ریحانة الادب حاوى زندگانى متجاوز از پنج هزار تن از فقیهان حکیمان متکلمان ریاضى دانان منجمان مورخان ادیبان طبیبان و جلد 4

مشخصات كتاب

‏سرشناسه : م‍درس‌، م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی‌‏‫، ‏‫۱۲۵۸‬- ‏‏‏‏‏‏‏۱۳۳۳.‬

‏عنوان و نام پديدآور : ریحانه‌الادب : حاوی زندگانی متجاوز از پنج‌هزار تن از فقیهان، حکیمان ،متکلمان ،ریاضی‌دانان ،منجمان ،مورخان و... [کتاب]/ تالیف محمدعلی مدرس‌تبریزی؛ زیرنظر علیرضا سبحانی؛ تحقیق موسسه امام صادق علیه‌السلام.

‏مشخصات نشر : قم: موسسه امام صادق (ع)‏‫، ۱۳ -‬ ۱۳۹۴.

‏مشخصات ظاهری : 7‏‫ج.‬: مصور ،جدول.

‏شابک : ‏‫دوره‬‏‫:978-964-357-567-0‬ ؛ ‏‫ج.۱‬‏‫:978-964-357-565-6‬‬ ؛ ‏‫ج.۲‬‏‫:978-964-357-566-3‬ ؛ ‏‫ج.۳‬‏‫:978-964-357-568-7‬ ؛ ‏‫ج.۴‬‏‫:978-964-357-569-4‬ ؛ ‏‫ج.۵‬‏‫: 978-964-357-566-3‬ ؛ ‏‫ج.۶‬‬‏‫:978-964-357-572-4‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۷‬‏‫:978-964-357-573-1‬‬

‏وضعیت فهرست نویسی : فیپا

‏يادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد دوم : ۱۳۹۴.

‏يادداشت : ج.۲-۷ ( چاپ اول: ۱۳۹۴) ( فیپا).

‏مندرجات : ج.۱. آباده‌ای - حیص بیص.- ج.۲.خاتم‌الحکماء - سیوطی.- ج.۳. شائق- عینی.- ج.۴. غازی- محملی.- ج.۵. محلی- یونسیه.- ج.۶. ابوابراهیم - ابن زهر.- ج.۷. ابن زهره - آل یقطین

‏موضوع : نویسندگان مسلمان -- سرگذشتنامه

‏موضوع : مجتهدان و علما -- سرگذشتنامه

‏شناسه افزوده : س‍ب‍ح‍ان‍ی‌، ع‍ل‍ی‌رض‍ا،‏‫ ۱۳۵۳ - ‏

‏شناسه افزوده : موسسه امام صادق (ع)

‏رده بندی کنگره : CT۲۰۳‭‬ ‭/ف۲۲‏‫‬‭م۴ ۱۳۹۴

‏رده بندی دیویی : ‏‫‬‭‬‭۹۲۰/۰۲

‏شماره کتابشناسی ملی : ۴۱۲۴۱۷۳

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

اشاره

زير نظر حجة الاسلام عليرضا سبحانى

ريحانة الادب

تأليف

آية الله ميرزا محمدعلى مدرس تبريزى

1296-1373 ه‍. ق

1258-1333 ه‍. ش

حاوى زندگانى متجاوز از پنج هزار تن از فقيهان،

حكيمان، متكلمان، رياضى دانان، منجمان، مورخان،

اديبان، طبيبان و...

جلد چهارم

غازى - محملى

تحقيق

مؤسسه امام صادق عليه السلام

1394 ه‍. ش

بسم الله الرحمن الرحيم

باب غين

اشاره

229 غازى، ملا خليل بن غازى --> قزوينى، ملا خليل بن غازى

پسر ميرزا حسن، از شعراى ايرانى عهد محمدشاه قاجار و ناصرالدين شاه قاجار مى باشد كه به «شحنه» متخلّص، به «غازى» مشهور و با رضاقلى خان هدايت معاصر بود. در بدايت حال «چاكر» تخلّص مى كرده و از اوست:

ربودند از كف، دلم را دو دلبر *** دو سنگين دل جوركيش ستمگر

يكى روى او همچو مهرى به ظلمت *** يكى زلف او همچو مشكى بر آذر

يكى صيد سازد دلم را به آهو *** يكى بند دارد تنم را به چنبر

يكى قدّ او همچو سروى به بستان *** يكى روى او همچو ماهى منوّر

يكى دانه بنمايد از خال مشكين *** يكى دام بگشايد از سنبل تر

به يك جان چه بازم همى بر دو جانان *** به يك دل چه سازم همى با دو دلبر

در سال 1271 ه‍. ق در مازندران درگذشت.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 367.

(سه شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

مكنّى به «ابوعبداللّه»، از ثقات محدّثين اواخر قرن سيم هجرت مى باشد و يا خود

اوايل قرن چهارم را 230 نيز ديده است. با سعد بن عبداللّه اشعرى (متوفّى به سال 299) معاصر بود. حميد بن زياد نينوايى (متوفّى به سال 310 ه‍. ق) از وى روايت كرده و تفسيرى نوشته كه به تفسير غاضرى معروف است. نيز از اوست:

سال وفاتش به دست نيامد و در ميان قبيلۀ بنى غاضرة بن اسد بن وبره از بطون بنى اسد امرار حيات مى نموده است.

منابع: كتب رجاليه.

غافقى

غافقى⁽¹⁾

بن عيسى بن يعقوب، مكنّى به «ابواسحاق»، از ائمّۀ نحو و قرائت بود. در علوم عربيّه مقامى عالى داشت و شرح الجمل از تأليفات اوست. در سال 710 ه‍. ق در 71 سالگى درگذشت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 49.

غالب خوزستانى يا غالب خوزى، عبداللّٰه بن ابى حفص --> منجى

مصطلح علم رجال است.

(هفت شخص مذكور) مصطلح علم رجال هستند.

از اساتيد شعراى شيراز مى باشد كه به «غرّا» (به فتح اوّل و تشديد ثانى) تخلّص مى كرد. در اوايل هجو مى گفت. در اواخر توبه كرده و مديحه مى گفته و از اشعار اوست:

231

كرده عشّاق جان نثار، نثار *** دين و دل در رهت قطارقطار

كى به ما بى كسان نظاره كنى *** اى گلى كت بود هَزار، هزار

تا كى از خون عاشقان سازى *** پنجه تا ساعد اى نگار، نگار

اى بسا دين و دل كه در عالم *** كرده آن ديو جان شكار، شكار

هشت جنّت بده به يك ساغر *** گر خدا كردت آن دوچار، دچار

در سال 1290 ه‍. ق درگذشت و در دارالسّلام شيراز مدفون شد. در آثار عجم گويد: سه ساعت پيش از فوتش حاضر بودم كه اوراق خود را خواسته و امر به شستن تمامى هجويّات آنها كرد. به ضبط مدايح ائمّۀ اطهار عليهم السلام تأكيد نمود. قلم و مركب خواسته و تاريخ وفات خود را بالبداهه گفته و وصيّت نمود كه بر سنگ مزارش نقش كنند؛ پس شهادتين گفته و جان داد و تاريخ مذكور اين است:

چو شد سيّد اسد از دار دنيا *** خدا را بنده بود و مصطفى را

شهادت گفت و رفت از اين جهان در *** گواه او ملايك هست يك جا

پى تاريخ خود اين فرد را گفت *** كم آمد «دو الف» از «نام غرا»

كه اگر از عدد جملۀ «نام غرا» (1292) دو كم كنى، مطابق تاريخ فوق مى شود.

منابع: فرصت شيرازى، محمدنصير، آثار عجم، ص 562.

(بر وزن عطّار) مصطلح رجال است.

غرة الفضلاء، على بن محمد --> مزيدى

غرس الدين، خليل بن شاهين --> ابن شاهين

غرناطى

غرناطى⁽¹⁾

غرناطى، احمد بن ابراهيم بن زبير --> ابن الزبير، احمد بن ابراهيم

232 غرناطى، احمد بن على بن احمد --> ابن بادش، احمد بن على

اندلسى غرناطى، مكنّى به «ابوجعفر»، اديبى است نحوى لغوى، در نحو و فنون لغت خبير، در نظم و نثر قادر، بسيار متديّن و متواضع و بااخلاق و نيكومحضر، در عربيّه و غيره تأليفات بسيارى دارد. با ابوعبداللّه محمد بن جابر اعمى، كه از شعراى نامى وقت بوده، رفاقت و مصاحبت داشت. بديعيّۀ همين رفيق خود را شرح كرده و همين دو رفيق است كه به «اعمى» و «بصير» شهرت دارند. به مرافقت همديگر به قاهره رفته و در آنجا با ابوحيّان و غيره ملاقات كردند و اخيراً در حدود سى سال در حلّه اقامت نمود تا آنكه در نيمۀ رمضان 779 ه‍. ق درگذشت و رفيق مذكورش مرثيه اى گفته و از اشعار خود احمد است:

لاتعادِ الناس فى اوطانهم *** قلَّ ما يُرعىٰ غريب الوطن

و اذا ما عشت عيشا بينهم *** خالق الناس بخلق حسن

منابع: ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة فى اعيان المائة الثامنه، ج 1، ص 340؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 85، س 18.

غرناطى، على بن احمد بن خلف --> ابن بادش، على بن احمد بن بادش

مصطلح رجال و موكول بدان علم است.

غريب، برهان الدين --> برهان الدين غريب

بنا به بعض نسخ كتب رجاليّه، لقب رجالى حسين بن حسن بن احمد بن سليمان است.

غزال

غزال⁽¹⁾

مدنى تابعى معتزلى، مكنّى به «ابوحذيفه» و معروف به «غزّال»، كه به جهت بسيار نشستن او در بازار غزّالان، ملقّب 233 به همين لقب بوده، از مشاهير علماى اوايل قرن دويم هجرت، از تلامذۀ حسن بصرى، مؤسّس و سرسلسلۀ فرقۀ معتزله، كه به جهت انتساب به او، «واصليّه» نيز گويند، مى باشد و يا خود واصليّه، يكى از شعبات آن فرقه است. چنانچه معتزله، اخيراً به واسطۀ اختلاف نظر در بعضى از عقايد دينيّه به نام «واصليّه»، «هذليّه»، «نظاميّه»، «جاحظيّه»، «حناطيّه»، «بشريّه»، «معمّريّه»، «مرداريّه»، «ثماميّه»، «هشاميّه»، «حائطيّه»، «جبائيه»، «بهشميّه» و غيرها به شعب مختلفه منشعب و على الترتيب اتباع واصل بن عطا، ابوالهذيل علاّف، ابراهيم نظام، عمرو بن بحر جاحظ، ابوالحسن بن عمر، حناط، بشر بن معتمر، معمّر بن عباد، موسى بن عيسى ملقّب به «مردار»، ثمامة بن اسرائيل، هشام بن عمر، احمد بن الحائط، ابوعلى جبائى و پسرش، ابوهاشم عبدالسلام، بوده و بسط مراتب، خارج از موضوع كتاب است.

فرقۀ معتزله به طور كلى معتقد هستند بر اينكه حسن و قبح اشيا، عقلى و داخل در

جهنم، مخلّد و قرآن مجيد حادث و مخلوق و صفات اللّه، عين ذات و فاعل خير و شرّ، خود مخلوق بوده و قدرت از خدا مى باشد. در عثمان و قاتلين او نيز گويند كه يكى (غيرمعيّن) فاسق و همچنين يكى (غيرمعيّن) از دو طرف اصحاب جمل و نيز يكى (غيرمعيّن) از فريقين اصحاب صفّين خاطى بوده و شهادت هيچ يك قبول نمى باشد و نيز تجويز كرده اند كه عثمان و على هر دو به خطا رفته باشند.

از جملۀ عقايد معتزله قول به «مَنْزِلَة بَيْنَ المَنْزِلَتَين» است كه مرتكب كبيره را نه مؤمن دانند و نه كافر؛ چنانچه كسى در مسجد به حسن بصرى گفت: «در زمان ما جمعى از خوارج ظهور يافته اند كه معصيت كبيره را كفر و مرتكب آن را كافر دانند و ايشان را «وعيديۀ خوارج» گويند؛ در مقابل، جمعى ديگر از ايشان هستند كه عمل را جزو و ركن 234 ايمان ندانسته و گويند كه معصيت اصلاً خللى به ايمان مؤمن نمى رساند؛ همچنان كه عبادت و طاعت سودى به كافر ندارد و ايشان را نيز «مرجئه» نامند؛ پس كدام يك از اين دو عقيده حق بوده و مورد تصويب است‌؟» حسن در انديشه شد.

واصل بن عطا كه حاضر بوده، گفت: «من نمى گويم كه مرتكب كبيره مؤمن مطلق است و هم نمى گويم كه كافر مطلق است؛ بَلْ هُوَ فىٖ مَنْزلَةٍ بَيْنَ المَنْزِلَتَيْنِ لاٰ مُؤمِن وَ لاٰ كٰافِر». بعد از اظهار «منزلة بين المنزلتين» با جمعى از اصحاب حسن نزديكى يكى از ستون هاى مسجد كناره كشيد و به تقرير و بيان آن مطلب آغاز كرد؛ پس حسن گفت:

«اعتزل عنا واصل»؛ به همين جهت، واصل و اتباع او به «معتزله» شهرت يافتند. در معجم الادباء گويد: در مرتكب كبيره كه خوارج تكفيرش كرده و ديگران از اهل ايمانش دانند، واصل بن عطا، برخلاف دو فرقه به بين المنزلتين معتقد مى باشد و از تأليفات اوست:

وى به سال 131 ه‍. ق در 51 سالگى درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 243؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 769، س 15.

غزالى

غزالى⁽¹⁾

بن محمد بن احمد، طوسى غزالى، ملقّب به «مجدالدين»، مكنّى به «ابوالفرج» يا «ابوالفتوح»، از مشاهير علما و فقهاى شافعيّه، برادر كهتر حجة الاسلام غزالى محمد ذيل الترجمه، بسيار حسن المنظر و مليح الكلام والمحضر بود. با آن همه جلالتى كه در فقاهت داشته، باز به واسطۀ كثرت قوۀ ناطقه با واعظى شهرت يافت و پس از آنكه برادر مذكورش از تدريس منصرف شده و منزوى گرديد، به سمت نيابت از او، در مدرسۀ نظاميّۀ بغداد درس مى گفت. او نيز به انقطاع و 235 تجرّد و انزوا رغبتى وافر داشت. مدتى به سياحت رفته و عرفا و صوفيّه را خدمت ها نمود. فنون طريقت و تصوف را از ابوبكر نساج طوسى فراگرفت. علم ظاهر و باطن و شريعت و طريقت را جمع كرد تا آنكه از اكابر و مشايخ عرفايش مى شمارند و از تأليفات اوست:

روزى نزد او آيۀ شريفه (يٰا عِبٰادِيَ اَلَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلىٰ أَنْفُسِهِمْ‌...) (زمر، 5(3) خواندند. او گفت:

«خداوند عالم اهل معصيت را با اضافه دادن به خودش مشرّف گردانيده»؛ پس فروخواند:

و هان على اللوم فى جنب حبها *** و قول الاعادي انه لخليع

اصم اذا نوديت باسمى و اننى *** اذا قيل لى يا عبدها لسميع

از اشعار احمد غزالى است:

چون چتر سنجرى، رخ بختم سياه باد *** با فقر اگر بود هوس ملك سنجرم

تا يافت جان من خبر از ملك نيم شب *** صد ملك نيمروز به يك جو نمى خرم

عريانِ ملك بخشم، گويى كه خامه ام *** خاموشِ نكته گويم، گويى كه دفترم

ايضاً

با عشق روان شد از عدم مركب ما *** روشن ز چراغ وصل، دائم شب ما

زآن مى كه حرام نيست در مذهب ما *** تا روز اجل خشك نبينى لب ما

وفات احمد غزالى به سال 517 يا 520 يا 527 ه‍. ق در قزوين واقع گرديد و ابن خلّكان در لفظ «غزالى»، كه عنوان مشهورى احمد است، تشديد را بر تخفيف ترجيح داده است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 83]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 75؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3278؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 29؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 5، ص 127؛ سبكى، تاج الدين، طبقات الشافعية الكبرى، ج 4، ص 54.

از مشاهير شعراى عهد تهماسبى مى باشد كه به هندوستان رفته و با شيخ فيضى دكنى آتى الترجمه صحبت داشت. علاوه بر مراتب علميّۀ متداوله، در اصول طريقت نيز خبير بود. چند مثنوى به نام اسرار مكتوم، اسرار مكنونه، رشحات الحيات، مرآت الكائنات، نقش بديع از آثار قلمى اوست و كليّات او معادل 236 هفتاد هزار بيت مى باشد. مثنوى نقش بديع مذكور را به نام عليقلى خان، حاكم جانپور هند، نوشته و به هر بيتى، يك اشرفى طلا انعام و جايزه گرفته است. بعد از قتل عليقلى خان مورد مراحم اكبرشاه هندى بود تا به سال 970 و يا به قول صحيح، 980 ه‍. ق درگذشت. به نوشتۀ شيخ فيضى مذكور، جملۀ «سنه نهصدوهشتاد» لفظاً و معناً مادّۀ تاريخ او بوده و از اشعار اوست:

در كعبه اگر دل سوى غير است تو را *** طاعت گنه است و كعبه دير است تو را

ور دل به حق است و ساكن بتكده اى *** خوش باش كه عاقبت به خير است تو را

ايضاً

خاك دل آن روز كه مى بيختند *** شبنمى از عشق بر آن ريختند

دل كه بدان رشحه غم اندود شد *** بود كبابى كه نمك سود شد

ايضاً

ديدۀ عاشق كه دهد خون ناب *** هست همان خون كه چكد زآن كباب

بى اثر مهر، چه آب و چه گل *** بى نمك عشق، چه سنگ و چه دل

ايضاً

آهن و سنگى كه شرارى در اوست *** بهتر از آن دل كه نه يارى در اوست

نيست دل آن دل كه در آن داغ نيست *** لالۀ بى داغ در اين باغ نيست

ايضاً

چرخ در اين سلسله پا در گل است *** عقل در اين مرحله لايعقل است

روى بتان گرچه سراسر خوش است *** كشتۀ آنيم كه عاشق كش است

ايضاً

هر بت رعنا كه جفاكيش تر *** ميل دل ما سوى او بيشتر

سوزش و تلخى است غرض از شراب *** ورنه به شيرينى از آن خوش تر آب

بارى، در هيچ يك از مدارك موجوده در نزد اين نگارنده سراغى از اسم و نسب غزالى شاعر پيدا نكرديم. در رياض العارفين گويد كه وفات غزالى شاعر، به سال 957 ه‍. ق در اگره به موت فجأه وقوع يافته، ولكن اين تاريخ، اشتباه محض مى باشد و با مصاحبت فيضى، كه در 1004 ه‍. ق در پنجاه سالگى وفات يافته، منافات بيّن دارد.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 25؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3278؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 196.

237 2282. غزالى، شاعر هراتى (قرن 10 ه‍. ق)

از شعراى هرات اواخر قرن دهم هجرت مى باشد كه با غزالى شاعر مشهدى فوق معاصر بود. او نيز به هندوستان سفر كرده و هر دو با همديگر مطايبه داشتند و اين شعر از اوست:

او در انديشه كه چون خون غزالى ريزد *** من در انديشه كه انديشۀ ديگر نكند

نام و سال وفات و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3278.

بن محمد بن احمد، اشعرى الاصول، شافعى الفروع، طوسى الموطن، ابوحامدالكنيه، زين الدين اللّقب، حجة الاسلام و امام غزالى الشّهره، از اعاظم فقهاى شافعيّه مى باشد كه در 450 يا 451 ه‍. ق در قريۀ طايران يا غزاله از قراء طوس متولد شد. در مدت كمى در اثر ذكاوت فطرى كه داشته، مقدمات را فراگرفت. مقدارى از فقه پيش احمد بن

محمد رازى خواند؛ پس در نيشابور، كه از مراكز مهمّۀ علميّه بوده، در حوزۀ امام الحرمين جوينى اخذ مراتب كمال نمود. در حال حيات آن استاد معظّم خود، مشارٌبالبنان و در سلك علما و محقّقين عرفا منسلك و به تأليف آغاز كرد و مورد تحسين و تصديق وى گرديد و گفت: «مرا زنده در گور كردى». بعد از وفات او به سامره رفت. با جمعى از افاضل، كه در خدمت وزير كبير نظام الملك بوده اند، مباحثه و مناظره كرد و به همۀ ايشان تفوق يافته و به شهرتش افزوده شد و مشمول احترامات آن وزير علم پرور و عالم نواز (آه آه) گرديد.

در سال 484 ه‍. ق به مدرّسى مدرسۀ نظاميّۀ بغداد، كه در آن اوان اهميّت بسيارى داشته، منتصب شد و تا سيصد تن از افاضل وقت حاضر استفاده از بيانات شيواى او بوده اند تا در اندك مدتى علاوه بر آن مقام بزرگ، در امورات دنيوى و سياسى نيز نفوذ فوق العاده احراز نمود؛ به طورى كه كارهاى مهم بدو محول شده و انجام مى يافته است. ازآن رو كه در آن اوان، تمامى مردم بغداد در اظهار مذهب و اعتقاد آزاد بوده اند، غزالى نيز روى اين اصل و در اثر حقيقت طلبى، از فرصت استفاده كرد و با ارباب مذاهب مختلفۀ ديگر آميزش نمود و به اسرار عقايدشان واقف و پس از اعمال فكر عميق 238 در كنه و حقيقت آنها، طريقۀ صوفيّه را برگزيد. تمامى علايق دنيوى را پشت پا زد و ازآن رو كه آن همه تحصيلات و تعليمات مدرّسى دور از نيّت خالص و مشوب به ريا و تزوير و خودنمايى بوده است، خود را از حيطۀ علوم ظاهرى و تحصيلات ريايى و قيل و قال مدرسه كناره كشيد و رهسپار ديار عشق و حقيقت و انزوا شد.

عزلت را بر آن همه عزّت ظاهرى ترجيح داد. قدم به دايرۀ زهد و انقطاع و تصوف گذاشت. به زيارت بيت اللّه مشرّف و به اظهار خودش در آنجا از روح پاك حضرت خاتم الانبياء صلى الله عليه و آله و حضرت ابراهيم خليل اللّه عليه السلام استمداد نمود.

در مراجعت، در مسجد اموى شام بناى تدريس گذاشت. با اينكه اكثر اوقات مشغول فكر و ذكر بوده، بازهم از اشتغالات علمى دست بردار نشد و در فكر نجات و استخلاص غرق شدگان غوطۀ جهالت بوده است. مدتى نيز در بيت المقدس به عبادت پرداخت؛ عاقبت به موطن اصلى خود، طوس، مراجعت نمود و در جوار خانۀ خود مدرسه اى براى طلاّب دينيّه و خانقاهى براى صوفيّه تأسيس داد و اوقات خود را به تدريس علوم باطن و ختم قرآن و مجالست اهل دل و ارباب معنى تقسيم كرد و در

هيچ حال از وظايف مقرّرۀ رياضت و سلوك راه حقيقت دست بردار نبود و به همان حال ترك علايق، ثابت و راسخ ماند و در تصوف و اصول طريقت به شيخ ابوعلى فارمدى انتساب داشته است.

غزالى تأليفات طريفه و منيفۀ بسيارى دارد كه نوعاً در آنها مبتكر و شاهدى عادل و گواهى صادق بر تبحّر وى مى باشند:

يك جا چاپ شده است)؛ 16. تفسير سورۀ يوسف (كه در تهران چاپ شده است)؛ 17. تفسير القرآن (كه ذيلاً به نام ياقوت التّأويل مذكور است)؛ 18. تنزيه القرآن عن المطاعن (كه در مصر چاپ شده است)؛ 19. تهافت الفلاسفة؛ 20. جواهر القرآن و درره (و اين هر دو در مصر و بمبئى چاپ شده است)؛ 21. حقيقة القولين؛ 22. خلاصة التّصانيف (در تصوف، به زبان فارسى)؛ 23. الدّرّة الفاخرة فى كشف علوم الآخرة (كه در مصر و قاهره و پاريس و ليبسيك چاپ شده است)؛ 24. الذّريعة الى مكارم الشّريعة؛ 25. الرّدّ على الباطنيّة؛ 26. الرّسالة القدسيّة بادلّتها البرهانيّة (در علم كلام)؛ 27. الرّسالة اللّدنّيّة (در اثبات علم غيبى)؛ 28. سرّ العالمين و كشف ما فى الدّارين (كه در مصر و هند چاپ شده و بعضى اين كتاب را از غزالى ندانسته و تأليف يكى از باطنيه دانند و در كشف الظّنون نيز اصلاً كتابى بدين نام مذكور نداشته است)؛ 29. السّرّ المضنون (المصون خ ل) والجوهر المكنون (كه به خاتم مشهور بوده و دُرّ نظيم هم گويند و آن را از قواعد جفر استخراج كرده است)؛ 30. سلم السّماوات؛ 31. شرح الاسماء الحسنى (كه ذيلاً به نام مقصد الاسنى مذكور است)؛ 32. شرح جنّة الاسماء (مخفى نماند كه جنّة الاسماء، موافق آنچه در كشف الظّنون از بعض كتب نقل كرده، از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بوده و غزالى آن را شرح كرده است و در ذريعه گويد: آنچه در بيان كيفيّت دعاى جنّة الاسماء، كه بدان حضرت نسبت داده شده، عبارت از يك ارجوزه و دو قصيدۀ تائيّه و رائيّه مى باشد كه ارجوزه در آخر ديوان منسوب به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در قاهره چاپ و اوّلش اين است:

الحمد للّه العلى الصادق *** الواحد الفرد العليم الرازق

تا آنجا كه فرمايد:

240

انا عليّ ابن عم الهادى *** المصطفى الداعى الى الرشاد

بعد على قد دعانى حيدرا *** حين غزونا و فتحنا خيبرا

دو قصيدۀ مذكوره نيز در شرح جنّة الاسماء منسوب به غزالى، كه نسخۀ آن در سامرا مستقلاً موجود و در ضمن كتاب ادعيّۀ امير سيد حسن قزوينى هم مندرج است، وارد و مذكور و عنوان آن شرح اين است: «هذا شرح دعاء جنة الاسماء المختارة فى الارض والسماء للامام ابى حامد الغزالى» و اوّل آن شرح اين است:

«الحمد للّه منزل الكتاب ذكرا مفصلا و جاعل الملائكة رسلا». در ذريعه بعد از اين

جمله از خود غزالى نقل كرده است كه در آن شرح گويد: اوقاتى كه در مدرسۀ نظاميّۀ بغداد اقامت داشته، روزى خليفه احضارش كرد و اوراقى را كه از خزانه بيرون آورده بود، بدو داد كه ميان آنها ورقى هم بوده به خطّ مبارك كوفى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام كه آن حضرت آن را به خواهش ابوالمنذر عبداللّه بن حسان از اجلاّى شيعيان كوفه نوشته و حاوى كيفيّت دعاى جنّة الاسماء و شرايط آن و كيفيّت ترتيب كتابت حروف نوزده گانۀ بسم اللّه، پس حروف نوزده گانۀ آيه، پس اسماء نوزده گانه، پس صور هريكى در ميان دايرۀ جداگانه اى شبيه به سپر (قوس دايره) كه به عربى «جنّة» (بر وزن جثّه) گويند و «جنّة الاسماء» گفتن اين دعا نيز به همين سبب است و آن حضرت تمامى اين تفاصيل را در دو قصيده بيان فرموده است؛ يكى تائيّه كه در حدود چهل بيت بوده و مطلعش، اين است:

لقد بدأتُ ببسم اللّه مفتتحا *** ازكىٰ المحامد حمد اللّه فاتضحت

تا آنجا كه فرمايد:

وسمها جنة الاسماء و الق بها *** اسنة الطعن بالطاعون اذ جرحت

قصيدۀ ديگر هم رائيّه كه حاوى سى و چند بيت بوده و مطلعش، اين است:

احمد اللّه و اُثني شُكره *** فهو مولى زائد من شكره

تا آنجا كه فرمايد:

يا ابا المنذر صن قولا بدا *** من معان قد غدت مستترة

در همان شرح منسوب به غزالى، همين قصيدۀ رائيّه را نيز به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام نسبت داده و گويد كه سبب تبديل بحرى به بحرى ديگر و عدول كردن آن حضرت از يك قافيه به قافيۀ ديگر، همانا محض براعت و به ملال نينجاميدن سامع است، نه از راه عجز از اتمام 241 و پايان رسانيدن آن بحر و قافيۀ اولى است، والاّ آن حضرت فصيح ترين كسى است كه شعر گفته، بلكه در تمامى مكالمات خود افصح تمامى مردم بوده است. غزالى بعد از شرح اين دعا و قرائت كردن آن پيش خليفه دو نسخه از آن نوشته است؛ يكى براى خود و ديگرى براى حرز خليفه؛ سپس خليفه مقرّر داشت كه باز آن اوراق را به همان صندوق قفلى كه در خزانه بوده، برگردانند و جاى كليد صندوق را هم با سرب مسدود نمايند كه به دست مردمان نااهل نيفتد. غزالى بعد از اين همه، با ذكر

بعضى از كرامات اين دعا و تأثيرات عجيبۀ آن، شرح خود را خاتمه داده است؛ انتهى كلام الذّريعة ملخّصاً. اين نگارنده ظنّ قوى دارم بر اينكه همين ارجوزه و دو قصيدۀ داير بر جنّة الاسماء، در شمس المعارف كبرى شيخ احمد بونى سالف الترجمه نيز مذكور است)؛ 33. شفاء العليل فى القياس والتّعليل؛ 34. عقيدة اهل السّنّة (در توحيد كه با رسالة قدسيّة مذكور در يك جا در اسكندريه چاپ شده است)؛ * عمدة المحقّقين و برهان اليقين (كه همان تبر مسبوك مذكور فوق است)؛ 35. فاتحة العلوم (در تصوف و در مصر چاپ شده است)؛ 36. فتوح القرآن؛ 37. فضائح الاباحيّة؛ 38. فضائح الباطنيّة و فضائل المستظهريّة (و آن را اهداى حضور مستظهر عباسى (487-512 ه‍. ق) نموده و به همين جهت، مستظهرى هم گويند و در ليدن چاپ شده است)؛ 39. فيصل التّفرقة بين الاسلام والزّندقة (كه با پنج فقره رسالۀ ديگر خود غزالى در مصر چاپ شده و ظاهراً غير از آن است كه به نام تفرقة مذكور شد)؛ 40. القسطاس المستقيم (كه در مصر چاپ شده است)؛ 41. القواعد العشرة؛ 42. قواعد العقائد (در كلام)؛ 43. الكشف والتّبيين فى غرور الخلق اجمعين (در تصوف)؛ 44. كيمياى سعادت (كه پارسى و در اخلاق و مواعظ و بارها در ايران و غيره چاپ شده است)؛ 45. لب يا لباب الاحياء (كه ملخص احياء العلوم فوق است)؛ 46. محك النّظر (در منطق كه در قاهره چاپ شده است)؛ 47. المرشد الامين الى موعظة المؤمنين (كه ملخص احياء العلوم فوق است)؛ * مرشد الطّالبين (و ظاهراً همان مرشد امين مذكور است)؛ 48. المستصفى (در اصول فقه كه در مصر چاپ شده است)؛ * المستظهرى (كه همان كتاب فضائح الباطنية مذكور فوق است)؛ 49. مشكوة الانوار فى لطائف الاخبار؛ 50. المضنون به على اهله (در توحيد، چنانچه بعضى گفته و در قاهره چاپ شده است)؛ 51. المضنون به على العامة (كه در اكسير و ظاهراً همان مضنون الصّغير مذكور در اربع رسائل فوق و يا چنانچه اشاره شد، مضنون الصّغير همان اجوبة غزاليّة مذكور فوق است)؛ 52. المضنون به على غير اهله (بازهم در توحيد كه در ضمن اربع رسائل فوق مذكور شد)؛ 53. معيار العلم (در منطق)؛ 54. مقاصد الفلاسفة (در منطق و حكمت طبيعى و الهى كه در قاهره چاپ شده است)؛ 55. المقصد الاسنى فى شرح اسماء اللّه الحسنى (كه در قاهره چاپ شده است)؛ 56. المنتحل فى علم الجدل؛ 57. المنقذ 242 من الضّلال والمفصح عن الاحوال

(چنانچه در كشف الظّنون گفته و يا المنقذ من الضّلال والموصل الى ذى العزّة والجلال چنانچه ديگرى گفته و به هرحال، آن مختصرى است در غايت و اسرار علوم و كنه و حقيقت مذاهب و در نيشابور تأليف و در قاهره چاپ شده است)؛ 58. منهاج العابدين الى الجنّة (در تصوف و آخر تأليفات اوست و چندين مرتبه در مصر و قاهره چاپ شده است)؛ 59. ميزان العمل (در علم نفس و طلب سعادت و در قاهره چاپ شده است)؛ * نصيحة الملوك (كه به نام تبر مسبوك مذكور شد)؛ 60. الوجيز؛ 61. الوسيط (هر دو در فقه شافعى بوده و در قاهره چاپ شده اند)؛ 62. ياقوت التّأويل فى تفسير التّنزيل (كه چهل مجلّد است) و غير اينها كه تمامى كتب و رسالات متفرقۀ او را زياده بر نهصد گويند.

تسنّن و تشيّع غزالى هم محل خلاف ارباب تراجم است و قاضى نوراللّه شوشترى، چنانچه عادت او مى باشد، در تشييد مبانى تشيّع وى اهتمام تمام به كار برده و ما نيز قضاوت در اين موضوع را به كتب تراجم احوال موكول مى داريم و بهتر از آنها تأليفات خود اوست؛ خصوصاً آنچه در اواخر عمرش تأليف داده است. اشعار عربى و فارسى او نيز، خصوصاً در تصوف و عرفان، بسيار و از اوست:

حلّت عقارب صدعه فى خدّه *** قمرا فجلّ بها عن التّشبيه

و لقد عهدناه يحلّ به برجها *** فمن العجائب كيف حلّت فيه

ايضاً

كس را پس پردۀ قضا راه نشد *** وز سرّ قدر هيچ كس آگاه نشد

هركس ز سر قياس، چيزى گفتند *** معلوم نگشت و قصّه كوتاه نشد

ايضاً

ما جامه نمازى به سر خم كرديم *** وز آب (كذا) خرابات تيمّم كرديم

شايد كه در اين ميكده ها دريابيم *** آن يار كه در صومعه ها گم كرديم

غزالى به سال 450 يا 449 ه‍. ق متولد شد و بنابر اوّل، كلمۀ «محبت» و جملۀ «نور دين مكمل» و بنابر دويمى، كلمۀ «ماهتاب» مادّۀ تاريخ ولادت اوست. وفاتش نيز بنابر مشهور، روز دوشنبه چهاردهم جمادى الآخر سال 505 و يا به قول بعضى 507 ه‍. ق در قريۀ طابران نامى از قراء طوس واقع گرديد و بنابر اوّل، جملۀ «زينت ابدال» و بنابر قول ديگر، جملۀ «شمس زمين» مادّۀ تاريخ وفات او مى باشد. در مدت عمر و تاريخ

وفاتش گفته اند:

243

نصيب حجت اسلام از اين سراى سپنج *** حيات پنجه وچار و وفات پانصدوپنج

515 بودن سال وفات او چنانچه، در رياض العارفين گفته، اشتباه است. بالجمله، «غزالى» گفتن حجة الاسلام، به جهت انتساب به ديه غزالۀ طوس و يا به جهت شغل نخ تابى داشتن پدرش بوده، چنانچه اشاره نموديم و يا خود به جهت آن است كه پيرزنانى را كه پشم هاى ريسيدۀ خود را براى فروش مى آورده اند، ديده و به فقر و ضعف و ناتوانى ايشان رحم مى كرد و صدقه مى داد و مردمان را به صدقه دادن ايشان امر مى نمود؛ پس به جهت همين مقدار نسبت به زنان نخ ريس و نخ تاب، كه به عربى «غزّاله» (بر وزن دلاّله) گويند، به «غزّالى» مشتهر گرديد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 37؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3277؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 719؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 205؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 160؛ سبكى، تاج الدين، طبقات الشافعية الكبرى، ج 4، ص 101؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 542.

غزالى مشهدى --> غزالى، شاعر مشهدى

غزالى هراتى --> غزالى، شاعر هراتى

رجوع به علم رجال نمايند.

غزنوى

غزنوى⁽¹⁾

علوى، از مشاهير شعرا و عرفا و اكابر اهل سلوك قرن ششم هجرت مى باشد كه با حكيم سنايى معاصر، در زهد و ورع و حسن اخلاق طاق و يگانۀ آفاق و در مقامات

سير و سلوك به مقامى بلند رسيد تا مشمول مراحم سلطان وقت، بهرام شاه غزنوى، گرديد؛ لكن عاقبت سلطان بهرام، از كثرت مريدان وى در انديشه شد و به همين جهت، دو شمشير و يك غلاف پيش او فرستاد. اشاره به آنكه در يك شهر دو سلطان ممتنع است؛ مثل ممتنع بودن دو شمشير در يك غلاف. اينك او نيز به حجاز رفت. در موقع تشرّف به زيارت حضرت رسالت صلى الله عليه و آله قصيده اى غرّا گفت 244 و در نزديكى قبر مطهّر آن حضرت به آواز بلندش خوانده و خواستار صله و خلعت گرديد؛ پس به نوشتۀ رياض العارفين - والعهدة عليه - ناگهان جامۀ خلعتى پيش او گذاشته شد. او نيز آن را برداشته و بر سر گذاشت و پس از اداى وظايف زيارت، به بغداد، پس به خراسان رفت و در سال 535 و يا به قول ديگر، 565 ه‍. ق در بلدۀ جوين اسفرايين درگذشته و از اوست:

تا كى ز جهان پرگزند انديشى‌؟ *** تا چند ز جان مستمند انديشى‌؟

آنچ از تو توان ستد همين كالبد است *** يك مزبله گو مباش، چند انديشى‌؟

ديوان غزنوى حاوى پنج هزار بيت بوده و هنوز چاپ نشده و نسخۀ خطّى آن به شمارۀ 185 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 292؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 313.

غزنوى، عمر بن اسحاق --> سراج الدين، عمر بن اسحاق بن احمد

غزّى

غزّى⁽¹⁾

غزّى، ابراهيم بن يحيى --> كلبى، ابراهيم بن يحيى

غزّى، محمد بن عبداللّه --> شمس الدين، محمد بن عبداللّه بن احمد

غزّى، محمد بن قاسم --> ابن قاسم، محمد بن قاسم

غسانى

غسانى⁽¹⁾

غسانى، احمد بن على بن ابراهيم --> ابن زبير، احمد بن على

245 2285. غسانى، حسين بن محمد بن احمد (427-498 ه‍. ق)

حافظ جيانى اندلسى، مكنّى به «ابوعلى» و «ابوالعباس»، از مشاهير محدّثين و ادبا و ائمّۀ علم حديث و ادب مى باشد كه در حسن خط و اشعار و نوادر و انساب نيز حظّى وافر داشت. در جامع قرطبه محل استفادۀ اعيان افاضل بود و كتاب تقييد المهمل در ضبط اسامى مشتبهۀ رجال صحيحين از آثار نافعۀ اوست. به نوشتۀ ابن خلّكان، ولادتش در ماه محرّم 427 ه‍. ق در شهر جيان نام اندلس و وفاتش نيز در شب جمعه دوازدهم شعبان 498 ه‍. ق واقع گرديده و در كشف الظّنون سال ولادت مذكور را سال وفات نوشته و اشتباه است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 311]؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 174؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3280.

ملقّب به «استاد»، مكنّى به «ابوعثمان»، قيروانى البلده، غسّانى القبيله، از اعلام علماى عربيّه، نحوى اديب متفنّن بود. تقليد را بسيار نكوهش كرده و مى گفت كه آن ناشى از قلّت عقل و دنائت همّت مى باشد و از تأليفات اوست:

موافق آنچه در روضات از بغيه (كه ظاهراً بغية الوعاة سيوطى است) نقل كرده، وفات غسّانى را در حدود 300 ه‍. ق نوشته و در جاى ديگر از همان كتاب گفته است كه در سال 400 ه‍. ق مقتول گرديد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 309، س 16.

غسانى، عبدالمنعم بن عمر --> جيلانى، عبدالمنعم بن عمر

فقيه نحوى، لغوى تاريخى، مكنّى به «ابوعبداللّه» و «ابن عسكر»، از افاضل قرن هفتم هجرت بوده و در 246 هريك از فنون مذكوره مصنّفاتى داشته است:

از اشعار اوست:

اصبر لما يعتريك تغنم *** غنيمتى راحة و اجر

فإنّ كل الخطوب ليلا *** لا بدَّ يجلوه ضوء فجر

وفاتش در سال 636 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 713؛ الندوى، محمدهاشم، تذكرة النوادر.

موكول به علم رجال است.

غضائرى

غضائرى⁽¹⁾

غضائرى، احمد بن حسين --> ابن الغضائرى، احمد بن حسين بن عبداللّٰه

مكنّى به «ابوعبداللّه» و «ابوجعفر»، در اصطلاح علما، معروف به «غضائرى» يا «غضارى»، عالمى است جليل، محدّث نبيل، رجالى كثيرالروايت، از مشايخ حديث شيعه و وجوه و اعيان فرقۀ محقّه كه با شيخ مفيد توأم و در فضل و كمالات نفسانيّه بر ديگران مقدّم؛ جلالت وى 247 پيش همه مسلم؛ حتى جمعى از علماى عامّه نيز بسيارش ستوده و به «شيخ الرافضه» موصوفش دارند. حسين از صدوق و قلانسى و تلعكبرى و ابوغالب زرارى و ديگر مشايخ كبار روايت كرده و خودش از مشايخ نجاشى و شيخ طوسى و نظاير ايشان مى باشد. چنانچه اشاره شد، در رجال نيز بصير، اقوال او در كتب رجاليّه منقول، ولكن تأليفى در علم رجال بدو نسبت نداده اند. در فقه و امامت و غيره تأليفات بسيارى داشته و در پانزدهم صفر سال 411 ه‍. ق وفات يافته است. در رديف «حسين ها» از نخبة المقال گويد:

و ابن عبيداللّه الغضائرى *** شيخ موثق بلا تناكر

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 206؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 183؛ كتب رجاليه.

رازى، مكنّى به «ابويزيد»، از اكابر شعراى عراق عجم مى باشد كه در رى نشو و نما كرد. مدّاح بهاءالدوله ديلمى بود. در اثر عنايات ملوكانۀ او ثروت بسيارى اندوخت.

بعد از وفات او به غزنه رفته و در دربار سلطان محمود غزنوى نيز تقرّب يافت تا آنكه محسود شعراى نامى وقت گرديد. عنصرى، كه مقدّم و مسلم ايشان بوده، علانيه با وى خصومت ورزيد، قصيدۀ لاميّۀ هفتادونه بيتى او را، كه در مدح سلطان سروده و متضمّن سپاسگزارى از صله و انعامات وى بوده، اعتراضات بارده وارد آورد و يك قصيدۀ هفتادوپنج بيتى با همان وزن و قافيه در جواب آن نوشت. غضائرى نيز ديگرباره با قصيدۀ لاميّۀ نودوشش بيتى ديگرى آن قصيدۀ عنصرى را جواب سخت گفت و هر سه قصيده در مجمع الفصحاء ثبت شده و نقل آنها در اين مقام موجب اطالۀ كلام است و از اشعار قصيدۀ اوّلى مذكورۀ غضائرى است:

صواب كرد كه پيدا نكرد هر دو جهان *** يگانه ايزد دادار بى نظيروهمال

وگرنه هر دو جهان را كف تو بخشيدى *** اميد بنده نماندى به ايزد متعال

وفات غضائرى در سال 426 ه‍. ق واقع شد و شايد «غضائرى» گفتن محمد رازى، كه از عجم مى باشد، به جهت آن بوده كه نسب ايشان به حسين بن عبيداللّه غضائرى فوق و يا به شخص غضائرى ديگرى اتّصال داشته است؛ به هرحال، اينكه در قاموس الاعلام، 248 اين عنوان (غضائرى) را، كه با غين و ضاد است، مابين غصائرى (با غين و صاد) و عضائرى (با عين و ضاد) مردّد داشته، هر دو اشتباه و غفلت از حقيقت حال است.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 368؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3280.

غضارى، احمد --> ابن الغضائرى، احمد بن حسين بن عبداللّٰه

غضارى، حسين --> غضائرى، حسين بن عبيداللّٰه بن ابراهيم

غضارى، محمد --> غضائرى، محمد

(سه شخص مذكور) موكول به رجال هستند.

غفارى

غفارى⁽¹⁾

از افاضل قرن دهم هجرت مى باشد كه در نثر و نظم و فنون شعريّه فريد عصر خود

بود. مدتى در رى قضاوت نمود و در اشعار، به «وصالى» تخلّص مى كرده و از اوست:

چو من ديوانه اى هرگز قدم در دشت غم ننهاد *** در آن وادى كه من سر مى نهم، مجنون قدم ننهاد

گويند مفتون جوان صادق نامى بوده تا آنكه روزى آن جوان، او را به حوض پرآبى پرت داده و دستش شكسته شد و اين قطعه را انشا نمود:

249

به عشق صادق اگر دست من شكست چه باك *** كسى كه عاشق صادق بود چنين باشد

پى ثبوت، مرا احتياج بيّنه نيست *** گواه عاشق صادق در آستين باشد

در سال 932 ه‍. ق درگذشت و وجه نسبت غفارى در اينجا معلوم نيست كه به كدام يك از معانى مذكوره در فوق است.

منابع: افندى، فهيم، سفينة الشعراء، ص 303.

به نوشتۀ تنقيح المقال (دو شخص مذكور) مصطلح رجالند.

بصرى البلده، ابوعبداللّه الكنيه، جوهرى النّسبه، غلابى القبيله، از وجوه و اعيان محدّثين اماميّۀ اواخر قرن سيم هجرت مى باشد كه مورّخ اخبارى و كثيرالعلم بود.

تأليفاتى در اخبار فاطمه و جمل و صفّين و مقتل حسين عليه السلام و غيرها بدو منسوب است و در سال 298 ه‍. ق وفات يافت.

لفظ «غلابى» موافق تنقيح المقال، با غين اوّل و باى ابجد آخر و تخفيف لام و نسبت آن به بنى غلاب مى باشد كه در خاتمۀ باب كنى خواهد آمد و مشدّد بودن لام آن و همچنين نون بودن آخر و عين بودن اوّل و مشدّد بودن لام آن، چنانچه هريكى از بعضى نقل شده، اشتباه و يا ناشى از سهو قلم كاتب است.

منابع: كتب رجاليه.

غلام

غلام⁽¹⁾

درمقباس الهداية نيز گويد: غلام در اصطلاح رجال و درايه، دلالت به هيچ كدام از مدح و ذم نداشته و مراد از غلام فلان، تلميذ او و متأدب به آداب اوست كه در شرح حال اكثر، به همين معنى تصريح كرده اند؛ چنانچه در بكر بن محمد بن حبيب مازنى گويند كه از غلامان اسماعيل بن ميثم است، زيرا كه از وى تأدب كرده و در كشى گويند كه از غلامان عياشى است، زيرا كه مصاحب وى بوده و از وى اخذ مراتب نموده و نظاير آن بسيار و در اغلب موارد از كتب رجاليه لفظ «غلام» به معنى تلميذ و متأدب به آداب شخصى استعمال يافته، بلكه بعضى گويد كه در كتب رجاليه در غير معنى تلميذ اصلاً استعمال نشده است.

بالجمله، پرواضح است كه اين معنى (تلميذ)، در صورتى است كه لفظ «غلام» اضافه به علم شخصى ديگر باشد، مثل غلام فلان و اما در صورت عدم اضافه، لازم است كه به همان معنى لغوى (پسر جديدالبلوغ) حمل شده و يا به قرينۀ مقام، معنى عبد مملوك را اراده نمايند. بارى، بعضى از موصوفين به همين وصف (غلام) را تذكر مى دهد. (مؤلف)

مصطلح رجال است.

250 غلام ثعلب، محمد بن عبدالواحد --> مطرز، محمد بن عبدالواحد بن ابى هاشم

بصرى البلده، باهلى القبيله، ابوعبداللّه الكنيه، غلام خليل الشّهره، از محدّثين عامّه مى باشد كه بسيار فصيح و در لسان بعضى از اهل فن ممدوح، ولى در كلمات اكثر ايشان با عبارات مختلفۀ «ضعيف الحديث» و «مقطوع الكذب» و «دجّال بغداد» مقدوح بوده و در سال 275 ه‍. ق مرده و به بصره اش نقل دادند.

منابع: خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 5، ص 78.

چنانچه در تنقيح المقال گفته، مصطلح رجال است.

مكنّى به «ابوالقاسم»، از افاضل علماى حساب و نجوم قرن چهارم هجرت مى باشد و از تأليفات اوست:

وى در بيستم محرّم 376 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ابن قفطى، على بن يوسف، اخبار العلماء باخبار الحكماء (تاريخ الحكماء)، ص 151.

صاحب لاهورى مفتى بن مفتى غلام محمد بن مفتى رحيم اللّه، قريشى اسدى هاشمى، از دانشمندان اواخر 251 قرن سيزدهم هجرى هندوستان مى باشد و يا خود اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرت را نيز ديده و به سال 1283 ه‍. ق در قيد حيات بوده است. در نظم و نثر و انشا و نويسندگى دستى توانا داشت. غالباً در اشعار خود به «سرور» تخلّص مى كرد؛ بالخصوص در مادّۀ تاريخ گويى متخصّص و متفرّد و اگر فاقدالنظير هم نباشد، قليل النظير بود؛ چنانچه در ولادت يا وفات و يا وقايع ديگر شخصى به چندين نوع مادّۀ تاريخ نظمى سروده كه از ديگر شعرا و تذكره نويسان نوعاً معهود نبوده است. بلى، كلمات افسانه نماى او هم بسيار است. كتاب خزينة الاصفيا ى او، كه ذيلاً مذكور مى داريم، از اين جهت نسبت به ديگر تذكره ها و كتب تراجم داراى امتياز مخصوصى مى باشد. اين كتاب را، كه در شرح حال اجمالى اكابر دينى و مشايخ صوفيّه و عرفاى هند و ايران است، به هفت مخزن مرتّب نموده است؛ مخزن اول در شرح حال اجمالى حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و ائمّۀ اطهار عليهم السلام و خلفا و ائمّه و پيشوايان اهل سنّت و پنج مخزن ديگر در ذكر مشايخ و اولياى سلسلۀ قادريّه، چشتيّه، نقشبنديّه، سهرورديّه، سلاسل و خانواده هاى متفرقۀ عرفا على الترتيب و مخزن هفتم نيز مشتمل بر شرح حال ازواج و بنات طاهرات حضرت نبوى و جمعى از عرفا و صلحاى نسوان و مجاذيب عقلاى مجانين سلف بوده و چنانچه اشاره شد، در وفات هريك از اشخاصى كه به شرح حالش پرداخته و متجاوز از هزار تن مى باشد، مادّۀ تاريخ مكمّلى گفته، بلكه بسا در ولادت و يا قضاياى ديگر ايشان نيز به چندين وجه

مادّه تاريخى بيان كرده و در اين جنبه متفرّد مى باشد. مراجعه به خود آن كتاب، بهترين مصدّق اين موضوع است و من باب نمونه چندى از آنها را تذكّر مى دهد. چنانچه به تأليف اين كتاب در 1280 ه‍. ق شروع شده و در شوال 1281 ه‍. ق خاتمه يافته و اسم خود اين كتاب، خزينة الاصفيا (1280) بى همزۀ آخر، تاريخ شروع به تأليف آن بوده و با همزۀ آخر، خزينة الاصفياء (1281) تاريخ اختتام آن است و علاوه بر اين، در آخر آن كتاب گويد:

252

گشت پر از عطاى ايزد پاك *** كنز خوبى و گنج محجوبى

ابتدايش «خزينۀ خوب» است⁽¹⁾*** انتهايش «خزانۀ خوبى»⁽²⁾

نيز در ديباچۀ آن كتاب بعد از چند شعرى كه در مدح آن گفته گويد:

سال او خازن خرد فرمود *** گو «مقدس خزينۀ ابرار»⁽³⁾

نيز بعد از چند بيت ديگر در مدح آن كتاب گويد:

خازن دل گفت سرور سال او *** «مخزن اسرار گنج اوليا»⁽⁴⁾

نيز در شرح حال خجسته مآل ولىّ ذوالجلال، حضرت صاحب الامر - عجّل اللّه فرجه - تاريخ ولادت آن حضرت را، كه به عقيدۀ او سيزدهم رمضان 258 ه‍. ق بوده، مذكور داشته و يازدهم شعبان 255 ه‍. ق بودن را نيز به روايتى نسبت داده و غيبت آن حضرت را نيز مابين سه سال 264 و 265 و 266 ه‍. ق مردّد داشته و خودش قول آخرى را معتبر دانسته است. هم نقل كرده كه آن حضرت ناف زده و ختنه كرده متولد شد؛ بر بازوى راستش نوشته بود: (جٰاءَ اَلْحَقُّ وَ زَهَقَ اَلْبٰاطِلُ إِنَّ اَلْبٰاطِلَ كٰانَ زَهُوقاً) (اسراء، 8(1) و بعد از تولد، به دو زانو برآمد. انگشت سبّابه به جانب آسمان برداشته، عطسه زده و گفت:

(اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِينَ‌) (فاتحه، 2)؛ نيز بعد از ولادت گفت: (بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى اَلَّذِينَ اُسْتُضْعِفُوا فِي اَلْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ اَلْوٰارِثِينَ‌) (قصص، (5)؛ پس از ذكر پاره اى كرامات و خارق عادات ديگر، اين مثنوى را كه حاوى چندين فقره مادّۀ تاريخ ولادت و غيبت آن بزرگوار است، موافق هريك از اقوال مذكوره در هر دو فقره گفته است:

253

هادى خلق مهدى دوران *** نام نامىّ او محمّد دان

از رخش گشت دو جهان روشن *** شد زمين روشن، آسمان روشن

سال توليد آن شه مسعود *** طرفه «سلطان حق» خرد فرمود

سال توليد او چه ها گفته‌؟ *** عقل «مهدى حق نما» گفته⁽¹⁾

سال توليد او چه گوهر سفت‌؟ *** عقل «سلطان ولى مهدى» گفت⁽²⁾

بود او راحم و امام رحيم *** سال توليد اوست نام «رحيم»

سال توليد سيّد والى *** گشت ظاهر بدل ز «پير ولى»⁽³⁾

شد چو غايب ز چشم اهل زمن *** سنّ و سالش «سراج»⁽⁴⁾شد روشن

مى شود سال غيبتش مفهوم *** گر شمارى ز «هادى معصوم»

باز تاريخ غيبتش به يقين *** گشت پيدا ز «قطب كامل دين»⁽⁵⁾

گر تو تاريخ غيبتش جويى *** «يوسف حق» چرا نمى گويى⁽⁶⁾

باز تاريخ آن ولى والى *** گفت سرور «ولى حق عالى»⁽⁷⁾

كتاب گلدستۀ كرامات نيز از تأليفات غلام سرور است كه در مناقب عبدالقادر گيلانى بوده و شرح حال عبدالقادر نيز به عنوان محيى الدين، عبدالقادر بن ابى صالح موسى خواهد آمد. سال وفات غلام سرور به دست نيامد، لكن در سال 1283 ه‍. ق زنده بوده و شايد اوايل قرن چهاردهم را نيز ديده باشد. كتاب خزينة الاصفياء به سال 1331 ه‍. ق در مطبعۀ منشى نولكشور بلدۀ كانپور هند چاپ شد و جملۀ «عجب تاريخ پاكيزه» نيز تاريخ چاپ است.

منابع: از خود كتاب خزينة الاصفيا استخراج شد.

موكول به علم رجال است.

غلام عيّاشى، محمد بن عمر بن عبدالعزيز --> كشى

غلام كسائى، على بن مبارك --> لحيانى، على

غلام المرتضى، عبدالعزيز بن نحرير --> ابن البراج

غلام نفطويه، احمد بن يعقوب --> برزويه

غليمى --> عليمى

در بعضى از كتب رجاليّه همان احمد بن رزق است كه به عنوان غشانى اشاره نموديم و گويا يكى به ديگرى تحريف شده است.

254 * غنمى، تميم

مصطلح رجال است.

(هشت شخص مذكور) شرح حالشان موكول بدان علم است.

يزدى، از مشاهير شعراى ايرانى عهد شاه تهماسب صفوى (930-983 ه‍. ق) مى باشد كه اشعار بسيارى در مدايح حضرت ائمّۀ اطهار عليهم السلام گفته و از اوست:

گر نمردم به سر كوى توام اشك برد *** عاشقى ها كنم آنجا كه فلك رشك برد

ايضاً

بى تو روزم به غم و شب به جنون مى گذرد *** تو چه دانى به من از هجر تو چون مى گذرد

آيد از ديده خيالت به دل و حيرانم *** كه چه سان هر دم از آن دجلۀ خون مى گذرد

از آثار قلمى اوست:

وفاتش در سال 960 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3300.

غوث

غوث⁽¹⁾

غوث اعظم --> محيى الدين، عبدالقادر بن ابى صالح موسى

255 غوث الثقلين --> محيى الدين، عبدالقادر بن ابى صالح موسى

در اصطلاح بعضى از عرفا، شيخ عبدالقادر گيلانى است.

چنانچه فوقاً تحت عنوان غوث مذكور داشتيم، مصداق اين گونه القاب و اوصاف شخصاً و زماناً و مكاناً مختلف مى باشد، لكن با اين لقب، در اصطلاح بعضى از متأخّرين عرفا، بالخصوص شيخ محمد گواليارى را اراده نمايند كه از اكابر مشايخ عرفاى هند و از احفاد شيخ عطّار سالف الترجمۀ نيشابورى بود. از موطن اصلى خود،

نيشابور، به هندوستان رفته و سياحت هاى بسيارى نمود. از مشايخ طريقت هريك از سلاسل متفرقۀ صوفيّه به كسب فيوضات باطنى نائل و به چندين خرقه ممتاز گرديد و از تأليفات اوست:

[معراج نامه] حاوى مقامات عروج خود به آسمان مى باشد و بدين سبب، مورد طعن علماى وقت شد. به استناد مخالف شرع بودن آن كتاب، به شاه وقت شكايت برده و در صدد آزار وى برآمدند. او نيز از گواليار به گجرات رفت. علماى آنجا نيز به عداوت او برخاسته و قتل او را تصميم دادند؛ عاقبت شيخ وجيه الدين، كه رئيس ايشان بوده و به شيخ محمد نيز ارادت داشته، خاطرنشانش نمود كه چون مجلس علما منعقد شد و سخن از معراج به ميان آمد، شيخ بگويد كه اين معراج من در عالم خواب بوده، نه بيدارى؛ پس شيخ اين چنين كرد. علما نيز از آزار او صرف نظر نمودند.

وفات شيخ محمد، در پانزدهم رمضان 970 ه‍. ق در هند واقع شد و كلمۀ «ظلم» و جملۀ «محمد متقى سلطان مقبول» مادّۀ تاريخ وفات اوست. قبر او در گواليار و يا به نوشتۀ قاموس الاعلام، در محلّۀ ظهورآباد شهر غازيپور مى باشد كه مزار هندوان بوده و اعتقاد كامل دربارۀ وى دارند.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3302؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 332.

غولچه، سالم بن عبداللّه --> ابومعمر، سالم بن عبداللّٰه

از شعراى قرن يازدهم هجرت شيراز مى باشد كه در غزل و قصيده دستى توانا و قدرتى رسا داشت. اخيراً به اصفهان رفت. در دارالشفا 256 منزل كرده و طرف ميل و محبت موزونان گرديد. در همان اوقات آبله آورده و قصيده اى در اين باب گفته كه از ابيات همان قصيده است:

اى فلك! بنگر كه در سامان كدام افزون تريم *** از تو اختر وز بيابان ريگ و از ما آبله

در اواخر نابينا شد و در آن حال، شبى به جهت مهمّى از خانه بيرون شد و از بام افتاد و

درگذشت؛ نيز از اوست:

اى چو قضاى خدا زلف سياهت رسا *** وى دل تسليم جو داده رضا بر قضا

آه چه دور است اين، واى چه نزديكى است *** از دل ما تا به تو وز دل تو تا به ما

اسم و سال وفات و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: نصرآبادى، محمدطاهر، تذكره نصرآبادى، ص 238.

بن محمود بن محمد، كاشانى، مفسّر زوارى، حكيم رياضى، منجّم ماهر، از اكابر علما و رياضيّين اواسط قرن نهم هجرت، استاد على بن حسن زوارى سالف الترجمه و با محقّق كركى على بن عبدالعالى آتى الترجمه معاصر بود. چنانچه در شرح حال خواجه نصير طوسى نگارش داديم، كتابى در تكميل زيج ايلخانى خواجه، كه ناقص مانده بوده، تأليف داده و به زيج خاقانى موسومش گردانيد. از تأليفات و آثار علمى اوست:

بودن غير ايشان مردّد و تفسير او، كه از جملۀ تفاسير اماميّه معدود و به تفسير گازر معروف است بين جمشيد غياث الدين و تفسير جلاء الاذهان نام ابوالمحاسن جرجانى و يا تفسيرى ديگر بودن غير اين دو تفسير مردّد و هنوز كاملاً منقّح نشده است)؛ 5. تلخيص المفتاح (كه مفتاح الحساب خود را ملخص كرده است)؛ 6. تنوير المصباح فى شرح تلخيص المفتاح مذكور؛ 7. جام جمشيد (كه نام ديگر طبق المناطق اوست و آن آلتى است از اختراعات خود او و كتاب نزهة الحدائق را نيز براى عمل به همين آلت تأليف داده است)؛ 8. زيج التّسهيلات؛ * زيج خاقانى (كه فوقاً اشاره شد)؛ * طبق المناطق (كه همان جام جمشيد مذكور است)؛ 9. محيطيّه؛ 10. مفتاح الحساب؛ 11. نزهة الحدائق (كه در ضمن جام جمشيد مذكور شد).

