزرگوار روايت نموده و راوى اشعار عرب

هم مى باشد. پسرش، ابراهيم بن ابى البلاد، هم كه كنيۀ او در كتب رجاليّه مابين «ابوالحسن» و «ابويحيى» و «ابواسماعيل» مردّد است، اديب قارى ثقه و جليل القدر و از اصحاب حضرات صادق و كاظم و رضا عليهم السلام بوده و عمرى بسيار نموده است.

حضرت رضا عليه السلام در نامه اى كه براى او مرقوم فرموده، مدح و تحسينش نموده و ابراهيم كتابى در حديث دارد و به فرمودۀ وحيد بهبهانى، زمان حضرت جواد عليه السلام را نيز درك كرده و به نوشتۀ بعضى از علماى رجال، از حضرت باقر عليه السلام نيز روايت مى نمايد. در نخبة المقال وثاقت و صحّت طريق روايت از او و مدح حضرت رضا عليه السلام و از اصحاب سه امام عالى مقام اولى بودن او را اشعار داشته و گويد:

و ابن ابي البلاد ابراهيم *** ابوه يحيى جده سليم

طق صح جش جخ ثقه ق ظم و ضا *** له كتاب و ثنا من الرضا عليه السلام

منابع: شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 86؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 5، ص 412؛ كتب رجاليه.

ابوالبيان، نبا بن محمد --> ابن الحورانى

از فضلاى نامى و شعرا و خوش نويسان عهد شاه عباس كبير صفوى (996-1038 ه‍. ق) مى باشد كه به «رئيس الخطّاطين» مشهور و از شاگردان مير عماد حسنى قزوينى سابق الذكر بود. آنى از وظايف خدمتگزارى مير فروگذارى نمى كرد.

مال بسيارى از ثروت شخصى خود را در راه مير و تحصيل علم و خط مصروف داشت. بعد از كشته شدن مير در سال 1024 يا 1027 ه‍. ق، كه كسى جرئت نزديكى نعش او را نداشت (به علتى كه در شرح حال مير در باب اوّل اشاره نموديم)، صاحب ترجمه نالان و خروشان خود را بر سر نعش رسانيده و با احترام تمام مدفونش كرد و اشعارى در مرتبه اش گفته كه مطلعش اين است:

دهر، پرفتنه و پرمشغله و پرغوغاست *** شرح اين ماتم و اين سوگ كه را خود ياراست‌؟

سال وفات ابوتراب به دست نيامد.

منابع: ايرانى، عبدالمحمد، پيدايش خط و خطاطان، ص 123.

مصطلح علم رجال است.

ابوتراب خوانسارى، سيد ابوتراب --> خوانسارى، سيد ابوتراب

ابوتراب رازى --> سيد مرتضى رازى

ابوتراب عاملى، شيخ عبدالصمد --> عزالدين، شيخ حسين بن عبدالصمد

مصطلح علم رجال مى باشد.

بن حسين يا حصين، يا عسكر بن محمد بن حصين، از اكمل مشايخ خراسان، استاد عرفا و در طبقۀ اولى اين سلسله معدود، در علم و زهد و تقوا و توكّل و فتوت و مجاهده وحيد عصر خود، با حاتم اصم و شيخ ابوحاتم عطّار و احمد بن حنبل مصاحب بود. در طى مراحل عرفانى و انجام وظايف مجاهده عزمى راسخ فتورناپذير داشت؛ به حدى كه سى سال يا چهل سال سر به بالين ننهاد و در هنگام غلبۀ خواب سر به زمين مى نهاد. بارها به حجّ بيت اللّه الحرام مشرّف شد. كلمات عرفانى و كرامات بسيارى بدو منسوب است.

در هفدهم جمادى الاولى سال 245 ه‍. ق در باديۀ بصره باد سموم بر وى خورد. گويند - والعهدة عليهم - تنها و به حال ايستادگى جان داد. تا يك سال يا چند سال به همان حال رو به قبله عصا بر دست بود. هيچ ضرر و آفتى از درندگان نديد تا مردمان وقوف يافته و او را شناخته و به خاكش سپردند، لكن در طبقات شعرانى موافق آنچه در تاريخ بغداد از بعضى نقل كرده، گويد كه ابوتراب در باديه مرده و بدن او را درندگان پاره كردند و جملۀ «صاحب سعيد» مادّۀ تاريخ وفات اوست. نسبت «نخشبى» به همين عنوان در باب اول مذكور شد و ابوتراب به عقيدۀ بعضى، از نخشب تركستان و به زعم بعضى، از نخشب عراق عرب است.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 433؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 12، ص 315.

بن حارث بن قيس بن اوس، طايى عاملى شامى، معروف به «ابوتمام»، از مشاهير ادبا و شعراى عرب، بلكه اشهر و اشعر ايشان است. در فصاحت و بلاغت داراى مقامى بلند و وحيد عصر خود، از كثرت ابتكار معانى طريفه به «صيقل المعانى» ملقّب، در عهد معتصم، هشتمين خليفۀ عباسى (218-227 ه‍. ق)، به تمامى شعراى وقت مقدّم، بسيار كريم النفس و داراى اخلاق حميده بود. به فرمودۀ نجاشى و علاّمۀ حلّى و شيخ حرّ عاملى، ابوتمام اديبى است فاضل منشى، از رؤسا و اجلاّى شيعۀ اماميّه، در محفوظات خود متفرّد. گويند كه چهارده هزار ارجوزۀ عربى غير از مقطّعات و قصايد و مفردات در حفظ داشته است؛ با اين همه، به واسطۀ لكنت زبانى كه داشته، حرف زدن دربارۀ او بسيار دشوار بود. اينك يكى از شعرا در حق وى گويد:

يا نبي اللّه في الشعر و يا عيسى بن مريم *** انت من اشعر خلق اللّه ما لم تتكلم

از آثار قلمى ابوتمام است:

نسب ابوتمام با هفده واسطه به يعرب بن قحطان موصول مى شود و اصلاً شامى بود.

در اوايل زندگانى در مصر اقامت گزيده و سقّايى مى كرد. در مجالس ادبا و ارباب كمال نيز حاضر مى شد تا آنكه در اثر فطانت و استعداد فطرى از كمالات ايشان بهره ور گرديد. در نتيجۀ علاقۀ مفرطى كه به شعر گفتن داشته، اشعار او ممتاز و در ميان مردم شايع شد. قصايدى براى معتصم گفت. به صله و جايزۀ او نائل و به ديگران مقدّم گرديد. گويند كه او قصيده اى سينيه در مدح احمد بن معتصم گفته و در حضور او مى خوانده تا بدين شعر رسيد:

ابليتَ هذا المجد ابعدَ غاية *** فيه و اكرم شيمة و نحاس

اقدام عمرو في سماحة حاتم *** في حلم احنف في ذكاء اياس

فيلسوف اعظم يعقوب بن صباح كندى كه حاضر بود، گفت: «مقام امير بالاتر از اشخاصى است كه در اين شعر ذكر شده اند»؛ پس ابوتمام كمى سر فروبرده و گفت:

لاتنكروا ضربي له من دونه *** مثلاً شروداً في الندىٰ والبأس

فاللّه قد ضرب الاقل لنوره *** مثلاً من المشكاة والنبراس

آن فيلسوف به مجرّد شنيدن اين دو شعر، كه حاكى از تمام فطانت و حدّت ذهن و فراست او بوده، بسيار متأثّر و متألّم شد و گفت: «اسف دارم بر اين چنين شخصى كه زياده بر سه روز عمر نخواهد كرد، زيرا كه آتش ذكاوتش مشتعل شده و او را سوزانده است» و نيز از اشعار ابى تمام است:

و اذا اراد اللّه نشرَ فضيلة *** طويتْ أتاح لها لسانَ حسودِ

لو لا اشتعال النار في ما جاورت *** ما كان يعرف طيب عرف العود

ينال الفتى من عيشه و هو جاهل *** و يكدىٰ الفتى في عيشه و هو عالم

و لو كانت الارزاقُ تأتي على الحجىٰ *** هلكن اذا من جهلهن البهائم

فلم يجتمع شرق و غرب لقاصد *** و لا المجد في كفّ الفتى والدراهم

در مدح اهل بيت عصمت عليهم السلام نيز اشعار بسيارى گفته و قصيده اى هم دارد كه اسامى مباركۀ ائمّۀ اطهار عليهم السلام را تا معاصرش، حضرت جواد عليه السلام، ذكر كرده است. از مناقب ابن شهرآشوب نقل است كه ابوتمام اشعارى گفته كه حاوى ذكر دوازده امام تا حضرت ولى عصر عليه السلام مى باشد. وفات ابوتمام به سال 231 يا 232 يا 226 يا 228 يا 229 ه‍. ق در موصل و ولادتش هم به سال 190 ه‍. ق در ديهى جاسم نام از توابع حوران از بلاد دمشق

واقع شد و ابونهشل بن حميد طوسى قبّه اى بر سر قبر او بنا نهاد و حسن بن وهب هم در مرثيۀ وى گفته است:

فجع القريض بخاتم الشعراء *** و غدير روضتها حبيب الطائي

ماتا معاً فتجاورا فى حفرة *** و كذاك كانا قبل في الاحياء

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 204؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 131؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 70؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 196؛ هاشمى، احمد، جواهر الأدب فى ادبيات و انشاء لغة العرب، ص 448.

ابوتميم، معد بن اسماعيل --> معزّ لدين اللّٰه

چهارمين خليفه فاطمى است.

ابوتميم، معد بن على --> مستنصر باللّٰه

هشتمين خليفه فاطمى است.

اديب نحوى لغوى، از شاگردان ابوالحسن كسائى و معاصر اصمعى (متوفى به سال 214 ه‍. ق) بوده و در غرايب لغات بر وى تقدّم داشت و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 210.

ابوالتهانى، حسن بن ابراهيم --> جبرتى، حسن بن ابراهيم

صائدى انصارى، از فرسان و شجاعان عرب و اكابر شيعه و از اصحاب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام مى باشد كه در محاربات اسلامى از حاضرين ركاب آن حضرت بود.

در عمل اسلحه نيز خبرتى بسزا داشت. هنگامى كه مسلم بن عقيل وارد كوفه شد، ابوثمامه نيز به امر او مشغول خريد و تهيۀ اسلحه بود تا آنكه مسلم به شهادت رسيد.

ابوثمامه مختفى و پنهانى به همراهى نافع بن هلال، عازم آستان ملايك پاسبان حضرت حسين بن على عليهما السلام شد. در اثناى راه به فيض حضور نائل و در ركاب مبارك عزيمت كربلا داد؛ عاقبت به شرف شهادت مشرّف و به سعادت ابدى تاريخى سلام خصوصى ناحيۀ مقدّسه موفق و نام خود را زينت اوراق گردانيدند: «السلام على

ابى ثمامة عمرو بن عبدالله الصائدى». همين ابوثمامه است كه روز عاشورا كثير بن عبدالله شعبى را، كه از طرف ابن سعد آمده و قصد ملاقات حضرت سيدالشهداء عليه السلام را داشت، از تشرّف حضور با شمشير مانع آمد و به خلع شمشيرش بگماشت و هم ظهر بودن و فرارسيدن وقت نماز را متذكر شد؛ به شرحى كه در كتب مربوطه نگارش داده اند. لفظ «ثمامه» به فتح ثاى ثخذ و تخفيف هر دو ميم، «صائدى» هم منسوب به قبيلۀ «بنى صائد» از شعب و بطون قبيلۀ همدان است.

منابع: كتب رجاليه؛ ديگر كتب مربوطه.

از اهل يمامه مى باشد كه نخست به شرف اسلام مشرّف، اخيراً در عهد سعادت حضرت رسالت صلى الله عليه و آله در يمامه دعوى نبوّت كرد. در مدتى اندك گروه انبوهى از سبك مغزان بدو گرويدند. نامه اى به خدمت آن حضرت عرضه داشت كه تصديق نبوت و تشريك خود در آن منصب الهى و به دو قسمت كردن زمين مابين خودشان (كه هريكى در قسمت مختصى خود نبوت كرده و مشغول تبليغات باشد) و بعضى لاطائلات ديگر را حاوى بود تا در همان اوقات آن حضرت وفات يافت. در سال دويم خلافت ابوبكر، لشكرى با سرلشكرى خالد بن وليد به يمامه گسيل شد. مابين مسلمين و اتباع مسيلمه محاربۀ شديدى واقع گرديد. قريب به بيست هزار نفر از طرفين مقتول و در نتيجه مسلمين غالب و مسيلمه نيز كشته شد و مردم از شرّ اغوا و اضلال او خلاصى يافتند و كذب و دروغ گويى او به همه معلوم و در اين صفت خبيثه ضرب المثل گرديد.

ناگفته نماند كه سجاح، دختر حارث تميمى، نيز كه مذهب نصارى داشته، در اواخر عهد حضرت نبوى صلى الله عليه و آله در ميان بنى تغلب و بنى ربيعه و قبيلۀ خود، بنى تميم، به دعوى نبوت آغاز كرد؛ بدين جهت، بين او و مسيلمه رقابت حاصل شد. او نيز لشكرى براى مدافعۀ مسيلمه برگماشت. لشكر او با لشكر مذكور مسلمين مصادف و متّحدالمرام بودند و اخيراً رقابت ايشان به صلح و آشتى بلكه به نوشتۀ بعضى، به ازدواج مبدّل گرديد تا بعد از قتل مسيلمه (به دست لشكر اسلام) سجاح توبه كرده و به شرف اسلام مشرّف شد و سجاح اصلاً مرتدّ نبوده است و بسط زائد موكول به تواريخ و سير است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2536 و ج 6، ص 4286.

ابوالثمانين، على بن ابى احمد حسين --> علم الهدى، على

ابوالثناء، احمد بن ابوالبركات محمد --> سيواسى، شيخ احمد

ابوالثناء، احمد بن محمد --> زابلى

ابوالثناء، محمود بن ابى بكر --> ارموى

ابوالثناء، محمود بن ابى الفضل --> بهاءالدين طبرى

ابوالثناء، محمود بن عبدالرحمان --> شمس الدين، محمود بن عبدالرحمان

ابوالثناء، محمود بن عبدالله --> آلوسى، سيد محمود بن عبداللّٰه

ابوالثناء، محمود بن عمر --> سديدالدين، محمود بن عمر

ابوالثناء، محمود بن مسعود --> قطب الدين شيرازى، محمود بن مسعود بن مصلح

ابوالثناء، محمود بن نعمت --> ابن سكره، محمد بن عبدالله

مصطلح رجال است.

ابوثور، عمرو بن معديكرب --> زبيدى، عمرو بن معديكرب

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

بن ابى زياد منذر بن جارود عبدى، همدانى خراسانى، مكنّى به «ابوالجارود» و «ابوالنجم»، نخست از اصحاب حضرت باقر عليه السلام، بلكه به نوشتۀ بعضى، از اصحاب حضرت امام سجّاد و صادق عليهما السلام نيز بود، لكن تفسير خود را كه به قرآن مجيد نوشته، تنها از حضرت باقر عليه السلام روايت مى نمايد. اخيراً بعد از خروج زيد بن على بدو گراييد.

از آن حضرت اعراض كرده و زيدى مذهب شد و همچنان كه كور مادرزاد و بى بصر

بوده، بى بصيرت هم گرديد و از طرف قرين الشرف آن حضرت به «سرحوب» ملقّب شد كه به نوشتۀ قاموس، نام شيطانى است كور و نابينا و ساكن دريا. فرقۀ جاروديه هم، كه به همين جهت، به «سرحوبيه» نيز موسوم و از شعب زيديّه مى باشند و به عنوان جاروديّه نگارش داده ايم، بدو منسوب و اخبار بسيارى در ذمّ وى وارد است. در سال 150 ه‍. ق و يا بعد از آن سال درگذشت و مقام، مقتضى بسط زائد نيست.

منابع: كتب رجاليه.

اعرابى، از ادباى عرب مى باشد كه گاهى در بصره ميهمان آل سليمان بن على مى شد.

ابن مقفع (متوفى در حدود سال 145 ه‍. ق) نيز فنون فصاحت را از وى ياد گرفته است و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 67.

واقفى مذهب و از اصحاب حضرت امام كاظم عليه السلام و موكول به علم رجال است.

از اصحاب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام مى باشد و در حال صغر از اصحاب حضرت رسالت صلى الله عليه و آله نيز بوده است.

ابوالجراح، عبدالله بن عياش --> منتوف، عبداللّٰه بن عياش بن عبداللّٰه

مصطلح رجال و يكى از اصحاب هم هست.

ابوجراده، عامر بن ربيعه --> بنى ابى جراده

(بر وزن كميل) كنيۀ سه تن از اصحاب كبار ائمّۀ اطهار عليهم السلام مى باشد كه عبارتند از: زكريا بن ادريس بن عبدالله بن سعد اشعرى قمى و زكريا بن عبدالصمد قمى و محمد بن عبدالله يا عبيدالله و شرح حال ايشان موكول به كتب رجاليّه است و اولى با چند تن

ديگر از اصحاب ائمّه عليهم السلام در قبرستان بزرگ قم، كه در اين اواخر باغ ملّى شده، مدفون هستند.

موكول به علم رجال است.

واقفى و از اصحاب حضرت امام كاظم عليه السلام و موكول به علم رجال است.

در كتب اخبار و آثار دينيّه و اصطلاح فقها، كنيۀ حضرت باقر و حضرت جواد عليهما السلام مى باشد؛ چنانچه در صورت نبودن قرينه، مراد حضرت باقر عليه السلام بوده و در جايى كه مراد حضرت جواد عليه السلام باشد، به كلمۀ «ثانى» مقيد كرده و «ابوجعفر ثانى» گويند و شايد در بعضى موارد به اتكال قراين ديگر، كلمۀ «ابوجعفر» را مطلق گفته و به لفظ «ثانى» مقيد ننمايند و گاهى من باب تأكيد در حضرت باقر عليه السلام هم مقيد به كلمۀ «اول» نمايند.

بارى، كلمۀ «ابوجعفر» در اصطلاح رجالى و ارباب تراجم، كنيۀ جمعى وافر از محدّثين و طبقات ديگر مى باشد كه در كتب رجاليّه مذكور و در اين كتاب نيز با عناوين متفرقه نگارش يافته است.

ابوجعفرك، احمد بن على --> بوجعفرك

ابوالجناب، احمد بن عمر --> نجم الدين كبرى

موكول به كتب رجاليّه است.

ابوالجود يا ابوالجوز، قاسم بن محمد --> عجلانى

موكول به رجال است.

از محدثين عامه و شرح حال او موكول به كتب رجاليه است.

محدّث امامى و شرح حال او موكول به كتب رجاليّه است.

مصطلح رجال است.

ابوجهل، عمرو يا عمر بن هشام --> ابوالحكم، ابوجهل عمرو

(سه شخص مذكور) موكول به علم رجال مى باشند.

موكول به علم رجال است.

ابوالجيش، مظفر بن محمد --> ابوسهل، اسماعيل بن على

ابوحاتم، سهل بن محمد --> سجستانى، سهل بن محمد

ابوحاتم، محمد بن ادريس --> رازى، محمد بن ادريس

موكول به علم رجال است.

ابوحاتم، محمد بن حيان --> بستى، محمد

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

ابوالحارث يا ابوالحارس، عبيدالله يا غيلان --> ذوالرمه

فيض بن حضر، از مشاهير عرفا و معاصرين ذوالنّون مصرى مى باشد كه زمان مأمون، هفتمين خليفۀ عباسى، را تا عهد معتمد، پانزدهمين ايشان، دريافته و در حدود 260 ه‍. ق درگذشت.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 194.

(پنج شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

ابوحامد، احمد بن ابى طاهر محمد --> اسفرايينى، احمد

ابوحامد، احمد بن عامر --> مرورودى

ابوحامد، احمد بن على بن عبدالكافى --> سبكى، احمد بن على بن عبدالكافى

ابوحامد، احمد بن محمد انطاكى --> ابوالرقعمق

ابوحامد، احمد بن محمد دلوى --> دلوى

ابوحامد، احمد بن محمد صاغانى --> صاغانى، احمد بن محمد

ابوحامد، دوستان --> دوستان

ابوحامد، زياد بن معاويه --> نابغۀ ذبيانى

ابوحامد، محمد بن عبدالله --> ابن زهره، عبداللّٰه

ابوحامد، محمد بن على بن عمر --> سمرقندى، محمد بن على بن عمر

ابوحامد، محمد بن محمد بن محمد --> عميدى، محمد بن محمد

ابوحامد، محمد بن محمد بن محمد --> غزالى، محمد

از اصحاب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و موكول به كتب مربوطه است.

(سه شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

مصطلح رجال است.

ابوحبيش --> ابوحبش

عجلانى انصارى، پسر حارث بن سلمۀ انصارى، به قبيلۀ بنى عجلان از شعب قبيلۀ خزرج منسوب، از شهداى كربلا و نخست با برادرش، سعد بن حارث بن سلمه، در كوفه از خوارج بودند. هر دو برادر با عمر بن سعد براى مقاتله با امام مظلوم به كربلا آمدند تا آنكه آن حضرت بعد از شهادت اصحاب ندا درداد: «الا من ناصر ينصرنا؟» اهل و عيال و اطفال صدا به گريه و نوحه بلند كردند؛ پس در اين حال هر دو برادر مشمول سعادت و توفيق پروردگارى شده و گفتند: اين بزرگوار دخترزادۀ پيغمبر ما مى باشد و فرداى قيامت انتظار شفاعت جدّ او را داريم و با اين حال با چه رو به سر مقاتله برآييم‌؟ از لشكريان ابن سعد جدا شدند. در پيش روى آن حضرت بديشان حمله برده و جمعى را مقتول و گروهى را مجروح و زخم دار نمودند.

عاقبت هر دو در يك مكان به درجۀ رفيعۀ شهادت نائل و عاقبت به خير شدند و سعادت ابدى را حيازت نمودند. حشرنا اللّه معهم. نام ابوالحتوف در جايى به نظر

نرسيده و دور نيست كه متحدالاسم والكنيه باشد.

منابع: مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال، ج 2، ص 12.

ابوالحجاج

ابوالحجاج⁽¹⁾

ابوالحجاج اقصرى --> اقصرى

ابوالحجاج، يوسف بن حيدره --> رحبى، يوسف بن حيدره

ابوالحجاج، يوسف بن سليمان --> اعلم، يوسف بن سليمان بن عبسى

بن يوسف بن عبدالملك بن يوسف بن على بن ابى الزهر، حلبى مزى⁽²⁾دمشقى شافعى، ملقّب به «جمال الدين»، مكنّى به «ابوالحجاج»، از اكابر محدّثين عامّۀ قرن هشتم هجرت مى باشد كه بسيار قانع و متواضع و باحيا و حليم و كم سخن بود. اصلاً غيبت و بدگويى از كسى نمى كرد و خودپسندى نمى نمود. تاريخ بغداد و مسند ابن حنبل و صحاح ستّه و ديگر كتب احاديث مبسوطۀ متداوله را از محيى الدين نووى و مشايخ بسيار ديگرى، كه در حدود هزار نفر مى باشند، خوانده و استماع نموده و در روايت آنها اجازه داشت. اغلب محدّثين دمشق و غيره نيز از وى استماع حديث كردند و هرچه استماع مى نمودند، ديگر حريص تر شده و اصلاً سير نمى گرديدند و خسته خاطر نمى گشتند. او را به حافظ و درياى علم حديث بودن ستوده و بر سلف و خلف ترجيحش مى دادند.

علاوه بر علوم حديثيّه، حافظ قرآن، در لغت و نحو و صرف و علوم عربيّه و فقه شافعى نيز متبحّر، نسبت به شرح حال روات و محدّثين نيز احفظ مردم بود. به شرح حال ادبا و شعرا و امرا و ملوك و وزرا و طبقات ديگر غير از محدّثين اصلاً نمى پرداخت و از تأليفات اوست:

اطراف المزى تلخيصش كرده است)؛ 2. تحفة الاشراف بمعرفة الاطراف (چنانچه بعضى از معاصرين گفته اند)؛ 3. تهذيب الكمال فى اسماء الرّجال (در كشف الظّنون گويد: اين كتابى است بزرگ كه مثل آن تأليف نشده و گمان هم نمى رود كه قدرت تأليف مثل آن داشته باشند. ذهبى مذكور به نام تذهيب التّهذيب همين كتاب را تلخيص كرده و ابن حجر عسقلانى نيز تلخيصش كرده و پاره اى فوايد ديگرى بدان افزوده و تهذيب الكمال فى معرفة الرّجال ناميده؛ سپس اين را نيز ملخّص كرده و به تقريب التهذيب موسومش داشته است).

وفات ابوالحجاج مابين ظهر و عصر روز جمعه دوازدهم صفر 742 ه‍. ق در حال قرائت آية الكرسى در دمشق واقع شد. در مقابر صوفيّه نزديكى معاصرش، ابن تيميه، مدفون گرديد و جماعت زيادى در نماز جنازه اش حاضر بوده اند.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 2، ص 1509]؛ ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة فى اعيان المائة الثامنه، ج 4، ص 457.

ابوالحجاج، يوسف بن محمد بن ابراهيم --> بياسى، يوسف بن محمد بن ابراهيم

سبتى مغربى اسرائيلى، از اطبّاى نامى قرن هفتم هجرى مى باشد كه در هر دو قسمت علمى و عملى طبّ تجربتى كافى داشت و در نجوم و هندسه و صناعات فلسفه بصيرتى وافى. مولد و منشأ وى شهر سبته از مشهورترين بلاد مغرب، جدّ نهمش سمعون و به همين جهت، به «ابن سمعون» نيز موصوف و شرح فصول بقراط از آثار نفيسۀ اوست و به سال 623 ه‍. ق در حلب درگذشت.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 211.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال هستند.

ابوحذيفه، واصل بن عطاى معتزلى --> غزالى

به نوشتۀ روضات، نخستين كسى است كه به اسم «معتزلى» موسوم بوده و در علم كلام

تأليف كتاب نموده و طريق معرفت حق را منحصر به قرآن و اجماع و عقل و خبر متواتر اجماعى داشته است.

پسر ابوالاسود دئلى سابق الذكر و موكول به علم رجال است.

ابوالحرث، ارسلان بن عبدالله --> بساسيرى

ابوالحرث، عبيدالله يا غيلان بن عقبه --> ذوالرمه

ابوالحرم، مكى بن ريان --> ابوالحزم

ابوحزره، جرير بن عطيه --> جرير

يا زيان بن شبة بن صالح، ملقّب به «صائن الدين»، مكنّى به «ابوالحزم» يا «ابوالحرم»، از افاضل اوايل قرن هفتم هجرت مى باشد كه حجّت كلام عرب، جامع فنون ادب، علم و فضل و عقل و ديانت وى مسلّم بود. حديث و نحو و لغت را از ابن صفار و ابن خشاب و ابن الانبارى و ساير مشايخ بغداد فراگرفت؛ پس به شهر موصل، كه اقامتگاه اوّلى او بوده، برگشت و بناى تدريس گذاشت. در فنون متنوعه مرجع استفادۀ فضلاى موصل و نواحى بود. چون اوقات خود را منحصر به تدريس مى داشت، لاجرم در تمامى عمر تأليفى نتوانست پرداخت و از اشعار اوست:

اذا احتاج النوال الىٰ شفيع *** فلاتقبله تضح قرير عين

اذا عيف النوال لفرد من *** فاولى ان يُعافَ لمنتين

در 603 ه‍. ق در موصل وفات يافت و در صحراى باب الميدان در مقبرۀ معافى بن عمران در جوار ابوبكر قرطبى مدفون گرديد و ماقبل حرف آخر كنيۀ او مابين راى قرشت و زاى هوز مردّد است.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 171؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 207.

ابوحسام، حسان بن ثابت --> حسان

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال است.

ابوالحسن

ابوالحسن⁽¹⁾

در اصطلاح بعضى از مصنفين كه بسيار نادر و مى توان گفت كه متفرد است، لفظ «ابوالحسن» با نبودن قرينه، عبارت از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و مقيد به كلمۀ «اول» حضرت سجاد عليه السلام و به كلمۀ «ثانى» حضرت امام موسى عليه السلام و به كلمۀ «ثالث» حضرت رضا عليه السلام و به كلمۀ «رابع» حضرت امام على النقى عليه السلام است؛ مع ذلك امر سهل و غالباً مراد به واسطۀ قراين خارجيه معلوم مى شود.

بارى، كلمۀ «ابوالحسن» در كتب تراجم و تواريخ و سير كنيۀ جمعى زياد از طبقات مختلفه بوده و در اين كتاب نيز شرح حال بسيارى از ايشان كه تذكر دادن آنها در نهايت صعوبت است، به عناوين متفرقه نگارش يافته است و در اينجا يك چندى از ايشان را، كه تحت عنوان ديگر ذكر نشده، تذكر مى دهيم. (مؤلف)

ابوالحسن، احمد بن عبدالله بن محمد

بكرى، اگرچه به عنوان بكرى، احمد بن عبداللّٰه بن محمد مذكور و هم اشاره شده است بر اينكه استاد شهيد ثانى (متوفى به سال 966 ه‍. ق) و مؤلف سه كتاب مقتل اميرالمؤمنين عليه السلام و وفاة فاطمة الزّهراء عليها السلام و الانوار و مفتاح السّرور والافكار فى مولد النّبى المختار مى باشد، باز در تحقيق اين موضوع گوييم: در كشف الظّنون هم همان كتاب انوار را ستوده و به ابوالحسن احمد بن عبدالله بكرى منسوب داشته، ولى تاريخ وفات ابوالحسن و استاد شهيد ثانى بودن او را مذكور نداشته است. از بحار الانوار نيز نقل است كه در موقع ذكر كتب، خاصه همين سه كتاب را به ابوالحسن بكرى مصرى، استاد شهيد ثانى، نسبت داده و هر سه را از مدارك كتاب بحار خود مى شمارد و بعد از اين جمله گوييم كه ابوالحسن بكرى مذكور اصلاً استاد شهيد ثانى نبوده، بلكه اقلاً سه

قرن پيش از او و از متقدّمين بوده است؛ چنانچه در ذريعه از كتاب منهاج السّنّة ابن تيميّه (متوفى به سال 728 ه‍. ق) نقل كرده كه ابوالحسن بكرى، مؤلف كتاب انوار، اشعرى مذهب بوده و اين خود برهانى قاطع است بر اينكه زمان همين ابوالحسن پيش از زمان ابن تيميه بوده و استاد شهيد ثانى (متوفى به سال 966 ه‍. ق) نتواند بود و اينكه در بحار الانوار ابوالحسن بكرى مؤلف انوار و دو كتاب ديگر مذكور فوق را استاد شهيد دانسته، اشتباه مى باشد. بلى، استاد شهيد، محمد بن محمد بن عبدالرحمان بكرى مذكور ذيل است كه او نيز مصرى و كنيه اش «ابوالحسن» بوده و همين وحدت كنيه و نسبت بكرى و مصرى منشأ اشتباه شده است. بالجمله، استاد شهيد، ابوالحسن محمد بن محمد بكرى مذكور ذيل است كه تأليف انوار نامى ندارد و ابوالحسن بكرى، كه مؤلف انوار مى باشد، استاد شهيد نبوده و نامش هم «احمد بن عبدالله» است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 2، ص 409.

طبيب طبرى، مكنّى به «ابوالحسن»، از اطبّاى نامى قرن چهارم هجرت، از مردمان طبرستان، طبيب خاصّ ركن الدولۀ ديلمى (متوفى به سال 366 ه‍. ق) و مؤلف كتاب معالجات بقراطيّه بوده و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 106؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2994.

ابوالحسن اشعرى، على --> ابن ابى بشر

ابوالحسن بكرى، احمد بن عبدالله --> ابوالحسن، احمد بن عبداللّٰه بن محمد

ابوالحسن بكرى، محمد بن محمد --> ابوالحسن، محمد بن محمد بن عبدالرحمان

بن شيخ الشريعه حاج ميرزا محمد بن محمدعلى بن ابوالخير بن عبدالباقى بن عبدالوهاب حسينى، از اكابر علما و مراجع و زعماى عصر حاضر ما مى باشد كه حاوى فروع و اصول و فنون ادبيّه و عربيّه، محقّق مدقّق عميق النظر دقيق الفكر، علاوه بر مراتب ساميۀ علميّه، داراى كمالات معنوى، در مكارم اخلاق طاق و اجداد

طاهرين خود را وارث بالاستحقاق، اجتهاد و فقاهت وى مسلّم مخالف و موافق و مورد تصديق يگانه و بيگانه و از اكابر اساتيد اين نگارنده است.

الصورة

ميرزا ابوالحسن انگجى

نخست در موطن اصلى و مولد خود، شهر تبريز آذربايجان، ادبيّات و مقدمات لازمه و قسمت مهمّى از رياضيّات را تكميل نمود. درس سطحى فقهى و اصولى را از آقاى آمير فتاح سرابى و ميرزا محمود اصولى، كه از افاضل علماى آذربايجان بوده اند، فراگرفت. در سال 1304 ه‍. ق به مرام ادامۀ تحصيلات علميّه به نجف اشرف عازم و در حوزۀ درس استدلالى فقهى و اصولى آقاى شيخ محمدحسن مامقانى و فاضل ايروانى و حاج ميرزا حبيب الله رشتى و ديگر اجلّه، كه شرح حال هريكى در محل مقتضى از اين كتاب نگارش يافته، حاضر شد تا به مقام عالى علمى ارتقا جسته و به اجازات ايشان نائل گرديد. در 1308 ه‍. ق به تبريز غم انگيز برگشته و تا آخر عمر به تدريس و تأليف و انجام حوايج مسلمين مشغول بود و از تأليفات اوست:

صاحب ترجمه در هيجدهم ذى قعدۀ 1357 ه‍. ق عازم دارالقدس گرديد و كلمۀ «المغفور» مادّۀ تاريخ وفات اوست. مخفى نماند كه وى در محلّۀ انگج نامى از محلات تبريز مقيم و به همين جهت، به «انگجى» معروف و نام اصلى او هم «ابوالحسن» بود و محض به جهت توهّم كنيه بودن آن در همين باب كنيه نگاشته آمد.

منابع: اطلاعات متفرقه.

طبيب، از متميّزين اطبّاى قرن پنجم هجرت مى باشد كه در زمان خود با كثرت علم و دانش و حسن معالجه در غايت شهرت، حكيم باشى مقتدى باللّه و مستظهر باللّه، بيست وهفتمين و بيست وهشتمين خليفۀ عباسى و معالجات بيمارستان عضدى در بغداد نيز بدو مفوض بوده و از تأليفات اوست:

وى به سال 494 يا 495 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 390-391]؛ فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 106.

بكرى مصرى، اشعرى الاصول، شافعى الفروع، ابوالحسن الكنيه، صديقى النسب والشهره، از اكابر عرفاى علما و علماى عرفاى اواسط قرن دهم هجرت مى باشد كه جامع اصول شريعت و طريقت و حقيقت، بلكه از مشايخ طريقت و كرامات بسيارى بدو منسوب بود. بارها تكليف قضاوتش نمودند، لكن حامل آن بار گران نگرديد. در علم رجال نيز فريد دهر خود و در مسجدالحرام و مسجد مدينه و مسجد اقصى و جامع ازهر مشغول تدريس و تأليف بوده و از آثار اوست:

مظفر ابن الوردى است)؛ 7. مختصر ايساغوجى و غير اينها كه بسيار و در حدود چهارصد مى باشد.

وفاتش به سال 953 ه‍. ق واقع شد و موافق تحقيقى كه فوقاً در شرح حال ابوالحسن احمد بن عبدالله نگارش داديم، استاد شهيد ثانى (متوفى به سال 966 ه‍. ق) همين ابوالحسن محمد بكرى است، نه ابوالحسن احمد مذكور كه مدت ها پيش از زمان شهيد بوده است.

منابع: عيدروس، عبدالقادر بن شيخ، النور السافر عن اخبار القرن العاشر، ص 427؛ اطلاعات متفرقه.

بن حافظ محمد عبدالحليم بن محمدامين، لكنوى هندى انصارى، از اذكياى علماى حنفيّۀ اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرى مى باشد كه از پنج سالگى شروع به حفظ قرآن مجيد نمود. در ده سالگى به حفظ تمامى آن موفق آمد. در اين اثنا اصول خط و كتابت را فراگرفته و بعضى از كتب فارسى را خواند. در يازده سالگى به تحصيلات علميّه شروع و تمامى علوم متداولۀ معقولى و منقولى را از پدر خود فراگرفت. بعضى از كتب هيئت را نيز از مولا محمّد نعمت الله (متوفى به سال 1290 ه‍. ق) خواند تا در هفده سالگى از تحصيلات لازمه فارغ و مشغول تأليف شد و آثار نفيسه به يادگار گذاشت كه شمارۀ تأليفات متنوعۀ او بالغ به چهل وچهار مى باشد:

حاوى شرح حال افاضل حنفيّه تا زمان خودش بوده و در روز شنبه يازدهم صفر سال 1292 ه‍. ق از تأليف آن فارغ و از تعليقاتى هم كه به همان كتاب نوشته، در 1293 ه‍. ق فراغت يافته و مجموعاً در لكناهو و مصر و قازان به طبع رسيده است) و غير اينها.

وى در سال 1304 ه‍. ق درگذشت.

منابع: لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 248 (چاپ مصر)؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1595.

ابوالحسين

ابوالحسين⁽¹⁾

ابوالحسين بصرى --> ابوالحسين طبيب

بصرى الاصل، بغدادى المنشأ والمدفن، معتزلى المذهب، طيب اللّقب، از پيشوايان اطبّا و متكلّمين اسلامى قرن پنجم هجرت مى باشد كه بالخصوص در علم كلام در غايت كمال و مجلس تدريس او در بغداد مرجع افاضل و مصنّفاتش محل استفادۀ اكابر بود:

ابوالحسين به سال 436 ه‍. ق در بغداد وفات يافت و در مقبرۀ شونيزيه به خاك رفت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 2، ص 1732 و ج 6، ص 69]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 708؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى و ديگران، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 369؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 56.

ابوحفص

ابوحفص⁽¹⁾

ابوحفص، احمد بن يحيى --> ابن ابى حجله

ابوحفص جنزى، عمر بن عثمان --> جنزى

بن سلمه يا سلم يا سالم، از اكابر عرفاى قرن سيّم هجرت، از مشايخ مشارٌ بالبنان اهل طريقت، صاحب رياضت و عبادت و مروّت و فتوّت، شيخ و سرسلسلۀ فرقۀ ملامتيّه، از معاصرين جنيد بغدادى، كرامات بسيارى بدو منسوب، مقامات عرفانى و اقوال حكيمانه اش مشهور بود. به ظاهر كار آهنگرى مى كرد و اندوختۀ خود را به درويشان مى داد و از كلمات اوست: «هركه افعال و احوال خود را در هر وقتى موازنه با قرآن و سنّت نبويّه نكند، نبايد او را از مردان شمرد». گويند هر وقتى كه نزد او ذكر خدا مى شد، حالش از كثرت خوف و خشيت به طورى متغيّر مى گرديد كه حاضرين احساس مى كردند.

وفات ابوحفص به سال 264 يا 265 يا 266 و يا 270 ه‍. ق واقع شد. بنابر اوّل، جملۀ «امام آفاق» و بنابر دويمى، جملۀ «حداد سلطان زمان» و بنابر سيّمى، جملۀ «حداد محب حق نما» و بنابر چهارمى، لفظ «كريم» مادّۀ تاريخ وفات اوست.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 330؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 709؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 55؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 155؛ شعرانى، عبدالوهاب، لواقح الأنوار فى طبقات السادة الاخيار، ج 1، ص 70.

از فضلاى قرن اوّل هجرت و به زعم بعضى، مخترع ساز بربط مى باشد و ازاين رو در زبان شعرا آن را «بربط سغدى» نيز گويند يا به قول بعضى، برعكس اين مى باشد و آن حكيم را «سغدى» گفتن نه به جهت انتساب به ناحيۀ سغد است، بلكه به جهت انتساب او به همين آلت بربط اختراعى خودش مى باشد كه آن را «سغد» نيز نامند. اين حكيم

در نظم پارسى پس از بهرام گور مقدّم فارسى گويان و نخستين كسى است كه به زبان فارسى شعر گفته و از اوست:

آهوى كوهى در دشت چگونه دودا؟ *** او ندارد يار بى يار چگونه بودا؟

بعضى گويند كه غير از اين بيت شعر ديگرى از او ديده نشده است. نام و تاريخ وفات و مشخّص ديگرى از وى به دست نيامد و ظاهراً نام اصلى اش نيز همين «ابوحفص» است.

اما سغد (به ضمّ اوّل) ناحيۀ وسيع و بزرگى است از تركستان كه مركز آن سمرقند، به ديهات بسيارى مشتمل، آبش فراوان، درختانش بى پايان، به مساحت پنج مرحله امتداد داشته و از كثرت اشجار و درهم پيچيدگى شاخ ها در اغلب مواضع سطح زمين آفتاب گير نبوده و چيزى از آن ديهات بى شمار ديده نمى شود؛ اين است كه اين ناحيه را يكى از جنان دنيا مى شمارند.

منابع: ياقوت حموى، مراصد الاطّلاع، [ج 2، ص 716]؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 64؛ اطلاعات متفرقه.

پسر شيخ عبدالله يقظان، از اكابر عرفا و صوفيّۀ قرن پنجم هجرت مى باشد كه با شيخ ابوسعيد ابوالخير آتى الترجمه معاصر و معاشر، علوم متداوله و بعضى از علوم غريبه را جامع بود و تسخير جنّ مى نمود و به همين جهت، به لقب «شيخ الجن والانس» ملقّب گرديد. در اوقات اعتكاف در مدينه و عتبات عاليات قريب به دويست بنده آزاد كرد كه اغلب آنها عالم و فاضل بوده اند و اين رباعى از اوست:

از بس كه بديدم ز وصال تو فراق *** جوياى فراق گشتم اندر آفاق

اكنون كه به من فراق تو گشته وفاق *** خواهى تو به شام باش خواهى به عراق

وفات او به سال 472 ه‍. ق در هفتاد تمام يا 75 سالگى واقع گرديد.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 67؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 69.

