کلام هادی شرح زیارت غدیریه جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه :رجبی، عبدالله، 1363-

عنوان قراردادی :زیارتنامه غدیریه .فارسی - عربی .شرح

عنوان و نام پدیدآور :کلام هادی: شرح زیارت غدیریه/ عبدالله رجبی.

مشخصات نشر :اصفهان: آیینه هستی، 1402.

مشخصات ظاهری :2 ج.

شابک :دوره978-622-7607-01-7 : ؛ 800000 ریال: ج.1978-622-7607-73-4 : ؛ 800000 ریال: ج.2978-622-7607-74-1 :

وضعیت فهرست نویسی :فیپا

یادداشت :ج.2 (چاپ اول: 1402)(فیپا).

یادداشت :کتابنامه.

عنوان دیگر :شرح زیارت غدیریه.

موضوع :زیارتنامه غدیریه -- نقد و تفسیر

رده بندی کنگره :BP271/7

رده بندی دیویی :297/777

شماره کتابشناسی ملی :9318949

اطلاعات رکورد کتابشناسی :فیپا

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

کلام هادی

«شرح زیارت غدیریه»

«جلد 2»

«عبدالله رجبی»

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ»

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی جَعَلَنَا مِنَ الْمُتَمَسِّکِینَ بِوِلاَیَهِ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ وَ الْأَئِمَّهِ:. اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ و عَجِل فَرَجَهُم. اللَّهُمَّ الْعَنْ صَنَمَيْ قُرَيْشٍ وَ جِبْتَيْهَا وَ طَاغُوتَيْهَا وَ إِفْكَيْهَا وَ ابْنَتَيْهِمَا اللَّذَيْنِ خَالَفَا أَمْرَكَ وَ أَنْكَرَا وَحْيَكَ وَ جَحَدَا إِنْعَامَكَ وَ عَصَيَا رَسُولَكَ وَ قَلَّبَا دِينَكَ وَ حَرَّفَا كِتَابَكَ وَ عَطَّلَا أَحْكَامَكَ وَ أَبْطَلَا فَرَائِضَكَ وَ أَلْحَدَا فِي آيَاتِكَ وَ عَادَيَا أَوْلِيَاءَكَ وَ وَالَيَا أَعْدَاءَكَ وَ خَرَّبَا بِلَادَكَ وَ أَفْسَدَا عِبَادَكَ اللَّهُمَّ الْعَنْهُمَا وَ أَنْصَارَهُمَا فَقَدْ أَخْرَبَا بَيْتَ النُّبُوَّةِ وَ رَدَمَا بَابَهُ وَ نَقَضَا سَقْفَهُ وَ أَلْحَقَا سَمَاءَهُ بِأَرْضِهِ وَ عَالِيَهُ بِسَافِلِهِ وَ ظَاهِرَهُ بِبَاطِنِهِ وَ اسْتَأْصَلَا أَهْلَهُ وَ أَبَادَا أَنْصَارَهُ وَ قَتَلَا أَطْفَالَهُ وَ أَخْلَيَا مِنْبَرَهُ مِنْ وَصِيِّهِ وَ وَارِثِهِ وَ جَحَدَا نُبُوَّتَهُ وَ أَشْرَكَا بِرَبِّهِمَا فَعَظِّمْ ذَنْبَهُمَا وَ خَلِّدْهُمَا فِي سَقَرَ وَ ما أَدْراكَ ما سَقَرُ لا تُبْقِي وَ لا تَذَرُ. اللَّهُمَّ الْعَنْهُمْ بِعَدَدِ كُلِّ مُنْكَرٍ أَتَوْهُ وَ حَقٍّ أَخْفَوْهُ وَ مِنْبَرٍ عَلَوْهُ وَ مُنَافِقٍ وَلَّوْهُ وَ مُؤْمِنٍ أَرْجَوْهُ وَ وَلِيٍّ آذَوْهُ وَ طَرِيدٍ آوَوْهُ وَ صَادِقٍ طَرَدُوهُ وَ كَافِرٍ نَصَرُوهُ وَ إِمَامٍ قَهَرُوهُ وَ فَرْضٍ غَيَّرُوهُ وَ أَثَرٍ أَنْكَرُوهُ وَ شَرٍّ أَضْمَرُوهُ وَ دَمٍ أَرَاقُوهُ وَ خَبَرٍ بَدَّلُوهُ وَ حُكْمٍ قَلَبُوهُ وَ كُفْرٍ أَبْدَعُوهُ وَ كَذِبٍ دَلَّسُوهُ وَ إِرْثٍ غَصَبُوهُ وَ فَيْ‌ءٍ اقْتَطَعُوهُ وَ سُحْتٍ أَكَلُوهُ وَ خُمْسٍ اسْتَحَلُّوهُ وَ بَاطِلٍ أَسَّسُوهُ وَ جَوْرٍ بَسَطُوهُ وَ ظُلْمٍ نَشَرُوهُ وَ وَعْدٍ أَخْلَفُوهُ وَ عَهْدٍ نَقَضُوهُ وَ حَلَالٍ حَرَّمُوهُ وَ حَرَامٍ حَلَّلُوهُ وَ نِفَاقٍ أَسَرُّوهُ وَ غَدْرٍ أَضْمَرُوهُ وَ بَطْنٍ فَتَقُوهُ وَ ضِلْعٍ كَسَرُوهُ وَ صَكٍّ مَزَّقُوهُ وَ شَمْلٍ بَدَّدُوهُ وَ ذَلِيلٍ أَعَزُّوهُ وَ عَزِيزٍ أَذَلُّوهُ وَ حَقٍّ مَنَعُوهُ وَ إِمَامٍ خَالَفُوهُ اللَّهُمَّ الْعَنْهُمَا بِكُلِّ آيَةٍ حَرَّفُوهَا وَ فَرِيضَةٍ تَرَكُوهَا وَ سُنَّةٍ غَيَّرُوهَا وَ أَحْكَامٍ عَطَّلُوهَا وَ أَرْحَامٍ قَطَعُوهَا وَ شَهَادَاتٍ كَتَمُوهَا وَ وَصِيَّةٍ ضَيَّعُوهَا وَ أَيْمَانٍ نَكَثُوهَا وَ دَعْوَى أَبْطَلُوهَا وَ بَيِّنَةٍ أَنْكَرُوهَا وَ حِيلَةٍ أَحْدَثُوهَا وَ خِيَانَةٍ أَوْرَدُوهَا وَ عَقَبَةٍ ارْتَقَوْهَا وَ دِبَابٍ دَحْرَجُوهَا وَ أَزْيَافٍ لَزِمُوهَا وَ أَمَانَةٍ خَانُوهَا اللَّهُمَّ الْعَنْهُمَا فِي مَكْنُونِ السِّرِّ وَ ظَاهِرِ الْعَلَانِيَةِ لَعْناً كَثِيراً دَائِباً أَبَداً دَائِماً سَرْمَداً لَا انْقِطَاعَ لِأَمَدِهِ وَ لَا نَفَادَ لِعَدَدِهِ يَغْدُو أَوَّلَهُ وَ لَا يَرُوحُ آخِرَهُ لَهُمْ وَ لِأَعْوَانِهِمْ وَ أَنْصَارِهِمْ وَ مُحِبِّيهِمْ وَ مُوَالِيهِمْ وَ الْمُسَلِّمِينَ لَهُمْ وَ الْمَائِلِينَ إِلَيْهِمْ وَ النَّاهِضِينَ بِأَجْنِحَتِهِمْ وَ الْمُقْتَدِينَ بِكَلَامِهِمْ وَ الْمُصَدِّقِينَ بِأَحْكَامِهِمْ. اللَّهُمَّ عَذِّبْهُمْ عَذَاباً يَسْتَغِيثُ مِنْهُ أَهْلُ النَّارِ آمِينَ رَبَّ الْعَالَمِينَ.

تقدیم به

«قلب تپنده عالم هستی ،عشق عاشقان، انیس عارفان ،یاور ستمدیدگان ،گستراننده عدل ،امید امیدواران ،پناه بی پناهان ،درمان دردمندان ، صاحب العصر و الزمان، حضرت حجة ابن الحسن روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء»

شوری میان عرصه ی محشر بلند شد *** دست علی به دست پیمبر بلند شد

وقتی غضب کند همه زیر و زبر شوند *** جنگ آوران معرکه ها در به در شوند

وقتی غضب کند همه در خاک می روند *** گیرم که صد سپاه بر او حمله ور شوند

چشمش اگر به پهنه ی میدان نظر کند *** گردن کشان دهد همه بی سپر شوند

از ضربِ ذوالفقار ، خدا فخر می کند *** سرهای بی شمار جدا بیشتر شوند

فرقی نمی کند که یسار است یا یمین *** آن قدر سر زند که دو سر ، سر به سر شوند

فهرست

فهرست.......... 1

پیشگفتار.......... 6

«وَعَبَدْتَ اللّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ صابِراً...».......... 7

بررسی واژه «عبد».......... 7

عبادت در قرآن.......... 11

بندگى، بالاترين افتخار اولياى الهى.......... 14

عبادت امیرالمومنین(علیه السلام) در قرآن کریم.......... 17

ضربه امیرالمومنین(علیه السلام) افضل از عبادات جن و انس.......... 26

عبادت در روایات.......... 30

ویژگی های عبادت امیرالمومنین(علیه السلام).......... 32

ائمه(علیهم السلام) و عبادت.......... 36

عبادت امیرالمومنین(علیه السلام) در اول خلقت.......... 39

بررسی واژه «مُخلِصاً».......... 47

«صابِراً مُحْتَسِباً حَتَّى أَتَاكَ الْيَقِينُ، أَلَا لَعْنَةُ اللّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ».......... 56

تعریف واژه «صبر».......... 56

بررسی واژه «مُحْتَسِباً».......... 57

امیرالمومنین(علیه السلام) مأمور به صبر.......... 58

«حَتَّى أَتَاكَ الْيَقِينُ».......... 68

تعریف واژه «لعن».......... 69

«لعن» در روایات.......... 70

کینه از امیرالمومنین(علیه السلام).......... 73

«أَلَا لَعْنَةُ اللّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ».......... 88

«سَيِّدَ الْمُسْلِمِينَ».......... 97

«مسلمین» در لغت.......... 97

«اسلام» درلغت.......... 97

این منقبت در منابع اهل تسنن.......... 101

«يَعْسُوبَ الْمُؤْمِنِينَ».......... 104

«یعسوب» در لغت.......... 104

«یعسوب» در روایات.......... 105

«امامُ المُتَقین».......... 108

«امام» در لغت.......... 108

امامت در قرآن کریم.......... 109

مراد از امام مبین در قرآن کریم.......... 110

امام متقین در قرآن.......... 112

«تقوا» در لغت.......... 113

«تقوا» در اصطلاح.......... 113

اهمیت و جایگاه تقوا.......... 115

اوصاف تقوا در قرآن.......... 116

ارتباط مستقیم «تعظیم شعائر الله» بر کسب تقوا.......... 117

عزای امام حسین(علیه السلام) اعظم «شعائر الله».......... 118

رابطه تقوا با ایمان.......... 119

ویژگی تقوا از منظر قرآن.......... 119

«تقوی» خیر دنیا و آخرت را به همراه دارد.......... 120

«وَقائِدَ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ».......... 124

«قائد» در لغت.......... 124

«محجل» در لغت.......... 124

«و رَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَكاتُهُ».......... 127

«أَشْهَدُ أَنَّكَ».......... 128

بررسی واژه «شهد».......... 128

«أَخُو رَسُولِ اللّهِ».......... 134

بررسی واژه «اخو».......... 134

«اخوت» در قرآن.......... 137

اخوت امیرالمومنین(علیه السلام) با رسول خدا(صلی الله علیه وآله)در روایات.......... 139

ماجرای عقد اخوت پیامبر(صلی الله علیه وآله) با امیرالمومنین(علیه السلام).......... 141

قبل از هجرت.......... 141

پس از هجرت.......... 141

حدیث منزلت.......... 143

«وَ وَصِيُّهُ».......... 147

«وَوارِثُ عِلْمِهِ».......... 148

«ارث» در قرآن کریم.......... 149

ائمه(علیهم السلام) وارثان علم پيامبر(صلی الله علیه وآله).......... 157

امیرالمومنین(علیه السلام) وارث علم پيامبر(صلی الله علیه وآله) در منابع اهل تسنن.......... 162

«وَ أَمِينُهُ عَلَى شَرْعِهِ».......... 170

نقش ائمه(علیهم السلام) در پاسدارى و دفاع از دين.......... 171

بدعت های ابوبکر و عمر و عثمان در منابع اهل تسنن.......... 174

بدعت های ابوبکر.......... 175

بدعت های عمر بن خطاب.......... 176

بدعت های عثمان.......... 192

تیر زهرآگین بدعت و انحراف در پیکره اسلام.......... 218

نقش ابوبکر در منع نگارش.......... 219

نقش عمر در منع نگارش.......... 219

شدت عمل در منع نقل حدیث.......... 220

توبیخ ناقلان حدیث.......... 222

پیامدهای ممنوعیت حدیث.......... 223

«وَخَلِيفَتُهُ فِي أُمَّتِهِ».......... 228

بررسی واژه «خلیفه».......... 228

«وَ أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَصَدَّقَ بِما أُنْزِلَ عَلَى نَبِيِّهِ».......... 238

ایمان جناب ابوطالب(علیه السلام).......... 241

«وَ أَشْهَدُ أَنَّهُ قَدْ بَلَّغَ عَنِ اللّٰهِ مَا أَنْزَلَهُ فِيكَ فَصَدَعَ بِأَمْرِهِ».......... 245

ابلاغ چه چیزی؟.......... 245

«فَصَدَعَ بِأَمْرِهِ».......... 260

«وَ أَوْجَبَ عَلَىٰ أُمَّتِهِ فَرْضَ طاعَتِكَ وَ وِلايَتِكَ».......... 262

اطاعت از امیرالمومنین(علیه السلام) در قرآن کریم.......... 263

اطاعت از امیرالمومنین(علیه السلام) در منابع اهل تسنن.......... 266

«وَعَقَدَ عَلَيْهِمُ الْبَيْعَةَ لَكَ».......... 268

بررسی واژه «بیعت».......... 268

«بیعت» در اصطلاح.......... 270

حکم بیعت.......... 271

بیعت گرفتن رسمی.......... 272

بیعت عمربن خطاب با امیرالمومنین(علیه السلام) در منابع اهل تسنن.......... 273

سفارش پیامبر(صلی الله علیه وآله) بر بیعت با امیرالمومنین(علیه السلام).......... 277

«وَجَعَلَكَ أَوْلَىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَما جَعَلَهُ اللّٰهُ كَذَلِكَ».......... 278

بررسی مفهوم «اولی».......... 279

«ثُمَّ أَشْهَدَ اللّٰهَ تَعَالىٰ عَلَيْهِمْ فَقالَ: أَلَسْتُ قَدْ بَلَّغْتُ ؟...».......... 286

«فَقالَ: اللّٰهُمَّ اشْهَدْ وَكَفىٰ بِكَ شَهِيداً وَ حاكِماً بَيْنَ الْعِبادِ».......... 290

«فَلَعَنَ اللّٰه جاحِدَ وِلايَتِكَ بَعْدَ الْإِقْرارِ، وَناكِثَ عَهْدِكَ بَعْدَ الْمِيثَاقِ».......... 294

بررسی واژه «جحد».......... 294

بررسی واژه «الاقرار».......... 296

انکار علی(علیه السلام) انکار خدای عزوجل.......... 296

پیامدهای انکار ولایت در خطبه غدیر.......... 297

عدم قبولی ولایت، قرار گرفتن در زمره مستکبرین.......... 300

بررسی واژه «ناکث».......... 302

بررسی واژه «عهد».......... 303

عاقبت کسانی که پیمان خدا را می شکنند.......... 304

لزوم وفای به عهد و پیمان الهی در قرآن کریم.......... 305

خلف وعده از منظر قرآن.......... 306

خلف وعده در روایات.......... 307

شکستن پیمان، صفت منافقین است.......... 309

نقض عهد از شعبه‌های کفر است.......... 309

«وَأَشْهَدُ أَنَّكَ وَفَيْتَ بِعَهْدِ اللّٰهِ تَعالَىٰ وَأَنَّ اللّٰهَ تَعالَىٰ مُوفٍ لَكَ بِعَهْدِهِ...».......... 314

تعریف واژه «وفی».......... 314

بررسی واژه «عهد».......... 314

«وَأَشْهَدُ أَنَّكَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ الْحَقُّ الَّذِي نَطَقَ بِوِلايَتِكَ التَّنْزِيلُ...».......... 322

«وَأَخَذَ لَكَ الْعَهْدَ عَلَى الْأُمَّةِ بِذٰلِكَ الرَّسُولُ».......... 325

«وَأَشْهَدُ أَنَّكَ وَعَمَّكَ وَأَخاكَ الَّذِينَ تاجَرْتُمُ اللّٰهَ بِنُفُوسِكُمْ فَأَ نْزَلَ اللّٰهُ فِيكُمْ».......... 326

«أَشْهَدُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّ الشَّاكَّ فِيكَ مَا آمَنَ بِالرَّسُولِ الْأَمِينِ…».......... 328

خطبه غدیر و تاکید بر توجه امت به مسئله امامت.......... 330

«وَ أَنَّ الْعادِلَ بِكَ غَيْرَكَ عانِدٌ عَنِ الدِّينِ الْقَوِيمِ...».......... 332

«وَ أَشْهَدُ أَنَّكَ الْمَعْنِيُّ بِقَوْلِ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ:...».......... 336

«ضَلَّ وَاللّٰهِ وَأَضَلَّ مَنِ اتَّبَعَ سِواكَ وَعَنَدَ عَنِ الْحَقِّ مَنْ عاداكَ».......... 340

«اللَّهُمَّ سَمِعْنَا لِأَمْرِكَ وَ أَطَعْنَا، وَ اتَّبَعْنَا صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ...».......... 344

«وَ أَشْهَدُ أَنَّكَ لَمْ تَزَلْ لِلْهَوَى مُخَالِفاً».......... 355

«وَ لِلتُّقَى مُحَالِفاً، وَ عَلَى كَظْمِ الْغَيْظِ قَادِراً».......... 361

بررسی واژه «مُحَالِفاً».......... 361

بررسی واژه «كَظْمِ».......... 362

بررسی واژه «الْغَيْظِ».......... 363

«وَ عَنِ النَّاسِ عَافِياً غَافِراً».......... 366

بررسی واژه «عفو».......... 366

بررسی واژه «غفر».......... 367

عفو و گذشت در قرآن کریم.......... 368

عفو و گذشت ائمه(علیهم السلام).......... 369

«وَ إِذَا عُصِيَ اللَّهُ سَاخِطاً».......... 372

شلاق زدن در سیره امیرالمومنین(علیه السلام).......... 373

«وَ إِذَا أُطِيعَ اللَّهُ رَاضِياً».......... 376

«وَ بِمَا عَهِدَ إِلَيْكَ عَامِلاً، رَاعِياً لِمَا اسْتُحْفِظْتَ...».......... 379

«وَ أَشْهَدُ أَنَّكَ مَا اتَّقَيْتَ ضَارِعاً...».......... 383

هجوم وحشیانه غاصبین ولایت به خانه وحی در منابع اهل تسنن.......... 384

هجوم های متعدد به خانه وحی.......... 386

«منابع».......... 389

پیشگفتار

در بیان فضائل مولای عالم امیرالمومنین(علیه السلام) آیات و روایات بسیاری از لسان ائمه اطهار(علیهم السلام) بیان شده است که در بین آن ها زیارت غدیریه منحصر به فرد است. این زیارت دارای محتوای بسیار مهمی می باشد که می طلبد شیعیان و محبان آستان مقدس و ملکوتی امیرالمومنین(علیه السلام) با آن انس پیدا کنند و از جرعه های تولی و تبری این زیارت در حد توان خود سیراب شوند. یکی از ویژگی های خاص این زیارت، تولی و تبری می باشد و یکی از وجهه‌های ناشناخته‌ی امام هادی(علیه السلام)برائتی بودنِ ایشان است.

اما از آنجایی که این زیارت در بین شارحین معارف اهل بیت(علیهم السلام) مغفول مانده و تعداد کمی به شرح آن پرداخته اند، بر آن شدم تا به مدد امیرالمومنین(علیه السلام) و عنایات حضرت زهرا(علیها السلام) و اذن حضرت هادی(علیه السلام) و لطف و مرحمت حضرت حجةبن الحسن(علیه السلام) مطالبی را برای مشتاقان و دلباختگان آستان مقدس امیرالمومنین(علیه السلام)تهیه نمایم. زیرا بدون اذن و مرحمت این بزرگواران فهم و توانی نیست. باشد که مورد توجه حضرت زهرا(علیها السلام) و شیفتگان حضرت قرار بگیرد.

«وَعَبَدْتَ اللّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ صابِراً...»

اشاره

خدا را عبادت کردی در حالی که برای او عبادت را خالص

کردی، صبر کردی و به حساب خدا گذاشتی تا مرگ به سویت

آمد، آگاه باشید لعنت خدا بر ستمکاران

بررسی واژه «عبد»

«عبد»: عُبُودِيَّة يعنى اظهار فروتنى و طاعت و فرمانبردارى (از حقّ). واژه «عِبَادَة» از«عبوديّة» بليغ‌تر است زيرا عبادت نهايت فروتنى و طاعت است لذا استحقاق و شايستگى پرستش را ندارد مگر كسي كه نهايت كمال و فضيلت از اوست و او خداى تعالى است و لذا گفت: «أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ⁽¹⁾» عبادت دو گونه است:

«اعْبُدُوا رَبَّكُمُ ⁽²⁾

پروردگارتان را پرستش كنيد».

«وَ اعْبُدُوا اللَّهَ ⁽³⁾خدای را بپرستيد».

ولى «عَبْد» يا بنده پرستش كننده خداى چنان كه گفته‌اند بر چهار قسم است:

اوّل) عبد و بنده‌اى كه به حكم شرع، انسانى است كه خريدنش يا براى آزادى (چنانكه در ذيل واژه«زكاة» ذكر شد يكى از مصارف ماليات اسلامى آزاد كردن و خريدن بردگان براى آزادى آنهاست تا از دست استثمارگران رها شوند) و يا فروختنش براى آزاد كردن صحيح است مثل آيات:«الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ ⁽¹⁾»،

«عَبْداً مَمْلُوكاً لا يَقْدِرُ عَلى شَيْ‌ءٍ ⁽²⁾»

كه اشاره به همان گونه بندگان است كه توانايى بر چيزى ندارند و اسلام با سهمى از مصرف درآمد زكات آنها را آزاد مى‌كند.

دوّم) عبد و بنده‌اى كه با ايجاد و آفريده شدنشان بنده خدايند كه جز از سوى خدا نيست و همانست كه در آيه:

«إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً؛⁽³⁾

در آسمان ها و زمين كسى نيست مگر اينكه به سوى خداى رحمن به بندگى آمدنى هستند».

سوّم) عبد بودن با عبادت و خدمت كه مردمان در اين گونه عبد بودن دو قسمند:

«تعس عبد الدّرهم، تعس عبد الدّينار؛

بندگان درهم و دينار نگونسار و هلاكت بارند».

بر اين اساس اگر گفته شود هر انسانى بنده و عبد خداى نيست صحيح است. عبد در اين مفهوم به معنى «عابد» است ولى مفهوم «عبد» رساتر و بليغ‌تر از «عابد» است. تمام مردم عباد اللّه هستند بلكه اشياء هم همگى اينچنین اند ولى بعضى بدون اختيار و قهرا و بعضى ديگر با اختيار. جمع عبدى كه به معنى برده است و به بردگى در آمده «عَبِيد» است

و گفته شده «عِبِدّا» است و «عِبَاد» جمع عبدى است كه به معنى «عابد» است پس «عَبِيد» هر گاه به خدا اضافه شود اعمّ از «عباد» است و لذا گفت: «وَ ما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ⁽¹⁾».

«عبد» از نظر لغت عرب به انسانی می گویند که سر تا پا تعلق به مولا و صاحب خود دارد؛ اراده اش تابع اراده ی او و خواستش تابع خواست او است. در برابر او مالک چیزی نیست و در اطاعت او هرگز سستی به خود راه نمی دهد و به تعبیر دیگر «عبودیت» اظهار آخرین درجه ی خضوع در برابر معبود است و به همین دلیل تنها کسی می تواند معبود باشد که نهایت انعام و اکرام را کرده است و او کسی جز خدا نیست. بنابراین عبودیت نهایت اوج و تکامل یک انسان و قرب او به خدا است. عبودیت نهایت تسلیم در برابر ذات پاک او است. عبودیت اطاعت بی قید و شرط و فرمانبرداری در تمام زمینه هاست و بالأخره عبودیت کامل آن است که انسان جز به معبود واقعی یعنی کمال مطلق نیندیشد، جز در راه او گام برندارد، و هر چه غیر او است فراموش کند حتی خویشتن را!

«یا ایها الّذین امنوا ارکعوا و اسجدوا و اعبدوا ربّکم و افعلوا الخیر لعلّکم تفلحون؛⁽²⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید رکوع کنید و سجود بجا آورید و پروردگارتان را عبادت کنید و کار نیک انجام دهید تا رستگار شوید».⁽³⁾

عبد در قرآن به دو معنى آمده يكى به معنى بنده مملوک مثل: «الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثى بِالْأُنْثى ⁽⁴⁾»، «ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً لا يَقْدِرُ عَلى شَيْ‌ءٍ ⁽⁵⁾» ديگرى: عبد به معنى عابدو مطيع خدا در اخلاص و عبادت و اطاعت، مثل: «وَ أَنَّهُ لَمَّا قامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ ⁽⁶⁾»، «ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ كانَ عَبْداً شَكُوراً ⁽⁷⁾».

«عبد» را در قرآن دو جمع هست: عباد «وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ⁽¹⁾»، عبيد: «وَ ما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ⁽²⁾».

«عباد» در همه جاى قرآن در بنده خدا بكار رفته اعمّ از مملوک و مطيع مگر در آيه «وَ أَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَ إِمائِكُمْ⁽³⁾». در كشّاف گويد: بعضى آن را «عبيدكم» خوانده اند و نيز در آيه «كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ⁽⁴⁾». اين كلمه گاهى بر جمادات نيز اطلاق شده مثل: «إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ⁽⁵⁾». شايد مراد از آن مملوكيّت باشد و آيه «قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ⁽⁶⁾» شامل همه است اعمّ از بنده طاعتى و تسخيرى. راغب مدّعى است كه عباد جمع عبد به معنى عابد است ولى چنانكه ديديم قرآن آن را تصديق نمی كند. در اقرب الموارد گفته: عبدی كه مضاف به خداست گاهى مخصوص است به جمع به لفظ عباد و عبد مضاف به غير خدا به لفظ عبيد و غالب استعمال چنين است. امّا عبيد: «وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ⁽⁷⁾». اين كلمه پنج بار در قرآن مجيد آمده همه با كلمه ظلّام و همه در نفى ظلم از خداوند. ظاهرا آن به معنى عباد است و فرقى با آن ندارد و در قرآن شامل همه بندگان خداست اعمّ از مطيع و مملوک. راغب گويد: آن جمععبد به معنى مملوک است ولى ديگران چنين نگفته‌اند. در صحاح و اقرب جمع عبد را عبدون، عباد، عبدان، اعبد و غيره خوانده و گفته‌اند عبيد جمع عزيز و كمياب است.⁽⁸⁾

عبادت در قرآن

خداوند متعال در قرآن کریم هدف از خلق را عبادت معرفی کرده است:

الف) «و ما خلقت الجنّ و الانس الاّ لیعبدون؛⁽¹⁾

من جن و انس را نیافریدم جز برای اینکه عبادتم کنند و از این طریق تکامل یابند و به من نزدیک شوند».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«عَنْ جَمِیلِ‌بْنِ‌دَرَّاج قَالَ قُلْتُ لِأَبِی‌عَبْدِاللَّهِ الصّادق(علیه السلام) جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا مَعْنَی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ فَقَالَ خَلَقَهُمْ لِلْعِبَادَه؛⁽²⁾

جمیل‌بن‌درّاج گوید: به امام صادق(علیه السلام) عرض کردم: «فدایت شوم! معنای آیه: و مَا خَلقْتُ الجِنَّ والإِنسَ إِلا لیَعْبُدُونِ چیست»؟ فرمود: «آن‌ها را برای عبادت آفریده است».

عبادت به معنای حقیقی بدون معرف به خداوند متعال محقق نمی شود چرا که باید خدا را شناخت تا بتوان عبادت کرد. سوال اینجاست که شناخت خداوند چگونه محقق می شود؟ پاسخ: با شناخت ولی خدا می توان خدا را شناخت که در روایات متعددی به آن اشاره شده است:

«عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: خَرَجَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ (علیه السلام)عَلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ ذِكْرُهُ مَا خَلَقَ الْعِبَادَ إِلَّا لِيَعْرِفُوهُ فَإِذَا عَرَفُوهُ عَبَدُوهُ فَإِذَاعَبَدُوهُ اسْتَغْنَوْا بِعِبَادَتِهِ عَنْ عِبَادَةِ مَنْ سِوَاهُ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي فَمَا مَعْرِفَةُ اللَّهِ قَالَ مَعْرِفَةُ أَهْلِ كُلِّ زَمَانٍ إِمَامَهُمُ الَّذِي يَجِبُ عَلَيْهِمْ طَاعَتُهُ؛⁽³⁾

امام حسین(علیه السلام) فرمودند: اصحاب من! خداوند مردم را آفرید تا او را بشناسند وقتی شناختند او را می‌پرستند. وقتی او را پرستیدند از پرستش دیگران دست می‌کشند. مردی عرض کرد: «ای پسر رسول خدا(صلی الله علیه وآله) ، پدر و مادرم فدایت! معنی معرفت خدا چیست»؟ حضرت فرمود: «اهل هر زمانی، معرفت و شناخت امام زمان خودشان است که اطاعتش بر آن‌ها واجب می‌باشد».

«قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّه(علیه السلام) بِعِبَادَتِنَا عُبِدَ اللَّهُ وَ لَوْ لَا نَحْنُ مَا عُبِدَ اللَّه؛⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام)می فرمایند: با عبادت ما خدا پرستش گردید و اگر ما نبودیم خدا پرستیده نمی‌شد».

و روایات دیگری که جلوتر به آن ها اشاره خواهد شد.

ب) «وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ؛⁽²⁾

و [مشرکان] گفتند: [خدایِ] رحمان فرشتگان را فرزند خود گرفته است. منزّه است او، [فرشتگان، فرزند خدا نیستند] بلکه بندگانی گرامی و ارجمندند».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ قَال: سَمِعْتُ أَبَاجَعْفَرٍ(علیه السلام) یَقُولُ وَ قالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ وَ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی صَدْرِهِ وَ قَالَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ إِلَی قَوْلِهِ وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ؛⁽³⁾

جابر جعفی گوید: از امام باقر(علیه السلام)شنیدم که می‌فرمود: «وَ قَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُّکْرَمُونَ و با دست به سینه‌اش اشاره کرد و فرمود: «لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ یَعْلَمُ ما بَیْنَ أَیْدیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا یَشْفَعُونَ إِلاَّ لِمَنِ ارْتَضی وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ».«خَالِدٍ الْجَوَّانِ قَالَ کُنْتُ أَنَا وَ الْمُفَضَّلُ‌بْنُ‌عُمَرَ وَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِنَا بِالْمَدِینَه وَ قَدْ تَکَلَّمْنَا فِی الرُّبُوبِیَّه قَالَ فَقُلْنَا مُرُوا إِلَی بَابِ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) حَتَّی نَسْأَلَهُ قَالَ فَقُمْنَا بِالْبَابِ قَالَ فَخَرَجَ إِلَیْنَا وَ هُوَ یَقُولُ بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ؛ ⁽⁴⁾

خالد جوّان گفت: «من و مفضّل‌بن‌عمر و گروهی از یاران در مدینه بودیم درباره‌ی ربوبیّت ائمّه(علیهم السلام)صحبت می‌کردیم، بالأخره گفتیم برویم در خانه‌ی امام صادق(علیه السلام) و در این مورد از ایشان سؤال کنیم. حرکت کرده و به سوی خانه‌ی آن جناب رفتیم. از منزل خارج شد، در حالی‌که می‌فرمود: بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ، نه آن‌ها بنده‌ی مورد لطف خداوند هستند که از خود اظهار نظری در مقابل خدا نمی‌نمایند و به دستورش عمل می‌کنند».

«عَنِ الْمُفَضَّلُ‌بْنُ‌عُمَرَ قَالَ: کُنْتُ أَنَا وَ خَالِدٌ الْجَوَّانُ وَ نَجْمٌ الْحَطِیمُ وَ سُلَیْمَانُ‌بْنُ‌خَالِدٍ عَلَی بَابِ الصَّادِقِ(علیه السلام) فَتَکَلَّمْنَا فِیمَا یَتَکَلَّمُ فِیهِ أَهْلُ الْغُلُوِّ فَخَرَجَ عَلَیْنَا الصَّادِقُ(علیه السلام) بِلَا حِذَاءٍ وَ لَا رِدَاءٍ وَ هُوَ یَنْتَفِضُ وَ یَقُولُ یَا خَالِدُ یَا مُفَضَّلُ یَا سُلَیْمَانُ یَا نَجْمُ لَا بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ؛⁽¹⁾

مفضّل گوید: من و خالد جوان و نجم حطیم و سلیمان‌بن‌خالد کنار در خانه‌ی امام صادق(علیه السلام)بودیم، سخنان ما درباره‌ی اعتقاد اهل غلوّ بود؛ ناگهان امام صادق(علیه السلام)با پای برهنه بدون رداء با عجله آمد یکایک ما را نام برد، فرمود: «خالد، مفضّل، سلیمان، نجم، نه! آن‌طور که شما می‌گویید ما نیستیم؛ بلکه چنین هستیم: بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ».

«عَنْ مُحَمَّدِ‌بْنِ‌سِنَانٍ قَالَ: بَیْنَا أمیرالمؤمنین(علیه السلام) يُجَهِّزُ أَصْحَابَهُ إِلَی قِتَالِ مُعَاوِیَهْ إِذَا اخْتَصَمَ إِلَیْهِ اثْنَانِ فَلَغَی أَحَدُهُمَا فِی الْکَلَامِ فَقَالَ لَهُ اخْسَأْ یَا کَلْبُ فَعَوَی الرَّجُلُ لِوَقْتِهِ وَ صَارَ کَلْباً فَبُهِتَ مَنْ حَوْلَهُ وَ جَعَلَ الرَّجُلُ یُشِیرُ بِإِصْبَعِهِ إِلَی أمیرالمؤمنین(علیه السلام)وَ یَتَضَرَّعُ فَنَظَرَ إِلَیْهِ وَ حَرَّکَ شَفَتَیْهِ فَإِذَا هُوَ بَشَرٌ سَوِیٌّ فَقَامَ إِلَیْهِ بَعْضُ أَصْحَابِهِ وَ قَالَ لَهُ مَا لَکَ تُجَهِّزُ الْعَسْکَرَ وَ لَکَ مِثْلُ هَذِهِ الْقُدْرَه فَقَالَ وَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَلَوْ شِئْتُ أَنْ أَضْرِبَ بِرِجْلِی هَذِهِ الْقَصِیرَه فِی هَذِهِ الْفَلَوَاتِ حَتَّی أَضْرِبَ صَدْرَ مُعَاوِیَه فَأَقْلِبَهُ عَنْ سَرِیرِهِ لَفَعَلْتُ وَ لَکِنَّ عِبادٌ مُکْرَمُونَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ؛⁽²⁾

ص: 46 بتفاوت

محمّدبن‌سنان گوید: هنگامی که امیرالمؤمنین(علیه السلام) یاران خود را برای جنگ با معاویه آماده می ساخت دو نفر با هم به مشاجره پرداختند که یکی از آنان سخن گزافی گفت. امام فرمود: «دور شو ای سگ». آن مرد هم آنجا به عوعو افتاد و تبدیل به سگ شد. اطرافیان بهت زده شدند. آن مرد با انگشت به امیرالمومنین(علیه السلام) اشاره و تضرّع نمود. امام(علیه السلام) به وی نگاه کرد و لبان خود را به حرکت در آورد و وی تبدیل به انسان شد. برخی از یاران نزد امیرالمؤمنین(علیه السلام) رفتند و گفتند: «تو که چنین قدرتی داری چه نیازی به تجهیز سربازان داری»؟ فرمود: «قسم به کسی که دانه را شکافت و مردم را آفرید اگر می خواستم می توانستم با این پایم در این صحراها بکوبم و بر سینه معاویه بزنم و او را از تختش بر زمین اندازم، عِبادٌ مُکْرَمُونَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ».

از لسان مبارک امام هادی(علیه السلام) در فضل و جایگاه امام در عوالم هستی در زیارت جامعه این چنین صادر شده است:

«و الْمُظْهِرِینَ لِأَمْرِ اللَّهِ وَ نَهْیِهِ وَ عِبَادِهِ الْمُکْرَمِینَ الَّذِینَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُون؛ ⁽¹⁾

و ظاهرکنندگان امر و نهی خدا و بندگان منزّه و معظّم او که هیچ‌گاه در سخن گفتن بر او سبقت نمی‌گیرند و فرمان او را به کار می‌بندند».

لذا در زیارت جامعه کبیره از فضائل ائمه معصومین(علیهم السلام) «عِبادِهِ الْمُكْرَمينَ» است:

«وَ عِبادِهِ الْمُكْرَمينَ الَّذين لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأمْرِهِ يَعْمَلُونَ وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَ بَرَكاتُهُ؛

و بندگان گرامى خداوند ؛ آنان كه در گفتار بر او پيشى نمى گيرند و به فرمان او عمل مى كنند و رحمت خدا و بركات او [بر ايشان باد!]».«عِباد»: جمع «عبد» به معناى بنده، مملوک. المُكْرَمين: گرامى داشته شدگان، بزرگ شمرده شدگان. لا يَسْبِقُونَهُ: بر کلام (خداوند متعال) پيشى نمى گيرند. واژه «عِباد» به معناى بندگان و «مُكْرَمين»، اسم مفعول «إكرام» به معناى گرامى داشته شدگان است. اهل بيت(علیهم السلام) بندگان شايسته اى هستند كه خداوند عبوديتِ كامل را به آنان ارزانى داشته و آنان حقيقت بندگى را تحقّق بخشيده اند و بدين سان خداوند متعال آنان را گرامى داشته است.⁽²⁾

بندگى، بالاترين افتخار اولياى الهى

بندگى خدا، بالاترين امتيازِ دوستان اوست. آنان كه خدا را مى شناسند و به او عشق مى ورزند بندگى او را بالاترين افتخار خويش مى دانند و هيچ افتخارى را با آن نمى سنجند. بر پايه گزارشى، اميرالمومنین على(علیه السلام)، اين افتخار را آن چنان زيبا بيان كرده كه شگفتى عامر شَعبى، فقيه و شاعر عرب را بر انگيخته است. امیرالمومنین(علیه السلام) فرموده است:

«إلهى! كَفى لِى عِزّا أنْ أكُونَ لَكَ عَبدَا وَ كَفى بِى فَخرا أن تَكُونَ لِى رَبّا ، أنتَ كَما اُحِبُّ فَاجْعَلنى كَما تُحِبُّ؛ ⁽³⁾

معبودا! مرا ارجمندى همين بس كه بنده تو باشم و مرا افتخار همين بس كه پروردگار من باشى. تو چنانى كه من دوست دارم. پس مرا چنان دار كه تو دوست دارى».

هداياى الهى و عنايات ويژه خداوند تنها به كسانى تعلّق مى گيرد كه سر بر آستان بندگى او بسايند. خداوند از پيامبر خود هنگامى كه به معراج رحمانى قدم نهاد با عنوان «عبد» خويش ياد فرموده است:

«سُبْحَانَ الَّذِى أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِّنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى؛⁽¹⁾

ستایش مختص خدايى است كه بنده خود را شبانه از مسجد الحرام به مسجد الأقصى برد».مقام بندگى پيامبر(صلی الله علیه وآله) بر رسالت او مقدّم است و از اين رو در تشهّد نماز پيش از آن كه از رسالت پيامبر(صلی الله علیه وآله)ياد كنيم او را بنده خدا مى خوانيم: «أشهدُ أنَّ مُحمّدا عَبدهُ وَ رَسولُه». امتيازِ بندگى خدا براى همگان قابل تحصيل است. رسالت و نبوّت فضل الهى براى خاصّان درگاه خداوند است امّا رسيدن به مقامِ بندگى براى همگان امكان دارد و در همه زمان ها و در گذر تاريخ همواره بندگانى هستند كه حقيقت بندگى را به جاى مى آورند و خداوند هم آنان را به عنايات ويژه خود مى نوازد و با آنان سخن مى گويد. از اميرمؤمنان على(علیه السلام)نقل شده كه فرمود:

«عِبادٌ ناجاهُم فِى فِكرِهِم وَ كَلَّمَهُم فِى ذاتِ عُقُولِهِم؛⁽²⁾

بندگانى هستند كه خداوند از درِ انديشه شان با آنان نجوا مى كند و از درِ خِردشان با آنان سخن مى گويد».

امتياز ديگر بندگى خدا به انجام رسانيدن كارهاى بزرگى است كه از همگان بر نمى آيد. بنده خدا آن گاه كه به مراتب بالاى بندگى رسيد مَثَل خدا در روى زمين مى شود و نماينده خدا كارهاىِ خدايى مى كند. در «حديث قدسى» آمده كه خداوند از بنده اش مى خواهد كه حقّ بندگى را به جاى آورد تا او را نمونه خود بر روى زمين گردانَد:

«عَبدِى أطِعْنى أجْعَلَكَ مَثَلى؛ ⁽³⁾

بنده ام! مرا اطاعت كن تا تو را نمونه خود قرار دهم».

انجام گرفتن برخى كارهاى خارق العاده كه از سوى اولياى حق مشاهده مى شود بازتاب بندگى آنان است.⁽¹⁾

وجود مقدس امیرالمومنین(علیه السلام) نه تنها عبادت را برای خداوند خالص گردانید بلکه خود، طریق عبادت و نشانه و راهنما و علامت رسیدن به مقام بندگی برای عابدان و بندگان خداست؛ چنانچه در زیارت جامعه کبیره آمده است:

«وَ اَعْلاماً لِعِبادِهِ

شما راهنمايان بندگان باشيد».

كلمه «اعلام» جمع «عَلَم» به معناى: علامت و نشانه است. راغب اصفهانى مى گويد: «العَلَم: الأثر الّذي يعلم به الشيء، كَعَلم الطريق وعلم الجيش، وسمّي الجبل علماً لذلك، وجمعه أعلام». و در قرآن مجيد آمده است:

«وَعَلامات وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ؛ ⁽²⁾

و علامات و نشانه هايى قرار داد و به وسيله ستارگان (شب هنگام) راه مى يابند».

و در اصول كافى بابى به عنوان «باب أنّ الأئمة هم العلامات» آمده است⁽³⁾. بنابراين ائمّه(علیهم السلام) هدايت گران و راهنمايان بندگان به سوى خدا هستند. اساساً اين مقام را حضرات ائمّه به بركت عبادت به دست آورده اند و آن ها هستند كه براى بالا بردن بندگان قرار داده شده اند. اين معنا نيز برهانى است، خداوند متعال بايد در اين عالم براى هدايت عباد و حركتشان به سوى كمال «عَلَم» نصب كند هم چنان كه در معناى «اعلام التقى» گذشت، از اين رو حضرتش فرمود:

«الإمام عَلَم فيما بين اللّه عزّوجلّ وبين خلقه، فمن عرفه كان مؤمناً ومن أنكره كان كافراً.⁽⁴⁾

ص: 148 با تفاوت: «عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ(علیه السلام)، قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ- عَزَّ وَ جَلَّ- نَصَبَ عَلِيّاً (علیه السلام)عَلَماً بَيْنَهُ وَ بَيْنَ خَلْقِهِ، فَمَنْ عَرَفَهُ كَانَ مُؤْمِناً، وَ مَنْ أَنْكَرَهُ كَانَ كَافِر».

و كعبه نيز «عَلَم» است كه حضرت امير(علیه السلام)درباره آن مى فرمايد:

«جعله سبحانه وتعالى للإسلام علماً؛⁽¹⁾

خداى سبحان آن را براى اسلام عَلَم قرار داد».

و همين معنا بر قرآن مجيد نيز صادق است كه حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه وآله)فرمودند:«إنّي تارك فيكم ما إن تمسّكتم به لن تضلّوا كتاب اللّه وعترتي أهل بيتي؛⁽²⁾

همانا من در ميان شما چيزى را قرار داده ام كه اگر پس از من به آن تمسک جوييد هرگز گمراه نمى شويد و آن كتاب خدا و عترتم اهل بيت من هستند».⁽³⁾

عبادت امیرالمومنین(علیه السلام) در قرآن کریم

الف) وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ؛⁽⁴⁾

و از مردم کسی است که جانش را برای خشنودی خدا می فروشد [مانند امیرالمؤمنین(علیه السلام)] و خدا به بندگان مهربان است».

کسی که عبادت را برای خداوند متعال خالص کرده باشد از دادن جان خود برای رضای خدا هیچ ابایی ندارد:

«عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ(علیه السلام)قَال: أَوَّلُ مَنْ شَرَی نَفْسَهُ لِلَّهِ عَلِیُّ‌بْنُ‌أَبِی‌طَالِبِ(علیه السلام)کَانَ الْمُشْرِکُونَ یَطْلُبُونَ رَسُولَ اللَّهِ ص فَقَامَ مِنْ فِرَاشِه؛ ⁽⁵⁾

امام سجاد(علیه السلام)می فرمایند: اوّلین کسی که جان خود را [در راه رضای خدا] فروخت (دست از جان خود شست)، علیّ‌بن‌ابی‌طالب(علیه السلام)بود. مشرکین [وقتی پیامبر(صلی الله علیه وآله)را در بستر خود ندیدند] در پی [قتل] رسول‌خدا(صلی الله علیه وآله)رفتند و علی(علیه السلام)از بستر پیامبر(صلی الله علیه وآله) برخاست».

«عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ(علیه السلام)قَال نَزَلَتْ فِی عَلِیِّ‌بْنِ‌أَبِی‌طَالِبٍ حِینَ بَذَلَ نَفْسَهُ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ لَیْلَه اضْطَجَعَ عَلَی فِرَاشِ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) لَمَّا طَلَبَتْهُ کُفَّارُ قُرَیْشٍ؛ ⁽⁶⁾

امام باقر(علیه السلام) می فرمایند: آیه در شأن علیّ‌بن‌ابیطالب(علیه السلام)نازل شد؛ زمانی‌که جانش را در راه خدا و رسولش فدا کرد؛ همان شبی که کافران قریش به دنبال رسول‌خدا(صلی الله علیه وآله) بودند و او در بستر حضرت [برای حفظ جان ایشان] به پهلو دراز کشید».

در روایتی دیگر:

«ابن‌عباس قال مَعْنَی یَشْرِی نَفْسَهُ أَیْ یَبْذُلُ؛ ⁽¹⁾

ابن‌عباس می گوید: «یشْرِی نَفْسَه؛ یعنی جانش را فدا می‌کند».

ابن‌ابی‌الحدید معتزلی در این موضوع می گوید:

«قال شيخنا أبو جعفر رحمه الله هذا فرق غير مؤثر لأنه قد ثبت بالتواتر حديث‌الفراش، فلا فرق بینه وبین ما ذکر فی نص الکتاب، ولا یجحده الا مجنون او غیر مخالط لاهل الملة؛⁽²⁾

ابن‌ابی‌الحدید از ابوجعفر اسکافی نقل می‌کند که خوابیدن امیرالمومنین(علیه السلام)در جای پیامبر(صلی الله علیه وآله) به صورت متواتر ثابت شده است. فرقی بین این واقعه و بین وقایعی که در قرآن ذکر شده است وجود ندارد. این واقعه قرار گرفتن علی(علیه السلام) در بستر را در میان مردم فقط دیوانه و بی‌عقل انکار می‌کند».

بله، به قول این عالم سنی مذهب هر آن کس که در این فضیلت به دل خود شک و تردید راه بدهد چیزی به نام عقل در سر ندارد و با دیوانه ای که خالی از عقل و خرد است تفاوتی ندارد و بسان او می باشد. فتأمل...

صحابه و امتناع از دستور پیامبر(صلی الله علیه وآله)

در مواردی مشابه رسول اکرم(صلی الله علیه وآله)از صحابه درخواست انجام عملی را کرده‌اند که در ظاهر عمل خطرناکی بوده است و از طرفی رسول اکرم(صلی الله علیه وآله)وعده حفظ و مصونیت داده‌اند ولی صحابه به وعده رسول خدا(صلی الله علیه وآله) اعتماد نکرده‌اند و از فرمان ایشان اطاعت نکرده‌اند. (در روایت صحیحی) حذیفه نقل می‌کند در جریان جنگ خندق، رسول خدا(صلی الله علیه وآله) دو مرتبه از صحابهتقاضا فرمودند که شخصی به میان دشمن برود و از آنها اطلاعاتی بیاورد ولی کسی قبول نکرد:

«فقال حُذَیْفَةُ یا بن اخی والله لقد رَاَیْتُنَا مع رسول اللَّهِ (صلی الله علیه وآله)بِالْخَنْدَقِ وَصَلَّی رسول اللَّهِ (صلی الله علیه وآله)مِنَ اللَّیْلِ هَوِیًّا ثُمَّ الْتَفَتَ اِلَیْنَا فقال من رَجُلٌ یَقُومُ فَیَنْظُرَ لنا ما فَعَلَ الْقَوْمُ یَشْتَرِطُ له رسول اللَّهِ (صلی الله علیه وآله)انه یَرْجِعُ اَدْخَلَهُ الله الْجَنَّةَ فما قام رَجُلٌ ثُمَّ صلی رسول اللَّهِ (صلی الله علیه وآله)هَوِیًّا مِنَ اللَّیْلِ ثُمَّ الْتَفَتَ اِلَیْنَا فقال من رَجُلٌ یَقُومُ فَیَنْظُرَ لنا ما فَعَلَ الْقَوْمُ ثُمَّ یَرْجِعُ یَشْرِطُ له رسول اللَّهِ (صلی الله علیه وآله)الرَّجْعَةَ اَسْاَلُ اللَّهَ اَنْ یَکُونَ رفیقی فی الْجَنَّةِ فما قام رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ مع شِدَّةِ الْخَوْفِ وَشِدَّةِ الْجُوعِ وَشِدَّةِ الْبَرْدِ فلما لم یَقُمْ اَحَدٌ دعانی رسول اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) فلم یَکُنْ لی بُدٌّ مِنَ الْقِیَامِ حین دعانی فقال یا حُذَیْفَةُ فَاذْهَبْ فَادْخُلْ فی الْقَوْمِ فَانْظُرْ ما یَفْعَلُونَ؛⁽¹⁾

حذیفه گفت: ای پسر برادر! در جنگ خندق با رسول خدا(صلی الله علیه وآله) بودیم. رسول خدا(صلی الله علیه وآله) نماز خواندند در حالی که پاسی از شب گذشته بود. ایشان رو به ما فرمود و گفت: کدام از شما حاضر است برای ما نگاه کند (یعنی به میان دشمن رفتن و خبر آوردن) که دشمن چه می‌کند؟ هیچ کس حاضر نشد، پیامبر(صلی الله علیه وآله)برای او تضمین کرد که سالم برگردد و خدا او را وارد بهشت کند ولی هیچ کس بلند نشد سپس رسول خدا(صلی الله علیه وآله) به نماز ایستاد در حالی که مقداری از شب گذشته بود سپس رو به ما فرمود: آیا کسی هست که برای ما خبری بیاورد؟ و من تضمین می‌کنم که برگردد و در بهشت همنشین من باشد، باز هم از شدت سردی و گرسنگی و ترس کسی حاضر نشد. در این هنگام رسول خدا(صلی الله علیه وآله) من را فرا خواند. دیگر چاره‌ای نبود جز اینکه بلند شوم. پیامبر(صلی الله علیه وآله) به من فرمود: برو و در بین آنها برو و ببین چه می‌کنند؟»

این روایت معتبر به صراحت بیان می‌کند که رسول خدا(صلی الله علیه وآله)چند بار از صحابه درخواست انجام عملی را کردند و علی‌رغم تضمین از سوی ایشان، کسی راضی نشد این کار را انجام دهد و از دستور ایشان اطاعت کند. روایت فوق به خوبی بازگو می‌کند صرف تضمین و اطمینان به عدم ضرر، سبب نمی‌شود کسی کاری را انجام دهد و از دستوراطاعت کند بلکه فرمانبرداری، ایمان و اعتقادی ویژه می‌طلبد نظیر آن چه امیرالمومنین(علیه السلام) در لیلة المبیت از خود نشان دادند.

حاکم نیشابوری نیز در کتاب «المستدرک علی الصحیحین» ماجرای لیله المبیت و سنگباران شدن امیرالمومنین علی(علیه السلام)را در آن شب بیان می‌کند:

«حَدَّثَنَا اَبُو بَکْرٍ اَحْمَدُ بْنُ اِسْحَاقَ، ثنا زِیادُ بْنُ الْخَلِیلِ التُّسْتَرِی، ثنا کَثِیرُ بْنُ یحْیی، ثنا اَبُو عَوَانَةَ، عَنْ اَبِی بَلْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَیمُونٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِی اللَّهُ عَنْهُمَا، قَالَ: " شَرَی

عَلِی نَفْسَهُ، وَلَبِسَ ثَوْبَ النَّبِی(صلی الله علیه وآله)، ثُمَّ نَامَ مَکَانَهُ، وَکَانَ الْمُشْرِکُونَ یرْمُونَ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)، وَقَدْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله)اَلْبَسَهُ بُرْدَةً، وَکَانَتْ قُرَیشٌ تُرِیدُ اَنْ تَقْتُلَ النَّبِی(صلی الله علیه وآله)، فَجَعَلُوا یرْمُونَ عَلِیا، وَیرَوْنَهُ النَّبِی(صلی الله علیه وآله)، وَقَدْ لَبِسَ بُرْدَةً، وَجَعَلَ عَلِی(علیه السلام) یتَضَوَّرُ، فَاِذَا هُوَ عَلِی(علیه السلام)، فَقَالُوا: اِنَّکَ لَلَئِیمٌ اِنَّکَ لَتَتَضَوَّرُ، وَکَانَ صَاحِبُکَ لا یتَضَوَّرُ، وَلَقَدِ اسْتَنْکَرْنَاهُ مِنْکَ ". هَذَا حَدِیثٌ صَحِیحُ الاِسْنَادِوَلَمْ یخَرِّجَاهُ. وَقَدْ رَوَاهُ اَبُو دَاوُدَ الطَّیالِسِی، وَغَیرُهُ، عَنْ اَبِی عَوَانَةَ بِزِیادَةِ اَلْفَاظٍ.(قال الذهبی فی التلخیص) صحیح؛⁽¹⁾

حاکم در کتاب مستدرک، روایتی را از ابن‌عباس نقل می‌کند: علی(علیه السلام)، نفسش را فروخت (جانش را در طبق اخلاص گذاشت و در راه خدا فدا کرد) و لباس پیامبر(صلی الله علیه وآله)را پوشید (ملحفه‌ای که رسول اکرم(صلی الله علیه وآله) به هنگام خواب بر خود می‌انداخت) سپس در بستر پیامبر(صلی الله علیه وآله) خوابید؛ مشرکان رسول خدا(صلی الله علیه وآله) را سنگباران کردند (مشرکان تصور می‌کردند)، امیرالمومنین(علیه السلام) ملحفه را بر خود انداخت و قریش که تصمیم بر قتل رسول الله(صلی الله علیه وآله) گرفتند، علی(علیه السلام)را سنگباران کردند و تصور می‌کردند ایشان، رسول خدا(صلی الله علیه وآله) است در حالی که علی(علیه السلام) ملحفه رسول خدا(صلی الله علیه وآله) را بر خود انداخته بود و از شدت درد فریاد می‌زد. در این هنگام متوجه شدند که او علی(علیه السلام)است. مشرکان گفتند: تو انسان پستی هستی؛ تو بودی که از شدت درد فریاد می‌زدی و صاحب و همراه تو (رسول الله(صلی الله علیه وآله)) نبود و ما از قرار گرفتن تو به جای رسول خدا(صلی الله علیه وآله) بی‌اطلاع بودیم. حاکم در ادامه می‌گوید: سند این حدیث صحیح است و آن دو(بخاری و مسلم) آن را نقل نکرده‌اند و این روایت را ابی‌داوود طیالسی و غیره نیز نقل کرده‌اند و ابوعوانه، آن را با تفصیل بیشتری روایت کرده است. شمس‌الدین ذهبی نیز در تلخیص کتاب مستدرک، این روایت را صحیح می‌داند».

بذل و بخشش و زکات در عبادت نشأت گرفته از عبادت خالص است. غرق در خدا که باشی به خاطر خدا، بنده خدا را هم خوشحال می کنی. غرق در خدا که باشی صدای فقیر و مظلوم را می شنوی و به خاطر خدا او را یاری می کنی. آیه دیگری که حکایت از عبادت امیرالمومنین(علیه السلام) دارد آیه ولایت است:

ب) إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ؛ ⁽²⁾

سرپرست و دوست شما فقط خدا و رسول اوست و مؤمنانی [مانند علی بن ابی طالب اند] که همواره نماز را بر پا می دارند و در حالی که در رکوعند [به تهیدستان] زکات می دهند».

نکته ظریفی که در این آیه شریفه وجود دارد این است که خداوند ولایتش و ولایت امیرالمومنین(علیه السلام)را در این هنگامه معرفی می کند، هنگامی که بدون انقطاع از درگاه ربوبیت و احدیت ندای فقیر را به استجابت برسانی.

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«عَنْ جَعْفَرٍ(علیه السلام)، إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا نَزَلَتْ فِی عَلِیِ‌بْنِ‌أَبِی‌طَالِبٍ(علیه السلام)؛⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام)می فرمایند: «إِنَّما وَلِیُّکُمُ الله وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا؛ درباره‌ی علیّ‌بن‌ابی‌طالب(علیه السلام)نازل شده است».

روایات دیگری نیز در این مورد وجود دارد اما به یک روایت بسنده می کنیم.

روایت قابل تأملی از امام سجاد(علیه السلام) در تفسیر این آیه وجود دارد که در عین اثبات حقانیت جانشینی امیرالمومنین(علیه السلام)، اوج غربت حضرت را نیز نشان می دهد که افراد لجوج و حسود، چشم دیدن ولایت حضرت بر خود را نداشتند:

«حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ(علیهم السلام) فِی قَوْلِهِ عَزَّوَجَلَّ: یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَها قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ: «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَالصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ» اجْتَمَعَ نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)فِي مَسْجِدِ الْمَدِينَةِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ مَا تَقُولُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنْ كَفَرْنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ نَكْفُرُ بِسَائِرِهَا وَ إِنْ آمَنَّا فَإِنَّ هَذَا ذُلٌّ حِينَ يُسَلِّطُ عَلَيْنَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ(علیه السلام) فَقَالُوا قَدْ عَلِمْنَا أَنَّ مُحَمَّداً صَادِقٌ فِيمَا يَقُولُ وَ لَكِنَّا نَتَوَلَّاهُ وَ لَا نُطِيعُ عَلِيّاً فِيمَا أَمَرَنَا قَالَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها⁽²⁾

يَعْرِفُونَ يَعْنِي وَلَايَةَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ(علیه السلام) وَ أَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ بِالْوَلَايَةِ؛⁽³⁾

امام سجاد(علیه السلام) می فرمایند: هنگامی که این آیه نازل شد: إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ الله وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاَةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعونَ، عدّه‌ای از اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه وآله) در مسجد مدینه جمع شدند و به یکدیگر می‌گفتند: «در مورد این آیه چه می‌گویید»؟ بعضی از آن‌ها گفتند: «اگر به این آیه کافر شویم به سایر آن‌ها نیز کافر شده‌ایم و اگر به آن ایمان داشته باشیم زمانی که فرزند ابوطالب بر ما مسلّط شود این ذلّت است». گفتند: «ما می‌دانیم که محمّد(صلی الله علیه وآله)در آنچه می‌گوید صادق است امّا ما او را ولیّ خود قرار می‌دهیم و آنچه را که

علی(علیه السلام)ما را به آن امر کند اطاعت نخواهیم کرد». فرمود: «پس این آیه نازل شد: نعمت‌های خدا را می‌شناسند باز هم منکر آن می‌شوند. یعنی ولایت علی(علیه السلام) را می‌دانند امّا اکثر آن‌ها به ولایت، ایمان ندارند».

نه فقط ولایت امیرالمومنین(علیه السلام) ولایت خداست بلکه امامان معصوم(علیهم السلام) نیز ولایتشان ولایت خداست که در این آیه به آن اشاره شده است:

«عَنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ(علیه السلام)فِي قَوْلِه إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا قَالَ هُمُ الْأَئِمَّه(علیهم السلام)؛⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می فرمایند: إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ الله وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ؛ آن‌ها امامان(علیهم السلام) هستند».نکته جالب اینکه بعد از اعلام ولایت امیرالمومنین(علیه السلام) توسط خداوند متعال کسانی که این ولایت را بپذیرند به نام حزب الله معرفی کرده است:

وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْغالِبُونَ؛ ⁽²⁾

و كسانى كه ولايت خدا و پيامبر او و افراد با ايمان را بپذيرند، [پيروزند]؛ زيرا حزب خدا (گروه خداپرستان) پيروزند».

ابن‌عبّاس می گوید:

«وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ يَعْنِي يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ يَعْنِي مُحَمَّداً وَ الَّذِينَ آمَنُوا يَعْنِي وَ يُحِبُّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ(علیه السلام) فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ يَعْنِي شِيعَةَ اللَّهِ وَ شِيعَةَ مُحَمَّدٍ وَ شِيعَةَ عَلِيٍّ هُمُ الْغَالِبُونَ-يَعْنِي الْعَالُونَ عَلَى جَمِيعِ الْعِبَادِ -الظَّاهِرُونَ عَلَى الْمُخَالِفِينَ لَهُمْ- قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَبَدَأَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِنَفْسِهِ- ثُمَّ ثَنَّى بِمُحَمَّدٍ، ثُمَّ ثَلَّثَ بِعَلِيٍّ [ثُمَّ قَالَ]: فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله): رَحِمَ اللَّهُ عَلِيّاً اللَّهُمَّ أَدِرِ الْحَقَّ مَعَهُ حَيْثُ دَارَ؛⁽³⁾

وَ مَنْ یَتَوَلَّ الله یعنی خدا را دوست بدارد وَ رَسُولَهُ یعنی محمّد(صلی الله علیه وآله)را. وَ الَّذِینَ آمَنُوا یعنی علیّ‌بن‌ابی‌طالب(علیه السلام)را دوست داشته باشد. فَإِنَّ حِزْبَ الله هُمُ الْغالِبُونَ یعنی شیعه‌ی خدا و شیعه‌ی محمّد(صلی الله علیه وآله)و شیعه‌ی علی(علیه السلام)آنان هستند که پیروزند یعنی بر تمام بندگان برتر و بر مخالفانشان چیره‌اند. خداوند در این آیه از خودش شروع کرد. در مرحله‌ی دوّم

محمّد(صلی الله علیه وآله)و در مرحله‌ی سوّم علی(علیه السلام)را گفت. وقتی این آیه نازل شد پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) فرمود: «خدا رحمت کند علی(علیه السلام)را، خدایا حق را با او بگردان هر کجا که بگردد».