وفات غياث الدين در 832 يا 840 ه‍. ق واقع گرديد و در بعض موارد از ذريعه صاحب ترجمه را به عبارت «سيد غياث الدين» مذكور داشته و شايد مراد او سيّد لغوى است، نه سيّد نسبى؛ مثل «سيد» گفتن سيد اسماعيل حميرى و امثال آن.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

معروف به «پاشا چلبى»، از علماى عثمانى اوايل قرن دهم هجرت مى باشد كه مدتى در استانبول و ادرنه و بروسه مدرّس بوده و به تصوّف نيز نسبت داشت و در 927 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3317.

غياث الدين، سيد عبدالكريم بن احمد --> ابن طاووس، عبدالكريم بن احمد

كاشانى، طبيب عالم ماهر، از اطبّاى نامى اواخر قرن دهم هجرت مى باشد كه در سال 987 ه‍. ق از سيد حسين مجتهد كركى آتى الترجمه اجازه داشت. كتاب الادوية المفردة و كشف الاسرار فى بيان الادوية المفردة والمركّبة، كه براى شاه اسماعيل صفوى (984-995 ه‍. ق) تأليف داده، از آثار قلمى او بوده و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 1، ص 404.

258 غياث الدين، محمد بن حميدالدين --> خواندمير

غياث الدين، ابن همام الدين --> خواندمير

بن صدرالحكما و صدرالحقيقة امير صدرالدين محمد بن غياث الدين منصور بن صدرالدين محمد بن ابراهيم بن محمد بن اسحاق بن على بن عرب شاه، حسنى حسينى دشتكى، از اعاظم علما و فحول حكماى نامى اسلامى امامى، جامع معقول و منقول، حاوى فروع و اصول، اكمل اهل دقّت و نظر، در كلمات اجلاّى ارباب تراجم و سير به «خاتم الحكما» و «استادالبشر» و «عقل حادى عشر» موصوف، به «غياث الحكما» و «امير غياث الدين» معروف و مشهور، نقش خاتم او، «ناصرالشريعة منصور»، در فنون كلام و حكمت و احاطۀ شرايع اسلام، وحيد ايّام و جلالت علمى او مسلم يگانه و بيگانه مى باشد. منصور در چهارده سالگى داعيۀ جدل و مناظره با علاّمۀ دوانى در مطالب علميّۀ عاليه در خود ديده و در بيست سالگى از تحصيل و ضبط علوم فارغ و در سال 936 ه‍. ق در عهد سلطنت شاه تهماسب صفوى (930-983 ه‍. ق) به صدارت عظمى نائل و به «صدر صدور ممالك» ملقّب و عاقبت در نتيجۀ پاره اى مباحثات علميّه كه در محضر سلطان بين او و شيخ على محقّق كركى وقوع يافته، از صدارت استعفا نمود و به شيراز رفت و اقامت گزيد و مدرسه اى كه به جهت انتساب او به «مدرسۀ منصوريه» معروف است، تأسيس داده و تأليفات طريفه اى دارد كه در اثبات تبحّر و تفنّن وى برهانى قاطع مى باشند:

259

الصورة

نمونۀ خط غياث الدين منصور (91)

قطعۀ مزبور صفحۀ 62 كتاب المشيخة كنز السّالكين مى باشد.

اخلاق منصورى مذكور فوق است)؛ 9. تعديل الميزان (در منطق)؛ 10. تفسير سورۀ هل اتى (كه با اختصارش، حاوى تحقيقات لطيفه و مباحث شريفه است)؛ 11. جام جهان نما (به پارسى در فنون حكمت كه يك نسخۀ 260 آن در كتابخانۀ عبدالحميدخان اول در استانبول و يك قسمت آن نيز به ضميمۀ تأويل الآيات عبدالرزاق كاشانى از موقوفات نادرشاه در كتابخانۀ رضويه موجود است)؛ 12. الجهات (كه گويا در بيان جهات سته از علم هيأت است)؛ 13. حاشيۀ آداب البحث قاضى عضدالدين ايجى؛ 14. حاشيۀ شرح اشارات خواجه؛ 15. حاشيۀ شرح چغمينى (در هيئت)؛ 16. حاشيۀ شفا ى ابوعلى سينا؛ 17. حاشيۀ مفتاح العلوم سكاكى؛ 18. حجّة الكلام لايضاح محجّة الاسلام (كه تعرض به كلمات حجة الاسلام نام غزالى است)؛ 19. خلاصة التّلخيص (در معانى و بيان)؛ 20. رياض الرّضوان؛ 21. شافيه (در تلخيص معالم الشّفا ى ذيل)؛ 22. قانون السّلطنة؛ 23. اللّوامع والمعارج (در هيئت كه در هيجده سالگى تأليفش داده است)؛ 24. المحاكمات فى مابين الحواشى الدّوانية و حواشى مير صدرالدين (والد خود غياث الدين) بر شرح تجريد؛ 25. المحاكمات فى مابين حواشى آن دو عالم بارع بر شرح مختصر الاصول عضدى؛ 26. المحاكمات فى مابين حواشى دو عالم مذكور بر شرح مطالع؛ 27. معالم الشّفا (در طب)؛ 28. معرفة القبلة؛ 29. معيار الافكار (كه مختصر تعديل الميزان مذكور است)؛ 30. مقالات العارفين و غير اينها.

وفات غياث الدين سال 940 يا 948 يا 949 ه‍. ق در شيراز واقع شد و در بقعۀ منصوريّه نامى از مدرسۀ منصوريّه مدفون است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 106؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 668؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 169؛ فرصت شيرازى، محمدنصير، آثار عجم، ص 459.

اصفهانى، از شعراى سادات موسوى اصفهان مى باشد كه در سال 1215 ه‍. ق درگذشته و از اوست:

افسوس كه تا بوى گلى بود به گلشن *** صيّاد نياويخت ز گلبن قفس ما

ايضاً

غمگين ز گردش فلك پرده در نى ام *** جور بتان پرده نشين مى كشد مرا

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 368.

غيور جنگ بهادر، از اكابر شعراى هندوستان مى باشد كه در سال 1145 ه‍. ق متولد شد و نسب وى بنابر مشهور، به اويس قرنى موصول بوده و از اوست:

سحر چو برق بت سرخ پوش رفت و گذشت *** به يك كرشمۀ او عقل و هوش رفت و گذشت

طريق عشق ز پروانه مى توان آموخت *** كه سوخت جان عزيز و خموش رفت و گذشت

261

باب فاء

اشاره

مصطلح رجال و موكول بدان علم است.

مصطلح رجال و موكول بدان علم است.

مصطلح رجال و موكول بدان علم است.

فاراب

فاراب⁽¹⁾

مكنّى به «ابوابراهيم»، از اكابر ادباى قرن چهارم هجرت و دايى اسماعيل بن حماد جوهرى سالف الترجمه بوده و از تأليفات اوست:

در سال 350 يا 370 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 6، ص 61.

فارابى، اسماعيل بن حماد --> جوهرى، اسماعيل بن حماد

يا محمد بن احمد بن طرخان يا محمد بن محمد بن محمد بن طرخان، حكيم تركى فلسفى، ابونصرالكنيه، فارابى الولادة والشّهره، از اكابر فلاسفۀ نامى و حكماى اسلامى 262 قرن چهارم هجرى زمان آل بويه مى باشد كه در قبال ارسطو به «معلم ثانى» نيز معروف و كسى از ايشان به پايۀ وى نرسيده و در قوۀ مدركه داراى اوّلين درجه بوده است. ابن سينا با آن همه جلالت علمى آفاقى كه داشته، از كتاب هاى وى استفاده هاى بسيارى كرده و در مصنّفات خود از انوار علميه اش اقتباس مى نموده؛ اين است كه در كلمات اكابر به «استادالفلاسفه» و «ملك الحكما» موصوفش دارند و نخستين حكيم و فيلسوفى كه در دورۀ اسلام ظهور كرده، او بوده است.

فارابى نخست در مولد خود، شهر فاراب، علوم ابتدايى را اخذ كرد. در بعضى از بلاد ايرانى زبان فارسى و بعضى از السنۀ ديگر را فراگرفت؛ پس به بغداد رفته و زبان عربى را هم در آنجا استوار داشت و علم منطق را از ابوبشر متى بن يونس، كه در آن علم وحيد دهر بوده، ياد گرفت. با صاحب بن عبّاد و شيعيان بغداد مصاحبت داشته؛ پس به حرّان رفت. در حوزۀ درس يوحنّا بن خيلان، حكيم نصرانى، به تكميل آن علم پرداخت. باز به بغداد عودت كرده و به تحصيل رياضيّات و فنون حكمت مشغول و تمامى كتاب هاى ارسطو را تتبّع كرده و ممارست نمود و آنى از مطالعۀ آنها غفلت نكرد. در استخراج معانى مقصوده و اطّلاع بر مطالب مندرجۀ آنها مهارتى بسزا يافت و در طبّ و منطق و موسيقى و تمامى فنون فلسفه به مقامى رسيد كه تا آن اوان دسترس كسى از اسلاميان نبوده است. از او پرسيدند كه كدام يك از تو و ارسطو در فنون فلسفه داناتر هستيد؟ گفت: «اگر من زمان ارسطو را درك مى كردم، هرآينه بزرگ ترين تلامذۀ او مى شدم». گويند كه فارابى در روى كتاب النّفس ارسطو و به خط خودش نوشته بوده كه من اين كتاب را صد مرتبه خواندم؛ چنانچه كتاب سماع طبيعى ارسطو را چهل مرتبه خواندم و مى گفته است كه باز به مراجعۀ آن محتاج تر مى باشم.

قاضى نوراللّه شوشترى فارابى را بسيار ستوده و گويد كه وى معلّم مقالات اهل يونان

و متمّم كمالات نوع انسان بود. نخستين حكيمى است از فلاسفۀ اسلامى كه بر مسند ترجمانى نشست. علم و حكمت را از زبان يونانى به عربى نقل و بين العرب انتشار داد. با معلّم اوّل، ارسطو، در تعليم مطالب فلسفه شركت پيدا كرده و بدو اقتفا نمود و ملقّب به «معلم ثانى» گرديد. يا خود وجه اين لقب (معلّم ثانى) آنكه فارابى به امر و اشارۀ منصور 263 بن نوح سامانى به تكميل و اصلاح ترجمه هاى كتب ارسطو كه ناقص بوده و اصلاح نشده بوده اند، پرداخته و آن اصلاح و تكميل خود را «تعليم ثانى» نام داد و به همين جهت، خودش نيز به «معلم ثانى» مشتهر گرديد؛ به هرحال، عاقبت به مصر و شام رفت و در شام مشمول مراحم ملوكانۀ سيف الدولة بن حمدان، حكمران وقت، گرديد و به طور استمرارى تا حين وفاتش روزى چهار درهم بدو مى داده و او نيز در اثر عزّت نفس قانع و امرار حيات مى نموده است.

گويند - والعهدة عليهم - وقتى، وارد مجلس سيف الدوله، كه پر از افاضل علوم و معارف متنوعه بوده، گرديد. با همان زىّ اصلى تركى نژادى خود كه همواره ملتزمش بوده، به پا ايستاد. پس از اذن جلوس، فارابى گفت: «در جاى خودم بنشينم يا در مكان شما؟» گفت: «در جاى خودت بنشين»؛ پس فارابى از ميان آن جماعت گذشته و خود را به مسند سيف الدوله رسانيد و به جاى وى نشست. سيف الدوله با زبان مخصوصى كه غير از غلامان حاضر خدمت، كس ديگر آشنايش نبوده و در موارد مخصوصه با همان زبان حرف مى زد، بديشان گفت كه چند چيز از وى (فارابى) سؤال خواهم كرد كه اگر جواب ندهد، با طعن نيزه اش بزنيد. فارابى فهميد و با همان زبان گفت كه اى سلطان، صبر كرده و منتظر عاقبت كار باش. سلطان در عجب شده و گفت: «مگر تو اين زبان را هم مى دانى‌؟» پاسخ داد كه بلى. زياده از هفتاد زبان مى دانم؛ سپس با علماى مجلس در هر فنى مناظره شد و در همۀ آنها به همۀ ايشان فائق آمد. ايشان نيز به جلالت وى اذعان كرده و سكوت ورزيدند و به نوشتن مقالات وى آغاز كردند. بعد از رفتن ايشان سلطان با فارابى خلوت كرده و از ميل داشتن او به طعام و شراب استفسار نمود. او هم اظهار بى رغبتى كرد و در جواب استفسار از ميل داشتن سماع اظهار رغبت نمود. اينك تمامى مغنّى ها و خواننده ها به امر سلطان حاضر شدند و هريكى به آهنگ مخصوصى بناى سرود گذاشتند، لكن هيچ كدام مقبول طبع فارابى نگرديد و هر يك يكى را تخطئه نمود. در تعجّب سلطان افزوده شد و پرسيد كه مگر

تو به اصول اين صناعت هم آشنا هستى‌؟ پس فارابى از كيسۀ خود چند دانه عود برآورده و با وضع مخصوصى تركيب داد و بنواخت. در اثر آن، همۀ حضّار خنديدند؛ پس وضعى ديگر تركيب داد و همين كه بنواخت، همه شان 264 گريستند. در مرتبۀ سيّمى بعد از تغيير تركيب، به مجرّد نواختن همه شان حتى دربانان به خواب رفتند؛ پس فارابى ايشان را بدان حال گذاشته و بيرون رفت.

فارابى علاوه بر منطق و موسيقى كه استاد كل آن دو علم بوده و آلت قانون نام از آلات مشهورۀ طرب را اختراع نموده است، كتاب هاى بسيارى در فنون متنوعه نگارش داده كه محل استفادۀ فحول ارباب معقول و به اكثر السنۀ خارجه ترجمه شده اند:

(در حدوث عالم و اثبات صانع و نفس و عقل و مجازات خير و شر و غير اينها و با شرح حكمة الاشراق چاپ شده است)؛ 21. الجنّ و حال وجودهم؛ 22. جوامع السّياسة؛ 23. جوامع كتاب نواميس افلاطون؛ 24. جوامع كتب المنطق؛ 25. الجوهر؛ 26. حركة الفلك و انها سرمديّة؛ 27. الحروف؛ 28. الخطابة؛ * رسائل الفارابى (كه همان ثمرة مرضية مذكور فوق است)؛ 29. السّياسة المدنيّة (در اقتصاد سياسى)؛ 30. شرح الفصوص (كه كتاب فصوص الحكمة خود را شرح كرده است)؛ 31. علم المزاج (و يك نسخه از آن در كتابخانۀ پترسبورگ به رقم 484 موجود است)؛ 32. عيون المسائل (در منطق)؛ 33. فصوص الحكمة؛ 34. القياس؛ * مبادى آراء اهل المدينة الفاضلة (كه به نام آراء اهل المدينة مذكور شد) 265؛ 35. المبادى الانسانيّة؛ 36. مبادى الفلسفة القديمة؛ 37. المدخل الى صناعة الموسيقى (و يك نسخه از آن در خزانۀ مصريه و يك نسخه نيز در كتابخانۀ كوپريلى استانبول به رقم 953 موجود است)؛ 38. مراتب العلوم؛ 39. المغالطة؛ 40. الملّة الفاضلة.

به نوشتۀ احمد رفعت - والعهدة عليه - در اين كتاب [الملّة الفاضلة] تصديق كرده است كه نفوس شريره بعد از موت، معذّب به عذاب ابدى بوده و مبتلاى آلام نامتناهى مى باشند و در كتاب سياست مدنيّه آنها را بعد از مردن فانى محض دانسته و فقط به بقاى ابدى نفوس صالحه معتقد بوده و سعادت را منحصر به همين حيات دنيوى داشته است و بس. بارى، ظاهر كلام بعضى از ارباب تراجم آنكه فارابى داراى قريحۀ شعرى خوبى هم بوده و اين رباعى را بدو نسبت دهند:

اسرار وجود، خام و ناپخته بماند *** وآن گوهر بس شريف، ناسفته بماند

هركس به دليل عقل چيزى گفتند *** آن نكته كه اصل بود، ناگفته بماند

ايضاً از او و خطاب به افلاك است:

اى آن كه شما پير و جوان ديداريد *** ازرق پوشان اين كهن ديواريد (كذا)

طفلى ز شما در بر ما محبوس است *** او را به خلاص همّتى بگماريد

نيز در مقام تردّد و اظهار علاقۀ مفرط قلبى به احباب خود گويد:

ما ان تقاعد جسمي عن لقائكم *** إلاّ و قلبي اليكم شيّق عجل

و كيف يقعد مشتاق يحركه *** اليكم الباعثان الشوق والامل

فان نهضتُ فما لى غيركم وطن *** و كيف ذاك و ما لي عندكم بدل

و كم تعرض بى الاقوام قبلكم *** يستأذنون علىٰ قلبي فما وصلوا

فارابى بسيار زاهد و نسبت به دنيا و منزل و خانه بى رغبت بود. با مردم آميزش نمى كرد. در اوقات اقامت دمشق منزلى هم براى خود معيّن ننمود و همواره در كنار آب و جاى هاى پردرخت مى نشست و مشغول تأليف مى شد. محصّلين و اهل علم نيز در همان حال از وى استفاده مى نمودند و در اثر قناعت، كه گنجى بى نهايت است، با چهار درهم، كه از طرف سيف الدوله براى او مقرّر بوده، امرار حيات مى نمود تا در سال 337 يا 339 يا 340 يا 344 ه‍. ق در حدود هشتاد سالگى در دمشق وفات يافت.

سيف الدولۀ مذكور با جمعى ديگر بر جنازه اش نماز خواندند و در خارج باب صغير آن شهر دفن كردند و 266 به نوشتۀ بعضى از ارباب سير، در اثناى سفر مكّه كه در آخر عمر مى نموده، با قطّاع الطريق مصادف شد و از روى مهارتى كه در تيراندازى داشته، با ايشان مشغول مقاتله و مقابله بوده و عاقبت مقتول گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 207؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 710؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 191؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3322؛ فرصت شيرازى، محمدنصير، آثار عجم، ص 43؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 157؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 5، ص 144؛ ابن نديم، الفهرست، ص 368؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

فارس النبى، ابوقتادۀ انصارى --> ابوقتادۀ انصارى

فارسى

فارسى⁽¹⁾

نحوى لغوى، از ادباى اواخر قرن چهارم هجرت و از تلامذۀ ابوعلى حسن بن احمد فارسى مذكور ذيل و حسن بن على سيرافى سالف الترجمه بود. در عهد سامانيان به بخارا رفته و مورد اعزاز و اكرام شد و جمعى از اولاد رؤسا و اكابر از وى درس خواندند. شرح الجرمى و نقض ديوان متنبّى از آثار قلمى وى مى باشد و سال وفات و

مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 207؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 1، ص 204؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 220، س 33.

فارسى، ابراهيم بن على بن يوسف شيرازى --> ابواسحاق شيرازى

يا حسن بن على بن احمد بن عبدالغفار بن محمد بن سليمان بن ابان، فارسى معتزلى نحوى، مكنّى به «ابوعلى»، معروف به «ابوعلى فارسى»، از اكابر نحويّين و محدّثين شيراز مى باشد كه به سال 288 ه‍. ق در شهر فسا از توابع آن شهر متولد شد و به همين جهت، به «فسوى» و «شيرازى» هم موصوف و در عصر خود مقتداى نحويّين و فارس ميدان علم و ادب بود. تحقيقات رشيقۀ او در قواعد عربيّه مشهور و در كتب ادبيّه مذكور و محل استفاده و مراجعۀ اكابر 267 و فحول مى باشند. شيخ طبرسى در مجمع البيان در تفسير آيۀ شريفۀ (يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَيْنِكُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَكُمُ اَلْمَوْتُ‌) (مائده، 10(6) در اواخر سورۀ مباركۀ مائده بياناتى از وى نقل كرده و گويد كه اين همه از متفرّعات كلام ابوعلى فارسى مى باشد و كافى است در اينكه او يگانه فارس ميدان نحو بوده و با سرانگشت فكر دقيق، كشف حجاب از روى اسرار و مشكلات آن علم نموده است و گويند كه نحو، به فارسى آغاز و به فارسى ختم گرديده و مقصود سيبويه و همين ابوعلى است.

ابوعلى از زجاج و ابن السراج و ديگر افاضل وقت اخذ مراتب علميّه نموده و سيد رضى و ابن جنّى و على بن عيسى ربعى و ديگر اكابر معاصرين ايشان نيز از تلامذۀ وى هستند. جوهرى و تنوخى نيز از وى استماع حديث نموده و از او روايت مى نمايند. ابوعلى مدّتى سياحت كرده و يك چندى در حلب نزد سيف الدولة بن حمدان بود. بارها با ابوالطيب متنبى ملاقات و مباحثه نموده و عاقبت به بلاد فارس رفت. در دربار عضدالدولۀ ديلمى قربى بسزا يافته و به مقامى عالى رسيد و كتاب ايضاح را براى او تأليف داد. عضدالدوله، كه با آن همه سلطنت و عظمت در شمار علماى نحو و ادب و فنون عربيّه مى باشد، مى گفته است كه من در نجوم غلام ابوالحسين رازى صوفى بوده و در نحو غلام ابوعلى مى باشم.

روزى در ميدان شيراز از ابوعلى پرسيد كه كلمۀ «زَيْداً» در جملۀ «قٰامَ القَوْمُ الاّٰ زَيْداً» به چه سبب منصوب است‌؟ ابوعلى گفت: «مفعول فعل مقدّر است كه عبارت از استثنى است». عضدالدوله گفت: «چرا آن فعل مقدّر را امتنع نمى گيرند كه زيد به واسطۀ فاعليّت مرفوع باشد؟» ابوعلى در فكر شده و گفت: «اين جواب ميدانى بوده و جواب شايان بعد از مراجعت به منزل به عرض خواهد رسيد». اينك بعد از عودت، براى اثبات دعواى خويش كلامى بپرداخت كه مورد تحسين سلطان گرديد.

از تأليفات ابوعلى است:

گويند كه در مجلس ابوعلى مذاكرۀ شعر شد. گفت: «من در شعر گفتن حال شما را غبطه مى كنم و با آن همه تحقيقاتى كه نسبت به شعر و علوم راجع به شعر دارم، طبع من موافقت با شعر گفتن ندارد». پرسيدند كه هيچ شعرى انشا كرده اى يا نه‌؟ گفت: غير

از اين سه شعر كه دربارۀ پيرى گفته ام، شعرى ديگر از خودم در خاطر ندارم:

خضبت الشيب لما كان عيبا *** و خضب الشيب اولى ان يعابا

و لم اخضب مخافة هجر خل *** و لا عيبا خشيت و لا عتابا

و لكن المشيب بدىٰ ذميما *** فصيرّت الخضاب له عقابا

وفات ابوعلى بنابر مشهور، روز يكشنبه هفدهم ربيع الثانى يا ربيع الاول سال 377 ه‍. ق در بغداد واقع شد و در مقبرۀ شونيزيه مدفون گرديد و به قول ابن النديم، وفات او پيش از 370 ه‍. ق بوده است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 207؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 219؛ ابن نديم، الفهرست، ص 95؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 143؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 513؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

از مشاهير خطّاطان زمان عمادالدولۀ ديلمى (321-338 ه‍. ق) و يا عضدالدولۀ ديلمى (338-372 ه‍. ق) بود. نخستين كسى است كه از سه خط نسخ و رقاع و ثلث، خطّ تعليق را استخراج و ايجاد نمود و مكاتبات و مراسلات دولتى را بدان خط نگاشت.

منشيان وقت نيز تابع وى شدند و آن خط را از وى اخذ و به جهت سلاطين و امرا با همان خط مكاتبه كردند و 269 به همين جهت نوشتن مراسلات دولتى به همين خط تعليق، آن را «خط ترسل» نيز گفتند و بدين اسم معروف و در ميان عثمانى ها و مصرى ها به «خط ديوانى» مشهور گرديد و كلمات اين خط به يكديگر پيچيده و بستگى داشته و تغيير و تبديل در آن متعسر مى باشد وقاآنى هم بدين معنى اشاره كرده است:

اى زلف تو پيچيده تر از خط ترسّل *** بر دامن زلف تو مرا دست توسّل

سال وفات و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: اطلاعات متفرقه.

مكنّى به «ابوعلى»، معروف به «ظهير»، از افاضل حنفيّۀ قرن ششم هجرت مى باشد كه فقيه نحوى، لغوى متكلّم، قارى مورّخ، منطقى حسابى، عروضى طبيب، رياضى

مفسّر خلافى بود. در علوم مذكوره و تمامى علوم متداوله، خصوصاً در تفسير و معرفت ناسخ و منسوخ آيات شريفه دارا و قرآن مجيد را با تمامى قرائات عشره، بلكه با قرائات شاذّه نيز تلاوت مى نمود و در هريك از علوم متداوله كتابى حفظ مى كرد.

حسن از اولاد نعمان بن منذر مى باشد و به همين جهت، خود را در مكتوبات و مراسلاتش به امضاى «حسن نعمانى» معرفى مى نموده؛ چنانچه به جهت اقامت در شيراز، به «فارسى» شهرت داشت. كتاب اختلاف الصّحابة والتّابعين و كتاب الحجّة، كه شرح صحيحين مى باشد، از تأليفات او بوده و وفاتش به سال 598 ه‍. ق در پنجاه سالگى واقع گرديد [به مدخل نعمانى، حسن بن خطير هم رجوع شود].

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 8، ص 100؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 223.

فارسى، روزبهان --> صبرى، روزبهان

فارسى فسوى، اديب كامل، نحوى لغوى و در بسيارى از علوم متداوله دانا و خبير بود. نحو را از ابوالحسن، خواهرزادۀ ابوعلى فارسى فوق الذكر، اخذ كرد و حديث را نيز از ابوذر هروى فراگرفت. شرح ايضاح ابوعلى مذكور و شرح حماسة ابوتمام از تأليفات وى بوده و در ماه ذى قعده يا ذى حجۀ سال 467 ه‍. ق در طرابلس شام درگذشت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 300؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 11، ص 176.

270 2311. فارسى، سلمان

صحابى نامى تاريخى حضرت رسالت مأبى صلى الله عليه و آله مى باشد. در اصل از مردم شيراز يا اهواز يا شوشتر يا رامهرمز و يا قريۀ تاجى نام از اصفهان، نامش پيش از اسلام «روزبه بن وخشودان» يا «ماهويه يا بهبود بن بدخشان»، از اولاد منوچهر پيشدادى از ملوك ايران، وصىّ وصىّ حضرت عيسى بود. به جز خداوند يگانه به چيزى ديگر سجده نكرد. قبلۀ دينى او سمت مشرق بود. رو به مشرق نماز مى خوانده و در قلب خود سجده به معبود حقيقى مى نمود، لكن پدر و مادرش تصور مى كردند كه او نيز مثل ايشان سجده به آفتاب مى نمايد. روزبه همواره منتظر ظهور نور حضرت پيغمبر

آخرالزمان صلى الله عليه و آله بود. براى طلب آن حجّت خدا به بلاد بسيارى مسافرت ها كرده و جوياى اسرار نبوّت شد. در راه اين مرام مقدّس شكنجه و آزار بسيار ديد تا آنكه مژدۀ ولادت آن حضرت مسموعش شد و مسافرت تهامه را تصميم داد. در اثناى راه اسيرش كردند و به يك نفر يهودى اش فروختند. چون يهودى دانست كه او دوستدار محمّد است، او را به زنى از قبيلۀ بنى سليم فروخت. آن زن نيز او را در محوطه اى كه داشته، گذاشت تا روزى هفت طايفه كه ابر هم سايبان ايشان بوده، از دور نمايان گرديد. سلمان به همان علامت دانست كه در ميان ايشان پيغمبرى هست تا آنكه همه شان بدان محوطه وارد شدند و ابر نيز با ايشان بود. از خرماهاى خشك و پست و زبون مى خوردند و حضرت رسالت صلى الله عليه و آله فرمود: «از آنها بخوريد و چيزى از مال ايشان ضايع نكنيد».

روزبه مى گويد: من مى دانستم كه پيغمبر صدقه نمى خورد، ولكن هديه مى خورد.

اينك براى استكشاف اينكه يكى از ايشان پيغمبر است يا نه، يك طبق رطب با اذن آن زن مالكۀ خودم آورده و به نام صدقه پيش ايشان گذاشتم. حضرت محمّد و علىّ بن ابى طالب و عقيل و حمزة بن عبدالمطلب از خوردن آن امساك فرمودند و آن حضرت به زيد بن حارثه امر نمود كه بخورد. سلمان در قلب خود اين را يك علامت گرفت و طبقى ديگر از رطب، باز به اذن آن مالكه اش آورده و به نام هديه پيش ايشان گذاشت.

آن حضرت «بِسْمِ‌اللّه» گفته و ايشان نيز بعد از امر آن حضرت تناول فرمودند. روزبه اين را نيز يك 271 علامت ديگر براى نبوت گرفت و پشت سر آن حضرت مى گشته و در انتظار كشف حقيقت امر مى بود كه ديگر روشن تر گردد تا آنكه آن حضرت، به نام اصلى اش مخاطب داشته و فرمودند: «يا روزبه! طالب مهر نبوت هستى‌؟» روزبه اظهار رغبت و اشتياق نمود؛ پس آن حضرت لباس را از دوش مبارك رد كرد و روزبه آن مهر مبارك را در ميان دو دوش مبارك ديده و به قدم آن حضرت افتاد و بوسه داد و به شرف اسلام مشرّف گرديد.

آن حضرت، به شرحى كه در كتب مربوطه نگارش يافته، روزبه را از آن زن مالكه اش ابتياع كرده و آزادش نمود و «سلمان» اش نام كرد و به «سلمان الخير» و «سلمان محمدى» ملقّب شد، بلكه در بعضى اخبار از «سلمان فارسى» گفتن نهى و به «سلمان محمدى» گفتن امر وارد شد. هرگاه از هويتش مى پرسيدند، مى گفت كه من سلمان بن

اسلام بوده و از بنى آدم هستم. در روايت باقرى ديگر هست كه چندى از اصحاب حضرت رسالت جمع شدند و هركس با نسب خود مفاخرت مى كرد. عمر از سلمان اصل و نسب او را استفسار نمود. سلمان گفت: «من سلمان بن عبداللّه هستم. اهل ضلالت و فقير و غلام مملوك بودم؛ پس خداى تعالى به بركت وجود مقدس حضرت محمد صلى الله عليه و آله هدايتم كرده و غنى و آزادم گردانيد و حسب و نسب من اين است». به جهت آزادى مذكور، به «مولى رسول اللّه» هم متّصف بوده كه لفظ «مولى»، آزادكرده را نيز گويند.

سلمان از اصحاب كرام حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، كنيه اش «ابوالمرشد» و «ابوعبداللّه» و «ابوالبينات» و به موجب اخبار دينيّۀ وارده از حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و حضرات ائمّۀ اطهار عليهم السلام، از حواريّين حضرت رسالت، اول اركان اربعه، در شمار اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام، داناى اسم اعظم و در بعضى از آنها به «باب اللّه» موصوف بود. جلالت قدر و عظمت مقام و رفعت مرتبه و زهد و ورع و تقوا و وفور عقل و علم سلمان مشهور و مسلم اسلاميان بود. ابوذر با آن همه جلالت آفاقى كه دارد، از فهم اسرار و نكات و دقايقى كه معلوم سلمان بوده، قاصر و مانند موسى نسبت به خضر تاب تحمّل اسرار معلومۀ سلمان را نداشته و اگر وقوف يافتى، تكفيرش كرده و يا به قتلش آورده و يا 272 مى گفت: «رحم اللّه قاتل سلمان»؛ چنانچه مدلول اخبار وارده در اين باب است. در چندين خبر، اخبار از مغيّبات سلمان نيز وارد آمده است؛ من جمله وقتى از موضع كربلا عبور مى كرده، خواستار نام آن ارض اقدس گرديد. گفتند: كربلاست. فرمود: «هذه مصارع اخوانى. هذا موضع رحالهم و هذا مناخ ركابهم و هذا مهراق دمائهم. يقتل فيها خير الاولين و يقتل بها خير الآخرين».

چنانچه مذكور شد، سلمان، وصىّ وصىّ حضرت عيسى بوده و گويا به همين جهت، بعد از وفات او، خود حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام متصدّى تغسيل وى گرديد كه به مدلول بعضى اخبار وارده، وصىّ پيغمبر را شخصى ديگر غير از پيغمبر يا وصى پيغمبر غسل نمى دهد و اين قضيه به تنهايى با قطع نظر از ديگر مفاخر سلمان، در افتخار او به جهانيان كافى بوده و سر به ثريّا مى رساند. محض من باب تيمّن و تبرّك همين مقدار نگاشته آمد كه زينت اين اوراق پريشان ما گردد، والاّ فضايل و كرامات سلمان و جلالت و عظمت او بالاتر از قدرت قلم اين ناچيز بوده و شرح حال

سعادت منوال او كتاب مستقلى را لازم دارد و طالب تفصيل، رجوع به اواخر جلد ششم و جلد هشتم بحار الانوار مجلسى كند و يا به كتاب نفس الرّحمان علاّمۀ نورى، حاج ميرزا حسين، مراجعه نمايد.

منابع: كتب رجاليه.

فارسى، عبدالرحمان بن احمد بن عبدالغفار --> عضدى، عبدالرحمان

بن ابى عبداللّه اسماعيل بن عبدالغافر بن محمد، حافظ قشيرى نيشابورى، از مشاهير علما و محدّثين عامّه مى باشد كه در پنج سالگى قرآن مجيد را خوانده و مبادى علوم دينيّه را آموخت. از امام الحرمين جوينى اصول علم حديث و فقه را فراگرفت. از پدر مذكور خود و مادر خود، امة الرحيم دختر عبدالكريم قشيرى و جدّۀ خود، فاطمه دختر ابوعلى دقاق و دايى هاى خود، ابوسعد و ابوسعيد و ديگر محدّثين وقت احاديث بسيارى استماع نموده و اخذ مراتب علميّه كرد. به خوارزم و هند و غزنه رفته و به نشر احاديث پرداخت. اخيراً باز به نيشابور برگشته و مشغول وعظ و خطابه شد. كتاب السّياق (در تاريخ مكمّل نيشابور) و مجمع الغرائب فى غريب 273 الحديث و المفهم فى شرح غرائب صحيح مسلم از تأليفات اوست. وفاتش در سال 529 ه‍. ق در 78 يا 79 سالگى در نيشابور واقع گرديد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 587]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 3080؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 331.

فارسى، على بن احمد --> ابن حزم، على بن احمد

فارسى، مجدالدين --> مجدالدين فارسى

فارسى، محمد بن احمد يا حسن بن على --> فتّال، محمد بن احمد بن على

فارسى، محمد بن محمد --> ابوالخير، محمد بن محمد

فارض --> ابن الفارض

فارغ، چلبى بيگ --> علامه چلبى بيگ

فارغا، محمدابراهيم --> عشرتى

برادر آقا على عشرتى است.

فارقى، ابوالقاسم بن اسماعيل --> رشيد فارقى

فقيه شافعى زاهد متّقى، نخست در مولد خود، ميافارقين، اشتغال علم داشته و اخيراً به بغداد رفت. از شيخ ابواسحاق شيرازى، مؤلف كتاب المهذّب و شيخ ابونصر ابن الصباغ، مؤلف كتاب الشّامل اخذ مراتب علميّه نمود. مدتى در واسط قضاوت كرد و بيش از پيش بر حسن ظنّ اهالى كه دربارۀ او داشته اند، افزوده شد. كتاب فوائد المهذّب از تأليفات او بوده و عبداللّه بن ابى عصرون نيز از تلامذۀ حسن فارقى است.

حسن در سال 528 يا 538 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 279]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 221؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 142.

مكنّى به «ابونصر»، اديب نحوى لغوى، شاعر دقيق الفكر مليح النظم و كثيرالجناس و متمكّن بر وزن قافيه 274 كه اشعار او غالباً خالى از محسنّات بديعيّه نبوده و همواره مشمول مراحم سلطان ملك شاه سلجوقى و وزير اعظم، نظام الملك، بود. به نوشتۀ بعضى از ارباب سير، فارقى معدن ادب و منبع كلام عرب و علاّمۀ زمان خود و مقتداى نحويّين و لغويّين بوده است. كتاب الافصاح و شرح لمع، كه در شرح ابيات مشكلۀ لمع ابن جنّى مى باشد، از اوست و در سال 487 ه‍. ق در شهر حران به امر ابن مروان، صاحب دياربكر، به دارش كشيدند.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 8، ص 54؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 221، س 20.

بن سعد يا سعيد، مكنّى به «ابوالقاسم»، ملقّب به «فارقى»، اديبى است فاضل نحوى كه در فنون عربيّه تقدّم به ديگران داشته و كتاب تفسير المسائل المشكلة فى اوّل المقتضب

للمبرّد و كتاب التّقسيمات (تقسيمات العوامل و عللها) از تأليفات او مى باشد. روز جمعه بيست وسيم جمادى الاولى 391 ه‍. ق در قاهره مقتول گرديد.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 11، ص 217؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 238، س 15.

فارقى، عبدالرحيم بن محمد --> ابن نباته، عبدالرحيم

فارمدى، فضل بن محمد --> ابوعلى فارمدى

سرهندى، ملقّب به «امام ربانى»، از اكابر مشايخ عرفاى نقشبنديّه مى باشد كه با «مجددى» و «مجدد الف ثانى» شهرت داشت. نسب به عمر بن خطّاب، كه لقب «فاروق» داشته، رسانيده و نسبت طريقتى او نيز در سلسلۀ نقشبنديّه به چندين واسطه به شيخ عبدالقادر گيلانى موصول، بلكه در سلسلۀ سهرورديّه و قادريّه و چشتيّه و بعضى از سلاسل ديگر صوفيّه نيز به اكابر آن سلسله نسبت ارادت رسانده و كراماتى نيز بدو منسوب دارند. كتاب الانهار الاربعة (در تصوف) و مكتوبات احمديّه از تأليفات او بوده و در اين كتاب دويمى بسيارى از حالات خود و مقالات نقشبنديّه را نگارش داده است. ولادت او در سال 971 ه‍. ق مى باشد و هريك از دو جملۀ «فقير اشرف» و «احمد رفيع المنزلت» مادّۀ تاريخ ولادت اوست 275 و در سال 1034 ه‍. ق وفات يافت و هريك از دو جملۀ «فيض كمال احمد» و «احمد صراطالمستقيم» مادّۀ تاريخ وفات است.

منابع: رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 257؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 1، ص 607.

بن ابى الفضائل شيخ على، مفتى حنفى موصلى، عالم فاضل كامل، موصلى المولد، بغدادى المسكن والمدفن، از خانوادۀ علميّه بوده كه فضل و ادب هريك از افراد اين خانواده مشهور و به جهت انتساب به عمر بن خطّاب، ملقّب به «فاروق»، به «عمرى» و «فاروقى» معروف و موصوف بود. عبدالباقى با كثرت ذكاوت و وسعت فكر شهرت داشت و در عصر خود امام الادباء و پيش از بيست سالگى متقلّد كارهاى بزرگ شد و

آثار قلمى بسيارى دارد:

انت العلى الذى فوق العلى رفعا *** ببطن مكة عند البيت اذ رفعا

نيز از اشعار عبدالباقى كه علاوه بر قصيدة عينيّة مذكوره در مدح حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام گفته است:

276

يا ابا الاوصياء انت لطه *** صهره و ابن عمِّه و اخوه

ان للّه فى معاليك سرّا *** اكثر العالمين ما عرفوه

انت ثانى الآباء فى منتهى الدو *** ر و آبائه تعد بنوه

خلق اللّه آدما من تراب *** فهو ابن له و انت ابوه

وفات عبدالباقى به سال 1278 ه‍. ق در 74 سالگى در بغداد واقع شد و جملۀ «نجم العلما غايب» هم مادّۀ تاريخ وفات است.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 2، ص 18؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

فاروقى، محمد بن محمد --> رشيد وطواط

فاريابى

فاريابى⁽¹⁾

فاريابى، طاهر بن محمد --> ظهيرالدين طاهر

فاسى

فاسى⁽²⁾

بن يوسف بن محمد، فاسى مغربى، مالكى المذهب، ابومحمدالكنيه، فقيهى است محدّث مفسّر صوفى، از اكابر اتقياى علماى مغرب زمين، جلالت و بى نظير بودن او در تمامى علوم متداوله مسلم تمامى اكابر آن نواحى بوده و از زمان صغر آوازۀ وى عالم گير و تلامذۀ او در علوم شريعت و فنون طريقت بسيار و از تأليفات اوست:

وفاتش به سال 1091 ه‍. ق در 84 سالگى واقع گرديد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 3087؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1430.

بن احمد بن عمر بن ابى زرع، فاسى مغربى، مكنّى به «ابوالحسن» يا «ابوعبداللّه»، از افاضل قرن هشتم هجرت كه معروف 277 به «ابن ابى زرع» بوده و از تأليفات اوست:

در سال 726 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 1، ص 119]؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 32.

بن شهاب الدين احمد بن على، حسينى فاسى مكى، ملقّب به «تقى الدين»، مكنّى به «ابوالطيب»، محدّث حافظ، قاضى مالكى، مورّخ جليل، مشايخ اجازه و سماع او در حدود پانصد تن بوده و از تأليفات اوست:

فاسى به سال 832 ه‍. ق در 57 سالگى درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1429.

بن احمد بن على بن يوسف، قصرى الولاده، مالكى المذهب، فاسى المسكن واللّقب، از افاضل اواسط قرن يازدهم هجرت، مؤلف كتاب تحفة الملوك و مطالع المسرّات بجلاء دلائل الخيرات مى باشد و وفاتش در سال 1052 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1431.

بن محمد بن عبدالرحمان يا محمد، هروى فاشانى، مكنّى به «ابوعبيد»، از محدّثين عامّه بوده و ابومنصور ازهرى صاحب كتاب تهذيب اللّغة و جمعى ديگر از اكابر از وى روايت مى كنند. كتاب الغريبين، كه حاوى غرايب حديث و قرآن مجيد است، از او

مى باشد و در ماه رجب 401 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 29.

278

فاضل

فاضل⁽¹⁾

فاضل آبى، حسن بن ابى طالب --> آبى، حسن بن ابى طالب

فاضل، ملا آقا --> دربندى، آخوند ملا آقا

فاضل، ميرزا ابوالقاسم بن محمدحسن --> ميرزاى قمى

فاضل، ملا احمد --> تونى، ملا احمد

فاضل، ملا احمد بن على اكبر --> فاضل مراغى

فاضل اردكانى، شيخ محمدحسين --> اردكانى، شيخ محمدحسين

فاضل اصفهانى، محمد بن حسن --> فاضل هندى

ايروانى الاصل، نجفى المسكن والمدفن، معروف به «فاضل ايروانى»، از اكابر علماى اماميّۀ اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرت مى باشد كه حاوى فروع و اصول، جامع معقول و منقول، از تلامذۀ صاحب جواهر و صاحب ضوابط و صاحب انوار الفقاهة و شيخ مرتضى انصارى، كه شرح 279 حال هريكى از ايشان در محل خود از اين كتاب

نگارش يافته است، بود و بعد از وفات شيخ انصارى و حاج سيد حسين كوه كمرى آتى الترجمه تدريس حوزۀ علميّۀ نجف و رياست مذهبى بدو منتهى و مرجع استفادۀ فحول و اكابر گرديد. تخصّص و جامعيّت معقولى و منقولى وى محل انكار و ترديد احدى نمى باشد. در هند و ايران و تركيّه و قفقازيّه و بلاد روسيّه شهرتى تمام داشته و مرجع تقليد اغلب شيعه مذهبان بود. اموال بسيارى به محضر وى ارسال مى گرديد و در ضروريّات طلاّب علوم دينيّه و ديگر مصارف شرعيّه صرف مى شد. از تأليفات اوست:

وفات او در شب چهارشنبه دويم يا سيم ربيع الاول يا ربيع الثانى 1306 ه‍. ق در نجف اشرف واقع گرديد.

منابع: خوانسارى، محمدمهدى، احسن الوديعة، ج 1، ص 198؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

فاضل باغنوى --> ميرزاجان

در كلمات بعضى از اجلّه ملاحبيب اللّٰه باغنوى است.

فاضل بسطامى، طيفور بن عيسى --> ابويزيد بسطامى، طيفور بن عيسى

فاضل تونى، احمد --> تونى، ملا احمد

فاضل تونى، عبداللّه بن محمد --> تونى، ملا عبداللّه بن محمد

جمى، از فضلاى اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرت مى باشد كه به «فاضل جم» معروف است و نسبت آن به ديهى جم وزير نام است در چهار فرسخى سيراف از بلاد فارس كه در اين اواخر به «بندر طاهرى» معروف مى باشد. در سال 1319 ه‍. ق وفات يافته و از آثار اوست كتاب جام جم فى آثار العجم كه يك مجلّد بزرگ بوده و حاوى

فوايد علميّه و تاريخيّه مى باشد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 6، ص 23.

280 2325. فاضل جواد، جواد (قرن 11 ه‍. ق)

بن سعيد يا سعداللّه بن جواد، بغدادى كاظمى، عالمى است فاضل، محقّق جليل القدر از معتمدين علماى قرن يازدهم هجرت كه حاوى فروع و اصول، جامع معقول و منقول بود. در فقه و اصول و معقول و منقول و تفسير و رياضى و ديگر علوم متداوله تحقيقات رشيقه داشت. كثيرالحفظ و شديدالادراك و تمامى اوقات او در اشتغالات علميّه مصروف مى شد. اصل وى از بلدۀ كاظمين بوده و هم در آنجا اقامت داشته و اخيراً به اصفهان آمد و در سلك تلامذۀ شيخ بهائى (متوفّاى 1031 ه‍. ق) منسلك شد تا آنكه از اخصّ خواصّ و اعزّ ندماى وى گرديد و تأليفات طريفه دارد:

سال وفات او به دست نيامد و به حكم قراين خارجه در اواسط قرن يازدهم هجرت بوده است.

منابع: شيخ حر عاملى، امل الآمل، [ج 2، ص 57-58، ش 149]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 155.

فاضل، حسن بن ابى طالب --> آبى، حسن بن ابى طالب

فاضل، ملا حسين بن ملا محمد --> فاضل جم

فاضل خفرى، محمد بن احمد --> خفرى

فاضل دربندى، ملا آقا --> دربندى، آخوند ملا آقا

فاضل رضى، محمد بن حسن --> رضى استرآبادى

فاضل رومى، موسى بن محمود --> قاضى زادۀ رومى

281 فاضل سراب، مولا محمد بن عبدالفتاح --> سراب

فاضل سيورى، مقداد بن عبداللّه --> فاضل مقداد

فاضل شرابيانى، ملا محمد بن فضلعلى --> شرابيانى

فاضل شيروانى، محمد بن حسن --> ملا ميرزا

فاضل، طيفور بن عيسى --> ابويزيد بسطامى، طيفور بن عيسى

فاضل، عبدالرحيم بن على --> قاضى فاضل

فاضل، عبداللّه بن محمد --> تونى، ملا عبداللّه بن محمد

فاضل، مولا عبداللّه بن نجم الدين --> وصال، حاج ملا عبداللّٰه بن نجم الدين

فاضل عينى، محمود بن احمد بن موسى --> عينى

فاضل قاضى، عبدالرحيم بن على --> قاضى فاضل

فاضل قسطنطينى، مصطفى بن عبداللّه --> كاتب چلبى

فاضل قمى، ابوالقاسم بن محمدحسن --> ميرزاى قمى

فاضل قوشچى، على بن محمد سمرقندى --> قوشچى، على بن محمد

فاضل گروسى، محمد --> راوى

فاضل، محمد بن احمد --> خفرى

فاضل، محمد بن حسن استرآبادى --> رضى استرآبادى

فاضل، محمد بن حسن شيروانى --> ملا ميرزا

فاضل، محمد بن حسن هندى --> فاضل هندى

فاضل، مولا محمد بن عبدالفتاح --> سراب

282 فاضل، ملا محمد بن فضلعلى --> شرابيانى

فاضل، محمد گروسى --> راوى

فاضل، ملا محمد بن محمدباقر --> فاضل ايروانى

فاضل، شيخ محمدحسين --> اردكانى، شيخ محمدحسين

فاضل، محمود بن احمد بن موسى --> عينى

مراغى الاصل، تبريزى المسكن، نجفى التحصيل، فاضل و فاضل مراغى الشّهره، از اتقياى علماى اماميّۀ اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرت مى باشد كه فقيه اصولى، اديب شاعر متكلّم، از تلامذۀ شيخ مرتضى انصارى سالف الترجمه و حاج سيد حسين كوه كمرى آتى الترجمه و بعضى از اكابر ديگر بود. اخيراً به تبريز مراجعت كرده و به تدريس فقه و اصول و كلام پرداخت و تأليفات خوبى دارد:

وفاتش در پنجم محرّم 1310 ه‍. ق در وباى عمومى تبريز واقع شد و جنازه اش را اخيراً به نجف اشرف نقل داده و در وادى السّلام دفن كردند.

منابع: امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 15، ص 590؛ اطلاعات متفرقه.

فاضل، مصطفى بن عبداللّه --> كاتب چلبى

بن عبداللّه يا عبيداللّه بن محمد بن حسين بن محمد، حلّى سيورى الاصل، اسدى القبيله، ابوعبداللّه الكنيه، شرف الدين اللّقب، غروى الموطن والمدفن، عالمى است فقيه متكلّم، محقّق مدقّق، معقولى منقولى، 283 از اكابر علماى اماميّه كه در كتب فقهيّۀ اواخر متأخّرين محض به جهت انتساب او به قريۀ سيور نامى (بر وزن نزول) از قراء حله به «فاضل سيورى» شهرت داشته و از اجلاّى تلامذۀ شهيد اوّل و مجازين وى بوده و محمد بن شجاع قطان حلّى نيز از وى روايت مى كند. تأليفات منيفه دارد:

وفات فاضل مقداد ظهر روز يكشنبه بيست وششم جمادى الآخر 826 ه‍. ق در نجف واقع گرديد و در روضات الجنّات گويد: گمان قوى دارم كه بقعۀ واقعه در دشت شهروان بغداد، كه در ميان اهالى آن سامان به «مقبرۀ مقداد» معروف است، مدفن همين

فاضل مقداد باشد كه در آنجا وفات يافته و يا به حسب وصيّت خودش، در آنجا دفن كرده اند كه محل عبور و تردّد زوّار عتبات عاليات است و اما مقداد بن اسود صحابى در بقيع مدفون است.

منابع: شيخ حر عاملى، امل الآمل، [ج 2، ص 325، ش 1002]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 666؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

فاضل، موسى بن محمود --> قاضى زادۀ رومى

فاضل همدان، احمد بن حسين --> بديع الزمان همدانى

284 2328. فاضل هندى، محمد بن حسن بن محمد (1062-1137 ه‍. ق)

اصفهانى، ملقّب به «بهاءالدين»، معروف به «بهاء»، كه گاهى به «تاج الفقهاء» و «فاضل اصفهانى» و «عالم ربانى» هم موصوف و گاهى به جهت تأليف كتاب كشف اللّثام، كه ذيلاً مذكور خواهد شد، خودش نيز به «كاشف اللّثام» متّصف مى باشد، از افاضل علماى اواخر دولت صفويّه است. در تمامى علوم رسميّه و حكميّه و جميع فنون دينيّۀ اصليّه و فرعيّه وحيد عصر خود و اعجوبۀ دهر بود. پيش از سيزده سالگى از تحصيل معقول و منقول فراغت يافت و قبل از دوازده سالگى شروع به تأليف كتاب نمود و به واسطۀ پدرش، تاج الدين حسن، كه شرح حالش به عنوان ملا تاجا خواهد آمد، از ملا حسنعلى، پسر ملا عبداللّه شوشترى، كه از مشايخ علاّمۀ مجلسى است، روايت مى كند و مصنّفات طريفۀ بسيارى دارد:

صاحب رياض در موقع تأليف رياض بوده و صاحب جواهر الكلام اعتقادى عظيم بدين كتاب داشته و هرگاه حاضرش نبودى، چيزى از جواهر را ننوشتى و در تهران چاپ شده است)؛ 14. كليد بهشت (به پارسى، در اصول دين)؛ * ملخّص التّلخيص (كه همان تمحيص فوق است)؛ 15. المناهج السّويّة فى شرح الرّوضة البهيّة و غير اينها كه تا هشتاد كتاب در فنون متنوعه بدو منسوب دارند.

ولادت فاضل هندى در سال 1062 ه‍. ق و وفاتش نيز به سال 1135 يا 1137 ه‍. ق در همان سال فتنۀ افغان، بلكه در همان ايّام مذكوره در اصفهان واقع و در تخت فولاد آنجا بالاتر از قبر خاجوئى مدفون شد. حاج ملا محمد نايينى هم، كه از فضلاى علما بوده و بعضى حكايات متفرقه بدو منسوب دارند، در سال 1263 ه‍. ق وفات يافته و در جنب قبر فاضل هندى مدفون گرديده 285 است و به همين جهت، قبر فاضل هندى را در اصطلاح اهل اصفهان «فاضلان» گويند. صاحب ترجمه را «فاضل هندى» گفتن، با اينكه اصفهانى است، به جهت آن بوده كه در اوايل زندگانى با پدر خود، تاج الدين حسن، به هندوستان رفته و مدتى در آنجا اقامت گزيد و بعد از مراجعت به اصفهان برخلاف رضاى خودش، چنانچه مى گفته است، به «فاضل هندى» مشتهر گرديد.

منابع: تنكابنى، محمد، قصص العلماء، [ص 312-313]؛ شيخ حر عاملى، امل الآمل؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 648؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 402؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

در اصطلاح فقها و اصوليّين و كتب فقهيّه، موافق آنچه در آخر مدارك الاحكام تصريح شده، عبارت از علاّمۀ حلّى و استادش، ابن سعيد، مى باشد كه عبارت از محقّق اوّل است. اينكه ملا صالح مازندرانى در اوّل مبحث مفهوم شرط از حاشيۀ معالم گفته كه مراد از فاضلان در اصطلاح علما، علاّمۀ حلّى و پسرش، فخرالمحقّقين مى باشد، اشتباه است؛ مگر اينكه مراد، اصطلاح خاص خودش باشد و به هرحال، «فاضلان» در اصطلاح اصفهانى ها، در ذيل شرح حال فاضل هندى مذكور شد.

عنوان مشهورى يك سلسله از خلفاى مصر مى باشد كه از سادات جليل القدر علوى فاطمى بوده و به همين جهت، به همين عنوان (فاطميّون و فاطميّه) معروف هستند؛

چنانچه به جهت انتساب به مؤسّس اين خلافت، كه «عبيداللّه» نام داشته، «عبيديّون» يا «عبيديّه» نيز گويند. چهارده تن از ايشان در مصر و نواحى اظهار تشيّع كرده و از سال 296 (رصو) تا 567 ه‍. ق (ث س ز) خلافت رانده اند و به طور اجمال ذيلاً تذكر مى دهد:

اول) عبيداللّه، مكنّى به «ابومحمد» و ملقب به «مهدى» كه به عنوان مهدى خواهد آمد.

فاطميّه

دويم) محمد بن عبيداللّه كه به عنوان قائم خواهد آمد.

سيم) اسماعيل بن محمد بن عبيداللّه كه در ضمن شرح حال پدر مذكورش خواهد آمد.

چهارم) معد بن اسماعيل كه به عنوان معز لدين اللّه خواهد آمد.

پنجم) نزار بن معد بن اسماعيل كه به عنوان عزيز باللّه نگارش داديم.

286 ششم) منصور بن نزار فوق، مكنّى به «ابوعلى» و ملقّب به «حاكم بامراللّه» از طرف پدر وليعهد شد. در سال 386 ه‍. ق بعد از وفات او در تصدّى امور كشورى استقلال يافت. بسيار سخى و خون ريز و به قول ابن خلّكان، سيرت و رفتار او عجيب بود. هر وقتى قانونى مخالف قانون سابق اختراع مى كرد و مردم را به عملى كردن آن وادار مى نمود؛ چنانچه در سال 395 ه‍. ق حكم نمود كه صحابه را سب كرده و آن سب ها را در ديوارهاى مساجد و مقابر و جادّه ها بنگارند. به فاصلۀ دو سال از آن عمل بدفرجام قدغن اكيد كرد و سب كننده را تأديب و نفى بلد مى نمود. نيز به قتل كلاب و تخريب كليساى قمامه و تمامى كليساهاى بلاد مصر و تبعيد منجّمين و مغنّى ها حكم داد. از فروختن فقّاع و مارماهى بى پلاك و فروختن زيت و حمل و نقل آن به بلاد مصر و فروختن مويز و بحث در علم نجوم و بيرون شدن زنان را از خانه شان قدغن اكيد نمود. اينك زنان مدت هفت سال و هفت ماه تمام روز و شب تا زمان فوت منصور خانه نشين بوده اند. نيز فرمان داد كه يهود و نصارى عمامۀ سياه در سر كنند و به جهت امتياز ايشان از يكديگر، نصارى خاچ هايى به طول يك ذراع و به وزن يك رطل در گردنشان آويزند و در موقع رفتن حمام خاچ در گردنشان بماند. يهود نيز ريشه هاى درخت به همان وزن در گردن انداخته و در موقع رفتن حمام زنگ در گردن اندازند كه ميان ايشان و مسلمانان امتيازى بوده باشد. اخيراً حمّامات اين سه فرقه را نيز سوا كرده و قدغن نمود كه هيچ يك از ايشان به حمّام ديگرى نرود و به جهت امتياز

حمّامات نيز بر در حمام نصارى خاچ و بر در يهود ريشۀ درختى نصب گردد و نيز مقرّر داشت كه يهود و نصارى بر مركب زينت دار و به كشتى مسلمانان سوار نشوند.

در پيشگاه او زمين را بوسه دهند. در بالاى منابر او را دعا نكرده و صلوات بدو نفرستند و به عوض اينها، سلام به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بنمايند.

منصور چند مسجد در قاهره تأسيس داد. براى هريك از آنها قرآن ها و اسباب نقره و فرش هاى قيمتى مقرّر داشت. وى انفراد را دوست مى داشت و غالباً تنها سوار مى شد.

از اتّفاقات عجيبه آنكه شب دوشنبه بيست وهفتم شوال 411 ه‍. ق به خارج 287 مصر رفته و تا صبح مشغول گردش بوده؛ پس از طلوع صبح عازم سمت شرقى حلوان⁽¹⁾گرديده و بعد از آن مفقودالاثر شد. فقط لباس هاى او را، كه اثر و نشان كارد و چاقو در آنها بوده، پيدا كردند. گويند كه خواهرش دسيسه كرده و پنهانى كس فرستاده و به قتلش آوردند؛ به هرحال، على بن منصور، كه شرح حالش را به عنوان ظاهر عبيدى نگارش داديم، خلف وى گرديد.

هفتم) على بن منصور بن نزار، ملقّب به «حاكم بامراللّه» كه شرح حالش را به عنوان ظاهر عبيدى نگارش داديم.

هشتم) معد بن على بن منصور كه به عنوان مستنصر باللّه خواهد آمد.

نهم) احمد بن معد بن على، ملقّب به «مستعلى» كه در ضمن شرح حال پدرش، معد فوق، خواهد آمد.

دهم) منصور بن احمد بن معد، ملقّب به «آمر باحكام اللّه»؛ او نيز در ضمن شرح حال جدّش معد فوق خواهد آمد.

يازدهم) عبدالمجيد بن محمد بن مستنصر فاطمى عبيدى مصرى، موصوف به «حافظ»، مكنّى به «ابوالميمون» كه بعد از قتل منصور بن احمد فوق به مناسبت بلاعقب بودن او، در پانزدهم محرّم 526 ه‍. ق (ثكو) به خلافت عموزاده اش (همين عبدالمجيد) بيعت شد. به نام وى خطبه خواندند و مردم را به سوى او دعوت نمودند تا شب يكشنبه پنجم جمادى الآخر 543 يا 544 ه‍. ق درگذشت و پسرش، اسماعيل بن

عبدالمجيد، خلف وى گرديد.

دوازدهم) اسماعيل بن عبدالمجيد بن محمد كه شرح حالش به عنوان ظافر عبيدى مذكور شد.

سيزدهم) عيسى بن اسماعيل فوق ملقّب به «فائز» كه در ضمن شرح حال پدر مذكورش 288 نگارش يافته است.