ابوحفص، سراج الدين --> سراج الدين، ابوحفص بن نورالدين

ابوحفص سغدى --> ابوحفص، حكيم سغدى سمرقندى

ابوحفص سهروردى، عمر بن محمد --> سهروردى، عمر بن محمد

از مشاهير شعراى اوايل خلافت بنى عباس مى باشد كه از كثرت ابتلاى شطرنج، به همين لقب (شطرنجى) مشهور و نديم اولاد هارون الرشيد بوده و از اوست:

تحبب فان الحب داعية الحب *** و كم من بعيد الدار مستوجب القرب

اذا لم يكن في الحب عتب و لا رضا *** فاين حلاوات الرسائل والكتب

در زمان خلافت معتصم (218-227 ه‍. ق) درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 709.

ابوحفص، عمر بن احمد --> ابن شاهين

ابوحفص، عمر بن اسحاق --> سراج الدين، عمر بن اسحاق بن احمد

ابوحفص، عمر بن سلمه --> ابوحفص حداد

ابوحفص، عمر بن عثمان --> جنزى

ابوحفص، عمر بن على --> ابن الفارض

ابوحفص، عمر بن على --> ابن الملقن

ابوحفص، عمر بن محمد بن احمد --> نسفى، عمر بن محمد

ابوحفص، عمر بن محمد بن عبدالله --> سهروردى، عمر بن محمد

ابوحفص، عمر بن محمد بن معمر --> ابن طبرزد

ابوحفص غزنوى --> سراج الدين، عمر بن اسحاق بن احمد

ابوالحكم

ابوالحكم⁽¹⁾

اندلسى اشبيلى، از مشاهير اطبّاى قرن ششم هجرت مى باشد كه مولد و منشأ وى شهر اشبيليه از بلاد اندلس بود. علاوه بر مهارتى بسزا كه در اصول طبابت داشته، در ادبيّات

و فنون شعرى و حسن خط نيز ممتاز و هر دو خط مشرقى و اندلسى را خوب مى نوشت و اشعار طرفه مى گفته و از اوست:

لئن غبتَ عن عيني و شط بك النوىٰ *** فانت بقلبي حاضر وقريب

خيالك في وهمي و ذكرك في فمي *** و مثواك في قلبي فاين تغيب

تأليفات طريفه نيز بدو منسوب است و وفات او به سال 587 ه‍. ق در مراكش واقع گرديد.

منابع: فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 112؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 10، ص 245؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 710.

يا عمر بن هشام بن مغيره، مخزومى، از اكابر و رؤساى قريش بود. در زمان جاهليّت كنيۀ «ابوالحكم» داشت. در دورۀ اسلامى به جهت كثرت خبائث و عناد و عداوتى كه دربارۀ حضرت رسالت صلى الله عليه و آله داشته و نسبت به دين مقدّس اسلامى بيشتر از ديگران اظهار معاندت مى نموده، از طرف قرين الشرف آن حضرت مكنّى به «ابوجهل» گرديد. به سال دويم هجرت در غزوۀ بدر در هفتاد سالگى مقتول شد و آن حضرت بعد از حمد و ثناى الهى فرمودند كه فرعون اين امّت به قتل رسيد، بلكه در خبر ديگر فرمود: «ان هذا اعتى على اللّه من فرعون ان فرعون لما ايقن بالهلاك وحد اللّه و ان هذا لما ايقن بالهلاك دعا باللات والعزى». نام ابوجهل چنانچه اشاره شد، مابين «عمرو» و «عمر» مردّد و اوّلى مشهور مى باشد و در مرصّع ابن اثير «عمر» نوشته شده و شايد واو آخر «عمرو» در نسخۀ مرصّع افتاده باشد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 9؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 53؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 703. ابوالحكم اشتر --> ابوالحكم، عبيدالله بن مظفّر

مكنّى به «ابوالحكم»، از اسراى خوارج و فقهاى اماميّه و ثقات روات حضرت امام صادق و امام كاظم عليهما السلام بود. يكى از اصول اربع مأة نيز بدو منسوب است. بزنطى،

صفوان، ابن بزيع، ابن ابى عمير و اكثر اجلاّى اصحاب ائمّه عليهم السلام از وى روايت كرده اند.

او اولين كسى است كه بعد از وفات حضرت صادق عليه السلام شرفياب حضور مبارك حضرت كاظم عليه السلام شد و به امامت آن امام عالى مقام اظهار اعتقاد نمود. اصحاب خود را نيز از امام به حقّ بودن آن حضرت مستحضر داشته و از عبدالله افطح، كه مدّعى امامت بوده، منصرف مى نمود. وجه نسبت «جواليقى» هم ضمن شرح حال ابن الجواليقى، موهوب بن احمد خواهد آمد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، [ج 2، ص 160-161]؛ كتب رجاليه.

بن عبدالله بن محمد، باهلى القبيله، اندلسى مرسى الولاده، مغربى الشهره، ابوالحكم الكنيه، حكيم طبيب فاضل، اديب شاعر، از مشاهير فضلاى اطبّاى قرن ششم هجرى، از اهالى شهر مرسيه از بلاد اندلس، جامع هر دو قسمت علمى و عملى طبّ‌، زياده از حد شفيق و خليق و كثيرالمزاح، در اصول طبابت نادرۀ روزگار، بلكه در هندسه و فنون ادبيّات و فلسفه نيز مسلّم عرب و عجم و شهرۀ هر ديار بود. زمان مقتفى، سى ويكمين خليفۀ عباسى (530-555 ه‍. ق) و چند نفر از خلفاى پيش از او را درك كرد. با ابن التلميذ هبة اللّه آتى الترجمه معاصر بوده و از تأليفات و آثار قلمى اوست:

با اين همه كمالات علميّه، دائم الخمر بود. اغلب اوقات چنان مست مى شد كه قدرت خوددارى را از دست مى داد و اين بود كه وقتى در حال مستى بر زمين افتاد و چشمش از اين صدمه دريده شد و بعد از آن به «اشتر» معروف گرديد كه شخص چشم دريده را گويند. علاوه بر اينها، به هجو و هزليّات نيز مايل بوده و با شعراى عصر خود مهاجات داشت. هجو هر كسى را كه تصميم داشت، مرده اش فرض كرد و به طرز مرثيه هجوش مى گفت و خودش اشعار خود را جمع و تدوين كرده و به نهج الوضاعة لاولى الخلاعة موسومش گردانيد و از اشعار اوست كه نزديكى وفات خود گفته است:

يا لهف نفسي اذا ادرجت في الكفن *** و غيّبوني عن الاهلين والوطن

و قيل لايبعدن من كان ينشدنا *** انا الذي نظر الاعمىٰ فلم يرني

ابوالحكم در سال 516 ه‍. ق به بلاد شرقى رحلت كرد. بعد از ايفاى وظايف حج مدتى در دمشق و صعيد مصر و اسكندريّه اقامت گزيد. اخيراً عزيمت عراق داده و ديرى هم در بغداد مقيم شد. به جهت انتساب بر سلطان محمود بن ملكشاه سلجوقى، هفتمين ملوك سلاجقۀ ايرانى (512-525 ه‍. ق)، يك بيمارستان متحرّك و سيّار، كه اسباب و آلات و اثاث آن حمل چهل شتر بوده، براى اردوى سلطان مذكور تشكيل داد؛ عاقبت به دمشق مراجعت كرده و مشغول طبابت شد تا شب چهارشنبه چهارم يا ششم ذى قعدۀ سال 549 ه‍. ق در همان جا درگذشت. منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 710؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 195؛ فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 110؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 247؛ ابن قفطى، على بن يوسف، اخبار العلماء باخبار الحكماء (تاريخ الحكماء)، ص 264.

ابوالحكم، عمرو بن هشام --> ابوالحكم، ابوجهل عمرو

ابوالحكم مغربى --> ابوالحكم، عبيدالله بن مظفر

اندلسى، از ادباى قرن چهارم هجرت مى باشد كه نحوى فاضل، خطيب كامل، شاعر ماهر بود. مسافرت ها كرده و از افاضل هر ديارى استفاده ها نمود و از تأليفات اوست:

از اشعار اوست:

مقالي كحد السيف وسط المحافل *** أميز به مابين حق و باطل

بقلب ذكيّ قد توقّد نوره *** كبرق مضيء عند تسكاب وابل

در سال 355 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 174.

ابوالحكم، هشام بن سالم --> ابوالحكم جواليقى

ابوالحكماء، يعقوب بن اسحاق --> كندى، يعقوب بن اسحاق

(سه شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

ابوحليقه --> رشيدالدين، ابوحليقه

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

بن ابراهيم بن ابى تراب، ذهلى، مكنّى به «ابومحمد»، معروف به «ابن حمدون»، از مشاهير و اخيار قرّاء مى باشد كه بسيار صالح و زاهد بود. اصول و حروف قرائت را از على بن حمزۀ كسائى (متوفى به سال 179 ه‍. ق) اخذ كرد. به تعليم قرائات متروكه و نادر حرصى قوى داشته و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 9، ص 360.

خادم رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله و مصطلح رجال است.

مصطلح رجال است.

ثمالى القبيله، كوفى البلده، ابوحمزة الكنية والشّهره، از مشايخ و زهّاد اهل كوفه و اجلاّى تابعين، به قبيلۀ ثماله از بطون قبيلۀ ازد منسوب، از عدول و ثقات و معتمدين شيعه، روايات او نزد سلاطين و علما و محدّثين و فقها معتمد و مستشهد و به مدلول بعضى از آثار دينيّه، لقمان عصر خود و يا سلمان زمان خود بود. فيض حضور مبارك

چهار امام عالى مقام، سجّاد و باقرين و كاظم عليهم السلام را درك كرده و از ايشان روايت نموده است و راوى دعاى سحر طولانى ماه رمضان هم، كه بس مشهور و در تمامى كتب ادعيّۀ متداوله مذكور و به «دعاى ابوحمزه» معروف مى باشد، همين صاحب ترجمه بوده و كتابى در تفسير قرآن مجيد، يكى هم در زهد و يكى ديگر در نوادر داشته است.

وفات ابوحمزه بنابر مشهور به سال 150 ه‍. ق دو سال بعد از وفات حضرت صادق عليه السلام بوده و بنابراين، ابوحمزه دو سال از عهد حضرت كاظم عليه السلام را هم ديده و تشرّف او به حضور چهار امام معظم، چنانچه مصرّح به رجال شيخ طوسى و بعضى از اجلّه است، صحيح و درست مى باشد، ولى اگر تاريخ وفات ابوحمزه را 105 ه‍. ق بگيريم، چنانچه از دو جا از بعض نسخ رجال شيخ نقل شده، از اصحاب حضرت كاظم عليه السلام بودن سهل است كه از اصحاب حضرت صادق عليه السلام نيز نبوده و تنها از اصحاب حضرت سجّاد و باقر عليهما السلام (متوفى 114 يا 116 يا 117 ه‍. ق) مى باشد و بس، واللّه العالم.

اشكال ديگر نيز اين است كه در كتب اخبار بسيار وارد است كه حسن بن محبوب، كه به سال 224 ه‍. ق در 75 سالگى وفات يافته، از همين ابوحمزه روايت مى نمايد. چون ولادت ابن محبوب با ملاحظۀ مقدار عمر او در سال 149 ه‍. ق مى باشد، پس اگر وفات ابوحمزه 105 ه‍. ق باشد، حسن اصلاً او را نديده و ولادت او چهل وچهار سال بعد از آن است و اگر وفات ابوحمزه 150 ه‍. ق باشد، حسن در آن موقع دوساله بوده و به هر تقدير، روايت حسن از او، كه مصرّح به كتب اخبار است، خارج از امكان مى باشد؛ بنابراين، هيچ كدام از دو تاريخ مذكور در وفات ابوحمزه صحيح نبوده و اقلاً بايد در حدود 170 ه‍. ق باشد تا حدود بيست سالگى حسن را مصادف شده و روايت كردن وى از او به حكم عرف و عادت صورت صحتى داشته باشد. در اعيان الشّيعة به قرينۀ پاره اى قضايا، زنده بودن ابوحمزه در سال 158 ه‍. ق را ثابت كرده كه وفات او در سال هاى ديگر بعد از اين سال مى باشد؛ به هرحال، تحقيق مقام و حل اشكال را موكول به كتب رجال و تتبّع كامل خود ارباب رجوع مى دارد.

چنانچه اشاره شد، ثمالى (به ضمّ يا فتح اول و تخفيف ميم) منسوب بر ثماله پدر و سرسلسلۀ يكى از بطون قبيلۀ ازد بوده و آن قبيله و هريك از افراد آن را به جهت انتساب او، «ثمالى» گويند و اصل اسم و نسب او بدين روش است: عوف بن اسلم بن احجن بن كعب بن حرث بن كعب بن عبدالله بن مالك بن نصر بن ازد بن غوث.

اما «ثماله» لقب همين عوف بوده كه به معنى بقيۀ اندك مى باشد، زيرا در جنگى اكثر ايشان فوت شد و مردم گفتند: «ما بقى منهم الا ثمالة». يا خود «ثماله» به معنى كف روى شير است. چون عوف قوم خود را اطعام مى كرد و شير را با كف روى آن پيش ميهمان مى آورد، بدين لقب ملقّب گرديده و قبيلۀ عوف را نيز به جهت انتساب وى به همين لقب مشهورى او (ثماله) گفتند و ابوحمزۀ ثمالى هم از همين قبيله است. در تنقيح المقال به تبعيّت صدوق گفته است كه ابوحمزه از قبيلۀ طى بوده، نه ثماله و «ثمالى» گفتن او به جهت سكونت در كوى ايشان بوده است و بس. ناگفته نماند كه محمد بن يزيد نحوى معروف به «مبرد» نيز از همين قبيلۀ ثماله بوده است.

منابع: امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 16، ص 22؛ كتب رجاليه.

از اكابر مشايخ عرفاى خراسان مى باشد كه در اصل نيشابورى بوده و با مشايخ بغداد ملاقات كرد. در سلك اصحاب جنيد بغدادى منسلك و در زهد و توكّل مقامى عالى داشته و كراماتى بدو منسوب. به سال 290 و يا 309 ه‍. ق در نيشابور درگذشت و در جوار شيخ ابوحفص حداد سابق الذكر دفن شد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 711؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 166.

موكول به كتب رجال است.

موكول به كتب رجال است.

در مرصّع ابن اثير گويد: در كثرت وفا ضرب المثل است. گويند كه روزى امرءالقيس با اهل و عيال و اسلحه و اموال خود بر وى وارد آمد. او هم در حفظ و حراست او اهتمام تمام به كار برده و به همين جهت، ضرب المثل شد و «اوفى من ابى حنبل الطائى» و «احمى جاراً من ابى حنبل الطائى» از امثال دايره مى باشد و به كتب امثال نيز مراجعه نمايند.

ابوحنيفه

ابوحنيفه⁽¹⁾

ابوحنيفه، احمد بن داوود --> ابوحنيفۀ دينورى

ابوحنيفۀ اسكافى --> ابوحنيفۀ مروزى

بن احمد بن عبدالملك، بخارى محبوبى عبادى، از اكابر علماى حنفيۀ قرن هفتم هجرت مى باشد كه در معرفت علم خلاف و مذهب، وحيد عصر خود بوده و به همين جهت، به «ابوحنيفۀ ثانى» شهرت يافته است؛ چنانچه به جهت «محبوب» نام داشتن يكى از اجداد او به «محبوبى» نيز موصوف و به سبب اتصال نسب او به عبادة بن صامت صحابى، به «عبادى» هم معروف بود و از تأليفات اوست:

ولادت صاحب ترجمه در پنجم جمادى الاولى 546 ه‍. ق و وفاتش در جمادى الاولى 630 يا 680 ه‍. ق در بخارا واقع شد. دويمى به ملاحظۀ مدت عمر بسيار مستبعد بوده و اولى اقرب به صحت است.

منابع: لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 108.

از قدماى فلاسفه و حكما و رياضيين اسلامى مى باشد كه در نحو و لغت و منطق و نجوم و هيئت و حساب و هندسه و تاريخ و معرفة النّبات و علوم هند وحيد عصر خود، بيان آداب عرب و حكم فلاسفه را جامع، در كلمات بعضى از اجلّه در عداد نوادر رجال معدود و نظير خواجه نصيرش دانند. بالجمله، در علوم بسيارى متفنّن، به صدق معروف، در روايات خود محل اعتماد و از علماى كوفه و بصره اخذ مراتب علميّه نموده است. غالب تلمذ او از سكيت و ابن السكيت بود. در اصفهان رصدخانه اى تأسيس داده و زيجى هم تأليف نمود و از تأليفات اوست:

وفات ابوحنيفه در سال 280 يا 281 يا 282 و يا 290 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 712؛ ابن نديم، الفهرست، ص 116؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 444؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 197؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 12؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 3، ص 26.

ابوحنيفۀ زوزنى --> زوزنى، عبدالرحمان بن حسن

همدانى، از ثقات محدّثين اماميّه و از روات حضرت صادق عليه السلام بود. دو فقره خبر كه در رجال كشى وارد و اشعار بر مذمّت وى دارند، بر فرض صحت دلالت نيز ضعيف و يكى به جهت مرسل بودن و ديگرى به سبب مشترك بودن محمد بن حسن كه در سند آن است، مابين ضعيف و غالى و ثقه مردّد و قابل اعتماد نمى باشد. حرف سيّم كلمۀ «سابق الحاج» كه لقب همين ابوحنيفه مى باشد، مابين همزه و حرف باى ابجد مردّد و ظاهر، اوّلى است كه از «سوق» مشتق بوده و به معنى امير حاجّ و سوق دهندۀ حجّاج است كه هر سال ايشان را از كوفه به مكّه برده و سرپرست ايشان بوده است و بنابر دويمى، به معنى سبقت گيرنده مى باشد كه پيش از حجّاج وارد مكّه شده و در مراجعت نيز پيش از ايشان وارد كوفه مى شده است.

منابع: كتب رجاليه.

بن منصور بن احمد بن حيون، از مشاهير علما و فقهاى افريقا مى باشد كه قاضى مصر، كنيه اش «ابوحنيفه»، بسيار عاقل و منصف، در شعر و لغت و تاريخ و فقه و تفسير بصير، در علوم قرآنيّه دانا و خبير بود. نخست مذهب مالكى داشته و اخيراً مذهب اماميّه را برگزيد؛ به همين جهت، به «ابوحنيفۀ شيعه» شهرت يافت؛ چنانچه به جهت انتساب به موطن اصلى خود، مغرب زمين (افريقا)، به «ابوحنيفۀ مغربى» نيز معروف مى باشد؛ نيز به همان جهت بوده كه به ملوك فاطميّون مصر ارتباط يافت. در موقعى كه چهارمين ايشان، معز لدين اللّه (341-365 ه‍. ق)، به جهت استحكام اساس خلافت به افريقا رفته بوده، صاحب ترجمه نيز به مصاحبت او به مصر رفت و به قضاوت ديار مصر منصوب و پيوسته ملازم خدمت معزّ بوده. اينك به «مصرى» و «صاحب المعز» شهرت يافت و «قاضى نعمان مصرى» در السنه داير است و موافق مذهب شيعه تأليفاتى نيز دارد:

از كتاب دعائم الاسلام او نقل است - والعهدة على الناقل - كه مردى خراسانى در سفر حج با امام اعظم ابوحنيفۀ كوفى مذكور ذيل ملاقات كرد و بعضى از احكام دينيّه را شفاهاً از وى ياد گرفته و نوشت تا سال ديگر همان نوشتۀ خود را به نظر ابوحنيفه رسانيد و او اظهار داشت كه از همۀ آن فتاوى سال قبل رجوع كرده است. آن مرد خراسانى خاك بر سر كرد و فرياد برآورد كه يا معشرالناس! اين مرد در سال قبل به تمامى محتويات اين ورقه فتوا داده و من هم بدانها كار بستم. به اتكال آنها خون ها ريخته و تصرّف در امور مسلمين نمودم. مال و عرض و ناموس مردم را به يكديگر مباح كردم و اكنون خودش از گفته هاى سابق خود منصرف مى باشد. امام اعظم جواب داد كه آنها رأى پارسالى من بوده و اينها عقيدۀ امسالى. خراسانى گفت: «اگر فتاوى

امساله را اخذ نمايم، بازهم ممكن است كه سال آينده تجدّد رأى باشد؟» امام اعظم گفت، «نمى دانم». خراسانى گفت: «من مى دانم».

به زعم بعضى، در همين كتاب دعائم از خوف خلفاى اسماعيليّه، كه اسماعيل بن امام جعفر صادق عليه السلام را حىّ و حاضر و قائم آل محمد عليه السلام دانسته و حضرت امام موسى بن جعفر عليهما السلام و اولاد او را اصلاً امام نمى دانند، روايتى از امام موسى و اولاد او نكرده است، لكن در مستدرك الوسائل با فقرات خود آن كتاب به بطلان اين عقيده استشهاد نموده و نقل آنها خارج از وضع كتاب است. بارى، وفات ابوحنيفۀ شيعه در اول رجب سال 363 يا 367 ه‍. ق در مصر واقع گرديد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 712؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 758؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 313؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 297؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 111؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 96؛ افندى، عبداللّٰه، رياض العلماء، باب نون.

ابوحنيفۀ صاحب المعز --> ابوحنيفۀ شيعه

بن محمد بن عمر، فقيه بلخى هندوانى، مكنّى به «ابوجعفر»، از اكابر فقهاى حنفيّه مى باشد كه از اهل بلخ بود. در فقه و زهد و ورع و ذكاوت به نهايت رسيده و از تبحّرى كه در فقاهت داشته، او را «ابوحنيفۀ صغير» مى گفته اند. در بلخ به نقل حديث پرداخته و مشكلات فقهيّه را به مرحلۀ بيان مى آورد تا به سال 362 ه‍. ق در بخارا درگذشت.

منابع: لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 179.

ابوحنيفه، عبدالرحمان --> زوزنى، عبدالرحمان بن حسن

ابوحنيفۀ غزنوى --> ابوحنيفۀ مروزى

ابوحنيفۀ كوفى --> ابوحنيفه، نعمان بن ثابت

يا غزنوى، كه بنابر مشهور از اهل مرو و به زعم بعضى، از مردمان غزنه بود و به همين

جهت، نسبت او نيز مابين «مروزى» و «غزنوى» مردّد مى باشد، ازآن رو كه پدرش شغل كفشگرى را داشته، به «اسكافى» شهرت يافت، كه «اسكاف» به معنى كفشگر است؛ به هرحال، وى حكيم فقيه منشى و كمالات معقولى و منقولى را جامع بود.

حكمت را از ابونصر فارابى فراگرفت و سمت دبيرى نوح بن منصور، هفتمين ملك سامانى (365-387 ه‍. ق)، را داشت و در سال 386 ه‍. ق درگذشت و ظاهراً اسمش نيز همين «ابوحنيفه» بوده است. منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 83.

ابوحنيفۀ مغربى، نعمان بن محمد --> ابوحنيفۀ شيعه

بن زوطى يا مرزبان يا كامگار يا طاووس يا ماه يا هرمرزد، بغدادى المسكن والمدفن، يزدجردى النسب، امام اعظم اللّقب والشهره، كوفى الولادة والنّشأه، خزّازالحرفه، تيملى النسبه، ابوحنيفة الكنيه. اولين ائمۀ اربعۀ فروعيّۀ اهل سنّت و جماعت مى باشد كه در باطن مذهب زيدى را داشت، چنانچه ذيلاً اشاره خواهيم كرد و از مشاهير و اكابر تابعين بود. بنابر مشهور فقط زمان انس بن مالك و عبدالله بن ابى اوفى و سهل بن سعد ساعدى و ابوالطفيل عامر بن وائله را از اصحاب كبار درك كرده و غير از اين چهار نفر زمان ديگر اصحاب را نديده است و از آن چهار نفر نيز حديثى روايت ننموده و با خودشان ملاقات نكرده است و يا به قول بعضى، غير از چهار نفر مذكور جمعى ديگر از صحابه را نيز ديده و از همه شان روايت حديث نموده و به هرحال، با گروه بسيارى از تابعين ملاقات و احاديث بسيارى از ايشان روايت مى نمايد.

جد ابوحنيفه از اهل كابل طخارستان و از موالى بنى تيم اللّه بن ثعلبه بوده و همانا «تيملى» گفتن او و يا هريك از خانوادۀ وى نيز به همين جهت انتساب ولائى به تيم اللّه مى باشد. نخست از كفّار و ملل بيگانه بوده تا در يكى از جنگ هاى اسلامى اسير مسلمانان شد. اخيراً از قيد رقيت و بندگى خلاص و به دين مقدّس اسلامى مشرّف و پسرش، ثابت پدر ابوحنيفه، نيز در ايّام اسلام وى به وجود آمد و خود ابوحنيفه به سال 80 و يا 82 ه‍. ق در كوفه متولد گرديد. چنانچه اشاره شد، نسب او به يزدجرد بن شهريار، آخرين ملوك ساسانى ايرانى، موصول مى شود و نخست در مولد مذكور

خود، كوفه، شغل و حرفت خزفروشى را داشته و اخيراً به تحصيلات علميّه پرداخته و از بسيارى از تابعين استماع احاديث شريفه نموده است.

يك قسمت از فقه و حديث را از قاضى حماد بن ابى سليمان (متوفى به سال 120 ه‍. ق) فراگرفت و چنانچه بس مشهور و مصرّح به ابن ابى الحديد و جمعى وافر از اكابر مى باشد، از تلامذۀ حضرت صادق عليه السلام و خوشه چين خرمن علوم ظاهرى و باطنى بى پايان آن حجت اللّه الكبرى بوده و از انوار علميّۀ آن امام حقيقت اقتباس نموده و اخيراً به هر وسيله كه بوده، از آن حضرت منحرف شد و در احكام شرعيّه، كه فهم آنها خارج از حدود ادراكات و اذهان معمولى بشر است، باب عمل به رأى و قياس و استحسان را باز كرد و ازاين رو موافق آنچه ضمن شرح حال ابوحنيفۀ شيعه اشاره شد، فتاوى مختلف از وى صادر گرديد و موافق آنچه از تاريخ منتظم ابن الجوزى حنبلى نقل شده، مورد طعن عموم شد. جمعى در اصول عقايد طعنش مى زنند. قومى در صحت روايات او قدح و گروهى در عمل به رأى كردن او در مقابل نصّ و احاديث صحيحه مذمومش دانند و عين عبارات ابوحامد غزالى است كه در تنقيح المقال از كتاب منخول وى نقل كرده است: «فاما ابوحنيفة فقد قلب الشريعة ظهر البطن و شوش مسلكها و غير نظامها و اردف جميع قواعد الشريعة باصل هدم به شرع محمد المصطفى صلى اللّه عليه و آله و من فعل شيئا من هذا مستحلا كفر و من فعل غير مستحل فسق». بعد از اين جمله دامنۀ مطلب را تفصيل داده كه نقل آن را ضرورتى نمى باشد و بعضى از فتاوى ابوحنيفه را مى نگارد:

اذا سئلوا عن مذهبي لم أبُح به *** و اكتمه كتمانه لي اسلم

فان حنفياً قلتُ قالوا بأنني *** أُبيح الطّلا و هو الشراب المحرم...

ابن خلّكان شافعى از كتاب مغيث الخلق امام الحرمين نقل كرده كه سلطان محمود بن سبكتكين مذهب ابوحنيفه داشته و به علم حديث بسيار حريص بود تا آنكه اكثر احاديث را موافق مذهب شافعى يافت؛ پس علماى هر دو فرقۀ حنفى و شافعى را جمع كرده و امر ملوكانه به مذاكرۀ مذهبى و بيان افضليّت كدام يك از آنها صادر گرديد. قفّال مروزى شافعى سابق الذكر، كه يكى از حاضرين بوده، از فرصت استفاده كرد؛ در دَم بلند شد و دو ركعت نماز بدين روش به جا آورد: لباسى از پوست سگ دباغى شده ساتر عورت كرد؛ سر خود را به نجاست آلوده نمود؛ با شراب خرما وضو گرفت؛ به زبان فارسى تكبيرة الاحرام گفت؛ به عوض حمد و سوره كلمۀ «دو برگ سبز» كه ترجمۀ فارسى (مُدْهٰامَّتٰانِ‌) (رحمن، 6(4) است، به زبان آورده و اصلاً ركوع نكرد.

به عوض سجدتين نيز مانند منقار به زمين زدن خروس، دو مرتبه سر به زمين زده و برداشت؛ بعد از آن تشهد گفته و به عوض سلام نيز تيز داد و به شاه گفت كه اين نماز ابوحنيفه است. شاه گفت كه اگر ابوحنيفه نماز اين جورى را جايز نديده باشد، تو را خواهم كشت؛ پس كسى را كه در اقوال ابوحنيفه بصيرت داشته، به تحقيق قضيه برگماشت و مطلب را موافق عمل قفّال مروزى يافتند. اينك شاه به استناد اينكه احدى نماز مذكور را تجويز نمى كند، از مذهب حنفى به مذهب شافعى عدول نمود.

ابوحنيفه بعد از انصراف از حضرت صادق عليه السلام موافق قياس و استحسان و آراء خود

بناى تدريس گذاشت. فضيل بن عياض، وكيع بن جراح، ابراهيم ادهم، بشر حافى، داوود طايى، ابويوسف قاضى، محمد بن حسن شيبانى و بعضى ديگر از اكابر مجتهدين، تلامذۀ وى بوده و از وى روايت مى كنند. مذهب حنفى، كه آراء و عقايد همين ابوحنيفه مى باشد، در عهد دولت عثمانى بسيار توسعه يافت و در حكم مذهب رسمى آن دولت شد و قسم اعظم اهل سنّت و بيشتر از نصف مسلمانان روى كره تابع همين مذهب هستند.

از نوادر منقوله در حق ابوحنيفه و زهد و ورع و تقواى اوست كه در آخرين حج، به طواف خانۀ كعبه رفت. در كعبه را به دست گرفت. نصف قرآن را بر يك پاى ايستاده خواند و نصف ديگر را بر پاى ديگر ايستاده تمام كرد؛ نيز حضرت پيغمبر آب دهن مبارك خود را به انس بن مالك امانت سپرده بود كه آن را به ابوحنيفه برساند. آن آب در درون لب هاى انس چون آبله بسته شده بود تا بعد از ولادت ابوحنيفه بدو تسليم نمود؛ همچنين هفت هزار مرتبه ختم قرآن كردن او در محل قبض روح خود، سى يا چهل سال تمامى شب را احيا كردن، نماز صبح را با وضوى نماز عشا خواندن، به زعم بعضى تمامى نمازهاى پنج گانه را با يك وضو خواندن، منحصر بودن خواب او در زمستان به ساعت اوّل شب و در فصول ديگر به ساعت مابين ظهر و عصر و مانند اينها بدو منسوب مى باشد (والعهدة عليهم) و قضاوت در تمامى مراتب مشروحه از وضع اين مختصر خارج و به عهدۀ خود ارباب رجوع محمول و در اينجا فقط قضيۀ زيدى مذهب بودن ابوحنيفه را، كه در صدر عنوان اشاره شد و صريح كلام زمخشرى مى باشد، تذكر مى دهد.

در كشّاف در تفسير آيۀ شريفۀ (وَ إِذِ اِبْتَلىٰ إِبْرٰاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قٰالَ إِنِّي جٰاعِلُكَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي قٰالَ لاٰ يَنٰالُ عَهْدِي اَلظّٰالِمِينَ‌)، كه آيۀ 12(4) سورۀ بقره است، گويد (يعنى خطاب به ابراهيم): هركسى كه از ذريّۀ تو ظالم باشد، عهد خلافت و امامت من به او نمى رسد، بلكه اين عهد كسى را مى رسد كه عادل بوده و برى از ظلم باشد و گفته اند كه اين آيه دليل است بر اينكه فاسق صلاحيت امامت را ندارد و البته كسى كه خبرش مردود شده و واجب الطاعه و نافذالقضاوة والشهاده نبوده و صلاحيت امامت جماعت در نماز را نداشته باشد، چگونه امامت مطلقۀ امّت را صالح مى باشد؟ بعد از

اين جمله گويد كه ابوحنيفه در باطن نصرت كردن بر زيد بن على بن الحسين و حمل و نقل اموال نزد او را واجب دانسته و هم فتوا مى داده كه خروج كردن با مصاحبت او براى مدافعه از امامت و خلافت كاذبۀ منصور دوانيقى و امثال او، كه تماماً دزد بوده و به غير حق موسوم به امام و خليفه هستند، واجب و لازم مى باشد؛ نيز در حق منصور و اتباع او مى گفته كه اگر ايشان بناى مسجدى را تصميم داده و مرا هم به بازرسى آجرهاى آن مسجد بگمارند، البته قبول نمى كنم (كه در حقيقت اعانت بر ظلمه است).

از ابن عيينه نيز نقل كرده كه امام براى دفع ظلم و ظلمه است؛ پس چگونه نصب ظالم براى امامت روا باشد و اگر بكنند، مصداق مثل معروف است كه «من استرعى الذئب فقد ظلم». اين است كه فقه زيدى با فقه حنفى در اغلب مسائل مطابق مى باشد؛ چنانچه سيد شريف در شرح مواقف تصريح كرده است.

ابوحنيفه از مخضرمين دولتين امويّه و عبّاسيّه مى باشد كه آخر اوّلى و اوّل آخرى را درك كرده و در هر دو دوره از كثرت زهد و ورعى كه داشته، بسيار محترم بوده است.

از طرف يزيد بن عمر فزارى كه از طرف مروان بن محمد، آخرين خليفۀ اموى، والى عراقين بوده، به قضاوت كوفه تكليفش كردند؛ لكن از كثرت زهد و ورع و خوف تضييع حقوق مردم شديداً ردّ نموده و اصرار فوق العادۀ ايشان كارگر نشد و عاقبت محكوم به 110 تازيانه گرديد كه به سرش زدند؛ همچنين از طرف ابوجعفر منصور دوانيقى، دويمين خليفۀ عباسى (136-158 ه‍. ق)، به قضاوت، بلكه قاضى القضاتى تكليف شد. او نيز اكيداً ردّ نمود و اصرار مؤثر نشد؛ عاقبت به همين جهت و يا به جهت ديگر مورد سطوت و غضب منصور واقع، به بغداد جلب و حبس شد.

چندين مرتبه از محبس بيرونش آورده و تهديدش كردند. او نيز در ردّ خود ثابت ماند و زير بار قضاوت نرفت تا در محبس جان داد و يا از طرف منصور عاقبت محكوم به تازيانۀ تصاعدى شد. هر روز ده تازيانه بيشتر از روز سابق مى زدند تا آنكه شمارۀ تازيانه به صد رسيده و در محبس درگذشت و به قول بعضى، بالاخره قبول قضاوت كرد و به فاصلۀ دو سه روز شش روز ديگر مريض شد و جان به مالك جانان سپرد.

وفات ابوحنيفه در ماه رجب يا شعبان 150 يا 151 يا 153 ه‍. ق در بغداد واقع شد و مرقدش معروف است. شرف الملك ابوسعد محمد بن منصور خوارزمى از وزراى

سلطان ملكشاه بن الب ارسلان، سيّمين حكمران سلجوقيان ايرانى (465-485 ه‍. ق)، مقبره اى عالى بر سر قبرش بنا نهاد و بعد از آن سلاطين عثمانى نيز كراراً در تعميرات و تزيينات آن افزوده اند. ناصرالدين شاه قاجار نيز در موقع تشرّف به زيارت عتبات در حدود صد هزار تومان آن روزى، كه معادل چندين مليون امروزى مى شود، در تزيينات آن صرف نموده است.

نگارنده گويد: ظنّ قوى مى رود كه آن همه حبس و تازيانه و آزار و اشكنجۀ ابوحنيفه، كه به حسب ظاهر به بهانۀ ردّ قضاوت بوده، در باطن به جهت تأييد مذهب زيدى بوده است و دور نيست كه تأديب نكردن ثورى، كه او نيز ردّ قضاوت كرده و علاوه بر اينكه خودش ردّ كرده، مصاحبت شريك نخعى را نيز محض به جهت قبول قضاوت ترك نموده، مؤيّد اين مطلب باشد. از تأليفات ابوحنيفه است:

اما كيفيت خروج زيد بن على بن الحسين عليه السلام كه اشاره شد، آيا به داعيۀ امامت بوده و يا به اذن و اجازۀ امام باقر عليه السلام بوده است، خارج از وضع اين عجاله بوده و موكول به كتب مبسوطۀ مربوطه مى باشد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 495]؛ ابن نديم، الفهرست، ص 284؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 294؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 763؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 13، ص 323؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 493؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 1، ص 43؛ هاشمى، احمد، جواهر الأدب فى ادبيات و انشاء لغة العرب، ص 438؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 138؛ ابن ابى الحديد، شرح نهج البلاغه، [ج 1، ص 16]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 711؛ كشاف.

ابوحنيفه، نعمان بن محمد --> ابوحنيفۀ شيعه

ابوحيان

ابوحيان⁽¹⁾

بن يوسف بن على بن حيّان، اندلسى جيانى شافعى، محدّث مفسّر قارى اديب نحوى لغوى، شاعر ماهر رجالى، ملقّب به «اثيرالدين»، مكنّى به «ابوحيان»، از اكابر و فحول قرن هشتم هجرى اندلس مى باشد كه به سال 654 ه‍. ق در شهر مطخشارش از بلاد غرناطه متولد شد و به همين جهت، به «غرناطى» نيز موصوف مى باشد، نخست در مالقه و غرناطه قرآن مجيد و ادبيّات را از اكابر وقت خواند؛ سپس به آفريقا و مصر و اسكندريّه و حجاز و شامات و نواحى ديگر مسافرت ها كرد. از بسيارى از اكابر هر ديارى به تكميل ادبيّات و قرائات و حديث و تفسير و ديگر علوم متداولۀ متنوعه پرداخت. شمارۀ اساتيد او كه از ايشان درس خوانده و از انوار علميّۀ ايشان استناره نموده 450 نفر از اجلّه و عدۀ مشايخ اجازۀ وى بسيار و متجاوز از همين مقدار، بلكه به نوشتۀ بعضى، 1500 نفر است. تلامذۀ او نيز در حال حيات خودش در شمارۀ اساتيد وقت بوده اند.

بالجمله، تمامى اوقات او در افاده و استفاده و تعليم و تعلّم و تأليفات متنوعه مصروف بود. در تفسير و حديث و لغت و نحو و صرف و علوم عربيّه و اخبار و سير و تراجم احوال و معرفت طبقات رجال و بالخصوص در شرح حال مشاهير اندلس احاطۀ فوق الغايه داشت، بلكه به نوشتۀ بعضى از ارباب تراجم، از اقطاب سلسلۀ علم و ادب و اعيان متبصرين در دقايق لغت عرب، در نحو و صرف امام مطلق، بالخصوص در نحو، سيبويه و اميرالمؤمنين متأخّرين و به همين جهت، با وفور كمالات متنوعه به «ابوحيان نحوى» و «شيخ النحاة» معروف بود؛ چنانچه به جهت تبحّر در حديث به «شيخ المحدثين» و تفنّن در علوم متنوعه به «رئيس العلماء» موصوف مى باشد. عجب تر آنكه بعضى از تأليفات و آثار او به قواعد زبان فارس و ترك و حبش و السنۀ بيگانه مشتمل بوده و در علماى عرب بسيار نادرالوقوع و اين

خود جالب نظر دقّت است. نصايح حكيمانه و اشعار طريفه اش نيز بسيار و از آن جمله است:

ايضاً

عداي لهم فضل عليّ و منة *** فلا أذهب الرحمن عنّي الأعاديا

هم بحثوا عن زلتي فاجتنبتها *** و هم نافسوني فاكتسبت المعاليا

ايضاً

أرحت روحي من الايناس بالناس *** لما غنيت عن الاكياس بالياس

و صرت بالبيت وحدي لا أرى أحداً *** بنات فكري و كتبي هن جلاسي

ايضاً

إنّ الدراهمَ والنساء كليهما *** لاتأمنن عليهما إنسانا

ينزعن ذا اللب المتين عن التقى *** فيرى إساءةَ فعله إحسانا

ايضاً

أتى بشفيع ليس يمكن رده *** دراهم بيض للجروح مراهم

تصير صعب الأمر أهون ما ترى *** و تقضى لبانات الفتى و هو نائم

قصيده اى نيز در قرائات دارد بر وزن قصيدۀ شاطبيّۀ مشهوره كه از آن مختصرتر و فوايدش بيشتر و مع ذلك حظّ شاطبيّه نداشته و مثل آن رواج نگرفت و در ضمن شرح حال رضى شاطبى نيز دو شعر ابوحيّان كه در مرثيه اش گفته، مذكور گرديده و از تأليفات ابوحيّان است:

تسهيل ابن مالك بوده و چندين مجلد است)؛ 10. تقريب النّائى فى قرائة الكسائى؛ 11. تهييج السّالك فى الكلام على الفيّة ابن مالك؛ 12. الحلل الحالية فى اسانيد القرائات العالية؛ 13. الرّمزة فى قرائة حمزة؛ 14. الرّوض الباسم فى قرائة عاصم؛ 15. زهو الملك فى نحو التّرك؛ 16. عقد اللّآلى فى القرائات السّبع العوالى؛ 17. غاية الاحسان (در نحو)؛ 18. غاية المطلوب فى قرائة يعقوب؛ 19. غريب القرآن؛ 20. المبدع فى التّصريف؛ 21. المزن الهامر فى قرائة ابن عامر؛ 22. مسلك المرشد فى تجريد مسائل نهاية ابن رشد؛ 23. منطق الخرس بلسان (فى لسان خ ل) الفرس؛ 24. منهج السّالك فى الكلام على الفيّة ابن مالك؛ 25. المورد الغمر فى قرائة ابى عمرو؛ 26. النّافع فى قرائة نافع؛ 27. نفحة المسك فى سيرة التّرك؛ 28. نور الغبش فى لسان الحبش؛ 29. نهاية الاعراب فى التصّريف والاعراب؛ 30. النّيّر الجلى فى قرائة زيد بن على و غير اينها كه بسيار است.