عَنْ سَيِّدِ الشُّهَدَاءِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ(علیه السلام)عَنْ سَيِّدِ الْأَوْصِيَاءِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ(علیه السلام)قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ یَا عَلِیُّ أَنْتَ أَخِی وَ أَنَا أَخُوکَ أَنَا الْمُصْطَفَی لِلنُّبُوَّه وَ أَنْتَ الْمُجْتَبَی لِلْإِمَامَه ... یَا عَلِیُّ أَنْتَ أَمِینُ أُمَّتِی وَ حُجَّه اللَّهِ عَلَیْهَا بَعْدِی قَوْلُکَ قَوْلِی وَ أَمْرُکَ أَمْرِی وَ طَاعَتُکَ طَاعَتِی وَ زَجْرُکَ زَجْرِی وَ نَهْیُکَنَهْیِی وَ مَعْصِیَتُکَ مَعْصِیَتِی وَ حِزْبُکَ حِزْبِی وَ حِزْبِی حِزْبُ اللَّهِ وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْغالِبُونَ؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(صلی الله علیه وآله) فرمود: علی جان! تو برادر منی و من برادر توأم. من برای نبوّت برگزیده شده ام و تو برای امامت انتخاب شده ای ... ای علی! تو امین اُمّت منی و بعد از من حجّت خدا بر آن هایی. سخن تو سخن من است و فرمان تو فرمان من است و اطاعت از تو اطاعت من، بازداشتن تو بازداشتن من است و نهی تو نهیِ من، نافرمانی تو نافرمانی من است و حزب تو حزب من و حزب من حزب خداست؛ مَنْ یَتَوَلَّ الله وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ الله هُمُ الْغالِبُونَ».

«عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)قَال فَنَحْنُ وَ شِیعَتُنَا حِزْبُ اللَّهِ وَحِزْبُ اللهِ هُمُ الْغالِبُونَ؛⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می فرمایند: پس ما و شیعیانمان حزب خداییم و حزب خدا (گروه خداپرستان) پیروزند».

«قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) لَقَدْ حَضَرَ الْغَدِیرَ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ رَجُلٍ یَشْهَدُونَ لِعَلِیِّ‌بْنِ‌أَبِی‌طَالِبٍ(علیه السلام) فَمَا قَدَرَ عَلَی أَخْذِ حَقِّهِ وَ إِنَ أَحَدَکُمْ یَکُونُ لَهُ الْمَالُ وَ لَهُ شَاهِدَانِ فَیَأْخُذُ حَقَّهُ فَإِنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْغالِبُونَ فِی عَلِیٍّ؛⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) می فرمایند: دوازده هزار نفر در غدیر حاضر و شاهد این ماجرا بودند ولی علی نتوانست حقّش را بگیرد. این در حالی است که هر کس از شما که مالی داشته باشد و دو شاهد داشته باشد می‌تواند حقّش را ثابت کند: فإنَّ حزبَ اللهِ همُ الْغالِبُون و این در حقّ علی(علیه السلام)است».

روایات اهل تسنن در مورد این آیه

سیوطی عالم و مفسر اهل تسنن در کتاب الدر المنثور خود می نویسد:

«عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله إِنَّمَا وَلِيكُم الله وَرَسُوله الآيَة، قَالَ: نزلت فِي عَليّ بن أبي طَالب؛ابن عباس می گوید: این آیه در شان علی بن ابی طالب(علیه السلام) نازل شده است».

وقتی که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) از سائل پرسید: چه کسی به تو کمک کرد؟ سائل گفت: آن مردی که در حال قیام است (و با دست به سوی علی(علیه السلام)اشاره کرد). حضرت پرسید: در چه حالی به تو کمک کرد؟ عرض کرد در حال رکوع. پیامبر(صلی الله علیه وآله) فرمود: او علی بن ابی طالب(علیه السلام)است و تکبیر گفت و این آیه را تلاوت نمود: «وَ مَن یَتَوَلَّ اللهَ وَ رَسُولَه وَ الَّذینَ آمَنوا فَاِنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْغالِبُونَ».⁽¹⁾

حاكم نيشابوری روايتی را از اميرالمؤمنين(علیه السلام) نقل می كند كه وقتی اين آيه نازل شد پيغمبر اكرم(صلی الله علیه وآله) وارد مسجد شد و ديد بعضی از مردم در حال ركوع و بعضی در حال قيام و مشغول نماز هستند و حضرت با يک سائلی مواجه شد و پيامبر(صلی الله علیه وآله) سؤال كرد:

«أعطاك أحد شيئا فقال لا إلا هذا الراكع لعلي أعطاني خاتما؛ ⁽²⁾

آيا كسی به شما چيزی داد گفت: بله اين آقایی كه در حال ركوع است و اشاره كرد به اميرالمؤمنين(علیه السلام) و گفت: اين به من انگشترش را داد».

جصاص از مفسران نامی اهل سنت است می گويد: مجاهد، سدی، ابو جعفر و عتبة بن ابی حكيم، اين ها نقل كرده اند:

«أنها نزلت في علي بن أبي طالب(علیه السلام) حين تصدق بخاتمه وهو راكع؛ ⁽³⁾

این آیه در شان علی بن ابی طالب(علیه السلام) آن هنگامی که در رکوع خاتم خود را به سائل صدقه داد نازل شده است».

ثعلبي متوفای427 هجری از مفسران نامی اهل سنت است، بعد از نقل «انما وليكم الله» می گويد: ابن عباس و سدی و عتبة بن حكيم و ثابت بن عبد الله گفته اند:

«إنما عني بقوله: إنما وليكم الله ورسوله الذين يقيمون الصلاة ويؤتون الزكاة وهم راكعون، علي بن أبي طالب(علیه السلام) لأنه مر به سائل وهو راكع في المسجد فأعطاه خاتمه؛ ⁽¹⁾

مقصود از اين آيه علی بن ابی طالب(علیه السلام) است چون سائلی از كنار علی گذشت و او در حال ركوع بود و انگشترش را به سائل داد و اين آيه نازل شد».

ابن کثیر مفسر اهل سنت در مورد این آیه شریفه می گوید:

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ قَائِمًا يُصَلِّي، فَمَرَّ سَائِلٌ وَهُوَ رَاكِعٌ، فَأَعْطَاهُ خَاتَمَهُ، فَنَزَلَتْ: {إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} الآيَةَ؛ ⁽²⁾

واحدی متوفای 468 در كتاب اسباب نزول ملتزم است كه فقط روايات صحيح را نقل كند. می گويد: نبی مكرم به مسجد آمد و ديد كه مردم در حال ركوع و قيام هستند و ديد كه سائلی می آيد، از اين سائل سؤال كرد:

«هل أعطاك أحد شيئا؟ قال: نعم خاتم من ذهب، قال: من أعطاكه؟ قال: ذلك القائم، وأومأ بيده إلي علي بن أبي طالب(علیه السلام)، فقال: علي أي حال أعطاك؟ قال أعطاني وهو راكع، فكبر النبي(صلی الله علیه وآله)؛ ⁽³⁾

كسی به شما چيزی داد؟ سائل گفت: يک انگشتر طلایی به من دادند. پيامبر(صلی الله علیه وآله) فرمود: اين را چه كسی به تو داد؟ جواب داد: اين آقایی كه ايستاده است و با دست خود به علی(علیه السلام) اشاره كرد. رسول خدا(صلی الله علیه وآله) سؤال كرد: در چه حالی آن را به شما بخشيد؟ گفت: در حال ركوع. بعد از اين سخن رسول خدا(صلی الله علیه وآله)تكبير گفت و بعد اين آيه را خواند:

«ومن يتول الله ورسوله والذين آمنوا فإن حزب الله هم الغالبون». ⁽⁴⁾

قرطبي متوفاي 671 می گويد:«نزلت في علي بن أبي طالب(علیه السلام)وقاله مجاهد والسدي؛ ⁽⁵⁾

این آیه درمورد علی بن ابی طالب(علیه السلام) نازل شده است».

سيوطی می گويد:

«نزلت في علي بن أبي طالب وروي ابن مردويه عن وجه آخر عن ابن عباس مثله وأخرج أيضا عن علي مثله وأخرج ابن جرير عن مجاهد وابن أبي حاتم عن سلمة بن كهيل مثله فهذه شواهد يقوي بعضها بعضا؛ ⁽¹⁾

اين آيه در حق علی(علیه السلام) نازل شده است و ابن مردويه از ابن عباس نقل كرده است و همچنين از اميرالمؤمنين(علیه السلام) و ابن جرير طبری از مجاهد نقل كرده است و ابن ابی حاتم از سلمة بن كهيل نقل كرده است و سيوطی می گويد: اين شواهدی است كه يكديگر را تقويت می كند».

ابن ابی حاتم در تفسيرش از ابی سعيد اشج از فضل بن دكين از ابو نعيم احول از موسی بن قيس حضرمی از سلمة بن كهيل نقل می كند:

«تصدق علي بخاتمه وهو راكع فنزلت «انما وليكم الله ورسوله والذين امنوا الذين يقيمون الصلاة ويؤتون الزكاة وهم راكعون؛ ⁽²⁾

اميرالمؤمنين(علیه السلام) انگشترش را در حال ركوع صدقه داد و اين آيه نازل شد».

و روایات بسیار زیاد دیگری که در منابع اهل تسنن در این موضوع وجود دارد.

ضربه امیرالمومنین(علیه السلام) افضل از عبادات جن و انس

جهاد در راه خدا نیز از عبادات است که در این نوع از عبادت هم امیرالمومنین(علیه السلام) بی مثال است. در روایتی هم شیعه و هم اهل تسنن به این امر اشاره کرده اند:

علامه حلی(رحمة الله) از بزرگان شیعه در کتاب منهاج الکرامه چنین آورده است:«وعن حکیم، عن ابیه، عن جده، عن النبی(صلی الله علیه وآله) انه قال: لمبارزة علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) لعمرو بن عبد ود یوم الخندق افضل من عمل امتی الی یوم القیامة؛ ⁽³⁾

حکیم از پدرش و ایشان از جدش نقل می‌کند که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) فرمود: مبارزه و جنگ کردن علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) با عمرو بن عبدود، افضل و برتر از اعمال تمام امت من تا روز قیامت می‌باشد».

فخر رازی یکی دیگر از علمای بزرگ اهل سنت این روایت شریف را در کتابش این گونه می‌آورد:

«لمبارزة علی(علیه السلام)مع عمرو بن عبدود (العامری) افضل من عمل امتی الی یوم القیامة، فلم یقل مثل عمله بل قال: افضل کانه یقول: حسبک هذا من الوزن والباقی جزاف؛ ⁽¹⁾

مبارزه علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) با عمرو بن عبدود در روز خندق برتر از عبادت تمام امتم تا روز قیامت می‌باشد. در این روایت رسول خدا(صلی الله علیه وآله)نفرمود: که مثل عمل امتم می‌باشد؛ بلکه فرمود: افضل از اعمال امتم می‌باشد و این می‌رساند که همین یک عمل حضرت علی(علیه السلام) برای حضرت کافی است و بقیه اعمالش زیادی می‌باشد».

«فقال رسول الله(صلی الله علیه وآله) فی حقی: لضربة علی یوم الخندق افضل من اعمال الثقلین. و قال برز الاسلام کله الی الکفر کله؛⁽²⁾

امیرالمومنین(علیه السلام)فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه وآله) در حق من فرموده است که ضربت علی در روز خندق افضل و برتر از اعمال ثقلین می‌باشد و همچنین حضرت فرمود: در این روز تمام اسلام در مقابل تمام کفر قرار گرفت».

روایت حاکم نیشابوری

حاکم نیشابوری روایت فوق را در کتابش با متن و سند ذیل می‌آورد:«حدثنا لؤلؤ بن عبدالله المقتدری فی قصر الخلیفة ببغداد ثنا ابو الطیب احمد بن ابراهیم بن عبد الوهاب المصری بدمشق ثنا احمد بن عیسی الخشاب بتنیس ثنا عمرو بن ابی‌سلمة ثنا سفیان الثوری عن بهز بن حکیم عن ابیه عن جده قال، قال رسول الله(صلی الله علیه وآله) :لمبارزة علی بن ابی‌طالب لعمرو بن عبد ود یوم الخندق افضل من اعمال امتی الی یوم القیامة؛⁽³⁾

بهز ابن حکیم از پدرش و او از جدش نقل کرده که فرمود: مبارزه علی بن ابی طالب(علیه السلام) با عمرو بن عبدود در روز خندق برتر از عبادت تمام امتم تا روز قیامت می‌باشد».

تصحیح ذهبی:

به نقل سیوطی در کتاب جامع الاحادیث، ذهبی از علمای رجال اهل سنت سند این روایت را صحیح دانسته است:

«لمبارزة علی بن ابی طالب لعمرو بن عبدود یوم الخندق افضل من اعمال امتی الی یوم القیامة (الحاکم وتعقب عن بهز بن حکیم عن ابیه عن جده. قال الذهبی: صح؛⁽¹⁾

مبارزه علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) با عمرو بن عبدود در روز خندق برتر از عبادت تمام امتم تا روز قیامت می‌باشد». این روایت را حاکم نیشابوری به نقل از بهز بن حکیم از پدرش و او از جدش نقل کرده است و ذهبی می‌گوید: این روایت صحیح است.

سخن تفتازانی:

سعدالدین تفتازانی یکی دیگر از بزرگان اهل سنت نیز می‌گوید: شجاعت حضرت علی(علیه السلام)مشهورتر از این است که قابل بیان باشد:

«وایضا هو اشجعهم یدل علیه کثرة جهاده فی سبیل الله وحسن اقدامه فی الغزوات وهی مشهورة غنیة عن البیان ولهذا قال النبی(صلی الله علیه وآله) لا فتی الا علی ولا سیف الا ذو الفقار وقال(صلی الله علیه وآله) یوم الاحزاب لضربة علی خیر من عبادة الثقلین؛ ⁽²⁾همچنین حضرت علی (علیه السلام)شجاع‌ترین مردم است. فراوانی پیکارها و کارهای خوب او در جنگ‌ها دلیل بر شجاعت اوست. شجاعت ایشان امری مشهور و بی‌نیاز از بیان است؛ به همین جهت رسول خدا(صلی الله علیه وآله) درباره وی فرمود: جوانمردی نیست جز علی و شمشیری نیست مگر ذوالفقار و در روز جنگ احزاب فرمود: یک ضربه شمشیر علی از عبادت جن و انس بهتر است».

سخن ابی‌الحدید:

شارح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید نیز سخن استادش ابوالهذیل را در مورد اینکه عمل حضرت علی(علیه السلام)در روز خندق افضل از تمام اعمال مهاجرین و انصاری می‌باشد بصورت ذیل می‌آورد:

«قال شیخنا ابو الهذیل وقد ساله سائل ایما اعظم منزلة عند الله، علی‌ام ابوبکر؟ فقال: یا بن اخی، والله لمبارزة علی عمراً یوم الخندق تعدل اعمال المهاجرین والانصار وطاعاتهم کلها وتربی علیها فضلاً عن ابی‌بکر وحده؛ ⁽³⁾

شخصی از استاد ما ابوالهذیل سؤال کرد آیا منزلت و جایگاه ابوبکر در نزد خداوند بزرگ می‌باشد یا علی(علیه السلام)؟ استاد در جواب گفت: ای پسر برادرم! وقتی علی با عمرو بن عبدود در روز خندق به مبارزه برخواست این عملش برابری کرد با اعمال و طاعات تمام مهاجرین و انصار و از اعمال آن ها بزرگ تر نیز بود چه رسد از عمل ابی‌بکر به تنهایی».

در جای دیگر نیز جریان روز خندق را از حذیفه بن یمان بصورت ذیل می‌آورد:

«عن حذیفة بن الیمان ما یناسب هذا، بل ما هو ابلغ منه، روی قیس بن الربیع عن ابی‌هارون العبدی، عن ربیعة بن مالک السعدی، قال: اتیت حذیفة بن الیمان فقلت: یا ابا عبدالله، ان الناس یتحدثون عن علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) ومناقبه، فیقول لهم اهل البصیرة: انکم لتفرطون فی تقریظ هذا الرجل، فهل انت محدثی بحدیث عنه اذکره للناس؟ فقال: یا ربیعة، وما الذی تسالنی عن علی، وما الذی احدثک عنه والذی نفس حذیفة بیده لو وضع جمیع اعمال امة محمد(صلی الله علیه وآله) فی کفة المیزان منذ بعث الله تعالی محمداً الی یوم الناس هذا، ووضع عمل واحد من اعمال علی فی الکفة الاخری لرجح علی اعمالهم کلها، فقال ربیعة: هذا المدح الذی لا یقام له ولا یقعد ولا یحمل، انی لاظنه اسرافاً یا ابا عبدالله فقال حذیفة: یا لکع، وکیف لا یحمل واینکان المسلمون یوم الخندق وقد عبر الیهم عمرو واصحابه فملکهم الهلع والجزع، ودعا الی المبارزة فاحجموا عنه حتی برز الیه علی فقتله والذی نفس حذیفة بیده لعمله ذلک الیوم اعظم اجراً من اعمال امة محمد الی هذا الیوم والی ان تقوم القیامة؛ ⁽¹⁾

ربیعه بن مالک می‌گوید: رفتم پیش حذیفه و گفتم: ای اباعبدالله! مردم در مورد مناقب و فضائل حضرت علی(علیه السلام)صحبت می‌کنند و اهل بصره به آن ها می‌گویند: شما در مورد این مرد زیاده‌روی می‌کنید و آیا شما حدیث در این باره برای من ذکر می‌کنید که به مرم بگویم؟ ایشان گفت: اگر کسی از حضرت علی(علیه السلام) سوال کرد و یا سخن گفت و قسم به خدای که نفس حذیفه در دست اوست اگر تمام اعمال امت پیامبر(صلی الله علیه وآله) را در یک کفه ترازو و یک عمل حضرت را در کفه دیگر قرار بدهد عمل حضرت بر تمام اعمال امت رجحان و برتری پیدا می‌کند. ریبعه می‌گوید: این حرف شما در مورد حضرت قابل پذیرش و تحمل نیست و من گمان می‌کنم که زیاده‌روی در حق حضرت می‌باشد؛ حذیفه در جواب می‌گوید: ای ناکس! چگونه قابل تحمل نیست؟ مسلمین کجا بودند روز خندق؛ در حالی که عمرو عبدو و اصحابش از خندق عبور کرد و همگی ترسیدند و مبارزه طلبیدند تا اینکه حضرت

علی(علیه السلام)به مبارزه برخواست و او را کشت و قسم به خدا که نفس حذیفه بدست اوست این عمل حضرت از اعمال تمام امت حضرت محمد(صلی الله علیه وآله)تا روز قیامت برتر است».

عبادت در روایات

در مناجات هشتم از مناجات هاى پانزده گانه امام سجاد(علیه السلام) از لسان مبارک ایشان چنین صادر شده است:

«فَأَنْتَ لاَ غَيْرُكَ مُرَادِي وَلَكَ لاَ لِسِوَاكَ سَهَرِي وَسُهَادِي وَلِقَاؤُكَ قُرَّةُ عَيْنِي وَوَصْلُكَ مُنَى نَفْسِي وَإِلَيْكَ شَوْقِي وَفِي مَحَبَّتِكَ وَلَهِي وَإِلَى هَوَاكَ صَبَابَتِي وَرِضَاكَ بُغْيَتِي… وَقُرْبُكَ غَايَةُ سُؤْلِي؛

تو مراد منى و غير تو مراد من نيست. شب زنده دارى و بيدارى ام فقط براى توست نه غير تو. ديدارت نور چشم من و وصل تو آرزوى من و به سوى تو شوق و اشتياق من است. در وادى محبت تو سرگشته و در هواى تو دل داده ام و خشنودى ات مقصد و مقصود من… و قرب تو منتهاى خواسته من است».حضرت اباعبدالله الحسین(علیه السلام) در یک حدیث نورانی عبادت را به سه نوع تقسیم فرمودند:

«إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَغْبَةً فَتِلْكَ عِبَادَةُ التُّجَّارِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَهْبَةً فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْعَبِيدِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ شُكْراً فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْأَحْرَارِ وَ هِيَ أَفْضَلُ الْعِبَادَة؛⁽¹⁾

گروهی خدا را از روی تحصیل منافع بهشت بندگی می کنند؛ این عبادت تجار است. گروهی خدا را از روی ترس بندگی می کنند؛ این عبادت بردگان است. گروهی خدا را شایسته پرستش می دانند و از اینکه خدا منت بندگی را بر آنها نهاد شکر و سپاس او را می گویند. این عبادت آزادگان است که برترین عبادت هاست».

امير مؤمنان(علیه السلام)سرآمد خداشناسان در مناجات خود می فرمایند:

«وَ قَالَ أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ وَ سَيِّدُ اَلْمُوَحِّدِينَ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَيْهِ: مَا عَبَدْتُكَ خَوْفاً مِنْ نَارِكَ وَ لاَ طَمَعاً فِي جَنَّتِكَ لَكِنْ وَجَدْتُكَ أَهْلاً لِلْعِبَادَةِ فَعَبَدْتُك؛⁽²⁾

معبودا عبادت و پرستش من از جهت ترس از آتش دوزخ نيست و با انگيزه طمع و دستيابى به بهشت نيست فقط چون تو را سزاوار عبادت و پرستش می دانم می پرستم و كسى كه در معرفت و بينش به اين پايه نرسيده و همين مقدار كه می داند او است آفريدگار جهان و دانا

و توانا و مسلط بر عالم خلقت و آفرينش؛ در مقابل اطاعت و بندگى پاداش می دهد و گنه‌كاران و متمرّدان را كيفر می كند و بر مبناى چنين معرفتى عبادتش را به منظور رسيدن به نعمت هاى بهشتى و يا نجات و خلاصى از آتش انجام می دهد و البته پروردگار مهربان چنين شخصى را در ازای عبادتش به بهشت برده و از آتش نجات می دهد».

اهمیت عبادت و بندگی از دیدگاه علی(علیه السلام)

امیرالمومنین(علیه السلام) تعبیرات زیبایی درباره عبادت دارند که به نمونه هایی از آن اشاره می کنیم:

«اِذا اَحَبَّ اللّهُ عَبْدا اَلْهَمَهُ حُسْنَ الْعِبادَةِ؛⁽¹⁾هر گاه خداوند بنده ای را دوست بدارد خوب عبادت کردن را به او الهام می کند».

«ما تَقَرَّبَ مُتَقَرِّبٌ بِمِثْلِ عِبادَةِ اللّه؛⁽²⁾

نزدیک نشده است نزدیک شونده ای [به خداوند متعال] به [وسیله ای] مانند عبادت خداوند».

«فَضیلَةُ السّادَةِ حُسْنُ الْعِبادَةِ؛ ⁽³⁾

برتری سروران (و بزرگان) نیکو عبادت نمودن است». بزرگی به مال و حسب و نسب نیست.

«مَنْ قامَ بِشَرائِطِ الْعُبُودیَّةِ اُهِّلَ لِلْعِتْقِ؛ ⁽⁴⁾

هر کس به شرایط بندگی قیام کند اهلیّت و سزاواری آزادگی یافته است». آزاد واقعی کسی است که از بند هوس رسته و به بندگی مولای حقیقی در آمده است.

ویژگی های عبادت امیرالمومنین(علیه السلام)

جامعیّت اوصاف علی(علیه السلام)در جامعیّت عبادت او نهفته است. اگر آن حضرت تمامی آنچه را که خوبان عالم دارند داراست بخاطر آن است که عبادت او تمام اوصاف بایسته و شایسته عبادات را در خود فراهم آورده و برخوردار است که به نمونه هایی اشاره می شود:

از مهم ترین ویژگی یک عبادت برتر این است که عابد آن آگاه به معبود و آگاه به مسئولیت خویش و زمان خود باشد و گرنه، نه تنها ثمربخش نخواهد بود که خطرساز و انحراف آور است. امیرالمومنین(علیه السلام) این حقیقت را با زبان ها و بیان های مختلفی گوشزد و بیان می نمود. گاه می فرمود:«اَلْمُتَعَبِّدُ عَلی غَیْرِ فِقْهٍ کَحِمارِ الطّاحُونَةِ یَدُورُ وَ لا یَبْرَحُ وَ رَکْعَتانِ مِنْ عالِمٍ خَیْرٌ مِنْ سَبْعینَ رَکْعَةً مِنْ جاهِلٍ لانَّ الْعالِمَ تَأْتیهِ الْفِتْنَةُ فَیَخْرُجُ مِنْها بِعِلْمِهِ وَ تَأْتِی الْجاهِلَ فَتَنْسِفُهُ نَسْفا وَ قَلیلُ الْعَمَلِ مَعَ کَثیرِ الْعِلْمِ خَیْرٌ مِنْ کَثیر الْعَمَلِ مَعَ قَلیلِ العِلْمِ وَ الشَّکِّ وَ الشُّبْهَةِ؛⁽¹⁾

پرستشگر نادان همچون خرِ آسیاب است که به گرد خود می گردد و گامی به پیش نمی رود و دو رکعت (نماز) از شخص عالم برتر از هفتاد رکعت نماز نادان است زیرا عالم وقتی گرفتار فتنه شود با علم خود از آن بیرون می آید ولی جاهل وقتی دچار فتنه گردد غرق شود و عمل اندک با علم زیاد بهتر از عمل بسیار با علم اندک همراه با شک و تردید می باشد».

و گاهی آن حضرت اعلام خطر می کرد که:

«مَنْ عَبَدَ اللّهَ بِغَیْرِ عِلْمٍ کَفَرَ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُ؛⁽²⁾

هر کس بدون آگاهی و معرفت خدا را عبادت کند از جایی که خود نمی داند سر از کفر در می آورد».

مصداق بارز این حدیث در تاریخ اسلام، خوارج است که با آن همه عبادت علیه امام زمان خویش قیام کردند. اگر هم جاهلی به چنان خطری دچار نشود لااقل بهره کافی از عبادت نمی برد؛ چنان که امیرالمومنین(علیه السلام) فرمود:

«لا خَیْرَ فی عِبادَةٍ لَیْسَ فیها تَفَقُّهٌ؛⁽¹⁾

عبادتی که آگاهانه نباشد، خیری در آن نیست».

و گاه دردمندانه سفارش می فرمود:

«سَکِّنُوا فی اَنْفُسِکُمْ مَعْرِفَةَ ما تَعْبُدُونَ حَتّی یَنْفَعَکُمْ ما تُحَرِّکُونَ مِنَ الْجَوارِحِ بِعِبادَةِ مَنْ تَعْرِفُون؛⁽²⁾

معرفت و شناخت آن کس را که می پرستید در جان خود جای دهید تا حرکت های بدنی که برای عبادت معبود شناخته شده خویش تحمل می کنید، شما را سود رساند».و عبادت آن حضرت در اوج عرفان و آگاهی بود. ذِعْلِب عرض کرد: یا امیرالمؤمنین! آیا پروردگارت را دیده ای؟ آن حضرت فرمود:

«فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، هَلْ رَأَيْتَ رَبَّكَ؟ فَقال: وَيْلَكَ يَا ذِعْلِبُ، مَا كُنْتُ أَعْبُدُ رَبّاً لَمْ أَرَهُ، فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، كَيْفَ رَأَيْتَهُ؟ قَالَ: وَيْلَكَ يَا ذِعْلِبُ، لَمْ تَرَهُ الْعُيُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْأَبْصَارِ، وَلكِنْ رَأَتْهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِيمَانِ؛⁽³⁾

من پروردگاری را که نبینم نمی پرستم. عرض کرد: یا امیرالمؤمنین! او را چگونه دیدی؟ فرمود: ای ذعلب! وای بر تو! دیده های ظاهر او را نتواند دید ولی دیده های دل به وسیله حقایق ایمان او را مشاهده می کنند».

شکی نیست که وقتی معرفت و شناخت به حضرت ربوبیت به حد اعلای خود برسد به همراه آن عشق و محبت آشکار می شود. در روایتی عبادت به سه گونه تقسیم شده است: عبادت بردگان که ناشی از ترس است و عبادت تاجران که برای رسیدن به بهشت است و عبادت آزادمردان و آن گاه می فرماید:

«وَ قَوْمٌ عَبَدْوا اللّهَ حُبّا لَهُ فَتِلْکَ عِبادَةُ الاَحْرارِ وَ هِیَ اَفْضَلُ الْعِبادَةِ؛⁽⁴⁾

و گروهی خدا را به خاطر دوستی (و عشق) او می پرستند، پس این گونه عبادت، عبادت آزادمردان است و برترین عبادت هم همین است» .

امیرالمومنین(علیه السلام) می فرمایند:

«لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللّهُ علی مَعْصِیَتِهِ لَکانَ یَجِبُ اَنْ لا یُعْصی شُکْرا لِنِعْمَتِهِ؛⁽¹⁾

اگر [فرضا] خداوند کیفری برای معصیت خود معیّن نکرده بود سپاس گزاری از نعمتش ایجاب می کرد که از فرمانش سرپیچی نشود».

نماز یکی از مهم ترین عبادات است و از ویژگی های مهم یک نماز مطلوب این است که انسان در حال نماز، خضوع و خشوع داشته باشد. هم اعضا و اندام در خدمت نماز باشد و هم دل در گرو خداوند. قرآن کریم درباره مؤمنان می فرماید:

«قَدْ اَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ اَلَّذینَ هُمْ فی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ؛⁽²⁾

«به راستی که ایمان آورندگان رستگار شدند؛ همانان که در نماز خود [فروتن و [خاشع اند».

حضرت امیرالمومنین(علیه السلام) بر این ویژگی نیز تأکید دارد و به دیگران سفارش می فرماید که:

«لِیَخْشَعِ الرَّجُلُ فی صَلاتِهِ، فَاِنَّهُ مَنْ خَشَعَ قَلْبُهُ لِلّهِ عَزَّوَجَلَّ خَشَعَتْ جَوارِحُهُ فَلا یَعْبَثُ بِشَیءٍ؛⁽³⁾

آدمی باید در نمازش خشوع داشته باشد زیرا کسی که قلبش برای خدای عزیز و جلیل خاشع شد همه اعضا و اندامش نیز خاشع گردد، پس با چیزی سرگرم و مشغول نمی شود».

در جای دیگر به کمیل چنین سفارش نمود:

«یا کُمیْلُ لَیْسَ الشَّأْنُ اَنْ تُصَلِّیَ وَ تَصُومَ وَ تَتَصَدَّقَ اِنَّمَا الشَّأْنُ أَنْ تَکُونَ الصَّلاةُ فُعِلَتْ بِقَلْبٍ نَقِیٍّ وَ عَمَلٍ عِنْدَ اللّهِ مَرْضِیٍّ وَ خُشُوعٍ سَوِیٍّ، وَ اِبْقاءٍ لِلْجِدِّ فیها؛⁽⁴⁾

ای کمیل! مقام این نیست که نماز گزاری و روزه بگیری و صدقه دهی؛ مقام آن است که نماز همراه قلب پاک انجام شود و مورد پسند الهی بوده، همراه با خشوع متعادل و دوام جدیت باشد».

امیرالمومنین(علیه السلام) خود نیز عامل حقیقی این نصایح و سفاراشات است و چه کسی می تواند در عبادت از ایشان سبقت بگیرد؟

آن گاه که معرفت و عشق وجود انسان را فرا گرفت بوی شرک و ریا نیز از انسان دور می شود و عبادت رنگ خلوص به خود خواهد گرفت. علی(علیه السلام) عبادت خالصانه را این گونه توصیف می کند:«اَلْعِبادَةُ الْخالِصَةُ اَنْ لا یَرْجُو الرَّجُلُ اِلاّ رَبَّهُ وَ لا یَخافُ اِلاّ ذَنْبَهُ؛⁽¹⁾

عبادت خالص آن است که آدمی فقط به پروردگارش امید داشته باشد و جز از گناهش نترسد».

از آنجا که یقین و باور حضرت امیرالمومنین(علیه السلام)در بالاترین قله معرفت قرار دارد اخلاص او نیز چنین است؛ چرا که خود فرمود:

«سَبَبُ الاِخْلاصِ اَلْیَقینُ؛⁽²⁾

سبب و علّت اخلاص ورزیدن، باور است».

و در جای دیگر فرمود:

«ثَمَرةُ الْعِلْمِ اِخْلاصُ الْعَمَلِ؛⁽³⁾

میوه علم و دانش، خالص نمودن عمل است».

امیرالمومنین(علیه السلام)می فرماید:

«دَوامُ الْعِبادَةِ بُرْهانُ الظَّفَرِ وَ السَّعادَةِ وَ دَوامُ الشُّکْرِ عُنْوانُ دَرْکِ الزِّیادَةِ؛⁽⁴⁾

ص: 819 ؛عيون الحكم و المواعظ (لليثي)، ص: 251

عبادت دائمی دلیل پیروزی و نیکبختی است و سپاس گزاری همیشگی، نشانه دریافت فزونی [نعمت [می باشد».

همچنین ایشان فرمود:

«قَلیلٌ تَدُومُ عَلَیْهِ اَرْجی مِنْ کَثیرٍ مَمْلُولٍ مِنْه؛⁽¹⁾

عمل اندکی که به آن ادامه می دهی، امید [سُود دهی] به آن بیشتر از کار بسیاری است که ملال آور [و غیر دائمی] است».

«وَ اقْتَصِدْ فی عِبادَتِکَ وَ عَلَیْکَ فیها بِالاْءَمْرِ الدّائِمِ الَّذی تُطیقُهُ؛⁽²⁾

[پسرم!] در انجام عبادت میانه رو باش و بر تو لازم است که در انجام عبادت روش دائمی که توانش را داری، پیشه سازی».

ائمه(علیهم السلام) و عبادت

«قال امیرالمومنین(علیه السلام): لم اعبد ربا لم اره؛⁽³⁾

مولا اميرالمؤمنین(علیه السلام)مى‌فرمايد: پروردگارى را كه نبينم، نمی پرستم».

حقیقت عبادت، تعظیم و طاعت خدا و چشم پوشى از غیر اوست. بزرگ ترین فضیلت نفس، ستایش مقام الوهیت و تقرب جستن به ساحت قدس ربوبى است؛ عبادت اگر با شرایط خاص خود انجام شود مقام بسیار بزرگ و افتخار آمیزى است چنان كه از پیغمبر اكرم(صلی الله علیه وآله) به وسیله كلمه عبد تجلیل شده و قبل از عنوان رسالت عبودیت او قید گردیده است: «اشهد ان محمدا عبده و رسوله».

ابو درداء گوید: در شب تاریكى از نخلستانى عبور می كردم. آواز كسى را شنیدم كه با خدا مناجات می كرد. چون نزدیک شدم دیدم على(علیه السلام) است و من خود را در پشت درخت مخفى كردم و دیدم كه او با خوف و خشیت تمام با آهنگ حزین مناجات می كرد و از ترس آتش سوزان جهنم گریه می نمود و به خدا پناه برده و طلب عفو و بخشش می نمود و آنقدر گریه كرد كه بى حس و حركت افتاد! گفتم شاید خوابش برده است. نزدیكش رفتم چون

چوب خشکى افتاده بود. او را تكان دادم حركت نكرد. گفتم حتما از دنیا رفته است. شتابان به منزلش رفتم و خبر مرگ او را به حضرت زهرا(علیها السلام) رسانیدم. فرمود: مگر او را چگونه دیدى؟ من شرح ما وقع گفتم؛ فاطمه(علیها السلام)فرمود: او نمرده بلكه از خوف خدا غش نموده است.⁽¹⁾روایتی از لسان مبارک حضرت باقر العلوم(علیه السلام) صادر شده است:

«عَنِ اَلْبَاقِرِ(علیه السلام): كَانَ أَبِي يُصَلِّي فِي اَلْيَوْمِ وَ اَللَّيْلَةِ أَلْفَ رَكْعَةٍ وَ كَانَتِ اَلرِّيحُ تُمِيلُهُ بِمَنْزِلَةِ اَلسُّنْبُلَةِ وَ قَدْ بَلَغَ مِنَ اَلْعِبَادَةِ مَا لَمْ يَبْلُغْهُ أَحَدٌ وَ قَدِ اِصْفَرَّ لَوْنُهُ مِنَ اَلسَّهَرِ وَ رَمِضَتْ عَيْنَاهُ مِنَ اَلْبُكَاءِ وَ دَبِرَتْ جَبْهَتُهُ وَ اِنْخَرَمَ أَنْفُهُ مِنَ اَلسُّجُودِ وَ وَرِمَتْ سَاقَاهُ وَ قَدَمَاهُ مِنَ اَلْقِيَامِ فِي اَلصَّلاَةِ فَبَكَيْتُ حِينَ رَأَيْتُهُ بِتِلْكَ اَلْحَالِ فَالْتَفَتَ إِلَيَّ وَ قَالَ يَا بُنَيَّ أَعْطِنِي بَعْضَ اَلصُّحُفِ اَلَّتِي فِيهَا عِبَادَةُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَأَعْطَيْتُهُ فَقَرَأَ فِيهَا يَسِيراً ثُمَّ تَرَكَهَا وَ قَالَ مَنْ يَقْوَى عَلَى عِبَادَةِ أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ(علیه السلام)؛⁽²⁾

از امام باقر(علیه السلام)نقل شده است كه فرمود: پدرم در شبانه روز هزار ركعت نماز مى‌خواند و جسم مباركش به حدى ضعيف شده بود كه باد مانند خوشۀ گندم او را حركت مى‌داد و در عبادت به مرتبه‌اى نائل آمد كه هيچ كس به آن نرسيد. از شب‌زنده‌دارى، رنگ رخسار حضرت زرد شده بود و از گريستن چشمانش چنان گرم مى‌شد كه گويا آتش گرفته باشد. پيشانى‌اش از سجده پينه بسته و بينى‌اش شكافته شده بود. ساق پاهاى حضرت از ايستادن در نماز شب ورم كرده بود. وقتى او را در اين حالت ديدم گريستم. پدرم رو به من كرد و فرمود: فرزندم! قسمتى از كاغذهايى كه عبادت على(علیه السلام)در آن ها نوشته شده را بياور. آن ها را آوردم و به او دادم. مقدارى از آن را خواند و كنار نهاد و فرمود: چه كسى قدرت دارد و مى‌تواند مانند على(علیه السلام)عبادت داشته باشد؟!»

اصبغ بن نباته می گوید:

«وقتى ضرار بن ضمره بر معاویه وارد شد معاویه گفت: على(علیه السلام) را برایم وصف كن! ضرار پس از آن كه شمه‌اى از خصوصیات اخلاقى آن حضرت را براى معاویه بیان نمود گفت: شب ها بیدارى او بیشتر و خوابش كم بود. در اوقات شب و روز تلاوت قرآن می كرد و جانش را در راه خدا می داد و در پیشگاه كبریائى او اشک می ریخت و خود را از ما مستور نمی داشت و كیسه‌هاى طلا از ما ذخیره نمى‌نمود. براى نزدیكانش ملاطفت و بر جفاكاران تند خویى نمی كرد. موقعی كه شب پرده ظلمت و تاریكى می افكند و ستارگان رو به افول می نهادند او را می دیدى كه در محراب عبادت، دست به ریش خود گرفته و چون شخص

مارگزیده به خود مى‌پیچید و مانند فرد اندوهگینى (از خوف خدا) گریه می كرد و می گفت: اى دنیا! آیا خود را به من جلوه داده و مرا مشتاق خود می سازى؟ هیهات مرا به تو نیازى نیست و تو را سه طلاق داده‌ام كه دیگر مرا بر تو رجوعى نیست! سپس می فرمود: آه ازكمى توشه و دورى سفر و سختى راه! معاویه گریه كرد و گفت: اى ضرار! بس است؛ به خدا سوگند كه على(علیه السلام) چنین بود خدا رحمت كند ابو الحسن را!»⁽¹⁾

در یکی از خطبه های نهج البلاغه چنین آمده است:

«اَمَّا اللَّیلُ فَصافُّونَ اَقْدامَهُمْ تالینَ لِاَجْزاءِ القُرانِ یرَتِّلونَهُ تَرْتیلاً، یحْزِّنُونَ بِهِ اَنْفُسَهُمْ وَیسْتَثیرُونَ بِهِ دَواءَ دائِهِمَ، فَاِذا مَرّوا بِایةٍ فیهاتَشْویقٌ رَکنُوا اِلَیها طَمَعاً وَتَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْ اِلَیها شَوْقاً وَ ظَنُّوا اَنَّها نَصْبُ اَعْینِهِمْ، وَاذا مَرُّوا بِایةٍ فیها تَخْویفٌ اَصْغَوْا اِلَیها مَسامِعَ قُلوبِهِمْ وَظَنّوا اَنَّ زَفیرَ جَهَنَّمَ وَشَهیقَها فی اُصولِ اذانِهِمْ، فَهُمْ حانُونَ عَلی اَوْساطِهِمْ، مُفْتَرِشُونَ لِجِباهِهِمْ واَکفِّهِمْ وَ رُکبِهِمْ وَ اَطْرافِ اَقْدامِهِمْ، یطلُبونَ اِلی اللهِ تَعالی فی فَکاک رِقابِهِمْ، وَاَمَّاالنَّهارُ فَحُلَماءُ عُلَماءُ اَبْرارٌ اَتْقِیاءٌ؛⁽²⁾

امام علی(علیه السلام) در توصیف متقین فرمود: شب ها پاهای خود را برای عبادت جفت می کنند. آیات قرآن را با آرامی و شمرده شمرده تلاوت می نمایند. با زمزمه آن آیات و دقت در معنی آن ها، غمی عارفانه در دل خود ایجاد می کنند و دوای دردهای خویش را بدین وسیله ظاهر می سازند. هر چه از زبان قرآن می شنوند مثل این است که به چشم می بینند. هر گاه به آیه ای از آیات رحمت می رسند بدان طمع می بندند و قلبشان از شوق لبریز می گردد، چنین می نماید که نصب العین آن هاست و چون به آیه ای از آیات قهر و غضب می رسند بدان گوش فرا می دهند و مانند این است که آهنگ بالا و پایین رفتن شعله های جهنم به گوششان می رسد. کمرها را به عبادت خم کرده، پیشانی ها و کف دست ها و زانوها و سرانگشت پاها به خاک می سایند و از خداوند آزادی خویش را می طلبند. همین ها که چنین شب زنده داری می کنند و تا این حد روحشان به دنیای دیگر پیوسته است روزها مردانی هستند اجتماعی، بردبار، دانا، نیک و پارسا».

امام سجاد(علیه السلام) عبادت را بزرگ ترین حق خدا بر گردن انسان می دانند:

«فَأَمَّا حَقُّ اللَّهِ الْأَكْبَرُ فَإِنَّكَ تَعْبُدُهُ لَا تُشْرِكُ بِهِ شَيْئاً فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ بِإِخْلَاصٍ جَعَلَ لَكَ عَلَى نَفْسِهِ أَنْ يَكْفِيَكَ أَمْرَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ يَحْفَظَ لَكَ مَا تُحِبُّ مِنْهَا؛⁽¹⁾بزرگ ترین حق خدا این است که او را عبادت کنی و چیزی را با او شریک قرار ندهی؛ پس اگر این کار را با اخلاص انجام دادی خدا بر خود لازم می کند کار دنیا و آخرت تو را کفایت کند و هر چه از دنیا و آخرت بخواهی، برایت پاس دارد».

عبادت امیرالمومنین(علیه السلام) در اول خلقت

امیرالمومنین(علیه السلام) اول خلقت، خدا را تسبیح گفتند و ملائکه تسبیح را از ایشان آموختند. خداوند متعال در قرآن کریم خطاب به شیطان رجیم می فرمایند:

«قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ؛ ⁽²⁾

[خدا] فرمود: ای ابلیس! تو را چه چیزی از سجده کردن بر آن چه که با دستان قدرت خود آفریدم بازداشت؟ آیا تکبّر کردی یا از بلند مرتبه گانی؟»

در این آیه مشخص است که بودند کسانی که خداوند متعال به آنان امر نفرمود که بر آدم سجده کنند. سوال می شود که آنان چه کسانی هستند؟ پاسخ آن را به وسیله روایتی که در تفسیر این آیه شریفه آمده است می دهیم:

«عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: كُنَّا جُلُوساً عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)إِذْ أَقْبَلَ إِلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِإِبْلِيسَ «أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ» مَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ الَّذِينَ هُمْ أَعْلَى مِنَ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) أَنَا وَ عَلِيٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ(علیهم السلام)كُنَّا فِي سُرَادِقِ الْعَرْشِ نُسَبِّحُ اللَّهَ فَسَبَّحَتِ الْمَلَائِكَةُ بِتَسْبِيحِنَا قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ بِأَلْفَي عَامٍ فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ أَنْ يَسْجُدُوا وَ لَمْ يُؤْمَرُوا بِالسُّجُودِ إِلَّا لِأَجْلِنَا فَسَجَدَتِ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَسْجُدَ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَهُ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ أَيْ مِنْ هَؤُلَاءِ الْخَمْسَةِ الْمَكْتُوبَةِ أَسْمَاؤُهُمْ فِي سُرَادِقِ الْعَرْشِ فَنَحْنُ بَابُ اللَّهِ الَّذِي يُؤْتَى مِنْهُ وَ بِنَا يَهْتَدِي الْمُهْتَدُونَ فَمَنْ أَحَبَّنَا أَحَبَّهُ اللَّهُ وَ مَنْ أَبْغَضَنَا أَبْغَضَهُ اللَّهُ وَ أَسْكَنَهُ نَارَهُ وَ لَا يُحِبُّنَا إِلَّا مَنْ طَابَ مَوْلِدُهُ؛⁽³⁾

ابوسعید خدری گوید: ما در خدمت پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)نشسته بودیم. در این موقع مردی وارد شده گفت: «از معنی این آیه که خداوند به شیطان می‌فرماید:«أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِینَ»، مرا مطّلع فرما! کدام دسته هستند کسانی که از ملائکه [ی مقرّب] برترند؟» پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)فرمود: «آن‌ها من و علی و فاطمه و حسن و حسین(علیهم السلام)هستیم که دو هزار سال قبل از آفرینش آدم در سرادق عرش، خدا را تسبیح می‌کردیم و ملائکه به واسطه‌ی تسبیح ما به تسبیح مشغول شدند. پس از خلقت آدم خداوند به ملائکه دستور داد او را سجده کنند امّا به ما چنین دستوری نداد. همه‌ی ملائکه سجده کردند به جز ابلیس که از سجده امتناع ورزید. خداوند فرمود: «یا إِبْلیسُ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالین»؛ کبر ورزیدی یا خود را از آن پنج نفر به حساب آوردی که نامشان در سرادق عرش نوشته شده!؟ ما درب به سوی خدا هستیم که هر کس بخواهد باید از جانب ما وارد شود؛ به واسطه‌ی ما هدایت یافته‌اند هدایت‌شده‌ها. هر که ما را دوست بدارد خدا او را دوست می‌دارد و در بهشت جایش خواهد داد و هر که با ما کینه ورزد خدا او را دشمن می‌دارد و در جهنّم جایش می‌دهد. ما را دوست نخواهند داشت مگر کسانی که ولادت پاکی داشته باشند».

در روایاتی چنین آمده است:

«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ(علیه السلام): نَحْنُ الِاسْمُ الْمَخْزُونُ الْمَکْنُونُ نَحْنُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَی الَّتِی إِذَا سُئِلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهَا أَجَابَ؛ نَحْنُ الْأَسْمَاءُ الْمَكْتُوبَةُ عَلَى الْعَرْشِ وَ لِأَجْلِنَا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ السَّمَاءَ وَ الْأَرْضَ وَ الْعَرْشَ وَ الْكُرْسِيَّ وَ الْجَنَّةَ وَ النَّارَ وَ مِنَّا تَعَلَّمَتِ الْمَلَائِكَةُ التَّسْبِيحَ وَ التَّقْدِيسَ وَ التَّوْحِيدَ وَ التَّهْلِيلَ وَ التَّكْبِيرَ وَ نَحْنُ الْكَلِمَاتُ الَّتِي تَلَقَّاهَا آدَمُ مِنْ رَبِّهِ فَتابَ عَلَيْهِ؛⁽¹⁾

امیرالمومنین(علیه السلام) می فرمایند: ما امامان، نام پوشیده و نهانِ خدا هستیم. مائیم اسماء الحسنی که چون خداوند عزّوجلّ به آن نام‌ها خوانده شود اجابت کند. مائیم نام‌های نوشته شده بر عرش الهی و خداوند عزّوجلّ به خاطر ما آسمان، زمین، عرش، تختِ فرمانروایی، بهشت و جهنّم را آفریده است و فرشتگان تسبیح، تقدیس، توحید، تهلیل و تکبیر را از ما فرا گرفته‌اند و مائیم آن کلماتی که آدم از پروردگارش دریافت کرد و خدا [به واسطه‌ی آن کلمات] توبه او را پذیرفت».

عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ (رحمة الله)فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ (صلی الله علیه وآله) يَا سَلْمَانُ فَهَلْ عَلِمْتَ مَنْ نُقَبَائِي وَ مَنِ الِاثْنَا عَشَرَ الَّذِينَ اخْتَارَهُمُ اللَّهُ لِلْإِمَامَةِ بَعْدِي فَقُلْتُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ يَا

سَلْمَانُ خَلَقَنِيَ اللَّهُ مِنْ صَفْوَةِ نُورِهِ وَ دَعَانِي فَأَطَعْتُ وَ خَلَقَمِنْ نُورِي عَلِيّاً فَدَعَاهُ فَأَطَاعَهُ وَ خَلَقَ مِنْ نُورِي وَ نُورِ عَلِيٍّ فَاطِمَةَ فَدَعَاهَا فَأَطَاعَتْهُ وَ خَلَقَ مِنِّي وَ مِنْ عَلِيٍّ وَ فَاطِمَةَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ فَدَعَاهُمَا فَأَطَاعَاهُ فَسَمَّانَا بِالْخَمْسَةِ الْأَسْمَاءِ مِنْ أَسْمَائِهِ اللَّهُ الْمَحْمُودُ وَ أَنَا مُحَمَّدٌ وَ اللَّهُ الْعَلِيُّ وَ هَذَا عَلِيٌّ وَ اللَّهُ الْفَاطِرُ وَ هَذِهِ فَاطِمَةُ وَ اللَّهُ ذُو الْإِحْسَانِ وَ هَذَا الْحَسَنُ وَ اللَّهُ الْمُحْسِنُ وَ هَذَا الْحُسَيْنُ ثُمَّ خَلَقَ مِنَّا مِنْ صُلْبِ الْحُسَيْنِ تِسْعَةَ أَئِمَّةٍ فَدَعَاهُمْ فَأَطَاعُوهُ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ سَمَاءً مَبْنِيَّةً وَ أَرْضاً مَدْحِيَّةً أَوْ هَوَاءً أَوْ مَاءً أَوْ مَلَكاً أَوْ بَشَراً وَ كُنَّا بِعِلْمِهِ نُوراً نُسَبِّحُهُ وَ نَسْمَعُ وَ نُطِيعُ.؛⁽¹⁾

سلمان فارسی(رحمة الله) می گوید: روزی پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله)به من فرمود: ای سلمان! آیا می دانی جانشینان من و آن دوازده نفری که خدا برای امامت بعد از من برگزیده چه کسانی هستند؟ عرض کردم: خدا و پیامبرش داناترند. فرمود: ای سلمان! خداوند مرا از نور پاک خودش آفرید، پس مرا خواند، اطاعتش کردم و از نور من علی را آفرید. پس علی(علیه السلام)را خواند، علی نیز اطاعت کرد. از نور من و نور علی، فاطمه را خلق کرد. پس خداوند او را خواند و فاطمه(علیها السلام)او را اطاعت نمود. سپس از من و علی و فاطمه، حسن و حسین8را آفرید. ایشان را خواند پس خدا را اطاعت کردند. آن گاه خداوند ما را به پنج اسم از اسماء مبارکش نامگذاری فرمود؛ خداوند محمود است و من محمد. خداوند، علی است و این هم علی. خداوند، فاطر و شکافنده است و این فاطمه است. خداوند، صاحب احسان است و این حسن است و خداوند، محسن است و این حسین. سپس از ما و از نور حسین، نه امام(علیهم السلام)را آفرید. پس ایشان را خواند و آن ها نیز اجابت کردند و این همه پیش از آن بود که خداوند عزوجل آسمان بلند و زمین گسترده، هوا، آب، فرشته و بشر را خلق نماید و ما به علم خداوند نورهایی بودیم که او را تسبیح می گفتیم و امر او را شنیده، اطاعت و اجابتش می نمودیم».

بی تردید امیرالمومنین(علیه السلام) خاشع ترین بندگان خداست. همان کسی که امیر همه مومنان است، مومنانی که حتی در نماز خود خاشع اند:

«قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ؛⁽²⁾

بی تردید مؤمنان رستگار شدند* آنان که در نمازشان [به ظاهر] فروتن [و به باطن با حضور قلب] اند».

در تفسیر این آیه آمده:

«عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا نَزَلَتْ «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» إِلَّا كَانَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ(علیه السلام) رَأْسَهَا وَ أَمِيرَهَا؛⁽¹⁾

ابن عباس می گوید: پیامبر(صلی الله علیه وآله) فرمودند: آیه‌ای که با عبارت یا أَیُّهَا

الَّذِینَ آمَنُوا در قرآن شروع شده باشد، نازل نشد؛ مگر اینکه علی(علیه السلام) رأس مخاطبان آن و امیر آنان است».

«قال الصّادق(علیه السلام): فِي قَوْلِهِ عَزَّوَجَلَّ «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ إِلَى قَوْلِهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ» نَزَلَتْ فِی رَسُولِ اللَّهِ وَ فِی أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ وَ فَاطِمَه وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ(علیهم السلام) وَ قَالَ نَزَلَ فِی أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ وَ وُلْدِهِ؛⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می فرمایند: این آیه درباره‌ی پیامبر اکرم، امیرالمؤمنین، فاطمه، حسن و حسین(علیهم السلام) نازل شد و حضرت در حدیثی دیگر فرمود: «این آیه درباره‌ی امیرالمؤمنین(علیه السلام) و فرزندانش نازل شده است».

نه تنها فقط امیرالمومنین(علیه السلام) عبادت را برای خدا خالص کرد بلکه حقیقت عبادت نیز ایشان است چرا که عبادت خدا منحصر در شناخت خداست و شناخت خدا منحصر در شناخت امیرالمومنین(علیه السلام)است:

«مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّه؛ ⁽³⁾

هر کس خود را بشناسد، قطعاً خدایش را خواهد شناخت».

می توان این روایت شریف را این چنین هم معنا کرد: «هر کس نفس خدا امیرالمومنین(علیه السلام) (و امامان معصوم) را بشناسد، قطعا خدایش را خواهد شناخت». در صورتی که معنای اول را مد نظر قرار دهیم باز هم برای شناخت نفس باید به سراغ ولی خدا رفت و او را شناخت. چرا که در پرتوی فرمایشات و آموزه های ایشان و نیز شناخت انسان کامل که امام معصوم(علیهم السلام) است می توان به خودشناسی رسید و در ابتدای راه سیر و سلوک الی الله قرار گرفت. هر چند در مورد این حدیث شریف نظریات بسیار زیادی وجود دارد که آن را تاویل به مسائل اخلاقی و تهذیب نفس و مطالب عرفانی و... می کنند اما به

نظر می رسد طبق ادله روایی، این حدیث در باب معرفت به ولی خدا می باشد که شناخت خداوند متعال منحصر در شناخت اوست که به آن ها اشاره می کنیم:

در زیارت امیرالمومنین(علیه السلام) ایشان را نفس خداوند خطاب می کنیم:

«السَّلَامُ عَلَى نَفْسِ اللَّهِ تَعَالَى الْقَائِمَةِ فِيهِ بِالسُّنَنِ وَ عَيْنِهِ الَّتِي مَنْ عَرَفَهَا يَطْمَئِن» ⁽¹⁾

امیرالمومنین(علیه السلام) نفس خداوند است از این جهت که خلقت ایشان از نور ذات و عظمت خداوند متعال است. نفس خداوند است به این دلیل که قوام عالم بسته به وجود حضرات معصومین(علیهم السلام) است. اگر امام بر روی زمین نباشد «لساخت الأرض بأهلها؛ زمين ساكنان خود را در خودش فرو مى برد».

روایت بسیار زیبا و قابل تامل که می تواند از ادله اثبات نفس خدا بودن امام معصوم باشد:

«قَالَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ «وَ ما ظَلَمُونا وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ»⁽²⁾قَالَ إِنَّ اَللَّهَ تَعَالَى أَعْظَمُ وَ أَعَزُّ وَ أَجَلُّ وَ أَمْنَعُ مِنْ أَنْ يُظْلَمَ وَ لَكِنَّهُ خَلَطَنَا بِنَفْسِهِ فَجَعَلَ ظُلْمَنَا ظُلْمَهُ وَ وَلاَيَتَنَا وَلاَيَتَهُ حَيْثُ يَقُولُ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا⁽³⁾يَعْنِي اَلْأَئِمَّةَ مِنَّا ثُمَّ قَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَ ما ظَلَمُونا وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُون ذَكَرَ مِثْلَهُ؛⁽⁴⁾

زراره گويد: از امام باقر(علیه السلام)راجع به قول خدای عزو جل:«به ما ستم نكردند بلكه به خودشان ستم كردند» پرسيدم، فرمود: همانا خدای تعالی بزرگ تر و عزيزتر و جليل تر و والاتر است كه ستم شود ولی ما را به خود پيوسته و ستم به ما را ستم به خود انگاشته و ولايت ما را ولايت خود قرار داده، آنجا كه می فرمايد: همانا ولی شما فقط خدا و پيغمبر او و كسانی كه ايمان دارند می باشند» كه مراد از آن ها امامان از خاندان مايند. پس هم چنان كه در اين آيه ولايت ما را به ولايت خود پيوسته، در جای ديگر هم ستم به ما را ستم به خود دانسته و فرموده است: «به ما ستم نكردند بلكه به خود ستم كردند» و سپس مانند اين را در قرآنش ذكر كرده است مانند خشنودی و غضب و افسوس كه آن ها را به خود نسبت داده و مقصود ماييم و در موضع ديگر، قرآن اين آيه را فرموده است».

و همچنین در روایت های خلقت نوری حضرات معصومین(علیهم السلام)که اشاره می کند خداوند متعال آنان را از نور خودش خلق کرده است:

«عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام)قَالَ: إِنَّ اللَّهَ خَلَقَنَا مِنْ نُورِ عَظَمَتِه؛⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) می فرمود: قطعا خدا ما را از نور عظمت خويش آفريد».

و روایت دیگری چنین آمده است:

«التوحيد مع، معاني الأخبار، أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام)يَقُولُ إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ خَلْقاً خَلَقَهُمْ مِنْ نُورِهِ وَ رَحْمَتِهِ لِرَحْمَتِهِ فَهُمْ ]إنهم[عَيْنُ اللَّهِ النَّاظِرَةُ وَ أُذُنُهُ السَّامِعَةُ وَ لِسَانُهُ النَّاطِقُ فِي خَلْقِهِ بِإِذْنِهِ وَ أُمَنَاؤُهُ عَلَى مَا أَنْزَلَ مِنْ عُذْرٍ أَوْ نُذْرٍ أَوْ حُجَّةٍ فَبِهِمْ يَمْحُو اللَّهُ السَّيِّئَاتِ وَ بِهِمْ يَدْفَعُ الضَّيْمَ وَ بِهِمْ يُنْزِلُ الرَّحْمَةَ وَ بِهِمْ يُحْيِي مَيِّتاً وَ يُمِيتُ حَيّاً وَ بِهِمْ يَبْتَلِي خَلْقَهُ وَ بِهِمْ يَقْضِي فِي خَلْقِهِ قَضِيَّةً قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ مَنْ هَؤُلَاءِ قَالَ الْأَوْصِيَاءُ؛ ⁽²⁾

محمّد

بن مسلم گويد: شنيدم كه امام صادق(علیه السلام)مى‌فرمود: بى‌ترديد خداوند عزّوجلّ مخلوقاتى خاصّ خود دارد كه آنان را از نور خويش آفريده و آنان بخشى از چشمه شفقت الهى براى مهرورزى و دلسوزى او به مخلوق اويند؛ پس ايشان به اذن خدا در ميان آفريدگانش، چشم بيدار و نگران پروردگار و گوش شنوا و زبان گوياى وى و مورد اعتماد اويند بر آنچه كه فرستاده است از قبيل: پوزش براى محو كردن بدى يا ترسانيدن يا رهبر و راهنما بودن؛ پس به سبب ايشان گناهان را مى‌زدايد و به وسيله آنان گزند ظلم و ستم را دفع مى‌كند و به بركت آنان نعمت ارزانى مى‌دارد و به وسيله ايشان در كالبد مرده روح دميده و او را زنده مى‌سازد و جان را از تن زنده بيرون مى‌برد و توسّط آنان آفريدگان خود را مى‌آزمايد و به وسيله ايشان حكم خويش را در ميان مخلوقاتش به اجرا مى‌گذارد. عرض كردم: فدايت شوم آنان چه اشخاصى هستند؟ فرمود: جانشينان مخصوص پيامبر(صلی الله علیه وآله)».بنابراین امیر‌المومنین(علیه السلام) نه تنها گوش و دست و چشم خداست بلکه نفس خداست. برخی از روایات هستند که شناخت خداوند را ملزم به شناخت امام معصوم می کنند. روایتی که از لسان مبارک علامه عالم وجود، پایه گذار مکتب جعفری، باغبان تشیع، امام صادق (علیه السلام)صادر شده است بیانگر این موضوع می باشد:

«قال الصادق(علیه السلام): لَوْلَانَا مَا عُبِدَ اللَّه⁽³⁾وَ لَوْلَانَا مَا عُرِفَ اللَّهُ؛ ⁽⁴⁾

امام صادق(علیه السلام) می فرماید: اگر ما نبودیم خداوند پرستیده نمی شد و اگر ما نبودیم خداوند شناخته نمی شد».

و همچنین:

«أَبَا جَعْفَرٍ(علیه السلام) يَقُولُ: بِنَا عُبِدَ اَللَّهُ وَ بِنَا عُرِفَ اَللَّهُ وَ بِنَا وُحِّدَ اَللَّهُ؛ ⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می فرماید: به وسيله ما خدا پرستيده شد و به وسيله ما خدا شناخته شد و به وسيله ما خدا يگانه دانسته شد».

در روایتی دیگر چنین آمده است:

«قال امیرالمومنین(علیه السلام): يا سلمان و يا جندب، إن معرفتي بالنورانية معرفة اللّه، و معرفة اللّه معرفتي؛⁽²⁾

امیرالمومنین(علیه السلام) فرمودند: ای سلمان و ای جندب (لقب ابوذر)! شناخت من به نورانیت، شناخت خداوند متعال است و شناخت خداوند، شناخت من است؛ چرا که امام معصوم آینه تمام نمای اسماء و صفات خداوند متعال است».