چهاردهم) عبداللّه بن يوسف بن حافظ عبدالمجيد كه به عنوان عاضد عبيدى مذكور شد. به موت او در سال 567 ه‍. ق خلافت فاطميّه منقرض گرديد و نوبت سلطنت ديار مصر به ايّوبيان انتقال يافت. در مقدّمۀ ابن خلدون گويد: فقه اهل سنّت با ظهور دولت رافضه (فاطميّون) منقرض و فقه اهل بيت شايع گرديد تا آنكه آن دولت به دستيارى صلاح الدين يوسف بن ايّوب انقراض يافت و باز فقه شافعى معمول و متداول گرديد.

منابع: شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 181؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان (مواضع متفرقه).

موكول به علم شريف رجال است.

بن احمد بن على، فاكهى مكّى شافعى نحوى، ملقّب به «جمال الدين» يا «عفيف الدين»، از افاضل قرن دهم هجرت مى باشد كه مراتب علميّه را از پدر خود و ديگر افاضل اخذ نمود. در تمامى فنون متداوله حظّى وافر داشت؛ خصوصاً در نحو كه فريد عصر خود و مرجع استفادۀ فضلاى وقت خود بوده و از تأليفات اوست:

در سال 972 ه‍. ق در 73 سالگى درگذشت.

منابع: عيدروس، عبدالقادر بن شيخ، النور السافر عن اخبار القرن العاشر، ص 277؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1431.

بن احمد بن على، فاكهى مكّى حنبلى، مكنّى به «ابوالسعادات»، از اكابر علماى حنابله مى باشد كه در تمامى علوم متداوله دستى توانا داشت. فقه مذاهب اربعه را خوانده و از شاگردان ابن حجر هيثمى و ديگر افاضل و شمارۀ مشايخ او بيشتر از نود تن بود.

الفيّة ابن مالك و تلخيص مفتاح و شاطبيّة تجويد و نور العيون ابن سيدالناس (در تواريخ و سير) و عقائد نسفى و اربعين نواوى را در حفظ 289 داشت و از تأليفات اوست تفسير آية الكرسى و نور الابصار فى شرح مختصر الانوار (در فقه شافعى) و غير اينها. با آن همه جلالت علمى، از ذكر لفظ «فار»، كه به عربى موش است، در غضب مى شد و متغيّرالحال مى گرديد و علتش آن بوده كه بعضى از ظرفا و اشخاص بداخلاق، اين كلمه را لقب برادرش، عبدالقادر، كرده بودند. اين بود كسانى كه در صدد آزار و اذيّتش مى آمدند، اين كلمه (فار) را به زبان مى آوردند و بعضى از ايشان اين استفتا را بدو فرستاد:

يا ايها الشيخ يا من *** هو بدينه فار

يا من اذا ما اشتعل *** فار الذكاء منه فار

ماذا تقول لنا *** فى بركة مات بها فار

تبددت منه اجزائه *** و لم يبق فار

اجب لنا سرعا *** النار فى التنور فار

نگارنده گويد: هنگامى كه رشتۀ قلم بدينجا رسيد، محض رعايت اختصار، در ثبت شرح حال محمد فاكهى متردّد بودم؛ بالاخره براى رفع ترديد به قرآن مجيد استخاره كردم و به آيۀ شريفۀ (فَأَوْحَيْنٰا إِلَيْهِ أَنِ اِصْنَعِ اَلْفُلْكَ بِأَعْيُنِنٰا وَ وَحْيِنٰا فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ اَلتَّنُّورُ) (مؤمنون، 2(7) از سورۀ مباركۀ مؤمنون تصادف نمودم. بارى، اديب على با كثير مكى نيز گويد:

يا علماء العصر ما قولكم *** فى مشكل حيّر كل الامم

رأيتُ فارا عندكم و هو لا *** يقتل فى الحل و لا فى الحرم

فاكهى عاقبت از مكّه، كه وطن او بوده، به هند رفت و روز جمعه بيست ويكم جمادى الاولى 992 ه‍. ق در 69 سالگى در آنجا درگذشت.

منابع: عيدروس، عبدالقادر بن شيخ، النور السافر عن اخبار القرن العاشر، ص 407.

اديب فاضل، شاعر ماهر، مكنّى به «ابوالحسن»، منسوب به ديهى فال نام در آخر سمت جنوبى نواحى فارس و يا به شهرى فاله نام نزديكى ايذج از بلاد خوزستان بوده كه در بصره اقامت داشت. از مشايخ آنجا استماع و استفاده نمود. عاقبت به سال 448 ه‍. ق در بغداد وفات يافت و در مقبرۀ جامع منصور دفن شد. قضيۀ كتاب جمهرة فروختن او به سيد مرتضى را در ضمن عنوان 290 علم الهدى، على مذكور داشتيم و بدانجا مراجعه نمايند، لكن در معجم الادباء از خطيب تبريزى نقل كرده است كه يك نسخه از كتاب جمهرة ابن دريد را در تبريز در دست ابوبكر بن بديل تبريزى ديدم كه از فالى به پنج دينار خريده بود؛ پس يك نسخه از روى آن نوشتم و در بعضى از مجلّدات آن رقعه اى ديدم كه فالى به خط خودش نوشته بود: «انست بها عشرين حولا» تا آخر پنج شعر كه در عنوان علم الهدى، على مذكور شد؛ پس گويد: اين شعر آخرى (از پنج شعر مذكور) «و قد تخرج...» تضمين بوده و در اصل از يك نفر اعرابى است كه شتر خود را به حمزة بن عبداللّه بن زبير به پنجاه دينار فروخته و بعد از اخذ قيمت با تمام حسرت به شتر نگريسته و آن شعر آخرى را (و قد تخرج...) همى خوانده است؛ پس حمزه شتر و آن پنجاه دينار را نيز بدو بخشيد.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 12، ص 226.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

بن اسماعيل بن مرتضى، حسينى يزدى، عالم واعظ شاعر، متخلّص به «فانى»، معروف به «سيد آقايى»، از افاضل قرن چهاردهم هجرت بوده و از تأليفات اوست:

وفاتش در هفدهم ربيع الاول 1338 ه‍. ق در 57 سالگى در اصفهان واقع شد و در تكيۀ ملك از تخت فولاد اصفهان مدفون گرديد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

فانى، ميرزا حسن بن عبدالرسول --> زنوزى، ميرزا حسن بن عبدالرسول بن حسن

فانى، مير على شير جغتايى --> نوايى جغتايى

291 فانى، محمد بن اسعد --> دوانى

فتّال

فتّال⁽¹⁾

2335 و 2336. فتّال، حسن بن عبدالكريم (قرن 10 ه‍. ق)

ملقّب به «جمال الدين»، از متأخّرين علماى اماميّۀ قرن دهم هجرت مى باشد كه به واسطۀ جمال الدين حسن بن حسين بن مطر جزايرى از جمال الدين احمد بن فهد حلّى (متوفّى به سال 841 ه‍. ق) روايت كرده و ابن ابى جمهور احسائى آتى الترجمه، كه از تلامذۀ او بوده، به عبارات «علاّمة المحقّقين» و «خاتمة الائمّة المجتهدين» موصوفش مى دارد. در روضات گويد: بعيد نيست كه سيد نجفى معروف به «آل فتال»، كه از شهيد ثانى (متوفّى به سال 966 ه‍. ق) روايت كرده و سيد حسين بن سيد حيدر كركى عاملى هم از وى روايت مى كند، منسوب به همين حسن فتال باشد و سال وفات فتال به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 594، س 14.

فتّال، على بن احمد --> فتّال، محمد بن احمد بن على

موافق آنچه ذيلاً مذكور است، به عقيدۀ مؤلف بحار الانوار و صاحب وسائل، نام مؤلف دو كتاب التّنوير و روضة الواعظين است.

فتال نيشابورى، معروف به «ابن الفارسى»، مكنّى به «ابوعلى»، موافق آنچه در منتهى المقال و تنقيح المقال 292 و غيره از رجال ابن داوود نقل شده، متكلّم جليل القدر فقيه عالم زاهد متّقى بوده و ابوالمحاسن عبدالرزاق، رئيس نيشابور، ملقّب به «شهاب الاسلام» فقط به جرم تشيّع او را به قتل آورده و ديگر كتابى و تأليفى بدو نسبت نداده است. از فهرست شيخ منتجب الدين نقل شده كه شيخ شهيد محمد بن احمد فتال فارسى ثقه و جليل القدر مى باشد و مؤلف كتاب روضة الواعظين است و محمد بن على فتال نيشابورى (بدون وصف شهيد) صاحب تفسير و در نهايت درجه ثقه بوده و تفسير او را جمعى از ثقات از خودش روايت مى كنند؛ يعنى شيخ منتجب الدين (متوفّى به سال 585 ه‍. ق) آن تفسير فتال را به يك واسطه از خود مؤلفش روايت مى كند و تأليف ديگرى غير از تفسير به محمد بن على فتال نسبت نداده؛ چنانچه به محمد بن احمد فتال هم تأليف ديگرى غير از روضة الواعظين نسبت نداده است. اين جمله صريح است در اينكه فتال صاحب تفسير، غير از فتال مؤلف روضة الواعظين و غيره بوده؛ اوّلى محمد بن على فتال و دويمى نيز محمد بن احمد فتال شهيد است.

در امل الآمل و غيره علاوه بر اينكه آن دو فقره را از منتجب الدين نقل نموده اند، از ابن شهرآشوب نيز نقل كرده اند كه محمد بن حسن بن على فتال فارسى نيشابورى، مؤلف دو كتاب التنوير فى معانى التّفسير و روضة الواعظين و بصيرة المتّعظين است و ابن شهرآشوب هر دو كتاب را از خود مؤلفش روايت مى نمايد كه محمد بن حسن فتال از مشايخ ابن شهرآشوب بوده است و البته ابن شهرآشوب، كه از تلامذۀ او بوده، به خصوصيّات و مزاياى احوال استاد خود ابصر و اخبر مى باشد؛ اين است كه شرح حال فتال، نام پدر، اسم تأليفش و بعضى از مشخّصات ديگرش محل اختلاف نظر ارباب تراجم بوده؛ پدرش مابين احمد و حسن و على مردّد؛ نسبت دو كتاب مذكور

تنوير و روضه كه از كدام مى باشد و همچنين «فارسى» و «ابن الفارسى» و يا «نيشابورى» بودن فتال و بعضى ديگر از مزاياى احوال او مابين علماى تراجم و رجال محل خلاف و جدال است.

در تنقيح المقال هم بعد از ذكر محمد بن احمد بن على فتال نيشابورى و توصيف او به اوصافى كه از رجال ابن داوود نقل كرديم، بدون اينكه كتابى بدو نسبت داده باشد، گويد: 293 بعضى از رجال ديگرى هست كه محل اشتباه با همين محمد بن احمد بوده و يكى بودن ايشان مورد توهّم مى باشد؛ اولى، محمد بن على بن احمد فارسى صاحب كتاب روضة الواعظين و تبصرة المتّعظين، چنانچه در بحار گفته است؛ دويمى، محمد بن على فتال نيشابورى صاحب تفسير؛ سيمى، محمد بن احمد فارسى شهيد مصنّف روضة الواعظين؛ چهارمى، محمد بن حسن بن على فتال فارسى كه بنابر آنچه از كلمات ابن شهرآشوب استظهار شده، مؤلف هر دو كتاب تفسير و روضة الواعظين است و در تنقيح المقال بعد از اين جمله در پايان كلامش گويد: محتمل است كه همۀ اينها عبارت از يك نفر باشد. نگارنده نيز همين احتمال را تأييد مى نمايد. عباراتنا شتى و حسنك واحد.

حاصل مرام آنكه شيخ شهيد سعيد عالم نبيل، ابوعلى يا ابوجعفر محمد بن حسن بن على بن احمد بن على نيشابورى معروف به «فتّال» و «فارسى» و «ابن الفارسى» از اكابر و ثقات علماى اماميّۀ قرن ششم هجرت، از مشايخ و اساتيد ابن شهرآشوب (متوفّى 588 ه‍. ق)، با صاحب كشّاف از علماى عامّه و ابوالفتوح مفسّر رازى و فضل بن حسن مفسّر طبرسى و نظاير ايشان از علماى خاصّه معاصر و هم طبقه و عالمى است جليل، فقيه نبيل، زاهد متّقى، متكلّم محدّث، حافظ واعظ، مؤلف دو كتاب التّنوير فى معانى التّفسير و روضة الواعظين و بصيرة المتّعظين و ابن شهرآشوب اين هر دو كتاب را از خود مؤلفش روايت نموده و او هم از شيخ ابوعلى، پسر شيخ طوسى، بلكه از خود شيخ طوسى (متوفّى به سال 460 ه‍. ق) نيز روايت نموده و به واسطۀ پدر خود از سيد مرتضى هم روايت مى نمايد، بلكه در ايّام كودكى درسى را كه پدرش از سيّد مى خوانده، شنيده است.

در مناقب ابن شهرآشوب و غيره، نام و نسب او را گاهى به جهت انتساب به پدرش، «محمد بن حسن» و گاهى به مناسبت نسبت به جدّ خودش، «محمد بن على» و گاهى

به ملاحظۀ نسبت به جدّ عالى اش، «محمد بن احمد» گويند؛ چنانچه از كلمات ابن شهرآشوب هم برمى آيد كه همين استاد خود را در آن كتاب به همين چند نسبت ياد مى نمايد و چنانچه مرقوم شد، عاقبت به دست عبدالرزاق، رئيس نيشابور، مقتول گرديد و سال آن معلوم نيست. شايد منشأ اشتباه شيخ منتجب الدين نيز همين اختلاف نسبت 294 به جدّ و پدر باشد كه در فهرست خود در جايى به عنوان «محمد بن احمد» نوشته و روضة الواعظين را تأليف او دانسته است و در جايى ديگر از آن كتاب، به عنوان «محمد بن على» نوشته و تفسير را بدو نسبت داده؛ غافل از آنكه اين هر دو يك نفر بوده و مؤلف هر دو كتاب است. در مستطرفات بروجردى از بحار و وسائل نقل كرده كه مؤلف آن دو كتاب يك شخص بوده، ولكن نامش «على بن احمد» است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 591؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 208؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 492.

فتّال، محمد بن حسن --> فتّال، محمد بن احمد بن على

فتّال، محمد بن على --> فتّال، محمد بن احمد بن على

چنانچه فوقاً مذكور داشتيم، به عقيدۀ شيخ منتجب الدين، صاحب تفسير و در نهايت درجه ثقه بوده و شيخ منتجب الدين تفسير او را به يك واسطه از خودش روايت مى نمايد و او غير از محمد بن احمد، مؤلف روضة الواعظين است؛ لكن موافق تحقيقى كه شد، اين هر دو يك شخص بوده و مؤلف آن دو كتاب نيز همان يك شخص است، بلكه به فرمودۀ تنقيح المقال، محتمل است كه محمد بن على هم دو نفر باشد.

فتح الدين، محمد بن احمد بن عبداللّه --> ابن سيدالناس

از شعراى نامى، بلكه از حكماى عهد سلطان بهرام شاه غزنوى بوده و با مختارى غزنوى آتى الترجمه و سنايى سالف الترجمه، كه هر دو در حدود 550 ه‍. ق وفات يافته اند، معاشرت داشته و از اشعار اوست:

تابنده به فرمان تو شد چشمۀ خورشيد *** گردنده به تقدير تو شد گنبد خضرا

ايضاً

تسليم به راه عشق جان يافتن است *** معشوق لطيف را نهان يافتن است

اين را گم كن، اگر تو آن مى طلبى *** كاين گم كردن، براى آن يافتن است

295 سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 392.

مروزى، شاعرى است بلندپايه و گران مايه كه مولد و منشأ وى شهر مرو، با سلطان سنجر سلجوقى معاصر، با اديب صابر سالف الترجمه (متوفّاى حدود 550 ه‍. ق) يگانه و معاشر بود. با حكيم انورى طريق مخاصمه و رقابت مى پيمود. قصيده اى در هجو بلخ، كه «قبة الاسلام» اش مى گفتند، سرود و نسبت آن را به انورى داد و به همين جهت، انورى را اخراج كردند و از ابيات همان هجويّه است:

بلخ شهرى است درآگنده به اوباش و رنود *** در همه شهر و نواحيش يكى بخرد نيست

مرو شهرى است به ترتيب و همه چيز در او *** جدّ و هزلش به تساوى و هرى هم بد نيست

حبّذا شهر نشابور كه بر روى زمين *** گر بهشت است همين است وگرنه خود نيست

انورى نيز قصيده اى غرّا در تبرئۀ خود گفته كه نقل آن باعث اطناب و از ابيات آن است:

اى مسلمانان! فغان از دور چرخ چنبرى *** وز نفاق تير و قصد ماه و كيد مشترى

قبّة الاسلام را هجو اى مسلمانان! كه گفت‌؟ *** حاش للّه گر چنين گويد جهود خيبرى

نيز انورى قطعه اى به وزير ملكشاه، كه بعد از سقوط دولت سنجرى در بلخ و نواحى آن امارت داشته، فرستاده و اظهار داشته است لباس هايى كه در بر دارد، از سيد ابوطالب نعمه و ابوالحسن عمرانى است و از ابيات همين قطعه است:

كار، كار ملك و دوران، دوران وزير *** اين ز آصف بدل و آن ز سليمان، ثانى

در چنين دولت، من يك تن و قانع به كفاف *** بيم آن است كه آبم ببرد بى نانى

ملك مصر چه بايد كه ز اهل كنعان *** بى خبر باشد خاصه كه بود كنعانى

تو كه از دور همى بينى پوشيده مرا *** حال بيرون و درونم نه همانا دانى

طاق بوطالب نعمه است كه دارم ز برون *** وز درون پيرهن بوالحسن عمرانى

ابوطالب نعمه ملقّب به «مجدالدين»، از سادات موسوى بلخ بوده و انورى از عطاياى او بهره ها برده و نامش را در اشعار خود ذكر مى كند؛ اما عمرانى، عبارت از ابوالحسن

على بن محمد عمرانى است كه يكى از بزرگان سرخس بود. او نيز لقب «مجدالدين» داشته و از مقرّبين دربار سلطان سنجر به شمار مى رفت. اخيراً به امر سلطان زندانى 296 شد و در سال 545 ه‍. ق مقتول گرديد. فتوحى در جواب اين قطعۀ انورى قطعه اى به امر وزير ملكشاه سروده كه حاوى خرده گيرى بر انورى و ملامت او در دست طلب باز كردن پيش اين و آن بوده و از ابيات آن است:

انورى! اى سخن تو به سخا ارزانى *** گر به جانت بخرند اهل سخا، ارزانى

حجّت حقّى و مدروس ز تو شد باطل *** اوحدالدينى و در دهر ندارى ثانى

گفتى اندر شرف و قدر فزون از ملكم *** بارى، اندر طمع و حرص كم از انسانى

زآب حكمت چو همى با ملكان بنشينى *** آتش آز چرا از دل و جان ننشانى

از پس آنكه به يك مهر دو الف ملكى *** داشت در بلخ ملكشاه به تو ارزانى

وز پس آنكه ز انعام جلال الوزرا *** به تو هر سال رسد مهرى پانصدگانى

اى به دانايى معروف! چرا مى گويى *** در ثنايى كه فرستاده اى از نادانى

طاق بوطالب نعمه است كه دارم ز برون *** وز درون پيرهن بوالحسن عمرانى

چه بخيلى كه به چندين زر و سيم و نعمت *** طاق و پيراهنى دوخت همى نتوانى

نعمت آن راست زيادت كه همى شكر كند *** تو نه اى از در نعمت كه همه كفرانى

سال وفات فتوحى به دست نيامد.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 372.

شيرازى، از شعراى شيراز بوده و اشعار استادانه مى سروده كه از آن جمله است:

كنون كه گشت لب كشت رشك باغ بهشت *** به طرف كشت ببايد بساط عيش بهشت

بساز ساز طرب پيش از آنكه دست قضا *** به خشت تا ببرد زين وجود خاكى خشت

در سال 1300 ه‍. ق در شيراز وفات يافت و در دارالسلام آنجا دفن شد.

منابع: فرصت شيرازى، محمدنصير، آثار عجم، ص 565.

موكول به علم شريف رجال است.

297 * فحام، حسن بن محمد بن يحيى

استاد شيخ طوسى، موكول به علم رجال است.

حسينى اعرجى، مشهور به «فحام»، عالم فاضل، فقيه كامل، از افاضل علماى اوايل قرن سيزدهم هجرت كه با سيّد بحرالعلوم مصاحبت داشت. از آثار قلمى او كتاب تاريخ النّجف و شرح شواهد شرح قطر ابن هشام مى باشد. شعر خوب نيز مى گفته و به سال 1209 ه‍. ق در نجف اشرف وفات يافت.

منابع: خوانسارى، محمدمهدى، احسن الوديعة، ج 1، ص 4.

فخر خوارزم، محمود بن عمر --> زمخشرى

قرشى، تميمى رازى، از اكابر فضلاى حكما، نسبش به ابوبكر خليفه موصول و صاحب مصنّفات و رسالات عاليه مى باشد. به سال 606 ه‍. ق در كهنه اورگنج خوارزم وفات يافته و از اوست:

در رهگذرم هزار جا دام نهى *** گويى كشمت اگر در آن گام نهى

يك ذرّه زمين ز دام تو خالى نيست *** گيرى و كشى و عاصى ام نام نهى

نگارنده گويد: محتمل است كه صاحب ترجمه، همان فخر رازى، محمد بن عمر مذكور ذيل است كه در مجمع الفصحاء در مدفن او و نام پدرش اشتباه كرده باشد و يا به جدّ عالى اش، حسن، نسبت داده، لكن ظاهر آن است كه شخصى ديگر غير از فخر رازى مشهور مذكور ذيل پنداشته است.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 374.

بن حسين بن حسن بن على، طبرستانى الاصل، رازى الولاده، هراتى المدفن، قرشى النسب، فخرالدين اللّقب، تميمى بكرى القبيله، ابوعبداللّه الكنيه، امام رازى و فخر رازى و امام فخرالدين الشّهره، به «شيخ الاسلام» و «ابن الخطيب» و «ابن خطيب الرى» هم متّصف، اشعرى الاصول، شافعى الفروع، از فحول حكما و

علماى شافعيّه، جامع علوم عقليّه و نقليّه، در تاريخ و كلام و فقه و اصول و تفسير و حكمت و علوم ادبيّه و فنون رياضيّه وحيد عصر خود و مرجع استفادۀ افاضل بود. از بلاد بعيده حاضر حوزۀ درس و افادۀ او مى شدند، بلكه در موقع سوارى نيز قريب سيصد تن از فقهاى تلامذۀ او به جهت استفادۀ علمى در ركابش مى رفتند؛ بااين همه، 298 بسا بودى كه در اثر ژرف بينى و غوررسى اقوال حكماى يونان و تعمق در جرح و تعديل آنها بعضى از شبهات و شكوكى در مطالب عقلى و دينى ابراز مى كرد و اذهان و افكار مستمعين را در اضطراب و تشويش مى انداخت و از حلّ و مدافعۀ آنها درمى ماند و ازاين رو گاهى به «امام مشكك» هم موصوفش دارند.

از ميزان الاعتدال ذهبى نقل شده است كه فخر بن خطيب رأس ذكاوت و عقليّات و صاحب مصنّفات بوده و در اكثر مسائل دينى تشكيكاتى وارد آورده كه موجب تحيّر مى باشند و ثبوت و بقاى ايمان را از درگاه خداوندى مسئلت مى نماييم. تشكيكات فخر رازى مشهور و زبانزد عموم بوده و موافق نقل معتمد، بعضى از اهالى مغرب زمين گويد كه فخر رازى شبهه را نقداً وارد مى آورد و حلّ آن را به نسيه مى گذاشت. ابن حجر عسقلانى هم در لسان الميزان گويد: فخر رازى با آن همه تبحّر علمى كه داشته، شبهه هاى بسيار سختى در دين وارد مى كرد و از حل آنها درمى ماند و خودش هم مى گفته است: «من التزم بدين العجائز فهو فائز».

فخر رازى عاقبت به خوارزم رفت و به جهت پاره اى مذاكرات دينيّه كه با علماى آنجا نمود، محكوم به اخراج بلد گرديد؛ پس به ماوراءالنهر رفته و باز به همان سبب تبعيد شد و به رى، كه وطن اصلى و مولد او بوده، برگشت. طبيب با ثروتى، كه فقط دو دختر داشته، هر دو را به عقد ازدواج دو پسر او درآورد و به اندك فاصله خود طبيب مرده و تمامى ثروت او به حيطۀ تصرف فخر رازى درآمد؛ پس به خراسان رفته و مورد عنايات ملوكانۀ سلطان محمد خوارزم شاه گرديد. عاقبت در هرات توطّن كرد و به هر دو زبان عربى و فارسى وعظ مى نمود. در حال وعظ، وجد و حالى طارى وى مى شده كه بسيار مى گريسته است. روزى در بالاى منبر اهل بلد را عتاب كرده و اين شعر را فروخواند:

المرء مادام حيّا يستهان به *** و يُعظم الرزء فيه حين يفتقد

نيز به هريك از آن دو زبان، شعر هم خوب مى گفته و از اوست:

299

نهايةُ اقدام العقول عقال *** و اكثرُ سعي العالمين ضلال

و ارواحنا فى وحشة من جسومنا *** و حاصل دنيانا اذى و وبال

و لم نستفد من بحثنا طول عمرنا *** سوى ان جمعنا فيه قيل و قال

و كم قد رأينا من رجال و دولة *** فبادوا جميعا مسرعين و زالوا

و كم من جبال قد علت شرفاتها *** رجال فزالوا والجبال جبال

ايضاً

ارواحنا ليس تدرى اين مذهبها *** و فى التراب توارىٰ هذه الجثث

كون يرى و فساد جاء يتبعه *** اللّه اعلم ما فى خلقه عبث

ايضاً

هرگز دل من ز علم محروم نشد *** كم ماند ز اسرار كه مفهوم نشد

هفتاد و دو سال عمر حاصل كردم *** معلومم شد كه هيچ معلوم نشد

ايضاً

كنه خردم درخور اثبات تو نيست *** و آرامش جان جز به مناجات تو نيست

من ذات تو را به واجبى كى دانم *** دانندۀ ذات تو به جز ذات تو نيست

ايضاً

هرجا كه ز مهرت اثرى افتاده است *** سودازده اى بر گذرى افتاده است

در وصل تو كى توان رسيدن‌؟ كآنجا *** هرجا كه نهى پاى، سرى افتاده است

ايضاً

درويشى جو و روى در شاه مكن *** وز دامن فقر دست كوتاه مكن

اندر دهن مار شو و مال مجو *** در چاه بزى و طلب جاه مكن

مصنفات فخر رازى در فنون و علوم متنوعۀ معقولى و منقولى بسيار است:

كشف الظّنون، اين كتاب را ذهبى به فخر رازى نسبت داده و گويد كه آن سحر صريح است)؛ 5. الانارات فى شرح الاشارات (كه اشارات شيخ ابوعلى سينا را به طرز «قال، اقول» شرح و اعتراضات و انتقادات بسيارى بر ابوعلى وارد آورده و اين شرح خود را اخيراً ملخص كرده و لباب الاشارات نامش كرده است)؛ 6. البيان والبرهان فى الرّدّ على اهل الزّيغ والطّغيان؛ * تأسيس التّقديس (كه به نام اساس التّقديس مذكور شد)؛ 7. تحصيل الحق (در كلام)؛ 8. تعجيز الفلاسفة؛ 9. تفسير كبير (كه ذيلاً به نام مفاتيح الغيب مذكور است)؛ 10. تهذيب الدّلائل و عيون المسائل؛ 11. زبدة المعالم فى الكلام؛ 12. السّرّ المكتوم فى مخاطبة الشّمس والقمر والنّجوم (و در كشف الظّنون بعد از نسبت اين كتاب به فخر رازى گويد: در كتابى ديدم كه اين كتاب سرّ مكتوم تأليف ابوالحسن 300 على بن احمد مغربى است و از بعضى ديگر نقل كرده كه اين كتاب را به نام فخر رازى بسته اند و به هرحال شيخ زين الدين سريجا بن محمد ملطى (متوفّى به سال 788 ه‍. ق) ردى به همين كتاب سرّ مكتوم نوشته و آن را انقضاض البازى فى انفضاض الرّازى نام كرده است)؛ * شرح اشارات ابن سينا (كه به نام انارات مذكور شد)؛ 13. شرح سقط الزّند؛ 14. شرح قانون ابن سينا؛ 15. شرح مفصّل زمخشرى؛ 16. شرح نهج البلاغة؛ 17. الطّريقة فى الخلاف والجدل؛ 18. عصمة الانبياء؛ 19. الفراسة (كه كتاب ارسطو را ملخص كرده و پاره اى مطالب مهمه بدان افزوده است)؛ 20. فضائل الصّحابة؛ 21. القضاء والقدر؛ 22. لباب الاشارات (كه ضمن انارات مذكور شد و در قاهره چاپ شده است)؛ 23. اللّطائف الغياثيّة؛ 24. اللّوامع البيّنات فى شرح اسماء اللّه والصّفات (كه در قاهره چاپ شده است)؛ 25. المباحث العماديّة فى المطالب المعاديّة؛ 26. المباحث المشرقيّة (كه كتابى است بزرگ در علم الهى و طبيعى و تمامى آراء حكما و نتايج اقوال ايشان را با جواب هاى آنها حاوى مى باشد و به فرمودۀ كشف الظّنون، ظاهر بعضى از كلمات آن مخالف ظاهر شريعت حقه بوده، ولكن در مقام تحقيق معلوم مى شود كه در معنى مخالفتى نبوده و فقط مخالفت لفظى است)؛ 27. محصّل افكار المتقدّمين والمتأخّرين من الحكماء والمتكلّمين (كه در قاهره با تلخيص المحصّل خواجه نصير طوسى در يك جا چاپ شده است)؛ 28. المحصول (در اصول فقه كه ملخص دو كتاب مستصفى نام غزالى و معتمد نام ابوالحسين بصرى است)؛ 29. المسائل الخمسون فى

اصول الكلام؛ 30. المطالب العالية فى الكلام؛ 31. المعالم فى اصول الدّين (و شايد همان اربعين مذكور فوق باشد)؛ 32. المعالم فى اصول الفقه؛ 33. المعالم فى الكلام؛ * مفاتيح الغيب (كه تفسير قرآن مجيد و به تفسير كبير معروف و بارها در مصر و استانبول چاپ و به قول ابن خلكان، حاوى تمامى مطالب غريبه مى باشد، لكن خود فخر رازى موفق به اكمال آن نشد. شيخ نجم الدين احمد بن محمد قمولى آتى الترجمه تتمه اى بر آن نوشته و او نيز پيش از تكميل، وفات يافت و قاضى القضات احمد بن خليل خويى سالف الترجمه ناقص ماندۀ آن را تكميل نموده و به پايانش رسانيد)؛ 34. الملخّص (در منطق و حكمت)؛ 35. مناقب الامام الشّافعى؛ 36. نهاية الايجاز فى علم البيان يا فى دراية الاعجاز (كه در قاهره چاپ شده است)؛ 37. نهاية العقول فى الكلام فى دراية الاصول (يعنى اصول دين) و غير اينها كه در وجود و حدوث و نفس و اخلاق و جوهر فرد و رمل و هندسه و نبض و طب و خلقت و حشر و نشر و اغلب فنون متداوله كتب و رسالات بسيارى تأليف داده و اشهر از همه تفسير كبير مذكور فوق است.

ناگفته نماند از ارشاد الطّالبين شيخ عبدالوهاب شعرانى نقل است - والعهدة عليه - كه فخر رازى بعد از تكميل تحصيلات علوم رسمى اصول سير و سلوك را طالب و راغب بوده و انسلاك در سلك اهل حقيقت و طريقت را تصميم داد. نجم الدين كبرى، كه از 301 بزرگ ترين مشايخ ارباب طريقت است، بدو گفت: «تو مرد ميدان نبوده و قدرت مفارقت از بت و صنم خود را، كه عبارت از اين علوم رسمى ظاهرى مى باشد، ندارى». فخر گفت: «ناچار بايد قدم به دايرۀ سير و سلوك گذاشته و ان شاءاللّه از آن بت مذكور نيز دست بردار خواهم شد»؛ پس نجم الدين به خلوت خانه اش برده و خواست كه مسلوب العلومش گرداند. تاب نياورد و صيحه زد و از خلوت خانه خارج گرديد.

وفات فخر رازى روز دوشنبه عيد فطر اسلامى سال 606 ه‍. ق - مطابق 1209 م - در حدود 62 سالگى در هرات واقع شد و به نوشتۀ بعضى، محض احترام و تجليل بسيارى كه از طرف دولت دربارۀ وى بوده، در دل فرقۀ كراميّه توليد حسد نموده و مسمومش نمودند.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 209؛ شُمّنى، احمد بن محمد، المنصف من الكلام على مغنى ابن هشام، ص 19؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 48؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 729؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض

العارفين، ص 392؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3345؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 5، ص 183 و ج 7، ص 97.

فخر شيرازى، حاج ميرزا على --> بيدل، سيد ميرزا محمدرحيم

فخر عراقى، ابراهيم بن شهريار --> عراقى، ابراهيم بن شهريار

فخر قرشى، محمد بن حسن رازى --> فخر رازى

فخرالاسلام، عبدالواحد بن اسماعيل --> رويانى، عبدالواحد بن اسماعيل

فخرالاسلام، محمد بن احمد فارقى مستظهرى --> شاشى، محمد بن احمد بن حسين

فخرالاسلام، محمد بن حسن بن يوسف --> فخرالمحققين

جديدالاسلام ارومى، پدرش از اهل ارومى آذربايجان ايران، كه در اين اواخر به «رضائيه» موسوم شده، بود. خودش هم از قوم سريانى نصارى و از فضلا و دانشمندان كشيشان ايشان به شمار مى رفت. اخيراً مشمول توفيقات نامتناهى الهى و موفق به قبول دين مقدس اسلامى شد و از طرف پادشاه اسلامى ايران، ناصرالدين شاه قاجار (1264-1313 ه‍. ق)، به لقب «فخرالاسلام» ملقّب و به «محمدصادق» مسمّى گرديد و به تأليفات دقيقه در اثبات حقّانيّت اسلام و قرآن و ردّ 302 نصارى موفّق آمد:

وى در حدود سال 1330 ه‍. ق وفات يافت. رُفِعَ مَقٰامُهُ‌.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

فخرالدوله، على بن ركن الدوله حسن --> آل بويه

فخرالدوله، حاج ميرزا على --> بيدل، سيد ميرزا محمدرحيم

فخرالدوله، سيد ميرزا محمدرحيم --> بيدل، سيد ميرزا محمدرحيم

فخرالدين، ابراهيم بن شهريار --> عراقى، ابراهيم بن شهريار

فخرالدين، احمد بن حسن يا حسين يا سنان --> جاربردى

فخرالدين، احمد بن عبداللّه --> ابن المتوج، احمد بن عبداللّٰه بن سعيد متوج

فخرالدين، احمد بن على بن احمد --> ابن الفصيح

فخرالدين رازى --> فخر رازى

ظاهراً دو تن بدين نام بوده اند.

فخرالدين سماكى، سيد محمد بن حسن --> سماكى

فخرالدين، صدقة بن بهاءالدوله --> سيف الدوله، صدقه

فخرالدين طريحى --> طريحى، فخرالدين

303 فخرالدين، عبدالرحمان بن محمد بن حسن --> ابن عساكر، عبدالرحمان بن محمد

فخرالدين، عثمان بن على --> زيلعى، عثمان بن على بن محجن

فخرالدين عراقى، ابراهيم بن شهريار --> عراقى، ابراهيم بن شهريار

بن حسين كاشفى بن على، واعظى است معروف از اكابر قرن دهم هجرت، ملقّب به «فخرالدين» و «صفى الدين» كه گاهى تخفيفاً «صفى» نيز گويند. در مساجد و منابر به وعظ مردم اشتغال داشت. روزى در اثناى وعظ گفت كه طرفدار هركدام از سنّى يا شيعه باشم، مر ديگرى را سخت و گران باشد. اينك من، نه سنّى هستم و نه شيعى.

مذهب عاشق ز مذهب ها جداست *** عشق اسطرلاب اسرار خداست

الصورة

نمونۀ خط فخرالدين على بن حسين كاشفى (92)

قطعۀ مزبور صفحۀ 322 از كتاب المشيخة كنز السّالكين است كه به خطوط علما و شعراى آن عصر است.

304 از آثار قلمى اوست:

وى در سال 939 ه‍. ق - مطابق 1532 م - درگذشت و شرح حال پدرش نيز به عنوان كاشفى خواهد آمد. فخرالدين قرشى

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 6، ص 392؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3344؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 5، ص 184.

فخرالدين قرشى، محمد بن حسن تميمى رازى --> فخر رازى، محمد بن حسن

فخرالدين، محمد بن احمد --> ابن ادريس، محمد بن احمد

فخرالدين، سيد محمد بن حسن حسينى --> سماكى

فخرالدين، شيخ محمد بن حسن بن زين الدين --> صاحب معالم

فرزند صاحب معالم است.

فخرالدين، محمد بن حسن قرشى رازى --> فخر رازى، محمد بن حسن

فخرالدين، محمد بن حسن بن يوسف --> فخرالمحققين

حسينى استرآبادى، از علماى اماميّۀ قرن دهم هجرى عهد شاه طهماسب صفوى (930-984 ه‍. ق) بوده و از تأليفات اوست:

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 1، ص 99 و ج 6، ص 117.

فخرالدين، محمد بن خضر --> ابن تيميه، محمد بن خضر

فخرالدين، محمد بن سعيد --> ابن جنان

بن ابى الحارث بن سهيم، مراغى، مكنّى به «ابوالليث»، از افاضل رياضيّين قرن هفتم هجرت مى باشد كه در علم هندسه و هيئت خبرتى بسزا داشت. بسيارى از كتب رياضى را استنساخ كرده و تمامى اوقات خود را در مطالعه و كتابت مصروف نمود.

كمتر معاشرت مى كرد و در امر رصد مراغه هم از هيئت منتخبۀ خواجه نصير طوسى سالف الترجمه به شمار مى رفت كه از موصل به مراغه احضار و از معاونين او بوده است. وفات فخرالدين ظاهراً به سال 675 ه‍. ق در اصفهان بوده است.

منابع: اطلاعات متفرقه.

فخرالدين، محمد بن على بن شعيب --> ابن الدهان، محمد بن على

فخرالدين، محمد بن عمر بن حسين --> فخر رازى، محمد بن عمر

فخرالدين، محمد بن محمود نيشابورى --> ظهيرالدين، محمد بن محمود

فخرالدين مراغى --> فخرالدين، محمد بن عبدالملك

فخرالزمان، احمد بن حسن يا حسين بن على --> بيهقى، احمد

306 2348. فخرالزمان، مسعود بن على بن عباس (... - 544 ه‍. ق)

بيهقى، مكنّى به «ابوالمحاسن»، معروف به «فخرالزمان»، از افاضل اواسط قرن ششم هجرت و در شعر و فنون ادبيّه وحيد اقران بوده و از تأليفات اوست:

در سال 544 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 428]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 754؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 148.

فخرالعلماء، آقا عبداللّه مدرّس شيرازى --> كلامى

فخرالكتّاب، حسن بن على بن ابراهيم --> جوينى، حسن بن على بن ابراهيم

فخرالكتّاب، حسين بن على بن محمد --> طغرايى، حسين بن على

فخرالمتكلمين، محمد بن شيخ كمال الدين --> حافظ شيرازى

بن علامۀ حلى حسن بن يوسف سالف الترجمه، ابوطالب الكنيه، فخر المحققين الشهره، سعيد اللّقب و گاهى به «فخرالاسلام» و «فخرالدين» و «رأس المدققين» هم ملقّب، از اعاظم و محقّقين علماى اماميّه و وجوه و اعيان و ثقات و مدققين فقهاى شيعه، كثيرالعلم والفطانه، جليل القدر و رفيع المنزله، جامع علوم عقليّه و نقليّه، جلالت علمى و كثرت علوم او واضح و آشكار و در نهايت اشتهار بود. همين بس كه والد معظّم او با آن همه عظمت آفاقى كه دارد، اعتناى بسيارى به حال وى داشته و بسيار تمجيدش مى كرده. در ديباچۀ اكثر مصنّفات خود نام نامى او را مذكور و در وصاياى آخر كتاب قواعد هم او را به تكميل و اتمام ناقص مانده هاى مصنّفات خود، كه به واسطۀ حلول اجل حتمى موفق به اتمام آنها نباشد، امر كرده و درخواست نموده است كه در آنها با نظر تحقيق، مطالعه كند. در اصطلاح خطا و رفع نواقص آنها بكوشد و به شرح آنچه لازم داند، بپردازد. 307

الصورة

نمونه خط فخرالمحققين (93)

شهيد اوّل سالف الترجمه هم از تلامذۀ فخرالمحقّقين بوده و زياده از حدش مى ستايد، بلكه گويند - والعهدة عليهم - كه در سن ده سالگى به مقام اجتهاد رسيد. در مجالس المؤمنين از حافظ ابرو شافعى نقل كرده كه در مدح فخرالمحقّقين گويد: وقتى كه با پدر خود به خدمت سلطان محمد خدابنده آمد، جوانى دانشمند بزرگ نيكواخلاق پسنديده خصال بوده. در خدمت والد معظّم خود تربيت يافته و در سن

ده سالگى نور اجتهاد از ناصيۀ حال او تافته؛ چنانچه خودش در شرح خطبۀ كتاب قواعد به آن اشعار نموده و فرموده است كه چون در خدمت پدرم معقول و منقول و بسيارى از كتب اصحاب را خواندم، تصنيف كتاب قواعد را التماس و درخواست نمودم، انتهى. در تعليل آن گويد كه بعد از تحقيق تاريخ ولادت او و تاريخ تصنيف كتاب قواعد، ظاهر مى شود كه عمر او در آن موقع كمتر از ده سال بوده است. پس گويد:

تعجب شهيد ثانى در اين باب، چنانچه در حاشيۀ قواعد اظهار نموده، وجهى ندارد، بلكه عجب از تعجب اوست كه خودش در شرح درايه، به شرح حال جمعى كثير، كه خداى تعالى در كمتر از آن عمر توفيق كمال داده، پرداخته و از آن جمله از شيخ فاضل تقى الدين حسن بن داوود نقل كرده كه مى گفته كه دوست و مصاحب او، سيد غياث الدين بن طاووس، در چهار سالگى از معلّم مستغنى گرديد و از ابراهيم بن سعيد جوهرى نيز نقل كرده كه كودك چهار ساله اى را نزد مأمون عباسى آوردند كه قرآن را خوانده و اظهار رأى و نظر و اجتهاد كردى، لكن هرگاه گرسنه مى شد، مانند كودكان ديگر مى گريست. بارى، قضاوت در اين گونه موارد خارج از وضع كتاب بوده و به تأليفات منيفۀ فخرالمحققين مى پردازيم:

308 1. ايضاح الفوائد فى شرح مشكلات القواعد (كه به امر والد معظمش، علامه، تصنيف و به فرمودۀ شيخ بهائى، نظير آن در كتب فقهيۀ استدلاليه تأليف نشده و چنانچه از كلمات خود آن كتاب برمى آيد، تا باب نكاح در حيات خود علامه و بقيه هم تا آخر كتاب بعد از وفات او تأليف يافته است)؛ 2. تحصيل النّجاة (در اصول دين)؛ 3. ثبات الفوائد فى شرح اشكالات القواعد (كه به موجب بعضى از نسخ، نام همان شرح قواعد است كه به نام ايضاح الفوائد مذكور شد و گويا آن كتاب را نخست به همين اسم ثبات موسوم داشته بوده و اخيراً به نام ايضاح تبديلش نموده است)؛ 4. جامع الفوائد فى شرح خطبة القواعد (كه تنها خطبۀ قواعد علامه را شرح كرده است)؛ 5. حاشيۀ ارشاد الاذهان علامه؛ 6. حاشيۀ قواعد علامه (و آن غير از ايضاح مذكور فوق است)؛ * شرح خطبۀ قواعد (كه همان جامع الفوائد مذكور است)؛ 7. شرح مبادى الاصول علامه؛ 8. شرح نهج المسترشدين علامه؛ 9. غاية السّؤل فى شرح تهذيب الاصول علامه؛ 10. الكافية الوافية (در كلام)؛ 11. منبع الاسرار و غير اينها.

الصورة

نمونۀ ديگر خط فخرالمحققين (94)

قطعۀ مزبور در ظهر صفحۀ اول كتاب تحصيل النجاة نگارش يافته و اين كتاب 309 همان نسخه است كه صاحب رياض العلماء ديده و در صفحۀ 398 جزء سوم از ذريعة نوشته شده است.

وفات فخرالمحققين شب جمعه پانزدهم يا بيست وپنجم جمادى الآخر سال 771 ه‍. ق در 89 سالگى واقع شد و عدد ابجدى جملۀ «هشتاد و نه» (771) مادّۀ تاريخ وفات وى مى باشد و بعد از تتبّع بسيار از مدفن وى سراغى نكرديم و در رديف محمدين از نخبة المقال گويد:

فخرالمحققين «نجل»⁽¹⁾الفاضل *** ذاع للارتحال بعد «ناحل»⁽²⁾

منابع: نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 459؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 614؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 208؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 119؛ كتب رجاليه.

فخرالمشايخ، على بن محمد بن على --> عمرانى

واسطى الولاده، فخرالملك اللّقب، ابوغالب الكنيه، وزير ابونصر بهاءالدوله بن عضدالدولۀ ديلمى بود و بعد از وفات بهاءالدوله، متصدى وزارت پسرش، سلطان الدوله، گرديد. بعد از ابن العميد و صاحب بن عبّاد، كه ترجمۀ حال هريكى در محل خود از اين كتاب نگارش يافته، بزرگ ترين وزراى ديالمه، بسيار سخى و باهمّت، جزيل العطايا و جميل السجايا بوده و روزى هزار فقير را لباس مى داد. اوّلين كسى مى باشد كه شب نيمۀ شعبان حلوا و شيرينى تقسيم نمود و اكابر شعراى وقت مدايح بسيارى در حق وى سروده اند؛ از آن جمله قصيدۀ نونيّۀ ابن نباته بوده و از ابيات آن قصيده است:

310

لكل فتىٰ قرين حين يسمو *** و فخرالملك ليس له قرين

انخ بجنابه و احكم عليه *** بما املته و انا الضمين

گويند كه شاعرى بعد از اين قصيدۀ ابن نباته، قصيده اى در مدح فخرالملك گفت، ولكن جايزه و انعام او موافق دلخواهش نشد. نزد ابن نباته رفته و گفت كه من به ضمانت تو گول خورده و فخرالملك را مديحه گفتم؛ پس ابن نباته از مال شخصى خودش آن مقدار بدو بخشيد كه خودش راضى شد و چون اين قضيه مسموع

فخرالملك گرديد، مالى وافر به ابن نباته عنايت فرمود.

گويند پيرمردى نامه به فخرالملك نوشت كه مشعر بر سعايت از شخصى ديگر بود؛ پس فخرالملك در پشت نامه رقم كرد: «السعاية قبيحة و ان كانت صحيحة. فان كنت اجريتها مجرى النصح، فخسرانك فيها اكثر من الربح» تا آنكه گويد: «فاكتم هذا العيب و اتق من يعلم الغيب». بالجمله، محاسن آداب فخرالملك بسيار بوده و با احترام تمام مى زيسته است تا آنكه به جهت بعضى پيشامدها از طرف سلطان الدوله محكوم به حبس شد و در بيست وهفتم ربيع الاول 407 ه‍. ق در دامنۀ كوهى نزديك اهواز مقتول و در همان جا مدفون گرديد.

عبرت: گويند يكى از خواص فخرالملك، شخصى را به ناحق به قتل رسانيد. زن آن شخص، شكايت پيش فخرالملك برد، لكن به هر وسيله كه بوده، محل توجه نگرديد.

روزى در اثناى راه به فخرالملك گفت: «به شكايت من اعتنايى نشد. اينك من هم شكوه به درگاه خداوند قهّار برده و منتظر فرمان خداوندى هستم». اينك به كيفر آن مسامحه در دادرسى يك ستمديده، مقتول شد و اموالش توقيف گرديد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 178.

اصفهانى، در حيدرآباد هند از معلّمين فارسى حضور و به لقب «دولت يار جنگ» ملقّب بود. طبع شعرى روان داشته و با «فدايى» تخلّص مى نمود. با معصومعلى شاه، مؤلف كتاب طرائق الحقائق، الفتى تمام داشته و از اشعار اوست كه در وصف رحمتعلى شاه، پدر معصومعلى شاه، گفته است:

تيرى رها نكردى ز ابروى چون كمان ها *** كز جان و دل نگشتيم تير تو را نشان ها

يك جلوه اى نمودى جان ها اسير كردى *** يك جلوۀ دگر كن، آزاد كن روان ها

311 تاريخ حكمرانان هند، كه نامش تركتازان و به زبان درى مى باشد، از تأليفات فدايى بوده و در حدود 1308 ه‍. ق درگذشت.

منابع: معصومعلى شاه، طرائق الحقائق، ج 3، ص 241.

فدايى، ميرزا يحيى يزدى --> وامق، ميرزا محمدعلى بن مير محمدباقر

پسر ميرزا محمدعلى است.

خويى تبريزى زنوزى، از فضلا و ادباى اواسط قرن سيزدهم هجرى عهد محمدشاه قاجار مى باشد، بلكه موافق آنچه از كتاب بحر العلوم نام ميرزا حسن زنوزى سالف الترجمه نقل شده، عالم عارف، فاضل جامع، حكيم منجّم كثيرالكنايه و سريع القلم و در اكثر علوم متداوله خبير بود. نخست از فضلاى خوى درس خواند؛ پس به نواحى عراق و خراسان و اصفهان مسافرت كرد و از افاضل آن نواحى بسيارى از علوم را تحصيل نمود و به نجوم و احكام نجومى ديگر راغب تر بود. در مغازله و معاشقه اشعار مليح دارد و قصايد خوبى در مدح ميرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانى و ديگر اكابر وقت گفته است.

ملا مهرعلى به هر سه زبان عربى و تركى و فارسى شعر خوب مى گفته و به «فدوى» تخلّص مى كرده و با فقر و فلاكت مى گذرانيده است. از اشعار عربى او قصيدۀ رائيّه اى است كه در مدح حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام گفته و از ابيات آن است:

ها على بشر كيف بشر *** ربّه فيه تجلى و ظهر

هو والمبدء شمس و ضياء *** هو والواجب نور و قمر

فلك فى فلك فيه نجوم *** صدف فى صدف فيه درر

جنس الاجناس عليّ و بنوه *** نوع الانواع الى حادي عشر

كل من مات و لم يعرفهم *** موتَه موت حمار و بقر

ما رمى رمية الاّ و كفى *** ما غزى غزوة الاّ و ظفر

اغمد السيف متى قابله *** كل من جرّد سيفا و شهر

اذ اتى احمد فى خم غدير *** بعلى و على الرحل نبر

قبل تعيين وصى و وزير *** هل ترى مات نبى و هجر

از فكاهيّات فارسى اوست:

312

آن كيست كه خاطر مرا شاد كند *** وين گردنم از بند غم آزاد كند

يا خرج عروسى ام به گردن گيرد *** يا آنكه مرا به خويش داماد كند

از اشعار تركى اوست:

اى معلّم منى اوز حاليمه قوى *** سنه شاگرد اولان استاد اولماز

او رفيقلر كه منيم واريميدى *** ديديلر مهرعلى داماد اولماز

كيم ديير عاشق اولان آغلاماسين *** شط اگر اولماسا بغداد اولماز

عشق گلدى فدوى عقلى بوراخ *** بير عروسه ايكى داماد اولماز

به سال 1262 ه‍. ق در حدود هشتاد سالگى در تبريز درگذشت.

منابع: اطلاعات متفرقه.

فرّاء

فرّاء⁽¹⁾

موكول به علم رجال است.

فرّاء، حسين بن مسعود --> بغوى، حسين بن مسعود بن محمد

فرّاء، عبدالملك بن محمد --> ثعالبى، عبدالملك بن محمد

بن مسلم بن ابى سارۀ انصارى، نحوى كوفى شيعى، مكنّى به «ابومسلم» و «ابوعلى»، ملقّب به «فرّاء» يا «هرّاء»، از اصحاب حضرت باقر و حضرت صادق عليهما السلام، ممدوح علماى رجال، او و عموزاده اش، محمد بن حسن بن ابى ساره، هر دو از اساتيد كسايى نحوى مشهور و از خانوادۀ فضل و ادب هستند. علاّمۀ حلّى و جمعى ديگر از اكابر علماى رجال، معاذ را از ثقات شمرده و از رجال كشى روايت كرده اند كه حضرت صادق عليه السلام به معاذ فرمود: «شنيدم كه در مسجد نشسته و مردم را فتوا مى دهى». معاذ تصديق كرده و عرض نمود: «اراده داشتم كه پيش از مرخصى از حضور مبارك 313 به عرض رسانم من در مسجد مى نشينم؛ شخصى آمده و چيزى مى پرسد. اگر يقين كردم كه از مخالفين شماست، موافق رأى ايشان فتوا مى دهم و اگر دانستم كه از مواليان شما اهل بيت است، موافق آنچه از شما رسيده، فتوايش مى گويم و اگر مجهول الحال باشد،

فتواى قطعى نداده و همين قدر مى گويم كه از فلان شخص چنين رسيده و از فلان هم چنان و قول شما را نيز بدين وسيله نقل مى كنم». آن حضرت فرمودند كه اين چنين كن. من هم اين چنين مى كنم. مثل آن از باب قضاى تهذيب هم نقل شده و در آخرش آن حضرت فرمودند: «رَحِمَكَ اللّهُ‌؛ همچنين بكن».

بارى، موافق آنچه از سيوطى و خالد ازهرى و جمعى ديگر از علماى ادب نقل شده، معاذ بن مسلم نخستين واضع علم صرف مى باشد و تأليفات بسيارى بدو منسوب است. ولادتش در زمان خلافت يزيد بن عبدالملك اموى (101-105 ه‍. ق) و يا خلافت پدرش، عبدالملك بن مروان (65-86 ه‍. ق)، واقع و وفاتش هم در سال 187 يا 190 ه‍. ق بوده و اولاد و احفاد بسيارى كه داشته، تماماً در حال حيات او مردند و قول ثانى مذكور در ولادتش به صحت اقرب و با طويل العمر بودن او، كه زبانزد عامّه بوده و از معمّرينش مى شمارند، انسب مى باشد و بعضى از شعرا در طول عمر معاذ گويد:

ان معاذ بن مسلم رجل *** ليس لميقات عمره امد

قد شاب رأس الزمان و اكتهل ال‍ *** دهر واثواب عمره جدد

چنانچه در اوّل عنوان اشاره شد، لقب معاذ، بين «فرّاء» و «هرّاء» مردّد و ابن خلّكان و اتقان المقال و اكثر اهل رجال «هرّاء» نوشته و ضبط كرده اند كه به معنى فروشندۀ لباس هروى است. در وجيزة مجلسى گويد: معاذ بن مسلم فرّاء، نحوى ثقة است و از ابن داوود و بعضى از نسخ رجال كشى نيز مثل وجيزة مجلسى «فرّاء» نقل شده كه اوّلش حرف فاء باشد.

نگارنده گويد: صحت هر دو لقب مستبعد نمى باشد؛ منتهاش آنكه بعضى از علماى رجال به يكى از آنها استحضار يافته و بعضى ديگر به ديگرى و اصلاً منافاتى هم نبوده و ضرورتى به نسبت اشتباه به بعضى از ايشان و يا به تغليط بعضى از نسخ كتب رجاليّه نداريم. مخفى نماند كه بنابر لقب فرّاء هم او غير از فرّاء نحوى مشهور، يحيى بن زياد مذكور در 314 ذيل بوده؛ بلكه معاذ فرّاء استاد يحيى فرّاء بوده و فرّاء نحوى دو تن مى باشد و در صورت اطلاق و نبودن قرينه، راجع به يحيى است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 346؛ ابن نديم، الفهرست، ص 96؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ص 116؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 218؛ كتب رجاليه.

2354 و 2355. فرّاء، يحيى (... - 208 ه‍. ق) بن زياد اقطع بن عبداللّه بن مروان يا منظور بن مروان، اسلمى ديلمى كوفى، نحوى لغوى، ملقّب به «فرّاء»، مكنّى به «ابوزكريا»، از اكابر نحو و لغت و قرائت معدود، بلكه در تفسير و فقه و حديث و طب و تاريخ و نجوم و ادبيّات و اشعار نيز داراى حظّى وافر و مرجع استفادۀ اكابر و بالخصوص در نحو و لغت و فنون ادبيّه اعلم كوفيّين و از خواص تلامذه و اصحاب كسايى مشهور بود. ثعلب گويد: اگر فرّاء نبودى، علوم عربيّه از كار افتادى و ابن الانبارى گويد: اگر در ميان اهالى بغداد و كوفه كسى ديگر غير از فرّاء و كسايى نبودى، بازهم حق داشتند كه با وجود اين دو تن بر تمامى مردم افتخار نمايند.

فرّاء مشمول عنايات بى نهايت مأمون خليفه بوده تا عاقبت او را به تأديب و تربيت پسران خود بگماشت و ايشان نيز احترام تمام دربارۀ او معمول مى داشتند؛ به حدى كه در پيش گذارى كفش هاى او به همديگر مسابقت مى نمودند؛ عاقبت محض اينكه هر دو به شرف خدمت استاد و عالم مشرّف بوده و فيض اندوز تذلّل بر استاد بوده باشند، تبانى نمودند بر اينكه هريكى يك لنگۀ كفش استاد را پيش آورده باشد و چون اين قضيه مسموع مأمون گرديد، چگونگى را از خود فرّاء استفسار نمود. او هم گفت:

«خواستم كه ايشان را از اين كار باز دارم. ترسيدم كه دل ايشان را شكسته و از مكرمتى كه در آن مسابقه دارند، باز داشته باشم»؛ پس مأمون شاد شد و گفت: «اگر مانع مى شدى، مستحق توبيخ و ملامت بودى».

مأمون در آن ايّام، فرّاء را به تأليف كتابى در علم نحو كه جامع تمامى اصول و قواعد آن باشد، بگماشته و مقرّر داشت كه پيش از اكمال كتابى همچنانى از خانه اش خارج نباشد و براى انجام اين خدمت حجرۀ مخصوصى براى او تعيين نمود و تمامى وسايل معاش و زندگانى و استراحت او را از خادم و پرستار و كنيز و غيرها فراهم آورد و براى 315 كتابت تقريرات و بيانات وى منشيان مخصوصى احضار كرد. او نيز در ظرف دو سال به تأليف كتاب حدود الاعراب، كه در اصول علم نحو و حاوى مسموعات خود از عرب است، موفّق آمد و موافق دستور مأمونى بعد از آن از خانه اش خارج و به تقرير و املاى كتاب معانى القرآن پرداخت و جمعى وافر در مجلس املاى وى حاضر مى بودند كه فقط طبقۀ قضات ايشان هشتاد تن بوده اند. پس

از آنكه از املاى كتاب معانى القرآن هم فراغت يافت، كاتب ها پنهانش داشته و نسخۀ آن را نشر نمى دادند؛ مگر براى كسى كه به هر پنج ورقش يك درهم اجرت بدهد؛ پس مردم شكايت پيش خود فرّاء بردند. او نيز ايشان را احضار نمود، ولى اصرارات او كه در باب نشر دادن نسخه نمود، مؤثّر نيفتاد و گفتند كه مراد ما از مصاحبت تو تأمين معاش بوده. اينك فرّاء به املاى كتابى ديگر در معانى قرآن شروع نمود كه نسبت به اوّلى ابسط و انفع بوده است؛ پس كاتب ها حاضر و به كتابت هر ده ورقى به يك درهم راضى گرديدند.

تأليفات فرّاء در نحو و لغت بسيار است و همۀ آنها را به واسطۀ كثرت حافظه اى كه داشته، بدون كتاب املا مى كرده و شاگردها مى نوشتند و الفاظ و اصطلاحات فلاسفه را بسيار استعمال مى كرده است:

وفات يحيى فرّاء به سال 207 يا 208 ه‍. ق در راه مكّه در شصت و چند سالگى واقع شد. شيعه و امامى مذهب بودن او از رياض العلماء منقول و شايد نسبت معتزلگى بدو دادن، چنانچه از سيوطى و سمعانى نقل شده، ناشى از اختلاط بعضى از اصول مذهب شيعه و معتزله باشد؛ واللّه العالم.

اما زياد، پدر يحيى، از كسانى بوده كه 316 در واقعۀ فخ، با شهيد فخ حسين بن على بن حسن مثلث، حاضر بوده و بعد از شهادت حسين، دست او را نيز بريدند و به همين جهت، به «اقطع» مشهور گرديد. ناگفته نماند كه «فرّاء» گفتن يحيى به نوشتۀ ابن خلّكان، به جهت قطع و شقّ كردن كلام است كه كنايه از موشكافى و غوررسى در كلام مى باشد و اشتقاق آن از «فرى» - به معنى قطع - است، نه از «فرو» - به معنى پوستين - كه فوقاً مذكور شد، زيرا كه يحيى شغل پوستين دوزى يا فروشى را نداشته است.

منابع: افندى، عبداللّٰه، رياض العلماء؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 210؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 370؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 774؛ ابن نديم، الفهرست، ص 98؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3350؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 117؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 20، ص 9.

مصطلح رجال است.