ابوحيّان از مذهب معتزله و مجسّمه و بدع فلاسفه تبرّى جسته و به مذهب ظاهريّه، كه در ضمن عنوان ظاهرى، داوود بن على بن خلف اشاره نموديم، مايل و به محبت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بسيار راغب و به استناد حديث شريف نبوى صلى الله عليه و آله كه دربارۀ آن حضرت فرموده: «يا على لايحبك الا مؤمن و لايبغضك الا منافق»، از مقاتلين آن حضرت اظهار تبرّى مى نموده است و وقتى از بدرالدين ابن جماعه صحت اين حديث را استفسار نموده و او نيز تصديق كرد، ابوحيّان گفت: «پس كسانى كه با حضرت على به سر مقاتله درآمده و شمشير به روى او كشيدند، محبّ آن حضرت بوده اند و يا مبغض‌؟» ديگر ابن جماعه چيزى نگفت. وفات ابوحيان به سال 745 ه‍. ق در قاهرۀ مصر واقع شد و شهيد اوّل به واسطۀ جمال الدين عبدالصمد بن ابراهيم بن خليل از تلامذۀ ابوحيّان از او روايت مى كند.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 743؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 92؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 712؛ ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة فى اعيان المائة الثامنه، ج 4، ص 302. ابوحيان اندلسى، محمد بن يوسف --> ابوحيان، اثيرالدين محمد

ابوحيان بغدادى يا ابوحيان توحيدى يا ابوحيان شيرازى --> ابوحيان، على بن محمد بن عباس

معتزلى الاصول، شافعى الفروع، شيرازى يا نيشابورى يا واسطى يا بغدادى الاصل (على الخلاف)، از مشاهير علما و فضلاى اواخر قرن چهارم هجرى عهد ديالمه مى باشد و بنابر مشهور، به جهت انتساب به خرماى توحيد نامى كه پدرش آن را در بغداد مى فروخته، به «ابوحيان توحيدى» شهرت يافت و بعضى از شرّاح ديوان متنبّى هم اين شعر او را حمل بر همين معنى كرده اند:

يترشفن من فمي رشفات *** هن فيه أحلىٰ من التوحيد

و يا موافق آنچه از ابن حجر نقل شده، «توحيدى» گفتن او به همان معنى مركوز اذهان و منسوب به توحيد دينى است كه معتزله خودشان را اهل عدل و اهل توحيد نامند؛ در مقابل اشاعره كه به جبر قائل بوده و به همين جهت، گويا خدا را نشناخته و اصلاً توحيد نكرده اند.

ابوحيّان از مشايخ صوفيّه، رئيس بلغا، فيلسوف ادبا، اديب فلاسفه، در فقه و كلام و نحو و شعر و لغت و ادبيّات عرب و بعضى از فنون ديگر متفنّن، گاهى او نيز مانند ابوحيّان اثيرالدين مذكور فوق به «ابوحيان نحوى» موصوف و با اين همه مراتب علميّه، مردى بوده كذّاب و قليل الورع والديانه. به نوشتۀ معجم الادباء، با آن همه ذكاوت و فطانت كه وحيد دنيا بوده، بسيار بدزبان و هرزه دراى، طعن و توهين و تحقير ديگران دكان خودفروشى او بلكه به نوشتۀ ابن خلّكان، بدعقيده هم بوده است.

از صاحب بن عبّاد و وزير مهلبى، كه بعد از استحضار از سوء عقيدۀ او تصميم قتلش داده بودند، فرارى بود. موافق نقل معتمد از تاريخ ابن حوزى، زنادقۀ اسلام سه كس بوده اند: ابن الراوندى، ابوالعلاء معرى، ابوحيان توحيدى و صدمۀ اسلامى ابوحيّان بيشتر از ديگران بوده است. بارى، تأليفاتى نيز بدو منسوب دارند:

(ثلب خ ل) الوزيرين (كه دو مجلد بوده و حاوى مطاعنى است كه به دو نفر وزير روشن ضمير، صاحب بن عباد و ابوالفضل ابن العميد، بسته است و ابن خلكان گويد كه در اين كتاب به دو نفر وزير معظم تاخته، نقايص ايشان را شمرده، فضايل ايشان را سلب كرده و نهايت تعصب به كار برده و انصاف ننموده است.

پس گويد: موافق آنچه خودم تجربه كرده و از موثقين نيز شنيده ام، اين كتاب بسيار شوم و بدميمنت است؛ هر كه تملكش نمايد، احوالش واژگون گردد و بعضى از اسباب تأليف اين كتاب را هم در شرح حال ابن عباد، اسماعيل بن عباد تذكر خواهيم داد)؛ 9. المحاضرات والمناظرات؛ 10. المقامات؛ 11. المقايسات.

وفات توحيدى به نوشتۀ كشف الظنّون، سال 380 ه‍. ق و در روضات از بعض معاجم نقل كرده كه در حدود سال مذكور و يا بعد از آن بوده؛ پس، از بعض تواريخ معتبرۀ شيراز نقل كرده كه به سال 360 ه‍. ق در شيراز وفات يافته است. نگارنده گويد: موافق آنچه فوقاً در تاريخ تأليف كتاب صديق و صداقت اشاره شد، در سال 400 ه‍. ق در قيد حيات بوده و وفات او ظاهراً بعد از آن تاريخ مى باشد، بلكه در طبقات الشّافعية او را از رجال قرن پنجم شمرده و در سوء عقيدۀ او نيز توقف كرده است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 744؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 15، ص 5؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 173؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 304؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 14؛ سبكى، تاج الدين، طبقات الشافعية الكبرى، ج 4، ص 2.

ابوحيان غرناطى يا ابوحيان، محمد بن يوسف يا ابوحيان نحوى --> ابوحيان، اثيرالدين محمد

گاه است كه ابوحيّان توحيدى فوق را نيز «ابوحيّان نحوى» گويند، ولكن در صورت نبودن قرينه، راجع به اوّلى است و بس.

ابوحيان نيشابورى يا ابوحيان واسطى --> ابوحيان، على بن محمد بن عباس

بن محمد بن حيوس بن محمد بن مرتضى بن محمد بن هيثم بن عدى غنوى، مكنّى به

«ابوالفتيان»، ملقّب به «صفى الدوله»، از مبرّزين و مشاهير شعراى شام مى باشد و ازآن رو كه پدرش از امراى مغرب زمين بوده، او نيز به «امير» شهرت داشته و ديوان شعر بزرگى هم دارد و جمعى از ملوك و اكابر را ديده و در قبال مدايح ايشان به انعامات بسيارى نائل گرديده و از اوست:

إنّي دعوت ندىٰ الكرام فلم يُجبْ *** فلأشكرنّ ندى أجاب و ما دعىٰ

و من العجائب والعجائب جمة *** شكر بطيء عن ندىٰ متسرع

به سال 473 ه‍. ق در 79 سالگى در حلب درگذشت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 114.

يكى از اصحاب حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و موكول به علم رجال است.

ابوحيه، هيثم بن ربيع --> نميرى، هيثم بن ربيع بن زراره

ابوخالد

ابوخالد⁽¹⁾

از اصحاب حضرت موسى بن جعفر عليهما السلام، امامى مذهب، محبّ اهل بيت عصمت عليهم السلام مى باشد. حسن العقيده بودن او از اين روايت وى كه در باب مولد آن حضرت از اصول كافى روايت كرده، ظاهر و هويداست؛ چنانچه خود ابوخالد گويد: هنگامى كه آن حضرت را نزد مهدى عباسى مى بردند، در منزل زباله نزول فرمودند. من هم در حضور ايشان رفته و بسيار اندوهناك بودم. در جواب استفسار از سبب ملال من به عرض رساندم: «چگونه اندوهناك نباشم كه آينده و مآل كار شما با اين طاغى معلوم نيست كه چطور خواهد شد و به كجا خواهد رسيد». در مقام تسلّى فرمودند كه مرا هيچ باكى نبوده و جاى انديشه نيست. در روز فلانى از ماه فلانى در موضع فلانى (كه خود آن حضرت معيّن فرمود) منتظر آمدن من باش. گويد كه بعد از آن روزها و ماه ها را مى شمردم تا آنكه همان روز در همان موضع معيّن چشم به راه و منتظر بودم.

نزديك به غروب گرديد، ولى اثرى پيدا نشد. وسوسۀ شيطانى در دلم خطور كرده و ترسيدم كه در صدق كلام حقيقت انتظام آن امام عالى مقام شكّى كرده باشم؛ پس در عين حال قافله اى از طرف عراق پيدا شد. به استقبال رفته و ديدم كه آن حضرت پيش قافله به قاطرى سوار است. مرا ندا درداد و فرمود كه شك مكن و شيطان دوست مى داشت كه تو شك كرده باشى. من شكر كرده و گفتم: «حمد خدايى را سزاست كه وجود مقدّست را از شرّ ايشان مستخلص گردانيد». فرمود كه بار ديگر به طرف ايشان رفته و ديگر خلاص نخواهم شد. اسم اصلى ابوخالد در جايى به نظر نرسيد و دور نيست كه آن هم «ابوخالد» باشد.

منابع: ياقوت حموى، مراصد الاطّلاع، [ج 2، ص 656]؛ مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال، [ج 3، الكنى، ص 14 و ج 2، القسم الأوّل، ص 187، ذيل ش 6897].

از اصحاب حضرت رضا عليه السلام مى باشد كه نخست واقفى مذهب و به امام حىّ و قائم آل محمد بودن و مهدى منتظر بودن حضرت موسى عليه السلام معتقد بود. اخيراً از روى قواعد نجومى از آن عقيده منصرف و برخلاف اصحاب قبلى خود به عقايد حقّه موفق و به موت آن حضرت و امامت حضرت رضا عليه السلام قاطع گرديد و ظاهراً اسم اصلى اش نيز «ابوخالد» بوده است.

منابع: كتب رجاليه.

ابوخالد، عبدالملك بن عبدالعزيز --> ابن جريج

ابوخالد كابلى يا ابوخالد كنكر --> ابوخالد، وردان

از اهل كابل مى باشد كه نامش همين «وردان»، لقبش «كنكر» و يا خود «كنكر» نام اصلى مادرزادى او و «وردان» اسم يا لقب مشهورى اوست؛ به هرحال، وى از اجلاّى اصحاب حضرت سجّاد عليه السلام بوده، در بدايت حال كيسانى مذهب و به امامت جناب محمد حنفيه و قائم آل محمد بودن وى معتقد بوده و مدتى هم خدمتش نمود تا آنكه روزى آن جناب را به حرمت حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام سوگند داد و امام مفترض الطاعه بودن او را از خودش استفسار نمود. در جواب فرمود: «يا اباخالد!

قسم بزرگ دادى. همانا امام مفترض الطاعۀ من و تو و عموم مسلمين، حضرت على بن الحسين عليه السلام است». ابوخالد خدمت آن حضرت شتافته و پس از استيذان، فيض ياب حضور مبارك گرديد. آن حضرت فرمود: «مرحبا بك يا كنكر! چه رو داده كه برخلاف عادت معمولى ات به ديدن ما آمدى‌؟» ابوخالد به مجرّد اين كلام سجدۀ شكر كرد و گفت: «حمد خداوندى را كه آن قدر از اجل حتمى مهلتم داد كه معرفت به امام خود رساندم». آن حضرت فرمود: «چگونه امام خود را شناختى‌؟» ابوخالد قضيۀ قسم دادن او به جناب محمد حنفيّه و ارشاد آن جناب را به دستور مذكور عرض كرد و هم اظهار داشت كه تو مرا به همان اسم اصلى مادرزادى ام، كه به ذات الهى قسم، غير از پدر و مادرم كسى مرا بدين اسم نمى شناخته، ندا دردادى؛ پس يقين كردم كه امام مفترض الطاعۀ من و عموم مسلمين شما هستيد».

بارى، صاحب ترجمه از اعيان اصحاب حضرت سجّاد عليه السلام و ثقات و معتمدين ايشان، بلكه به مدلول بعضى از آثار دينيّه، از حواريّين آن حضرت بوده است. ناگفته نماند ظاهر شرح حال فوق، كه موافق بعضى از كتب رجال و تراجم احوال نگاشته آمد، آنكه ابوخالد كابلى يك تن بوده و نامش نيز مابين «وردان» و «كنكر» محل خلاف و نظر و ظاهر كلام علامه موافق روايت مذكوره آنكه نام اصلى اش «كنكر» و «وردان» اسم يا لقب مشهورى او مى باشد، لكن ظاهر كلام رجال شيخ كه در تنقيح المقال نقل كرده، آنكه «ابوخالد كابلى» عنوان دو تن از اصحاب ائمّه عليهم السلام بوده و به قيد «اكبر» و «اصغر» از همديگر امتياز يابند.

ابوخالد كابلى اكبر نامش «كنكر» و از اصحاب امام سجّاد عليه السلام بوده كه فوقاً مذكور شد و اما ابوخالد كابلى اصغر نامش «وردان» و از اصحاب حضرت باقر و حضرت صادق عليهما السلام بوده است و موافق نقل معتمد، در رجال ابن داوود نيز به تعدّد ابوخالد قائل، اكبر را به نام مذكورش «كنكر» عنوان كرده و اصغر را نيز به نام خودش نگارش داده و علامه ملتفت قضيه نشده و به اتحاد و يكى بودن ابوخالد قائل و چنانچه مذكور شد، «كنكر» را نام اصلى همان وردان پنداشته است. از كلمات بعضى از علماى رجال استظهار مى شود كه نام هر دو ابوخالد، «وردان» بوده، «كنكر» تنها لقب ابوخالد اكبر است و ظاهر بعضى ديگر نام هر دو «وردان» و لقب هر دو «كنكر» مى باشد؛ بالجمله، تعدّد ابوخالد كابلى مسلّم و جاى ترديد نمى باشد و بسط زائد موكول به كتب مربوطه است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 15؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 66؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 90؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 6، ص 368.

ابوخالد، يزيد بن حاتم --> ابوسعيد، مهلب

ابوخالد، يزيد بن مهلب --> ابوسعيد، مهلب

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال هستند.

مصطلح رجال است.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

ابوخراش، خويلد بن مره --> ابوخراشه، خويلد

ابوخراش، مخلد بن يزيد --> ابوسعيد، مهلب

بن ندبۀ صحابى، از مشاهير مخضرمين شعرا و فرسان قبيلۀ قيس از عرب مى باشد كه كنيه اش «ابوخراشه» يا «ابوخرشه» بوده و هر دو دورۀ جاهليّت و اسلام را ديده است.

بعضى از صولت ها و دليرى ها كه در زمان جاهليّت از وى به بروز آمده بوده، سبب شهرت و آوازۀ وى گرديد. در مدينه فيض ياب حضور مبارك نبوى صلى الله عليه و آله و به شرف اسلام مشرّف، در غزوات حنين و طايف، بلكه در فتح مكّه نيز در ركاب مبارك آن حضرت حاضر، در موقعى كه بعضى از مسلمين صورى از دين مقدّس اسلامى مرتدّ شدند، او همچنان در اسلام خود ثابت بود و در زمان خلافت عمر (13-23 ه‍. ق) درگذشت.

خفاف (با ضمّ و تخفيف) و ندبه هم (به فتح اوّل) نام مادر اوست. نام پدرش موافق قاموس و شرحش، تاج العروس، «عمير بن حرث بن عمرو بن شريد سلمى» بوده و شعر مشهور عباس بن مرداس سلمى هم كه در سيوطى و مغنى و بعضى از كتب عربيّه محل استشهاد بعضى از مسائل ادبيّه است، خطاب به همين صاحب ترجمه مى باشد:

اباخراشةَ امّا انت ذا نفر *** فانّ قومي لم يأكلهم الضبع

كنيه اش «ابوخراشه» (به ضم خاء بر وزن كناسه) است و اينكه در قاموس الاعلام حرف الف ماقبل شين را اسقاط كرده و «ابوخرشه» نوشته است، اشتباه و يا از سهو چاپخانه بوده و ممكن است كه هر دو صحيح و مستعمل است.

منابع: جامع الشواهد؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 3، ص 2052؛ حاشيۀ شمنى، [كتاب شرح الدمامينى على مغنى اللبيب است، ج 1، ص 147].

بن مرة بن عبدالعزى بن معاويه هذلى، نيز از مخضرمين شعراى عرب بوده و هر دو دورۀ جاهليّت و اسلام را ديده است. بسيار سريع السير بوده؛ به حدى كه در دويدن بر اسب پيشى مى گرفت. در زمان جاهليّت به مكّه رفت. وليد بن مغيره، عموى ابوجهل، دو اسب داشته و مى خواست كه داخل در اسب دوانى باشد. ابوخراشه گفت: «اگر من در دويدن بر اسب هاى تو سبقت بگيرم، چه خواهى داد؟» وليد گفت: «هر دو اسب از آن تو باشد»؛ پس ابوخراشه سبقت كرده و هر دو اسب را تملك نمود. محتمل است كه اين ابوخراشه همان ابوخراشۀ مذكور فوق بوده و اختلاف اسم ناشى از اختلاف خطوط با همديگر بوده باشد و كنيۀ او را در قاموس «ابوخراش» نوشته است.

منابع: اطلاعات متفرقه؛ ظاهراً در اغانى هم هست.

ابوخرشه --> ابوخراشه، خفاف

(سه شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

از اصحاب و مصطلح رجال است.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

ابوالخطاب، عبدالحميد بن عبدالمجيد --> اخفش، عبدالحميد بن عبدالمجيد

ابوالخطاب، عمر بن حسن --> ذوالنسبين

ابوالخطاب، عمر بن عبدالله ابى ربيعۀ قرشى --> مخزومى، عمر بن عبداللّٰه

ابوالخطاب، قتادة بن دعامه --> سدوسى، قتادة

ابوالخطاب، محفوظ بن احمد --> كلواذانى، محفوظ بن احمد

ابوالخطاب، محمد بن على --> جبلى، محمد بن على

از مشاهير و مهرۀ اطبّاى بغداد مى باشد كه در ضبط معانى و هر دو قسمت علمى و عملى طبّ مسلّم كلّ‌، لكن در فنون ادبيّه قليل الحظّ و كثيراللحن و طبيب مخصوص ابوالمعالى هبة اللّه محمد بغدادى، وزير مستظهر باللّه، بيست وهشتمين خليفۀ عباسى (487-512 ه‍. ق)، بود. كتابى در ساختن آلات جراحى و يكى ديگر در مفردات ادويه به طريق جدول و يكى هم در طب دارد كه نامش شامل و به شصت وسه مقاله مشتمل و تمامى مطالب طبّى را به طرز سؤال و جواب حاوى و نزد اهل فنّ بسيار مطلوب است. وى در سال 500 يا 515 ه‍. ق درگذشت.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 113؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 714.

مقلاص اسدى كوفى، ملعون غالى، كه علاوه بر «ابوالخطاب» به «ابواسماعيل» و «ابوالظبيان» نيز مكنّى، در بدايت حال مستقيم الاحوال و از اصحاب حضرت

صادق عليه السلام بوده كه مسائل شيعيان را به حضور مبارك آن حضرت رسانده و جواب صادر مى نمود؛ عاقبت به بعضى دعاوى فاسده آغاز كرد و جمعى از اشقيا نيز به سرش گرد آمدند تا آنكه مردم به مقالات فاسدۀ ايشان استحضار يافته و خود و اتباع او را كشتند. همين ابوالخطاب سرسلسلۀ فرقۀ خطابيه مى باشد كه تحت عنوان بزيعيّه اشاره نموديم و اخبار بسيارى در لعن و ذمّ و تبرّى از او در رجال كشى و غيره وارد و او را به جهت انتساب به پدرش، مقلاص، كه كنيۀ «ابوزينب» را داشته، «ابن ابى زينب» نيز گويند و در رديف اشخاص مسمّى به «محمد» از نخبة المقال گويد:

ثم ابن مقلاص ابوالخطاب *** ملعون الغالي لدى الاصحاب

منابع: كتب رجاليه.

مصطلح رجال است.

(سه شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

بن محمد بن شعيب بن صخر، بصرى البلده، جمحى القبيله، حنفى الشهره، از مشاهير شعرا و ارباب سير مى باشد كه در اخبار و آداب و اشعار و انساب سلف باخبر و از راويان آنها بود. مدتى در بصره قضاوت نموده و اشعار نغز و طرفه مى گفته و از اوست:

قالوا نراكَ تُطيل الصمتَ قلتُ لهم *** ما طول صمتي منْ عيّ و لا خرس

لكنه احمد الامرين عاقبة *** عندي و ابعده من منطق شكس

ءأنشر البز (البر خ ل) في من ليس يعرفه *** او أنثُر الدَّر للعميان فى الغلس

قالوا نراك اُديباً لست ذاخطل *** فقلت هاتوا اروني وجهَ مقتبس

لو شئتْ قلت ولكن لا أرى أحداً *** يروي الكلام فأعطيه مدىٰ النفس

كتاب طبقات الشّعراء الجاهليّين و كتاب الفرسان از تأليفات او بوده و در سال 305 ه‍. ق درگذشت و بعضى از كلمات او مشعر به تشيّع مى باشد.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 16، ص 204؛ ابن نديم، الفهرست، ص 165.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشد.

مصطلح رجال است.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

ابوالخير

ابوالخير⁽¹⁾

طالقانى قزوينى، ملقّب به «رضى الدين»، از اجلاّى علماى شافعيّه و اكابر حفاظ و وعاظ اواخر قرن ششم هجرت مى باشد كه با ابن جوزى عبدالرحمان، واعظ مشهور آتى الذكر، معاصر بود. در بعضى اوقات در بغداد، به نوبت مجلس وعظ منعقد مى نمودند. هركدام يك روز موعظه كرده و خليفۀ وقت نيز در مجلس موعظه حاضر و در پس پرده مى نشست و ازدحام عام مى شد. نوادر بسيارى در تبحّر و كثرت احاطۀ صاحب ترجمه در حديث و تفسير و قرائت و ديگر علوم شرعيّه و فنون اسلاميّه منقول و در سال 590 ه‍. ق درگذشت.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 4.

ابوالخير، احمد بن على بن احمد --> نجاشى

ابوالخير، احمد بن مصطفى --> طاش كبرى زاده

ابوالخير، جواد --> ابوالخير، حماد

ابوالخير، حسن بن سوار --> ابن الخمار

ابوالخير، عاشق --> عاشق، ابوالخير

ابوالخير، عبدالله بن عمر --> بيضاوى، عبداللّٰه بن عمر بن احمد

ابوالخير، فضل الله --> ابوسعيد، فضل الله بن ابى الخير

ابوالخير، محمد بن عبدالرحمان --> سخاوى، محمد بن عبدالرحمان

ابوالخير، محمد بن عبدالله --> مروزى، محمد بن عبدالله

ابوالخير، محمد بن محمد بن على --> جزرى، محمد بن محمد

فارسى، ملقّب به «تقى الدين»، مكنّى به «ابوالخير»، از اكابر علماى اماميّۀ قرن دهم هجرت و از اجلاّى تلامذۀ غياث الدين منصور سابق الذكر (متوفى در حدود سال 940 ه‍. ق) بوده و از تأليفات اوست:

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

ابوداوود

ابوداوود⁽¹⁾

بن اشعب (اشعث خ ل) بن اسحاق بن بشير بن شداد بن عمرو بن عمران، ازدى سجستانى، از اكابر و مشاهير علما و محدّثين و حفاظ عامّه مى باشد كه در سال 202 ه‍. ق تولد يافت. بارها به بغداد رفته و سياحت ها نمود. از مشايخ كبار خراسان و عراق و شام و مصر و مكّه و مدينه احاديث بسيارى استماع كرد؛ چنانچه خودش گويد: پانصد هزار حديث نبوى كتابت نمودم و از آن جمله چهارهزار و هشت تمام يا هشت صد حديث صحيح و قريب به صحيح انتخاب كرده و در كتاب سنن خود مندرج داشتم و از اين احاديث صحيحه نيز چهار حديث براى دين انسانى كافى است: اول «انما الاعمال بالنيات»؛ دويم «من حسن اسلام المرء تركه ما لايعنيه»؛ سوم «لايكون المؤمن مؤمنا حتى يرضى لاخيه ما يرضى لنفسه»؛ چهارم «الحلال بين والحرام بين و بين ذلك امور مشتبهات». همين كتاب سنن به سنن ابى داوود معروف و يكى از صحاح ستّۀ اهل سنّت و جماعت مى باشد كه در مصر و لكناو با شروح متفرقه چاپ شده است. آن را خود ابوداوود بعد از تأليف به نظر احمد بن حنبل كه آخرين ائمّۀ اربعۀ ايشان است، رسانيد و زياده از حد مورد تحسين گرديد. از ابراهيم حربى نقل است كه بعد از تأليف كتاب سنن، تمامى مشكلات حديث به ابوداوود سهل و نرم شد؛ چنانچه داوود نبى را سختى آهن. ابوداوود علاوه بر كتاب سنن مذكور، يك كتاب ديگر مراسيل نامى نيز در حديث تأليف داده و در قاهره چاپ شده است.

وفات ابوداوود روز جمعه پانزدهم شوال 272 يا 273 يا 275 ه‍. ق و يا به قول قاموس الاعلام، 285 ه‍. ق در بصره واقع شد و پسرش، عبدالله، نيز از اكابر حفاظ و مراتب علميّه اش مسلم كل و شرح حالش به عنوان سجستانى، عبداللّٰه مذكور افتاده است. منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 321؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 230؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 246؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و

جغرافيه، ج 1، ص 58؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 9، ص 55.

ظاهرى، از مشاهير علما و فقهاى عامّۀ قرن سوم هجرت مى باشد كه به فقه شافعى مايل و ملاك احكام او ظاهر آيات قرآنى و احاديث نبويّه بود. قياس را، كه از اختراعات ابوحنيفه بوده، اكيداً ردّ مى نمود؛ به همان جهت، به «ظاهرى» شهرت يافته و در فنون رياضيّه نيز خبير بود. كتاب هاى اقليدس را به عربى ترجمه و شرح نمود و به سال 270 ه‍. ق در 68 سالگى درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 714.

بن خرشه يا اسلم بن لوزان، انصارى خزرجى ساعدى، از اصحاب كبار و اكابر انصار عالى مقدار و شجاعان نامى عرب مى باشد كه همواره در مدافعه از اسلام مى كوشيد.

در بدر و احد و جميع غزوات اسلامى در ركاب مبارك حضرت نبوى صلى الله عليه و آله حاضر بود.

آن حضرت در روز احد شمشير خود را بدو داد. او نيز با همان شمشير جمعى را كشت. وى يك دستمال سرخ بر سر مى بسته و همه او را به همان علامت مى شناختند.

بعد از وفات آن حضرت در زمان خلافت ابوبكر در جنگ يمامه نيز، كه براى مدافعه از مسيلمۀ مدّعى نبوت تشكيل يافته بوده، حاضر شد و عامل قوى در قتل آن خبيث بود. چنانچه پس از آنكه سپاه مسيلمه در حديقة الرحمان، كه به «حديقة الموت» موسوم شده، پناهيده و در باغ را بستند، ابودجانه با آن دل قوى كه داشته، مسلمانان را گفت كه او را در ميان سپرى برنشانند و سرنيزه ها را به اطراف سپر محكم بسته و بلندش كنند. چون همچنان كردند، ابودجانه از سر ديوار به باغ جسته و مانند شير ژيان مى خروشيد و از كسان مسيلمه مى كشت تا براء بن مالك نيز از مسلمانان به همان روش داخل باغ شد و در باغ را باز كرد.

مسلمانان وارد باغ گشتند. مسيلمه نيز در آن بين مقتول شد و بنابر مشهور، براء و ابودجانه نيز در همان جا بعد از اظهار شجاعت هاى فوق العاده به شهادت رسيدند. بنا به روايتى ديگر، ابودجانه زنده بوده تا در صفيّن به شهادت رسيد.

على الجمله، جلالت ابودجانه مسلّم و به روايت شيخ مفيد، يكى از آن 27 نفر است كه

با حضرت قائم آل محمد - عجل الله فرجه - از ظهر كوفه بيرون آمده و از حكّام و انصار آن حضرت مى باشد. بارى، عجب تر قول تاريخ حشرى است كه ابودجانه به آذربايجان آمده و در محاربه، داد مردانگى داده تا به شهادت رسيد و در قريۀ خليجان (يك فرسخى تبريز) مدفون است. منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 15؛ كتب رجاليه.

ابوالدّر، ياقوت --> مستعصمى

ابوالدّر، ياقوت --> ملكى، ياقوت بن عبداللّٰه

ابوالدّر، ياقوت --> مهذّب الدين، ياقوت بن عبداللّٰه

3539 و 3540. ابوالدّرداء، عامر (قرن 1 ه‍. ق)

بن حارث صحابى و عويمر يا عويم يا عوير بن عامر بن زيد خزرجى انصارى صحابى مدنى، هر دو از اصحاب و مجهول الحال. به مدلول كلمات بعضى از علماى رجال و ارباب تراجم، با اينكه حضرت على عليه السلام را از چندين جهت اولى به خلافت دانسته و به معاويه هم در اين باب اعتراض مى كرده اند، لكن به امامت و واجب الاطاعه بودن آن حضرت معتقد نبودند و قول آن بزرگوار را (در قاتل نبودن عثمان و عدم جواز تسليم قاتلين يا متّهمين به قتل او به معاويه) قبول نكرده و از آن حضرت منحرف شده و ترك نصرت كردند؛ بالجمله، ضعف حال و صحيح العقيده نبودن ايشان از كتب تراجم و اخبار و سير مكشوف و با وجود اين، حكيم بوده و فقيه.

احاديث بسيار و بعضى از اقوال حكيمانه از عامر منقول و زنش «ام الدرداء» نيز از نسوان صالحۀ صحابيات بوده است.

منابع: شعرانى، عبدالوهاب، لواقح الأنوار فى طبقات السادة الاخيار، ج 1، ص 21؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 715؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 58؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 16.

يا زبد بن جون، غلامى بوده حبشى سياه رنگ، از موالى بنى اسد از شعراى اوايل عهد خلافت عباسى. شاعر مخصوص اولين و دويمين و سيّمين ايشان، سفاح و منصور و

مهدى عباسى، بود. به جهت لطافت اشعار و مهارت فوق العاده كه در اصول و آداب و وظايف نديم بودن داشته، به انعامات بسيارى از ايشان نائل آمد و در عين حال، به جهت ضعف عقيدۀ مذهبى، به محرمات دينيّه مايل بود و نوادر و غرايب بسيارى از وى منقول است.

در روز وفات زن او، كه دخترعموى منصور عباسى بوده، خليفه نيز در تشييع جنازه و دفن وى حاضر و بيش از اندازه افسرده و متألم بود. در موقع دفن به ابودلامه كه نزديكى وى نشسته بوده، گفت: «واى بر حال تو! براى اين خانۀ تنگ و تاريك چه چيز تهيه كرده اى‌؟» گفت: «دخترعموى خليفه را». پس منصور از كثرت خنده بر قفا افتاد و گفت: «مرا پيش مردم رسوا نمودى». از ابيات قصيده اى است كه در مرثيۀ ابوالعباس سفاح گفته است:

ويلي عليك و ويل اهلي كلهم *** ويلاً و عولاً في الحياةِ طويلا

فلتبكين لك السماء بعبرة *** و لتبكين لك الرجال عويلا

ماتَ الندىٰ اذ متَ يا ابن محمد *** فجعلته لك في التراب عديلا

مقصود از ابى دلامه در مثل معروف «اعيب من بغلة ابى دلامة» كه حريرى نيز در مقامۀ چهلم تبريزيّه از كتاب مقامات خود نقل كرده، همين ابودلامه صاحب ترجمه بوده است. از جملۀ عيوب قاطرش آن بوده كه شاش خود را حبس مى كرد و در ميان جماعت شاشيده و آن را بر ايشان مى پاشيد.

از اطناب كلام اعتذار نموده و يكى ديگر از نوادر ابودلامه را نيز مى نگارد: گويند روح بن حاتم مهلبى، والى بصره، به محاربۀ لشكر خراسان رفته و ابودلامه نيز حاضر بود؛ پس مبارزى از لشكر خراسانيان خارج و جمعى از كسان روح را كشت؛ پس روح، ابودلامه را به مبارزت وى تكليف نموده و اصرارش نمود. او امتناع كرده و اين اشعار را فروخواند:

إنّي أجود بروحي أن تقدمني *** الى القتال فيخزي لي بنواسد

ان المهلَّب حب الموت اورثكم *** و لم أرث أنا حب الموت من أحد

إن الدنو الى الاعداء اعلمه *** مما يفرق بين الروح والجسد

لو أنّ لي مهجة اخرى لجدت بها *** لكنها خلقت فردا فلم اجد

روح گفت: «پس حقوق سلطانى را براى چه مى گيرى‌؟» گفت: «براى آنكه از طرف او

مدافعه كنم، نه براى آنكه عوض او كشته شوم». روح قسم ياد نمود كه البته بايد به مبارزت رفته و آن مرد مبارز را بكشى و يا اسيرش كنى و يا خودت كشته شوى.

ابودلامه ناچار ماند و گفت: «اين اول روز آخرت است و ساز و سامانى لازم دارد».

روح گفت او را نان و مرغى پخته و قدرى شراب و تنقلات دادند؛ پس ابودلامه به ميدان رفته و اسب را به جولان آورد و نيزه بازى و شمشيربازى نمود. در موقع مواجهه با حريف، شمشير را در غلاف كرد و گفت: «شتاب مكن كه چند كلمه خواهم گفت و گوش دار كه من براى مهمّى پيش تو آمده ام». پرسيد كه آن چيست‌؟ ابودلامه بعد از شناساندن خود گفت كه من براى مقاتلۀ تو نيامده ام. فقط شهامت و لياقت تو را ديده و براى صداقت بستن با تو آمده ام. تو را به امرى دلالت مى كنم كه بهتر از مبارزه و مقاتله باشد. گفت: «بگو. ان شاءاللّه مبارك است». ابودلامه گفت: «مى بينم كه از كثرت مقاتله خسته و گرسنه و تشنه شده اى. ما را با خراسان و عراق چه كار است‌؟ من نان و گوشت و شراب دلبخواه همراه دارم. بهتر آن است كه در كنار اين نهر كه در نزديكى است، فرود آمده و آنها را صرف كرده و شب را نيز با سرود و تغنّى به صباح آريم». حريف نيز اظهار رغبت كرده و برحسب تبانى، ابودلامه گريخته و حريف هم تعقيبش كرد تا از ميان لشكر خارج شدند و خودشان را به كنار همان نهر رساندند.

ابودلامه گفت: «اين روح بن حاتم از خانوادۀ مروّت و كرم مى باشد. اين انگشتر هم مال اوست كه به تو بذل كرده. كنيز و نيزه و اسب و خلعتى فاخر نيز به تو عنايت خواهد فرمود».

پس هر دو متفقاً نزد روح آمدند. ابودلامه گفت: «از آن سه چيز كه مرا مابين آنها مخيّر نمودى، كشتن حريف را قادر نبودم و كشته شدن خودم را نيز راضى نشدم.

دست خالى برگشتن را هم قانع نگرديده ام. اينك شقّ سيّمى را انجام داده و با خود حريف آمدم و اكنون اسير كرم توست و فلان چيزها را نيز بدو بذل كرده و وعده داده ام». روح گفت: «وقتى قبول دارم كه خانواده و اهل و عيال خودش را نيز بياورد كه از محذور انصراف آسوده خاطر باشيم». آن مرد حريف گفت: «اهل و عيال من دور و آمدن ايشان غيرميسور است، لكن به طلاق زنم سوگند ياد مى كنم كه خيانتى به شما نكرده باشم، والاّ زنم مطلقه بوده و آوردنش نيز سودى ندارد». روح باور كرد و آن گفته هاى ابودلامه را با زيادتى هاى بسيارى بدو ببخشيد؛ پس آن خراسانى به ميدان

جنگ برگشت و با خراسانى ها بناى مقاتله گذاشته و انتقام بسيارى از ايشان برآورده و اين قضيه سبب اعظم فتح و ظفر روح بن حاتم گرديد. وفات ابودلامه به سال 161 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 54؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 74؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 209؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 11، ص 165.

ابودلف

ابودلف⁽¹⁾

بن معقل بن ادريس، عجلى، از طايفۀ بنى عجل مى باشد و سلسلۀ نسبش به بكر بن وائل موصول مى شود. وى از فضلاى ادبا و شعراى امرا و مرجع استفادۀ ادبا و فضلا و شعرا بود و به جودت طبع و سخاوت و مردانگى و شجاعت معروف است. پدرش، عيسى، شهر كرج را بنياد نهاد، ولى عمرش به انجام رساندن آن وفا نكرد؛ پس ابودلف به حكم عزيمت موروثى به پايانش رسانيد و با تمامى خويشاندوان خود كوچيده و در آنجا اقامت گزيد و توطّن نمود.

ابن خلّكان موافق آنچه از ديگران نيز نقل شده، گويد: روزى ابودلف را در ايّام مرض موت اندك تخفيفى از آن شدت وجع و الم كه داشته، حاصل شد. به دربان گفت: «آيا كسى از نيازمندان بر در سراى ما هستند؟» گفت: «بلى، چندى است كه ده نفر از سادات خراسان حاضر و منتظر صحت و بهبودى امير و اذن ورود مى باشند». پس با ضعف تمام بر بستر نشست. بعد از تفقّد، مكشوف داشت كه ضيق معاش و قلت بضاعت، ايشان را از اهل و وطن آواره ساخته و به اميد عطا نزد وى آمده اند. امر نمود كه هريكى از ايشان را يك كيسه طلا، كه هر كيسه اى محتوى دو هزار دينار (هر دينارى معادل يك اشرفى طلاى هيجده نخودى ايرانى است) بوده، دادند؛ علاوه بر آن، مخارج و نفقۀ مراجعت ايشان را نيز عطا فرمود كه آن كيسه ها را همچنان سربسته و دست نخورده به اهل خود برسانند. در قبال اين خدمت، درخواست نمود كه هريكى از ايشان سلسلۀ نسب خود را پدر بر پدر تا حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و

صديقۀ طاهره عليها السلام به خط خودشان نوشته و در پايان آن ورقه نيز به خط خودشان بنگارند: «يا رسول الله! انى وجدت اضاقة و سوء حال فى بلدى و قصدت ابادلف العجلى فاعطانى الفى دينار كرامة لك و طلبا لمرضاتك و رجاء لشفاعتك». ايشان نيز به همان قرار نوشته و تسليمش نموده و رفتند و حسب الوصيه، آن اوراق را در توى كفن ابودلف گذاشته و با او دفن كردند. در كرم و سخاوت و احوال و وقايع شاعرانۀ او غرايب و نوادر بسيارى منقول و در عهد مأمون و معتصم عباسى مشمول عنايات بسيارى بود و وفات او در سال 225 يا 226 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 715؛ ابن نديم، الفهرست، ص 169؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 16؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 299؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 204.

مغربى حضرموتى، معروف به «معمر» و «معمر مغربى»، مكنّى به «ابوالدنيا»، نام و نسب او در كتب مربوطه مابين «عثمان بن خطّاب» و «على بن عثمان بن خطّاب» مردّد و شرح حال و حكايات و قصص او در بحار و غيره مذكور است و در اينجا به پاره اى ملاحظات راجحه تنها به نقل كلام خطيب بغدادى (متوفّى به سال 463 ه‍. ق) اكتفا مى نمايد. در صفحۀ 49 جلد سيّم تاريخ بغداد به واسطۀ عبدالعزيز بن على از ابوبكر آمدى محمد بن عثمان روايت كرده كه او ابوالدينار را در ميان مكّه و مدينه ديده كه از حضرت اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام روايت كرد كه حضرت رسالت صلى الله عليه و آله مى فرمود: «طوبى لمن رآنى و من رآى من رآنى و من رآى من رآى من يرانى». نيز در صفحۀ 297 جلد يازدهم تاريخ بغداد گويد: ابوالدنيا عثمان بن خطاب بن عبدالله بن عوام اشج مغربى بلوى از بلاد مغرب زمين، كه آن را «رنده» گويند، شهرتش «ابوالدنيا»، كنيه اش «ابوعمرو» و از معمّرين دنيا مى باشد كه مدت مديدى زندگانى كرد. بعد از سال 300 ه‍. ق از ديار خود به بغداد آمده و بلاواسطه از حضرت اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام روايت كرد و اكثر ارباب حديث هم از وى نقل حديث نموده و هم از خودش نقل مى كنند كه ولادت او در اوّل زمان خلافت ابوبكر (11-13 ه‍. ق) بود.

پس از آنكه نوبت خلافت به حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام رسيد، به مصاحبت پدر

از وطن خودشان خارج و عزيمت ملاقات و شرفيابى حضور مبارك آن حضرت را داشتند. در نزديكى كوفه از كثرت عطش قدرت حركت براى ايشان نماند. پدرش را، كه بسيار پير بوده، در جايى نشانده و خودش پى آب رفت كه بلكه در اطراف آن صحرا آبى پيدا كند يا از كسى سراغش نمايد. اندكى نرفته بود كه چشمۀ آبى به نظرش آمد كه در مقابل آن، بركه اى بوده و تمامى صحرا را هم آب گرفته بوده است. از آن آب سيراب شد و غسل كرد و برگشته و پدرش را نيز به همان جا برد، لكن ديگر نشانى از آن آب نديدند؛ پس پدر از كثرت عطش بى تاب شد و با نهايت اضطراب جان داد. در همان جا دفنش كرده و تنها شرفياب حضور مبارك آن حضرت شد و وقتى رسيد كه آن بزرگوار عازم صفّين بودند. گويد كه ركاب مبارك را گرفته و سوارش نمودم.

خواستم كه از ران مبارك بوسه دهم، با ركابم زد و رويم مجروح شد و «اشج» گفتن من نيز به همان جهت باقى بودن اثر آن جراحت است. حسب الامر جريان قضيه را عرضه داشتم. به بشارت عمرى دراز مستبشرم فرمود كه هركه از آن آب خورد، عمرى طولانى نمايد و ديگر آن را نتوانى ديد.

ابوبكر جعفر، كه ناقل اين قضيه است، گويد: پس از آنكه ابوالدنيا اين قضيه را نقل كرد، او را تعقيب كرده و اصرار داشتم كه از وى استماع حديث بنمايم تا آنكه به استماع پانزده حديث موفق گرديدم و چند تن از مشايخ بلاد خودش نيز كه همراهش بودند، مى گفتند كه وى به طول عمر مشهور بوده و پدران ما هم نسلاً قبل نسل نقل مى كنند و ملاقات او با حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام محرز مى باشد. يوسف بن احمد گويد كه عثمان بن خطاب به بغداد آمد و پنج حديث روايت كرد و من سه حديث از آن جمله را حفظ كردم؛ يكى اين است كه حضرت اميرالمؤمنين از حضرت نبوى صلى الله عليه و آله روايت كرد كه «كل موذ فى النار». انتهى كلام تاريخ بغداد ملخصاً و مترجماً. بعد از اين جمله گويد: علماى حديث قول ابوالدنيا را متقن نمى دانند و با مرويّات او احتجاج نمى نمايند. وفات او به سال 327 ه‍. ق در اثناى مراجعت به وطن خود وفات يافت.