و نیز فرمایش امام هادی(علیه السلام)در زیارت جامعه کبیره:

«من عرفکم فقد عرف الله و من جهلکم فقد جهل الله؛

کسی که شما را بشناسد خدا را شناخته و کسی که به شما جاهل باشد خدا را نشناخته است».وجود مقدس امیرالمومنین(علیه السلام) نه تنها عبادت را برای خداوند خالص گردانید بلکه خود طریق عبادت و نشانه و راهنما و علامت رسیدن به مقام بندگی برای عابدان و بندگان خداست؛ چنانچه در زیارت جامعه کبیره آمده است:

وَاَعْلاماً لِعِبادِهِ؛

شما راهنمايان بندگان باشيد».

كلمه «اعلام» جمع «عَلَم» به معناى: علامت و نشانه است، راغب اصفهانى مى گويد:

«العَلَم: الأثر الّذي يعلم به الشيء، كَعَلم الطريق وعلم الجيش، وسمّي الجبل علماً لذلك، وجمعه أعلام؛⁽³⁾

اثر و نشانه‌اى است كه به وسيله آن چيزى فهميده مى‌شود مثل عبارات: عَلَمُ الطّريق: نشانه راه. عَلَم الجيشِ: پرچم سپاه و لشگر از اين جهت كوه هم- علم- ناميده شده (كه از دور مشخّص است) جمع عَلَم «أَعْلَام» است».

و در قرآن مجيد آمده است:

«وَعَلامات وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ؛⁽¹⁾

و علامات و نشانه هايى قرار داد و به وسيله ستارگان (شب هنگام) راه مى يابند».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي دَاوُدَ الْمُسْتَرِقِّ قَالَ حَدَّثَنَا دَاوُدُ الْجَصَّاصُ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ قَالَ النَّجْمُ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)وَ الْعَلَامَاتُ هُمُ الْأَئِمَّةُ(علیهم السلام)؛⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام)می فرمایند: منظور از نجم، رسول خدا(صلی الله علیه وآله)و مقصود از عَلاماتٍ، ائمّه‌ی معصومین(علیهم السلام)هستند».

«عَنِ الْوَشَّاءِ قَالَ سَأَلْتُ الرِّضَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ قَالَ نَحْنُ الْعَلَامَاتُ وَ النَّجْمُ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)؛⁽³⁾وشّاء گوید: از امام رضا(علیه السلام)درباره‌ی آیه: وَعَلامَاتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ پرسیدم، فرمود: «ما همان عَلامات هستیم و رسول‌خدا(صلی الله علیه وآله)نَجْم است».

«عَنِ الْمُفَضَّلِ‌بْنِ‌صَالِحٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَحَدِهِمَا فِی قَوْلِهِ وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ قَالَ هُوَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ؛⁽⁴⁾

امام صادق(علیه السلام) می فرمایند: «وَعَلامَاتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ» منظور، امیر المؤمنین(علیه السلام) است».

و در اصول كافى بابى به عنوان «باب أنّ الأئمة هم العلامات» آمده است.⁽⁵⁾

بنابراين، ائمّه(علیهم السلام)هدايت گران و راهنمايان بندگان به سوى خدا هستند. اساساً اين مقام را حضرات ائمّه به بركت عبادت به دست آورده اند و آن ها هستند كه براى بالا بردن بندگان قرار داده شده اند. اين معنا نيز برهانى است. خداوند متعال بايد در اين عالم براى هدايت عباد و حركتشان به سوى كمال «عَلَم» نصب كند هم چنان كه در معناى «اعلام التقى» گذشت، از اين رو امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«قَالَ اَلصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ(صلی الله علیه وآله): الإمام عَلَم فيما بين اللّه عزّوجلّ وبين خلقه، فمن عرفه كان مؤمناً ومن أنكره كان كافراً؛ ⁽¹⁾

ص: 148 با تفاوت: «عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ(علیه السلام)، قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ- عَزَّ وَ جَلَّ- نَصَبَ عَلِيّاً(علیه السلام)عَلَماً بَيْنَهُ وَ بَيْنَ خَلْقِهِ، فَمَنْ عَرَفَهُ كَانَ مُؤْمِناً، وَ مَنْ أَنْكَرَهُ كَانَ كَافِر».

امام صادق(علیه السلام) فرمود: امام نشانۀ بين خداى تعالى و خلقش مى‌باشد. كسى كه او را بشناسد مؤمن و كسى كه او را انكار نمايد كافر است».

و كعبه نيز «عَلَم» است كه حضرت امير(علیه السلام)درباره آن مى فرمايد:

«جعله سبحانه وتعالى للإسلام علماً؛⁽²⁾

خداى سبحان آن را براى اسلام عَلَم قرار داد».و همين معنا بر قرآن مجيد نيز صادق است كه حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه وآله)فرمودند:

«إنّي تارك فيكم ما إن تمسّكتم به لن تضلّوا كتاب اللّه وعترتي أهل بيتي؛⁽³⁾

همانا من در ميان شما چيزى را قرار داده ام كه اگر پس از من به آن تمسک جوييد هرگز گمراه نمى شويد و آن كتاب خدا و عترتم اهل بيت من هستند».

بررسی واژه «مُخلِصاً»

«خلص»: الْخَالِص، مثل صافى يعنى پاک و پالوده، جز اين كه در جسم خالص يا هر چيز خالصى، آثار آميختگى با چيزى كه قبلا در آن بوده پيوسته وجود دارد ولى در معنى صافى گفته‌اند از مشوب بودن با چيز ديگرى بكلّى پاک است و اثر آميختگى در آن نيست.

فعل آن، «خَلَّصْتُهُ فَخَلَصَ» است، شاعر گويد: «خَلَاصُ الخمر من نسخ الفدام؛ بى‌غش بودن خمر رد شدن از دهان بند و پارچه صافى است». خداى تعالى گويد: «وَ قالُوا ما فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ

لِذُكُورِنا⁽¹⁾». واژه‌هاى «خَالِص و خَالِصَة» مثل وزن «داهية و راوية» يعنى: مصيبت بزرگ و توشه‌دان است. خداى تعالى گويد: «فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا⁽²⁾» يعنى از غير خويش منفرد و جدا بودند و كفّاره گرفتند و در آيات «وَ نَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ⁽³⁾» و «إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ⁽⁴⁾». پس در آيه اخير اخلاص و پاکدلى مسلمين، پاكى اعتقاد آن ها از عقايد باطله است يعنى آنچه را كه يهود از تشبيه و نصارى از تثليث مى‌گفتند و مى‌خواندند (يهود خدا را به چيزى همانند كردند و نصارى خدا را سه دانستند) و مسلمين از اين گونه عقايد باطله تبرى و بيزارى جستند. خداى تعالى گويد: «مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ⁽⁵⁾»، «و لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُثَلاثَةٍ⁽⁶⁾» و آيه «أَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ⁽⁷⁾» كه اشاره به همان معنى است كه گفته شد و آيه «إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَ كانَ رَسُولًا نَبِيًّا⁽⁸⁾». پس حقيقت معنى إخلاص در پرستش، تبرى و دورى از هر چيزى غير خداى تعالى است.⁽⁹⁾

در قاموس آمده است: «خلص»: خُلُوص به معنى صاف شدن و بى‌خلط شدن است. طبرسى ذيل آيه 94 بقره می گويد: اصل خلوص آن است كه شى‌ء از هر آلودگى صاف باشد. راغب می گويد: خالص مثل صاف است با اين فرق كه خالص آنست كه آميختگى آن از بين رفته باشد ولى صاف گاهى به آن گويند كه اصلا آميختگى ندارد. «فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا⁽¹⁰⁾» يعنى چون از ديگران خالص شدند و فقط خودشان ماندند كه برادر بودند و از اهل مصر جدا شدند؛ معنى آيه چنين می شود: چون برادران يوسف از يوسف كه برادرشان را رها كند مأيوس شدند از مردم كنار گشتند در حالي كه ميان خود به نجوا و گفتگو مشغول بودند.

«نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً⁽¹⁾» مى‌نوشانيم به شما از آنچه در شكم حيوانات هست از ميان گياه خورده شده و خون، شير خالص را كه به خون و گياه آميخته است. ناگفته نماند سرگين را تا وقتى كه در شكمبه است فرث گويند لذا بهتر است آن را گياه جويده ترجمه كنيم. «أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخالِصُ⁽²⁾» بدان دين خالص و پاک شده از شرک براى خداست و خداوند فقط عبادت خالص را مى‌پذيرد نه عبادت توأم با شرک و نه عبادت غير خدا را (الميزان). «إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ» در الميزان می گويد: «خالصة» صفت موصوف محذوفى است و «باء» براى سببيّت است يعنى: ما آن ها را خالص كرديم به سبب خصلت خالصى كه تذكّر و يادآورى دار آخرت باشد.اخلاص دين براى خدا آن است كه دين را از شرک بت پرستان و تثليث نصارى و تشبيه يهود و مطلق غير خدا، خالص و پاک و صاف كنيم. صيغه‌هاى ماضى و اسم فاعل آن همه راجع به اين معنى است. مثل «وَ أَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ⁽³⁾»، «فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ⁽⁴⁾»، «وَ نَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ‌⁽⁵⁾»، «وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ⁽⁶⁾» و مخلص چهار بار، مخلصون يک بار، مخلصين هفت بار در قرآن مجيد آمده و همه درباره اخلاص دين‌اند. امّا مخلص و مخلصين به صيغه اسم مفعول به معنى آن است كه خدا او را براى خود خالص كرده است و غير خدا را در آن نصيبى نيست چنان كه شيطان درباره آن ها می گويد: كه به اغواء آن ها راهى ندارم مثل «وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ⁽⁷⁾». مخلصين هشت بار در قرآن مجيد تكرار شده است «وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَ كانَ رَسُولًا نَبِيًّا⁽⁸⁾موسى را در كتاب ياد كن كه او بنده خالص شده بود و غير خدا را در او راهى نبود و فرستاده خدا بود». همچنين است «إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ⁽⁹⁾»

و غيره. مخلصين ابتدا با پيامبران تطبيق می شوند كه خدا آن ها را برگزيده و انتخاب كرده و مخصوص خدايند و شيطان و هواى نفس را در آن ها راهى نيست چنانكه درباره آن ها فرموده: «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِيمَ⁽¹⁾»، «قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ سَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى⁽²⁾»، «وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ». بندگانى‌اند پاک، منزّه، بى عيب، سارع در خيرات، عابد، نيكوكار. گذشته از پيامبران و ائمه(علیهم السلام) ممكن است پاكانى در اثر ايمان قوى و اعمال نيک همواره رضاى خدا را هدف خويش قرار دهند و خدا نيز آن ها را مخصوص خود قرار دهد و از بندگان خالص كرده باشد و غير خدا را در آن ها نصيبىنباشد.⁽³⁾در نتیجه مُخلَصین کسانی هستند که خداوند تعالی آنان را برای خود خالص کرده است.

در قرآن به آیاتی برخورد مى کنیم که اشاره به مسأله عصمت انبیا دارد و آن هنگامى است که شیطان از درگاه خدا رانده شد و کمر به دشمنى انسان ها بست و گفت: به عزّتت سوگند، همه آنان را گمراه خواهم کرد مگر بندگان خالص شده ات از میان آنها؛ «قَالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ - إِلاَّ عِبَادَکَ مِنْهُمْ الْمُخْلَصِینَ⁽⁴⁾». این تعبیر منحصر به آیه فوق نیست بلکه در آیه 39 و 40 سوره حجر نیز همین معنا با تفاوت مختصرى آمده است:

«قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ*إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ؛

گفت: پروردگارا! به سبب اینکه مرا گمراه نمودی من هم یقیناً [همه کارهای زشت را] در زمین برای آنان می آرایم [تا ارتکاب زشتی ها برای آنان آسان شود] و مسلماً همه را گمراه می کنم مگر [آن] بندگانت را که خالص شدگانِ [از هر نوع آلودگی ظاهری و باطنی] اند».

در آیات دیگری نیز این مطلب دیده مى شود که درباره گروهى از انبیاى بزرگ مى فرماید: (ما آن ها را با خلوص ویژه اى خالص گرداندیم که همان یادآورى سراى آخرت بود)؛ «إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَة ذِکْرَى الدَّارِ⁽⁵⁾».

«مخلِص»: با کسر لام به معناى خالص کننده، مرحله والایى از تقوا و پاکى دل است و از آن بالاتر و والاتر «مخلَص» به فتح لام به معناى خالص شده است. همان کسانى که خداوند عالم آن ها را به خاطر تلاش و کوشش در راه اخلاص خویشتن از هر ناخالصى پاک کرده و به همین دلیل تمام وجودشان تعلّق به خدا دارد و طبیعى است که شیطان از آن ها نصیبى نخواهد داشت و غیر خداوند در دل آن ها جاى ندارد. لذا به غیر از او نمى اندیشند و جز رضاى او را نمى طلبند. مسلّماً چنین صفتى همراه با مقام عصمت است؛ زیرا آنها از قلمرو نفوذ شیطان بیرون رفته اند به گونه اى که شیطان هرگز طمع در منحرف ساختن آنها نمى کند. از نظر صفات درونى و انگیزه ها نیز براى خدا خالص شده اند و به همین دلیل به گردخطا نمى گردند و به سراغ هوا نمى روند. بدیهى است اگر شیطان آنها را از سوگند خود دائر بر گمراه ساختن فرزندان آدم مستثنا مى کند نه به خاطر این است که براى «مخلصین» احترام خاصّى قائل است بلکه به خاطر مسلّم بودن عجز و ناتوانیش از وسوسه آنها است. اگر چه در آیات فوق تصریحى درباره خصوص انبیاء یا امامان معصوم دیده نمى شود ولى اگر «مخلصین» را به هر معنا هم تفسیر کنیم انبیاء و اوصیاى الهی در مفهوم آن وارد خواهند بود چرا که در میان عبادالله (بندگان خاص خدا) کسى از آنها بالاتر نیست.

در داستان حضرت یوسف(علیه السلام)در قرآن مجید، آن تأیید الهى که مانع از ارتکاب گناه و سبب عصمت مى شود و بر محور اخلاص دور مى زند نیز مشخص شده است، خداوند در این باره مى فرماید:

«کَذَلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِینَ؛ ⁽¹⁾

این چنین کردیم تا بدى و فحشا را از او دور سازیم؛ چرا که او از بندگان خالص شده ما بود».

این تعبیر نشان مى دهد که هر کس «مخلص» باشد به هنگامى که در کشاکش هیجان هواى نفس و وسوسه هاى شیطانى قرار مى گیرد با امدادهاى الهى از آن رهایى مى یابد. جمله ی «إنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِینَ» از قبیل قیاس «منصوصُ العِلّه» است و به مفهوم آیه عمومیت مى دهد. هنگامى که یوسف(علیه السلام) توانست در مقابل امواج خروشان و ویرانگر گناه که کشتى وجود او را از هر سو احاطه کرده بود و در شرایط فوق العاده حسّاس و خطرناک

در برابر وسوسه هاى شدید آن زن زیبا در حالى که جوان و مجرّد بود، مقاومت کند مفهوم معصوم بودن انبیاء در پرتو اخلاص روشن مى شود. نتیجه این که پیامبران از مصادیق بارز «مخلصین» می باشند.⁽¹⁾

مُخلَصین در قرآن کریم

«قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ* إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ؛⁽²⁾گفت: پروردگارا! به سبب اینکه مرا گمراه نمودی من هم یقیناً [همه کارهای زشت را] در زمین برای آنان می آرایم [تا ارتکاب زشتی ها برای آنان آسان شود] و مسلماً همه را گمراه می کنم. مگر [آن] بندگانت را که خالص شدگانِ [از هر نوع آلودگی ظاهری و باطنی] اند».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«قال الصّادق إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی کَانَ وَ لَا شَیْءَ فَخَلَقَ خَمْسَه مِنْ نُورِ جَلَالِهِ وَ {جَعَلَ} لِکُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ اسْماً مِنْ أَسْمَائِه... فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَی آدَم(علیه السلام)... عَلَّمَهُ أَسْمَاءَهُمْ ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلائِکَةِ وَ لَمْ یَکُنْ عَلَّمَهُمْ بِأَسْمَائِهِم... وَ أُمِرُوا بِالسُّجُودِ إِذْ کَانَتْ سَجْدَتُهُمْ لآِدَمَ تَفْضِیلًا لَهُ وَ عِبَادَه لِلَّهِ إِذْ کَانَ ذَلِکَ بِحَقٍّ لَهُ وَ أَبَی إِبْلِیسُ الْفَاسِقُ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ فَقَالَ ما مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قَالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ قَالَ فَقَدْ فَضَّلْتُهُ عَلَیْکَ حَیْثُ أَمَرْ {تُ} بِالْفَضْلِ لِلْخَمْسَه الَّذِینَ لَمْ أَجْعَلْ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطَاناً وَ لَا مِنْ شِیعَتِهِمْ {یَتَّبِعُهُمْ} فَذَلِکَ اسْتِثْنَاءُ اللَّعِینِ إِلَّا عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ قَالَ إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ وَ هُمُ الشِّیعَه؛⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) می فرمایند: خداوند تبارک و تعالی بود بی‌آنکه چیز دیگری باشد؛ پس پنج تن(علیهم السلام) را از نور جلال خویش آفرید و برای هر یک نامی از نام‌های خود قرار داد. ... چون خداوند متعال آدم(علیه السلام) را آفرید ... آنگاه نام‌های آنان را به وی آموخت. سپس آن‌ها را به فرشتگان عرضه داشت. (بقره/31)؛ این در حالی است که نام‌های آنان را به فرشتگان نیاموخته بود. هنگامی‌که آدم، فرشتگان را از نام‌های آنان آگاه کرد. (بقره/33)؛ فرشتگان دانستند که آن نام‌ها نزد آدم(علیه السلام)به امانت گزارده شده و او با آگاهی [به آن نام‌ها، بر فرشتگان] برتری یافته است و فرمان یافتند که [بر آدم(علیه السلام)] سجده کنند زیرا سجده‌ی آن‌ها بر آدم(علیه السلام) بزرگداشت او و عبادت خدا بود؛ چون این سجده در حقیقت سجده برای

خدا بود و ابلیس نافرمانبردار از فرمان پروردگارش سرباز زد و خداوند فرمود: در آن هنگام که به تو فرمان دادم چه چیز تو را مانع شد که سجده کنی؟ گفت: «من از او بهترم». (اعراف/12)؛ خدا فرمود: «من آدم(علیه السلام) را در همان زمانی‌که دستور دادم آن پنج نفر(علیهم السلام)را که هیچ‌گونه تسلّطی برای تو نسبت به آن‌ها و شیعیانشان که از آن‌ها پیروی می‌کنند، قرار ندادم بزرگ بدارد، بر تو برتری دادم» و این سخن إِلَّا عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمخْلَصِینَ؛ استثنایی استکه ابلیس ملعون [از کسانی که می‌خواهد گمراه سازد] بیان کرده است و خدا فرمود: بر بندگانم هیچ تسلّطی نخواهی یافت. (حجر/42)؛ که آن بندگان، همان شیعیان هستند».

«قال رّسول الله(صلی الله علیه وآله) یَا جَبْرَئِیلُ فَمَا تَفْسِیرُ الْإِخْلَاصِ قَالَ الْمُخْلِصُ الَّذِی لَا یَسْأَلُ النَّاسَ شَیْئاً حَتَّی یَجِدَ وَ إِذَا وَجَدَ رَضِیَ وَ إِذَا بَقِیَ عِنْدَهُ شَیْءٌ أَعْطَاهُ فِی اللَّهِ فَإِنَّ مَنْ لَمْ یَسْأَلِ الْمَخْلُوقَ فَقَدْ أَقَرَّ لِلَّهِ عَزَّوَجَلَّ بِالْعُبُودِیَّه وَ إِذَا وَجَدَ فَرَضِیَ فَهُوَ عَنِ اللَّهِ رَاضٍ وَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَنْهُ رَاضٍ وَ إِذَا أَعْطَی لِلَّهِ عَزَّوَجَلَّ فَهُوَ عَلَی حَدِّ الثِّقَه بِرَبِّهِ عَزَّوَجَل؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(صلی الله علیه وآله) فرمود: ای‌جبرئیل! تفسیر اخلاص چیست؟ گفت: «انسان مخلص کسی است که از مردم چیزی نخواهد تا آنکه خود بیابد و هر گاه به دست آورد به آن خشنود شود و اگر چیزی در دستش باقی بماند در راه خدا ببخشد. [چنین کسی مخلص است] زیرا کسی که از مردم درخواستی نکند در حقیقت به بندگی خدای عزّوجلّ اقرار نموده است و آنگاه که [خواسته‌ی خویش را] بیابد و خشنود شود در حقیقت از خداوند خشنود گشته و خداوند تبارک و تعالی از او خشنود است و چون در راه خدا ببخشد یعنی اطمینان کامل به پروردگارش دارد».

در قرآن کریم آمده است:

«إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ؛ ⁽²⁾

ما اين كتاب را به حق بر تو نازل كرديم؛ پس خدا را پرستش كن در حالى‌كه دين خود را براى او خالص كرده‌اى».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«قال أمیرالمؤمنین(علیه السلام) إِنَّ مِنَّا دَعْوَه خَالِصَه یُظْهِرُ اللَّهُ بِهَا حُجَّتَهُ الْبَالِغَه وَ یُتِمُّ بِهَا نِعَمَهُ السَّابِغَه وَ یُعْطِی بِهَا الْکَرَامَه الْفَاضِلَه مَنِ اسْتَمْسَکَ بِهَا أَخَذَ بِحِکْمَه مِنْهَا آتَاکُمُ اللَّهُ رَحْمَتَه..فَلَا یَقْبَلُ اللَّهُ یَوْمَئِذٍ إِلَّا دِینَهُ الْحَقَّ أَلا لِلَّهِ الدِّینُ الْخالِصُ فَیَوْمَئِذٍ تَأْوِیلُ هَذِهِ الآیَه؛⁽¹⁾

ص: 79 و86

امیرالمومنین(علیه السلام) می فرمایند: [مهدی(علیه السلام)] آن فراخوان خالص به سوی خدا از ما است که خداوند به واسطه‌ی او حجّت و دلیل قطعی خود را آشکار خواهدکرد و نعمت واسعه‌ی خود را کامل خواهد کرد. لطف و کرامت سرشارش را به او عطا می‌کند. هر کس به او چنگ زند [و از آن تبعیّت کند] حکمت خدا را گرفته که خداوند از سر رحمت خود به او بخشیده. خداوند در آن روز غیر از دین حق را نمی‌پذیرد و دین خالص از آن خداست و در آن روز (روز ظهور امام زمان(علیه السلام)) است که این آیه تأویل خواهد شد».

«صابِراً مُحْتَسِباً حَتَّى أَتَاكَ الْيَقِينُ، أَلَا لَعْنَةُ اللّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ»

تعریف واژه «صبر»

«صبر»: الصَّبْر: خويشتن دارى در سختى و تنگى. شكيبائى و خوددارى نفس بر آنچه كه عقل و شرع حكم مى‌كند و آن را مى‌طلبد يا آنچه را كه عقل و شرع خوددارى نفس از آن را اقتضاء مى‌كند. پس صبر و شكيبائى لفظ عامى است و چه بسا بر حسب اختلاف مورد، اسامى مختلفى داشته باشد:

در قاموس آمده است: خويشتن دارى و حبس نفس است بر چيزی كه شرع و عقل تقاضا می كند يا از چيزی كه شرع و عقل از آن نهى می كند. به حسب اختلاف موارد، نام آن فرق می كند؛ اگر خويشتن دارى در مصيبت باشد آن را صبر گويند و ضد آن جزع است. اگر در جنگ باشد شجاعت نامند و ضد آن جبن است. اگر در پيشآمد باشد آن را سعه صدر گويند.⁽¹⁾

بررسی واژه «مُحْتَسِباً»

«مُحتسب و اِحتَسَبَ» را معمولا به معنای «شماره آوردن» دانستند و در این عبارت هم چنین گفته می شود که صبر کرده و آن را به پای خدا حساب می کند و در برخی جاها نیز احتساب را پاداش جویی معنا کرده اند که این معنا نیز از لوازم به شمار آوردن می باشد. اما نگاهی کنیم به ریشه لغوی این واژه:

«حسب»: حساب به معنى شمردن است. (قاموس) راغب آن را استعمال عدد گفته «وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَ الْحِسابَ...⁽²⁾» تا عدد سال ها و حساب را بدانيد. حسيب و حاسب: حسابگر. «وَ كَفى بِاللَّهِ حَسِيباً⁽³⁾» خدا در حسابگرى كافى است «كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً⁽⁴⁾»، «وَ كَفى بِنا حاسِبِينَ‌⁽⁵⁾» در اوّل حرف باء گذشت كه «كفى» در اين گونه موارد به معنى «اكتف» است يعنى بس كن به ما در حسابگرى و هكذا.⁽⁶⁾

«حسب»: الحِسَاب يعنى بكار بردن عدد كه صورت افعالش «حَسَبْتُ أَحْسِبُ، حِسَاباً و حُسْبَاناً» است. خداى تعالى گويد: «لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَ الْحِسابَ⁽⁷⁾تا شمار سال و حساب [ماه، هفته، اوقات امور زندگی و تنظیم برنامه های معیشت] را بدانید.»، «جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْباناً⁽⁸⁾و خورشید و ماه را وسیله ای برای محاسبه و اندازه گیری زمان مقرّر فرمود». خداى تعالى

گويد: «وَ يُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ⁽¹⁾» گفته‌اند: «حُسْبان» با ضمّه حرف (ح) آتش و عذاب است كه در واقع و حقيقت همان اعمالى است كه حساب مى‌شود و بر حسب آن كيفر و فرجام تعلّق مى‌گيرد.⁽²⁾در تعریف دیگری گفته شده: «حَسَبَ، حَسْباً و حِسَاباً و حِسْبَاناً و حُسْبَاناً و حِسْبَةً و حِسَابَةً»: آن چيز را شمرد، «حِسَابَهُ»: آن چيز را به حساب خود وارد كرد، آن چيز را مورد توجه قرار داد. «لَهُ حِساباً»: براى او اهميت زياد قائل شد. «أَلْفَ حِسابٍ لِكذا»: درباره‌ى آن چيز بسيار احتياط كرد.⁽³⁾ولی به نظر می رسد این تعریف لطیف تر و زیباتر باشد:

«حَسْب» در معنى كفايت كردن بكار مى‌رود مثل: «وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ‌⁽⁴⁾و گفتند: خدا ما را بس است و او نیکو وکیل و [نیکو کارگزاری] است. «وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا⁽⁵⁾و خدا برای محاسبه کافی است». ⁽⁶⁾

«محتسبا»: و به حساب خدا گذاشتی؛ آری! کسی که پشت و پناهش فقط خداوند متعال باشد و همه هستی خود را وقف و در خدمت حضرت احدیت کرده باشد. اگر اموری را ظالمان و فاسقان و ستمگران از انسان غصب کرده باشند و یا مورد ظلم قرار گرفته باشی و تنها یاورت خداوند باشد همه حساب خود را به ذات حضرت احدیت می سپاری تا او حسابرسی و قضاوت کند.

امیرالمومنین(علیه السلام) مأمور به صبر

عكس العمل تند حضرت در برابر عمر بن خطاب: اميرالمؤمنین(علیه السلام) در مرحله اول و زمانی كه آن ها قصد تعرض به همسرش را داشتند از خود واكنش نشان داد و با عمر برخورد كرد. او را بر زمين زد و با مشت به صورت و گردن او كوبيد اما از آن جايی كه مأمور به صبر بود از ادامه مخاصمه منصرف و طبق فرمان رسول خدا(صلی الله علیه وآله) صبر پيشه كرد. در حقيقت با

اين كار می خواست به آن ها بفهماند كه اگر مأمور به شكيبائی نبودم و فرمان خدا غير از اين بود كسی جرأت نمی كرد كه اين فكر را حتی از مخيله اش بگذراند؛ اما آن حضرت مثل هميشه تابع فرمان های الهی بوده است.

سليم بن قيس هلالی كه از ياران مخلص اميرالمومنین(علیه السلام) است در اين باره می نويسد:«وَدَعَا عُمَرُ بِالنَّارِ فَأَضْرَمَهَا فِي الْبَابِ ثُمَّ دَفَعَهُ فَدَخَلَ فَاسْتَقْبَلَتْهُ فَاطِمَةُ(علیها السلام) وَصَاحَتْ يَا أَبَتَاهْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَرَفَعَ عُمَرُ السَّيْفَ وَهُوَ فِي غِمْدِهِ فَوَجَأَ بِهِ جَنْبَهَا فَصَرَخَتْ يَا أَبَتَاهْ فَرَفَعَ السَّوْطَ فَضَرَبَ بِهِ ذِرَاعَهَا فَنَادَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَبِئْسَ مَا خَلَّفَكَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ. فَوَثَبَ عَلِيٌّ (علیه السلام)فَأَخَذَ بِتَلابِيبِهِ ثُمَّ نَتَرَهُ فَصَرَعَهُ وَوَجَأَ أَنْفَهُ وَرَقَبَتَهُ وَهَمَّ بِقَتْلِهِ فَذَكَرَ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) وَمَا أَوْصَاهُ بِهِ فَقَالَ وَالَّذِي كَرَّمَ مُحَمَّداً بِالنُّبُوَّةِ يَا ابْنَ صُهَاكَ لَوْ لا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ وَعَهْدٌ عَهِدَهُ إِلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) لَعَلِمْتَ أَنَّكَ لا تَدْخُلُ بَيْتِي؛ ⁽¹⁾

عمر آتش طلبيد و آن را بر در خانه شعله ور ساخت و سپس در را فشار داد و باز كرد و داخل شد! حضرت زهرا(علیها السلام)به طرف عمر آمد و فرياد زد: يا ابتاه، يا رسول اللَّه! عمر شمشير را در حالی كه در غلافش بود بلند كرد و بر پهلوی فاطمه زد. آن حضرت ناله كرد: يا ابتاه! عمر تازيانه را بلند كرد و بر بازوی حضرت زد. آن حضرت صدا زد: يا رسول اللَّه! ابوبكر و عمر با بازماندگانت چه بد رفتار می كنند»! علی(علیه السلام) ناگهان از جا برخاست و گريبان عمر را گرفت و او را به شدت كشيد و بر زمين زد و بر بينی و گردنش كوبيد و خواست او را بكشد؛ ولی به ياد سخن پيامبر(صلی الله علیه وآله) و وصيتی كه به او كرده بود افتاد. فرمود: ای پسر صُهاك! قسم به آن كه محمّد را به پيامبری مبعوث نمود، اگر مقدرّات الهی و عهدی كه پيامبر با من بسته است نبود می دانستی كه تو نمی توانی به خانه من داخل شوی».

همچنين آلوسی مفسر مشهور اهل تسنن به نقل از منابع شيعه اين روايت را نقل كرده است:

«أنه لما يجب علي غضب عمر وأضرم النار بباب علي وأحرقه ودخل فاستقبلته فاطمة وصاحت يا أبتاه ويا رسول الله فرفع عمر السيف وهو في غمده فوجأ به جنبها المبارك ورفع السوط فضرب به ضرعها فصاحت يا أبتاه فأخذ علي بتلابيب عمر وهزه ووجأ أنفه ورقبته؛ ⁽²⁾

عمر عصبانی شد و درب خانه علی را به آتش كشيد و داخل خانه شد. فاطمه(علیها السلام) به طرف عمر آمد و فرياد زد: «يا ابتاه، يا رسول الله»! عمر شمشيرش را كه درغلاف بود بلند كرد و به پهلوی فاطمه زد. تازيانه را بلند كرد و بر بازوی فاطمه زد. فرياد زد: « يا ابتاه » (با مشاهده اين ماجرا) علی(علیه السلام) ناگهان از جا برخاست و گريبان عمر را گرفت و او را به شدت كشيد و بر زمين زد و بر بينی و گردنش كوبيد».

تسليم وصيت پيامبر اكرم(صلی الله علیه وآله)

اميرالمومنین(علیه السلام)در تمام دوران زندگی اش مطيع محض فرمان های الهی بوده و آن چه او را به واكنش وامی داشت فقط و فقط اوامر الهی بود و هرگز به خاطر تعصب، غضب و منافع شخصی از خود واكنش نشان نمی داد. آن حضرت از جانب خدا و رسولش مأمور به صبر و شكيبائی در برابر اين مصيبت های عظيم بوده است و طبق همين فرمان بود كه دست به شمشير نبرد. مرحوم سيد رضی الدين موسوی در كتاب شريف «خصائص الأئمه(علیهم السلام)» می نويسد:

«أَبُو الْحَسَنِ فَقُلْتُ لِأَبِي فَمَا كَانَ بَعْدَ إِفَاقَتِهِ قَالَ دَخَلَ عَلَيْهِ النِّسَاءُ يَبْكِينَ وَارْتَفَعَتِ الْأَصْوَاتُ وَضَجَّ النَّاسُ بِالْبَابِ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ فَبَيْنَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ نُودِيَ أَيْنَ عَلِيٌّ فَأَقْبَلَ حَتَّي دَخَلَ عَلَيْهِ قَالَ عَلِيٌّ (عليه السلام) فَانْكَبَبْتُ عَلَيْهِ فَقَالَ يَا أَخِي... أَنَّ الْقَوْمَ سَيَشْغَلُهُمْ عَنِّي مَا يَشْغَلُهُمْ فَإِنَّمَا مَثَلُكَ فِي الْأُمَّةِ مَثَلُ الْكَعْبَةِ نَصَبَهَا اللَّهُ لِلنَّاسِ عَلَماً وَإِنَّمَا تُؤْتَي مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ وَنَأْيٍ سَحِيقٍ وَلَا تَأْتِي وَإِنَّمَا أَنْتَ عَلَمُ الْهُدَي وَنُورُ الدِّينِ وَهُوَ نُورُ اللَّهِ يَا أَخِي وَالَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ لَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْهِمْ بِالْوَعِيدِ بَعْدَ أَنْ أَخْبَرْتُهُمْ رَجُلًا رَجُلًا مَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ حَقِّكَ وَأَلْزَمَهُمْ مِنْ طَاعَتِكَ وَكُلٌّ أَجَابَ وَسَلَّمَ إِلَيْكَ الْأَمْرَ وَإِنِّي لَأَعْلَمُ خِلَافَ قَوْلِهِمْ فَإِذَا قُبِضْتُ وَفَرَغْتَ مِنْ جَمِيعِ مَا أُوصِيكَ بِهِ وَغَيَّبْتَنِي فِي قَبْرِي فَالْزَمْ بَيْتَكَ وَاجْمَعِ الْقُرْآنَ عَلَي تَأْلِيفِهِ وَالْفَرَائِضَ وَالْأَحْكَامَ عَلَي تَنْزِيلِهِ ثُمَّ امْضِ [ذَلِكَ ] عَلَي غير لائمة [عَزَائِمِهِ وَ] عَلَي مَا أَمَرْتُكَ بِهِ وَعَلَيْكَ بِالصَّبْرِ عَلَي مَا يَنْزِلُ بِكَ وَبِهَا [يعني بفاطمة] حَتَّي تَقْدَمُوا عَلَيَّ ؛⁽¹⁾

امام كاظم(علیه السلام)می فرمايد: از پدرم امام صادق(علیه السلام) پرسيدم: پس از به هوش آمدن رسول خدا(صلی الله علیه وآله) چه اتفاق افتاد؟ فرمود: زن ها داخل شدند و صدا به گريه بلند كردند. مهاجرين و انصار جمع شده و اظهار غم و اندوه می كردند.علی(علیه السلام) فرمود: ناگهان مرا صدا زدند. وارد شدم و خودم را روی بدن پيغمبر(صلی الله علیه وآله) انداختم، فرمود: برادرم! اين مردم مرا رها خواهند كرد و به دنيای خودشان مشغول خواهند شد ولی تو را از رسيدگی به من باز ندارد؛ مَثَل تو در بين اين امت مَثَل كعبه است كه خدا آن را نشانه قرار داده است تا از راه های دور نزد آن بيايند... پس چون از دنيا رفتم و از آنچه به تو وصيت كردم فارغ شدی و بدنم را در قبر گذاشتی در خانه ات بنشين و قرآن را آنگونه كه دستور داده ام بر اساس واجبات و احكام و ترتيب نزول جمع آوری كن. تو را به بردباری در برابر آنچه كه از اين گروه به تو و فاطمه زهرا(علیها السلام) خواهد رسيد سفارش می كنم، صبر كن تا بر من وارد شوی».

در روايت ديگری سليم بن قيس هلالی نقل می كند:

«ثُمَّ نَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) إِلَي فَاطِمَةَ(علیها السلام) وَإِلَي بَعْلِهَا وَإِلَي ابْنَيْهَا فَقَالَ يَا سَلْمَانُ أُشْهِدُ اللَّهَ أَنِّي حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَهُمْ وَسِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَهُمْ أَمَا إِنَّهُمْ مَعِي فِي الْجَنَّةِ ثُمَّ أَقْبَلَ النَّبِيُّ (صلی الله علیه وآله)عَلَي عَلِيٍّ(علیه السلام) فَقَالَ يَا عَلِيُّ إِنَّكَ سَتَلْقَي [بَعْدِي ] مِنْ قُرَيْشٍ شِدَّةً مِنْ تَظَاهُرِهِمْ عَلَيْكَ وَظُلْمِهِمْ لَكَ فَإِنْ وَجَدْتَ أَعْوَاناً [عَلَيْهِمْ ] فَجَاهِدْهُمْ وَقَاتِلْ مَنْ خَالَفَكَ بِمَنْ وَافَقَكَ فَإِنْ لَمْ تَجِدْ أَعْوَاناً فَاصْبِرْ وَكُفَّ يَدَكَ وَلا تُلْقِ بِيَدِكَ إِلَي التَّهْلُكَةِ فَإِنَّكَ [مِنِّي ] بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي وَلَكَ بِهَارُونَ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ إِنَّهُ قَالَ لِأَخِيهِ مُوسَي إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَ كادُوا يَقْتُلُونَنِي؛ ⁽¹⁾

پيامبر(صلی الله علیه وآله) به فاطمه(علیها السلام) و همسر او و دو پسرش(علیهم السلام) نگاهی كرد و فرمود: ای سلمان! خدا را شاهد می گيرم افرادی كه با اينان بجنگند با من جنگيده اند؛ افرادی كه با اينان روی صلح داشته باشند با من صلح كرده اند. بدانيد كه اينان در بهشت همراه منند. سپس پيامبر(صلی الله علیه وآله) نگاهی به علی(علیه السلام) كرد و فرمود: ای علی! تو به زودی پس از من از قريش و متحد شدنشان عليه خودت و ستمشان سختی خواهی كشيد. اگر يارانی يافتی با آنان جهاد كن و به وسيله موافقينت با آنان بجنگ و اگر كمک كار و ياوری نيافتی صبر كن و دست نگهدار و با دست خويش خود را به نابودی مينداز. تو نسبت به من همانند هارون نسبت به موسی هستی. هارون برای تو اسوه خوبی است، به برادرش موسی گفت: إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَ كادُوا يَقْتُلُونَنِي؛ اين قوم مرا ضعيف شمردند و نزديک بود مرا بكشند».

همچنين در ادامه روايت پيشين كه از سليم نقل شد، اميرمؤمنان(علیه السلام) خطاب به عمر فرمود:

«يَا ابْنَ صُهَاكَ لَوْ لا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ وَعَهْدٌ عَهِدَهُ إِلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) لَعَلِمْتَ أَنَّكَ لا تَدْخُلُ بَيْتِي؛ ⁽¹⁾

ای پسر صحّاك! اگر مقدرات خداوندی و پيمان و سفارش رسول خدا(صلی الله علیه وآله) نبود هر آينه می فهميدی كه تو قدرت ورود به خانه مرا نداری».

روايات بسیار زیادی در این موضوع آمده است که به همين چند روايت بسنده می كنيم.

به راستی چه كسی جز امیرالمومنین(علیه السلام) می تواند از چنين امتحان سختی بيرون بيايد؟! زمانی ارزش اين كار مشخص می شود كه بدانيم امیرالمومنین علی(علیه السلام) همان كسی است كه در ميدان نبرد همچون شير ژيان بر دشمن حمله می كرد و پهلوانان و يلان كفر را يكی پس از ديگری از سر راه بر می داشت. روزی پشت پهلوانی همچون عمر بن عبدود را به خاک می مالد و روزی ديگر فرق سر مرهب يهودی را همراه با كلاه خودش می شكافد. آن روز فرمان خداوند اين بود كه دشمنان از ترس ذوالفقارش خواب آسوده نداشته باشند؛ ولی روز ديگر فرمان اين است كه همان ذوالفقار در نيام باشد تا اساس اسلام حفظ شود و دشمنان اسلام از نابود كردن آن مأيوس شوند.

امير المؤمنين(علیه السلام) بهترين تصميم را گرفت

امر دائر بود بين اين كه اميرمؤمنان(علیه السلام)اساس اسلام را حفظ نمايد و از حق خود بگذرد يا اين كه بر آن عده اندک حمله نموده و آن ها را از دم تيغ بگذراند و در عوض، دشمنان اسلام و منافقين با استفاده از اين فرصت، اساس اسلام را به خطر بيندازند اميرمؤمنان(علیه السلام)راه دوم را برگزيد و با اين فداكاری دين اسلام را برای هميشه حفظ و دشمنان اسلام را نا اميد كرد و به طور قطع اين تصميم عاقلانه تر بوده است.

در خطبه سوم نهج البلاغه می فرمايد:

«وَطَفِقْتُ أَرْتَئِي بَيْنَ أَنْ أَصُولَ بِيَدٍ جَذَّاءَ أَوْ أَصْبِرَ عَلَي طَخْيَةٍ عَمْيَاءَ. يَهْرَمُ فِيهَا الْكَبِيرُ وَيَشِيبُ فِيهَا الصَّغِيرُ وَيَكْدَحُ فِيهَا مُؤْمِنٌ حَتَّي يَلْقَي رَبَّهُ. فَرَأَيْتُ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَي هَاتَا أَحْجَي. فَصَبَرْتُ وَفِي الْعَيْنِ قَذًي وَفِي الْحَلْقِ شَجًا. أَرَي تُرَاثِي نَهْباً؛

در اين انديشه فرو رفته بودم كه با دست تنها (با بی ياوری) به پا خيزم (و حق خود و مردم را بگيرم) و يا در اين محيط پر خفقان و تاريكی كه پديد آورده اند صبر كنم؛ محيطی كه پيران را فرسوده، جوانان را پير و مردان با ايمان را تا واپسين دم زندگی به رنج وا می دارد. (عاقبت) ديدم بردباری و صبر به عقل و خرد نزديک تر است؛ لذا شكيبائی ورزيدم؛ ولی به كسی می ماندم كه خاشاک چشمش را پر كرده و استخوان راه گلويش را گرفته. با چشم خود می ديدم ميراثم را به غارت می برند».

و در خطبه پنجم نهج البلاغه، هنگامی كه شخصی همانند ابوسفيان به قصد گرفتن ماهی از آب گل آلود و استفاده از موقعيت به دست آمده نزد آن حضرت آمد و پیشنهاد بيعت و جنگ با ابوبكر را داد؛ امام(علیه السلام)خطبه خواند و فرمود:

«أَيُّهَا النَّاسُ شُقُّوا أَمْوَاجَ الْفِتَنِ بِسُفُنِ النَّجَاةِ... أَفْلَحَ مَنْ نَهَضَ بِجَنَاحٍ أَوِ اسْتَسْلَمَ فَأَرَاحَ... فَإِنْ أَقُلْ يَقُولُوا حَرَصَ عَلَي الْمُلْكِ وَإِنْ أَسْكُتْ يَقُولُوا جَزِعَ مِنَ الْمَوْتِ هَيْهَاتَ بَعْدَ اللَّتَيَّا وَالَّتِي وَاللَّهِ لابْنُ أَبِي طَالِبٍ آنَسُ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْيِ أُمِّهِ. بَلِ انْدَمَجْتُ عَلَي مَكْنُونِ عِلْمٍ لَوْ بُحْتُ بِهِ لاضْطَرَبْتُمْ اضْطِرَابَ الْأَرْشِيَةِ فِي الطَّوِيِّ الْبَعِيدَةِ؛

ای مردم امواج كوه پيكر فتنه ها را با كشتی های نجات در هم بشكنيد... (دو كس راه صحيح را پيمودند) آن كس كه با داشتن يار و ياور و نيروی كافی به پا خاست و پيروز شد، و آن كس كه با نداشتن نيروی كافی كناره گيری كرد و مردم را راحت ساخت. اگر سخن گويم (و حقم را مطالبه كنم) گويند: بر رياست و حكومت حريص است و اگر دم فرو بندم (و ساكت نشينم) خواهند گفت از مرگ می ترسد. (اما) هيهات پس از آن همه جنگ ها و حوادث (اين گفته بس ناروا است). به خدا سوگند علاقه فرزند ابوطالب به مرگ از علاقه طفل شيرخوار به پستان مادر بيشتر است؛ اما من از علوم و حوادثی آگاهم كه اگر بگويم همانند طناب ها در چاه های عميق به لرزه در آیيد».

امیرالمومنین(علیه السلام)در خطبه 217نهج البلاغه می فرمایند:

«وَ قَالُوا أَلاَ إِنَّ فِي اَلْحَقِّ أَنْ تَأْخُذَهُ وَ فِي اَلْحَقِّ أَنْ تُمْنَعَهُ فَاصْبِرْ مَغْمُوماً أَوْ مُتْ مُتَأَسِّفاً فَنَظَرْتُ فَإِذَا لَيْسَ لِي رَافِدٌ وَ لاَ ذَابٌّ وَ لاَ مُسَاعِدٌ إِلاَّ أَهْلَ بَيْتِي فَضَنَنْتُ بِهِمْ عَنِ اَلْمَنِيَّةِ فَأَغْضَيْتُ عَلَى اَلْقَذَى وَ جَرِعْتُ رِيقِي عَلَى اَلشَّجَا وَ صَبَرْتُ مِنْ كَظْمِ اَلْغَيْظِ عَلَى أَمَرَّ مِنَ اَلْعَلْقَمِ وَ آلَمَ لِلْقَلْبِ مِنْ وَخْزِ اَلشِّفَارِ؛و

گفتند: آگاه باش، حق آن است كه آن را بگيرى و حق آن است كه از آن ممنوع شوى. پس بر غصّه و اندوه صبر كن يا با تأسّف بمير! در آن هنگام ديدم مرا جز اهل بيتم يار و مدافع و هميارى نيست كه روا نداشتم آنان را به ورطۀ مرگ اندازم. پس چشم خاشاک رفته

را فرو پوشيدم و با استخوان مانده در گلو آب دهن فرو دادم و براى فرو بردن خشم بر چيزى صبر كردم كه از حنظل تلخ‌تر و دردش براى قلب از بريدن كاردهاى بزرگ سخت‌تر بود».

همچنین در خطبه3 معروف به «شقشقیه» فرمودند:

«وَ طَفِقْتُ أَرْتَئِي بَيْنَ أَنْ أَصُولَ بِيَدٍ جَذَّاءَ أَوْ أَصْبِرَ عَلَى طَخْيَةٍ عَمْيَاءَ يَهْرَمُ فِيهَا اَلْكَبِيرُ وَ يَشِيبُ فِيهَا اَلصَّغِيرُ وَ يَكْدَحُ فِيهَا مُؤْمِنٌ حَتَّى يَلْقَى رَبَّهُ ترجيح الصبر فَرَأَيْتُ أَنَّ اَلصَّبْرَ عَلَى هَاتَا أَحْجَى فَصَبَرْتُ وَ فِي اَلْعَيْنِ قَذًى وَ فِي اَلْحَلْقِ شَجًا أَرَى تُرَاثِي نَهْباً؛

و در اين انديشه بودم كه آيا با دست تنها براى گرفتن حق خود به پاخيزم؟ يا در اين محيط خفقان‌زا و تاريكى كه به وجود آوردند صبر پيشه سازم؟ فضايى كه پيران در آن فرسوده و كم سالان پير و مؤمن تا ديدار حق دچار مشقت مى‌شود! پس از ارزيابى درست، صبر و بردبارى را خردمندانه‌تر ديدم. پس صبر كردم در حالى كه گويا خار در چشم و استخوان در گلوى من مانده بود و با ديدگان خود مى‌نگريستم كه ميراث مرا به غارت مى‌برند!»

درد دل امیرالمومنین(علیه السلام) با پيامبر(صلی الله علیه وآله) به هنگام دفن حضرت فاطمه(علیها السلام)

«اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اَللَّهِ عَنِّي وَ عَنِ اِبْنَتِكَ اَلنَّازِلَةِ فِي جِوَارِكَ وَ اَلسَّرِيعَةِ اَللَّحَاقِ بِكَ قَلَّ يَا رَسُولَ اَللَّهِ عَنْ صَفِيَّتِكَ صَبْرِي وَ رَقَّ عَنْهَا تَجَلُّدِي إِلاَّ أَنَّ فِي اَلتَّأَسِّي لِي بِعَظِيمِ فُرْقَتِكَ وَ فَادِحِ مُصِيبَتِكَ مَوْضِعَ تَعَزٍّ؛ ⁽¹⁾

سلام بر تو اى رسول خدا(صلی الله علیه وآله)! سلامى از طرف من و دخترت كه هم اكنون در جوارت فرود آمده و شتابان به شما رسيده است. اى پيامبر خدا! صبر و بردبارى من با از دست دادن فاطمه(علیها السلام) كم شده و توان خويشتن دارى ندارم امّا براى من كه سختى جدايى تو را ديده و سنگينى مصيبت تو را كشيدم، شكيبايى ممكن است».

در فرمایشی امیرالمومنین(علیه السلام) می فرمایند:

«وَ سُئِلَ عليه‌السلام عَنِ اَلْإِيمَانِ فَقَالَ اَلْإِيمَانُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَى اَلصَّبْرِ وَ اَلْيَقِينِ وَ اَلْعَدْلِ وَ اَلْجِهَادِ وَ اَلصَّبْرُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى اَلشَّوْقِ وَ اَلشَّفَقِ وَ اَلزُّهْدِ وَ اَلتَّرَقُّبِ؛ ⁽²⁾

ايمان بر چهار پايه استوار است: صبر، يقين، عدل و جهاد. صبر نيز بر چهار پايه قرار دارد: شوق، هراس، زهد و انتظار».

«وَ قَالَ(علیه السلام) مَنْ لَمْ يُنْجِهِ اَلصَّبْرُ أَهْلَكَهُ اَلْجَزَعُ؛ ⁽¹⁾

و آن حضرت فرمود: هر كه را صبر نجات ندهد بى‌تابى هلاک كند».

در شرح این فرمایش آمده است:

«امام(علیه السلام) در اين گفتار حكيمانه به اثر زيانبار ترک صبر و پيشه نمودن جزع اشاره كرده مى‌فرمايد: «كسى كه صبر و شكيبايى او را نجات ندهد بى‌تابى او را از پاى در مى‌آورد»؛ (مَنْ لَمْ يُنْجِهِ الصَّبْرُ أَهْلَكَهُ الْجَزَعُ) . به يقين در طول زندگى انسان، مصائب و مشكلات فراوانى است كه هيچ كس از آن بر كنار نمى‌ماند. عكس العملى كه انسان مى‌تواند در مقابل اين حوادث دردناک و غم‌انگيز نشان بدهد يكى از دو چيز است: نخست صبر و تحمل و شكرگزارى به درگاه خدا و دقت در يافتن راه نجات از آن مشكل يا مصيبت و حداقل كاستن از آثار زيانبار آن است. ديگر جزع و بى‌تابى است كه هم اعصاب انسان را در هم مى‌كوبد و او را گرفتار بيمارى‌هاى مختلف كرده و گاه به مرگ مى‌كشاند و هم سبب ناشكرى به درگاه خداوند و وزر و وبال براى سراى ديگر مى‌شود. انسان عاقل راه نخست را بر مى‌گزيند كه هم اجر صابران را دارد و هم فوايد و بركات صبر را. بنابراين مفهوم اين كلام حكيمانه بسيار روشن و شفاف است و اين كه بعضى تصور كرده‌اند در مفهوم آن پيچیدگى است كاملاً اشتباه است. در ضمن از آنچه گفته شد معلوم شد كه هلاكت در اين جمله هلاک دنيوى و اخروى، هر دو را شامل مى‌شود همان‌طور كه (نجات) در پرتو صبر نيز نجات دنيوى و اخروى را در بر مى‌گيرد. هرچند گاهى در بعضى از روايات تنها به هلاكت اخروى اشاره شده؛ مانند حديثى از امام صادق(علیه السلام) كه مى‌فرمايد: «اتَّقُوا اللّٰه وَ اصْبِرُوا فَإِنَّهُ مَنْ لَمْ يَصْبِرْ أهْلَكَهُ الْجَزَعُ وَ إنَّما هَلاكُهُ فِى الْجَزَعِ أَنَّهُ إذا جَزِعَ لَمْ يُؤجَرْ ؛ تقواى الهى پيشه كنيد و در برابر مشكلات و مصائب صبر و شكيبايى داشته باشيد زيرا كسى كه صبر نكندجزع او را هلاک خواهد كرد و هلاكت او در جزع اين است كه وقتى بى‌تابى كند اجر و پاداشى به او داده نخواهد شد».⁽²⁾

«گاهى مصيبت بزرگ، باعث بى‌تابى كشنده است و در چنين حالتى براى انسان به جاى بى‌تابى، پايدارى و شكيبايى لازم است تا از هلاكت نجات يابد و تقدير عبارت چنين است: هر كس بر مصيبت صبر نكند تا نجات يابد پس بى‌تابى مى‌كند و هلاک مى‌شود و احتمال دارد كه مقصود امام(علیه السلام)هلاكت اخروى باشد: يعنى كسى را كه فضيلت صبر نجات ندهد، صفت ناپسند بى‌تابى از پا در آورد و اين عبارت براى بر حذر داشتن از بى‌تابى و واداشتن

بر صبر و پايدارى است. امام(علیه السلام)فرمود: «وَا عَجَبَا أَنْ تَكُونَ اَلْخِلاَفَةُ بِالصَّحَابَةِ وَ لاَ تَكُونَ بِالصَّحَابَةِ وَ اَلْقَرَابَةِ؛ شگفتا! آيا خلافت به صحابى بودن و خويشاوندى (با پيامبر(صلی الله علیه وآله)) بستگى دارد».⁽¹⁾

«وَ عَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَّ اَلصَّبْرَ مِنَ اَلْإِيمَانِ كَالرَّأْسِ مِنَ اَلْجَسَدِ وَ لاَ خَيْرَ فِي جَسَدٍ لاَ رَأْسَ مَعَهُ وَ لاَ فِي إِيمَانٍ لاَ صَبْرَ مَعَهُ؛ ⁽²⁾

و بر شما باد به شكيبايى، چه اين كه شكيبايى نسبت به ايمان به منزلۀ سر نسبت به بدن است؛ در بدنى كه سر نيست و در ايمانى كه شكيبايى نباشد خيرى نيست».

در شرح این فرمایش آمده است:

«حضرت می‌فرماید: «بر شما باد كه صبر و استقامت را پيشه كنيد زيرا صبر و استقامت در برابر ايمان همچون سر است در برابر تن. تن بى سر فايده‌اى ندارد همچنين ايمان بدون صبر و استقامت»؛ (وَ عَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ، فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِيمَانِ كَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ، وَ لَا خَيْرَ فِي جَسَدٍ لَا رَأْسَ مَعَهُ، وَ لَا فِي إِيمَانٍ لَا صَبْرَ مَعَهُ). مى‌دانيم مهم‌ترين حواس انسان در سر اوست: بينايى، شنوايى، چشايى و بويايى و مهم‌ترين ابزار ارتباط انسان با ديگران كه زبان است در سر قرار دارد. دروازۀ ورود غذا به بدن يعنى دهان نيز جزء اين پيكر است. از همه مهم‌تر، فرماندۀ تمام اعضا كه مغز است در وسط جمجمه قرار دارد كه اگر كمترين آسيبى به آن برسد بخشى از فعاليت‌هاى بدن تعطيل مى‌شود. در سكتۀ مغزى كه گاه نيمى از بدن انسان فلج مى‌گردد، عامل اصلى خونريزى بعضى از رگ‌هاى مغز است كه آن بخش را از كار انداخته است. امروز در بسيارى از شهرهاى صنعتى اتاق كنترلى وجود دارد كه از آنجابه تمام بخش‌ها فرمان لازم داده مى‌شود و يا دستور توقف مى‌دهند. مغز انسان در واقع اتاق كنترل تمام بدن است. همۀ اين ها در سر قرار دارد؛ اگر سر از بدن جدا شود انسان دست و پاى مذبوحانه‌اى مى‌زند و پس از چند دقيقه تمام دستگاه‌ها تعطيل مى‌شود. صبر و استقامت نسبت به ايمان نيز چنين است. اگر از ايمان جدا شود دوام و بقايى براى ايمان نخواهد بود زيرا نه در برابر گناه تاب تحمل ترک دارد نه در برابر مشكلات اطاعت، توانى در خود مى‌بيند و نه در مصائب صبر مى‌كند. به همين دليل هنگامى كه فرشتگان رحمت به استقبال بهشتيان مى‌آيند به آنها مى‌گويند: «اين همه نعمت در برابر صبر و استقامتى است كه به خرج داديد»: «وَ اَلْمَلاٰئِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بٰابٍ * سَلاٰمٌ عَلَيْكُمْ بِمٰا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى اَلدّٰارِ»؛ مؤمنان وارد باغ‌هاى جاويدان بهشتى مى‌شوند و همچنين پدران، همسران و فرزندان صالح آن ها و فرشتگان از هر درى بر آنان وارد مى‌شوند و به آنها مى‌گويند: سلام

بر شما (اين ها همه) به دليل صبر و استقامتتان است چه نيكو است سرانجام آن سراى جاويدان».⁽¹⁾

«هيچ فضيلتى بدون صبر ممكن نيست و كمترين مرحلۀ آن استقامت در راه فراهم آوردن فضيلت ها و بعد پايدار داشتن آنها و همچنين از دست ندادن آنهاست، از اين روست كه صبر را نسبت به ايمان تشبيه به سر نسبت به تن نموده است به دليل آن كه ايمان بدون صبر ممكن نيست. آن گاه تشبيه و مناسبت بين آن دو را با اين بيان مورد تأكيد قرار داده است كه در آن بدنى كه سر نداشته باشد خيرى نيست و عبارت «فانّ الصبر» مقدمۀ صغرا براى قياس مضمرى است كه بدان وسيله وادار به صبر كرده است و كبراى قياس چنين است و هر آنچه كه اين طور باشد به دست آوردن و فراهم كردنش واجب است. امام(علیه السلام) به كسى كه در ستايش آن بزرگوار افراط مى‌كرد در حالى كه به بى‌اعتقادى نسبت به آن حضرت متهم بود فرمود: «أَنَا دُونَ مَا تَقُولُ وَ فَوْقَ مَا فِي نَفْسِكَ؛ من كمتر از آنم كه مى‌گويى و برتر از آنم كه در باطن مى‌پندارى».⁽²⁾

امیرالمومنین(علیه السلام) به مالک اشتر سفارش می کند:

«وَ أَلْزِمِ اَلْحَقَّ مَنْ لَزِمَهُ مِنَ اَلْقَرِيبِ وَ اَلْبَعِيدِ وَ كُنْ فِي ذَلِكَ صَابِراً مُحْتَسِباً وَاقِعاً ذَلِكَ مِنْ قَرَابَتِكَ وَ خَاصَّتِكَ حَيْثُ وَقَعَ وَ اِبْتَغِ عَاقِبَتَهُ بِمَا يَثْقُلُ عَلَيْكَ مِنْهُ فَإِنَّ مَغَبَّةَ ذَلِكَ مَحْمُودَةٌ؛ ⁽³⁾حق را به صاحب حق، هر كس كه باشد نزديک يا دور بپرداز و در اين كار شكيبا باش و اين شكيبايى را به حساب خدا بگذار، گر چه اجراى حق مشكلاتى براى نزديكانت فراهم آورد، تحمّل سنگينى آن را به ياد قيامت بر خود هموار ساز».

در زیارت اربعین سیدالشهدا(علیه السلام) آمده است:

«فَجاهَدَهُم فيكَ صابِراً مُحتَسِباً؛ ⁽⁴⁾

و او نیز به خاطر تو شکیبانه و براى جلب رضاى تو با آنان جهاد کرد».

در زیارت اول امیرالمومنین(علیه السلام) آمده است:

«وَ جَاهَدَ النَّاكِثِينَ عَنْ سَبِيلِكَ وَ الْقَاسِطِينَ وَ الْمَارِقِينَ عَنْ أَمْرِكَ صَابِراً مُحْتَسِباً مُقْبِلاً غَيْرَ مُدْبِرٍ لاَ تَأْخُذُهُ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لاَئِمٍ؛

و با عهد شكنان دين تو و عدول كنندگان و سركشان از فرمان تو جهاد كرد و با كمال صبر و تحمل، هميشه رو بسوى تو داشت و هرگز از خدا رو نگردانيد و در راه خدا ملامت بدگويان او را از فرمانت باز نداشت».

در زیارت پنجم امیرالمومنین(علیه السلام) شیخ کلینی از حضرت هادی(علیه السلام)روایت کرده: نزد قبر امیرمؤمنان(علیه السلام) بگو:

«السَّلامُ عَلَيْكَ يَا وَلِيَّ اللّٰهِ، أَنْتَ أَوَّلُ مَظْلُومٍ، وَأَوَّلُ مَنْ غُصِبَ حَقُّهُ، صَبَرْتَ وَاحْتَسَبْتَ حَتَّىٰ أَتَاكَ الْيَقِينُ؛

سلام بر تو ای ولی خدا، تو نخستین ستمدیده‌ای و نخستین کسی که حقّش غصب شد، صبر کردی و به حساب خدا گذاشتی تا مرگت رسید».

در زیارت امیرالمومنین(علیه السلام) در شب و روز مبعث آمده است:

«وَ جُدْتَ بِنَفْسِكَ صَابِراً مُحْتَسِباً مُجَاهِداً عَنْ دِينِ اللَّهِ مُوَقِّياً لِرَسُولِ اللَّهِ طَالِباً...؛

و با جان عزيز خود با صبر و رنج و مجاهدت در دفاع از دين حق و حفظ رسول خدا(صلی الله علیه وآله) فداكارى كردى».

«حَتَّى أَتَاكَ الْيَقِينُ»

چه کردند با امیرالمومنین(علیه السلام) که وقتی در محراب مسجد کوفه به دست فرزند زن یهودی ابن مجلم مرادی (لعنةالله علیه) ضربت خورد فرمود: «فُزْتُ وَ رَبِّ الْکَعْبَه؛ به خداوند کعبه قسم که رستگار شدم». دیگر امیرالمومنین(علیه السلام) از دست مردم دم دمیمزاج و نامرد کوفه خسته شده بود. مردمی که حضرت بر فراز منبر کوفه گریه کردند و فرمودند: خداوندا! علی از این مردم خسته شده است و مردم از علی. پس مرا از این مردم بگیر. سحرگاه19ماه رمضان فاجعه عظیمی رقم خورد که عالم هستی را داغدار کرد. هنگام ضربت خوردن مولا، جبرئیل، زمان فرود به زمین ناله زده و فرمود:

«تَهَدَّمَتْ وَ اللَّهِ أَرْکَانُ الْهُدَى وَ انْطَمَسَتْ وَ اللَّهِ نُجُومُ السَّمَاءِ وَ أَعْلَامُ التُّقَى وَ انْفَصَمَتْ وَ اللَّهِ الْعُرْوَةُ الْوُثْقَى قُتِلَ ابْنُ عَمِّ مُحَمَّدٍ الْمُصْطَفَى قُتِلَ الْوَصِیُّ الْمُجْتَبَى قُتِلَ عَلِیٌّ الْمُرْتَضَى قُتِلَ وَ اللَّهِ سَیِّدُ الْأَوْصِیَاءِ قَتَلَهُ أَشْقَى الْأَشْقِیَاء؛

سوگند به خدا که ارکان هدایت در هم شکست و ستاره های دانش نبوت تاریک و نشانه های پرهیزکاری بر طرف گردید و عروه الوثقی الهی گسیخته شد. پسر عموی رسول خدا شهید

شد، سید الاوصیا و علی مرتضی به شهادت رسید. وی را شقی ترین اشقیاء به شهادت رسانید».

حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) مظهر عدالت به خاطر مبارزه در راه عدل و داد و انصاف و حكم الهی در محراب عبادت در خون خود غلتید و محاسن مباركش به خون سرش رنگین شد. چنین آمده است: «فلمّا احسّ الامام بالضّرب لم یتأوّه؛ وقتی ضربت شمشیر بر فرق مبارک امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرود آمد هیچ آه و ناله‌ای از آن حضرت سر نزد. «و صبر و احتسب؛ حضرت صبر كردند. «و وقع علی وجهه؛ امیرالمومنین(علیه السلام) با صورت روی زمین افتادند. «قائلا بسم‌اللَّه و باللَّه و علی ملّة رسول اللَّه؛ درست مثل حضرت اباعبداللَّه الحسین(علیه السلام) كه وقتی در گودال قتلگاه روی زمین افتاد، فرمود: «بسم‌اللَّه و باللَّه و فی سبیل اللَّه و علی ملّة رسول اللَّه».

آری! حضرت صبر نمود و حسابش را به خداوند متعال واگذاری کرد تا 21 ماه رمضان مرگ به سویش آمد.

«میسر نگردد به کس این سعادت *** به کعبه ولادت به مسجد شهادت»

تعریف واژه «لعن»

«لَعْن»، طرد نمودن و دور ساختن از روى خشم است كه در آخرت كسانى كه مشمول اين واژه هستند به عقوبت می رسند و در دنيا از رحمت و توفيق الهى بريده و محرومند؛ ⁽¹⁾امّا «لعن و لَعْنَتْ» از سوى انسان، نفرينى است بر ديگران. لذا «لعن» در لغت به معنای نفرین کردن و در اصطلاح اسلام به معنای آرزوی دوری از رحمت خدا و نزدیکی عذاب است. «لعن» یکی از برترین مظاهر و مصادیق تبرّی است که در آیات و روایات فراوانی آورده شده است . مثلاً در آیات ذیل کافران، منافقان و آزاردهندگان خدا و پیامبر(صلی الله علیه وآله) به طور ویژه مورد لعنت قرار گرفته‌اند:

«إِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ کُفّارٌ أُولئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللّهِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ النّاسِ أَجْمَعینَ؛⁽²⁾

همانا کسانی که کافر شدند و در حال کفر از دنیا رفتند، لعنت خدا، فرشتگان و تمامی مردم بر آنان است» .

«وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقینَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْکُفّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدینَ فیها هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّهُ وَ لَهُمْ عَذابٌ مُقیمٌ؛⁽¹⁾

خداوند آتش جهنّم را به مردان و زنان نفاق‌پیشه و کافران وعده داده است که در آن جاوید باشند. آتش برای آنان بس است. خداوند آنان را لعنت کرده و عذابی پایدار برای آنان است».

«إِنَّ الَّذینَ یُؤْذُونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهیناً؛⁽²⁾

همانا کسانی که خدا و پیامبرش را می‌آزارند خداوند آنان را در دنیا و آخرت لعنت کرده و برای آنان عذابی خوارکننده مهیّا ساخته است».

«لعن» در روایات

روایات بسیار زیادی در مورد برائت از دشمنان خدا و اهل بیت و لعن و نفرین بر آنها داریم، اما صرفا به برخی از آنان اشاره می کنیم:امام جعفر صادق(علیه السلام)فرمودند:

«ما أُهْریقَ فِی الْإِسْلامِ مِحْجَمَةٌ مِنْ دَمٍ وَ لا اکْتُسِبَ مالٌ مِنْ غَیْرِ حِلِّهِ وَ لا نُکِحَ فَرْجٌ حَرامٌ إِلّا وَ ذَلِکَ فی أَعْناقِهِما إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ حَتَّی یَقُومَ قائِمُنا ، وَ نَحْنُ مَعاشِرَ بَنِی هاشِمٍ نَأْمُرُ کِبارَنا وَ صِغارَنا بِسَبِّهِما وَ الْبَراءَةِ مِنْهُما؛⁽³⁾

تا روز قیامت هیچ خونی به ناحق در اسلام ریخته نشود و هیچ مالی نیست که به ناحق به دست آید و هیچ ناموسی به حرام نرود مگر اینکه گناه آن بر گردن آن دو نفر (اولی و دومی) است تا آن هنگام که قائم از ما اهل بیت(علیهم السلام) قیام نماید و ما خاندان بنی‌هاشم، بزرگان و کودکان خود را به دشنام دادن و بیزاری جستن از آنان فرمان می‌دهیم».

رسول خدا(صلی الله علیه وآله)نیز فرمودند:

«مَنْ تَاَثَّمَ أَنْ یَلْعَنَ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ فَعَلَیْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ؛⁽⁴⁾

لعنت خدا بر آن‌کس باد که از لعنت کردن کسی که خدا او را لعنت کرده روی گرداند».

در حديثى از امام صادق(علیه السلام) آمده است: روزى پيامبر(صلی الله علیه وآله)از يارانش پرسيد: «استوارترين دستاويز ايمان چيست؟ در پاسخ اين پرسش هر كس پاسخى داد، يكى گفت: روزه، ديگرى گفت حج و عمره، فرد ديگرى گفت جهاد، پيامبر(صلی الله علیه وآله) فرمود:

«لِكُلِّ ما قُلتُم فَضلٌ وَ لَيسَ بِهِ ، وَ لكِن أوْثَقُ عُرَى الإيمانِ الحُبُّ فِي اللّهِ وَ البُغضُ فِى اللّهِ وَ تَوالي (تَوَلّي) أولياءِ اللّهِ والتبرّى مِن أعداءِ اللّهِ؛⁽¹⁾

هر آنچه گفتيد فضيلتى دارد امّا [مقصود من] آن نيست؛ ليكن استوارترين دستاويز ايمان، دوستى در راه خدا و دشمنى در راه خدا و دوستى كردن با دوستان خدا و بيزارى جُستن از دشمنان خداست».

علی بن موسی الرضا(علیه السلام)در این موضوع می فرماید:

«وَ رُوِيَ عَنِ اَلرِّضَا(علیه السلام)أَنَّهُ قَالَ: كَمَالُ اَلدِّينِ وَلاَيَتُنَا وَ اَلْبَرَاءَةُ مِنْ عَدُوِّنَا ثُمَّ قَالَ اَلصَّفْوَانِيُّ وَ اِعْلَمْ أَنَّهُ لاَ يَتِمُّ اَلْوَلاَيَةُ وَ لاَ تَخْلُصُ اَلْمَحَبَّةُ وَ لاَ تَثْبُتُ اَلْمَوَدَّةُ لآِلِ مُحَمَّدٍ إِلاَّ بِالْبَرَاءَةِ مِنْ عَدُوِّهِمْ قَرِيباً كَانَ أَوْ بَعِيداً فَلاَ تَأْخُذْكَ بِهِ رَأْفَةٌ فَإِنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ لاٰ تَجِدُقَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ اَلْيَوْمِ اَلْآخِرِ يُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كٰانُوا آبٰاءَهُمْ أَوْ أَبْنٰاءَهُمْ أَوْ إِخْوٰانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ اَلْآيَةَ؛⁽²⁾

كمال دين با ولايت ما و بيزارى از دشمنان ما است. سپس صفوانى می نويسد: بايد توجه داشت كه ولايت تكميل نمی شود و همچنين محبت و مودت خاندان نبوّت خالص نيست مگر با بيزارى از دشمنانشان، چه خويشاوند او باشد يا غير خويشاوند. مبادا دلسوزى در اين مورد موجب ضعف برائت و بيزارى شود زيرا خداوند در اين آيه⁽³⁾

می فرمايد: «گروهی را که به خدا و روز قیامت ایمان دارند نمی یابی که با کسانی که با خدا و پیامبرش دشمنی و مخالفت دارند دوستی برقرار کنند، گرچه پدرانشان یا فرزاندانشان یا برادرانشان یا خویشانشان باشند».

روایت بسیار جالبی از لسان مبارک علامه عالم وجود امام صادق(علیه السلام) صادر شده است که معرفت پیدا کردن به خدا به تولی و تبری گره خورده است:

«عَنْ أَبِي حَمْزَةَ اَلثُّمَالِيِّ (رحمة الله)قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ(علیه السلام): يَا أَبَا حَمْزَةَ إِنَّمَا يَعْبُدُ اَللَّهَ مَنْ عَرَفَ اَللَّهَ وَ أَمَّا مَنْ لاَ يَعْرِفُ اَللَّهَ كَأَنَّمَا يَعْبُدُ غَيْرَهُ هَكَذَا ضَالاًّ قُلْتُ أَصْلَحَكَ اَللَّهُ وَ مَا مَعْرِفَةُ اَللَّهِ قَالَ

يُصَدِّقُ اَللَّهَ وَ يُصَدِّقُ مُحَمَّداً رَسُولَ اَللَّهِ(صلی الله علیه وآله) فِي مُوَالاَةِ عَلِيٍّ (علیه السلام)وَ اَلاِيتِمَامِ بِهِ وَ بِأَئِمَّةِ اَلْهُدَى(علیهم السلام) مِنْ بَعْدِهِ وَ اَلْبَرَاءَةُ إِلَى اَللَّهِ مِنْ عَدُوِّهِمْ وَ كَذَلِكَ عِرْفَانُ اَللَّهِ قَالَ قُلْتُ أَصْلَحَكَ اَللَّهُ أَيُّ شَيْءٍ إِذَا عَمِلْتُهُ أَنَا اِسْتَكْمَلْتُ حَقِيقَةَ اَلْإِيمَانِ قَالَ تُوَالِي أَوْلِيَاءَ اَللَّهِ وَ تُعَادِي أَعْدَاءَ اَللَّهِ وَ تَكُونُ مَعَ اَلصَّادِقِينَ كَمَا أَمَرَكَ اَللَّهُ قَالَ قُلْتُ وَ مَنْ أَوْلِيَاءُ اَللَّهِ فَقَالَ أَوْلِيَاءُ اَللَّهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اَللَّهِ(صلی الله علیه وآله) وَ عَلِيٌّ وَ اَلْحَسَنُ وَ اَلْحُسَيْنُ وَ عَلِيُّ بْنُ اَلْحُسَيْنِ ثُمَّ اِنْتَهَى اَلْأَمْرُ إِلَيْنَا ثُمَّ اِبْنِي جَعْفَرٌ وَ أَوْمَأَ إِلَى جَعْفَرٍ وَ هُوَ جَالِسٌ فَمَنْ وَالَى هَؤُلاَءِ فَقَدْ وَالَى أَوْلِيَاءَ اَللَّهِ وَ كَانَ مَعَ اَلصَّادِقِينَ كَمَا أَمَرَهُ اَللَّهُ قُلْتُ وَ مَنْ أَعْدَاءُ اَللَّهِ أَصْلَحَكَ اَللَّهُ قَالَ اَلْأَوْثَانُ اَلْأَرْبَعَةُ قَالَ قُلْتُ مَنْ هُمْ قَالَ أَبُو اَلْفَصِيلِ وَ رُمَعُ وَ نَعْثَلٌ وَ مُعَاوِيَةُ وَ مَنْ دَانَ دِينَهُمْ فَمَنْ عَادَى هَؤُلاَءِ فَقَدْ عَادَى أَعْدَاءَ اَللَّهِ؛⁽¹⁾

ابوحمزه ثمالى گفت: حضرت باقر(علیه السلام)فرمود: اى اباحمزه! خدا را كسى پرستيده كه او را بشناسد. كسى كه خدا را نشناخته باشد گويا ديگرى را پرستيده؛ اين چنين گمراه مى‌شود. عرض كردم شناخت خدا چيست؟ فرمود: تصديق كند خدا وپيامبرش محمّد مصطفى(صلی الله علیه وآله) را درباره ولايت على(علیه السلام) و پيروى از او و ائمه(علیهم السلام) بعد از آن جناب و بيزارى از دشمنان آنها، شناخت خداوند اين طورى است. گفت: عرض كردم چكار بكنم ايمان واقعى را تكميل نمايم؟ فرمود: دوست داشتن دوستان خدا و دشمنى با دشمنان او و با صادقين باشى آن طور كه خدا دستور داده. عرض كردم: اولياى خدا كيانند؟ فرمود: محمّد رسول اللّٰه و على و حسن و حسين و على بن الحسين سپس منتهى به ما شد، بعد پسرم جعفر. در اين موقع اشاره به فرزندش جعفر كرد كه نشسته بود. گفتم: دشمنان خدا كيانند؟ فرمود: بت هاى چهارگانه. گفتم: آن چهار بت كيانند؟ فرمود: ابو الفيصل و رمع و نعثل و معاويه و هر كس پيرو آنها باشد. هر كه دشمن اين ها باشد دشمنى با دشمنان خدا كرده».

صبر امیرالمومنین(علیه السلام) در برابر غصب ولایت و جسارت های حرامیان، بخاطر حفظ اسلام و نبود یار و یاور است. اسلامی که پیامبر(صلی الله علیه وآله) برای به ثمر رسیدن آن دشواری های زیادی را متحمل شد؛ از بغض و کینه ابوجهل ها تا عداوت و کینه کفار قریش. از همه والاتر دشمنی بی امان یهودیان و سوءقصدها به جان پیامبر و سختی های دیگری که در تاریخ ثبت و ضبط شده است؛ آری این اسلام باید زنده بماند هر چند که فاتح خیبر را زمین گیر کنند و بیست و پنج سال خار در چشم و استخوان در گلوی ولی خدا باشد. عده ای سبک مغز از سر عداوت

و به منظور پوشاندن جنایات سقیفه و حمله به خانه وحی و به شهادت رساندن تنها دردانه پیامبر و ناموس خدا حضرت زهرا(علیها السلام)، دست به دامن شبهاتی پوچ می شوند تا ولایت امیرالمومنین(علیه السلام) و جانشینی ایشان بعد از پیامبر و جنایات خود را بپوشانند؛ اما به فرمایش خداوند متعال نور حقیقت را نمی توانند با پوف دهانشان خاموش کنند:

«يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ؛ ⁽¹⁾

همواره می خواهند نور خدا را با سخنان باطل [و تبلیغاتِ بی پایه] خود خاموش کنند ولی خدا جز اینکه نور خود را کامل کند نمی خواهد، هر چند کافران خوش نداشته باشند».

کینه از امیرالمؤمنین(علیه السلام)

اسلام در آغاز با مشکلات بسیاری مواجه بود که از جمله آن‌ها مخالفت سران قریش و بزرگان از مشرکین بود که نمی‌خواستند با ظهور اسلام، قدرت و مکنتی را که سال‌ها دراختیارشان بود از دست بدهند. آن‌ها با تمام توان در برابر رسول خدا(صلی الله علیه وآله) و پیشرفت اسلام ایستادگی کردند و برای رسیدن به هدفشان از هیچ تلاشی دریغ ننمودند و لذا با ورود پیامبر اسلام به مدینه و تشکیل حکومت اسلامی، آن‌ها احساس خطر بیشتری کردند و به همان اندازه تلاششان را نیز بیشتر کردند تا جایی که با راه انداختن جنگ‌های متعدد برای اسلام مشکلات فراوانی را ایجاد کردند.

امیرالمؤمنین(علیه السلام)در این جنگ‌ها به تنهایی به اندازه تمام سربازان مسلمان از خود جانفشانی نشان داد و سران کفر را یکی پس از دیگری به هلاکت رساند. شمشیر برّان حیدر کرّار پهلوانانی را به زمین زد که از سران کفر به حساب می‌آمدند و با کشته شدن آن‌ها بود که دین نوپای اسلام به مرور سراسر جزیرة العرب را فراگرفت و مشرکان قریش را برای همیشه مغلوب و سرشکسته کرد. آن حضرت در جنگ بدر ده‌ها نفر از قریش را به جهنم واصل کرد. در جنگ احد زمانی که تمامی صحابه فرار را بر قرار ترجیح داده بودند پروانه‌وار دور شمع وجود رسول خدا(صلی الله علیه وآله) می‌چرخید و شجاعانه از آن حضرت دفاع می‌کرد. در جنگ خندق عمرو بن عبدود پهلوان نامی عرب را به زمین زد. در جنگ خیبر و حنین و... . تا زمانی که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) زنده بود نتوانستند به امیرالمؤمنین(علیه السلام) آسیبی برسانند اما با شهادت آن حضرت، دمل‌های چرکین کینه سر باز کرد و دشمنی

منافقان و آن‌هایی که به زور اسلام آورده بودند علنی شد. ابن ابی‌الحدید معتزلی در این باره می‌نویسد:

«ان قریشا اجتمعت علی حربه منذ یوم بویع بغضا له وحسدا وحقدا علیه، فاصفقوا کلهم یدا واحدة علی شقاقه وحربه، کما کانت حالهم فی ابتداء الاسلام مع رسول الله(صلی الله علیه وآله)، لم تخرم حاله من حاله ابدا؛ ⁽¹⁾

قریش با کینه‌های فرو خفته و بیماری حسادت دست در دست یکدیگر به جنگ با امیرالمؤمنین(علیه السلام) روی آورد همان‌گونه که در شروع و آغاز دعوت رسول خدا(صلی الله علیه وآله) نیز به همین روش و سیره عمل کرده بود».

تصریح به کینه:از امام زین العابدین(علیه السلام) و ابن‌عباس سؤال کردند:

«لم ابغضت قریش علیا؟ قال: لانه اورد اولهم النار، وقلد آخرهم العار؛ ⁽²⁾

امام سجاد(علیه السلام)در پاسخ این سؤال که چرا قریش با علی(علیه السلام)دشمنی می‌ورزید؟ می‌فرماید: چون علی(علیه السلام)سران آن‌ها را به دوزخ فرستاد و برای بازماندگانشان جز عار و ننگ باقی نگذاشت».

و ابن‌عساکر در تاریخ مدینه دمشق می‌نویسد:

«عن ابن طاوس عن ابیه قال قلت لعلی بن حسین بن علی ما بال قریش لا تحب علیا فقال لانه اورد اولهم النار والزم آخرهم العار؛ ⁽³⁾

ابن‌طاوس از پدرش نقل می‌کند که گفت: به امام سجاد(علیه السلام) عرض کردم: چرا قریش علی(علیه السلام)را دوست نداشت؟ فرمود: چون سران آنان را به جهنم فرستاد و برای بازماندگانشان جز عار و ننگ چیزی باقی نگذاشت».

عثمان بن عفان در گفتگویی که با امیرالمؤمنین(علیه السلام)داشته به همین مطلب اشاره می‌کند:

«عن ابن عباس، قال: وقع بین عثمان وعلی(علیه السلام) کلام، فقال عثمان: ما اصنع ان کانت قریش لا تحبکم، وقد قتلتم منهم یوم بدر سبعین، کان وجوههم شنوف الذهب، تصرع انفهم قبل شفاههم؛ ⁽¹⁾

ابن‌عباس می‌گوید: بین علی(علیه السلام)و عثمان نزاع و اختلافی پیش آمد. عثمان گفت: اگر قریش شما را به جهت کشته شدن هفتاد نفر از آنان در روز بدر دوست ندارند من چه می‌توانم بکنم».

کینه‌های مخفی شده

طبرانی در المعجم الکبیر می‌نویسد:

«قلت یا رسول الله ما یبکیک قال ضغائن فی صدور اقوام لا یبدونها لک الا من بعدی قال قلت یا رسول الله فی سلامة من دینی قال فی سلامة من دینک؛⁽²⁾

علی(علیه السلام) می‌گوید: از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) پرسیدم: چرا گریه می‌کنی؟ فرمود: کینه‌هایی در سینه‌ها حبس شده‌اند که پس از رفتن من سر باز خواهند نمود. عرض کردم: آیا دین من سالم خواهد ماند؟ فرمود: آری دینت سالم می‌ماند».

حیله‌گری امت

حاکم نیشابوری در المستدرک می‌نویسد:

«عن ابی‌ادریس الاودی عن علی(علیه السلام)قال: انّ ممّا عهد الیّ النبی(صلی الله علیه وآله) انّ الامّة ستغدر بی بعده؛⁽³⁾

علی(علیه السلام) می‌فرماید: پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله) به من فرمود: مردم پس از من با تو کینه ورزی خواهند کر. و بعد از نقل روایت می‌گوید: هذا حدیث صحیح الاسناد ولم یخرجاه».

انتقام از علی(علیه السلام) به جای پیامبر(صلی الله علیه وآله)

قریش در زمان حیات رسول خدا(صلی الله علیه وآله)از آن حضرت شکست‌های متعددی متحمل شدند و هیچ وقت نتوانستند این شکست‌ها را جبران کنند. بعد از رحلت آن حضرت تلاش کردند که انتقام آن را از اهل‌بیت آن حضرت و به ویژه از امیرالمؤمنین(علیه السلام)بستانند که اتفاقاً موفق نیز بودند. امیرالمؤمنین (علیه السلام)در خطبه‌ای می‌فرماید:«اللَّهُمَّ انّی اسْتَعْدیکَ عَلی قُرَیْش، فَاِنَّهُمْ اضْمَرُوا لِرَسوُلِکَ(صلی الله علیه وآله) ضُروُباً مِنَ الشَّرِّ وَ الْغَدْرِ، فَعَجَزوُا عَنْها، وَ حُلْتَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَها، فَکانَتِ الْوَجْبَةُ بی، وَ الدَّآئِرَةُ عَلَیَّ. اللَّهُمَّ احْفَظْ حَسَناً وَ حُسَیْناً، وَ لا تُمَکِّنْ فَجَرَةَ قُرَیْشٍ مِنْهُما ما دُمْتُ حَیّاً، فَاِذا تَوَفَّیْتَنی وَ انْتَ الرَّقیبُ عَلَیْهِمْ، وَ انْتَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهیدٌ؛ ⁽¹⁾

از تو بر قریش کمک می‌خواهم، آنان کینه‌ها و بدی‌های فراوانی نسبت به فرستاده ات در دل داشتند اما از اجرای آن ناتوان ماندند و تو بین آنان و خواهش‌هایشان مانع بودی و اکنون نوبت به من رسیده است و به طرف من هجوم آورده‌اند .بارخدایا حسن و حسین مرا حافظ باش و تا زنده هستم دست قریش را از آسیب رساندن به آنان دور فرما و چون بمیرم تو خود بر آنان حافظی و تو بر هر چیزی شاهد و ناظری».

و در روایتی دیگر می‌فرمایند:

«کل حقد حقدته قریش علی رسول الله(صلی الله علیه وآله) اظهرته فی وستظهره فی ولدی من بعدی، ما لی ولقریش! انما وترتهم بامر الله وامر رسوله، افهذا جزاء من اطاع الله ورسوله ان کانوا مسلمین؛ ⁽²⁾

قریش تمام کینه‌هایی که از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) در دل داشت در حق من آشکار نمود و پس از من به زودی در حق فرزندان من نیز آن را ابراز خواهد کرد، مرا با قریش چه کار؟! همانا به امر خدا و رسول با آنان جنگیدم. آیا این است سزای کسی که خدا و پیامبرش را اطاعت کرده است؟»

دشمنی معاویه با بنی‌هاشم

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در روایتی می‌فرماید:«والله لود معاویة، انه ما بقی من بنی‌هاشم نافِخُ ضِرمةٍ الا طعن فی بطنه (نیطه)، اطفاء لنور الله: «ویابی الله الا ان یتم نوره ولو کره المشرکون؛ ⁽¹⁾

به خدا سوگند معاویه دوست داشت که هیچ یک از بنی‌هاشم باقی نماند؛ مگر این که شکمش دریده شود تا نور خدا را خاموش کند. غافل از این که خدا می‌خواهد که نور خود را به کمال رساند؛ گر چه کافران و خدا ناباوران را خوشایند نباشد».

تخریب خانه‌های بنی‌هاشم

ابوالفرج اصفهانی در الاغانی می‌نویسد:

«امر عمرو صاحب شرطته علی المدینة بعد خروج الحسین ان یهدم دور بنی‌هاشم ففعل وبلغ منهم کل مبلغ؛ ⁽²⁾

پس از بیرون رفتن امام حسین(علیه السلام) از مدینه، یزید به فرمانده نیروهای نظامی اش عمرو بن سعید دستور داد تا خانه‌های بنی‌هاشم را ویران کند. او هم طبق فرمان عمل کرد؛ بلکه هر کاری از دستش بر می‌آمد انجام داد».

خوشحالی عایشه از شهادت امیرالمومنین(علیه السلام)

طبق روایت صحیحی که در منابع اهل تسنن وارد شده است وقتی خبر شهادت امیرالمومنین (علیه السلام)به عایشه رسید سجده شکر کرد. ابوالفرج اصفهانی، عالم پر آوازه و مقبول نزد اهل تسنن در کتاب «مقاتل الطالبیین» با سند صحیح نقل کرده است:

«حدثنی محمد بن الحسین الاشنانی، قال: حدثنا احمد بن حازم، قال: حدثنا عاصم بن عامر، وعثمان بن ابی شیبة، قالا: حدثنا جریر، عن الاعمش، عن عمرو بن مرة، عن ابی البختری، قال: لما ان جاء عائشة قتل علی(علیه السلام)سجدت؛ ⁽³⁾

ابوالبختری گفته: وقتی خبر شهادت علی(علیه السلام)به عایشه رسید، سجده کرد».

علاوه بر این تعدادی از علمای سنی از جمله: ابن‌سعد در الطبقات الکبری، طبری در تاریخ، ابن‌سمعون بغدادی در الامالی، ابن‌اثیر جزری در الکامل فی التاریخ، دمیری در حیات الحیوان الکبری، ابن‌دمشقی در جواهر المطالب و... نقل کرده‌اند که وقتی خبر شهادت امیرالمومنین(علیه السلام) به عایشه رسید برای نشان دادن شادی خود این شعر را خواند:

فاَلقتْ عَصاها واستقرَّ بها النَّوی *** کما قرَّ عیناً بالایابِ المُسافِرُ؛ ⁽¹⁾

عصایش را انداخت و سرجای خودش آرام گرفت

همچنان که چشم‌ها در هنگام بازگشت مسافر روشن می‌شود».

کینه عایشه نسبت به امیرالمومنین(علیه السلام)

کینه عایشه نسبت به امیرالمومنین(علیه السلام)منحصر به جنگ جمل و بعد از آن نمی‌شود. در صحیح بخاری و دیگر صحاح اهل تسنن آمده است که عایشه، حتی دوست نداشت که نام امیرالمومنین(علیه السلام) را ببرد:

«حَدَّثَنَا اِبْرَاهِیمُ بْنُ مُوسَی قَالَ اَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ یُوسُفَ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِیِّ قَالَ اَخْبَرَنِی عُبَیْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَتْ عَائِشَةُ لَمَّا ثَقُلَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه وآله) وَاشْتَدَّ وَجَعُهُ اسْتَاْذَنَ اَزْوَاجَهُ اَنْ یُمَرَّضَ فِی بَیْتِی فَاَذِنَّ لَهُ، فَخَرَجَ بَیْنَ رَجُلَیْنِ تَخُطُّ رِجْلاَهُ الاَرْضَ، وَکَانَ بَیْنَ الْعَبَّاسِ وَرَجُلٍ آخَرَ. قَالَ عُبَیْدُ اللَّهِ فَذَکَرْتُ ذَلِکَ لاِبْنِ عَبَّاسٍ مَا قَالَتْ عَائِشَةُ فَقَالَ لِی وَهَلْ تَدْرِی مَنِ الرَّجُلُ الَّذِی لَمْ تُسَمِّ عَائِشَةُ قُلْتُ لاَ. قَالَ هُوَ عَلِیُّ بْنُ اَبِی طَالِبٍ(علیه السلام)؛⁽²⁾

عبیدالله بن عباس از عایشه نقل کرده است که: وقتی بیماری رسول خدا(صلی الله علیه وآله) شدت گرفت از همسرانش اجازه خواست که در خانه من دوران نقاهت را بگذراند و آن‌ها اجازه دادند؛ پس در

حالی که پاهای حضرت بر زمین کشیده می‌شد و دو مرد که یکی از آن‌ها عباس و دیگری مردی دیگری بود خارج شد. عبیدالله گفت: من سخن عایشه را برای ابن‌عباس نقل کردم؛ پس ابن‌عباس گفت: آیا می‌دانی آن مردی که عایشه نامش را نبرد چه کسی بود؟ گفتم خیر. گفت: او علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) بود».

ابن‌حجر عسقلانی در فتح الباری و بدرالدین در عمدة القاری در شرح این روایت می‌گویند:

«قوله قال هو علی بن ابی طالب(علیه السلام) زاد الاسماعیلی من روایة عبد الرزاق عن معمر ولکن عائشة لا تطیب نفسا له بخیر ولابن اسحاق فی المغازی عن الزهری ولکنها لا تقدر علی ان تذکره بخیر؛ ⁽¹⁾

این جمله بخاری «قال هو علی بن ابی طالب(علیه السلام)» اسماعیلی از عبدالرزاق از معمر نقل کرده است که: چون عایشه از علی(علیه السلام) دل خوشی نداشت و ابن‌اسحاق در مغازی از زهری نقل کرده است که: چون عائشه نمی‌توانست از علی(علیه السلام)به نیکی یاد کند».

پاسخ به شبهه فوق

در مورد این روایت که دلالت می کند وجود ملکوتی رسول خاتم(صلی الله علیه وآله) هنگام رخت بستن از دنیای فانی در خانه عایشه بوده است باید گفت این ادعا دروغ محض است زیرا عایشه در آن موقع نزد رسول خدا(صلی الله علیه وآله) نبوده و حضرت نیز در حجره مخصوص و مختص به خود جان سپردند و اینکه اهل خلاف می گویند حضرت رسول(صلی الله علیه وآله) هنگام جان سپردن سرش روی پای عایشه بود نیز دروغ محض است و برای بر ملا ساختن این اکاذیب به بیان روایاتی از منابع اهل تسنن می پردازیم:

«حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ،، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ: مَا عَلِمْنَا بِدَفْنِ رَسُولِ اللهِ(صلی الله علیه وآله) حَتَّى سَمِعْنَا صَوْتَ الْمَسَاحِي مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ، لَيْلَةِ الْأَرْبِعَاءِ؛ ⁽²⁾

به خدا قسم ما از دفن پیامبر(صلی الله علیه وآله) با خبر نشدیم تا اینکه صدای بیل و کلنگ را در شب چهارشنبه از حجره آن حضرت شنیدیم». (یعنی بعد از دفن متوجه شدیم).

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه می گوید:

«قال أبو جعفر(علیه السلام): ثم دخل الناس فصلوا عليه أرسالا حتى إذا فرغ الرجال أدخل النساء حتى إذا فرغ النساء أدخل الصبيان ثم أدخل العبيد و لم يؤمهم إمام ثم دفن ع وسط الليل من ليلة الأربعاء؛ ⁽¹⁾

مردم دسته دسته وارد شدند و بر بدن رسول خدا(صلی الله علیه وآله) نماز خواندند تا جایی که وقتی مردان از نماز فارغ شدند زنان وارد شده و نماز خواندند و سپس کودکان و بندگان مى آمدند و بر بدن شريف ايشان نماز مى‌خواندند تا شب چهارشنبه كه آن حضرت را دفن نمودند».

جاى سؤال اين جا است كه مگر عايشه همسر پيامبر نبود؟ پس در هنگام کفن و دفن شوهرش كجا بوده و چرا در مراسم حضرت حاضر نشده است؟

مخالفین شیعه استدلال می کنند که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) از همراهی زنان در تشییع جنازه نهی نمودند و برای همین عایشه در آنجا نبود. در پاسخ می گوییم:

اولا) عایشه هنگام جان سپردن حضرت در خانه ایشان نبود درصورتی که هنوز ایشان زنده بود.

دوما) تشییعی صورت نگرفت، چرا که حضرت را در خانه خود دفن کردند و نیازی به تشییع در خارج از منزل نبوده که زنان بخواهند هنگام تشییع بیرون بیایند.

سوما) زنان می توانستند هنگام جان سپردن و دفن کردن حضرت در حیاط خانه ایشان باشند اما عایشه اصلا در آنجا و در آن خانه حضور نداشت. دیگران هم که ادعایخلافت و جانشینی حضرت را داشتند نیز در خانه رسول خدا(صلی الله علیه وآله)حضور نداشتند.

چهارما) از همه مهمتر اینکه بدن مطهر رسول خدا(صلی الله علیه وآله) سه روز بر زمین ماند ولی هیچ کدام از داعیه داران خلافت و حتی عایشه در آن مدت زمان در خانه رسول خدا(صلی الله علیه وآله) حضور پیدا نکردند.

امام باقر(علیه السلام) در روایتی می فرمایند:

«وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ(علیه السلام)قَالَ النَّاسُ كَيْفَ الصَّلَاةُ عَلَيْهِ فَقَالَ عَلِيٌّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ إِمَامٌ حَيّاً وَ مَيِّتاً فَدَخَلَ عَلَيْهِ عَشَرَةً عَشَرَةً فَصَلَّوْا عَلَيْهِ يَوْمَ الْإِثْنَيْنِ وَ لَيْلَةَ الثَّلَاثَاءِ حَتَّى الصَّبَاحِ وَ يَوْمَ الثَّلَاثَاءِ حَتَّى صَلَّى عَلَيْهِ الْأَقْرِبَاءُ وَ الْخَوَاصُّ وَ لَمْ يَحْضُر أَهْلُ السَّقِيفَةِ وَ كَانَ عَلِيٌّ أَنْفَذَ إِلَيْهِمْ بُرَيْدَةَ وَ إِنَّمَا تَمَّتْ بَيْعَتُهُمْ بَعْدَ دَفْنِهِ؛ ⁽¹⁾

« مردم روز دوشنبه و شب سه شنبه را بر بدن آن حضرت نماز می خواندند و عموم مردم حتی خواص و نزدیکان حضرت بر بدن مبارک نماز خواندند اما هیچ یک از اهل سقیفه بر غسل و کفن و دفن حضرت حاضر نشدند. امیرالمومنین(علیه السلام) بریده اسلمی را برای خبر دادن نزد آنان فرستاد ولی اعتنایی نکردند و بعد از دفن آن حضرت بیعت آنان هم تمام شد».

جای سوال است که چرا وجود مقدس امیرالمومنین علی(علیه السلام)سه روز بدن مطهر پیامبر(صلی الله علیه وآله) را نگه داشت و دفن ننمود و بعد از این مدت به خاک سپردند و شخصا مسئولیت کفن و دفن آن حضرت را به عهده داشت؟ در پاسخ می گوییم:

اولا) رسول خدا(صلی الله علیه وآله) خود وصیت نمودند علی بن ابی طالب(علیه السلام) بدن ایشان را تجهیز و کفن و دفن نمایند:

«عَنْ اَبَانِ بْنِ اَبِی عَیَّاشٍ عَنْ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ قَالَ سَمِعْتُ سَلْمَانَ الْفَارِسِیَّ.... قَالَ سَلْمَانُ فَاَتَیْتُ عَلِیّاً(علیه السلام) وَهُوَ یُغَسِّلُ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)وَقَدْ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)وسلم اَوْصَی عَلِیّاً(علیه السلام)اَنْ لَا یَلِیَ غُسْلَهُ غَیْرُه... ؛ ⁽²⁾سلمان گفت: نزد علی(علیه السلام)آمدم در حالی که پیامبر(صلی الله علیه وآله)را غسل می‌داد. زیرا پیامبر(صلی الله علیه وآله)به علی(علیه السلام) وصیّت کرده بود که کسی غیر او غسلش را بر عهده نگیرد».

روایت عبدالله بن مسعود از پیامبر(صلی الله علیه وآله):

«حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ اَحْمَدَ الدَّقَّاقُ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا حَمْزَةُ بْنُ الْقَاسِمِ قَالَ حَدَّثَنَا اَبُو الْحَسَنِ عَلِیُّ بْنُ الْجُنَیْدِ الرَّازِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا اَبُو عَوَانَةَ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ اَبِیهِ عَنْ مِینَا مَوْلَی عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قُلْتُ لِلنَّبِیِّ(صلی الله علیه وآله)

یَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ یُغَسِّلُکَ اِذَا مِتَقَالَ یَغْسِلُ کُلَّ نَبِیٍّ وَصِیُّهُ قُلْتُ فَمَنْ وَصِیُّکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ عَلِیُّ بْنُ اَبِی طَالِب(علیه السلام)...؛ ⁽¹⁾

عبد اللَّه بن مسعود گوید: به پیغمبر(صلی الله علیه وآله)عرض کردم وقتی از دنیا بروید چه کسی شما را غسل می‌دهد؟ فرمودند: هر پیغمبری را وصی او غسل می‌دهد. عرض کردم وصی شما کیست یا رسول اللَّه؟ فرمود علی بن ابی طالب(علیه السلام)...».

دوما) این از اعتقادات شیعه است که بدن مطهر معصوم را فقط معصوم باید کفن و دفن کند (هرچند که عصمت ذوات مقدسه اثبات شده و کتب مفصلی برای آن نوشته شده است و در اینجا مجالی برای اثبات آن نیست).

سوما) امیرالمومنین(علیه السلام)با این اقدام یک واقعیت دردناک تاریخی را به یادگار گذاشت تا مردم بیشتر به چهره حقیقی مدعیانی که خود را اول مسلمان، صدیق و فاروق و صحابی وفادار و یار غار بودن رسول خاتم(صلی الله علیه وآله) معرفی می کردند، پی ببرند و نام آنان را در سیاهه تاریخ ثبت و ضبط نماید.

شهادت رسول خدا(صلی الله علیه وآله) در حجره او نبوده است :

«لقد نزلت آية الرجم ورضاعة الكبير عشرا ولقد كانت في صحيفة تحت سريري ، فلما مات رسول الله وتشاغلنا بموته دخل داجن فأكلها؛ ⁽²⁾آيه رجم و ايجاد رضاع به ده بار شير دادن نازل شد و من آن را در صحفه كاغذی زير تخت خود نگهداری می كردم اما در روزی كه مشغول امورات مربوط به وفات رسول خدا(صلی الله علیه وآله) بوديم گوسفندی داخل حجره شد و آن را خورد».

از متن فوق استفاده می شود كه اگر بيماری حضرت و شهادت رسول خدا(صلی الله علیه وآله) در حجره عایشه اتفاق افتاده بود ديگر امكان نداشت در همان روزی كه حجره او مملوّ از جمعيت است گوسفندی داخل حجره شده و آن صفحه كاغذ را بخورد.

در حديثی عمربن خطاب راجع به مكانی كه پيامبر(صلی الله علیه وآله) در آن قبض روح گرديد می گوید:

«فبينما نحن في منزل رسول الله إذا رجل ينادي من وراء الجدار أن أخرج إليّ يا ابن الخطاب . . . فإن الأنصار اجتمعوا في سقيفة بني ساعدة، فأدركوهم قبل أن يحدثوا أمرا ...؛⁽¹⁾

در حالی كه ما در خانه رسول خدا(صلی الله علیه وآله) بوديم شخصی از پشت ديوار خانه حضرت صدا زد: ای عمر بن خطاب! خارج شو... كه انصار در سقيفه بنی ساعده گرد هم آمده اند، به آنها بپيوند قبل از آن كه اتفاقی بيفتد...».

استدلال دیگر اینکه حجره رسول خدا(صلی الله علیه وآله) دو درب داشته است كه وقتی مسلمانان می خواستند بر پيكر مطهر رسول خدا(صلی الله علیه وآله) نماز بخوانند گروه گروه از يک درب داخل و از درب ديگر خارج می شدند در حالی كه در دليل بعد معلوم می گردد خانه عایشه فقط يک درب داشته آن هم در جهتی غير از جهتی كه خانه مستقل حضرت قرار داشته است:

«قَالُوا كَيْفَ نُصَلِّي عَلَيْهِ قَالَ ادْخُلُوا أَرْسَالًا أَرْسَالًا قَالَ فَكَانُوا يَدْخُلُونَ مِنْ هَذَا الْبَابِ فَيُصَلُّونَ عَلَيْهِ ثُمَّ يَخْرُجُونَ مِنْ الْبَابِ الآخَر؛⁽²⁾و چون رسول خدا(صلی الله علیه وآله) قبض روح گرديد گروهی گفتند: چگونه بر آن حضرت نماز گذاريم؟ در جواب گفتند: گروه گروه از اين درب وارد شده و نماز گذارده و از درب ديگر خارج شوند».

هيثمی بعد از نقل روايت می گويد :

«رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَرِجَالُهُ رِجَالُ الصَّحِيحِ». ⁽³⁾

نکته مهم اینجاست که حجره عایشه به خلاف خانه رسول خدا(صلی الله علیه وآله) يک درب داشته آن هم در جهت مواجه با شام يعنی درب آن در مقابل جهت شام بوده است (يعنی در ضلع جنوبی مسجد و طرف قبله كه درب آن به سوی مسجد باز می شده است).

«فسألته عن بيت عائشة فقال : كان بابه من وجهة الشام فقلت : مصراعا كان أو مصراعين ؟ قال : كان بابا واحدا. قلت : من أي شئ كان ؟ قال : من عرعر أو ساج؛ ⁽⁴⁾

از او درباره خانه عایشه سوال كردم گفت: يک درب بيشتر ندارد و آن هم مواجه با شام است...».

جالب تر اینکه عایشه بعد از شهادت رسول خدا(صلی الله علیه وآله) حجره خود را به معاويه فروخت لذا حجره محل دفن رسول خدا(صلی الله علیه وآله) نمی تواند همان حجره عایشه باشد:

«واشتري ( معاوية ) من عائشة منزلها ، يقولون بمائة وثمانين ألف درهم ويقال بمائتي ألف درهم وشرط لها سكناها حياتها؛ ⁽¹⁾

معاويه منزل عایشه را به صد و هشتاد هزار درهم و بعضی گفته اند به دويست هزار درهم خريداری نمود مشروط به اين كه عایشه تا آخر عمر در آنجا سكونت داشته باشد».

واقعه بعدی اینکه سر مبارک رسول خدا(صلی الله علیه وآله) هنگام قبض روح روی سینه امیرالمومنین علی ابن ابی طالب(علیه السلام) بود چانچه در کتاب شریف نهج البلاغه به آن اشاره شده است:«ثم ذكر(علیه السلام) وفاة رسول الله(صلی الله علیه وآله)فقال لقد قبض و إن رأسه لعلى صدري و لقد سالت نفسه في كفي فأمررتها على وجهي». ⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه وآله) در حالى كه سرش روى سينه من بود قبض روح شد و جان آن حضرت در دستم روان گشت و آن را به چهره خود كشيدم».

ابن سعد از بزرگان مخالفین شیعه در «طبقات الکبری» می گوید:

«أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي غَطَفَانَ، قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ: أَرَأَيْتَ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) تُوُفِّيَ وَرَأْسُهُ فِي حِجْرِ أَحَدٍ؟ قَالَ: " تُوُفِّيَ وَهُوَ لَمُسْتَنِدٌ إِلَى صَدْرِ عَلِيٍّ. قُلْتُ: فَإِنَّ عُرْوَةَ حَدَّثَنِي عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)بَيْنَ سَحْرِي وَنَحْرِي فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَتَعْقِلُ؟ وَاللَّهِ لَتُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) وَإِنَّهُ لَمُسْتَنِدٌ إِلَى صَدْرِ عَلِيٍّ (علیه السلام), وَهُوَ الَّذِي غَسَّلَهُ؛ ⁽³⁾

از ابن عباس پرسیده شد: آیا شما دیدید که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) به هنگام وفات، سرش در دامن چه کسى بود؟ پاسخ داد: بلى، به سینه على(علیه السلام) تکیه داده بود. به او گفته شد: عروه از عایشه نقل کرده است که پیامبر بین دست و سینه او وفات یافت. ابن عباس آن را انکار کرد و گفت: آیا عقلت باور مى کند؟ سوگند به خدا! رسول خدا در حالى که به على(علیه السلام) تکیه داده بود وفات یافت و هم او بود که او را غسل داد».

«عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيِّ: أَنَّ كَعْبَ الْأَحْبَارَ قَامَ زَمَنَ عُمَرَ فَقَالَ وَنَحْنُ جُلُوسٌ عِنْدَ عُمَرَ: مَا كَانَ آخِرُ مَا تَكَلَّمَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)؟ فَقَالَ عُمَرُ: سَلْ عَلِيًا؛ قَالَ: أَيْنَ هُوَ؟ قَالَ: هُوَ هُنَا؛ فَسَأَلَهُ فَقَالَ عَلِيُّ(علیه السلام):أَسْنَدْتُهُ إِلَى صَدْرِي، فَوَضَعَ رَأْسَهُ عَلَى مَنْكِبِي، فَقَالَ: «الصَّلَاةَ الصَّلَاةَ» فَقَالَ كَعْبٌ: كَذَلِكَ آخِرُ عَهْدِ الْأَنْبِيَاءِ، وَبِهِ أُمِرُوا، وَعَلَيْهِ يُبْعَثُونَ. قَالَ: فَمَنْ غَسَّلَهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ قَالَ: سَلْ عَلِيًّا؛ قَالَ فَسَأَلَهُ فَقَالَ: كُنْتُ أنَا أُغَسِّلُهُ؛ ⁽¹⁾

از جابر بن عبداللّه انصارى چنین نقل شده است: کعب الاحبار از عمر پرسید: آخرین سخنى که پیامبر گفت چه بود؟ عمر پاسخ داد: از على(علیه السلام) بپرسید. کعب ازعلى پرسید و آن حضرت پاسخ داد: پیامبر(صلی الله علیه وآله)را به سینه ام تکیه دادم، سرش را روى شانه ام گذارد و فرمود:"الصَّلاة الصَّلاة؛ نماز، نماز" کعب گفت: درست است آخرین سفارش پیامبران همین است. آنها به همین مأمورند و به خاطر همین مبعوث شده اند. کعب پرسید: چه کسى او را غسل داد؟ عمر گفت: از على(علیه السلام) بپرس. کعب پرسید. على(علیه السلام)پاسخ داد: من غسلش دادم».

احمد بن حنبل نیز ادامه روایت را این گونه نقل کرده است:

«وَلَکِنَّ عَائِشَةَ لاَ تَطِیبُ له نَفْساً؛ ⁽²⁾

چرا که عایشه، دلش نسبت به او پاک نبود (از او خوشش نمی‌آمد)».

عایشه نه فقط از شهادت امیرالمومنین(علیه السلام) خوشحال بود بلکه پس از شهادت فاطمه زهرا(علیها السلام) نیز اظهار خوشحالی و شادمانی می کرد چنان که ابن ابی الحدید معتزلی سنی نقل می کند:

«ثم ماتت فاطمة فجاء نساء رسول الله ص كلهن إلى بني هاشم في العزاء إلا عائشة فإنها لم تأت و أظهرت مرضا و نقل إلى علي ع عنها كلام يدل على السرو؛ ⁽³⁾

پس از شهادت حضرت فاطمه(علیها السلام)، تمام زنان پیامبر به نزد بنی هاشم رفتند و تعزیت گفتند اما عایشه چنین نکرد و خودش را به مریضی زد و به علی(علیه السلام)خبری رسید که حاکی از خوشحالی و سرور عایشه بود».

این سیره و سنت در بین اهل سقیفه باقی ماند و در شهادت سیدالشهدا(علیه السلام) نیز خوشحالی نمودند.

خوشحالی از شهادت فرزند امیرالمومنین(علیه السلام)

شادی از شهادت امام حسین(علیه السلام):

«قتل الحسین بن علی(علیه السلام) قال فدخلت علی عمرو بن سعید فقال ما وراءک فقلت ما سر الامیر قتل الحسین بن علی فقال نادی بقتله فنادیت بقتله فلم اسمع والله واعیة قط مثل واعیة نساء بنی‌هاشم فی دورهن علی الحسین؛ ⁽¹⁾حسین(علیه السلام)به شهادت رسیده بود. نزد عمرو بن سعید رفتم گفت: چه خبر؟ گفتم: آنچه امیر را خوشحال کرده است کشته شدن حسین بن علی است. گفت: قتل حسین را به مردم اعلام کن. در بین مردم خبر کشته شدن حسین را پخش کردم. به خدا سوگند صدای گریه و ناله زن‌ها را از خانه‌های بنی‌هاشم شنیدم که هیچگاه چنان ناله‌هایی نشنیده بودم».

و نیز ابن ابی‌الحدید می‌نویسد:

«واما مروان ابنه فاخبث عقیدة، واعظم الحادا وکفرا، وهو الذی خطب یوم وصل الیه راس الحسین(علیه السلام) الی المدینة، وهو یومئذ امیرها وقد حمل الراس علی یدیه فقال:یا حبذا بردک فی الیدین• وحمرة تجری علی الخدین• کانما بت بمسجدین• ثم رمی بالراس نحو قبر النبی، وقال: یا محمد، یوم بیوم بدر وهذا القول مشتق من الشعر الذی تمثل به یزید بن معاویة وهو شعر ابن الزبعری یوم وصل الراس الیه. والخبر مشهور؛ ⁽²⁾

و اما مروان پسر او (حکم) از خود او بد عقیده‌تر و ملحدتر و کافرتر بود و او است که هنگام امارتش در مدینه، چون سر مقدس حسین(علیه السلام) به دست او رسید سر را روی دست گرفت و این شعر را خواند :به به از این خنکی تو که بر روی دست احساس می‌شود و از این گلگونی چهره‌ات، گویی شب را در محشدین به سر برده‌ای! آن گاه سر را به طرف قبر پیامبر(صلی الله علیه وآله) افکند و گفت: ای محمد! امروز به تلافی روز بدر!

و محمد بن عقیل در النصایح الکافیه می‌نویسد:

«(و ذکر) ابو عبیدة فی کتاب المثالب وابو جعفر فی تاریخه ان عبید الله بن زیاد کتب الی عمرو بن سعید بن العاص وهو وال علی المدینة الشریفة یبشره بقتل الحسین(علیه السلام) فقرا کتابه علی المنبر وانشد رجزا ثم اوما الی القبر الشریف وقال: یا محمد یوم بیوم بدر فانکر علیه قوم من الانصار؛ ⁽¹⁾

عبیدالله بن زیاد به والی مدینه عمرو بن سعید بن عاص نام نوشت و کشته شدن حسین(علیه السلام)را به او بشارت داد. نامه را بالای منبر بر مردم خواند سپس به قبررسول خدا(صلی الله علیه وآله) اشاره کرد و گفت: ای محمد! امروز تلافی روز بدر است. گروهی از انصار به وی اعتراض کردند».

باز بودن در خانه به سوی مسجد

یکی از مسائلی که شعله‌های حسد را در دل‌های دیگران شعله‌ور کرد این بود که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) دستور داد تمام درهایی که به سوی مسجد باز شده‌اند بسته شود جز در خانه امیرالمؤمنین(علیه السلام). این فرمان آن قدر بر صحابه گران آمد که حتی لب به اعتراض گشودند و دلیل آن را جویا شدند؛ پیامبر(صلی الله علیه وآله) فرمود: من دستور بسته شدن درها را صادر کرده‌ام مگر در خانه علی، شنیده‌ام بعضی سخنانی گفته‌اند. به خدا سوگند من از جانب خودم این کار را نکردم بلکه فرمان از جانب خدا صادر شد و من انجام دادم.

در روایت زید بن ارقم آمده است:

«عَنْ زَیْدِ بْنِ اَرْقَمَ قَالَ کَانَ لِنَفَرٍ مِنْ اَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)اَبْوَابٌ شَارِعَةٌفِی الْمَسْجِدِ قَالَ فَقَالَ یَوْمًا سُدُّوا هَذِهِ الْاَبْوَابَ اِلَّا بَابَ عَلِیٍّ قَالَ فَتَکَلَّمَ فِی ذَلِکَ النَّاسُ قَالَ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)فَحَمِدَ اللَّهَ تَعَالَی وَاَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ اَمَّا بَعْدُ فَاِنِّی اَمَرْتُ بِسَدِّ هَذِهِ الْاَبْوَابِ اِلَّا بَابَ عَلِیٍّ(علیه السلام) وَقَالَ فِیهِ قَائِلُکُمْ وَاِنِّی وَاللَّهِ مَا سَدَدْتُ شَیْئًا وَلَا فَتَحْتُهُ وَلَکِنِّی اُمِرْتُ بِشَیْءٍ فَاتَّبَعْتُهُ؛ ⁽²⁾

ابن حجر عسقلانی بعد از نقل روایت می‌گوید:

«اخرجه احمد والنسائی والحاکم ورجاله ثقات؛ ⁽³⁾

احمد، نسائی و حاکم این روایت را نقل کرده‌اند و روات آن مورد اعتماد هستند».

و حاکم نیشابوری بعد از نقل آن می‌نویسد:

«هذا حدیث صحیح الاسناد ولم یخرجاه؛ ⁽¹⁾

این روایت با شرایطی که مسلم و بخاری قبول دارند صحیح است ولی آن‌ها نقل نکرده‌اند».انتخاب برای خواندن سوره برائت

در سال‌های آخر عمر رسول خدا(صلی الله علیه وآله) بود که سوره برائت نازل شد. این سوره باید برای کفار مکه خوانده می‌شد. ابتدا ابوبکر برای خواندن آن به طرف مکه رفت اما در میان راه فرستاده ی رسول خدا(صلی الله علیه وآله) آن را از ابوبکر گرفت و به امیرالمومنین(علیه السلام) داد و در این باره فرمود:

«لا یذهب بها الا رجل منی وانا منه؛ ⁽²⁾

این آیات را جز من و یا کسی که از من باشد نباید بر مردم مکه بخواند».

أَلَا لَعْنَةُ اللّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ؛

لعنت خدا بر ستمکاران»

در قرآن کریم آیاتی است که در آن به ستمکاران اشاره کرده است:

الف) «وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ؛ ⁽³⁾

و

بهشتیان، دوزخیان را آواز می دهند که ما آنچه را که پروردگارمان به ما وعده داده بود حق یافتیم آیا شما هم آنچه را که پروردگارتان وعده داده بود حق یافتید؟ گویند: آری؛ پس آواز دهنده ای در میان آنان آواز دهد که لعنت خدا بر ستمکاران باد».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«عَنْ أحْمَدَ‌بْنِ‌عُمَرَ الْحَلَّالِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَاالْحَسَنِ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَی فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَه اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ قَالَ الْمُؤَذِّنُ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ؛ ⁽⁴⁾

احمدبن‌عمر حلال گوید: از امام کاظم(علیه السلام) در مورد آیه: فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَن لَّعْنَةُ اللهِ عَلَی الظَّالِمِینَ، پرسیدم.

فرمود: «مؤذن همان امیرمؤمنان علی(علیه السلام) است».«عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ(علیه السلام): قَوْلُهُ تَعَالَى فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ، هُوَ عَلِیٌّ؛⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام)می فرمایند: او علی(علیه السلام) است».

«قال الصّادق(علیه السلام): أَنَّ عَلِیَّ‌بْنَ‌أَبِی‌طَالِبٍ(علیه السلام) هُوَ الْمُنَادِی وَ هُوَ الْمُؤَذِّنُ وَ الْمُنْقِذُ؛⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می فرمایند: همانا علیّ‌بن‌ابی‌طالب(علیه السلام) ندادهنده، مُؤَذِّنٌ و نجات‌دهنده است».

«عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ(علیه السلام) قَالَ: خَطَبَ أَمِيرُالْمُؤْمِنِين(علیه السلام)... وَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ، أَنَا ذَلِكَ الْمُؤَذِّنُ وَ قَالَ وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنَا ذَلِكَ الْأَذَان؛⁽³⁾

امیرالمومنین(علیه السلام) در خطبه ای در کوفه فرمود:... من آن منادی هستم».

«عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَال: إِنَّ لِعَلِیِّ‌بْنِ‌أَبِی‌طَالِبٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ أَسْمَاءً لَا یَعْرِفُهَا النَّاسُ قَالَ قُلْنَا وَ مَا هِیَ قَالَ أسماء {سَمَّاهُ} اللَّهُ فِی الْقُرْآنِ مُؤَذِّناً وَ أَذَاناً فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَی فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللهِ عَلَی الظَّالِمِینَ فَهُوَ الْمُؤَذِّنُ بَیْنَهُمْ یَقُولُ أَلَا لَعْنَه اللَّهِ عَلَی الَّذِینَ کَذَبُوا بِوَلَایَتِی وَ اسْتَخَفُّوا بِحَقِّی؛ ⁽⁴⁾

ابن‌عبّاس می گوید: علی(علیه السلام) دارای اسم‌هایی از کتاب خدا است که مردم نمی‌دانند. گفتیم: «کدام اسم‌ها»؟ گفت: «خدا او را در قرآن مؤذن و اذان نامیده است؛ «فَأَذَّنَ

مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللهِ عَلَی الظَّالِمِینَ؛ مؤذن در این آیه علی بن ابی طالب(علیه السلام) است؛ می‌فرماید: «لعنت خدا بر کسانی که ولایت مرا تکذیب کردند و حقّ مرا سبک شمردند».

ب) «وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أُولَئِكَ يُعْرَضُونَ عَلَى رَبِّهِمْ وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى رَبِّهِمْ أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ؛⁽⁵⁾

و ستمکارتر از کسانی که به خدا دروغ بندند چه کسی است؟ اینان [در قیامت] بر پروردگارشان عرضه خواهند شد و گواهان [اعمال] می گویند: اینان کسانی هستند که بر پروردگارشان دروغ بستند؛ آگاه باشید! لعنت خدا بر ستمکاران باد».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«سألت أباجعفر(علیه السلام) عن قول الله وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللهِ کَذِباً أُولئِکَ یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ إلی قوله وَ یَبْغُونَها عِوَجاً فقال هم أربعه ملوک من قریش یتبع بعضهم بعضا؛ ⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می فرمایند: آن‌ها چهار پادشاه از قریش هستند که یکی پس از دیگری حکومت کردند».

نکته: گواهان در این آیه چه کسانی هستند؟

«قال الصّادق(علیه السلام): الْأَشْهادُ هُمُ الْأَئِمَّه(علیهم السلام)؛ ⁽²⁾

ص: 101 ؛تفسير العياشي، ج‌2، ص: 142

امام صادق(علیه السلام) می فرمایند: منظور از الْأَشْهادُ (گواهان) همان ائمّه(علیهم السلام) هستند».

«عَنِ الْبَاقِرِ(علیه السلام)فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَ يَقُولُ الْأَشْهادُ قَالَ نَحْنُ الْأَشْهَادُ؛ ⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) می فرمایند: منظور از الْأَشْهادُ ما هستیم».

«تفسير القمي: وَ يَقُولُ الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ؛ يَعْنِي بِالْأَشْهَادِ الْأَئِمَّةَ(علیهم السلام)، أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ آلَ مُحَمَّدٍ(صلی الله علیه وآله) حَقَّهُم؛⁽⁴⁾علی‌بن‌ابراهیم می گوید: أَلاَ لَعْنَةُ الله عَلَی الظَّالِمِینَ؛

[یعنی] آنانی که در حقّ خاندان پیامبر(صلی الله علیه وآله)ستم کردند».

«عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ(علیه السلام) قَال: مَا فِی التَّوْرَاه وَ لَا فِی الْإِنْجِیلِ وَ لَا فِی الزَّبُورِ أَحَدٌ إِلَّا عِنْدَنَا اسْمُهُ وَ اسْمُ أَبِیهِ وَ إِنَّ فِی التَّوْرَاه لَمَکْتُوباً أَلا لَعْنَةُ اللهِ عَلَی الظَّالِمِینَ؛ ⁽⁵⁾

امام باقر(علیه السلام) می فرمایند: در تورات و انجیل و زبور احدی نیست مگر اینکه اسم او و پدرش در نزد ما [معلوم] است. در تورات نوشته است: أَلا لَعْنَةُ اللهِ عَلَی الظَّالِمِینَ».

مراد از این روایت این است که در کتب آسمانی هم ستمکاران در حق اهل بیت(علیهم السلام) مورد لعنت خدا قرار گرفتند.

ج) «يَوْمَ لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ؛ ⁽¹⁾

همان روزی که عذرخواهی ستمکاران سودشان ندهد و برای آنان لعنت خدا و سرای سخت و بدی است».

نکته: با توجه به این آیه هیچ کدام از افرادی که در حق خاندان عصمت و طهارت و در حق شیعیان به جرم شیعه بودن ظلم و جنایت انجام دادند پشیمانیشان سودی برای آنان ندارد. روایت بسیار زیبایی در تفسیر این آیه شریفه آمده است که اشاره به رجعت دارد و چنین برداشت می شود که این موضوع صرفا وعده و حواله به قیامت نشده بلکه در زمان رجعت نیز پشیمانیشان سودی به حال آنان ندارد:

«قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام)فِي قَوْلِهِ تَعَالَى يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ قَالَ الرَّاجِفَةُ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ (علیه السلام) وَ الرَّادِفَةُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ(علیه السلام)وَ أَوَّلُ مَنْ يَنْفُضُ عَنْ رَأْسِهِ التُّرَابَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ (علیه السلام) فِي خَمْسَةٍ وَ سَبْعِينَ أَلْفاً وَ هُوَ قَوْلُه تَعَالَى «إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ؛ ⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می فرمایند: نخستین کسی که در رجعت از قبر بیرون می‌آید و خاک از سر و روی خود می‌تکاند حسین‌بن‌علی(علیه السلام) است که با هفتادوپنج هزار نفر برانگیخته می‌شوند. چنان‌که خداوند می‌فرماید: «إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِینَ آمَنُوا فِیالحَیاةِ الدُّنْیا وَ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهادُ یَوْمَ لا یَنْفَعُ الظَّالِمِینَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ؛ یعنی: ما پیغمبران خود و مردم با ایمان را در زندگی دنیا و در روزی که شهیدان برمی‌خیزند یاری می‌کنیم؛ روزی که عذر ستمگران سودی به حال آن‌ها ندارد، لعنت خدا و عاقبت بد برای آن‌هاست».

در روایتی دیگر چنین آمده است:

«قال السّجّاد(علیه السلام): یَوْمَ تَبْرُزُ الْأَخْبَارُ وَ تَعْظُمُ الْأَخْطَارُ وَ تُبْلَی الْأَسْرَارُ وَ تُهْتَکُ الْأَسْتَارُ وَ تَشْخَصُ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصَارُ یَوْمَ لا یَنْفَعُ الظَّالِمِینَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّار؛⁽³⁾

امام سجّاد(علیه السلام)می فرمایند: در روزی که همه‌ی خبرها آشکار شده و خطرات هولناک پدید آید و نهان‌ها بر ملا شود و پرده‌ها فرو افتد و قلب‌ها و چشم‌ها از شدّت ترس از حرکت باز ایستد. یَوْمَ لا یَنْفَعُ الظَّالِمِینَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّار».