مصطلح رجال در بعضى نسخ كتب رجاليه «قراح الشيعه» قيد شده است.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

يا مسعود بن ابى بكر بن حسين بن جعفر، اديب لغوى مشهور، مكنّى به «ابونصر»، ملقّب به «بدرالدين» يا «شمس الدين» و مؤلف كتاب نصاب الصّبيان معروف كه لغتى است نظمى از عربى به پارسى و حاوى دويست بيت و موافق آنچه در ديباچۀ آن تصريح شده، به همين سبب، شمارۀ ابياتش، بدين اسم نصاب اختصاص يافته است.

وجه اين علت آنكه، به حكم شرع مقدّس اسلامى، حدّ نصاب زكوة شرعى نقره، دويست درهم مى باشد؛ پس ابونصر ابيات خود را تلويحاً در صفا و جلا و برّاقيّت به نقره تشبيه و هر يك بيت را به يك درهم نقره تمثيل نموده؛ گويا هر بچه اى كه اين دويست بيت را فراگيرد، به منزلۀ آن است كه معلومات آن بچّه، به حد نصاب و اندازۀ كمال رسيده و مى شايد كه زكوة آن اندازه از معلومات را به فقراى علم و ادب نثار نمايد.

مخفى نماند كه كتاب نصاب الصّبيان بارها چاپ و اشعار آن با چندين بحر عمدۀ عروضى منظوم و در اول هر بحرى وزن عروضى آن بحر نيز مبيّن و علاوه بعضى از قواعد هيئت و نجوم و علوم ديگر نيز در آن مندرج است. اينك مى توانيم بگوييم كه

اين اسم (نصاب الصّبيان) محض تواضع و تجنّب از خودنمايى است، والاّ در حقيقت نصاب الرّجال 317 بوده و فهميدن مطالب و دانستن محتويات آن از جملۀ كمالات عاليه مى باشد. بدين جهت است كه محل توجه و اعتناى اكابر بوده و شروح بسيارى بر آن نوشته اند؛ چنانچه سيد شريف جرجانى حاشيه اى بر آن نوشته و كمال بن جمال بن حسام هروى نيز شرح فارسى رياض الفتيان نام تأليف كرده و علاوه بر اينها، بعضى از شروح ديگر نيز در اين اواخر چاپ شده است.

چنانچه اشاره شد، نام و لقب ابونصر مؤلف نصاب الصّبيان در لغت نظمى محل ترديد بوده و به نوشتۀ قاموس الاعلام، نامش «محمد» و لقبش «بدرالدين» و از شعراى سيستان اوايل قرن هفتم هجرى عهد بهرام شاه بن تاج الدين مى باشد. در كشف الظّنون گويد:

نصاب الصّبيان در لغت، كه در دويست بيت منظوم است، تأليف ابونصر مسعود بن ابى بكر بن حسين بن جعفر اديب سنجرى فراهى (متوفّى 640 ه‍. ق) است و بعد از اين جمله گويد: در نسخه اى كه شايد صحيح بوده، به همين قرار است.

بارى، فراهى منسوب است به فراهه كه موضعى است از سيستان. اينك ابونصر را «سيستانى» هم گويند. در نسخۀ كشف الظّنون، كه نزد اين نگارنده بوده، ابونصر را به «سنجرى» موصوف داشته؛ چنان كه مذكور شد، ولكن ظاهراً نسخه غلط و «سجزى» صحيح مى باشد كه «سجز» نام ديگر سجستان معرّب «سيستان» است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 429]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 42.

فراهيدى، خليل بن احمد عروضى نحوى --> ابوعبدالرحمان، خليل بن احمد

فرّخ --> فرّخ زند

مشهور به «خانلارخان»، به نوشتۀ مجمع الفصحاء، پسر على مرادخان زند و نوۀ محمدحسن خان قاجار، جدّ عالى سلاطين قاجاريّه و مقرّب دربار فتحعلى شاه قاجار بوده و در سال 1237 ه‍. ق در صفحات كرمان مقتول گرديد و از اشعار اوست:

ملك سرشت و كواكب سپاه و مه رخسار *** جهان پناه و فلك بارگاه و مهرسپر

ولى نواز و مخالف گداز و روشن راى *** فرشته طينت و آدم نژاد و پاك گهر

318 در ذريعه گويد: مثنوى جمشيد و خورشيد از منظومات شاعر اديب متخلّص به «فرّخ» است؛ پس گويد: گمان دارم كه اين فرّخ ناظم مثنوى مذكور، همان فرّخ زند مذكور فوق است كه در مجمع الفصحاء به شرح حالش پرداخته است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 5، ص 133؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 383.

بن قلوع يا جولوغ، سيستانى يا ترمدى، از اكابر شعراى ايرانى عهد سلطان محمود غزنوى و از شاگردان عنصرى سالف الترجمه بود. در علوم ادبيّه حظّى وافر داشت.

موسيقى هم آموخته و اشعار نغز و طرفه گفته و با صوتى دلكش مى خواند. همواره مورد عنايات سلطان معظّم بود تا آنكه از مقرّبين و ندماى دربارى گرديده و مال بسيارى اندوخت و كتاب ترجمان البلاغة، كه حاوى صنايع بديعيّه مى باشد، از آثار قلمى اوست و چنانچه در محل خود مذكور شد، رشيد وطواط هم كتاب حدائق السّحر خود را در مقام معارضه با همين كتاب ترجمان البلاغة تأليف داده است. ديوان اشعار فرخى نيز در ماوراءالنهر مشهور بوده و گويند اشعار متنبّى از شعراى عرب و فرخى از شعراى عجم مسلم عموم اهل فن مى باشد و از اشعار فرخى است:

تا پرند نيلگون بر روى پوشد مرغزار *** پرنيان هفت رنگ اندر سر آرد كوهسار

خاك را چون ناف آهو مشك زايد بى قياس *** بيد را چون پرّ طوطى برگ رويد بى شمار

وفات فرخى در سال 429 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3381؛ افندى، فهيم، سفينة الشعراء، ص 26.

بن محمد يا اسحاق بن شرفشاه محمد بن منصور بن فخرالدين احمد، از فحول شعراى نامى ايران، بلكه از اكابر سخنوران جهان، مراتب فضل و كمالات او از حدّ وصف بيرون، در تشبيب و غزل و وعد و وعيد و نويد و تهديد و مدح و قدح و هجا و مرثيه و افتخار و حماسه و تمامى فنون متنوعۀ كلام و اغراض گوناگون شعرى، ماهر و صاحب يد بيضا و دست توانا بود. گوى سبقت از ديگران ربود. شهرت بى نهايت يافت. مورد تجليل اكابر سخنوران عالم 319 گرديده و به «حكيم» و «سلطان الشعرا» و

«اميرالمتكلمين» موصوفش داشتند و گاهى به جهت منتهاى فصاحت او، به سحبان وائل سالف الترجمه، كه فصاحت وى ضرب المثل است، تشبيهش كرده و «سحبان العجم» اش گويند. تمامى فصحاى شعرا به استادى وى اذعان داشته و قول او را محل اعتماد دانند. انورى گويد: نه اينكه فردوسى استاد و ما شاگردان وى هستيم، بلكه او خداى شعر و ما بندگان او مى باشيم. فردوسى علاوه بر فنون سخنورى، به صفت زهد و تقوا نيز موصوف بود و در محبت خانوادۀ عصمت عليهم السلام اهتمام تمام داشت و چنانچه ذيلاً اشاره خواهد شد، دور نيست كه سبب قوى رنج خاطر سلطان نيز همين بوده است و از كلمات او مى باشد كه مشعر به همين موضوع است:

مرا غمز كردند كآن بدسخن *** به مهر نبى و على شد كهن

به مهر نبى و على گفته ام *** گهرهاى معنى بسى سفته ام

نباشد به جز بى پدر دشمنش *** كه يزدان بسوزد به آتش تنش

فردوسى در قريۀ رزان يا شاداب يا باز نامى از قراء طوس متولد شد و از دهقان زادگان طوس بود. در مبادى حال به امر زراعت اشتغال داشت. پدرش هم در باغچۀ فردوس نامى، ملك والى آن نواحى، سمت باغبانى را داشته و از آن جهت ملقّب به «فردوسى» بود. بعد از وفات او، پسرش به همان لقب پدر ملقّب و بلكه آن را تخلّص شعرى خود نمود. بعد از تحصيل مراتب علميّه، به مطالعۀ كتب تواريخ قديمۀ ايرانى پرداخته و اطّلاعات وافى به هم رسانيد؛ عاقبت از والى رنجيده خاطر شده و به غزنه رفت و براى اظهار تظلّم از والى، پى تحصيل وسيلۀ مناسبى به دربار سلطان محمود مى بود تا روزى به حكم تصادف در مجلس عنصرى و عسجدى و فرخى حاضر شد. ايشان هم محض اينكه در مجلس ايشان نباشد، گفتند: «اينجا مجلس مشاعره است و هركسى كه قوۀ شعرى نداشته باشد، حق حضور در اينجا ندارد». فردوسى نيز همين قدر اظهار داشت كه از آن قوّه بى بهره نمى باشد؛ پس تبانى نمودند كه يكى از ايشان مصراعى گويد و ديگران نيز نظيرۀ آن را گفته و استقبالش نمايند. روى اين اصل عنصرى گفت:

320 «چون عارض تو گل نبود در گلشن».

پس عسجدى گفت:

«مانند رُخت ماه نباشد روشن».

پس فرخى گفت:

«مژگانت همى گذر كند از جوشن».

پس فردوسى گفت:

«مانند سنان گيو در جنگ پشن».

ايشان علاوه بر قوۀ شعرى اطّلاعات تاريخى او را نيز استكشاف نمودند و زياده از حد احترامش كرده و داخل در حوزۀ خودشانش گردانيدند و او را شايسته و برازندۀ نظم تواريخ ملوك عجم، كه قبلاً از طرف سلطان به عهدۀ عنصرى محول بوده، ديدند و در حضور سلطانى معرفى اش نمودند. او نيز چند بيتى در مدح سلطان گفت كه از آن جمله است:

چو كودك لب از شير مادر بشست *** به گهواره محمود گويد نخست

گفته هاى او مورد پسند طبع سلطان شد و بعد از بعضى استيضاحات تاريخى داير بر طوس، اطّلاعات تاريخى او را نيز زياده از شنيده ديده و انجام آن خدمت (نظم تواريخ ملوك عجم) را به عهدۀ او موكول و به هر يك بيتى يك دينار (معادل اشرفى طلاى هيجده نخودى) به نام انعام و صلۀ شاهانه مقرّر داشتند. او نيز مدت سى سال از عمر عزيز خود را صرف اين خدمت مهم تاريخى نمود و همين شاهنامۀ متداولى و معمولى را، كه بارها در ايران و غيره چاپ شده، در تاريخ ملوك عجم با عبارات و كلمات مأنوسۀ فصيحه، كه در اثبات علم و حكمت و احاطۀ تاريخى و تبحّر او در فن بديع و بلاغت و فنون سخنورى گواه صادق و برهانى قاطع مى باشد، در حدود شصت هزار بيت به رشتۀ نظم آورد كه در آغاز و انجام هر داستان سخنان حكيمانۀ بسيارى را مشتمل مى باشد.

درباره اين كتاب گويند: نه تنها كتابى تاريخى است كه حاوى شرح حال ملوك و نامداران ايران و حوادث و قضاياى ايشان باشد و بس؛ بلكه كتاب وعظ و اخلاق و حكمت بوده و اغلب فنون ادبيّه را مشتمل و قاموس لغت پارسى و مرجع مهم مورّخين و ادبا مى باشد و در سال 400 ه‍. ق به اتمامش موفّق گرديده و در اين موضوع و مدت نظم و سال اتمامش گويد:

321

بسى رنج بردم در اين سال سى *** عجم زنده كردم بدين پارسى

ز هجرت شده پنج هشتاد بار *** كه گفتم من اين نامۀ شاهوار

با اين همه، در نتيجه اغواى وزراى بدنهاد و حسّاد پست نژاد كه بذل آن مقدار مقرّرى مذكور فوق (هر بيتى يك دينار) براى يك شاعر رافضى شيعى خلاف غبطۀ خزانۀ دولتى مى باشد، دل سلطان را محض توهّم سود و صرفۀ دولتى، كه تعصّب مذهبى نيز توأمش بوده، از آن ارادۀ سنيّه منصرف و به خلف وعدۀ مقرّرى، كه خيانت حقيقى مقام سلطنت بوده و در حقيقت ننگ تاريخى و زيان و خسارت جبران ناپذير ابدى است، الزامش نمودند و زر و طلا را به سيم و نقره تبديل دادند و به عوض شصت هزار دينار مقرّرى، شصت هزار درهم پول نقره (كه هر ده درهمى به وزن پنج مثقال و يك چهارم مثقال است) فرستاده و در حمّام بدو تسليم نمودند. فردوسى نيز همين كه از تبدّل دينار به درهم مستحضر گرديد، همۀ آنها را سه قسمت كرده، يكى را به استاد حمّامى و ديگرى را به شربتچى و سيّمى را به حامل، كه گماشتۀ سلطان بوده، بخشود و يا به هر نحوى كه بوده، همۀ آن انعام را در يك روز به اين و آن بخشيد و خودش چيزى برنداشت و پس از آن به هجويّۀ مشهورۀ سلطان پرداخت كه از ابيات همان هجويّه است:

322

به سى سال بردم به شهنامه رنج *** كه شاهم ببخشد به پاداش گنج

اگر شاه را شاه بودى پدر *** به سر برنهادى مرا تاج زر

اگر مادر شاه بانو بدى *** مرا سيم و زر تا به زانو بدى

چو اندر تبارش بزرگى نبود *** نيارست نام بزرگان شنود

كف شاه محمود والاتبار *** نه اندر نه آمد سه اندر چهار

درختى كه تلخ است وى را سرشت *** گرش برنشانى به باغ بهشت

ور از جوى خلدش به هنگام آب *** به بيخ انگبين ريزى و شهد ناب

سرانجام گوهر به كار آورد *** همان ميوۀ تلخ بار آورد

به عنبرفروشان اگر بگذرى *** شود جامۀ تو همه عنبرى

وگر بگذرى نزد انگِشتگر *** از او جز سياهى نيابى دگر

رود حرمت خود نگهدارد او *** دگر شاعران را نيازارد او

كه شاعر چو رنجد بگويد هجا *** هجا تا قيامت بماند به جا

فردوسى از آنجا فرار كرده و عاقبت به رستمدار رفت. به اسپهبد جرجانى، كه از طرف منوچهر قابوس حكومت آن نواحى داشته، پناهنده شد. سلطان محمود بعد از

اطّلاع، نامه اى به اسپهبد نوشت كه اگر فردوسى را به دربار ما نفرستى، آن قدر فيل بيارم كه كشور تو را بى تير و سنان پايمال گردانند. چون نامه به اسپهبد رسيد، اين آيۀ شريفه را در حاشيۀ آن نوشته و به سلطانش فرستاد: (أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحٰابِ اَلْفِيلِ‌) (فيل، 1). سلطان بعد از مطالعۀ آن، از آن عزيمت خود منصرف گرديد و يا به نوشتۀ بعضى ديگر، فردوسى بعد از آن هجويّه از خوف سلطان مختفى شده و بعد از مدتى به هرات رفت و از آنجا عازم طبرستان شد و عاقبت به بغداد رفته و قصۀ يوسف و زليخا را هم به نام خليفۀ وقت نظم كرد و بالاخره به واسطۀ پيرى و ديرپايى قضيه، به وطن خود مراجعت و به طور اختفا مى زيسته تا در سال 411 ه‍. ق - مطابق 1020 م - و يا در 41(6) ه‍. ق وفات يافت. مدفنش در طوس معروف است و تأليفات بسيارى هم به عربى و پارسى بدو منسوب مى باشد. امام غزالى با آن همه جلالت و تبحّر علمى كه داشته، مى گفته است: كاشكى ممكن بودى كه تمامى تأليفات خود را با اين دو بيت فردوسى مبادله كردمى:

پرستيدن دادگر پيشه كن *** ز روز گذر كردن انديشه كن

بترس از خدا و ميازار كس *** ره رستگارى همين است و بس

نيز گويند: ابوالقاسم گرگانى از علماى طوس به اقتضاى عادت منحوس بعضى از متلبّسين به لباس اهل علم، به جهت مدايح ملوك مجوس كه از قلم فردوسى برآمده، دربارۀ او سوء ظنّى داشته تا در عالم خواب در درجات عالى بهشتش ديده و كدامين عمل سبب آن مقام عالى بودن را استفسار نمود. گفت: همين يك بيت كه در توحيد گفته ام:

جهان را بلندى و پستى تويى *** ندانم چه اى، هرچه هستى تويى

323 از نوادر اتفاقات، روزى سلطان محمود نامه اى به حكمران هند نوشته و در انديشه بود كه اگر جواب آن مخالف مرام آيد، چه بايد كرد و راه چاره را از بعضى از وزرا استفسار نمود. آن وزير هم در دَم اين شعر فردوسى را فروخواند:

اگر جز به كام من آيد جواب *** من و گرز و ميدان افراسياب

پس سلطان به جفاى خود اقرار آورده و بسيار متأثر و متألّم گرديد و بالخصوص تذكر دادن پيرى و ناتوانى و متوارى شدن فردوسى به مراتب تألّم قلبى سلطانى افزوده و سلسله جنبان محبت وى گرديده و فرمان داد كه آن دنانير مقرّرى اوّلى را بار شتر كنند

و به خانۀ فردوسى برند. آن بار از دروازۀ طوس وارد شد و در همان حال جنازۀ فردوسى را از دروازۀ رزان طوس خارج كرده و به قبرستان مى برده اند:

نوشدارو كه پس از مرگ به سهراب دهند *** عقل داند كه بدان زنده نگردد سهراب

على الجمله، شرح حال فردوسى در كتب تراجم به انواع مختلف مرقوم حتى نام و نسب او نيز در آنها مابين «حسن بن اسحاق بن شرف شاه» و «حسن بن محمد بن شرف شاه» و «حسين بن اسحاق بن شرف شاه» و «احمد بن اسحاق بن شرف شاه» مردّد و يا موافق ترجمۀ عربى چاپ مصر كتاب شاهنامه، «منصور بن على» يا «فخرالدين بن احمد بن فرخ» است و اين مختصر گنجايش تحقيق مراتب را نداشته و موكول به كتب تراجم مبسوطه مى دارد.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 382؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 384؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 5، ص 192؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3386؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 236.

از شعراى قرن دهم هجرى عثمانى عهد سلطان بايزيدخان ثانى، هشتمين سلطان عثمانى (886-918 ه‍. ق)، مى باشد كه علاوه بر قريحۀ شعرى، در تواريخ و سير نيز دستى توانا داشت. او نيز مانند فردوسى طوسى شاهنامه اى محتوى بر سيصد تمام يا سيصدوهشتاد مجلّد، كه شمارۀ ابياتش بالغ به يك مليون و شش صد و پنجاه هزار بيت بوده، به نام سلطان معظّم نظم و اتحاف دربار همايونى نمود؛ پس حسب الامر سلطانى انتخابش كرده و به هشتاد مجلّد تنزيلش دادند. فردوسى از اين معنى افسرده خاطر گرديده و به تقليد فردوسى طوسى هجويّه اى در حق سلطان مذكور گفت؛ پس تاب اقامت 324 نياورده و به خراسان فرار كرده و هم آنجا درگذشت. نام و سال وفات و شعر و مشخّص ديگرى از وى به دست نيامد.

منابع: رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 4، ص 158؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3388.

بن صعصعة بن ناجية بن عقال بن محمد بن سفيان بن مجاشع بن دارم بن عوف بن حنظلة بن مالك بن يزيد بن مناة بن تميم، دارمى تميمى، ابوالاخطل و

ابوفراس الكنيه، فرزدق اللّقب والشّهره، از اعاظم شعراى شيعى عرب و كبار تابعين و اهل ادب و گاهى به جهت تشبيه به حسّان بن ثابت سالف الترجمه، به «حسّان ثانى» هم ملقّب و پدرش، غالب، از اشراف قوم بوده و هركسى كه به قبر او پناه بردى، در امان بودى. جدّش، صعصعة، نيز از اصحاب حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و اشراف بنى تميم بوده و زمان جاهليّت را نيز ديده و در آن زمان 360 دختر را، كه به رسم منحوس خودشان زنده در گور مى كردند، احيا كرده است؛ چنانچه براى هر دخترى يك شتر نرينه و دو شتر ماده فديه مى داد و آزادش مى كرد و خود فرزدق در بعضى اشعار خود به همين معنى اشاره كرده است:

الم تر انا بني دارم *** زرارة منا ابومعبد

و جدي الذى منع الوائدات *** و احيىٰ الوئيد فلم توأد

السنا الذين تميم بهم *** تسامىٰ و تفخر فى المشهد

فرزدق از مبرّزين شعراى عرب و از اصحاب حضرت سجّاد عليه السلام بوده و شرف حضور حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و ديگر اصحاب كرام را درك كرده است. پدرش در ايّام كودكى به حضور آن حضرتش برده و داراى قريحۀ شعريّه بودن او را به عرض رسانيد؛ پس آن حضرت امر به تعليم قرآنش فرمود. اين بود كه به حفظ قرآن پرداخت و مادام كه حفظش نكرده بوده، شعر نمى گفته است. فرزدق با جرير و اخطل، كه ايشان نيز شاعرى بودند بى بدل (شرح حال هريكى در محل خود از اين كتاب نگارش يافته)، معاصر بود و پيوسته با جرير جدل و مهاجاتى داشت و اين مشاعره و مشاجره به قوۀ شعريّۀ هر دو افزوده و از طرف همين معاصر رقيبش، جرير، ملقّب به «ابن القين» شد كه «قين» به زبان عرب، به معنى آهنگر بوده و اين صنعت 325 در ميان ايشان عيب بزرگ و مورد تحقير ايشان است. گويند كه شعر فرزدق حاوى بسيارى از الفاظ عرب و اساليب و قواعد آنها مى باشد. يونس گويد: اگر شعر فرزدق نبودى، ثلث لغت عرب از بين رفتى.

فرزدق با تعظيم و تكريم اهل بيت طهارت عليهم السلام و مدّاحى خانوادۀ رسالت صلى الله عليه و آله معروف مى باشد. روزى هشام بن عبدالملك، دهمين خليفۀ اموى (105-125 ه‍. ق)، به حج رفته بود و بعد از طواف، عزم تقبيل و استلام حجرالاسود را نمود، لكن از كثرت و ازدحام حجّاج دسترس او نشد. ناچار در يك گوشه اى يا روى منبرى نشسته و منتظر

فرصت بود. به ناگاه حضرت سجّاد عليه السلام بعد از طواف، ارادۀ استلام حجر نمود. تمامى حجّاج با تمام تعظيم و احترام كناره كشيدند. هشام با تعجب تمام سؤال نمود كه اين شخص با وقار و عظمت كه بوده كه مورد اين همه اعزاز و اكرام گرديد و يا اينكه مردى شامى اين سؤال را نموده و هشام تجاهل كرد و از خوف توجه اهالى اظهار عدم معرفت نمود. فرزدق، كه حاضر بوده، اظهار داشت كه من او را بهتر مى شناسم. آن مرد شامى پرسيد كه كيست‌؟ فرزدق بالبداهه و ارتجالاً اين قصيدۀ ميميّه را انشا نمود كه در مؤلفات فريقين با اختلاف جزئى در ترتيب ابيات و شمارۀ آنها ثبت شده است و موافق آنچه در ديوان المعصومين از منابع مختلفه نقل و ضبط كرده ايم، از چهل بيت متجاوز مى باشد و در اينجا محض تيمّن و تبرّك يك چندى از آنها را زينت بخش اوراق مى نمايد:

326

يا سائلى اين حلّ الجود والكرم *** عندي بيان اذا طلابه قدموا

هذا الذى احمد المختار والده *** صلىٰ عليه الهي ما جرىٰ القلم

هذا ابن خير عباد اللّه كلهم *** هذا التقي النقي الطاهر العلم

هذا علىّ رسول اللّه والده *** أمست بنور هداه تهتدى الامم

هذا الذى تعرف البطحاء وطأته *** والبيت يعرفه والحل والحرم

هذا ابنَ سيدة النسوان فاطمة *** وابن الوصي الذى في سيفه نقم

بدر له شاهد والشعب من احد *** والخندقان و يوم الفتح قد علموا

و خيبر و حنين يشهدان له *** و فى قريظة يوم صيَلم قتَم

مواطن قد علت فى كل نائبة *** على الصحابة لم اكتم كما كتموا

هذا الذى عمه الطيار جعفر وال‍ *** مقتول حمزة ليث حبه قسم

اذا رأته قريش قال قائلها *** الى مكارم هذا ينتهي الكرم

ينمى الى ذروة العزّ التي قصرت *** عن نيلها عرب الاسلام والعجم

يكاد يمسكه عرفان راحته *** ركنُ الحطيم اذا ما جاء يستلم

لو يعلم الركن من قد جاء يلثمه *** لخر يلثم منه ما وطأ القدم

من معشر حبهم دين و بغضهم *** كفر و قربهم منجى و معتصم

ان عدَّ اهل التقى كانوا ائمتهم *** او قيل من خير خلق اللّه قيل هم

لايقبض العسر بسطا من اكفهم *** سيان ذلك ان اثروا و ان عدموا

و ليس قولك من هذا بضائره *** العرب تعرف من انكرت والعجم

مشتفة من رسول اللّه نبعته *** طابت عناصره والخيم والشيم

هذا ابن فاطمة ان كنت جاهله *** بجده انبياء اللّه قد ختموا

ما قال لاٰ قطّ الاّ فى تشهده *** لو لا التشهد كانت لائه نعم

اللّه فضّله قدما و شرفه *** جرى بذاك له فى لوحه القلم

بعضى اقوال راجع به همين قصيده را در ديوان المعصومين نگارش داده ايم و رجوع بدانجا نمايند. هشام از اين قصيده در خشم شد و فرزدق را در عسفان، كه موضعى است مابين مكّه و مدينه در دو منزلى مكّه، محبوس داشت و همين كه حبس او مسموع حضرت سجّاد عليه السلام گرديد، دوازده هزار درهم بدو انعام و عنايت فرموده و از قلت آن به واسطۀ عدم مساعدت زمان اعتذار فرمودند. فرزدق قبول نكرده و به عرض رسانيد كه خدمت من براى خداست، نه عطا. آن حضرت همان صله را برگردانيده و قسم به حق خودش داد كه آن را بپذيرد و فرمود كه خداى تعالى به حسن نيّت تو داناست. فرزدق در حبس بوده تا بعد از وفات هشام مستخلص شد و يا موافق مشهور، در محبس، هشام را هجو مى گفته و اين دو بيت را نيز به خود هشام فرستاد:

اتُحبسني بين المدينة والتي *** اليها قلوب الناس يهوى منيبها

تقلب رأسا لم يكن رأس سيد *** و عينا له حولاء باد عيوبها

هشام بعد از ديدن اين دو شعر امر به خلاصش نمود و موافق قول ديگر، پس از آنكه حبس فرزدق به طول انجاميد و به امر هشام نام او از دفتر رسمى محو و حقوق مقرّرى او كه داشته، قطع و با قتل تهديد مى شد، شكايت به حضرت سجّاد عليه السلام برد و در اثر دعاى آن حضرت مستخلص 327 و شرفياب حضور مبارك گرديد و موضوع محو اسم و قطع حقوق نيز مذاكره شد؛ پس آن حضرت بعد از استفسار از مقدار حقوقش معادل حقوق چهل سالۀ او را يك جا بدو عطا كرد و فرمود: «اگر مى دانستم كه به زيادتر از اين محتاج مى باشى، هرآينه عطا مى كردم»؛ پس فرزدق چهل سال بعد از آن وفات يافت. اين نيز مانند استخلاص فرزدق از حبس هشام به بركت دعاى حضرت سجّاد عليه السلام با آن همه سوء قصدى كه در برابر كلمات خشونت آميز او داشته، از كرامات آن ولى خداست.

از سلسلة الذّهب عبدالرحمان جامى نقل است كه همين قصيده را با نظم فارسى مذكور

داشته و گفته كه زنى از اهل كوفه فرزدق را در خواب ديد و از جريانات عالم آخرتش استفسار نمود. گفت: «خدا به سبب همين قصيده مرا بيامرزيد»؛ پس جامى گفته كه سزاوار است كه خداى تعالى تمامى عالم را به سبب اين قصيده بيامرزد. در تاريخ ابن خلّكان گويد: به فرزدق كرامتى منسوب دارند كه در آن اميد بهشت است؛ پس به نقل قضيۀ مذكورۀ هشام و حضرت سجّاد عليه السلام پرداخته است. على الجمله، وفات فرزدق به سال 110 يا 111 ه‍. ق در نود سالگى يا در حدود صد سالگى در بصره واقع گرديد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 333؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3391؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 520؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 297؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 219؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 1، ص 262؛ افندى، عبداللّٰه، رياض العلماء، باب هاء؛ كتب اخبار و رجال.

به نوشتۀ مجمع الفصحاء، از اكابر فضلاى شعراى عهد سلطان محمود غزنوى و يا از معاصرين خاقانى شيروانى بوده و از شرح حال او چيزى به دست نيامد، لكن چند شعر طرفۀ او، كه به نقل مجمع الفصحاء در تذكرۀ تقى اوحدى بدو نسبت داده، تذكّر داده مى شود:

328

نه هركو آيد از كوهى، بود با دعوت موسى *** نه هركو زايد از زالى، بود با سطوت دستان

نه هر بحرى بود عمّان، نه هر چاهى بود زمزم *** نه هر جويى بود دجله، نه هر آبى بود حيوان

محال است اينكه بى همّت، شود كس مير بحر و بر *** گزاف است اينكه بى طاعت، شود كس فخر انس و جان

بدين خير و بدين همّت بدين حكم و بدين حكمت *** بدين قدر و بدين قدرت بدين فرّ و بدين فرمان

ندانم در همه دولت ز احرار فلك همّت *** به جز صدر قضاقدرت، وزير خسرو كيهان

فلك رتبت ملك عصمت قضاقدرت قدربسطت *** قمردولت زحل رفعت زمين ميدان فلك ايوان

درش چرخى است بى فتنه رخش مهرى است بى عقده *** كفش ابرى است بى طوفان دلش بحرى است بى پايان

تا آخر كه همگى بيست وسه بيت است.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 380.

استرآبادى الاصل والولاده، از مشاهير مورّخين قرن يازدهم هجرى هندوستان مى باشد كه پس از آنكه در مولد و موطن اصلى خود، استرآباد، به تحصيل مراتب علميّه موفّق آمد، به مصاحبت پدرش به هندوستان رفت و در شهر احمدنگر داخل در خدمت مرتضى نظام شاه شده و به مناصب عالى رسيد و كتاب تاريخ تمام را، كه به تاريخ فرشته معروف است، به نوشتۀ بعضى، به نام او تأليف داد و بعد از وفات او در سال 996 ه‍. ق در حدود 38 سالگى به حسب دعوت دلاورخان، وزير ابراهيم عادل شاه ثانى، به بيجاپور رفته و دو كتاب گلشن ابراهيم و نورس نامه را نيز به نام وى تأليف داد. اين كتاب گلشن و تاريخ مذكور هر دو به انگليسى ترجمه و در هندوستان طبع شده و انتشار يافته اند. به فرمودۀ ذريعة، كتاب مذكور را بعد از سال 998 ه‍. ق به نام ابراهيم عادل شاه مذكور تأليف و در سال 1015 ه‍. ق به پايانش رسانده و در سال 1290 ه‍. ق (غرص) در بمبئى و در سال 1281 ه‍. ق (غرفا) در مطبعۀ نولكشور هند چاپ و به يك مقدمه و يك خاتمه و دوازده مقاله مشتمل و حاوى تواريخ هند و شرح حال ملوك و علماى هندوستان و بسط مذاهب اهالى آن سامان و اوّل اسلام مسلمين ايشان مى باشد. در مقالۀ اوّل از شرح حال ناصرالدين سبكتكين 329 (متوفّى به سال 387 ه‍. ق) ابتدا كرده و اوّل كتاب اين است:

پيش وجود همه آيندگان *** بيش بقاى همه پايندگان

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3395؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 5، ص 195؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 272.

فرشتۀ روى زمين، ابوالوفاء --> خوارزمى، ابوالوفاء

2364 و 2365. فرصت، سيد ميرزا محمدنصير (... - 1339 ه‍. ق)

حسينى شيرازى، ملقّب به «ميرزا آقا»، متخلّص به «فرصت»، معروف به «ميرزا فرصت» بن ميرزا جعفر متخلّص به «بهجت» بن ميرزا كاظم ملقّب به «شرفا» بن ميرزا نصير، از ادبا و شعراى اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرت مى باشد كه شاعر ماهر و اديبى كامل بود و علاوه بر حساب و هيئت و منطق و اسطرلاب و هندسه و نحو و اشتقاق و ديگر علوم ادبيّه، در فنون نقاشى و صورتگرى نيز دستى توانا داشته و داراى امتياز تمام مى باشد و از تأليفات اوست:

از نقش و نگار در و ديوار شكسته *** آثار پديد است صناديد عجم را

وفات فرصت در سال 1338 يا 1339 ه‍. ق واقع و از اشعار اوست:

تو به دلبرى و شوخى ببرى دل پرى را *** پرى از تو دلبر آموخت طريق دلبرى را

نگهى كنى و از كف ببرى ز عاشقان دل *** كه تمام كرده چشمت به نگه فسونگرى را

تو به حسن همچو ليلى چو به شهر شهره گشتى *** همه خوانده اند مجنون من و قيس عامرى را

به هواى مهر روى تو چو ذرّه اى است فرصت *** تو از او دريغ دارى ز چه ذرّه پرورى را؟

ايضاً 330

اين سبزه، خط سبز نگارى بوده است *** سنبل شكن طرّۀ يارى بوده است

آن لاله كه بر طرف چمن مى بينى *** خونين دل تنگ داغدارى بوده است

نرگس به چمن چشم نگارى بوده است *** سنبل سر زلف تابدارى بوده است

وآن گل كه شكفته بر سر شاخ به باغ *** رخسارۀ يار گل عذارى بوده است

شرح حال ميرزا نصير، جدّ عالى فرصت، به عنوان نصيرالدين اصفهانى خواهد آمد.

امّا ميرزا جعفر متخلّص به «بهجت»، پدر فرصت، مقيم اصفهان بوده و بعد از وفات پدرش، ميرزا كاظم شرفا، كه در سال 1235 ه‍. ق (غرله) در حيدرآباد هند وقوع يافته، از اصفهان به شيراز رفته و دختر رجبعلى خان متخلّص به «تسلّى» را ازدواج كرد و فرصت از وى به وجود آمد و به سال 1296 ه‍. ق در 65 سالگى وفات يافت و در دارالسلام شيراز مدفون شد و فرصت در تأثّر از فراق پدر در تاريخ وفاتش گويد:

بهجت! اى باب گرامى! اى كه نيست *** بى تو بهجت از براى خاصّ و عام

در بهشت آسوده اى چون بوده اى *** مادح پيغمبر و آل كرام

جعفر صادق تو را بادا شفيع *** اى به مذهب صادق و جعفر به نام

فرصت خونين جگر فرزند تو *** كه از فراقت در جهان ناديده كام

خواست تاريخ وفاتت، عقل گفت: *** «بهجتى زو يافته دارالسلام»⁽¹⁾

از اشعار بهجت به دست نيامد.

منابع: فرصت شيرازى، محمدنصير، آثار عجم، ص 105 و 320؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 1، ص 8 و ج 3، ص 112.

فرضى حاسب، محمد بن على --> ابن الدهان، محمد بن على

فرغانى

فرغانى⁽²⁾

از مشاهير رياضيّين و علماى هيئت عهد مأمونى است كه به امر وى در هيئت علميّه داخل و رصدخانه اى در بغداد 331 تأسيس و كتابى داير بر اصول و مبانى علم هيئت تأليف

داد كه در سال 1080 ه‍. ق به لاتينى ترجمه شده است و در اسطرلاب و ساعات ايّام نيز آثار بسيارى داشته است. هيئت علميّۀ مذكور به سال 217 ه‍. ق در صحراى سنجار با اعمال اسطرلابى دو درجه اى دايرۀ نصف النهار را مساحت كرده و بدان وسيله، حركت و مقدار جسامت زمين را معيّن نمودند كه محيط آن، موافق آنچه در كتب متأخّرين نيز تصريح شده، هشت هزار فرسخ است. احمد در سال 226 ه‍. ق - مطابق 840 م - درگذشت.

منابع: رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 5، ص 196.

فرغانى، احمد بن محمد --> ابن كثير، محمد بن كثير

فرغانى، على بن ابى بكر --> برهان الدبن، على بن ابى بكر بن عبدالجليل

فرغانى، على بن عثمان --> اوشى

فرغانى، محمد بن احمد --> سعيدالدين

فرغانى، محمد بن كثير --> ابن كثير، محمد بن كثير

از اكابر شعراى ايرانى مى باشد كه در اصل انجدانى بوده و در كاشان نشو و نما يافته و ديوان مرتّبى هم داشته و از اوست:

سياه بختى از اين بيشتر نمى باشد *** كه مجلس دگران روشن از چراغ من است

در سال 1026 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3395.

فروغ الدين يا فروغ فرخى --> بهجت، ميرزا محمدمهدى بن ميرزا محمدباقر

بسطامى، از شعراى نامى ايرانى قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه نخست «مسكين» تخلّص داشته و اخيراً به جهت انتساب به اميرزاده فروغ الدوله، به «فروغى» تخلّص مى كرد. ملخص آنچه در ظهر ديوانش در شرح حال او نگارش يافته، اين است كه در آغاز دولت فتحعلى شاه قاجار از موطن خود، بسطام، به تهران رفته و همّت به نظم

شعر برگماشت و با آن همه بى سوادى كه داشته، در نهايت فصاحت بود. چون تكميل شعر بى خط و كتابت صورت امكانى نداشت، براى يادگرفتن اصول خط چندان رنج برد كه سين را از شين و حاميم را از ياسين باز دانست و 332 نوشتن حروف هجا را آشنا گرديد و پيوسته به اين بيت حكيم سنايى تمثل مى كرده است:

اگر بودى كمال اندر نويسايى و خوانايى *** چرا آن قبلۀ كل نانويسا بود و ناخوانا

در خدمت اميرزادۀ مذكور تربيت يافت تا رفته رفته حلاوت اشعارش مشهور شد و در اين حال قدم به جادۀ عرفان گذاشت و مانند منصور، «انا الحق» به زبان مى آورد؛ پس مردم دربارۀ او مختلف شدند؛ بعضى مريد شيطانش گفته و جمعى مست بادۀ محبتش خواندند. او نيز نه از شنعت ايشان نفرتى داشت و نه از ارادت آنان مسرتى به خود راه مى داد. در عهد فتحعلى شاه و محمدشاه و ناصرالدين شاه با غزل سرايى مى گذرانيد تا آنكه روزى سخن از خودستايى و دعوى خدايى او به عرض ناصرالدين شاه رسيد و امر همايونى به احضارش صادر گرديد. او نيز بعد از آستان بوسى شديداً انكار كرد و گفت: «من هفتاد سال دويدم تا حال به سايۀ خدا رسيدم. من كجا و اين هذيان كجا؟» در اثر آن لطيفه مورد انعام و تحسين و صله و آفرين شاهنشاهى شد و همواره ستايش آن شاه جم جاه را مى نگاشته تا در سال 1274 ه‍. ق درگذشت و از اشعار اوست:

داديم به يك جلوۀ رويت دل و دين را *** تسليم تو كرديم هم آن را و هم اين را

مى ديد اگر لعل تو را چشم سليمان *** مى داد در اوّل نظر از دست نگين را

گر ساكن آن كوى شود جان فروغى *** بيرون كند از سر هوس خلد برين را

ديوان غزليّات او در آخر ديوان قاآنى در تهران چاپ سنگى شده است.

شيرازى، چهارمين پسر وصال شيرازى آتى الترجمه، به نوشتۀ آثار عجم، از شعراى نامى شيراز كه فاضل كامل بلندپايه بود. در فضايل صورى و معنوى قدرى رفيع داشت. خط نسخ و شكسته را خوب مى نوشته است. در كتاب گلشن وصال تأليف روحانى شيرازى، پسر يزدانى بن وصال شيرازى فوق گويد: فرهنگ شاعرى بوده توانا كه در آغاز جوانى ادبيّات و رياضيّات را تكميل و رمل و جفر را نيز آموخت. به تشويق قاآنى زبان فرانسه را تحصيل و در هفت خط پيروى پدر و برادر خود،

داورى، را نموده و همّت بر كسب آنها گماشت؛ جز خط نستعليق كه آن را 333 به درجه اى كه انتظار داشت، نتوانست برساند و ساير خطوط را بسيار نيكو مى نوشت؛ خصوصاً خط ثلث كه نظير ياقوت مستعصمى بوده و چند قرآن به نقشۀ پدرش، كه با چهار خط تمام مى نمود، نوشته و از تأليفات و آثار قلمى اوست:

الصورة

فرهنگ شيرازى (95)

از اشعار اوست كه در مدح و ستايش حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام گويد:

هله شمع بزم صفوت در برج لافتايى *** گل گلشن ولايت مه برج هل اتايى

كه وسيلۀ نجاتى و صحيفۀ وجودى *** و خليفۀ رسولى و لطيفۀ خدايى

ز زلال عمربخشت قدحى به تشنگان ده *** نه ره است تشنه مردن چو تو مى كنى سقايى

من اگرچه درنيايم به شمار بندگانت *** به خدا كه عار دارم ز شهى به اين گدايى

نه ز موج بحر ترسم نه ز انقلاب دريا *** به سفينه اى نشستم كه در او تو ناخدايى

سگ پاسبان كويت چو برهنه پاى ديدم *** به هزار كفش زرّين ندهم برهنه پايى

ز سگان آستان تو گرفتم استخوانى *** كه غذاى روح بخشم به ملائك سمايى

مس كم بهاى فرهنگ چگونه زر توان شد *** نكند اگر عيار قدم تو كيميايى

وفات فرهنگ به نوشتۀ آثار عجم، به سال 1308 ه‍. ق و يا به نوشتۀ گلشن وصال، 1309 ه‍. ق در شيراز واقع شد و بنابر دويّمى، جملۀ «فاز بقول المالك القديم،

(إِنَّ اَلْأَبْرٰارَ لَفِي نَعِيمٍ‌) (انفطار، 13)» مادّۀ تاريخ وفات اوست و شرح حال دو پسرش، آهنگ و اورنگ، در محل 33(4) خود از اين كتاب اجمالاً نگارش يافته است و شايد در ضمن شرح حال وصال شيرازى نيز مذكور گردند.

يا حسين يا ابوالحسن بن ابى القاسم زيد بن حسين يا محمد بيهقى و يا خود نامش «حسن» و پدرش «حسين» و يا به نوشتۀ ذريعة، «ابوالحسن على بن ابوالقاسم زيد بن محمد» است؛ به هرحال، از اكابر و متبحّرين علماى اماميّۀ اواسط قرن ششم هجرت و عالمى است فاضل، متكلّم متبحّر، معروف به «فريد خراسان» و از اجلاّى مشايخ ابن شهرآشوب (متوفّى به سال 588 ه‍. ق) و نخستين كسى است كه كتاب مستطاب نهج البلاغه را شرح كرده است؛ چنانچه موافق نقل مستدرك الوسائل گويد كه احدى از فضلاى سلف اين كتاب را شرح نكرده و چند چيز مانع از اين خدمت گرديده است؛ چنانچه كسى كه در اصول متبحّر بوده، در علم امثال و لغت قصور داشته و كامل در آنها نيز از اصول طب و حكمت و علوم اخلاق بيگانه بوده و كسى هم كه در همۀ اينها به درجۀ كمال رسيده، در تواريخ و وقايع ايّام عرب اطّلاعى نداشته و كسانى هم كه در تمامى مراتب مذكوره متبحّر بوده اند، در نسبت دادن مندرجات نهج البلاغه به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام شبهه ناك بوده و اعتقادى به كلام آن حضرت بودن آنها نداشته و برخى هم با استكمال مقدمات مذكوره، درِ توفيق، كه از كنوز مخفيّۀ الهيّه است، به رويشان بسته شده و موفق به اين خدمت مهم دينى نگرديده اند و بعد از اين جمله گويد كه من در اين خدمت و شرح اين كتاب متقدّم به همه كس مى باشم. مقصود از نقل اين جمله همانا استيناس اذهان اهل علم به يك هزارم عظمت اين كتاب مستطاب و تذكّر مقامات علمى و فضلى و كمالى شارح آن مى باشد كه بالاجمال حاوى فروع و اصول و جامع معقول و منقول بوده و در ادبيّات و رياضيّات و علم امثال و لغت و طبّ و اخلاق و حكمت و تواريخ و سير باخبر و متبصّر و متبحّر بوده و مؤسّس سنّت حسنۀ شرح مذكور مى باشد. «جزاه اللّه عن الاسلام و عن اميرالمؤمنين عليه السلام آلاف جزاء» و از تأليفات اوست:

وى به سال 565 ه‍. ق در 66 سالگى وفات يافت.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 212؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 292؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

طوسى، مكنّى به «ابوالحسن»، در عرفان و حكمت ماهر و در اعمال رصدى خبير بود.

در سال 657 ه‍. ق، كه سال تأسيس رصد مراغه است، به مراغه آمد و بعضى از كارهاى مهم رصدى از طرف خواجه نصير طوسى بدو محول شد. بعد از وفات خواجه به بغداد رفته و اخيراً به اصفهان آمد و روز عيد فطر سال 699 ه‍. ق درگذشت. او غير از على بن عبدالكريم باكويى مى باشد كه او نيز كنيۀ «ابوالحسن» و لقب «فريدالدين» داشته و از مبرّزين رياضيّين قرن ششم و مؤلف زيج علايى است كه در سال 541 ه‍. ق تأليفش داده و زمان وفاتش معلوم نيست.

منابع: اطلاعات متفرقه.

فريدالدين، على بن عبدالكريم --> فريدالدين، على بن حيدر بن على

فريدالدين، محمد بن ابراهيم --> عطار، محمد بن ابراهيم

اصفهانى، مكنّى به «ابومضر»، ملقّب به «فريدالعصر»، در نحو و طب و لغت، فريد عصر و وحيد زمان خود، بلكه در تمامى انواع كمالات بى بدل و ضرب المثل و مدتى در خوارزم مرجع استفادۀ اكابر و زمخشرى سالف الترجمه و جمعى ديگر از اكابر وقت از تلامذۀ وى بوده و از علوم و معارف و مكارم اخلاق وى استفاده نموده و حظّى وافر برده اند. سبب ترويج مذهب معتزله در خوارزم نيز همين صاحب ترجمه بوده و در اثر جلالت و عظمتى كه داشته، مردمان آن نواحى بدان مذهب گراييدند و در سال 507 ه‍. ق در مرو درگذشته و زمخشرى مرثيّه اش گفت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 123.

بن مصطفى وجدى بن على رشاد، از افاضل عصر حاضر ما بوده و تأليفات وى شاهد صادق و بهترين معرّف 336 مراتب علميّه اش مى باشد:

ولادتش در سال 1875 م بوده است.

منابع: اطلاعات متفرقه.

مصطلح رجال و موكول بدان علم است.

فزارى

فزارى⁽¹⁾

2374 و 2375. فزارى، ابراهيم بن حبيب (... - 188 ه‍. ق)

بن سليمان بن سمرة بن جندب، شيعى المذهب، فزارى القبيله، كوفى البلده، ابواسحاق الكنيه، از مشاهير حكما و رياضيّين اسلامى قرن دويم هجرى و منجّم مخصوص منصور دوانيقى (136-158 ه‍. ق) و از اولاد سمرة بن جندب صحابى و در آن اوان در علوم رياضيّه مشهور و نخستين كسى است از مسلمانان كه در دورۀ اسلامى اسطرلاب ساخته و خطوط معهوده بر آن وضع نموده و بدان عمل مى كرده

است و از آثار قلمى علمى اوست:

در سال 188 ه‍. ق درگذشت.

337 مخفى نماند كه محمد، پسر همين ابراهيم، مكنّى به «ابوعبداللّه»، نيز اديبى است فاضل منجّم از تلامذۀ اصمعى و مازنى كه در سال 156 ه‍. ق از طرف منصور دوانيقى به تأليف كتابى در نجوم مأمور شد و او نيز كتابى در اين موضوع تأليف و به سند هند ش موسوم داشت كه تا زمان مأمون عباسى معمولٌبه بوده و محمد بن موسى خوارزمى هم همين كتاب سند هند را در زيج مشهور خود كه معمولٌبه بلاد اسلام بوده، ملخّص كرده است و سال وفات محمد به دست نيامد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 1]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 112؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 30؛ ابن قفطى، على بن يوسف، اخبار العلماء باخبار الحكماء (تاريخ الحكماء)، ص 42؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 4، ص 175.

فزارى، اسماعيل بن موسى --> سدى، اسماعيل بن عبدالرحمان

كوفى فزارى يا محاربى، مكنّى به «ابوالحسن» يا «ابويحيى»، از محدّثين قرن دويم هجرت مى باشد كه حال او بين علماى رجال محل خلاف و جدال است؛ بعضى از ايشان به ساقط و مدلس و متروك الحديث موصوفش داشته و بعضى ديگر به صدوق و موثّق بودن و تشيّع او، بلكه افراط او در تشيّع تصريح كرده و به قول بعضى، عيبى غير از تشيّع نداشته است. در تاريخ بغداد هم گويد: گمان دارم كه طعن وى به جهت تشيّع بوده باشد، والاّ در روايات خود صادق است و در سال 184 ه‍. ق درگذشت.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 2، ص 25؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 12، ص 45.

فزارى، محمد بن ابراهيم --> فزارى، ابراهيم بن حبيب

موافق آنچه در حرف باء از ذريعه از باب القاب رياض العلماء نقل كرده، از علماى عهد صفويّه بوده و كتاب اللّجين الطّبريّة در تواريخ و مناسبات آنها از او و مشتمل بر فوايد جليلۀ تاريخيّه مى باشد و در همين موضع از ذريعة گويد كه بحيره (با صيغۀ مصغّر) فارسى است در حكايات تاريخيّه و احوال طبقات وزرا و غرايب حيوانات و جبال و عيون و انهار و ابنيه و غير اينها، تأليف ملا فزونى استرآبادى معاصر صفويّه و در تهران چاپ شده است. نيز در حرف تاء از ذريعه گويد كه تاريخ بحيره فارسى است و در ايران چاپ شده و تأليف ميرزا عبدالكريم 338 بن عباسقلى قمى تفريشى است، انتهى. از تلفيق اين دو كلام ذريعه استكشاف مى شود كه عبدالكريم بن عباسقلى نام همان ملا فزونى مذكور است. اما اختلاف قمى و تفريشى و استرآبادى سهل و نظاير آن بسيار مى باشد كه بالفرض يكى از بلاد مذكوره موطن اصلى و ديگرى محل ولادت و سيّمى محل اقامت است و هكذا؛ بلكه تفريش از توابع قم بوده و هر تفريشى را قمى گفتن نيز درست باشد.

نگارنده گويد: مقدمه اى كه در اوّل كتاب بحيره نوشته شده، ظاهر است در اينكه عبدالكريم بن عباسقلى قمى تفريشى طابع و ناشر كتاب بحيره بوده، نه مؤلف آن و هم در عهد سلطان احمدشاه قاجار مؤسّس مدرسۀ معارف اسلاميّه در تهران بوده است، ولى مؤلف تاريخ بحيره، چنانچه مذكور شد، در عهد صفويّه بوده و از مطاوى كلمات خودش در بحيره برمى آيد كه در اوايل قرن يازدهم هجرت مى زيسته است؛ من جمله در صفحۀ 483 تاريخ مذكور چاپ تهران سال 1328 ه‍. ق (غشكح) در ضمن عجايب كون مطلبى گفته كه عين عبارتش اين است:

الاعجوبه: آنچه محرّر اين رساله را مشاهده افتاد، آن است كه در اقصاى شرقى هند به تاريخ 1017 ه‍. ق خيرالبشر در يكى از قصبات آن ملك موسوم به «عثمان پور» مارى هر شبه از درختى فرياد مى آورد و تا چهار نوبت اين عبارت را مى گفت كه «حقى حقى» و تا صباح كار او اين بود و قريب به شش ماه كه فقير در آن قصبه بود، يك شب آن مار ترك اين ذكر نكرد و خدا گواه است كه اين كلمه را به فصاحتى ادا كردى كه هيچ تفاوت نبودى از گفتن او تا گفتن آدمى فصيح، انتهى.

اين گونه نوادر و عجايب و غرايب در حدود همان تاريخ و پيش از آن و بعد از آن در

آن كتاب بسيار است، والعهدة عليه. بارى، بعد از اين جمله كه زمان تقريبى فزونى استرآبادى مؤلف بحيره و «عبدالكريم» نبودن اسم او معلوم گرديد، گوييم: در كتاب تذكرة الشعراى موسوم به نگارستان سخن تأليف نورالحسن خان از ادباى هند، كه در سال 1292 ه‍. ق تأليف و هم در آن سال در مطبعۀ شاه جهانى بهوپال از بلاد هند چاپ شده، گويد: فزونى مير محمود استرآبادى به فزونى كمال در اين فنّ (شاعرى) صدر مدرسۀ استادى بوده و از اوست:

شادم به رستگارى روز جزا كه هيچ *** دوزخ به انتقام گناهم نمى رسد

339 در تذكرة الشعراى موسوم به روز روشن تأليف محمد مظفّر حسين متخلّص به «صبا» بن محمد يوسف على از ادباى هند، كه در سال 1296 ه‍. ق تأليف و به فاصلۀ يك سال در مطبعۀ مذكوره چاپ شده، نيز گويد: فزونى استرآبادى نامش «مير محمود» ميان او و ميان فزونى سبزوارى، كه متحدالاسم والتخلّص والعمر والعصر بودند، در شهر اصفهان اتّحاد مكانى و مودّت روحانى اتفاق افتاده و از اوست:

زين آب و گلت نيافريد است اى حور! *** آورده در آفرينشت خالق نور

خاك از مشك بهشت و آب از كوثر *** باد از دم عيسى، آتش از شعلۀ طور

ايضاً

از ضعف بر رخ تو نگاهم نمى رسد *** وز دل به لب ز بيم تو آهم نمى رسد

شادم به رستگارى روز جزا كه هيچ *** دوزخ به انتقام گناهم نمى رسد

در تذكرة الشعراى صبح گلشن نام تأليف مولوى محمد محيى الدين خان (ذوق) كاكورى، كه يك سال بعد از اتمام تأليف آن در سال 1295 ه‍. ق در مطبعۀ فوق چاپ شده، گويد: فزونى استرآبادى مير محمد، خوش طبع و خوش رفتار و خوش گفتار بود؛ در بعض علوم ممارست داشت؛ در بازى شطرنج از شاطران گوى سبقت مى ربود؛ خط شكسته درست مى نگاشت؛ با پير محمد فزونى سبزوارى معاصر بود؛ ماليخوليا پيدا كرده و با فزونى جنون در اصفهان جادّۀ عدم پيمود؛ پس ظاهر كلام آنكه فزونى استرآبادى دو تن بوده و مير محمد فزونى غير از مير محمود فزونى مى باشد، لكن به قرينۀ معاصر بودن فزونى سبزوارى در هر دو تذكرۀ روز روشن و صبح گلشن مصرح است علاوه بر دو رباعى مذكور فوق، كه در روز روشن به مير محمود فزونى استرآبادى نسبت داده بود، در صبح گلشن به مير محمد فزونى استرآبادى منسوب

داشته، اتحاد و يكى بودن آنها در نظر جلوه گر است؛ منتهايش آنكه در يكى از اين دو تذكره نام فزونى اشتباه و يكى از محمود و محمد مشتبه به ديگرى شده و ظاهراً خط نسخۀ مأخذى صبح گلشن جورى بوده كه لفظ «محمود» در كتابت «محمد» خوانده مى شده؛ چنانچه نام فزونى سبزوارى را نيز، كه در روز روشن «مير محمود» بوده، «پير محمد» نوشته است؛ به هرحال، چنانچه مشاهده مى شود، در هيچ كدام از اين سه تذكرۀ گلستان سخن و روز روشن و صبح گلشن به زمان فزونى استرآبادى تصريحاً يا تلويحاً تعرضى نشده و تأليفى نيز بدو نسبت نداده اند. اينك احتمال مى رود كه 340 فزونى استرآبادى مؤلف تاريخ بحيره غير از اينها باشد كه در اين سه تذكره نگارش داده اند.

چنانچه فوقاً اشاره شد، ظاهراً همان فزونى استرآبادى، مير محمود است كه در صبح گلشن به هر وسيله اى كه بوده، نامش را «مير محمد» نوشته است.

فزونى استرآبادى، مير محمود --> فزونى، ملا فزونى استرآبادى

پسر ملا جلال، نقاش و پاكيزه طبع و معتدل مزاج و خوش تلاش و از اوست:

پروانه صفت دشمن بال و پر خويشم *** پيوسته تپان بر سر خاكستر خويشم

زمان زندگانى او به دست نيامد.

منابع: تذكرۀ صبح گلشن.

فزونى سبزوارى، مير محمد --> فزونى سبزوارى، مير محمود

به نوشتۀ تذكرۀ روز روشن، نامش «مير محمود» و با فزونى استرآبادى متحدالاسم والتخلّص والعصر والعمر بودند. نوبتى به هندوستان آمد و به بلاى ناگهانى ارتكاب جريمۀ خون ناحق در شهر كرنال مبتلا گرديده و چارۀ كار جز گريز به اصفهان نديد و از اوست:

بازآ كه ديده ها به ره انتظار تو *** اميدوار از مژه بيرون نشسته اند

در حيرتم كه بر در و ديوار چون به هم *** بى اضطراب ليلى و مجنون نشسته اند

ديگر اسم و زمان زندگانى او را اصلاً ننوشته است. از تذكرۀ نشتر عشق نقل كرده كه نام فزونى سبزوارى «مير محمد» بوده است. بارى، در تذكرۀ نگارستان سخن نيز بدون ذكر اسم و زمان و عمر و غيره همين قدر گويد: فزونى سبزوارى سرآمد نخل بندان رياض سخن با فزون گل كارى و از اوست:

اين خوارى از تو مى كشم اى دل! تو خون شوى *** ورنه مرا به دوستى او چه كار بود

ايضاً

گرد سرت شوم به فزونى ستم مكن *** آخر چه شد اسير تو شد بندۀ خداست

نگارنده گويد: بهتر از بعض عبارات پردازى ها صرف اوقات در نوشتن اسم و زمان و ديگر مزاياى حال ارباب كمال است.

341 2381. فزونى سمنانى

در تذكرۀ صبح گلشن مذكور فوق، بدون ذكر اسم و نسب و زمان و ديگر مزاياى حالش، گويد: فزونى از خطّۀ سمنان ظهور گرفته و به فزونى نكته دانى شهرت پذيرفته و از اوست:

اى دل! منال چرخ به كام كسى نشد *** فيروزۀ سپهر به نام كسى نشد

گرد سرت شوم به فزونى ستم مكن *** اظهار عشق كرد و غلام كسى نشد

ايضاً

هر شام و سحر سرشك طوفان زايم *** بندد به سلاسل تموج پايم

همچون نى نودميده ايّام نهد *** بندى هر روز تازه بر اعضايم

از تعمق در اشعار و بعضى از مزاياى ديگر، اتحاد و يكى بودن بعضى از اين اشخاص متخلّص به «فزونى» با بعضى ديگر مستبعد نبوده و قضاوت اين موضوع، اگر لازم باشد، موكول به تتبّع خود علاقه مندان است.

موكول به علم شريف رجال است.

فسوى

فسوى⁽¹⁾

فسوى، حسن بن احمد --> فارسى، حسن بن احمد

فسوى، زيد بن على --> فارسى، زيد بن على بن عبداللّٰه

فسوى، ميرزا كمال الدين محمد بن معين الدين --> ميرزا كمالا

فشاركى

فشاركى⁽²⁾

بن امير سيد قاسم، طباطبايى فشاركى اصفهانى، از اكابر علماى اماميّۀ اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرى و از 342 تلامذۀ حاج ميرزا محمدحسن شيرازى آتى الترجمه مى باشد. در حال حيات استاد مذكورش در سامره مرجع تدريس بود. بعد از وفات او به نجف مهاجرت كرد و حوزۀ درس نيز بدان ارض اقدس انتقال يافت و مرجع استفاده اكابر وقت گرديد. حاج ميرزا حسين نايينى آتى الترجمه و حاج شيخ عبدالكريم حائرى سالف الترجمه (به عنوان آية اللّه، حاج شيخ عبدالكريم) و نظاير ايشان نيز از تلامذۀ وى بوده اند و در كلمات بعضى از اجلّه به «استاد كبير» هم موصوف مى باشد. با وجود فراهم بودن وسايل مقتضيه، به امور رياست اعتنايى نكرد و فقط به تدريس و تكميل نفس پرداخت. از آثار قلمى اوست:

وفات او در سيم ذى قعدۀ سال 1316 يا 1318 ه‍. ق در نجف واقع گرديد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

الصورة

ملا محمدحسين فشاركى (96)

از اكابر علماى اماميّۀ اواسط قرن حاضر چهاردهم هجرت، فقيه اصولى، اديب متكلّم رجالى، از تلامذۀ شيخ زين العابدين مازندرانى و حاج ميرزا حبيب اللّه رشتى و ميرزاى شيرازى حاج ميرزا محمدحسن بوده و از مشايخ اجازۀ روايتى آقاى نجفى سيد شهاب الدين مقيم قم مى باشد و از تأليفات اوست:

شب سه شنبه هشتم ذى قعدۀ 1353 ه‍. ق در اصفهان وفات يافت.