بعد از وفات او نامش، عثمان، را به على و كنيه اش، ابوعمرو، را به ابوالحسن تبديل دادند، انتهى.

نگارنده گويد: ظاهر بلكه ظنّ مُتاخم به علم آنكه متقن ندانستن قول ابوالدّنيا و احتجاج نكردن علماى حديث با مرويّات او همانا به جهت رافضى و شيعه بودن

اوست كه در نظر بعضى از متعصّبين عامّه جرمى بزرگ و قادح در وثاقت و عدالت مى باشد؛ چنانچه در موارد بسيارى از تاريخ بغداد پس از آنكه شخصى را با اوصاف حميدۀ بسيارى مى ستايد، در پايان كلامش گويد كه در آن شخص غير از رافضى بودن عيب ديگرى پيدا نمى شود.

بسيارى از حالات ابوالدنيا و وقايع عجيبۀ او در دو كتاب جنّة المأوى و نجم ثاقب حاج ميرزا حسين صاحب مستدرك سابق الذكر و در جلد سيزدهم بحار الانوار مجلسى مذكور و در اكمال الدين صدوق ابن بابويه (متوفّى به سال 381 ه‍. ق) با اسانيد بسيارى به شرح حال و گزارشات ابوالدنيا و ملاقات او با حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و از آب غيرمعهود خوردن و از اصحاب آن حضرت بودن و حاضر صفّين و جمل بودن او و پديدار بودن اثر لجام اسب آن حضرت در بالاى ابروى راست او و ديگر عجايب حالات او پرداخته و چند حديث نيز به واسطۀ او از آن حضرت روايت نموده و كلمات او صريح است در اينكه عهد سعادت رسالت را نيز درك كرده و در موقع خلافت ابوبكر نيز در سنّ و سال رشد و كمال بوده است و اينكه چيزى راجع به وفات او ننوشته، ظاهر است در اينكه در زمان صدوق نيز زنده بوده، بلكه موافق آنچه از سيد نعمت الله جزايرى (متوفى به سال 1112 ه‍. ق) نقل شده، در قرن يازدهم نيز زنده بوده است؛ چنانچه سيد مذكور در مقدمۀ شرح عوالى اللا لى بعد از ذكر چندى از اسناد و طرق روايت خود گويد كه ما يك طريق و سند ديگرى داريم كه قريب و قصير (قليل الواسطه) است؛ چنان كه من اجازۀ روايتى دارم از سيد هاشم بن حسين احسائى و او هم اجازۀ روايتى دارد از شيخ محمد حرفوشى (متوفى به سال 1059 ه‍. ق) و او هم همين ابوالدنيا را ديده و ابوالدنياى مغربى و صاحب اميرالمؤمنين بودن و حاضر صفّين و زخمى شدن روى او از اثر ركاب آن حضرت و ديگر اوصاف و علائم قطعيّه را از خودش شنيده و در روايت كتب اخبار از ائمّۀ اطهار عليهم السلام تقاضاى اجازه كرده و او نيز در روايت آنها از حضرت اميرالمؤمنين و ساير ائمّه عليهم السلام اسماً به اسم تا حضرت قائم - عجل الله فرجه - اجازه داده و همچنين در نقل كتب عربيّه از مصنّفين آنها نيز اجازه اش داده و بنابراين سند سيد نعمت الله جزايرى با سه واسطه از معصوم روايت مى نمايد. على الجمله، تحقيق قطعى بعضى از اين مراتب به تاريك مى رسد و احراز واقع قضيه به جهت قصور وسايل و اهميّت موضوع خارج از امكان عادى مى باشد و

تحقيق مزاياى ديگر ابوالدنيا را به كتب مذكوره و ديگر كتب مربوطه موكول مى دارد و در رديف اشخاص مسمّى به «على» از نخبة المقال گويد:

ثم ابوالدنيا بن عثمان على *** معمر المغرب صاحب الولي عليه السلام

از مشاهير شعراى زمان جاهليت عرب مى باشد كه بالخصوص در وصف اسب اشعار خوبى داشت و بعضى نوادر دربارۀ وى منقول و از اشعار اوست:

والدهر يلعب بالفتى *** والدهر اروع من ثعالة

والعبد يقرع بالعصا *** والحر تكفيه المقالة

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 715.

ابوالدوانيق، عبدالله يا عبيدالله --> منصور دوانقى

از مشاهير شعراى قريش مى باشد كه در اواخر خلافت حقّۀ حضرت على عليه السلام نشئت و در زمان معاويه و يزيد شهرت يافت. قصايد بسيارى در مدح معاويه و عبدالله بن زبير گفت. طراوت اشعارش با صباحت و لطافت اندامش توأم بود؛ ازاين رو معاشقاتى مابين او و بعضى از مشاهير نسوان عرب واقع شد و اخبار و نوادرى در اين باب منقول است. از آن جمله مابين او و عمره نامى از مشاهير شعراى نسوان قريش، كه خانه اش مرجع ادبا و مجمع شعرا بوده و ابودهبل نيز بيشتر از ديگران مراوده داشته، متدرجاً روابط معاشقه برقرار و بالاخره در مكّه منتشر گرديد تا از طرف خود عمره از ورود خانۀ او ممنوع و ازاين رو بسيار متألّم شد و اشعار سوزناك بسيارى در هجران و مفارقت خود گفت كه از آن جمله است:

و قالوا لنا ما لم نقل ثم كثروا *** علينا و باحوا بالذي كنت اكتم

أليس عظيماً أن نكون ببلدة *** كلانا بها ثاو و لانتكلم

در مكّه معاشقۀ دو طرفى بين او و عاتكه، دختر معاويه، نيز واقع شد. در مراجعت از مكّه به طمع ديدار عاتكه به شام رفته و در آنجا نيز از ديدارش محروم شد و به حال دردناكى اشعار سوزناكى سروده و از درد هجران نالان بود تا به سبب انتشار آن اشعار،

از طرف معاويه تبعيد و ملزم به مراجعت مكّه گرديد. حسرت نامه هاى بسيارى از آنجا به معشوقۀ خود مى فرستاد تا يكى از آنها به دست معاويه و يزيد افتاد و يزيد قتل او را تصميم داد، لكن معاويه دور از عقلش ديده و همان سال براى اصلاح اين حال به حج رفت. ابودهبل را با احسانات و نوازش هاى بسيارى به هر نحوى كه بوده، راضى نموده و از آن تعشقش منصرف گردانيد. از اشعار اوست كه در حق عاتكه گفته است:

حمى الملك الجبار عني لقائها *** فمن دونها تخشىٰ المتالف والقتل

فلا خير في حب يخاف و باله *** و لا في حبيب لايكون له وصل

فوا كبدى اني اشتهرت بحبها *** و لم يك في ما بيننا ساعة بذل

وفات ابودهبل در سال 63 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 715؛ سيد مرتضى، الامالى، مجلس هشتم.

از حاضرين بدر بوده و «ذات الكرش» لقب دخترش مى باشد كه به جهت كوچكى شكم، اين لقب را داشته است.

منابع: جزرى، ابن اثير، المرصّع، [ص 177].

پنجمين خليفۀ اموى كه در اوّل رمضان سال 65 ه‍. ق به خلافت وى بيعت شد. نخست تنها در مصر و شام حكومت داشت و ديگر ممالك اسلامى تحت حكومت عبداللّه بن زبير بود تا آنكه عبدالله بن زبير را كشته و در عراق و حجاز و ديگر قلمرو اسلامى متصرف و حكمران گرديد. تمامى معاملات را كه تا آن زمان با زبان هاى رومى و قبطى و سريانى و فارسى بوده، به عربى تبديل داد.

بنابر مشهور، نخستين كسى كه در دورۀ مقدّسۀ اسلامى سكّۀ درهمى و دينارى زده، او بوده است كه به امر و اشارۀ حضرت باقر عليه السلام سكّۀ اسلامى به خط عربى زد و تا آن زمان در طلا سكّۀ رومى و در نقره سكّۀ فارسى ايرانى معمول بوده است. در بدايت حال با زهد و ورع و معلومات فقهى و كثرت عبادت شهرت داشت تا همين كه خبر خلافت بدو رسيد، قرآن مجيد را كه در آن حال مشغول تلاوتش بوده، بركنار كرد و گفت: «هذا فراق بينى و بينك». پس بناى ظلم و تعدّى گذاشت و هريك از حجّاج بن يوسف ثقفى

و برادرش، احمد بن يوسف و مهلّب بن ابى صفره و موسى بن نصير و نظاير ايشان را، كه در كثرت ظلم و طغيان مشهور هستند، على الترتيب به حكومت عراق و يمن و خراسان و مصر و ديگر بلاد اسلامى نصب و به جان و مال مسلمين مسلّط نمود. در سال 86 ه‍. ق در دمشق مرد و نزد معاوية بن ابى سفيان به خاك رفت.

در قاموس الاعلام گويد كه ابروهاى عبدالملك به هم موصول، چشم هايش بسيار بزرگ، بدنش پرموى و دهان و نفسش بسيار بدبو و متعفّن بود؛ به حدى كه هر پشه كه از دم دهانش مى گذشت، از عفونت دهانش مسموم شده و به مثابۀ مرده مى شد و كنيۀ «ابوالذباب» يا «ابوالذبان» نيز به همين جهت بوده كه «ذباب» (به ضمّ اوّل) اقسام پشه مى باشد و «ذبان» نيز (با كسر و تشديد) جمع آن است و به قول ابن اثير، «ابوالذباب» گفتن او همانا به جهت اجتماع پشه بر دهان بوده، چنانچه به جهت كثرت بخل او به «رشح الحجر» نيز ملقّب بود.

عبدالملك هفده پسر داشته كه از آن جمله وليد و سليمان و يزيد و هشام خلافت كرده اند و شرح حال پدرش، مروان، نيز در باب اوّل به عنوان اوقص نگارش يافته است. موضوع سكّه زدن عبدالملك كه اشاره شد، محتاج به تتبّع زايد است و به نوشتۀ بعضى از ارباب سير، اوّلين سكّۀ اسلامى در زمان حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام مى باشد و تحقيق قضيه موكول به عهدۀ خود علاقه مندان است و قضيه طريفۀ خراب كردن عبدالملك دارالامارۀ كوفه را در ضمن شرح حال شعبى نگارش داده ايم.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 3111؛ جزرى، ابن اثير، المرصّع، [ص 177]؛ دميرى، محمد بن موسى، حياة الحيوان.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

از اعاظم مشايخ متقدّمين و اماجد محقّقين بوده و از اوست:

يعرفنا من كان من جنسنا *** و سائر الناس لنا منكرون

ايضاً

تو به علم ازل مرا ديدى *** ديدى آنگه به عيب بخريدى

تو به علم آن و من به عيب همان *** رد مكن آنچه خود پسنديدى

وفات و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 48.

غفارى مهاجرى، از اصحاب كبار حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و چهارمين يا پنجمين شخصى است كه بعد از بعثت به دين مقدّس اسلامى مشرّف شد. به نوشتۀ اسد الغابة، سه سال پيش از بعثت نيز خداپرست بود. عابد و زاهد و مستقيم الاحوال و ثابت الايمان و راسخ العقيده و يكى از اركان اربعه (سه ديگر نيز عبارتند از: سلمان و مقداد و حذيفه) و در زمان رده (بعد از وفات آن حضرت) در ايمان و عقايد حقّۀ خود ثابت بوده و اصلاً فتورى در دل او خطور نكرد، بلكه از حواريّين آن حضرت محسوب و در غزوات اسلامى حاضر ركاب مبارك، بعد از وفات آن حضرت نيز ملازم دربار حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، در موالات و نشر مناقب اهل بيت عصمت عليهم السلام متجاهر، در پخش مطاعن اعداء آل محمد عليهم السلام و مدافعه از منكرات، متجاسر و ثابت قدم و قائم و مصداق «لاٰ تَأْخُذُهُ فِى اللّٰهِ لَوْمَةُ لاٰئِمٍ‌» بود.

مواعظ و كلمات قصار زياد داشت. اخبار و روايات بسيارى در جلالت و زهد و ورع و وثاقت و عبادت و عظمت او وارد، فضايل او بى شمار و بعضى از كرامات و خوارق عادات نيز در حق او در كتب مربوطه مذكور مى باشد. خطبه اى هم دارد كه در فهرست شيخ مذكور و تمامى حوادث واقعه بعد از رحلت حضرت رسالت صلى الله عليه و آله را حاوى است.

در حلية الاولياء نيز اخبار از مغيّبات را به ابوذر نسبت داده و يك فقره از آنها را هم نقل كرده است. حضرت رسول الله صلى الله عليه و آله زهد او را تشبيه به عيسى بن مريم نموده و در صدق لهجه اش نيز فرمايد كه آسمان سايه نينداخته و زمين حامل نشده كسى را كه صادق تر از ابوذر باشد. حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام نيز فرمايد: ابوذر حامل علمى شد كه مردم از تحصيل آن عاجز ماندند و چيزى از آن علم را از دلش بيرون نكرد.

بالجمله، شرح مقامات ساميۀ ابوذر كتاب مستقلّى را لازم داشته و خارج از حوصلۀ اين مختصرات است.

مخفى نماند كه ابوذر بعد از وفات ابوبكر نيز در مدينه بود تا آنكه نوبت خلافت به

عثمان رسيد. ابوذر نيز با بعضى از كارهاى او شديداً اظهار مخالفت كرد؛ عاقبت به همين جهت، به شام تبعيد شد. در آنجا نيز از مخالفت اعمال عثمان و معاويه خوددارى و فروگذارى نكرد و مى گفت: «واللّه مى بينم كه نور حق را خاموش، باطل را احيا، اشخاص صادق را تكذيب، غيرمتّقى را براى انجام امور عامّه انتخاب و سر كار آورده، اشخاص صالح را خانه نشين كرده و ديگران را بر ايشان مقدّم مى دارند».

معاويه به عثمان شكايت كرد. اينك از شام نيز به ربذه⁽¹⁾تبعيد شد و در آنجا بوده تا به سال 32 ه‍. ق در زمان خلافت عثمان همان جا در نهايت فقر بلاعقب عازم روضۀ رضوان گرديد.

مالك اشتر و عبدالله بن مسعود، كه با جمعى از ياران خود از آنجا عبور مى كرده اند، از قضيه مستحضر شدند. به لوازم تجهيز و تكفينش قيام كردند. به جنازه اش نماز خوانده و در همان جا دفنش نمودند. اهل و عيالش را نيز به مدينه نقل دادند.

عمرو بن عباس و جمعى ديگر از اصحاب، احاديث بسيارى به واسطۀ او از حضرت رسالت صلى الله عليه و آله روايت كرده اند. در اعيان الشّيعة نيز از مستدرك حاكم از ابوذر روايت كرده كه حضرت رسول الله صلى الله عليه و آله فرمودند: «اذا اقترب الزمان كثر لبس الطّيالسة و كثرت التجارة و كثر المال و عظم رب المال بماله و كثرت الفاحشة و كانت امارة الصبيان و كثر النساء (كذا) و جار السلطان و طفف فى المكيال والميزان و يربى الرجل جرو الكلب خير له من ان يربى ولدا له و لايوقر كبير و لايرحم صغير و يكثر اولاد الزنا حتى ان الرجل ليغشى المرأة على قارعة الطريق فيقول امثلهم فى ذلك الزمان لو اعتزلتما عن الطريق و يلبسون جلود الضأن على قلوب الذئاب». الحديث. اللّهم احفظنا من فتن آخر الزمان.

نام ابوذر چنانچه موافق اسد الغابة و استيعاب و كلبى و واقدى و طبقات ابن سعد و رجال شيخ و فهرست شيخ و خلاصۀ علاّمه و بسيارى از كتب رجاليّه نگارش داديم و بسيار مشهور هم هست، همان «جندب» و پدرش «جناده» است (هر دو به ضمّ جيم و فتح دال)، لكن در كلمات بعضى ديگر از ارباب تراجم مابين «جندب بن سكن»، «جندب بن عبدالله»، «يزيد بن جناده»، «بدر بن جندب»، «برير بن جندب» و غير اينها مردّد و

البته قول مشهور مذكور اقرب به صحت است.

اما «غفارى» با كسر و تخفيف منسوب است به بنى غفار (به همان حركت) كه شعبه اى است از قبيلۀ بنى كنانه و اولاد غفار بن مليل بن ضمرة بن بكر بن عبدمنات بوده و ابوذر نيز يكى از افراد همين بنى غفار مى باشد. توهّم اينكه نسبت او به كوهى غفاره نام يا به ديهى غفاريه نام از مصر بوده و يا به يك نوع كلاه نازك غفاره نامى كه در زير كلاه معمولى بر سر مى گذارند، منتسب مى باشد (كه ابوذر فروشندۀ آن نوع كلاه بوده)، دور از تحقيق است؛ خصوصاً دو فقرۀ اوّلى، كه به نوشتۀ اهل سير، مدنى بوده نه مصرى و رمله بنت وقيعه، مادر ابوذر، نيز از بنى غفار و با پسرش، ابوذر، به شرف اسلام مشرّف بوده است.

منابع: ابن قتيبه، المعارف، ص 110؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 17؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 17، ص 419؛ مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال، [ج 1، ص 234-236، ش 2001]؛ كتب رجاليه.

انصارى مالكى، از مشاهير محدّثين عامّه مى باشد كه در سرخس و هرات و بلخ و مرو و بصره و غيره استماع احاديث شريفه نموده و از تأليفات اوست:

وفات او به سال 434 ه‍. ق واقع شد و نام او را در قاموس الاعلام «عبدالله» و در كشف الظّنون تنها «عبد» نوشته، بلكه تصريح كرده كه به غير اضافه است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 437-438]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 716.

هذلى، از مشاهير قدماى مخضرمين شعراى عرب مى باشد كه هر دو دورۀ جاهليّت و اسلام را ديده و قصايد بسيارى در مدح و مرثيۀ حضرت رسالت صلى الله عليه و آله گفته، ولكن به شرف ملاقات آن حضرت نائل نگرديده است. وى به سال 27 ه‍. ق از زمان خلافت عثمان در محاربۀ روم يا افريقا مقتول شد و اخبار و نوادر بسيارى دربارۀ او منقول

است. نسبت هذلى به قبيلۀ هذيل مى باشد و گويند شاعرترين تمامى قبايل، هذيل و شاعرترين قبيلۀ هذيل نيز ابوذويب است و نيز نقل كرده اند پنج پسر او به مصر رفت و همه شان در ظرف يك سال از طاعون مردند و از ابيات قصيده اى است كه در مرثيۀ ايشان گفته است:

أمن المنون و ريبه تتوجع *** والدهر ليس بمعتب من يجزع

والدهر لايبقى على حدثانه *** جون السراة له جدائد اربع

أودى بنيّ فاعقبوني حسرة *** عند الرقاد و عبرة لاتقلع

فالعين بعدهم كأن حداقها *** كُحِلَتْ بشوك فهي عور تدمع

شعرا اين قصيدۀ عينيۀ ابوذويب را در مرثيۀ اولاد عنوان مى نمايند.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 717؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 17.

ابوالراجيا، مختار بن محمد يا محمود --> زاهدى، مختار

مصطلح رجال است.

ابورافع، ابراهيم يا اسلم --> آل ابى رافع

مصطلح رجال و از اصحاب حضرت رسالت صلى الله عليه و آله است.

(چهار شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند. در اكمال الدين صدوق از كسانى كه به شرف ملاقات حضرت ولىّ عصر - عجل الله فرجه - نائل شده و يا از معجزات آن حضرت واقف شده اند، يكى هم ابوالرجا را نوشته، ولكن اسمى براى او ذكر نكرده است.

غزنوى، از فضلاى شعراى نامى اواخر قرن ششم هجرى مى باشد كه با حكيم سنايى و عثمان مختارى معاصر و به «شاه ابورجا» معروف بود. نظامى عروضى و محمد عوفى صاحب تذكرۀ لباب الالباب تمجيدات بسيارى از وى كرده اند و از اشعار اوست:

اى ناروا ز قد تو بازار نارون *** اى تاختن رسيده ز زلف تو تا خُتن

ساق و سرين و سينه و سيما و ساعدت *** سيماب و سيم و سوسن و نسرين و نسترن

در 597 ه‍. ق درگذشت.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 68.

ابورجا، مختار بن محمد --> زاهدى، مختار

بن قاسم بن احمد بن خديو، اخسيكتى، اديبى است معروف، ملقّب به «ذوالفضائل»، در نظم و نثر و نحو و لغت يدى طولا و دستى توانا داشت. مرجع استفادۀ اكثر فضلا بوده و تلمذش نموده اند و از تأليفات اوست:

وفاتش به سال 526 يا 528 ه‍. ق به موت فجأه در مرو واقع گرديد. ظاهر آن است كه كنيه اش «ابورشاد» با دال بوده و بى دال بودن آن، چنانچه در بعض مواضع به نظر رسيده، از سهوالقلم كاتب است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 83]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 71؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 5، ص 52.

ابورشيد، نوف بن فضاله --> بكالى، نوف بن فضاله

ابوالرضا

ابوالرضا⁽¹⁾

ابوالرضا، صدرالدين --> صدرالدين صدر

ابوالرضا، فضل الله بن على راوندى --> ضياءالدين، فضل اللّٰه

ابوالرضا، محسن بن جعفر --> ابن الرضا

ابوالرضا برادر عيسى ابن الرضا است.

از مردمان زمان جاهليّت قديم مى باشد كه عامل صالح پيغمبر بوده و به جهت رسالت به طرف قومى مبعوث شد. حرام را بر ايشان حلال گردانيد. در موقع تخريب كعبه رهنماى حبشه هم بود. گويند او نخستين كسى است كه عشريّه (ده يك) گرفت.

در ظلم و شومى و نحوست ضرب المثل بود و حجّاج قبر او را سنگسار مى كنند.

جرير گويد:

اذا مات الفرزدق فارجموه *** كما ترمون قبر أبي رغال

منابع: جزرى، ابن اثير، المرصّع، [ص 182-183].

(چهار شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

انطاكى شامى، از مشاهير شعرا، مولد و منشأ وى شهر انطاكيه از بلاد شام بود. مدت

بسيارى در مصر اقامت كرد. اكثر اشعارش در مدح ملوك و اكابر آن ديار مى باشد. در هر دو رشتۀ جدّ و هزل به طرز ابن الحجاج بغدادى آتى الترجمه اشعار طريفۀ بسيارى دارد و سزد كه او را نيز در مقابل ابن الحجاج مذكور «ابن الحجاج شام» گويند و مطلع يكى از قصايد اوست:

وقوققي وقوققي هدية في طبق *** أما تَرَونَ بينكم تيساً طويل العنق

نيز از اشعار اوست كه در مدح ابوالفرج يعقوب بن كلس، وزير عزيز بن معز عبيدى، صاحب مصر، گفته است:

قد سمعنا مقاله و اعتذاره *** و اقلناه ذنبه و عثاره

والمعاني لمن عنيت ولكن *** بك عرضت فاسمعي يا جاره

سحرتني الحاظه و كذا كل‍ *** ل مليح الحاظه سحارة

ما على موثر التباعد والاع‍ *** راض لو آثر الرضا والزيارة

وفات او در بيست ودويم رمضان 399 ه‍. ق واقع گرديد. ابن خلّكان گويد: كنيۀ صاحب ترجمه «ابوحامد» بوده و همين عنوان (ابوالرقعمق) را من باب لقب سوء بدو اطلاق مى كرده اند و ديگر چيزى نگفته و وجه لقب سوء بودن ابوالرقعمق را بيان نكرده است كه معنى لغوى آن چيست و به چه مناسبت دلالت بر قدح او دارد.

نگارنده گويد: در كتب مشهورۀ لغت عرب از قاموس و تاج العروس و لسان العرب و قطر المحيط و امثال آنها لغت «رقعمق» اصلاً وجود ندارد تا چه رسد به معنى و ترجمۀ آن و ظاهر، آن است كه سكوت ابن خلّكان نيز به همين جهت شاهد و مؤيّد نداشتن است و نيز نگارنده گويد: اولاً شايد استعمال اهل عرف در اين گونه موارد با اينكه اهل زبان بوده و بالقطع لغت ايشان نبودن كلمۀ «رقعمق» را هم عارف بوده اند، روى يك اصل فطرى طبيعى عمومى مى باشد كه در اين گونه موارد لفظى منفور خلق السّاعه، كه به حكم قريحه و نظر خودشان مشعر به طعن و قدحش دانند، جعل و اختراع كرده و استعمال نمايند؛ بدون اينكه اصل لغت و زبان خودشان را رعايت كرده باشند.

بعد از تفطّن و توجه به عادات معمولۀ اهل عرف معلوم مى شود كه اين حال يك رويۀ معمولى عمومى و بين اهالى هر زبانى متداول مى باشد كه در اين گونه موارد لفظ منفورى اختراع كرده و در مورد قدحش استعمال نمايند؛ اگرچه آن لفظ اصلاً در زبان ايشان وجود نداشته باشد و ديگر حاجتى به ذكر بعضى از اين قبيل كلمات دايره مابين

آذربايجانى ها و غيره نداريم.

ثانياً ظاهر، آن است كه كلمۀ «ابوالرقعمق» مصحّف و محرّف «ابوالزبعنق» باشد و «زبعنق» (با زاى هوّز و باى ابجد و عين سعفص و نون و قاف بر وزن سمندر) در لغت عرب به معنى آدم بدخلق است و در باب قاف از جامع الشّواهد در شرح اين شعر «قالوا اقترح...» گويد كه اين شعر با يك شعر ديگر سابق بر آن از ابوالزبعنق است؛ چنانچه چهار تن از ياران او روزى اجتماع داشتند و كس فرستاده، درخواست كردند كه او نيز در آن مجمع حاضر شود و هم غذايى را معيّن كند كه موافق دلخواه وى تهيه نمايند.

ازآن رو كه هوا سرد و او نيز عريان بوده، نرفته و اين دو بيت را بديشان فرستاد:

اخواننا عزموا الصبوح بسحرة *** فاتى رسولهم إليَّ خصيصا

قالوا اقترح شيئا نُجِدَ لك طبخَه *** قلتُ اطبخوا لي جبَّة و قميصا

پس هريك از ايشان ده دينار (كه هر دينارى معادل يك اشرفى طلاى هيجده نخودى است) و يك خلعت براى او فرستاد. او نيز يكى از آنها را پوشيده و در آن مجمع حاضر گرديد. در جامع الشّواهد اصلاً چيزى ديگر از اسم و زمان و سال وفات و مشخّصات ديگر ابوالزبعنق را ذكر نكرده، ولكن ظنّ قوى آن است كه همان ابوالرقعمق مذكور فوق باشد.

منابع: جامع الشواهد؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 42.

موكول به علم رجال مى باشد.

موكول به علم رجال است.

موكول به علم رجال است.

موكول به علم رجال مى باشد.

موكول به علم رجال است.

موكول به علم رجال مى باشد.

ابورويم، نافع بن عبدالرحمان --> قرّاء سبعه

موكول به رجال است.

بن ابى هاشم ابراهيم، قيسى شيبانى يمامى، از مشاهير روات ادب مى باشد كه پنج هزار لغت و بيست هزار شعر را حافظ، در حفظ تاريخ و وقايع و انساب عرب عارف، نادرۀ زمان خود و زيدى مذهب بود. در زن گرفتن و طلاق دادن جدّى وافر داشت. پيوسته لباسش كثيف و چركين و در غذا خوردن نيز بسيار نفرت آور بود. ديگران از هم كاسگى او متنفر بوده اند. در 339 ه‍. ق درگذشت و معاصرش ابن لنكك آتى الذكر اشعار بسيارى در هجو او گفته است.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 2، ص 123.

بن على بن حسن بن يوسف بن حسن بحرانى، از علماى اماميّۀ قرن دوازدهم هجرت بوده و از آثار قلمى و تأليفات اوست:

استنساخ شده و خودش در سال 1150 ه‍. ق آن نسخه را با اصلش، كه به خط خودش بوده، مقابله و تصحيح كرده است).

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 2، ص 266، ش 1084 و ج 5، ص 57، ش 214].

مصطلح رجال است.

هروى خوارزمى بيرونى، يا احمد بن محمد، چنانچه ذيلاً تذكر خواهيم داد، از مشاهير حكماى نامى و اكابر فلاسفۀ اسلامى مى باشد كه در فنون رياضى و شعب طبّى و بالجمله در تمامى علوم حكميّه متبحّر و بحرى بود زخّار، وحيد روزگار، معروف هر ديار، مراتب كمالات متنوعۀ او كالشّمس فى رابعة النهار واضح و آشكار و اصلاً جاى ترديد و انكار نمى باشد. در اثر انتسابى كه به آل سبكتكين داشته، از فتوحات ايشان در بلاد هند استفاده از وقت نمود. قريب به چهل سال به بلاد هند مسافرت كرده و سياحت ها نمود. بر زبان هندوان و علوم متنوعۀ ايشان وقوف كامل رسانيد. نتيجۀ افكار حكماى هند و فلاسفۀ يونان را ضميمۀ معارف اسلاميّه نمود.

علوم و معارف اسلامى را در بلاد هندوستان رواج كلّى داد. نسبت به ترقيّات معارف دينى در آن سامان مصدر خدمات برجسته و شايان شد.

با آن همه تبحّر كه در علوم متنوعۀ متداولۀ اسلامى و تمهّر فوق العاده كه در تمامى فنون و شعب حكمت هندوان و فلسفۀ يونانى داشته، بيشتر شهرت آفاقى او در رياضيات و نجوم و هيئت و جغرافيا مى باشد كه بسيارى از مشكلات جغرافياى هند و ديگر اقطار شرقى را كه تا آن زمان در بوتۀ اجمال بوده است، از پردۀ خفا به عرصۀ ظهور آورد. در تاريخ طبيعى نيز نسبت به حيوانات و نباتات و معادن و احجار قيمتى به تحقيقات وافى موفق و طالبان علوم و معارف را رهين زحمات خود نمود. آنى از اشتغالات علمى غفلت نكرد. دستش از تحرير و زبانش از تقرير و مغزش از فكر و چشمش از مطالعه فراغت نداشت. فقط سالى دو روز مهرگان و نوروز را، كه اوّلى

روز تحويل آفتاب به ميزان و دويمى نيز روز تحويل آن به برج حمل و دو نقطۀ اعتدال خريفى و ربيعى بوده و از اعياد عظيمۀ عجم مى باشند، تعطيل مى كرد و بس.

اين حكيم دانشمند با ابوعلى مسكويه و ابوسهل مسيحى و شيخ الرئيس ابوعلى سينا و نظايرشان معاصر. بين او و شيخ الرئيس مراسلات و مجادلات و مناظراتى در بعضى از مطالب حكمت و فلسفه جريان يافته كه نقل آنها موجب اطناب است.

شمس المعالى قابوس بن وشمگير، كه بعضى از تأليفات ابوريحان به نام او مى باشد، تكليف وزارتش نمود، لكن چون آن حكيم دانشمند حشمت و عظمت علم را مافوق جميع مقامات ساميۀ رسميه مى دانسته، از قبول آن مقام عالى اكيداً امتناع نموده و حامل آن بار گران نگرديد.

تأليفات طريفۀ منيفۀ ابوريحان براى اثبات تبحّر و تفنّن و تمهّر وى گواه صادق و برهان قاطع بوده و به شهادت بعضى از آنها در طبّ و ادبيّات و طلسمات و علوم غريبه نيز صاحب يد بيضا بوده و مهارتى بسزا داشته است:

مسافات المساكن؛ 7. التّفهيم لاوائل (لاولى خ ل) صناعة التّنجيم يا التّفهيم فى صناعة التّنجيم (كه به طريق مدخل مى باشد و ظاهر، آن است كه ابوريحان دو كتاب به همين اسم تفهيم داشته؛ يكى عربى و ديگرى فارسى و هر دو مستقل بوده و ترجمۀ يكديگر نمى باشند و چند نسخه از عربى در كتابخانۀ برلين و يك نسخۀ عكسى نيز در كتابخانۀ مصر موجود و فارسى هم در اين اواخر در تهران چاپ شده است)؛ 8. الجماهر فى الجواهر يا فى معرفة الجواهر (كه نسخه اش در اسكوريال موجود و در حيدرآباد هند هم به طبع رسيده است)؛ 9. زيج مسعودى (كه به نام سلطان مسعود بن محمود غزنوى تأليفش داده است)؛ 10. شرح ديوان ابى تمام؛ 11. الصّيدلة (در طب كه از معرفت ماهيات ادويه و اسماء آنها و اختلاف آراء متقدمين اطبا به ترتيب حروف معجم سخن رانده و استقصاى بليغ نموده است)؛ 12. العجائب الطّبيعيّة والغرائب الصّناعيّة (كه در عزايم و نيرنجات و طلسمات بحث كرده و واقعيت و باحقيقت بودن آنها را ثابت و مبرهن مى نمايد)؛ 13. قانون مسعودى (در هيئت و نجوم كه بسيار مبسوط و به نام سلطان مسعود فوق تأليف و به رويۀ مجسطى بطلميوس مى باشد. نسخه اش در برلين موجود و در كتابخانۀ عليقلى ميرزاى مذكور فوق نيز موجود بوده است. گويند كه سلطان معظم براى تأليف اين كتاب يك بار فيل پول نقرۀ فضى صله و انعامش كرده و او نيز به عذر استغنا و عدم احتياج به خزانۀ دولتى بخشيده است)؛ 14. مبادى العلوم (كه اصلش به پارسى بوده و ترجمۀ عربى آن در پاريس موجود است)؛ 15. مقاليد الهيئة و غير اينها كه بسيار و تماماً نزد اوروپايى ها نيز مقبول و محل توجه و اعتبار و نسخۀ آنها در اكثر كتابخانه ها موجود مى باشد. ياقوت گويد: مصنفات ابوريحان كه در منطق و حكمت و نجوم دارد، زياد و فهرست آنها در وقف نامۀ جامع مرو در حدود شصت ورق بوده است.

بارى، ابوريحان پس از آنكه در حدود چهل سال در هند اقامت كرده، سپس مدتى هم در خوارزم بود؛ عاقبت به غزنه، كه مركز حكومت غزنويان بوده، رفته و توطّن نمود و بنابر مشهور، در سال 430 ه‍. ق وفات يافته و هم در آنجا مدفون است. به نوشتۀ بعضى از اجلّه، وفات او به سال 440 ه‍. ق و بعضى ديگر در حدود 450 ه‍. ق و كلمات كشف الظّنون نيز در موارد مختلفه مابين اين سه تاريخ و بعضى ديگر مردّد، ولكن در اكثر آنها

به همان تاريخ مشهور مذكور تصريح كرده است.

نقل است كه يكى از رفقاى ابوريحان در حال احتضار و مشرف به موتى بر وى وارد آمد. آن حكيم علم دوست و تشنۀ معارف يك مسئلۀ رياضى را از وى استفسار نمود كه فلان روز آن را چطور گفتى‌؟ رفيق گفت: «اين حال چه جاى سؤال است‌؟» حكيم فرمود كه وداع دنيا با علم اين مسئله بهتر از وداع با جهل آن است. رفيق گويد كه آن مسئله را بيان كرده و خارج شدم و در اثناى راه صداى بانگ و شيون شنيدم كه بدرود جهان گفت.

نگارنده گويد: اين حال ابوريحان بهترين سرمشق و وسيلۀ عبرت براى اهل علم و محصّلين مى باشد كه قدر ساعات و دقايق و ثوانى جبران ناپذير خودشان را بدانند و آنى از اشتغالات متنوعۀ علمى غفلت نورزند:

عمر تو گنج و هر نفس از وى يكى گهر *** گنجى چنين عزيز، مكن رايگان تلف

ايضاً

هرچه بينى در جهان دارد عوض *** در عوض گردد تو را حاصل غرض

بى عوض دانى چه باشد در جهان *** عمر باشد عمر قدر آن بدان

اسم ابوريحان، بنابر مشهور، چنانچه در اوّل عنوان نگاشتيم، «محمد بن احمد» مى باشد. در كشف الظّنون نيز هرجا كه از ابوريحان نامى برده، به همين اسمش مذكور داشته و فقط در عنوان الارشاد فى احكام النّجوم به طورى نوشته كه حاكى از ترديد او مابين «احمد بن محمد» و «محمد بن احمد» بوده، بلكه مشعر به ترجيح اوّلى است.

در روضات الجنّات نيز در تحقيق اسم ابوريحان متردّد و در دو جا به شرح حال او پرداخته؛ چنانچه در رديف «محمدين» به عنوان «ابوريحان محمد بن احمد بيرونى» مذكورش داشته و در رديف «احمدين» هم به عنوان «ابوريحان احمد بن محمد بن احمد هروى بيرونى خوارزمى» اش نوشته و همين عنوان را به رياض العلماء، كه استاد كل اين صناعت است، هم نسبت داده است. از طبقاة النّحاة نقل كرده كه ابوريحان را به عنوان «محمد بن احمد بن ريحان خوارزمى بيرونى» مذكور داشته و بعد از نقل كلمات صاحب طبقات، كه در شرح حال وى گفته، گويد: گويا (ظاهراً) محمد پدر احمد بوده و لفظ «ابوريحان» هم كنيۀ احمد است. ملخّص مجموع كلمات روضات، كه تحت دو عنوان مذكور گفته، آن است كه ابوريحان متعدد نبوده وتنها يك نفر بوده؛

منتها يكى از كسانى كه به شرح حال او پرداخته اند، اشتباه كرده و اسم پدر را بر اسم پسر مقدّم داشته است و اخيراً احتمال هم داده كه ايشان متعدد و احمد بن محمد غير از محمد بن احمد باشد و يكى پدر و ديگرى پسر است و در اين باب عقيدۀ قطعى اتّخاذ نكرده است، ولى بعد از مراجعه به مداركى كه ذيلاً اشاره خواهيم كرد، ظنّ قوى قريب به علم، اگر علم هم نباشد، به «محمد» بودن اسم ابوريحان حاصل و ترديد بى مورد مى باشد.

نسبت بيرونى به شهر بيرون نامى از بلاد سند مى باشد كه مولد و منشأ ابوريحان است و ازآن رو كه اخيراً از هند به خوارزم رفته و مدتى در آنجا به اشتغال علمى پرداخته، به «خوارزمى» نيز موصوف مى باشد و يا «بيرونى» گفتن او موافق آنچه از سيوطى نقل شده، به جهت نسبت به كلمۀ «بيرون» مقابل اندرون است (به معنى خارج)، ازآن رو كه در خوارزم غريب و اقامت او بسيار كم بوده، «بيرونى» اش گفتند كه در زبان خوارزميان غريب را گويند. نگارنده گويد كه اين دو وجه اصلاً منافى هم نبوده و هر دو ممكن الوقوع است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 65-66]؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 15، ص 219، ش 1440]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 68 و 718؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 37؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 345؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 3، ص 23 و ج 17، ص 180؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 615؛ فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 115.

ابوالزبعنق --> ابوالرقعمق

مصطلح رجال است.

مصطلح رجال است.

رازى، از عرفاى قرن چهارم هجرت و از شاگردان شيخ شبلى (متوفّى به

سال 342 ه‍. ق) مى باشد كه بسيار زنده دل بوده و مزاح بسيار مى كرد. روزى بدو گفتند:

مزاح بسيار مى كنى. گفت: «من هيچ مايه ندارم جز آنكه درويشان از سخن من مى خندند». به نوشتۀ نامۀ دانشوران، شعرا قصيدۀ عينيۀ او را در مرثيۀ اولاد خودشان عنوان مى كنند و از ابيات همان قصيده است: «امن المنون و ريبه تتوجع...» لكن موافق آنچه در شرح حال ابوذويب هذلى مذكور داشتيم، اين اشعار از او بوده و شايد ابوزرعه تمثل مى كرده است. سال وفات ابوزرعه به دست نيامد.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 273؛ معصومعلى شاه، طرائق الحقائق، ج 2، ص 221.

مصطلح رجال است.

ابوزكريا

ابوزكريا⁽¹⁾

ابوزكريا، يحيى بن احمد بن يحيى --> ابن سعيد، يحيى بن احمد

ابوزكريا، يحيى بن اسماعيل --> بياسى، يحيى بن اسماعيل

ابوزكريا، يحيى بن حسن --> ابن بطريق، يحيى بن حسن

ابوزكريا، يحيى بن زياد --> فرّاء، يحيى

ابوزكريا، يحيى بن سعيد --> ابن الدهان، يحيى

ابوزكريا، يحيى بن شرف الدين --> نووى، يحيى بن شرف الدين

ابوزكريا، يحيى بن عبدالحميد --> حمانى، يحيى بن عبدالحميد

ابوزكريا، يحيى بن عدى --> تكريتى، يحيى بن عدى

ابوزكريا، يحيى بن قاسم --> ثعلبى، يحيى ين قاسم بن مفرج

ابوزكريا، يحيى بن محمد بن عبدان --> ابن اللبودى، يحيى

ابوزكريا، يحيى بن محمد بن عبدالله --> عنبرى، يحيى بن محمد

ابوزكريا، يحيى بن معاذ --> رازى، يحيى بن معاذ

ابوزكريا، يوحنا --> ابن ماسويه، يحيى

3560 و 3561. ابوالزناد، عبدالله بن ذكوان (... - 131 ه‍. ق)

مدنى، كه به «ابوعبدالرحمان» نيز مكنّى مى باشد، از تابعين و محدّثين اماميّه، از اصحاب حضرت امام سجّاد عليه السلام، عاقل و فصيح اللّسان و عالم مدينه بوده. در فقه و حديث و نحو و حساب و فرائض و اخبار و اشعار عرب واقف، حافظه اش فوق العاده، در مشكلات علميّه مرجع استفاده، از موالى بنى اميّه و برادرزادۀ ابولؤلؤ، قاتل عمر بن خطّاب، مى باشد كه ذكوان برادر ابولؤلؤ بوده است. ابوالزناد احاديثى از اصحاب و تابعين روايت كرده و از طرف عمر بن عبدالعزيز به همراهى عبدالحميد بن عبدالرحمان بن زيد بن خطّاب متصدى امر خراج عراق بوده و در رمضان 130 يا 131 ه‍. ق در 66 سالگى درگذشت.

پسرش، عبدالرحمان، مكنّى به «ابومحمد»، والى خراج مدينه بوده و اخيراً به بغداد رفت و به سال 174 ه‍. ق در 74 سالگى همان جا درگذشت.

منابع: كتب رجاليه؛ ابن قتيبه، المعارف، ص 204؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 76؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 719.

ابوزهير، ثابت بن جابر --> تأبط شرا

مصطلح رجال است.