د) «وَتِلْكَ عَادٌ جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ * وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلَا بُعْدًا لِعَادٍ قَوْمِ هُودٍ؛ ⁽¹⁾

و اینان قوم عاد بودند که آیات پروردگارشان را انکار کردند و از پیامبران او نافرمانی نمودند و فرمان هر سرکش ستیزه جویی را پیروی کردند * و در این دنیا و روز قیامت با لعنتی بدرقه شدند. آگاه باشید که [قومِ] عاد به پروردگارشان کافر شدند، هان! دوری [از رحمت خدا] بر عاد، قوم هود باد».

لعنت خدا بر کسانی که بر خدا و رسول خدا(صلی الله علیه وآله) و امیرالمومنین(علیه السلام)ظلم کرده و آنان را اذیت کردند و همواره در حال ستم کردن به ایشانند. در آیه و روایات زیر صراحتا اشاره شده به ستمکارانی که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) و امیرالمومنین(علیه السلام) را اذیت کردند و مورد لعنت خداوند متعال قرار گرفته اند:

«إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا؛ ⁽²⁾

قطعاً آنان که خدا و پیامبرش را می آزارند خدا در دنیا و آخرت لعنتشان می کند و برای آنان عذابی خوارکننده آماده کرده است».در تفسیر این آیه شریفه آمده:

«قال رسول الله (صلی الله علیه وآله): اللَّهَ مَنْ آذَی شَعْرَه مِنِّی فَقَدْ آذَانِی وَ مَنْ آذَانِی فَقَدْ آذَی عَزَّوَجَلَّ وَ مَنْ آذَی اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ لَعَنَهُ مَلَأُ السَّمَاوَاتِ وَ مَلَأُ الْأَرْضِ وَ تَلَا إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِیناً؛⁽³⁾

رسول خدا(صلی الله علیه وآله) فرمودند: هر که یک موی مرا بیازارد مرا آزرده و هر که مرا بیازارد خدا را آزرده و هر که خدا را بیازارد اهل آسمان‌ها و زمین او را لعنت می کنند و این آیه را تلاوت کرد: إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِیناً».

یکی از علمای حنفی اهل تسنن به نام حاکم حسکانی روایت قابل تاملی را در کتاب خود نقل کرده است:

«حدثني علي بن أبي طالب(علیه السلام) و هو آخذ بشعره، قال: حدثني رسول الله(صلی الله علیه وآله) و هو آخذ بشعره فقال: من آذى شعرة منك فقد آذاني- و من آذاني فقد آذى الله، و من آذى الله فعليه لعنة الله؛ ⁽¹⁾

امیرالمومنین (علیه السلام) در حالی که موی خود را گرفته بود فرمود: پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله) فرمود: علی جان هر کس یک موی تو را آزار رساند مرا آزار رسانده و کسی که مرا آزار رساند خدا را آزار رسانده است پس کسی که خدا را آزار دهد لعنت خدا بر او باد».

در روایتی دیگر آمده :

«قال رسول الله(صلی الله علیه وآله): قَولُهُ إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِیناً قَالَ نَزَلَتْ فِیمَنْ غَصَبَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ حَقَّهُ وَ أَخَذَ حَقَّ فَاطِمَه وَ آذَاهَا وَ قَدْ قَالَ النَّبِیُّ مَنْ آذَاهَا فِی حَیَاتِی کَمَنْ آذَاهَا بَعْدَ مَوْتِی وَ مَنْ آذَاهَا بَعْدَ مَوْتِی کَمَنْ آذَاهَا فِی حَیَاتِی وَ مَنْ آذَاهَا فَقَدْ آذَانِی وَ مَنْ آذَانِی فَقَد آذَی اللهَ؛ ⁽²⁾

پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) می فرمایند: «إِنَّ الَّذینَ یُؤْذُونَ اللهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهینا؛ این آیه درباره‌ی کسانی نازل شده است که حقّ علی(علیه السلام) را غصب نمودند و حقوق فاطمه(علیها السلام) را زیر پا نهاده و او رااذیت نمودند که پیامبر(صلی الله علیه وآله) فرموده است: «هر که فاطمه(علیها السلام) را در زمان حیات من اذیت و آزار نماید مثل آن است که او را بعد از مرگ من مورد اذیت قرار داده باشد و کسی که او را بعد از مرگم مورد آزار قرار دهد مثل آن است که او را در زمان حیات من اذیت کرده باشد و هر که او را آزار رساند مرا اذیّت کرده و هر که مرا اذیت کند خدا را اذیت کرده است».

«عن جابر قال: سمعت النبي(صلی الله علیه وآله)يقول لعلي من آذاك فقد آذاني؛ ⁽³⁾

جابر می گوید: از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) شنیدم به علی بن ابی طالب(علیه السلام) فرمود: کسی که تو را بیازارد مرا آزار داده است».

و در روایتی دیگر آمده:

«عن أم سلمة زوج النبي(صلی الله علیه وآله)قالت قد سمعت رسول الله يقول لعلي بن أبي طالب(علیه السلام): أنت أخي و حبيبي من آذاك فقد آذاني؛ ⁽⁴⁾

همچنین در کتاب صحیح بخاری از منابع مهم اهل تسنن آمده:

«ما رواه البخاري في صحيحه في باب مناقبها(علیها السلام)عن المسور بن مخرمة أن رسول الله(صلی الله علیه وآله)قال: فاطمة بضعة مني فمن أغضبها أغضبني؛ ⁽¹⁾

فاطمه پاره تن من است، هر کس او را به خشم آورد مرا به خشم آورده است».

خشم فاطمه خشم خداست

«قال في حقها رسول الله(صلی الله علیه وآله): إن الله يرضى لرضاك و يغضب لغضبك؛ ⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه وآله) می فرمایند: خداوند با خشم و غضب فاطمه به خشم می آید و با رضایت او راضی می شود».

متن زیارت

«السَّلامُ عَلَيْكَ يَا سَيِّدَ الْمُسْلِمِينَ، وَ يَعْسُوبَ الْمُؤْمِنِينَ، وَ إِمامَ الْمُتَّقِينَ، وَقائِدَ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ، وَرَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَكاتُهُ؛ أَشْهَدُ أَنَّكَ أَخُو رَسُولِ اللّهِ، وَوَصِيُّهُ، وَوارِثُ عِلْمِهِ، وَأَمِينُهُ عَلَى شَرْعِهِ، وَخَلِيفَتُهُ فِي أُمَّتِهِ، وَأَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَصَدَّقَ بِما أُنْزِلَ عَلَى نَبِيِّهِ؛

سلام بر تو ای آقای مسلمانان و رئیس دین و پیشوای پرهیزکاران و مقتدای سپیدرویان و رحمت و برکات خدا بر تو باد؛ گواهی می‌دهم که تویی برادر رسول خدا، جانشین و وارث علمش و امین او بر قانونش و جانشین او در امّتش و اوّل کسی که به خدا ایمان آورد و آنچه را بر پیامبرش نازل شده بود تصدیق کرد».

«سَيِّدَ الْمُسْلِمِينَ»

اشاره

پیشتر واژه «سید» را بررسی نمودیم. اما «مسلمین» به چه معناست؟

«مسلمین» در لغت

«المسلمین» جمع مسلمان. مسلمان به کسی می گویند که به اسلام گرویده باشد اما ایمان بالاتر از اسلام است به این معنی که هر مسلمانی مومن نیست اما مومنان اول مسلمان بودند و بعد به شرایطی وارد وادی ایمان شدند. خداند متعال در قرآن کریم می فرماید:

«قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا، قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا؛ ⁽¹⁾

بادیه نشینان گفتند: ما [از عمق قلب] ایمان آوردیم. بگو: ایمان نیاورده اید بلکه بگویید: اسلام آورده ایم؛ زیرا هنوز ایمان در دل هایتان وارد نشده است».

«اسلام» درلغت

«سَلم» (مثل فَلس) و سلامت و سلام يعنى كنار بودن از آفات ظاهرى و باطنى. (راغب) در اقرب آمده: «سَلِمَ من العيوب و الآفات سَلَاماً و سَلَامَةً» يعنى از بلايا و عيبها نجات يافت و كنار شد.

«سلام» از اسماء حسنى است. راغب گويد: گفته‌اند علّت توصيف خداوند به سلام آن است كه عيوب و آفات به حضرتش راه ندارد چنانكه به خلائق می رسد. در اين صورت سلام به معنى سالم است. طبرسى گويد: سلام يعنى آن كه بندگان از ظلمش سالم‌اند و گفته‌اند: آن به معنى سالم از هر نقص و عيب و آفت است. صدوق در توحيد آن را سلامت دهنده و سالم از هر عيب گفته است. ابن اثير نيز مثل راغب گفته و بيضاوى آن را اختيار كرده است. در اقرب نيز چنين است.

در جوامع الجامع و كشّاف نيز سلامت دهنده يا سالم از هر عيب ذكر شده. الميزان آن را تقريبا بى آزار معنى كرده گويد: سلام كسى است كه با تو به سلامت و عافيت ملاقات كند بدون شرّ و ضرر.

«هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ ...⁽¹⁾»

خلاصه آن كه: معنى سلام سلامت دهنده و يا سالم از هر عيب است.

واژه «اسلام» مصدر باب افعال از ماده «س- ل- م»⁽²⁾به معنای صحت و عافیت و دوری از هر گونه عیب و نقص و فساد است ⁽³⁾و در بابِ افعال به معانی زیر است: انقیاد،⁽⁴⁾اطاعت کلی و بی قید و شرط و تسلیم محض بودن،⁽⁵⁾اذعان به حکم الهی، اخلاص در عبادت است.⁽⁶⁾«اسلام» انقياد و تسليم شدن، در اقرب گويد: «أَسْلَمَ الرَّجُلُ: انْقَادَ» «وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ...⁽⁷⁾»، آن كه در آسمان ها و زمين است به او منقاد و مطيع‌اند. ⁽⁸⁾

«اسلام» در لغت به معناى تسليم و گردن نهادن است و با توجه به آن، دین اسلام آئینی است که برنامه کلى آن تسليم شدن انسان به خداى جهان و جهانيان است و با این تعریف، همه پیامبران به دین اسلام دعوت می نموده اند. این مطلب را قرآن نیز تصدیق می نماید:

«وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا؛ ⁽¹⁾

و دین چه کسی بهتر است از آن که همه وجودش را تسلیم خدا کرده و نیکوکار است و از آیین ابراهیم یکتاپرست حق گرا پیروی کرده است؟ و خدا ابراهیم را [برای حق گرایی، خلوص، پاکی اخلاق و اعمالش] دوست خود گرفت».

«قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ ۚ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ؛ ⁽²⁾بگو: ای اهل کتاب! بیایید به سوی سخنی که میان ما و شما یکسان است [و همه کتابهای آسمانی و پیامبران آن را ابلاغ کردند] که جز خدای یگانه را نپرستیم و چیزی را شریک او قرار ندهیم و بعضی از ما بعضی را اربابانی به جای خدا نگیرد. پس اگر [از دعوتت به این حقایق] روی گرداندند [تو و پیروانت] بگویید: گواه باشید که ما [در برابر خدا و فرمان ها و احکام او] تسلیم هستیم».

«إِنَ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلاَمُ؛ ⁽³⁾

مسلماً دینِ [واقعی که همه پیامبرانْ مُبلّغ آن بودند] نزد خدا، اسلام است».

مطابق با قرآن مجید، اولين کسى که اين دين را «اسلام» و پيروان آن را «مسلمان» ناميد، حضرت ابراهيم(علیه السلام)بود آنجا که فرمود:

«رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ؛ ⁽⁴⁾

پروردگارا! ما را [با همه وجود] تسلیم خود قرار ده و نیز از دودمان ما امتی که تسلیم تو باشند پدید آر».

و در آیه دیگر آمده است:

«مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ؛ ⁽¹⁾

اين همان آئين پدر شما ابراهيم است او شما را در كتب پيشين و در اين كتاب آسمانی مسلمان ناميد».

وصف «اسلام» در زبان امیرالمومنین(علیه السلام)

امیرالمومنین علی(علیه السلام)در نهج البلاغه «اسلام» را این گونه توصیف می نماید:

«خدا را سپاس كه اسلام را تشريع (کرد) و آبشخوارهاى آن را براى آن‌كه بخواهد وارد شود آسان نمود و اركانش را در برابر آن كه قصد غلبه بر آن دارد غير قابل شكست قرار داد و آن را براى كسى كه به آن آويخت، پناهگاه امن و براى وارد بر آن حريم، سلامت قرار داد. آن را برهان ساخت براى كسى كه به وسيله آن سخن گفت و شاهد براى كسى كه به وسيله آن به دفاع برخاست و نور براى آن‌كه طلب روشنى كرد و فهم براى آن‌كه انديشه نمود و مغز براى آن‌كه آراسته به تدبير شد و نشانه براى با فراستى كه راه حق جست و بينايىبراى كسى كه عزم جزم كرد و پند براى كسى كه پند آموخت و نجات براى آن‌كه تصديق كرد و تكيه گاه براى كسى كه به آن متّكى شد و آسايش براى آن‌كه خود را به آن واگذاشت و سپر براى آن‌كه صبر پيشه كرد. اسلام روشن‌ترين راه و آشكارترين مسلک‌هاست. علائم راهش بلند، جاده هايش روشن، چراغ هايش درخشان، ميدان تمرينش آماده براى مسابقه، هدفش مرتفع و جاى دهنده مسابقه گذاران است، جايزه‌اش مورد رغبت و سوارانش شريف، راهش تصديق، نشانه اش اعمال شايسته، پايانش مرگ، ميدان تمرينش دنيا، محل گرد آمدن مسابقه گذارانش قيامت و جايزه مسابقه اش بهشت است». ⁽²⁾

در نتیجه: شرک و بت پرستی و اعتقاد به آن در ظاهر و باطن، همان آفات ظاهری و باطنی در انسان است که وقتی به اسلام گرویده شود از آن آفات پاک شده و از بلاها و عذاب های خداوند در امان است و خداست که سلام و تامین کننده سلامت است.

هیچ شکی نیست که امیر عالم علی بن ابی طالب(علیه السلام) نه تنها امیرمومنین است بلکه آقا و سرور مسلمین نیز می باشند چرا که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) در شأن ایشان فرمود:

«قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ(صلی الله علیه وآله): يَا عَلِيُّ إِنَّكَ سَيِّدُ اَلْمُسْلِمِينَ وَ إِمَامُ اَلْمُتَّقِينَ وَ قَائِدُ اَلْغُرِّ اَلْمُحَجَّلِينَ وَ يَعْسُوبُ اَلدِّينِ؛ ⁽¹⁾

این منقبت در منابع اهل تسنن

ابونعیم اصفهانی در کتاب «معرفة الصحابه» روایت صحیح السندی را از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) نقل کرده است که خداوند در شب معراج سه لقب را برای امیرمؤمنان(علیه السلام)اهداء فرموده است:

«حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ اَحْمَدَ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَضْرَمِیُّ، ثنا اَبُو بَکْرِ بْنُ اَبِی شَیْبَةَ، ثنا اَحْمَدُ بْنُ مُفَضَّلٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرٌ الاَحْمَرُ، عَنْ هِلالٍ اَبِی اَیُّوبَ الصَّیْرَفِیِّ، عَنْ اَبِی کَثِیرٍ الاَنْصَارِیِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ اَسْعَدَ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله): " انْتَهَیْتُ لَیْلَةَ اُسْرِیَ بِی اِلَی السِّدْرَةِ الْمُنْتَهَی، فَاُوحِیَ اِلَیَّ فِی عَلِیٍّ بِثَلاثٍ: اَنَّهُ اِمَامُ الْمُتَّقِینَ،وَسَیِّدُ الْمُسْلِمِینَ، وَقَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ اِلَی جَنَّاتِ النَّعِیمِ؛ رَوَاهُ رَبَاحُ بْنُ خَالِدٍ، وَیَحْیَی بْنُ اَبِی کَثِیرٍ، عَنْ جَعْفَرٍ الاَحْمَرِ مِثْلَهُ، وَرَوَاهُ غَسَّانُ، عَنْ اِسْرَائِیلَ، عَنْ هِلالٍ الْوَزَّانِ، عَنْ رَجُلٍ مِنَ الاَنْصَارِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ اَسْعَدَ، وَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْحُسَیْنِ، عَنْ یَحْیَی بْنِ الْعَلاءِ، عَنْ هِلالٍ الْوَزَّانِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ اَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ، عَنْ اَبِیهِ؛ ⁽²⁾

عبدالله بن اسعد می‌گوید: رسول خدا(صلی الله علیه وآله) فرمود: شبی مرا به آسمان بردند، به سدرة المنتهی رسیدم، درباره علی به سه چیز برای من وحی شد: او (علی) پیشوای پرهیزگاران؛ آقای مسلمانان؛ و رهبر رو سفیدان تا بهشت‌های پر نعمت است. این روایت را رباح بن خالد و یحیی بن ابی‌کثیر، از جعفر احمر نقل کرده‌اند. در نقل دیگر، روایت را غسان از اسرائیل از هلال وزان از مردی از انصار از محمد بن عبدالرحمن بن اسعد نقل کرده‌اند. در نقل دیگر، عمر بن حسین، از یحیی بن علاء، از هلال وزان، از عبدالله بن اسعد بن زراره از پدرش نقل کرده است».

محب‌الدین طبری که از اعيان علماء عامه است با سند خود از علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) نقل کرده که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) به ایشان فرمودند:

«يا علي انت سيد المسلمين و امام المتقين و قائد الغر المحجلين و يعسوب المؤمنين»⁽³⁾

ای علی! تو سيد و سالار مسلمانانی و پيشوای متقيانی و راهنما و زمامدار رستگاران روشن چهره و در غرفه‌های بهشتی آرميده ای و رئيس مؤمنان هستی».

در کتاب مناقب محمد بن سلیمان آورده شده است که رسول خدا(صلی الله علیه وآله)به دختر گرامیشان فاطمه زهرا(علیها السلام)فرمودند:

«زوجتک أقدم هذه الامة سلماً، و أعظمهم حلماً، و أعلمهم علماً و سید المرسلین، و أمیرالمؤمنین، و قائد الغر المحجلین؛ ⁽¹⁾

تو را به همسری مردی در آوردم که پیشتاز این امت در اسلام، بزرگ‌ترین آنان در بردباری، داناترین آنان و آقای مسلمانان، امیرمؤمنان و پیشوای پیشانی سفیدان است».حافظ ابونعیم و برخی دیگر از محدثین، از انس بن مالک روایتی را نقل کرده است که پیامبر(صلی الله علیه وآله)به من فرمود: برای وضوی من آبی آماده کن. آب را آماده کردم و ایشان وضو گرفتند و سپس دو رکعت نماز خواند سپس فرمود:

«يا أنس إن اوّل من يدخل عليك من هذا الباب أميرالمؤمنين، و سيّد المسلمين، و قائد الغر المحجّلين، و خاتم الوصيين... إذ جاء على... فقال: من هذا يا أنس؟ فقلت: علىّ، فقام مستبشرا فاعتنقه؛ ⁽²⁾

پيامبر اكرم(صلی الله علیه وآله)به انس بن مالک فرمود: اول شخصى كه از اين در بر تو وارد مى‌شود او اميرمؤمنان و سرور مسلمانان و رهبر پيشانى سفيدان در قيامت و خاتم اوصيا (پيامبران) است، ناگهان على(علیه السلام)وارد شد. حضرت رسول(صلی الله علیه وآله) پرسيدند: اى أنس! چه شخصى وارد شد؟ عرض كردم: على(علیه السلام)، رسول خدا(صلی الله علیه وآله) از جای خود برخاست و با علی(علیه السلام) معانقه نمود».

در کتاب مناقب محمد بن سلیمان آورده شده است که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) به دختر گرامیشان فاطمه زهرا(علیها السلام)فرمودند:

«زوجتک أقدم هذه الامة سلماً، و أعظمهم حلماً، و أعلمهم علماً و سید المرسلین، و أمیرالمؤمنین، و قائد الغر المحجلین؛ ⁽³⁾

تو را به همسری مردی در آوردم که پیشتاز این امت در اسلام، بزرگ‌ترین آنان در بردباری، داناترین آنان و آقای مسلمانان، امیرمؤمنان و پیشوای پیشانی سفیدان است».

ذهبی از علمای سنی در کتاب تذکرةالخفاظ خود از ابن ابزی از عایشه نقل می کند که گفت:

«أقبل عليٌّ يوماً فقال رسول الله(صلی الله علیه وآله): هذا سيّد المسلمين؛ ⁽¹⁾

روزی علی بن ابی طالب(علیه السلام) نزد رسول خدا(صلی الله علیه وآله) آمد، ایشان خطاب به حضرت فرمود: تو آقای مسلمین هستی».

«يَعْسُوبَ الْمُؤْمِنِينَ»

اشاره

واژه مومنین را پیشتر بررسی نمودیم اما اکنون به بررسی واژه یعسوب بپردازیم:

«یعسوب» در لغت

«اليَعْسُوب» ج يَعَاسِيب "عسب": گونه‌اى حشره از رسته يعسوبيات كه چهار بال روشن دارد و بر فراز آب به حركت در آيد، ملكه زنبوران عسل كه به گمان عرب اين ملكه مذكر است، رئيس بزرگ؛ «هو يَعْسُوب قَومِهِ» او بزرگ خاندان خويش است: پرنده‌ايست كوچک. به سفيدى در پيشانى و چهره اسب نیز می گویند.⁽¹⁾

«یعسوب» در لغت به معنای امیر و ملکه زنبور عسل است، همچنین به معنای بزرگ، سید و جلودار قوم نیز آمده است. حضرت علی(علیه السلام)را یعسوب دین و مؤمنان خوانده‌اند زیرا همان‌گونه که ملکه زنبور عسل جلودار، رئیس و امیر زنبورها است امیرالمومنین(علیه السلام) نیز جلودار مؤمنین و دین است.⁽²⁾و هم چنان‌که زنبورها از ملکه خود پیروی می‌کنند مومنان باید از آن حضرت پیروی کنند.⁽³⁾سید رضی، یعسوب را مالک (سرپرست) امور مردم معنا کرده است.⁽⁴⁾

عرب به فرمانده ی زنبورهای عسل «یعسوب» می گوید. هنگامی که زنبورهای کارگر گل ها را برای درست کردن عسل می مکند و به کندو باز می گردند ابتدا مورد بازرسی قرار می گیرند. بدین صورت که فرمانده زنبورها (یعسوب) در جلوی درب کندو می ایستد. آن گاه زنبورها را بو می کند. هر زنبوری که بر روی گل بدبو نشسته باشد و توشه بدبو به همراه داشته باشد حق ورود به کندو را ندارد بلکه مورد تهاجم زنبورهای نگهبان واقع می شود و اگر موفق به فرار نشود لاشه او موجب عبرت سایر زنبورها خواهد شد.

آری امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیز در روز قیامت بر در بهشت می ایستد و هر کسی را که بوی ولایت آن حضرت را با خود نداشته باشد از ورود به بهشت محروم می نماید.

«یعسوب» در روایات

در روایاتی که گذشت به این فضیلت نیز اشاره شده است. در تفسير عياشى از على(علیه السلام)نقل شده كه فرمود:

«أَنَا يَعْسُوبُ الْمُؤْمِنِينَ وَ أَنَا أَوَّلُ السَّابِقِينَ وَ أَنَا خَلِيفَةُ رَسُولِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ أَنَا قَسِيمُ (الْجَنَّةِ وَ) النَّارِ وَ أَنَا صَاحِبُ الْأَعْرَافِ». ⁽¹⁾

حضرت امیرالمومنین(علیه السلام) از حضرت مهدی(علیه السلام)نیز به عنوان یعسوب الدین یاد کرده است:

«فاِذا کانَ ذلکَ ضرَبَ یعسوبُ الدّین بِذنبِه فیجتَمعونَ اِلیه کما یجتمعُ قَزَعُ الخریف؛⁽²⁾

هنگامى كه وضع بدين منوال شد پيشواى دين (خشم گيرد) و آمادگى خود را اعلام می كند، در اين موقع (مؤمنان) به سرعت اطرافش جمع گردند همان گونه كه ابرهاى پائيزى».

در روایتی رسول خدا(صلی الله علیه وآله) فرمودند:

«سَیَکونُ مِن بَعدی فِتنَةٌ فَاِذا کانَ ذلکَ فَاَلزِموا علی بن أبی طالب(علیه السلام) فَاِنّهُ أوّلُ مَن آمَنَ بی، وَ أوّلُ مَن یُصافِحُنی یَومَ القِیامَةِ، وَ هُوَ الصّدیقُ الأکبَرُ وَ هُو فاروقُ هذِهِ الأمّةِ، وَ هُوَ یَعسوبُ المُؤمِنینَ؛ ⁽¹⁾

پس از من فتنه‌ای بر پا خواهد شد. در آن هنگام همراه علی بن ابی طالب(علیه السلام) باشید؛ او اولین کسی است که به من ایمان آورد و اولین کسی خواهد بود که در قیامت با من مصافحه خواهد داشت. او برترین راستگویان و جدا کننده حق و باطل در این امت است، او یعسوب مؤمنین است».

این منقبت در منابع اهل تسنن نیز آمده است.⁽²⁾

«امامُ المُتَقین»

«امام» در لغت

«إِمَام»: كسى است كه به پيشوايى او در قول و فعل اقتدا مى‌شود و يا كتابى و چيزى است، چه بر حقّ باشد و چه بر باطل، جمع امام «أَئِمَّة» است. در آيه «يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍبِإِمامِهِمْ؛⁽¹⁾[یاد کن] روزی را که هر گروهی از مردم را با پیشوایشان می خوانیم». يعنى به كسى كه به او اقتدا مى‌كردند و گفته شده به إمامهم يعنى به كتابشان. ⁽²⁾

آيه «وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً⁽³⁾» ابو الحسن مى‌گويد: امام در آيه جمع است. معنى اين آيه اين است كه ما را براى پرهيزكاران گروهى پيشوا و امامان قرار ده. دانشمند ديگرى گفته است واژه «امام» در آيه فوق از باب "درع دلاص- و دروع دلاص⁽⁴⁾" است يعنى امام در آيه فوق در معنى جمع است ولى به صورت مفرد و جمع هر دو صحيح است و در آيات (وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً⁽⁵⁾» و «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ⁽⁶⁾» ائمّه جمع امام است و آيه «وَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ⁽⁷⁾» گفته‌اند كه "امام مبين" اشاره به لوح محفوظ است.

امام آن است كه از او پيروى و به او اقتدا شود، خواه انسان باشد يا كتاب يا غير آن، حق باشد يا باطل و جمع آن «أَئِمَّه» است. در قاموس آمده امام آن است كه از وى پيروى شود، رئيس باشد يا غير آن. ريسمانى كه بنّا به ديوار می كشد تا راست بنا كند، راه، متولّى امر، قرآن، پيغمبر، خليفه، فرمانده لشگر و آنچه بچّه هر روز ياد می گيرد و نمونه‌ای كه از روى آن نظير آن را می سازند و ... ناگفته نماند معنى جامع، همان مقتدا بودن است، ريسمانی كه بنّا از آن پيروى می كند و طبق آن بنا می كند، راهی كه انسان در امتداد آن قدم بر می دارد، كتابی كه می خواند همه امام و پيشوا و مقتدايند.

در آيه «إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ⁽¹⁾» مراد از امام، حضرت ابراهيم(علیه السلام) است و از «لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ» می فهميم امامی كه خدا از او راضى است و امامی كه امامت او را خدا می دهد از ستمكاران برگزيده نمی شود «لا يَنالُعَهْدِي الظَّالِمِينَ». اگر گويند: كسی كه ظالم و ستمگر بود ولى توبه كرد و نيكو كار شد يا كافر و مشرک بود و ايمان آورد چه مانعى دارد كه چنين كسى از جانب خدا امام باشد؟ می گوئيم: وجدان و فطرت حكم می كند كه چنين كسى هم امام نباشد و خدا او را براى اين كار انتخاب نكند. درست است توبه و ايمان بسيارى از كارها را جبران می كند ولى باز وجدان حكم می كند كه خداوند فقط پاكان مطلق را براى اين كار انتخاب کند نه آنان كه در گذشته ستمگر و مسلوب الاطمينان بوده و الآن توبه كرده‌اند و يا مشرک بوده و ايمان آورده‌اند. حقّا آن شاعر خوب گفته:⁽²⁾

«ليس من أَذْنَبَ ذنبا بِإِمَامٍ *** كيف من أَشْرَك دَهْراً و كَفَر»

امامت در قرآن کریم

خداوند متعال در قرآن کریم دو امام را معرفی می کند، امامی که به امر خدا و امامی که به آتش جهنم دعوت می کند:

الف) امام هدایتگر:

«وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا؛⁽³⁾

و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت می کردند».

در تفسیر این آیه شریفه چنین آمده است:

«عَنْ أَبِی‌حَمْزَه عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا، قَالَ أَبُوجَعْفَرٍ یَعْنِی الْأَئِمَّه مِنْ وُلْدِ فَاطِمَه یُوحَی إِلَیْهِمْ بِالرَّوْحِ فِی صُدُورِهِمْ؛⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می فرمایند: «و جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا»؛ منظور از آن امامانی است که از نسل فاطمه می‌باشند و خداوند با دمیدن روح در سینه‌هایشان به آنان وحی می‌کند».

ب) امام گمراه کننده:

«وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ؛⁽²⁾و آنان را [به کیفر طغیانشان] پیشوایانی که دعوت به آتش می کنند قرار دادیم».

لذا امام یعنی پیشرو؛ کسی که در پیش حرکت می کند و پیروانش در پی آن راهی می شوند و آن مسیر یا مسیر هدایت است و یا مسیر شقاوت.

مراد از امام مبین در قرآن کریم

در قرآن کریم خداوند متعال اشاره به امام مبین کرده است:

«وَ كُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ؛ ⁽³⁾

و همه چیز را در کتابی روشن [که اصل همه کتاب هاست و آن لوح محفوظ است] برشمرده ایم».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«صَالِحِ‌بْنِ‌سَهْلٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ یَقْرَأُ وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ قَالَ فِی أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ؛ ⁽⁴⁾

صالح‌بن سهل گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که آیه: «وَکُلَّ شَیْءٍ أحْصَیْنَاهُ فِی إِمَامٍ مُبِینٍ» را قرائت کرد و فرمود: «این آیه در مورد حضرت علی(علیه السلام) نازل شده است».

ابن عباس از امیرالمومنین(علیه السلام) نقل می کند که ایشان فرمودند:

«أَنَا وَ اللَّهِ الْإِمَامُ الْمُبِينُ أُبَيِّنُ الْحَقَّ مِنَ الْبَاطِلِ وَرِثْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ؛ ⁽¹⁾

به خدا سوگند! که من همان إِمَامٍ مُبِینٍ هستم و حق را از باطل مشخص می‌کنم و آن را از پیامبر(صلی الله علیه وآله) به ارث برده‌ام».

در روایتی دیگر چنین آمده است:

«عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْبَاقِرِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ(علیهم السلام) قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَه عَلَی رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ قَامَ أَبُوبَکْرٍ وَ عُمَرُ مِنْ مَجْلِسِهِمَا فَقَالَا یَا رَسُولَ اللَّهِ هُوَ التَّوْرَاهْ قَالَ لَا قَالَا فَهُوَ الْإِنْجِیلُقَالَ لَا قَالَا فَهُوَ الْقُرْآنُ قَالَ لَا قَالَ فَأَقْبَلَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ(علیه السلام) فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ هُوَ هَذَا إِنَّهُ الْإِمَامُ الَّذِی أَحْصَی اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فِیهِ عِلْمَ کُلِّ شَیْءٍ؛ ⁽²⁾

امام

باقر از پدرش از جدّش(علیهم السلام) روایت فرمود: هنگامی‌که این آیه: «وَکُلَّ شَیْءٍ أحْصَیْنَاهُ فِی إِمَامٍ مُبِینٍ» بر پیامبر(صلی الله علیه وآله) نازل شد ابوبکر و عمر از جای خود برخاستند و گفتند: «ای رسول خدا! إِمَامٍ مُبِینٍ، همان تورات است»؟ پیامبر(صلی الله علیه وآله)فرمود: «خیر». آن دو گفتند: «آیا انجیل است»؟ باز پیامبر(صلی الله علیه وآله) فرمود: «خیر». آن‌ها پرسیدند: آیا قرآن است»؟ پیامبر(صلی الله علیه وآله)فرمود: «خیر». در همان لحظه علی(علیه السلام) وارد شد و پیامبر(صلی الله علیه وآله)فرمود: «این همان إِمَامٍ مُبِینٍ است؛ او امامی است که خداوند تبارک و تعالی، علم همه‌ی اشیاء را در او جمع کرده است».

پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) در بخش‌هایی از خطبه غدیر در شأن امیرالمومنین(علیه السلام) فرمود:

«مَعاشِرَالنّاسِ، علی (فَضِّلُوهُ). مامِنْ عِلْمٍ إِلّا وَقَدْ أَحْصاهُ اللّه فِی، وَ کُلُّ عِلْمٍ عُلِّمْتُ فَقَدْ أَحْصَیْتُهُ فی إِمامِ الْمُتَّقینَ، وَما مِنْ عِلْمٍ إِلّا وَقَدْ عَلَّمْتُهُ عَلِیّاً، وَ هُوَ الْإِمامُ الْمُبینُ الَّذی ذَکَرَهُ اللّه فی سُورَةِ یس: «وَ کُلَّ شَیءٍ أَحْصَیْناهُ فی إِمامٍ مُبینٍ؛ ⁽³⁾

ای مردم! او را برتر بدانید چرا که هیچ دانشی نیست مگر اینکه خداوند آن را در جان من نوشته و من نیز آن را در جان امام متقین ضبط کرده‌ام. او امام مبین است که خداوند او را در سوره یاسین یاد کرده: «وَ کُلَّ شَیءٍ أَحْصَیْناهُ فی إِمامٍ مُبینٍ؛ و دانش هر چیز را در امام روشنگر برشمرده‌ایم».

امام متقین در قرآن

«وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا؛ ⁽¹⁾

و ما را پیشوای پرهیزکاران قرار ده».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«قال رسول الله(صلی الله علیه وآله) فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّیَّاتِنا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِینَ إِماماً قَالَ رَسُولُ اللَّهِ لِجَبْرَئِیلَ مِنْ أَزْواجِنا قَالَ خَدِیجَه8 قَالَ وَ ذُرِّیَّاتِنا قَالَ فَاطِمَه(علیها السلام) قَالَ قُرَّةَ أَعْیُنٍ قَالَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ8قَالَ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِینَ إِماماً قَالَ عَلِیُّ‌بْنُ‌أَبِی‌طَالِبٍ(علیه السلام)؛⁽²⁾

پیامبر(صلی الله علیه وآله) درباره‌ی سخن خداوند متعال: «رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّیَّاتِنا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِینَ إِماماً» فرمود: «ای جبرئیل! منظور از مِنْ أَزْواجِنا کیست»؟ گفت: «خدیجه(علیها السلام)». پیامبر (صلی الله علیه وآله)فرمود: «و منظور از: وَ ذُرِّیَّاتِنا»؟ گفت: «فاطمه(علیها السلام)». و فرمود: «منظور از قُرَّةَ أَعْیُنٍ»؟ گفت: «حسن و حسین8».

فرمود: «وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِینَ إِماماً؛ علیّ‌بن‌ابی‌طالب(علیه السلام)».

«در حديث ابو بصير كه يكى از اصحاب با وفاى حضرت صادق(علیه السلام)است چنين نقل شده كه پس از قرائت آيه (وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً) امام فرمود: «لَقَدْ سَأَلْتَ رَبَّكَ عَظِيماً إِنَّمَا هِيَ وَ اجْعَلْ لَنَا مِنَ الْمُتَّقِينَ إِمَاماً وَ إِيَّانَا عَنَى بِذَلِك»⁽³⁾

معنى اين درخواست عظيم از خداى تعالى اين است كه از او مى‌خواهيم براى راهنمائى بسوى او از گروه متّقين براى ما امام و پيشوا قرار دهد».

آری! خوشا به حال متقین که پیشوای آنان امیرالمومنین(علیه السلام) است. هر آن کسی که بخواهد در زمره متقین قرار بگیرد باید متمسک به آستان مبارک و ملکوتی علوی و دیگر ائمه معصومین(علیهم السلام) شود.

«تقوا» در لغت

تقوا اسم مصدر از ریشه «و ق ی» در لغت به معنای پرهیز، حفاظت و مراقبت شدید و فوق العاده است.⁽¹⁾تقوا از «وقایة» و وقایة به معنی حفظ شیء است از آن چه به او زیان برساند. ⁽²⁾

«تقوا» در اصطلاح

تقوا صفتی است که انسان را از گناه و نافرمانی خداوند متعال باز می‌دارد و بر طاعت و بندگی او برمی‌انگیزد. به شخص متّصف به این صفت، متقی گفته می‌شود. در شريعت و دين، تقوى يعنى خود نگهدارى از آنچه كه به گناه مى‌انجامد و اين تقوى به ترک مانع تعبير مى‌شود كه با ترک نمودن حتى بعضى از مباهات كه گناه هم ندارند كامل و تمام مى‌شود چنانكه روايت شده است.⁽³⁾می توان گفت تقوا خصوصیاتی دارد که به حسب موارد، مختلف می‌گردند و قدر جامع آن‌ها پرهیز از محرمات شرعی و عقلی، توجه به حق و التفات به پاک‌سازی عمل و به سوی مجرای طبیعی و متعارف اعمال حرکت کردن است همان‌گونه که فجور، فاصله گرفتن از حالت اعتدال و خارج شدن از جریان طبیعی کارهاست و از آغاز پیدایش ایمان در دل مومن تا آخرین درجه کمال، همواره ملازم مؤمن است و در هر مرحله‌ای اقتضایی دارد؛ مانند محافظت نفس از عذاب و آتش، پرهیز از سخط خدا و مخالفت با وی و اجتناب از دوری و محجوبیت از خداوند. ⁽⁴⁾

در آیه‌ای نیز تقوا مضاف الیه واژه «کلمه» است: «اِذ جَعَلَ الَّذینَ کَفَروا فی قُلوبِهِمُ الحَمیَّةَ حَمیَّةَ الجاهِلیَّةِ فَاَنزَلَ اللّهُ سَکینَتَهُ عَلی رَسولِهِ و عَلَی المُؤمِنینَ و اَلزَمَهُم کَلِمَةَ التَّقوی وکانوا اَحَقَّ بِها و اَهلَها و کانَ اللّهُ بِکُلِّ شَیء عَلیم-ا⁽⁵⁾» بیشتر مفسران گفته‌اند: مراد از «کلمة التقوی» کلمه توحید یعنی قول لا اله إلاّ الله است⁽⁶⁾و نیز روایاتی کلمه تقوا را رسول خدا(صلی الله علیه وآله)، امیرمومنان امام علی(علیه السلام)و

امامان معصوم(علیهم السلام) دانسته‌اند.⁽¹⁾اطلاق کلمه تقوا بر امامان معصوم(علیهم السلام) یا از این روست که آن‌ها کلمات الهی‌اند و همان طور که کلمات، از ضمیر خبر می‌دهند آنان مراد خداوند را بیان می کنند یا بدان جهت است که ولایت ایشان و پذیرفتن امامت آنان، انسان را از آتش جهنم نگه می‌دارد⁽²⁾. چنانکه در بعضی از روایات از ولایت امیرمومنین(علیه السلام) به «کلمة التقوی» یاد شده است.⁽³⁾در زیارت‌های زیادی همچون زیارت امام حسین(علیه السلام)در اربعین، عید فطر و عید قربان، شهادت داده می‌شود که امامان از فرزندان او، کلمه تقوایند.

«کلمة التقوی» در روایات

«الخصال عن ابن عباس عن النبي(صلی الله علیه وآله) أنه قال في خطبته نحن كلمة التقوى وسبيل الهدى».⁽⁴⁾

«التوحيد بإسناده عن أبي بصير عن أبي عبد الله(علیه السلام) قال قال أمير المؤمنين(علیه السلام) في خطبته أنا عروة الله الوثقى وكلمة التقوى».⁽⁵⁾

«قَالَ الرِّضَا(علیه السلام): نَحْنُ كَلِمَةُ التَّقْوَى وَ الْعُرْوَةُ الْوُثْقَى». ⁽⁶⁾

«رَوَى الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ الدَّيْلَمِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ رِجَالِهِ عَنْ مَالِكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قُلْتُ لِمَوْلَايَ الرِّضَا(علیه السلام) قَوْلُهُ تَعَالَى وَ أَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى قَالَ هِيَ وَلَايَةُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ(علیه السلام)».⁽⁷⁾

تقوا دارای حوزه‌های گوناگونی است و امور اعتقادی، اخلاقی و رفتاری را در بر می‌گیرد؛ از این رو برخی به استناد نخستین آیات سوره بقره، گفته‌اند که خداوند در آیات یاد شده اوصافی را برای متقیان ذکر می‌کند که هر یک بیانگر شعبه‌ای از تقواست؛ از «یُؤمِنونَ

بِالغَیب⁽¹⁾» تقوای اعتقادی و از «یُقیمونَ الصَّلوة⁽²⁾» تقوای عبادی و از «مِمّا رَزَقناهُم یُنفِقون⁽³⁾» تقوایمالی و غیر مالی (همچون مقام و موقعیت)، تقواى جنسى و اجتماعى و تقواى سياسى و مانند اينها.⁽⁴⁾

امیرالمومنین(علیه السلام) مى‌فرمايد:

«ان تقوى اللَّه مفتاح سداد و ذخيرة معاد و عتق من كل ملكة و نجاة من كل هلكة؛ ⁽⁵⁾

تقوا و ترس از خدا، كليد گشودن هر در بسته‌اى است؛ ذخيره رستاخيز و سبب آزادى از بردگى شيطان و نجات از هر هلاكت است».

اهمیت و جایگاه تقوا

الف) از منظر قرآن فقط اعمال متقیان پذیرفته است:

«اِنَّما یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ المُتَّقین؛⁽⁶⁾خدا فقط از پرهیزکاران می پذیرد» و به کاری که بنیان آن بر اساس تقوا نباشد هرگز اعتنایی نیست⁽⁷⁾، هر چند ساختن مسجد باشد: «والَّذینَ اتَّخَذوا مَسجِدًا ضِرارًا و کُفرًا... *لاتَقُم فیهِ اَبَدًا لَمَسجِدٌ اُسِّسَ عَلَی التَّقوی مِن اَوَّلِ یَوم اَحَقُّ اَن تَقومَ فیهِ فیهِ رِجالٌ یُحِبّونَ اَن یَتَطَهَّروا واللّهُ یُحِبُّ المُطَّهِّرین * اَفَمَن اَسَّسَ بُنیانَهُ عَلی تَقوی مِنَ اللّهِ...⁽⁸⁾»

ب) بر پایه روایات فراوانی شرط قبولی اعمال، تقواست.⁽⁹⁾

ج) تقوا دستور خداوند به پیغمبر خاتم(صلی الله علیه وآله) است: «یا اَیُّهَا النَّبِیُّ اتَّقِ اللّه...⁽¹⁰⁾» و نیز سفارش او به پیروان اسلام و دیگر ادیان الهی است و چنانچه ویژگی دیگری بیش از آن به صلاح بندگان و در خوبی، جامع‌تر و در ارزش، عظیم‌تر و در عبودیت، فراگیرتر می بود خداوند

مهربان به آن وصیت می‌کرد⁽¹⁾: «ولِلّهِ ما فِی السَّماوتِ وما فِی الاَرضِ ولَقَد وصَّینَاالَّذینَ اوتوا الکِتابَ مِن قَبلِکُم واِیّاکُم اَنِ اتَّقوا اللّهَ⁽²⁾» پیامبر(صلی الله علیه وآله) و امامان معصوم(علیهم السلام)نیز به رعایت تقوای الهی سفارش کرده⁽³⁾و آن را سرآمد کارها⁽⁴⁾و بزرگ‌ترین وصیت دانسته‌اند.⁽⁵⁾

د) صفت تقوا، محبوب و ممدوح خداوند است و در قرآن کریم بهترین توشه آخرت دانسته شده و در روایات به آن بسیار سفارش شده است.⁽⁶⁾

اوصاف تقوا در قرآن

الف) تقوا بهترین پوشش معنوی است: «یابَنی ءادَمَ قَد اَنزَلنا عَلَیکُم لِباس-ًا یُوری سَوءتِکُم و ریش-ًا و لِباسُ التَّقوی ذلِکَ خَیرٌ ذلِکَ مِن ءای-تِ اللّهِ لَعَلَّهُم یَذَّکَّرون⁽⁷⁾». خداوند متعال در این آیه پس از یادآوری لباس ظاهری انسان که عورت وی را می پوشاند و مایه زیبایی اوست به ذکر لباس باطنی و معنوی می پردازد که بدی‌های باطنی انسان مانند شرک، گناهان، رذایل و جز این‌ها را می‌پوشاند.⁽⁸⁾این لباس، همان تقواست که خداوند مردم را به آن امر کرده است و پیداست که ذلت آشکار شدن بدی‌های باطنی، شدیدتر و تلخ‌تر و ماندگارتر است؛ از این رو لباس تقوا بهتر از لباس ظاهر است. همچنین به فرزندان آدم هشدار می دهد که شیطان، شما را نفریبد و لباس تقوایی را که بر اندام شما پوشاندیم و فطرت شما را بر آن سرشتیم از شما نگیرد، آن گونه که لباس پدر و مادر شما را با حیله از تن ایشان به در آورد، در نتیجه عورت آنان نمایان گشت: «ی-بَنی ءادَمَ لا یَفتِنَنَّکُمُ الشَّیطانُ کَما اَخرَجَ اَبَوَیکُم مِنَ الجَنَّةِ یَنزِعُ عَنهُما لِباسَهُما لِیُرِیَهُما سَوءتِهِما... ».⁽⁹⁾

ب) در قرآن کریم از تقوا به بهترین توشه یاد شده است:

«تَزَوَّدوا فَاِنَّ خَیرَ الزّادِ التَّقوی واتَّقونِ یأولِی الاَلبب»⁽¹⁾

ج) تقوا تنها ملاک کرامت، سعادت و برتری:

«یا اَیُّهَا النّاسُ اِنّا خَلَقناکُم مِن ذَکَر واُنثی و جَعَلناکُم شُعوبًا و قَبائِلَ لِتَعارَفوا اِنَّ اَکرَمَکُم عِندَ اللّهِ اَتقکُم اِنَّ اللّهَ عَلیمٌ خَبیر» ⁽²⁾

پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)فرموده است:

«خداوند در قیامت به همه انسان‌ها خطاب می کند که من شما را به اموری فرمان دادم ولی آن‌ها را ضایع ساختید و در مقابل، انساب خود را بالا بردید و امروز من منسوبان به خود را بالا می برم و نسب‌های شما را فرو می‌نهم. کجایند متقیان؟» ⁽³⁾

حضرت عیسی(علیه السلام)در پاسخ کسی که پرسید:

«أي الناس أفضل؟ فاخذ قبضتين من تراب فقال: أي هاتين أفضل؟ الناس خلقوا من تراب، فأكرمهم أتقاهم؛ ⁽⁴⁾

کدامین مردم برترند؟ دو مشت خاک برداشت و گفت که کدام یک از این دو برتر است؛ آن گاه فرمود که مردم همه از خاک آفریده شده‌اند و گرامی ترین آن‌ها نزد خدا پرهیزگارترین ایشان است».

ارتباط مستقیم «تعظیم شعائر الله» بر کسب تقوا

خداوند متعال در قرآن کریم به صراحت فرموده است:

«ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ؛ ⁽⁵⁾

این است [برنامه های حج و حدود و مقرّرات خدا] و هر کس شعایر خدا را بزرگ شمارد، بدون تردید این بزرگ شمردن ناشی از تقوای دل هاست».

«شعائر» جمع «شعیره» و در لغت به معنای علامت و نشانه است. ⁽⁶⁾

هیچ شکی نیست که عزاداری و خدمت بر آستان مقدس و ملکوتی و انسان ساز سیدالشهداء(علیه السلام)از شعائرالله است که انسان اگر بخواهد با اهتمام به این امر مهم می تواند قلبش را مملوّ از تقوا کند و ره صد ساله را یک شبه برود.

در کلمات فقها «شعائر» با اضافه به اسلام و ایمان (شیعه) نیز به کار رفته است که مراد از آن یا اعمال و مناسک مختص به اسلام از قبیل نماز، روزه، خمس، زکات و حج مى باشد⁽¹⁾و یا امور مختص به مذهب مانند شهادت به ولایت در اذان و اقامه و بلند گفتن «بسم اللَّه» در نماز.⁽²⁾

عزای امام حسین(علیه السلام) اعظم «شعائر الله»

امام حسین(علیه السلام)و عزاداری برای ایشان نمادِ آرمانی آزادی خواهانه است که تعظیم آن حتما «تعظم شعائر الله» است. اساسا سوگوارى در مرگ اشخاص نوعی تعظيم و احترام به آنان و رعايت موقعيّت و شخصيّت شان محسوب مى شود. اقامه عزادارى براى امام حسين(علیه السلام)نیز به عنوان شخصيتی ممتاز و بى نظير كه خود از خاندان عصمت و طهارت و از اولياى الهى و امامان معصوم بود علاوه بر تجليل از مقام شامخ آن امام همام، از مصاديق روشن تعظيم شعائر الهى است. در مراسم عزاداری برای آن حضرت، جز فراگیری مسایل دین و یادآوری شهامت ها و ایثارگری های شهیدان بزرگ اسلام، سخن دیگری طرح نشده و سخن از دشمنی با دشمنان خدا و دوستی با دوستان خدا گفته می شود. سخن از این که آن حضرت چگونه تمام هستى خويش را يک جا با خداوند معامله كرد و با تمام اهل بيت و فرزندان خود در قربانگاه عشق قدم نهاد و مخلصانه از همه چيزش در راه خدا گذشت. بی گمان بزرگداشت چنین شخصیتی با برپایی مجالس عزا، تعظیم یکی از عظيم ترين شعائر الهى است و برپايى مجالس عزا براى آن حضرت، تعظيم يكى از بزرگترين شعائر الهى محسوب مى شود. ⁽³⁾

آیت الله جوادی آملی نیز در تفسیرشان گفته اند:

«گرامی داشتن شعائر و علامت های الهی و عظیم شمردن و بزرگداشت آن نشانه برخورداری تعظیم کننده از تقوای قلب است. تعظیم این شعائر که از تقوای قلب نشأت می گیرد فضیلتی دینی است و به شعائر حج اختصاص ندارد. هر چند قسمت مهم آن درباره حج و عمره وارد شده است. هر چه نام خدا و نشان اوست از شعائر الهی محسوب می شود و همه عبادات و مراکز عبادی مانند مساجد و مشاهد انبیا و اولیای معصوم چنین است». ⁽¹⁾

رابطه تقوا با ایمان

در احادیث همچون قرآن کریم، تقوا با ایمان هم سنخ «وَ التَّقْوَى سِنْخُ الْإِيمَانِ»⁽²⁾و حتی از حیث مرتبت بالاتر است «وَ التَّقْوَى فَوْقَ الْإِيمَانِ بِدَرَجَةٍ».⁽³⁾تقوا از جهتی مقدّم بر ایمان و از جهت دیگر مؤخر بر آن است؛ حصول و تقویت ایمان به سبب تقواست زیرا هر آنچه تقوا را افزون کند سبب فزونی ایمان است اما اصل ایمان مقدّم بر تقواست و قوّت و ضعف ایمان در فزونی و کاستی تقوا مؤثر است.⁽⁴⁾بدین ترتیب میان تقوا و ایمان رابطه ای دو سویه برقرار است.

ویژگی تقوا از منظر قرآن

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ؛ ⁽⁵⁾

ای اهل ایمان! اگر [در همه امورتان] از خدا پروا کنید برای شما [بینایی و بصیرتی ویژه] برای تشخیص حق از باطل قرار می دهد و گناهانتان را محو می کند و شما را می آمرزد و خدا دارای فضل بزرگ است».

در این آیه تقوا دو ویژگی به همراه دارد:

الف) تشخیص حق از باطل

ب) محو شدن گناهان.

«تقوی» خیر دنیا و آخرت را به همراه دارد

پيامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)می فرماید:

«مَن رُزِقَ تُقی فَقَد رُزِقَ خَیرَ الدُّنیا وَ الآخِرَةِ؛ ⁽¹⁾

هر کس تقوا روزی اش شود خیر دنیا و آخرت روزی او شده است».

در زیارت جامعه کبیره، اهل بیت(علیهم السلام) را اعلام التقی می خوانیم یعنی نشانه های تقوا.

تقوا به واسطه ائمه(علیهم السلام) حاصل می شود؛ به واسطه تعالیم آنان راه و روشی که از مصداق تقواست دانسته می شود.

واژه «تُقى» همان تقواست و از «وقايه» گرفته شده است كه انسان خود و ديگران را از خطرها و ضررها، مانع و برحذر بدارد و البته اين معنا دو جور است. وقتى بخواهيد از فرزندتان مراقبت كنيد و او را از خطر و ضرر حفظ نماييد گاهى دستش را از آتش مى كشيد و يا دست او را مى گيريد و نمى گذاريد در چاله بيفتد و گاهى از اول دست او را محكم مى گيريد و از او نگه دارى مى كنيد تا به طرف آتش و يا چاه و چاله نرود. اين دو رفتار در خارج بين پدران و فرزندان وجود دارد.

ائمه(علیهم السلام)هر دو روش را با مردم داشته اند؛ يعنى هم زشتى ها را معرفى كرده اند و از زشتى ها بر حذر داشته اند و هم در جهت تربيت افراد به طورى كه اصلاً به طرف زشتى حركت نكنند كار كرده اند.

پس ائمه(علیهم السلام) به هر دو معنا نشانه هاى تقوا هستند؛ زيرا تقوا امرى باطنى است و نشانه مى خواهد و از طريق نشانه شناخته مى شود. ائمه(علیهم السلام) خودشان عَلَم تقوا هستند نه اين كه عَلَم تقوا به دست آنان باشد بلکه (آنان حقیقت تقوا هستند) خودشان ميزان هستند؛ يعنى اگر كسى تقوا مى خواهد بايد (متمسک به آنان شود) به آنان نگاه كند.

لذا هر دو نوع وقايت را ائمه(علیهم السلام) انجام مى دهند. ما بايد لياقت و اهليت داشته باشيم. اهل بيت(علیهم السلام)گاهى ما را به گونه اى وقايت مى كنند كه اساساً چنان تربيتشويم كه فكر ضرر نكنيم و تقوا در وجود ما ملكه شود و گاهى به سوى ضرر حركت مى كنيم و ائمه(علیهم السلام) مانع قرار گرفتن ما در ضرر مى شوند كه البته ضرر واقعى همانا ضرر معنوى و اخروى است. ⁽²⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام)می فرماید:

«فَإِنَّ التَّقْوَى فِي الْيَوْمِ الْحِرْزُ وَ الْجُنَّةُ وَ فِي غَدٍ الطَّرِيقُ إِلَى الْجَنَّة؛ ⁽¹⁾

تقوا، امروز سپر بلا و فردا راه رسيدن به بهشت است».

نکته :

آن زمان که خدای رحمان بعد از ماجرای صلح حدیبیه آرامش را بر قلب پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)و مؤمنین نازل کرد فرمود:

«وَ ألزَمَهُم کَلِمَةَ التَّقوی؛ ⁽²⁾

و روح تقوا را [که حقیقت و جان توحید است] ملازم آنان نمود».

امام رضا(علیه السلام)در تبیین این آیه می فرمایند:

«مراد از کَلِمَةُ التَّقوی ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) است». ⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) در ذیل آیه شریفه «وَ جَعَلنا لِلمُتَّقینَ إماماً» فرمودند:

«یعنی ما هدایت کنندگانی هستیم که دیگران به ما هدایت می شوند و این مقام مخصوص آل محمد(صلی الله علیه وآله) است». ⁽⁴⁾

بنابراین ائمه هدی(علیهم السلام) برترین پارسایان هستند با توجه به آیه ی «إنَّ أکرمکم عندَ الله أتقیکم؛ ⁽⁵⁾گرامی ترین افراد نزد خداوند متعال ایشانند».

تقوا و ایمان، همان روح اعمال هستند که بدون آن ها عمل در نزد خدا مطرح نمی شود. هر چه بخواهد جاودان شود باید حیات داشته باشد و حیات اعمال به ایمان و تقواست و ملاک تحقق ایمان و تقوا ولایت امیرالمومنین(علیه السلام) است.امیرالمومنین(علیه السلام) در وصف متقین فرمودند:

«اَمَّا اللَّیلُ فَصافُّونَ اَقْدامَهُمْ تالینَ لِاَجْزاءِ القُرانِ یرَتِّلونَهُ تَرْتیلاً، یحْزِّنُونَ بِهِ اَنْفُسَهُمْ وَیسْتَثیرُونَ بِهِ دَواءَ دائِهِمَ، فَاِذا مَرّوا بِایةٍ فیهاتَشْویقٌ رَکنُوا اِلَیها طَمَعاً وَتَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْ اِلَیها شَوْقاً وَ ظَنُّوا اَنَّها نَصْبُ اَعْینِهِمْ، وَاذا مَرُّوا بِایةٍ فیها تَخْویفٌ اَصْغَوْا اِلَیها مَسامِعَ قُلوبِهِمْ

وَظَنّوا اَنَّ زَفیرَ جَهَنَّمَ وَشَهیقَها فی اُصولِ اذانِهِمْ، فَهُمْ حانُونَ عَلی اَوْساطِهِمْ، مُفْتَرِشُونَ لِجِباهِهِمْ واَکفِّهِمْ وَ رُکبِهِمْ وَ اَطْرافِ اَقْدامِهِمْ، یطلُبونَ اِلی اللهِ تَعالی فی فَکاک رِقابِهِمْ، وَاَمَّاالنَّهارُ فَحُلَماءُ عُلَماءُ اَبْرارٌ اَتْقِیاءٌ؛⁽¹⁾

شبها پاهای خود را برای عبادت جفت می کنند. آیات قرآن را با آرامی و شمرده شمرده تلاوت می نمایند. با زمزمه آن آیات و دقت در معنی آنها، غمی عارفانه در دل خود ایجاد می کنند و دوای دردهای خویش را بدین وسیله ظاهر می سازند. هر چه از زبان قرآن می شنوند مثل این است که به چشم می بینند. هر گاه به آیه ای از آیات رحمت می رسند بدان طمع می بندند و قلبشان از شوق لبریز می گردد، چنین می نماید که نصب العین آنهاست و چون به آیه ای از آیات قهر و غضب می رسند بدان گوش فرا می دهند و مانند این است که آهنگ بالا و پایین رفتن شعله های جهنم به گوششان می رسد. کمرها را به عبادت خم کرده، پیشانی ها وکف دست ها و زانوها و سرانگشت پاها به خاک می سایند و از خداوند، آزادی خویش را می طلبند. همین ها که چنین شب زنده داری می کنند و تا این حد روحشان به دنیای دیگر پیوسته است روزها مردانی هستند اجتماعی، بردبار، دانا، نیک و پارسا».

در نتیجه: مطلق تقوا امیرالمومنین(علیه السلام) است. اصلا معنا بخش به تقوا و مَظهر و مُظهر تقوی امیرالمومنین(علیه السلام) است. تقوا گره خورده به زلف مبارک امیرالمومنین(علیه السلام).

«وَقائِدَ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ»

«قائد» در لغت

«قائِد»، جمع آن: قُوَّاد و قُوَّد و قادَة و قادَات "قود": (فاعل)، آن كه فرمانده گروهان يا گُردان یا لشکر باشد. هم چنین به معانی: زمامدار، فرمانده، رهبر، زعيم، سردمدار، ليدر، سردسته، راهبر، عصاکش، پیشرو، سروان، ناخدا، سرکرده، افسر فرمانده، فرمانده، ارشد، تخماق، هادی، رسانا، سکان گير و... .

واژه «غرّ» يعنى اثر روشن و ظاهر از چيزى و از اين معنى است: «غُرَّة الفرس»: سپيدى پيشانى اسب.⁽¹⁾

«محجل» در لغت

«محجل»، این کلمه در لغت از ریشه حجل است و تحجیل اسب، به اسبی گفته می شود که پیشانی و دست و پای او گاه تا زانو سفید است. در حديثى آمده است كه: «المؤمن غرّ كريم و الكافر خبّ لئيم» يعنى مؤمن حيله‌گر نيست و داراى كرم و حسن خلق است و كافر حيله‌گر و مفسد است و در خبرى آمده است كه: «كان(صلی الله علیه وآله)يغرّ عليّا بالعلم» يعنى همانطور كه پرنده نوزاد خود را غذا مى‌دهد پيامبر(صلی الله علیه وآله) نيز علم و دانش را به على ذرّه ذرّه و لحظه لحظه آموخت و در وصف على(علیه السلام)آمده است كه: «قائد الغرّ المحجّلين» على پيشواى پاكيزگان و

سپيد چهره‌گانى است كه سپيدى رويشان از نور ايمان راستى و وضو است و در حديثى از امیرالمومنین(علیه السلام) فرموده اند: «من يطع اللّه يغرّه كما يغرّ الغراب فرخه⁽¹⁾» كسى كه مطيع خداى بود خداوند او را رشد و كمال مى‌دهد همانگونه كه كلاغ و پرنده جوجه خود را رشد و پرورش مى‌دهد. ⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه وآله) در شأن و منقبت امیرالمومنین(علیه السلام) فرمود:

«أَنْتَ إِمَامُ اَلْمُتَّقِينَ وَ قَائِدُ اَلْغُرِّ اَلْمُحَجَّلِينَ؛ ⁽³⁾

تو امام متقین و رهبر و پيشواى دست و پا و پيشانى سفيدان هستی».

«قَالَ النَّبِيُّ (صلی الله علیه وآله)تُحْشَرُ أُمَّتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يَرِدُوا عَلَيَّ الْحَوْضَ فَتَرِدُ رَايَةُ إِمَامِ الْمُتَّقِينَ وَ سَيِّدُ الْمُسْلِمِينَ وَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ خَيْرُ الْوَصِيِّينَ وَ قَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ وَ هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِب(علیه السلام)».⁽⁴⁾

(امیرالمومنین(علیه السلام) رهبر پيشانى سفيدان در قيامت مى‌باشد).

پس كلمۀ «قائد الغر المحجّلين» به اين معنى است: «قائد» فرمانده و رهبر، «غرّ» پيشانى سفيد و «محجّل» دست تا مچ سفيد باشد، اسبانى كه پيشانى و مچ دست و پاسفيد است را «غرّ المحجّل» گويند⁽⁵⁾و كنايه از اين است که كسانى كه متمسّک به ولايت ائمه اطهار(علیهم السلام) هستند در قيامت با صورت نورانى و اعضاى وضوى نورانى شناخته مى‌شوند و شايد اين تعبير دقيق و ظريف به مسألۀ شرعى اشاره مى‌كند. چون همه مسلمانان وضو مى‌گيرند و اختصاص به ياران امیرالمومنین(علیه السلام) ندارد، حالا چرا محل وضوى ياران و شيعيان اميرالمؤمنين(علیه السلام)در قيامت نورانى است و آن حضرت رهبر پيشانى سفيدان است؟ زیرا پیروان سقیفه و ياران معاويه هم وضو مى‌گيرند و طبق اين حديث چهره آنان نورانى نيست بلكه سياه و ظلمانى می باشد؛ زیرا بين اين دو وضو تفاوت بسیاری است. چنان‌كه شاعر توصيف مى‌كند:

«فلفل هندو سياهُ خال مه رويان سياه *** هر دو جانسوزند امّا اين كجا و آن كجا»

پس بى‌شک در اين وضو سرّى نهفته است كه به آن وسيله مؤمنين از غيرمؤمنين تشخيص داده مى‌شوند كه آن ها مومنين واقعى هستند. هر خواننده‌اى بايد به اين فكر كند كه اين چه رازى است. آيا تفاوت از كيفيّت وضو است و يا نيّت آن و يا شرط ديگر است؟ به هر حال امام على(علیه السلام) نه تنها در دنيا امام و رهبر مومنين است بلكه در آخرت هم امير مومنین مى‌باشد.