منابع: اطلاعات متفرقه.

343 2384. فصيحى، على بن ابى زيد محمد بن على استرآبادى (... - 516 ه‍. ق)

معروف به «ابن ابى زيد»، اديبى است فاضل نحوى شيعى امامى، مكنّى به «ابوالحسن»، ملقّب به «فصيحى» كه از مشاهير ادبا و نحويّين و شاگرد شيخ عبدالقادر جرجانى و استاد حيص بيص سالف الترجمه و ملك النحاة حسن بن صافى آتى الترجمه بود. پس از مدتى به بغداد رفت و بعد از خطيب تبريزى، يحيى سالف الترجمه به مدرّسى مدرسۀ نظاميۀ بغداد منتصب شد و عاقبت به جهت تشيّع، كه خودش نيز انكار نداشته و مى گفته است كه من از سر تا پا شيعه هستم، از مقام مدرّسى معزول گرديد و به جاى او ابن الجواليقى، موهوب بن احمد آتى الترجمه تعيين شد؛ پس وى عزلت گزيده و از مردم كناره كشيده و تلامذۀ او باز در خانه اش حاضر درس مى شدند. فصيحى اشعارى در ردّ ابن سكرۀ نحوى لغوى بغدادى كه در حرمت متعه انشا كرده بوده، گفته كه در روضات الجنّات و همچنين در تفسير آيۀ شريفۀ (فَمَا اِسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ‌) (نساء، 2(4) از تفسير روض الجنان ابوالفتوح رازى منقول است.

فصيحى روز چهارشنبه سيزدهم ذى حجۀ سال 516 ه‍. ق در بغداد وفات يافت و ازآن رو كه كتاب فصيح نام ثعلب نحوى را بسيار مطالعه كرده و تدريس مى نموده، به همين عنوان (فصيحى) ملقّب و مشتهر گرديده است.

منابع: شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 116؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 485؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 213؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 374؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3412؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 15، ص 66.

فضل نعمتى --> حروفى

گاهى در اصطلاح فقها، زراره، بكير، فضيل، بريد، محمد بن مسلم را گويند كه بعضى از ايشان در اين كتاب مذكور و بعضى ديگر موكول به كتب رجاليّه است.

344 2386. فضولى، محمد بن سليمان (... - 976 ه‍. ق)

الصورة

شيخ محمد فضولى (97)

حلّى الولاده، بغدادى المنشأ والاقامه، فضولى الشهره، شاعرى است حقايق ترجمان و آتشين بيان از اكابر شعراى قرن دهم هجرى كه اشعار مؤثّر و سوزناك بسيارى بيشتر با زبان تركى بسيار فصيح و مليح انشا كرده و گاهى به زبان عربى و فارسى نيز شعر مى گفته است. هنگامى كه سلطان سليمان خان قانونى، دهمين سلطان عثمانى (926-974 ه‍. ق)، عازم فتح عراقين بوده، فضولى نيز اشعارى توسط ابراهيم پاشا،

صدر اعظم، تقديم دربار همايونى كرد و مشمول عنايات سلطانى گرديد و فرمانى داير بر توظيف او از مال اوقاف شرف صدور يافت. از آثار قلمى اوست:

از اين آثار او محبت خانوادۀ رسالت صلى الله عليه و آله ظاهر، بلكه از بعض اشعار او كه هريك از ائمّۀ اطهار عليهم السلام را تا حضرت صاحب الامر - عجل اللّه فرجه - ستوده، شيعۀ اثناعشرى بودن وى استظهار مى شود و از اشعار فارسى اوست:

345

اگر عمرها مردم بدسرشت *** بود همدم حوريان بهشت

در آن محفل پرصفا روز و شب *** ز جبريل خواند فنون ادب

بدان اعتقادم سرانجام كار *** نگردد از او جز بدى آشكار

وگر سال ها گوهر تابناك *** فتد خوار و بى قدر بر روى خاك

بر آنم كه كمتر نشيند غبار *** ز خاكش بر آيينۀ اعتبار

چو از خاك خيزد همان گوهر است *** شهان را برازندۀ افسر است

ايضاً

آسودۀ كربلا به هر حال كه هست *** گر خاك شود نمى شود قدرش پست

برمى دارند و سبحه اش مى سازند *** مى گردانندش از شرف دست به دست

ايضاً

ز بيم دشمنى ام اى رقيب ايمن باش *** كه مهر او به دلم جاى كين كس نگذاشت

نيز از اشعار تركى فضولى است:

يا رب ره عشقونده بنى شيدا قيل *** احكام عبادتين بنا اجرا قيل

نظارۀ صنعنده بنى بينا قيل *** اوصاف جميلنده ديليم گويا قيل

ايضاً

هر گورن عيب ايتدى آب ديدۀ گريانيمى *** ايلديم تحقيق گورمش كيمسه يوخ جانانيمى

هانسى بتدور بيلمرم ايمانيمى غارت ايدن *** سنده ايمان يوخ كه سن آلدون دييم ايمانيمى

اى فضولى جانه يتمشديم گوگلدن شكركيم *** باغلاديم بير دلبره قورتارديم اوندان جانيمى

وفات فضولى به سال 963 يا 970 يا 971 يا 976 ه‍. ق در حلّه واقع شد و بنابر اوّل، جملۀ تركى «گچدى فضولى» مادّۀ تاريخ اوست؛ يعنى فضولى درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 250]؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 5، ص 205؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3416.

در مطاوى كلمات رجال و تراجم مذكور و دانستن آن محل توجه ارباب رجوع مى باشد. (با دو فتحه) فرقه اى است از شيعه كه به امامت شش امام تا امام جعفر صادق عليه السلام معتقد بوده و بعد از آن حضرت، فرزندش، عبداللّه افطح، را امام دانند، زيرا كه اكبر اولاد آن حضرت بوده است و ظاهر اين جمله، كه موافق مجمع البحرين و بعضى ديگر نوشته شد، آنكه ايشان هفت امامى بوده و عبداللّه افطح را امام قائم منتظر دانند، لكن در مقباس الهداية گويد كه ايشان سيزده امامى بوده و علاوه بر دوازده امام، عبداللّه افطح را نيز امام دانسته و او را امام هفتم يا موافق قول شهيد، امام هشتمين دانند و از 346 مسالك و منتهى نيز به همين روش نقل شده و به هرحال، ايشان را «فطحيّه» گفتن به جهت انتساب به عبداللّه افطح بوده و آن، كسى را گويند كه سرش يا پاى هايش پهناور باشد و هريك از افراد اين فرقه را «فطحى» نامند.

بارى، لفظ «فطحيّه» در اصطلاح ملا محسن فيض در وافى، چهار تن از آن فرقه است كه در اسانيد روايات تهذيب و كافى واقع و عبارت از احمد بن حسن عن عمرو بن سعيد عن مصدق بن صدقة عن عمّار بن موسى است؛ چنانچه در وافى در موقع نقل

روايتى كه اين چهار تن در سند آن واقع شده باشد، به عوض تعداد اسامى شان به عبارت «فطحيّه» اكتفا مى نمايد.

فغانى --> بابا فغانى

فقها --> اصحاب اجماع

(به ضمّ اوّل و فتح ثانى) جمع فقيه مى باشد و در اصطلاح رجالى، موافق نوشتۀ كشى، بعضى از اصحاب ائمّۀ اطهار عليهم السلام است.

كه در مطاوى كلمات بعضى از كتب رجال و تراجم مذكور مى باشد، اصطلاح عامّه هفت تن از تابعين است كه در مدينه علم فقه و احكام دينيّه و احاديث نبويّه را از اصحاب حضرت رسالت صلى الله عليه و آله فراگرفته و مسلمين را تعليم مى نمودند. ايشان محور فقه عامّه بودند و احكام فقهيّه از همين هفت تن در اقطار عالم انتشار يافت و همه شان در يك عصر در مدينه جمع و امر فتوا بعد از صحابه بديشان مختص بود و ديگران حق فتوا دادن نداشته اند و اين عنوان (فقهاء سبعه) به همين جهت، بديشان اختصاص يافته است؛ مثل ائمّۀ اربعه، زهّاد ثمانيه، عشرۀ مبشّره، قضات سته، قراء سبعه يا عشره كه هريكى در محل مقتضى از اين كتاب نگارش يافته است، والاّ در همان عصر فقهاى سبعه، بسيارى از علماى تابعين وجود داشته اند و اسامى فقهاى سبعه در اين دو بيت، كه به تصحيح فوائد البهيّة از ابن الابيض آتى الترجمه است، جمع مى باشند:

ألا كل مَن لايقتدى بأئمة *** فقسمته ضيزىٰ عن الحق خارجة

فخذهم عبيداللّه عروة قاسم *** سعيد سليمان ابوبكر خارجة

347 از بعض تواريخ عامّه نقل است كه از خواص اين اسامى هفت گانه آنكه اگر مجموع آنها را نوشته و بر سر ببندى، صداع و دردسر را زايل گرداند و در حبوبات هم از صدمۀ كرمش محفوظ دارد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 98؛ لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 203؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 269؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 690.

در اينجا به شرح حال اجمالى هريك از فقهاى سبعه مى پردازيم:

الف) ابوبكر بن عبدالرحمان (... - 94 ه‍. ق)

بن حارث بن هشام بن مغيرة بن عبداللّه بن عمر بن مخزوم قرشى مخزومى، ملقّب به «راهب قريش»، از سادات تابعين و نامش نيز «ابوبكر» مى باشد كه در سال 94 ه‍. ق، كه به جهت فوت جماعتى از فقها به «سنة الفقها» معروف است، وفات يافت و سالم بن عبداللّه بن عمر خلف وى گرديد و حارث مذكور فوق، برادر ابوجهل و از جملۀ صحابه بوده است. بعضى خود سالم مذكور و برخى ابوسلمة بن عبدالرحمان بن عوف را به عوض ابوبكر از فقهاى سبعه دانند، لكن از فقهاى سبعه بودن شش تن ديگر مذكور ذيل مسلم كل بوده و محل ترديد نمى باشد.

منابع: لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 203؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 269؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 185.

ب) خارجة بن زيد بن ثابت (... - 100 ه‍. ق)

انصارى، مكنّى به «ابوزيد»، تابعى جليل القدر كه زمان عثمان بن عفان را ديده و در سال 99 يا 100 ه‍. ق درگذشته و پدرش نيز از اكابر صحابه بوده است.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 185؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 269.

ج) سعيد بن مسيب بن حزن (... - 105 ه‍. ق)

بن ابى وهب بن عمرو بن عائذ بن عمران بن مخزوم، مدنى قرشى مخزومى، مكنّى به «ابومحمد»، از سادات تابعين و افقه فقهاى سبعه، بلكه اعلم تمامى تابعين و به عقيدۀ اهل مدينه، افضل ايشان و علاوه بر فقه و حديث، عابد زاهد متّقى و به عقيدۀ اهل كوفه، مانند اويس قرنى بوده است. مى گفته است كه به اعوان ظلمه با چشم درست نگاه نكنيد و از ته دل در مقام انكار ايشان باشيد كه اعمال صالحۀ شما باطل و ضايع نگردد. مدت سى سال در موقع شروع به اذان در مسجد بود. چهل سال نماز جماعت در فرايض از او فوت نشد و پنجاه سال شب زنده دار بود. شب ها نمى خوابيد و با وضوى نماز عشا نماز صبح مى خواند و با همۀ اينها در سنّ 84 سالگى مى گفته كه ترسناك ترين چيزها نزد من زنان است.

348 عبدالملك بن مروان در خواب ديد كه چهار مرتبه در محراب شاشيد؛ پس هراسان از خواب بيدار شد و تعبير آن را از سعيد خواستار گرديد. سعيد گفت: «چهار پسر صلبى تو به خلافت مى رسند». چنانچه ان شاءاللّه تعالى در خاتمۀ باب كنى در ذيل عنوان بنى اميّه اشاره خواهيم كرد، آن تعبير وقوع يافت و هشام و وليد و سليمان و يزيد، پسران عبدالملك، به خلافت رسيدند. سعيد از سعد بن ابى وقاص و پدرزن خود، ابوهريره و ديگر اصحابه روايت كرده و تسنّن و تشيّع او بين علماى تراجم و رجال محل جدال و تشيّع او مصرّح به بعضى از اخبار صادقيّه و رضويّه هم مى باشد. در روضات الجنّات به استناد دامادى ابوهريره و تلمّذ سعد بن ابى وقاص و مقبول بودن وى نزد عموم عامّه و فتوا دادن او برخلاف مذهب شيعه و منسلك بودن او در سلك فقهاى سبعۀ عامّه و حاضر نشدن او در وقعۀ كربلا و روايت نكردن او از حضرات معصومين عليهم السلام و مواليان ايشان و مانند اينها قطع به تسنّن وى كرده و اصلاً احتمال تشيّع در وى نداده است. بلى، مقام وثاقت غير از تشيّع بوده و مستلزم يكديگر نمى باشند. در تنقيح المقال ثقه و عادل و امامى بودن او را تقويت نموده و ما هم تحقيق مراتب را، اگر لازم باشد، موكول به كتب مربوطه مى داريم. ولادت سعيد در سال دويم خلافت عمر و وفاتش در سال 91 يا 92 يا 93 يا 94 يا 95 و يا در 105 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 269 و 311؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 222؛ شعرانى، عبدالوهاب، لواقح الأنوار فى طبقات السادة الاخيار، ج 1، ص 26؛ كتب رجاليه.

د) سليمان بن يسار (... - 107 ه‍. ق)

مكنّى به «ابوايوب» يا «ابوعبدالرحمان» يا «ابوعبداللّه»، آزادكردۀ ميمونه، حرم محترم حضرت رسالت صلى الله عليه و آله، يكى از فقهاى سبعه، عالم و عابد و زاهد و قوۀ فهم او از سعيد بن مسيب مذكور فوق هم بيشتر بوده؛ اگرچه سعيد افقه و اعلم مى باشد. زهرى و جمعى از اكابر از وى روايت كرده و او هم از امّسلمه و ابوهريره و ابن عباس روايت مى نمايد.

در سال 94 يا 100 يا 107 ه‍. ق در 73 سالگى درگذشت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 229؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 269.

ه‍) عبيداللّه بن عبداللّه بن عتبة بن مسعود (... - 102 ه‍. ق)

مخزومى هذلى مدنى، مكنّى به «ابوعبداللّه»، 349 از اعلام و سادات تابعين و يكى از فقهاى سبعه و برادرزادۀ عبداللّه بن مسعود صحابى بود. اكثر اصحاب را ديده و در سال 98 يا 99 يا 102 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 293؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 269.

و) عروة بن زبير بن عوام بن خويلد (26-94 ه‍. ق)

قرشى اسدى مدنى، مكنّى به «ابوعبداللّه»، عالم عابد زاهد و يكى از فقهاى سبعه، مادرش اسماء بنت ابى بكر خليفه و پدرش زبير از صحابه و يكى از عشرۀ مبشره و پسر صفيه، عمۀ حضرت رسالت صلى الله عليه و آله بود. او از خالۀ خود، عايشه، روايت كرده و زهرى نيز از او روايت مى نمايد. وقتى، براى ديدن و ملاقات عبدالملك بن مروان اموى از مدينه مسافرت كرد. در همان سفر مبتلا به شقاقلوس گرديد و يك پاى او را بريدند و در اثر زهد و ورع همين قضيۀ بريدن پا را مجازات باطنى آن مسافرت، كه در نظر اهل حقيقت منافى مقام زهد و تقوا مى باشد، دانند. از كثرت توغل در زهد و عبادت همان شب بريدن پا نيز اذكار و اوراد مقرّرى خود را متروك نگذاشت. در همان سفر پسرش، محمد، نيز از صدمۀ لگد اسب درگذشت. اينك بعد از مراجعت به مدينه مى گفته است: (لَقَدْ لَقِينٰا مِنْ سَفَرِنٰا هٰذٰا نَصَباً) (كهف، 62). عروه به فاصلۀ هشت سال از اين قضيه در سال 93 يا 94 ه‍. ق در ديهى فرع نام از ناحيۀ ربذه در چهار منزلى مدينه درگذشت و ولادتش در سال 22 يا 2(6) ه‍. ق بوده است. او نخستين كسى است كه در مغازى و غزوات تأليف كتاب نموده و چاه عروة هم در مدينه، كه در تمامى مدينه آبى گواراتر از آب آن نيست، از احداثات همين عروة بوده و بدو منسوب است.

نادره: در همان سال بريدن پاى عروه جمعى از بنى عبس، كه در ميان ايشان شخصى نابينا هم بوده، نزد وليد مذكور آمدند. وليد از سبب نابينايى او استفسار نمود. گفت:

«ثروت من از تمامى اين قبيله فزون تر بود. شبى در صحرا به سر مى برديم. به ناگاه سيل عظيم خانه براندازى آمد و تمامى مال و اهل و عيال و اولاد مرا برد. فقط يك شتر چموش و بچۀ نوزادى از صدمۀ آن سيل خلاص يافتند. آن بچه را گذاشته و خواستم كه آن شتر را رام گردانم. صداى بچه به گوشم رسيد كه ديدم گرگش مى خورد؛ پس به طرف شتر رفتم كه نگه دارم. 350 به ناگاه پايش را به رويم زد و هر دو چشمم نابينا شد.

اينك در ظرف يك شب مال و اهل و عيال و فرزندانم بالتمام از دست رفتند و خودم نيز كور شدم». وليد گفت: «اين مرد را نزد عروه ببريد تا ببيند كسانى هستند كه ابتلاى ايشان بيشتر از ابتلاى وى مى باشد».

منابع: شعرانى، عبدالوهاب، لواقح الأنوار فى طبقات السادة الاخيار، ج 1، ص 26؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 343؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 269. فقير

ز) قاسم بن محمد بن ابى بكر خليفه (... - 108 ه‍. ق)

مكنّى به «ابومحمد»، ملقّب به «ديباج»، از سادات تابعين و يكى از فقهاى سبعه بود. از جمعى از صحابه روايت كرده و جمعى از تابعين نيز از او روايت نموده اند و مادرش شاه فرزند دختر يزدجرد بن شهريار، آخرين ملوك عجم بوده. اينك خاله زادۀ حضرت امام سجّاد عليه السلام مى باشد، بلكه به فرمودۀ روضات الجنّات، داماد و به مدلول بعضى اخبار صادقيّه، طرف وثوق آن حضرت هم بوده و در سال 101 يا 102 يا 108 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 456؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 265.

اديب شاعر هندى، متخلّص به «فقير»، از شعراى اوردوزبان شهر شاه جهان آباد هند كه با امير قدرت اللّه قاسم آتى الترجمه معاصر بود. از اكابر علماى آن سامان تحصيل فقه و كلام و حديث نمود. غالباً با فقرا و دراويش معاشرت داشت؛ عاقبت از بركت آن معاشرت، ترك علايق كرده و قدم به طريقت گذاشت. بسيار باكمال و شيرين مقال و فصيح و بليغ، در غوامض عروض و قافيه و صنايع بديعيّه خبير و در هريك از آنها اثرى داشته و كرامات دوازده امام معصوم عليهم السلام را با فصاحت تمام نظم كرده و به سعادت ابدى نائل گرديده است. از آثار او كتاب حدائق البلاغة مى باشد كه به نام بيان و بديع و عروض و قوافى و معمّا و سرقات شعريّه به پنج حديقه و يك خاتمه مشتمل و در سال 1263 ه‍. ق در مطبعۀ نولكشور هند چاپ و ديوان فقير هم در حدود هفت هزار بيت بوده و از اوست:

نيست ممكن كه به يك شهر دو سلطان باشد *** در دل هركه غم اوست غم عالم نيست

ايضاً

در ملك وجود پادشاه است على *** جان و تن و عقل را پناه است على

چشم همه كائنات ختم رسل است *** در مردم اين چشم، نگاه است على

351 فقير به سال 1183 ه‍. ق در 68 سالگى مابين هند و بصره در دريا غرق شد.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 199؛ قاسم قادرى، مير قدرت اللّه، مجموعۀ نغز، ج 2، ص 76؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 6، ص 282.

(سه شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

در اخبار و آثار دينيّه بيشتر كنايه از وجود مقدس حضرت موسى بن جعفر عليهما السلام بوده و گاهى در حضرت صادق عليه السلام نيز استعمال نمايند. بروجردى گويد:

و جعفر شيخ فقيه عالم *** لكن كثيراً المراد كاظم

در اصطلاح فقها، عبارت از على بن بابويه قمى مدفون در قم است كه شرح حالش در باب كنى به عنوان ابن بابويه، على بن حسين خواهد آمد. در اصطلاح عامّه، ابوبكر محمد بن عبدالباقى حنبلى است كه از فقهاى حنبليّه بوده و در منطق و حساب و تاريخ و هيئت و اكثر علوم متداوله خبير و در سال 535 ه‍. ق در حدود 93 سالگى در بغداد وفات و در مقبرۀ باب الحرب نزديكى قبر بشر حافى مدفون گرديد.

منابع: عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 145.

فقيه بلخى، محمد بن عبداللّه --> ابوحنيفۀ صغير

فقيه كاظمى، قاسم بن محمد --> ابن الوندى، قاسم

معروف به «فقيه شهيد يمانى»، از علماى زيديّۀ قرن هفتم هجرت و مؤلف كتاب الحدائق الورديّة فى احوال ائمّة الزّيديّة مى باشد كه حاوى شرح حال سى تن از اكابر ايشان

است كه اوّلشان حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، پس امام حسن مجتبى، پس سيدالشهدا، پس حسن مثنّى، پس زيد شهيد، پس يحيى بن زيد و هكذا و آخرشان امام منصور باللّه عبداللّه بن حمزة بن سليمان (متوفّى به سال 614 ه‍. ق) مى باشد و وفات و مراثى امام منصور را هم بيان كرده است. در ديباچۀ آن مناقب اهل بيت طهارت عليهم السلام را مرقوم و در خاتمه اش نيز مطاعن بنى عباس و مقدارى 352 از مناقب اهل بيت عليهم السلام را نگارش داده و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 6، ص 291.

فقيه يمانى، عمارة بن ابى الحسن --> نجم الدين، عمارة

فقيهان يا فقيهين --> صدوقين

در اصطلاح علما، صدوقين است.

فكرى خراسانى --> جامه باف

به نوشتۀ رياض العارفين، سيدمحمد جامه باف است.

فلكى

فلكى⁽¹⁾

بن قاسم بن حسن، مكنّى به «ابوبكر» و «ابوعلى»، از ادبا و رياضيّين اواخر قرن چهارم هجرت مى باشد كه در عروض و نحو و فنون ادبيّه ماهر و بالخصوص در حساب و نجوم دستى توانا داشت و به همين جهت، ملقّب به «فلكى» (بر وزن فدوى) بوده و گاهى به «حاسب» نيز موصوف است. بسيار باتمكين و وقار و در انظار عامّه داراى جاه و اعتبار بود و در ذى قعدۀ سال 384 ه‍. ق در 81 سالگى درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 3، ص 9.

شيروانى، ملقّب به «نجم الدين»، از مشاهير شعراى قرن ششم ايرانى مى باشد كه در قصبۀ شماخى از شيروان نشئت يافته و استاد خاقانى سالف الترجمه بود و يا هر دو از شاگردان ابوالعلاء گنجوى بوده اند؛ به هرحال، شاعرى بوده دانا و توانا از مدّاحان ملوك شيروان و در صنايع و بدايع شعرى مسلم زمان و در هيئت نيز بهره ور و به همين جهت، به «فلكى» مشتهر و ديوان مرتبى هم دارد. گويند چون ابوالعلاء دختر خود را به عقد ازدواج خاقانى درآورد، فلكى رنجيده خاطر 353 شد؛ پس ابوالعلاء احضارش كرده و بيست هزار درهم نقداً بدو داده و گفت: «اى پسر! اين قيمت پنجاه كنيزك باجمال است كه هريكى بهتر از دختر ابوالعلاء خواهد بود». فلكى نيز بسيار خوش دل گرديد و در سال 540 و يا به حسب ظاهر، 577 ه‍. ق در شماخى درگذشت و از اشعار اوست:

خيل خزان به ناگهان بر سپه بهار زد *** خسرو مهرگان علم بر سر كوهسار زد

زاغ سياه طيلسان خطبۀ خسرو جهان *** خواند به نامش آن زمان شاخ زر عيار زد

ايضاً

شب نباشد كه فراق تو دلم خون نكند *** و آرزوى تو مرا رنج دل افزون نكند

هيچ روزى نبود كه انده عشق تو مرا *** دل چو آتشكده و ديده چو جيحون نكند

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 381؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3423.

فلكى، محمد بن موسى --> خوارزمى، محمد بن موسى

فلكى، محمد مؤمن --> فلكى، محمد

فنا، ميرزا عبدالرسول --> زنوزى، ميرزا حسن بن عبدالرسول بن حسن

پدر ميرزا حسن زنوزى است.

فنارى، احمد بن حمزه --> فنارى، محمد بن حمزه

همان فنارى، محمد بن حمزۀ مذكور ذيل است و اينكه در هدية الاحباب نام او را «احمد» نوشته، مأخذى ندارد.

فنارى، حسن بن محمد بن محمدشاه --> چلبى، حسبن محمد بن محمدشاه

بن شمس الدين محمد، نوۀ فنارى، محمد بن حمزۀ مذكور ذيل، لقبش «علاءالدين» و از مشاهير علماى عثمانى مى باشد كه در حساب و هيئت و تصوف و علوم شرعيّه و ادبيّه و رياضيّه و اكثر فنون متداوله دستى توانا داشت. مدتى به هرات و سمرقند و بخارا مسافرت كرد. از اكابر آن ديار علوم متنوعه را فراگرفت. مدتى قاضى عسكر آناطولى و روم ايلى بوده و اخيراً منزوى شد و تا آمدن برف در يكى از كوه هاى بروسه به سر مى برد. به تأليف كتاب اهتمام نداشته و فقط كتابى در 354 حساب و شرحى بر كافيۀ ابن حاجب نوشته و در سال 901 يا 903 ه‍. ق درگذشت.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 3، ص 28؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3437؛ لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 139.

2393 و 2394. فنارى، محمد بن حمزه (... - 834 ه‍. ق)

بن محمد بن محمد، رومى حنفى، ملقّب به «شمس الدين»، معروف به «فنارى» و «ابن الفنارى» و «علامۀ فنارى»، از اكابر علماى عثمانى قرن نهم هجرت مى باشد كه در معانى و بيان و هيئت و قرائات و تمامى علوم متداوله، وحيد عصر خود بود و يكى از چندين تن رؤساى علمى مى باشد كه در آن زمان هريكى در يك رشته متخصّص و فريد عصر خود بوده اند؛ چنانچه فيروزآبادى در لغت، سراج الدين بلقينى در فقه شافعى، ابوعبداللّه بن عرفه در فقه مالكى، سراج الدين بن الملقن در كثرت مصنّفات فقهيّه و حديثيّه، شيخ زين الدين عراقى در حديث و همين شمس الدين فنارى در اطّلاع و احاطه به تمامى علوم عربيّه و عقليّه و نقليّه.

فنارى از علاءالدين اسود شارح مغنى و جمال الدين آقسرايى و ديگر اكابر وقت اخذ مراتب علميّه كرده و در بيروت و بروسه و قسطنطنيّه قضاوت نمود و اخيراً به منصب «شيخ الاسلامى» مفتخر و در نزد سلطان بايزيدخان (791-804 ه‍. ق) و چلبى سلطان محمدخان (816-824 ه‍. ق) و ديگر سلاطين وقت بسيار محترم و غالباً در امور دولتى نيز محل استشاره بوده و در امورات شرعيّه اهتمام تمام به كار مى برد و حتى در يك قضيه، شهادت سلطان را نيز رد كرد. او نخستين كسى است كه به مرتبۀ شيخ الاسلامى نائل گرديده و يا چنانچه خواهد آمد، محمد بن يعقوب فيروزآبادى نخستين شيخ الاسلام دورۀ اسلامى بوده است. از تأليفات فنارى است:

فنارى در آخر عمر نابينا شده و در سال 834 ه‍. ق در 84 سالگى وفات يافت.

چنان كه اشاره شد، پسرش، محمدشاه فنارى، نيز از اكابر حنفيّه و وحيد عصر خود بود. كتاب انموزج العلوم مذكور فوق، كه به تنهايى حاكى از تبحّر و تفنّن و جامعيّت مؤلفش مى باشد، بدو منسوب و كتاب تلخيص الفصول و ترصيص الاصول هم، كه حاشيۀ كتاب فصول البدائع پدرش است، از او مى باشد. نيز رسالۀ بيست قطعۀ مذكور فوق پدرش را، كه تمامى فضلاى وقت از حلّ مسائل آن، بلكه شرح اسامى فنون مندرجه

در آن عاجز و درمانده بودند، به قرار مذكور فوق شرح كرده و تدريس مدرسۀ سلطانيّه در بروسه نيز در حال حيات پدرش بدو مفوّض بوده است. وى در سال 839 يا 840 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 188]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 749؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 213؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3436؛ لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 187.

ملقّب به «محيى الدين»، مؤلف كتاب لسان الحكمة (در لغت) كه از عربى و پارسى ممزوج است و در سال 957 ه‍. ق درگذشت. حاشيۀ فرائض سراجيّه و حاشيۀ شرح مواقف سيّد شريف و حاشيۀ شرح وقايه نيز از تأليفات او بوده و مدتى هم از طرف سلطان سليم خان 356 اوّل (918-926 ه‍. ق) به قضاوت بروسه و ادرنه منصوب بوده است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 230]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 213؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 3، ص 28.

فنارى، محمدشاه بن محمد بن حمزه --> فنارى، محمد بن حمزه

پسر محمد بن حمزه فنارى است.

فنارى زاده، حسن بن محمد بن محمدشاه فنارى --> چلبى، حسن بن محمد بن محمدشاه

فنايى، بابا فنايى شيرازى --> بابا فغانى

فنايى، امير على شير جغتايى --> نوايى جغتايى

نيشابورى، از شعراى ايران بوده و در اشعار خود علاوه بر «فنايى» گاهى به «اسرارى» متخلّص و در بعض موارد به «خمارى» هم تخلّص مى نموده و از اوست:

او تيغ زند بر دل آتش زده و من *** در گريه كه شمشير وى از آب نيفتد

در سال 853 ه‍. ق درگذشت.

منابع: صبح گلشن؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3437.

نيشابورى فنجگردى، اديبى است بارع كامل، ملقّب به «شيخ الافاضل»، مكنّى به «ابوالحسن» از افاضل اوايل قرن ششم هجرت كه با زمخشرى و نظاير وى معاصر و اعجوبۀ زمان و وحيد اقران و نظم و نثر او در غايت سلاست بود. ميدانى هم كتاب السّامى فى الاسامى را به نام او تأليف داده و از اشعار اوست:

لاتنكرن غدير خم انّه *** كالشمس فى اشراقها بل اظهر

فيه امامة حيدر و كماله *** و جلاله حتى القيامة تذكر

ايضاً

ولى الشباب بحسنه و بهائه *** و اتى المشيب بنوره و ضيائه

الشيب نور للفتىٰ لكنه *** نور مهيب مؤذن بفنائه

كتاب تاج الاشعار او سلوة الشّيعة در اشعار حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام از تأليفات اوست و چنانچه ضمن شرح حال قطب الدين كيدرى اشاره خواهد شد، همين كتاب يكى از منابع و مدارك كتاب انوار العقول فى اشعار وصىّ الرسول صلى الله عليه و آله تأليف قطب الدين مى باشد و چنانچه 357 نيز در شرح حال قطب الدين خواهد آمد، اين ديوان معمولى منسوب به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام هيچ يك از اين دو كتاب تاج الاشعار و انوار العقول نمى باشد.

فنجگردى در سال 503 يا 512 يا 513 ه‍. ق درگذشت و نسبت آن به ديهى فنجگرد نام (به فتح اوّل و ثالث و كسر رابع) از ديهات نيشابور است و چنانچه مذكور شد، نام او «على» و پدرش، «احمد بن محمد» بوده و «على بن محمد» نوشتن، چنانچه در بعضى موارد است، از قبيل نسبت به جدّ است.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 12، ص 270؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 205.

فنجگردى، على بن محمد --> فنجگردى، على بن احمد بن محمد

فندرسكى

فندرسكى⁽¹⁾

فندرسكى، ميرزا ابوطالب --> فندرسكى، مير ابوالقاسم

نوۀ ميرزا ابوالقاسم فندرسكى است.

2398 و 2399. فندرسكى، مير ابوالقاسم (... - 1050 ه‍. ق)

معروف به «مير فندرسكى» بن ميرزا بيگ بن امير صدرالدين، موسوى حسينى فندرسكى، حكيمى است موحد متألّه عارف حقيقت جوى و فيلسوف صوفى كامل طريقت پوى، از اكابر حكما و عرفاى اماميّه كه در حكمت طبيعى و الهى و رياضى و تمامى علوم عقليّه يگانه و وحيد زمان و سرآمد حكما و سرسلسلۀ عرفا بود و امور عجيبۀ بسيارى بدو منسوب است. از سلاطين، با شاه عباس كبير صفوى (995-1037 ه‍. ق) و شاه صفى (1037-1051 ه‍. ق) و از علما، با شيخ بهائى (متوفّى به سال 1031 ه‍. ق) و مير داماد (متوفّى به سال 1042 ه‍. ق) و نظاير ايشان معاصر و تدريس قانون و شفا ى او در آن زمان محل توجه اكابر و بيش از ديگران مورد استفادۀ افاضل و اعيان بود. روزى در مجلس او يك مسئلۀ هندسى از كلام خواجه مطرح مذاكره شد. سيّد از كثرت مهارتى كه در رياضيّات داشته، بالبداهه 358 برهانى ذكر كرد و پرسيد كه آيا خواجه آن برهان را ذكر كرده است يا نه. جواب منفى دادند؛ پس چند برهانى ديگر اقامه كرد و باز در پاسخ نظير آن سؤال، در هريك از آنها جواب منفى مى شنيد.

فندرسكى مدت ها سفر هندوستان كرد و رياضت ها كشيد و رنج ها برد و در نزد ملوك هند مانند پادشاهان ايران بسيار محترم و معظّم بود؛ عاقبت باز به ايران مراجعت كرد و با آن همه فضل و كمال و احترامات فوق العاده كه نزد سلاطين و تمامى طبقات مردم داشته، از مجالست اكابر اجتناب مى نموده و اغلب با دراويش و فقرا و ارباب ذوق و حال مى گذرانيد. لباس پشمينه و كم بها مى پوشيد و در تزكيۀ نفس خود مى كوشيد.

پس از آنكه اين حال او و مجالست او با اشخاص ظاهراً فرومايه مسموع شاه عباس گرديد، روزى در اثناى صحبت بدو گفت: «شنيده ام كه بعضى از طلاّب، در سلك اوباش حاضر و به مزخرفات ايشان ناظر هستند». مير مطلب را دريافته و گفت: «من همه روزه در كنار معركه ها حاضر هستم و كسى از طلاّب را در آنجاها نديده ام»؛ پس شاه منفعل و ساكت شد. از تأليفات فندرسكى است:

فندرسكى گاهى در اوقات فراغت اشعارى حكيمانه و غزليّات عاشقانه هم مى پرداخته كه از آن جمله است:

شرب مدام شد چو ميسّر، مدام به *** چون مى حرام گشت، به ماه حرام به

يك بوسه از رخت ده و يك بوسه از لبت *** تا هر دو را چشيده، بگويم كدام به

ايضاً

دنيا بگذاشتم به اهل دنيا *** دنيا نكند قبول مرد دانا

الا سه چهار چيز ناچارى را *** آب رز و باده و شراب صهبا

بهتر و معروف تر از همه اين قصيدۀ نغز و طرفۀ او مى باشد كه بس مشهور و محل توجه اكابر و فحول بوده و شروحى بر آن نوشته اند. عدۀ ابيات آن به شهادت مدارك موجوده در نزد 359 اين نگارنده، بالغ به سى ودو بيت بوده و محض رعايت اختصار، يك چندى از آنها را ثبت اوراق مى نمايد:

چرخ با اين اختران نغز و خوش، زيباستى *** صورتى در زير دارد هرچه بر بالاستى

صورت زيرين اگر با نردبان معرفت *** بررود بالا همان با اصل خود يكتاستى

اين سخن را درنيابد هيچ فهم ظاهرى *** گر ابونصرستى و گر بوعلى سيناستى

جان اگرنه عارضستى زير اين چرخ كهن *** اين بدن ها نيز دائم زنده و برپاستى

هرچه عارض باشد آن را جوهرى بايد نخست *** عقل بر اين دعوى ما شاهدى گوياستى

هفت ره بر آسمان از فوق ما فرمود حق *** هفت در از سوى دنيا جانب عقباستى

مى توانى از ره آسان شدن بر آسمان *** راست باش و راست رو كآنجا نباشد كاستى

هركه فانى شد به او يابد حيات جاودان *** ور به خود افتاد كارش بى شك از موتاستى

اين گهر در رمز دانايان پيشين سفته اند *** پى برد در رمزها هركس كه او داناستى

زين سخن بگذر كه آن مهجور اهل عالم است *** راستى پيدا كن و اين راه رو گر راستى

هرچه بيرون است از ذاتش نيايد سودمند *** خويش را او ساز اگر امروز يا فرداستى

نيست حدّى و نشانى كردگار پاك را *** نى برون از ما و نى بى ما و نى با ماستى

قول زيبا نيست بى كردار نيكو سودمند *** قول با كردار زيبا دلكش و زيباستى

گفتن نيكو به نيكويى نه چون كردن بود *** نام حلوا بر زبان بردن نه چون حلواستى

عقلْ كشتى، آرزو گرداب و دانش بادبان *** حق تعالى ساحل و عالم همه درياستى

نفس را اين آرزو پابست دارد در جهان *** تا ببيند آرزويى بند اندر پاستى

خواهشى اندر جهان هر خواهشى را در پى است *** خواستى بايد كه بعد از آن نباشد خواستى

وفات مير فندرسكى در زمان شاه صفى صفوى به سال 1050 ه‍. ق در حدود هشتاد سالگى در اصفهان واقع شد و در تكيه اى، كه به نام «تكيۀ مير» مشهور و در اوّل قبرستان تخت فولاد است، مدفون گرديد و كتاب هاى او را به موجب وصيّت خودش، به كتابخانۀ سلطنتى شاه صفى صفوى نقل دادند و يك پردۀ نقاشى كهنۀ منسوب به مير، در همين تكيه در مقبرۀ 360 حاج حسينقلى خان ايلخانى بختيارى موجود است كه در طرف راست پرده صورت مير و در طرف چپ آن تصوير شيخ بهائى است.

ناگفته نماند كه ميرزا ابوطالب فندرسكى، نوۀ مير فندرسكى، كه پسر ميرزا بيگ بن ابوالقاسم صاحب ترجمه است، شاعرى بوده منشى فاضل از تلامذۀ علاّمۀ مجلسى و با ميرزا عبداللّه افندى صاحب رياض العلماء و نظاير وى معاصر و شريك درس و تأليفاتى در فنون متداوله دارد:

سال وفات او به دست نيامد و به قرينۀ زمان جدّش، مير فندرسكى، در اوايل قرن دوازدهم هجرت مى زيسته است.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، [ج 3، ص 35]؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 6؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 277؛ فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار فى تراجم اطباء الاعصار والامصار، ص 155؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 197، س 12؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (بعض مواضع).

بنت على بن حسين بن عبيداللّه بن حسن بن ابراهيم بن محمد بن يوسف فواز عاملى، از ادباى نسوان اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرى مى باشد كه كامل بارع، نجيب فاضل، ولادتش در سوريّه بوده و در مصر نشئت يافته و توطّن كرده و از تأليفات اوست:

هر دو در قاهره چاپ شده است؛ اوّلى در رشتۀ خود بى نظير و بالاطراف از مراتب فضل و كمال و اطّلاعات وافى مؤلفّه حاكى و در سال 1310 ه‍. ق - مطابق 1893 م - تأليف آن خاتمه يافته و اديب يگانه، عبداللّه افندى فريج، در همان سال تقريظى نظمى، كه حاوى هر دو فقره مادّۀ تاريخ هجرى و ميلادى اتمام تأليف است، بر آن نوشته و به خود مؤلفّۀ محترمه اتحاف نموده و از ابيات آن است كه بعد از تمجيد خود مؤلفه گويد:

361

و حبّذا تحفة منها قد اشتهرت *** فذكرها فى جميع الكون منشور

مؤلف فيه بالسحر الحلال اتت *** فكل لب به فى الناس مسحور

لها جزيل الثنا منا عليه كما *** لها من اللّه اجر فيه مأجور

والآن اذ جمعه رقّت شمائله *** والكل منه تبدى و هو مسرور

شدا فريج بابيات يقرظه *** و بيت تاريخه بالدر معمور

ابهى كتاب سما جاها لفاضلة⁽¹⁾*** بالسعد فيه بهى الدر منثور⁽²⁾

در سال 1312 ه‍. ق در مطبعۀ اميريۀ قاهره به طبع اين كتاب شروع و به فاصلۀ يك سال خاتمه يافته و سيد محمد حسينى اشعارى در تقريظ آن و تمجيد مؤلفه و مادّۀ تاريخ طبع آن گفته و از آن جمله است:

فهامة نحريرة و ذكية *** شهدت بجودة ذهنها الاعيان

الست زينب فرع دوحة سادة *** شادوا لعلىٰ فى الاكرمين و زانوا

ابدت لنا ذا السفر من آثارها ال‍ *** حسنا و اظهر ضبطه الاوزان

و ازداد بالطبع البهيج جماله *** و كساه حلة زينة الاحسان

و اذا انتهى بالطبع قلت مورخا *** الطبع بالدر النضيد يزان⁽³⁾

وفات سيده زينب در سال 1914 م - در حدود 1332 ه‍. ق - واقع گرديد.

منابع: فواز، زينب بنت على، الدرّ المنثور فى طبقات ربات الخدور.

هر دو را حضرت امام على النقى عليه السلام لعنت كرده و شرح حال ايشان موكول به رجال و كتب مربوطه است.

از فضلاى قرن سيزدهم هجرت و مؤلف كتاب سفينة الشّعراء است كه به زبان تركى حاوى شرح حال بعضى از شعرا مى باشد و از تأليف آن در سال 1233 ه‍. ق فراغت يافته و در سال 1259 ه‍. ق در استانبول چاپ شده است و مزاياى ديگرى به دست نيامد.

فيّاض، ابوالفيض هندى --> فيضى

2402 و 2403. فياض، ملا عبدالرزاق بن على بن حسين (... - 1072 ه‍. ق)

جيلانى لاهيجى⁽¹⁾قمى، عالم عامل، فاضل كامل، حكيم متكلّم، منطقى محقّق، بارع مدقّق، متشرّع اديب، شاعر ماهر مى باشد كه علم را با عمل توأم ساخته و از اكابر علماى اماميّه و اجلاّى تلامذۀ ملا صدراى سالف الترجمه و داماد او هم بود؛ چنانچه ملا محسن فيض آتى الترجمه نيز داماد 362 و تلميذ وى و اين لقب (فيض و فيّاض) هم از استاد معظّمشان مى باشد. اين بود كه زن فيض به پدر خود شكايت كرد كه شوهر مرا لقب «فيض» داده و شوهر خواهر مرا به «فيّاض» ملقّب داشتى كه صيغۀ مبالغه بوده و دلالت بر تفضيل وى بر شوهر من دارد؛ پس ملا صدرا گفت: «اين چنين نبوده و فرق فيض و فيّاض مانند «زيد عدل» و «زيد عادل» است»؛ پس وى نيز قبول نموده و برگشت و همانا مراد به اصطلاح ساده كه قريب به فهم عموم باشد آنكه عدل و فيض خود مادّه و ماهيّت فيض و عدالت بوده، ولكن عادل و فيّاض صاحب عدالت و صاحب فيض را گويند و به عبارت ديگر، اگر فيض نباشد، فيّاض بودن صورت امكانى ندارد. بارى، ملا عبدالرزاق در قم تدريس مى كرده و تأليفات جيّدۀ بسيارى دارد كه حاكى از تبحّر وى مى باشد:

تجريد؛ 3. حاشيه بر حاشيۀ ملا عبداللّه يزدى بر تهذيب المنطق؛ 4. حاشيۀ شرح اشارات خواجه؛ 5. حدوث العالم؛ 6. ديوان شعر (به پارسى كه به نوشتۀ مجمع الفصحاء، قريب به چهار و پنج هزار بيت و به نوشتۀ روضات، بزرگ تر از ديوان فيض و يا به نوشتۀ نصرآبادى، قريب به دوازده هزار بيت است)؛ 7. سرمايۀ ايمان فى اثبات اصول العقائد بطريق البرهان (كه ملخص گوهر مراد مذكور ذيل بوده و در تهران چاپ شده است)؛ * شرح تجريد خواجه (كه ذيلاً به نام شوارق و مشارق مذكور است)؛ 8. شرح الهياكل (در حكمت اشراق)؛ 9. شوارق الالهام فى شرح تجريد الكلام (كه شرحى است متقن بر تجريد خواجه نصير طوسى از اول آن تا مسئلۀ كلام الهى و بارها چاپ شده و داراى تحقيقات عميقه مى باشد)؛ 10. الكلمات الطّيّبة (در محاكمۀ مابين مير داماد و ملا صدرا در اصالت ماهيت يا وجود)؛ 11. گوهر مراد (كه براى شاه عباس ثانى (1052-1078 ه‍. ق) تأليف و بارها در ايران چاپ و در اول آن و سرمايۀ ايمان مقدارى از ضروريات علم منطق را مذكور داشته است)؛ 12. مشارق الالهام فى شرح تجريد الكلام (كه به فرمودۀ روضات الجنّات، غير از شوارق مذكور فوق و تا مبحث امور عامّه است).

از اشعار حقايق شعار اوست:

على را قدر، پيغمبر شناسد *** كه هركس خويش را بهتر شناسد

ايضاً

سنگ، بالين كن و آنگه مزۀ خواب ببين *** تا ببينى كه چه در زير سر مردان است

ايضاً

جنون تكليف كوه و دشت و صحرا مى كند ما را *** اگر تن دردهيم آخر كه پيدا مى كند ما را؟

محبت شمع فانوس است كى پوشيده مى ماند *** غم او عاقبت در پرده رسوا مى كند ما را؟

ايضاً

حيف است كه در گردن حور افكندش كس *** دستى كه به ياد تو در آغوش توان كرد

ايضاً 363

دنيا چاهى است نزد دانا بى ته *** طول امل است ريسمان اين چه

هرچند بود جامۀ عمر تو دراز *** بر قامت طول امل آيد كوته

ايضاً

وقت است كه ترك پير و استاد دهيم *** آموخته ها را همه از ياد دهيم

با جام مى دوساله در ميكده ها *** ناموس هزارساله بر باد دهيم

وفات فيّاض در سال 1051 يا 1072 ه‍. ق در قم واقع گرديد، لكن با در نظر گرفتن تاريخ جلوس شاه عباس ثانى و اينكه تأليف كتاب گوهر مراد به نام او شده و اينكه سرمايۀ ايمان را بعد از آن تأليف داده، ضعف تاريخ اوّل در وفات او ظاهر شده و تاريخ دويمى را تأييد مى نمايد.

فيّاض پسرى داشت ميرزا ابراهيم نام كه مؤلف كتاب القواعد الحكميّة والكلاميّة بوده و چنانچه مشهور است، ميرزا حسن لاهيجى نيز، پسر ديگر فيّاض، فاضلى بوده صالح كه در سال 1121 ه‍. ق در قم وفات و قبرش در سمت شرقى قبرستان بزرگ قم نزديك به شيخان مى باشد و اين نگارنده در ماه رجب 1352 ه‍. ق موقع تشرّف بدان بلدۀ طيّبه، به سر قبر شريفش رفتم و اخيراً در موقع تسطيح طرق و شوارع ملحق به جاده شده است و از تأليفات ميرزا حسن است:

ناگفته نماند كه ملا عبدالرّزاق لاهيجى صاحب ترجمه، غير از ملا عبدالرزاق رانكويى شيرازى است كه شرح حالش را به عنوان رانكويى، عبدالرزاق بن مولا مير گيلان نگارش داديم و هم غير از ملا عبدالرزاق كاشى است كه به عنوان كاشى، عبدالرزاق خواهد آمد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 352؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3457؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 213؛

هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 391؛ نصرآبادى، محمدطاهر، تذكره نصرآبادى، ص 156؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (بعض مواضع).

فيّاضى، ابوالفيض --> فيضى

364

فيروزآبادى

فيروزآبادى⁽¹⁾

فيروزآبادى، ابراهيم بن على --> ابواسحاق شيرازى

الصورة

سيد محمد فيروزآبادى (98)

يزدى، فيروزآبادى الاصل والمولد، نجفى المسكن والمدفن، عالم عابد، فاضل فقيه، مجتهد امامى كه از تلامذۀ آخوند خراسانى سالف الترجمه و آسيد كاظم يزدى آتى الترجمه و مرجع تقليد جمعى از شيعه مى باشد و از آثار قلمى اوست: جامع الكلم فى حكم اللّباس المشكوك كه در نجف چاپ شده است. وى شب جمعه آخر ربيع الاول 1345 ه‍. ق در سامره وفات يافت و جنازۀ او را به نجف اشرف نقل دادند.

منابع: خوانسارى، محمدمهدى، احسن الوديعة، ج 2، ص 97؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 5، ص 69.

365 2405. فيروزآبادى، محمد بن يعقوب (729-817 ه‍. ق)

بن محمد بن ابراهيم بن عمر بن ابى بكر صديقى النّسب، شافعى المذهب، مجدالدين اللقب، ابوطاهرالكنيه، شيرازى فيروزآبادى البلدة والنسبه، عالمى است فاضل متبحّر از مشاهير علماى لغت كه وسعت قريحه و كثرت مستحضرات وى مسلم كلّ و جاى ترديد احدى نمى باشد و چنانچه ضمن شرح حال فنارى، محمّد بن حمزه اشاره شد، فيروزآبادى نيز يكى از چند تن اكابر علمى وقت بوده كه هريكى در فنّى تخصّص داشته اند. نخست در بلاد خود تحصيل مراتب علميّه نمود. در هفت سالگى قرآن مجيد را حفظ كرد. در هشت سالگى به شيراز رفته 366 و از علماى آنجا تحصيل مراتب علميّه نمود؛ سپس به بغداد و مصر و شام و روم و حجاز و يمن و اغلب بلاد شرقيّه مسافرت ها كرد. با عشاير و قبايل عرب معاشرت ها داشت. فقه و تفسير و حديث و علوم متنوعه را از اكابر ديار متفرقه اخذ نمود. به هرجا كه مى رسيد، محل توجه اكابر آنجا مى شد؛ بالخصوص مشمول عنايات شاه شجاع، حكمران آذربايجان و امير تيمور گوركانى و سلطان بايزيدخان عثمانى گرديد و به صله و انعامات فوق الغايه نائل آمد. بيشتر از همه در دربار ملك اشرف اسماعيل، حكمران يمن، تقرّب يافت، بلكه ملك اشرف دختر او را هم، كه جمال بى مثال داشته، به عقد ازدواج خود آورد و ديگر سبب مزيّت رفعت و جلالت وى گرديد و بيست سال به قضاوت شهر زبيد، كرسى بلاد يمن، منصوب و بالاخره قاضى القضات تمامى بلاد يمن شد و عاقبت مقام و رتبۀ شيخ الاسلامى را حيازت نمود و به قول بعضى، اوّلين كسى مى باشد كه در دورۀ اسلامى به همين رتبه مفتخر بوده و يا موافق قول بعضى، اوّلين شيخ الاسلام دورۀ اسلامى محمد بن حمزۀ فنارى بوده است؛ چنانچه مذكور شد.

فيروزآبادى در مسافرت هاى خود چندين بار كتاب به همراهى خود برداشته و در هريك از منازل اكثر آنها را مطالعه كرده و باز بار مى كردند و خودش گويد كه هر شبى مادام كه دويست سطر حفظ نمى كردم، به خواب نمى رفتم و صحيح مسلم را از ناصرالدين ابوعبداللّه محمد بن جهبل به طور ضبط و اتقان خوانده و در اين موضوع گويد:

قرأتُ بحمد اللّه جامع مسلم *** بجوف دمشق الشام جوفا لاسلام

على ناصرالدين الامام ابن جهبل *** بحضرة حفاظ مشاهير اعلام

و تم بتوفيق الاله و فضله *** قرائة ضبط فى ثلاثة ايام

الصورة

نمونه خط محمد بن يعقوب فيروزآبادى (99)

قطعۀ مزبور اجازه اى است كه در ظهر نسخه اى از جلد اول قاموس به سال 768 در حال

حيات مؤلف به خط خود وى نگارش يافته و به موجب آن براى كاتب همان كتاب

اجازه داده است.

مصنّفات متنوعه و طريفۀ فيروزآبادى بسيار و در اثبات تبحّر و تفنّن وى دليلى سرشار مى باشند:

اسماء اللّيث؛ 6. بصائر ذوى التّمييز فى لطائف الكتاب العزيز؛ 7. البلغة فى تراجم ائمّة النّحو واللّغة؛ 8. تحبير الموشين فى ما يقال بالسّين والشّين (كه در بيروت چاپ شده است)؛ 9. تنوير المقباس فى تفسير ابن عبّاس 367 (چنانچه در كشف الظّنون گفته و چهار مجلد است)؛ 10. تهييج الغرام الى البلد الحرام؛ 11. جليس الانيس فى اسماء الخندريس (كه يك نسخه از آن در كتابخانۀ خديويۀ مصر موجود و «خندريس» به معنى شراب است. در اين كتاب هرآنچه را كه در قرآن و حديث و اقوال علما در موضوع شراب آمده، بيان كرده است)؛ 12. الدّرّ الغالى فى الاحاديث العوالى؛ 13. الدّرّ النّظيم المرشد الى مقاصد القرآن العظيم (در تفسير)؛ 14. روضة الناظر فى ترجمة الشيخ عبدالقادر؛ 15. زاد المعاد فى وزن بانت سعاد (چنانچه در ضمن عنوان «قصيدة بانت سعاد» از كشف الظّنون گويد كه محمد بن يعقوب فيروزآبادى كتابى به همين اسم تأليف داده؛ پس آن كتاب را هم در يك مجلد شرح نموده است)؛ 16. سفر السّعادة (در تفسير كه در حاشيۀ كتاب النّور الكبير مع فتح خبير فى اصول التّفسير در مصر چاپ شده است)؛ 17. شرح صحيح البخارى (كه نامش منح البارى بالسّيح الفسيح المجارى كه فقط ربع آن، كه در عبادات است، در بيست مجلد تمام شده و در نظر داشته كه چهل مجلدش نمايد)؛ 18. شوارق الاسرار العلية فى شرح مشارق الانوار النّبويّة (و مشارق الانوار تأليف رضى الدين حسن بن محمد بن حسن صاغانى سالف الترجمه است)؛ 19. عدّة الحكّام (الاحكام خ ل) فى شرح عمدة الاحكام (و كتاب عمدة الاحكام تأليف عبدالغنى بن عبدالواحد جماعيلى سالف الترجمه است)؛ 20. الغرر المثلّثة والدّرر المبثّثة؛ 21. الفضل الوفى فى العدل الاشرفى؛ 22. القاموس المحيط والقابوس الوسيط الجامع لما ذهب من كلام العرب شماطيط (كه به قاموس اللّغة معروف و بارها در ايران و غيره چاپ شده است)؛ 23. قطبة الخشاف لحل خطبة الكشّاف (كه شرح خطبۀ كشّاف زمخشرى است و به نوشتۀ خود فيروزآبادى، اين كتاب تلف شده و مجدداً كتاب ديگرى در شرح خطبۀ كشّاف نوشته و به نغبة الرشاف من خطبة الكشّاف موسومش داشته است)؛ 24. كورة الخلاص فى فضائل سورة الاخلاص؛ 25. اللاّمع المعلّم العجاب الجّامع بين المحكم والعباب (در لغت. در كشف الظّنون گويد: پنج مجلد از آن را، كه هر مجلدى در حدود ضخامت صحاح جوهرى بوده، به اتمام رسانده، پس به حكم حدس و تخمين در نظر گرفت كه دورۀ لغت،

صد جلد همچنانى را لازم دارد و تحصيل آن خارج از قدرت طلاب مى باشد.

اينك آن را ملخص كرده و به قاموس المحيط موسومش داشت)؛ 26. المتّفق وضعاً والمختلف صقعاً؛ 27. المثلّث (كه دو كتاب بدين اسم دارد؛ يكى صغير كه پنج جزوه بوده و ديگرى كبير كه پنج مجلد است)؛ 28. المرقاة الارفعيّة فى طبقات الشّافعيّة؛ 29. المرقاة الوفيّة فى طبقات الحنفيّة؛ 30. المغانم المطابة فى معالم طابة؛ 31. مقصود ذوى الالباب فى علم الاعراب؛ * منح البارى (كه فوقاً به نام شرح صحيح البخارى مذكور است)؛ 32. منية السّؤل فى دعوات الرّسول صلى الله عليه و آله؛ 33. نخب الظّرائف فى النّكت الشّرائف؛ 34. نزهة الاذهان فى تاريخ اصفهان؛ 35. نغبة الرّشاف (كه فوقاً در ضمن قطبة الخشاف مذكور شد)؛ 36. النّفحة العنبريّة فى مولد خير البريّة؛ 37. الوصل والمنى فى فضل منى و غير اينها.

مشهورتر از همه كتاب قاموس اللّغة مذكور فوق اوست كه به تنهايى در اثبات تبحّر و كثرت احاطۀ مؤلف 368 برهانى قاطع و مرجع استفادۀ فحول و مورد اهتمام تمام اكابر و اعلام بوده و از حيث شرح و تحشيه و تلخيص و غيره محل توجه بوده است و در مدح اين كتاب گفته اند:

مذ مّد مجدُالدين فى ايامه *** من فيض ابحر علمه القاموسا

ذهبت صحاح الجوهرى كانها *** سحر المداين حين القى موسى

ابن نابلسى در رد اين شعر گويد:

من قال قد بطلت صحاح الجوهرى *** لما اتى القاموس فهو المفتري

قلت اسمه القاموس و هو البحران *** يفخر فمعظم فخره بالجوهر

فيروزآبادى در همان ايّام قضاوت يمن چندين مرتبه به طائف و مكّه و مدينه رفته و بسيار آرزومند مرگ در مكّه بوده است، لكن به حكم تقدير ازلى در بيستم شوال 816 يا 817 ه‍. ق در شهر زبيد از بلاد يمن وفات يافت و ولادتش در 729 ه‍. ق بوده و با اين سن و سال هيچ يك از قواى وى كاسته نبوده است و در مقبرۀ شيخ اسماعيل جبروتى مدفون گرديد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 180]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 746؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 6، ص 185؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3460؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 213.

بن سيد محمد نوربخش، سيدى است عارف زاهد و در فنون طريقت خليفۀ پدرش، كه به عنوان نوربخش خواهد آمد، بوده و به حليۀ علم و زهد و تقوا آراسته و تمامى اكابر وقت از باطن فيض بخش او استمداد همّت مى نمودند. مشهور است كه سلطان حسين ميرزا، والى خراسان، از سلطان يعقوب، والى عراق، درخواست نمود كه شاه قاسم را روانۀ خراسان نمايد تا مرضى كه دارد، به بركت قدوم او بهبودى يابد و محض به جهت رخصت دادن شاه قاسم، قصبۀ سمنان را هم پيشكش سلطان يعقوب نمود و در نتيجه، پس از ملاقات شاه قاسم و سلطان حسين، مرض سلطان رفع شد و شاه قاسم بيش از اندازه مورد توجه گرديد و قصبۀ بيابانك را هم تيول و سيورغال وى مقرّر داشتند.

اين قضيه توليد حسد در دل جامى و ديگر مشايخ متصوفه نمود و درصدد تنزيل رتبه و مقام وى برآمدند و به خيال اينكه شاه قاسم در وعظ و علوم رسمى بى بهره است، به سلطان حسين گفتند: اگر مقرّر فرماييد كه شاه قاسم روز جمعه به منبر رفته 369 و با مواعظ شافيۀ خود عموم را مستفيض نمايد، كمال عنايت خواهد شد كه تمامى طبقات مردم از خاص و عام از بركات انفاس قدسيۀ وى بهرور گردند و هم تصميم داده بودند كه بعضى از مطالب مشكله را مطرح مذاكره كرده و سؤال نمايند كه علاوه بر عجز او، كه در وعظ دارد، قصور علمى اش نيز معلوم گردد. سلطان نيز از باطن كار غافل و درخواست ايشان را اجابت كرد و حسب المقرّر، روز جمعه شاه قاسم به منبر رفته و مشغول وعظ شد و شروع به فضيلت ذكر «لاٰ اِلهَ اِلاَّ اللّهُ‌» نمود؛ پس عبدالرحمان جامى اشكال مشهور را، كه در آن كلمۀ طيّبه در ميان اهل علم محل مذاكره است، القا نموده و به شاه قاسم گفت كه در اين كلمه بحثى دارم؛ مى خواهم سؤال نمايم. شاه به مدد روحانيّت مقدّسه گفت: در عراق شنيده بودم كه تنها در كلمۀ «علىّ ولى اللّه» بحث دارى. اكنون معلوم شد كه در اصل توحيد و كلمۀ «لا اله الااللّه» هم شبهه دارى؛ پس حاضرين مجلس از آن كلام لطافت نظام خنديدند و شاه نيز فاتحه خوانده و مجلس را ختم نمود.