ابوزيد

ابوزيد⁽¹⁾

بلخى الولاده، عراقى التحصيل والنشأه، از افاضل و اكابر قرن چهارم هجرت مى باشد كه در تمامى علوم قديمه و جديده بصير، از تلامذۀ محمد بن يوسف كندى سابق الذكر و نظاير وى بود. در مصنّفات خود از حيث انتقاد و اعمال فكر و نظر طريقۀ

فلاسفه را مسلوك داشته است، ولكن به رويۀ كتب ادبا اقرب و ديگر شبيه تر مى باشد.

به همان جهت اوّلى كه طريقت فلاسفه را پيموده، مورد طعن اشراف و اشخاص دور از حقايق گرديد و چنانچه از عادات ديرينۀ ايشان است، او را نيز مثل ديگر اشخاص بى تزوير و حقيقت گوى متهّم به الحاد داشته و وظايف مرسومه اش را قطع نمودند.

تشيع ابوزيد مسلّم و جاى ترديد نيست. در نحو و ادب و شعر و لغت و تفسير و موضوعات متفرقۀ ديگر تأليفات بسيارى دارد كه حاكى از تفنّن علمى و تبحّر كمالى و علاقۀ مفرط او به علوم دينيّه مى باشند:

وفات ابوزيد به سال 322 ه‍. ق در 87 يا 88 سالگى واقع گرديد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 4، ص 253، ش 1208]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 20؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 199؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 3، ص 64؛ ابن نديم، الفهرست، ص 198؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 11، ص 396؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 313، س 29.

ابوزيد انصارى، خزرجى --> ابوزيد، سعيد بن اوس

ابوزيد بلخى --> ابوزيد، احمد بن سهل

ابوزيد، خارجة بن زيد --> فقهاء سبعه

بن ثابت بن زيد بن قيس بن زيد بن نعمان بن مالك بن ثعلبة بن كعب بن خزرج، انصارى، خزرجى القبيله، نحوى الشهره، بصرى الولادة والوفاة والنشأه، از اكابر ائمّۀ

ادبيّات عرب مى باشد كه بالخصوص در لغت و حفظ غرايب و نوادر لغات بى نظير، كلمات او در ميان اهل فنّ مشهور و محل اعتماد و استشهاد، در نقل و روايات خود معتمد و موثّق، بلكه اوثق ناسش مى شمارند؛ چنانچه اصمعى را احفظ و ابوعبيده را اجمع دانند. در نحو و لغت از ابوعبيده و اصمعى اعلم بوده است. سيوطى گويد كه اصمعى حاضر حوزۀ درس ابوزيد شد. سرش را بوسه داد و در پيش روى وى نشست و گفت: «تو از پنجاه سال قبل رئيس و مقتداى ما هستى». گويند كه اصمعى يك ثلث لغت، خليل نصف، ابوزيد دو ثلث، عمرو بن كركرۀ اعرابى همۀ آن را حافظ بوده اند و هيچ كس از علماى بصره چيزى از علوم عربيّه را از علماى كوفه نخوانده است؛ غير از ابوزيد كه نحو و لغت را از كوفيّين فراگرفته است.

وفات ابوزيد به سال 215 ه‍. ق در حدود 95 سالگى در بصره واقع شد و تأليفات بسيارى در مياه و مطر و وحوش و مصادر و غريب الاسماء و غير آنها دارد كه نقل آنها محض اطناب است.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 223؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 11، ص 212؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 621؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 102؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 20؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 59.

ابوزيد، عبدالرحمان بن على --> مكودى

ابوزيد، عمر بن شبه --> ابن شبّه

ابوزيد، محمد بن حسين بن ابى الخطاب --> ابن ابى الخطاب

پدر ابوالخطاب محمد بن ابى زينب مقلاص معروف سابق الذكر و مصطلح رجال است.

مصطلح رجال است.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

چند تن از اصحاب ائمّه عليهم السلام است كه يكى از حضرت باقر و ديگرى از حضرت صادق و سيّمى از حضرت جواد عليهم السلام روايت كرده اند و نام هيچ كدام به دست نيامد و ظاهر، آن است كه ايشان غير از ابوساره سرسلسلۀ آل ابى ساره مى باشند كه در خاتمۀ باب كنى به همين عنوان خواهد آمد و نام او به شهادت بعضى از مدارك معتمده «على» است.

منابع: كتب رجاليه.

ابوساسان، حضين بن منذر رقاشى --> رقاشى، حضين بن منذر

متوفى به سال 100 ه‍. ق از اصحاب رسالت صلى الله عليه و آله و حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام است.

از اصحاب حضرت صادق عليه السلام است.

مصطلح علم رجال و موكول بدان علم شريف است.

ابوسالم، محمد بن طلحه --> كمال الدين، محمد بن طلحه

مصطلح رجال مى باشد.

مصطلح رجال است.

مصطلح رجال مى باشد.

مكنّى به «ابوالسراء» يا «ابوالسرى»، معروف به «ابن دمينه» (كه دمينه نام مادرش بوده)،

از غزل سرايان شعراى صدر اسلام، از قبيلۀ بنى عامر، اشعار او زبانزد مغنّيان عهد عباسى، نزد ايشان بسيار مقبول و محل توجه بوده و از اوست:

ألا يا صبا نجد متى هجت من نجد *** لقد زادني مسراك وجداً علىٰ وجد

بكيت كما يبكي الوليد و لم أكن *** جزوعاً وأبديت الذي لم يكن يبدي

ابوالسرى به زن آمنه يا اميمه نامى تعشّق رسانيد. اشعار بسيارى دربارۀ وى گفته و شوهرش را كشت و عاقبت خودش نيز به دست قبيلۀ آن شوهر مقتول گرديد يا از كثرت افسردگى و تأثّرى كه از حركات ناشايست زنى حماء نام خود داشته، با زنى ديگر آمنه نام ازدواج كرد و عاقبت به دست حماء كشته شد و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 624؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، خيرات حسان، ج 1، ص 12؛ ملك الكتاب شيرازى، محمد بن محمد، تذكرة الخواتين، ص 12.

ابوالسرور، احمد بن عمر --> مزجد

موافق آنچه فاضل محدّث معاصر از تاريخ ابن خلّكان نقل كرده، در سجستان بزرگ شده و مدّعى بوده است كه از جنّ شير خورده و با ايشان مراوده دارد. كتابى هم ترتيب داده بود كه حاوى اشعار و انساب و حكمت و امورات جن بود و مى گفت كه با ايشان به وليعهد بودن امين بن هارون الرشيد معاهده كرده و از ايشان بيعت گرفته ام؛ به همين جهت، نزد امين و هارون و زبيده، مادر امين، تقرّب يافت و هارون بدو مى گفته است:

«اينها را كه مى گويى، اگر ديده باشى، پس امر بسيار شگفت و عجيب را ديده اى و اگر نديده باشى، بازهم قضاياى ادبى و اخلاقى وضع كرده اى». نگارنده گويد: در مواضع مربوطه به صاحب ترجمه از تاريخ ابن خلّكان كه ظن شرح حالش مى رفت، چيزى به دست نيامد و شايد در ضمن شرح حال اشخاص ديگر، او را نوشته و در محل ترتيبى خود عنوانش نكرده است.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 77.

ابوالسرى، سهل بن يعقوب --> ابونواس، سهل

ابوالسرى، عبدالله --> ابوالسراء

اصفهانى، از محقّقين علماى اماميّه و فقهاى اثناعشريّۀ قرن هفتم هجرت و از اساتيد و مشايخ روايت خواجه نصير طوسى، ابن ميثم بحرانى، سيد رضى الدين على بن طاووس و نظاير ايشان مى باشد. سيد بن طاووس مذكور تمامى اصول و مصنّفات او را در سال 635 ه‍. ق از خودش روايت كرده و كفعمى نيز در كتاب هاى خود از وى روايت مى كند (چنانچه در روضات گفته)، لكن زمان كفعمى كه در سال 905 ه‍. ق وفات يافته، منافى اين قضيه بوده و روايت كردن كفعمى از اسعد خارج از امكان مى باشد؛ مگر اينكه مراد روضات، روايت كردن كفعمى از كتاب هاى او بوده و يا مع الواسطه باشد و از تأليفات اسعد است:

در ماه صفر 635 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 2، ص 278، ش 1132]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 28؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 12، ص 200.

ابوالسعادات، اسعد بن يحيى --> بهاء سنجارى

ابوالسعادات، عبدالله بن اسعد --> يافعى

ابوالسعادات، مبارك بن ابى الكرم --> ابن الاثير جزرى، مبارك بن ابى الكرم

ابوالسعادات، محمد بن احمد --> فاكهى، محمد

ابوالسعادات، هبة الله بن على --> ابن الشجرى

نحوى لغوى، هروى الاصل، بلخى المسكن، بغدادى الوفاة والمدفن، از فضلاى ادباى قرن ششم هجرت مى باشد كه در اصول لغت بابصيرت، استاد رشيد وطواط معروف، بين او و شيخ ابومنصور موهوب بن احمد جواليقى مناظراتى واقع، در حديث و فنون ادب مرجع استفادۀ علما و فضلاى وقت بود. صاحب ترجمه در بيست وپنجم شوال 536 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 1، ص 101.

ابوسعد، داوود بن هيثم --> انبارى، داوود بن هيثم

ابوسعد، سعد يا سعيد --> ميدانى، احمد بن محمد

ابوسعد پسر احمد ميدانى است.

ابوسعد، عبدالكريم بن ابى بكر محمد --> سمعانى، عبدالكريم

ابوسعد، عبدالله بن ابى السرى محمد --> ابن ابى عصرون

ابوسعد، محمد بن عبدالرحمان --> تاج الدين، محمد بن عبدالرحمان خراسانى

ابوسعد، محمد بن يحيى --> محيى الدين، محمد بن يحيى بن ابى منصور

يا لقيم بن لقمان بن عاد، كه در پيرى و طول عمر ضرب المثل و او نخستين كسى است كه از كثرت پيرى و ناتوانى تكيه به عصا مى نمود؛ اين است كه كلمۀ «ابوسعد» را كنايه از پيرى هم نمايند.

منابع: جزرى، ابن اثير، المرصّع، [ص 199].

از مشاهير عرفاى قرن ششم هجرت و از اصحاب محيى الدين عبدالقادر بى ابى صالح موسى سابق الذكر مى باشد. كراماتى بدو منسوب و بعضى از آنها در خزينة الاصفياء مذكور است. در سال 579 ه‍. ق درگذشت و كلمۀ «عاشق حق» مادّۀ تاريخ وفات اوست.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 391؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 1، ص 105.

عمادى، از اكابر علماى عثمانى قرن دهم هجرى مى باشد كه نخست نزد پدرش به تحصيلات علميّه پرداخت تا در اندك زمانى استعداد طبيعى فوق العادۀ او مشهور و گوشزد هشتمين سلطان عثمانى، سلطان بايزيدخان ثانى (886-918 ه‍. ق)، گرديد و مشمول الطاف و مراحم سلطانى شد. يوميّه اى براى او مقرّر گرديد. او نيز با كمال رفاهيّت به ادامۀ تحصيلات علميّه پرداخت. علوم متداوله را از فحول علماى وقت اخذ كرد و از هر باغى گلى چيد تا در فقه و تفسير و ادبيّات عرب و ديگر علوم معمولى بى نظير و وحيد عصر خود شد. به مدرّسى مدرسۀ اسحاق پاشا در اينه گول و بعضى از مدارس استانبول و بروسه منصوب و مدتى هم در استانبول و روم ايلى متصدى قضاوت، بلكه قاضى القضات گرديد و اخيراً در ماه شعبان 952 ه‍. ق به مقام مشيخت رسيده و مفتى و شيخ الاسلام رسمى ممالك عثمانى شد و سى سال متوالى تمامى امور فتوايى و ديگر وظايف لازمۀ آن مقام عالى را به طور اكمل اداره كرده و او سيزدهمين كسى است كه حايز اين مقام عالى بوده اند. اشعار و قصايد عربى و فارسى و تركى نيز داشته و مطلع يك قصيدۀ ميميّۀ عربى اوست:

ابعد سليمى مطلب و مرام *** و دون ذراها موقف و مقام

از تأليفات اوست:

استقبالش كرد. وظيفه و مقرّرى و تشريفات او را چندين برابر گردانيد. به فاصلۀ يك سال تمامى آن را از مسوده به مبيضه نقل نمود و جملۀ «تفسير اكبر» (973) مادّۀ تاريخ آن است. بعد از آن شهرتش عالم گير و نسخه اش در تمامى اقطار انتشار يافت و به جهت حسن سبك و لطافت عباراتش، مورد قبول فحول و كبار شد و خود مؤلف را نيز «خطيب المفسرين» مى گفته اند، آه آه. اين تفسير، كه به تفسير ابى السّعود معروف است، در قاهره مستقلاً چاپ و در حاشيۀ تفسير فخر رازى نيز به طبع رسيده و علاوه بر درر كشّاف و تفسير بيضاوى، جواهر حقايق بسيارى از تفاسير ديگر را نيز حاوى است)؛ 2. حاشيۀ سورۀ فتح كشّاف؛ 3. فتاوى ابى السّعود (كه ملا محمد بن احمد بوزن زاده تدوين و به ابواب و فصولش مرتّب كرده است).

ناگفته نماند كه نام و نسب صاحب ترجمه در مواضع مربوطه مابين «ابوالسعود بن محمد عمادى»، «ابوالسعود احمد بن مصطفى عمادى»، «ابوالسعود محمد بن محمد عمادى»، «ابوالسعود محمد بن محمد بن مصطفى عمادى» مردّد و آخرى اقرب به صحت مى باشد.

وفات ابوالسعود در پنجم جمادى الاولى 982 ه‍. ق در 87 سالگى در استانبول واقع شد و در جوار ابوايّوب انصارى مدفون گرديد. اينكه در صفحۀ اول هر پنج جلد تفسير مذكور وفات او را در 951 ه‍. ق نوشته، دور از صحت و منافى كلمات فوق كشف الظّنون و بعضى از منابع و قراين ديگر است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 253]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 722؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 315؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 59.

ابوسعيد

ابوسعيد⁽¹⁾

ابوسعيد ابوالخير --> ابوسعيد، فضل الله بن ابى الخير

ابوسعيد، احمد بن ابراهيم --> اديبى

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 3، ص 487، ش 1812]؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 10، ص 473.

ابوسعيد، اسماعيل بن على --> ابن سمان

از محقّقين و مشايخ عرفاى زمان خود، از اصحاب شيخ شهاب الدين سهروردى سابق الذكر (متوفى در حدود سال 630 ه‍. ق) و از سلسلۀ برغشيۀ صوفيّه مى باشد و ايشان جمعى از مشايخ شيراز و اتباع شيخ نجيب الدين على برغش (متوفى به سال 678 ه‍. ق) هستند و از اشعار ابوسعيد است:

اى دوست! ز جمله نيك و بد بگذشتم *** كافر بدم و كنون مسلمان گشتم

هر چيز كه آن خلاف راى تو بود *** گر خود همه دين است از آن برگشتم

حرف ثانى كلمۀ «برغش» مابين حرف راء و زاء مردّد مى باشد. مخفى نماند كه برغشى بودن ابوسعيد با بودن او از اصحاب سهروردى، كه موافق رياض العارفين مذكور شد، با موازنۀ دو تاريخ وفات مذكور مستبعد است.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 285.

ابوسعيد بيضاوى، عبدالله --> بيضاوى، عبداللّٰه بن عمر بن احمد

ابوسعيد بيضاوى، مورخ --> بيضاوى، ابوسعيد

ابوسعيد، حسن بن احمد --> اصطخرى، حسن بن احمد

جنابى، مؤسس مذهب قرامطيّه از اهالى موضع جناب نامى در ساحل بحر فارس بوده و از آنجا تبعيد شده و به بحرين رفته و به نشر مقالات فاسدۀ خود پرداخته، تا نواحى احساء و قطيف و بحرين را مسخّر و به قتل اسراى خود مردم را تهديد و عده اى را كه از طرف معتضد، شانزدهمين خليفۀ عباسى (279-289 ه‍. ق)، براى مدافعۀ او اعزام

شده بوده، مغلوب، تا در سال 301 ه‍. ق به دست بعضى از كسان هيجدهمين ايشان، مقتدر باللّه (295-320 ه‍. ق)، مقتول گرديد و به عنوان قرامطه از باب اول نيز مراجعه شود.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 724.

ابوسعيد، حسن بن حسين --> سكرى، حسن بن حسين

ابوسعيد، حسن بن داوود --> ابن بابشاذ، حسن بن داوود

ابوسعيد، حسن بن عبدالله --> سيرافى، حسن بن عبداللّٰه بن مرزبان

ابوسعيد، داوود بن هيثم --> انبارى، داوود بن هيثم

ابوسعيد، سعد بن احمد --> نيلى، سعد بن احمد

بن سنان بن عبيد بن ثعلبة بن عبيد بن خدرة بن عوف بن حارث بن خزرج، خدرى خزرجى انصارى و يا پدرش، مالك، پسر شهيد بن عبد بن ثعلبة بن عبيد بن ابجر ملقّب به «خدرة بن عوف» بوده است؛ به هرحال، ممدوح علماى رجال فريقين، از مشاهير اصحاب كبار حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، از نجبا و اصفيا و عقلا و علما و فقهاى ايشان و يكى از سابقين اولين مى باشد كه رجوع به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام نمودند؛ چنانچه خزيمة بن ثابت و جابر بن عبدالله و زيد بن ارقم و ابوايّوب و جمعى ديگر از اكابر اصحاب نيز از آن جمله بوده اند.

ابوسعيد در سيزده سالگى در احد حاضر بود، لكن به جهت صغر سن از طرف قرين الشرف ممنوع و به مراجعت مأمور گرديد؛ سپس در غزوۀ خندق و يازده غزوۀ ديگر در ركاب مبارك حضرت رسالت صلى الله عليه و آله حاضر بود؛ بالجمله، اخبار بسيارى در مدح وى وارد و 1170 حديث شريف از آن حضرت روايت كرده است و جمعى بسيار نيز از وى روايت مى كنند. پدرش، مالك، نيز از شهداى بدر بوده است.

لفظ «خدرى» كه مابه الاشتهار صاحب ترجمه بوده و به «ابوسعيد خدرى» شهرت دارد (به ضمّ اول و سكون ثانى)، منسوب است به «خدره» (به همان حركت) كه قبيله اى است از انصار كه به نام يا لقب سرسلسلۀ ايشان، همان خدرة بن عوف، جدّ

پنجمين ابوسعيد، مسمّى بوده و هريك از افراد آن قبيله را نيز محض به جهت انتسابش «خدرى» گويند يا به قول بعضى، لفظ «خدره» نام مادر ابجر مذكور بوده است؛ به هرحال، وفات ابوسعيد به سال 73 يا 74 يا 75 و يا به قول بعضى، 64 ه‍. ق در مدينۀ منوّره واقع و در بقيع مدفون گرديد و يا به نوشتۀ قاموس الاعلام به روايتى ضعيف، در استانبول واقع شد.

منابع: ابن قتيبه، المعارف، ص 116؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 724؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 21؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 1، ص 180؛ كتب رجاليه. ابوسعيد، سنان بن ثابت --> حرانى، سنان

رواجنى اسدى كوفى شيعى، از اعلام و ثقات محدّثين شيعه مى باشد كه جلالت و وثاقت او مسلّم محدّثين فريقين و موكول به كتب رجال است.

ابوسعيد، عبدالسلام بن سعيد --> سحنون

ابوسعيد، عبدالكريم بن ابى بكر محمد --> سمعانى، عبدالكريم

ابوسعيد، عبدالله بن عمر --> بيضاوى، عبداللّٰه بن عمر بن احمد

ابوسعيد، عبدالله بن كثير --> ابن كثير، عبداللّٰه بن كثير

ابوسعيد، عبدالملك بن قريب --> اصمعى

ابوسعيد، عثمان بن سعيد --> ورش

صوفى نيشابورى، از اكابر و مشايخ عرفا و متصوفۀ نامى قرن پنجم هجرت مى باشد كه پيشواى اهل طريقت، علوم ظاهرى و باطنى را جامع، در فنون كمالات ممتاز بود.

از صغر سن رياضات شاقه كشيد. شراب وجد و حال را چشيد. به صحبت جمعى از اكابر رسيد. زحمت بسيارى از ابناى روزگار ديد. از دست بعضى از اكابر مشايخ وقت خرقۀ خلافت پوشيد. به قول قاموس الاعلام، اصول تصوف و طريقت را از ابوالفضل

لقمان سرخسى اخذ كرد. بارى، شرح حالش در تذكره ها و تواريخ و سير مذكور، كرامات بسيارى بدو منسوب، سلسلۀ طريقتى او با سه واسطه به جنيد بغدادى موصول، از نوادر روزگار معدود، كلمات و رباعيات عارفانۀ او بسيار و از آن جمله است:

«مابين خالق و مخلوق عرش و كرسى نتواند حجاب شد، بلكه پندار و خودبينى، يگانه حاجب است و بس. آن را از ميان برگير تا با خداى خود نزديك شوى». در جواب سؤال از معنى تصوّف گفت: «تصوف آن است كه آنچه در سر دارى، بنهى و آنچه كه در دست دارى، بدهى و از آنچه بر تو آيد، بجهى» و نيز در جواب همان سؤال گفت: «هواى نفسانى كه در سر دارى، بنهى و حقوق الهى كه در ذمّه دارى، بدهى و از هر مكروهى كه بر تو آيد، بجهى».

او را گفتند فلان كس بر روى آب مى رود؛ فلانى در هوا مى پرد؛ فلانى هم در يك لحظه از شهرى به شهرى مى رسد. گفت: «همۀ اينها سهل است و دليل فضيلت آدمى نيست و در حضرت حق عزّتى ندارند، زيرا غوك هم روى آب مى رود؛ زاغ و زغن نيز در هوا مى پرد؛ شيطان نيز در يك نفس از شرق به غرب مى رسد، لكن مرد كامل آن است كه با مردم نشيند و آميزش كند؛ داد و بستاد كرده و ازدواج نمايد؛ يك لحظه از خدا غافل نباشد». از رباعيّات عرفانى و متصوفانۀ اوست:

يا من بك حاجتي و روحي بيديك *** أعرضتُ عن الغير و أقبلت إليك

ما لي عمل صالح استظهر به *** قد جئتك راجياً توكلت عليك

ايضاً

راه تو به هر قدم كه پويند خوش است *** وصل تو به هر سبب كه جويند خوش است

روى تو به هر ديده كه بينند نكوست *** نام تو به هر زبان كه گويند خوش است

ايضاً

آنى تو كه حال دل نالان دانى *** احوال دل شكسته بالان دانى

گر خوانمت از سينۀ سوزان شنوى *** ور دم نزنم زبان لالان دانى

ايضاً

غازى به ره شهادت اندر تك وپوست *** غافل كه شهيد عشق فاضل تر از اوست

در روز قيامت اين بدان كى ماند *** كاين كشتۀ دشمن است و آن كشتۀ دوست

ايضاً

فردا كه زوال شش جهت خواهد بود *** قدر تو به قدر معرفت خواهد بود

در حسن صفت كوش كه در روز جزا *** حشر تو به صورت صفت خواهد بود

ايضاً

اللّه! به فرياد من بى كس رس *** لطف و كرمت يار من بى كس بس

هركس به كسى و حضرتى مى نازد *** جز حضرت تو ندارد اين بى كس، كس

چنانچه در عنوان مذكور شد، ابوالخير، پدر صاحب ترجمه (گويا نام اصلى اش نيز «ابوالخير» بوده، والاّ نام ديگرى براى او در جايى به نظر نرسيد) و گاهى خود فضل الله را نيز محض اشعار به منشأ فيض و خير بودن او به «ابوالخير» ملقّب داشته و «ابوسعيد ابوالخير» گويند و شايد «ابوسعيد ابوالخير» گفتن او از راه لقب او نبوده، بلكه به طريق اضافه باشد كه به سوى اسم پدرش اضافه داده اند؛ مثل «حسن على» (به كسر نون) گفتن در حسن بن على و امثال آن.

وضع و تأسيس طريقۀ تصوف و بناى خانقاه را به شيخ ابوسعيد نسبت دادن، چنانچه از بعضى نقل شده، دور از تحقيق و واضح الفساد و منعطف گردانيدن قلم بدين باب موجب اطناب است.

ولادت ابوسعيد روز يكشنبه غرّۀ محرم 357 ه‍. ق در قريۀ ميهنه از ناحيۀ خابران مابين سرخس و ابيورد از نواحى خراسان، وفات او نيز در چهارم شعبان 440 ه‍. ق در نيشابور يا به قول بعضى، در همدان و به قول ديگرى، در ميهنه واقع شد و جملۀ «سعيد نامدار» (440) هم مادّۀ تاريخ وفات او و بنابر مشهور، مدت عمر او هم هزار ماه بوده، لكن چنانچه واضح است، بنابر دو تاريخ وفات و ولادت، كه مذكور شد، عمر او هزار و سه ماه و چهار روز مى باشد و اين مقدار مسامحۀ عرفيه شايع و متداول است. ناگفته نماند اينكه در رياض العارفين صاحب ترجمه را به عنوان «ابوسعيد مهنه» نوشته، گويا به جهت ولادت او در قريۀ ميهنه و به قول بعضى، به جهت وقوع وفات هم در آن قريه است كه از راه مسامحۀ عرفى «مهنه» نيز گويند.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 67؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 48؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 608؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 594 و 724؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 61.

ابوسعيد، محمد بن احمد --> عميدى، محمد بن احمد بن محمد

ابوسعيد، محمد بن عبدالرحمان --> تاج الدين، محمد بن عبدالرحمان خراسانى

ابوسعيد، محمد بن على --> مؤيد

3577-3581. ابوسعيد، مهلب (... - 83 ه‍. ق)

بن ابى صفرة ظالم، در قرن اوّل هجرت اشجع مردم بود. بصره را از شرّ خوارج نگهدارى كرد. در سال 79 ه‍. ق از طرف عبدالملك بن مروان، پنجمين خليفۀ اموى (65-86 ه‍. ق)، والى خراسان شد. به سال 83 ه‍. ق در ديه زاغول از توابع مرورود از ايالات خراسان درگذشت. اولاد و احفاد او بسيار، تماماً از نجبا و اشراف و امجاد و به «مهالبه» معروف هستند (كه جمع مهلبى است) و به همين جهت، خود مهلب نيز به «ابوالمهالبه» شهرت يافته است.

ابن خلّكان گويد: در عهد بنى اميّه خانواده اى كريم تر و بزرگ تر از بنى مهلب نبوده؛ چنانچه در زمان بنى عباس نيز بزرگ تر و شريف تر از آل برامكه نبوده است و در مدح بنى مهلب گفته اند:

آل المهلَّب قوم إن نسبتهم *** كانوا المكارم آباء و أجدادا

ان المكارم أرواح يكون لها *** آل المهلب دون الناس أجسادا

اشهر ايشان ابوطالب يا ابوخالد يزيد بن مهلب است كه بعد از پدر در سى سالگى والى خراسان شد. به فاصلۀ شش سال از طرف خليفۀ وقت با اشارۀ حجّاج بن يوسف ثقفى، كه امير عراقين بوده، معزول و زندانى و مورد شكنجه گرديد. عاقبت درخواست نمود كه در عذاب او تخفيف شود و در عوضِ عذاب هر روزى صد هزار درهم به حجّاج بدهد. روزى باز به قرار معهود همان وجه را براى حجّاج تهيه كرده بود كه اخطل شاعر بدو وارد شد و اين اشعار را فروخواند:

أبا خالد بادت خراسان بعدكم *** و صاح ذووالحاجات ابن يزيد

فلا مطر المروان بعدك مطرة *** و لا اخضر بالمروين بعدك عود

فما لسرير الملك بعدك بهجة *** و لا لجواد بعد جودك جود

پس همان صد هزار درهم را كه براى حجّاج تهيه كرده بوده، به اخطل بخشيد و اين قضيه گوشزد حجّاج شد. احضارش كرد و گفت: «حالا كه تو در اين حال صاحب اين

كرم هستى، من هم عذاب و شكنجۀ امروز و ايّام آينده را از تو برداشتم». عاقبت از زندان گريخت و در شام به سليمان بن عبدالملك هفتمين خليفۀ اموى (96-99 ه‍. ق)، پناهيده و مورد اغماض شد. باز به امارت خراسان منصوب گرديد و اخيراً بعد از يك سلسله جريانات متفرقه به سال 102 ه‍. ق در بصره با تمامى افراد آل مهلب مقتول شد و سرهاى ايشان را نزد يزيد بن عبدالملك، نهمين خليفۀ اموى، فرستادند.

پوشيده نماند كه ابوخراش مخلد بن يزيد بن مهلب نيز از ممدوحين اسخيا بود كه در سال 100 ه‍. ق درگذشت و عمر بن عبدالعزيز به جنازه اش نماز خواند و گفت: «اليوم مات فتى العرب». فرزدق و ديگران مرثيه اش گفتند.

نيز از اكابر خانوادۀ بنى مهلب مغيرة بن مهلب است كه پدرش او را در قتال خوارج به ديگران مقدّم مى داشت و از طرف پدر امارت مرو شاه جهان بدو مفوض گرديد و هم به سال 82 ه‍. ق در حال حيات پدر در آنجا درگذشت. زياد بن اعجم با قصيده اى مشتمل بر زياده بر پنجاه بيت مرثيه اش گفته كه از آن جمله است:

ان السماحة والمروة ضمنا *** قبرا بمرو على الطريق الواضح

يكى از خانوادۀ مهلب نيز ابوخالد يزيد بن حاتم بن قبيصة بن مهلب است كه او نيز مانند ديگر افراد اين خانواده سخى و كريم الطبع بود. شعراى وقت به واسطۀ مدايح او به صله و انعاماتش نائل آمدند. علاوه بر كرم و سخاوت داراى رأى متين و شجاعت بى نهايت بوده و از كلمات حقيقت آيين اوست: بيشتر از همه، از كسى ترسناك هستم كه بى كس و بى ياور باشد. در دست من مظلوم بوده و به جز خداوند قهّار مددكارى نداشته و مرا بگويد: «الله حسبك اللّه بينى و بينك». گويند مسهر، شاعر تميمى، در مدح يزيد بن حاتم گفت:

اليك قصرنا النصف من صلواتنا *** مسيرة شهر ثم شهر نواصله

فلا نحن نخشى ان يخيّب رجائنا *** لديك ولكن اهنأ الخير (البر خ ل) عاجله

پس يزيد به تمامى پنجاه هزار لشكريان خود عطايا بخشيد و بعد از آن گفت: «هركه خواستار و طالب شادى من باشد، از عطيۀ خود دو درهم به اين زائر من بدهد». بدين وسيله صد هزار درهم براى او جمع شد و صد هزار درهم نيز از مال شخصى خود بدو عنايت فرمود. بارى، يزيد در امارت افريقا مى بود تا در هيجدهم رمضان 170 ه‍. ق در قيروان از بلاد افريقا درگذشت و پسرش، داوود بن يزيد، را خليفۀ خود گردانيد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 207 و ج 2، ص 273، 414 و 434.

ابوسعيد مهنه --> ابوسعيد، فضل اللّٰه بن ابى الخير

در رياض العارفين به همين عنوانش نگاشته است.

وزير آبى، از افاضل اوايل قرن پنجم هجرت مى باشد كه عالم فقيه فاضل بود. شعر خوب نيز مى گفته و از تأليفات اوست:

وى در سال 422 ه‍. ق وفات يافت. ظاهر درس خواندن او از شيخ طوسى (متوفّى به سال 460 ه‍. ق)، كه از شيخ منتخب الدين نقل شده، منافى تاريخ وفات مذكور و معاصر بودن او با صاحب بن عباد (متوفّى به سال 385 ه‍. ق)، است كه در هدية الاحباب نيز نوشته و نيز در هيچ يك از مدارك موجودى به نحوۀ وزارت او نيز اشاره نشده است كه وزير كه بوده و يا خود لفظ «وزير» مجرّد شهرت بوده است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 473]؛ مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال، [ج 3، ص 249، ش 12167]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 96.

از فضلاى اطبّاى نامى قرن پنجم هجرت مى باشد كه بسيار خليق و دين دار، در هر دو قسمت علمى و عملى طب خبير، در فن نجوم نيز بصير، با شيخ الرئيس ابوعلى سينا و نظاير وى معاصر، نزد ملوك ديالمه محترم، در بصره مقيم، مرجع استفادۀ جمعى كثير از اطبّا و حكما، در ميان ايشان به «شيخ الطائفه» و «رئيس سلسله» موصوف بود. در عهد مستكفى باللّه، بيست ودويمين خليفۀ عباسى (333-334 ه‍. ق) و يا بيست وسيّمين ايشان، مطيع للّه (334-363 ه‍. ق)، كه اطبّاى بغداد بسيار زياد و بدون

رايحۀ خبرت و بصيرت متصدى امر طبابت و جز مردم كشى مصدر خدمتى نبوده اند و امتحان علمى ايشان از دربار خلافت تصميم گرديد، بالاخره قرعۀ امتحان به نام نامى همين ابوسعيد يمامى اصابت كرد. براى انجام اين خدمت سراپا سعادت از بصره در بغداد احضار شد. او نيز اين عمل خطير را در عرض شش ماه به انجام رسانيد و هشت صد طبيب از عهدۀ امتحانات لازمه برآمدند و ديگران از قيام به وظايف طبابت اكيداً ممنوع شدند. اين خدمت وى پسندۀ نظر خلافت و مورد تحسين بى نهايت شد و ماهى يك هزار دينار (طلاى مسكوك هيجده نخودى) به طور استمرار در حق وى مقرّر گرديد و خواستار توطّن در بغداد شدند، لكن او قبول نكرده، باز به بصره عودت نمود و در آنجا به سال 429 يا 421 ه‍. ق درگذشت. از تأليفات اوست: 1. امتحان الاطباء؛ 2. شرح فصول بقراط؛ 3. كتاب المعالجات.

از درگاه خداوندى مسئلت مى نماييم كه در اين زمان باريك و تاريك ما هم، كه سطح علم (بانواعه الكثيرة) آناً فآناً پايين مى رود و بالنتيجه محكوم به زوال و فنا مى باشد، وسائل اين چنين امتحانات را كه هيچ غرضى جز امتياز عالم از جاهل و نجات دادن مردم بيچاره از قيد اسارت جهال هر طبقه در بين نباشد، فراهم نمايد.

منابع: فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 118.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

از اصحاب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و نخستين شهيد روز صفّين و نامش معلوم نيست.

ابوسفانه، حاتم بن عبدالله --> ابوعدى، حاتم

بن امية بن عبدشمس بن عبدمناف بن قصى، پدر معاويۀ ملعون مشهور و از رؤساى

قريش حال او و نسل ناپاك او در نفاق و معادات و معاندت حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و خانوادۀ عصمت و طهارت عليهم السلام واضح و آشكار مى باشد. هيچ فتنه و آشوبى در قريش برپا نبوده، مگر اينكه تخم آن به دست وى كاشته شده و يا خود سهيم آن بوده است.

در اثر بغض و خصومتى كه با آن حضرت داشته، وسايل غزوۀ بدر را فراهم آورد.

قريش را به محاربۀ آن حضرت بشورانيد. بعد از مغلوبيّت قريش قسم ياد نمود مادام كه انتقام نكشيده، غسل نكند تا در سال دويم هجرت با كسان خود به مدينه رفت.

نخلستان موضع عريض نامى را كه نزديكى مدينه است، بسوزانيد. معبد انصارى و برادرش را به شهادت رسانيد؛ همچنين عامل قوى در تشكيل غزوۀ احد نيز همين ابوسفيان بود. در اين غزوه نيز به دستيارى شداد بن اسود، حنظلة بن ابى عامر معروف به «غسيل الملائكه» را به شهادت رسانيد؛ بالاجمال مصدر تمامى فتنه و آشوب بود و تا فتح مكّه در عناد و عداوت خود استمرار داشت. همين كه قطع به فتح آن بلدۀ معظّمه نموده و مغلوبيّت قريش معلومش شد، به عزم قبول اسلام به لشكرگاه مسلمين آمد. نخست دختر خود، امّحبيبه، را كه حرم حضرت نبوى صلى الله عليه و آله بوده، واسطه و شفيع قرار داد، لكن او نيز مثل اصحاب ديگر از شفاعت وى امتناع نمود.

بالاخره به مصاحبت عمر بن خطّاب به حضور مبارك آن حضرت شرفياب شد و ظاهراً اسلام را قبول كرد و ازآن رو كه بسيار شهرت طلب بوده، خواستار امتيازى گرديد. آن حضرت نيز به مأمن بودن خانه اش مستبشرش فرمودند. بعد از مراجعت به مكّه بناى دعوت گذاشته و مردم را به قبول دين مقدّس اسلامى و تسليم بودن به آن بزرگوار وادار مى نمود. در آن حال زنش، هند، كه عداوت و كين و كدورت او با اسلام و صاحب اسلام آفتابى مى باشد، ريش شوهر را گرفته و احمقش خطاب كرد و مردم را به قتل وى مى شورانيد.

بارى، ابوسفيان بعد از فتح مكّه در زمره اصحاب داخل شد. در غزوۀ طائف نيز حاضر بود و يك چشمش در آن غزوه كور گرديد. در سال سيزدهم هجرت در زمان خلافت ابوبكر در محاربۀ يرموك نيز حاضر و چشم ديگرش هم در همين محاربه كور شد تا در سال 31 يا 32 يا 34 ه‍. ق با چشم كور و دل پرنفاق عازم مقرّ خود گرديد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 725؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 22.

از اكابر نحويّين و علم انساب و اصحاب قرائت و نامش عين همين كنيه بوده و در سال 165 ه‍. ق درگذشت و او برادر ابوعمرو زبان بن علاء آتى الذكر است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 299، س 20.

مصطلح رجال و صحابى است.

بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف، قرشى هاشمى، پسرعمّ حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و برادر رضاعى آن حضرت بود و پيش از بعثت نهايت انس و الفت با هم داشتند. بعد از بعثت با خود آن بزرگوار و تمامى اصحاب كبار بناى اذيّت و آزار گذاشت تا آنكه به سال فتح مكّه خود و پسرش، جعفر، دين مقدّس اسلامى را قبول و در سلك فضلاى اصحاب منسلك شدند. در غزوۀ حنين نيز حاضر بود. غيرت و كوشش بسيارى به بروز آورد، لكن از كثرت حيا و شرمسارى كه از جهت عداوت ديرينه داشته، در حضور آن حضرت روى سر بلند كردن نداشت. تا آنكه به دستور حضرت على عليه السلام فيض ياب حضور نبوى صلى الله عليه و آله شد و آن كلامى را كه برادران حضرت يوسف در موقع تشرّف به حضورش در مقام اعتذار از خطاياى خودشان عرضه داشته بودند: (تَاللّٰهِ لَقَدْ آثَرَكَ اَللّٰهُ عَلَيْنٰا وَ إِنْ كُنّٰا لَخٰاطِئِينَ‌) (يوسف، 91)، او نيز معروض حضور رأفت ظهور آن حضرت نمود و مشمول رأفت عامّه و به جواب (لاٰ تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ اَلْيَوْمَ يَغْفِرُ اَللّٰهُ لَكُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ اَلرّٰاحِمِينَ‌) (يوسف، 9(2) مفتخر و سرفراز گرديد و اشعارى هم در مقام اعتذار سرود و در وفات آن حضرت نيز قصيدۀ غرّايى گفته و از ابيات آن است:

أرقت فبات ليلي لايزول *** و ليل أخي المصيبة فيه طول

و أسعدني البكاء و ذاك فيما *** أُصيب المسلمون به قليل

فقد عظمت مصيبته و جلّتْ *** عشَية قيل قد قبض الرسول

بارى، مغيره به سال 20 ه‍. ق در مدينه وفات يافت و در خانۀ عقيل بن ابى طالب مدفون گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 21؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 725 و ج 6، ص 4357.

مصطلح رجال است.

از اصحاب امام جواد عليه السلام و نامش غيرمعلوم است.

مصطلح رجال است.

همدانى القبيله، كوفى البلده، خلاّل المحلّه، از وزراى نامى، وزير ابوالعباس سفاح، اوّلين خليفۀ عباسى (132-136 ه‍. ق) و بسيار اديب و خوش محضر و اهل تدبير. در امور سياست بصير و سفاح نيز با وى انسى تمام داشته و به منادمت او راغب بود.

كارها را بدو مفوض داشته و وزيرش ناميد. او اوّلين كسى است كه بدين لقب (وزير) ملقّب و معروف شد و اخيراً به «وزير آل محمد» شهرت داشته است و پيش از او در زمان بنى اميّه و غيره كسى بدين اسم و وصف موسوم و موصوف نبوده اند.

ابوسلمه اموال بسيارى از ثروت فوق العادۀ شخصى خود در تشييد اساس خلافت عباسى مصروف و ابومسلم خراسانى نيز با وى موافقت داشته تا براى انجام اين مرام به خراسان رفت و مردم را به بيعت ابراهيم، برادر سفاح، دعوت مى كرد تا آنكه ابراهيم به دست مروان، آخرين خليفۀ اموى، مقتول و دعوت ابوسلمه به سوى سفاح منعطف گرديد و توهّم مى رفت كه وى به سوى آل على گراييده است. روى اين اصل پس از وزارت، سفاح دربارۀ وى ظنين شد و ابومسلم را از سوء نيّت او آگاهانيده و به قتلش بگماشت. ابومسلم نيز در انتظار فرصت بود تا آنكه شبى چندى از كسان خود را در كمين گذاشت و در موقعى كه ابوسلمه در شهر انبار در ماه چهارم خلافت سفاح از مجلس او برمى گشته، به سر وى ريخته و به قتلش آوردند و صبح آن شب منتشر شد كه ابوسلمه را خوارج كشته اند. مخفى نماند كه «خلاّل» گفتن ابوسلمه نه به جهت سركه سازى يا سركه فروشى او بوده، بلكه چنانچه اشاره شد، به جهت سكونت او در محلّۀ خلاّلان بوده است.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 179.

(چهار شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

ابوسلمه، سالم بن عبدالله --> ابوخديجه

مصطلح رجال است.

ابوسليمان، احمد بن محمد --> خطابى، احمد بن محمد

ابوسليمان، ايوب بن زيد --> ابن القريه

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

بناكتى، ملك الشعرا و وقايع نگار سلطان غازان خان مغولى ايلخانى (694-703 ه‍. ق) و به «فخرالدين» ملقّب بود. كتابى به نام روضة اولى الالباب فى تواريخ الاكابر والانساب براى سلطان ابوسعيد، پسر غازان خان، تأليف داده كه به تاريخ بناكتى معروف است.