«و رَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَكاتُهُ»

این عبارت نورانی به این معناست که پس از سلام و بیان و اقرار به مناقب مولا امیرالمومنین(علیه السلام) از خداوند متعال خواهان رحمت و بركات بر ايشان مى شويم و اين معنا از قرآن کریم گرفته شده است:«رَحْمَتُ اللّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَميدٌ مَجيدٌ؛ ⁽¹⁾

رحمت خدا و برکاتش بر شما خانواده است. یقیناً او ستوده و بزرگوار است».

در شرح این فقره می توان چنین گفت: بعد از خواندن و بیان فضائل امیرالمومنین(علیه السلام) و قلبی که مملوّ از عشق و محبت و شور و شعف حضرت شده و به داشتن چنین مولا و پیشوایی بر همه عالم فخر می فروشیم اکنون لحظه ای شده که به برکت حضرت و بیان فضایل ایشان خداوند متعال تمام برکات و رحمت های خود را بر ما فرو فرستد و در سیل رحمت و برکات حضرت احدیت قرار گیریم. «الحمدلله رب العالمین».

«أَشْهَدُ أَنَّكَ»

اشاره

گواهی می‌دهم که تویی»

بررسی واژه «شهد»

«شَهِدَ»: «الشُّهُود و الشَّهَادَة»: حاضر بودن و گواه بودن يا با مشاهده چشم و يا با انديشه و بصيرت. واژه «شَهَادَة» در معنى حضور به صورت مفرد به كار مى‌رود، مثل آيه: «عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ⁽¹⁾». ولى به كار بردن واژه «شُهُود» يعنى حضور يافتن، به طور مجرّد شايسته‌تر است و شهادة با مشاهده شايسته‌تر. ⁽²⁾

«الشَّهَادَة»: سخن گفتن که از روى علم و آگاهى كه از مشاهده و بصيرت يا ديدن با حواس و چشم حاصل شده است صادر شود. در آيه: «أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ‌⁽³⁾» يعنى آيا با چشم خويش ديده‌اند، سپس مى‌گويد: «سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ⁽⁴⁾» يعنى: گواهيشان نوشته مى‌شود تا تنبيه و آگاهى بر اين امر باشد كه شهادت از شهود است و آيه: «ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ⁽⁵⁾يعنى آنها را از كسانى كه با انديشه و بصيرت از آفرينش آسمان ها اطّلاع داشته باشند قرار نداده‌ام» و آيه: «عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ⁽⁶⁾يعنى: خداوند آنچه را كه از حواسّ مردم و بصيرتشان

پوشيده است و نيز آنچه را كه به وسيله حواسّ و بصيرت بر آنها آگاهى مى‌يابند، خداوند بر تمام آنها عالم و آگاه است». «شَهِدْتُ» دو گونه است:

اوّل) در حكم علمتُ، يعنى دانستم، لفظش يا گفتنش به جاى «شهادة» است، مى‌گويند «أَشْهَدُ بكذا» و نه مى‌گويند «اعلم بكذا» زيرا از شاهد فقط دانستن را قبول نمى‌كنند و راضى نمى‌شوند كه بگويد «اعلم بكذا» بلكه نياز است كه «اشهد بكذا» بگويد. (يعنى شاهد بوده‌ام).

دوّم) «شَهِدْتُ» در حكم سوگند، مى‌گويند: «أَشْهَدُ باللّه انّ زيدا منطلق» كه سوگند به خداوند براى رفتن و رهايى زيد است. بعضى از علماء مى‌گويند اگر گفت «أشهد» و نگفته است «باللّه»باز هم سوگند است و مثل «علمت» در حكم «شهدت» در قسم است كه به جاى سوگند پاسخ داده شده.⁽¹⁾

در قاموس آمده است:

«شهد»: شهود و شهادت به معنى حضور و معاينه است و در صحاح، مشاهده را معاينه گفته است. در مفردات گويد: شهود در معنى حضور و شهادت در معنى ديدن و معاينه اولى است. «فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ...⁽²⁾هر كه در ماه رمضان حاضر باشد و مسافرت نكند آن را روزه بدارد». «وَ لْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ⁽³⁾در عذاب و تنبيه مرد و زن زناكننده جمعى از مؤمنان حاضر باشند و آن را بينند». «وَ الَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ...⁽⁴⁾آنان كه در باطل حاضر نشوند». در «اقرب الموارد» گويد: «شَهِدَ الْمَجْلِسَ شُهُوداً. حَضَرَهُ» ولى قيد مشاهده كه راغب گفته بهتر است و در آيه اول ظاهرا صرف حضور، مراد است.

«شهادت» كه به معنى «حضور و ديدن» است گاهى به معنى «خبر قاطع» آيد چنان كه در صحاح و قاموس گفته. ظاهرا مراد از آن در آيه «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ⁽⁵⁾» خبر قاطع باشد و گاهى به معنى «آشكار» آيد مثل «عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعالِ⁽⁶⁾». اين

جمله در آيات بسيارى تكرار شده است و نيز به معنى «اداى شهادت و اظهار خبر قاطع» باشد در صحاح و قاموس آمده «شَهِدَ شَهَادَةً»: «أَدَّى ما عنده من الشهادة» مثل «ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها* فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما⁽¹⁾». ايضا به معنى «اقرار، حكم و علم» آيد كه همه از شعبه‌هاى حضور و ديدن‌اند. «فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ⁽²⁾»، «شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ⁽³⁾». گفته‌اند شهادت در اين آيات به معنى اقرار است «وَ شَهِدَ شاهِدٌمِنْ أَهْلِها إِنْ كانَ قَمِيصُهُ⁽⁴⁾». راغب آن را در آيه به معنى «حكم» گفته است. در آيه «وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ⁽⁵⁾» ظاهرا به معنى «علم» است.

«شهود» جمع «شاهد» نيز آمده «وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ⁽⁶⁾» و جمع آن «اشهاد» است «وَ يَقُولُ الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ⁽⁷⁾»، «وَ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ⁽⁸⁾» دقت در آيات نشان می دهد كه «شهود» جمع «شاهد» به معنى حاضر و بيننده و «اشهاد» جمع «شاهد» به معنى «شهادت كننده» است. در سه آيه فوق و این آيه تأمّل كنيد: «وَ هُمْ عَلى ما يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ⁽⁹⁾» و در آيه «وَ جَعَلْتُ لَهُ مالًا مَمْدُوداً وَ بَنِينَ شُهُوداً⁽¹⁰⁾».

«شَهِيد»: به معنى شاهد است «وَ أَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ وَ لا يُضَارَّ كاتِبٌ وَ لا شَهِيدٌ⁽¹¹⁾». و آنگاه كه به خداوند سبحان اطلاق شود به معنى حاضر، بيننده و حافظ است. در «نهايه و اقرب الموارد» گويد: شهيد آن است كه هيچ چيز از علمش غائب نيست. ولى ظاهراً عموم از خود كلمه مستفاد نيست و مفيد عموم كلمه ديگر است مثل «وَ أَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيدٌ⁽¹²⁾»، «إِنَّ

اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيدٌ⁽¹⁾»، «أَحْصاهُ اللَّهُ وَ نَسُوهُ وَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيدٌ⁽²⁾». جمع آن «شهداء» كه بيست بار در قرآن آمده است «لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ⁽³⁾».⁽⁴⁾

ابن فارس در معناى واژه «شهد» مى گويد:

«الشين والهاء والدال، أصل يدلّ على حضور وعلم وإعلام، لا يخرج شيء من فروعه عن الّذي ذكرناه، من ذلك الشهادة يجمع الاُصول الّتي ذكرناها من الحضور والعلم والإعلام يقال: شهد يشهد شهادة» ⁽⁵⁾

بنابراين، شهادت در هر جا به كار رود و در همه مشتقّاتش از اين اصل خارج نخواهد شد كه بيانگر حضور، علم و اعلام است. وقتى انسان مى خواهد به چيزى شهادت بدهد بايد شاهد آن باشد و به آن علم و آگاهى پيدا كند سپس آن را اعلام يا اعلان نمايد. براى نمونه، اگر شما بخواهيد در مورد واقعه اى شهادت بدهيد، نخست بايد خودتان شاهد آن واقعه باشيد و در آن جا حضور يابيد و علم پيدا كنيد، آن گاه آن را در محكمه داورى اعلان كنيد تا نزاع از بين برود.

پس حضور شاهد خيلى مهم است. قرآن مجيد درباره ماه مبارک رمضان مى فرمايد:

«فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ؛ ⁽⁶⁾

پس هر كس از شما در ماه رمضان حضور داشته باشد (و در سفر نباشد) بايد آن را روزه بگيرد».

آن چه در شهادت اهميّت دارد، همان حضور است و اگر حضور نباشد شهادت تحقّق نمى يابد. از اين رو در كتاب الشهادات بحث شده كه آيا شهادت دادنِ كسى به شهادت دادن ديگرى «الشهادة بالشهادة» پذيرفته است يا نه؟ پس حضور در شهادت ركن است. از طرفى حضور دو نوع است:

1 . حضور بدنى و به اصطلاح امروزى، فيزيكى و با رؤيت چشم؛

2 . حضور قلبى و رؤيت باطنى.

به عبارت ديگر، حضور گاهى بصرى است و گاهى بصيرتى. از اين رو سيّدالشهداء(علیه السلام) در دعاى عرفه مى فرمايد:

«عميت عينٌ لا تراك عليها رقيباً؛ ⁽¹⁾

كور باد آن ديده اى كه تو را ديده بان خود نبيند».منظور از ديدن در اين سخن، چشم بصيرت است. عبداللّه بن سنان در روايتى از پدرش نقل مى كند كه گويد: خدمت امام باقر(علیه السلام) بودم كه يكى از خوارج وارد شد و پرسيد: اى ابوجعفر! چه كسى را عبادت مى كنى؟ فرمود: خداى متعال را. گفت: آيا خدا را ديده اى؟ امام باقر(علیه السلام)فرمود:

«لم تره العيون بمشاهدة الأبصار ولكن رأته القلوب بحقائق الإيمان؛ ⁽²⁾

چشم ها او را به صورت ديدن ظاهرى نديده اند بلكه دل ها او را با حقايق ايمان (با ديده بصيرت) ديده اند».

راغب اصفهانى در المفردات في غريب القرآن در معناى لغوى واژه «شهد»، هر دو قسم حضور را با استفاده از قرآن آورده است. وى مى نويسد:

«الشهود والشهادة: الحضور، مع المشاهدة إمّا بالبصر أو بالبصيرة؛

شهود و شهادت، همان حضور است يا با بصر و چشم و يا با بصيرت و بينش».

آن گاه راغب اصفهانى عبارت لطيف و دقيقى را مطرح مى كند و مى گويد:

«لكن الشهود بالحضور المجرّد أولى والشهادة مع المشاهدة أولى» ⁽³⁾

اگر بخواهيم حضور مجرّد از مشاهده را اراده كنيم، اين كاربرد با كلمه «شهود» بهتر خواهد بود و آن گاه كه حضور قلبى و مشاهده با بصيرت باشد بهتر است از واژه «شهادة» استفاده كنيم. بنابراين وقتى حضور و مشاهده باشد، اين شهادت اِخبار نخواهد بود بلكه اعلام است و اِخبار با اعلام تفاوت دارد. روشن است كه اين دقّت ها خيلى مفيدند و ثمره دارند. وقتى من شهادت مى دهم و مى گويم: «أشهد أن لا إله إلا اللّه وأشهد أنّ محمّداً رسول اللّه وأشهد أنّ عليّاً ولي اللّه؛ اين شهادت اِخبار است و احتمال صدق و كذب دارد، يا آن چه را

يافته ام اعلام مى كنم. به سخن ديگر، آيا در واقع اين شهادت ها اِخبار هستند يا انشا؟ البته اين نكته مفيدى است كه انسان با گفتن شهادتين اين واقعيّت را اعلام مى كند. شايد آيه اى از قرآن مجيد مؤيّد اين معنا باشد، آن جا كه مى فرمايد:

«لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ إِنَّمَا اللّهُ إِلهٌ واحِدٌ؛ ⁽¹⁾

و نگوييد (خدا) سه گانه است. از اين سخن، خوددارى كنيد كه براى شما بهتر است. خدا فقط معبود يگانه است».

خداوند متعال در اين آيه از سه گانه گفتن درباره خويش نهى مى كند و به اعتقاد به خداى يگانه امر مى كند. واقعيّت اين است كه در اين جا نهى و امرى در كار نيست بلكه انشا است. البتّه شواهد ديگرى بر اين معنا در قرآن مجيد مى توان يافت كه شهادت در اين موارد به خصوص انشا است، نه اِخبار. ماده شهادت در اين موارد بدون حرف تعديه بر معمول خود وارد مى شود چرا كه:گاهى مى گوييد: «شهد به»، گاهى مى گوييد: «شهد له» و گاهى مى گوييد: «شهد عليه» و هر كدام از اين ها خصوصيّتى دارد. روشن است كه شهادت مورد بحث ما بدون حرف تعديه است، آن جا كه مى خوانيم: «شهد اللّه أنّه لا إله إلاّ اللّه...». اين ها مواردى است كه بايد دقّت كرد. پس وقتى مى گوييم: «أشهد أن لا إله إلاّ اللّه» اين واقعيّت را اعلان و آشكار مى كنيم. وقتى مؤذن اين عبارت را مى گويد در واقع اين واقعيّت را اعلان مى كند؛ چرا كه اذان به معناى اعلان است، چنان كه در قرآن مى خوانيم:

«وَأَذِّنْ فِي النّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَعَلى كُلِّ ضامِر يَأْتينَ مِنْ كُلِّ فَجّ عَميق؛ ⁽²⁾

و مردم را به حج فراخوان تا پياده و سواره بر مركب هاى لاغر از هر راه دورى به سوى تو بيايند».

مؤذّن اِخبار نمى كند كه خدا يكى است و محمّد بن عبداللّه(صلی الله علیه وآله)رسول خداوند است تا احتمال صدق و كذب در آن راه يابد و اين نكته مهمّى است. البتّه اين واقعيّت كه وحدانيّت خداوند متعال از چه راهى ثابت شده است بحث ديگرى است و بايد در مباحث توحيد مطرح شود كه شرح كلمه توحيد (لا إله إلا اللّه) چيست. ⁽³⁾

«أَخُو رَسُولِ اللّهِ»

بررسی واژه «اخو»:

«أخو»: أخ: برادر، اين واژه در اصل «أخو» است و به كسی كه در ولادت از يک پدر و مادر يا يكى از آن دو يا همشير بودن يعنى از يک پستان شير خوردن با ديگرى مشترک باشد او را برادر گويند و به صورت استعاره به هر كسی كه با ديگرى در قبيله يا در دين يا در كار و صنعت يا معامله و دوستى و در مناسبات ديگر مشاركت داشته باشد برادر گويند مانند اين آيه قرآن «لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ‌⁽¹⁾» يعنى به خاطر مشاركتشان در كفر إخوان ناميده شده‌اند.

و آيه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ⁽²⁾» و آيه «أَ يُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً⁽³⁾»: در چند آيه فوق لفظ برادر (اخ) در معنى مستعار خود به كار رفته است و همين طور آيه «فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ⁽⁴⁾» يعنى برادران و خواهران (إخوان و أخوات و در آيه «إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ⁽⁵⁾» نشانه‌اى است از نفى مخالفت و ناهماهنگى در ميان ايشان كه در بهشت، همه برادرند. ⁽⁶⁾

در قاموس آمده است: «أَخ»: برادر، رفيق و مصاحب. ريشه آن «أخو» با «واو» است. در اصل كسى را گويند كه با ديگرى در پدر و مادر و يا در يكى از آن دو شريک است؛ در «مفردات» برادر رضاعى را نيز از اصل معنى شمرده است. در «اقرب الموارد» گويد: «أخ» كسى است كه تو و او را يک صلب يا يک شكم جمع كند. عبارت «اقرب الموارد» ناقصاست زيرا به برادر پدر و مادرى شامل نيست مگر با اولويّت. ناگفته نماند: استعمال «اخ» مانند «اب و امّ و اخت» بسيار وسيع است. در «مفردات» پس از ذكر معناى اصلى آن می گويد: هر كه با ديگرى در قبيله يا در دين يا در صنعت يا در معامله يا در مودّت و يا در غير اينها شريک باشد به او «اخ» گفته می شود. در قرآن مجيد، هم در معناى اصلى و هم در معناى مجازى، هر دو به كار رفته است نظير «ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَ أَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا» كه در معناى اصلى است و مثل «وَ إِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً⁽¹⁾»، «وَ إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً⁽²⁾»، «وَ إِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً ⁽³⁾» و غير اينها كه سبب استعمال مشاركت در قبيله است. پيداست كه هود و صالح و شعيب از قبيله عاد، ثمود و مدين بودند.

در آيه «إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لا تَتَّقُونَ⁽⁴⁾» لوط(علیه السلام)برادر مردمی كه بر آنان مبعوث شده بود خوانده شده، معلوم است كه لوط از اهل بابل است و با ابراهيم(علیه السلام)به شام آمده بود. در اين آيه ممكن است به مناسبت همشهرى بودن و يا به مناسبت دوست داشتن و غمخوار بودن «اخ» گفته شده است و گويند در اثر زن گرفتن از آنها بوده است.

درباره همسلكى هم آمده «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ⁽⁵⁾»، «فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً⁽⁶⁾» ممكن است «إِخْوَة و إِخْوَان» در اين دو آيه راجع به حقيقت خانواده در قيامت باشد به ماده اهل و آل رجوع شود. به عنوان شركت در بدكارى و پيروى از آن نيز آمده «إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ

الشَّياطِينِ⁽¹⁾». درباره اهل بهشت است «إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ⁽²⁾» ممكن است به عنوان هم دينى يا محبت و عدم تزاحم و يا به عنوان برادر حقيقى، «إِخْوَان» گفته شده است. جمعأَخْ «إِخْوَة و إِخْوَان» است. فريد وجدى در دائرة المعارف گويد: گفته‌اند «إخوان» جمع «أخ» به معنى رفيق است يعنى اگر «أخ» به معنى برادر حقيقى باشد جمع آن «إخوة» و اگر به معنى صديق باشد جمع آن «إخوان» است. قرآن مجيد اين قول را تصديق نمی كند زيرا در برادر حقيقى جمع «أخ»، «إخوان» آمده است نظير «أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ⁽³⁾»، «لا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَ لا أَبْنائِهِنَّ وَ لا إِخْوانِهِنَّ وَ لا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ⁽⁴⁾» هر دو آيه درباره اظهار زينت زنان است و مراد از «إخوان» برادران حقيقى‌اند و نيز در يک محل بر برادران دينى كه بنابر مشهور غير حقيقى‌اند، «إخوة» اطلاق شده است «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ⁽⁵⁾». بلى با استفاده از قرآن مبين می شود گفت: فرق ميان «إخوة و إخوان» آن است كه «إخوان» در برادران اعم از حقيقى و غير حقيقى استعمال می شود چنانكه در قرآن مبين آمده است و «إخوة» فقط در برادران حقيقى به كار می رود چنان كه در همه جاى قرآن به استثناء آيه فوق در برادران حقيقى به كار رفته است مثل «لا تَقْصُصْ رُؤْياكَ عَلى إِخْوَتِكَ ...* كانَ فِي يُوسُفَ وَ إِخْوَتِهِ آياتٌ لِلسَّائِلِينَ⁽⁶⁾»، «فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ⁽⁷⁾» و در خصوص آيه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» بايد گفت: اين بنابر آن است كه قرآن و اخبار، برادر ايمانى را برادر حقيقى می دانند. ⁽⁸⁾

اخوت در قرآن

در قرآن کریم آمده است:

«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ؛ ⁽¹⁾جز این نیست که همه مؤمنان با هم برادرند؛ بنابراین [در همه نزاع ها و اختلافات] میان برادرانتان صلح و آشتی برقرار کنید و از خدا پروا نمایید که مورد رحمت قرار گیرید».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«عن ابن‌عباس لَمَّا نَزَلَتْ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ آخَی رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)بَیْنَ الْمُسْلِمِینَ فَآخَی بَیْنَ أَبِی‌بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ بَیْنَ عُثْمَانَ وَ عَبْدِالرَّحْمَنِ وَ بَیْنَ فُلَانٍ وَ فُلَانٍ حَتَّی آخَی بَیْنَ أَصْحَابِهِ أَجْمَعِهِمْ عَلَی قَدْرِ مَنَازِلِهِمْ ثُمَّ قَالَ لِعَلِیِّ‌بْنِ‌أَبِی‌طَالِبٍ(علیه السلام)أَنْتَ أَخِی وَ أَنَا أَخُوکَ؛ ⁽²⁾

ابن‌عباس می گوید: زمانی‌که آیه: «إِنَّمَا المُؤْمِنُونَ إِخْوةٌ» نازل شد رسول اکرم(صلی الله علیه وآله) میان مسلمانان با یکدیگر پیمان برادری به وجود آورد و به ترتیب ابوبکر و عمر، عثمان و عبدالرحمن و ... را برادر دینی یکدیگر اعلام فرمود. آن حضرت در این امر، منزلت و جایگاه اصحاب را مد نظر داشت. سپس خطاب به علی‌بن‌ابی‌طالب(علیه السلام)فرمود: «من و تو نیز با یکدیگر برادر هستیم».

«قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)يَا فَاطِمَةُ(علیها السلام) إِنَّ لِعَلِيٍّ ثَمَانِيَةَ أَضْرَاسٍ قَوَاطِعَ لَمْ تُجْعَلْ لِأَحَدٍ مِنَ الْأَوَّلِين وَ الْآخِرِينَ هُوَ أَخِي فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ ِ لَيْسَ ذَلِكِ لِغَيْرِهِ مِنَ النَّاس؛ ⁽³⁾

پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله) فرمود: ای فاطمه(علیها السلام)! علی‌بن‌ابی‌طالب(علیه السلام) هشت فضیلت دارد که پیکر منافقین و دشمنان او را می‌شکند و خداوند این فضائل را به گذشتگان نداده و به آیندگان نیز نخواهد داد. علی‌بن‌ابی‌طالب(علیه السلام) در دنیا و آخرت با من برادر است و دیگران از این جهت سهمی ندارند».

«عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ قَالَ: تَقَبَّضْتُ بَيْنَ يَدَيْ أَبِي جَعْفَرٍ(علیه السلام)فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ رُبَّمَا حَزِنْتُ مِنْ غَيْرِ مُصِيبَةٍ تُصِيبُنِي أَوْ أَمْرٍ يَنْزِلُ بِي حَتَّى يَعْرِفَ ذَلِكَ أَهْلِي فِي وَجْهِي وَ صَدِيقِي فَقَالَ نَعَمْ يَا جَابِرُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْمُؤْمِنِينَ

مِنْ طِينَةِ الْجِنَانِ وَ أَجْرَى فِيهِمْ مِنْ رِيحِ رُوحِهِ فَلِذَلِكَ الْمُؤْمِنُ أَخُو الْمُؤْمِنِ لِأَبِيهِ وَ أُمِّهِ فَإِذَا أَصَابَ رُوحاً مِنْ تِلْكَ الْأَرْوَاحِ فِي بَلَدٍ مِنَ الْبُلْدَانِ حُزْنٌ حَزِنَتْ هَذِهِ لِأَنَّهَا مِنْهَا؛ ⁽¹⁾

جابر جعفی گوید: در برابر امام باقر(علیه السلام)بودم که غمگین شدم، به حضرت(علیه السلام)عرض کردم: «گاهی بدون اینکه مصیبتی به من برسد یا ناراحتی و اندوهی بر من وارد شود محزون می‌شوم تا آنجا که خانواده و دوستم اثرش را در رخسارم مشاهده می‌کنند». فرمود: «آری ای جابر! خدای عزّوجلّ مؤمنین را از طینت بهشتی آفرید و از نسیم روح خویش در آن‌ها جاری ساخت، از این روست که مؤمن برادر پدر و مادری مؤمن است، (زیرا طینت به منزله‌ی پدر و نسیم به جای مادر است) پس هر گاه به یکی از آن ارواح در شهری اندوهی رسد آن روح دیگر اندوهگین می‌شود زیرا از جنس اوست».

«عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام)قَالَ: الْمُؤْمِنُ أَخُو الْمُؤْمِنِ عَيْنُهُ وَ دَلِيلُهُ لَا يَخُونُهُ وَ لَا يَظْلِمُهُ وَ لَا يَغُشُّهُ وَ لَا يَعِدُهُ عِدَةً فَيُخْلِفَهُ؛ ⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می فرمایند: مؤمن

برادر مؤمن است، چشم و راهنمای اوست، نه به او خیانت می‌کند و نه ستم می‌رساند و نه با او دغلبازی می‌کند و نه به او وعده می‌دهد که تخلّف کند».

«عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام)يَقُولُ الْمُؤْمِنُ أَخُو الْمُؤْمِنِ كَالْجَسَدِ الْوَاحِدِ إِنِ اشْتَكَى شَيْئاً مِنْهُ وَجَدَ أَلَمَ ذَلِكَ فِي سَائِرِ جَسَدِهِ وَ أَرْوَاحُهُمَا مِنْ رُوحٍ وَاحِدَةٍ وَ إِنَّ رُوحَ الْمُؤْمِنِ لَأَشَدُّ اتِّصَالًا بِرُوحِ اللَّهِ مِنِ اتِّصَالِ شُعَاعِ الشَّمْسِ بِهَا؛ ⁽³⁾

ابو بصیر می گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که فرمود: مؤمن

برادر مؤمن است؛ همانند یک جسم که اگر چیزی از آن به درد بیاید در همه‌ی تن بروز می کند و ارواح آن‌ها یکی است و همانا جان مؤمن، پیوسته‌تر است به خدا از پیوستن پرتو خورشید به آن».

«عَنْ مُعَاوِیَه بْنِ‌عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ(علیه السلام): جُعِلْتُ فِدَاکَ هَذَا الْحَدِیثُ الَّذِی سَمِعْتُهُ مِنْکَ مَا تَفْسِیرُهُ؟ قَالَ: وَ مَا هُوَ؟ قَالَ: إِنَ الْمُؤْمِنَ یَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ. فَقَالَ: یَا مُعَاوِیَه إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ نُورِهِ وَ صَبَغَهُمْ فِی رَحْمَتِهِ وَ أَخَذَ مِیثَاقَهُمْ لَنَا بِالْوَلَایَه عَلَی مَعْرِفَتِهِ

یَوْمَ عَرَّفَهُمْ نَفْسَهُ فَالْمُؤْمِنُ أَخُو الْمُؤْمِنِ لِأَبِیهِ وَ أُمِّهِ أَبُوهُ النُّورُ وَ أُمُّهُ الرَّحْمَه وَ إِنَّمَا یَنْظُرُ بِذَلِکَ النُّورِ الَّذِی خُلِقَ مِنْهُ؛ ⁽¹⁾

از معاویه‌بن‌عمار نقل شده است: به امام صادق(علیه السلام)گفتم: «فدایت شوم! این حدیث که از شما شنیدم چه معنا دارد»؟ فرمود: «چه حدیثی»؟ گفتم: «اینکه مؤمن به وسیله‌ی نور خدا می نگرد». فرمود: «ای معاویه! به راستی خدا مؤمن را از نور خود آفریده و او را به رحمت خود رنگین کرده و پیمان ولایت ما را از آن‌ها گرفته است، در آن روز که خود را به آنان شناساند. پس مؤمن برادر پدر و مادری مؤمن است، پدرش نور است و مادرش رحمت و همانا به وسیله نوری که از آن آفریده شده می‌نگرد».

اخوت امیرالمومنین(علیه السلام) با رسول خدا(صلی الله علیه وآله)در روایات

در روایات آمده است:

«عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)يَقُولُ لِعَلِيٍّ (علیه السلام): يَا عَلِيُّ النَّاسُ مِنْ شَجَرٍ شَتَّى وَ أَنَا وَ أَنْتَ مِنْ شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ؛ ⁽²⁾

پيامبر خدا(صلی الله علیه وآله) فرمودند: اى على! مردم از درخت هاى گوناگونند و من و تو از يک درخت هستیم».

«عَنْ جَابِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)كَانَ بِعَرَفَاتٍ وَ عَلِيٌّ(علیه السلام) تُجَاهَهُ فَقَالَ: يَا عَلِيُّ اُدْنُ مِنِّي [وَ] ضَعْ خَمْسَكَ فِي خَمْسِي يَا عَلِيُّ خُلِقْتُ أَنَا وَ أَنْتَ مِنْ شَجَرَةٍ أَنَا أَصْلُهَا وَ أَنْتَ فَرْعُهَا وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ أَغْصَانُهَا، يَا عَلِيُّ مَنْ تَعَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْهَا أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ؛ ⁽³⁾

جابربن عبدالله انصاری می گوید: پيامبر(صلی الله علیه وآله) در عرفه بود و على رو به روى آن حضرت قرار داشت. پيامبر(صلی الله علیه وآله) فرمود: اى على! نزديک من بیا و پنجه ات را در پنجه من گذار. اى على! من و تو از يک درخت آفريده شده ايم. من ريشه آن درختم و تو تنه آن و حسن و حسين8شاخه هايش. ای علی! هر كه به شاخه اى از آن بياويزد خداوند او را به بهشت در مى آورد».

«الإمامُ عليٌّ:(علیه السلام)أنا صِنْوُ رسولِ اللّهِ(صلی الله علیه وآله)؛ ⁽⁴⁾

امام على(علیه السلام)می فرمایند: من يار و برادر مهربان رسول خدا(صلی الله علیه وآله) هستم».

«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ(علیه السلام)عَلَى مِنْبَرِ الْكُوفَةِ أَيُّهَا النَّاس... قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)يَا عَلِيُّ أَنْتَ أَخِي فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ أَنْتَ أَقْرَبُ الْخَلَائِقِ إِلَيَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي الْمَوْقِفِ بَيْنَ يَدَيِ الْجَبَّار...؛ ⁽¹⁾

امیرالمومنین(علیه السلام) بر فراز منبر کوفه فرمود: «ای مردم! رسول خدا(صلی الله علیه وآله) به من فرمود: علی جان! تو برادر من در دنیا و آخرت هستی و نزدیک ترین خلایق به من تویی...».

«قَالَ رَسُولِ اللَّه(صلی الله علیه وآله) يَا عَلِيُّ أَنْتَ أَخِي فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ وَصِيِّي وَ خَلِيفَتِي فِي أَهْلِي؛⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه وآله) فرمود: علی جان! تو برادر من در دنیا و آخرت هستی، تو خلیفه و وصی من هستی...».

«قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله): أَنْتَ مِنِّي وَ أَنَا مِنْكَ⁽³⁾وَ أَنْتَ أَخِي فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَة؛ ⁽⁴⁾

رسول خدا(صلی الله علیه وآله) فرمود: (علی جان!) تو از منی و من از توام و تو برادر من در دنیا و آخرت هستی...».

شَيْخُ السُّنَّةِ الْقَاضِي أَبُو عَمْرٍو بِإِسْنَادِهِ عَنْ شَرْجِيلٍ فِي خَبَرٍ أَنَّ عَلِيّاً(علیه السلام) قَالَ: فَأَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) مَنْ أَخِي قَالَ وَ الَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ مَا أَخَّرْتُكَإِلَّا لِنَفْسِي وَ أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي وَ أَنْتَ أَخِي فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ؛ ⁽⁵⁾

قاضی ابو عمر به سندش از شرجیل آورده است: رسول خدا(صلی الله علیه وآله) به علی(علیه السلام) فرمود: قسم به آن كه مرا به حق برانگيخت تو را وا نگذاشتم مگر براى خودم. تو براى من همچون هارونى براى موسى، جز اينكه پس از من پيامبرى نيست و تو برادر من در دنیا و آخرت هستی».

«عن أنس قال : سمعت رسول الله(صلی الله علیه وآله) يقول لعلي : «أنت أخي في الدنيا والآخرة؛ ⁽⁶⁾

انس بن مالک می گوید: شنیدم رسول خدا(صلی الله علیه وآله) به علی(علیه السلام) می گفت: تو برادر من در دنیا و آخرت هستی».

«عن أنس بن مالك قال :سمعته يقول : آخى رسول الله(صلی الله علیه وآله) بين المسلمين فقال لعلي(علیه السلام) : «أنت أخي وأنا أخوك؛⁽¹⁾

انس بن مالک می گوید: شنیدم رسول خدا(صلی الله علیه وآله) در بین مسلمین به علی(علیه السلام) می گفت: تو برادر من و من برادر تو هستم».

ماجرای عقد اخوت پیامبر(صلی الله علیه وآله) با امیرالمومنین(علیه السلام)

معروف‌ترین عقد اخوت مربوط به پیمانی است که پیامبر(صلی الله علیه وآله)بین مهاجران و انصار بست. پیوند برادری میان پیامبر(صلی الله علیه وآله)و امیرالمومنین علی(علیه السلام)نیز از متواتر تاریخی است یعنی افراد و منابع فراوانی آن را نقل کرده‌اند. به جز منابع شیعی، بسیاری از منابع اهل تسنن نیز این واقعه را نقل کرده‌اند که علامه امینی(رحمة الله) در کتاب الغدیر به پنجاه مورد از آن ها اشاره کرده است.

قبل از هجرت

پیامبر(صلی الله علیه وآله)چندی پیش از مهاجرت به مدینه، میان مهاجران عقد اخوت بست و خود نیز با امام علی(علیه السلام)عقد اخوت بست. در منابع آمده است وقتی پیامبر(صلی الله علیه وآله) بین اصحاب خود عقد اخوت بست علی(علیه السلام) نزد پیامبر آمد و گفت: میان اصحابت برادری برقرار کردی و مرا با هیچ کس برادر نساختی! پیامبر فرمود: تو برادر من در دنیا و آخرت هستی. ⁽²⁾در نقل دیگری آمده است پیامبر(صلی الله علیه وآله) فرمود: ای علی! آیا خشنود نمی‌شوی که برادر من باشی؟ علی(علیه السلام) گفت: چرا. پیامبر (صلی الله علیه وآله)فرمود: تو در دنیا و آخرت برادر من هستی. ⁽³⁾

پس از هجرت

پس از هجرت به مدینه نیز پیامبر(صلی الله علیه وآله)بین مهاجران و انصار پیوند اخوت برقرار کرد ولی امام علی(علیه السلام)را با هیچ یک از انصار برادر نساخت و خود با او عقد اخوت بست.

پیامبر(صلی الله علیه وآله)پیش از هجرت به مدینه میان مهاجران عقد اخوت برقرار کرد و سپس در مدینه، میان مهاجران و انصار عقد اخوت بست و هر دو بار به علی(علیه السلام)فرمود: تو در دنیا و آخرت برادر من هستی و میان او و خودش عقد اخوت بست. ⁽¹⁾ابن‌صباغ مالکی (درگذشت 855ق) نویسنده اهل تسنن در کتاب «الفصول المهمه» می‌نویسد: هنگامی که پیامبر(صلی الله علیه وآله) بین مهاجران و انصار عقد اخوت بست... علی بن ابی طالب(علیه السلام) را با کسی برادر نساخت. پس علی(علیه السلام)با ناراحتی از نزد پیامبر(صلی الله علیه وآله) بیرون رفت... پیامبر(صلی الله علیه وآله)در جستجوی او برآمد و به او فرمود: آیا ناراحت شدی که بین مهاجران و انصار عقد اخوت بستم و تو را برادر هیچ یک از آن ها قرار ندادم؟ آیا راضی نیستی که مقام و منزلت تو نسبت به من همانند مقام و منزلت هارون نسبت به برادرش موسی باشد با این تفاوت کهپس از من پیامبری نخواهد آمد؟⁽²⁾این سخن پیامبر(صلی الله علیه وآله)به حدیث منزلت مشهور است.

پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) پس از ورود به مدینه تصمیم گرفت میان مسلمانان مهاجر و انصار پیمان برادرى منعقد سازد. به همین منظور روزى در جمع مسلمانان برخاسته و فرمود: «تآخوا فى الله اخوین اخوین؛ در راه خدا، دو تا دو تا برادر شوید». آنگاه مسلمانان دو به دو دست یکدیگر را به عنوان برادرى فشردند و به این ترتیب وحدت و همبستگى بین آنان استوارتر گردید. البته در این پیمان نوعى هماهنگى و تناسب افراد با یکدیگر از نظر ایمان و فضیلت و شخصیت اسلامى رعایت مى شد و این سخن با دقت در اوضاع و احوال افرادى که با هم برادر شدند به خوبى روشن مى گردد. پس از آن که براى هر یک از حاضران برادرى تعیین گردید امیرالمومنین على(علیه السلام)که تنها مانده بود به حضور پیامبر(صلی الله علیه وآله) عرض کرد: بین من و کسى پیوند برادرى برقرار نساختىد. پیامبر(صلی الله علیه وآله) فرمود: تو برادر من در دو جهان هستى.⁽³⁾آنگاه بین خود و امیرالمومنین على(علیه السلام)عقد برادرى خواند.⁽⁴⁾این موضوع میزان عظمت و

فضیلت امیرالمومنین على(علیه السلام)را به خوبى نشان مى دهد و روشن مى سازد که وى تا چه حد به رسول خدا نزدیک بوده است.⁽¹⁾

حدیث منزلت

این حدیث به معرفی جایگاه و منزلت امیر عوالم علی(علیه السلام)و نسبت ایشان با نبی مکرم اسلام و برتری موقعیت آن حضرت بر دیگر اصحاب پرداخته و از نظر عالمان شیعی از احادیث متواتر و از جمله دلایل حقانیت امیرالمومنین علی(علیه السلام)برای جانشینی پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) به شمار می آید. از مشهورترین نقل‌های این حدیث آن است که حتی در بسیاری از منابع اهل تسنن نیز به آن اشاره شده که پیامبراکرم(صلی الله علیه وآله) خطاب به حضرت علی(علیه السلام) فرمود: «أنتَ مِنّی بِمَنزلةِ هارونَ مِنْ مُوسی، اِلّاأن-ّه لانَبیَّ بَعدی».⁽²⁾همچنین ابن عباس نقل کرده است که رسول اکرم(صلی الله علیه وآله) در ادامه به امیرالمومنین علی(علیه السلام) فرمود:

«شایسته نیست من بروم جز آن‌که تو جانشین من باشی» و نیز فرمود: «پس از من تو ولیّ هر زن و مرد مؤمن خواهی بود».⁽³⁾

المستدرک علی‌الصحیحین، ج3، ص134؛البدایة و النهایة، ج7، ص351؛تهذیب خصائص الامام علی، ج1، ص64؛محمد بن جریر طبری، تاریخ (بیروت)، ج3، ص129.

نکته قابل توجهی که در این عبارت می باشد اشاره پیامبر به هارون و موسی است. هنگامی که حضرت موسی هارون را جانشین خود قرار داد و به کوه طور رفت امت موسی در عین جانشینی حضرت هارون گرفتار فتنه گوساله و سامری شدند که مردم هارون را رها کرده به سراغ گوساله و سامری رفتند و حضرت هارون تنها ماند. در قرآن کریم آمده است:

پس موسی خشمگین و اندوهناک به سوی قومش بازگشت، گفت: ای قوم من! آیا پروردگارتان به شما [درباره نزول تورات] وعده ای نیکو نداد؟ آیا زمان آن وعده بر شما طولانی آمد یا خواستید که خشمی از پروردگارتان بر شما فرود آید که با وعده من مخالفت کردید؟!»

هنگامی که موسی [پس از آگاهی از آن پیشامد خطرناک] خشمگین و بسیار اندوهناک به سوی قومش بازگشت، گفت: پس از من بد جانشینانی برایم بودید. آیا [با پرستش گوساله] بر فرمان پروردگارتان [که در تورات آمده] پیشی گرفتید [و صبر نکردید تا من بیایم و فرمان خدا را به شما ابلاغ کنم؟] و الواح را افکند و سر برادرش را گرفت [و با خشم] او را به سوی خود می کشید. [هارون] گفت: ای فرزند مادرم! این گروه مرا ناتوان و زبون شمردند و نزدیک بود مرا به قتل برسانند، پس مرا با مؤاخذه کردنم دشمنْ شاد مکن و [هم طراز] با گروه ستمکاران قرار مده».

در تفسیر این آیه آمده است:

«عَنْ عَبْدِاللهِ‌بْنِ‌سُلَیْمَانَ عَنْ أبِی‌عَبْدِاللهِ(علیه السلام) قَالَ: لَمَّا أُخْرِجَ بِعَلِیٍّ مُلَبَّباً وَقَفَ عِنْدَ قَبْرِ النَّبِیِّ قَالَ یَا ابْنَ‌أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کادُوا یَقْتُلُونَنِی قَالَ فَخَرَجَتْ یَدٌ مِنْ قَبْرِ رَسُولِ اللَّهِ یَعْرِفُونَ أَنَّهَا یَدُهُ وَ صَوْتٌ یَعْرِفُونَ أَنَّهُ صَوْتُهُ نَحْوَ أبی‌بَکْرٍ یَا هَذَا «أَ کَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَهْ ثُمَّ سَوَّاکَ رَجُلًا⁽²⁾».⁽³⁾

عبدالله‌بن‌سلیمان گوید: امام صادق(علیه السلام)فرمود: زمانی‌که علی را [برای گرفتن بیعت] از منزل بیرون آوردند و کشان‌کشان [به مسجد] بردند ایشان بالای قبر پیامبر ایستاد و فرمود: یا ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کَادُواْ یَقْتُلُونَنِی. در همان زمان دستی از قبر رسول خدا(صلی الله علیه وآله) خارج شد که همه فهمیدند که دست خود ایشان است و صدایی [شنیده شد] که همه فهمیدند که صدای ایشان است و رو به ابوبکر گفته شد: ای تو! آیا به آن که تو را از خاک سپس از نطفه آفرید، آن گاه تو را به صورت مردی درست و نیکو در آورد، کافر شده ای؟»

«عَنْ عَلْقَمَة بْنِ‌مُحَمَّدٍ‌الْحَضْرَمِیِّ عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ‌مُحَمَّدِ‌بْنِ‌عَلِیٍّ(علیه السلام) أَنَّهُ قَالَ حَجَّ رَسُولُ اللَّهِ مِنَ الْمَدِینَهْ ... وَ بَلَّغَ مَنْ حَجَّ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَهْ وَ أَهْلِ الْأَطْرَافِ وَ الْأَعْرَابِ سَبْعِینَ أَلْفَ إِنْسَانٍ أَوْ یَزِیدُونَ عَلَی نَحْوِ عَدَدِ أَصْحَابِ مُوسَی السَّبْعِینَ أَلْفَ الَّذِینَ أَخَذَ عَلَیْهِمْ بَیْعَهْ هَارُونَ فَنَکَثُوا وَ اتَّبَعُوا الْعِجْلَ وَ السَّامِرِیَ وَ کَذَلِکَ أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ الْبَیْعَهْ لِعَلِیٍّ بِالْخِلَافَهْ عَلَی عَدَدِ أَصْحَابِ مُوسَی فَنَکَثُوا الْبَیْعَهْ وَ اتَّبَعُوا الْعِجْلَ وَ السَّامِرِیَ سُنَّهْ بِسُنَّهْ وَ مِثْلًا بِمِثْل؛⁽¹⁾علقمة‌بن‌محمّد حضرمی نقل می‌کند: امام باقر(علیه السلام) فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه وآله) همراه هفتاد هزار نفر از اهالی مدینه و اطراف آن عازم مکّه شده و از مدینه خارج شدند مانند همان تعداد که حضرت موسی از آنان برای هارون بیعت گرفت و عهدشکنی کردند و در آخر از گاو و سامری تبعیّت نمودند و همه‌ی جماعت مسلمین در طول این سفر قدم به قدم از تمام اعمال آن حضرت پیروی می‌کردند ولی عاقبت این بیعتی که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) برای خلافت علی از مسلمانان گرفت در نهایت شبیه به عهدشکنی قوم موسی در بیعت با هارون و تبعیّت از گاو و سامری گردید».

همچنین آمده است:

«ابوذر گفت: ولى (در سقيفه) گوساله آنان (ابوبكر) براى خود مقامى ادعا كرد و سامرى آنان (عمر) و سه نفر همراهشان (سالم و ابوعبيدة و معاذ) شهادت دادند كه از پيامبر(صلی الله علیه وآله) شنيده‌اند كه آن مطلب را فرموده است».⁽²⁾

«پيامبر(صلی الله علیه وآله)فرمود: «برادرم (امیرالمومنین(علیه السلام))! نشنيدى دشمن خدا (عمربن خطاب) چه گفت؟! جبرئيل كمى قبل از اين نزد من آمد و به من خبر داد كه او سامرى اين امّت است و رفيقش (ابو بكر) گوساله آن است».⁽³⁾

«جناب سلمان(رحمة الله) مى‌گويد: على(علیه السلام)فرمود: «همه مردم بعد از پيامبر(صلی الله علیه وآله)مرتدّ شدند جز چهار نفر. مردم بعد از پيامبر(صلی الله علیه وآله) به منزله هارون و تابعينش و به منزله گوساله و تابعينش شدند. پس على(علیه السلام)شبيه هارون و عتيق (لقب ابوبکر) شبيه گوساله و عمر شبيه سامرى است».⁽⁴⁾

خلاصه کلام این که گوساله و سامری، امت حضرت موسی(علیه السلام) را به انحراف کشاندند و آنان را از توحیدی که جناب موسی برای آنان آورده بود دور ساختند و مردم را به گوساله پرستی دعوت نمودند. امت رسول خدا(صلی الله علیه وآله) نیز گرفتار گوساله و سامری شد. در روایتی که به آن اشاره شد لطائف و ظرایفی وجود دارد مانند این که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) به مثابه موسی کلیم(علیه السلام) می باشد که وقتی از بین امت خود رفت و امیرالمومنین علی(علیه السلام) را که به مثابه هارون استجانشین خود قرار داد اولی و دومی که به مثابه گوساله و سامری امت پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله) هستند با توطئه امیرالمومنین(علیه السلام) را کنار زدند و مردم را به انحراف کشانده و آنان را از توحید اصیلی که پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) برای آنان آورده بود دور ساختند و امت را گرفتار فتنه ها و بدعت ها نمودند.

«وَ وَصِيُّهُ»

پیشتر درباره واژه «وصی» در عبارت «وَسَيِّدَ الْوَصِيِّينَ» مطالبی ذکر شد و لذا در اینجا فقط به همین مقدار بسنده می کنیم:

«وصى»: متصل شدن و متصل كردن. ايصاء و توصيه به معنى سفارش و دستور است. وصيّت اسم است از ايصاء و گاهى به چيز وصيّت شده اطلاق می شود. به قولى وصيّت را از آن جهت وصيّت گويند كه موصى كارش را به كارهاى وصىّ متصل می كند و به قولى كارهاى قبل از مرگ را به كارهاى بعد از مرگ متصل می كند. ولى اين راجع به وصيّت ميّت است و گرنه طبرسى فرموده: وصى، ايصاء، امر و عهد، همه به يک معنى‌اند. با توجه به روایات بسیاری در منابع شیعی و سنی، وصی و جانشین حضرت رسول(صلی الله علیه وآله) امیرالمومنین(علیه السلام) می باشد که بارزترین این روایات حدیث ثقلین می باشد:

«ابودَاوُدَ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ شَرِیکٍ، عَنِ الرُّکَیْنِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ زَیْدِ بْنِ ثَابِتٍ، یَرْفَعُهُ، قَالَ: اِنِّی تَرَکْتُ فِیکُمُ الْخَلِیفَتَیْنِ کَامِلَتَیْنِ: کِتَابَ اللَّهِ، وَعِتْرَتِی، وَاِنَّهُمَا لَنْ یَتَفَرَّقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ؛ ⁽¹⁾

من در میان شما دو جانشین می‌گذارم که کامل هستند: کتاب خدا و عترت من؛ آن دو از همدیگر جدا نمی‌شوند تا در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند».

«وَوارِثُ عِلْمِهِ»

اشاره

پیشتر در عبارت « وَ وَارِثَ عِلْمِ النَّبِيِّينَ» به بررسی واژه «ارث» پرداخته ایم اما اینجا اشاره ای مختصر می کنیم:

«ورث»: «وِرَاثَة و إِرْث» مالی است كه از ديگرى به كسى می رسد بدون پيمان يا عقد قراردادى كه بيشتر به اموال شخص ميت كه باقى می گذارد اطلاق می شود و به آن «مِيرَاث و إِرْث» می گويند.⁽¹⁾ابن فارس كه از بزرگان علماى لغت است در معناى ارث مى نويسد: «أن يكون الشيء لقوم ثمّ يصير إلى آخرين بنسب أو سبب؛ انتقال چيزى از گروهى به گروه ديگر به واسطه نسبى يا سببى». او سپس به اين بيت شعر استشهاد کرده و مى گويد:

«ورثناهن عن آباء صدق *** ونورثها إذا متنا بنينا؛⁽²⁾

ما اين اشيا را از پدران خود به ارث برديم كه براى فرزندانمان به ارث خواهيم گذاشت».

با توجه به این عبارت، در ارث فقط مال نیست که به ارث می رسد بلکه علم سیره و روش و منش نیز به ارث می رسد. در نتیجه ارث هم می تواند مادی باشد و هم معنوی و هم اخلاق و روش.

«ارث» در قرآن کریم

در قرآن کریم حدود 33 بار اشاره به ارث شده است که به برخی از آنان اشاره می کنیم:

و کسانی که خدا به آنچه از فضلش به آنان داده بخل می ورزند گمان نکنند که آن بخل به سود آنان است بلکه آن بخل به زیانشان خواهد بود. به زودی آنچه به آن بخل ورزیدند در روز قیامت طوق گردنشان می شود و میراث آسمان ها و زمین فقط در سیطره مالکیّت خداست و خدا به آنچه انجام می دهید آگاه است».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«عَنِ الصَّادِقِ(علیه السلام) قَال: رَفَع هِشَامُ بْنُ عَبْدِالْمَلِکِ بْنِ مَرْوَانَ رَأْسَه فَقَالَ لِأَبِی(علیه السلام) أَ لَسْنَا بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ نَسَبُنَا وَ نَسَبُکُمْ وَاحِدٌ فَقَالَ أَبِی نَحْنُ کَذَلِکَ وَ لَکِنَّ اللَّهَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ اخْتَصَّنَا مِنْ مَکْنُونِ سِرِّهِ وَ خَالِصِ عِلْمِهِ بِمَا لَمْ یَخُصَّ أَحَداً بِهِ غَیْرَنَا فَقَالَ أَ لَیْسَ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ بَعَثَ مُحَمَّداً(صلی الله علیه وآله) مِنْ شَجَرَةٍ عَبْدِ مَنَافٍ إِلَی النَّاسِ کَافَّةً أَبْیَضِهَا وَ أَسْوَدِهَا وَ أَحْمَرِهَا مِنْ أَیْنَ وَرِثْتُمْ مَا لَیْسَ لِغَیْرِکُمْ وَ رسول‌الله(صلی الله علیه وآله) مَبْعُوثٌ إِلَی النَّاسِ کَافَّةً وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ لِلهِ مِیراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَی آخِرِ الْآیَةً فَمِنْ أَیْنَ وَرِثْتُمْ هَذَا الْعِلْمَ وَ لَیْسَ بَعْدَ مُحَمَّدٍ نَبِیٌّ(صلی الله علیه وآله) وَ لَا أَنْتُمْ أَنْبِیَاءُ فَقَالَ مِنْ قَوْلِهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لِنَبِیِّهِ(صلی الله علیه وآله) لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ الَّذِی لَمْ یُحَرِّکْ بِهِ لِسَانَهُ لِغَیْرِنَا أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ یَخُصَّنَا بِهِ مِنْ دُونِ غَیْرِنَا فَلِذَلِکَ کَانَ نَاجَی أَخَاهُ عَلِیّاً مِنْ دُونِ أَصْحَابِهِ؛ ⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام)می فرمایند: هشام‌بن‌عبدالملک‌بن‌مروان سرش را بلند کرد و با پدرم(علیه السلام) چنین گفت: «آیا نسب ما و شما که همگی فرزندان عبد منافیم یکی نیست»؟! پدرم فرمود: «آری، چنین است ولی خداوند حق تعالی ما را از مکنون سرّ خود و خالص علم خویش به فضیلت و شرافت ویژه‌ای اختصاص داد که به دیگری عطا نفرمود». هشام گفت: «آیا چنین نیست که پروردگار، محمّد(صلی الله علیه وآله) را از شجره‌ی عبد مناف به سوی همگی مردم از سپید و سیاه و سرخ فرستاد؟ پس این میراث که شما می‌گویید از کجا مخصوص شما گردانیده شده است که جز شما دیگری حقّی از آن ندارد؟ حال آن که پیامبراکرم(صلی الله علیه وآله)بر

همه‌ی خلق مبعوث شده است و این همانفرموده‌ی خداست: وَ لِلهِ مِیراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ... پس از کجا و به چه سبب فقط شما این علم را ارث برده‌اید و حال آن که بعد از محمّد(صلی الله علیه وآله)، پیغمبری مبعوث نگشته است و شما هم که پیغمبر نیستید»؟ پدرم فرمود: «از آنجا خدا ما را مخصوص گردانیده است که به پیغمبر(صلی الله علیه وآله) خود وحی فرمود: لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ؛ از طرفی هم به پیامبر(صلی الله علیه وآله)خود فرمان داد که ما را به علم خود مخصوص گرداند و بدین سبب پیغمبر اکرم(صلی الله علیه وآله)، برادر خود علی(علیه السلام)را جهت آموختن اسراری برگزید که از سایر صحابه مخفی می‌داشت».

ب) «وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ؛ ⁽¹⁾

میراث آسمان ها و زمین مخصوص خداست [و کسی مالک حقیقی چیزی نیست]».

ج) «وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَنَحْنُ الْوَارِثُونَ؛ ⁽²⁾

و یقیناً ماییم که حیات می دهیم و می میرانیم و ما وارث [جهان و جهانیان] هستیم».

د) «إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ؛ ⁽³⁾

یقیناً ماییم که زمین و همه کسانی را که روی آن قرار دارند به میراث می بریم و [همه] به سوی ما بازگردانده می شوند».

خداوند متعال بهترین وارث است:

ه) «وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ؛ ⁽⁴⁾

و زکریا را [یاد کن] زمانی که پروردگارش را ندا داد: پروردگارا! مرا تنها [و بی فرزند] مگذار؛ و تو بهترین وارثانی».

الف) «وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ؛ ⁽⁵⁾

و همانا ما پس از تورات در زبور نوشتیم که زمین را بندگان شایسته ما به میراث می برند».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«علی‌بن‌إبراهیم قال: أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ قَالَ القائم عَجَّلَ اللَّهُ فَرَجَهُ وَ أَصْحَابُهُ؛ ⁽¹⁾

علیّ‌بن‌ابراهیم می گوید: منظور از أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ امام قائم و یارانش می‌باشند».

«عَنْ أَبِی‌الْوَرْد عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ(علیه السلام) قَالَ قَوْلُهُ عَزَّ‌وَ‌جَلَّ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ هُمْ آلُ مُحَمَّدٍ(صلی الله علیه وآله)؛ ⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) می فرمایند: أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ؛ منظور از آن خاندان محمّد هستند».

«عَنْ عِیسَی‌بْنِ‌دَاوُدَ النَّجَّار عَنْ أَبِی‌الْحَسَنِ مُوسَی(علیه السلام)فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ‌وَ‌جَلَّ وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ قَالَ آلُ مُحَمَّد(صلی الله علیه وآله)وَ مَنْ تَابَعَهُمْ عَلَی مِنْهَاجِهِمْ وَ الْأَرْضُ أَرْضُ الْجَنَّةً؛ ⁽³⁾

امام کاظم(علیه السلام) می فرمایند: وَ لَقَدْ کَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ؛ منظور از آن خاندان محمّد و کسانی که از سیره‌ی آنان پیروی نموده‌اند می‌باشند و منظور از زمین نیز زمین بهشت است».

«علی‌بن‌إبراهیم قال: وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ وَ قَوْلُهُ "وَعَدَ اللهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً"⁽⁴⁾نَزَلَتْ فِی القَائِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ؛⁽⁵⁾

علیّ‌بن‌ابراهیم می گوید: وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ و این آیه: خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند وعده

می‌دهد که قطعاً آنان را حکمران روی زمین خواهد کرد همان‌گونه که به پیشینیان آن‌ها خلافت روی زمین را بخشید و دین و آیینی را که برای آنان پسندیده پابرجا و ریشه‌دار خواهد ساخت و ترسشان را به امنیّت و آرامش مبدّل می‌کند آن‌چنان که تنها مرا می‌پرستند و چیزی را شریک من نخواهند ساخت و کسانی که پس از آن کافر شوند آن‌ها فاسقانند؛ درباره‌ی حضرت قائم و یاران او نازل شده است».

«عَنْ أَبِی‌صَادِقٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَاجَعْفَرٍ(علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ‌وَ‌جَلَّ وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ الآیَهً قَالَ نَحْنُ هُمْ قَالَ قُلْتُ إِنَّ فِی هذا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِینَ قَالَ هُمْ شِیعَتُنَا؛ ⁽¹⁾

ابوصادق گفت: از امام باقر(علیه السلام)درباره‌ی این آیه: "وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ" پرسیدم؟ فرمود: «ما همان خاندانیم». گفتم: "إِنَّ فِی هذا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِینَ"،

فرمود: «آن‌ها شیعیان ما هستند».

«عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ(علیه السلام) قَالَ: قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ هُمْ أَصْحَابُ الْمَهْدِیِ فِی آخِرِ الزَّمَانِ؛ ⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام)می فرمایند: منظور از عبارت: أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ، یاران مهدی در آخرالزّمان می‌باشند».

ب) «وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ؛ ⁽³⁾

و ما می خواستیم به آنان که در آن سرزمین به ناتوانی و زبونی گرفته شده بودند نعمت های با ارزش دهیم و آنان را پیشوایان مردم و وارثان [اموال، ثروت ها و سرزمین های فرعونیان] گردانیم».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِين(علیه السلام) لَتَعْطِفَنَّ الدُّنْیَا عَلَیْنَا بَعْدَ شِمَاسِهَا عَطْفَ الضَّرُوسِ عَلَی وَلَدِهَا وَ تَلَا عَقِیبَ ذَلِکَ وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ؛ ⁽⁴⁾

امیرالمومنین(علیه السلام) می فرمایند: دنیا مانند شتر بچه‌داری که نسبت به دیگران تندی می‌کند تا فرزندش را در آغوش بگیرد، به ما بازخواهد گشت [که این وعده‌ی الهی است] سپس آیه: وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ را تلاوت فرمود.

«عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَاعَبْدِاللَّهِ(علیه السلام)یَقُول إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)نَظَرَ إِلَی عَلِیٍّ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ(علیهم السلام) فَبَکَی وَ قَالَ أَنْتُمُ الْمُسْتَضْعَفُونَ بَعْدِی قَالَ الْمُفَضَّلُ فَقُلْتُ لَهُ مَا مَعْنَی ذَلِکَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ(علیه السلام) قَالَ مَعْنَاهُ أَنَّکُمُ الْأَئِمَّه بَعْدِی إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ یَقُولُ وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ فَهَذِهِ الْآیَه جَارِیَه فِینَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَه؛ ⁽¹⁾

جناب مفضّل می گوید: از امام صادق(علیه السلام)شنیدم که فرمود: «رسول خدا(صلی الله علیه وآله) به علی و حسن و حسین(علیهم السلام) نگاه کرد و گریست و سپس فرمود: «شما بعد از من مصداق افراد مستضعف هستید»». عرض‌کردم: «ای فرزند رسول‌خدا(صلی الله علیه وآله)معنی این حرف چیست»؟! فرمود: «معنایش این است که امامان بعد از من شما هستید و خداوند متعال در همین معنا می‌فرماید: وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ؛ این آیه تا روز قیامت درباره‌ی ما جاری است».

«قَالَ عَلِیٌّ(علیه السلام) هِیَ لَنَا أَوْ فِینَا هَذِهِ الْآیَه وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ؛ ⁽²⁾امیرالمومنین علی(علیه السلام)فرمود: این آیه: وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ؛ برای ما و درباره‌ی ماست».

«رُوِیَ أَنَّهُ تُلِیَ بِحَضْرَتِهِ ألصادق(علیه السلام)وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا الْآیَه فَهَمَلَتَا عَیْنَاهُ وَ قَالَ نَحْنُ وَ اللَّهِ الْمُسْتَضْعَفُونَ؛ ⁽³⁾

در حضور امام صادق(علیه السلام)آیه: "وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ" خوانده شد؛ اشک از دیدگان حضرت(علیه السلام)جاری گشت و فرمود: به خدا قسم آن‌ها که در زمین تضعیف شده‌اند ما اهل‌بیت پیغمبر(علیهم السلام)هستیم».

«عَن مُحَمَّدِ‌بْنِ‌عَلِیِّ‌بْنِ‌الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِی فِی قَوْلِهِ تَعَالَی: وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ قَالَ هُمْ آلُ مُحَمَّدٍ یَبْعَثُ اللَّهُ مَهْدِیَّهُمْ(علیه السلام)بَعْدَ جَهْدِهِمْ فَیُعِزُّهُمْ وَ یُذِلُّ عَدُوَّهُمْ؛ ⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) از جدشان از امیرالمومنین(علیه السلام) نقل می فرماید که ایشان فرمود: "وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ" آنان که در زمین ضعیف گشته‌اند آل پیغمبر(صلی الله علیه وآله) هستند که خداوند پس از تلاش همه‌ی ائمّه(علیهم السلام)، مهدیِ آن‌ها را بر می‌انگیزد تا آنان را عزیز و دشمنانشان را ذلیل گرداند».

ج) «أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ؛ ⁽²⁾

اینانند که وارثان اند».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«عَنِ الرِّضَا(علیه السلام) عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ(علیه السلام) قَالَ: أُولئِکَ هُمُ الْوارِثُونَ* الَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیها خالِدُونَ قَالَ فِیَّ نَزَلَتْ؛ ⁽³⁾امام

رضا(علیه السلام) می فرمایند امیرالمومنین(علیه السلام) فرمود: آیه‌ی "أُولئِکَ هُمُ الْوارِثُونَ، الَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیها خالِدُونَ"

در مورد من نازل شده است».

و آیات دیگری که اشاره به ارث می کند:

وارثانی که [از روی شایستگی] بهشت فردوس را به میراث می برند [و] در آن جاودانه اند».