بارى، شاه قاسم همواره مشمول تجليل و تعظيم سلطان حسين بوده و با كمال رفاهيّت مى زيسته است تا در سال 981 ه‍. ق به رحمت ايزدى نائل گرديد.

منابع: شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 151.

2407 و 2408. فيض كاشانى يا فيض كاشى، محمد بن شاه مرتضى بن شاه محمود (... - 1091 ه‍. ق)

ملقّب به «محسن»، معروف به «ملا محسن» و «فيض» و «فيض كاشى يا كاشانى»، عالم عامل ربّانى، فاضل كامل صمدانى، عارف سبحانى، از اجلاّى علماى اماميّۀ قرن يازدهم هجرى عهد شاه عباس ثانى مى باشد كه فقيه محدّث، مفسّر محقّق مدقّق، حكيم متكلّم متألّه، اديب شاعر ماهر، علوم عقليّه و نقليّه را جامع، در خبرفهمى و تفطّن به معانى احاديث و اخبار دينيّه بى نظير، در تطبيق اصول ظواهر با بواطن و جمع مابين اصول شريعت و طريقت متفرّد بود. به فرمودۀ روضات الجنّات، نظير او در اين موضوع در تمامى فرقۀ محقّه معلوم نشده و علاوه بر مراتب علميّه در مكارم اخلاق طاق و مشهور آفاق و جلالت مقام او معروف بين الخلايق و مسلم مخالف و موافق و مصدّق يگانه و بيگانه بوده و اشهر از آن است كه محتاج شرح و بيان باشد.

هريك از تأليفات متنوعۀ او آيينۀ حقيقت نماى تبحّر 370 و فضل و كمال و فطانت و ذكاوت و حسن سليقه و استقامت طريقه و كثرت اطّلاع فروعى و اصولى و غايت احاطۀ معقولى و منقولى وى مى باشد. «به آب و رنگ و خال و خط چه حاجت روى زيبا را؟»

الصورة

نمونه خط فيض كاشانى (100)

فيض در قم نشئت و اقامت داشت؛ پس از آنكه ورود شيراز سيد ماجد بحرانى سالف الترجمه مسموعش گرديد، محض براى تحصيل علوم دينيّه مسافرت شيراز را تصميم داد، لكن والد ماجدش، ملا شاه مرتضى، اجازه نمى داد و بالاخره بناى استخارۀ قرآن مجيد گذاشته و بدين آيۀ شريفه تصادف نمودند: (فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي اَلدِّينِ‌) (توبه، 12(2). پس به همين ديوان معروف منسوب به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام تفأل كرده و بدين ابيات تصادف نمودند:

تغرّب عن الاوطان فى طلب العلى *** و سافر ففى الاسفار خمس فوائد

تفرج همِّ و اكتسابُ معيشة *** و علم و آداب و صحبة ماجد

اينك علاوه بر موافق نيّت و مرام بودن فال و استخاره، توافق كلمۀ «صحبة ماجد» در اين بيت با مرام اصلى، كه استفاده از سيد ماجد بوده، جالب حيرت گرديد. فيض به شيراز رفت. علوم شرعيّه را از سيد ماجد تكميل و علوم عقليّه را نيز از يگانه فيلسوف اسلامى، ملاّ صدراى سالف الترجمه، بلكه موافق آنچه استظهار مى شود، از مير داماد نيز اخذ نمود و چنانچه در شرح حال ملا عبدالرزاق فيّاض اشاره شد، دختر ملا صدرا را هم ازدواج كرد و اين لقب (فيض و فيّاض) نيز از او بوده است. فيض كاشى

اما نسبت تصوف باطل به فيض كاشانى، موافق آنچه در روضات فرموده و از سيد نعمت اللّه جزايرى سالف الترجمه از اجلاّى تلامذۀ خود فيض و از ديگر اجلّه هم نقل شده، دروغ و تهمت و بهتان است و خود فيض در موارد 371 بسيارى، خصوصاً در كتاب كلمات طريفۀ خود طعن هاى بسيارى بر صوفيّه وارد آورده و مسلك تصوف و اطوار ناشايست و عادات نابايست ايشان را، كه قلم از نگارش آنها در الم است، شديداً انكار كرده و در توبيخ و ملامت ايشان اهتمام تمام داشته است. ملا محمدطاهر قمى و بعضى از اجلاّى ديگر كه در بدايت حال با فيض معاندت داشته اند، اخيراً بعد از اطّلاع بر حقيقت امر با عبارت «يٰا مُحسِنُ قَدْ اَتٰاكَ المُسيٖىُ‌ء» به مقام اعتذار برآمده اند. اگر در كلمات فيض و شيخ بهائى و نراقى و نظاير ايشان تصريحاً يا تلويحاً تعرّضى نسبت به طلاّب و اهل علم بوده باشد، همانا مراد و منظورشان اهل تزوير و ريا و علماء سوء ظاهرپرست دور از حقيقت مى باشد كه گرگان متلبّس به لباس ميش بوده و در اخبار و احاديث متواتره نيز همه گونه مذمّت بر ايشان وارد آمده و عقلاً و شرعاً مذموم و مورد طعن مى باشند.

ايشانند كه علم و تلبّس به لباس اهل علم را سرمايۀ حيات پنج روزه و وسيلۀ خودنمايى مى كنند؛ براى يك لقمه نان هزاران تواضع بر اغنيا نموده و كاسه ليس ايشان هستند و ايشان را در ارتكاب شهوات اذن و در تصرف در شبهات رخصت مى دهند. اى بسا حقوق شرعيّۀ بسيارى را، كه براى تأمين مصارف اساسيّۀ دينيّه منظور نظر شرع مقدّس است، با اندكى مصالحه كرده و مصداق آيات حقايق سمات

بسيارى مى باشند: (أُولٰئِكَ اَلَّذِينَ اِشْتَرَوُا اَلضَّلاٰلَةَ بِالْهُدىٰ فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ وَ مٰا كٰانُوا مُهْتَدِينَ‌) (بقره، 16)، (وَ لَيَحْمِلُنَّ أَثْقٰالَهُمْ وَ أَثْقٰالاً مَعَ أَثْقٰالِهِمْ وَ لَيُسْئَلُنَّ يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ عَمّٰا كٰانُوا يَفْتَرُونَ‌) (عنكبوت، 13)، (لِيَحْمِلُوا أَوْزٰارَهُمْ كٰامِلَةً يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ وَ مِنْ أَوْزٰارِ اَلَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلاٰ سٰاءَ مٰا يَزِرُونَ‌) (نحل، 2(5).

بارى، مجملى هم در ضمن شرح حال شيخ بهائى دربارۀ پارۀ اعتراضات سخيفه كه از اهل ظاهر و ريا بدو وارد آمده، مذكور داشتيم و رجوع بدانجا نيز نمايند. بهتر اين است قضاوت عادلانۀ اين گونه قضايا را محول به نظر حقايق اثر يگانه قاضى عادل بشر، حضرت ولى عصر - عجل اللّه فرجه - بداريم.

فيض از مشايخ اجازۀ علاّمۀ مجلسى و سيد نعمت اللّه جزايرى و نظاير ايشان بوده و خودش هم از دو استاد معظّم خود، ملا صدرا و سيد ماجد بحرانى و نيز از ملا خليل قزوينى و شيخ بهائى و شيخ محمد بن صاحب معالم و ديگر 372 اساتيد وقت روايت مى كند و چنانچه در صدر عنوان اشاره شد، در تمامى فنون شعرى نيز مهارتى بسزا داشته و اشعار انيقه و طريفۀ بسيارى گفته كه از آن جمله است:

سالك راه حق! بيا نور هدى ز ما طلب *** نور بصيرت از در عترت مصطفى طلب

هست سفينۀ نجات عترت و ناخدا خدا *** دست در اين سفينه زن دامن ناخدا طلب

ايضاً

آن كه مست جانان نيست عارف ار بود عام است *** هركه نيستش ذوقى شعله گر بود خام است

هرزه گردد اسكندر در ميان تاريكى *** آب زندگى باده است چشمۀ خضر جام است

ايضاً

در عهد صبى كرده جهالت پستت *** ايّام شباب كرده غفلت مستت

چون پير شدى رفت نشاط از دستت *** كى صيد كند ماهى دولت شستت‌؟

ايضاً

اى آن كه گمان برى كه دارى همه چيز *** اينك روى از جهان گذارى همه چيز

دريابى باقى اگر ز فانى گذرى *** دارى همه چيز اگر ندارى همه چيز

ايضاً

از آن ز صحبت ياران كشيده دامانم *** كه صحبت دگرى مى كشد گريبانم

ايضاً

بهوش باش كه حرف نگفتنى نجهد *** نه هر سخن كه به خاطر رسد توان گفتن

يكى زبان و دو گوش است اهل معنى را *** اشارتى به يكى گفتن و دو بشنفتن

سخن چو سود ندارد نگفتنش اولى است *** كه بهتر است ز بيدارى عبث خفتن

ايضاً

ذره اى درد به آن مايۀ درمان بردن *** به ز كوه حسنات است به ميزان بردن

ايستادن نفسى نزد مسيحانفسى *** به ز صد سال نماز است به پايان بردن

يك طواف سر كوى ولى حق كردن *** به ز صد حج قبول است به ديوان بردن

تا توانى ز كسى بار گرانى برهان *** به ز صد ناقۀ حمراست به قربان بردن

يك گرسنه به طعامى بنوازى روزى *** به ز صوم رمضان است به شعبان بردن

يك جو از دوش مدين دينى اگر بردارى *** به ز صد خرمن طاعات به ديان بردن

به ز آزادى صد بندۀ فرمان بردار *** حاجت مؤمن محتاج به احسان بردن

373

دست افتاده بگيرى ز زمين برخيزد *** به ز شب خيزى و شاباش ز ياران بردن

نفس خود را شكنى تا كه اسير تو شود *** به ز اشكستن كفّار و اسيران بردن

خواهى ار جان به سلامت ببرى تن درده *** طاعتش را ندهى تن، نتوان جان بردن

سر تسليم بنه هرچه بگويد بشنو *** از خداوند، اشارت ز تو فرمان بردن

ايضاً

طرفى نبستم زين جهان استغفر اللّه العظيم *** خسبيدم و شد كاروان استغفر اللّه العظيم

عمر عزيزم شد تلف اندر پى آب و علف *** كارى نكردم بهر جان استغفر اللّه العظيم

بى حد گناهان كرده ام بس جور و طغيان كرده ام *** زين جرم هاى بى كران استغفر اللّه العظيم

از بس زدم بر توبه سنگ شد توبه بر من عار و ننگ *** از اصل جرم و جبر آن استغفر اللّه العظيم

زين عهدهاى سست و سست زين توبه هاى نادرست *** لحظه به لحظه، آن به آن استغفر اللّه العظيم

ده بار و صد بار و هزار اى فيض! كم باشد بيار *** هر دم جهان اندر جهان استغفر اللّه العظيم

ايضاً

من اين زهد ريايى را نمى دانم نمى دانم *** رسوم پارسايى را نمى دانم نمى دانم

يكى گويم يكى دانم يكى بينم يكى باشم *** دوتايى و سه تايى را نمى دانم نمى دانم

به غير مهر مهرويان كه تابد بر دل و بر جان *** طريق روشنايى را نمى دانم نمى دانم

من ار نيكم وگر بد، فيض گو مردم ندانندم *** زبان خودستايى را نمى دانم نمى دانم

ايضاً

در چهرۀ مهرويان انوار تو مى بينم *** در لعل گهرباران گفتار تو مى بينم

در مسجد و ميخانه جوياى تو مى يابم *** در كعبه و بتخانه زوّار تو مى بينم

از كوى تو مى آيم هم سوى تو مى آيم *** در سير و سلوك خود انوار تو مى بينم

گه قدر مرا كاهى گه قيمتم افزايى *** در سود و زيان خود را بازار تو مى بينم

هرجا كه روم نالم چون بلبل شوريده *** سرتاسر عالم را گلزار تو مى بينم

پروانه به گرد شمع جوياى جمال تو *** بلبل به گلستان ها هم راز تو مى بينم

از خود نه خبر دارم نه عين و اثر دارم *** در نطق و بيان فيض گفتار تو مى بينم

ايضاً 374

حسن رخ مهرويان از روى تو مى بينم *** دلجويى دلداران از جوى تو مى بينم

هرجا كه بود نورى از پرتو روى توست *** هرجا كه بود آبى از جوى تو مى بينم

گبر و مغ و ترسا را جوياى تو مى يابم *** روى همه عالم را در سوى تو مى بينم

بلبل به گلستان ها از بهر تو مى نالد *** بوى گل و ريحان را از بوى تو مى بينم

عاشق سر كو گردد من گرد جهان گردم *** چون جملۀ عالم را من كوى تو مى بينم

اندر دل هر ذرّه خورشيد جهان تابى است *** من تابش آن خورشيد از روى تو مى بينم

در بحر محيط عشق شد غرق وجود فيض *** و اين چشم گهربارش واسوى تو مى بينم

ايضاً

علم رسمى از كجا عرفان كجا؟ *** دانش فكرى كجا وجدان كجا؟

عشق را با عقل نسبت كى توان‌؟ *** شاه فرمان ده كجا دربان كجا؟

دوست را داد آن نشان ديد اين عيان *** در حقيقت اين كجا و آن كجا؟

كى دل بى عشق بيند روى دوست‌؟ *** قطرۀ خون از كجا عمّان كجا؟

دردها را عشق درمان مى كند *** عشق نبود درد را درمان كجا؟

عشق، اين را اين و آن را آن كند *** گر نباشد عشق، اين و آن كجا؟

هم سر ما عشق و هم سامان ما *** عشق اگر نبود سروسامان كجا؟

عشق، خانمان هر بى خانمان *** فيض را بى عشق خانمان كجا؟

ايضاً

از نور نبى واقف اين راه شدم *** وز مهر على عارف اللّه شدم

چون پيروى نبى و آلش كردم *** ز اسرار و حقايق همه آگاه شدم

و غير اينها كه اشعار علمى و اخلاقى طريفه اش بسيار و در مطاوى كلمات مصنّفاتش هم بعضى از آنها مذكور و به ديوان و پاره اى مثنويّات و منظومات او در ضمن تأليفات وى اشاره خواهد شد.

بيا تا مونس هم يار هم غمخوار هم باشيم *** انيس جان غم فرسودۀ بيمار هم باشيم

شب آمد شمع هم گرديم و بهر يكدگر سوزيم *** شود چون روز دست و پاى هم در كار هم باشيم

دواى هم شفاى هم براى هم فداى هم *** دل هم جان هم جانان هم دلدار هم باشيم

به هم يك تن شويم و يكدل و يكرنگ و يك پيشه *** سرى در كار هم آريم و دوش و يار هم باشيم

حيات يكدگر باشيم و بهر يكدگر ميريم *** گهى خندان ز هم گه خسته و افگار هم باشيم

فى الحكمة الالهيّة؛ 27. ترجمة الحجّ‌؛ 28. ترجمة الزّكوة؛ 29. ترجمة الشّريعة؛ 30. ترجمة الصّلوة؛ 31. ترجمة الصّيام؛ 32. ترجمة الطّهارة؛ 33. ترجمة العقائد الدّينيّة فى الاصول الاعتقاديّة و اثباتها ([هفت اثر مذكور] در آداب و احكام و اسرار هريك از صوم و صلوة و طهارت و حج و زكوة و در معنى شريعت و فايدۀ آن و كيفيت سلوك آن و در اثبات عقايد دينيه با قرآن و اخبار دينيه برخلاف طريقۀ متكلمين)؛ 34. تسنيم (كه مثنوى است)؛ 35. تسهيل السّبيل فى الجنّة فى انتخاب كشف المحجّة للسّيّد بن طاووس (كه با كتاب تحف العقول در ايران چاپ شده است)؛ 36. تشريح العالم (در علم هيئت)؛ 37. التّطهير (كه از نخبۀ فقهيۀ خودش انتخاب كرده و در اخلاق و تطهير باطن است)؛ 38. تفسير الامانة؛ * تفسير القرآن (كه به نام صافى و اصفى و مصفّى و تنوير المذاهب چندين تفسير بر قرآن مجيد نوشته است)؛ 39. تقويم المحسنين فى معرفة السّاعات والشّهور والسّنين (كه بارها چاپ و اخيراً نام آن را به احسن التّقويم تبديل داده است)؛ 40. تنفيس الهموم (كه يكى از مثنويات اوست)؛ 41. تنوير المذاهب فى تعليقات المواهب (كه در تفسير قرآن و حواشى بر تفسير مواهب العلية حسين كاشفى است)؛ 42. التّوحيد؛ * ثبوت الولاية على البكر (كه به نام استقلاليّه مذكور شد)؛ 43. ثناء المعصومين عليه السلام (در انشاى صلوات و سلام و تحيت و ثناء و محامد حضرات معصومين عليهم السلام به اصول دوازده امام خواجه و مبسوطتر از آن)؛ 44. الجبر والاختيار (كه در ضمن مجموعۀ كلمات المحققين چاپ شده است)؛ 45. الجبر والتّفويض؛ 46. جلاء العيون (در انواع اذكار قلبى و گاهى اين كتاب را در بعض مواضع به نام جلاء القلوب نيز مذكور دارند و اين اسم مناسب تر به موضوع كتاب است، لكن از خود فيض نام اولى (جلاء العيون) نقل شده است)؛ * جلاء القلوب (كه همان جلاء العيون است)؛ 47. جواب الابهرى عن كيفيّة علم اللّه تعالى بالموجودات فى الازل؛ 48. جواب السّؤل عن تجدّد الطبائع و حركت الوجود الجسمانى بتجدّد الامثال؛ 49. جواب مسئلة الوجود فى بيان انّه مشترك لفظى او معنوى؛ 50. حاشيۀ رواشح سماوية استاد خود، ميرداماد؛ 51. حاشيۀ صحيفۀ سجّاديّة (كه در حاشيۀ شرح صحيفۀ سيد نعمت اللّه جزايرى در تهران چاپ شده است)؛ 52. الحقائق فى اسرار الدّين و محاسن الاخلاق (كه لباب و ملخص كتاب محجة خود اوست)؛ 53. الحقّ المبين فى كيفيّة التّفقّه فى الدّين؛ 54. الحقّ اليقين؛ 55. خلاصة الاذكار الواردة

لكلّ فعل و وقت و حادثة (و دو نسخۀ خطى آن به شمارۀ 2170 و 2171 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است)؛ 56. دهرآشوب (كه از مثنويات اوست)؛ 57. ديوان شعر (كه در تهران چاپ و دو نسخۀ خطى آن به شماره هاى 321 و 422 در كتابخانۀ مذكوره موجود و حاوى قصايد و مثنويات و مناجات و غزليات و رباعيات حكيمانه و عارفانه مى باشد)؛ 58. الرّفع والدّفع فى ما ورد فى رفع الآفات و دفع البليّات بالقرآن والدّعاء والعوذة والرّقى والعلاج والدّواء؛ 59. زاد السّالك فى كيفيّة سلوك طريق الحقّ و شرائطه و آدابه؛ 60. السّانح الغيبىّ فى الايمان والكفر؛ 61. سفينة النّجاة (در تحقيق اينكه 377 مأخذ احكام شرعيه منحصر به آيات محكمه و سنت و احاديث اهل بيت عصمت عليهم السلام است و بس)؛ 62. السّبيل (كه يكى از مثنويات اوست)؛ 63. الشّافى (كه ملخص وافى مذكور در ذيل است)؛ 64. شرائط الايمان فى تحقيق معنى الايمان والكفر و مراتبهما؛ 65. شراب طهور (كه يكى از مثنويات مناجاتى اوست)؛ * شرح الصّحيفة السّجّاديّة (و ظاهراً همان حاشيۀ صحيفه است كه مذكور شد)؛ 66. شوق الجمال؛ 67. شوق العشق؛ 68. شوق المهدى (كه هر سه از منظومات اوست)؛ 69. الشّهاب الثّاقب (در اثبات وجوب عينى نماز جمعه در هر زمان به عربى)؛ 70. الصّافى (كه تفسير قرآن مجيد با احاديث است)؛ 71. ضياء القلب فى تحقيق الحكام الخمسة على الباطن (در تفصيل حكومت عقل و شرع و طبع و عرف و عادت به نفس انسانى است)؛ 72. علم اليقين فى اصول الدّين (كه با چند كتاب ديگر خود فيض در تهران چاپ سنگى شده است)؛ 73. العوامل (كه به عوامل ملا محسن معروف و با چندين كتاب مقدماتى ديگر بارها به نام جامع المقدّمات چاپ و به نقل قصص العلماء به عقيدۀ بعضى از فضلا، تأليف همين ملا محسن فيض است و خود صاحب قصص گويد: اينكه بعضى آن را از ملا محسن قزوينى، پسر محمدطاهر قزوينى دانند، اشتباه است؛ پس گويد: بلى، ملا محسن قزوينى همين عوامل ملا محسن فيض را تا آخر عوامل سماعيه شرح كرده؛ چنانچه شرحى هم به نام زينة المسالك بر الفيۀ ابن مالك در چهار جلد نوشته است. نگارنده گويد كه از فيض بودن همين عوامل معروف به عوامل ملا محسن نيز محل ترديد و محتاج به تحقيق است و به هرحال، آن غير از عوامل مأة جرجانى است كه نيز با شرح آن در ضمن جامع المقدّمات مذكور چاپ و از كتب درسى محصلين ابتدايى علوم عربيه

است و شرح حال ملا محسن قزوينى به عنوان قزوينى، ملامحسن بن محمدطاهر خواهد آمد و به آنجا نيز مراجعه نمايند)؛ 74. عين اليقين فى اصول الدّين (كه با كمال اختصار با عبارات واضح و روشن لب معارف و نتايج افكار اعلام و اكابر را جامع و در رشتۀ خود بى نظير و با علم اليقين فوق چاپ شده است)؛ 75. غنية الانام فى معرفة السّاعات والايّام (به عربى)؛ 76. فهرس العلوم (كه انواع و اصناف تمام علوم و موضوعات آنها را حاوى است)؛ 77. فهرست مصنّفات خود (كه اسامى تمامى آنها و موضوع و شمارۀ ابيات و تاريخ تأليف و بعضى مزاياى ديگر هريكى را مشروحاً حاوى است)؛ 78. قرّة العيون فى المعارف والحكم (به زمينۀ همان اصول المعارف مذكور فوق، لكن با سبك و سياقى ديگر)؛ 79. الكلمات الطّريفة فى ذكر منشأ اختلاف الامّة المرحومة؛ 80. الكلمات المخزونة (كه ملخص كلمات مكنونة ذيل است)؛ 81. الكلمات المكنونة فى علوم اهل المعرفة و اقوالهم (كه در تهران چاپ شده است)؛ 82. گلزار قدس (در مراثى و قصايد و رباعيات و غزليات)؛ 83. اللآلى (كه مقدارى از كلمات مكنونة مذكور است)؛ 84. اللّب (كه لب قول در حدوث عالم است)؛ 85. لبّ الحسنات (كه خلاصۀ منتخب الاوراد مذكور ذيل است)؛ * مثنويّات (كه به نام تسنيم و سلسبيل و ندبة العارف و ندبة المستغيث و غيره چند مثنوى دارد)؛ 86. المحجّة البيضاء فى احياء الاحياء (كه در علم اخلاق بى نظير و طاق و كتاب احياء العلوم غزالى را مهذب كرده و بعضى مستحدثات آن را اسقاط و مطالب حقۀ آن را با اخبار و احاديث حضرات معصومين عليهم السلام و كلمات علماى فرقۀ محقه تأييد مى نمايد و در 378 تهران چاپ سنگى شده است)؛ 87. مرآت الآخرة (در معرفت معاد و روز قيامت و با كتاب علم اليقين مذكور فوق چاپ سنگى شده است)؛ 88. المشرق فى كشف معانى الحقائق؛ 89. مشواق (و آن رساله اى است در رد كسانى كه شعر و شاعرى را زندقه و مخالف اسلام و ديانت حقه مى دانسته اند و در تهران چاپ شده و معانى حقيقى و الفاظ و اصطلاحات متداوله مابين عرفا و اهل تصوف را حاوى است)؛ 90. مصباح الانظار؛ 91. المصفّى (در تفسير قرآن و ملخص همان اصفى مذكور فوق است)؛ 92. المعارف فى اصول الدّين المستفادة من الكتاب والسّنّة (كه ملخص كتاب علم اليقين مذكور است)؛ 93. معتصم الشّيعة فى احكام الشّريعة (كه بر مهمات مسائل فقهيه و موارد اختلافات شيعه با ادله و مدارك

آنها با بسط تمام مشتمل بوده و فقط كتاب طهارت و صلوة از آن خاتمه يافته و شبيه ترين كتب به مختلف علامه مى باشد)؛ 94. معيار السّاعات (كه به پارسى مانند غنيۀ مذكور فوق است)؛ 95. مفاتيح الشّرائع (كه تمامى مهمات احكام و مسائل دورۀ فقه را از اول تا آخر حاوى و پارۀ احكام مهمۀ ديگر را نيز، كه در كتب فقهيۀ متداوله معنون نبوده اند، مشتمل و موافق فرمودۀ روضات، از حيث بيان و برهان اجمالى و تعرض اجماعيات و ايجاز عبارات اجمل و اوضح و افصح كتب فقهيه مى باشد)؛ 96. مكارم الاخلاق و مساويها؛ * مناقب اميرالمؤمنين عليه السلام (كه به نام اربعون مذكور شد)؛ 97. منتخب الاوراد؛ 98. منتخب رسائل اخوان الصّفا؛ 99. منتخب الفتوحات المكّيّة؛ 100. منتخب المثنوى؛ 101. من لايحضره التّقويم (كه سعد و نحس ايام و اوقات و ديگر مطالب متداوله در تقاويم را مطابق اخبار وارده از حضرات ائمۀ اطهار عليهم السلام جمع و يك نسخۀ خطى آن به شمارۀ 2659 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است)؛ 102. منهاج النّجاة فى بيان العلم الّذى طلبه فريضة على كل مسلم و مسلمة والعمل بموجبه (كه با كتاب علم اليقين مذكور چاپ شده است)؛ 103. ميزان القيامة فى معنى الميزان الاخروى؛ 104. النّخبة فى خلاصة احكام الشّريعة المطهّرة و سننها و آدابها (كه خلاصۀ تمامى دورۀ فقه را در حدود سه هزار بيت حاوى است)؛ 105. ندبة العارف؛ 106. ندبة المستغيث (كه هر دو از مثنويات اوست)؛ 107. نقد الاصول الفقهيّة (كه خلاصۀ فقه و اول تأليفات فيض بوده و در ايام جوانى اش تأليف داده است)؛ 108. نوادر الاخبار كه اخبار غيرمذكوره در كتب اربعه را حاوى است و يك نسخۀ خطى آن به شمارۀ 1847 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است)؛ 109. الوافى (در جمع و ترتيب و نهايت تهذيب تمامى اخبار كتب اربعه و توضيح و بيان مشكلات آنها و حل متشابهات آنها و تفسير آيات متعلقه به آنها با كمال دقت و متانت و يك مرتبه تمامى آن در سه مجلد بزرگ و يك مرتبه نيز فقط دو جلد اولى آن در تهران چاپ شده است)؛ 110. وسيلة الابتهال (كه ظاهراً يكى از مثنويات اوست)؛ 111. هدية الاشراف (كه ملخص كتاب انصاف مذكور فوق است) و غير اينها.

وفات فيض به سال 1091 ه‍. ق در كاشان واقع شد. قبر و قبّۀ او مشهور و به كرامت معروف و مزار است. 379

مخفى نماند كه ملا شاه مرتضى، پدر فيض، نيز از اكابر علما و فضل او مشهور بود و يك كتابخانۀ عالى داشته است. در حاشيۀ روضات الجنّات گويد: در بعضى از جنگ هاى معتبر ديدم كه بعضى از حشرات توى صندوق كتاب شاه مرتضى رفته و تمامى اوراق و كتاب هايى را كه بوده، خورده و ضايع كردند و فقط يك پارچه جلد باقى ماند كه اين رباعى در روى آن بوده است:

الصورة

نمونه خط ملاشاه مرتضى پدر فيض (101)

كليشۀ فوق از صفحۀ آخر كتاب خلاصة الاقوال از مصنفات شيخ الطايفه علامۀ حلى - اعلى اللّه مقامه - است كه در كتابخانۀ شخصى جناب آقاى فخرالدين نصيرى موجود است.

علمى كه حقيقى است در سينه بود *** در سينه بود هرآنچه درسى نبود

صد خانه تو را كتاب سودى نكند *** بايد كه كتابخانه در سينه بود

يك رباعى به همين مضمون در شرح حال قاسم الانوار نيز خواهد آمد. سال وفات شاه مرتضى به دست نيامد و مخفى نماند كه خانوادۀ فيض كاشانى خانوادۀ علم و فيض و از بزرگ ترين خانواده هاى علميّه معدود و برادرش، نورالدين كاشانى، از علماى اخبارى مسلك و مؤلف كتاب مصفاة الاشباح فى الاخلاق و عجائب الآفاق و پدر مولا محمدهادى، شارح كتاب مفاتيح عمّ خود، فيض كاشانى، است و همچنين برادر ديگرش ملا عبدالغفور بن شاه مرتضى و پسرش، ملا محمدمؤمن بن عبدالغفور، از علماى نامى زمان خود و ملا محمد علم الهدى، فرزند خود فيض، را نيز به همين عنوان علم الهدى، ملا محمد نگارش داديم.

منابع: تنكابنى، محمد، قصص العلماء، [ص 322-333]؛ شيخ حر عاملى، امل الآمل، [ج 2، ص 305، ش 925]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 542؛ سامى، شمس الدين، قاموس

الأعلام، ج 5، ص 3463؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 25؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

2409-2411. فيضى، ابوالفيض (954-1004 ه‍. ق)

بن شيخ مبارك هندى بن شيخ خضر، يمانى الاصل، ناكورى الولاده، فيضى الشّهره، از اكابر علماى اوايل قرن 380 يازدهم هجرى هند مى باشد كه عالم فاضل، مفسّر شاعر ماهر بود. نخست به «فيضى» تخلّص مى نموده و اخيراً به «فياض» تبديل داد و به غرض استعلا به برادر كهتر خود، ابوالفضل، كه به «علاّمى» شهرت داشته، او نيز به «فيّاضى» تخلّص مى كرده و از تلامذۀ پدر خود و خطيب ابوالفضل كازرونى و سيد صفى رفيع الدين صفوى بوده و از اشعار اوست:

چشمى گهرشناس ندارى چه گويمت *** كاين نه صدف چگونه ز يكدانه پر شده است

ايضاً

بايد به ره عشق تكاپو كردن *** پيوسته به خورشيد ازل رو كردن

زين سان كه بود ظهور حق از همه سو *** بايد ز چه روى روى يك سو كردن

ايضاً

آن روز كه كردند شمار من و تو *** بردند ز دست اختيار من و تو

فارغ بنشين كه كارساز دو جهان *** پيش از من و تو ساخته كار من و تو

ايضاً

يا رب! قدمى به راه توحيدم ده *** شوقى به نهانخانۀ تجريدم ده

دل بستگى اى به سرّ تحقيقم بخش *** آزادگى اى ز قيد تقليدم ده

ايضاً

زاهد! سخن ز مشرب توحيد مى كنى *** تحقيق كرده ايم كه تقليد مى كنى

فيضى به سال 954 ه‍. ق در بلدۀ ناكور از توابع اجمير از بلاد هند متولد شد و چندين سال در حوزۀ درس پدر به تحصيلات لازمۀ علميّه پرداخت تا به نوشتۀ تذكرۀ علماى هند - والعهدة عليه - در چهارده سالگى از تحصيلات علمى فارغ و در شعر و عروض و قافيه و خط و انشا و لغت و تاريخ و تفسير بى نظير و در اگره مدرّس بوده و در سال 974 ه‍. ق با اكبرشاه هندى ملاقات نمود. نخست به لقب «ملك الشعرايى» و اخيراً به «اميران» مفتخر بوده و همّت بر تربيت سلطان برگماشت. قصيدۀ طويلى در مدح وى گفت؛ عاقبت از طرف سلطان به نظم خمسه اى به سبك و اسلوب خمسۀ نظامى مأمور

شد. او نيز در سال 993 ه‍. ق به طرح ريزى هر پنج كتاب اشتغال يافت و آنها را به مركز ادوار، سليمان و بلقيس، نل و دمن، هفت كشور و اكبرنامه به همين ترتيب موافق پنج گنج نظامى موسوم و از هريكى قسمتى انشا كرد، لكن هيچ يك را به پايان نرسانيد تا در سال 1003 ه‍. ق امر جديد اكيد به اتمام آنها با مقدّم داشتن نل و دمن، كه از داستان هاى قديم 381 هندى و معاشقۀ نل نامى با دمن نامى را شامل است، صادر شد. او نيز در ظرف چهار ماه نل و دمن را ضمن چهار هزار و دويست بيت به اتمام رسانيد و در آن بين، سلطان را نيز مدح كرد. اما چهار كتاب ديگر كه منظور كرده بود، ظاهر آن است كه عمرش وفا به اتمام آنها نكرد؛ اين است كه در كشف الظّنون نيز فقط نل و دمن را از اين پنج كتاب مذكور داشته و از چهار ديگرى نام نبرده است. بلى، يك نسخه از مركز ادوار، كه حاوى 1442 بيت است (مأمور بود كه آن را در سه هزار بيت به انجام رساند)، به ضميمۀ يك نسخه از نل و دمن به شمارۀ 320 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار تهران موجود است. از تأليفات و آثار قلمى فيضى است:

«ان البيان لسحرا» مى باشد)؛ 7. نل و دمن؛ 8. هفت كشور (كه فوقاً مذكور شدند).

فيضى در دهم صفر سال 1004 ه‍. ق در اكبرآباد هند وفات يافت و يا به نوشتۀ رياض العارفين، در لاهور درگذشت و اينكه هدايت در دو كتاب رياض العارفين و مجمع الفصحاء تاريخ وفات او را با رقم هندسى 1040 نوشته، اشتباه بوده و يا خود از سهو قلم كاتب است كه صفر اوّلى را به رقم چهار مقدّم كرده كه اگر برعكس باشد (1004)، مطابق همان تاريخ صحيح اوّلى مى باشد. به نوشتۀ 382 تذكرۀ علماى هند، هيچ كدام از ابوالفيض فيضى و برادرش، ابوالفضل علامى مذكور ذيل، چنانچه مشهور است، مقيّد به مذهبى نبوده اند. در مرآت الخيال بعد از ذكر فيضى و تقرّب او نزد اكبرشاه و تاريخ وفات مذكور او گويد: يك چندى به مشاكل طبع سخن آراى خويش دام تلوين در راه نابالغان دارالملك حقيقت گسترده و نسخۀ نل و دمن از تصنيفات او در ايران و توران شهرتى عظيم دارد و او و برادرش، ابوالفضل، كه سرحلقۀ اهل تزوير بودند، در صحبت خاص اكبرشاه راه يافته و خاطر شاه را از جادۀ مستقيم انحراف دادند تا كار به جايى رسيد كه به اداى بعضى از رسوم اهل هند پرداخته و اين دو بيت فيضى از قصيدۀ مدح پادشاه بر آن حال گواه است:

قسمت نگر كه درخور هر جوهرى عطاست *** آيينه با سكندر و با اكبر آفتاب

او مى كند معاينۀ خود در آينه *** اين مى كند مشاهدۀ حق در آفتاب

اين ابيات را اكثرى از هنود دستاويز آفتاب پرستى ساخته و به مدح فيضى رطب اللّسان هستند و عبداللّه خان اوزبك، والى توران، مكاتباتى عتاب آميز به اكبرشاه نوشته و جواب هايى كه ابوالفضل در معذرت آن به عين بى نمكى نوشته، در عنوان مكاتباتش موجود است و آن ضالّ مضلّ پيش از فوت اكبرشاه در راه دكن به اشارۀ نورالدين محمد جهانگير در ملك راجه ترسنكه ديو به قتل رسيده و مال هايى كه به دست آويزى ضلالت گرد آورده بود، در اهتمام راجۀ مزبور بر معبد هنود، كه در سواد شهر متهرا ساخته بود، صرف گرديده و مدلول آيۀ مباركۀ (اَلْخَبِيثٰاتُ لِلْخَبِيثِينَ‌) (نور، 2(5) به ظهور پيوسته و عاقبت آن بتخانه نيز به تيشۀ حكم عالم گيرشاه با خاك برابر شد، انتهى كلام المرآة؛ بااين همه، موافق تحقيقاتى كه در اعيان الشّيعة كرده، شيخ ابوالفضل و برادرش، شيخ ابوالفيض و پدرشان، شيخ مبارك، همه شان شيعى مذهب

بوده اند و سبب عداوت مخالفين مذهب نيز همين تشيّع وى بوده است و بس.

در ذريعة نيز، كه فهرست مصنّفات شيعه است، تفسير سواطع الالهام فيضى و تاريخ اكبرى و تفسير آية الكرسى ابوالفضل علاّمى را مذكور داشته است. 383 نگارنده گويد: قضاوت و اظهار نظر در اين موارد خارج از وضع كتاب است و بالاجمال گوشزد مى نمايد كه معاصرين اين دو برادر در اثر فطانت فوق العادۀ ايشان (خصوصاً فيضى) از در رقابت وارد شدند و با ايشان سازشى نداشته و با بى دينى موصوف داشته و براى مرگ فيضى مادّۀ تاريخ بدى ساخته اند. البته از مراجعه به شرح حال سلف مكشوف مى گردد كه نوعاً اشخاص بافطانت، خصوصاً ارباب علم و معرفت، در هيچ دوره خالى از رقابت نبوده و نخستين سبب كفر و زندقه و متّهم بودن ايشان همانا فضل و كمال و دانش و طبع روان و فطانت خودشان است و بس كه در مقابل آن متاع ديگران فاسد و بازار خودفروشى ايشان كاسد مى گردد. بارى، بگذاريم و بگذريم.

اما ابوالفضل مذكور، برادر كهتر ابوالفيض و پسر دويم شيخ مبارك و معروف و متخلّص به «علامى»، كه «ابوالفضل مورّخ» نيز گويند، در سال 957 يا 958 ه‍. ق متولد شد و موافق نوشتۀ بعضى از ارباب تراجم - والعهدة عليه - در پانزده سالگى از تحصيل معقول و منقول فارغ و از مشاهير علماى هند و افاضل عهد اكبرشاه هندى (متوفّى به سال 1014 ه‍. ق) بوده و با تجرّد و انزوا و عزلت مى گذرانيد تا عاقبت به اصرار احباب، به دربار اكبرشاه راه يافت و در قرب سلطان به تمامى اهل دربار حتى به شاهزادگان عظام نيز تقدّم يافت و مورد الطاف خسروانه گرديد. نخست به سمت منشيگرى و عاقبت به تصدى وزارت مفتخر و بالاخره به مقام صدرالصّدورى ترقى كرد و از تأليفات است:

بلاغت و براعت مصنّف خود شاهدى است عادل و گواهى است صادق)؛ 2. تفسير آية الكرسى (كه آن را نيز براى اكبرشاه تأليف داده و به همين جهت، آن را تفسير اكبرى نيز گويند)؛ 3. عيار دانش (در اخلاق).

384 ابوالفضل به سال 1011 ه‍. ق در اثر حسد امرا و شاهزادگان، به شرحى كه از مرآت الخيال نقل شد، مقتول و اكبرشاه و شاهزاده سليم، كه در اللّه آباد مقيم بودند، بسيار متأسف گرديدند.

اما شيخ مبارك بن خضر يمانى هندى ناكورى، پدر ابوالفيض و ابوالفضل، از اكابر علماى وقت خود، در مسند رياست مرجعيّت تامّه داشت. به اصول عرفان و تصوف نيز بى رغبت نبود. فن شعر و معمّا را نيز خوب مى دانست. به تدريس علوم دينيّه مشغول و قرآن مجيد را با قرائات عشره حفظ كرده و شاطبى را نيز درس مى گفته است. در آخر عمر كتاب منبع العلوم را، كه چهار مجلّد است، در تفسير قرآن تأليف داد و تأليفات ديگر نيز بدو منسوب است. به سال 1001 ه‍. ق در نود سالگى در لاهور وفات يافت و پدرانشان غالباً از اصحاب كمال و مشايخ صوفيّه و ارباب حال بوده اند.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 823]؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 8، ص 99؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 200؛ ريوانى، محمد عبدالشكور، تذكرۀ علماى هند، ص 4 و 74؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 2، ص 639؛ لودى، شيرعلى خان، مرآت الخيال، ص 79؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (بعض مواضع).

به نوشتۀ رياض العارفين، بدون اينكه اسم و زمان و مشخّصات ديگرى بنويسد، گويد:

در زمان اكبرشاه (متوفّى به سال 1014 ه‍. ق) در هندوستان توقف كرد و شيخ فيضى دكنى، ابوالفضل مذكور فوق، به استادى وى گواهى داشته و از اوست:

زاهد! تو ز مستى منگر پستى ما *** صرف ره نيستى شده هستى ما

ما مست محبّتيم و تو مست غرور *** فرق است ز مستى تو تا مستى ما

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 393.

فيلسوف

فيلسوف⁽¹⁾

385 2413. فيلسوف الدوله، ميرزا عبدالحسين خان (... - 1360 ه‍. ق)

الصورة

فيلسوف الدوله (102)

بن حاج ميرزا محمدحسن زنوزى سالف الترجمه بن ميرزا محمدكريم بن آقا غلامعلى، زنوزى الاصل، تبريزى الاقامه، كه نخست لقب «ركن الحكما» داشت و اخيراً به «فيلسوف الدوله» شهرت يافت. از مهرۀ اطبّاى نامى عصر حاضر ما مى باشد.

از آقاى آسيد على سيدالحكماى سالف الترجمه و چندى از اطبّاى نامى وقت هر دو قسمت علمى و عملى طب را تكميل نمود. سال ها در تبريز به وظايف مداوا و معالجه اشتغال داشت و در آن اثنا به تأليف بعضى از كتب علميّه نيز پرداخته است:

صاحب ترجمه در اواخر از تبريز قطع علاقه كرده و به قم رفت و چند سال نيز در آنجا مقيم و مدير مريض خانه هم بوده و عاقبت به مشهد مقدس رضوى مهاجرت نمود و به سال 1360 ه‍. ق در آن ارض اقدس وفات يافت.

منابع: اطلاعات متفرقه.

فيّومى

فيّومى⁽¹⁾

مصرى فيّومى حموى، اديبى است فاضل فقيه ضابط كامل لغوى، از تلامذۀ ابوحيّان و از افاضل ادباى 386 اواخر قرن هشتم هجرى. نخست علوم عربيّه را از ابوحيّان تكميل نمود و به اقران خود تقدّم يافت. اخيراً به شهر حماة از بلاد شام رفت و در جامع الدهشة آنجا خطيب بوده و مؤلف كتاب المصباح المنير فى غريب الشّرح الكبير مى باشد كه از كتب معتمدۀ لغت عرب بوده و غرايب شرح كبير كتاب وجيز را با مطالب على حدۀ بسيارى از لغت و غيره جامع مى باشد. مخفى نماند كه اصل كتاب وجيز از ابوحامد غزالى و در فقه شافعى است و رافعى هم دو فقره شرح صغير و كبير بر آن نوشته و شرح كبير را به الكتاب العزيز فى شرح الوجيز موسوم داشته و فيّومى هم همين كتاب مصباح را در سال 734 ه‍. ق در بيان و شرح غرايب لغات همين كتاب عزيز تأليف داده و به همين اسم موسومش داشته است كه كثيرالفايده و حسن الترتيب بوده و بارها در مصر و قاهره و غيره چاپ شده و فيّومى در سال 770 يا هفتاد و چندم هجرت درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 113]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 214؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 91.

شافعى مصرى فيّومى، نزيل حمص، عالم فاضل اديب صالح بود. به سال 1107 ه‍. ق در فيّوم مصر متولد و به مصر رحلت كرد و در جامع ازهر به تحصيلات علوم متنوعه پرداخته و به مقامى عالى رسيد و از تأليفات اوست:

وفات او به سال هزار و صد و شصت و اند از هجرت در شهر حماة شام واقع گرديد.

منابع: مرادى، محمدخليل، سلك الدرر فى اعيان القرن الثانى عشر، ج 2، ص 104.

باب قاف

اشاره

388 2416. قاآنى، ميرزا حبيب اللّه (... - 1271 ه‍. ق)

الصورة

ميرزا حبيب اللّه قاآنى (103)

متخلّص به «قاآنى»، پسر ميرزا محمدعلى متخلّص به «گلشن»، از اكابر شعراى نامى ايرانى عهد فتحعلى شاه و محمدشاه و اوايل ناصرالدين شاه قاجار، با رضاقلى خان هدايت آتى الترجمه معاصر و مولد و موطنش شيراز بود. در هفت سالگى از پدر يتيم شد تا در سن رشد و تميز به خراسان رفت. در مشهد مقدّس رضوى به تحصيلات علميّه پرداخت. از هر گونه علم و هنر حظّى وافر برداشت. در علوم عربيّه و فنون ادبيّه قدرتى بسزا داشت. از اوايل جوانى، بلكه از صغر سن داراى طبعى موزون و بسيار سخنور و قافيه پرداز و در بعضى قوافى مبتكر و از مختصات خودش بوده است. در فنون شعرى از غزل و قصيده و غيره با كمال طلاقت ماهر و در قصيده سرايى همّت بر مضامين عاليه مى گماشته و وى نسبت به شعريّات، مانند شيخ مرتضى انصارى بوده نسبت به شرعيّات و نظير صدرا و ملا هادى سبزوارى نسبت به عقليّات كه هريكى در رشتۀ خود مؤسّس و اوّلين شخص مسلم كل مى باشد؛ اين است كه از طرف فتحعلى شاه به خطاب «مجتهدالشعراء» مخاطب

و از طرف محمدشاه نيز به لقب «حسان العجم» مفتخر بوده است. به جهت تبحّر مقام شعرى اوست كه در همين رشته اشتهار يافته، والاّ چنانچه اشاره شد، در علوم ادبيّه و عربيّه و رياضيّات و كلام و حكمت الهيّه و قواعد منطقيّه نيز حظّى وافر داشته است.

يگانه چيزى كه مايۀ انحطاط قاآنى شده، فقط استعمال الفاظ شنيع الذكر مى باشد كه زياده از حد به كار برده و البته اگر از ديگر طبقات مردم زشت و قبيح باشد، از ارباب كمال اقبح و زشت تر مى باشد. از آثار قلمى قاآنى است:

درين كتاب پريشان چه بينى از ترتيب *** عجب مدار كه چون نام خود پريشان است

با اينكه اشعارش مشهور و در السنه داير است، به نقل دو فقره از آنها، كه در ايجاد فرح وترح داراى دو اثر متقابل بوده و رويۀ هر دو از مختصّات وى مى باشد، مى پردازد:

پيركى لال سحرگاه به طفلى الكن *** مى شنيدم كه بدين نوع همى راند سخن

كاى ز زلفت صصصبحم شاشاشام تاريك *** وى ز چهرت شاشاشامم صصصبح روشن

تتترياكى ام و بى شششهد للبت *** صصصبر و تاتاتابم رررفت از تتتن

طفل گفتا: مممن را تو تو تقليد مكن *** گگگم شو ز برم اى كككمتر از زن

ميميخواهى مممشتى به ككلّت بزنم *** كه بيفتد مممغزت به ميان ددهن

پير گفتا: ووواللّه مممعلوم است اين *** كه كه زادم من بيچاره ز مادر الكن

هههفتاد و ههشتاد و سه سال است فزون *** كه كه گنگ و لالالالم ببخلاق زمن

طفل گفتا: خخدا را صصصد بار ششكر *** كه برستم به جهان از مملال و ممحن

مممن هم گگگنگم مممثل تو تو تو *** تو تو تو هم گگگنگى مممثل مممن

389 در مصيبت حضرت سيدالشهداء - روحى و ارواح العالمين له الفداء - به طريق سؤال و جواب گويد:

بارد چه‌؟ خون ز ديده، چسان‌؟ روز و شب، چرا؟ *** از غم، كدام غم‌؟ غم سلطان اوليا

نامش چه بُد؟ حسين، ز نژاد كه‌؟ از على *** مامش كه بود؟ فاطمه، جدّش كه‌؟ مصطفى

چون شد؟ شهيد شد، به كجا؟ دشت ماريه *** كى‌؟ عاشر محرّم، پنهان‌؟ نه برملا

شب كشته شد؟ نه روز، چه هنگام‌؟ وقت ظهر *** شد از گلو بريده سرش‌؟ نى نى از قفا

سيراب كشته شد؟ نه، كس آبش نداد؟ داد *** كه‌؟ شمر، از چه چشمه‌؟ ز سرچشمۀ فنا

مظلوم شد شهيد؟ بلى، جرم داشت‌؟ نه *** كارش چه بد؟ هدايت و يارش كه بد؟ خدا

اين ظلم را كه كرد؟ يزيد، اين يزيد كيست‌؟ *** ز اولاد هند، از چه كس‌؟ از نطفۀ زنا

خود كرد اين عمل‌؟ نه فرستاد نامه اى *** نزد كه‌؟ نزد زادۀ مرجانۀ دغا

ابن زياد زادۀ مرجانه بد؟ نعم *** از گفته يزيد تخلّف نكرد؟ لا

اين نابكار كُشت حسين را به دست خويش‌؟ *** نه خود روانه كرد سپه سوى كربلا

390

مير سپه كه بد؟ عمر سعد، او بريد *** حلق عزيز فاطمه‌؟ نه شمر بى حيا

خنجر بريد حنجر او را نكرد شرم‌؟ *** كرد، از چه پس بريد؟ نپذرفت از او قضا

بهر چه‌؟ بهر آنكه شود خلق را شفيع *** شرط شفاعتش چه بود؟ نوحه و بكا

كس كشته شد هم از پسرانش‌؟ بلى دو تن *** ديگر كه‌؟ نه برادر و ديگر كه‌؟ اقربا

ديگر پسر نداشت‌؟ چرا داشت، آن كه بود؟ *** سجّاد، چون بد او؟ به غم و رنج مبتلا

ماند او به كربلاى پدر؟ نى به شام رفت *** با عزّ و احتشام‌؟ نه با ذلّت و عنا

تنها؟ نه با زنان حرم، نامشان چه بود؟ *** زينب سكينه فاطمه كلثوم بينوا

بر تن لباس داشت‌؟ بلى گرد رهگذر *** بر سر عمامه داشت‌؟ بلى چوب اشقيا

بيمار بد؟ بلى، چه دوا داشت‌؟ اشك چشم *** بعد از دوا غذاش چه بد؟ خون دل غذا

كس بود همرهش‌؟ بلى اطفال بى پدر *** ديگر كه بود؟ تب كه نمى گشت از او جدا

از زينت زنان چه به جا مانده بد؟ دو چيز *** طوق ستم به گردن و خلخال غم به پا

گبر اين ستم كند؟ نه، يهود و مجوس‌؟ نه *** هندو؟ نه، بت پرست‌؟ نه، فرياد از اين جفا

قاآنى است قائل اين شعرها؟ بلى *** خواهد چه‌؟ رحمت، از كه‌؟ ز حق، كى‌؟ صف جزا

وفات قاآنى در سال 1270 يا 1271 ه‍. ق واقع گرديد و قاآنى عمّ امجد ميرزا محمدتقى شيرازى است كه شرح حال او نيز به عنوان ميرزاى شيرازى، ميرزا محمدتقى خواهد آمد.

منابع: اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، مآثر و آثار، ص 206؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 402؛ قاآنى، حبيب اللّٰه، ديوان شعر.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال بوده و موكول بدان علم است.

2417 و 2418. قائم، محمد بن عبيداللّه (... - 334 ه‍. ق)

مشهور به «نزار» بن مهدى، مكنّى به «ابوالقاسم»، ملقّب به «قائم»، دويمين خليفۀ فاطميّۀ مصر مى باشد كه در حال حيات پدرش، كه شرح حال او به عنوان مهدى خواهد آمد، به وليعهدى او بيعت شد. دو مرتبه از طرف پدر به تسخير بلاد مصر مأمور گرديد. در نهضت دويمى، كه به سال 307 ه‍. ق بوده، فيّوم و اسكندريّه را مسخر نموده و اموال بسيارى به دست آورد تا در سال 322 ه‍. ق به خلافت وى تجديد بيعت شد و مشغول انجام وظايف لازمه بود. در خلال اين احوال، ابويزيد از فرقۀ اباضيه، كه با تزهّد و پشمينه پوشى و الاغ سوارى مى گذرانيده، بناى معارضه با وى گذاشته و تمامى بلاد قيروان را، كه در تصرف وى بوده، مسخّر نمود و شهر مهديّه را هم، كه مقرّ خلافت قائم بوده، محاصره كرده و قائم در آن اوقات محاصره در سيزدهم شوال 334 ه‍. ق وفات يافت.

در همان روز به خلافت پسرش، اسماعيل بن قائم، مكنّى به «ابوالظاهر» و ملقّب به «منصور» عقد بيعت بستند. منصور نيز مثل زمان حيات پدر ثبات ورزيده و وفات پدر را اظهار نمى كرد تا آنكه ابويزيد از مهديّه منصرف شده و شهر سوسه را محاصره نمود. در اين حال منصور از مهديّه عازم سوسه شده و ابويزيد را شكست داد تا در بيست وپنجم محرّم 336 ه‍. ق اسيرش كرد و ابويزيد به فاصلۀ چهار روز مرد. به امر منصور پوستش را برآوردند؛ با كاه يا پنبه مملوّش نموده و به دارش كردند و در محل همين وقعه شهرى بنا نهاده و «منصوريه» اش ناميد. منصور بسيار فصيح و بليغ و شجاع و دلير بوده و خطبه هاى بسيارى انشا مى كرده است.

ابوجعفر احمد بن محمد مروزى گويد كه روز عزيمت ابويزيد با منصور گردش مى كرديم. يكى از دو نيزه كه در دست داشته، بر زمين افتاد؛ پس آن را برداشته و بدو داده 391 و از راه فال نيك اين شعر را خواندم:

فالقت عصاها و استقرت بها النوى *** كما قرّعينا بالاياب المسافر

منصور گفت: چرا كلامى را نگفتى كه از اين شعر بهتر و راست تر است: (وَ أَوْحَيْنٰا إِلىٰ مُوسىٰ أَنْ أَلْقِ عَصٰاكَ فَإِذٰا هِيَ تَلْقَفُ مٰا يَأْفِكُونَ * فَوَقَعَ اَلْحَقُّ وَ بَطَلَ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ * فَغُلِبُوا هُنٰالِكَ وَ اِنْقَلَبُوا صٰاغِرِينَ‌) (اعراف، 117-11(9). ابوجعفر گفت: «مولانا! تو پيغمبرزاده هستى و از علم

نبوت كه در نزد شماست، سخن راندى».

بارى، منصور هم چند سال خلافت كرد و در آخر شوال 341 ه‍. ق در مهديّه درگذشت و پسرش، معد بن اسماعيل منصور، كه شرح حال او به عنوان معز لدين اللّه خواهد آمد، خلف وى گرديد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 81 و ج 2، ص 132.

392 2419. قائم مقام، ميرزا ابوالقاسم (... - 1251 ه‍. ق)

الصورة

ميرزا ابوالقاسم قائم مقام (104)

بن ميرزا عيسى بن محمدحسن بن عيسى بن ابى الفتح بن ابى الفخر بن ابى الخير، حسينى فراهانى تهرانى، از افاضل نامى عهد فتحعلى شاه قاجار مى باشد كه اديب فاضل منشى كامل، شاعر ماهر، مترسّل دانشمند، جامع كمالات صورى و معنوى، در نظم و نثر عربى و فارسى سرآمد امثال و اقران خود بود. به «ثنايى» تخلّص مى نمود.

در سال 1237 ه‍. ق بعد از وفات پدرش، ميرزا عيسى قائم مقام، به وزارت شاه معظّم نائل و او نيز به «قائم مقام» ملقّب و اوايل عهد محمدشاه قاجار را نيز ديده و در عهد هر دو سلطان معظّم با تمام اعتبار مى زيسته تا در سال 1251 ه‍. ق درگذشت و يا به سعايت جمعى به امر محمدشاه مقتول گرديد و از آثار قلمى اوست:

دسترس مردم قرار گرفت. به فوايد بسيار علمى و ادبى و تاريخى مشتمل و به انشاى قائم مقام و منشآت قائم مقام معروف است)؛ 2. جلايرنامه (كه مثنوى فكاهى است و به نام غلام جلاير نام خودش نظم كرده و در ضمن ديوان شعر خودش چاپ شده است)؛ 3. الجهاديّة؛ 4. ديباچۀ جهاديّۀ صغراى پدرش، ميرزا عيسى؛ 5. ديباچۀ جهاديّۀ كبراى پدرش؛ 6. ديوان شعر (كه با جلايرنامۀ مذكور چاپ شده است)؛ * منشآت (كه به نام انشاء مذكور شد).

از اشعار اوست:

گر در دو جهان كام دل و راحت جان است *** من وصل تو جويم كه به از هر دو جهان است

در كيش من ايمانى اگر هست به عالم *** در كفر سر زلف چو زنجير بتان است

گر واعظ مسجد به جز اين گويد مشنو *** اين احمق بيچاره چه داند حيوان است

گر مذهب اسلام همين است كه او راست *** حق بر طرف مغبچۀ دير مغان است

او خون دل خم خورد اين خون دل خلق *** باور نتوان كرد كه اين بهتر از آن است

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 2، ص 87 و بعض مواضع.

پدر ميرزا ابوالقاسم قائم مقام مذكور، به «ميرزا بزرگ» مشهور، از وزراى نامى ايرانى عهد فتحعلى شاه قاجار مى باشد كه اديب منشى دانشمند فاضل بوده و از آثار قلمى اوست:

او را سه پسر ديگر نيز بوده؛ ميرزا معصوم كه در حال حيات پدر فوت شد؛ ميرزا حسن وزير و حاج ميرزا موسى خان متولى مشهد مقدس رضوى كه موقوفات بسيارى داشته؛ من جمله حمّامى است در توى بازار تبريز كه تا زمان حاضر ما داير و به نام خود او معروف است. 393 وفات ميرزا عيسى در سال 1237 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

(چهار شخص مذكور) مصطلح علماى رجال بوده و شرح حال ايشان نيز موكول بدان علم است.

قادرى

قادرى⁽¹⁾

از ملوك هند كه تخلّص شعرى او «قادرى»، لقب مشهورى اش «داراشكوه»، برادر بزرگ اورنگ زيب، از اكابر عرفاى هند، عالم اديب شاعر و به زبان سانسكرى هم، كه زبان قديمى هند است، آشنا بود. با اينكه پدر و برادرش از ملوك تيموريّۀ دهلى هند بوده اند، خودش قدم به دايرۀ سير و سلوك گذاشت. با ملا شاه بدخشانى آتى الترجمه، كه از سلسلۀ قادريّه بوده، دست ارادت داد و از اشعار اوست:

جهان چيست‌؟ ماتم سرايى در او *** نشسته دو سه ماتمى روبه رو

جگرپاره اى چند بر خوان او *** جگرخواره اى چند مهمان او

ايضاً

با دوست رسيديم چو از خويش گذشتيم *** از خويش گذشتن چه مبارك سفرى بود

از تأليفات و آثار قلمى اوست:

وفات قادرى به سال 1069 ه‍. ق در 45 سالگى واقع گرديد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 3، ص 2082؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 208.

394 2422. قادرى، محمد بن طيب بن عبدالسلام (... - 1178 ه‍. ق)

حسنى قادرى، اديب مورّخ صوفى كثيرالحلم و دقيق النظر كه از اكابر وقت خود تفقّه و استرشاد نموده و چندين كتاب تأليف داده است:

وفات قادرى محمد به سال 1178 ه‍. ق در 34 سالگى واقع گرديد.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية و المعربة، ص 1479.