ولادت او در قصبۀ بناكت نامى از بلاد ماوراءالنهر، كه اخيراً نام مذكور را به «شاهرخيه» تبديل داده اند، واقع شد و در سال 731 ه‍. ق درگذشت. در كشف الظّنون نام مؤلف تاريخ مذكور را در عنوان تاريخ بناكتى «ابوسليمان فخرالدين داوود» نوشته و گفته است كه اين تاريخ همان روضة اولى الالباب مى باشد، لكن تحت عنوان روضة اولى الالباب گويد كه آن، فارسى و جامع و مختصر، احوال و اوصاف ملوك خطا را حاوى، به التماس

سلطان ابوسعيد بهادرخان تأليف و مؤلفش فخرالدين محمد بن ابى داوود سليمان يا ابى سليمان داوود و وفاتش نيز به قرار مذكور است. بديهى است اين اسم كه براى مؤلف تاريخ مذكور نوشته، علاوه بر مخالفت شرح فوق، كه از قاموس الاعلام نقل شد، مخالف كلام ديگر خودش نيز مى باشد و حمل بر سهو نيز بسيار مشكل و مطلب قابل مداقه نيست.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 360]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 726.

ابوسليمان، داوود بن على --> ظاهرى، داوود بن على بن خلف

ابوسليمان، عبدالرحمان بن احمد --> دارانى

ابوسليمان، محمد بن ابى داوود سليمان --> ابوسليمان، داوود بن ابى الفضل

ابوسليمان، محمد بن ابى سليمان داوود --> ابوسليمان، داوود بن ابى الفضل

يا طاهر بن بهرام، منطقى سجستانى، در منطق و حكمت و فلسفه مقامى عالى داشت.

در سلك حكماى قرن چهارم معدود و نزد عضدالدولۀ ديلمى، دويمين سلطان آل بويه (338-372 ه‍. ق)، بسيار محترم و مشمول مراحم ملوكانه اش بود و محض سپاسگزارى، شروحى به كتب ارسطو به نام وى نگاشته است. تاريخ ولادت و وفاتش به دست نيامد و او استاد ابوحيّان توحيدى سابق الذكر بوده است.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 394.

از اصحاب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام مى باشد كه در جنگ نهروان حاضر ركاب مبارك بود و گويد كه در آن قضيه به غايت مهموم و دلتنگ بودم؛ به حدى كه بى اختيار در آب افتاده و خارج شدم. آن حضرت فرمود: «ابتدا به جنگ نكنيد و بعد از آنكه ايشان تيرى انداختند، اذن جهاد داريد». پس خوارج سه مرتبه حمله آوردند و در هريكى بيشتر از سابق شدت بر لشكر نصرت اثر وارد آمد؛ به حدّى كه گمان شكست و انهزام مى رفت. آن حضرت فرمود: «واللّه الذى فلق الحبة و برا النسمة لايقتلون

منكم عشرة و لايبقى منهم عشره» و همين كه لشكريان اين خبر حقيقت اثر را شنيدند، با شدت حمله ور شده و غالب آمدند.

منابع: خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 14، ص 364.

ابوسليمان، يحيى بن يعمر --> عدوانى، يحيى بن يعمر

مصطلح رجال است.

خادم النبى صلى الله عليه و آله و موكول به رجال است.

مجهول الاسم و از اصحاب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و موكول به رجال است.

مجهول الاسم و به مدلول بعضى از آثار دينيّه، ملعون و مهدورالدم و از مفترين ائمّۀ اطهار عليهم السلام بود.

به صيغۀ مصغّر و موكل به رجال است.

موكول به رجال است.

(دو شخص مذكور) موكول به رجال هستند.

موكول به رجال است.

موكول به كتب رجاليه است.

ابوسهل

ابوسهل⁽¹⁾

طبيبى است فاضل، جامع فنون اعمال يدى و طبابت و فنون ادبيّه، در اصول و قوانين معالجه در نهايت مهارت، طبيب مخصوص و محرم اسرار ملوك ديالمه. پيوسته در سفر و حضر به لوازم خدمت عمل مى نمود و در معالجات مقتضيه محل اعتماد ايشان بود تا در عهد سلطنت ابوكاليجار، هفتمين ايشان، در اثر رقابت برادرزن ابوكاليجار به اغواى آن زن مكّاره به خيانتى متهّم و ازاين رو محكوم به حبس و ضبط اموالش گرديد و در سال 416 ه‍. ق درگذشت (القصه هزار خانه ويران از زن). نام اصلى اش نيز «ابوسهل» بوده است.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 475؛ فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 120؛ ابن قفطى، على بن يوسف، اخبار العلماء باخبار الحكماء (تاريخ الحكماء)، ص 266.

3592 و 3593. ابوسهل، اسماعيل بن على (237-311 ه‍. ق)

بن اسحاق بن ابى سهل بن نوبخت (يا اسحاق بن فضل بن ابى سهل بن نوبخت)، عالمى است اديب فاضل شاعر متكلّم شيعى، از اكابر علما و متكلّمين شيعه و اجلاّى خانوادۀ جليلۀ نوبختى و مشهورترين ايشان، به «شيخ المتكلمين» مشهور و به جهت انتساب به جدّ اعلاى سيّمى يا چهارمى، به «ابوسهل نوبختى» معروف، مرجع استفادۀ افاضل ادبا و علما و متكلّمين عصر خود. ناشى اصغر و جمعى از اكابر ديگر، كه ذيلاً به ذكر اجمالى ايشان مى پردازيم، از تلامذۀ وى بوده اند.

قسمت عمدۀ ادوار زندگانى وى در زمان غيبت صغرى مصروف شد و آن زمان در بغداد رئيس متكلّمين اماميّه و سرآمد ايشان و داراى نفوذ و اقتدار و جلالت دينى و دنيوى بود. به شرف ملاقات حضرت امام حسن عسكرى عليه السلام مشرّف، بلكه در موقع وفات آن حضرت به زيارت جمال مبارك حضرت ولى عصر - عجل الله فرجه - نيز مفتخر، عظمت مقام و امامى مذهب بودن او مصرّح به كلمات نجاشى و شيخ طوسى و ابن داوود و علاّمۀ حلّى و ابن النديم و ملل و نحل شهرستانى و ديگر اكابر رجال و سير مى باشد، بلكه از جملۀ مشايخ زمان خود محسوب، لساناً و قلماً مصدر خدمات دينى بزرگ و شايانى نسبت به استوار داشتن اساس دين مقدّس اسلامى و متقن داشتن اصول و قواعد مذهب اماميّه و مدافعه از مخالفين آن دين و مذهب بوده است. اينك با اينكه كاتب بليغ اديب شاعر و در دربار خلافتى محترم و داراى مقام شامخ و تالى مقام وزارت بوده است، اشتهار عمدۀ او در علم كلام و مقام شامخ متكلّمى و اهميّت دادن مسئلۀ امامت و احتجاج با مخالفين عقايد حقّه و مدافعه از شبهات ايشان بوده و ديگر مراتب كماليّۀ او در جنب اين خدمات دينيّه كالعدم است. در امامت و ردّ عقايد و مؤلفات ملاحده و در باب مقالات فاسده و اثبات عقايد و تأييد و تسديد مبانى مذهب اماميّه و تواريخ ائمّۀ اطهار عليهم السلام و موضوعات متنوعۀ دينيّه تأليفات طريفۀ بسيارى دارد كه ذيلاً مى نگاريم.

همين ابوسهل است كه پرده از روى كار حسين بن منصور حلاّج سابق الذكر و شلمغانى ابن ابى العزاقر سابق الذكر، كه در بغداد محض كذب و افترا به حضرت صاحب الامر عليه السلام دعوى بابيّت مى كردند و خود را سفير و وكيل و باب آن امام غايب معرفى نموده و مردم را به دعوى كاذبۀ خودشان دعوت مى كردند، برداشت و كذب و نيرنگ ايشان را فاش نمود و مردم را از توجه به ايشان منصرف گردانيد؛ چنانچه شلمغانى مذكور كسى نزد ابوسهل فرستاد و به قيام و دعوى بابيّت خودش دعوت كرد و به اظهار معجزه اش مستظهر نمود. ابوسهل گفت: «نمى دانم معجزه چيست، لكن اگر شلمغانى موى پيش سرم را بروياند، من بدو ايمان آورده و تمامى او را قبول مى نمايم». شلمغانى بعد از اين پيغام مأيوس شده و ديد كه شير، اسير روباه نمى شود.

نظير اين امر در حسين بن منصور حلاّج نيز اتفاق افتاد؛ چنانچه او هم به گمان مسخّر كردن ابوسهل، كه تقريباً در معنى مسخّر كردن تمامى اهل بغداد و عموم اثناعشرى

مذهب بوده، به همان رويۀ شلمغانى كسى نزد او فرستاده و به قبول دعاوى باطلۀ خود دعوتش كرد و از وى استمداد نمود. او هم پاسخ داد كه من گرفتار محبت كنيزكان بوده و مردى زن دوست هستم، لكن زن ها به سبب سفيدى موى ريش و سر از من متنفّرند و بدين جهت، مجبور به خضاب مى باشم كه عار و ننگ پيرى را پوشيده دارم و مداومت آن اگر مؤثر هم باشد، در هر چند روزى بسيار مشكل و اسباب زحمت است. اگر منصور موى مرا سياه گرداند، به طورى كه ديگر از زحمت خضاب آسوده باشم، از ته دل ايمان آورده و تمامى اموال خودم را نيز در راه او خرج خواهم كرد.

اينك منصور نيز مأيوس شد و دانست كه ابوسهل مانند ساده لوحان ديگر كه فريب او را مى خوردند، نبوده و مسخّر او نخواهد شد (عنقا شكار كس نشود دام باز چين).

اين گونه احتجاجات ابوسهل در ميان مردم منتشر شد و منشأ فضيحت و رسوايى حلاّج و شلمغانى، زبانزد و نقل مجلس صغير و كبير، كذب دعاوى مزخرفۀ ايشان روشن و متاعشان فاسد، بازار خودفروشى شان كاسد و عامل قوى در ابتلاى ايشان به كيفر كردار خودشان، به شرحى كه در شرح حال هريكى نگارش يافته، گرديد.

از تذكّر اين نكته ناگزير هستيم كه قلع و قمع حلاّج و نظاير وى، آن هم در مركز خلافت و به دستيارى قضات و وزراى عامّه با آن همه كينه هاى مذهبى و سياسى معلومه، كارى سهل نبوده و به جز تأييدات الهى كه توأم با حسن تدبير و متانت عقل باشد، خارج از حدود امكان عادى است. فمن جاهد فى اللّه ليهدينه سبله.

با قطع نظر از اينها، در جلالت ابوسهل همين بس كه مردم او را شايستۀ مقام سفارت حضرت ولى عصر - عجل الله فرجه - دانسته و مركوز اذهان عموم افراد شيعه بود كه بعد از محمد بن عثمان، سفير دويم آن حضرت در زمان غيبت صغرى، همين ابوسهل اسماعيل بدان منصب سفارت مفتخر خواهد بود تا آنكه بعد از وفات محمّد، توقيع همايونى از ناحيۀ مقدّسه برخلاف انتظار اهالى به نام شيخ ابوالقاسم حسين بن روح نوبختى صادر گرديد. مردم سبب قضيه را از خود ابوسهل استفسار نمودند؛ پس آن مرد قوىّ‌الايمان و راسخ العقيده، از روى تعبّد محض و تسليم صرف كه داشته، به توهّمات ايشان اعتنايى نكرد و به مدلول «لاٰ تَأْخُذهُ فىٖ اللّٰهِ لَوْمَةُ لاٰئِم» پاسخ داد كه حضرات ائمّۀ اطهار عليهم السلام خودشان بهتر مى دانند.

در كارخانه اى كه ره عقل و فضل نيست *** وهم ضعيف رأى فضولى چرا كند

علاوه چون من متكلّم و مردى جدلى بوده و دائماً با مخالفين و دشمنان دين در سر مناظره و مجادله هستم، احتمال مى رود در موقعى كه از محاكمۀ ايشان فشارى ديدم، افشاى سرّ كرده باشم؛ برخلاف شيخ ابوالقاسم كه به نهايت حافظ اسرار است و بالفرض اگر امام غايب زير دامنش باشد، با مقراض هايش بريده و ريزه ريزه اش بكنند، متحمّل شده و اصلاً افشاى سرّ نمى كند.

بارى، چنانچه اشاره شد، ابوسهل شاعر هم بوده و از لطايف اشعار اوست:

لا اخضب الشيَب للغواني *** أبغي به عندها ودادا

لكن خضابي علىٰ شبابي *** لبست من بعده حدادا

تأليفات ابوسهل، چنانچه اشاره شد، بسيار است:

ولادت ابوسهل اسماعيل به سال 227 يا 237 ه‍. ق و وفات او نيز در ماه شوال 311 ه‍. ق واقع گرديد.

مخفى نماند كه شرح حال اجمالى ابوسهل بن نوبخت، كه جدّ اعلاى همين ابوسهل اسماعيل بن على مى باشد، ضمن اصل عنوان نوبختى مذكور شد و همچنين شرح حال حسن بن موسى، خواهرزادۀ اسماعيل، را نيز به عنوان نوبختى، حسن بن موسى نگارش داده ايم.

اما تلامذۀ ابوسهل اسماعيل بسيار است و چنانچه در صدر عنوان اشاره شد، در كلام و غيره شاگردانى داشته كه بعد از وفات وى عقايد و آراء او را در ميان شيعۀ اماميّه انتشار مى داده اند؛ من جمله يكى پسر خودش، على بن اسماعيل مكنّى به «ابوالحسن» يا «ابوالحسين» مى باشد كه مراتب علميّه را از پدر خود و ابوالعباس ثعلب، اديب نحوى

لغوى سابق الذكر، اخذ و اشعار ايشان را هم روايت كرده و ابومحمد حسن بن حسين نوبختى سابق الذكر بعضى از اشعار ثعلب را از وى شنيده و ضبط نموده است. نيز از آن جمله است: على بن عبدالله بن وصيف، محمد بن بشر سوسنجردى حمدونى، محمد بن يحيى صولى، مظفر بن محمد بن احمد خراسانى بلخى كه اولى به عنوان ناشى اصغر، سيمى به عنوان صولى، محمد بن يحيى در محل خود از اين كتاب مذكور و دويمى نيز به عنوان حمدونى نگارش يافته و ضمن شرح حال ابن قبه از باب سيّم نيز خواهد آمد.

اما چهارمى، مظفر بن محمد از اكابر تلامذۀ ابوسهل اسماعيل نوبختى، از اساتيد شيخ مفيد محمد بن محمد بن نعمان، كنيه اش «ابوالجيش»، در اخبار و وقايع باخبر و از مشاهير متكلّمين و محدّثين بوده است كه احاديث بسيارى استماع نموده، اشعار خوب دربارۀ اهل بيت عصمت عليهم السلام گفته. شيخ مفيد تمامى تأليفات او را از خودش روايت مى كند. نجاشى نيز به واسطۀ شيخ مفيد از او روايت مى نمايد:

وفات ابوالجيش به سال 367 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 251؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 22؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 31؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 1، ص 23؛ مدارك [مدخل هاى] حلاج، حسين بن منصور و شلمغانى؛ كتب رجاليه.

ابوسهل جرجانى، عيسى بن يحيى مسيحى --> ابوسهل مسيحى

ابوسهل صعلوكى، محمد بن سليمان --> صعلوكى، سهل بن محمد

ابوسهل طبيب --> ابوسهل اره جانى

ابوسهل عيسى --> ابوسهل مسيحى

از افاضل منجّمين اواخر قرن دويم هجرت مى باشد كه در عصر خود با منجّمى و معرفت احكام نجومى معروف، به اصابت رأى و استخراجات نجومى مشهور و مولد و منشأ وى فارس بود. در اوايل خلافت عباسى كه ترجمۀ كتب علمى پيشينيان كه به يونانى و فارسى و ديگر زبان ها بوده اند، مورد تصميم خلافت گرديد، فضل نيز بسيارى از كتب اوايل را از پارسى به عربى ترجمه كرده و بدان وسيله نزد منصور دوانيقى، دويمين خليفۀ عباسى (136-158 ه‍. ق)، تقرّب يافت. در احكام نجومى نيز محل وثوق او بود. بعد از وفات منصور در دربار ديگر خلفا نيز بوده و روزگار خود را به تأليف و ترجمه مى گذرانيد تا در اواخر خلافت هارون الرشيد، پنجمين خليفۀ عباسى (170-193 ه‍. ق)، در حوالى 185 ه‍. ق درگذشت و از تأليفات اوست:

ظاهراً صاحب ترجمه همان فضل بن ابى سهل بن نوبخت است كه به عنوان نوبختى، فضل در باب اوّل (القاب) مذكور داشته ايم و من باب نسبت به جدّ، كه بسيار متداول است، «فضل بن نوبخت» نوشته اند. نيز احتمال قوى مى رود كه اين فضل بن نوبخت همان ابوسهل بن نوبخت باشد كه پسر بلاواسطۀ خود نوبخت بوده و ضمن اصل عنوان نوبختى مذكور داشتيم و همين تأليفات فضل بن نوبخت را بدو هم نسبت داده اند و بسط زائد موكول به تتبّع خود علاقه مندان است.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 382؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 607.

ابوسهل كوهى --> ابوسهل، ويجن

ابوسهل، محمد بن سليمان --> ابوسهل صعلوكى

ابوسهل، محمد بن على --> مؤذن، محمد بن على

جرجانى البلده، نصرانى المذهب، ابوسهل الكنيه، از مهرۀ اطبّا مى باشد كه در هر دو قسمت علمى و عملى طب مهارتى بسزا داشت. علاوه بر فنّ طب در ادبيّات نيز صاحب يدى طولا و بسيار فصيح بوده و خطّى خوب هم داشت. در بلاد خراسان

زندگانى كرده و به بعضى از ملوك خوارزمشاهيان نيز انتساب داشته است، بلكه به نوشتۀ مطرح الانظار، از اكابر فلاسفه هم بوده و بعضى از اهل فن به شيخ ابوعلى سينايش ترجيح داده اند و بعضى ديگر او را استاد ابوعلى دانند. از تأليفات اوست:

در قاموس الاعلام گويد: به روايتى در چهل سالگى درگذشته و از سال وفات چيزى نگفته است و در مطرح الانظار گويد كه به سال 401 ه‍. ق در بيابان از تشنگى جان داد.

منابع: فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 120؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 727.

ابوسهل نوبختى، ابوسهل بن نوبخت --> نوبختى

ابوسهل نوبختى، اسماعيل --> ابوسهل، اسماعيل بن على

ابوسهل نوبختى، فضل --> ابوسهل فارسى

يا ويژن بن رستم، كوهى، از منجّمين نامى اوايل قرن پنجم هجرت مى باشد كه اصل وى از جبال طبرستان، به همين جهت، به «كوهى» معروف، بسيار فاضل و كامل، در علم هيئت و صنعت آلات و ارصاد نجومى خبير، در عهد عضدالدوله، دويمين سلطان ديالمه (338-372 ه‍. ق) و ديگر ملوك آن سلسله بر اقران و معاصرين خود مقدّم بود.

او دويمين حكيمى است كه در دورۀ اسلامى بعد از ابن ابى منصور يحيى آتى الترجمه به امر شرف الدوله، سيّمين ملوك ديالمه (372-379 ه‍. ق)، رصد بسته است. با اينكه به فاصلۀ چند سال شرف الدوله وفات يافت، بازهم كار رصد به تعويق نيفتاد، بلكه در تحت توجّهات ديگر ملوك علم دوست ديالمه در مدت سى سال كه دورۀ كامل رصد مى باشد، آن امر خطير را به انجام رسانيد و رصد او مورد تحسين و تصديق علماى فن گرديد و زيج او منشأ استخراج احكام نجومى منجّمين شد. در هريك از اصول هندسه و پرگار و صنعت اسطرلاب و نظاير آنها تأليفى داشته و در حدود 405 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 395؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 669.

ابوسهل هروى، محمد بن على --> مؤذن، محمد بن على

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

مصطلح رجال است.

مصطلح رجال است.

بن اسماعيل بن ابراهيم بن عثمان، شافعى المذهب، شهاب الدين اللّقب، مقدسى الاصل، دمشقى النّشأة والولاده، ابومحمدالكنيه، ابوشامة الشّهره، كه در بالاى ابروى چپ خال بزرگى داشته است، از مشاهير علماى قرن هفتم هجرى شافعيّه مى باشد كه در فقه و حديث و تاريخ و نحو و ادبيّات و قرائات متنوعۀ قرآنى وحيد عصر خود بود. نخست در دمشق در سن كمتر از ده سالگى قرآن مجيد را خواند. در شانزده سالگى آن كتاب الهى را نزد علم الدين سخاوى و ديگر اكابر وقت با تمامى قرائات متداوله ياد گرفت؛ عاقبت در اسكندريّه به تكميل مراتب علميّه پرداخت. فقه و حديث و تاريخ و نحو و ادبيّات و ديگر علوم متداوله را متقن ساخت و تأليفات طريفه دارد:

وفات ابوشامه به سال 665 ه‍. ق در هفتاد سالگى در دمشق واقع شد و در مقابر باب كيسان يا باب الفراديس مدفون گرديد و به نوشتۀ بعضى، دو نفر به بهانۀ استفتا به

خانه اش وارد و او را شديداً زدند؛ به طورى كه مريض شده و به همان سبب درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 237؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 317.

ابوشبرمه، عبدالله بن شبرمه --> ابن شبرمه

ابوشبل، احمد بن عبدالعزيز --> جوهرى، احمد بن عبدالعزيز

مصطلح رجال است.

ابوشبل، علقمة بن قيس --> نخعى، علقمة بن قيس

مصطلح رجال است.

ابوشجاع، سلطان الدوله --> آل بويه

ششمين ملوك ديالمه مى باشد.

ابوشجاع، شيروية بن شهرداد --> ديلمى، شيروية بن شهرداد

ابوشجاع، عضدالدوله --> آل بويه

دويمين ديالمه مى باشد.

مصطلح رجال است.

بن محمد بن عبدالله بن ابراهيم، روذراورى الاصل، اهوازى الولاده، ظهيرالدّين اللّقب، به قريۀ روذراور نامى از قراء نهاوند منتسب، از جملۀ صلحاى علماى عصر خود معدود، در فنون بسيارى صاحب يدى طولا بود. در اعراب و تاريخ و فقه و حديث تأليفاتى داشته و كتاب تجارب الامم ابن مسكويه را تكميل نموده است كه به

نام ذيل تجارب الامم مشهور مى باشد.

به مناسبت آنكه پدرش وزارت قائم بامراللّه، بيست وششمين خليفۀ عباسى (422-467 ه‍. ق)، را داشته، او نيز مرجع خدمات و مصدر مهمّات امور گرديد تا آنكه در خلافت مقتدى باللّه، بيست وهفتمين ايشان (467-487 ه‍. ق)، به سال 471 ه‍. ق به وزارت رسيد و به همين جهت، به «ابوشجاع وزير» مشتهر گرديد.

اين وزير روشن ضمير در حفظ نواميس شرعيّه و پاسدارى قوانين و مقرّرات دينيّه نهايت اهتمام و مواظبت به كار برد. تقوا و عدالت او معدلت پيشينيان را يادآور شده و در انظار عامّه جلوه گر ساخت. همه روزه پيش از بيرون رفتن از سراى خود مقدارى از روى قرآن مجيد خوانده و به خط خودش نيز، كه زيباترين خطوط بوده، مقدارى از آن كتاب الهى را مى نوشته است. همچنين زكات تمامى املاك و مزارع خود را مى پرداخت و بسى صدقات نهانى به جا مى آورد.

بالجمله، انواع عدالت و برّ و احسان و رعيّت نوازى و ديانت پرستى وى زياده از آن است كه در اين عجاله نگارش يابد؛ اين است كه به شهادت ارباب سير، عهد وزارت و صدارت ابوشجاع در استيفاى نيك بختى خلافت عباسى و توفر نعمت و آسايش رعيّت و عموم يافتن امنيّت و رفاهيّت به تمامى عهدهاى آن خلافت تقدّم داشت تا آنكه به سال 484 ه‍. ق در نتيجۀ سعايتى كه جلال الدين ملكشاه فقط به جهت تشيّع وى كرده و عزل او را درخواست نمود و يا به جهات ديگر كه از وى سر زده بوده، به مدلول «عدو شود سبب خير گر خدا خواهد» عاقبت به خير شد.

يك چندى در نجف اشرف در آستان ملايك پاسبان حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام به سر برد تا آنكه در موسم حج به زيارت بيت الله الحرام مشرّف و بعد از اداى فريضۀ حج به مدينۀ طيّبه رفت. در آن ارض اقدس توطن كرد و مثل ديگر خدّام حرم مطهر نبوى صلى الله عليه و آله در روشن كردن چراغ ها و جاروكشى و غيره مشغول خدمت شد. از ميمنت آن خاك پاك به حفظ تمامى قرآن مجيد موفق آمد و به حسب نذر سابق خود كه در موفقيّت اين سعادت كرده بوده، هزار دينار (كه هر دينارى معادل يك مثقال هيجده نخودى طلاى مسكوك است) صدقه داد. يك سدس ملك معينّى خود را كه در ناحيۀ دجيل داشته، وقف نموده و باقى عمر خود را در آن خاك پاك به سر برد تا در نيمۀ جمادى الآخرۀ 488 ه‍. ق در 51 سالگى وفات يافت و در جوار مزار حضرت ابراهيم

بن رسول الله مدفون گرديد.

مخفى نماند كه ابوشجاع علاوه بر مزايا و كمالات متنوعۀ علمى، طبع شعر روانى هم داشت. بسيارى از معانى دقيقه را در قالب الفاظ رشيقه نظم كرد و مضامين مليحه را با عبارات فصيحه موزون مى ساخت و از اوست:

ليس المقادير طوعا لأمرء أبداً *** و انما المرء طوع للمقادير

فلاتكن إن أتت باليسر ذا أشر *** و لا بئوساً اذا جائت بتعسير

و كن قنوعاً بما يأتي الزمان به *** فيما ينوبك مِنْ صفو و تكدير

فما اجتهاد الفتىٰ يوماً بنافعه *** و إنّما هو إلقاء المعاذير

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 276.

ابوشجاع، محمد بن على --> ابن الدهان، محمد بن على

مصطلح رجال است.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال هستند.

(سه شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

از شعراى اواخر قرن دويم مى باشد و يا ظاهراً اوايل قرن سيّم هجرت را نيز ديده است. معاصرش، اصمعى سابق الذكر (متوفّى 214 ه‍. ق)، گويد: روزى نزد والى بصره بودم. خبر آوردند كه دم در ديوانه اى است و شعر مى خواند؛ پس حسب الامر خليفه وارد حضور شد. مردى بود بلندبالا مانند نخله و بعد از سلام، خليفه از وى پرسيد:

«كيستى‌؟» در جواب گفت:

أنا ابوالشريك الشاعر *** من سأل عني فأنا ابن الفاغر

امير گفت: «چه عجب! مدّاح خودت هستى». گفت:

لأنني ارتجل ارتجالاً *** ما شئت يا من ألبس الجمالا

امير به اصمعى گفت: «اين مجنون نيست. چيزى از او سؤال كن»؛ پس معنى «ريم» را از وى پرسيد. گفت:

الريم فضل اللحم للجزار *** ينحره للفتية الأيسار

بعد اصمعى معنى «حلوان» را سؤال نمود. گفت:

أليس ما يعطىٰ على الكهانة *** والحرُّ لايقنع بالمهانة

سپس معنى «دكاع» را استفسار نمود. گفت:

ان الدكاع هو سعال الماشية *** واللّه لاتخفى عليه خافية

پس «توله» را پرسيد. در جواب گفت:

عوذة عنق الطفل عندي تولَّة *** و قد تسمى العنكبوت تولة

همچنين از معنى «رفّه» (با ضمّ و تشديد) سؤال كرده، پاسخ داد:

الرفة التبن فسل ما شئتا *** لقد وجدت عالما خِرّيتا

اصمعى گويد: ديگر از كثرت سؤال خجالت كشيدم. پس او از من معنى «هلقس» و «سحساح» و «راوح» را پرسيد و گفت: «ما الهلقس والسحساح والحمل الراوح لايراح‌؟» در جواب گفتم كه «هلقس» طمع، «سحساح» كسى است كه در يك جا استقرار نيابد؛ «راوح» لاغر است. ابوالشريك گفت:

ما انت الا حافظ للمعلم *** أحسنت ما قلت بغير فهم

امير گفت: «مرحبا! اى كاش هر ديوانه اين طور بودى»؛ پس ده هزار درهم بدو بخشيد و او نيز بعد از اخذ دراهم به امير گفت:

رشت جناحي يا أخا قريش *** أقررت عيني و أطبت عيشي

سال وفات ابوالشريك و نام او به دست نيامد و ظاهراً نام اصلى اش نيز همين «ابوالشريك» بوده است. مخفى نماند كه بعضى از معانى مذكورۀ لغات مزبوره در كتب لغت متداوله نبوده و در صورت لزوم، محتاج به تتبّع است.

منابع: نيشابورى، حسن بن محمد، عقلاء المجانين، ص 122.

مصطلح رجال است.

ابوشعبۀ حلبى --> آل ابى شعبه

مصطلح رجال و نامش غيرمعلوم و خانوادۀ او به «آل ابى شعبه» معروف هستند.

(دو شخص مذكور) موكول به علم رجال مى باشند.

ابوالشعياء، عجاج --> رؤبه

پدر رؤبه است.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

در مرصّع ابن الاثير گويد كه ابوشفقل شيطان فرزدق شاعر است كه فرزدق به گمان خود اشعار خود را از او روايت مى كند؛ چنانچه ابولبينا نيز شيطانى ديگر مى باشد كه تلقين شعرش مى كند و معنى اين جمله را از خود ابن الاثير نيز بايد پرسيد و در جايى ديگر به نظر نرسيد. در قاموس اللّغة همين قدر گويد كه ابوشفقل راويۀ فرزدق، يعنى كسى است كه اشعار فرزدق را از خودش روايت مى كند و از ابولبينا چيزى داير بدين موضوع نگفته است.

از شعراى قرن چهارم هجرت مى باشد كه در سال 300 ه‍. ق متولد شد. با امير نوح بن نصر بن احمد بن اسماعيل سامانى، چهارمين حكمران ملوك سامانيّه (331-343 ه‍. ق)، معاصر و ظاهراً مدّاح وى هم بود. قصايد و قطعات بسيارى بدو

منسوب و يك مثنوى مبسوطى نيز به نام آفرين نامه به بحر تقارب بدو منتسب مى باشد و از اوست:

مار را هرچند بهتر پرورى *** چون يكى خشم آورد كيفر برى

سفله فعل مار دارد بى خلاف *** جهد كن تا سوى سفله ننگرى

ايضاً

درختى كه تلخش بود گوهرا *** اگر چرب و شيرين دهى مر ورا

همان ميوۀ تلخت آرد پديد *** از او چرب و شيرين نخواهى مزيد

اسم و سال وفات و مشخّصات ديگرى به دست نيامد.

منابع: اطلاعات متفرقه.

مكنّى به «ابومحمد»، معروف به «ابوالشمقمق»، از معروفين شعراى اوايل خلافت هارون الرشيد، پنجمين خليفۀ عباسى (170-193 ه‍. ق)، مى باشد كه با ابودلامه و ابوالعتاهيه و ابونواس و نظاير ايشان، كه شرح حال هريكى در محل مقتضى از اين كتاب نگارش يافته، معاصر و از اشعار اوست كه در وصف بغداد گويد:

ليس فيها مروئة لشريف *** غير هذا القناع بالطيلسان

و بقينا في عصبة من قريش *** يشتهون المديح بالمجان

روزى مروان با بشار بن برد ملاقات كرد و از صلۀ كاملى كه در مقابل اشعار خود گرفته بوده، خواستار مواسات گرديد. بشّار گفت: «من به جز شعر، كسب و حرفت و صنعت ديگرى ندارم و تو هم مثل من شاعر هستى. بهتر آن است كه با شعر خودت تكسّب كرده باشى». مروان گفت: راست است، لكن الآن در حال عبور از كودكان شنيدم كه مى خواندند:

سبع جوزات و تينة *** فتحوا باب المدينة

ان بشار بن برد *** تيس أعمى في سفينة

بشّار قدرى سكوت ورزيد؛ سپس صددرهم به مروان داد و گفت: «اين را بگير و ديگر اشعار كودكان را روايت نكن». مروان گويد كه آن دراهم را گرفته و به كودكان دادم.

خطيب بغدادى بعد از اين جمله از على بن محمد نامى نقل كرده كه مادامى كه در بصره بودم، همين دو بيت را از بچگان مى شنيدم. سال وفات مروان به دست نيامد.

منابع: خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 4، ص 97 و ج 13، ص 146.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشد.

مصطلح رجال است.

بن محمد بن حيان يا حبان، حافظ اصفهانى، مكنّى به «ابومحمد» يا «ابوعبدالله»، معروف به «ابوالشيخ»، از مشاهير علماى عامّه مى باشد كه تأليفاتى در تفسير قرآن مجيد و احكام شرعيّه و موضوعات ديگر دارد و در 369 يا 354 ه‍. ق درگذشت و تفسير او به تفسير ابن حبان معروف و از بعض كلمات كشف الظّنون استظهار مى شود كه نام او «محمد بن محمد بن جعفر بستى» است و رجوع به ابن حبّان هم شود.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 447]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 728.

مكنّى به «ابوجعفر»، از اعاظم شعراى عرب اواخر قرن دويم هجرت مى باشد كه در رديف شعراى نامى طراز اوّل بود. نوادر و حكاياتى از وى منقول است. در اواخر عمر از هر دو چشم نابينا شد و مراثى بسيارى در حق چشم هاى خود گفته و نيز از اشعار اوست:

وقف الهوىٰ بي حيث أنت فليس لى *** متأخر عنه و لا متقدم

أجد الملامة في هواك لذيذة *** حباً لذكرك فليلمني اللوم

در سال 196 ه‍. ق درگذشت.

منابع: جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 87؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 728.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

ابوصادق، سليم بن قيس هلال --> هلالى، سليم

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

(پنج شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

رضوى تقوى، سيّدى جليل و عالمى است نبيل از اكابر علماى عهد شاه عباس ثانى صفوى (1051-1077 ه‍. ق) كه نسب شريفش با هيجده واسطه به جناب موسى مبرقع بن امام محمد تقى عليه السلام موصول مى شود. در مشهد مقدّس رضوى نقيب الاشراف سادات عالى درجات رضويّۀ تقويّه بود. در عهد شاه مزبور منصب صدرالممالك را داشت و مدرسۀ صالحيّۀ آن ارض اقدس، كه در اواخر به «مدرسۀ نوّاب» شهرت يافته، از آثار خيريّۀ او مى باشد كه در سال 1086 ه‍. ق بنايش نهاده و املاك بسيارى براى آن مدرسه و طلاّب علوم دينيّه وقف كرده است و سه سال پيش نيز كتاب هاى بسيارى وقف طلاّب دينيّه نموده بود. كتاب دقائق الخيال نيز از آثار قلمى اوست كه رباعيّات متقدّمين و متأخّرين شعرا را به ترتيب حروف هجا با تعيين شاعرش جمع و تدوين نموده است. سال وفاتش به دست نيامد و ظاهراً نام اصلى اش نيز «ابوصالح» است.

منابع: امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 6، ص 430.

ابوصالح، شيخ محمدمهدى --> صالح افتونى

عبدى كنانى كوفى، از ثقات و معتمدين محدّثين شيعه از اصحاب صادقين عليهما السلام بوده، بلكه از حضرت امام موسى عليه السلام نيز روايت نموده است. از اعيان و اعلام دين و افاضل فقهاى اصحاب ائمّه عليهم السلام و مراجع و رؤساى ايشان و در احكام دينيّه مرجع فتوا و حرام و حلال بود؛ بالجمله، ممدوح تمامى علماى رجال و يكى از اصحاب اصول اربع مأة مشهوره بوده و اخبار بسيارى نيز در مدح وى وارد و حضرت صادق عليه السلام از كثرت وثاقت و اعتدال و استقامت وى ميزانش ناميده و بدو فرمودند: «انت ميزان لا عين فيه»؛ يعنى تو ميزانى هستى به غايت معتدل كه هر دو كفّه اش برابر بوده و يكى از آنها زيادتى به ديگرى ندارد. وفات او بعد از 170 ه‍. ق واقع گرديد.

ناگفته نماند كه نعيم بر وزن كميل و «عبدى» هم منسوب به عبدالقيس، يكى از پدران ابوالصباح است؛ چنانچه در كلمات بعضى از اجلّه او را «ابن عبدالقيس» هم ناميده اند و «كنانى» هم (به كسر كاف) منسوب به كنانة بن خزيمة بن مدركة بن الياس بن مضر است كه سرسلسله و پدر قبيلۀ مشهوره اى از قبايل عرب بوده و كنيه اش «ابوالنضر» و جدّ اعلاى چهاردهمين حضرت نبوى صلى الله عليه و آله است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 23؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 681؛ كتب رجاليه.

مصطلح رجال است.

مصطلح رجال است.

مجهول الاسم، از اصحاب حضرت باقر عليه السلام و مصطلح رجال است.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

بن ابى جمعة اسود بن عامر بن عويمر، خزاعى، از مشاهير شعرا و عشّاق عرب مى باشد كه با عشق و محبت عزّة، دختر جميل بن حفص بن اياس بن عبدالعزى بن حاجب، شهرت داشت و اكثر اشعارش دربارۀ همين معشوقه اش بوده و بين ايشان حكايات و نوادرى جارى مى باشد كه در كتب مربوطه مذكور است. چنانچه مجنون عامرى معروف را گاهى با معشوقه اش، ليلى، معرفى كرده و «مجنون ليلى» گويند، گاه است كثير را نيز با معشوقه اش، عزة، معرفى كرده و «كثير عزة» گويند و همچنين عزة را نيز گاهى به جهت انتساب به جدّ اعلاى حاجب نامش «عزة الحاجبية» گفته و گاهى تنها «حاجبيّه» اش گويند؛ مثل «عامريّه» گفتن ليلى كه از قبيلۀ بنى عامر بوده است. خود كثير نيز در بعضى از اشعار خود به همين وصف «حاجبيّه» اش موصوف داشته؛ چنانچه گويد:

اذا ما أتتنا خلّة كى تزيلنا *** أبينا و قلنا الحاجبية أول

سنوليك عرفاً إن أردت وصالنا *** و نحن لتلك الحاجبية أوصل

نيز از ابيات يك قصيدۀ تائيه مشهورۀ كثير است:

و إنّي و تهيامي بعزة بعد ما *** تسلّيت من وجد بها و تسلت

لكالمرتجي ظل الغمامة كلما *** تبوّأ منها للمقيل اضمحلت

اشعار كثير كه در باب مماطله و خلف وعده كردن عزة گفته، بسيار است. از نوادر اتفاقات آنكه كثير در مدينه غلام عطرفروشى داشته كه عطر را به زنان عرب نسيه مى فروخت. روى اين عادت به عزة هم نسيه فروخته بود، لكن عزة در تأديۀ بهاى عطر با مسامحه مى گذرانيد تا آنكه باز روزى با جمعى از زنان ديگر در آن دكان بودند.

غلام نيز بهاى عطر را مطالبه نمود. عزة بازهم طفره كرد و گفت: «به اين زودى خواهم داد»؛ پس غلام اين شعر كثير را كه پيش از آن موقع در خلف وعدۀ عزة گفته بوده و در باب كنى ضمن شرح حال ام البنين، بنت عبدالعزيز بن مروان زن وليد بن عبدالملك اموى، نيز اشاره خواهيم كرد، از راه تمثل فروخواند (غافل از اينكه او همان معشوقۀ مالك خودش، كثير، است):

قضى كل ذى دين فوفى غريمه *** و عزة ممطول معنى غريمها

زنان ديگر گفتند: «مگر اين زن بدهكار خود را نمى شناسى‌؟» گفت: «نه واللّه». گفتند كه او همان عزة، معشوقۀ كثير است. غلام گفت: «شما را گواه مى گيرم كه عزة را از بدهى خودش بحل كردم»؛ پس غلام قضيه را به مالك خودش، كثير، نقل كرد. كثير هم گفت: «من نيز خدا را شاهد مى گيرم كه تو را محض رضاى خداوندى آزاد كرده و تمامى سرمايۀ دكان عطّارى را نيز به تو بخشيدم». كثير در زمان خلافت بنى اميّه مى زيست و به نوشتۀ قاموس الاعلام، با عبدالملك بن مروان، پنجمين خليفۀ اموى (65-86 ه‍. ق) و برادرش، عبدالعزيز و پسرش، يزيد، مربوط بود و مدايح بسيارى هم دربارۀ ايشان گفته است؛ بااين حال، محبت فوق العاده به حضرت على المرتضى عليه السلام و اهل بيت حضرت رسالت عليهم السلام داشت و اين انتساب خود را هم از امراى بنى اميّه كتمان نمى كرده است، انتهى.

ظاهر اين كلام قاموس الاعلام آنكه كثير در مذهب اهل سنّت و جماعت بوده و نسبت به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و خانوادۀ رسالت عليهم السلام نيز محبت فوق العاده داشته است، لكن ظاهر كلام بعضى از اجلّه آنكه كثير شيعه مذهب بوده و دربارۀ آل ابى طالب تعصّب بسيارى داشت. ابن خلّكان گويد: روزى عبدالملك (مذكور فوق) كثير را گفت: «تو را قسم به حق على بن ابى طالب عليه السلام راست بگو كه عاشق تر از خود را سراغ دارى‌؟» گفت: «يا اميرالمؤمنين! اگر به حق خودت قسم مى دادى، هرآينه راست مى گفتم». عبدالملك همچنان كرد. كثير گفت: «بلى. در بيابانى مى رفتم. ديدم مردى دامى درست كرده است». پرسيدم كه براى چه اينجا نشسته اى‌؟ گفت: «خود و اهل و عيالم گرسنه بوديم. اين دام را گذاشتم كه شكارى به دست آورم و قوت و معاش يك روزه را تهيه كرده باشم». گفتم: «من هم اينجا با تو باشم كه بلكه شكارى به دست آورى و يك قسمت هم به من بدهى». او هم راضى شد. با هم بوديم تا يك آهو به دام افتاد. خواستيم كه آن را بگيريم. آن مرد سبقت كرد و آن آهو را گرفت. به مجرّد گرفتن ، بند از پايش برداشته و رهايش نمود. در جواب پرسش از سبب آن گفت:

«چون شبيه ليلى بود، رحم و رقّت نمودم». پس اين اشعار را انشا نمود:

ايا شبه ليلى لاتروعى فاننى *** لك اليوم من وحشية لصديق

اقول و قد اطلقتها من وثاقها *** فانت لليلى ما حييت طليق

و عينك عيناها و جيدك جيدها *** سوى ان عظم الساق منك دقيق

بالجمله، كثير اغلب اوقات در مصر و دمشق شام امرار حيات مى نمود؛ عاقبت به سال 105 ه‍. ق در مدينۀ منوره درگذشت و عكرمه از موالى ابن عباس هم در همان روز وفات كثير وفات يافت. مردم گفتند: «مات افقه الناس و اشعر الناس».