مسلّماً فرستادگان پروردگار ما حق را آوردند و [در اين هنگام] به آنان ندا داده مى‌شود كه: اين بهشت را در برابر اعمالى كه انجام مى‌داديد به ارث برديد».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«قال أمیرالمؤمنین(علیه السلام) یُفْتَحُ لِوَلِیِّ اللَّهِ مِنْ مَنْزِلِهِ مِنَ الْجَنَّه إِلَی قَبْرِهِ تِسْعَه وَ تِسْعُونَ بَاباً یَدْخُلُ عَلَیْهَا رَوْحُهَا وَ رَیْحَانُهَا وَ طِیبُهَا وَ لَذَّتُهَا وَ نُورُهَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَه... فَیَسْتَقْبِلُهُ الْمَلَکَانِ اللَّذَانِ کَانَا مَعَهُ فِی الْحَیَاه الدُّنْیَا... قَالَا لَهُ یَا وَلِیَّ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَیْکَ الْیَوْمَ وَ لَا حُزْنٌ نَحْنُ لَلَّذَیْنِ وُلِّینَا عَمَلَکَ فِی الْحَیَاه الدُّنْیَا وَ نَحْنُ أَوْلِیَاؤُکَ الْیَوْمَ فِی الْآخِرَه انْظُرْ تِلْکُمُ الْجَنَّه الَّتِی أُورِثْتُمُوها بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ؛ ⁽¹⁾

امیرالمومنین(علیه السلام)فرمود: برای دوستان خدا از خانه‌هایشان در بهشت تا قبر، نود و نه در گشوده می‌شود و روح و ریحان و بوی خوش و لذّت و نور بهشت تا روز قیامت به او می‌رسد ... پس دو فرشته‌ای که در زندگی دنیا همراه او بوده‌اند به استقبالش می‌آیند ... به او می‌گویند: «ای دوست خدا! در این روز نه ترسی برای تو خواهد بود و نه اندوهی و ما همان دو کسی هستیم که کار تو در دنیا به ما واگذار شده بود و ما امروز در آخرت نیز دوست و همراه تو خواهیم بود. بنگر آن بهشت شماست که با اعمالی که انجام داده‌اید آن را به ارث برده‌اید».

آیا [سرگذشت عبرت آموز پیشینیان] برای کسانی که زمین را پس از صاحبانش به ارث می برند روشن نکرده که اگر ما بخواهیم آنان را به کیفر گناهانشان می رسانیم و بر دل هایشان مهر می زنیم، پس آنان [دعوت حق را] نشنوند؟»

موسی به قومش گفت: از خدا یاری بخواهید و شکیبایی ورزید، یقیناً زمین در سیطره مالکیّت و فرمانروایی خداست، آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد می بخشد و سرانجام نیک برای پرهیزکاران است».

در تفسیر این آیه شریفه آمده است:

«عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِیّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَاعَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) یَقُولُ إِنَّ الْأَرْضَ لِلهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ قَالَ فَمَا کَانَ لِلَّهِ فَهُوَ لِرَسُولِهِ وَ مَا کَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ فَهُوَ لِلْإِمَامِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ؛ ⁽¹⁾

عمار ساباطی گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که فرمود: "إِنَّ الأَرْضَ لِلهِ یُورِثُهَا مَن یَشَاء مِنْ عِبَادِهِ" آن چه که برای خدا است برای رسولش نیز هست و آن چه برای رسول او است برای امام پس از رسول خدا نیز هست».

«رَوَی عَلِیُّ‌بْنُ‌عُقْبَه عَنْ أبِیهِ قَالَ: إِذَا قَامَ الْقَائِمُ حَکَمَ بِالْعَدْلِ وَ ارْتَفَعَ فِی أَیَّامِهِ الْجَوْرُ وَ أَمِنَتْ بِهِ السُّبُلُ وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ بَرَکَاتِهَا وَ رَدَّ کُلَّ حَقٍّ إِلَی أَهْلِهِ وَ لَمْ یَبْقَ أَهْلُ دِیْنٍ حَتَّی یُظْهِرُوا الْإِسْلَامَ وَ یَعْتَرِفُوا بِالْإِیمَانِ ... ثُمَّ قَالَ إِنَّ دَوْلَتَنَا آخِرُ الدُّوَلِ وَ لَمْ یَبْقَ أَهْلُ بَیْتٍ لَهُمْ دَوْلَه إِلَّا مَلَکُوا قَبْلَنَا لِئَلَّا یَقُولُوا إِذَا رَأَوْا سِیرَتَنَا إِذَا مَلَکْنَا سِرْنَا بِمِثْلِ سِیرَه هَؤُلَاءِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَی وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ؛ ⁽²⁾علی‌بن‌عقبه از پدرش نقل می‌کند: هر گاه قائم ظهور کند عدل را در میان مردم برقرار می‌سازد و جور و ستم در زمان او برطرف می‌شود و راه‌ها امن می‌گردد. در زمان او زمین برکات خود را بیرون می‌کند و قائم هر حق را به اصحابش بر می‌گرداند. در ظهور او تمام مردم روی زمین دین اسلام را خواهند پذیرفت... دولت ما در پایان همه‌ی دول خواهد آمد و همه قبل از ما به حکومت خواهند رسید و این جریان از این جهت است تا نگویند اگر ما هم حکومت داشتیم مانند این‌ها با عدالت رفتار می‌کردیم و این است کلام خداوند متعال که فرمود: وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِین».

«عَنْ عَبَایَه الْأسَدِیِّ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِیّاً(علیه السلام) یَقُولُ أَنَا سَیِّدُ الشِّیبِ وَ فِیَّ سُنَّه مِنْ أَیُّوبَ... أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی سَیَجْمَعُ لَهُ وُلْدَهُ کَمَا جَمَعَهُمْ لِیَعْقُوبَ وَ قَدْ کَانَ اجْتِمَاعُ یَعْقُوبَ بِوُلْدِهِ فِی دَارِ الدُّنْیَا فَیَکُونُ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ کَذَلِکَ فِی الدُّنْیَا یُجْمَعُونَ لَهُ فِی رَجْعَتِهِ وَ وُلْدُهُ الْأَئِمَّه وَ هُمُ الْمَنْصُوصُونَ عَلَی رَجْعَتِهِمْ فِی أَحَادِیثِهِمُ الصَّحِیحَه الصَّرِیحَه وَ الْعاقِبَه لِلْمُتَّقِینَ وَ هُمُ الْمُتَّقُونَ؛⁽³⁾

عبایه می‌گوید: شنیدم حضرت علی(علیه السلام) می‌فرمود: من سیّد پیرانم و در من سنّتی از ایوب است... خدای متعال فرزندانش را برای او جمع خواهد نمود همان‌طور که برای یعقوب

جمعشان کرد و اجتماع یعقوب و فرزندانش در دار دنیا اتّفاق افتاد پس باید امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیز چنین باشد و در رجعت او به دنیا، گرد او جمع شوند و فرزندان او امامان هستند که در احادیث صحیح و صریحشان، نصوصی بر رجعتشان وارد شده و عاقبت برای متّقین است و امامان همان متّقین هستند».

خلاصه کلام با توجه به آیاتی که گذشت خداوند متعال وارث همه عوالم وجود است و اراده کرده که ائمه(علیهم السلام) را وارثین خود گرداند. لذا امیرالمومنین(علیه السلام) نه فقط وارث خدا و پیامبر است بلکه وارث انبیاء الهی نیز می باشد که در زیارت جامعه کبیره، امام هادی(علیه السلام)در فضل و منقبت ذوات مقدسه با عبارت «وَ وَرَثَةِ الانْبِيآءِ؛و (سلام بر) وارثان پيامبران» به آن اشاره نموده اند که پیش تر به شرح آن پرداخته شد. لذا ائمّه معصومین(علیه السلام) وارثان پيامبران الهى هستند؛ اين جمله هم اطلاق دارد و هم عموم؛ اطلاق از حيث «ارث» و عموم از حيث «انبياء». درباره واژه «ارث» بايد دقّت بيشترى نمود. اين واژه در قرآن مجيد در موارد بسيارى به كار رفته است و لغويان نظرهاى متفاوتىدارند و همين نشانگر دقّت معناى آن است. روشن است كه در فقه اسلام نيز ارث به همين معناست؛ ضوابط، احكام و حدودى تعيين شده است كه بايستى مطابق آن ها «ماتَرَك» تقسيم و به ورّاث منتقل گردد. ولى چنان كه گفته شد اين واژه در قرآن بسيار به كار رفته است.

ائمه(علیهم السلام) وارثان علم پيامبر(صلی الله علیه وآله)

در کتاب شریف اصول کافی بابی وجود دارد تحت عنوان «بَابُ أَنَّ الْأَئِمَّةَ وَرِثُوا عِلْمَ النَّبِيِّ وَ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ وَ الْأَوْصِيَاءِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِم» یعنی اين كه ائمّه(علیهم السلام)علم پيغمبر(صلی الله علیه وآله)و علم همه پيغمبران و اوصياى ايشان(علیهم السلام) را كه پيش از ائمّه(علیهم السلام) بوده‌اند به ارث برده اند:

«عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ الْمُهْتَدِي عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُنْدَبٍ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَيْهِ الرِّضَا(علیه السلام) أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مُحَمَّداً(صلی الله علیه وآله)كَانَ أَمِينَ اللَّهِ فِي خَلْقِهِ فَلَمَّا قُبِضَ(صلی الله علیه وآله)كُنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ وَرَثَتَهُ فَنَحْنُ أُمَنَاءُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ عِنْدَنَا عِلْمُ الْبَلَايَا وَ الْمَنَايَا وَ أَنْسَابُ الْعَرَبِ وَ مَوْلِدُ الْإِسْلَامِ وَ إِنَّا لَنَعْرِفُ الرَّجُلَ إِذَا رَأَيْنَاهُ بِحَقِيقَةِ الْإِيمَانِ وَ حَقِيقَةِ النِّفَاقِ وَ إِنَّ شِيعَتَنَا لَمَكْتُوبُونَ بِأَسْمَائِهِمْ وَ أَسْمَاءِ آبَائِهِمْ أَخَذَ اللَّهُ عَلَيْنَا وَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ يَرِدُونَ مَوْرِدَنَا وَ يَدْخُلُونَ مَدْخَلَنَا لَيْسَ عَلَى مِلَّةِ الْإِسْلَامِ غَيْرُنَاوَ غَيْرُهُمْ نَحْنُ النُّجَبَاءُ النُّجَاةُ وَ نَحْنُ أَفْرَاطُ الْأَنْبِيَاءِ وَ نَحْنُ أَبْنَاءُ الْأَوْصِيَاءِ وَ نَحْنُ الْمَخْصُوصُونَ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ نَحْنُ أَوْلَى النَّاسِ بِكِتَابِ اللَّهِ وَ نَحْنُ أَوْلَى النَّاسِ بِرَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) وَ نَحْنُ الَّذِينَ شَرَعَ اللَّهُ لَنَا دِينَهُ

فَقَالَ فِي كِتَابِهِ- شَرَعَ لَكُمْ يَا آلَ مُحَمَّدٍ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِهِ نُوحاً قَدْ وَصَّانَا بِمَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ يَا مُحَمَّدُ- وَ ما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَ مُوسى وَ عِيسى فَقَدْ عَلَّمَنَا وَ بَلَّغَنَا عِلْمَ مَا عَلِمْنَا وَ اسْتَوْدَعَنَا عِلْمَهُمْ نَحْنُ وَرَثَةُ أُولِي الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ- أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ يَا آلَ مُحَمَّدٍ- وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ وَ كُونُوا عَلَى جَمَاعَةٍ- كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَنْ أَشْرَكَ بِوَلَايَةِ عَلِيٍّ (علیه السلام)ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ مِنْ وَلَايَةِ عَلِيٍّ(علیه السلام) إِنَّ اللَّهَ يَا مُحَمَّدُ يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ مَنْ يُجِيبُكَ إِلَى وَلَايَةِ عَلِيٍّ (علیه السلام)؛ ⁽¹⁾على بن ابراهيم از پدرش از عبدالعزيز بن مهتدى از عبداللَّه بن جُندب روايت كرده است كه حضرت امام رضا(علیه السلام) به سوى او نوشت كه: «امّا بعد، به درستى كه محمد(صلی الله علیه وآله)، امين خدا بود در خلق او. پس چون آن حضرت(صلی الله علیه وآله) قبض روح شد ما (اهل بيت) ميراث برندگان او بوديم. پس ماييم امينان خدا در زمين او و در نزد ما است علم بلاها و مرگ‌ها و نسب‌هاى عرب (كه صحيح و فاسد آن را مى‌دانيم) و موضع تولّد اسلام و محلّ ظهور آن را آگاهيم (چه ايشان مى‌دانند كه اسلام از كه ظاهر مى‌شود و همچنين كفر) و به درستى كه ما هر مردى را ببينيم به حقيقت ايمان و حقيقت نفاق او را مى‌شناسيم (می فهمیم او مؤمن است يا منافق)، زيرا كه نام‌هاى شيعيان ما و نام‌هاى پدران ايشان (در نامه مخصوصى) نوشته شده است و خدا بر ما و بر ايشان پيمان گرفته كه ما تبليغ احكام او نماييم و ايشان از ما قبول كنند و ايشان وارد مى‌شوند در جايى كه ما وارد مى‌شويم و داخل مى‌شوند در آنچه ما داخل مى‌شويم و غير از ما و ايشان كسى بر ملّت و كيش اسلام نيست و ماييم برگزيدگان و بزرگواران و پُرمايگان و رستگاران و ماييم پيشرو پيغمبران به سوى كرامت خداى تعالى و ماييم پسران اوصياى پيغمبران و ماييم مخصوص (به مدح يا امامت) در كتاب خداى عزّوجلّ و ماييم سزاوارترين مردمان به كتاب خدا و ما سزاوارترين مردمانيم به رسول خدا(صلی الله علیه وآله) و ماييم آنان كه خدا دين خويش را از براى ما بيان فرموده و واضح و روشن نموده، پس در كتاب خويش فرموده كه: «شَرَعَ لَكُمْ»؛ يعنى: «بيان و روشن كرد خداى تعالى از براى شما» (و حضرت، مخاطبين را بيان نموده و فرمود:) اى فرزندان محمد، «مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِهِ نُوحاً»؛ از دينى كه به آن متمسّک شديد، آنچه نوح را به آن امر فرمود» و حضرت فرمود: «به تحقيق كه ما را به آنچه نوح را به آن امر فرموده امر فرمود. «وَ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ؛ و آنچه را كه وحى كرديم به سوى تو» و حضرت فرمود: «يا محمد، «وَ ما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَ مُوسى وَ عِيسى»؛ و آنچه را كه امر فرموديم به آن ابراهيم و موسى و عيسى را» و حضرت فرمود: «پس به تحقيق كه مردم را تعليم داديم و به ايشان رسانيديم علم آنچه به ما تعليم

داد و علم ايشان را به وديعت به ما سپرد و ماييم وارثان پيغمبران اولوالعزم (يعنى آنان كه در آيه مذكورند). «أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ»، يعنى: (و مضمون آن وصيّت و امر اين است كه:) به پاى داريد دين اسلام را» و حضرت فرمود: «اى اولاد محمد، «وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ»؛ و پراكنده مشويد در آن». حضرت فرمود: «بر يک امر جمع و متّفق باشيد. «كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ»؛ بزرگ و دشوار و گران است بر مشركين» و حضرت فرمود كه: «آنان كه شرک آورده‌اند به ولايت على(علیه السلام)«ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ»؛ آنچه مى‌خوانيد ايشان را به سوى آن». فرمود: «از ولايت على(علیه السلام). يا محمد، به درستى كه خدا راه مى‌نمايد به سوى خويش هر كه را که باز كرد و رو به سوى حقّ آورد كه تو را اجابت كند به سوى ولايت على(علیه السلام)» (و حضرتبعضى

از آيه را ذكر نفرموده و آن اين است كه: «اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ». به اين سبب، تغيير سياق داده مضمون آن را ذكر فرموده تا بدانند كه آن حضرت به جهت غرضى انداخته، آنچه را كه از آيه انداخته؛ زيرا كه غرض به شرح آن تعلّق نگرفته و ترجمه آن اين است كه: «خدا بر مى‌گزيند براى خود به جهت رسالت از رسولان خويش هر كه را كه خواسته باشد»، بنا بر احد التّفسيرين)».

نکته در این روایت به صراحت اشاره شد امام رضا(علیه السلام) فرمود: به درستى كه رسول اکرم(صلی الله علیه وآله)، امين خدا در ميان خلقش بود و چون آن حضرت در گذشت ما اهل بيت، وارث او گشتيم. پس ما امين خدا در زمينش هستيم. علم بلاها، مرگ ها و ... نزد ماست.

«مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَثِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) إِنَّ أَوَّلَ وَصِيٍّ كَانَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ- هِبَةُ اللَّهِ بْنُ آدَمَ وَ مَا مِنْ نَبِيٍّ مَضَى إِلَّا وَ لَهُ وَصِيٌّ وَ كَانَ جَمِيعُ الْأَنْبِيَاءِ مِائَةَ أَلْفِ نَبِيٍّ وَ عِشْرِينَ أَلْفَ نَبِيٍّ مِنْهُمْ خَمْسَةٌ أُولُو الْعَزْمِ- نُوحٌ وَ إِبْرَاهِيمُ وَ مُوسَى وَ عِيسَى وَ مُحَمَّدٌ(علیهم السلام)وَ إِنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ(علیه السلام) كَانَ هِبَةَ اللَّهِ لِمُحَمَّدٍ وَ وَرِثَ عِلْمَ الْأَوْصِيَاءِ وَ عِلْمَ مَنْ كَانَ قَبْلَهُ أَمَا إِنَّ مُحَمَّداً وَرِثَ عِلْمَ مَنْ كَانَ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَ الْمُرْسَلِينَ عَلَى قَائِمَةِ الْعَرْشِ مَكْتُوبٌ- حَمْزَةُ أَسَدُ اللَّهِ وَ أَسَدُ رَسُولِهِ وَ سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ وَ فِي ذُؤَابَةِ الْعَرْشِ عَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ(علیه السلام) فَهَذِهِ حُجَّتُنَا عَلَى مَنْ أَنْكَرَ حَقَّنَا وَ جَحَدَ مِيرَاثَنَا وَ مَا مَنَعَنَا مِنَ الْكَلَامِ وَ أَمَامَنَا الْيَقِينُ فَأَيُّ حُجَّةٍ تَكُونُ أَبْلَغَ مِنْ هَذَا؛ ⁽¹⁾

از امام محمد باقر(علیه السلام)روايت كرده است كه فرمود: «رسول خدا(صلی الله علیه وآله) فرمود كه: اوّل وصىی كه بر روى زمين بود، هبة اللَّه، پسر آدم بود» (كه مسمّى است به شيث) و فرمود كه: «هيچ

پيغمبرى از دنيا نرفته مگر آن كه او را وصیی بوده و همه پيغمبران صد و بيست هزار پيغمبر بودند و پنج نفر از ايشان، اولوالعزم‌اند: نوح و ابراهيم و موسى و عيسى و محمد(علیهم السلام) و به درستى كه على بن ابى‌طالب(علیه السلام)، بخشش خدا بود براى محمد(صلی الله علیه وآله)(يا از براى محمد(صلی الله علیه وآله) به منزله هبة اللَّه بود از براى آدم) و علم همه اوصيا را ميراث برد و همچنين علم كسانى را كهپيش از او بوده‌اند و آگاه باشيد كه: محمد(صلی الله علیه وآله)ميراث برده علم آن ها را كه پيش از او بوده‌اند از پيغمبران و رسولان».

«قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) إِنَّ سُلَيْمَانَ وَرِث دَاوُدَ وَ إِنَّ مُحَمَّداً وَرِثَ سُلَيْمَانَ وَ إِنَّا وَرِثْنَا مُحَمَّداً وَ إِنَّ عِنْدَنَا عِلْمَ التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِيلِ وَ الزَّبُورِ وَ تِبْيَانَ مَا فِي الْأَلْوَاحِ قَالَ قُلْتُ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْعِلْمُ قَالَ لَيْسَ هَذَا هُوَ الْعِلْمَ إِنَّ الْعِلْمَ الَّذِي يَحْدُثُ يَوْماً بَعْدَ يَوْمٍ وَ سَاعَةً بَعْدَ سَاعَةٍ؛ ⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود كه: «سليمان از داود ارث برد و محمد(صلی الله علیه وآله) از سليمان ارث برد و ما از محمد ارث برديم و به درستى كه علم تورات و انجيل و زبور و قرآن و بيان آنچه در الواح موسى است در نزد ماست ». مفّضل مى‌گويد عرض كردم: علم كامل همين است و منحصر در اين است. حضرت فرمود: اين علم، آن علم كه تو گمان كرده‌اى نيست زيرا كه آن علم، علمى است كه تازه به هم مى‌رسد؛ روز به روز و ساعت به ساعت».

«أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ شُعَيْبٍ الْحَدَّادِ عَنْ ضُرَيْسٍ الْكُنَاسِيِّ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) وَ عِنْدَهُ أَبُو بَصِيرٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) إِنَّ دَاوُدَ وَرِثَ عِلْمَ الْأَنْبِيَاءِ وَ إِنَّ سُلَيْمَانَ وَرِثَ دَاوُدَ وَ إِنَّ مُحَمَّداً(صلی الله علیه وآله) وَرِثَ سُلَيْمَانَ وَ إِنَّا وَرِثْنَا مُحَمَّداً(صلی الله علیه وآله) وَ إِنَّ عِنْدَنَا صُحُفَ إِبْرَاهِيمَ وَ أَلْوَاحَ مُوسَى فَقَالَ أَبُو بَصِيرٍ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْعِلْمُ فَقَالَ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ لَيْسَ هَذَا هُوَ الْعِلْمَ إِنَّمَا الْعِلْمُ مَا يَحْدُثُ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ يَوْماً بِيَوْمٍ وَ سَاعَةً بِسَاعَةٍ؛ ⁽²⁾

احمد بن ادريس از محمد بن عبدالجبّار از صفوان بن يحيى از شعيب حدّاد از ضُريس كُناسىّ روايت كرده است كه گفت: در نزد امام جعفر صادق(علیه السلام) بودم و ابوبصير در خدمت آن حضرت بود. حضرت فرمود: «داود وارث علم پيغمبران بود و سليمان وارث علم داود و محمد وارث سليمان و ما از محمد(صلی الله علیه وآله) ميراث برديم و به درستى كه صُحف ابراهيم و لوح‌هاى موسى در نزد ما است». ابوبصير به آن حضرت عرض كرد: علم كامل همين است و منحصر است در اين؟ حضرت فرمود: اى ابا محمد! اينعلم، آن علم كه تو گمان

نموده‌اى نيست. جز اين نيست كه آن علم، علمى است كه در شب و روز حادث مى‌شود؛ روز به روز و ساعت به ساعت».

«مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: قَالَ لِي يَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يُعْطِ الْأَنْبِيَاءَ شَيْئاً إِلَّا وَ قَدْ أَعْطَاهُ مُحَمَّداً(صلی الله علیه وآله) قَالَ وَ قَدْ أَعْطَى مُحَمَّداً جَمِيعَ مَا أَعْطَى الْأَنْبِيَاءَ وَ عِنْدَنَا الصُّحُفُ الَّتِي قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ- صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَ مُوسى قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ هِيَ الْأَلْوَاحُ قَالَ نَعَمْ؛ ⁽¹⁾

محمد بن يحيى از محمد بن عبدالجبّار از محمد بن اسماعيل از على بن نُعمان از ابن مُسكان از ابوبصير از امام جعفر صادق(علیه السلام)روايت كرده است كه آن حضرت به من فرمود: «اى ابا محمد! به درستى كه خداى عزّوجل به پيغمبران چيزى را عطا نكرد مگر آن كه همان را به محمد عطا فرموده» و فرمود: «خدا به محمد عطا فرمود تمام آنچه به همه پيغمبران عطا فرمود و در نزد ما است آن صحيفه‌ها كه خداى عزّوجلّ فرموده: «صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَ مُوسى»، يعنى: صحيفه‌هاى ابراهيم خليل(علیه السلام)(كه ده است) و صحيفه‌هاى موسى». ابوبصير مى‌گويد عرض كردم: فداى تو گردم، صحيفه‌هاى موسى همان الواح است كه در قرآن مذكور است؟ حضرت فرمود: آرى».

«مُحَمَّدٌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ لَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ مَا الزَّبُورُ وَ مَا الذِّكْرُ قَالَ الذِّكْرُ عِنْدَ اللَّهِ وَ الزَّبُورُ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى دَاوُدَ وَ كُلُّ كِتَابٍ نَزَلَ فَهُوَ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَ نَحْنُ هُمْ؛ ⁽²⁾

محمد از احمد بن محمد از حسين بن سعيد از نضر بن سُويد از عبداللَّه بن سِنان از امام جعفر صادق(علیه السلام) روايت كرده است كه عبداللَّه آن حضرت را سؤال كرد از قول خداى عزّوجلّ: «وَ لَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ»، يعنى: «و هر آينه به حقيقت كه نوشتيم در زبور بعد از ذكر» (كه زبور كدام است و ذكر چيست). فرمود: ذكر، نزد خداست و زبور، آن چيزى است كه بر داود فرود آمد و هر كتابى كه از آسمان فرود آمده در نزد اهل علم است و ماييم اهل همان علم».

امیرالمومنین(علیه السلام) وارث علم پيامبر(صلی الله علیه وآله) در منابع اهل تسنن

هیچ شکی نیست كه اميرالمومنین(علیه السلام) به استناد آیه مباهله و روایات، نفس رسول الله(صلی الله علیه وآله) و دروازه علم آن حضرت است، لذا عجيب نيست كه اميرالمومنین(علیه السلام)وارث تمام علوم نبوی باشد. روايت صحيح السندی در منابع اهل تسنن وجود دارد كه ثابت می كند اميرالمومنین(علیه السلام) از تمام اتفاقات آينده خود تا روز قيامت آگاه بوده است و به مردم اعلام كرده كه هر سؤالی خواستيد بپرسید که پاسخ آن را خواهم داد مثلا روایت معروف «سلونی» که در این کتاب نیز به آن اشاره شد و در منابع اهل تسنن نیز به آن اشاره شده است. به روایات زیر دقت کنید:

عبد الرزاق صنعانی، استاد محمد بن اسماعيل بخاری در تفسير خود می نويسد:

«عن معمر عن وهب بن عبد الله عن أبي الطفيل قال شهدت عليا وهو يخطب وهو يقول سلوني فوالله لا تسألوني عن شيء يكون إلي يوم القيامة إلا حدثتكم به وسلوني عن كتاب الله فوالله ما من آية إلا وأنا أعلم بليل نزلت أم بنهار أم في سهل أم في جبل؛ ⁽¹⁾

از أبوطفيل نقل شده است كه شاهد بودم كه علی(علیه السلام) خطبه می خواند و می فرمود: از من بپرسيد. به خدا سوگند! از هر چه كه تا روز قيامت به وجود می آيد و اتفاق می افتد سؤال نمی كنيد مگر اين كه تمام آن ها را پاسخ می گويم. از كتاب خدا بپرسيد؛ به خدا سوگند! هيچ آيه ای نازل نشده است مگر اين كه از همه شما داناترم كه شب نازل شده است يا روز، در صحرا نازل شده است يا در كوه».

جالب است كه همين روايت با همين مضمون از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) نيز نقل شده است، احمد بن حنبل در مسند خود می نويسد:

«حدثنا عبد اللَّهِ حدثني أبي ثنا بن أبي عدي عن حُمَيْدٍ عن أَنَسٍ قال قال رسول اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) لاَ تسألوني عن شيء إلي يَوْمِ الْقِيَامَةِ الا حَدَّثْتُكُمْ؛ ⁽²⁾

از أنس نقل شده است كه رسول خدا(صلی الله علیه وآله) فرمود: از هر چه كه تا روز قيامت به وجود می آيد و اتفاق می افتد سؤال نمی كنيد مگر اين كه تمام آن ها را پاسخ می گويم».

اين روايت نيز از نظر سندی هيچ اشكالی ندارد و تمام راويان آن از روات بخاری و مسلم هستند. طبق اين دو روايت، رسول خدا(صلی الله علیه وآله) و اميرالمومنین(علیه السلام) از تمام اتفاقات و حوادث

آينده خود تا روز قيامت آگاه بوده اند و اگر كسی از آن سؤال می كرد قطعا پاسخ می شنويد. با اين وجود آيا شايسته است كسان ديگری جانشين رسول خدا(صلی الله علیه وآله)شوند كه حتی ساده ترين مسائل و احكام شرعی خود را نمی دانسته اند؟

در روایتی رسول خدا(صلی الله علیه وآله)فرمود:

«علی(علیه السلام)از همه شما به قضاوت آشناتر است». ⁽¹⁾

ترمذی و ديگران نقل كرده اند كه رسول خدا(صلی الله علیه وآله)فرمود:

«من خانه حكمتم و علی(علیه السلام) درب آن است». ⁽²⁾

ابن عباس از رسول خدا(صلی الله علیه وآله)نقل می كند كه فرمود:

«من شهر علمم و علی(علیه السلام) درب آن است، پس هر كسی كه اراده علم مرا دارد بايد از درب آن وارد شود». ⁽³⁾

ابن عساكر نقل می كند كه رسول خدا(صلی الله علیه وآله) به علی(علیه السلام) فرمود:

«تو بعد از من مسائلی را برای امّتم بيان می كنی كه در آن ها اختلاف نموده اند». ⁽⁴⁾

مردى خطاب به امیرالمومنین علی(علیه السلام) گفت:

«یا امیرالمومنین! چگونه شد که شما وارث رسول خدا(صلی الله علیه وآله) گردیدى و عموهاى تو از این موهبت محروم ماندند؟ حضرت على(علیه السلام)در پاسخ فرمود: در یکى از روزها رسول خدا(صلی الله علیه وآله)فرزندان «عبدالمطّلب» را گرد آورد و مقداری غذا براى آنان تهیه دید. فرزندان «عبدالمطّلب» از آن غذا به قدرى تناول کردند که سیر شدند و آن غذا هنوز به حال خود باقى بود؛ مثل این که دستى به آن نرسیده است. سپس دستور داد ظرف آبى آورده و همه از آن آب نوشیدند و از آن آب چیزى کم نشد؛ مثلاین که آبى از آن ظرف نوشیده نشده است. آن گاه رسول خدا(صلی الله علیه وآله) خطاب به فرزندان «عبدالمطّلب» فرمود: اى فرزندان عبدالمطّلب! من به سوى شما خصوصاً و به سوى مردم عموماً برگزیده شده‌ام و شما از این معجزه آنچه را که باید مشاهده کنید، مشاهده کردید. اینک کدام یک از شما حاضر است به نبوّت من اقرار کند و به جبران پذیرش آئین من، برادر و صاحب و وارث من باشد؟ سخن پیغمبر(صلی الله علیه وآله)را حاضران نشنیده گرفتند و کسى سؤال آن حضرت را پاسخ نداد و من که از

همه حاضران کم سن و سال‌تر بودم از جاى برخاستم و خواسته آن حضرت را پاسخ دادم. رسول خدا(صلی الله علیه وآله) به من دستور داد تا بنشینم و سه بار رسول خدا(صلی الله علیه وآله)خواسته خود را به اطّلاع آنان رسانید و در هر سه بار من به سؤال رسول اکرم(صلی الله علیه وآله) پاسخ دادم و آنان به گفتار رسول اکرم(صلی الله علیه وآله)ترتیب اثرى ندادند و در مرتبه آخر، رسول خدا(صلی الله علیه وآله)دست مبارکش را روى دست من گذاشت. این بود که من از آن حضرت ارث بردم و عمویم از ارث آن حضرت محروم گردید». ⁽¹⁾

نکته: این روایت در منابع شیعه هم آمده است که در همین کتاب نیز به آن اشاره شده است.

در روایتی رسول خدا(صلی الله علیه وآله) فرمود:

«هر پیامبرى وصى و وارثى داشته است و وصى و وارث من على بن ابى طالب(علیه السلام) است».⁽²⁾

ابن أبی شیبه از بزرگ‌ترین محدثین مخالفین و استاد بخاری می‌نویسد:

«قِيلَ لِقُثَمٍ: كَيْفَ وَرِثَ عَلِيٌّ النَّبِيَّ(صلی الله علیه وآله) دُونَكُمْ؟ قَالَ: إِنَّهُ وَاللَّهِ كَانَ أَوَّلُنَا بِهِ لُحُوقًا وَأَشَدُّنَا بِهِ لَزُوقًا؛ ⁽³⁾

به قُثَم ( پسر عباس بن عبدالمطلب ) گفته شد: چگونه علی(علیه السلام)از بین شما وارث پیامبر گردید؟ گفت: او زودتر از همه ما به پیامبر(صلی الله علیه وآله)ملحق شد و بیشتر از همه ما متصل به ایشان بود».در روایتی آمده است:

«قال رسول الله عليٌّ وارثُ عِلمِ النَّبِيّينَ؛ ⁽⁴⁾

حضرت علی(علیه السلام) وارث علم پيامبران است».

اما جای تاسف است که مردم خزانه دار علم خداوند، امیرالمومنین(علیه السلام) را رها کرده و کسی را خلیفه خود قرار دهند که حتی حکم تیمم را نمی دانست. طبق روایات معتبر اهل تسنن، عمر بن خطاب حتی به ساده ترین احکام دینی آشنایی نداشت و تیمم بلد نبود. در صحیح مسلم آمده است:

«حَدَّثَنِی عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ الْعَبْدِیُّ حَدَّثَنَا یَحْیَى یَعْنِی ابْنَ سَعِیدٍ الْقَطَّانَ عَنْ شُعْبَةَ قَالَ حَدَّثَنِی الْحَكَمُ عَنْ ذَرٍّ عَنْ سَعِیدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبْزَى عَنْ أَبِیهِ أَنَّ رَجُلًا أَتَى عُمَرَ فَقَالَ إِنِّی أَجْنَبْتُ فَلَمْ أَجِدْ مَاءً فَقَالَ لَا تُصَلِّ فَقَالَ عَمَّارٌ أَمَا تَذْكُرُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ أَنَا وَأَنْتَ فِی سَرِیَّةٍ فَأَجْنَبْنَا فَلَمْ نَجِدْ مَاءً فَأَمَّا أَنْتَ فَلَمْ تُصَلِّ وَأَمَّا أَنَا فَتَمَعَّكْتُ فِی التُّرَابِ وَصَلَّیْتُ فَقَالَ النَّبِیُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا كَانَ یَكْفِیكَ أَنْ تَضْرِبَ بِیَدَیْكَ الْأَرْضَ ثُمَّ تَنْفُخَ ثُمَّ تَمْسَحَ بِهِمَا وَجْهَكَ وَكَفَّیْكَ فَقَالَ عُمَرُ اتَّقِ اللَّهَ یَا عَمَّارُ قَالَ إِنْ شِئْتَ لَمْ أُحَدِّثْ بِهِ؛ ⁽¹⁾

شخصی نزد عمر آمد و گفت: من جنب شده ام و آب نیافتم چه کنم؟ عمر گفت: نماز نخوان! عمار که آنجا حضور داشت گفت: ای امیرالمؤمنین! مگر یادت نیست در یکی از جنگ ها من و تو جنب شدیم، تو نماز نخواندی ولی من خود را در خاک غلطاندم و نماز خواندم. بعد که نزد پیامبر(صلی الله علیه وآله) رفتیم حضرت فرمودند: اگر دست بر خاک می زدید و بر صورت و دست ها می کشیدید کفایت می کرد. عمر گفت: ای عمار! از خدا بترس. عمار گفت: اگر می خواهی این جریان را نقل نکنم».

این عدم توانایی علمی منحصر به تیمم نبود حتی در منابع مخالفین شیعه آمده که خلیفه دومشان حتی نمی توانست سوره حمد را صحیح بخواند:

«حدثنا عبد الله ، حدثنا عبد الله بن سعید ، حدثنا یحیى بن إبراهیم بن سوید النخعی، حدثنا أبان بن عمران النخعی قال : « قلت لعبد الرحمن بن الأسود : إنک تقرأ » صراطمن أنعمت علیهم غیر المغضوب علیهم وغیر الضالین. فقال : حدثنی أبی وکان ثقة أنه صلى خلف عمر بن الخطاب فسمعه یقرؤها؛ ⁽²⁾

عمران النخعی می گوید: به عبدالرحمن اسود گفتم: آیا تو سوره حمد را این گونه قرائت می کنی؟ «صراط من أنعمت علیهم غیر المغضوب علیهم وغیر الضالین» گفت: پدرم این طوری گفت و ثقه هم بود و پشت سر عمر بن خطاب نماز می خواند و عمر بن خطاب این طوری می خواند».

عمربن خطاب در حالی سوره حمد را بلد نبود در نماز بخواند که اهل تسنن در کتاب معتبر خود صحیح بخاری از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) نقل کرده اند:

«أن رسول الله(صلی الله علیه وآله) قال لا صلاة لمن لم یقرأ بفاتحة الکتاب؛ ⁽¹⁾

کسی که سوره حمد را در نماز نخواند گویا اصلا نماز نخوانده است».

نه تنها نتوانست سوره حمد را صحیح بخواند بلکه دوازده سال طول کشید تا سوره بقره را حفظ کرده و در کارنامه علمیت خود ثبت نماید:

«وَأَخْبَرَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ بْنُ الْفَضْلِ الْقَطَّانُ، ثنا أَبُو عَلِيٍّ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الصَّوَّافُ، ثنا بِشْرُ بْنُ مُوسَي أَبُو بِلالٍ الأَشْعَرِيُّ، ثنا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ: تَعَلَّمَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ الْبَقَرَةَ فِي اثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً، فَلَمَّا أَتَمَّهَا، نَحَرَ جَزُورًا؛ ⁽²⁾

از عبد الله بن عمر نقل شده است كه گفت: عمر بن خطاب دوازده سال طول كشيد تا سوره بقره را ياد بگيرد، وقتی تمام كرد، شتری را ذبح نمود».

استدلال به قرآن در باب ارث در خطبه حضرت زهرا(علیها السلام)

حکومت غاصب وقت، علاوه بر غصب جانشینی پیامبر از امیرالمومنین(علیه السلام) دست به اقدام دیگری زد و آن غصب فدک بود. جالب اینجاست که پیامبر خاتم(صلی اللهعلیه وآله) در زمان حیات خود فدک را به حضرت زهرا(علیه السلام) بخشید و در زمان حیات رسول خدا(صلی الله علیه وآله) حضرت صدیقه طاهره(علیها السلام) صاحب فدک بود و پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) وصیت نکرده بودند که بعد از رحلت من فدک از آن ایشان باشد. لذا این مسئله برای اهل تحقیق نکته ای قابل تامل است. به نظر می رسد قضیه فدک علاوه بر امور اقتصادی که برای اهل بیت(علیهم السلام)داشت یک بعد سیاسی نیز در بر دارد و آن این که فدک یکی از خاکریزها و سدهای یهود در مقابل لشکرکشی پیامبر(صلی الله علیه وآله) به سمت بیت المقدس بود. آنان با استقرار در این مناطق، در حقیقت راه پیامبر(صلی الله علیه وآله) به بیت المقدس را بستند. آن حضرت اگر از مسیر عراق قصد رفتن به سمت بیت المقدس را می داشت باید از سمت فدک می گذشت و اگر از سمت مدینه می رفت به

خیبر می رسید⁽¹⁾که به یمن فتح خیبر به دستان با کفایت امیرالمومنین(علیه السلام) بزرگان فدک از سقوط قلعه عظیم خیبر خبردار شدند و به اختیار در برابر پیامبر(صلی الله علیه وآله) تسلیم شدند و فدک را به پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) پیشکش نمودند و آن حضرت به امر پروردگار آن را به حضرت زهرا(علیها السلام)بخشید. اما چنین به نظر می رسد که غاصبین خلافت برای خوش خدمتی به اربابان یهودی خود و به خاطر تلافی فتح خیبر، دست به غصب فدک زدند. حتی خلیفه غاصب برای توجیه این کار فی المجلس در همان لحظه یک حدیثی را به نام پیامبر(صلی الله علیه وآله) جعل نمود که تا به حال نه خودش و نه غاصب دوم نشنیده بودند! (امان از مظلومیت امیرالمومنین(علیه السلام)...) ابوبکر گفت: پیامبر(صلی الله علیه وآله) فرمود: «ما گروه انبیاء ارث بر جا نمی گذاریم!» عجب! کسانی که شعار «حسبنا کتاب الله» را سر دادند معلوم می شود که اصلا تا به حال قرآن نخوانده بودند. در قرآن کریم به صراحت آمده که پیامبران از خود ارث بر جای می گذارند. بله! امان از وقتی که خداوند بخواهد کسی را رسوا کند. بنابراین حضرت فاطمه زهرا(علیهاالسلام)در پی اثبات و احقاق حق خویش مبنی بر ارث بردن از پدر خویش به آیات ذیل استدلال کرده اند:

الف) «وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ وَقَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَأُوتِينَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ؛ ⁽²⁾

و سلیمان وارث داود شد و گفت: ای مردم! [معرفت و آگاهی به] زبان و منطق پرندگان را به ما آموخته اند و از هر چیزی [که به پیامبران و پادشاهان داده اند] به ما عطا کرده اند، یقیناً این امتیاز و برتری آشکاری است».

ب) «وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا*يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا؛ ⁽³⁾

و همانا من پس از خود از خویشاوندانم بیمناکم و همسرم [از شروع زندگی] نازا بوده است پس مرا از سوی خود فرزندی عطا کن*که از من و خاندان یعقوب ارث ببرد و او را پروردگارا! [از هر جهت] مورد رضایت [خود] قرار ده».

ج) «يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا؛ ⁽¹⁾

خدا شما را درباره [ارث] فرزندانتان سفارش می کند که سهم پسر مانند سهم دو دختر است و اگر [میراث برانِ میّت] دخترند و بیش از دو دختر باشند سهم آنان دو سوم میراث است و اگر یک دختر باشد نصف میراث سهم اوست و برای هر یک از پدر و مادر میّت چنانچه میّت فرزندی داشته باشد یک ششم میراث است و اگر فرزندی نداشته باشد و [تنها] پدر و مادرش ارث می برند برای مادرش یک سوم است [و باقی مانده میراثْ سهم پدر اوست] و اگر میّت برادرانی داشته باشد سهم مادرش یک ششم است. [همه این سهام] پس از وصیتی است که [نسبت به مال خود] می کند یا [پس از] دَیْنی است [که باید ازاصل مال پرداخت شود.] شما نمی دانید پدران و فرزندانتان کدام یک برای شما سودمندترند [بنابراین اختلاف سهم ها شما را نگران نکند و موجب اعتراض نشود]. [این تقسیم بندی] فریضه ای از سوی خداست؛ زیرا خدا همواره دانا و حکیم است».

د) «كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ؛ ⁽²⁾

بر شما مقرّر و لازم شده چون یکی از شما را مرگ در رسد، اگر مالی از خود به جا گذاشته است برای پدر و مادر و خویشان به طور شایسته و پسندیده وصیت کند. این حقّی است بر عهده پرهیزکاران».

دو مورد اول تصریح داشت که فرزندان انبیا از پدران خویش ارث می برند و دو مورد اخیر نیز بر اساس شمول و عمومیت آن ها نسبت به فرزندان انبیاء در اثبات مطلب دلالتی واضح دارند. لذا کسانی که بعد از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) بر مسند خلافت به ناحق تکیه زدند و بانک «حسبنا کتاب الله؛ کتاب خدا برای ما بس است» زدند هیچ آشنایی با قرآن نداشتند و این آیات را تا به حال نخوانده بودند؛ آیا با جعل کردن حدیث برای غصب ارث و میراث اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه وآله)فکر آن را نکرده بودند که چطور ممکن است پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله) بر خلاف کلام وحی حرفی

بزند؟ آنان از سر بغض و کینه نسبت به ذوات مقدسه، غصب ارث کردند و هم چشم طمع به ارث و میراث پیامبر(صلی الله علیه وآله) داشتند و بدون هیچ شکی مشغول خوش خدمتی به یهودیانی بودند که آنان را به این مسند نشاندند. از آنان سوال می کنیم که چرا در بین میراث پیامبر(صلی الله علیه وآله) نسبت به غضب فدک احتمام بیشتری داشتند؟ پاسخ همان خوش خدمتی به یهودیان است؛ چنانچه پیش تر اشاره شد قلعه فدک از لحاظ استراتژیک در بین مسیر حرکت سپاه اسلام به سمت عراق و رسیدن به بیت المقدس قرار داشت که یهودیان بر سر راه پیامبر(صلی الله علیه وآله) بنا کرده بودند. لذا بعد از پیامبر هدف فتح آن توسط جانشین به حق ایشان علی بن ابی طالب(علیه السلام) امیرالمومنین تحقق پیدا می کرد، لذا بهترین فرصت برای پس گیری این قلعه غصب آن توسط عواملشان بود. این احتمالی است که خود جای تامل دارد و بر نفوذی بودن غاصبین دلالت دارد.

نکته بسیار مهم دیگر اینکه اگر متوفی در زمان حیات خود چیزی را به کسی ببخشد دیگر جز دارایی او نیست تا به وراث برسد. لذا فدک در زمان حیات رسول خدا(صلی الله علیه وآله) به صدیقه طاهره(علیها السلام) هبه شد و حکومت وقت حق ایشان را غصب نمود.

«وَ أَمِينُهُ عَلَى شَرْعِهِ»

اشاره

پیشتر در عبارت «يَا أَمِينَ اللّٰهِ فِي أَرْضِهِ» در بررسی واژه «امین» مطالبی بیان شد اما در اینجا به اختصار به آن اشاره می کنیم:

«أَمْن»: در اصل آرامش خاطر و آرامش نفس و از بين رفتن بيم و هراس است. واژه‌هاى «أَمْن»، «أَمَانَة»، «أَمَان» هر سه مصدر هستند یعنی در اصل به يک معنى‌اند به معنای ايمنى، آرامش قلب، خاطر جمع بودن.⁽¹⁾«رجل أَمَنَة و أُمَنَة»، كسى است كه به هر كسى اعتماد دارد، « أَمِين» و «أَمَان» يعنى مورد اعتماد.⁽²⁾

در «امین و امانت و امانت دهنده»، اگر شخص امین مورد اطمینان باشد شخص امانت دهنده آسوده خاطر است ولذا خداوند متعال و رسول او از امین بودن امیرالمومنین(علیه السلام) و امانتی که به او سپرده اند اطمینان دارند. کسی که «امین الله» است در تمام امور بر مردم اولی بوده و در امانتی که از سوی خداوند و رسول او پیش وی باشد هرگز کم و کاستی نگذاشته و آنچه به او سپرده شده را بیان می کند که در نتیجه تمام اعمال و رفتارش رنگ خدا محوری دارد.

آری! امیرالمومنین(علیه السلام) نه تنها امین خداوند روی زمین است بلکه امین و مورد اطمینان پیامبر خدا(علیه السلام)نیز می باشد و ایشان نه تنها امور خویش بلکه امور شرع و نگهبانی و تبیین شرع را به دستان با کفایت و خیبر شکن مولای عالم امیرالمومنین(علیه السلام) داده است و پس از ایشان مفسران و امینان شرع مقدس اسلام، اهل بیت(علیهم السلام) می باشند و هر آن کس که بخواهد متشرع باشد باید متمسک به ذوات مقدسه شود. آنان اند که از دین اسلام در مقابل بدعت ها و تحریف ها حراست می کنند تا کسی نتواند یک واو به شرع مقدس وارد کند. آری آنان تبیین کننده حلال و حرام هستند. با مراجعه به سیره و روش و احادیث مخالفین، به صراحت دیده می شود که توسط غاصبین حق امیرالمومنین(علیه السلام) مخصوصا عمربن خطاب بدعت های بسیار زیادی در اسلام وارد شده است. حالا اگر اسلام حقیقی یعنی امیرالمومنین وائمه(علیهم السلام) نبودند که پرده از این بدعت ها بردارند چه بلایی بر سر اسلام می آمد. آری! همان بلایی که یهودیت بر سر مسیحیت آورد.

نقش ائمه(علیهم السلام) در پاسدارى و دفاع از دين

ائمه معصومین(علیهم السلام) در هر عصر و زمان از شهادت نبى مكرم اسلام حضرت محمدبن عبدالله(صلی الله علیه وآله)تا به امروز در صحنه حاضر بوده و به وظيفۀ جانشينى و خلافت پيامبر(صلی الله علیه وآله) و هدايت جامعه اسلامى عمل نمودند زیرا خداوند متعال بعد از حضرت رسول(صلی الله علیه وآله) مسئوليت امّت را به عهده امیرالمومنین(علیه السلام) و يازده فرزندش ائمه(علیهم السلام) قرار داده است؛ هر چند خلافت ظاهرى را از آن ها سلب كردند اما مسئوليت شرعى با آن ها بود. لذا هيچ‌گاه امامان صحنه را رها نكردند بلكه به عنوان مسئول شرعى انجام وظيفه نموده و در هيچ شرايطى هم كوتاهى نكردند. هر چند كه جمع زيادى از جامعه اسلامى توفيق قبول رهبرى و امامت آنان را نداشتند و بى‌سعادتى نصيب آنان شد. بدرفتارى حكام وقت و ظلم و جور نسبت به ائمه(علیهم السلام) و تبعيد و زندانى كردن آنان مانع از اداى واجب شرعى نسبت به پاسدارى و دفاع از اسلام نشد. در هر زمان، اسلام و مسلمين مورد تهاجم فكرى و فرهنگى و احيانا لشكركشى ظاهرى از طرف دشمن خارج از كشور اسلامى واقع مى‌شدند ائمه(علیهم السلام)با تمام قوا وارد صحنه شده و از اسلام دفاع مى‌نمودند و امرا و حكّام هر وقت در مسأله سياسى و يا علمى و يا فقهى دچار مشكلى مى‌شدند از ائمه(علیهم السلام) كمک مى‌طلبيدند

و ائمه(علیهم السلام) هم راه حل گره را ارائه مى‌فرمودند؛ چنان كه اميرالمؤمنين(علیهم السلام) مانع از رفتن عمربن خطاب به جنگ با ايرانيان شد و حكمت آن را بيان كرد كه همه قبول كردند. ⁽¹⁾

در منابع اهل تسنن آمده است:

«لا جعلنى اللّه فى معظلة ليس لها أبوالحسن(علیه السلام)؛ ⁽²⁾خداوند مرا در مشكلى قرار ندهد كه على(علیه السلام) آنجا نباشد».

«و كان عمر إذا أشكل عليه شىء أخذ منه؛ ⁽³⁾

هرگاه عمر به مطلب مشكلى بر مى‌خورد از علم آن حضرت بهره مى‌گرفت».

نه تنها امیرالمومنین(علیهم السلام)در وقت مراجعه خلفا به آنان ارشاد و توجيه مى‌فرمودند بلكه در موقع ضرورت جهت بيان حكم خدا و يا فريادرسى مسلمانى مظلوم شخصا اقدام نموده و وارد عمل مى‌شدند، در اين زمينه روايات فراوانى وارد شده من جمله:

«عن زيد بن على، عن أبيه عن جده: أتى عمر بإمرأة حامل قد إعترفت بالفجور، فأمر برجمها، فتلقّاها علىّ و قال:ما بال هذه؟ فقالوا: أمر عمر برجمها، فردّها علىّ و قال: هذا سلطانك عليها فما سلطانك على ما فى بطنها؛ ⁽⁴⁾

زن حامله‌اى را نزد عمر آوردند و به كار خلاف خود اقرار نمود. عمر دستور داد او را سنگسار كنند. امام على(علیه السلام) سر رسيد و از امر جويا شد و آن زن را برگرداند. به عمر گفت: تو بر اين زن توان و قدرت اجراى حكم دارى اما بر فرزند در شكم او اختيار ندارى».

«أراهم السّبيل و أقام لهم الدّين إذا أعوج؛ ⁽⁵⁾

يعنى راه صحيح را به آنان نشان مى‌داد و هر گاه از راه دين منحرف مى‌شدند به راه راست و مستقيم فرا مى‌خواند».

آمده است روزی عمربن خطاب از اصحاب پرسيد: اگر شما را از آنچه كه مى‌دانيد واداريم و بخواهيم آنچه را كه نمى‌دانيد، چه مى‌كنيد؟ حضرت على جواب دادند: توبه‌ات مى‌دهيم،

اگر قبول نكردى گردنت را مى‌زنيم. عمر گفت: خداى را شكر در اين امت كسى را قرار داد که اگر كجروى كنيم ما را مستقيم كند.⁽¹⁾

البته بايد دانست كه حضرت وقتى دست به شمشير مى‌برد كه اصل اسلام به خطر افتد نه در شرايطى كه شمشير، زيان بيشتری به اسلام برساند.

هنگامى كه خبر شهادت اميرالمومنين(علیه السلام)به عايشه رسيد گفت:«لتصنع العرب ما شاءت، فليس لها أحد ينهاها؛ ⁽²⁾

عرب هر آن چه را كه مى‌خواهد انجام دهد انجام دهد زيرا ديگر كسى نيست كه او را بازدارد و نهى كند».

چنين معلوم مى‌شود كه نقش امیرالمومنین على(علیه السلام) نقش هدايت و اصلاح و بازدارندگی امت از انحرافات بوده است (البته در حدّ امكان و قبولى جامعه از آن حضرت).

و سخن غاصب دوم به ابن عباس كه گفت:

«و اللّه ما نقطع أمرا دونه، و لا نعمل شيئا حتّى نستأذنه؛ ⁽³⁾

به خدا قسم، ما در هیچ امرى بدون او (حضرت على(علیه السلام)) تصمیم نمی گیریم و هیچ کارى بدون اذن او انجام نمی دهیم».

عمربن خطاب می گوید:

«لَوْ لَا عَلِيٌّ (علیه السلام) لَهَلَكَ عُمَر؛

اگر علی(علیه السلام) نبود عمر هلاک می شد».

این روایت هم در منابع شيعه⁽⁴⁾و هم در منابع اهل تسنن⁽⁵⁾آمده است.

همچنین آمده:

«قال أحمد ابن زهير حدثنا عبيد الله بن عمر القواريري حدثنا مؤمل بن إسماعيل حدثنا سفيان الثوري عن يحيي بن سعيد عن سعيد بن المسيب قال كان عمر يتعوذ بالله من معضلة ليس لها أبو الحسن وقال في المجنونة التي أمر برجمها وفي التي وضعت لستة أشهر فأراد عمر رجمها فقال له علي إن الله تعالي يقول وحملة وفصاله ثلاثون شهرا الحديث وقال له إن الله رفع القلم عن المجنون الحديث فكان عمر يقول لولا علي(علیه السلام) لهلك عمر؛ ⁽¹⁾درباره زن ديوانه ای كه عمربن خطاب امر به سنگسار او كرد و در مورد زنی كه شش ماهه بچه اش به دنيا آمده بود. پس عمر خواست كه آن ها را سنگسار كند پس حضرت علی به او گفت: همانا خدای متعال می گويد: و حمل زن و شير دادنش سی ماه است ... و همچنين به او گفت: همانا خدا تكليف را از ديوانه برداشته است ... پس عمر می گفت: اگر علی نبود عمر هلاک می شد».

بدعت های ابوبکر و عمر و عثمان در منابع اهل تسنن

برای درک بهتر این مطلب که امیرالمومنین(علیه السلام) امین و نگهبان شریعت حضرت حق و امین رسول خدا(صلی الله علیه وآله)می باشد کافی است به بدعت هایی که غاصبین خلافت بعد از تصرف به ناحق جایگاه ایشان گذاشتند و شریعت خدا را بازیچه هوا و هوس های خود قرار دادند و اگر ائمه معصومین(علیهم السلام) نبودند تا از این شریعت نگهبانی کنند امروز از اصل و اساس شریعت خداوند متعال (از اصول و فروع دین، احکام و اعتقادات و...) هیچ اثری نبود مراجعه کرد.

بدعت در لغت عبارت است از: تازه، نو، جزء نوی که بی سابقه و بدون الگو درست شده باشد.⁽²⁾ولی بدعت در شرع، از نظر اصطلاح فقها به نوآوری گفته می شود که در شریعت نباشد اعم از این که این نوآوری فعل یا کلام و عقیده باشد. پس هر نوع اندیشه نو، فعل نو، کلام نو که در شریعت نیست و وارد شریعت شود و گفته شود خدا فرموده و حال این که در شریعت دلیل و ریشه ای ندارد بدعت می باشد. رسول خدا(صلی الله علیه وآله) فرمود: «من أحدث فی أمرنا

هذا ما لیس منه فهو رد»⁽¹⁾

طبق روایت صحیح بخاری تمام سنت های پیامبر(صلی الله علیه وآله)توسط خلفا از بین رفته است:

«دخلت علي أنس بن مالك بدمشق و هو يبكي، فقلت له: ما يبكيك؟ فقال: لا أعرف شيئا مما أدركت إلا هذه الصلاة و هذه الصلاة قد ضيعت؛ ⁽²⁾

در دمشق، وارد بر أنس بن مالک شدم و ديدم گريه می‌كند. علتش را سؤال كردم و گفت: آنچه كه از سنت پيامبر می‌دانستم همه‌اش از بين رفته است؛ غير از نماز كه آن هم ضايع و نابود شد».

بدعت های ابوبکر

به جرات می توان گفت اولین بدعت و نوآوری و انحراف در دین در سقیفه رقم خورد و جانشینی که خداوند متعال مشخص می کند (انی جاعل فی الارض خلیفه) را هوسرانان و کارگزاران یهود از جانب خود و به زور انتخاب کردند و بعد از خود بدون اجماع مردم که خود ادعای آن را دارند عمر را به جانشینی بعد از خود انتخاب کرد و شخص عمر نیز در برنامه ای از پیش تعیین شده راه را برای خلافت به ناحق عثمان باز نمود و این سیره و روش را برای آیندگان از تبار انحراف به یادگار باقی گذاشت.

ابوبکر بر خلاف آیات قرآن کریم که دلالت بر ارث دارند برای توجیه غصب فدک در همان لحظه حدیثی را جعل کرد که پیش تر به آن اشاره شد.

به حكم اجماع، بيت المال مسلمين بايد در دست رئيس آنان بوده و به صلاح ديد و به مصارف مضبوطه و معينه خود برسد... طبق اين ميزان به طور قطع تا زمان حيات پيغمبر(صلی الله علیه وآله) اين حق مخصوص آن حضرت بوده و بعد از آن به كسانی كه از آن حضرت اجازه تام و حق جانشينی مطلق داشته اند واگذار شده. غير از اينان هر كس به هر عنوان كه باشد

حق تصرف در بيت المال را نداشته و كليه تصرفات او باطل و حرام است تا چه رسد به اين كه در مقابل اين عمل حرام، خود را ذی حق دانسته و به عنوان اجرت و مزد تصرف نامشروع خود، سهميه ای هم برای خويش تعيين نمايد. ولی ابوبكر همين كه از خدا نترسيد و خلافت را غصب نمود ديگر به اين چيزها هيچ اعتنايی ننموده و برای خود روزی سه درهم تعيين نموده است. شکی نیست که این رفتار بدون اذن شارع مقدس انجامگرفته بر او حرام بود و از لحاظ اين كه اين حرام را مرسوم نمود و ديگران نيز به پيروی از او حلال دانستند بدعت در دين گذاشته است. ⁽¹⁾

بدعت های عمر بن خطاب

در منابع و متون کهن، مورخين و محدثين شيعه و سنی گفته اند مقام ابراهيم(علیه السلام) را پيامبر(صلی الله علیه وآله) از جايی كه در زمان جاهليت بود به جای اولش برگرداند اما عمربن خطاب بعد از غصب خلافت، آن را در موسم حج به جايی كه در دوران جاهليت داشت برگرداند. ابن ابی الحديد در شرح نهج البلاغه در جایی كه كارهای (بدعت‌های) عمر را می شمارد⁽²⁾اشاره مختصری به اين واقعه می كند. اكثر مفسرين و مورخين بر اين قول هستند كه مقام ابراهيم(علیه السلام) همان جای معروفی است در مسجدالحرام كه دلالت ظاهری در آن به نبوت و پيامبری حضرت ابراهيم(علیه السلام)است.⁽³⁾

به هر حال بنابر نقل مورخين، عمر جای مقام ابراهيم(علیه السلام) را تغيير داد و شديداً مورد اعتراض اميرالمؤمنين(علیه السلام) بود؛ چنان كه برخی گفته اند: امیرالمومنین علی(علیه السلام) (در شمارش بدعت ها که جلوتر به آن اشاره می شود) چنين فرمود: «اَرَاَیْتُمْ لَوْ اَمَرْتُ بِمَقَامِ اِبْرَاهِیمَ(علیه السلام) فَرَدَدْتُهُ اِلَی الْمَوْضِعِ الَّذِی وَضَعَهُ فِیهِ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)؛ چگونه می شود اگر دستور می‌دادم که مقام ابراهیم را به همان مکانی که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) قرار داده بود بازگردد» و در جای دیگر فرموده است: «خلفای قبل از من كارهای بزرگی كه مخالف پيامبر(صلی الله علیه وآله) بود انجام دادند. اگر بخواهم مردم را مجبور به ترک آن كنم و آن را از حالت كنونی

به حالتی كه در زمان پيامبر(صلی الله علیه وآله) بود برگردانم همه سپاهيانم از اطرافم پراكنده می شدندبه طوری كه جز عده كمی از پيروانم (كه از كتاب خدا و سنت پيامبر به امامت من پی برده اند) كسی در لشكر باقی نمی ماند. اگر چه اكثر مورخين اهل تسنن از ذكر اين واقعه و حقايق ديگر کوتاهی كرده اند. ⁽¹⁾

تراویح به نمازهایی گفته می‌شود که اهل تسنن در ماه رمضان پس از نماز عشاء به جماعت می‌خوانند. بنابر روایاتی که از اهل بیت(علیهم السلام) به ما رسیده پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه وآله) چنین نماز جماعتی نخوانده است. در منابع اهل تسنن آمده است:

«عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ القَارِیِّ، أَنَّهُ قَالَ: خَرَجْتُ مَعَ عُمَرَ بْنِ الخَطَّابِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ، لَیْلَةً فِی رَمَضَانَ إِلَى المَسْجِدِ، فَإِذَا النَّاسُ أَوْزَاعٌ مُتَفَرِّقُونَ، یُصَلِّی الرَّجُلُ لِنَفْسِهِ، وَیُصَلِّی الرَّجُلُ فَیُصَلِّی بِصَلاَتِهِ الرَّهْطُ، فَقَالَ عُمَرُ: إِنِّی أَرَى لَوْ جَمَعْتُ هَؤُلاَءِ عَلَى قَارِئٍ وَاحِدٍ، لَکَانَ أَمْثَلَ ثُمَّ عَزَمَ، فَجَمَعَهُمْ عَلَى أُبَیِّ بْنِ کَعْبٍ، ثُمَّ خَرَجْتُ مَعَهُ لَیْلَةً أُخْرَى، وَالنَّاسُ یُصَلُّونَ بِصَلاَةِ قَارِئِهِمْ، قَالَ عُمَرُ: نِعْمَ البِدْعَةُ هَذِهِ؛ ⁽²⁾

عبدالرحمن می گوید: در یکی از شب های ماه رمضان با عمر بن خطاب وارد مسجد شدیم. مردم در مسجد پراکنده و متفرق بودند. بعضی ها فرادی نماز می خواندند و بعضی ها هم سه چهار نفره پشت سر یک نفر نماز جماعت می خواندند. عمر گفت: اگر این ها را مجتمع می کردم به یک امام جماعت بهتر و زیباتر بود؛ سپس تصمیمش را گرفت و ابی بن کعب را امام آن ها قرار داد. شبی دیگر به همراه عمر وارد مسجد شدم و دیدم مردم پشت سر ابی بن کعب به جماعت ایستاده اند. در این هنگام عمر گفت: این بدعت خوبی است».