قارپوزآبادى، ملا على --> زنجانى، ملا على

قارى

قارى⁽¹⁾

به هرحال، لفظ «قارى» در اصطلاح رجالى، لقب ابراهيم بن عبداللّه، حارث بن حباب، حزين و

قارى، ابراهيم بن رمضان --> سقّا، ابراهيم بن رمضان

395 2423. قارى، سيد ابوالقاسم (قرن 11 ه‍. ق)

خراسانى مشهدى، معروف به «قارى»، مقيم شيراز، از مشاهير قرّاء عهد شاه عباس ثانى (1052-1078 ه‍. ق) و ناظم نظم اللآلى مشهور است كه منظومه اى است گران بها

در تجويد قرآن كه در سال 1061 ه‍. ق آن را نظم كرده و حاوى هشتادونه بيت مى باشد و با آن همه اختصارش، متضمّن مهمّات علم شريف تجويد است و بارها چاپ شده و اين نگارنده نيز شرحى به نام نثر اللآلى بر آن نوشته و توفيق طبع و نشر آن را از درگاه خداوندى مسئلت مى نمايد.⁽¹⁾از ابيات نظم اللآلى است:

بعد حمد و نعت و مدح آل پيغمبر بدان *** فرض بعد از حق شناسى علم ترتيل قران

در تعلّم كوش و در تعليم جدّ و جهد كن *** خير دنيا آخرت بخشد خدايت بى سخن

در زمان شاه جم جاه سليمان بارگاه *** خسرو صاحب قران عباس ثانى پادشاه

شد در درياى طبعم فيض بخش خاص و عام *** حفظ آن كن تا غنى گردى چو بحر و كان به كام

رشتۀ اين نظم شد پرلؤلؤ اى نيكوخصال! *** «لؤلؤيه»⁽²⁾عقد آن «نظم لآلى»⁽³⁾نام سال

بيست ونه حرف تهجى دان به قولى بيست وهشت *** در شمار مخرج اقوال است اقوى هفده گشت

سال وفات صاحب ترجمه به دست نيامد و به قول ذريعة، تا سال 1083 ه‍. ق در قيد حيات بوده است؛ به هرحال، او غير از مير ابوالقاسم فندرسكى حكيم الهى سالف الترجمه بوده و همين منظومۀ نظم اللآلى را به فندرسكى نسبت دادن، خطاست.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 364؛ اطلاعات متفرقه.

قارى، احمد بن عبدالعزيز --> ابن هشام، احمد بن عبدالعزيز

قارى، احمد بن عبداللّه بن حسن --> مالقى، احمد بن عبداللّٰه

قارى، اسماعيل بن خلف --> حوفى، اسماعيل بن خلف

396 2424. قارى، جعفر بن احمد (... - 500 ه‍. ق)

بن حسين بن احمد بن جعفر سراج، ابومحمدالكنيه، قارى الشّهره، بغدادى المولد والوفاة والنشأه، حافظ عصر و علاّمۀ زمان خود، شاعر ماهر و مرجع استفادۀ جمعى وافر بود. ابوطاهر سلفى سابق الذكربا اينكه صحبت بسيارى از اكابر را دريافته بوده، با ملاقات وى افتخار داشته و از وى روايت مى كند. صاحب ترجمه مصنّفات طريفه دارد:

هذا كتاب مصارع العشاق *** صرعتهم ايدى نوى و فراق

تصنيف من لدغ الفراق فؤاده *** و تطلب الراقى فعز الراقى

از اشعار اوست:

وعدت بان تزورى كل شهر *** فزورى قد تقضى الشهرزورى

و شقة بيننا نهر المعلى *** الى البلد المسمى شهرزور

و اشهر هجرك المحتوم صدق *** ولكن شهر وصلك شهرزور

شب يكشنبه بيست ويكم ماه صفر 500 ه‍. ق در 83 سالگى در بغداد وفات يافت و در باب ابرز مدفون گرديد.

مخفى نماند كه سرّاج (بر وزن عطّار) لقب جدّ سيّمى صاحب ترجمه و از «سرج» - به معنى زين - است كه شغل زين فروشى و يا صنعت زين سازى داشته و به جهت انتساب او صاحب ترجمه را «ابن السراج» نيز گويند. اما «ابن السراج» (به كسر سين و تخفيف ثانى) نيز لقب بعضى از اهل فضل مى باشد كه در باب كنى خواهد آمد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 161؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 121.

قارى، حمزة بن حبيب --> زيّات، حمزة بن حبيب

يكى از قرّاء سبعه است.

قارى، حيان بن عبداللّه --> ابن هشام، حيان بن عبداللّٰه

قارى، خلف بن هشام --> قرّاء ثمانيّه

قارى، زبان بن علاء --> ابوعمرو، زبان بن علاء

397 قارى، عاصم بن ابى النجود --> قرّاء سبعه

قارى، عبداللّه بن عامر --> قرّاء سبعه

قارى، عبداللّه بن كثير --> ابن كثير، عبداللّٰه بن كثير

قارى، على بن ابراهيم --> حوفى، على بن ابراهيم

قارى، على بن حمزه --> كسائى، على بن حمزه

يكى از قرّاء سبعه بود.

قارى قرآن، معروف به «ابله»، در تجويد و قرائت قرآن مجيد و حفظ آن از آيات عجيبه بود؛ چنانچه هر سوره را كه اراده مى كرد، از اوّل تا آخر آن سهل است كه برعكس نيز از آخر آن سوره تا به اوّلش مى خواند، بلكه هر سوره را يك آيه از اوّل رو به آخر و يك آيه نيز از آخرش رو به اوّل خوانده و در وسط سوره ختم مى كرد. وقتى من باب امتحان خواندن سه سورۀ جنّ و قمر و الرّحمن را تكليفش كردند، فوراً از آخر هريكى از آنها يك آيه خوانده و بعد از آن آيۀ ماقبلى آن را باز از هر سه سوره خوانده و بدين روش به اوّل هر سه سوره رسيد. با اين همه مبتلاى بلاهت و سفاهت و به بازيچۀ اطفال مايل بود و با آن كبر سنّى كه داشته، در افعال و رفتار خود بديشان تشبّه مى كرده است و به همين جهت، به «ابله» شهرت داشته و در سال 637 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ابن فوطى، عبدالرزاق، الحوادث الواقعة والتجارب النافعة فى المأة السابعة، ص 133.

هروى الولاده، مكّى الاقامه، نورالدين اللّقب، حنفى المذهب، معروف به «ملا على قارى»، از افاضل اوايل قرن يازدهم هجرت بود. پس از آنكه در مولد خود به تحصيل بعضى از مراتب علميّه موفق آمد، به مكّه رفته و از مشايخ آن ارض اقدس تكميل

مراتب علميّه نمود تا آنكه آوازۀ او در هر ديار انتشار يافت. به هريك از ائمّۀ اربعۀ اهل سنّت، خصوصاً امام شافعى و اتباع او باب اعتراض باز كرد. بر امام مالك نيز به جهت دست گشاده نماز خواندن اعتراض نمود و رساله اى در اين موضوع تأليف داد و به همين جهت، در شدت و محنت بوده 398 و در سال 1014 يا 1016 ه‍. ق در مكّۀ معظّمه وفات يافت. همين كه وفات او مسموع علماى مصر گرديد، در جامع ازهر با گروهى متجاوز از هزار تن بر وى نماز غيبت خواندند. صاحب ترجمه تأليفات بسيارى به يادگار گذاشته است:

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 751]؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية و المعربة، ص 1791.

قارى، محمد بن احمد --> ابن شنبوذ

قارى، محمد بن محمد --> جزرى، محمد بن محمد

قارى، محمد بن محمود --> ابن نجار، محمد بن محمد

قارى تبريزى مشهدى، از افاضل قرّاء اواخر قرن يازدهم هجرت مى باشد كه در سال 1007 ه‍. ق در حوالى تبريز متولد و در حدود 1080 ه‍. ق وفات يافت و تأليفات طريفه در علم شريف تجويد دارد:

كربلاى معلّى به تأليف آن آغاز كرد و به فاصلۀ پنج سال به سال 1076 ه‍. ق در نجف اشرف به اتمامش رسانيد و حاوى زبدۀ مصنّفات ديگرش مى باشد و اوّل آن، اين شعر است:

اى فاتحۀ مصحف حمدت توحيد *** وى نقطه اى از كتاب مجدت خورشيد

ظاهر، آن است كه اين آخر تأليفاتش بوده و اندكى بعد از آن وفات يافته است)؛ 2. تحفة الابرار (در تجويد به قرائت عاصم كه ملخص تحفة القارى است)؛ 3. تحفة القارى يا تحفة القرّاء (كه در بمبئى چاپ شده است)؛ 4. تحفة المقرئين؛ 5. وقوف القرآن.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

399 قارى، نافع بن عبدالرحمان --> قرّاء سبعه

قارى، يزيد بن قعقاع --> قرّاء عشره

بن خليل بن ابراهيم بن خليل، محدّث حافظ جليل القدر كثيرالرّوايه، از محدّثين عامّه كه كنيه اش «ابواحمد»، لقبش «جمال الدين» و «قارى الحديث» و يكى از مشايخ روايت چهل گانۀ شهيد اول (متوفّى 786 ه‍. ق) مى باشد كه تمامى اخبار و احاديث و مصنّفات عامّه را به واسطۀ ايشان روايت مى كند و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 440.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال و موكول بدان علم هستند.

قاسم، احمد بن هبة اللّه --> موفق الدين، احمد بن هبة اللّٰه بن ابى الحديد

قادرى، از شعراى قرن سيزدهم هجرى هند مى باشد كه اشعار بسيارى به زبان اوردو گفته است. نام اصلى وى «سيّد ابوالقاسم» بوده و به «مير قدرت اللّه» شهرت داشت.

نسب وى به حضرت رضا عليه السلام موصول و در اشعار خود به «قاسم» تخلّص مى كرد و از آثار قلمى او كتاب مجموعۀ نغز (در تذكرۀ شعراى اوردوزبان هند) است كه در سال 1221 ه‍. ق تأليف و در 1933 م در لاهور چاپ شده است و يك معراجيّه هم دارد كه مثنوى است و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: قادرى، قاسم، مجموعۀ نغز.

قاسم، سيد معين الدين سيد على --> قاسم الانوار

سيد على بن نصر بن هارون بن ابوالقاسم، حسينى يا موسوى تبريزى، عارفى است فاضل، شاعر ماهر، از اكابر صوفيّه و عرفاى قرن نهم هجرت كه به «معين الدين» و «صفى الدين» ملقّب و به «قاسم» متخلّص و به «قاسمى» و «شاه قاسم» معروف بود. در اصول طريقت و سير و سلوك دست ارادت به سلطان 400 صدرالدين موسى بن شيخ صفى الدين سيد اسحاق اردبيلى سالف الترجمه، جدّ عالى سلاطين صفويّه داد. در خدمت آن پير روشن ضمير رياضات بسيارى كشيد و هم از طرف او به لقب «قاسم الانوار» قرين افتخار گرديد. صحبت شاه نعمت اللّه ولى ماهانى را نيز دريافت.

در قزوين و سمرقند و گيلان و هرات و خراسان سياحت ها كرده و در هرات به ارشاد عباد آغاز نمود و محل توجه عامّه گرديده و نفوذ فوق العاده داشت؛ به همين جهت، شاهرخ ميرزا در هراس شد و صلاح شاهى را در بيرون شدن قاسم از هرات ديدند.

اينك قاسم نيز مدتى در بلخ و سمرقند امرار حيات كرد و مشمول مراحم الغ بيگ گرديد؛ عاقبت در اثناى مراجعت به وطن خود در قريۀ خرجود نامى و يا قصبۀ لنكر نامى از بلاد جام از مضافات نيشابور به مناسبت لطافت آب وهوا اقامت كرد تا به سال 835 يا 837 يا 838 ه‍. ق در همان جا وفات يافت و در اواخر قرن نهم مذكور به امر امير على شير نوايى عمارتى زيبا بر سر قبر وى بنا نهادند. از آثار قلمى قاسم الانوار است:

ديوانى خوب و اكثر آن در تصوف و نصايح بوده و يك نسخۀ خطّى آن به ضميمۀ ديوان حافظ به شمارۀ 202 و يك نسخۀ ديگر نيز، كه علاوه بر غزليّات و قطعات و

رباعيّات او شامل دو مثنوى قبلى هم بوده و در حاشيۀ ديوان كمال خجندى از اول تا آخر نوشته شده اند، به شمارۀ 266 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است. از اشعار قاسم الانوار است:

از هر طرفى چهره گشايى كه منم *** در هر صفتى جلوه گر آيى كه منم

با اين همه گهگاه غلط مى افتم *** نادان كس و بله روستايى كه منم

ايضاً

نمى توان خبرى داد از حقيقت دوست *** ولى ز روى حقيقت حقيقت همه اوست

ايضاً

از مسجد و ميخانه وز كعبه و بتخانه *** مقصود خدا عشق است باقى همه افسانه

ايضاً

در ملك عاشقى كه دو عالم طفيل اوست *** آن كس قدم نهاد كه اول ز سر گذشت

ايضاً 401

قضا شخصى است پنج انگشت دارد *** چو خواهد از كسى كامى برآرد

دو بر چشمش نهد وآنگه دو بر گوش *** يكى بر لب نهد گويد كه خاموش

ايضاً

از افق مكرمت، صبح سعادت دميد *** محو مجازات شد، شاه حقيقت رسيد

راه به وحدت نبرد هركه نشد در طلب *** جملۀ ذرّات را از دل و از جان بريد

در حرم وصل دوست زنده دلى راه يافت *** كز همه خلق جهان بار ملامت كشيد

وصلت اللّه يافت قاسم و ناگاه يافت *** زآنكه به شمشير لا از همه عالم بريد

قاسم الانوار چهار مرتبه پياده به حج رفته و دو دفعۀ آن پابرهنه بوده است و گويند - والعهدة عليهم - در سه سالگى بدو افاضۀ علم شده؛ چنانچه خودش گويد:

مرا علم ازل در سينه دادند *** عجب علمى ولى درسى ندادند

مرا سه ساله حالى گشت معلوم *** كه شيخ چلّه را در سى ندادند

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 214؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 27؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3532؛ افندى، فهيم، سفينة الشعراء، ص 175.

قاسمى، سيد معين الدين سيد على --> قاسم الانوار

(پنج شخص مذكور) مصطلح رجال هستند.

مصطلح رجال است.

قاضى

قاضى⁽¹⁾

«قاضى» در كتب فقهيه در صورت اطلاق و نبودن قرينه و يا در جايى كه مقيد به ابن البراج نمايند، راجع به عبدالعزيز بن نحرير است كه شرح حال او در باب كنى به عنوان ابن البرّاج خواهد آمد. موافق آنچه در عنوان علامه و نظاير آن اشاره نموديم، لفظ «قاضى» نيز گاهى به ضميمۀ محل و مكان و بلده و يا قيود ديگر شهرت يافته و مركوز اذهان شده؛ به طورى كه بدون آن ضميمه مأنوس اذهان نبوده و به معرفى آن ضميمه جوياى شرح حال او مى باشند؛ مثل قاضى بيضاوى، قاضى الحرمين، قاضى الخافقين، قاضى خان، قاضى زاده، قاضى القضات و نظاير آنها. اينك محض تسهيل امر به ارباب رجوع، در مقام ترتيب، علاوه بر اسامى، ترتيب آن قيود منضمى نيز رعايت خواهد شد و چون جمعى وافر از قضات به مقام قاضى القضاتى رسيده اند، لذا اگر شرح حال منظورى ارباب رجوع در عنوان قاضى پيدا نشود، به عنوان قاضى القضات مراجعه نمايند. (مؤلف)

قاضى، ابراهيم بن عبداللّه --> ابن ابى الدم

402 قاضى، ابن ابى ليلى محمد بن عبدالرحمان --> ابن ابى ليلى، محمد

قاضى، ابن البرّاج عبدالعزيز --> ابن البرّاج

قاضى، ابن جماعه --> ابن جماعه

قاضى، احمد بن ابى احمد --> ابن القاص

قاضى، احمد بن ابى دواد فرج --> ابن ابى دواد

قاضى، احمد برهان الدين --> قاضى برهان الدين

قاضى، احمد بن عبدالرحمان --> ابن مضا

قاضى، احمد بن على بن قدامه --> ابن الانبارى، احمد بن على بن قدامه

قاضى، احمد بن على بن هبة اللّه --> ابن مأمون

قاضى، احمد بن عمر بن سريج --> باز اشهب

قاضى، احمد بن محمد بن حسين ناصح الدين --> ارجانى

ابوبكر ارجانى كه قاضى تستر و عسكر مكرم بوده است.

قاضى، احمد بن محمد بن عبداللّه --> قاضى الحرمين

بن محمد بن عطاءاللّه بن عوض، اسكندرانى زبيرى، ملقّب به «ناصرالدين»، از افاضل اوايل قرن نهم هجرت 403 مى باشد كه در علوم عربيّه بر ديگران تقدّم داشت. بسيار عاقل و مهربان و كم سخن و پاك فطرت و خوش معاشرت و كسى را قولاً يا فعلاً نرنجانده بود. اينك مورد محبت عموم و در بدايت حال قاضى بلدۀ خود بوده و اخيراً به قاهره رفت و در آنجا نيز با كمال عفّت متصدى قضاوت مالكيّه شد و شرح تسهيل و شرح مختصر ابن حاجب را تأليف داده و در اوّل رمضان سال 810 ه‍. ق درگذشت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 87، س 10.

قاضى، احمد بن محمد بن منصور --> ابن منير، احمد بن محمد

قاضى، احمد بن مطرف --> عسقلانى، احمد بن مطرف

قاضى، احمد بن يحيى --> شيخ الاسلام، احمد بن يحيى

قاضى اعز، نصراللّه بن عبداللّه --> قاضى نصراللّه

قاضى اكرم، على بن يوسف --> جمال الدين، ابن القفطى على

بن مرة يا قرة بن اياس بن هلال مزنى، مكنّى به «ابوواثله»، در فقه و حديث اعلم زمان خود بود. در خلافت عمر بن عبدالعزيز به قضاوت بصره منصوب شد. در فطانت و فراست و هوش و ذكاوت و فصاحت بى بدل، بلكه ضرب المثل و «اذكى من اياس» از امثال دايره بين الناس بود. نوادر بسيارى در اين باب منقول است؛ چنان كه گويند از سه زن كه هيچ كدام معروفش نبوده، خبر داد كه يكى حامل و ديگرى مرضع و سيّمى بكر است و موافق واقع بود؛ نيز جمع كثيرى استهلال مى كردند؛ پس انس اظهار رؤيت نمود و هرچه سعى مى كرد، ديگران نمى ديدند. اياس ملتفت شد كه موى ابروى انس بر چشم افتاده. به فراست دريافت كه انس آن موى را هلال مى پندارد؛ پس آن موى را از جلو چشم رد كرده و به انس گفت كه جاى هلال را بنماياند. انس هرچه نگريست، ديگر چيزى نديد و نظاير اين بسيار است. اياس در سال 122 ه‍. ق درگذشت و جدّ عالى او، اياس بن هلال، از اصحاب كبار حضرت رسالت صلى الله عليه و آله بوده است.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 86؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3539؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 5، ص 246.

404 2433. قاضى، حاج ميرزا باقر (1285-1366 ه‍. ق)

بن ميرزا محمدعلى قاضى (متوفّى به سال 1312) بن حاج ميرزا محسن قاضى تبريزى طباطبايى، از اكابر علماى اماميّۀ تبريز عصر حاضر ما مى باشد كه مراتب ساميۀ علميّه را با محاسن عمل توأم داشت. در اخلاق فاضله طاق و صفات حميده و مكارم پسنديدۀ اجداد طاهرين خود را وارث بالاستحقاق و گوى سبقت از ديگران ربوده بود. خلاصۀ حال سعادت منوال آن جوهرۀ فضل و كمال به طور اجمال آنكه در سال 1285 ه‍. ق در تبريز متولد شد. مقدمات و مبادى فقه و اصول و كلام و علوم عربيّه را در بلدۀ خود از آمير فتاح سرابى و ميرزا محمود اصولى و ميرزا محمدعلى انصارى قراجه داغى و سيد على يزدى صاحب وسائل مظفّرى و ديگر اكابر وقت تحصيل نمود. در سال 1308 ه‍. ق براى ادامۀ تحصيلات علميّه عزيمت عتبات داد. در اخلاق،

الصورة

حاضر حوزۀ قطب العارفين ملا حسينقلى همدانى، در فقه و اصول و ديگر علوم

حاج ميرزا باقر قاضى (105)

متداوله هم حاضر درس حاج ميرزا حبيب اللّه رشتى و فاضل شرابيانى و صاحب الكرامات ملا اسماعيل قره باغى گرديد تا به مناسبت تصادف بعضى پيشامدها به تبريز مراجعت و به فاصلۀ دو سه سال ديگر به توفيقات خداوندى عازم نجف شد و در حوزۀ آخوند خراسانى و سيد محمدكاظم يزدى و شريعت اصفهانى و شيخ حسن مامقانى و ديگر اجلاّى وقت و مراجع علميّه حاضر گرديد. از هر بلبلى نوايى شنيده و از هر باغى گلى چيده و از هر خرمنى توشه اى برداشت. رنج ها كشيد و گنج ها برد. در مراتب علميّه و اخلاق فاضله مشارٌبالبنان و مغبوط اقران و به اجازات كثيرۀ اجتهادى و روايتى اساتيد معظّم نائل آمد.

در سال 1324 ه‍. ق با كمال موفقيّت به موطن خود، 405 تبريز، مراجعت كرد. در نزد عموم طبقات مردم بسيار محترم و در حدود چهل سال با كمال احترام و عزّت و ورع و تقوا و شهامت مشغول انجام همه گونه وظايف علميّۀ دينيّۀ تدريس و رفع مكروهات ملهوفين بود. در انجاح حوايج مردم با همه گونه وسايل مقتضيه اهتمام به كار برد. تا آخرين لحظۀ زندگانى خويش حبّه و دينارى از وجوهات شرعيّه صرف نكرد و با آن همه مراتب ساميه، بسيار حليم و متواضع بود. از خود آرايى و خود ستايى امتناع اكيد داشت و اصلاً حرفى راجع به فضل و كمال و تأليفات خود به زبان نمى آورد و از تأليفات اوست:

فقهى و اصولى و كلامى و اخلاقى اساتيد خود كه بسيار و اغلب آنها هنوز صورت مبيضه نگرفته و تا حال تهذيب و تنقيح نشده اند.

صاحب ترجمه در دهم رجب 1366 ه‍. ق در تبريز وفات يافت. پيش از دفن به بلدۀ طيّبۀ قم نقل شد و در آن ارض اقدس دفن گرديد. در تشييع جنازه ازدحام عام بود.

وفات آن فقيد عالم علم را در صفحۀ 1197 جزء عاشر مجلّد سى وسيم سال 1366 ه‍. ق (غش سو) مجلّۀ عربى العرفان، كه در صيدا طبع و نشر مى شود، به عنوان «فقدان عظيم او ثلمة فى الدين لايسدها شىء» ثبت و به سمع عموم رسانيده است، قدس سرّه.

منابع: اطلاعات متفرقه.

قاضى باقلانى، محمد بن طيب --> باقلانى

ملقّب به «برهان الدين»، معروف به «قاضى برهان»، عالمى است اديب از قبيلۀ چنگيزخان كه بعد از تسخير توقاد و سيواس و قيساريه از بلاد روم، اعلان استقلال داد و قره عثمان نامى از اكابر قبايل تركمان، كه در يكى از قشلاقات سيواس خيمه نشين بوده، در هر سالى مالى به حسب تعهد به قاضى برهان 406 مى داد تا آنكه از پرداخت آن مال مقرّرى تخلّف ورزيد. قاضى نيز به همين جهت، حملۀ متهورانه نموده و در سال 794 ه‍. ق مقتول و تمامى متصرفات او بدون جنگ و محاربه به يلديريم بايزيدخان، چهارمين سلطان عثمانى (791-804 ه‍. ق) مسلم گرديد.

منابع: رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 2، ص 103.

قاضى بسعادتك، محمد بن عبدالملك --> ابن العديم، احمد بن يحيى

قاضى بيضاوى، عبداللّه بن عمر --> بيضاوى، عبداللّٰه بن عمر بن احمد

از افاضل روزگار و مشاهير ديار، كنيه اش «ابوالقاسم» بود. در فارس قضاوت داشت.

در سال 672 ه‍. ق درگذشت و آن غير از قاضى بيضاوى مشهور فوق است.

منابع: فرصت شيرازى، محمدنصير، آثار عجم، ص 338.

قاضى جعابى، محمد بن عمر بن محمد --> ابن الجعابى، محمد بن عمر

قاضى، شيخ جعفر بن عبداللّه --> حويزى، شيخ جعفر بن عبداللّٰه بن ابراهيم

قاضى، جعفر بن محمد --> ابومعشر بلخى

قاضى الجماعه، احمد بن عبدالرحمان --> ابن مضا

بن علاثة بن علقمة بن مالك، كلابى حرانى عقيلى، مكنّى به «ابواليسير»، از اهل حران بود. در زمان مهدى عباسى (158-169 ه‍. ق) به قضاوت سمت شرقى بغداد منصوب شد. از اوزاعى و نظاير وى روايت كرده و عبداللّه بن مبارك نيز از وى روايت مى كند.

پس از تصدى امر قضاوت، سفيان ثورى، كه از اصدقاى وى بوده، از او اعراض كرده و اذن ملاقاتش نيز نمى داد تا آنكه روزى بعد از اصرار تمام به توسط عمّار بن محمد، خواهرزادۀ سفيان، پيش او رفت، لكن سفيان نخست توجهى بدو نكرد و عاقبت بدو گفت: «يا ابن علاثه! 407 آيا تحصيل علم كردن تو محض براى اين (قضاوت) بوده‌؟ واللّه اگر يك درهم ماهى خريده و در كوچه هاى كوفه ماهى فروشى مى كردى، بهتر از اين قضاوت بودى». در تاريخ بغداد او را با وثاقت ستوده و گويد: «قاضى جنّ‌» گفتن او براى آن بوده كه در ميان حران و حصار مسلمه چاهى بوده كه هركس از آب آن مى خورد، جن زده مى شد و غشوه اش عارض مى گشت تا آنكه محمد بن عبداللّه بر سر آن چاه ايستاده و جن را خطاب كرد و گفت: «اى گروه جن! ما در ميان شما و انسان بدين روش قضاوت نموديم كه اين چاه روزها مال انسان و شب ها از آن شما باشد».

اينك بعد از آن هركسى كه در روز از آب آن چاه مى خورد، ديگر آسيبى نمى ديد.

وفات او در سال 168 يا در حدود 163 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 5، ص 388.

قاضى چلبى، مولا ابراهيم --> آذرى چلبى

قاضى چلبى، حسن بن محمد بن محمد --> چلبى، حسن بن محمد بن محمدشاه

مكنّى به «ابوالحسين»، معروف به «قاضى الحرمين»، از اكابر فقهاى حنفيّۀ قرن چهارم

هجرت و در عصر خود شيخ الفقها بوده و در سال 351 ه‍. ق در نيشابور درگذشت.

منابع: لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 36؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 4، ص 213. قاضى حسن

قاضى، حسن بن احمد بن زيد --> اصطخرى، حسن بن احمد

قاضى، حسن بن عبداللّه بن مرزبان --> سيرافى، حسن بن عبداللّٰه بن مرزبان

قاضى، حسن بن على بن امراللّه --> ابن الحنائى، حسن

قاضى، حسن بن محمد بن محمد --> چلبى، حسن بن محمد بن محمدشاه

قاضى، حسين بن محمد بن حسن --> دياربكرى، حسين بن محمد بن حسن

قاضى، حسين بن نصر بن محمد --> ابن خميس، حسين بن نصر بن محمد

قاضى حموى، ابراهيم بن عبداللّه --> ابن ابى الدم

قاضى حميدى، عمر بن محمود --> حميدى، عمر بن محمد

408 قاضى حويزى، شيخ جعفر بن عبداللّه --> حويزى، شيخ جعفر بن عبداللّٰه بن ابراهيم

قاضى الخافقين، محمد بن قاسم --> شهرزورى، محمد بن قاسم بن مظفر

قاضى دوانى، محمد بن اسعد --> دوانى

قاضى رشيد، احمد بن على بن ابراهيم --> ابن زبير، احمد بن على

رازى البلده، ابوعبداللّه الكنيه، ابرش اللّقب، اخبار غزوات و مغازى را دو مرتبه از ابن اسحاق استماع كرده و از احاديث نيز معادل اخبار غزوات استماع نموده و به نوشتۀ بعضى، اظهار تشيّع مى نموده است. بسيار اهل نماز و با خضوع و خشوع بود و در سال 191 ه‍. ق درگذشت.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 3، ص 39.

قاضى رى، على بن عبدالعزيز --> جرجانى، على بن عبدالعزيز

قاضى زاده، ميرزا سيد ابراهيم --> ظهيرالدين، ميرزا سيد ابراهيم

خوارزمى، ملقّب به «شمس الدين»، معروف به «قاضى زاده»، عالمى است فاضل محقّق مدقّق، اديب حكيم متكلّم، از اكابر علماى عامّه كه در رياضيّات و حكمت كامل، در سال 963 ه‍. ق به قضاوت حلب، در 971 ه‍. ق به قضاوت استانبول، در 974 ه‍. ق به قضاوت عسكر روم ايلى منصوب بود. اخيراً به واسطۀ دلسردى كه بين او و محمدپاشاى صدر اعظم وقوع يافته، به ادرنه رفت و در دارالحديث آنجا مشغول تدريس شد تا به جهت فوت پسرش، باز به استانبول رفته و مشمول مراحم سلطان مرادخان ثالث (982-1003 ه‍. ق)، كه در آن اوان اوايل جلوسش بوده، گرديده و به مقام شيخ الاسلامى رسيد و در 983 ه‍. ق به صدارت روم ايلى نامزد شد و در 985 ه‍. ق مفتى رسمى گرديده و در 988 ه‍. ق در هفتاد سالگى درگذشت و از تأليفات اوست:

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 215؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 99؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 5، ص 247؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3539.

دبيلى تتوى سندى،⁽¹⁾معروف به «قاضى زادۀ تتوى»، از افاضل مورّخين اماميّه مى باشد كه پدرش در شهر تته از بلاد سند از قضات حنفيّه بوده و خودش تشيّع اختيار كرد و در دربار اكبرشاه هندى (963-1004 ه‍. ق) تقرّب يافت و از تأليفات اوست:

خزانۀ رضويه موجود است)؛ 2. اخلاق التّتوى؛ 3. اسرار الحروف (كه مثل كتاب مفاحص نام صائن الدين على بن محمد تركه مشتمل به رموز اعداد هم مى باشد)؛ 4. الفى يا تاريخ الفى (كه به فرمودۀ ذريعة، تاريخ هزارساله از رحلت حضرت رسالت صلى الله عليه و آله (سال دهم هجرت) تا عصر خود مؤلف مى باشد و آن را در دو مجلد بزرگ به زبان فارسى براى شاه معظم تأليف داده و نسخۀ هر دو مجلد در خزانۀ رضويه موجود و جلد اولش تا سال 500 رحلت بوده و جلد دويم نيز از 501 تا 984 ه‍. ق رحلت است و در ذريعه بعد از اين جمله گويد كه در آن نسخه تتمۀ هزار سال نبوده)؛ 5. تحقيق الترياق الفاروق؛ 6. خلاصة الحياة (در اخبار حكما).

سبب تشيّع قاضى زاده همانا مصاحبت صلحاى عراق عرب بوده كه در ولايت خود به فيض صحبت ايشان نائل آمد و كمال هم نشين دل نشين وى گرديد. علاوه بر آن موافق آنچه معاصرش، قاضى نوراللّه شوشترى، در مجالس المؤمنين گفته، قاضى زاده در خلال آن احوال حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را در خواب ديد كه تفسير كشّاف در دست گرفته و آيۀ مباركۀ (إِنَّمٰا وَلِيُّكُمُ اَللّٰهُ‌) (مائده، 5(5) را گشوده و بدو فرمود كه تفسير اين آيه را مطالعه كن؛ پس، از خواب بيدار شد و مبهوت و متحير جوياى كتاب كشّاف بود تا ميرزا حسن نامى از بزرگ زادگان عراق را ديد كه كتاب كشّاف بر دست دارد و خانۀ قاضى زاده را سراغ مى كند كه آن را حسب الامر رؤيايى آن حضرت بدو برساند. اينك قاضى زاده بعد از مطالعۀ تفسير آن آيه مذهب شيعه را قبول نمود.

وفات قاضى زاده، بنابر آنچه از نامۀ دانشوران نقل شده، در سال 997 ه‍. ق 410 مقتول گرديد، لكن به قرينۀ مدت هزار سال كتاب الفى مذكور فوق او كه اوّلش از رحلت حضرت رسالت صلى الله عليه و آله مطابق دهم هجرت بوده و با در نظر گرفتن اينكه كتاب احسن القصص مذكور فوق را نيز بعد از آن تأليف داده، شهادت او بالقطع بعد از سال 1010 ه‍. ق مى باشد. قاضى نوراللّه شوشترى (متوفّى به سال 1019 ه‍. ق) نيز، كه معاصر او بوده و ابصر به حالش مى باشد، در مجالس المؤمنين گويد كه قاضى زاده بعد از 1010 ه‍. ق در لاهور به شهادت رسيد و در همانجا در بقعۀ مير حبيب اللّه دفن شد.

منابع: شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 99، س 21؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه). قاضى زادۀ تتوى

قاضى زادۀ تتوى --> قاضى زاده، احمد بن قاضى نصرالله

قاضى زادۀ خوارزمى --> قاضى زاده، احمد بن قاضى محمود

رومى، معروف به «قاضى زادۀ رومى»، از اكابر علماى رياضى قرن نهم هجرت مى باشد كه نخست در بلاد خود بعضى از علوم را تحصيل كرد و در باطن عزم ديار عجم داشت، لكن از خويشاوندان خود كتمان مى كرد و تنها خواهر او بدين عزمش متفطن شد و بسيارى از اسباب زينت خود را در توى كتاب هايش گذاشت كه در ديار غربت كمك خرج او باشد تا آنكه آن عزم را جزم كرد و از اكابر خراسان و ماوراءالنهر مراتب علميّۀ بسيارى تحصيل نمود و به مقامى عالى رسيد و كمالات او در افواه و السنه افتاد و ازآن رو كه پدرش، ملا محمود، قاضى شهر بروسه از بلاد روم بوده، به «قاضى زادۀ رومى» شهرت يافت؛ چنانچه «فاضل رومى» نيز گويند و بالخصوص در رياضيّات صاحب يدى طولا و دستى توانا بود و استاد الغ بيگ، صاحب زيج معروف (814-853 ه‍. ق) و محل توجه و 411 اقبال آن امير كبير علم دوست بوده است و از تأليفات اوست:

سال وفات قاضى زاده به دست نيامد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 480]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 215؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 99.

گرهرودى، ملقّب به «علاءالدين»، معروف به «قاضى زادۀ گرهرودى» يا «قاضى گرهرودى»، عالم فاضل متكلّم، محقّق مدقّق، شاعر منشى امامى عادل، از علماى قرن

يازدهم هجرت و از تلامذۀ شيخ بهائى (متوفّى به سال 1031 ه‍. ق) و در مجلس شاه عباس صفوى اول (996-1038 ه‍. ق) با قاضى زادۀ خوارزمى فوق مناظره كرده و كتابى در اين باب به امر شاه مزبور تأليف داد كه نسخۀ آن پيش صاحب روضات الجنّات بوده و به تصديق او در حدود ده هزار بيت و بهترين كتابى است كه در اين موضوع تأليف و مشتمل بر تنقيح كامل مسئلۀ امامت مى باشد و از تأليفات اوست:

سال وفات قاضى زاده به دست نيامد. قاضى زاده علاءالدين

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 215؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 99، س 13؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (متفرقات).

قاضى زاده، علاءالدين يا قاضى زادۀ گرهرودى --> قاضى زاده، عبدالخالق

412 قاضى زاده، موسى بن قاضى ملا محمود --> قاضى زادۀ رومى

قاضى زادۀ همدانى --> ظهيرالدين، ميرزا سيد ابراهيم

قاضى سخاوى، على بن اسماعيل --> سخاوى، على بن اسماعيل

2443 و 2444. قاضى سعيد، محمدسعيد بن محمدمفيد (... - 1103 ه‍. ق)

قمى، معروف به «قاضى سعيد»، ملقّب به «حكيم كوچك»، از اجلاّى علماى نامى اماميّه و مفاخر فضلاى حديث و حكمت و فنون ادبيّه كه عالمى بوده عارف متشرّع ربّانى و حكيم اديب كامل محقّق صمدانى، در مراتب تأويل و عرفان و حكمت و استنباط نكات خفيه و اسرار مكنونه و دقايق كشفيۀ مخزونه در آيات و احاديث دينيّه

مؤيّد به روح القدس و مشمول تأييدات غيبيّه. به عرفان و تصوف ميل مفرط داشته و در اسماءاللّه قائل به اشتراك لفظى بود. در همين موضوع دو رسالۀ عربى و پارسى تأليف داده و نام همين رسالۀ فارسى كليد بهشت است.

قاضى سعيد از تلامذۀ ملا محسن فيض كاشانى و ملا عبدالرزاق لاهيجى و ملا رجبعلى تبريزى بود. شاه عباس ثانى و اهل دربارش بسيار تجليلش مى نمودند و به زيارت و ديدن وى مى رفتند و از تأليفات طريفۀ اوست:

قاضى سعيد مدتى متصدى قضاوت قم بوده كه كاشف از تبحّر وى در شرعيّات نيز مى باشد و در آن بلدۀ طيّبه اقامت داشت تا به رحمت ايزدى نائل گرديد. وفاتش موافق آنچه در عنوان حاشيۀ اثولوجيا از كتاب ذريعه تصريح كرده، در سال 1103 ه‍. ق بوده است.

مخفى نماند كه شيخ محمدحسين، برادر قاضى سعيد، نيز از اكابر علماى عصر خود و از تلامذۀ ملا رجبعلى حكيم تبريزى مذكور فوق بود. تفسير بزرگى بر قرآن مجيد نوشته كه حاكى از تبحّر وى مى باشد و در اواخر قرن يازدهم هجرت درگذشته و سال آن معلوم نيست.

منابع: امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 215؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 302، س 22؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

قاضى رشيد ابى الفضل جعفر بن معتمد، شاعر مشهور، معروف به «قاضى سعيد»، از افاضل اوايل قرن هفتم هجرت بوده و از اشعار اوست:

و ما كان تَركي حبَّه عن ملالة *** ولكن لامر يوجب القول بالترك

اراد شريكا في الذى كان بيننا *** و ايمان قلبي قد نهاني عن الشرك

از تأليفات اوست:

در رمضان سال 608 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 324.

قاضى سلمة بن فضل --> قاضى رى

قاضى سليمان بن خلف --> باجى

414 قاضى سنجانى --> سنجانى، مولانا قاضى سنجانى

قاضى سهل بن احمد --> ارغيانى

قاضى سيرافى، حسن بن عبداللّه --> سيرافى، حسن بن عبداللّٰه بن مرزبان

كندى القبيله، ابواميّة الكنيه، از اكابر تابعين بوده و زمان جاهليّت را نيز ديده است. از طرف خليفۀ ثانى به قضاوت كوفه منصوب شد و مدت شصت سال يا هفتادوپنج سال على التوالى قضاوت نموده و اصلاً تعطيل نكرد؛ مگر در فتنۀ ابن زبير در زمان حجّاج بن يوسف كه استعفا كرد و ديگر سه سال تا دم مرگ اصلاً قضاوت ننمود يا پس از آنكه مختار بن ابى عبيدۀ ثقفى به سر كار آمد، شريح را به ديهى، كه مردمانش يهودى بوده اند، تبعيد نمود تا بعد از قتل مختار، كه حجّاج امير كوفه شد، در كوفه اش احضار و باز امر به قضاوتش نمودند، لكن از شرمين و ننگين بودن وى كه در قضيۀ مختار داشت، ديگر قبول نكرده و تا آخر قضاوت ننمود. درخصوص علم و حلم و فطانت او نوادرى منقول و به قول ابن خلّكان، به اصول قضاوت دانا و خبير و بسيار بافطانت و ذكاوت بود.

از ابن عبدالبر نقل است كه شريح شاعرى خوب و يكى از چهار رئيس بزرگوار اطلس بوده كه در روى و صورت ايشان يك تار مو هم نبوده است و سه ديگر نيز عبارت از عبداللّه بن زبير و قيس بن سعد بن عباده و احنف بن قيس مى باشد. اخبار دينيّه در ملعنت و سوء خاتمۀ شريح بسيار و فقط قضاوت او با وجود مقدس حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام جنايتى بزرگ و خيانتى سترگ بوده و به مدلول بعضى از آثار وارده، آن حضرت بدو فرمودند: «يا شريح! جايى را اشغال كرده اى كه در آنجا كسى غير از نبى يا وصى يا شقى نمى نشيند». نيز با قطع نظر از همه چيز ترك يارى و نصرت حضرت حسين بن على عليه السلام اگرچه با يك كلمۀ حق (كه قطعاً نافذ بوده) بودى، در مذمّت و شقاوت وى كافى و بسنده مى باشد، بلكه دور نيست كه سبب قوى در فجايع جان گداز كربلا همين شريح بوده و تفصيل زائد را موكول به كتب مربوطه مى دارد.

منابع: مامقانى، عبداللّه، تنقيح المقال، [ج 2، القسم الأوّل، ص 83، ش 5543]؛ ابن قتيبه، المعارف، ص 191؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 325.

415 قاضى شريك، بن عبداللّه --> نخعى، شريك بن عبداللّٰه

قاضى شهاب الدين، بن شمس الدين --> شهاب الدين، بن شمس الدين بن عمر

قاضى شهرزورى --> شهرزورى

قاضى صميرى، محمد بن اسحاق --> صميرى

قاضى طاهر بن عبداللّه يا قاضى طبرى --> طبرى، طاهر بن عبداللّه

قاضى طبسى، محمد بن عبدالكريم --> شمس الدين، محمد بن عبدالكريم

بن عبدالجبار بن احمد بن خليل، همدانى اسدآبادى بغدادى، شافعى الفروع، معتزلى الاصول، ابوالحسن الكنيه، از فحول علماى عامّه مى باشد كه در زمان خود رئيس معتزله بوده. مصنّفات بسيارى در مذهب اعتزال و تمامى فنون ديگر بدو منسوب است كه بالغ به چهارصد هزار ورقش گويند، والعهدة عليهم. اقوال مختلفۀ او در كتب فريقين خصوص در كلام و اصول فقه منقول و از اساتيد سيد رضى و با يك واسطه از مشايخ روايت خطيب بغدادى مى باشد. مناظرۀ او با شيخ مفيد، كه در موضوع حديث غدير و اصحاب جمل وقوع يافته، در شرح حال شيخ مفيد خواهد آمد.

مراتب علم و فضل و كمال او مورد تصديق و اذعان صاحب بن عبّاد بود. اينك به امر آن وزير پاك ضمير از بغداد به رى آمد و به وظايف تدريس قيام نمود و در تمامى بلاد رى قاضى القضات بود. در مجلس وزير معظّم با ابواسحاق اسفرايينى اشعرى، ابراهيم بن محمد، كه شرح حالش به عنوان اسفرايينى، ابراهيم بن محمد گذشته، ملاقات نمود و موافق مذهب معتزله 416 گفت: «سُبْحٰانَ مَنْ تَنَزَّهَ عَنِ الفَحْشٰاءِ‌»؛ پس ابواسحاق نيز موافق مذهب اشعريّت خودش گفت: «سُبْحٰانَ مَنْ لاٰ يَجْرىٖ فىٖ مُلِكهِ اِلاّٰ مٰا يَشٰاءُ‌». از مصنّفات اوست:

وفات او در سال 415 يا اواخر 414 ه‍. ق در رى واقع گرديد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 421؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 11، ص 113.

قاضى، عبدالرحمان --> تحسين، قاضى عبدالرحمان

قاضى، عبدالرحمان بن احمد --> عضدى، عبدالرحمان

قاضى، عبدالرحمان بن محمد --> عليمى، عبدالرحمان بن محمد

قاضى، عبدالرحيم بن على --> قاضى فاضل

از مفسّرين و محدّثين هند مى باشد و كتاب تفسيرى نظمى به نام زاد الآخرة، كه بسيار مطبوع و مقبول انظار است، از تأليفات اوست كه در سال 1244 ه‍. ق خاتمه يافته و نام مذكورش هم كه آخرش حرف تاء باشد، مادّۀ تاريخ آن مى باشد و در سال 1257 ه‍. ق وفات يافت و جملۀ «قاضى حق عبدالسلام» مادّۀ تاريخ وفات است.

منابع: لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 391.

قاضى، عبدالعزيز بن محمد --> ابن جماعه، عبدالعزيز بن محمد

قاضى، عبدالعزيز بن نحرير --> ابن البرّاج

قاضى، عبداللّه بن عمر --> بيضاوى، عبداللّٰه بن عمر بن احمد

قاضى، عبداللّه بن محمد --> ابن الفرضى

قاضى، عبدالملك بن عمير --> شعبى

قاضى عسقلانى، احمد بن مطرف --> عسقلانى، احمد بن مطرف

قاضى عسقلانى، عبدالرحيم بن على --> قاضى فاضل

قاضى عسكر، محمد بن يوسف بن حسين --> ابن الابيض، محمد بن يوسف

417 قاضى عضد يا قاضى عضد ايجى يا قاضى عضدالدين يا قاضى عضدى --> عضدى، عبدالرحمان قاضى على

قاضى، على بن اسماعيل --> سخاوى، على بن اسماعيل

قاضى، على بن حسين بن محمد --> ابوالفرج، على بن حسين

قاضى، على بن زيد --> بيهقى، على بن زيدقاضى على

قاضى، على بن عبدالعزيز --> جرجانى، على بن عبدالعزيز

قاضى، على بن محسن --> تنوخى، على بن محسن

قاضى، على بن محمد --> تنوخى، على بن محمد

قاضى، على بن يوسف --> جمال الدين، ابن القفطى على

قاضى، عمر بن احمد بن هبة اللّه --> ابن العديم، عمر بن هبة اللّٰه

قاضى، عمر بن فخرالدين --> قاضى بيضاوى، عمر بن فخرالدين محمد

قاضى، عمر بن محمود --> حميدى، عمر بن محمود

قاضى، عمرو بن محمد --> ابن الجعابى، عمرو

اندلسى مغربى، مالكى المذهب، سبتى الولاده، يحصبى القبيله، ابوالفضل الكنيه، از مشاهير ادبا و محدّثين عامّه مى باشد كه در نحو و لغت و انساب و وقايع عرب و علوم حديثيّه امام وقت خود بود. شعر خوب نيز مى گفته و از مولد و موطن خود، كه سبته بوده، به قرطبه و ديگر مراكز علميّه مسافرت ها كرد. از اكابر هر ديارى اخذ مراتب علميّه نموده 418 و احاديث بسيارى از كبار مشايخ، كه در حدود صد تن مى باشند، استماع كرد. مدتى در مولد خود، سبته و اندكى نيز در غرناطه، كه هر دو از بلاد مغرب زمين (اندلس) مى باشند، قضاوت نموده و عاقبت در مراكش اقامت كرد تا در روز جمعه هفدهم جمادى الآخرة يا رمضان سال 544 ه‍. ق در آنجا وفات يافت و از تأليفات اوست:

طرزى عجيب بوده و در فاس و استانبول و مصر چاپ شده است)؛ 7. مشارق الانوار على صحاح الآثار (در شرح و تفسير غرائب احاديث موطأ احمد و صحيح مسلم و صحيح بخارى).

[مشارق الانوار] كتابى است نافع و پس از آنكه اين كتاب در دمشق به نظر ابن الصلاح رسيد، بسيار جليلش شمرده و در وصف آن گفت:

مشارق انوار تشب بسبتة *** و ذا عجب كون المشارق بالغرب

اين كتاب در فاس و قاهره چاپ شده است. از اشعار قاضى عياض است:

اذا ما نثرت بساط انبساط *** فعنه فديتك فاطو المزاحا

فان المزاح على ما حكاه *** اولو العلم قبلي عن العلم زاحا

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 216؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 506؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 428؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3540؛ الندوى، محمدهاشم، تذكرة النوادر، ص 46.

قاضى غسانى، احمد بن على بن ابراهيم --> ابن زبير، احمد بن على

قاضى غفارى --> غفارى، قاضى محمد

2450-2452. قاضى فاضل، عبدالرحيم بن على (... - 596 ه‍. ق)

بن حسين يا حسن بن احمد بن فرج بن احمد، محيى الدين يا مجيرالدين اللّقب، مصرى الموطن، عسقلانى الولاده، بيسانى النشأه، ابوعلى الكنيه، قاضى فاضل الشّهره، كه در ديهى بيسان نام از ديهات شام، سمت قضاوت داشت. در صناعت انشا وحيد عصر و از مفاخر زمان خود و بر پيشينيان مقدّم بوده و نوادر و غرايب بسيارى بدو منسوب مى باشد. روزى عمادالدين كاتب اصفهانى سالف الترجمه، كه از معاصرين وى بوده، سواره اش ديده و گفت: 419 «سر فلاكبابك الفرس»؛ پس قاضى در دَم گفت: «دام علا العماد». اين هر دو جمله داراى صنعت عكس و قلب از محسنات بديعيّه بوده و هر دو از حرف آخر تا به اوّل همين طورخوانده مى شوند. عمادالدين مذكور در كتاب خريده نام خود در وصف قاضى فاضل گويد: «رب القلم والبنان واللسن واللسان والقريحة الوقادة والبصيرة النقادة والبديهة المعجزة والبديعة المطرزة والفضل الذى ما سمع به فى الاوائل ممن لو عاش فى زمانه لتعلق بغباره او جرى فى مضماره فهو

كالشريعة المحمدية التى نسخت الشرايع و رسخت بها الصنايع...». اين بود كه در عهد صلاح الدين ايّوبى و دو پسرش، ملك عزيز و ملك افضل، به صدارت رسيده و صاحب ديوان انشا بود تا در عهد ملك عادل، شب چهارشنبه هفدهم ربيع الاول يا ربيع الثانى 596 ه‍. ق در 67 سالگى در قاهرۀ مصر به موت فجأه درگذشت و در قرافۀ صغرى مدفون گرديد و قريحۀ شعريّه اش نيز بسيار عالى بوده و از اوست:

و اذا السعادة احرستك عيونها *** نم فالمخاوف كلهن امان

و اصطد بها العنقاء فهى حبائل *** و اقتد بها الجوزاء فهى عنان

مخفى نماند كه قاضى اشرف بهاءالدين ابوالعباس احمد، پسر قاضى فاضل، نيز از افاضل عصر خود بود. به استماع حديث و جمع كتب رغبتى مفرط داشت. در نزد اكابر وقت بسيار محترم بود و شب دوشنبه هفتم جمادى الآخرۀ سال 643 ه‍. ق در هفتاد سالگى در قاهره درگذشته و در نزد پدرش مدفون گرديد.

پدر قاضى فاضل هم مثل پسرش به «قاضى اشرف» موصوف و از اهل عسقلان بوده و گاهى به طور نيابت قضاوت هم مى نموده و شب يكشنبه يازدهم ربيع الاول 546 ه‍. ق در قاهره درگذشت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 308 و ج 2، ص 593؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 438.

قاضى فضل يا فضيل --> جمالى بكرى

قاضى قشيرى، عبدالغافر بن اسماعيل --> فارسى، عبدالغافر

قاضى القضات، ابراهيم بن عبدالرحيم --> ابن جماعه، ابراهيم

قاضى القضات، احمد بن ابى دواد فرج --> ابن ابى دواد

420 قاضى القضات، احمد بن خليل --> خويى، احمد بن خليل

قاضى القضات، احمد بن على بن ابراهيم --> ابن زبير، احمد بن على

قاضى القضات، احمد بن على بن حجر عسقلانى --> ابن حجر عسقلانى

قاضى القضات، احمد بن عمر زبيدى --> مزجد

قاضى القضات، احمد بن محمد بن ابراهيم --> ابن خلكان

قاضى القضات، احمد بن محمد بن محمد --> ابن الشحنه، احمد

قاضى القضات، افضل الدين خونجى محمد --> افضل الدين خونجى

قاضى القضات، عبدالجبار بن احمد --> قاضى عبدالجبار بن احمد

قاضى القضات، عبدالرحمان بن محمد --> موفق الدين، عبداللّه بن احمد

قاضى القضات، عبدالعزيز بن محمد --> ابن جماعه، عبدالعزيز بن محمد

ملقّب به «محيى الدين»، از اكابر علماى عامه، جامع تمامى علوم متداوله و بالخصوص در علم نحو بر تمامى اقران مقدّم بود و جز كافيجى و شمنى كسى به پايۀ وى نمى رسيد. از تأليفات اوست:

وى در اوّل شعبان 880 ه‍. ق درگذشت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 71، س 31.

قاضى القضات، عبداللّه بن عبدالرحمان --> ابن عقيل، عبداللّٰه بن عقيل

قاضى القضات، عبداللّه بن عمر --> بيضاوى، عبداللّه بن عمر بن احمد

قاضى القضات، عبدالوهاب --> تاج الدين، عبدالوهاب بن على

قاضى القضات، عسقلانى --> ابن حجر عسقلانى

421 قاضى القضات، على بن حسين --> علم الهدى، على

قاضى القضات، على بن عبدالعزيز --> جرجانى، على بن عبدالعزيز

قاضى القضات، على بن عبدالكافى --> سبكى، على بن عبدالكافى

يا ابراهيم بن مصطفى بن سليمان، ماردينى حنفى، ملقّب به «علاءالدين»، معروف به «ابن التركمانى»، از اكابر فقهاى حنفيّه مى باشد كه در فقه و تفسير و حديث و اصول و حساب و فرائض و عروض و فنون شعرى مقتداى عصر خود بود. در ماه شوال

748 ه‍. ق متصدى قضاوت شد تا به مقام قاضى القضاتى رسيد و از تأليفات اوست:

صاحب ترجمه در سال 744 يا 750 ه‍. ق درگذشت و ولادتش در سال 683 ه‍. ق بوده است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 720]؛ ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة فى اعيان المأة الثامنة؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 4، ص 225.

قاضى القضات، محمد بن ابراهيم --> ابن جماعه، محمد بن ابراهيم

قاضى القضات، محمد بن احمد بن خليل --> ابن الخوبى

بساطى، طائى القبيله، ابوعبداللّه الكنيه، شمس الدين اللّقب، مالكى المذهب، از اكابر علماى مالكيّه بوده كه به سال 778 ه‍. ق در هيجده سالگى به مصر رفت. در فقه و اصول و معانى و بيان و علوم عربيّه و فنون عقليّه براعت يافت. مدتى در نهايت فقر و تنگ دستى بوده؛ به طورى كه بر روى پوست نى مى خوابيد تا در نتيجۀ صبر و تحمّل، بخت خوابيده اش بيدار شد و به مدرّسى بلاد كثيره منصوب گرديد؛ عاقبت قاضى القضات ديار مصر 422 شد. مدت بيست سال با كمال استقلال به تمشيت امور قضايى اشتغال داشت. امام شمنى و قاضى القضات محيى الدين مالكى و جمعى ديگر از اكابر وقت از وى استفادۀ علميّه نموده اند و از تأليفات اوست:

روز پنجشنبه دوازدهم رمضان 842 ه‍. ق به علت قولنج درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 192-193]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 749.

قاضى القضات، محمد بن حسن (شيخ حرّ) --> حر عاملى، محمد بن حسن

دمشقى عثمانى شافعى، ملقّب به «صدرالدين»، مكنّى به «ابوعبداللّه»، از اكابر اواخر قرن هشتم و اوايل قرن نهم هجرت و مؤلف كتاب رحمة الامّة فى اختلاف الائمّة (در فقه) مى باشد كه در سال 780 ه‍. ق از تأليف آن فراغت يافته و قاضى القضات بلاد صفديّه بوده است و سال وفات او به دست نيامد و كتاب مذكور در مصر و قاهره چاپ شده است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 170].

قاضى القضات، محمد بن عبدالرحمان بن عمر --> خطيب دمشقى

قاضى القضات، محمد بن محمد بن محمد --> ابن الشحنه، محمد بن محمد بن محمد

قاضى القضات، محمد بن ناماور --> افضل الدين خونجى

قاضى القضات، محمد بن يعقوب بن محمد --> فيروزآبادى، محمد بن يعقوب

قاضى القضات، محمود بن احمد بن موسى --> عينى

قاضى القضات، يعقوب بن ابراهيم --> ابويوسف قاضى

بن جعفر بن على بن حكمون، مغربى شافعى، ابوعبداللّه الكنيه، قضاعى القبيله، از اكابر علماى قدماى شافعيّه مى باشد كه در فقه و حديث و اكثر علوم متداوله متبحّر و با شيخ طوسى و سيد مرتضى و 423 سيد رضى و نظاير ايشان معاصر و در مصر متصدى امر قضاوت بود و از طرف اهالى مصر به سمت سفارت به بلاد روم رفت و مصنّفات بسيارى دارد:

نگاشته و يك نسخه از آن در برلين موجود است)؛ 2. تفسير القرآن (در بيست مجلد)؛ 3. خطط مصر (كه نام اصلى آن المختار فى ذكر الخطط والآثار است)؛ 4. دستور معالم الحكم و مأثور مكارم الشيم من كلام اميرالمؤمنين عليه السلام (كه با شرح محمد سعيد رافعى در مصر چاپ شده است)؛ 5. دقائق الاخبار و حقائق الاعتبار فى المواعظ والنّصائح والاذكار (كه با ترجمۀ تركى آن در استانبول چاپ شده است)؛ 6. الشّهاب فى الحكم (المواعظ خ ل) والآداب يا شهاب الاخبار فى الحكم والامثال والآداب؛ * عيون المعارف و فنون اخبار الخلائف (كه حاوى اخبار انبيا و تواريخ خلفا و ولايات ملوك و امرا و شرح حال فاطميون مى باشد و ظاهر، آن است كه اين كتاب همان كتاب انباء مذكور فوق است)؛ * المختار (كه به نام خطط مذكور شد)؛ 7. مسند الشّهاب يا اسناد الشّهاب (كه اسانيد روايات مذكوره در كتاب شهاب فوق را در آن مشروحاً ذكر كرده و از پنج معادل خود كتاب شهاب زيادتر و نسخۀ آن در كتابخانۀ خديويۀ مصر موجود است)؛ 8. مناقب الشّافعى؛ 9. نزهة الالباب و غير اينها.

اشهر از همه كتاب شهاب مذكور فوق است كه بسيار مختصر و حاوى يك هزار و دويست حديث شريف نبوى صلى الله عليه و آله در آداب و امثال و مواعظ و وصايا مى باشد كه سند آنها را ذكر نكرده و با ادعيّۀ نبويّه ختمش نموده و علاّمۀ حلّى آن را با چهار واسطه از مؤلفش روايت مى نمايد. اين كتاب در بغداد چاپ و چند نسخۀ خطّى نيز در برلين و پاريس و ليدن و خديويّۀ مصر موجود و با آن همه اختصارش، بسيار مفيد و محل توجه و اهتمام علماى فريقين بوده و علاوه بر علماى عامّه، شيخ ابوالفتوح رازى و قطب الدين راوندى و سيد ضياءالدين راوندى و بعضى ديگر از اعاظم علماى خاصّه نيز شروح بسيارى بر آن نوشته اند؛ اين است كه بعضى از اجلّه، به حكم اين اهتمام تمام كه از علماى شيعه بدان كتاب مستطاب شده، به تشيّع مؤلفش، قاضى قضاعى، معتقد بوده و علاوه كه اكثر احاديث آن در كتب شيعه نيز مذكور و هركدام هم كه در آنها نباشد، مخالف اصول و قواعد مذهبى شيعه نمى باشد. اين وصف از خصايص همين كتاب شهاب بوده و هيچ يك از كتب عامّه داراى اين مزيّت نمى باشد و در مستدرك الوسائل پاره اى قراين ديگر بر تشيّع قاضى قضاعى مذكور داشته 424 كه شرح آنها خارج از وضع اين عجاله است. وفات قاضى قضاعى شب پنجشنبه شانزدهم ذى القعدة الحرام 454 ه‍. ق در قاهره واقع و در قرافه مدفون گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 216؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 465؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 36؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 367؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 323؛ سبكى، تاج الدين، طبقات الشافعية الكبرى، ج 3، ص 62.

قاضى كواكبى، ملا ابراهيم --> كواكبى، ملا ابراهيم

قاضى لاغر، سيستانى --> لاغر

قاضى، محسن بن على بن محمد --> تنوخى، محسن بن على بن محمد

قاضى، محمد بن احمد بن على --> ابن شاهويه

قاضى، محمد بن احمد بن محمد بن جعفر --> ابن الحداد، محمد بن احمد بن محمد

قاضى، محمد بن اسحاق --> صميرى

قاضى، محمد بن اسعد --> دوانى

قاضى، محمد بن حسن --> ابن ابى الشوارب، محمد بن حسن

قاضى، محمد بن سلامة بن جعفر --> قاضى قضاعى

قاضى، محمد بن صبح يا صبيح --> ابن السماك

قاضى، محمد بن طيب ابوبكر باقلانى --> باقلانى

قاضى، محمد بن عبدالرحمان بغدادى --> ابن قريعه

قاضى، محمد بن عبدالرحمان بن يسار --> ابن ابى ليلى، محمد

قاضى، محمد بن عبداللّه بن محمد بن حمدويه --> ابن البيع

قاضى، محمد بن عبداللّه بن محمد بن عبداللّه --> ابن العربى، محمد بن عبداللّٰه

قاضى، محمد بن عبدالملك --> قاضى بسعادتك

قاضى، محمد بن زكى الدين على --> ابن زكى الدين قاضى محمد

قاضى، محمد بن عمر بن مبارك --> بحرق

425 قاضى، محمد بن عمر بن محمد --> ابن الجعابى، محمد بن عمرقاضى محمد

قاضى، محمدسعيد بن محمدمفيد --> قاضى سعيد، محمدسعيد بن محمدمفيد

قاضى معافى، بن زكريا --> نهروانى

بخارى، سجستانى الولاده، تاج الدين اللّقب، قاضى منصورالشّهره، ابوعبداللّه الكنيه، از اكابر علماى حنفيّه مى باشد و از تأليفات اوست:

در سال 799 ه‍. ق در 77 سالگى درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 2، ص 1623 و ج 5، ص 468]؛ لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 103.