مخفى نماند كه عزّة (با دو فتحه و تشديد ثانى) و كثيّر هم (به ضمّ اوّل و فتح ثانى و كسر و تشديد ثالث) صفت مشهورۀ صاحب ترجمه است كه از كثرت كوتاه قدى بدين صفت شهرت يافته است؛ چنانچه به همين سبب او را «رب الذباب» نيز مى گفته اند. گويند كسى كثير را در حين طواف ديد و بعد از آن مى گفته است هركه گويد كه قامت او بيشتر از سه وجب بوده، دروغ گفته است و بنابراين سبب كه در وجه تسميه كثير گفته اند، اين كلمۀ «كثير»، لقب صاحب ترجمه مى باشد، ولكن اسمى ديگر به نظر نرسيد و شايد اسم اصلى اش نيز همان كنيه اش «ابوصخر» باشد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 3؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3876.

ابوصخره، احمد بن ابى نعيم --> رياشى، احمد بن ابى نعيم

مصطلح علم رجال و موكول بدان علم شريف است.

ابوالصفا، خليل بن احمد عروضى --> ابوعبدالرحمان، خليل بن احمد

از اصحاب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام مى باشد كه بعد از وقعۀ جمل حاضر خدمت آن حضرت شد و گفت: «واللّه اگر حاضر جمل مى بودم، يك تن از قبيلۀ ازد با تو مقاتله نمى كرد». در بصره وفات يافت و آن حضرت به جنازه اش نماز خواند. شرح حال پسرش، مهلب، نيز به عنوان ابوسعيد، مهلب مذكور و وزير مهلبى حسن بن محمد نيز، كه از احفاد اوست، به عنوان مهلبى، حسن بن محمد در باب اوّل (القاب) نگارش يافته است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 25؛ كتب رجاليه.

در اصطلاح رجالى، كنيۀ دينار، پدر ابوحمزۀ ثمالى سابق الذكر است.

يا تقى الدين بن نجم يا نجم الدين بن عبيداللّه، حلبى (على اختلاف التعابير)، شيخ اجل اقدم، فقيه فاضل، محدّث ثقه و معتمد، از اعاظم مشايخ اماميّه، از اعيان فقها و متكلّمين قرن پنجم هجرى شيعه مى باشد كه در مراتب علميّه و ايفاى وظايف دينيّه داراى مقامى عالى و از تلامذۀ شيخ طوسى (متوفى به سال 460 ه‍. ق) و سيد مرتضى (متوفى به سال 436 ه‍. ق) بود. به سلاّر بن عبدالعزيز ديلمى نيز تلمذ نموده و از طرف سيّد به تدريس يا قيام به امور دينيّۀ بلاد حلب منصوب شد و به همين جهت، به «خليفة المرتضى» موصوف گرديد. موافق آنچه از بعض كتب تراجم استظهار مى شود، از طرف شيخ طوسى نيز در بلاد شام نيابت داشت و به همين جهت، به «خليفة الشيخ» نيز موصوف مى باشد و در اصطلاح فقها با هريك از «تقى» و «ابوالصلاح» و «حلبى» مذكورش دارند و از تأليفات اوست:

وفات ابوالصلاح به سال 447 ه‍. ق در صد سالگى در حلب واقع گرديد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 128؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 480؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 23؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 15، ص 480.

ابوالصلاح، خليل بن ايبك --> صفدى

بن عبدالعزيز بن ابى الصلت، مغربى اندلسى دانى، از مشاهير اطبّا و حكماى قرن ششم هجرى مى باشد كه در سال 460 ه‍. ق در بلدۀ دانيه نامى از بلاد اندلس از اراضى مغرب زمين متولد شد. نخست در شهر اشبيليه از بلاد اندلس و مدتى هم در مصر و اسكندريّه و ساليان درازى در شهر مهديّه از بلاد افريقا مراتب علميّه را تكميل نمود.

علاوه بر فن طب و فنون ديگر حكمت كه قرين ابوعلى اش شمارند، در فنون ادبى و شعرى و علوم پيشينيان نيز مهارتى بسزا داشت. بالخصوص در رياضيّات و هيئت و نجوم و هندسه متفرّد بود و عديل ابوريحان بيرونى سابق الذكرش دانند.

در قاموس الاعلام گويد: موقعى كه ابوالصّلت وارد اسكندريّه بوده، يك كشتى در جاى بسيار عميق دريا غرق شد. ابوالصّلت قدرت بيرون آوردن را به وزير وقت مصر اظهار داشت. او نيز موافق دستور خود ابوالصّلت، وسايل لازمه را فراهم آورد. بعد از اقدام به عمل، كشتى را به واسطۀ مقرّه ها روى آب آوردند، ولى در عين حال طناب هاى معموله در كار گسيخته شد و كشتى از نو غرق گرديد. وزير در خشم شده و آن حكيم را در زندان كرد. در حدود بيست سال در زندان بود و به روايتى در كتابخانه اى محبوسش داشتند. او نيز از فرصت استفاده كرده و تمامى كتاب هاى آنجا را مطالعۀ كامل نمود و بدين وسيله، دايرۀ معلومات متنوعۀ او فوق العاده توسعه يافت تا از آنجا بيرون آمده و باز به مهديّه مراجعت كرد و در اوّل محرّم سال 525 يا 529 ه‍. ق در همان جا با مرض استسقا درگذشت. از ابيات قصيده اى است كه نقش آن را بر سنگ مزارش وصيّت كرده بود:

سكنتك يا دار الفناء مصدقا *** بانى الى دار البقاء اصير

و اعظم ما فى الامر انى صائر *** الى عادل فى الحكم ليس يجور

فياليت شعري كيف القاه عندها *** و زادي قليل والذنوب كثير

نيز به ابوالصّلت منسوب و از لطايف اشعار است:

و قائلة ما بال مثلك خاملا *** ءانت ضعيف الرأى ام انت عاجز

فقلت لها ذنبي الى القوم انني *** لما لم يحوزوه من المجد حائز

و ما فاتنى شيئ سوى الحظ وحده *** و اما المعالى فهى عندى غرائز

در هريك از ادويۀ مفرده و اسطرلاب و شرح حال شعراى اندلس و منطق و هندسه و بعضى از موضوعات ديگر تأليفى دارد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 228]؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 84؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 728؛ فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ص 122.

مروى خراسانى، از مشاهير محدّثين مى باشد كه وثاقت و جلالت و صحيح الحديث بودن وى بين الفريقين مسلّم، بلكه موافق تصريح بعضى از اكابر اهل فن، شيعه مذهب و محبّ خانوادۀ حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و خادم حضرت رضا عليه السلام بوده و احاديث بسيارى از آن حضرت روايت نموده است. بلى، با علماى عامّه نيز مخالطت داشته و اخبار ايشان را نيز روايت مى كرد و شايد همين قضيه منشأ اشتباه بعضى از اجلّه شده و به عامى بودنش رفته اند؛ به هرحال، وثاقت او مصرّح به علماى عامّه نيز بوده، بلكه بعضى از ايشان عيب او را منحصر به تشيّع و رافضى و محبّ آل رسول بودنش داشته اند و بس و بسط زائد موكول به كتب مربوطه مى باشد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 23؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 85؛ كتب رجاليه.

بن معبد بن حسن، حسنى مروزى، مكنّى به «ابوالصمصام» و «ابوالوضاح»، ملقّب به «عمادالدين»، معروف به «سيد عمادالدين»، از اجلاى علماى نامى اماميّۀ قرن ششم هجرى مى باشد كه فقيه متكلّم عالم فاضل، از عدول و ثقات محدّثين شيعه، انوار علميّه اش ساطع، از كثرت علم و ديانت و وثاقت كه داشته، در سند بسيارى از اجازات علما واقع و كمتر اجازه اى است كه سندش خالى از روايت وى باشد. از جملۀ مشايخ روايت ابن شهرآشوب، قطب راوندى، سيد ضياءالدين فضل الله راوندى بوده و او هم از شيخ طوسى (متوفى به سال 460 ه‍. ق) و سيد مرتضى (متوفّى به سال 436 ه‍. ق) و نجاشى و سلاّر بن عبدالعزيز ديلمى و نظاير ايشان روايت نموده است. زياده بر 115 سال عمر كرده و شيخ منتجب الدين در 115 سالگى او با او ملاقات كرده است. در خاطر دارم كه نام ابوالصمصام را در جايى «سيد محمد» و در جايى ديگر، كه هر دو از نظرم رفته، «سيد معبد» نوشته بودند.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 23؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 495؛ مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال، [ج 3، الكنى، ص 63].

ابوالصمصام، سيد ذوالفقار بن معدّ⁽¹⁾

حسينى مروزى، به نوشتۀ مستطرفات بروجردى، از اجلاّى علماى اماميّه مى باشد كه از سيد مرتضى و شيخ طوسى روايت نموده و ابن شهرآشوب و شيخ منتجب الدين نيز از وى روايت مى كنند و منتجب الدين او را در سن 115 سالگى اش ديده است. ظاهر اين جمله آن است كه اين ابوالصمصام، همان مذكور فوق است؛ امّا مغايرت نام پدر و حسينى بودن نسب، ممكن است كه «حسينى» از سهو قلم كاتب بوده و لفظ «معدّ» هم همان «معبد» نام جدّ ذوالفقار باشد و خود بروجردى آن را «معدّ» تصور كرده و با دو فتحه و تشديد دال بودن آن تصريح نموده و صاحب ترجمه را هم من باب نسبت به جد، «ذوالفقار بن معدّ» گفته است و صريح كلام تنقيح المقال، كه هر دو را مستقلاً عنوان كرده، تعدّد سيد ذوالفقار مكنّى به «ابوالصمصام» است.

نگارنده گويد: ظاهر به حكم پاره اى قراين جليّه از وحدت اسم و كنيه و زمان و مشايخ و مدت عمر و غيره وحدت و يكى بودن ابوالصمصام سيد ذوالفقار بوده و بعضى از اختلافات جزئى هم از قبيل حسنى يا حسينى و معدّ و معبد و مانند اينها سهل و بعضى محمول بر اشتباه كاتب و بعضى ديگر از قبيل مسامحات عرفيّه بوده و قادح در اتّحاد نمى باشد؛ بااين همه، مطلب بسيار سهل و بر فرض تعدّد نيز هر دو در غايت جلالت و وثاقت بوده و در اعتبار سند روايتى كه در آن واقع شده، خللى نمى رساند و تأليفى هم ندارند كه محض به جهت معرفت اعتبار و عدم اعتبار آن، معرفت حال مؤلف نيز ضرور باشد.

ابوالصمصام، سيد عمادالدين --> ابوالصمصام، سيد ذوالفقار بن محمد

ابوالصمصام، سيد محمد --> ابوالصمصام، سيد ذوالفقار بن محمد

ابوالصمصام، سيد معبد --> ابوالصمصام، سيد ذوالفقار بن محمد

مصطلح رجال است.

مصطلح رجال است.

مصطلح رجال است.

مصطلح رجال است.

ابوالضياء، حسن بن محمد --> بورينى

بن ابراهيم بن على بن زياد، اشعرى الاصول، شافعى الفروع، يافعى التصوف، ابوالضياءالكنيه، زبيدى الولادة والنشأه، شيخ الاسلام الشّهره، از اكابر عرفاى علما و علماى عرفاى قرن دهم هجرت مى باشد كه در كتاب نور سافر با «مفتى الأنام» و ديگر اوصاف عاليه اش ستوده است. نخست قرآن را نزد پدرش حفظ، حديث و تفسير و اخبار و سير را نيز از ابن الديبع آتى الترجمه اخذ، فقه و اصول و ديگر علوم متداوله را هم از اكابر وقت تكميل نمود تا از طرف اساتيد خود به اجازۀ تدريس و فتوا نائل آمد.

در جامع شهر زبيد از بلاد يمن و مدارس اشرفيّه و واثقيّه و وهابيّه از مدارس آن بلده پيش از ظهر چهار روز شنبه و يكشنبه و سه شنبه و چهارشنبه و عصر شش روز غير از جمعه نيز در منزل خود بعد از نماز عصر با كمال تحقيق و دقّت نظر تدريس مى كرد.

مع الاسف با وجود اين همه، چنانچه نوعاً عادت زمان است، با تمام عسرت و پريشانى امرار زندگانى مى نمود و غالباً قدرت قوت روزانه را نداشت، بلكه شبى كه زنش وضع حمل مى كرد، قدرت ضروريّات آن موقع را نيز نداشته و خانه اش هم تاريك و بى چراغ بوده است؛ بااين همه، اصلاً درس را ترك نمى كرد و بعد از اتمام درس به تحصيل قوت روزانه مى پرداخت و در هريك از احكام غنا و محراب و مفقودالخبر و جهر به بسم اللّه و مانند اينها تأليفى داشته است:

وفات او شب يكشنبه يازدهم رجب 975 ه‍. ق در 76 سالگى در شهر زبيد يمن واقع

شد و پسرش، عبدالسلام، بعد از نماز صبح به جنازه اش نماز خواند و در مقبرۀ باب القربه نزد پدرش به خاك رفت.

منابع: عيدروس، عبدالقادر بن شيخ، النور السافر عن اخبار القرن العاشر، ص 305.

مصطلح رجال است.

مصطلح رجال است.

ابوطالب

ابوطالب⁽¹⁾

ابوطالب، احمد بن بكر بن بقيه --> ابن بقيه، احمد

ابوطالب، سيد اسماعيل حسينى --> سيد ابوطالب

بن محمد بن على، ازدى، مكنّى به «ابوطالب»، معروف به «وحيد» يا «وحيد بغدادى»، از ادباى اواخر قرن چهارم هجرت مى باشد كه در نحو و عروض و لغت و ادبيّات معموله به ديگران تقدّم داشت. ديوان متنبّى معروف را شرح كرده و در سال 385 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 384]؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 11، ص 197.

ابوطالب، عبدالله --> انبارى، عبداللّٰه

بن على بن عطاءالله، گيلانى لاهيجى اصفهانى، پدر شيخ محمدعلى حزين سابق الذكر، اصل و مولد و منشأ وى شهر لاهيجان از بلاد گيلان بود. در همان بلده

علوم عربيّه و دروس متنى را از ملا حسن لاهيجى معروف، پسر ملا عبدالرزاق لاهيجى، خواند تا در بيست سالگى به اصفهان، كه در آن اوان مركز افاضل بوده، رفت.

رياضيّات را از ملا رفيع يزدى و ديگر علوم متداوله را هم از اكابر علماى آنجا تكميل نمود. زياده بر پنج هزار كتاب داشت. بسيارى از آنها را با خط خودش تصحيح كرده و به بسيارى نيز شرح و حاشيه نوشته و بسيار خوش خط و سريع القلم بود؛ چنانچه روزى هزار بيت، كه هر بيتى پنجاه حرف است، مى نوشته است. قاموس و تهذيب الحديث و شرح لمعه و مانند آنها را تا هفتاد كتاب به خط خودش نوشت. در 1127 ه‍. ق در 69 سالگى در اصفهان وفات يافت.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 103.

بن هاشم بن عبدمناف، عم اعظم حضرت خاتم النبيين صلى الله عليه و آله و والد معظم حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، شيخ قريش، رئيس مكّه، سيّد بطحا، داراى وقار حكما و هيبت امرا بود. اكثم بن صيفى از حكماى عرب گويد: حلم و سيادت و حكمت و رياست را از ابوطالب فراگرفتم كه سيد عجم و عرب، هم پيمان حلم و ادب بوده است.

مخفى نماند كه اسلام و ايمان آوردن ابوطالب اصلاً محل ترديد نيست. با قطع نظر از تواتر اخبار اماميّۀ وارده در اين باب و صراحت اشعار و قصايد و مدايح نبويّۀ خود آن جناب، مصرّح به بعضى از اكابر عامّه نيز بوده و قول بعضى ديگر از ايشان به ايمان نياوردن آن جناب دور از انصاف و ناشى از قلّت تتبّع مى باشد.

در قاموس الاعلام گويد: صحبت و شفقت هريك از جناب ابوطالب و حضرت نبى اكرم صلى الله عليه و آله نسبت به يكديگر فوق العاده بود. آن جناب در موقع بعثت و اظهار دعوت آن حضرت، حقّانيّت دين مقدّس اسلامى را تصديق فرموده و آنى تكذيب نكرد. در حفظ و حراست آن حضرت و مدافعه از تعرّضات و تعديّات قريش به هر وجهى كه بوده، اهتمام تمام و وظيفۀ غيرت را به كار برد.

ابن ابى الحديد گويد: اگر ابوطالب و پسرش، على نمى بود، دين اسلام برپا نمى شد:

و لو لا ابوطالب و ابنه *** لما مَثُل الدينُ شخص فقاما

فلله ذا فاتحا للهدى *** و للّه ذا للمعالى ختاما

حضرت على عليه السلام نقل و كتابت اشعار او را بسيار دوست مى داشت. ياد گرفتن و

ياد دادن آنها را توصيه كرده و مى فرمود كه وى بر دين حق الهى و صاحب علم بسيارى بوده است. بلى، در روايات بسيارى آمده است كه مثل ابوطالب مثل اصحاب كهف بود كه ايمان خود را از خوف كفّار قريش كتمان مى نمود. علاوه كه محل وديعۀ وصاياى نبوّت بوده و بعد از بعثت، تسليم حضرت رسالت صلى الله عليه و آله نمود.

در بعضى ديگر از آثار دينيّه وارد است كه ابوطالب (از خوف كفّار قريش) به حساب جمل ابجدى قبول اسلام كرده و انگشتان خود را به شكل 63 برهم نهادى. نگارنده گويد: اين خبر مبنى بر علم عقود است كه بدون اطّلاع بر حقيقت آن علم، تفهيم و تفهّم آن خارج از امكان مى باشد و ما هم اجمالى از اصول و قواعد آن را در ديباچۀ قاموس المعارف نگارش داده ايم و آنچه در اينجا به كار آيد، همانا دانستن كيفيّت دلالت عدد 63 بر قبول اسلام است. اينك گوييم اين عدد، چنانچه در معانى الاخبار صدوق هم هست، اشاره به جملۀ «اله احد جواد» (63) مى باشد.

بالجمله، پس از آنكه جناب عبدالمطلب، جدّ امجد حضرت رسالت صلى الله عليه و آله، در حدود 6 و 7 سالگى آن حضرت وفات يافت، جناب ابوطالب در حفظ و حراست و خدمت و صيانت آن حضرت وظايف لازمۀ مساعدت را معمول داشت. سفراً و حضراً جان فدا و بلاگردان آن وجود مقدّس بود و پيش از بعثت، مسافرت شام هم به مصاحبت آن خيرالانام بوده است. بعد از بعثت نيز با قوت تمام مانع از هجوم و ازدحام اعادى بر سر آن وجود مقدّس بود و از اشعار اوست كه در مدح آن حضرت سروده است:

و ابيض يستسقى الغمام بوجهه *** ثمال اليتامى عصمة للأرامل

يلوذ به الهُلّاك من آل هاشم *** فهم عنده فى نعمة و فواضل

بعضى از اشعار طريفۀ علاّمۀ معاصر شيخ محمدحسين اصفهانى را كه در مدح و منقبت جناب ابوطالب سروده، تحت عنوان كمپانى از باب اوّل نگارش داده ايم و مقصود ما در اينجا فقط تيمّن به اسم سامى آن جناب بوده و بس، والاّ بسط مقامات وى خارج از حوصلۀ اين مختصرات بوده و كتاب مستقلّى را لازم دارد.

وفات جناب ابوطالب در بيست وششم رجب سال دهم بعثت در مكۀ معظّمه در زياده بر هشتاد سالگى واقع گرديد. ناگفته نماند كه نام نامى آن جناب بنابر مشهور «عبدمناف» و يا موافق بعضى متحدالأسم والكنيه و نام اصلى اش نيز «ابوطالب» است و از كلمات بعضى استظهار مى شود كه نامش «عمران» بوده و حضرت

اميرالمؤمنين عليه السلام را «على عمران» گفتن نيز از همين راه است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 729؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 24؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 62.

ابوطالب، على بن انجب --> ابن الساعى

ابوطالب، كليم --> كليم كاشانى

ابوطالب محشّى --> ميرزا ابوطالب

ابوطالب، محمد بن ابراهيم --> عطار، محمد بن ابراهيم

ابوطالب، محمد بن احمد --> ابن العلقمى

ابوطالب، محمد بن حسن بن يوسف --> فخرالمحققين

عجمى جبلى مكى واعظ حارثى، از مشاهير صوفيّه مى باشد كه در علم حديث و طريقت به خدمت بسيارى از مشايخ رسيد. با زهد و تقوا زيست. رياضات شاقۀ بسيارى كشيد. زمان درازى ترك طعام و غذاى متداولى گفت. با علفيّات و نباتات حفظ حيات كرد تا عاقبت از كثرت اكل حشايش، مختل المشاعر و پوست بدنش سبز گرديد؛ سپس به بغداد و بصره رفته و در منابر آنها بناى وعظ گذاشت. در اثناى مذاكره در اثر اختلال يا جذبه، پاره اى حرف هاى ناشايست و نابايست و غيرمربوط و مخالف شرع مقدّس به زبان مى آورد كه من جمله اين جمله است: «ليس على المخلوقين اضر من الخالق» (نعوذ باللّه).

بدين جهت، تمامى مردم از وى معرض و منصرف گرديدند. او نيز از وعظ و تكلّم امتناع نمود. در توحيد و زهد و تقوا و تصوف تأليفاتى دارد كه معروف ترين آنها كتاب قوت القلوب فى معاملة المحبوب و وصف طريق المريد الى مقام التّوحيد است (در تصوف) كه در قاهره چاپ و مجمع اسرار الهى و جامع رموز و دقايق طريقت بوده و نسبت به اين موضوع بى سابقه بوده و نظير آن تأليف نشده است. مؤلف آن ملتفت نكات و دقايقى گرديده كه كسى پيش از او متوجه نبوده است.

ابوطالب در اصل از اهل جبل ايران بود. مدتى در مكّۀ معظّمه اقامت گزيد و بدان

سبب، به «ابوطالب مكّى» شهرت يافت. به سال 383 يا 385 يا 386 يا 387 ه‍. ق در بغداد وفات يافت و در سمت شرقى مقبرۀ مالكيّه به خاك رفت. بنابر سيّمى، كه مشهورتر مى باشد، جملۀ «مرد طالب اهل دين» و بنابر چهارمى، جملۀ «طالب مراد اهل دين» مادّۀ تاريخ وفات او هستند.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 55]؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 67؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 25؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، 730؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، [ج 2]، ص 212.

ابوطالب مروزى --> سيد ابوطالب

ابوطالب، مفضل بن سلمه --> ضبى، مفضل بن سلمة بن عاصم

عامى و نابينا، از نحويّين كوفه مى باشد كه آن علم شريف را از كسايى (متوفى در حدود سال 190 ه‍. ق) اخذ كرد و كتابى در حدود حروف عوامل و افعال تأليف داد و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 338.

ابوطالب، يحيى بن ابى الفرج --> ابن زباده

ابوطالب، يزيد بن مهلب --> ابوسعيد، مهلب

ابوطالب فرزند ابوسعيد مهلب است.

ابوطاهر

ابوطاهر⁽¹⁾

بن عمر بن يحيى بن حسين بن احمد بن عمر بن يحيى بن حسين ذى الدمعة بن زيد شهيد بن الامام السجّاد عليه السلام، از محدّثين شيعه، به «علوى» موصوف، در بغداد از

ابوالمفضل شيبانى روايت كرده و خطيب بغدادى هم، كه از تلامذۀ او مى باشد، صحيح الحديث بودن او را تصديق مى نمايد. در چهاردهم صفر 446 ه‍. ق در بغداد وفات يافت و در كتب رجال شيعه مهمل الذكر بوده و به شرح حال او نپرداخته اند.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 2، ص 188.

ابوطاهر، احمد بن محمد بن احمد --> سلفى، احمد بن محمد

طبيب واسطى، معروف به «ابن البرخثى» (البرحشى خ ل)، ملقّب به «موفق الدين»، از اطبّاى قرن ششم هجرت مى باشد كه در هر دو قسمت علمى و عملى طبّ مشهور، در شعر و حسن خط و فنون شعريّه و حكميّه نيز مهارتى بسزا داشت. كتابى در ادويۀ مركبه تأليف داده و سال وفاتش مضبوط نيست، لكن در 560 ه‍. ق در قيد حيات بوده است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 730؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 193؛ فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 126.

ابوطاهر، اسماعيل بن خلف --> حوفى، اسماعيل بن خلف و سرقسطى، اسماعيل بن خلف

مصطلح علم رجال است.

ابوطاهر، حسن بن عمر --> بدرالدين، حسن

ابوطاهر سلفى، احمد بن محمد --> سلفى، احمد بن محمد

انبارى الاصل، معبدى الولادة والوفاة والنشأه، ابوطاهرالكنيه، از مشاهير ادبا و شعراى مصر مى باشد كه در شعر و انشا و ادبيّات و تفسير و حديث و ديگر علوم متداوله دستى توانا داشت. خط خوب مى نوشت. كتاب هاى بسيارى استنساخ نمود. از طرف سيف الاسلام طغتكين، برادر صلاح الدين ايّوبى صاحب مصر، كه در يمن حكومت

داشته، به سمت سفارت و ايلچيگرى به بغداد رفت و مشمول مراحم خليفۀ وقت گرديد. مدتى در آنجا اقامت كرد و از تأليفات اوست:

از ابيات قصيده اى است كه در مرثيۀ يكى از دوستان خود گفته است:

عجبا لى و قد مررت بآثا *** رك كيف اهتديت نهج الطريق

اتراني نسيت عهدك فيها *** صدقوا ما لميت من صديق

به سال 596 ه‍. ق در 89 سالگى در مصر وفات يافته و در مقبرۀ قرافه دفن گرديد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 730 و ج 6، ص 4187.

مصطلح علم رجال است.

ابوطاهر، محمد بن يعقوب --> فيروزآبادى، محمد بن يعقوب

از اصحاب حضرت رسالت صلى الله عليه و آله، مانند پدرش، حاتم، به جود و سخا و كرم مشهور، نزد يگانه و بيگانه محترم و حاضرالجواب، در كلمات علماى رجال با وثاقت و وجاهت موصوف. نخست نصرانى مذهب بود. در ماه شعبان سال نهم يا دهم هجرت شرفياب حضور مبارك آن حضرت شد. به شرف اسلام مشرّف و در سلك كبار اصحاب منسلك گرديد.

هر موقع كه شرفياب حضور مبارك مى شد، مورد اكرام آن حضرت بود. بعد از وفات آن حضرت نيز در اسلام خود ثابت ماند. اصلاً اثر ارتداد و فتورى در وى ظاهر نشد.

از ارتداد قوم خود نيز، كه اسلام را قبول كرده بودند، ممانعت مى كرد. در بعضى از فتوحات اسلامى حاضر و از عثمان بن عفان منصرف و روگردان شده و به حضرت على عليه السلام پيوست. از اصحاب آن حضرت و حاضرين جمل بود. در همين وقعه يك چشمش صدمه خورده و پسرش، محمد، نيز به شهادت رسيد. در صفّين نيز حاضر، سركرده و علم دار دو قبيلۀ طى و قضاعه و بعضى از مواقف او مورد تحسين بود. بعد از وفات آن حضرت در صحابت امام حسن عليه السلام نيز تا زمان صلح بوده است. وفات

عدى به سال 67 يا 68 يا 69 ه‍. ق در كوفه يا قرقيسا (به كسر اوّل) كه شهرى است در ساحل فرات، در 120 سالگى واقع گرديد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 3134؛ كتب رجاليه.

مصطلح رجال است.

بن عبدالعزى بن عبد يا ليل بن ناشب بن غيرة بن سعد بن ليث، كنانى ليثى، از اجلاّى اصحاب حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين و امام حسن و سيّد سجّاد عليهم السلام بود. از آن سه امام معظّم و اصحاب كبار حضرت رسالت صلى الله عليه و آله روايت كرده، بلكه به موجب خبرى كه در كافى مى باشد، از حضرت باقر عليه السلام و به مدلول خبرى ديگر كه در علل الشّرايع است، از حضرت صادق عليه السلام نيز روايت نموده است. بديهى است كه روايت او از امام صادق عليه السلام پيش از امامت و در حال حيات حضرت باقر عليه السلام (متوفى به سال 114 ه‍. ق) مى باشد، زيرا كه وفات خود عامر به سال 100 يا 110 ه‍. ق در حال حيات امام باقر عليه السلام بوده است.

عامر در سال غزوۀ احد متولد شد و هشت سال از عهد سعادت و دورۀ زندگانى حضرت رسالت صلى الله عليه و آله را ديد. طبقۀ صحابه با وفات وى منقرض و ختم شد. او آخرين كسى است از صد و چهارده هزار نفر اصحاب كرام كه آن حضرت را ديده اند. بعد از وفات آن حضرت به حضرت على عليه السلام پيوست. از خواصّ اصحاب و محبّين آن حضرت و دوستداران خانوادۀ عصمت و طهارت عليهم السلام به شمار مى رفت. در غزوات و مشاهد آن حضرت حاضر، با موالات اهل بيت عليهم السلام معروف، با معادات مبغضين ايشان مشهور بود. با كمال جرئت و جسارت در نشر مطاعن ايشان اهتمام تمام به كار مى برد.

معاويه اصرار وافى داشت او را به هر حيله و وسيله كه باشد، به طرف خودش جلب نمايد، لكن او اصلاً تمايل نمى كرد. با دل قوى در محبّت خانوادۀ عصمت عليهم السلام ثابت و راسخ بود. براى خون خواهى حضرت سيدالشهداء - ارواح العالمين له الفدا - به مختار بن ابى عبيدۀ ثقفى ملحق و در تنفيذ اين مرام شركت داشته است.

پاره اى مذاكرات جاريه مابين او و معاويه در كتب مربوطه مذكور است و يكى از آنها را تذكر مى دهد: روزى معاويه بدو گفت: «آيا تو از قاتلين عثمان نيستى‌؟» گفت: «نه، لكن از كسانى بودم كه حاضر وقعه بودند و او را كمك نكردند». پرسيد: «چه مانع آمد از يارى و نصرت او؟» گفت: «هيچ كدام از مهاجر و انصار نكردند». گفت: «حق عثمان در ذمّۀ ايشان ثابت و نصرت او واجب بود». عامر گفت: «پس تو را چه مانع شد كه با اين قدرت و قوه كه اهل شام نيز تحت فرمان تو هستند، يارى اش نكردى‌؟» معاويه گفت: «اكنون خون خواهى او را مى كنم و اين هم يارى و نصرت است». عامر خنديد و گفت كه مثل تو و عثمان چنان است كه شاعر گفته است:

لا الفينك بعد الموت تندبنى *** و فى حياتى ما زوّدتنى زادى

ناگفته نماند كه بعضى از اكابر علماى رجال عامر را كيسانى مذهب مى پندارند كه بعد از حضرت سيدالشهداء عليه السلام جناب محمد حنفيّه را امام حىّ غايب منتظر دانسته و امام سجاد عليه السلام را امام ندانند، بلكه بعضى او را از اهل تسنّن شمرده و گويند كه به فضيلت خلفا معتقد بوده، ولكن على را مقدّم مى داشته است. بعد از مراجعه به كتب رجاليّه و منابع ديگر، بطلان اين هر دو نسبت واضح و روشن و نقل شواهد آن موجب اطناب مى باشد؛ علاوه كه در مقام جمع بين الاقوال گوييم: شايد كه ابوالطفيل نخست به عقيدۀ اهل سنّت بود. اخيراً باز مشتبه شده و به عقيدۀ شيعۀ كيسانى گراييد تا آنكه عاقبت امام به حق بودن حضرت سجّاد عليه السلام به جهت قضيۀ قسم كه در شرح حال ابوخالد وردان تذكر داديم و يا به سبب محاجۀ جناب محمد حنفيّه با حضرت سجّاد عليه السلام نزد حجرالاسود، به شرحى كه در كتب مربوطه نگارش داده اند، يا به جهات ديگر منكشف و از آن عقيدۀ اولى منصرف گرديد.

بارى، ابوالطفيل قريحۀ شعرى نيز داشت و به نوشتۀ ابن ابى الحديد، در مرثيۀ هاشم بن عتبۀ مرقال سابق الذكر از شهداى صفّين گويد:

يا هاشم الخير جزيت الجنة *** قاتلت فى اللّه عدو السنة

والتاركى الحق و اهل الظنة *** اعظم بما فزت به من منة

حضرت صادق عليه السلام نيز بدين شعر او تمثل مى نموده است:

و ان لأهل الحق لا شك دولة *** على الناس اياها أرجىٰ و ارقب

وفات ابوالطفيل، چنانچه مذكور شد، در سال 100 يا 110 ه‍. ق بوده است. اينكه در

سال 67 ه‍. ق پس از دستگيرى مختار، ابوالطفيل نيز خود را از قصر فروانداخته و درگذشت، چنانچه به روايتى منسوب شده، بسيار ضعيف و منافى آخرين صحابى بودن او، كه مصرّح به كلمات اكابر است، مى باشد. در نخبة المقال گويد:

و عامر بن واثلة خصيص لى *** و خاتم الأصحاب قبضه على⁽¹⁾

و هو ابوطفيل الجليل *** و الرمى بالتكيس عليل

منابع: ابن قتيبه، المعارف، ص 149؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 25؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 731؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 1، ص 198؛ كتب رجاليه.

انصارى خزرجى، از اعاظم و نقباى اصحاب مى باشد كه بسيار شجاع و دلير و از تيراندازان مشهور عرب، در بدر و احد و خندق و عقبه و ديگر غزوات حضرت رسالت صلى الله عليه و آله حاضر ركاب مبارك، در احد در پيش روى آن حضرت مشغول تيراندازى بود و سينۀ خود را سپر و وقايۀ آن بزرگوار نمود. در شدت صوت نيز ضرب المثل بوده و مروى است كه آن حضرت دربارۀ وى فرمودند: «صوت ابى طلحة فى الجيش خير من فئة».

همين ابوطلحه قبر شريف حضرت رسالت صلى الله عليه و آله را حفر نموده و جسد مبارك را در لحد گذاشت. بعد از آن حضرت صائم الدهر بود. به جز سالى دو روز عيد فطر و اضحى افطار نمى نمود. در سال 31 يا 32 يا 33 يا 51 ه‍. ق در مدينه وفات يافت يا به روايتى ديگر در كشتى فوت و به فاصلۀ شش روز به جزيره اى تصادف كرده و در آنجا دفن شد و در ظرف اين شش روز اصلاً تغييرى در جسدش نبوده است. بنا به روايتى كه مدّت صوم او بعد از وفات حضرت رسالت صلى الله عليه و آله چهل سال بوده است، تاريخ چهارمى در وفات او تأييد مى شود.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 26؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 731؛ كتب رجاليه.

قينى، از مخضرمين شعراى عرب مى باشد كه جاهليّت و اسلام را ديده است.

اشعارش بسيار بليغ و رقيق. نوادرى دربارۀ وى منقول. با زبير بن عبدالمطلب انتساب داشته و در موقع مسافرت مكّه نديم وى مى شد و از اشعار اوست:

ارقت و آبتنى الهموم الطوارق *** و لم يلق ما لاقيت قبلى عاشق

منابع: فيروزآبادى، محمد، قاموس اللغة؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 731.

مصطلح رجال است.

ابوالطيب، احمد بن حسين --> متنبى

ابوالطيب، احمد بن محمد بن على --> شهاب الدين، احمد بن محمد بن على

ابوالطيب، سهل بن محمد بن سليمان --> صعلوكى، سهل بن محمد

ابوالطيب، طاهر بن عبدالله --> طبرى، طاهر بن عبداللّٰه

حلبى لغوى، از مشاهير لغويّين، با ابوالطيب احمد متنبى فوق الذكر معاصر و از تأليفات اوست:

وفات او بعد از سال 350 ه‍. ق بوده است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 64، س 7.

ابوالطيب، محمد بن احمد --> وشّاء، محمد بن احمد

ابوالطيب، محمد بن شهاب الدين --> فاسى، محمد

ابوالطيب، محمد بن عبدالصمد --> بغوى، محمد بن عبدالصمد دقاق

ابوالطيب، محمد بن مفضل --> ضبى، مفضل بن سلمة بن عاصم

ابوالظاهر، اسماعيل بن محمد --> قائم

سيّمين خليفۀ فاطمى مصرى و فرزند قائم است.

موكول به علم رجال است.

ابوالظبيان، محمد بن ابى زينب --> ابوالخطاب، محمد بن ابى زينب

يا مهشم يا هشيم يا ياسر يا ياسم بن ربيع يا ربيعة بن عبدالعزى بن عبدشمس بن عبدمناف قرشى، داماد حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و زوج جناب زينب، صبيۀ آن حضرت.

مادرش هند يا هاله بنت خويلد، خواهر ام المؤمنين حضرت خديجة الكبرى است.

ابوالعاص از كسانى بوده كه از حيث مال و تجارت و درستكارى و امانت به ساير اهالى مكّه تقدّم داشته اند. وفات او در ذى الحجۀ سال 12 ه‍. ق وقوع يافت. امامه، دختر ابوالعاص و زينب بعد از وفات حضرت صديقۀ طاهره - سلام اللّه عليها - به حسب وصيّت خود آن خاتون معظمّه به عقد ازدواج حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام مفتخر گرديد. شرح و بيان همۀ آن مراتب و همچنين بيان اينكه كنيۀ صاحب ترجمه بنابر مشهور، كه مصرّح به اسد الغابة و استيعاب و اصابه و طبقات ابن سعد و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد و بعضى ديگر از كتب عامّه هم هست، همانا «ابوالعاص» بوده و «ابوالربيع» بودن آن، چنانچه معتقد بعضى از علماى رجال بوده و در خبرى از رجال كشى نيز وارد است، دور از تحقيق مى باشد، موكول به كتب مربوطه است.

در اعيان الشّيعة نيز به قرينۀ اتقن بودن كلمات عامّه در امثال اين مورد نسبت به كلمات خاصّه و كثيرالغلط بودن نسخۀ رجال كشى كه دم دست است، همان «ابوالعاص» بودن را تأييد كرده و «ابوالربيع» بودن را بر اشتباه كشى و يا كاتبان نسخۀ او محمول مى دارد كه در اصل «ابن الربيع» بوده و تصحيفاً به «ابوالربيع» تبديل يافته است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 26؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 732؛ كتب رجاليه.

(پنج شخص مذكور) مصطلح علم رجال مى باشند.

بن محمد بن عبدالله بن عباد، عبادى هروى، مكنّى به ابوعاصم، از مشاهير محدّثين و فقهاى شافعيّه مى باشد كه بسيار متفنّن و دقيق النّظر بود. در هرات و نيشابور تفقّه كرده و در بلاد بسيارى سياحت نمود. از اكابر وقت اخذ علوم متنوعه نموده و از تأليفات اوست:

در ماه شوال 458 ه‍. ق در 83 سالگى درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 71]؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 36؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 732.

شامى، از ادباى شعراى قرن سيّم هجرت و از اصحاب اسمعى سابق الذكر بود و از اشعار اوست:

و لو اننى اعطيت من دهري المنىٰ *** و ما كلّ من يعطىٰ المنى بمسدد

لقلت لأيام مضين الا ارجعي *** و قلتُ لأيام بقين الا ابعدي

به سال 240 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 733.

ابوعامر، اسماعيل بن محمد --> سيد حميرى

ابوعامر اندلسى، احمد بن عبدالملك بن عمر --> ابن شهيد، احمد بن عبدالملك

بن مروان بن احمد بن عبدالملك بن عمر بن محمد بن عيسى بن شهيد، اندلسى قرطبى اشجعى، مكنّى به «ابوعامر»، در عصر خود اعلم علماى اندلس، بالخصوص در آثار و سير و فنون شعرى و ادبى متفرّد بود. در علم طبّ نيز حظّى وافر داشت. در جود و كرم و بذل مفرط وى نوادرى منقول است. داراى قوّت قلب و شهامت نفس فوق العاده بود. در هيچ گونه از حوادث زمان متغيّرالحال نگشتى و از اشعار اوست:

و ما الان قناتي غمز حادثة *** و لااستخف بحلمي قط انسان

و لااقارض جهالا بجهلهم *** والأمر امري والأيام اعوان

اُهيب بالصبر والشحناء ثائره *** وَ اكْظم الغيظَ والأحقاد نيران

ايضاً

كُلِّفتُ بالحبِّ حتى لو دنا اجلى *** لما وجدتُ لطعم الموت من الم

كلا الندىٰ والهوىٰ قد ما ولعت به *** و بلى من الحب او ويلي من الكرم

از تأليفات اوست:

وفات او به سال 426 ه‍. ق در قرطبه واقع و در قبرستان ام سلمه مدفون شد. تمامى عمر او به نوشتۀ ابن خلّكان، 44 سال مى باشد كه ولادتش در سا ل 382 ه‍. ق بوده است. به نوشتۀ معجم الادباء، كه سال ولادت را 312 ه‍. ق نوشته، مدت عمر او 114 سال است.

بارى، شهيد (بر وزن كميل) كه جدّ هفتم ابوعامر است، صاحب ترجمه به جهت انتساب او به «ابن شهيد» هم معروف بوده و «اشجعى» هم منسوب به اشجع بن ريث بن غطفان است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 74]؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 36؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 3، ص 220.

(هفت شخص مذكور) مصطلح علم رجال مى باشند.

مصطلح رجال است.

مصطلح رجال است.

موكول به علم شريف رجال است.

ابوعباده، وليد بن عبيد يا عتبه --> بحترى، ابوعبادة

ابوالعباس

ابوالعباس⁽¹⁾

ابوالعباس، احمد بن على --> رفاعى، سيد احمد بن على

ابوالعباس، احمد بن عمر --> باز اشهب، ابوالعباس

ابوالعباس، احمد بن محمد دارمى --> نامى

از عرفاى قرن سوم هجرى مى باشد كه اصل وى از طوس بوده و به بغداد انتقال نمود.

در ميان اين سلسله شهرت يافت. از اساتيد و مشايخ سرى سقطى و شيخ ابوعلى رودبارى بوده و به جهت انتساب به جدّ مذكورش، گاهى به «ابوالعباس مسروق» نيز موصوفش دارند و از كلمات اوست: «من ترك التدبير عاش فى راحته». در سال 299 ه‍. ق درگذشت.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 397.

اندلسى، اندراشى الاصل والولاده، دمشقى الاقامه، از افاضل علماى عامّۀ قرن هشتم هجرت مى باشد كه از مولد خود، بلدۀ اندراش از بلاد اندلس، رجعت كرده و پس از ايفاى وظيفۀ حج در دمشق اقامت گزيد. به ابن زيات و ابوحيّان تلمذ نموده و به مقامى عالى رسيد. جمعى وافر از افاضل علماى وقت نيز از تلامذۀ وى بوده اند. بسيار با امانت و ديانت بوده و به حال انقطاع از مردم امرار حيات مى نمود و از تأليفات اوست:

ولادتش بعد از 690 ه‍. ق و وفاتش در ماه ذى قعدۀ سال 750 ه‍. ق به مرض اسهال واقع شد و كتاب هاى خود را وقف اهل علم نمود.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 110-111 در آنجا «احمد بن سعد اللّٰه» آمده است]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 84؛ ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة فى اعيان المائة الثامنه، ج 1، ص 135.

بغدادى، از علما و مشايخ عرفاى اوايل قرن چهارم هجرت مى باشد كه تفسير خوبى در معانى قرآن نوشته و با جنيد بغدادى صحبت داشت. پس از آنكه حسين بن منصور حلاّج به امر على بن عيسى، وزير خليفه، كشته شد، روزى وزير از ابوالعباس پرسيد كه چه گويى در حق منصور كه «اناالحق» گفت و به قتل رسيد؟ گفت: «تو در فكر خود باش و قرض مردم را كه در ذمّه دارى، بده والاّ تو چه كسى و چه منزلت دارى كه از

حال حلاّج بپرسى». وزير از اين سخن برآشفت و امر داد تا دندان هاى او را يكان يكان بركنده و به سرش كوفتند تا كشته شد. اين قضيه در ماه ذى قعدۀ سال 309 ه‍. ق وقوع يافت و ظاهر بعض كلمات خزينة الاصفياء آنكه لفظ «عطا» لقب پدرش، احمد، بوده است.

منابع: لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 185.

كه نامش نيز همين «ابوالعباس» بوده و نام ديگرى براى وى نقل نشده است. از قدماى حكماى خراسان و فضلاى آن سامان بود. در سال 170 ه‍. ق، كه مأمون به خراسان رفت و هريك از افاضل نواحى به وسيلۀ خدمتى و مدحتى تقرّب مى جسته اند، ابوالعباس نيز، كه در سخنورى به هر دو زبان تازى و درى مهارتى بى نهايت داشت، مدحت ملمّعى مخلوط از كلمات فارسى و عربى نظم و در حضور مأمون انشا كرد و بس پسندۀ طبع شد و به انعام هزار دينار (كه هر دينارى معادل يك اشرفى طلاى ايرانى هيجده نخودى است) به طور استمرار قرين افتخار گرديد. از آن پس، فارسى زبانان بدان شيوه رغبت كردند و طريقۀ نظم فارسى را كه بعد از غلبۀ عرب متروك بوده، مسلوك داشتند تا آنكه اين شيوه در عهد صفاريان و سامانيان و ديگر طبقات ملوك ايرانى رونق تمام گرفت و سخن گويى پارسى به اوج رسيد، لكن ابوالعباس در گفتن شعر پارسى زماناً مقدّم به همۀ شعرا بود و پس از بهرام گور و ابوحفص سغدى، كه از هريكى تنها يك بيت پارسى سر زده، كسى ديگر غير از ابوالعباس مبادرت به شعر فارسى ننموده است، بلكه توان گفت كه در شيوۀ ملمّع گويى، كه كلمات عربى و فارسى مخلوط به همديگر بوده باشد، مبتكر و مقدّم به همه كس بوده و از اشعار قصيده اى است كه به نام مأمون گفته است:

اى رسانيده به دولت فرق خود بر فرقدين *** گسترانيده به فضل و جود در عالم يدين

مر خلافت را تو شايسته چو مردم ديده را *** دين يزدان را تو بايسته چو رخ را هر دو عين

كس بدين منوال پيش از من چنين شعرى نگفت *** مر زبان پارسى را هست با اين نوع بين

ليك از آن گفتم من اين مدحت تو را تا اين لغت *** گيرد از مدح و ثناى حضرت تو زيب و زين

در سال 200 ه‍. ق درگذشت. نگارنده گويد: بعضى از مراتب مذكوره محتاج به تتبّع زايد است.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 336.

ابوالعباس مسروق --> ابوالعباس، احمد بن محمد بن مسروق

ابوالعباس نامى، احمد بن محمد --> نامى

هذلى، از فقهاى عامّه مى باشد و از انس بن مالك و بعضى از اصحاب ديگر روايت نموده است. چنانچه حسن در بصره و شعبى در كوفه و سعيد بن مسيب در مدينه مقامى عالى داشته اند، او نيز در شامات مشغول فتوا و داراى مقامى بلند بود و در سال 118 ه‍. ق درگذشت. ازآن رو كه در اصل از اهالى سند و در ميان اسراى كابل وارد شام شده بود، زبانش لكنت داشت و كلمات عربيّه را به طور صحيح ادا نمى كرد و اغلب حروفات را به يكديگر تبديل مى نمود. ظاهراً لفظ «مكحول» لقب بوده و اسمى ديگر به دست نيامد و كنيه اش نيز همان «ابوعبد» است، بى اضافه.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4367.

ابوعبدالرحمان، احمد بن شعيب يا على بن شعيب --> نسائى، احمد بن شعيب

ابوعبدالرحمان، احمد بن محمد بن حنبل --> ابن حنبل

ابوعبدالرحمان، جعفر بن زياد --> احمر، جعفر بن زياد

ابوعبدالرحمان، حاتم بن عنوان --> اصم، حاتم بن عنوان

ابوعبدالرحمان، حسّان --> حسّان

3636 و 3637. ابوعبدالرحمان، خليل بن احمد (100-170 ه‍. ق)

بن عمرو بن تميم، نحوى لغوى عروضى، ازدى القبيله، يحمدى البطن، فراهيدى الشعبه، بصرى البلده، ابوعبدالرحمان و ابوالصفاالكنيه، عالمى است عامل، صدوق فاضل حكيم اديب عاقل عابد زاهد قانع متواضع، اقوال حكيمانۀ بسيارى بدو منسوب. مردم مى گفتند كه بعد از صحابه كسى متّقى تر از خليل را سراغ نداريم. نضر بن شميل گويد كه خليل در بصره با تمام عسرت مى گذرانيد. قدرت دو فلوس نداشت. شاگردان وى در اثر تعليمات او ثروت بى نهايت داشته اند. در قناعت او

گويند: روزى سليمان بن اهوازى كس نزد او فرستاده و تعليم و تربيت اولاد خود را از وى درخواست نمود. خليل مقدارى نان خشك پيش آن كس فرستاده و پيغام داد كه خداوند اين مقدار روزى را مى رساند. اينك با اين شيوۀ قناعت حاجتى به سليمان ندارم.

خليل در نجوم نيز ماهر، از ائمّه و پيشوايان علم ادب، فضل و كمال و زهد او مشهور، اقوالش حجّت و در كتب نحويّه و ادبيّه منقول و محل استشهاد، در علوم ادبيّه افضل مردم، به تصريح علاّمه و ابن داوود و بعضى ديگر از علماى رجال، امامى مذهب، بلكه موافق آنچه از مستطرفات سرائر ابن ادريس نقل شده، از اكابر مجتهدين اماميّه بوده است.

خليل از تلامذۀ ابوعمرو بن علاء، ايّوب، ابوعمرو عيسى بن عمر و بعضى ديگر و استاد سيبويه و اصمعى و نضر بن شميل و مبتكر و واضع علم عروض بود. گويند كه در مكّۀ معظّمه دعا كرده و از درگاه قاضى الحاجات آن چنان موفقيّت علمى را درخواست و مسئلت نمود كه بى سابقه بوده و پيش از او كسى بر آن سبقت نگرفته باشد. اينك دعاى وى به هدف اجابت برخورد و بعد از مراجعت از مكّه باب علم عروض به روى او مفتوح گرديد. او نخستين كسى است كه آن علم را اختراع كرد.

تمامى اشعار عرب را به پانزده بحر مشهور محصور داشت. اخيراً اخفش نيز بحر خبب را بدانها افزود؛ سپس بعضى از بحرهاى ديگر نيز بدانها علاوه كرده اند؛ به شرحى كه در كتب مربوطه نگارش يافته است. همانا «عروضى» گفتن خليل به همين جهت اختراع و وضع آن علم بوده، نه به جهت تبحّر و تمهّر او؛ چنانچه نحوى و لغوى و اديب گفتن او محض بدين سبب بوده است؛ نيز موافق آنچه از جامى نقل شده، خليل اولين واضع تشديد و همزه و معمّا و روم و اشمام (هر دو از اقسام وقف) نيز بوده و نخستين كسى است كه تمامى حروف هجاى زبان عرب را در يك بيت جمع كرده است:

صف خلق جود كمثل الشمس اذ بزغت *** يحظى الضجيع بها نخلا بقنطار

همچنان كه معروف است، اولين كسى بوده كه لغت عرب را در كتابى، كه كتاب العينش ناميده، ضبط و تمامى الفاظ آن لغت و قواعد و احكام آنها را به ترتيب حروف هجا تدوين نموده است، لكن اساس ترتيب را موافق رويۀ هندوان كه در ترتيب حروف

لغت سنسكريت داشته اند، مبنى بر مخارج حروف داشته و به دستور ذيل از حروف حلق آغاز كرده است: ع ح ه خ غ ق ك ج ش ص ض س ر ط د ت ظ ذ ث ز ل ن ف ب م و ا ى.

موافق رويۀ اتخاذى عرب، كه هر كتاب را به نام لفظ اولش موسوم دارند، خليل نيز همين كتاب را به كتاب العين مسمّى گردانيد؛ مثل كتاب جيم شيبانى و كتاب جيم هروى و كتاب جيم نضر بن شميل و نظاير آنها. خليل علاوه بر مراتب علم و عقل و كمالات متنوعه كه داشته، داراى فطانت و ذكاوت بى نهايت، بلكه به نوشتۀ بعضى، در اين قسمت از آيات خداوندى بوده است.

گويند شخصى دوايى ترتيب مى داده كه در علاج كم نورى چشم نافع و محل حاجت مردم بوده است تا آنكه آن شخص پيش از اكمال آن مرده و احتياج مردم تأمين نگرديد و از نسخۀ آن نيز سراغى ندادند. روزى خليل ظرفى را كه همان دوا توى آن تعبيه مى شده، خواسته و بوييد. از بوى آن پانزده نوع دواهاى متفرقه تشخيص داد و از تركيب آنها دواى چشم را تهيه كرد و مردم براى همان مرام رفع حاجت مى نمودند.

اخيراً اصل نسخه نيز پيدا شد و ديدند كه تمامى اجزاى آن شانزده نوع بوده و خليل فقط يك جزو را ملتفت نشده و پانزده جزو ديگر مطابق تشخيص وى بوده است.

مخفى نماند كه خليل قوۀ شعرى خوبى نيز داشته، ولكن كمتر شعر مى گفته است. دو شعر او ضمن شرح حال ثقفى عيسى بن عمر مذكور افتاد. نيز روزى خليل يك بيت شعر را موافق اصول عروضى تقطيع مى كرد. در آن حال پسرش او را ديده و در ميان مردم گفت: «پدرم ديوانه شده است». پس خليل گفت:

لو كنتَ تعلم ما اقول عذرتنى *** او كنتَ تعلم ما تقول عذلتكا

لكن جهلت مقالتى فعذلتنى *** و علمت انك جاهل فعذرتكا

از تأليفات خليل است:

اما مذهب خليل: موافق آنچه از علاّمه و ابن داوود و بعضى ديگر از علماى رجال

مذكور افتاد، شيعۀ امامى مذهب و مورد تجليل ايشان بود و در تأييد اين مدّعا گوييم:

از او پرسيدند كه در حق على بن ابى طالب عليه السلام چه مى گويى‌؟ گفت: «چه گويم در حق مردى كه دوستان از خوف و دشمنان از حسد مناقب او را كتمان كردند؛ با وجود اين، آن قدر از فضايلش ظاهر شد كه شرق و غرب عالم را مملوّ گردانيد». نيز پرسيدند كه امام الكل فى الكل بودن على را دليل چيست‌؟ گفت: «احتياج الكل اليه و استغنائه عن الكل». نيز پرسيدند كه چرا مردم على را با آن همه قرابت حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و مقامات علمى بى نهايت كه داشته و زحمات فوق العاده كه در اعلاى كلمۀ حق متحمّل بوده، ترك كرده و به ديگران پيوستند؟ گفت: نور او به انوار ديگران غالب، صفوت او به همه كس در هر مورد فائق بود. مردم نيز به هم شكل و مجانس خودشان مايل تر هستند تا غير ايشان كه گفته اند:

و كلُّ شكل لشكله الف *** اما ترى الفيل يألف الفيلا

پس گفت: نظير اين از عباس بن احنف نيز نقل شده:

و قائل كيف تهاجرتما *** فقلتُ قولا فيه انصاف

لم يك من شكلي فهاجرته *** والناس اشكال و آلاف

امثال اينها بسيار و موكول به كتب مربوطه مى باشند.

اما احمد، پدر خليل، موافق آنچه در روضات از ديگران نقل كرده، از اصحاب حضرت صادق عليه السلام بود. از آن حضرت روايت نموده و اولين كسى است كه بعد از حضرت رسالت صلى الله عليه و آله به همين اسم (احمد) موسوم مى باشد و پيش از او كسى غير از آن حضرت اين اسم را نداشته است.

ولادت خليل مابين دو سال 96 و 100 ه‍. ق مردّد و وفات او نيز در يكى از سال هاى 160 يا 170 يا 174 يا 175 يا 177 و يا 180 و يا 190 ه‍. ق در بصره واقع شد و قول دويمى مشهور و منصور است؛ به هرحال، قول به اينكه تاريخ وفات خليل 130 ه‍. ق بوده، چنانچه به ابن الجوزى نسبت داده اند، محكوم به غلط يا اشتباه كاتب است. بعد از وفات خليل، در عالم رؤيا از وى پرسيدند كه معاملۀ خدا با تو بعد از مردن چطور گذشت‌؟ گفت: تمامى علم هاى من ناچيز بود و افضل از «سبحان الله والحمد للّه و لا اله الا اللّه واللّه اكبر» (تسبيحات اربعه) چيزى نديدم.

در نسبت ازدى و يحمدى و فراهيدى هم گوييم: «ازدى» (به فتح اوّل) منسوب به ازد

بن غوث بن نبت بن مالك بن كهلان بن سبا مى باشد كه پدر قبيله اى است در يمن.

انصار نيز تماماً از اين قبيله بوده اند. «يحمد» نيز (به فتح اوّل و ثالث) پدر يكى از بطون قبيلۀ ازد، «فراهيدى» هم به غير قياس منسوب است به فرهود كه پدر يكى از شعب و بطون قبيلۀ يحمد است و در نسبت آن «فرهودى» نيز گويند، ولكن «فراهيدى» گفتن مشهور و كثيرالاستعمال مى باشد.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 63؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 121؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 190؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 113؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 11، ص 72؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 272؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 3، ص 2055.

ابوعبدالرحمان، سليمان بن يسار --> فقهاء سبعه

ابوعبدالرحمان، طاووس بن كيسان --> طاووسى، ابوالفضل عراقى

سلمى، از اعلام و ثقات تابعين و خواصّ اصحاب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و از قبيلۀ مضر بود. از آن حضرت و عثمان بن عفان و حذيفة و ابن مسعود روايت كرده و در سال 105 ه‍. ق در نود سالگى درگذشت.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 111؛ كتب رجاليه.

ابوعبدالرحمان، عبدالله بن ذكوان --> ابوالزناد

ابوعبدالرحمان، عبدالله بن لهيعه --> ابن لهيعه

ابوعبدالرحمان، عبدالله بن محمد --> عدوى، عبدالله

ابوعبدالرحمان، محمد بن حسين بن محمد (... - 413 ه‍. ق)

سلمى نيشابورى، متوفى به سال 406 يا 412 يا 413 ه‍. ق، از اكابر عرفا و صوفيّه و اهل طريقت مى باشد كه تأليفاتى داشته به نام:

الاربعين؛ 11. مقامات الاولياء و غير اينها.

به جهت كتاب حقائق مذكور، كه به مذاق صوفيّه تفسير قرآن كرده، مورد طعن ابن جوزى شده است. واحدى نيز گويد كه اگر مؤلف آن به تفسير قرآن بودنش اعتقاد داشته باشد، كافر است.

شرح حال اجمالى صاحب ترجمه را در باب القاب نيز به عنوان سلمى تذكر داده ايم.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 61]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 735.

ابوعبدالرحمان، محمد بن عبدالله يا عبيدالله --> عتبى، محمد بن عبداللّٰه

ابوعبدالرحمان، مفضل بن محمد --> ضبى، مفضل بن محمد

ابوعبدالرحمان، هيثم بن عدى --> بحترى، هيثم بن عدى

بصرى، نحوى اديب، مكنّى به «ابومحمد» يا «ابوعبدالرحمان»، از مشاهير و قدماى نحو و علم ادب، از ائمّۀ نحويّين بصره، از تلامذۀ ابوعمرو بن علاء، از اساتيد فراء و سيبويه و كسائى، فتاوى و اقوال او مشهور و در كتب نحويّه مذكور، در نحو و لغت و وقايع و اخبار و امثال عرب متفرّد، تمامى اوقات او در طلب علم و مذاكرات علميّه مصروف، در حل مشكلات نحو و ادب مرجع طلاّب و نحويّين و ادبا و فصحاى اعراب، به طبقات شعراى عرب عارف بود. با اينكه خودش شعر نمى گفته، در جمع و روايت و انتقاد اشعار عرب مهارتى بسزا داشت و از تأليفات اوست:

وفات يونس به سال 172 يا 173 ه‍. ق در 88 يا 92 يا 102 سالگى واقع گرديد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 486، س 17؛ ابن نديم، الفهرست، ص 63؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 20، ص 46.

مصطلح رجال است.

ابوعبدالغنى، سليمان بن بنين --> دقيقى، سليمان

ابوعبدالله

ابوعبدالله⁽¹⁾

ناگفته نماند كه همين كنيه در كتب مقاتل عبارت از حضرت حسين بن على عليهما السلام و در كتب فقه و اصول و اخبار و آثار دينيه حضرت صادق عليه السلام مى باشد و موافق آنچه از رياض العلماء نقل شده، در كتاب هاى شيخ طوسى عبارت از شيخ مفيد و در كتاب هاى سيد فخار بن معد موسوى و نظاير وى عبارت از ابن ادريس مى باشد. (مؤلف)

رودبارى الولاده، ابوعبدالله الكنيه، از اعاظم مشايخ صوفيّه و عرفاى شام مى باشد كه صورت و سيرت نيكو داشت. به علوم شريعت و فنون طريقت دانا و خواهرزادۀ ابوعلى احمد بن محمد رودبارى آتى الذكر بود. در علم حديث و قرائت و فنون تصوف و طريقت كمالى بسزا داشت. در 369 ه‍. ق در بلدۀ صور از بلاد شام، كه نزديكى درياى شام مى باشد، درگذشت و جملۀ «شه دين» مادّۀ تاريخ وفات اوست.

منابع: رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 64؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 204.

محمد بن عبدالواحد، حافظ مقدّسى حنبلى، ملقّب به «ضياءالدين»، مكنّى به «ابوعبدالله»، از مشاهير علما و محدّثين اواسط قرن هفتم هجرى عامّۀ شام مى باشد كه به مصر و بغداد و مكّه و بلاد خراسان و مرو و موصل و همدان و اصفهان و اقطار ديگر مسافرت ها كرد. از مشاهير هر ديارى استماع حديث نمود. مراتب علميّه را تكميل و عاقبت به دمشق مراجعت كرد. به تدريس و تصنيف اشتغال يافت. يك دارالحديث تأسيس داده و كتاب هاى خود را وقف آنجا نمود و از تأليفات اوست:

وفات صاحب ترجمه در سال 643 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 123]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 737 و ج 4، ص 2981.

بن سالم بن فضيلة، معافرى، از علما و ادبا و شعراى قرن هشتم هجرت مى باشد و از تأليفات اوست:

در رمضان 749 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 736؛ ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة فى اعيان المائة الثامنه، ج 3، ص 280.

بن شق الليل انصارى، طليطلى الولاده، از مشاهير ادبا و علماى اندلس مى باشد كه در شهر طليطله از بلاد اندلس متولد شد. به بلاد شرق مسافرت كرد. در اثناى مراجعت به وطن خود به سال 445 يا 455 ه‍. ق در بلدۀ طلبيره از توابع طليطله درگذشت.

از تأليفات اوست:

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 2، ص 1452]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 736.

از مشاهير علماى اندلس بوده و شعر خوب هم مى گفته و از اشعار اوست كه در مرثيۀ مادرش گفته است:

تقول لي و دموع العين اكفتها *** ما افظع العين والترحال يا ولدي

فقلت اين السرى قالت لرحمة من *** قد عز فى الملك لم يولد و لم يلد

از تأليفات اوست:

اخيراً قاضى القضات قدس شده و هم در سال 795 ه‍. ق در همان جا درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 735.

عبدرى، از علماى اندلس مى باشد كه نخست شغل صحافى داشت. در نتيجۀ مطالعات كتب موجوده در دكانش به مقامى علمى عالى رسيده و بناى تدريس گذاشت. شعر خوب نيز مى گفته و از غرايب اشعار او مى باشد كه حرف اوّل كلماتش به همان ترتيب حروف هجاى متداولى است:

اُ ساجعة بالواديين تبوأى *** ثمار اجنتها حاليات خواضب

دعي ذكر روض زانه سقُي شربه *** صباح ضحى طى ظباء عصائب

غرام فؤادى قاذف كل ليلة *** متى ما نأى و هنا هواه يراقب

به سال 753 ه‍. ق در 73 سالگى درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 736.

از مشاهير علماى قرن ششم اندلس مى باشد كه در ادبيّات و فقه و حديث و تفسير و تصوف دستى توانا داشت. مدتى در مرسيه و بلنسيه و شاطبه قاضى و خطيب و مدرّس بود و از تأليفات اوست كتاب شجرة الوهم المسترقيّة الى ذروة الفهم. در سال 565 ه‍. ق در شاطبه درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 736.

ابوعبدالمعطى، محمد بن عمر --> نووى، محمد بن عمر

مصطلح رجال است.

اندلسى، اديب لغوى، مكنّى به «ابوعبده»، از خانوادۀ جلالت و وزارت و ائمّۀ ادب و لغت و وزير مستظهر باللّه عبدالرحمان بن هشام بود. كتاب ربيعه و كتاب عقيل تأليف

او بوده و از اشعار اوست:

اذا غبت لم احضر و ان جئت لم اسل *** فسيان منى مشهد و مغيب

فاصبحت تيميا و ما كنت قبلها *** بتيم ولكن الشبيه نسيب

پيش از سال 320 ه‍. ق درگذشت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 208، س 9.

بن عبدالله بن عبدالصمد بن على بن عباس، مكنّى به «ابوالعباس»، ملقّب به «ابوالعبر»، اديبى است شاعر ماهر، تمامى صنايع را توانا و قادر، لكن اشعار او نيز مثل اشعار پدرش، كه به عنوان حامض، احمد بن عبداللّٰه در باب اوّل نگارش يافته، احمقانه و نيز مثل پدر در هجو و بدگويى علويّين فروگذارى نداشته و عاقبت به همين جهت، به دست مردى كوفى تيراندازى كشته شد؛ چنانچه روزى به مرام تيراندازى در جنگل هاى كوفه از بغداد بيرون شده بوده؛ پس آن مرد كوفى كلام كفرآميزى كه به حكم شرع مقدّس اسلامى سبب قتل او مى شد، از زبان خودش شنيده و به قتلش آورد. در معجم الادباء تاريخ آن را ننوشته و در تاريخ بغداد گويد: شنيدم كه ابوالعبر احمد بن محمد بن عبدالله بن عبدالصمد بن على بن عبدالله بن عباس بن عبدالمطلب در سال 250 ه‍. ق مرده و بنابراين، زمان زندگانى وى تقريباً معلوم مى گردد.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 17، ص 122؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 5، ص 40.

ابوعبيد

ابوعبيد⁽¹⁾

ابوعبيد، احمد بن محمد --> هروى، احمد بن محمد

ابوعبيد، عبدالله بن عبدالعزيز --> بكرى، عبداللّٰه بن عبدالعزيز

دو تن بدين نام مى باشند.

بن سلاّم (به تشديد لام) بن مسكين بن زيد، هروى، فقيه قارى محدّث اديب كامل لغوى، به قول ابن خلّكان، در فقه و حديث و قرائت و عربيّه و تمامى علوم اسلاميّه متفنّن، در هر فنى امام اهل عصر خود، در نقل اخبار و سنن معتمد بوده است.

بالجمله، ابوعبيد به سال 150 يا 154 ه‍. ق در هرات متولد شد. در اوايل جوانى به عزمى راسخ فتورناپذير به تحصيل فقه و حديث و قرائت و فنون ادبيّه اشتغال جست.

به فراء و كسائى و اصمعى و ابوعبيدۀ لغوى و جمعى وافر از محدّثين و فقها و لغويّين و ادبا تلمذ نمود تا در فنون فضايل متبحّر، در رديف اكابر اساتيد لغت، معدود و از نوادر علماى عربيّه به شمار مى رفت. مدتى نيز به قضاوت طرسوس از بلاد شام منصوب بود. او نخستين كسى است از عامّه كه در تجويد و قرائت به تأليف كتاب پرداخته؛ مثل حمزة بن حبيب زيات از شيعه.

ابوعبيد تأليفات بسيارى در نحو و لغت و شعر و ادب و معانى قرآن و حديث دارد:

ناگفته نماند ابوعبيد را عادت چنان بوده كه هريكى از تأليفات خود را اتحاف حضور

عبدالله بن طاهر ذواليمينين، والى خراسان، مى نمود و مشمول عنايت بى نهايت وى مى گرديد تا آنكه كتاب غريب الحديث مذكور فوق را موافق عادت معمولى، به نظر وى رسانيد و بيش از اندازه مورد تحسين عبدالله گرديد و گفت: «عقلى كه صاحب خود را به تأليف همچو كتابى وادارد، شايسته نباشد كه پى تحصيل معاش برود»؛ پس ده هزار درهم به طور شهريّۀ استمرارى براى وى مقرّر داشت. وفات ابوعبيد به سال 222 يا 223 يا بنابر مشهور 224 ه‍. ق در مدينه و يا در مكّه بعد از اتمام اعمال حج واقع گرديد.

منابع: جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 103؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 439؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 55 و 526؛ ابن نديم، الفهرست، ص 106؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 27؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 456؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 16، ص 254.

ابوعبيد، محمد بن حسان --> بسرى

ابوعبيدالله، عبدالواحد بن محمد --> جوزجانى

ابوعبيدالله، محمد بن عمران --> مرزبانى

حذاء كوفى، معروف به «ابوعبيدۀ حذاء»، از ثقات محدّثين اماميّه مى باشد كه در حضور آل محمد عليهم السلام جليل القدر والمنزله و در سفر مكّه با حضرت باقر عليه السلام هم كجاوه بود. از آن حضرت و حضرت صادق عليه السلام روايت نموده و در عهد حضرت صادق عليه السلام در مدينه وفات يافت و آن بزرگوار بر سر قبر وى به همين كلمات سعادت سمات دعا كرد: «اللهم برد على ابى عبيدة. اللهم نور له قبره. اللهم الحقه بنبيه». (بهشت را چه مى كنم شها! بهشت من تويى). نام او در كلمات علماى رجال مابين «زياد بن عيسى»، «زياد بن رجاء»، «زياد بن ابى رجا منذر» مردّد و اوّلى مشهورتر مى باشد. خواهرش، حماده، نيز از حضرت صادق عليه السلام روايت مى كند.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 28؛ كتب رجاليه.

بن جراح بن هلال بن اهيب (وهيب خ ل) بن ضبة بن حارث بن فهر، يا عامر بن جراح بن هلال بن ضبة بن حارث بن فهر كه به جهت انتساب به پدر يا جدّش، جراح، به «ابوعبيدة بن جراح» معروف، بلكه گاهى لفظ «ابن» را نيز انداخته، «ابوعبيدۀ جراح» گويند. موافق نوشتۀ قاموس الاعلام و بعضى ديگر، در غزوات اسلامى حاضر ركاب مبارك حضرت رسالت صلى الله عليه و آله بود. در بدر پدر خود را، كه در لشكر كفّار بوده، كشته و از كثرت غيرت و شجاعت و امانت، از طرف قرين الشّرف آن حضرت به لقب «امين الأمة» مفتخر و در زمان خلافت ابوبكر و عمر در فتوحات شام مصدر خدمات شايانى بوده است، بلكه در مصالحۀ شام از طرف رومى ها نيز معيّن و مقرّرات مصالحه كه در آن موقع به تصويب و نظر وى وقوع يافته، تا اين اواخر در ميان اروپايى ها نيز مستحسن مى باشد. علاوه بر اينها، به روايت عامّه يكى از عشرۀ مبشّره هم، كه در محل خود اشاره نموديم، به شمار مى رود.

در سال هيجدهم هجرت در اثناى مسافرت جهاد مابين رمله و بيت المقدس مرض عمومى طاعون پديد آمد. ابوعبيده بر جاى بلندى شد و خطبه اى داير بر تشجيع و تسليت فراركنندگان از طاعون و اينكه طاعون نيز يكى از نعمت هاى الهى است، انشا كرد و در حين اتمام خطبه، خودش مبتلا به طاعون شد و درگذشت.

در تنقيح المقال گويد: به مدلول اخبار سقيفۀ منقوله در كتب فريقين، شناعت حال ابوعبيده روشن و حديث مذكور هم از اخبار مجعوله و موضوعه بوده و وى در حقيقت از اركان ظلم و غصب خلافت حقّۀ حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و تسليم آن به ديگران مى باشد و تحقيق مطلب موجب اطناب است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 738؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 65.

تيمى القبيله، بصرى الولادة والنشأة والمدفن، ابوعبيدة الكنيه، اديب نحوى لغوى، از مشاهير شعرا و ادباى اوايل قرن سيّم هجرى و از تلامذۀ ابوعثمان مازنى، ابوحاتم سجستانى، ابوعبيد قاسم بن سلام فوق الذكر، ابوعبدالرحمان يونس بن حبيب نحوى، ابوعمرو بن علاء لغوى و نظاير ايشان بوده و در فنون ادب و جميع علوم

عرب، خصوصاً در نحو و حفظ اشعار و انساب و اخبار و تواريخ و سير و وقايع، يدى طولا داشت و اكثر آنها را ضبط و حفظ نموده بود و مورخين قرون اخيره خوشه چين كلمات وى هستند. خودش مى گفته است: «هيچ دو اسبى در زمان اسلام يا جاهليّت به هم نخورده كه خود آنها و راكب آنها را نشناخته باشم».

به زعم بعضى، وى نخستين كسى است كه در غرائب القرآن تأليف كتاب نموده و ديگران نيز بدو اقتفا جسته اند، لكن موافق فهرست شيخ و رجال نجاشى و ديگر كتب رجاليّه، ابان بن تغلب شيعى (متوفى به سال 141 ه‍. ق) نخستين كسى مى باشد كه در اين موضوع تأليف داده و العجب كه (به نقل معتمد) سيوطى در بغية الوعاة گفته است كه ابان متوفى در سال مزبور در موضوع غريب القرآن تأليف نموده و بعد از آن ابوعبيده (متوفّى به سال 224 ه‍. ق) را نخستين كسى دانسته كه در اين موضوع تأليف نموده است. بارى، ابوعبيده در رشتۀ خود متبحّر، قول او معتمد، كلماتش مابين علماى ادب و لغت برهان قاطع و محل استشهاد ايشان مى باشد.

تأليفات او در موضوعات متنوعه بسيار و تا دويست كتاب بدو منسوب و از آن جمله است:

ولادت ابوعبيده در بصره، بين سال هاى 108 و 109 و 110 و 111 و 112 و 114 ه‍. ق مردّد، چنانچه وفات او نيز مابين 207 و 208 و 209 و 210 و 211 و 224 ه‍. ق محل خلاف ارباب تراجم است؛ به هرحال، وفات وى در بصره واقع شد و به واسطۀ اينكه مايل به هجو بود و كسى از شرّ زبان او ايمنى نداشت و علاوه كه به خوارج مايل، بلكه به نوشتۀ قاموس الاعلام و بعضى ديگر، خارجىّ‌المذهب و در دين و نسب مطعون و به حب امارده نيز متّهم بوده است، كسى به جنازه اش حاضر نشد؛ لاجرم بعضى از اشخاص را اجرت داده و نعش او را به قبرستان نقل دادند.

منابع: جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 100؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 225؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 322؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب

فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 27؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 55 و 756؛ ابن نديم، الفهرست، ص 79؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 154.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال است.

3653 و 3654. ابوالعتاهيه، اسماعيل (130-221 ه‍. ق)

بن قاسم يا ابى القاسم بن سويد بن كيسان، عينى الولاده، كوفى النشأه، بغدادى المسكن والمدفن، ابواسحاق الكنيه، ابوالعتاهية اللّقب، عنزى زهرى الولاء، از مشاهير شعراى نامى اوايل قرن سوم هجرت مى باشد كه در سلامت طبع و طلاقت لسان وحيد عصر خود به شمار مى رفت. اشعارش بسيار و به حدّى بوده كه كسى به جمع و تدوين آنها قادر نبود. تماماً به حال طبيعى و بى تكلّف سروده شده و مى گفته است كه مقتدر هستم مكالمات معمولى و عرفى خود را نيز دائماً منظوماً ادا نمايم. اينك او را به تمامى شعراى عصر خودش ترجيح داده و اشعرالناس و بعضى ديگر اشعر انس و جنش مى گفته اند و البته همۀ آنها در درجۀ اعلى نبوده و خالى از شعر ادنى و اوسط نمى باشند. اغلب اشعارش در زهديّات و مذمّت دنيا و بى بقا بودن آن و تذكر موت و اخلاق و پند و نصيحت گفته شده و نقش نگينش هم اين جمله بوده است: «سيكون الذى قضى - غضب العبد او رضى».

غرايب و نوادر بسيارى دربارۀ وى منقول، بين او و مهدى عباسى و هارون الرشيد و مأمون جرياناتى واقع، مدتى از طرف هارون محبوس، در سبب حبس و عشق او به جاريۀ مهدى و وقايع زمان محبوسيّت او اخبارى مذكور و نقل آنها موجب اطناب مى باشد و از اشعار اوست:

الم تر ان الفقر يرجىٰ له الغنىٰ *** و ان الغنىٰ يرجىٰ عليه من الفقر

ايضاً

هب الدنيا تساق اليك عفوا *** اليس مصير ذاك الىٰ زوال

ايضاً

الا اننا كلنا بائد *** و ايُّ بنى آدم خالد

و بدؤهم كان من ربهم *** و كل الى ربه عائد

فيا عجبا كيف يعصى الأل‍ *** ه ام كيف يجحده جاحد

و للّه في كل تحريكة *** و فى كل تسكينة شاهد

و في كل شيىء له آية *** تدلُّ علىٰ أنَّه واحد

ولادت ابوالعتاهيه به سال 130 ه‍. ق در بلدۀ عين التمر سمت غربى فرات نزديكى شهر انبار از بلاد عراق واقع؛ به همين جهت، به «عينى» موصوف مى باشد؛ چنانچه «زهرى» و «عنزى» گفتن او نيز به جهت آن بوده كه مادرش، ام زيد، از موالى بنى زهره و پدرش، قاسم، هم از موالى عنزة بن اسد، كه پدر يكى از قبايل مشهور عرب است، بوده اند.

وفاتش به سال 209 يا 210 يا 211 يا 213 يا 221 ه‍. ق در بغداد واقع شد. در ساحل نهر عيسى در مقابل قنطرۀ زياتين به خاك رفت و در روى قبرش نوشته شده است:

اذن حى تسمعى *** اسمعي ثم عي وعي

انا رهن بمضجعى *** فاحذري مثل مصرعي

عشت تسعين حجة *** ثم فارقت مجمعي

ليس زاد سوىٰ التقىٰ *** فخذي منه اودعي

ناگفته نماند در قاموس گويد: عتاهية (بر وزن كراهية) به معنى احمق و مردمان گمراه مى باشد. «ابوالعتاهيه» هم لقب اسماعيل بوده و اينكه جوهرى حمل به كنيه اش كرده، اشتباه و توهّم است. نگارنده گويد: گويا صاحب قاموس به توهّم اينكه اسماعيل پسرى موسوم يا ملقّب به «عتاهيه» نداشته كه «ابوالعتاهيه» كنيه اش باشد، به همين جهت، حمل به لقب كرده و كنيه دانستن جوهرى را هم محمول به توهّم داشته است، لكن كلام تاريخ بغداد صريح است در اينكه محمد پسر اسماعيل ملقّب به «عتاهيه» بوده است؛ چنانچه گويد: محمد بن اسماعيل بن قاسم، مكنّى به «ابوعبدالله»، ملقّب به «عتاهيه»، معروف به «ابن ابى العتاهيه» نيز شاعر ماهر عابد زاهد، اشعار زاهدانۀ او مانند پدرش بسيار بوده و از آن جمله است:

قد افلح الساكت الصموت *** كلام راعى الكلام قوت

ما كل نطق له جواب *** جواب ما يُكْره الصموت

يا عجبا لأمرء ظلوم *** مستيقن انه يموت

بنابراين دور نيست كه اسماعيل دو كنيه داشته و نظير آن بسيار است. بيان بعضى از

مراتب مذكوره و لقب بودن بعضى از الفاظ مصدّر به لفظ «اب» را در ديباچۀ همين مجلّد تذكر داديم. سال وفات محمد به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 102؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 75 و ج 42، ص 67؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 28؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 2، ص 34 و ج 6، ص 250.

مصطلح رجال است.

بن ابراهيم بن دعاس، فارسى حنفى نحوى لغوى، شاعر ماهر فصيح فقيه اديب فاضل، معروف به «ابن دعاس» و «ابوالعتيق»، با سلطان مظفّر معاصر و از وى بسيار بهره ور بود؛ عاقبت به شهر زبيد از بلاد يمن مطرود شد. در ميان اهالى آنجا به سرقت شعريّه متهّم بوده و مى گفته اند وقتى كه روز قيامت شعرا را به موقف حساب آوردند، ابن دعاس مى تواند بگويد كه خدايا من در مدت عمرم شعرى نگفته ام. اين شعر مال فلان شاعر، اين مقطع از فلان و آن مطلع از فلان است. بدين وسيله تبرئه گرديده و اصلاً مورد سؤال شعرى نخواهد شد. يكى از ادبا او را مخاطب داشته و اين مسئلۀ نحويّه را از وى استفسار نمود:

ايها الفاضل فينا أفتِنا *** و ازل عنا بفتواك العنا

كيف اعراب نحاة النحو فى *** انا انت الضاربى انت انا

پس ابوالعتيق بدين روش جواب داد:

انا انت الضاربى مبتدء *** فاعتبرها يا اماما سننا

انت بعد الضاربى فاعله *** و انا يخبر عنه علنا

ثم ان الضاربى انت انا *** خبر عن انت ما فيه انثنا

و انا الجملة عنه خبر *** و هى من انت الى انت انا

ابوالعتيق در جمادى الآخر 676 ه‍. ق در زبيد درگذشت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 135.

عبسى، فقيه فاضل عارف، در نحو متفنّن، در شهر بيت حسين از بلاد يمن قاضى بود و او غير از ابوالعتيق فوق مى باشد و شرحى ديگر به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 135، س 26.

مكّى حنفى، فقيه نحوى لغوى، اديب طبيب منشى، از علماى اواخر قرن هفتم هجرى است و شرحى ديگر به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 135، س 26.

ابوعثمان

ابوعثمان⁽¹⁾

صابونى نيشابورى، خطيب مفسّر واعظ محدّث مى باشد كه از حيث سماع و حفظ احاديث و نشر مسموعات و مصنّفات و اقامۀ حوزۀ حديث و علم و ادب يگانۀ عصر خود، به ديگر مشايخ وقت مقدّم، مراتب عالى علمى وى مورد تصديق فحول، در علم و ذكاوت و كثرت عبادت و دفع بدعت ضرب المثل و در بلاد خراسان به «شيخ الاسلام» ملقّب بود و كتاب عقيدة السّلف تأليف او مى باشد كه در مصر چاپ شده است. در محرّم 449 ه‍. ق در نيشابور درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 7، ص 16.

ابوعثمان، بكر بن محمد --> مازنى، بكر بن محمد

يا سعيد بن اسماعيل، از اكابر علما و عرفاى اواخر قرن سوم هجرت مى باشد كه جامع علوم شريعت و طريقت، صاحب زهد و رياضت، قصص و حكايات و نوادر كلمات و كراماتى بدو منسوب، مرجع و معتمد هر دو فرقه، در هنگام وعظ سخنانش مؤثّر و

اصل مولد و منشأ وى شهر رى بود؛ عاقبت در محلّۀ حيره نام نيشابور اقامت گزيد و به همين جهت، به «حيرى» شهرت يافته و در آنجا مرجع استفاده شد. عموم اهالى از ارشاد و افادات علميّه اش بهره ور بودند تا در سال 298 ه‍. ق درگذشت و هريك از دو جملۀ «طالب نور» و «صديق عزيز» مادّۀ تاريخ اوست.

منابع: شعرانى، عبدالوهاب، لواقح الأنوار فى طبقات السادة الاخيار، ج 1، ص 74؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 173؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 362.