در روایت فوق عمربن خطاب به صراحت بیان کرده که کار او بدعت است.

«وقد روي : أن عمر خرج في شهر رمضان ليلا فرأي المصابيح في المسجد ، فقال : ما هذا ؟ فقيل له : إن الناس قد اجتمعوا لصلاة التطوع ، فقال : بدعة فنعمت البدعة ! فاعترف كما تري بأنها بدعة،وقد شهد الرسول(صلی الله علیه وآله) أن كل بدعة ضلالة. وقد روي أن أمير المؤمنين(علیه السلام)لما اجتمعوا إليه بالكوفة فسألوه أن ينصب لهم إماما يصلي بهم نافلة شهر رمضان ، زجرهم وعرفهم أن ذلك خلاف السنةفتركوه واجتمعوا لأنفسهم وقدموا

بعضهم فبعث إليهم ابنه الحسن(علیه السلام)فدخل عليهم المسجد ومعه الدرة فلما رأوه تبادروا الأبواب وصاحوا وا عمراه!؛ ⁽¹⁾

روايت شده است كه عمر در ماه رمضان شب هنگام بيرون آمد و پشت در مسجد چراغ هايی را ديد. پس گفت: اين چيست؟ به او گفتند: مردم برای نماز مستحبی جمع شده اند (تا آن را جماعت بخوانند). پس گفت بدعت است اما خوب بدعتی است. پس اعتراف كرده است كه اين كار بدعت است و رسول خدا(صلی الله علیه وآله) شهادت داده اند كه هر بدعتی گمراهی است...».

در روایتی از منابع شیعه آمده است:

«وباسناده عن علي بن الحسن بن علي بن فضال، عن أحمد بن الحسن، عن عمرو ابن سعيد ( المدايني )، عن مصدق بن صدقة ، عن عمار ، عن أبي عبد الله(علیه السلام)قال : سألته عن الصلاة في رمضان في المساجد فقال: لما قدم أمير المؤمنين(علیه السلام)الكوفة أمر الحسن بن علي أن ينادي في الناس: لا صلاة في شهر رمضان في المساجد جماعة فنادي في الناس الحسن بن علي(علیه السلام) بما أمره به أمير المؤمنين(علیه السلام)فلما سمع الناس مقالة الحسن بن علي(علیه السلام)صاحوا : وا عمراه وا عمراه ، فلما رجع الحسن إلي أمير المؤمنين(علیه السلام)قال له : ما هذا الصوت ؟ قال : يا أمير المؤمنين(علیه السلام)الناس يصيحون : وا عمراه وا عمراه فقال أمير المؤمنين(علیه السلام): قل لهم صلوا؛ ⁽²⁾

وقتی اميرالمومنین(علیه السلام) به كوفه آمدند به حسن بن علی(علیه السلام) دستور دادند كه در بين مردم ندا دهد كه در ماه رمضان در مسجد، نماز (تراويح) جماعت نخوانند. پس حضرت در بين مردم همان را كه اميرالمومنین(علیه السلام) فرموده بودند اعلام كردند. وقتی مردم كلام امام حسن(علیه السلام) را شنيدند فرياد زدند كه "وای عمر وای عمر"( زيرا نماز تراويح از بدعت های عمر بود). وقتی امام حسن(علیه السلام)به نزد اميرالمومنین(علیه السلام) باز گشتند به ايشان فرمودند: اين چه صدايی است؟ پاسخ فرمود: ای اميرالمومنين(علیه السلام)، مردم فرياد می زنند وای عمر وای عمر؛اميرالمومنین(علیه السلام) فرمودند: به ايشان بگو نماز بخوانيد!!!» (شما عمر را بيشتر از سنت رسول خدا قبول داريد و سنت را نمی خواهيد).

پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)در نماز میت، پنج تکبیر می‌گفت ولى غاصب دوم به نظرش رسید که باید چهار تکبیر گفت. پس مردم را واداشت که در نماز میّت، چهار تکبیر بگویند. گروهى از بزرگان اهل تسنن به این معنا تصریح کرده‌اند.⁽¹⁾

«أول من جمع الناس فى صلاة الجنائز على أربع تکبیرات عمر»

طبق روایت صحیح مسلم، عمر بن خطاب بر خلاف پیامبر(صلی الله علیه وآله) و ابوبکر این بدعت را ایجاد کرد:

«عن ابن عباس قال: كان الطلاق على عهد رسول اللّه(صلی الله علیه وآله) و أبي بكر وسنتين من خلافة عمر طلاق الثلاث واحدة فقال عمر بن الخطاب: إنّ الناس قد استعجلوا في امر قد كانت لهم فيه اناة فلو امضيناه عليهم فامضاه عليهم؛ ⁽²⁾

در زمان رسول خدا(صلی الله علیه وآله) و ابوبكر و دو سال از خلافت عمر سه طلاق در يک مجلس يک طلاق به حساب می آمد و چون عمر ديد كه مردم در اين امر تعجيل دارند اجازه داد كه سه طلاق در يک مجلس همان سه طلاق باشد».

«أخبر رسول اللّه(صلی الله علیه وآله) عن رجل طلق امرأته ثلاث تطليقات جميعا فقام غضبانا ثمّ قال: أ يلعب بكتاب اللّه وأنا بين أظهركم. حتى قام رجل وقال: يا رسول اللّه ألا أقتله؟؛ ⁽³⁾به رسول خدا(صلی الله علیه وآله) خبر دادند كه مردى زنش را در يک مجلس سه طلاقه كرد. حضرت با خشم برخاست. آن گاه فرمود: آيا با كتاب خدا بازى می‌شود در حالى كه هنوز من در ميان شما هستم!؟ تا آنجا كه مردى برخاست و گفت: آيا او را نكشم؟»

عمر بن خطاب دستور داد «الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ» را به «اذان صبح» اضافه کنند!

«وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ الْمُؤَذِّنَ جَاءَ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ يُؤْذِنُهُ لِصَلَاةِ الصُّبْحِ، فَوَجَدَهُ نَائِمًا. فَقَالَ: الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ، فَأَمَرَهُ عُمَرُ أَنْ يَجْعَلَهَا فِي نِدَاءِ الصُّبْحِ؛ ⁽¹⁾

مؤذن نزد عمر آمد تا داخل شدن وقت نماز صبح را به او خبر دهد. ولی او را خفته يافت. لذا فرياد بر آورد: الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ، نماز از خوابيدن بهتر است. عمر دستور داد تا اين جمله را در اذان صبح قرار دهند».

اعتراف امام مالک به بدعت بودن «الصلاة خير من النوم» توسط عمر بن خطاب:

«اِن المؤذن جاء الي عمربن الخطاب يؤذنه لصلاة الصبح فوجده نائماً فقال: الصلاة خير من النوم فأمره أن يجعلها في نداء الصبح؛ ⁽²⁾

هنگامی كه مؤذن نزد عمر آمد تا فرا رسيدن وقت نماز صبح را به او اعلام كند عمر را ديد كه به خواب فرو رفته، فرياد بر آورد: الصلاة خير من النوم، پس عمر به او دستور داد تا از اين پس اين عبارت را در اذان صبح قرار دهند».

اذان نگفتن بلال (موذن پیامبر(صلی الله علیه وآله)) برای عمر بن خطاب به خاطر بدعت «الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ»:

«عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، أَنَّ سَعْدًا أَوَّلُ مَنْ قَالَ: الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ فِي خِلَافَةِ عُمَرَ، فَقَالَ: «بِدْعَةٌ» ، ثُمَّ تَرَكَهُ، وَإِنَّ بِلَالًا لَمْ يُؤَذِّنْ لِعُمَرَ؛ ⁽³⁾

عمر بن حفص گفت: سعد (ابن ابی وقاص) اولين کسی بود که در زمان عمر الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ گفت و سپس گفت: بدعت است و به همین دلیل آن را ترک کرد و بلال برای عمر اذان نمی گفت».

«عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي ابْنُ مُسْلِمٍ، أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ طَاوُسًا جَالِسًا مَعَ الْقَوْمِ فَقَالَ: يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ، مَتَى قِيلَ الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ؟ فَقَالَ طَاوُسٌ: أَمَا إِنَّهَا لَمْ تُقَلْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)، وَلَكِنَّ بِلَالًا، سَمِعَهَا فِي زَمَانِ أَبِي بَكْرٍ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) يَقُولُهَا: رَجُلٌ غَيْرُ مُؤَذِّنٍ، فَأَخَذَهَا مِنْهُ، فَأَذَّنَ بِهَا فَلَمْ يَمْكُثْ أَبُو بَكْرٍ إِلَّا قَلِيلَا حَتَّى إِذَا كَانَ عُمَرُ قَالَ: «لَوْ نَهَيْنَا بِلَالًا عَنْ هَذَا الَّذِي أَحْدَثَ، وَكَأَنَّهُ نَسِيَهُ فَأَذَّنَ بِهِ النَّاسُ حَتَّى الْيَوْمَ؛ ⁽⁴⁾

نیز از حسن بن مسلم روایت مى کند مردى از طاووس پرسید: از کى گفته شد الصَّلاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ؟ گفت: در زمان پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله)گفته نشده بود ولى بلال پس از وفات پیامبر(صلی الله علیه وآله) و در زمان ابوبکر شنید که مردى غیرمؤذن آن را مى گوید از او فرا گرفت و با آن اذان

مى گفت. پس از مدتى ابوبکر درگذشت و عمر گفت: کاش بلال را از آنچه پدید آورده نهى مى کردیم و گویا فراموش کرد و مردم با آن اذان گفتند تا به امروز».

«الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنْ النَّوْمِ» در زمان پیامبر در اذان نبوده است از این رو ابن حزم در کتاب «المحلی» خود می گويد:

«وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ حَيٍّ: يُقَالُ فِي الْعَتَمَةِ " الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنْ النَّوْمِ، الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنْ النَّوْمِ " وَلَا نَقُولُ بِهَذَا أَيْضًا؛ لِأَنَّهُ لَمْ يَأْتِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)؛ ⁽¹⁾

"الصَّلَاةُ خَيْرٌ مِنْ النَّوْمِ" ما آن را قبول نداريم زيرا از رسول(صلی الله علیه وآله) خدا نيامده است».

اعتراف ابوحنیفه به بدعت بودن «الصلاة خير من النوم»:

«ما روى عن ابى حنيفة كما في جامع المسانيد عنه عن حماد عن ابراهيم قال : سألته عن التثويب ؟ فقال : هو مما أحدثه الناس وهو حسن ، مما أحدثوه . وذكر أن تثويبهم كان حين يفرغ المؤذن من اذانه : إن الصلاة خير من النوم - مرتين - قال : اخرجه الامام محمد بن الحسن ( الشيبانى ) في الاثار فرواه عن أبى حنيفة ثم قال محمد : وهو قول ابى حنيفة وبه نأخذ؛ ⁽²⁾از حماد از ابراهیم نقل شده که گوید از از ابوحنیفه درباره "الصَّلاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ" پرسیدم، گفت: از چیزهایى است که مردم پدید آورده اند و خوب است و گفته که وقتى مؤذن از اذان فارغ مى شود آن را دو بار بگوید. امام شیبانى هم آن را از ابوحنیفه روایت کرده و گفته که این نظر ابوحنیفه است و به آن عمل مى کنیم».

در قرآن کریم متعه (صیغه) حلال شمرده شده است اما عمربن خطاب آن را حرام اعلام کرد. در بسياری از روايات اهل تسنن می بينيم كه صحابه آنان به صراحتا می گويند که در

زمان رسول خدا(صلی الله علیه وآله)، ابوبکر و قسمتی از دوران خلافت عمر متعه می کرده و آن را جايز می دانسته اند:

«حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَقُول كُنَّا نَسْتَمْتِعُ بِالْقَبْضَةِ مِنْ التَّمْرِ وَالدَّقِيقِ الْأَيَّامَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) وَأَبِي بَكْرٍ حَتَّى نَهَى عَنْهُ عُمَرُ فِي شَأْنِ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ؛ ⁽¹⁾

از جابر بن عبد الله الأنصاری شنيدم که می گفت: ما در زمان رسول خدا(صلی الله علیه وآله) و ابوبکر در مقابل يک مشت خرما يا آرد متعه می کرديم تا اين که عمر در قضيه عمرو بن حريث از آن نهی کرد».

شبيه همين روايت در مسند احمد و كتب ديگر ذكر شده است.⁽²⁾

در منابع اهل خلاف آمده است که عمر بن خطاب در خطبه اى گفت:

«متعتان کانتا على عهد رسول الله(صلی الله علیه وآله) وأنا أنهى عنهما واُعاقب علیهما : متعة الحجّ ، ومتعة النساء؛⁽³⁾دو

متعه در زمان پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله) وجود داشت و حلال بود ولى من آن ها را حرام مى کنم و هر کس انجام دهد مجازاتش خواهم کرد: حجّ تمتّع و ازدواج موقّت».

و در عبارت جصّاص آمده است :

«لوتقدّمت فیها لرجمت؛ ⁽⁴⁾

اگر پیش از این آن را حرام کرده بودم انجام دهنده آن را سنگسار مى کردم».

مأمون، خلیفه عباسى درباره حلال بودن آن به همین حدیث استدلال نمود و تصمیم گرفت که حکم به حلال بودن آن را صادر کند⁽¹⁾

و خطبه عمر درباره این دو متعه با الفاظ یاد شده، مورد اتّفاق همگان است. همچنین طبرى در کتاب المستبین از عمربن خطاب نقل کرده است:

«ثلاث کنَّ على عهد رسول الله(صلی الله علیه وآله)أنا محرّمهنَّ ومعاقب علیهنَّ : متعة الحجّ، ومتعة النساء، وحىَّ على خیر العمل فی الأذان؛ ⁽²⁾

سه چیز در زمان رسول خدا(صلی الله علیه وآله)حلال بود و من آن ها را حرام اعلام مى کنم و هر کس انجام دهد او را مجازات خواهم کرد: حجّ تمتّع، ازدواج موقّت و حىّ على خیر العمل در اذان».

این گوشه اى از احادیث دو متعه است که بالغ بر بیش از چهل حدیث مى شود و برخى از آن ها صحیحه و برخى حسن است و همه دلالت بر این دارند که هر دو متعه در زمان پیامبر(صلی الله علیه وآله)طبق آیات قرآن که در این باره نازل گردیده و طبق دلالت سنّت پیامبر(صلی الله علیه وآله)، حلال بوده است و عمر نخستین کسى است که آن را حرام کرده است. نکته قابل ذکر این که: تنها دلیل نهى خلیفه از حج تمتع این است که وى از حالت مردم (که پس از پایان عمره در حالى که آب غسل از سر و صورتشان روان بوده براى اعمال حجّ به راه مى افتادند) خُرسند نبوده. غافل از این که خداوند متعال از حالمردم آگاه تر از او بوده و پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله) نیز بنابر بر نص احادیث هنگام وضع این حکم و قانون قطعى و همیشگى تا روز قیامت، از این وضعیّت و حالت آگاه بوده است. امّا علّت نهى خلیفه از ازدواج موقّت آن گونه که از سخنان عمر بر مى آید این است که ازدواج موقّت را زنا مى شمرده است و از این رو در حدیثى گفته است:

«بیّنوا حتّى یُعرف النکاح من السفاح؛ ⁽³⁾

حکم را بیان کنید تا ازدواج حلال از زنا باز شناخته شود».

با توجه به مطالبی که بیان شد از اهل تسنن سوال می کنیم: چیزی که خدا و پیامبر(صلی الله علیه وآله)حلال دانسته اند عمربن خطاب با چه اجازه ای و به چه حقی آن را حرام اعلام کرده؟ آیا عقل عمر از عقل پیامبر(صلی الله علیه وآله)و خدا بیشتر است؟

تکتّف یعنی گذاشتن کف دست راست بر پشت دست چپ یا مطلق نهادن یکی از دو دست بر دیگری در حال قرائت نماز كه از آن با تعبيرهاى: «تكتّف»، «قبض» و «تكفير» ياد مى شود و این عمل نزد غالب اهل تسنن، سنّت است. از نظر فقيهان شيعه، نماز پيامبر خدا(صلی الله علیه وآله)فاقد تكتّف بوده و از اين رو اين عمل، بدعت، حرام و موجب بطلان نماز است. شيخ صدوق از اميرالمومنین(علیه السلام) چنين آورده است:

«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ(علیه السلام)لَا يَجْمَعُ الْمُسْلِمُ يَدَيْهِ فِي صَلَاتِهِ وَ هُوَ قَائِمٌ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ يَتَشَبَّهُ بِأَهْلِ الْكُفْرِ يَعْنِي الْمَجُوس؛ ⁽¹⁾

ص: 622 (التكفير بدعة عند أصحابنا موجب لبطلان الصلاة. و حكى عن الطحاوى- الفقيه الشافعى أولا و الحنفيّ آخرا- في اختلاف الفقهاء عن مالك قال: ان وضع اليدين أحدهما على الأخرى انما يفعل في صلاة النوافل في طول القيام، و تركه أحبّ الى. و في المحكى عن الليث بن سعد أنّه قال: سدل اليدين في الصلاة أحبّ الى، الا أن يطيل القيام) ؛بحار الأنوار (ط - بيروت)، ج‌81، ص: 325

مسلمان در نمازش در حالى كه در برابر خداوند متعال ايستاده دستان خود را بر هم نمى نهد تا شبيه كافران "يعنى مجوس" شود».از امام باقر(علیه السلام)نيز نقل است كه فرمود:

«عَلَيكَ بِالإِقبَالِ عَلَى صَلاَتِكَ ... وَ لَا تُكَفِّر ، فَإِنَّمَا يَفعَلُ ذَلِكَ المَجُوسُ؛ ⁽²⁾

بر تو باد كه به نمازت روى آورى... و دستانت را بر هم منه كه تنها مجوس چنين مى كنند».

جالب اینجاست که یهودیان نیز هنگام نماز خواندن چنین می کنند و مهر نیز ندارند! و هیچ بعید نیست با توجه به نفوذ یهود در اسلام بعد از شهادت رسول خدا(صلی الله علیه وآله) توسط عاملان خود، این سیره و روش را در بین مسلمانان مرسوم کردند. عاملان، خود این سیره و روش را در بین مسلمانان مرسوم کردند. اما برخى از فقها، پيشينه ی دست روى دست نهادن در نماز را اين گونه نقل كرده اند:

«فإنه حُكي عن عمر لمّا جي ء بأسارى العجم كَفَّروا أمامه ، فسأل عن ذلك ، فأجابوه بأنّا نستعمله خضوعاً و تواضعاً لملوكنا، فاستحسن هو فعلُه مع اللَّه تعالى فى الصلاة؛ ⁽¹⁾

از عمر حكايت شده است كه چون اسيران عجم را به نزدش آوردند آنان در برابر او دستانشان را بر هم نهادند. وى درباره اين كارشان پرسيد. آنان پاسخ دادند: ما از سر تواضع و فروتنى براى پادشاهانمان چنين مى كنيم و او نيز انجام دادن چنين كارى را در نماز در برابر خداوند متعال نيكو شمرد».

جالب اینجاست که مذاهب اهل تسنن در اين مساله به هر دری زده‌اند تا آن را اثبات کنند اما به دليل قانع كننده‌ای نه تنها بر استحباب تکتف در نماز، بلكه بر جواز آن هم دست نيافته‌اند بلكه می‌توان گفت دليل بر خلاف ديدگاه آن‌ها وجود دارد و رواياتی كه از شيعه و اهل تسنن در باب كيفيت نماز رسول خدا(صلی الله علیه وآله)نقل شده است اشاره‌ای به قبض نكرده‌اند. قبض، بدعتی است كه پس از شهادت رسول اكرم(صلی الله علیه وآله) پديدار شده است. سند ما در اين زمينه دو حديث صحيح است كه يكی از طريق اهل تسنن و ديگری از طريق شيعه روايت شده و هر دو دليل قاطعی هستند كه سيره پيامبر و اهل بيت(علیهم السلام) بر رها كردن دست‌ها در نماز بوده و گرفتن يكی از دو دست به وسيله ديگری به نشانه خضوع در نماز، پس از شهادت رسول خدا(صلی الله علیه وآله) ساخته و پرداخته شده است:الف) حديث ابو حميد ساعدی: اين حديث را بسياری از محدثان اهل تسنن روايت كرده‌اند در اینجا به نقل از بيهقی بیان می کنیم:

«اخبرنا ابوعبداللّه الحافظ فقال ابو حميد الساعدي: انا اعلمكم‌بصلاة رسول اللّه(صلی الله علیه وآله)قالوا: لم، ما كنت اكثرنا له تبعا و لا اقد مناله صحبته؟! قال: بلي، قالوا: فاعرض علينا، فقال:كان رسول اللّه(صلی الله علیه وآله)اذا قام الي الصلاة رفع يده حتي يحاذي بهما منكبيه، ثم يكبر حتي يقر كل عضو منه في موضعه معتدلا، ثم يقرا، ثم يكبر و يرفع يديه حتي يحاذي بهما منكبيه، ثم يركع و يضع راحتيه علي ركبتيه، ثم يعتدل و لاينصب راسه و لايقنع، ثم يرفع راسه فيقول: سمع اللّه لمن حمده، ثم يرفع يديه حتي يحاذي بهما منكبيه حتي يعود كل عظم منه الي موضعه معتدلا، ثم يقول: اللّه اكبر، ثم يهوي الي الارض فيجافي يديه عن جنبيه، ثم يرفع راسه فيثني رجله اليسري فيقعد عليها و يفتح اصابع رجليه اذا سجد، ثم يعود، ثم يرفع،فيقول: اللّه اكبر، ثم يثني برجله فيقعد عليها معتدلا حتي يرجع او يقر

كل عظم موضعه معتدلا، ثم يصنع في الركعة الاخري مثل ذلك،ثم اذا قام من الركعتين كبر و رفع يديه حتي يحاذي بهما منكبيه كما فعل او كبر عند افتتاح صلاته، ثم يصنع مثل ذلك في بقية صلاته حتي اذا كان في السجدة التي فيها التسليم اخر رجله اليسري و قعد متوركا علي شقه الايسر. فقالوا جميعا: صدقه كذا كان يصلي رسول اللّه(صلی الله علیه وآله)؛ ⁽¹⁾

ابو عبداللّه حافظ برای ما نقل كرد كه ابو حميد ساعدی گفت: من داناترين شما به كيفيت نماز رسول خدا(صلی الله علیه وآله)هستم. به او گفتند: چگونه چنين چيزی ممكن است در حالی كه تو بيشتر از ما با پيامبر(صلی الله علیه وآله) نبوده‌ای؟ گفت: آری. به او گفتند: پس آنچه را ديده‌ای بر ما عرضه كن. گفت: وقتی رسول خدا(صلی الله علیه وآله) می‌خواست نماز بخواند دستان خود را تا شانه هايش بالا می‌برد. آن گاه تكبير می‌گفت تا اين كه هر عضوی از او در جايگاه خود آرام می‌گرفت. سپس قرائت را آغاز می‌كرد و پس از پايان قرائت، تكبير می‌گفت و دستانش را تا شانه‌های خود بالا می برد. آن‌گاه ركوع می كرد و كف دستان خود را بر زانوانش قرار می داد و آرام می‌گرفت و سرش را نه بالا می‌گرفت و نه فرو می انداخت. آن گاه بلند می شد و می‌گفت: سمع اللّه لمنحمده. سپس دستان خود را تا شانه‌هايش بالا می‌برد تا اين كه هر عضوی از او در جايگاه خود آرام می‌گرفت و می‌گفت: اللّه اكبر. آن گاه فرود می‌آمد و دستانش را مقداری با فاصله از دو پهلو بر زمين می‌گذاشت. سپس سرش را از زمين برداشته پای چپش را تا می‌كرد و روی آن می‌نشست و هنگامی كه به سجده می‌رفت انگشتان پاها را از يكديگر باز می‌كرد. سپس بر می‌گشت و پس از آن، سر را از زمين برمی‌داشت و می‌گفت: اللّه اكبر. سپس پايش را تا می‌كرد و روی آن آرام می‌نشست به گونه‌ای كه هر عضوی به آرامی در جايگاه خود قرار گيرد. سپس همين روند را در ركعت دوم انجام می‌داد. آن گاه وقتی ركعت دوم تمام می‌شد بر می‌خاست و تكبير می‌گفت و دستانش را تا شانه هايش همچون آغاز نماز بالا می‌برد و همين اعمال را تا آخر نماز ادامه می‌داد تا اين كه سجده آخر را انجام می‌داد و سپس از سجده آخر به صورت تورک بر نيم تنه چپ می‌نشست. پس از بيان كيفيت نماز رسول خدا(صلی الله علیه وآله)به وسيله ابو حميد ساعدی، همگی گفتند: راست گفت. رسول خدا(صلی الله علیه وآله)چنين نماز می‌خواند».

ب) حديث حماد بن عيسی؛ حماد بن عيسی از امام صادق(علیه السلام)نقل كرده كه فرمود:

«مَا أَقْبَحَ بِالرَّجُلِ أَنْ يَأْتِيَ عَلَيْهِ سِتُّونَ سَنَةً أَوْ سَبْعُونَ سَنَةً فَمَا يُقِيمُ صَلَاةً وَاحِدَةً بِحُدُودِهَا تَامَّة؛⁽¹⁾

چه زشت است برای مرد كه شصت يا هفتاد سال از سن او گذشته و يک نماز با تمام حدود آن اقامه نكرده باشد».

حماد می‌گويد: با اين سخن، احساس حقارتی به من دست داد. از اين رو گفتم: فدايت شوم! نماز با تمام حدود آن را به من بياموز:

«فقام ابوعبداللّه(علیه السلام) مستقبل القبلة منتصبا فارسل يديه جميعا علي فخذيه قد ضم اصابعه و قرب بين قدميه حتي كان بينهما ثلاثة اصابع مفرجات، و استقبل باصابع رجليه(جميعا) لم يحرفهماعن القبلة بخشوع و استكانة، فقال: اللّه اكبر، ثم قرا الحمد بترتيل و قل هو اللّه احد، ثم صبر هنيئة بقدر ما تنفس و هو قائم، ثم قال: اللّه اكبر و هوقائم، ثم ركع و ملاكفيه من ركبتيه مفرجات و رد ركبتيه الي خلفه حتي استوي ظهره، حتي لوصبت [صب] عليه قطرة ماء او دهن لم تزل لاستواء ظهره و تردد ركبتيه الي خلفه و نصب عنقه، و غمض عينيه ثم سبح ثلاثا بترتيل و قال: سبحان ربي العظيم و بحمده، ثم استوي قائما، فلما استمكن من القيام، قال:سمع اللّه لمن حمده، ثم كبر و هو قائم و رفع يديه حيال وجهه و سجد و وضع يديه الي‌الارض قبل ركبتيه و قال: سبحان ربي الاعلي و بحمده ثلاث مرات و لم يضع شيئا من بدنه علي شي‌ء منه و سجد علي ثمانية اعظم: الجبهة، و الكفين و عيني الركبتين، و انامل ابهامي الرجلين، و الانف، فهذه السبعة فرض، و وضع الانف علي‌الارض سنة و هو الارغام، ثم رفع راسه من السجود فلما استوي جالسا، قال: اللّه اكبر، ثم قعد علي جانبه الايسر و وضع ظاهر قدمه اليمني علي باطن قدمه اليسري و قال: استغفر اللّهربي و اتوب اليه، ثم كبر و هو جالس و سجد الثانية و قال كما قال في الاولي و لم يستعن بشي‌ء من بدنه علي شي‌ء منه في ركوع و لاسجود و كان مجنحا و لم يضع ذراعيه علي الارض، فصلي ركعتين علي هذا. ثم قال: يا حماد هكذا صل و لا تلتفت و لا تعبث بيديك و اصابعك و لا تبزق عن يمينك و لا(عن) يسارك و لابين يديك؛ ⁽²⁾

پس امام صادق(علیه السلام)برخاست و مقابل قبله راست ايستاد و دو دستش را بر ران هايش گذاشت. انگشتان دست را به هم چسبانده، پاها را به هم نزديک كرد به طوری كه فاصله بين آن‌ها به اندازه سه انگشت باز بود. تمام انگشتان پاها را با خضوع و خشوع رو به قبله قرار داد، آن گاه گفت: اللّه اكبر. سپس سوره حمد و توحيد را با ترتيل قرائت كرد، آن گاه در حالی كه ايستاده بود مقدار كمی به اندازه يک نفس كشيدن صبر كرد و گفت: اللّه اكبر. پس از آن، به ركوع رفته تمام كف دستانش را با انگشتان باز روی زانوانش قرار داد و زانوانش را به عقب راند به گونه‌ای كه پشتش صاف شد؛ چنان كه اگر قطره‌ای آب يا روغن روی آن ريخته می‌شد به سبب صاف بودن كمر و تمايل زانوها به عقب حركت نمی‌كرد و گردنش را كشيد و چشمانش را بست. سپس سه بار با ترتيل گفت:«سبحان ربی العظيم و بحمده». بعد بلند شد و وقتی به خوبی ايستاد گفت: «سمع اللّه لمن حمده». سپس ايستاده تكبير گفت و دستانش را تا مقابل صورت بالا برد و سجده كرد و دستانش را قبل از زانوان بر زمين نهاد و سه بار گفت:«سبحان ربي الاعلي و بحمده» و در حال سجده فقط هشت موضع از بدنش را بر زمين قرار داد: پيشانی، دو كف دست، دو زانو، دو انگشت بزرگ پاها، بينیكه از اين هشت موضع، هفت موضع اول واجب و قراردادن بينی بر زمين كه به آن ارغام (بينی به خاک ماليدن) می گويند مستحب است. آن گاه سر از سجده برداشت و چون راست شد گفت: «اللّه اكبر». سپس بر طرف چپ بدن نشست و روی پای راست را بر كف پای چپ قرار داده گفت: «استغفراللّه ربی و اتوب اليه» و در همان حالی كه هنوز نشسته بود تكبير گفت و به سجده دوم رفت و آنچه را در سجده اول گفته بود در اين سجده هم گفت. نه در ركوع و نه در سجده هيچ قسمتی از بدنش را تكيه گاه قسمت ديگر آن قرار نداد و در اين دو حال، دستانش از بدن باز بود و در سجده، آرنج‌هايش را بر زمين نگذاشت و به همين ترتيب، دو ركعت نماز خواند. سپس فرمود: ای حماد! اين چنين نماز بخوان و هنگام نماز به اطرافت نگاه و با دستان و انگشتانت بازی مكن و به اطرافت آب دهان نينداز».

همچنان كه ملاحظه می‌شود در اين دو روايت كه در صدد بيان كيفيت نماز واجب هستند هيچ اشاره‌ای به مساله قبض با اقسام گوناگون آن نشده است در حالی كه اگر اين عمل، سنت بود امام بيان آن را ترک نمی‌كرد. او با عمل خود، نماز رسول خدا(صلی الله علیه وآله) را برای ما به نمايش می‌گذارد زيرا اين كيفيت را از پدرش، امام باقر(علیه السلام)و او هم از پدرانش از اميرالمومنین(علیهم السلام) و از رسول اكرم(صلی الله علیه وآله)دريافت كرده است. بنابراين تکتف بدعت شمرده می‌شود زيرا وارد كردن چيزی در شريعت است كه جزو آن نيست.

حج تمتّع در قرآن آمده و پیامبر(صلی الله علیه وآله)به آن دستور داده اند اما در کتاب های تاریخی و حدیثی فراوانی نقل شده که غاصب دوم بعد از پیامبر(صلی الله علیه وآله) و برخلاف قول و نظر صریح او از فریضه حج تمتع نهی کرد. ابن عمر و ابن عباس از کسانی بودند که این نهی را بدعت دانسته اند. از ابورجاء نقل شده است: عمران بن حصین گفته: آیه حجّ تمتّع در قرآن نازل شد و به دنبال آن پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله)به ما دستور داد به آن عمل کنیم و پس از آن نه آیه اى براى نسخ آن نازل گردید و نه پیامبرخدا(صلی الله علیه وآله)تا زمانى که از دنیا رفت از آن نهى کرد بلکه شخصى به دلخواه خود درباره آن رأیى صادر کرد. ⁽¹⁾

ابن کثیر در «تفسیر»⁽²⁾خود به نقل از بخارى مى گوید: این مطلبى را که بخارى در اینجا سربسته گفته در جاى دیگر صریحاً گفته شده که عمر مردم را از حجّ تمتّع منع کرده است.

و قسطلانى در «إرشاد»⁽³⁾مى گوید: او [عمر] بود که از آن نهى کرد.

همچنین از ابوموسى نقل شده است : وى به حلال بودن حجّ تمتّع فتوا مى داد. مردى به او گفت: مواظب برخى از فتواهایت باش زیرا خبر ندارى که پس از تو امیرالمومنین درباره مراسم حجّ چه تغییرى پدید آورده است. ابوموسى مى گوید: تا این که من با عمر ملاقات کرده از او درباره این مسأله پرسیدم. او پاسخ داد: من مى دانم که پیامبر(صلی الله علیه وآله) و یارانش حجّ تمتّع به جا مى آورده اند ولى من دوست ندارم مردم در منطقه اراک نزدیکى کرده و در حالى که قطرات آب غسل از سر و صورت آن ها مى چکد براى انجام اعمال حجّ به راه افتند.⁽⁴⁾

و نیز از سالم نقل شده است: من با ابن عمر در مسجد نشسته بودم که مردى از اهل شام وارد شد و از حجّ تمتّع پرسید. ابن عمر گفت: «حسنٌ جمیل؛ نیکو و زیباست». مرد شامى گفت: پدرت از آن نهى مى کرد! ابن عمر گفت:«ویلک! فإن کان أبی نهى عنها وقد فعله رسول الله(صلی الله علیه وآله)وأمر به أفبقول أبی آخذ أم بأمر رسول الله(صلی الله علیه وآله)؟! قم عنّی»⁽¹⁾واى بر تو اگر پدرم از آن نهى کرده امّا پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله)خود آن را انجام وبدان فرمان داده است آیا به فرمان پدرم عمل کنم یا به فرمان پیامبر(صلی الله علیه وآله)؟! برخیز از من دور شو».

و از ابن عبّاس نقل شده است: وى به کسى که با او درباره حجّ تمتّع با استدلال به عمل ابوبکر و عمر بحث و مجادله مى کرد گفت:

«یوشک أن ینزل علیکم حجارة من السماء أقول: قال رسول الله(صلی الله علیه وآله)، وتقولون : قال أبو بکر وعمر؛ ⁽²⁾

نزدیک است که از آسمان بر سر شما سنگ ببارد؛ من مى گویم: پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله)چنین فرموده است شما مى گویید: ابوبکر و عمر چنان گفته اند».⁽³⁾

با توجّه به این که «حّى على خیر العمل» جزء اذان است چرا اهل تسنن آن را حذف کرده اند؟

شیعه به پیروى از روایات ائمه(علیهم السلام)، «حَىَّ عَلى خَیْرِالْعَمَلِ» را جزء اذان دانسته و بلال هم در اذان صبح آن را مى گفت. گروه زیادى از صحابه هم در اذان آن را مى گفتند. اما عمر در زمان خلافتش دستور داد این جمله را از اذان حذف کنند. محققان اهل تسنن هم این را قبول دارند. سعد تفتازانى در حاشیه بر شرح عضدى گفته: عمر بن خطاب خطبه خواند و گفت: اى مردم! سه چیز در روزگار پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله)بود که من از آن ها نهى مى کنم و بر آن ها کیفر مى دهم: یکى متعه زنان، دیگرى متعه حج و سومى «حَىَّ عَلى خَیْرِالْعَمَلِ» که پیشتر به این مطلب نیز اشاره شد.

نکته مهم و قابل توجه اینجاست که چرا باید بعد از پیامبر(صلی الله علیه وآله)این بدعت گذاشته شود و «خیرالعمل» را از اذان و اقامه حذف کنند؟ دلیل آن را می توان از روایت امام کاظم(علیه السلام) دریافت:

«حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ النَّيْسَابُورِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ قُتَيْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَيْرٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا الْحَسَنِ(علیهالسلام)عَنْ حَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَلِ لِمَ تُرِكَتْ مِنَ الْأَذَانِ فَقَالَ تُرِيدُ الْعِلَّةَ الظَّاهِرَةَ أَوِ الْبَاطِنَةَ قُلْتُ أُرِيدُهُمَا جَمِيعاً فَقَالَ أَمَّا الْعِلَّةُ الظَّاهِرَةُ فَلِئَلَّا يَدَعَ النَّاسُ الْجِهَادَ اتِّكَالًا عَلَى الصَّلَاةِ وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَإِنَّ خَيْرَ الْعَمَلِ الْوَلَايَةُ فَأَرَادَ مَنْ أَمَرَ بِتَرْكِ حَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَلِ مِنَ الْأَذَانِ أَلَّا يَقَعَ حثا [حَثٌ] عَلَيْهَا وَ دعا [دُعَاءٌ] إِلَيْهَا؛⁽¹⁾

فضل بن شاذان از ابن ابی عمیر نقل می کند که از امام کاظم(علیه السلام)پرسید: به چه علت "حی علی خیر العمل" از اذان حذف شد؟ حضرت فرمودند: علت ظاهری آن را می خواهی بدانی یا علت واقعی و باطنی اش را؟ عرض کرد: هر دو را. امام(علیه السلام) فرمود: علت ظاهری اش آن است که مردم با تمسک به آن از جهاد سرباز نزنند و نگویند بهترین عمل نماز است، پس جهاد نروند؛ اما علت حقیقی آن است که چون بهترین عمل "ولایت" است کسی که این عبارت را از اذان حذف کرده است خواسته تا مردم به سوی آن کشیده نشده و دعوت نشوند».

در مورد این روایت می توان گفت: چه بسا این مطلب که بهترین عمل، ولایت است در میان مردم مشهور بوده. لذا حذف شده یا این که در سال های بعد برای مردم چنین سوالی پیش آید که بهترین عمل چیست؟ اگر نماز بهترین عمل است چرا به جهاد می رویم یا دیگر واجبات و مستحبات مانند انفاق و صدقه را انجام دهیم؟ چنین سوالاتی می تواند مردم را به پرسش از اهل بیت(علیهم السلام) وادار کند و حتماً جوابی که از این پرسش ها می گیرند مطابق میل دستگاه های حکومتی نبوده است. هم چنین به نظر می رسد علت اصلی حذف "حی علی خیر العمل" از اذان توسط عمربن خطاب به این دلیل است که این جماعت بارها از لسان مبارک پیامبر خاتم (صلی الله علیه وآله) شنیده بودند که بهترین عمل خیر، ولایت و محبت امیرالمومنین(علیه السلام) است. لذا این امر بر مخالفین و منکرین سخت آمده بود و بعد از پیامبر(صلی الله علیه وآله)تاب و توان شنیدن این

فضیلت امیرالمومنین(علیه السلام) را بالای مأذنه ها نداشتند از این رو از سر بغض و کینه و حسد آن را از اذان حذف کردند.

بدعت های عثمان

از جمله بدعت های غاصب سوم، بدعت در نماز مسافر است بدین صورت که در سفر نماز را کامل خواند! در حالی که پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) و حتی دو غاصب قبلی او نیز همیشه در سفر نماز را شکسته می خواندند:

«وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ: «صَلَّى رَسُولُ اللهِ(صلی الله علیه وآله) بِمِنًى رَكْعَتَيْنِ، وَأَبُو بَكْرٍ بَعْدَهُ، وَعُمَرُ بَعْدَ أَبِي بَكْرٍ، وَعُثْمَانُ صَدْرًا مِنْ خِلَافَتِهِ، ثُمَّ إِنَّ عُثْمَانَ صَلَّى بَعْدُ أَرْبَعًا»، فَكَانَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا صَلَّى مَعَ الْإِمَامِ صَلَّى أَرْبَعًا، وَإِذَا صَلَّاهَا وَحْدَهُ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ؛ ⁽¹⁾

پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) نماز را در «منی» دو رکعتی می‌خواندند. ابابکر و عمر نیز در زمان خلافتشان دو رکعتی می‌خواندند. عثمان هم در اوایل خلافتش دو رکعتی می‌خواند ولی بعد از آن چهار رکعتی می‌خواند و ابن عمر (در زمان خلافت عثمان) هر وقت با امامی (در منی) نماز می‌خواند آن را چهار رکعتی می‌خواند و در مواقع تنهایی دو رکعتی می‌خواند».

و نسايی اين گونه در کتاب خود می آورد:

«أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ: حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنْ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ: أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ: «صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) بِمِنًى رَكْعَتَيْنِ، وَصَلَّاهَا أَبُو بَكْرٍ رَكْعَتَيْنِ، وَصَلَّاهَا عُمَرُ رَكْعَتَيْنِ، وَصَلَّاهَا عُثْمَانُ صَدْرًا مِنْ خِلَافَتِهِ» ⁽²⁾

و در صحیح بخاری می خوانیم:

«حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا، قَالَتْ: «الصَّلاَةُ أَوَّلُ مَا فُرِضَتْ رَكْعَتَيْنِ، فَأُقِرَّتْ صَلاَةُ السَّفَرِ، وَأُتِمَّتْ صَلاَةُ الحَضَرِ» قَالَ الزُّهْرِيُّ: فَقُلْتُ لِعُرْوَةَ: مَا بَالُ عَائِشَةَ تُتِمُّ؟ قَالَ: تَأَوَّلَتْ مَا تَأَوَّلَ عُثْمَانُ؛ ⁽³⁾

(در زمان پیامبر(صلی الله علیه وآله)) وقتى نماز سفر واجب شد دو ركعت بود. نماز سفر به همين گونه ماند و نماز حضر كامل شد. زهرى مى گويد به عروه گفتم: پس چرا عايشه در سفر تمام مى خواند؟ عروه گفت: او اجتهاد مى كند چنان كه عثمان نيز اجتهاد نمود!»این روایت یعنی اینکه ابتدا عثمان بر خلاف سنت پیامبر(صلی الله علیه وآله)، در نماز مسافر بدعت ایجاد کرد و نماز را در سفر کامل خواند و سپس عایشه هم از او تبعیت کرد!

در روایات اهل تسنن در کتب صحیحشان آمده است پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) نمازش را خارج از مدینه شکسته می خواند. روایات فراوانی از صحیح بخاری و صحیح مسلم وجود دارد که هر گاه پیامبر(صلی الله علیه وآله)از مدینه خارج می شدند نماز خود را شکسته می خواندند:

«حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ المُنْكَدِرِ، وَإِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، قَالَ: صَلَّيْتُ الظُّهْرَ مَعَ النَّبِيِّ (صلی الله علیه وآله) بِالْمَدِينَةِ أَرْبَعًا، وَبِذِي الحُلَيْفَةِ رَكْعَتَيْنِ؛ ⁽¹⁾

انس بن مالک می گوید: نماز ظهر را در مدینه با پیامبر(صلی الله علیه وآله)چهار رکعت و نماز عصر را در ذوالحلیفه - در سفر - دو رکعت خواندم».

«وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، - قَالَ إِسْحَاقُ: أَخْبَرَنَا، وَقَالَ الْآخَرُونَ: حَدَّثَنَا - عَبْدُ اللهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي عَمَّارٍ، عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ بَابَيْهِ، عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، قَالَ: قُلْتُ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ، إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} فَقَدْ أَمِنَ النَّاسُ، فَقَالَ: عَجِبْتُ مِمَّا عَجِبْتُ مِنْهُ، فَسَأَلْتُ رَسُولَ اللهِ(صلی الله علیه وآله)عَنْ ذَلِكَ، فَقَالَ «صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللهُ بِهَا عَلَيْكُمْ، فَاقْبَلُوا صَدَقَتَهُ؛ ⁽²⁾

به عمر بن خطاب گفتم: اگر آن روز از كفار می‌ترسيدید و در نتيجه نماز را شكسته می‌خوانديد امروز كه مردم در امنيت بسر می‌برند چه لزومی دارد كه در سفر نماز را شكسته بخوانيد؟ عمر گفت: من هم در اين حكم تعجب كرده بودم. از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) علتش را پرسيدم فرمود: اين منتی است كه خداوند بر شما نهاده است، پس صدقه الهی را پذيرا شويد».

جالب این جاست که فرزند عمربن خطاب می گوید: هر کسی نماز مسافر را کامل بخواند کافر است. در کتاب «المحلی» ابن حزم می گوید:

«عَنْ نَافِعٍ عَنْ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: صَلَاةُ السَّفَرِ رَكْعَتَانِ مَنْ تَرَكَ السُّنَّةَ فَقَدْ كَفَرَ؛⁽¹⁾

ابن عمر گوید: نماز مسافر دو رکعتی است و هر که سنت پیامبر(صلی الله علیه وآله) را ترک کند کافر است».

پیامبر(صلی الله علیه وآله)قبل و بعد از سجده «تکبیر» می گفت اما عثمان این «تکبیر» را ترک کرد! عثمان بن عفان در اجزاء نماز نيز اجتهاد می كرد پس برای رفتن به سجود و پس از برخاستن از سجود تكبير نمی‌گفت. امام احمد بن حنبل در مسندش، از عمران بن حصين نقل می‌كند كه گفت:

«حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ الشِّخِّيرِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ قَالَ:"صَلَّيْتُ خَلْفَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ(علیه السلام) صَلَاةً ذَكَّرَنِي صَلَاةً صَلَّيْتُهَا مَعَ رَسُولِ اللهِ(صلی الله علیه وآله)وَ الْخَلِيفَتَيْنِ. قَالَ: فَانْطَلَقْتُ فَصَلَّيْتُ مَعَهُ، فَإِذَا هُوَ يُكَبِّرُ كُلَّمَا سَجَدَ وَكُلَّمَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ. فَقُلْتُ يَا أَبَا نُجَيْدٍ: مَنْ أَوَّلُ مَنْ تَرَكَهُ؟ قَالَ: عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ حِينَ كَبِرَ وَضَعُفَ صَوْتُهُ تَرَكَهُ؛ ⁽²⁾

عمران پسر حُصَین می گوید: پشت سر علی بن ابی طالب(علیه السلام) نماز خواندم. اين نماز مرا به ياد نمازی انداخت كه با رسول الله(صلی الله علیه وآله) و دو خليفه ابوبكر و عمر خوانده بودم. گويد: در نماز هر وقت علی به سجده می‌خواست برود تكبير می‌گفت و هر وقت سر از سجده بر می‌داشت نيز تكبير می‌گفت. راوی می‌گويد: ای ابونجيد! اولين كسی كه اين تكبير را ترک كرد كه بود؟ گفت: عثمان بود زيرا پير شده بود و صدايش ناتوان بود، لذا ترک كرد!»

خلاصه! ابوبکر و عمر و عثمان رفته رفته سنت های پیامبر(صلی الله علیه وآله) را تغییر دادند چنان چه انس بن مالک در صحیح بخاری می گوید تمام سنت های پیامبر(صلی الله علیه وآله)عوض شد:

«دخلت علي أنس بن مالك بدمشق و هو يبكي، فقلت له: ما يبكيك؟ فقال: لا أعرف شيئا مما أدركت إلا هذه الصلاة و هذه الصلاة قد ضيعت؛ ⁽³⁾

در دمشق وارد بر أنس بن مالک شدم و ديدم گريه می‌كند. علتش را سؤال كردم و گفت: آنچه كه از سنت پيامبر(صلی الله علیه وآله) می‌دانستم همه‌اش از بين رفته است غير از نماز كه آن هم ضايع و نابود شد».

الف) طبق روایات اهل تسنن عثمان اولین کسی بود که در وضو اختلاف به وجود آورد:

«عَن اَبی مالِکٍ الدَّمِشْقی قالَ: حُدِّثْتُ اَنَّ عُثْمانَ بْنَ عَفّانٍ اِخْتَلَفَ فی خِلافَتِهِ فِی الْوُضُوءِ؛⁽¹⁾

ابومالک دمشقی گفت: برایم روایت شده که عثمان در زمان خلافتش در وضو اختلاف به وجود آورد!»

ب) عثمان حتی نماز را هم به رای خودش و برخلاف سنت پیامبر(صلی الله علیه وآله)عوض می کرد!:

«هَذَا إِمَامُكُمْ عُثْمَانُ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ وَهُوَ مُقِيمٌ، فَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)يَنْزِلُ عَلَيْهِ الْوَحْيُ وَالنَّاسُ يَوْمَئِذٍ الإِسْلامُ فِيهِمْ قَلِيلٌ، ثُمَّ أَبُو بَكْرٍ مِثْلُ ذَلِكَ، ثُمَّ عُمَرُ، فَضَرَبَ الإِسْلامُ بِجِرَانِهِ، فَصَلَّى بِهِمْ عُمَرُ حَتَّى مَاتَ رَكْعَتَيْنِ، فَقَالَ عُثْمَانُ: هَذَا رَأْيٌ رَأَيْتُهُ؛ ⁽²⁾

عثمان در مِنا نماز را برخلاف سنت رسول خدا(صلی الله علیه وآله) تمام خواند و وقتی با اعتراض شدید صحابه و عبدالرحمان بن عوف روبرو شد و نتوانست به آنان جوابی بدهد گفت: این رأیی است که خود بر آن شدم!»

ج) عثمان ابتدا پایش را در وضو مسح می کرد:

«حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ حُمْرَانَ، قَالَ: دَعَا عُثْمَانُ بِمَاءٍ فَتَوَضَّأَ، ثُمَّ ضَحِكَ، فَقَالَ: أَلَا تَسْأَلُونِي مِمَّا أَضْحَكُ،قَالُوا: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، مَا أَضْحَكَكُ؟ قَالَ: رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) تَوَضَّأَ كَمَا تَوَضَّأْتُ، فَمَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ، وَغَسَلَ وَجْهَهُ ثَلَاثًا وَيَدَيْهِ، وَمَسَحَ بِرَأْسِهِ وَظَهْرِ قَدَمَيْهِ؛ ⁽³⁾

حمران گوید: عثمان آب خواست تا وضو بگیرد. سپس خندید. بعد گفت: آیا از من سؤال نمی کنید که از چه جهت خندیدم؟ گفتند: ای امیرالمؤمنین! چه امری تو را خنداند؟ گفت: «دیدم رسول خدا(صلی الله علیه وآله) همان گونه که من وضو می گیرم وضو گرفت پس آب را در

دهان چرخاند و آب را در بینی گرداند و صورتش را سه بار شست و سر و پشت پاها را مسح نمود».

د) عثمان بعدها در وضو بدعت ایجاد کرد و پایش را در وضو می شست:

«أَخْبَرَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْأَعْلَى، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَبَانَ، مَوْلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ: أَنَّ عُثْمَانَ تَوَضَّأَ فَمَضْمَضَ، وَاسْتَنْشَقَ، وَغَسَلَ وَجْهَهُ ثَلَاثًا، وَيَدَيْهِ ثَلَاثًا، وَمَسَحَ بِرَأْسِهِ، وَغَسَلَ رِجْلَيْهِ ثَلَاثًا، ثُمَّ قَالَ: رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)تَوَضَّأَ كَمَا تَوَضَّأْتُ، ثُمَّ قَالَ: «مَنْ تَوَضَّأَ وُضُوئِي هَذَا، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، لَا يُحَدِّثُ فِيهِمَا نَفْسَهُ، غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ؛ إسناده صحيح؛ ⁽¹⁾

حمران گوید: عثمان وضو گرفت، پس مضمضه و استنشاق نمود و صورت و دست هایش را سه بار شست و سرش را مسح کرد و پایش را سه بار شست...! سند این روایت صحیح است».

هر گاه از ابن عباس در مورد کیفیت وضو مى پرسیدند او در پاسخ مى گفت:

«ابَى النّاسُ اِلّا الغُسلَ وَلا اَجِدُ فى کِتابِ اللّهِ اِلّا المَسْح؛ ⁽²⁾

«مردم اصرار بر شستن کردند در حالى که قرآن به مسح دستور داده است».

تا اینجا به برخی از بدعت هایی که توسط غاصبین خلافت مولی امیرالمومنین(علیه السلام) ایجاد شده بود اشاره شد؛ اما مطالبی دیگری است که اهل تسنن به آن پایبندند که در مکتب حقه اسلام، جایگاهی در روایات شیعه و حتی اهل تسنن ندارد و هیچ سند ومدرکی بر اثبات این مدعا در منابعشان یافت نمی شود حتی بر عکس این عمل ها اسنادی وجود دارد:

اهل تسنن شیعه را بخاطر سجده بر خاک که به صورت مهر درست شده تمسخر کرده و بت پرست خطاب می کنند در حالی که در منابع خودشان به صراحت بیان شده رسول خدا(صلی الله علیه وآله) هم بر خاک سجده می نمودند و هم تاکید بر سجده بر خاک داشتند:

عبدالرزاق صنعنانی از خالد الجهنی نقل می‌کند:

«رای النبی صهیبا یسجد کانه یتقی التراب فقال له: تربّ وجهک یا صهیب؛ ⁽¹⁾

پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) شخصی به نام صهیب را دید که در هنگام سجده مراقب بود که صورتش به خاک مالیده نشود. پیامبر(صلی الله علیه وآله) به او فرمود: ای صهیب! صورت را بر خاک بگذار».

و همچنین از ام‌سلمه(علیها السلام) نقل شده که فرمود:

«رای النبی(صلی الله علیه وآله) غلاما لنا یقال له افلح ینفخ اذا سجد، فقال: یا افلح تربّ؛ ⁽²⁾

پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) غلام مرا که افلح نام داشت دید که در هنگام سجده خودش را از خاک دور نگه می‌داشت. پیامبر(صلی الله علیه وآله) به او فرمود: خودت را به خاک بینداز (بر خاک سجده کن)».

از ابن‌عباس نقل شده است که می‌گفت:

«ان النبی(صلی الله علیه وآله) سجد علی الحجر؛ ⁽³⁾

پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) بر سنگ سجده می‌کرد».این روایت را حاکم نیشابوری در المستدرک نقل و آن را تصحیح می‌کند و ذهبی نیز در تلخیص المستدرک صحت آن را تایید می‌کند. شیعه علاوه بر مهر، سجده بر سنگ را نیز جایز می داند. پس چرا اهل تسنن با وجود این روایت بر روی سنگ سجده نمی کنند؟

محمد بن سعد در الطبقات الکبری می‌نویسد:

«حدثنا محمد قال کان مسروق اذا خرج یخرج بلبنة یسجد علیها فی السفینة؛ ⁽⁴⁾

مسروق، هر وقت که به مسافرتی می‌رفت مقداری از خاک با خود بر می‌داشت تا در کشتی بر آن سجده کند».

این سجده بر خاک و مهر است یعنی پیشانی روی مهر واقع می شود در صورتی که اگر برای مهر سجده می کردیم مهر روبروی سر ما واقع می شد. حالا ما از اهل تسنن سوال می کنیم که به چه اجازه و دلیلی بر فرش سجده می کنند در حالی که پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) در

روایاتی که در کتب معتبرشان آمده بر روی خاک سجده نموده و تاکید بر سجده بر خاک دارد؟

سجده بر نجاسات در فقه اهل تسنن!

برخی از علمای اهل تسنن در فتوای بسیار عجیبی می گویند سجده بر نجاسات جایز است:

ابوحنیفه می‌گوید سجده بر بول جایز است. طحاوی حنفی در کتاب مختصر اختلاف العلماء به نقل از ابوحنیفه می‌نویسد:

«فی النجاسة موضع القدمین او السجود: بشر بن الولید عن ابی‌یوسف عن ابی‌حنیفة اذا کان فی موضع قدمیه بول اکثر من قدر الدرهم فصلاته فاسدة ولا تفسد علیه فی موضع السجود؛⁽¹⁾

درباره نجاست جای پا و سجده‌گاه: بشر بن ولید از ابویوسف از ابوحنیفه نقل کرده که اگر در جای دو پا (در هنگام نماز) بیش از یک درهم، ادرار وجود داشته باشد نمازش باطل می‌شود؛ ولی اگر همین نجاست در محل سجده باشد نماز باطل نمی‌شود».علامه شمس‌الدین ذهبی درباره طحاوی می‌نویسد:

«الطحاوی الامام العلامة الحافظ الکبیر محدث الدیار المصریة وفقیهها ابوجعفر احمد بن محمد بن سلامة بن سلمة بن عبد الملک الازدی الحجری المصری الطحاوی الحنفی صاحب التصانیف من اهل قریة طحا من اعمال مصر مولده فی سنة تسع وثلاثین ومئتین، وبرز فی علم الحدیث وفی الفقه وتفقه بالقاضی احمد بن ابی‌عمران الحنفی وجمع وصنف، ذکره ابوسعید بن یونس فقال عداده فی حجر الازد وکان ثقة ثبتا فقیها عاقلا لم یخلف مثله ثم ذکر مولده وموته. اخبرنا الشیخ ابواسحاق فی طبقات الفقهاء قال وابو جعفر الطحاوی انتهت الیه رئاسة اصحاب ابی‌حنیفة بمصر؛ ⁽²⁾

طحاوی، پیشوا، علامه، حافظ بزرگ و حدیث‌شناس دیار مصر و فقیه آن‌ها بود. چندین تالیف داشت. اهل قریه طحا از اطراف مصر بود. در سال239ه- به دنیا آمد. در علم حدیث

و فقه تبحرّ داشت و نزد احمد بن ابی‌عمران حنفی تحصیل کرد و به جمع آوری و نوشتن کتاب پرداخت. ابوسعیدبن یونس نام او را آورده و گفته: او مورد اعتماد و اطمینان، دانشمند و عاقل بود. کسی همانند او نیامده است. شیخ ابواسحاق در طبقات الفقها گفته: ریاست پیروان ابوحنیفه در مصر به طحاوی می‌رسید...».

با توجه به عبارت فوق جای هیچ شک و تردیدی در مورد وثوق این شخص نزد علمای اهل تسنن نیست ولذا او سخن ابوحنیفه را تایید می نماید.

ابوحنیفه می‌گوید وجود نجاست در محل سجده اشکالی ندارد:

علاء الدین بخاری در «کشف الاسرار» از ابویوسف، مشهورترین شاگرد ابوحنیفه از ابوحنیفه نقل می‌کند که:

«روی ابویوسف عن ابی‌حنیفة رحمهما الله ان النجاسة فی موضع السجود لا تمنع عن الجواز؛ ⁽¹⁾

ابویوسف از ابی‌حنیفه نقل کرده است که: وجود نجاست در محل سجده، از جایز بودن سجده بر آن جلوگیری نمی‌کند».

ابن خلكان مى نويسد:

«سلطان محمود سبكتكين حنفى بود. اطرافيان او قصد داشتند او را از اين مذهب رویگردان كنند؛ از اين رو درباره فتواى ابوحنيفه مطالبى به او گفتند. سپس ابوبكر قفّال در حضور سلطان دو ركعت نماز، مطابق با فتواى ابوحنيفه خواند. به اين صورت كه يک پوست دباغى شده سگ بر تن كرد پس از قرائت حمد به جاى قرائت سوره، يک آيه آن هم با ترجمه

فارسى «دو برگ سبز» خواند، سپس بر عذره يابسه اى سجده كرد و در پايان با اخراج ريح از نماز فارغ شد! سلطان محمود از اين قضيه متعجب شد و گفت: اين چه مذهب و مكتبى است! و بعد از آن به مذهب شافعى گرويد.⁽¹⁾

از طرفى ممكن است گفته شود طعن و اشكال برخى بر ابوحنيفه موجب عدم اعتبار او نزد همگان نمى شود. در پاسخ مى گوييم: اگر عدم اعتبار ابوحنيفه متّفق عليه نيست، هم چنين اعتبار او مجمع عليه نيست. وليكن براى سقوط او از اعتبار، مخالفت هاى او با اميرالمومنين(علیه السلام)كه بزرگان تصريح⁽²⁾و ابن تيميّه نيز به آن اشاره دارد⁽³⁾و اين كه ائمه(علیهم السلام) او را به اين جهت لعن⁽⁴⁾و بزرگان عامّه او را به خاطر فتاواى سخيف و باطل تكفير مى كردند كافى است.⁽⁵⁾اگر گفته شود كه باوجود اين مسائل در فقه حنفى علت شايع شدن مذهب ابوحنيفه چيست؟ در پاسخ بايد گفت: علل فراوانى براى شيوع يک مكتب در جوامع انسانى وجود دارد كه عمده ترين آن، تبليغِ مكتب توسط عالمان و ترويج آن توسط حكومت هاست. ⁽⁶⁾

هیچ شکی نیست که سجده نمودن بر مهر که ماده اولیه آن همان خاک است و سجده بر روی خاک از دستورات و تاکیدات پیامبر خاتم(صلی الله علیه وآله) می باشد. فلذا شیعیان به دستور پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) جامعه عمل پوشانده و بر روی آن سجده می کنند اما اهل خلاف از دستور پیامبر(صلی الله علیه وآله) رویگردان شده و به فرامین علمایشان گوش فرا داده و کلام فقهای خود را بر کلام پیامبر(صلی الله علیه وآله) ترجیح داده اند و در کمال تعجب خود را نیز اهل سنت می نامند. عجب...! در صورتی که اهل سنت واقعی شیعیان هستند و همچنین ارباب آنان با کمال بی ادبی در یوم الرضیه بعد از توهین به پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) شعار و انحراف «حسبنا کتاب الله» را داد و سنت را

که کلام و فرمایش پیامبر(صلی الله علیه وآله) است ترک نمود. در نتیجه هیچ شکی نیست که آنان اهل سنت نیستند و اهل عُمَر اند.

ثواب سجده بر تربت کربلا

شیعیان در نماز خود بنا به سفارش ائمه معصومین(علیهم السلام) در استفاده از مُهر، از تربت کربلا استفاده می کنند که روایات بسیاری در فضیلت آن است که به برخی از آنان اشاره می کنیم.

امام صادق(علیه السلام)در این باره می‌فرماید:

«السُّجُودُ عَلَى طِينِ قَبْرِ الْحُسَيْنِ(علیه السلام)يُنَوِّرُ إِلَى الْأَرْضِ السَّابِعَةِ وَ مَنْ كَانَ مَعَهُ سُبْحَةٌ مِنْ طِينِ قَبْرِ الْحُسَيْنِ(علیه السلام)كُتِبَ مُسَبِّحاً وَ إِنْ لَمْ يُسَبِّحْ بِهَا؛ ⁽¹⁾

س-جده بر تربت قبر حس-ين(علیه السلام)تا زمين هفتم را نور باران مى كند و كسى كه تسبيحى از خاک مرقد حسين(علیه السلام)را با خود داشته باشد تسب-يح گوى ح-ق محسوب مى شود اگر چه با آن تسبيح هم نگويد».«مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ فِي الْمِصْبَاحِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: كَانَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) خَرِيطَةُ دِيبَاجٍ صَفْرَاءُ فِيهَا تُرْبَةُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام)فَكَانَ إِذَا حَضَرَتْهُ الصَّلَاةُ صَبَّهُ عَلَى سَجَّادَتِهِ وَ سَجَدَ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ(علیه السلام) إِنَّ السُّجُودَ عَلَى تُرْبَةِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام)- يَخْرِقُ الْحُجُبَ السَّبْعَ؛⁽²⁾