قاضى موصل، محمد بن عمر بن محمد --> ابن الجعابى، محمد بن عمر

قاضى موصل، يوسف --> بديعى دمشقى

قاضى، مير حسين بن معين الدين --> ميبدى

قاضى ناصح الدين يا قاضى ناصر، احمد بن محمد بن حسين --> ارجانى

قاضى ناصرالدين، احمد بن محمد بن منصور --> ابن منير، احمد بن محمد

قاضى نخعى، شريك بن عبداللّه --> نخعى، شريك بن عبداللّٰه

بن مخلوف بن على بن عبدالقوى بن قلاقس، ازهرى اسكندرى، مكنّى به «ابوالفتح»، ملقّب به «قاضى اعز»، معروف به «ابن قلاقس»، از مشاهير و فضلاى شعراى عرب و از اشعار اوست كه دربارۀ كنيزكى حبشيۀ سياه رنگ گفته است:

426

رب سوداء و هى بيضاء معنى *** نافس المسك عندها الكافور

مثل حب العيون يحسبه النا *** س سوادا و انما هو نور

در سيّم شوال 567 ه‍. ق در 35 سالگى در شهر عيذاب نامى در قرب درياى جدّه وفات يافت. «قاضى» گفتن او هم مجرّد لقب مى باشد، والاّ قضاوتى نداشته است. ديوان او نيز به نام ديوان ابن قلاقس در مصر چاپ شده است.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 287.

قاضى، نعمان بن محمد مصرى --> ابوحنيفۀ شيعه

قاضى، نوراللّه بن سيد شريف الدين --> صاحب مجالس المؤمنين

قاضى، وهب بن وهب --> ابوالبخترى، وهب

مدتى قضاوت حلب و نواحى آن نمود. بسيار محترم و جليل القدر و نسب او به ابوجراده از اصحاب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام موصول و اشعار او در نهايت فصاحت و بلاغت و حاوى دقت معنى و حلاوت و ملاحت لفظ بوده و از اوست:

و ما الذلُّ الا ان تبيتَ مؤِّملا *** و قد سهرتْ عيناك و سنان هاجعا

أ اخشى امرء او اشتكى منه جفوة *** اذا كنت بالميسور فى الدهر قانعا

وفات او در سال 488 ه‍. ق در حلب واقع گرديد.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 16، ص 21.

قاضى، هبة اللّه بن سناءالملك --> قاضى سعيد، هبة اللّه بن سناءالملك

يا محمد بن حسن بن اسفنديار، آملى مازندرانى، مورّخى است نامى. با رستم بن اردشير از ملوك طبرستان، معاصر و مؤلف تاريخ طبرستان مى باشد كه وقايع مازندران و احوال ملوك مازندران را، كه از سادات مرعشيّه بوده اند، تا سال 750 ه‍. ق نگارش داده و اسامى و القاب ايشان را در بالاى منابر خوانده، بلكه بنا به ظاهر كلام ذريعه، در روى نقود و مسكوكات 427 هم نقش كرده است و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 262.

قاضى هروى، احمد بن يحيى --> شيخ الاسلام، احمد بن يحيى

قاضى، يوسف بن رافع --> ابن شداد

محدّث نحوى لغوى دياربكرى بغدادى، مكنّى به «ابوعلى»، از مشاهير ادبا و ائمّۀ لغت مى باشد كه به سال 303 ه‍. ق از مولد خود، كه قصبۀ منارجرد از ولايت دياربكر بوده، به موصل رفت. احاديث بسيارى از ابويعلى استماع نمود. به فاصلۀ دو سال به مصاحبت تجّار قاليقلا از مضافات ارمنيّه از بلاد دياربكر به بغداد رفت و به همين جهت، به «قالى»، كه منسوب بدان شهر را گويند، ملقّب و مشتهر گرديد. در بغداد از زجاج و اخفش صغير و ابن دريد و ابن الانبارى و نفطويه و درستويه و ديگر اكابر وقت نحو و فنون ادبيّه را فراگرفت. در علم لغت حافظترين مردم بود. در نحو نيز مذهب بصريين را ستوده و اخيراً در شهر قرطبه از بلاد اندلس اقامت گزيده و مشمول مراحم حكم بن عبدالرحمان، ملك اندلس، كه بسيار علم دوست بوده، گرديد تا در سال 356 ه‍. ق وفات يافت و از تأليفات اوست:

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 103؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 7، ص 25؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3560.

قاموسى، شيخ باقر --> آل قاموسى

لكهنويى، از شعراى هند، آثار نظمى و نثرى او بسيار و ديوانى مرتب هم دارد و از اوست:

در بحر سخن طبع روانى دارم *** دلسوز نوا حزين فغانى دارم

المنة للّه كه در گلشن نظم *** چون بلبل خوش لهجه زبانى دارم

428 وفات او به سال 1293 ه‍. ق در كلكته واقع گرديد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3582.

قاينى

يا

قايينى

قايينى⁽¹⁾

عالم جليل، فقيه خبير، رجالى متبحّر، از علماى اماميّه كه در بلاد خراسان نافذالحكم و مرجع كل بوده و مصنّفات وى حاكى از تبحّر و كثرت اطّلاعات علمى مصنّف مى باشند و از آن جمله است كتاب السّبع السّيّارة و از تلامذۀ سيد محمد باقر حجة الاسلام سالف الترجمه بوده و در سال 1290 يا 1300 ه‍. ق درگذشت.

منابع: امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 6، ص 454.

يا محمدخليل بن محمداشرف، قايينى اصفهانى، كه در سال 1134 ه‍. ق بعد از استخلاص از محاصرۀ افغان در قزوين اقامت كرده و از علماى قرن دوازدهم هجرت مى باشد. موافق نقل ذريعه، شرح حال او را در تتميم امل الآمل شيخ عبدالنبى قزوينى مبسوطاً نگارش داده و بسيارش ستوده است. از تأليفات اوست:

در سال 1136 ه‍. ق در قزوين وفات يافت و كلمۀ «الظهر» مادّۀ تاريخ وفات اوست و از اين تاريخ مكشوف مى گردد كه از تلامذۀ شيخ بهائى (متوفّى به سال 1031 ه‍. ق) بودن او، چنانچه بعضى گفته اند و ما هم ضمن شرح حال شيخ اشاره نموديم، دور از صحت بوده و محض اشتباه است؛ مگر اينكه بسيار معمّر بوده و اقلاً در حدود 130 سال يا بيشتر عمر داشته باشد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 54 و ج 6، ص 111.

429 * قبة الديباج، امّحكيم بيضا

دختر حضرت عبدالمطلب است.

(چهار شخص مذكور) مصطلح رجال هستند.

قبلة الكتّاب، سلطانعلى (... - 926 ه‍. ق)

مشهدى، ملقّب به «نظام الدين»، معروف به «سلطان الخطاطين» و «قبلة الكتّاب»، از مشاهير خطّاطان و خوش نويسان خط نستعليق مى باشد كه در اثر محبت هاى پدرانۀ اظهر تبريزى (متوفّى به سال 880 ه‍. ق)، كه در آن اوان در مشهد اقامت داشته، نخست علوم عربيّه و ادبيّه را تكميل نمود؛ آنگاه اظهر، او را به تحصيل حسن خط برگماشته و دائماً از راه نصيحت اين شعر را بدو مى خوانده است:

در مشق كوتاهى نكن پيوسته اى سلطانعلى! *** در روز كن مشق خفى در شام كن مشق جلى

اين است كه در اندك مدتى در خوش نويسى طاق و حسن خطّش نيز مانند اخلاق ستوده و كمالات عاليه اش شهرۀ آفاق و استادى او در آن خط در تمامى بلاد خراسان مسلم و تالى مير على تبريزى، واضع آن خط، معدود و شاگردان او در خراسان و تركستان به تعليم آن اشتغال داشته اند؛ عاقبت در اثر اين شهرت در دربار سلطان حسين ميرزاى بايقرا (872-911 ه‍. ق) و وزير روشن ضميرش، امير على شير نوايى، داخل خدمت كتابت شد و مشمول عنايات شاهانه و الطاف اميرانه گرديد و تمامى كتيبه هاى مساجد و ابنيۀ خيريّۀ هرات را، كه از بناهاى آن سلطان و امير بوده اند، با خط نستعليق خوب نگاشته و همه روزه هنرى تازه از نوشتن مرقّعات و قطعات و تذهيب كارى و رسّامى برجسته از وى بروز مى كرد كه جالب حيرت و انبساط خاطر امراى دولت مى گرديد تا آنكه روزى سلطان حسين از حسن خط او در شگفت مانده و بعد از تحسين بسيار به تهيۀ سنگ مزارى براى خود آن سلطانش برگماشت. او نيز از انجام اين خدمت شديداً امتناع داشت تا بالاخره در نتيجۀ امر اكيد و تذكّر دادن عدم

بقاى افراد انسانى و بر باد شدن حشمت 430 جهانبانى، تصميم انجام خدمت نمود و با خطوط رقاع و نسخ و نستعليق و نقوش مختلفه سنگى بساخت كه هر بيننده را مجذوب مى نموده و بيش از پيش به انعامات شاهانه نائل گرديد.

وفات سلطانعلى به سال 919 يا 926 ه‍. ق در هرات واقع شد و جنازه اش به مشهد مقدّس رضوى نقل گرديد و در پايين پاى حضرت رضا عليه السلام در قرب گنبد امير على شير نوايى دفن شد. [به مدخل سلطان الخطاطين هم مراجعه شود].

منابع: ايرانى، عبدالمحمد، پيدايش خط و خطاطان، ص 158؛ اطلاعات متفرقه.

لقب رجالى حيّان بن معاويه مى باشد و به موجب بعضى از نسخ كتب رجاليّه، لقب احمد بن سليم هم هست.

مصطلح رجال است.

مصطلح رجال است.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال و شرح حالشان موكول بدان علم است.

قتالى، محمود خوارزمى --> پوريار ولى

موكول به علم رجال است.

قتبى --> قتابى

قتيبى، على بن محمد بن قتيبه

موكول به علم رجال است.

از شعراى هندوستان مى باشد كه در دهلى نشو و نما كرده و برهمنى مذهب بود. اخيراً به شرف اسلام مشرّف و به لكهنو هجرت نمود و از آثار قلمى اوست:

اشعار بسيارى به زبان فارسى و اوردو گفته و در سال 1232 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3603.

قتيل الغواشى يا قتيل الغوانى، على يا محمد بن عبدالواحد --> صريع الدلاء

431 قتيل اللّه، يحيى بن حبش يا حسين --> شيخ اشراقى

(سه شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند.

از شعراى دهلوى هندوستان مى باشد كه ديوان مرتبى بيست هزار بيتى و منظومه اى موسوم به نتايج الافكار داشته و به سال 1205 ه‍. ق در مرشدآباد هند درگذشته و از اشعار اوست:

ز فيض نم چشم گريان ما *** بود دامن ابر دامان ما

گناهى كه از خلق ناكرده ماند *** قضا بسته آن هم به دامان ما

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3604؛ بعضى از تذكره هاى هند.

از شعراى هندوستان مى باشد كه منشى حاكم بهوپال بود و آثار قلمى نظمى و نثرى دارد:

از اشعار او به دست نيامد و در سال 1280 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3602.

(با دو فتحه) كه به مدلول بعضى از آثار دينيّه، مجوس اين امّت بوده و به زبان هفتاد پيغمبر ملعون هستند، عبارت از فرقۀ مجبره است كه تمامى خير و شر را به مجرّد قضا و قدر الهى مستند داشته و گويند اراده و قدرت انسانى را اصلاً مدخليّتى در آنها نمى باشد و يا عبارت از مفوّضه است كه برعكس ايشان، تمامى خير و شر و افعال عباد را مستند به اراده و قدرت خودشان داشته و مشيّت ازليّه و قضا و قدر خداوندى را اصلاً مدخليتى در آنها نمى دهند و به مؤثّر و صانع غير خدا نيز معتقد مى باشند؛ مثل مجوس كه به يزدان و اهرمن قائل هستند و هريك از اين دو فرقه اخبار و آثار 432 وارده در مذمّت قدريّه را حمل بر ديگرى نمايند.

ظاهر كلام بروجردى آنكه فرقۀ اوّلى قدريّه (با دو فتحه) هستند كه افعال را قضا و قدر الهى دانند و اما دويّمى ممكن است كه (به ضمّ قاف) و منسوب به قدرت باشد كه افعال را اثر اراده و قدرت خود مخلوق دانند و بروجردى بعد از اين جمله گويد كه در اخبار به هريك از دو معنى مذكور قدريّه مساعدت وارد و حق، آن است كه هريك از اين دو فرقه در تكفير و تضليل ديگرى ذى حق باشد و خير و شرّ و افعال عباد، نه مثل عقيدۀ فرقۀ اوّلى صرف مستند به قضا و قدر الهى است كه جبر بوده و ثواب و عقاب و ارسال رسل و انزال كتب لغو باشد و نه محضاً اثر اراده و قدرت خود مخلوق است كه تفويض باشد، بلكه در واقع منزلة بين المنزلتين است كه توفيق و تهيۀ اسباب از خدا و اراده از مخلوق باشد و بسط زائد را موكول به كتب مربوطه مى دارد.

منابع: مستطرفات بروجردى.

زنى است محترمۀ فاضلۀ ايرانى عصر حاضر ما كه در سال 1321 ه‍. ق متولد و مدتى در طريقت بابيّه نشو و نما كرد تا آنكه به توفيق خداوندى حقيقت اسلام بر وى منكشف گرديد و از ته دل از آن طريقت باطله منصرف و تابع اين دين مقدّس شد و كتابى به نام بارقۀ حقيقت به زبان پارسى در ردّ بابيّه و كشف فضايح ايشان تأليف داده و حقايق را به مرحلۀ ظهور آورد و آن كتاب در سال 1345 ه‍. ق چاپ شده است. جزاها اللّه عن الاسلام واهله خير الجزاء.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 9.

از شعراى ايران، در سخن سرايى و راستى فكر و طبع، وحيد عصر خود و مصدوقۀ اين شعر بوده است:

نور معنى در سواد شعر اوست *** چون سحر در زلف عنبربار شب

در اصل طوسى و از اهالى مشهد مقدّس رضوى بوده و به همين جهت، تخلّص «قدسى» داشت. در اوايل جوانى به زيارت مكّه و مدينه مشرّف و از آنجا نيز به مساعدت بخت و دولت به هندوستان رفت و مشمول مراحم شاه جهان گرديده و به منصب ملك الشعرايى مفتخر شد. 433 يك ديوان مرتب و يك منظومۀ ظفرنامه (در فتوحات شاه جهان) از آثار قلمى او بوده و از اوست:

عالم از نالۀ من بى تو چنان تنگ فضاست *** كه سپند از سر آتش نتواند برخاست

ايضاً

اينجا غم محبت آنجا سزاى عصيان *** آسايش دو گيتى بر ما حرام كردند

در سال 1050 ه‍. ق در هند وفات يافت.

منابع: لودى، شيرعلى خان، مرآت الخيال، ص 85؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3607.

قدوة الكتّاب، خواجه مير على --> تبريزى، خواجه مير على

بن احمد بن جعفر، فقيه حنفى، ابوالحسين الكنيه، بغدادى الوفاة والولاده، از اكابر علماى حنفيّه مى باشد كه در عصر خود رئيس ايشان بود. ابوحامد اسفرايينى، رئيس فقهاى شافعيّه، تعظيم و تكريمش كرده و بسيارش مى ستوده و معارضاتى با وى داشته است. قدورى از مشايخ روايت خطيب بغدادى بوده و از تأليفات اوست:

وفات قدورى روز يكشنبه پنجم رجب 428 ه‍. ق در 66 سالگى در بغداد واقع گرديد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 74]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 66؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 21؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3607؛ لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 30.

(به ضمّ اوّل و تشديد ثانى) جمع قارى مى باشد كه به عربى، خواننده و قرائت كننده و بالخصوص قرائت كنندۀ قرآن مجيد را گويند و 434 در صورت اطلاق و نبودن قرينه، منصرف به همين معنى است و بس. پيش از شروع به شرح حال بعضى از مشاهير همين وصف (قارى) خاطرنشان ارباب رجوع مى نمايد كه علم قرائت قرآن اقدم علوم شرعيّۀ اسلاميّه بوده و در صدر اسلام، كه مردم نوعاً امّى و بى سواد و قارى قرآن كم و عدّۀ ايشان اندك بوده، به همين جهت بسيار محترم و مقامشان عالى و به جهت

تميز از ديگران، ايشان را «قرّاء» و هريكى را «قارى» مى گفته اند تا پس از آنكه مصاحف در بلاد مختلفه منتشر گرديد، متدرجاً اختلاف قرائت در ميان جماعت پيدا شد و در هر بلدى قاريان مخصوصى ظهور يافته و ديگران نيز تابع قرائت هر كسى كه محل وثوق و اطمينان ايشان بوده، گرديده و آن را نقل مى كردند تا آنكه هفت قرائت از آن جمله متواتر و هريكى به نام قارى خود، كه ذيلاً به عنوان قرّاء سبعه نگارش يافته اند، مشتهر و ملاك صحت قرائت بوده و در ازمنۀ متتاليه با يكى از آنها تطبيق مى نمودند.

همين قرّاء سبعه را گاهى به «بدور سبعه» نيز موصوف دارند و بعضى از اهل فنّ قرائت، خلف بن هشام بزّاز را نيز، كه غير از قرّاء سبعه است، از قرائات مشهوره و معتمده شمرده و ارباب آنها را به عنوان «قرّاء ثمانيه» مذكور دارند و بعضى ديگر قرائت يعقوب بصرى و ابوجعفر يزيد بن قعقاع را نيز از قرائات معتمده دانسته و اصحاب آنها را «قرّاء عشره» نامند.

هريك از اين قرائات مشهوره دو يا چند تن راوى دارد كه آن را از صاحبش روايت مى نمايد و مشهور، آن است كه هريك از قرائات سبعه متواتر بوده و تلاوت قرآن با هريك از آنها جايز و روا باشد، لكن اگر اصل تواتر هم مسلم نباشد، چنانچه مختار على بن طاووس و نراقيين و سيد نعمت اللّه جزايرى و رضى استرآبادى و بعضى از اكابر بوده و ظاهر هم همان است، جواز قرائت به يكى از آنها مسلم بوده و جاى ترديد نمى باشد و مرجح منصوصى هم سراغ نداريم و علاوه كه در اخبار بسيارى از حضرات ائمّۀ اطهار عليهم السلام رسيده است كه: «اِقْرَؤا كَمٰا يَقْرَءُ النّٰاسُ‌».

اشهر قرائتى كه در ميان مردم آن زمان استقرار يافته، همين قرائات سبعه بوده و بس و دور نيست مراد كسانى كه مدّعى تواتر اين قرائات بوده، بلكه ادّعاى اجماع نيز به متواتر بودن آنها نموده اند، همانا تواتر جواز تلاوت با يكى از آنهاست؛ بدين معنى كه 435 جواز تلاوت با آنها به طريق تواتر از معادن عصمت و طهارت عليهم السلام رسيده، نه اينكه خود آن قرائت هاى هفت يا هشت يا ده گانه از قرّاء سبعه يا ثمانيّه يا عشره متواتر بوده و يا از حضرت صاحب وحى صلى الله عليه و آله متواتر باشد، زيرا كه به واسطۀ دو يا چند راوى، تواتر اصطلاحى تحقّق نيافته و بطلان تواتر همۀ آنها از حضرت رسالت صلى الله عليه و آله ديگر واضح تر مى باشد كه اگر راوى قرائت از خود قراء مذكورين دو تن بوده، لكن خود هريك از ايشان در روايت قرائت خود از حضرت رسالت صلى الله عليه و آله يك نفر مى باشد و شرط تواتر، كه

متواتر بودن عدد روات در هر طبقه است، موجود نمى باشد.

سبب اختلاف قراء همانا بى اعراب و نقطه بودن مصاحف منتشره در آن زمان و يا تشابه رسم الخط بعضى از حروف به بعضى ديگر و يا اختلاف سليقۀ كتّاب و نويسندگان آنها در اصول كتابت مى باشد كه هريكى از ايشان موافق استحسان فكرى و يا رأى خود كه در عقايد يا نحو و صرف و لغت داشته، تصرف كرده و اظهار نظر نموده اند؛ مثل اختلافى كه در نحو و ديگر مسائل ادبيّه دارند.

سبب عمده در استقرار امر قرائت به همين هفت تن و تجويز تلاوت كردن قرآن با اصول ايشان (نه قرّاء ديگر) همانا انتساب قرائات ايشان به حضرت رسالت صلى الله عليه و آله است كه هريكى، قرائت خود را با يك يا چند واسطه بدان حضرت منتسب دارد و علاوه كه ايشان در اين علم متخصّص و با كثرت علوم ديگر (از فقه و تفسير و حديث و غيره) كه دارا بوده اند، در اين علم شريف اهتمام به كار برده و در تحقيق مزاياى آن عنايت بى نهايت مصروف و احاطۀ كامل و بصيرتى بسزا داشته اند و همين علت كه نسبت به قراء سبعه مذكور داشتيم، به زعم بعضى از اهل فن، در هشت تن جارى و به زعم ديگرى، در ده تن جارى و بسط زائد را موكول به كتب اصوليّه و فقهيّه مى داريم.

مخفى نماند كه غير از قرّاء سبعه يا ثمانيّه يا عشره، قاريان بسيار ديگر نيز در مكّه و مدينه و شام و يمن و ديگر بلاد اسلامى اشتهار يافتند و بعضى از ايشان قرائات نادره و عجيبه اى احداث كردند كه ابن النديم آنها را «قرائت شاذّه» و ايشان را «قرّاء شواذّ» 436 نام كرده است. ايشان با مرور زمان كثرت يافتند و خلفاى وقت هم از خوف تفرقه جلوگيرى كرده و با قتل و استتابه و ديگر وسايل مقتضيه مدافعه مى كرده اند. گاهى غير از قرائات سبعه را «قرائت شاذّه» گفته و گاهى قرائت شاذّه قرائات مطروحه را گويند كه اصلاً معمول نشده اند؛ مثل قرائت سليمان اعمش و حسن بصرى و مطوعى و ابن شنبوذ و نظاير اينها. على الجمله، شرح حال اجمالى مشاهير قرّاء و ارباب قرائات معتمده را، كه اشاره شد، ذيلاً تذكر مى دهد.

عبارت از قرّاء سبعۀ ذيل و خلف بن هشام بن ثعلب يا طالب بزّاز قارى مى باشد كه اصول قرائت را از مالك بن انس و حماد بن زيد و ابوعوانه اخذ كرد و عباس دورى و محمد بن جهم هم راوى قرائت او بوده و يا راوى قرائت او ادريس حداد و اسحاق

وراق بوده اند. در روز شنبه هفتم جمادى الآخرۀ سال 229 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 190؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 264، س 9.

كه در السنه داير است، موافق آنچه فوقاً اشاره شد، هفت تن از اكابر قرّاء قرآن مجيد مى باشند كه اصول قرائات ايشان از مدّ و تشديد و وقف و وصل و ادغام و غيره متّبع و گاهى به «بدور سبعه» يا «مشايخ سبعه» موصوف و مسئلۀ متواتر بودن قرائات ايشان فوقاً مذكور و شرح حال اجمالى ايشان را تذكر مى دهد:

اول) حمزة بن حبيب كوفى كه به عنوان زيات، حمزه بن حبيب نگارش يافته است.

دويم) زبان بن علاء بصرى كه در باب كنى به عنوان ابوعمرو، زبان بن علاء خواهد آمد.

سيم) عاصم بن ابى النجود بهدلۀ كوفى، از موالى بنى جذيمة بن ملك يا مالك بن نصر بن تعين كه اصول قرائت را از زر بن حبيش و ابوعبدالرحمان سلمى و سعد بن اياس شيبانى اخذ و ابوعبدالرحمان هم از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام از حضرت رسالت صلى الله عليه و آله فراگرفته و ابوعمرو بزاز حفص بن سليمان بن مغيرۀ كوفى اسدى و ابوبكر شعبة بن عياش هم از عاصم اخذ و روايت مى كنند. به اتفاق اهل صناعت، عاصم اصوب و اجمل قرّاء سبعه بوده و در استنباط جواهر قرآنى و استخراج نكات و دقايق آن كتاب آسمانى به ديگران 437 تقدّم داشته است. رسم و عادت نيز بدان جارى بوده كه اصل مصاحف را با خط سياه، كه نوعاً اصل معمولى در كتابت است، موافق قرائت عاصم نوشته و قرائات هريك از قرّاء ديگر را نيز با تعيين اسم قارى آن با خط سرخ در حواشى مى نوشتند.

علاّمۀ حلّى در منتهى فرمايد كه اضبط قرائات سبعه نزد اهل بصيرت، قرائت عاصم است با روايت ابوبكر بن عياش؛ پس گويد: محبوب ترين قرائت ها نزد من قرائت ابوعمرو بن علاء و قرائت عاصم است با روايت ابوبكر مذكور و اين دو قرائت، اولى و بهتر از قرائت حمزه و كسائى است كه آنها مشتمل بر ادغام و اماله و زيادات ديگرى مى باشند كه همۀ آنها تكلّف محض هستند. بارى، عاصم به سال 127 يا 128 يا 129 ه‍. ق در كوفه وفات يافت و يا در اثناى مسافرت شام در سماوه درگذشته و هم در

آنجا مدفون گرديد و صاحب مجالس المؤمنين و بعضى ديگر به تشيّع عاصم تصريح كرده اند.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 299 و 418؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 264؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 1، ص 218؛ ابن نديم، الفهرست، ص 43؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 113.

چهارم) عبداللّه بن عامر يحصبى شامى دمشقى، مكنّى به «ابوعمران»، از طبقۀ اوّلى تابعين مى باشد كه قرائت خود را از عثمان بن عفان و فضالة بن عبيد و مغيرة بن ابى شهاب مخزومى و بعضى ديگر از صحابه روايت كرده و يا از عثمان نيز به واسطۀ همين مغيره و بعضى ديگر از صحابه روايت نموده و هشام بن عمّار و عبداللّه بن ذكوان و سعيد بن عبدالعزيز و يحيى بن حارث نيز راويان قرائت او هستند. وفات عبداللّه به سال 118 ه‍. ق در دمشق واقع شد و لفظ «حسن» مادّۀ تاريخ اوست.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 43؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 263، س 28؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 1، ص 218.

پنجم) عبداللّه بن كثير كه در باب كنى به عنوان ابن كثير، عبداللّٰه بن كثير خواهد آمد.

ششم) على بن حمزۀ نحوى كه به عنوان كسائى خواهد آمد.

هفتم) نافع بن عبدالرحمان بن ابى نعيم تابعى اصفهانى الاصل، مدنى الموطن، ابورويم الكنيه و يا خود كنيه اش «ابوالحسن» يا «ابوعبداللّه» يا «ابوعبدالرحمان» يا «ابونعيم» بوده كه بسيار سياه رنگ و در فن قرائت، امام اهل مدينه و رأى و قرائت او محل اعتماد ايشان 438 بوده و ورش و قالون، كه اوّلى لقب عثمان بن سعيد و دويّمى نيز لقب عيسى بن ميناور است، راويان قرائت او بوده اند و او هم قرائت خود را از يزيد بن قعقاع قارى و ابوميمونه آزادكردۀ امّسلمه، زوجة النّبى صلى الله عليه و آله از ابوهريره از ابن عباس از حضرت رسالت صلى الله عليه و آله روايت مى نمايد. در سال 159 يا 169 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ابن نديم، الفهرست، ص 42؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 279؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 6، ص 4551.

چنانچه فوقاً اشاره شد، به زعم بعضى، ده تن از مشاهير قرّاء هستند كه اقوال و آراء ايشان را در قرائت محل اعتماد دانند و نهمين ايشان بعد از قرّاء ثمانيّۀ مذكور فوق

يزيد بن قعقاع مدنى است كه به «ابوجعفر» مكنّى و به «مدنى اول» معروف و آزادكردۀ امّسلمه، حرم محترم حضرت رسالت صلى الله عليه و آله و يا عبداللّه بن عياش مخزومى بوده و اصول قرائت خود را به توسط همين عبداللّه و عبداللّه بن عباس و عبداللّه بن على و ابوهريره از حضرت نبوى صلى الله عليه و آله روايت كرده و نافع بن عبدالرحمان فوق و سليمان بن مسلم و عيسى بن وردان نيز راويان قرائت او هستند و در سال 128 يا 130 يا 132 يا 133 ه‍. ق در مدينه وفات يافت. اما دهمين ايشان عبارت از يعقوب بن اسحاق بن زيد است كه در باب كنى به عنوان ابن اسحاق، يعقوب بن اسحاق بن زيد خواهد آمد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 413؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 1، ص 218؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 263، س 31.

بن احمد، قراجه داغى تبريزى، كه به محال قراجه داغ نام معروف به «قره داغ» از نواحى تبريز، كه نام آن در اين اواخر از طرف فرهنگستان ايران مبدل به «ارسباران» گرديده، منسوب مى باشد، از علماى آذربايجان كه در فقه و اصول و حديث و رجال و علوم عربيّه و فنون ادبيّه ماهر و تأليفات وى بهترين معرّف مراتب علميّه اش مى باشند:

در سال 1310 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: اطلاعات متفرقه؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

قراح الشيعه، حسين بن منذر --> فراخ الشيعه

(سه شخص مذكور) موكول به علم رجال مى باشند.

قرافى

قرافى⁽¹⁾

منهاجى مصرى مالكى، معروف به «قرافى»، ملقّب به «شهاب الدين»، مكنّى به «ابوالعباس»، از مشاهير فقهاى مالكيّه كه در فقه و اصول و علوم عقليّه وحيد عصر خود و رياست مذهبى بدو منتهى گرديده و از تأليفات اوست:

در سال 684 ه‍. ق در مصر وفات يافت و در مقبرۀ قرافه دفن شد.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية و المعربة، ص 1051.

موافق آنچه ضمن عنوان اسماعيليّه اشاره شد، شعبه اى است از همين فرقۀ اسماعيليّه و ظاهر، آن است كه لفظ «قرامطه» جمع قرمطى است كه به جهت انتساب به قرمطويه نام، مؤسّس اين شعبه، هريك از افراد آن را «قرمطى» گفته و در جمع آن «قرامطه» گويند؛ مثل ديالمه در جمع ديلمى و نظاير آن.

440 2478. قرّة العين (... - 1264 ه‍. ق)

دختر ملا صالح برغانى سابق الذكر، نام او «زرين تاج»، يا به زعم زينب فوازه در كتاب درّ منثور خود «سلمى»، زنى بوده عالمه و فاضله كه طبعى وقاد هم داشته و به «طاهره»

تخلّص مى كرد. پدرش و شوهرش، ملا محمد، مجتهد بودند؛ عاقبت شيفتۀ كلمات سيد على محمد باب شد و خود را برخلاف حكم شريعت اسلامى مطلقه كرده و به سيد باب، تلميذ شيخ احمد احسائى، كه فلسفه و تصوف را به شريعت مخلوط كرده بوده، تابع گرديد. اصحاب وى نيز پروانه وار بر سر وى گرد آمدند و به جهت حسن و جمال او به «بدرالدجى» و گاهى به «شمس الضحى» موصوفش مى داشتند و به مناسبت اينكه سيد باب در مكاتبات خود او را به «قرة العين» مخاطب داشتى، همين وصف (قرة العين) لقب ثابت آخرى وى گرديد. در ترويج مسلك سيد باب اهتمام تمام به كار برد. براى انجام اين مرام مسافرت ها كرد. بى حجاب به منبر رفته و مردم را با منسوخ بودن دين اسلام و نرسيدن احكام دين تازه و بى تكليف دينى بودن آن روزى (تا رسيدن احكام دين تازه) و امثال اينها از همه گونه وسايل متصوره مستبشر مى نمود. اينك بعضى از حاضرين متردّد شدند. برخى ديگر، كه در دين مقدّس اسلامى ثابت قدم بودند، از حقيقت قضيه واقف و به كلى منصرف گرديدند و گروهى از ساده لوحان خصوصاً جمال پرستان نيز شيفتۀ وى گرديدند و در اثر آن مژدۀ رفع تكليف و مانند بهايم آزاد مطلق بودن، دچار هرج و مرج گرديده و همه گونه قبايح و فجايع را مرتكب مى شدند.

عمويش، ملا محمدتقى برغانى سابق الذكر، به حكم وظيفۀ دينى، اهتمام تمام به كار مى برده كه او را از اين اقدامات خود منصرف سازد، ليكن اصلاً مثمر ثمر نمى شد، بلكه بالعكس قرّة العين به واجب القتل بودن وى حكم كرده و جماعت بابيّه را به قتل وى برگماشت تا در سال 1264 ه‍. ق، كه سال اوّل جلوس ناصرالدين شاه بوده، به شرحى كه تحت عنوان برغانى، ملا محمدتقى بن محمد نگارش داده ايم، به قتلش آوردند. خود قرّة العين نيز در همين سال در بندر كجور از اعمال مازندران دستگير مأمورين دولتى شد و تحت الحفظ به تهرانش برده و پس از امتناع از قبول نصايح مشفقانه خفه اش كرده و در چاهش انداختند. اشعار و بعضى از جريانات ديگر قضيه را موكول به كتاب 441 درّ منثور زينب فوازه و تذكرة الخواتين و مآثر و آثار و منابع ديگر مى داريم.

قرشى

قرشى⁽¹⁾

لفظ «قرشى» در اصطلاح رجالى، عبارت از احمد بن حسن بن سعيد، احمد بن حسين، احمد بن محمد بن حسن و جماعت بسيار ديگر است. (مؤلف)

قرشى، اسماعيل بن عمر --> ابن كثير، اسماعيل بن عمر

لاهورى، از عرفاى قرن دوازدهم هجرت مى باشد كه با زهد و ورع و تقوا، جامع كمالات شريعت و كاشف اسرار حقيقت بوده و كراماتى بدو منسوب است. از تأليفات او شرح مثنوى رومى و مخزن عشق بوده و شرح مثنوى او معروف به شرح ايّوب مى باشد و خودش گويد: در شرح كردن مثنوى با شوق تمامى كه داشتم، بازهم به جهت قدرت فهم مطالب آن متردّد بودم؛ بالاخره به خود آن كتاب تفأل كردم و بدين شعر تصادف نمودم؛ پس با دل قوى به مرام آغاز كردم:

اى ضياءالحق حسام الدين بيا *** وى مقال روح سلطان هدا

مثنوى را شرح مشروحى بده *** صورت امثال او را روح ده

وفات خواجه ايّوب به سال 1155 ه‍. ق در لاهور واقع شد و جملۀ «مهتاب بهشت» مادّۀ تاريخ اوست.

منابع: لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 370.

442 قرشى، زبير بن بكار --> زبيرى، زبير

قرشى، عبدالقادر بن ابى الوفاء محمد --> محيى الدين، عبدالقادر بن ابى الوفاء محمد

قرشى، محمد بن طلحه --> كمال الدين، محمد بن طلحه

قرشى، محمد بن عمر بن خالد --> جوهرى، اسماعيل بن حماد

قرطبى

قرطبى⁽¹⁾

مكنّى به «ابوالعباس»، ملقّب به «جمال الدين»، از اكابر محدّثين عامّه مى باشد كه به «شيخ المحدثين» معروف و در سال 656 ه‍. ق درگذشته و از تأليفات اوست:

منابع: رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 5، ص 271.

قرطبى، احمد بن محمد بن محمد --> ابن حجت، احمد بن محمد

قرطبى، محمد بن احمد بن رشد --> ابن رشد، محمد بن احمد بن رشد

بن تمام بن محمد، ازدى اندلسى قرطبى، ملقّب به «صائن الدين»، مكنّى به «ابوبكر»، در حديث و نحو و لغت و تجويد و قرائت و علوم قرآنيّه از اكابر وقت و مرجع استفاضۀ مشايخ عصر خود بود. به سال 443 567 ه‍. ق در موصل وفات يافت. ابن شداد قاضى با ملاقات او و درس خواندن از او فخر مى كرده است.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 368.

موكول به رجال است.

قرقشندى، احمد بن على --> قلقشندى

معروف به «احمد بن سنان»، دمشقى قرمانى، مكنّى به «ابوالعباس»، منشى اوقاف مكّه و مدينه بوده و مؤلف كتاب اخبار الدّول و آثار الاول كه در بغداد و قاهره چاپ، به تاريخ قرمانى معروف و ملخّص كتاب تاريخ جنابى امير ابومحمد سالف الترجمه بوده و بعض مطالب ديگر بدان افزوده و بسيارى از دول را هم ذكر نكرده است. قرمانى به سال 1019 ه‍. ق در دمشق در هشتاد سالگى وفات يافت و در مقبرۀ فراديس مدفون گرديد.

ظاهر آنكه قرمانى منسوب به موضع قرمان نامى است از مضافات دمشق و در مراصد موضعى بدين اسم ننوشته و گويد: قرما (با دو فتحه) ديهى است در يمامه. نگارنده گويد: دور نيست كه قرمانى منسوب به همين قرما بوده و زيادت نون در مقام نسبت، مانند زياده كردن آن در «ربّانى» و «صمدانى» و نظاير آنها باشد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 159]؛ ياقوت حموى، مراصد الاطّلاع، [ج 3، ص 1081].

بن عامر يا انيس، مرادى قرنى، از اكابر تابعين و خيار فقراى صابرين و يكى از چهار تن اتقياى زهّاد ثمانيّۀ سالف الذكر بوده و زهد و ورع و تقوا و وثاقت و مكارم و علوّ مقام او مسلم فريقين و در عبارت بعضى از اجلّه به «سيدالتابعين» موصوف و به موجب اخبار وارده، افضل تابعين و يا از خيار ايشان و از حواريّين اميرالمؤمنين عليه السلام بوده و عهد سعادت حضرت رسالت صلى الله عليه و آله را درك كرده است. غايبانه بدون ارشاد احدى محض توفيق سبحانى و الهام ربّانى محبت آن حضرت در دلش جاگير شد و دين مقدّس اسلام را قبول كرد و با آن همه عشق مفرطى كه به زيارت جمال عديم المثال آن حضرت داشته، به جهت خدمت گذارى دائمى مادر ضعيفه اى كه داشته، به شرف حضور مبارك مشرّف نگرديد. آن حضرت روزى به اصحاب خود بشارت داد به وجود مردى 444 از امّت كه او را «اويس قرنى» گويند و شفاعت او در مثل قبيلۀ مضر و ربيعه قبول مى شود؛ پس به عمر فرمود كه اگر او را درك كردى، سلام مرا بدو برسان. اينك عمر نيز در موسم حج احضارش كرد و بعد از تبليغ سلام آن

حضرت، قضيۀ شفاعت كردن او را چنانچه مذكور شد، بيان نمود. اويس به سجده افتاد و بسيار گريه مى كرد تا سر برداشته و مردم از وى تبرّك مى جستند؛ پس به عمر گفت: «مشهورم كرده و هلاكم نمودى». اشاره به اينكه حظ نفس و حيات حقيقى او در عزلت و انقطاع و گمنامى بوده است. بعد از آن در صفّين به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بيعت كرد تا به درجۀ رفيعۀ شهادت فايز گرديد. در نخبة المقال گويد:

ثم اويس القرنى الزاهد *** من الثماني شافع و عابد

در حديث نبوى ديگر هست كه آن حضرت فرمودند: «اِنّىٖ لاَجِدُ نَفَسَ الرَّحْمٰن مِنْ طَرَفِ (قبل خ ل) اليَمَنِ‌» و يا «اِنّىٖ لاَسْتَنْشِقُ رُوحَ الرَّحْمٰن مِنْ جٰانِبِ (ناحية خ ل) اليَمَنِ‌». در مثنوى ملاى رومى نيز در پايين قضيۀ مژده دادن بايزيد از زادن ابوالحسن خرقانى پيش از سال ها با نام و نشان و صورت و سيرت او گويد:

گفت بوى بوالعجب آمد به من *** همچنان كه مر نبى را از يمن

كه محمد گفت بر دست صبا *** از يمن مى آيدم بوى خدا

بوى رامين مى رسد از جان ويس *** بوى يزدان مى رسد هم از اويس

از اويس و از قرن بوى عجب *** مر نبى را مست كرد و پرطرب

چون اويس از خويش فانى گشته بود *** آن زمينى آسمانى گشته بود

آن هليله پروريده در شكر *** چاشنىّ تلخى اش نبود دگر

آن هليله رسته از ما و منى *** نقش دارد از هليله طعم نى

آن كسى كاز خود به كلى درگذشت *** اين منى و مايى خود درنوشت

اين سخن پايان ندارد بازگرد *** تا چه گفت از وحى غيب آن شيرمرد

شهادت اويس به سال 37 يا 39 ه‍. ق در صفّين بود و بنابر اوّل، يكى از سه كلمۀ «اول» و «زكى» و «هادى زاهد» و بنابر دويم، نيز يكى از سه كلمۀ 445 «حال» و «هادى واحد» و «حبيب زاهد» مادّۀ تاريخ وى مى باشد.

اول اوليا است ذات او *** سال ترحيل او ز «اول»⁽¹⁾جو

اهل حال است ذات او همه حال *** حاصل آيد ز «حال»⁽²⁾سال وصال

نسبت مرادى به قلعۀ مراد نامى است نزديكى قرطبۀ اندلس و يا به قبيلۀ مراد نامى است

از قبايل يمن كه اولاد مراد بن مذحج و يا مراد بن مالك بن داوود بن زيد بن يشحب بن عريب بن زيد بن كهلان بن سبا هستند و مراد در اينجا يكى از دو معنى آخرى است. اما قرنى منسوب است به قرن (با دو فتحه) و آن، نام يكى از بطون قبيلۀ مراد نامى است از قبايل يمن كه به قرن بن ردمان يا رومان بن ناجية بن مراد از اجداد اويس انتساب دارند. اينكه در صحاح جوهرى اويس را به موضع قرن نامى كه آن را «قرن المنازل» و «قرن الثعالب» هم گويند و ميقات احرام اهل طائف و نجد است، منسوب داشته و آن را نيز با دو فتحه ضبط كرده، از هر دو جهت اشتباه و مورد تخطئۀ قاموس و شرح لمعۀ شهيد و ديگر اجلّه مى باشد كه قرن بدين معنى ميقاتى به سكون حرف راء است، نه فتح آن و اويس هم بدان منسوب نمى باشد. در مجمع البحرين نيز اويس را به همين قرن المنازل نسبت داده، ولكن ظاهر كلامش سكون حرف راء است و بنابراين، فقط در نسبت دادن اويس بدانجا اشتباه شده است.

منابع: شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 65؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 2، ص 1110؛ معصومعلى شاه، طرائق الحقائق، ج 2، ص 22؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 14، ص 106؛ شعرانى، عبدالوهاب، لواقع الانوار فى طبقات السادة الاخيار، ج 1، ص 24؛ كتب رجاليه؛ شهيد ثانى، شرح لمعه، باب حج.

از اكابر علماى اماميّۀ قرن حاضر چهاردهم هجرت مى باشد كه عالم عابد زاهد متّقى، جامع معقول و منقول و كراماتى بدو منسوب است. در بدايت حال از موطن اصلى خود، قره باغ از بلاد روسيه به تبريز آمد. در مدرسۀ حاج صفرعلى اقامت گزيد. از اكابر علماى آنجا به تحصيل كمالات پرداخت تا به اصفهان رفته و به تحصيل معقول و منقول اشتغال يافت. زمانى در مشهد مقدّس رضوى مشغول و در مقبرۀ شيخ بهائى تدريس كرد؛ سپس مدتى هم در تهران در حوزۀ حاج ميرزا حسن آشتيانى سالف الترجمه و حاج ملا على كنى آتى الترجمه حاضر شد و اخيراً در سال 446 1300 ه‍. ق عزيمت مجاورت عراق عرب داد. هرچه اصرار در اقامت در تهران كردند و به تهيۀ همه گونه وسايل معاش و زندگانى مستظهرش نمودند، سودمند نشد. به فيض عتبه بوسى ائمّۀ عراق نائل آمد و در حدود دو سال در حوزۀ درس حاج ميرزا محمدحسن شيرازى آتى الترجمه مشغول استفاده شده و بعضى از طلاّب را هم

تدريس مى كرد؛ سپس در نجف حاضر درس فاضل ايروانى سالف الترجمه بوده و بيش از اندازه مورد تبجيل و احترامات تمامى علماى آن ارض اقدس گرديد.

به جهت زهد و ورع او، تمامى اهل علم و خواص در نماز در صحن مقدّس مرتضوى با كمال اطمينان خاطر بدو اقتدا مى كردند. در هر وقفۀ زيارت با پاى پياده به زيارت كربلا مشرّف مى شد و هر روز پنجشنبه نيز به مسجد سهله و كوفه رفته و اعمال مقرّرۀ آنها را به جا مى آورد. بعد از وفات فاضل ايروانى مذكور، به تدريس متون فقه و اصول و معقول و منقول اشتغال داشته و از فتوا دادن اكيداً امتناع مى نمود و حاشيۀ فصول الاصول از آثار قلمى اوست و هنوز چاپ نشده و اصل نسخۀ آن در دو مجلّد با خط خود مؤلف در كتابخانۀ شخصى تلميذ محترمش، آقاى حاجى ميرزا باقر قاضى طباطبايى تبريزى سالف الترجمه، موجود بوده است.

منابع: اطلاعات متفرقه.

قره خواجه --> علاءالدين، على بن عمر اسود

ملقّب به «دده خليفه»، معروف به «قره دده»، از افاضل قرن دهم هجرت مى باشد كه در فقه و تفسير دستى توانا داشت و علاوه بر رسايل بسيارى كه در فنون مختلفه دارد، از آثار قلمى اوست حاشيه بر شرح تصريف تفتازانى كه مطالب زيادى بدان شرح گرد آورده و به نقل اقوال بسيارى از علما و دانشمندان و فقها و عرفا و مفسّرين و ادبا و نحويّين و صرفيّين و لغويّين پرداخته است و اين مجموعه و حاشيه را دده جنگى گويند و در استانبول و قاهره چاپ شده و يك نسخۀ خطّى آن نيز به شمارۀ 3119 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار 447 جديد تهران موجود است. قره دده در سال 973 يا 975 ه‍. ق درگذشت.

منابع: اطلاعات متفرقه.

موكول به علم شريف رجال است.

موكول به علم شريف رجال است.

قزّاز

قزّاز⁽¹⁾

نحوى لغوى تميمى قيروانى، كنيه اش «ابوعبداللّه»، شهرتش «قزّاز قيروانى»، اديبى است معروف، شاعر ماهر و كتاب هاى بسيارى براى بعضى از ملوك فاطميّۀ مصر تأليف داده است كه همۀ آنها ضايع بوده و به دست نيامده و از اشعار اوست:

اضمروا لى ودا و لاتظهروه *** يهده منكم الى الضمير

ما ابالي اذا بلغت رضاكم *** في هواكم لايِّ حال اصير

به سال 412 ه‍. ق در هفتاد سالگى در شهر قيروان از بلاد آفريقا درگذشت.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 216؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 717؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 93؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 18، ص 105.

قزوينى

قزوينى⁽²⁾

عالم عامل، فاضل كامل، زاهد متّقى، از علماى اماميۀ اوايل قرن دوازدهم هجرت مى باشد كه از علماى اصفهان تحصيل مراتب علميّه نموده و به مقامى عالى رسيد و مورد تجليل علماى قزوين بود و شرح خطبۀ همام نهج البلاغة از آثار قلمى او و حاكى از كمال قدرت علمى او مى باشد. در 448 سال 1135 ه‍. ق، كه اصفهان از طرف افغان محاصره شده و قحط و غلا به نهايت رسيده بوده است، مواسات بسيارى با برادران دينى كرده و قضايايى در اين باب از وى منقول است.

منابع: امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 5، ص 9.

قزوينى، امير ابراهيم بن مير محمد معصوم --> قزوينى، سيد حسين

قزوينى، احمد بن فارس --> ابن فارس، احمد بن فارس

قزوينى، از علماى اماميّۀ اواخر قرن دوازدهم هجرت و يا اوايل قرن سيزدهم را نيز ديده و از تأليفات اوست انباء الانبياء فى اثبات النّبوّة الخاصّة من الكتب السّماويّة به زبان فارسى كه تمامى آيات قرآنيّه و احاديث قدسيّه و فقرات كتب انبياى سلف را، كه دلالت بر نبوت خاصۀ مصطفويه دارند، در آن جمع كرده و غير اينها را نيز ترجمه به فارسى نموده و سال وفاتش به دست نيامد و پسرش، ملا عباس، از سيد بحرالعلوم (متوفّى به سال 1212 ه‍. ق) اجازه داشته است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 2، ص 48؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 13، ص 73.

بن سيد مهدى بن سيد حسن حسينى، مكنّى به «ابوالهادى»، معروف به «قزوينى»، از اكابر علماى اماميّۀ خانوادۀ آل قزوينى مى باشد كه كاتب بليغ، شاعر ماهر، اديب لغوى، در حلّه ساكن، داراى رياست مذهبى، در نزد اولياى امور و طبقات ديگر بسيار محترم، اوقات او در انجام مهمّات مردم مصروف و ممدوح شعراى عصر خود بود و يك قسمت ديوان سيد حيدر حلّى در مدح وى مى باشد. سيد ميرزا جعفر از شاگردان پدر خود و شيخ مرتضى انصارى و فاضل ايروانى بوده و كتاب اشراقات (در منطق) و تلويحات (در اصول فقه) از تأليفات او مى باشد. اشعارش نيز بسيار متين و حاوى رقّت الفاظ و دقّت معانى بوده و در اوّل محرّم سال 1297 يا 1298 ه‍. ق در حال حيات پدر 449 در حلّه وفات يافت و جنازه اش دوش به دوش نقل به نجف گرديد.

منابع: امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 17، ص 267.

2490-2492. قزوينى، سيد حسين (... - 1208 ه‍. ق)

بن امير ابراهيم بن امير محمدمعصوم بن محمدفصيح بن امير اولياء، حسينى قزوينى،

الصورة

نمونه خط سيد حسين قزوينى (106)

يك نسخۀ خطى از محاسن برقى، كه تاريخ كتابت آن روز دوشنبه 24 ذى حجه 1089 بوده و آقاى نجفى از قم فرستاده بود، در صفحۀ آخر آن، كه آخر باب مرافق آن كتاب بود، آقاى سيد حسين قزوينى در سال 1161 ه‍. ق مقابله و صحت آن را تصديق فرموده و عين خط آن عالم ربانى است كه گراور شده است.

از اعيان و ثقات علماى اماميّه و فقها و مجتهدين اوايل قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه در وثاقت و زهد و ورع و تقوا وحيد عصر، جامع معقول و منقول، كرامات وخوارق عادات بسيارى در حياتش بدو منسوب، از معاصرين آقا محمدباقر بهبهانى و اساتيد صاحب رياض و ميرزاى قمى و از مشايخ اجازۀ روايتى سيد مهدى بحرالعلوم سالف الترجمه بود. بحرالعلوم نيز در اجازه اى كه به شيخ عبدعلى بن محمد بن عبداللّه بحرانى داده، بسيارش ستوده و سيد حسين نيز به واسطۀ والد معظّم خود از علاّمۀ مجلسى و شيخ جعفر قاضى و آقا جمال خوانسارى روايت كرده و اغلب تلمذ او نيز از والد مذكورش بوده و از تأليفات اوست:

صاحب ترجمه در سال 1208 ه‍. ق وفات يافت و قبر شريفش در قزوين و مزار مشهور و دعاى سيفى نسخۀ بحرالعلوم از اين سيد جليل است.

امير ابراهيم قزوينى، والد معظم سيد حسين، نيز عالمى است كامل، از اجلاّى علماى 450 اماميّۀ اواسط قرن دوازدهم هجرت، بسيار عابد و زاهد و قانع و محتاط و متعبد و

فقيه، حكيم متكلّم و بحرى بوده است موّاج و متلاطم كه از تمامى علوم متداوله حظّى وافر داشت. تمامى عمر خود را در تحصيل علم بگماشت و چنانچه فوقاً اشاره شد، از تلامذۀ آقا جمال خوانسارى و مجلسى ثانى و شيخ جعفر قاضى و پدر خود، امير محمدمعصوم، بوده و از ايشان و جمعى ديگر از اجلّه اجازۀ روايتى داشته و از اساتيد شيخ عبدالنبى قزوينى مذكور ذيل مى باشد و از تأليفات اوست:

امير ابراهيم اشعار خوبى نيز در مدايح حضرات ائمّۀ اطهار عليهم السلام گفته و من جمله قصيده اى غرّا در قبال قصيدۀ فوز و امان شيخ بهائى در مدح حضرت ولىّ عصر - عجل اللّه فرجه - دارد و در سال 1145 يا 1148 ه‍. ق در حدود هشتاد سالگى وفات يافت.

امير محمدمعصوم قزوينى، جدّ امجد سيد حسين صاحب ترجمه، نيز از فحول علماى اواخر قرن يازدهم هجرت، از تلامذۀ ميرزا رفيعاى نايينى آتى الترجمه، از معاصرين آقا حسين خوانسارى و ملا محسن فيض و ملا محمدتقى مجلسى، جامع معقول و منقول و در حديث و رياضيّات و حكمت و علوم عربيّه مهارت كامل و بصيرتى بسزا داشت. از تأليفات اوست:

در سال 1091 يا 1099 ه‍. ق به موت فجأه وفات يافت.

451 منابع: شيخ حر عاملى، امل الآمل، [ج 2، ص 307، ش 930]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 200؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 384؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 5، ص 470؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

قزوينى الاصل والمسكن والمدفن، از اكابر و فحول علماى اماميّۀ اواخر قرن يازدهم هجرت مى باشد كه فقيه محدّث حكيم مدقّق، متكلّم محقّق، در اخلاق فاضله طاق، جامع كمالات و فضايل، كراماتى بدو منسوب، گاهى به مناسبت نام پدرش، به «غازى» موصوف، از معاصرين شيخ حرّ عاملى و علاّمۀ مجلسى و ملا محسن كاشانى و نظاير ايشان، از تلامذۀ شيخ بهائى و مير داماد و شريك درس خليفة السلطان و در نزد ملوك صفويّه و امرا و حكام و طبقات ديگر بسيار محترم و محل اعتماد بود. پيش از سن سى سالگى يك چندى توليت موقوفات حضرت عبدالعظيم بدو مفوض و در آن آستان شريف مشغول تدريس بوده است تا بعد از مدتى از آن مقام منفصل و به مكّه رفته و زمانى در آن ارض اقدس مجاورت نمود و حاشيۀ مجمع البيان را نيز در آنجا تأليف داده و در سلافة العصر سيد على خان مدنى بسيارش ستوده است.

مخفى نماند كه ملا خليل مسلك اخبارى داشت. طريقۀ اجتهاد را شديداً انكار مى نمود. نماز جمعه را در زمان غيبت حرام مى دانست؛ همچنين استعمال دخانيات را نيز اصلاً تجويز نكرده و اكيداً حرام مى شمرد. رساله اى در اين موضوع تأليف داده و در تنقيح و تهذيب آن اهتمام تمام به كار برد. اخيراً نسخۀ خوبى از آن رساله نوشته و با جلد ظريف و لطيفى مجلّدش كرد. توى ظرف قماش نفيسى گذاشته و به خدمت مجلسى ارسالش داشت كه بلكه به واسطۀ مطالعۀ آن از صرف قليان كه افراط تمام در آن داشته، منصرف گردد. مجلسى بعد از استحضار از مضمون آن در همان ظرف قماش تنباكوى خوبى گذاشته و نزد مؤلفش عودت داده و هم بنگاشت كه ما آن رساله را مطالعه كرده و چيزى قابلش نديديم، الاّ اينكه چون ظرف آن براى تنباكو گذاشتن بسيار خوب و شايسته بود، لذا آن را پر از تنباكو كرده و به خدمتتان فرستاديم تا اجرت زحماتى باشد كه در تنقيح اين مرام متحمّل شده ايد.

از مكارم اخلاق وى آنكه در سر مسئله اى بين او و ملا محسن فيض كاشانى بحثى طولانى واقع بوده و در گفتۀ خود اصرار تمام داشت تا بعد از مدتى خطا و اشتباه خود در آن مسئله به خودش 452 منكشف گرديد. محض براى عذرخواهى با پاى پياده از قزوين به كاشان رفت. در خانۀ فيض را زده و از پشت در صدا زد كه «يٰا مُحْسِن قَدْ اَتٰاكَ المُسيٖىُ‌». فيض هم از صدايش شناخته و در دَم درآمد. بعد از معانقه و ملاطفت و

اعتذار از آن مسئله بعد از ساعتى ديگر عازم قزوين شد و اصرار فيض هم كه مقدارى توقف نمايد، كارگر نگرديد و مراجعت نمود كه مبادا خلوص نيّت او مشوب باشد.

از جملۀ كرامات او نيز، چنانچه اشاره شد، آنكه روزى يكى از مأمورين دولتى كه برات جوى به عهدۀ يكى از رعايا در دست داشته، در يكى از كوچه هاى قزوين بدو مصادف شد و آن برات را بدو داد كه بخواند تا معلوم باشد به عهدۀ كيست تا اينكه برود و جو را از او بگيرد. ملا خليل بعد از خواندن برات محض اينكه غيرمشروع و حوالۀ دولتى بوده، نخواست كه در آن امر غيرمشروع شركتى داشته باشد. آن كس را نشان نداده و گفت كه اين برات به عهدۀ من است. او را به خانه اش برده و با رضا و رغبت خود آن جو را بدان مأمور تسليم نمود. آن مأمور هم آن را برده و به معلف اسب ها ريخت، لكن اسب ها بدان رغبت نكرده و نخوردند. اينك مورد حيرت مطّلعين شد و بالاخره قضيه مسموع سلطان گرديد و بعد از استكشاف باطن قضيه معلوم شد كه آن جو را ملا خليل از مال شخصى خودش داده است و ديگر بر مراتب جلالت و عظمت وى بيفزود و از تأليفات اوست:

وفات ملا خليل به سال 1089 ه‍. ق در 88 سالگى در قزوين واقع و در مدرسه اى كه به نام خودش معروف است، مدفون گرديد.

منابع: تنكابنى، محمد، قصص العلماء، [ص 263-265]؛ استرآبادى، محمد بن على، منهج المقال فى تحقيق احوال الرجال، [ج 2، ص 112، ش 314]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 267؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 176.

453 2494. قزوينى، زكريا بن محمود (... - 682 ه‍. ق)

يا زكريا بن محمد بن محمود، انصارى، قاضى قزوينى الولاده، ابويحيى يا ابوعبداللّه الكنيه، جمال الدين اللّقب، گاهى به «عمادالدين» يا «عميدالدين» نيز ملقّب و به «عماد قزوينى» موصوف، عالمى است عامى اديب فاضل و فقيه محدّث كامل نيكوسيرت، خط او نيز در نهايت جودت، نسبش به مالك بن انس، خادم حضرت رسالت صلى الله عليه و آله، موصول. در عهد مستعصم عباسى (640-656 ه‍. ق) قضاوت واسط و حلّه على الترتيب بدو مفوض بوده و در اوقات قضاوت او خلافت عباسيّه منقرض گرديد. زكريّا از تلامذۀ اثيرالدين ابهرى سالف الترجمه بوده و از تأليفات اوست:

وفات زكريّا به سال 682 ه‍. ق در واسط واقع و جنازه اش به بغداد نقل و در مقبرۀ شونيزيّه مدفون گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 216؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 300؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3658.

قزوينى، عبدالكريم بن ابى سعيد محمد --> رافعى، عبدالكريم

قزوينى الاصل، يزدى الاقامه، عالمى است جليل متبحّر از معاصرين سيد مهدى

بحرالعلوم (متوفّى به سال 1212 ه‍. ق) و مؤلف كتاب تتميم امل الآمل مى باشد كه آن را به امر سيّد مذكور در سال 1191 ه‍. ق تأليف داده و سيد هم مدح بليغى دربارۀ آن كتاب مى نمايد. هريك از ايشان با اجازۀ مدبجه كه بين القدما مرسوم بوده، از ديگرى روايت مى نمايد و سال وفات او به دست نيامد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 171؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 337.

قزوينى، عبيداللّه بن سعد --> ضياءالدين، عبيداللّه بن سعد

454 2496. قزوينى، سيد على بن سيد اسماعيل (... - 1298 ه‍. ق)

موسوى، عالمى است فاضل، عابد زاهد، فقيه اصولى، محدّث رجالى مفسّر، معقولى منقولى، از فحول علماى اواخر قرن سيزدهم هجرت كه اغلب اوقات قوانين الاصول ميرزاى قمى را تدريس مى كرده و از تأليفات اوست:

در سال 1298 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: خوانسارى، محمدمهدى، احسن الوديعة، ج 1، ص 125؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 6، ص 177.

قزوينى طالقانى، اديب نحوى، از ائمّۀ علوم عربيّه و از افاضل تلامذۀ ميرزا قوام الدين محمد قزوينى معاصر مجلسى بوده و از تأليفات اوست: