تفسیر اهل البیت علیهم السلام جلد 8

مشخصات کتاب

سرشناسه:حسینی بهارانچی، سید محمد، 1323 -

عنوان و نام پديدآور:تفسیر اهل‌البیت علیهم‌السلام/ تالیف سیدمحمد حسینی‌بهارانچی.

مشخصات نشر:قم: انتشارات مطیع، 1393 -

مشخصات ظاهری:9ج.

شابک:280000 ريال: ج.1‌978-600-7107-24-9 : ؛ ج.3‌978-600-7107-56-0 : ؛ ج.4‌978-600-7107-51-5 : ؛ 500000 ریال: ج.5‌978-600-7107-83-6 : ؛ ج.6‌978-600-9900-04-6 : ؛ ج.7‌978-600-9900-08-4 : ؛ 1200000 ﷼: ج.8‌978-600-9900-09-1 : ؛ ج.9‌978-600-990014-5 :

يادداشت:ج. 4 و 6 - 8 (چاپ اول: 1397) (فیپا).

يادداشت:ج.5 (چاپ اول: 1397).

يادداشت:ج.8 (چاپ اول: 1399)

يادداشت:ج.9 (چاپ اول: 1398) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج.1. سوره مبارکه حمد و بقره.- ج.4. سوره‌های مبارکه یونس- هود - یوسف - رعد - ابراهیم - حجر- نحل و اسراء.- ج.5. سوره‌های مبارکه کهف - مریم سلام الله علیها- طه - انبیاء - حج - مومنون و نور.- ج.6. سوره های فرقان - شعراء - نمل - قصص - عنکبوت - روم - لقمان - سجده - احزاب و سبأ.- ج.7. سوره‌های فاطر - یس - صافات - ص - زمر - غافر - فصلت - شوری - زخرف - دخان - جاثیه -احقاف.- ج.8. سوره‌های مبارکه محمد صلی‌الله علیه و آله - فتح - حجرات - ق- ذاریات - طور- نجم - قمر - الرحمن- واقعه - حدید - مجادله - حشر - ممتحنه - صف - جمعه - منافقین - تغابن - طلاق - تحریم

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

Qur'an -- Shiite hermeneutics -- 20th century

رده بندی کنگره:BP98/ح3ت7 1393

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:4922990

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

تفسیر اهل‌البیت(علیهم السلام)

[جلد 8]

سوره‌های مبارکه محمّد(صلی الله علیه و آله)، فتح، حجرات، ق، ذاریات، طور، نجم، قمر، الرّحمن، واقعه، حدید، مجادله، حشر، ممتحنه، صف، جمعه، منافقین،تغابن، طلاق، تحریم.

تالیف خادم اهل البیت(علیه السلام)

سیّد محمّد (سیّد قاسم)حسینی بهارانچی.

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله ربّ العالمین وصلواته الدآئمّة علی خاتم النّبییّن و علی اله الائمّة المیامین و الاوصیآء المرضیّین، سیّما الامام المنتظر و الحجّة الثّانی‌عشر روحی و ارواح العالمین لتراب مقدّمه الفدآء، سمیّ المصطفی و کنیّ المرتضی، الّذی یملاء الله به الارض قسطًا وعدلًا، کما ملئت ظلمًا و جورًا، و لعنة الله الدآئمّة علی اعدآئهم و مخالفیهم

و منکری فضآئلهم و امامتهم اجمعین

الی یوم الدّین.

فهرست مطالب

سوره‌ی محمّد(صلی الله علیه و آله)

سوره‌ی محمّد(صلی الله علیه و آله)، آیات 1 تا 28 13

سوره‌ی محمّد(صلی الله علیه و آله)، آیات 29 تا 38 46

سوره‌ی فتح

سوره‌ی فتح، آیات 1 تا 17 59

سوره‌ی فتح، آیات 18 تا 29 82

سوره‌ی حجرات

سوره‌ی حجرات، آیات 1 تا 18 116

سوره‌ی ق

سوره‌ی ق، آیات 1 تا 19 157

سوره‌ی ق، آیات 20 تا 45 182

سوره‌ی ذاریات

سوره‌ی ذاریات، آیات 1 تا 23 207

سوره‌ی ذاریات، آیات 24 تا 48 218

سوره‌ی ذاریات، آیات 49 تا 60 225

سوره‌ی طور

سوره‌ی طور، آیات 1 تا 28 245

سوره‌ی نجم

سوره‌ی نجم، آیات 1 تا 32 263

سوره‌ی نجم، آیات 33 تا 62 290

سوره‌ی قمر

سوره‌ی قمر، آیات 1 تا 31 307

سوره‌ی قمر، آیات 32 تا 55 325

سوره‌ی الرّحمٰن

سوره‌ی الرحمن، آیات 1 تا 13 336

سوره‌ی الرحمن، آیات 14 تا 45 340

سوره‌ی الرحمن، آیات 46 تا 71 360

سوره‌ی واقعه

سوره‌ی واقعه، آیات 1 تا 56 390

سوره‌ی واقعه، آیات 57 تا 96 416

سوره‌ی حدید

سوره‌ی حدید، آیات 1 تا 15 433

سوره‌ی مُجادله

سوره‌ی مُجادله، آیات 1 تا 10 488

سوره‌ی مُجادله، آیات 14 تا 22 519

سوره‌ی حشر

سوره‌ی حشر، آیات 1 تا 9 533

سوره‌ی حشر، آیات 11 تا 24 551

سوره‌ی مُمتحنه

سوره‌ی ممتحنه، آیات 1 تا 5 568

سوره‌ی ممتحنه، آیات 6 تا 13 574

سوره‌ی صف

سوره‌ی صف، آیات 1 تا 8 587

سوره‌ی جمعه

سوره‌ی جمعه، آیات 1 تا 11 612

سوره‌ی منافقین

سوره‌ی منافقین، آیات 1 تا 11 631

سوره‌ی تغابن

سوره‌ی تغابن، آیات 1 تا 18 649

سوره‌ی طلاق

سوره‌ی طلاق، آیات 1 تا 12 666

سوره‌ی تحریم

سوره‌ی تحریم، آیات 1 تا 12 686

فهرست مطالب ▪

سوره‌ی محمّد(صلی الله علیه و آله)

اشاره

سوره‌ی محمّد(صلی الله علیه و آله)⁽¹⁾محلّ نزول: مدینه، به‌جز آیه‌ی 13 که در راه هجرت به مدینه نازل شد.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی حدید نازل شده است.

تعداد آیات: 38 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی محمّد(صلی الله علیه و آله) ابو بصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که سوره‌ی محمّد(صلی الله علیه و آله) را بخواند هرگز تردید و شکّی در دین خود پیدا نخواهد نمود، و مبتلای به فقر و نیازمندی نخواهد شد، و از هیچ سلطانی هراس پیدا نخواهد نمود، و همواره از شکّ و تردید و کفر سالم خواهد ماند، تا از دنیا برود، و هنگامی که از دنیا می‌رود خداوند هزار هزار ملک را مأمور می‌کند که در قبر او صلوات بفرستند و پاداش آن صلوات برای او باشد، و پس از خارج شدن از قبر، او را همراهی می‌کنند تا به محلّ امن الهی برسانند، و او همواره در امان خدا و امان حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) خواهد بود.⁽²⁾

و از آن حضرت(علیه السلام) نقل شده:

اگر کسی این سوره را بنویسد و با خود داشته باشد از شرّ اجنّه محفوظ خواهد ماند، و در خواب و بیداری در امان خواهد بود، و اگر بر روی سر خود قرار بدهد، از شرّ هر دزد و راهزنی -- با اذن خداوند -- حفظ خواهد شد.⁽¹⁾از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را قرائت کند، هنگامی که از قبر خارج می‌شود، به هر طرف نگاه کند رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را می‌بیند، و بر خداوند حقّ است که او را از نهرهای بهشتی سیراب نماید، و کسی که آن را بنویسد و با خود داشته باشد، به برکت آن در خواب و بیداری از هر خطر و محذوری در امان خواهد بود.⁽²⁾

[تفسیر برهان، ج 5، ص 53، ح 2]

سوره‌ی محمّد(صلی الله علیه و آله)، آیات 1 تا 28

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ الَّذینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبیلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ 1 وَ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ آمَنُوا بِما نُزِّلَ عَلی مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ وَ أَصْلَحَ بالَهُمْ 2 ذلِکَ بِأَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا اتَّبَعُوا الْباطِلَ وَ أَنَّ الَّذینَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِنْ رَبِّهِمْ کَذلِکَ یَضْرِبُ اللَّهُ لِلنَّاسِ أَمْثالَهُمْ 3 فَإِذا لَقیتُمُ الَّذینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتَّی إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِداءً حَتَّی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها ذلِکَ وَ لَوْ یَشاءُ اللَّهُ لاَنْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لکِنْ لِیَبْلُوَا بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ وَ الَّذینَ قُتِلُوا فی سَبیلِ اللَّهِ فَلَنْ یُضِلَّ أَعْمالَهُمْ 4 سَیَهْدیهِمْ وَ یُصْلِحُ بالَهُمْ 5 وَ یُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَها لَهُمْ 6 یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ 7 وَ الَّذینَ کَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ 8 ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ 9 أَ فَلَمْ یَسیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ لِلْکافِرینَ أَمْثالُها 10 ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَی

الَّذینَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْکافِرینَ لا مَوْلی لَهُمْ 11 إِنَّ اللَّهَ یُدْخِلُ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ الَّذینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُونَ وَ یَأْکُلُونَ کَما تَأْکُلُ الْأَنْعامُ وَ النَّارُ مَثْویً لَهُمْ 12 وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ هِیَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْیَتِکَ الَّتی أَخْرَجَتْکَ أَهْلَکْناهُمْ فَلا ناصِرَ لَهُمْ 13 أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ 14 مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فیها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَیْرِ آسِنٍ وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبینَ وَ أَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی وَ لَهُمْ فیها مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ وَ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ کَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِی النَّارِ وَ سُقُوا ماءً حَمیماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ 15 وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتَّی إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قالُوا لِلَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ ما ذا قالَ آنِفاً أُولئِکَ الَّذینَ طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ 16 وَ الَّذینَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدیً وَ آتاهُمْ تَقْواهُمْ 17 فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها فَأَنَّی لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِکْراهُمْ 18 فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَ مَثْواکُمْ 19 وَ یَقُولُ الَّذینَ آمَنُوا لَوْ لا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فیهَا الْقِتالُ رَأَیْتَ الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلی لَهُمْ 20 طاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَکانَ خَیْراً لَهُمْ 21 فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَکُمْ 22 أُولئِکَ الَّذینَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمی أَبْصارَهُمْ 23 أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلی قُلُوبٍ أَقْفالُها 24 إِنَّ الَّذینَ ارْتَدُّوا عَلی أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلی لَهُمْ 25 ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذینَ کَرِهُوا ما نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطیعُکُمْ فی بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ 26 فَکَیْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبارَهُمْ 27 ذلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما أَسْخَطَ اللَّهَ وَ کَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ 28 ¬Kj

لغات:

«بال» به معنای حال و شأن و قلب آمده، و «خَطَر ببالی کذا» یعنی خطر بقلبی کذا، و «بال» مفردی است که جمع ندارد، و «اِثخان» کشتن فراوان و غلبه بر دشمن است، و «اَثخَنَه المرض» یعنی اِشتدّ علیه، و «وَثاق» اسم مصدر از ایثاق است، و «أوثَقَه ایثاقاً و وثاقاً» اِذا اشتدّ أسره کی لا یفکّ، و «أوزار» به معنای سلاح است، و اصل «وِزر» چیزی است که انسان به دوش می‌گیرد، و به این خاطر سلاح را، وِزر گویند که انسان آن را حمل می‌کند، و «تَعس» به معنای انحطاط است، و «عثار و اتعاس و ازلال و ادحاض»، به معنای سقوط و لغزش غیر قابل تحمّل است، و نجات و قیام از آن را انتعاش و استقامة گویند، و اگر به پا نخیزد به آن تَعس گفته می‌شود، و «مَثوی» به معنای منزل است، و ثوی بالمکان یعنی اقام به، و به زن «أم مثوی» گفته می‌شود، به خاطر این که همواره در منزل می‌ماند، و «اَمعاء» جمع مِعا می‌باشد، و در حدیث آمده که «الْمُؤْمِنُ یَأْکُلُ فِی مِعَاءٍ وَاحِدٍ، وَ الْکَافِرُ یَأْکُلُ فِی سَبْعَةِ أَمْعَاءٍ»⁽¹⁾و برای آن وجوهی از معنا گفته شده و بهترین آن‌ها این است که این جمله مَثَل زهد مؤمن است در دنیا در مقابل حرص کافر بر دنیا، و «أهواء» جمع هوا به معنای شهوت نفس است، و «أشراط» به معنای علامات است.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر کسانی که کافر شدند و (مردم را) از راه خدا بازداشتند، (خداوند) اعمال‌شان را نابود می‌کند! (1) و کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند و به آنچه بر محمّد(صلی الله علیه و آله) نازل شده -- و همه حقّ است و از سوی پروردگارشان -- نیز ایمان آوردند، خداوند گناهانشان را می‌بخشد و کارشان را اصلاح می‌کند! (2) این

بخاطر آن است که کافران از باطل پیروی کردند، و مؤمنان از حقّی که از سوی پروردگارشان بود تبعیّت نمودند این گونه خداوند برای مردم مثَلهای (زندگی) آنان را بیان می‌کند! (3) و هنگامی که با کافران (جنایت‌پیشه) در میدان جنگ رو به رو شدید گردنهای‌شان را بزنید، (و این کار را هم چنان ادامه دهید) تا به اندازه کافی دشمن را در هم بکوبید در این هنگام اسیران را محکم ببندید سپس یا بر آنان منّت گذارید (و آزادشان کنید) یا در برابر آزادی از آنان فدیه [غرامت] بگیرید (و این وضع باید هم چنان ادامه یابد) تا جنگ بار سنگین خود را بر زمین نهد، (آری) برنامه این است! و اگر خدا می‌خواست خودش آنها را مجازات می‌کرد، اما می‌خواهد بعضی از شما را با بعضی دیگر بیازماید و کسانی که در راه خدا کشته شدند، خداوند هرگز اعمال‌شان را از بین نمی‌برد! (4) بزودی آنان را هدایت نموده و کارشان را اصلاح می‌کند (5) و آنها را در بهشت (جاویدانش) که اوصاف آن را برای آنان بازگو کرده وارد می‌کند. (6) ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر (آیین) خدا را یاری کنید، شما را یاری می‌کند و گامهایتان را استوار می‌دارد. (7) و کسانی که کافر شدند، مرگ بر آنان! و اعمال‌شان نابود باد! (8) این بخاطر آن است که از آنچه خداوند نازل کرده کراهت داشتند از این رو خدا اعمال‌شان را حبط و نابود کرد! (9) آیا در زمین سیر نکردند تا ببینند عاقبت کسانی که قبل از آنان بودند چگونه بود؟! خداوند آنها را هلاک کرد و برای کافران امثال این مجازاتها خواهد بود! (10) این برای آن است که خداوند مولا و سرپرست کسانی است که ایمان آوردند امّا کافران مولایی ندارند! (11) خداوند کسانی را که ایمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند وارد باغهایی از بهشت می‌کند که نهرها از زیر (درختانش) جاری است در حالی که کافران از متاع زودگذر دنیا بهره می‌گیرند و همچون چهارپایان می‌خورند، و سرانجام آتش دوزخ

جایگاه آنهاست! (12) و چه بسیار شهرهایی که از شهری که تو را بیرون کرد نیرومندتر بودند ما همه آنها را نابود کردیم و هیچ یاوری نداشتند! (13) آیا کسی که دلیل روشنی از سوی پروردگارش دارد، همانند کسی است که زشتی اعمالش در نظرش آراسته شده و از هوای نفس‌شان پیروی می‌کنند؟! (14) توصیف بهشتی که به پرهیزگاران وعده داده شده، چنین است: در آن نهرهایی از آب صاف و خالص که بدبو نشده، و نهرهایی از شیر که طعم آن دگرگون نگشته، و نهرهایی از شراب (طهور) که مایه لذّت نوشندگان است، و نهرهایی از عسل مصفّاست، و برای آنها در آن از همه انواع میوه‌ها وجود دارد و (از همه بالاتر) آمرزشی است از سوی پروردگارشان! آیا اینها همانند کسانی هستند که همیشه در آتش دوزخند و از آب جوشان نوشانده می‌شوند که اندرونشان را از هم متلاشی می‌کند؟! (15) گروهی از آنان به سخنانت گوش فرامی‌دهند، امّا هنگامی که از نزد تو خارج می‌شوند به کسانی که علم و دانش به آنان بخشیده شده (از روی استهزا) می‌گویند: «(این مرد) الان چه گفت؟!» آنها کسانی هستند که خداوند بر دلهای‌شان مُهر نهاده و از هوای نفس‌شان پیروی کرده‌اند (از این رو چیزی نمی‌فهمند)! (16) کسانی که هدایت یافته‌اند، خداوند بر هدایت‌شان می‌افزاید و روح تقوا به آنان می‌بخشد! (17) آیا آنها [کافران] جز این انتظاری دارند که قیامت ناگهان فرا رسد (آن گاه ایمان آورند)، در حالی که هم اکنون نشانه‌های آن آمده است اما هنگامی که بیاید، تذکّر (و ایمان) آنها سودی نخواهد داشت! (18) پس بدان که معبودی جز «اللَّه» نیست و برای گناه خود و مردان و زنان باایمان استغفار کن! و خداوند محل حرکت و قرارگاه شما را می‌داند! (19) کسانی که ایمان آورده‌اند می‌گویند: «چرا سوره‌ای نازل نمی‌شود (که در آن فرمان جهاد باشد)؟!» امّا هنگامی که سوره واضح و روشنی نازل می‌گردد که درآن سخنی از جنگ است، منافقان بیماردل را می‌بینی که همچون کسی که در

آستانه مرگ قرار گرفته به تو نگاه می‌کنند پس مرگ و نابودی برای آنان سزاوارتر است! (20) (ولی) اطاعت و سخن سنجیده برای آنان بهتر است و اگر هنگامی که فرمان جهاد قطعی می‌شود به خدا راست گویند (و از در صدق و صفا درآیند) برای آنها بهتر می‌باشد! (21) اگر (از این دستورها) روی گردان شوید، جز این انتظار می‌رود که در زمین فساد و قطع پیوند خویشاوندی کنید؟! (22) آنها کسانی هستند که خداوند از رحمت خویش دورشان ساخته، گوشهای‌شان را کر و چشم‌های‌شان را کور کرده است! (23) آیا آنها در قرآن تدبّر نمی‌کنند، یا بر دلهای‌شان قفل نهاده شده است؟! (24) کسانی که بعد از روشن شدن هدایت برای آنها، پشت به حق کردند، شیطان اعمال زشت‌شان را در نظرشان زینت داده و آنان را با آرزوهای طولانی فریفته است! (25) این بخاطر آن است که آنان به کسانی که نزول وحی الهی را کراهت داشتند گفتند: «ما در بعضی از امور از شما پیروی می‌کنیم؟» در حالی که خداوند پنهانکاری آنان را می‌داند. (26) حال آنها چگونه خواهد بود هنگامی که فرشتگان (مرگ) بر صورت و پشت آنان می‌زنند و جانشان را می‌گیرند؟! (27) این بخاطر آن است که آنها از آنچه خداوند را به خشم می‌آورد پیروی کردند، و آنچه را موجب خشنودی اوست کراهت داشتند از این رو (خداوند) اعمال‌شان را نابود کرد! (28)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَن سَبِیلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ * وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَ آمَنُوا بِمَا نُزِّلَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئَاتِهِمْ وَ أَصْلَحَ بَالَهُمْ»⁽¹⁾مرحوم علیّ بن ابراهیم گوید:

آیه اوّل این سوره درباره‌ی اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نازل شده که بعد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مرتد شدند، و حقّ اهل‌بیت آن حضرت را غصب نمودند، و از امیرالمؤمنین(علیه السلام) و ولایت او جلوگیری کردند، و خداوند اعمال آنان را باطل نمود، و جهادشان با دشمن و یاری آنان نسبت به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بی ارزش شد.⁽²⁾

[تفسیر قمّی، ج 2، ص 300]

امیرالمؤمنین(علیه السلام) بعد از رسول

خدا(صلی الله علیه و آله) در مسجد بین اصحاب آن حضرت با صدای بلند آیه «الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَن سَبِیلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ»، را تلاوت نمود و ابن عبّاس به او گفت: یا ابالحسن برای چه این آیه را تلاوت نمودی؟ امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: «آیه‌ای از قرآن را خواندم» ابن عبّاس گفت: قطعاً هدفی از خواندن آن داشتی؟ فرمود: آری خداوند متعال می‌فرماید: «وَ مَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا»⁽¹⁾، سپس فرمود: «ای ابن عبّاس آیا تو دیدی و شهادت می‌دهی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ابوبکر را خلیفه خود قرار داده باشد؟» ابن عبّاس گفت: من از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نشنیدم که کسی را جز شما خلیفه خود قرار داده باشد. امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: پس چرا با من بیعت نکردی [و با ابوبکر بیعت نمودی؟] ابن عبّاس گفت: مردم درباره‌ی خلافت ابوبکر، اجتماع نمودند و من نیز همانند آنان با او بیعت نمودم. امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: اجتماع شما در بیعت با ابوبکر مانند اجتماع بنی اسرائیل برای پرستش گوساله است و شما به همین وسیله گرفتار فتنه و

امتحان شدید، و مثَلَ شما مثل همان کسانی است که خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید: «کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نَاراً فَلَمَّا أَضَاءتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمَاتٍ لاَّ یُبْصِرُونَ * صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاَ یَرْجِعُونَ.»⁽¹⁾و⁽²⁾

[تفسیر قمّی، ج 2، ص 301]

در سوره‌ی محمّد(صلی الله علیه و آله) آیه‌ای درباره‌ی ماست، و آیه‌ای درباره‌ی بنی‌امیّه است.⁽³⁾امام کاظم(علیه السلام) فرمود:

هر کس بخواهد فضل ما را بر دشمنانمان بداند، باید سوره محمّد(صلی الله علیه و آله) را بخواند چرا که در این سوره آیه‌ای درباره‌ی ما و آیه‌ای درباره‌ی دشمنان ما می‌باشد.⁽⁴⁾

مرحوم ابن شهر آشوب در مناقب از امام باقر و امام صادق؟سهما؟ نقل نموده که فرموده‌اند:

مقصود از «الَّذِینَ کَفَرُوا …» بنی‌امیّه است، و مقصود از «وَ صَدُّوا عَن سَبِیلِ اللَّهِ» جلوگیری از ولایت علی بن ابیطالب(علیه السلام) می‌باشد.⁽¹⁾«وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَ آمَنُوا بِمَا نُزِّلَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئَاتِهِمْ وَ أَصْلَحَ بَالَهُمْ * ذَلِکَ بِأَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا اتَّبَعُوا الْبَاطِلَ وَ أَنَّ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِن رَّبِّهِمْ»⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

آیه فوق «وَ آمَنُوا بِمَا نُزِّلَ عَلَی مُحَمَّدٍ فی علّیٍّ …» نازل شده است.⁽³⁾مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ» درباره‌ی ابوذرّ و سلمان و عمّار و مقداد نازل شده، چرا که آنان پیمان و بیعت خود را [نسبت به خلافت امیرالمؤمنین(علیه السلام)] نقض نکردند، و به آنچه بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نازل شده بود ایمان داشتند، و بر ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) که از ناحیه خداوند نازل شده

بود ثابت ماندند، و «وَ هُوَ الْحَقُّ» یعنی امیرالمؤمنین(علیه السلام)، و «وَ أَصْلَحَ بَالَهُمْ» یعنی اصلح حالهم، و مقصود از «الَّذِینَ کَفَرُوا اتَّبَعُوا الْبَاطِلَ» دشمنان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و دشمنان امیرالمؤمنین(علیه السلام)اند.⁽¹⁾

[تفسیر قمّی، ج 2، ص 301]

مقصود از «کَفَرُوا» در آیه «فَإِذا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ» تا «لَانتَصَرَ مِنْهُمْ» مشرکین عجم و کفّاری هستند که آتش پرست و ستاره پرست می‌باشند و از اهل کتاب نیستند.⁽³⁾سپس گوید:

خطاب «فَإِذا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا …» در ظاهر به عموم مسلمانان است، و در باطن به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و امام بعد از اوست.⁽⁴⁾

در کافی و تهذیب از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که می‌فرماید: پدرم می‌فرمود:

جنگ دو حالت و دو حکم دارد:

هنگامی که جنگ ادامه دارد و برقرار است و دشمن سرکوب نشده اگر اسیری گرفته شود، امام مخیّر است که گردن او را بزند، و یا دست و پای او را بر خلاف همدیگر قطع کند، و او را رها نماید تا بمیرد، چنان که خداوند می‌فرماید: «إِنَّمَا جَزَاء الَّذِینَ یُحَارِبُونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ …».

هنگامی که جنگ پایان پیدا کرده و دشمن کاملاً سرکوب شده است، در این حال اگر اسیری گرفته شود، امام مخیّر خواهد بود که یا آن اسیر را آزاد کند، و یا فدیه بگیرد و رها نماید و یا او را عبد و غلام قرار بدهد. [و به عنوان غنیمت بین مجاهدین تقسیم شود.]⁽¹⁾

إِنَّما جَزاءُ الَّذِینَ یُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَساداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ إلی آخر الآیة، ألا تری أن التخییر الذی خیر [الله] الإمام علی شی‌ء واحد و هو الکل، و لیس [هو] علی أشیاء مختلفة».

فقلت لجعفر بن محمّد؟سهما؟ قول الله؟عز؟: أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ.

قال: «ذلک للطلب، أن تطلبه الخیل حتی یهرب، فإن أخذته الخیل حکم علیه ببعض الأحکام التی وصفت لک، و الحکم الآخر إذا وضعت الحرب أوزارها و اثخن أهلها، فکل أسیر أخذ علی تلک الحال فکان فی أیدیهم فالإمام فیه بالخیار إن شاء من علیهم، و إن شاء فاداهم أنفسهم، و إن شاء استعبدهم فصاروا عبیدا». [تفسیر برهان، ج 2، ص 287]

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ»⁽¹⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

جهاد در راه خدا دری است که خداوند به روی خواصّ از اولیای خود گشوده است و از کرامت خود آنان را به این راه موفّق نموده و آن رحمتی است که برای آنان ذخیره کرده است [آری] جهاد در راه خدا لباس تقوا، و زره‌ی محکم خدا و سپر استوار اوست، از این رو هر کس از جهاد در راه خدا خودداری کند، خداوند لباس ذلّت را به او می‌پوشاند، و بلا به سوی او می‌آید، و آسایش و راحتی از او جدا می‌شود، و قلب او تاریک می‌گردد، و از انصاف بی‌بهره خواهد شد، و به خاطر ترک جهاد حقوقش ضایع خواهد گردید، و خداوند از او خشمگین خواهد شد، چرا که جهاد را ترک نموده و مسلمانان را یاری نکرده است، در حالی که خداوند می‌فرماید: «إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ.»⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید: خداوند در آیه فوق امیرالمؤمنین(علیه السلام) را خطاب نموده و می‌فرماید:

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرْکُمْ ….»⁽¹⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیز می‌فرماید:

از بدن‌های خود بگیرید و خرج خود بکنید، و به خود بخل نورزید، چرا که خداوند می‌فرماید: «إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ» البتّه او از روی ناتوانی، از شما یاری نطلبیده است، در حالی که لشکرهای آسمان‌ها و زمین از آنِ اوست، و او عزیز و غالب و حکیم است، و مقصود او فقط امتحان و آزمایش شما بوده که کدام یک از شما عمل بهتری انجام می‌دهد، و شما باید به اعمال خیر سبقت بگیرید، و در بهشت از جیران الله باشید، تا خداوند شما را در کنار پیامبران خود قرار بدهد، و ملائکه را به زیارت شما بفرستد، و گوش‌های شما را -- از لطف خود -- تا ابد از شنیدن صدای دوزخ مصون بدارد، و بدن‌هایتان را از لغوب و سختی‌های آن ایمن بدارد، و این فضل خداوند است که به هر که بخواهد عطا می‌کند و او صاحب فضل عظیم است….⁽²⁾

«وَ الَّذِینَ کَفَرُوا فَتَعْسًا لَّهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ * ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ»⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

جبرئیل(علیه السلام) آیه فوق را این چنین نازل نمود: «ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ فی علیٍّ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ.»⁽²⁾«أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ لِلْکَافِرِینَ أَمْثَالُهَا …»⁽³⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

معنای «أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ»⁽⁴⁾، «أ و لم ینظروا فی القرآن» است.⁽⁵⁾از امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه «قُلْ سِیرُواْ فِی الأَرْضِ ثُمَّ انظُرُواْ …»⁽⁶⁾، حدیثی به همین معنا گذشت.

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

معنای «أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ» این است که «أَ وَ لَمْ یَنْظُرُوا فِی أَخْبَارِ الْأُمَمِ الْمَاضِیَةِ.»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی نیز در تفسیر «ذَلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْکَافِرِینَ لَا مَوْلَی لَهُمْ» گوید:

مقصود از این آیه کسانی هستند که بر امامت امیرالمؤمنین(علیه السلام) ثابت مانده‌اند.⁽²⁾و نیز گوید:

مقصود از «أَ فَمَن کَانَ عَلَی بَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ» امیرالمؤمنین(علیه السلام) است، و مقصود از «کَمَن زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوَاءهُمْ» غاصبین حق او هستند.⁽³⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

آیه «کَمَن زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوَاءهُمْ» درباره‌ی منافقین نازل شده است.⁽⁴⁾و نیز فرمود:

مقصود از «کَرِهُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ»: «کَرِهُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ فی حقِّ علیٍّ» می‌باشد.⁽⁵⁾

«مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِیهَا أَنْهَارٌ مِّن مَّاء غَیْرِ آسِنٍ وَ أَنْهَارٌ مِن لَّبَنٍ لَّمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهَارٌ مِّنْ خَمْرٍ لَّذَّةٍ لِّلشَّارِبِینَ وَ أَنْهَارٌ مِّنْ عَسَلٍ مُّصَفًّی وَ لَهُمْ فِیهَا مِن کُلِّ الثَّمَرَاتِ وَ مَغْفِرَةٌ مِّن رَّبِّهِمْ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

سپس خداوند برای اولیای خود مَثَلی و برای دشمنان خود نیز مَثَلی زده است، و برای اولیای خود می‌فرماید: مَثَل بهشتی که به متقیّن وعده داده شده آن بهشتی است که در آن نهرهایی از آب گوارا، و نهرهایی از شیر است که طعم آن تغییر نمی‌کند، و نهرهایی لذّت بخش از خمر و شراب بهشتی است، که چون ولیّ خدا می‌نوشد بوی مشک از آن می‌یابد. و نهرهایی از عسل مصفاست، و هر میوه‌ای برای آنان در بهشت آماده است، و [بالاتر از همه‌ی این نعمت‌ها] آمرزش پروردگار است.⁽²⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

آب آقای نوشیدنی های دنیا و آخرت است، و چهار عدد از نهرهای دنیا از بهشت است: فرات، نیل، سَیحان و جَیحان، سپس فرمود: مقصود از فرات، آب شیرین است، و مقصود از نیل، عَسَل است، و مقصود از سَیحان، شراب بهشتی است، و مقصود از «جِیحان» شیر است.⁽³⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ضمن حدیث مفصّلی درباره اهل بهشت فرمود:

هر مؤمنی در بهشت دارای باغستان‌های فراوانی است، و این باغستان‌ها برخی معروشات و برخی غیر معروشات است، و برای او در بهشت نهرهایی از خمر، و نهرهایی از آب شیرین بهشتی، و نهرهایی از شیر، و نهرهایی از عسل خواهد بود.⁽¹⁾مؤلّف گوید:

روایات مربوط به نعمت‌های بهشتی و نهرهای بهشت فراوان است، به کتاب «راه بهشت» مراجعه شود.

«کَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِی النَّارِ وَ سُقُوا مَاءً حَمِیمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءهُمْ؟»⁽²⁾مرحوم علیّ بن ابراهیم قمّی گوید:

سپس خداوند مَثَلی برای دشمنان خود زده و می‌فرماید: «کَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِی النَّارِ …» یعنی هرگز کسی که در بهشت با آن اوصاف به سر می‌برد، مانند کسی نیست که مخلّد در آتش باشد و از آب جوشان جهنّم بنوشد، و آن

آب‌ها روده‌های او را پاره کند، چنان که دشمن خدا مانند ولیّ و دوست خدا نیست!⁽¹⁾ابواُمامة گوید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در تفسیر آیه «وَ یُسْقَی مِن مَّاء صَدِیدٍ» فرمود:

نوشابه صدید جهنّم را چون نزدیک دوزخیان می‌آورند کراهت پیدا می‌کند، و چون نزدیک به او می‌شود، پوست صورت او را بریان می‌کند، و پوست سر او روی زمین می‌افتد، و چون می‌نوشد، روده‌های او پاره می‌شود و از پایین او خارج می‌گردد، و خداوند می‌فرماید: «وَ سُقُوا مَاء حَمِیمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءهُمْ.»⁽²⁾رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

پروردگارم، سوگند یاد نموده که هر بنده‌ای در دنیا شراب بنوشد، من به همان اندازه در قیامت به او از حمیم جهنّم می‌نوشانم، خواه معذّب باشد و خواه مورد آمرزش قرار بگیرد، و هر کسی بچّه کوچکی و یا مملوکی را شراب بدهد، من به همان اندازه در قیامت از حمیم دوزخ به او می‌نوشانم، خواه معذّب باشد و خواه آمرزیده شده باشد.⁽³⁾

«وَ مِنْهُم مَّن یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتَّی إِذَا خَرَجُوا مِنْ عِندِکَ قَالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَاذَا قَالَ آنِفًا أُوْلَئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَی قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوَاءهُمْ * وَ الَّذِینَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًی وَ آتَاهُمْ تَقْواهُمْ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

دو آیه فوق درباره‌ی منافقین از اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و کسانی که چون آیات الهی را می‌شنیدند حفظ نمی‌کردند و ایمان به آن نمی‌آوردند نازل شد، آنان هنگامی که از آن حضرت دور می‌شدند به مؤمنین می‌گفتند: در این نزدیکی محمّد چه گفت؟ از این رو خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید: «أُوْلَئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَی قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوَاءهُمْ.»⁽²⁾ابوبصیر گوید: از امام باقر(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) همواره اصحاب خود را به دین خدا دعوت می‌نمود، و هر کدام مورد عنایت خدا بودند، دعوت آن حضرت را گوش می‌کردند و می‌فهمیدند، و خداوند به هر کدام لطف و عنایتی نداشت، بر قلب او مهر می‌زد و او سخن پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) را گوش نمی‌کرد و نمی‌فهمید، از این رو

خداوند می‌فرماید: «حَتَّی إِذَا خَرَجُوا مِنْ عِندِکَ … مَاذَا قَالَ آنِفًا أُوْلَئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَی قُلُوبِهِمْ ….»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

سپس خداوند اهل هدایت را یاد نموده و می‌فرماید: «وَ الَّذِینَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًی وَ آتَاهُمْ تَقْواهُمْ» و این آیه پاسخ کسانی است که می‌گویند: ایمان قابل زیاده و نقصان نیست.⁽²⁾اصبغ بن نباته گوید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

ما نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بودیم و آن حضرت وحی الهی را به ما خبر می‌داد و به خدا سوگند من حفظ می‌کردم و آنان حفظ نمی‌کردند، و چون از نزد آن حضرت خارج می‌شدیم آنان به من می‌گفتند: او اکنون چه گفت؟⁽³⁾

«فَهَلْ یَنظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَن تَأْتِیَهُم بَغْتَةً فَقَدْ جَاء أَشْرَاطُهَا فَأَنَّی لَهُمْ إِذَا جَاءتْهُمْ ذِکْرَاهُمْ»⁽¹⁾عبدالله بن عبّاس گوید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در سال «حجّة الوداع» حلقه درب کعبه را گرفت و به ما فرمود: «آیا علامت‌ها و نشانه‌های [آخرالزمان و] قیامت را به شما بگویم؟» -- سلمان؟ره؟ که در آن روز نزدیک‌تر به آن حضرت بود -- و مردم دیگر گفتند: «آری یا رسول الله بفرمایید» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «از نشانه‌های [نزدیک شدن] قیامت، ضایع نمودن نماز، و پیروی از شهوات و هوس‌ها، و تعظیم صاحبان مال، و فروختن دین به دنیا می‌باشد، و در آن زمان قلب مؤمن در باطن او آب می‌شود، مانند این که نمک در آب، آب می‌شود، به خاطر منکراتی که می‌بیند و نمی‌تواند از آن‌ها جلوگیری نماید» سلمان گفت: یا رسول الله آیا این گونه خواهد شد؟! فرمود: «آری، سوگند به خدایی که جان من به دست اوست، ای سلمان، در آن زمان رؤسا و وزرا و عرفا و امنا، فاسق و ظالم و خائن خواهند بود» سلمان گفت: یا رسول الله آیا چنین چیزی خواهد شد؟! رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«ای سلمان» سوگند به خدایی که جان من به دست اوست، در آن زمان منکر معروف و معروف منکر می‌شود، و خائن را امین و امین را خائن می‌شمارند، و دروغگو را صادق و صادق را دروغگو می‌نامند» سلمان گفت: یا رسول الله آیا چنین چیزی می‌شود؟! رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

آری، ای سلمان سوگند به آن خدایی که جان من به دست اوست، در آن زمان زن‌ها به امارت و ریاست می‌رسند، و با آنان مشورت می‌شود، و بچّه‌ها

بالای منبرها می‌نشینند، و دروغ ظرافت محسوب می‌شود، و پرداخت زکات را خسارت می‌دانند، و اموال مسلمانان [و بیت المال] را درآمد می‌شمارند، و فرزند به پدر و مادر خود جفا می‌کند، و به دوست خود احسان می‌نماید، و آن ستاره‌ی دنباله‌دار طلوع می‌نماید.» سلمان گفت: یا رسول الله آیا این چنین می‌شود؟! فرمود: آری، ای سلمان به آن خدایی که جان من به دست اوست در آن زمان زن‌ها همانند همسران خود وارد بازار و تجارت می‌شوند، و در آن زمان باران کم می‌شود و خوبان گرفتار غیظ و خشم می‌گردند، و به افراد فقیر توهین می‌شود، و بازارها به همدیگر نزدیک می‌شوند، و مردم از کمی در آمد شکایت می‌کنند، یکی می‌گوید: چیزی نفروختم، دیگری می‌گوید: سودی نبردم، و هر که را می‌بینی از خداوند مذمّت و شکایت می‌نماید.

سلمان گفت: آیا چنین چیزی می‌شود؟! فرمود: ای سلمان به خدایی که جان من در دست قدرت اوست، چنین خواهد شد، و در آن زمان کسانی بر آنان مسلّط می‌شوند که اگر مردم حرفی بزنند آنان را می‌کشند، و اگر سکوت کنند، مال [و جان] آنان را مباح می‌شمارند، و منابع و سرمایه‌های آنان را تصاحب می‌کنند، و حریم و حرمت آنان را زیر پا می‌گذارند و خون آنان را می‌ریزند و قلوب آنان آماج ترس و هراس می‌شود و همواره در وحشت و خوف و ترس به سر می‌برند.

سلمان گفت: یا رسول الله! آیا چنین چیزی رخ می‌دهد؟ فرمود: به خدایی که جان من در دست اوست ای سلمان، در آن زمان کسانی از مشرق و از مغرب می‌آیند، و بر امّت من حاکم می‌شوند، و در آن زمان وای بر حال

ضعفای امّت من از ظلم آنان، و وای [و عذاب الهی] بر آن‌ها که به هیچ صغیری رحم نمی‌کنند، و به هیچ پیرمردی احترام نمی‌کنند، و از هیچ خطاکاری نمی‌گذرند، جثّه و هیکل آنان مانند انسان‌هاست و قلوب‌شان قلوب شیاطین است.

سلمان گفت: آیا چنین وضعی خواهد شد؟! فرمود: سوگند به خدایی که جان من در دست قدرت اوست چنین خواهد شد، سپس فرمود: ای سلمان در آن زمان مردها به مردها اکتفا می‌کنند و زن‌ها به زن‌ها اکتفا می‌کنند، و برای پسر جوانی اظهار غیرت می‌کنند، همانند این که به خاطر دختری اظهار غیرت می‌نمایند، و زن‌ها خود را شبیه به مردها و مردها خود را شبیه به زن‌ها می‌نمایند، و زن‌ها بر زین‌ها سوار می‌شوند، لعنت خدا از ناحیه امّت من، بر آنان باد.

سلمان گفت: یا رسول الله! آیا چنین چیزی خواهد شد؟! فرمود: آری، به خدا سوگند ای سلمان در آن زمان مساجد را زینت می‌کنند، همان گونه که یهود و نصارا «بِیَع» و «کَنائس» را زینت می‌کنند، و قرآن‌ها را تزیین می‌کنند، و مناره‌های مساجد را بلند می‌نمایند، و صفوف جماعت زیاد می‌شود، و قلوب اهل آن زمان متباغض و دشمن همدیگر خواهد بود، و زبان‌های‌شان مخالف همدیگر است. سلمان گفت: آیا چنین خواهد شد؟! فرمود: آری، سوگند به آن خدایی که جان من در اختیار اوست چنین خواهد شد، و در آن زمان‌ها مردهای امّت من با طلا خود را زینت می‌کنند، و لباس حریر و دبیاج می‌پوشاند و….⁽¹⁾

یا سلمان! فعندها تکون إمارة النساء و مشاورة الإماء و قعود الصبیان علی المنابر و یکون الکذب طرفا و الزکاة مغرما و الفی‌ء مغنما و یجفو الرجل والدیه و یبر صدیقه، و یطلع الکوکب المذنب، قال سلمان: و إن هذا لکائن یا رسول الله قال: إی و الذی نفسی بیده یا سلمان و عندها تشارک المرأة زوجها فی التجارة و یکون المطر قیظا و یغیظ الکرام غیظا و یحتقر الرجل المعسر فعندها تقارب الأسواق إذ قال هذا لم أبع شیئا و قال هذا لم أربح شیئا فلا تری إلّا ذاما لله، قال سلمان: و إن هذا لکائن یا رسول الله قال: إی و الذی نفسی بیده.

یا سلمان! فعندها یلیهم أقوام إن تکلموا قتلوهم و إن سکتوا استباحوا حقهم لیستأثرون أنفسهم بفیئهم و لیطئون حرمتهم و لیسفکن دماءهم و لیملأن قلوبهم دغلا و رعبا، فلا تراهم إلّا وجلین خائفین مرعوبین مرهوبین، قال سلمان: و إن هذا لکائن یا رسول الله قال: إی و الذی نفسی بیده، یا سلمان! إن عندها یؤتی بشی‌ء من المشرق و شی‌ء من المغرب یلون أمتی، فالویل لضعفاء أمتی منهم و الویل لهم من الله، لا یرحمون صغیرا و لا یوقرون کبیرا و لا یتجاوزون من مسی‌ء جثتهم جثة الآدمیین و قلوبهم قلوب الشیاطین.

قال سلمان و إن هذا لکائن یا رسول الله قال: إی و الذی نفسی بیده یا سلمان! و عندها یکتفی الرجال بالرجال و النساء بالنساء و یغار علی الغلمان کما یغار علی الجاریة فی بیت أهلها و تشبه الرجال بالنساء و النساء بالرجال و لترکبن ذوات الفروج السروج فعلیهن من أمتی لعنة الله، قال سلمان: و إن هذا لکائن یا رسول الله فقال: إی و الذی نفسی بیده یا سلمان! إن عندها تزخرف المساجد کما تزخرف البیع و الکنائس و تحلی المصاحف، و تطول المنارات و تکثر الصفوف بقلوب متباغضة و ألسن مختلفة.

قال سلمان: و إن هذا لکائن یا رسول الله قال: إی و الذی نفسی بیده و عندها تحلی ذکور أمتی بالذهب و یلبسون الحریر و الدیباج و یتخذون جلود النمور صفافا قال سلمان: و إن هذا لکائن یا رسول الله! قال: إی و الذی نفسی بیده یا سلمان. و عندها یظهر الربا و یتعاملون بالعینة و الرشی و یوضع الدین و ترفع الدنیا، قال سلمان: و إن هذا لکائن یا رسول الله قال: إی و الذی نفسی بیده یا سلمان! و عندها یکثر الطلاق، فلا یقام لله حد و لن یضروا الله شیئا قال سلمان: و إن هذا لکائن یا رسول الله قال:

إی و الذی نفسی بیده یا سلمان! و عندها تظهر القینات و المعازف و یلیهم أشرار أمتی، قال سلمان و إن هذا لکائن یا رسول الله قال ص: إی و الذی نفسی بیده یا سلمان! و عندها تحج أغنیاء أمتی للنزهة و تحج أوساطها للتجارة و تحج فقراؤهم للریاء و السمعة فعندها یکون أقوام یتعلمون القرآن لغیر الله و یتخذونه مزامیر، و یکون أقوام یتفقهون لغیر الله و تکثر أولاد الزنا، و یتغنون بالقرآن، و یتهافتون بالدنیا قال سلمان: و إن هذا لکائن یا رسول الله قال ص: إی و الذی نفسی بیده.

یا سلمان ذاک إذا انتهکت المحارم، و اکتسبت المآثم، و تسلط الأشرار علی الأخیار، و یفشو الکذب و تظهر اللجاجة، و تغشو الفاقة و یتباهون فی اللباس و یمطرون فی غیر أوان المطر، و یستحسنون الکوبة و المعازف و ینکرون الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر حتی یکون المؤمن فی ذلک الزمان أذل من الأمة و یظهر قراؤهم و عبادهم فیما بینهم التلاوم، فأولئک یدعون فی ملکوت السماوات الأرجاس و الأنجاس، قال سلمان: و إن هذا لکائن یا رسول الله فقال: إی و الذی نفسی بیده، یا سلمان! فعندها لا یحض الغنی علی الفقیر حتی أن السائل یسأل فیما بین الجمعتین لا یصیب أحدا یضع فی کفه شیئا.

قال سلمان: و إن هذا لکائن یا رسول الله قال ص: إی و الذی نفسی بیده یا سلمان!عندها یتکلم الرویبضة، فقال: و ما الرویبضة یا رسول الله فداک أبی و أمی قال ص: یتکلم فی أمر العامة من لم یکن یتکلم فلم یلبثوا إلّا قلیلا حتی تخور الأرض خورة فلا یظن کل قوم إلّا أنها خارت فی ناحیتهم فیمکثون ما شاء الله ثم ینکتون فی مکثهم فتلقی لهم الأرض أفلاذ کبدها ذهبا و فضة ثم أومأ بیده إلی الأساطین فقال مثل هذا فیومئذ لا ینفع ذهب و لا فضة، فهذا معنی قوله فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها.---» [تفسیر قمّی، ج 2، ص 303]

مؤلّف گوید:

نشانه‌های آخرالزمان و نشانه‌های ظهور حضرت مهدیّ آل محمّد(صلی الله علیه و آله) اکثراً تداخل دارد، و ما نشانه‌های ظهور آن حضرت را در کتاب «فتنه‌های آخرالزمان» ذکر کرده‌ایم، مراجعه شود.

«فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَ مَثْوَاکُمْ»⁽¹⁾رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«کسی که بگوید: «لا إله إلّا الله» درختی از یاقوت سرخ در بهشت برای او غرس می‌شود که محل آن از مشک سفید و شیرین‌تر از عسل و سفیدتر از برف و خوشبوتر از مشک است، و بر آن درخت، میوه‌هایی مانند پستان‌های دختران باکره می‌باشد، و از زیر هفتاد حلّه دیده می‌شود».

و نیز فرمود:

بهترین عبادت گفتن: «لا إله إلّا الله» و استغفار است، چنان که خداوند می‌فرماید:

«فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنبِکَ.»⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در هر روز هفتاد مرتبه استغفار و هفتاد مرتبه به درگاه خداوند؟عز؟ توبه می‌نمود.

حارث بن مغیره گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: آیا هفتاد مرتبه «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ أَتُوبُ إِلَیْهِ» می‌گفت؟ فرمود:

هفتاد مرتبه «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ» و هفتاد مرتبه، «وَ أَتُوبُ إِلَی اللَّهِ، وَ أَتُوبُ إِلَی اللَّهِ» می‌گفت.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) نیز می‌فرماید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از هیچ مجلسی گرچه مدّت آن کوتاه بود، بر نمی‌خاست تا بیست و پنج مرتبه استغفار نماید.⁽²⁾

و نیز می‌فرماید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) همواره در هر شبانه روز یکصد مرتبه توبه و استغفار می‌نمود بدون آن که گناهی کرده باشد.⁽¹⁾مؤلّف گوید:

روایات مربوط به استغفار در جلد دوّم کافی⁽²⁾نقل شده مراجعه شود.

«فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِن تَوَلَّیْتُمْ أَن تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحَامَکُمْ * أُوْلَئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمَی أَبْصَارَهُمْ»⁽³⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

عمر بن خطّاب [در زمان خلافت خود] امیرالمؤمنین(علیه السلام) را ملاقات نمود و گفت: آیا تو آیه «بِأَییِّکُمُ الْمَفْتُونُ»⁽⁴⁾، را می‌خوانی و به من و به رفیق من اشاره می‌کنی؟ امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: آیا می‌خواهی آیه‌ای که درباره‌ی بنی‌امیّه نازل شده است را به تو خبر بدهم؟ که خداوند می‌فرماید: «فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِن تَوَلَّیْتُمْ أَن تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحَامَکُمْ» عمر گفت: دروغ گفتی، بنی‌امیّه از شما بیشتر به خویشان خود صله می‌کنند، ولکن تو دست از

دشمنی با بنی تمیم و بنی عدیّ و بنی امیّة [یعنی ابوبکر و عمر و عثمان] بر نمی‌داری.⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: پدرم علیّ بن الحسین(علیه السلام) فرمود:

از هم‌نشینی با قاطع رحم پرهیز کن، چرا که من قاطع رحم را در سه موضع از قرآن ملعون یافتم:

«فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِن تَوَلَّیْتُمْ أَن تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحَامَکُمْ * أُوْلَئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ …»، «وَ الَّذِینَ یَنقُضُونَ عَهْدَ اللّهِ مِن بَعْدِ مِیثَاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مَآ أَمَرَ اللّهُ بِهِ أَن یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الأَرْضِ أُوْلَئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ.»⁽²⁾«الَّذِینَ یَنقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِن بَعْدِ مِیثَاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الأَرْضِ أُولَئِکَ هُمُ الْخَاسِرُونَ.»⁽³⁾و⁽⁴⁾

در کتب اهل سنت نیز، ثعلبی در تفسیر خود گوید: آیه فوق درباره‌ی بنی امیّة و بنی مغیرة نازل شده است.⁽¹⁾«أَ فَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَی قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا»⁽²⁾سلیمان بن خالد گوید: امام صادق(علیه السلام) به من فرمود:

ای سلیمان تو دارای قلبی هستی، و قلب تو دارای مسامع و گوش‌هایی است، و هنگامی که خداوند بخواهد بنده‌ای را هدایت کند، مسامع قلب او را باز می‌کند، [و او هر حقّی را می‌فهمد و می‌پذیرد] و اگر نخواهد بنده خود را هدایت کند [یعنی او لایق لطف و هدایت خداوند نباشد] مسامع قلب او را مهر می‌زند، و او هرگز به راه حق و صلاح موفّق نمی‌شود، چنان که می‌فرماید: «أَمْ عَلَی قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا.»⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) و امام کاظم(علیه السلام) می‌فرمایند:

مقصود از «أَ فَلاَ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ» این است که در قرآن تدبّر و تأمّل کنند، تا بدانند خداوند چه چیزهایی را بر آنان واجب نموده است. و چه حقوقی به عهده‌ی آنان است و باید انجام بدهند.⁽¹⁾«إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلَی أَدْبَارِهِم مِّن بَعْدِ مَا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلَی لَهُمْ * ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِسْرَارَهُمْ»⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلَی أَدْبَارِهِم …» فلان و فلان و فلان هستند که با انکار و ترک ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) از ایمان خود بازگشتند و مرتدّ شدند، و مقصود از «مَا نَزَّلَ اللَّهُ» نزول جبرئیل بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) برای ابلاغ ولایت و خلافت علیّ(علیه السلام) است.

سپس فرمود:

آنان بنی‌امیّه را دعوت نمودند که در پیمانشان وارد شوند، و به آن‌ها کمک کنند و هرگز نگذارند پس از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خلافت و امامت به ما برسد، و نیز پیمان بستند که چیزی از خمس را به ما ندهند، و با خود گفتند: «اگر خمس را به آنان بدهیم نیاز به چیز دیگری ندارند، بلکه نیازی به خلافت

نیز نخواهند داشت» و بنی‌امیّه گفتند: «سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ» و مقصود آنان خمس بود.

سپس فرمود:

مقصود «کَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ» کراهت آنان از ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) بود که خداوند آن را بر مردم واجب نموده بود [و آنان پیمان بستند که بعد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هرگز نگذارند ولایت به دست أمیر المؤمنین(علیه السلام) برسد]، و ابوعبیدة نیز کاتب آن عهدنامه و موافق با آنان بود و خداوند درباره ی پیمان آن‌ها فرمود: «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ * أَمْ یَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوَاهُم.»⁽¹⁾و⁽²⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی نیز حدیث فوق را در تفسیر خود از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده است.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) نیز در تفسیر «إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلَی أَدْبَارِهِم مِّن بَعْدِ مَا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی» می‌فرماید:

مقصود از «هدایت» در این آیه: طریقه و راه و روش علیّ بن ابیطالب(علیه السلام) است.⁽¹⁾جابر جعفی گوید: از امام باقر(علیه السلام) درباره‌ی آیه «ذَلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَ کَرِهُوا رِضْوَانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ» سؤال نمودم و آن حضرت فرمود:

آنان کسانی بودند که از علیّ(علیه السلام) کراهت داشتند، در حالی که علیّ(علیه السلام) مورد رضایت خدا و رسول او(صلی الله علیه و آله) بود، و خداوند در جنگ بدر و حنین و بطن نخله و روز ترویه امر به ولایت او نمود، و در آن حجّی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از دخول مسجدالحرام ممنوع گردید در جحفه و [در بازگشت از حجّةالوداع] در غدیر خمّ، بیست و دو آیه درباره‌ی او نازل شد.⁽²⁾

و در سخن دیگری فرمود:

آنان از علیّ(علیه السلام) کراهت داشتند، در حالی که خداوند در بدر و حنین و روز بطن نخلة و روز ترویه و روز عرفه، پانزده آیه درباره‌ی او نازل نمود و در آن حجّی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از دخول مسجدالحرام منع شد در جحفه و در غدیرخمّ خداوند امر به ولایت او کرد.⁽¹⁾مؤلّف گوید:

بزرگ ترین فتنه و امتحان این امّت در زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و بعد از آن حضرت مربوط به پذیرفتن ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) و فرزندان او(علیهم السلام) بوده است و این مسأله معیار حقّ و باطل و نجات و هلاکت و ایمان و کفر و صراط مستقیم و صراط غیر مستقیم و بهشت و دوزخ و… شده است. چرا که امیرالمؤمنین(علیه السلام) میزان حق و صراط مستقیم و قرآن ناطق و معیار حق و باطل بوده است.

سوره‌ی محمّد(صلی الله علیه و آله)، آیات 29 تا 38

متن:

أَمْ حَسِبَ الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ 29 وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَیْناکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسیماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ أَعْمالَکُمْ 30 وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّی نَعْلَمَ الْمُجاهِدینَ مِنْکُمْ وَ الصَّابِرینَ وَ نَبْلُوَا أَخْبارَکُمْ 31 إِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبیلِ اللَّهِ وَ شَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدی لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً وَ سَیُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ 32 یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا

أَطیعُوا اللَّهَ وَ أَطیعُوا الرَّسُولَ وَ لا تُبْطِلُوا أَعْمالَکُمْ 33 إِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبیلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ فَلَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ 34 فَلا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَی السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللَّهُ مَعَکُمْ وَ لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمالَکُمْ 35 إِنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ وَ لا یَسْئَلْکُمْ أَمْوالَکُمْ 36 إِنْ یَسْئَلْکُمُوها فَیُحْفِکُمْ تَبْخَلُوا وَ یُخْرِجْ أَضْغانَکُمْ 37 ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فی سَبیلِ اللَّهِ فَمِنْکُمْ مَنْ یَبْخَلُ وَ مَنْ یَبْخَلْ فَإِنَّما یَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَ اللَّهُ الْغَنِیُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ ثُمَّ لا یَکُونُوا أَمْثالَکُمْ 38

لغات:

«أَضغان» جمع ضِغن به معنای حِقد و کینه است، و «لَحن» به معنای برگرداندن کلام از جهت خود می‌باشد، و در صواب و خطا استعمال می‌شود، و بعضی گفته‌اند: «لَحن» به معنای سرعت فهم و فطانت است، و به همین معناست حدیث: «لعلّ أحدکم یکون ألحن بحجّة من بعضٍ یعنی أفطن فی کلامه»⁽¹⁾و لَحن در کلام، ازاله اعراب صحیح آن است از جهت نحوی، و فِعل آن، لَحَنَ یَلحَن فهو لاحِن است، و «وَتَرَهُ یَتِرَهُ» إذا نَقَصَه و در حدیث آمده فکأنّه وَتر أهله و ماله، و اصل وتر به معنای قطع است، [والتِرَة القطع بالقتل] و منه «الوَتر» یعنی المنقطع بانفراده، و «إحفاء» الحاح در سؤال، یا اِلطاف در سؤال است، و «بُخل» به معنای منع واجب است، و یا به معنای منع از نفع عقلانی است.

ترجمه:

آیا کسانی که در دلهای‌شان بیماری است گمان کردند خدا کینه‌های‌شان

را آشکار نمی‌کند؟! (29) و اگر ما بخواهیم آنها را به تو نشان می‌دهیم تا آنان را با قیافه‌های‌شان بشناسی، هر چند می‌توانی آنها را از طرز سخنانشان بشناسی و خداوند اعمال شما را می‌داند! (30) ما همه شما را قطعاً می‌آزمائیم تا معلوم شود مجاهدان واقعی و صابران از میان شما کیانند، و اخبار شما را بیازماییم! (31) آنان که کافر شدند و (مردم را) از راه خدا بازداشتند و بعد از روشن‌شدن هدایت برای آنان (باز) به مخالفت با رسول (خدا) برخاستند، هرگز زیانی به خدا نمی‌رسانند و (خداوند) بزودی اعمال‌شان را نابود می‌کند! (32) ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اطاعت کنید خدا را، و اطاعت کنید رسول (خدا) را، و اعمال خود را باطل نسازید! (33) کسانی که کافر شدند و (مردم را) از راه خدا بازداشتند سپس در حال کفر از دنیا رفتند، خدا هرگز آنها را نخواهد بخشید. (34) پس هرگز سست نشوید و (دشمنان را) به صلح (ذلّت‌بار) دعوت نکنید در حالی که شما برترید، و خداوند با شماست و چیزی از (ثواب) اعمالتان را کم نمی‌کند! (35) زندگی دنیا تنها بازی و سرگرمی است و اگر ایمان آورید و تقوا پیشه کنید، پاداشهای شما را می‌دهد و اموال شما را نمی‌طلبد، (36) چرا که هر گاه اموال شما را مطالبه کند و حتّی اصرار نماید، بخل می‌ورزید و کینه و خشم شما را آشکار می‌سازد! (37) آری، شما همان گروهی هستید که برای انفاق در راه خدا دعوت می‌شوید، بعضی از شما بخل می‌ورزند و هر کس بخل ورزد، نسبت به خود بخل کرده است و خداوند بی‌نیاز است و شما همه نیازمندید و هر گاه سرپیچی کنید، خداوند گروه دیگری را جای شما می‌آورد پس آنها مانند شما نخواهند بود (و سخاوتمندانه در راه خدا انفاق می‌کنند). (38)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِم مَّرَضٌ أَن لَّن یُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ * وَ لَوْ نَشَاء لَأَرَیْنَاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُم بِسِیمَاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ أَعْمَالَکُمْ»⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

جابر بن عبدالله انصاری؟رض؟ گفت: هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) علیّ(علیه السلام) را در غدیرخم به امامت بعد از خود منصوب نمود، گروهی [از منافقین] گفتند: برای چه او دست پسر عمّ خود را بالا می‌برد [و او را معرّفی می‌نماید] پس این آیه نازل شد، «أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِم مَّرَضٌ أَن لَّن یُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ.»⁽²⁾امام باقر(علیه السلام) فرمود:

خداوند؟عز؟ میثاق و پیمان شیعیان ما را نسبت به ولایت ما گرفته است و ما شیعیانمان را از سخنانشان می‌شناسیم.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) به یکی از اصحاب خود فرمود:

حذیفة بن الیمان منافقین را می‌شناخت و آنان دوازده نفر بودند، و تو اکنون دوازده هزار نفر آنان را می‌شناسی، چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ» سپس فرمود: آیا تو معنای «لَحْنِ الْقَوْلِ» را می‌دانی؟ گفتم: نه به خدا، فرمود: به خدای کعبه سوگند، بغض و دشمنی با علیّ بن ابی طالب (صلوات الله علیه) نشانه لحن القول و نفاق آنان است.⁽¹⁾از اهل سنّت نیز، ابن مغازلی شافعی در کتاب مناقب از ابوسعید خدری نقل نموده که گوید:

مقصود از «لَحْنِ الْقَوْلِ» بغض منافقین نسبت به علیّ بن ابی طالب(علیه السلام) است.⁽²⁾

[تفسیر برهان، ج 5، ص 71، ح 7؛ مناقب ابن مغازلی، ص 262، ح 359]

مقصود از «لَحْنِ الْقَوْلِ» بغض و دشمنی با علیّ بن ابی طالب(علیه السلام) است سپس گوید: ما منافقین را در زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به وسیله دشمنی با علیّ بن ابی طالب(علیه السلام) می‌شناختیم.

و همین معنا از جابر انصاری و عبادة بن صامت نقل شده که گوید:

ما فرزندان خود را با محبّت علیّ بن ابی طالب(علیه السلام) آزمایش می‌نمودیم، و اگر علیّ(علیه السلام) را دوست نمی‌داشتند، می‌فهمیدیم که ناپاکند. انس بن مالک نیز

گوید: پس از نزول آیه «وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ» هیچ منافقی در زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مخفی نماند.⁽¹⁾«وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّی نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِینَ مِنکُمْ وَ الصَّابِرِینَ وَ نَبْلُوَ أَخْبَارَکُمْ»⁽²⁾امام باقر(علیه السلام) آیه فوق و بعد از آن را با «یاء» قرائت نموده است.⁽³⁾مرحوم طبرسی در احتجاج از امام هادی(علیه السلام) نقل نموده که آن حضرت در نامه خود به اهل اهواز در تفسیر آیه فوق و آیه «وَ لَوْ یَشَاء اللَّهُ لَانتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لَکِن لِّیَبْلُوَ بَعْضَکُم بِبَعْضٍ» و نظیر این آیات فرمود:

همه این آیات به معنای اختبار و امتحان است.⁽⁴⁾

[احتجاج، ص 453]

«إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَن سَبِیلِ اللَّهِ وَ شَاقُّوا الرَّسُولَ مِن بَعْدِ مَا تَبَیَّنَ لَهُمُ الهُدَی لَن یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئًا وَ سَیُحْبِطُ أَعْمَالَهُمْ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از «وَ صَدُّوا عَن سَبِیلِ اللَّهِ» جلوگیری و صدّ از ولایت و امامت امیرالمؤمنین(علیه السلام) است، و مقصود از «وَ شَاقُّوا الرَّسُولَ» شقاق و جدایی و آزار امت است به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در مورد اهل‌بیت او(علیهم السلام)، پس از میثاق و پیمانی که آن حضرت درباره‌ی اهل‌بیت خود از آنان گرفت.⁽²⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از «وَ شَاقُّوا الرَّسُولَ مِن بَعْدِ مَا تَبَیَّنَ لَهُمُ الهُدَی» آزار به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است درباره‌ی امیرالمؤمنین(علیه السلام).⁽³⁾

[مناقب، ج 3، ص 83]

«کسی که بگوید: «سبحان الله» خداوند درختی در بهشت برای او غرس می‌کند، و کسی که بگوید: «الحمد لله» خداوند درختی در بهشت برای او غرس می‌نماید، و کسی که بگوید: «لا إله إلّا الله» خداوند درختی در بهشت برای او

غرس می‌نماید، و کسی که بگوید: «الله أکبر» خداوند درختی در بهشت برای او غرس می‌نماید» پس شخصی از قریش [یعنی ابوبکر] گفت: یا رسول الله در آن صورت درختان ما در بهشت فراوان خواهد بود؟! و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: آری و لکن بترسید از این که آتشی بفرستید و آن‌ها را بسوزانید، چنان که خداوند می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَکُمْ.»⁽¹⁾حضرت رضا(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

بهشت را بر دوزخ مقدّم بدارید، و اعمال خود را باطل نکنید و اگر چنین کنید، با صورت در دوزخ پرتاب می‌شوید، و تا ابد در دوزخ و آتش خواهید ماند.⁽²⁾«فَلَا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَی السَّلْمِ وَ أَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللَّهُ مَعَکُمْ وَ لَن یَتِرَکُمْ أَعْمَالَکُمْ …»⁽³⁾مرحوم علیّ بن ابراهیم قمّی گوید:

«وَ لَن یَتِرَکُمْ» یعنی لم ینقصکم، و «فَیُحْفِکُمْ تَبْخَلُوا» یعنی یجدکم تبخلوا،

و «وَ یُخْرِجْ أَضْغَانَکُمْ» یعنی و یخرج العداوة التی فی صدورکم، و «وَ إِن تَتَوَلَّوْا» یعنی إن تتولّوا عن ولایة أمیرالمؤمنین(علیه السلام).⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «یَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَیْرَکُمْ» موالی، یعنی شیعیان عجم می‌باشند. امام صادق(علیه السلام) فرمود: «قَدْ وَ اللَّهِ أَبْدَلَ بِهِمْ خَیْراً مِنْهُمُ الْمَوَالِی.»⁽²⁾یعنی خداوند موالی را که بهتر از آنان هستند جایگزین آنان نمود.

و قال النّبیّ(صلی الله علیه و آله): «مَنْ فَاتَتْهُ صَلَاةُ الْعَصْرِ فَکَأَنَّمَا وُتِرَ أَهْلَهُ وَ مَالَه» یعنی هر کس نماز عصر از او فوت شود، مانند این است که مال و اهل او به غارت رفته باشد.⁽³⁾«وَ إِن تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَیْرَکُمْ ثُمَّ لَا یَکُونُوا أَمْثَالَکُمْ»⁽⁴⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

آیه فوق [و آیات قبل از آن] درباره‌ی عموزاده‌های ما بنی عبّاس [و بنی‌امیّه] نازل شده است، و خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید: «أُوْلَئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ» عن الدین و «وَ أَعْمَی أَبْصَارَهُمْ» عن الوحی، سپس امام صادق(علیه السلام)

آیه «إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلَی أَدْبَارِهِم» را قرائت نمود و فرمود: آنان بعد از مطرح شدن ولایت علیّ(علیه السلام) مرتد شدند و به جاهلیّت بازگشتند، پس از آن که راه حق و هدایت برایشان روشن شده بود، و مقصود از «تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی» راه امیرالمؤمنین(علیه السلام) است.⁽¹⁾جابر گوید: امام صادق(علیه السلام) در پایان حدیث فوق فرمود:

جبرئیل آیه فوق را این چنین بر محمّد(صلی الله علیه و آله) نازل نمود: «ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ فِی عَلِیٍّ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ.»⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) در پایان روایت پیشین فرمود:

مقصود از «متّقون» در آیه «مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ» آل محمّد(صلی الله علیه و آله) و پیروان و شیعیان آنانند و مقصود از «فیها أنهار» مردانی از آنان می‌باشند.⁽³⁾

سوره‌ی فتح

اشاره

محلّ نزول: مدینه، هنگام انصراف و بازگشت از حُدَیبیّه.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی جُمعه نازل شده است.

تعداد آیات: 29 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی فتح امام صادق(علیه السلام) فرمود:

با قرائت سوره فتح اموال و جان‌های همسران و کنیزان خود را از تلف در امان قرار بدهید، و کسی که همواره این سوره را بخواند، روز قیامت، مقابل خلایق، منادی خداوند به او می‌گوید: تو از بندگان خالص خدایی، و خداوند می‌فرماید:

او را در زمره‌ی صالحین از بندگان من قرار بدهید، و در بهشتِ من، او را جای بدهید، و از جام‌های مهرزده بهشتی سیرابش کنید.⁽¹⁾

و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که سوره فتح را بخواند، خداوند پاداش کسی که با پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) تحت شجره بیعت نموده و در فتح مکّه شرکت کرده است را برای او می‌نویسد، و کسی که این سوره را بنویسد، و زیر سر خود قرار بدهد، از شرّ دزد ایمن می‌شود، و کسی که آن را بنویسد و با آب زمزم بشوید و بنوشد بین مردم مسموع القول خواهد شد، و هر چه را ببیند و بشنود از یاد نخواهد برد.⁽¹⁾

[تفسیر برهان، ج 5، ص 77، ح 2]

کسی که این سوره را بنویسد و در وقت جنگ و یا خصومت و نزاع، نزد خود داشته باشد، ایمن خواهد شد، و باب خیر به روی او گشوده می‌شود….⁽²⁾ابیّ بن کعب گوید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

هر کس سوره فتح را بخواند، پاداش بودن در خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را خواهد داشت.⁽³⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 47، ح 2]

از امام سجّاد(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

آیات اوّل این سوره تا «عزیزاً حکیماً» عوذة الحسین(علیه السلام) است و موجب شفای درد پاها می‌شود.⁽¹⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 49، ح 11]

سوره‌ی فتح، آیات 1 تا 17

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبیناً 1 لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ یَهْدِیَکَ صِراطاً مُسْتَقیماً 2 وَ یَنْصُرَکَ اللَّهُ نَصْراً عَزیزاً 3 هُوَ الَّذی أَنْزَلَ السَّکینَةَ فی قُلُوبِ الْمُؤْمِنینَ لِیَزْدادُوا إیماناً مَعَ إیمانِهِمْ وَ لِلَّهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ کانَ اللَّهُ عَلیماً حَکیماً 4 لِیُدْخِلَ الْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدینَ فیها وَ یُکَفِّرَ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ وَ کانَ ذلِکَ عِنْدَ اللَّهِ فَوْزاً عَظیماً 5 وَ یُعَذِّبَ الْمُنافِقینَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْمُشْرِکینَ وَ الْمُشْرِکاتِ الظَّانِّینَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصیراً 6 وَ لِلَّهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ کانَ اللَّهُ عَزیزاً حَکیماً 7 إِنَّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذیراً 8 لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ وَ تُسَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصیلاً 9 إِنَّ الَّذینَ یُبایِعُونَکَ إِنَّما یُبایِعُونَ اللَّهَ یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفی بِما عاهَدَ عَلَیْهُ اللَّهَ فَسَیُؤْتیهِ أَجْراً عَظیماً 10 سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ

شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا فَاسْتَغْفِرْ لَنا یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَیْسَ فی قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ لَکُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً إِنْ أَرادَ بِکُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِکُمْ نَفْعاً بَلْ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبیراً 11 بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلی أَهْلیهِمْ أَبَداً وَ زُیِّنَ ذلِکَ فی قُلُوبِکُمْ وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَ کُنْتُمْ قَوْماً بُوراً 12 وَ مَنْ لَمْ یُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنا لِلْکافِرینَ سَعیراً 13 وَ لِلَّهِ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحیماً 14 سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلی مَغانِمَ لِتَأْخُذُوها ذَرُونا نَتَّبِعْکُمْ یُریدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا کَذلِکُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنا بَلْ کانُوا لا یَفْقَهُونَ إِلاَّ قَلیلاً 15 قُلْ لِلْمُخَلَّفینَ مِنَ الْأَعْرابِ سَتُدْعَوْنَ إِلی قَوْمٍ أُولی بَأْسٍ شَدیدٍ تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ فَإِنْ تُطیعُوا یُؤْتِکُمُ اللَّهُ أَجْراً حَسَناً وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا کَما تَوَلَّیْتُمْ مِنْ قَبْلُ یُعَذِّبْکُمْ عَذاباً أَلیماً 16 لَیْسَ عَلَی الْأَعْمی حَرَجٌ وَ لا عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لا عَلَی الْمَریضِ حَرَجٌ وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ مَنْ یَتَوَلَّ یُعَذِّبْهُ عَذاباً أَلیماً 17 ¬Kj

لغات:

اصل «فَتح» به معنای گشودن است، و آن ضدّ اغلاق است، و در معانی دیگری نیز مانند: حکم، قضاوت، نصرت، استفتاح و استئصار، استعمال شده است، و به معنای علم و فتح بلاد و کلید نیز استعمال شده، چنان که خداوند می‌فرماید:

«وَ عِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَیْبِ» و «مُخَلَّف» به معنای جامانده و متروک شده می‌باشد، و مشتقّ از خَلف ضدّ مقدّم است، و «اَعراب» جمع عَرَب، جماعت بادیه نشین از عرب‌ها را گویند، چنان که گفته می‌شود: «عرب البادیة و عرب‌های شهری را اعراب نمی‌گویند، و «بُور» به معنای فاسد و هالک است و مفرد و تثنیه و جمع آن یکسان است، چنان که گفته می‌شود: رجل بور و رجال بور.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر ما برای تو پیروزی آشکاری فراهم ساختیم!… (1) تا خداوند گناهان گذشته و آینده‌ای را که به تو نسبت می‌دادند ببخشد (و حقّانیت تو را ثابت نموده) و نعمتش را بر تو تمام کند و به راه راست هدایتت فرماید (2) و پیروزی شکست‌ناپذیری نصیب تو کند. (3) او کسی است که آرامش را در دلهای مؤمنان نازل کرد تا ایمانی بر ایمانشان بیفزایند لشکریان آسمانها و زمین از آن خداست، و خداوند دانا و حکیم است. (4) هدف (دیگر از آن فتح مبین) این بود که مردان و زنان با ایمان را در باغهایی (از بهشت) وارد کند که نهرها از زیر (درختانش) جاری است، در حالی که جاودانه در آن می‌مانند، و گناهانشان را می‌بخشد، و این نزد خدا رستگاری بزرگی است! (5) و (نیز) مردان و زنان منافق و مردان و زنان مشرک را که به خدا گمان بد می‌برند مجازات کند (آری) حوادث ناگواری (که برای مؤمنان انتظار می‌کشند) تنها بر خودشان نازل می‌شود! خداوند بر آنان غضب کرده و از رحمت خود دورشان ساخته و جهنّم را برای آنان آماده کرده و چه بد سرانجامی است! (6) لشکریان آسمانها و زمین تنها از آن خداست و خداوند شکست‌ناپذیر و حکیم است.! (7) به یقین ما تو را گواه (بر اعمال آنها) و بشارت‌دهنده و بیم‌دهنده فرستادیم، (8) تا (شما مردم) به خدا و رسولش ایمان بیاورید و از او دفاع کنید و او را بزرگ دارید، و خدا را صبح و شام تسبیح گویید. (9) کسانی که با تو بیعت می‌کنند (در حقیقت) تنها با خدا بیعت می‌نمایند، و دست خدا بالای دست آنهاست پس هر کس پیمان‌شکنی کند، تنها به زیان خود پیمان شکسته است و آن کس که نسبت به عهدی که با خدا بسته وفا کند، بزودی پاداش عظیمی به او خواهد داد. (10)

بزودی متخلّفان از اعراب بادیه‌نشین (عذرتراشی کرده) می‌گویند: «(حفظ) اموال و خانواده‌های ما، ما را به خود مشغول داشت (و نتوانستیم در سفر حدیبیه تو را همراهی کنیم)، برای ما طلب آمرزش کن!» آنها به زبان خود چیزی می‌گویند که در دل ندارند! بگو: «چه کسی می‌تواند در برابر خداوند از شما دفاع کند هر گاه زیانی برای شما بخواهد، و یا اگر نفعی اراده کند (مانع گردد)؟! و خداوند به همه کارهایی که انجام می‌دهید آگاه است!» (11) ولی شما گمان کردید پیامبر و مؤمنان هرگز به خانواده‌های خود بازنخواهند گشت و این (پندار غلط) در دلهای شما زینت یافته بود و گمان بد کردید و سرانجام (در دام شیطان افتادید و) هلاک شدید! (12) آن کس که به خدا و پیامبرش ایمان نیاورده (سرنوشتش دوزخ است)، چرا که ما برای کافران آتش فروزان آماده کرده‌ایم! (13) مالکیت و حاکمیت آسمانها و زمین از آن خداست هر کس را بخواهد (و شایسته بداند) می‌بخشد، و هر کس را بخواهد مجازات می‌کند و خداوند آمرزنده و رحیم است. (14) هنگامی که شما برای به دست آوردن غنایمی حرکت کنید، متخلّفان (حدیبیه) می‌گویند: «بگذارید ما هم در پی شما بیائیم، آنها می‌خواهند کلام خدا را تغییر دهند بگو: «هرگز نباید بدنبال ما بیایید این گونه خداوند از قبل گفته است!» آنها به زودی می‌گویند: «شما نسبت به ما حسد می‌ورزید!» ولی آنها جز اندکی نمی‌فهمند! (15) به متخلّفان از اعراب بگو: «بزودی از شما دعوت می‌شود که بسوی قومی نیرومند و جنگجو بروید و با آنها پیکار کنید تا اسلام بیاورند اگر اطاعت کنید، خداوند پاداش نیکی به شما می‌دهد و اگر سرپیچی نمایید -- همان گونه که در گذشته نیز سرپیچی کردید -- شما را با عذاب دردناکی کیفر می‌دهد!» (16) بر نابینا و لنگ و بیمار گناهی نیست (اگر در میدان جهاد شرکت نکنند) و هر کس خدا و رسولش را اطاعت نماید، او را در

باغهای (از بهشت) وارد می‌کند که نهرها از زیر (درختانش) جاری است و آن کس که سرپیچی کند، او را به عذاب دردناکی گرفتار می‌سازد! (17)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحًا مُّبِینًا * لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وَ مَا تَأَخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ یَهْدِیَکَ صِرَاطًا مُّسْتَقِیمًا * …»⁽¹⁾انس بن مالک گوید:

هنگامی که ما از جنگ حدیبیّه بازگشتیم و مشرکین از دخول مکّه و اعمال ما جلوگیری کردند و ما در غم و اندوه بودیم، خداوند سوره‌ی فتح را نازل نمود و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: خداوند برای من آیه‌ای [و سوره‌ای] نازل نمود که از دنیا و آنچه در دنیا هست برای من محبوب‌تر می‌باشد. عبدالله بن مسعود نیز گوید: در بازگشت از حدیبیّه شتر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به کندی حرکت می‌کرد، و ما از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) جلو افتادیم و خداوند سوره‌ی فتح را بر آن حضرت نازل نمود از این رو ما او را بسیار خوشحال دیدیم.⁽²⁾

-- قال عبد الله بن مسعود أقبل رسول الله(صلی الله علیه و آله) من الحدیبیة فجعلت ناقته تثقل، فتقدّمنا فانزل الله علیه: «إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً» فأدرکنا رسول الله(صلی الله علیه و آله) و به من السرور ما شاء الله، فأخبر انّها نزلت علیه. [تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 47، ح 4 و 5]

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) همواره آیه «إِنِّیَ أَخَافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذَابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ» را

می‌خواند و ترک نمی‌کرد، و چون سوره‌ی فتح نازل شد آن را ترک نمود.⁽¹⁾حضرت رضا(علیه السلام) فرمود: هنگامی که خداوند مکّه را برای رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فتح نمود، به او فرمود:

«یا محمّد! إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ.»⁽²⁾در جوامع الجامع روایت شده که مقصود از فتح در آیه فوق فتح حدیبیّه [یعنی صلح حدیبیّه] است و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) چون از حدیبیّه بازگشت یکی از اصحاب به او گفت: این چه فتحی است که ما از زیارت خانه خدا منع شدیم و نتوانستیم قربانی‌های خود را به مکّه برسانیم؟! و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود:

چه بدسخنی است این سخن تو، همانا صلح حدیبیّه بزرگ‌ترین فتوحات ما بود، چرا که مشرکین به همین راضی شدند که این مرتبه ما داخل مکّه نشویم و سپس بار دیگر آزاد باشیم و در امان وارد مکّه شویم چرا که از جنگ با ما خسته شده بودند… زهری گوید:

هیچ فتحی بزرگ‌تر از صلح حدیبیّه نبود، به خاطر این که مشرکین با مسلمانان مخلوط شدند و سخنان حقّ مسلمانان را شنیدند و اسلام در

قلوب آنان جای گرفت و در فاصله سه سال جمعیّت فراوانی مسلمان شدند، و به واسطه آنان اسلام در مکّه جای خود را باز نمود [از سویی مشرکین از جنگ خسته شده بودند از این رو مکّه بدون خونریزی فتح گردید].

تا این که گوید:

حدیبیّه چاهی بود که آب آن خشکیده بود، و قطره‌ی آبی در آن وجود نداشت و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در کنار آن نشست و ظرفی از آب را گرفت و مشغول وضو شد و از آن آب مضمضه نمود و چون آب دهان خود را در چاه ریخت آب از چاه فوران نمود و همه اصحاب و حیوانات از آن استفاده نمودند.

سپس گوید: از سالم بن ابی جعد نقل شده که گوید:

من به جابر گفتم: شما در زیر شجره [برای بیعت] چند نفر بودید؟ جابر گفت: ما یک هزار و پانصد نفر بودیم و همگی تشنه بودیم و ظرف آبی برای رسول خدا آوردند و آن حضرت دست مبارک خود را در آن قرار داد و از بین انگشتان او مانند چشمه آبی جاری شد و همه ما از آن سیراب شدیم و اگر یکصد هزار نفر بودیم، آن آب برای ما کافی بود.⁽¹⁾

و عن الزهری: لم یکن فتح أعظم من صلح الحدیبیة، و ذلک ان المشرکین اختلطوا بالمسلمین فسمعوا کلامهم، فتمکن الإسلام فی قلوبهم و أسلم فی ثلاث سنین خلق کثیر، کثر بهم سواد الإسلام، و الحدیبیة بئر نفد ماؤها حتی لم یبق فیها قطرة فأتاها النّبی(صلی الله علیه و آله) فجلس علی شفیرها ثم دعا بإناء من ماء فتوضی ثم تمضمض و مجه فیها ففارت بالماء حتی أصدرت جمیع من معه و رکابهم. و عن سالم بن أبی الجعد قال: قلت لجابر: کم کنتم تحت الشجرة؟ قال کنا ألفا و خمسمائة و ذکر عطشا أصابهم قال: فأتی رسول الله(صلی الله علیه و آله) بماء فی تور فوضع یده فیه فجعل الماء یخرج من بین أصابعه کأنه العیون، قال فشربنا و وسعنا و کفانا و لو کنا مأة ألف کفانا. [تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 48، ح 9]

عمر بن یزید معروف به بیّاع سابری گوید: از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی آیه «لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ»، سؤال نمودم، و آن حضرت فرمود:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نه گناهی کرده بود و نه بر گناهی همّت گماشته بود و لکن خداوند گناهان شیعیان علی(علیه السلام) را به گردن او انداخت و بر او بخشید، و نعمت خود را بر او تمام نمود و او را به صراط مستقیم هدایت کرد و با قدرت خود او را یاری نمود.⁽¹⁾

قول الله فی کتابه: لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ قال: ما کان له ذنب و لا هم بذنب، و لکن الله حمله ذنوب شیعته ثم غفر لها، وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ یَهْدِیَکَ صِراطاً مُسْتَقِیماً وَ یَنْصُرَکَ اللَّهُ نَصْراً عَزِیزاً. [تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 54، ح 13]

آری خداوند توبه آدم(علیه السلام) را پذیرفت و نسبت به پیامبر ما(صلی الله علیه و آله) -- بدون گناهی که انجام داده باشد -- بزرگ‌تر از آن را انجام داد و فرمود: «لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ» و در قیامت او نه گناهی دارد و نه عقوبتی برای او هست، و لکن او از خوف خداوند به قدری گریه می‌کرد که بیهوش می‌شد، و چون به او می‌گفتند: خداوند درباره‌ی شما فرموده است: «لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ»؟! می‌فرمود: آری ولکن من می‌خواهم بنده شکور خدا باشم….⁽²⁾

مرحوم سیّد بن طاووس(رضو) گوید:

از اهل البیت(علیهم السلام) به ما رسیده که مقصود از «لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ» گناه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است به اعتقاد قریش و مشرکین مکّه قبل از هجرت و بعد از هجرت و با فتح مکّه بدون خونریزی، آنان مسلمان شدند و گناه گذشته و آینده آن حضرت نزد آنان بخشوده شد، چرا که آنان قبل از هجرت مخالفت آن حضرت را نسبت به بت‌پرستی، و جنگ‌هایی که او پس از هجرت انجام داد را، گناه او می‌دانستند، و چون مکّه فتح شد و انتقامی از آنان گرفته نشد، گناه او نزد آنان بخشوده شد.⁽¹⁾مؤلّف گوید:

یکی از آن روایات روایتی است که مرحوم صدوق در کتاب عیون نقل نموده و

مأمون از حضرت رضا(علیه السلام) درباره‌ی آیه فوق سؤال نمود و امام(علیه السلام) همین پاسخ را به او داد.⁽¹⁾

فأخبرنی عن قول الله تعالی: «لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ» قال الرّضا(علیه السلام): لم یکن أحد عند مشرکی مکة أعظم ذنبا من رسول الله(صلی الله علیه و آله) لأنهم کانوا یعبدون من دون الله ثلاثمأة و ستین صنما فلما جاءهم بالدعوة الی کلمة الإخلاص کبر ذلک علیهم و عظم «و قالوا أَ جَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً إِنَّ هذا لَشَیْ‌ءٌ عُجابٌ وَ انْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَ اصْبِرُوا عَلی آلِهَتِکُمْ إِنَّ هذا لَشَیْ‌ءٌ یُرادُ ما سَمِعْنا بِهذا فِی الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هذا إِلَّا اخْتِلاقٌ» فلما فتح الله تعالی علی نبیه(صلی الله علیه و آله) مکة، قال له: یا محمّد «إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ» عند مشرکی أهل مکة بدعاءک توحید الله فیما تقدم و ما تأخر، لان مشرکی مکة أسلم بعضهم و خرج بعضهم عن مکة، و من بقی منهم لم یقدر علی انکار التوحید إذا دعا الناس الیه، فصار ذنبه عندهم فی ذلک مغفورا بظهوره علیهم، فقال المأمون: لله درک یا أبا الحسن. [تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 56، ح 18]

فلما کان فی الیوم الثانی نزل رسول الله(صلی الله علیه و آله) الحدیبیة و هی علی طرف الحرم و کان رسول الله(صلی الله علیه و آله) یستنفر بالأعراب فی طریقه معه فلم یتبعه أحد و یقولون: أ یطمع محمّد و أصحابه أن یدخلوا الحرم و قد غزتهم قریش فی عقر دیارهم فقتلوهم أنه لا یرجع محمّد و أصحابه إلی المدینة أبدا فلما نزل رسول الله(صلی الله علیه و آله) الحدیبیة خرجت قریش یحلفون باللات و العزی لا یدعون محمّدا یدخل مکة و فیهم عین تطرف، فبعث إلیهم رسول الله(صلی الله علیه و آله) إنّی لم آت لحرب و إنّما جئت لأقضی نسکی و أنحر بدنی و أخلی بینکم و بین لحماتها، فبعثوا عروة بن مسعود الثقفی و کان عاقلا لبیبا و هو الذی أنزل الله فیه «وَ قالُوا لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ» فلما أقبل علی رسول الله(صلی الله علیه و آله) عظم ذلک و قال:

یا محمّد ترکت قومک و قد ضربوا الأبنیة و أخرجوا العود المطافیل یحلفون باللات و العزی لا یدعوک تدخل مکة فإن مکة حرمهم و فیهم عین تطرف أ فترید أن تبید أهلک و قومک یا محمّد! فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): ما جئت لحرب و إنّما جئت لأقضی نسکی فأنحر بدنی و أخلی بینکم و بین لحماتها، فقال عروة: بالله ما رأیت کالیوم أحدا صد کما صددت، فرجع إلی قریش و أخبرهم فقالت قریش و الله لئن دخل محمّد مکة و تسامعت به العرب لنذلن و لتجترین علینا العرب.

فبعثوا حفص بن الأحنف و سهیل بن عمرو فلما نظر إلیهما رسول الله(صلی الله علیه و آله) قال: ویح قریش قد نهکتهم الحرب ألا خلوا بینی و بین العرب فإن أک صادقا فإنما أجر الملک إلیهم مع النبوة و إن أک کاذبا کفتهم ذؤبان العرب لا یسألنی الیوم امرؤ من قریش خطة لیس لله فیها سخط إلّا أجبتهم إلیه، قال: فوافوا رسول الله(صلی الله علیه و آله) فقالوا: یا محمّد أ لا ترجع عنا عامک هذا إلی أن ننظر إلی ما ذا یصیر أمرک و أمر العرب فإن العرب قد تسامعت بمسیرک فإن دخلت بلادنا و حرمنا استذلتنا العرب و اجترأت علینا و نخلی لک البیت فی العام القابل فی هذا الشهر ثلاثة أیام حتی تقضی نسکک و تنصرف عنا فأجابهم رسول الله(صلی الله علیه و آله) إلی ذلک و قالوا له و ترد إلینا کل من جاءک من رجالنا و نرد إلیک کل من جاءنا من رجالک فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): من جاءکم من رجالنا فلا حاجة لنا فیه و لکن علی أن المسلمین بمکة لا یؤذون فی إظهارهم الإسلام و لا یکرهون و لا ینکر علیهم شی‌ء یفعلونه من شرائع الإسلام، فقبلوا ذلک فلما أجابهم رسول الله(صلی الله علیه و آله) إلی الصلح أنکر عامة أصحابه و أشد ما کان إنکارا فلان فقال: یا رسول الله أ لسنا علی الحق و عدونا علی الباطل فقال: نعم، قال: فنعطی الذلة [الدنیة] فی دیننا! قال: إن الله قد وعدنی و لن یخلفنی قال: لو أن معی أربعین رجلا لخالفته.

و رجع سهیل بن عمرو و حفص بن الأحنف إلی قریش فأخبرهم بالصلح فقال عمر یا رسول الله أ لم تقل لنا أن ندخل المسجد الحرام و نحلق مع المحلقین فقال أ من عامنا هذا وعدتک و قلت لک: إن الله؟عز؟ قد وعدنی أن أفتح مکة و أطوف و أسعی مع المحلقین، فلما أکثروا علیه(صلی الله علیه و آله) قال لهم: إن لم تقبلوا الصلح فحاربوهم، فمروا نحو قریش و هم مستعدون للحرب و حملوا علیهم فانهزم أصحاب رسول الله(صلی الله علیه و آله) هزیمة قبیحة و مروا برسول الله(صلی الله علیه و آله) فتبسم رسول الله(صلی الله علیه و آله) ثم قال:

یا علی! خذ السیف و استقبل قریشا. فأخذ أمیر المؤمنین(علیه السلام) سیفه و حمل علی قریش فلما نظروا إلی أمیر المؤمنین(علیه السلام) تراجعوا و قالوا: یا علی بدا لمحمّد فیما أعطانا فقال: لا و تراجع أصحاب رسول الله(صلی الله علیه و آله) مستحیین و أقبلوا یعتذرون إلی رسول الله(صلی الله علیه و آله) و قال لهم رسول الله(صلی الله علیه و آله): أ لستم أصحابی یوم بدر إذ أنزل الله فیکم إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُرْدِفِینَ، أ لستم أصحابی یوم أحد إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلی أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْراکُمْ، أ لستم أصحابی یوم کذا أ لستم أصحابی یوم کذا فاعتذروا إلی رسول الله(صلی الله علیه و آله) و ندموا علی ما کان منهم و قالوا: الله أعلم و رسوله فاصنع ما بدا لک.

و رجع حفص بن الأحنف و سهیل بن عمرو إلی رسول الله(صلی الله علیه و آله) و قالا: یا محمّد قد أجابت قریش إلی ما اشترطت علیهم من إظهار الإسلام و أن لا یکره أحد علی دینه فدعا رسول الله(صلی الله علیه و آله) بالمکتب و دعا أمیر المؤمنین(علیه السلام) و قال له اکتب، فکتب أمیر المؤمنین(علیه السلام)؟: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» فقال سهیل بن عمرو: لا نعرف الرحمن اکتب کما کان یکتب آباؤک باسمک اَللَّهُمَّ، فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): اکتب باسمک اَللَّهُمَّ فإنه اسم من أسماء الله، ثم کتب «هذا ما تقاضی علیه محمّد رسول الله(صلی الله علیه و آله) و الملؤ من قریش، فقال سهیل بن عمرو: لو علمنا أنک رسول الله ما حاربناک اکتب هذا ما تقاضی علیه محمّد بن عبد الله أ تأنف من نسبک یا محمّد! فقال رسول الله أنا رسول الله و إن لم تقروا، ثم قال امح یا علی! و اکتب محمّد بن عبد الله، فقال أمیر المؤمنین ع: ما أمحو اسمک من النبوة أبدا، فمحاه رسول الله(صلی الله علیه و آله) بیده، ثم کتب:

«هذا ما اصطلح علیه محمّد بن عبد الله و الملؤ من قریش و سهیل بن عمرو و اصطلحوا علی وضع الحرب بینهم عشر سنین علی أن یکف بعض عن بعض و علی أنه لا إسلال و لا إغلال و أن بیننا و بینهم غیبة مکفوفة، و أنه من أحب أن یدخل فی عهد محمّد و عقده فعل، و أن من أحب أن یدخل فی عهد قریش و عقدها فعل، و أنه من أتی من قریش إلی أصحاب محمّد بغیر أذن ولیه یرده إلیه و أنه من أتی قریشا من أصحاب محمّد لم یرده إلیه، و أن یکون الإسلام ظاهرا بمکة لا یکره أحد علی دینه، و لا یؤذی و لا یعیر، و أن محمّدا یرجع عنهم عامه هذا و أصحابه ثم یدخل علینا فی العام القابل مکة فیقیم فیها ثلاثة أیام و لا یدخل علیها بسلاح إلّا سلاح المسافر السیوف فی القراب» و کتب علی بن أبی‌طالب و شهد علی الکتاب المهاجرون و الأنصار.

ثم قال رسول الله(صلی الله علیه و آله): یا علی! إنک أبیت أن تمحو اسمی من النبوة فو الذی بعثنی بالحق نبیا لتجیبن أبناءهم إلی مثلها و أنت مضیض مضطهد فلما کان یوم صفین و رضوا بالحکمین کتب: هذا ما اصطلاح علیه أمیر المؤمنین علی بن أبی‌طالب و معاویة بن أبی سفیان، فقال عمرو بن العاص: لو علمنا أنک أمیر المؤمنین ما حاربناک و لکن اکتب: هذا ما اصطلح علیه علی بن أبی‌طالب و معاویة بن أبی سفیان، فقال أمیر المؤمنین(علیه السلام): صدق الله و صدق رسوله(صلی الله علیه و آله) أخبرنی رسول الله(صلی الله علیه و آله) بذلک، ثم کتب الکتاب قال: فلما کتبوا الکتاب قامت خزاعة فقالت: نحن فی عهد محمّد(صلی الله علیه و آله) و عقده و قامت بنو بکر فقالت: نحن فی عهد قریش و عقدها، و کتبوا نسختین نسخة عند رسول الله و نسخة عند سهیل بن عمرو و حفص بن الأحنف إلی قریش فأخبراهم و قال رسول الله(صلی الله علیه و آله) لأصحابه:

انحروا بدنکم و احلقوا رءوسکم فامتنعوا و قالوا کیف ننحر و نحلق و لم نطف بالبیت و لم نسع بین الصفا و المروة، فاغتم رسول الله(صلی الله علیه و آله) من ذلک و شکا ذلک إلی أم سلمة، فقالت یا رسول الله انحر أنت و احلق فنحر رسول الله(صلی الله علیه و آله) و حلق و نحر القوم علی حیث یقین و شک و ارتیاب، فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله) تعظیما للبدن رحم الله المحلقین و قال قوم لم یسوقوا البدن:

یا رسول الله و المقصرین لأن من لم یسق هدیا لم یجب علیه الحلق فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله) ثانیا رحم الله المحلقین الذین لم یسوقوا الهدی، فقالوا یا رسول الله و المقصرین فقال رحم الله المقصرین، ثم رحل رسول الله(صلی الله علیه و آله) نحو المدینة فرجع إلی التنعیم و نزل تحت الشجرة، فجاء أصحابه الذین أنکروا علیه الصلح و اعتذروا و أظهروا الندامة علی ما کان منهم و سألوا رسول الله(صلی الله علیه و آله) أن یستغفر لهم فنزلت آیة الرضوان نزل بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ. [تفسیر قمّی، ج 2، ص 309؛ کافی، ج 8، ص 322، ح 503]

شده است مراجعه شود.

«هُوَ الَّذِی أَنزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدَادُوا إِیمَانًا مَّعَ إِیمَانِهِمْ وَ لِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کَانَ اللَّهُ عَلِیمًا حَکِیمًا * لِیُدْخِلَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ …»⁽¹⁾امام باقر و امام صادق؟سهما؟ فرمودند:

مقصود از «سَّکِینَةَ» ایمان است.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از سکینه ایمان است، چرا که خداوند می‌فرماید: «لِیَزْدَادُوا إِیمَانًا مَّعَ إِیمَانِهِمْ.»⁽¹⁾مفضّل گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: برای چه بعد از سلام نماز سه مرتبه «ألله أکبر» گفته می شود و دست‌ها را بلند می‌کنند؟ فرمود:

به خاطر این که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هنگامی که مکّه را فتح نمود، نماز ظهر را با اصحاب خود نزد حجرالأسود خواند و چون سلام داد دست‌های مبارک خود را بلند کرد و گفت: «لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ، وَحْدَهُ، وَحْدَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَ نَصَرَ عَبْدَهُ وَ أَعَزَّ جُنْدَهُ وَ غَلَبَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ فَلَهُ الْمُلْکُ وَ لَهُ الْحَمْدُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ». سپس به اصحاب خود فرمود: این تکبیرات و تهلیلات را بعد از نمازهای واجب ترک نکنید، و کسی که آن‌ها را بعد از سلام نماز خود بخواند، شکر واجب خدا را بر تقویت اسلام و قدرت نیروی رزمی آن انجام داده است.⁽²⁾

مرحوم کلینی در کافی از ابوعمر زبیری نقل نموده که گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: أیّها العالم چه عملی نزد خداوند افضل است؟ فرمود:

آن عملی که شرط قبولی همه اعمال است. گفتم: آن چیست؟ فرمود: آن ایمان به خدای یگانه است، که شرافت و درجه و منزلت و بهره‌ی آن اعلی و اشرف از همه اعمال است. گفتم: آیا به من نسبت به ایمان که آیا ایمان گفتار و عمل است و یا گفتار بدون عمل است آگاهی نمی‌دهی؟ فرمود: همه ایمان عمل است و گفتار برخی از آن است و این چیزی است که خداوند در کتاب خود واجب نموده، و نور آن واضح و حجّت آن ثابت است. گفتم: فدای شما شوم برای من ایمان را توصیف کنید، تا بفهمم. فرمود:

ایمان حالات و طبقات و منازل و درجاتی دارد، برخی تمام و کامل و جامع است، و برخی ناقص، و برخی راجح و زائد است. گفتم: مگر ایمان تمام و ناقص و زائد دارد؟ فرمود: آری. گفتم: چگونه؟ فرمود: به خاطر این که خداوند ایمان را بر اعضا و جوارح فرزند آدم تقسیم نموده، و هر عضوی از بدن او دارای سهمی از ایمان می‌باشد، پس کسی که حافظ اعضا و جوارح خود باشد، و هنگامی که خدا را ملاقات می‌کند جوارح او به وظائف ایمانی خود عمل کرده باشند، با ایمان کامل خدا را ملاقات خواهد نمود، و اهل بهشت خواهد بود، و کسی در برخی از وظائف اعضا و جوارح خود خیانت کرده باشد، و یا از حدود الهی تجاوز نموده باشد، با ایمان ناقص خدا را ملاقات خواهد نمود. گفتم:

معنای کمال دین و ناقص بودن آن را دانستم، آیا زیاد شدن آن چگونه است؟ فرمود:

آیاتی از قرآن دلالت بر آن دارد: مانند آیه «وَ إِذَا مَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُم مَّن یَقُولُ

أَیُّکُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِیمَانًا فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُواْ فَزَادَتْهُمْ إِیمَانًا وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ»⁽¹⁾، و آیه «وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِم مَّرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَی رِجْسِهِمْ»⁽²⁾، و آیه «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُم بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنَاهُمْ هُدًی.»⁽³⁾سپس فرمود:

اگر ایمان زیاده و نقصان نمی‌داشت، کسی بر دیگری فضیلت نمی‌داشت و مردم یکسان بودند و برتری و تفاضلی وجود نداشت، و لکن با تمامیّت ایمان مؤمنان بهشت می‌روند، و با تفاضل در ایمان به درجات مختلف بهشتی می‌رسند، و با نقصان ایمان گنهکاران داخل آتش می‌شوند.⁽⁴⁾

صفه لی جعلت فداک حتی أفهمه قال: الایمان حالات درجات و طبقات و منازل، فمنه التام المنتهی تمامه، و منه الناقص المبین نقصانه، و منه الراجح الزائد رجحانه، قلت:

ان الایمان لیتم و ینقص و یزید؟ قال: نعم، قلت: کیف ذلک؟ قال: لان الله تبارک و تعالی فرض الایمان علی جوارح ابن آدم و قسمه علیها و فرقة فیها، فلیس من جوارحه جارحة الا و قد وکلت من الایمان بغیر ما وکلت به أختها، فمن لقی الله؟عز؟ حافظا لجوارحه موفیا کل جارحة من جوارحه ما فرض الله؟عز؟ علیها لقی الله؟عز؟ مستکملا لإیمانه و هو من أهل الجنة، و من خانه فی شی‌ء منها أو تعدی ما أمر الله؟عز؟ فیها لقی الله؟عز؟ ناقص الایمان، قلت: قد فهمت نقصان الایمان و تمامه، فمن این جاءت زیادته؟ فقال: قول الله؟عز؟: «وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِیماناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِیماناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ» و قال: «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدیً» و لو کان کله واحدا لا زیادة فیه و لا نقصان لم یکن لأحد منهم فضل علی الاخر و لاستوت النعم فیه، و لاستوی الناس و بطل التفضیل و لکن بتمام الایمان دخل المؤمنون الجنة، و بالزیادة فی الایمان تفاضل المؤمنون بالدرجات عند الله، و بالنقصان دخل المفرطون النار. [تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 59، ح 30]

«إِنَّ الَّذِینَ یُبَایِعُونَکَ إِنَّمَا یُبَایِعُونَ اللَّهَ یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَن نَّکَثَ فَإِنَّمَا یَنکُثُ عَلَی نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفَی بِمَا عَاهَدَ عَلَیْهُ اللَّهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْرًا عَظِیمًا»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

آیه «هُوَ الَّذِی أَنزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ …» درباره کسانی است که نسبت به صلح حدیبیّه با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مخالفت نکردند و اعتراضی ننمودند و خداوند در این آیه به آنان وعده بهشت داده و آیه‌ی «وَ یُعَذِّبَ الْمُنَافِقِینَ وَ الْمُنَافِقَاتِ …» تا «وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ …» مربوط به کسانی است که با صلح حدیبیّه مخالف بودند و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را متّهم نمودند و خداوند آنان را دارای بدگمانی، و مورد غضب و لعنت خود معرّفی نمود، و عذاب جهنّم را برای‌شان آماده کرد.

سپس گوید:

آیه‌ی 18 این سوره که خداوند می‌فرماید: «لَقَدْ رَضِیَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبَایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ» درباره‌ی بیعت رضوان نازل شد و خداوند شرط نمود که مسلمانان پس از آن با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در هیچ امری مخالفت نکنند

و پس از نزول آیه رضوان آیه «إِنَّ الَّذِینَ یُبَایِعُونَکَ إِنَّمَا یُبَایِعُونَ اللَّهَ …» نازل شد، بنابراین نسبت به این دو آیه تقدیم و تأخیر انجام شده است و نخست آیه رضوان نازل شده و پس از آن آیه شرط نازل شده است.⁽¹⁾مؤلّف گوید:

در سوره‌ی زخرف⁽²⁾روایتی از امام صادق(علیه السلام) راجع به آیه فوق گذشت.

«سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَ أَهْلُونَا فَاسْتَغْفِرْ لَنَا یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِم مَّا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ … * بَلْ ظَنَنتُمْ أَن لَّن یَنقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلَی أَهْلِیهِمْ

أَبَدًا وَ زُیِّنَ ذَلِکَ فِی قُلُوبِکُمْ وَ ظَنَنتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَ کُنتُمْ قَوْمًا بُورًا * وَ مَن لَّمْ یُؤْمِن بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْکَافِرِینَ سَعِیرًا»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از این دو آیه کسانی هستند که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) برای جنگ حدیبیّه [صلح حدیبیّه] آنان را دعوت نمود و آنان از امر آن حضرت تخلّف نمودند و گفتند: ما گرفتار اموال خود بودیم. و چون رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از حدیبیّه بازگشت و برای جنگ خیبر آماده شد، آمدند و از آن حضرت خواستند تا در جنگ خیبر شرکت کنند و آیه 15 و 16 نازل شد و خداوند فرمود: «سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انطَلَقْتُمْ إِلَی مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْکُمْ یُرِیدُونَ أَن یُبَدِّلُوا کَلَامَ اللَّهِ قُل لَّن تَتَّبِعُونَا کَذَلِکُمْ قَالَ اللَّهُ مِن قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا …»⁽²⁾، و آنان به طمع غنائم خیبر بودند، و چون به آنان اجازه داده نشد، گفتند:

«حسد شما باعث شده که به ما اجازه نمی‌دهید» البته گمان آنان این بود که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و مسلمانان همراه او، به دست مشرکین مکّه کشته خواهند شد، و هرگز به مدینه باز نخواهند گشت، در حالی که -- همان گونه که گذشت -- صلح حدیبیّه برای رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بزرگ‌ترین پیروزی بود، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در سال ششم هجری در ماه ذی قعده برای عمره عازم مکّه شد، و لباس احرام پوشید و قربانی‌ها را همراه خود آورد و بر آن‌ها نشانه‌های قربانی قرار داد، تا مشرکین بدانند او برای جنگ نیامده است، و لکن گروهی از منافقین و اعراب بادیه گفتند: «این‌ها گرفتار مشرکین می‌شوند و کشته خواهند شد و هرگز به مدینه باز نمی‌گردند» از این رو همراه آن حضرت

نرفتند و از امر او تخلّف نمودند، و چون رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به مدینه بازگشت عذرخواهی نمودند و گفتند: «شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا ….»⁽¹⁾

[تفسیر قمّی، ج 2، ص 315]

خداوند در این آیه گروهی را از جهاد معذور نموده و معیار بهشت و دوزخ را اطاعت از خدا و رسول او دانسته است، سپس گوید: مقصود از «وَعَدَکُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَکُمْ هَذِهِ وَ کَفَّ أَیْدِیَ النَّاسِ عَنکُمْ»، فتح خیبر است که پس از صلح حدیبیّه انجام گرفت و مقصود از «کَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ عَنْهُم بِبَطْنِ مَکَّةَ مِن بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَیْهِمْ»، این است که خداوند کاری کرد که مشرکین از شما درخواست صلح کنند در حالی که قبلاً با شما می‌جنگیدند و شما چون از مدینه به طرف حرم یعنی مکّه رفتید، مشرکین مکّه از شما درخواست صلح نمودند، در حالی که شما قبلاً به آنان پیشنهاد صلح می‌دادید و نمی‌پذیرفتند.⁽³⁾

زرارة و حمران فرزندان اعین از امام باقر و امام صادق؟سهما؟ نقل نموده‌اند:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روز فتح مکّه دوازده هزار نیروی رزمی همراه داشت و به همین خاطر مشرکین و ابوسفیان به استغاثه افتادند [و پذیرای صلح شدند و مکّه بدون خونریزی فتح گردید.]⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

این نتیجه «وَ أَعِدُّواْ لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ وَ مِن رِّبَاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدْوَّ اللّهِ وَ عَدُوَّکُمْ»⁽¹⁾، می‌باشد و اگر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) چنین لشکری را همراه نداشت مشرکین از او درخواست صلح نمی‌کردند.

مرحوم علی بن ابراهیم در تفسیر «هُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ الْهَدْیَ مَعْکُوفًا أَن یَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَ لَوْلَا رِجَالٌ مُّؤْمِنُونَ وَ نِسَاء مُّؤْمِنَاتٌ لَّمْ تَعْلَمُوهُمْ أَن تَطَؤُوهُمْ فَتُصِیبَکُم مِّنْهُم مَّعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلمٍ»⁽²⁾، راجع به علّت صلح حدیبیّه و فتح مکّه بدون خونریزی گوید:

در این آیه خداوند به پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) خبر داده که علّت صلح وجود مسلمانانی بوده که بین مشرکین مکّه بودند، و اگر صلح نمی‌شد آنان کشته می‌شدند و چون صلح شد، آنان ایمن شدند و اسلام خود را اظهار نمودند و این صلح بزرگ‌ترین پیروزی بود برای مسلمانان، از این رو خداوند می‌فرماید: «لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِیمًا»، و خداوند در این آیه می‌فرماید: اگر مسلمانان بین مشرکین نبودند ما کافران را گرفتار عذاب دردناکی می‌کردیم.

از امام صادق(علیه السلام) سؤال شد: برای چه امیرالمؤمنین(علیه السلام) با غاصبین اوّل جنگ نکرد؟ امام(علیه السلام) فرمود:

به خاطر آیه «لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِیمًا»⁽³⁾، سؤال شد: مقصود از «تَزَیَّلُوا» چیست؟ فرمود: «مقصود ودایع مؤمنین در اصلاب کافرین است»

یعنی از صلب کفّار مؤمنانی به وجود خواهند آمد، از این رو خداوند کافران را مهلت داده است. سپس فرمود: حضرت مهدی(علیه السلام) نیز چنین خواهد نمود، و او هرگز ظهور نمی‌کند تا ودیعه‌های خداوند که در صلب کفّار است خارج شوند و سپس او قیام خواهد نمود و کفّار را خواهد کشت.⁽¹⁾

سوره‌ی فتح، آیات 18 تا 29

متن:

لَقَدْ رَضِیَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنینَ إِذْ یُبایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ ما فی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثابَهُمْ فَتْحاً قَریباً 18 وَ مَغانِمَ کَثیرَةً یَأْخُذُونَها وَ کانَ اللَّهُ عَزیزاً حَکیماً 19 وَعَدَکُمُ اللَّهُ مَغانِمَ کَثیرَةً تَأْخُذُونَها فَعَجَّلَ لَکُمْ هذِهِ وَ کَفَّ أَیْدِیَ النَّاسِ عَنْکُمْ وَ لِتَکُونَ آیَةً لِلْمُؤْمِنینَ وَ یَهْدِیَکُمْ صِراطاً مُسْتَقیماً 20 وَ أُخْری لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْها قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدیراً 21 وَ لَوْ قاتَلَکُمُ الَّذینَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبارَ ثُمَّ لا یَجِدُونَ وَلِیًّا وَ لا نَصیراً 22 سُنَّةَ اللَّهِ الَّتی قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدیلاً 23 وَ هُوَ الَّذی کَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَکَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَیْهِمْ وَ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیراً 24 هُمُ الَّذینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ الْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَ لَوْ لا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِساءٌ مُؤْمِناتٌ لَمْ

تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ لِیُدْخِلَ اللَّهُ فی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشاءُ لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلیماً 25 إِذْ جَعَلَ الَّذینَ کَفَرُوا فی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجاهِلِیَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنینَ وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْوی وَ کانُوا أَحَقَّ بِها وَ أَهْلَها وَ کانَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلیماً 26 لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنینَ مُحَلِّقینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرینَ لا تَخافُونَ فَعَلِمَ ما لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِکَ فَتْحاً قَریباً 27 هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ کَفی بِاللَّهِ شَهیداً 28 مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً سیماهُمْ فی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوی عَلی سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِیَغیظَ بِهِمُ الْکُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظیماً 29 ¬Kj

لغات:

«تبدیل» برداشتن چیزی و قرار دادن چیز دیگری به جای آن است با همان حکمی که موضوع اوّل داشته است، بنابراین اگر برای موضوع دوّم حکم جدیدی خداوند قرار بدهد آن را تبدیل نمی‌گویند، و «معکوف» به معنای اقامه در مکانی است، و اعتکاف نیز به همین معناست و آن اقامه و ماندن در مسجد برای عبادت است، و «مَعرّة» چیز قبیح و مکروهی را گویند، «عَرَّ فلان فلاناً» إذا شانه و ألحق به عَیباً، و «عَرَّة» به معنای عَذِرَة و نجاست است، و «حَمیَّة» به معنای رو گرداندن و انکار و تنفّر از چیزی است، و «فلان ذو حمیّةٍ منکرة» إذا کان ذا غضب و أنفةٍ، و «کفّار» جمع کافر به معنای زارع است، چرا که کفر به معنای پوشاندن است و زارع

بذر را در زمین پنهان می‌کند، و کَفَرتُه به معنای غَطَّیتُه می‌باشد، از این رو شب را نیز کافر گویند، چرا که با ظلمت خود هر چیزی را می‌پوشاند.

ترجمه:

خداوند از مؤمنان -- هنگامی که در زیر آن درخت با تو بیعت کردند -- راضی و خشنود شد خدا آنچه را در درون دلهای‌شان (از ایمان و صداقت) نهفته بود می‌دانست از این رو آرامش را بر دلهای‌شان نازل کرد و پیروزی نزدیکی بعنوان پاداش نصیب آنها فرمود (18) و (همچنین) غنایم بسیاری که آن را به دست می‌آورید و خداوند شکست ناپذیر و حکیم است! (19) خداوند غنایم فراوانی به شما وعده داده بود که آنها را به دست می‌آورید، ولی این یکی را زودتر برای شما فراهم ساخت و دست تعدّی مردم [دشمنان] را از شما بازداشت تا نشانه‌ای برای مؤمنان باشد و شما را به راه راست هدایت کند! (20) و نیز غنایم و فتوحات دیگری (نصیبتان می‌کند) که شما توانایی آن را ندارید، ولی قدرت خدا به آن احاطه دارد و خداوند بر همه چیز تواناست! (21) و اگر کافران (در سرزمین حدیبیه) با شما پیکار می‌کردند بزودی فرار می‌کردند، سپس ولیّ و یاوری نمی‌یافتند! (22) این سنّت الهی است که در گذشته نیز بوده است و هرگز برای سنّت الهی تغییر و تبدیلی نخواهی یافت! (23) او کسی است که دست آنها را از شما، و دست شما را از آنان در دل مکّه کوتاه کرد، بعد از آنکه شما را بر آنها پیروز ساخت و خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست! (24) آنها کسانی هستند که کافر شدند و شما را از (زیارت) مسجد الحرام و رسیدن قربانیهایتان به محل قربانگاه بازداشتند و هر گاه مردان و زنان با ایمانی در این میان بدون آگاهی شما، زیر دست و پا، از بین نمی‌رفتند که از این راه عیب و عاری ناآگاهانه به شما می‌رسید، (خداوند هرگز

مانع این جنگ نمی‌شد)! هدف این بود که خدا هر کس را می‌خواهد در رحمت خود وارد کند و اگر مؤمنان و کفّار (در مکه) از هم جدا می‌شدند، کافران را عذاب دردناکی می‌کردیم! (25) (به خاطر بیاورید) هنگامی را که کافران در دلهای خود خشم و نخوت جاهلیّت داشتند و (در مقابل،) خداوند آرامش و سکینه خود را بر فرستاده خویش و مؤمنان نازل فرمود و آنها را به حقیقت تقوا ملزم ساخت، و آنان از هر کس شایسته‌تر و اهل آن بودند و خداوند به همه چیز دانا است. (26) خداوند آنچه را به پیامبرش در عالم خواب نشان داد راست گفت بطور قطع همه شما بخواست خدا وارد مسجد الحرام می‌شوید در نهایت امنیّت و در حالی که سرهای خود را تراشیده یا کوتاه کرده‌اید و از هیچ کس ترس و وحشتی ندارید ولی خداوند چیزهایی را می‌دانست که شما نمی‌دانستید (و در این تأخیر حکمتی بود) و قبل از آن، فتح نزدیکی (برای شما) قرار داده است. (27) او کسی است که رسولش را با هدایت و دین حق فرستاده تا آن را بر همه ادیان پیروز کند و کافی است که خدا گواه این موضوع باشد! (28) محمّد(صلی الله علیه و آله) فرستاده خداست و کسانی که با او هستند در برابر کفّار سرسخت و شدید، و در میان خود مهربانند پیوسته آنها را در حال رکوع و سجود می‌بینی در حالی که همواره فضل خدا و رضای او را می‌طلبند نشانه آنها در صورت‌شان از اثر سجده نمایان است این توصیف آنان در تورات و توصیف آنان در انجیل است، همانند زراعتی که جوانه‌های خود را خارج ساخته، سپس به تقویت آن پرداخته تا محکم شده و بر پای خود ایستاده است و بقدری نموّ و رشد کرده که زارعان را به شگفتی وامی‌دارد این برای آن است که کافران را به خشم آورد (ولی) کسانی از آنها را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، خداوند وعده آمرزش و اجر عظیمی داده است. (29)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«لَقَدْ رَضِیَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبَایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِیبًا * وَ مَغَانِمَ کَثِیرَةً یَأْخُذُونَهَا وَ کَانَ اللَّهُ عَزِیزًا حَکِیمًا …»⁽¹⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

من کسی هستم که خداوند نام او را در تورات و انجیل به عنوان وزیر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) برده است، و من نخستین کسی هستم که با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) تحت شجره بیعت نمودم و خداوند فرمود: «لَقَدْ رَضِیَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبَایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ ….»⁽²⁾

فلما قرأ معاویة کتابه و عنده جلساؤه قالوا و الله قد أنصفک فقال معاویة و الله ما أنصفنی و الله لأرمینه بمائة ألف سیف من أهل الشام من قبل أن یصل إلی، و و الله ما أنا من رجاله، و لقد سمعت رسول الله(صلی الله علیه و آله) یقول و الله یا علی لو بارزک أهل الشرق و الغرب لقتلتهم أجمعین، فقال له رجل من القوم فما یحملک یا معاویة علی قتال من تعلم و تخبر فیه عن رسول الله(صلی الله علیه و آله) بما تخبر ما أنت و نحن فی قتاله إلّا علی الضلالة! فقال معاویة: إنّما هذا بلاغ مِنَ اللَّهِ وَ رِسالاتِهِ و الله ما أستطیع أنا و أصحابی رد ذلک حتی یکون ما هو کائن.

قال: و بلغ ذلک ملک الروم و أخبر أن رجلین قد خرجا یطلبان الملک فسأل من أین خرجا فقیل له رجل بالکوفة و رجل بالشام قال: فلمن الملک الآن فأمر وزراءه فقال تخللوا هل تصیبون من تجار العرب من یصفهما لی، فأتی برجلین من تجار الشام و رجلین من تجار مکة فسألهم عن صفتهما فوصفوهما له ثم قال لخزان بیوت خزائنه أخرجوا إلی الأصنام فأخرجوها فنظر إلیها فقال: الشامی ضال و الکوفی هاد، ثم کتب إلی معاویة أن ابعث إلی أعلم أهل بیتک و کتب إلی أمیر المؤمنین(علیه السلام) أن ابعث إلی أعلم أهل بیتک، فأسمع منهما ثم أنظر فی الإنجیل کتابنا ثم أخبرکما من أحق بهذا الأمر و خشی علی ملکه.

فبعث معاویة یزید ابنه و بعث أمیر المؤمنین الحسن ابنه(علیه السلام) فلما دخل یزید علی الملک أخذ بیده و قبلها ثم قبل رأسه ثم دخل علیه الحسن بن علی(علیه السلام) فقال: الحمد لله الذی لم یجعلنی یهودیا و لا نصرانیا و لا مجوسیا و لا عابدا للشمس و القمر و لا الصنم و لا البقر و جعلنی حنیفا مسلما و لم یجعلنی من المشرکین تبارک الله رب العرش العظیم وَ الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ، ثم جلس لا یرفع بصره، فلما نظر ملک الروم إلی الرجلین أخرجهما ثم فرق بینهما ثم بعث إلی یزید فأحضره ثم أخرج من خزائنه ثلاثمائة و ثلاثة عشر صندوقا فیها تماثیل الأنبیاء و قد زینت بزینة کل نبی مرسل فأخرج صنما فعرضه علی یزید فلم یعرفه ثم عرض علیه صنما صنما فلا یعرف منها شیئا و لا یجیب منها بشی‌ء ثم سأله عن أرزاق الخلائق و عن أرواح المؤمنین أین تجتمع و عن أرواح الکفار أین تکون إذا ماتوا فلم یعرف من ذلک شیئا ثم دعا الملک الحسن بن علی(علیه السلام) فقال: إنّما بدأت بیزید بن معاویة کی یعلم أنک تعلم ما لا یعلم و یعلم أبوک ما لا یعلم أبوه فقد وصف لی أبوک و أبوه و نظرت فی الإنجیل فرأیت فیه محمّدا رسول الله(صلی الله علیه و آله) و الوزیر علیا(علیه السلام) فنظرت فی الأوصیاء فرأیت فیها أباک وصی محمّد رسول الله(صلی الله علیه و آله).

فقال له الحسن: سلنی عما بدا لک مما تجده فی الإنجیل و عما فی التوراة و عما فی القرآن أخبرک به إن شاء الله تعالی، فدعا الملک بالأصنام فأول صنم عرض علیه فی صورة القمر فقال الحسن ع: هذه صفة آدم أبو البشر ثم عرض علیه أخری فی صفة الشمس فقال الحسن(علیه السلام): هذه صفة حواء أم البشر ثم عرض علیه آخر فی صورة حسنة فقال: هذه صفة شیث بن آدم و کان أول من بعث و بلغ عمره فی الدنیا ألف سنة و أربعین عاما، ثم عرض علیه أخری فقال: هذه صفة نوح صاحب السفینة کان عمره ألفا و أربعمائة سنة و لبث فی قومه أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِینَ عاماً، ثم عرض علیه آخر فقال: هذه صفة إبراهیم عریض الصدر طویل الجبهة ثم عرض علیه صنما آخر فقال:

هذه صفة موسی بن عمران و کان عمره مائتین و أربعین سنة و کان بینه و بین إبراهیم خمسمائة عام ثم أخرج إلیه صنما آخر فقال: هذه صفة إسرائیل و هو یعقوب ثم أخرج إلیه صنما آخر فقال: هذه صفة إسماعیل ثم أخرج إلیه صنما آخر فقال: هذه صفة یوسف بن یعقوب بن إسحاق بن إبراهیم ثم أخرج إلیه صنما آخر فقال: هذه صفة داود صاحب المحراب [الحرب] ثم أخرج إلیه صنما آخر فقال: هذه صفة شعیب ثم زکریا ثم یحیی ثم عیسی بن مریم روح الله و کلمته و کان عمره فی الدنیا ثلاثا و ثلاثین سنة ثم رفعه الله إلی السماء و یهبط إلی الأرض بدمشق و هو الذی یقتل الدجال.

ثم عرض علیه صنما صنما فیخبر باسم نبی نبی ثم عرض علیه الأوصیاء و الوزراء فکان یخبر باسم وصی وصی و وزیر وزیر ثم عرض علیه أصناما بصفة الملوک فقال الحسن(علیه السلام) هذه أصنام لم نجد صفتها فی التوراة و لا فی الإنجیل و لا فی الزبور و لا فی الفرقان فلعلها من صفة الملوک فقال الملک: أشهد علیکم یا أهل بیت محمّد أنکم قد أعطیتم علم الأولین و الآخرین و علم التوراة و الإنجیل و الزبور و صحف إبراهیم و ألواح موسی(علیه السلام) ثم عرض علیه صنما یلوح، فلما نظر إلیه بکی بکاء شدیدا، فقال له الملک ما یبکیک فقال:

هذه صفة جدی محمّد(صلی الله علیه و آله) کثیف اللحیة عریض الصدر طویل العنق عریض الجبهة، أقنی الأنف، أفلج الأسنان حسن الوجه قطط الشعر طیب الریح حسن الکلام فصیح اللسان، کان یأمر بالمعروف و ینهی عن المنکر، بلغ عمره ثلاثا و ستین سنة و لم یخلف بعده إلّا خاتما مکتوب علیه لا إله إلّا الله محمّد رسول الله(صلی الله علیه و آله) و کان یختم بیمینه و خلف سیفه ذا الفقار و قضیبه و جبة صوف و کساء صوف کان یتسرول به، لم یقطعه و لم یخطه حتی لحق بالله! فقال الملک: إنا نجد فی الإنجیل أنه یکون له ما یتصدق به علی سبطیه فهل کان ذلک فقال له الحسن ع: قد کان ذلک، فقال الملک فبقی لکم ذلک فقال لا، فقال الملک أول فتنة هذه الأمة غلبا أباکما و هما الأول و الثانی علی ملک نبیکم و اختیار هذه الأمة علی ذریة نبیهم، منکم القائم بالحق الآمر بالمعروف و الناهی عن المنکر.

قال: ثم سأل الملک الحسن(علیه السلام) عن سبعة أشیاء خلقها الله لم ترکض فی رحم، فقال الحسن(علیه السلام) أول هذه آدم ثم حواء ثم کبش إبراهیم ثم ناقة صالح ثم إبلیس الملعون ثم الحیة ثم الغراب التی ذکرها الله فی القرآن، قال: ثم سأله عن أرزاق الخلائق، فقال الحسن ع: أرزاق الخلائق فی السماء الرابعة ینزل بقدر و یبسط بقدر ثم سأله عن أرواح المؤمنین أین تکون إذا ماتوا قال:

تجتمع عند صخرة بیت المقدس فی کل لیلة جمعة و هو عرش الله الأدنی منها بسط الله الأرض و إلیها یطویها و منها المحشر و منها استوی ربنا إلی السماء أی استولی علی السماء و الملائکة، ثم سأله عن أرواح الکفار أین تجتمع قال: تجتمع فی وادی حضرموت وراء مدینة الیمن ثم یبعث الله نارا من المشرق و نارا من المغرب و یتبعهما بریحین شدیدتین فیحشر الناس عند صخرة بیت المقدس فیحشر أهل الجنة عن یمین الصخرة و یزلف المیعاد و تصیر جهنّم عن یسار الصخرة فی تخوم الأرضین السابعة و فیها الفلق و السجین فتفرق الخلائق من عند الصخرة فمن وجبت له الجنة دخلها و من وجبت له النار دخلها و ذلک قوله «فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ» فلما أخبر الحسن(علیه السلام) بصفة ما عرض علیه من الأصنام و تفسیر ما سأله التفت الملک إلی یزید بن معاویة و قال: أشعرت أن ذلک علم لا یعلمه إلّا نبی مرسل أو وصی مؤازر قد أکرمه الله بمؤازرة نبیه أو عترة نبی مصطفی و غیره فقد طبع الله علی قلبه و آثر دنیاه علی آخرته و هواه علی دینه و هو من الظالمین.

قال: فسکت یزید و خمد قال: فأحسن الملک جائزة الحسن و أکرمه و قال له: ادع ربک حتی یرزقنی دین نبیک فإن حلاوة الملک قد حالت بینی و بین ذلک و أظنه سما مردیا و عذابا ألیما، قال: فرجع یزید إلی معاویة: و کتب إلیه الملک أنه من آتاه الله العلم بعد نبیه و حکم التوراة و ما فیها و الإنجیل و ما فیه و الزبور و ما فیه و الفرقان و ما فیه فالحق و الخلافة له و کتب إلی علی(علیه السلام) أن الحق و الخلافة لک و بیت النبوة فیک و فی ولدک فقاتل من قاتلک یعذبه الله بیدک فإن من قاتلک نجده فی الإنجیل أن علیه لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ و علیه لعنة أهل السماوات و الأرضین. [تفسیر قمّی، ج 2، ص 268]

از مخالفین نیز موفّق بن احمد خوارزمی در تفسیر آیه فوق از جابر نقل نموده که گوید:

آیه فوق درباره‌ی اهل حدیبیّه نازل شد، و ما در روز حدیبیّه یک هزار و چهار صد نفر بودیم و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به ما فرمود: شما خوبان اهل زمین هستید، و آن حضرت با ما تا حدّ مرگ بیعت نمود، و احدی آن بیعت را نقض نکرد مگر ابن قیس منافق، و سزاوارترین اصحاب به این آیه علیّ بن ابیطالب(علیه السلام) بود، چرا که خداوند فرمود: «وَ أَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِیبًا»، و مقصود، فتح خیبر بود که به دست علیّ بن ابیطالب(علیه السلام) انجام گرفت.⁽¹⁾«إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجَاهِلِیَّةِ فَأَنزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلَی رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْوَی وَ کَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَ أَهْلَهَا وَ کَانَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمًا»⁽²⁾مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

آیه فوق اشاره‌ی به صلحنامه حدیبیّه است که امیرالمؤمنین(علیه السلام) در ابتدای

آن نوشت: «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» و قریش و نماینده آنان سهیل بن عمرو گفتند: ما رحمان و رحیم نمی‌شناسیم و باید بنویسید: «باسمک اَللَّهُمَّ» و باز امیرالمؤمنین(علیه السلام) نوشت: این قرارداد صلحی است بین رسول خدا و… و سهیل بن عمرو گفت: ما اگر تو را رسول خدا می‌دانستیم با تو جنگ نمی‌کردیم، و باید بنویسید: «این قرارداد صلحی است بین محمّد بن عبدالله و… پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

«رسول الله را محو کن و به جای آن محمّد بن عبدالله بنویس». و امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: «من کلمه‌ی رسول خدا را محو نمی‌کنم و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با دست مبارک خود آن را محو نمود و به امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: این حادثه برای تو نیز رخ خواهد داد و چنین شد و در قصّه حکمین و قرارداد صلح بین معاویه و آن حضرت کلمه «امیرالمؤمنین» را از کنار نام آن حضرت محو کردند، و جمله «حمیّة الجاهلیّة» اشاره به همین است.⁽¹⁾

فلما کان فی الیوم الثانی نزل رسول الله(صلی الله علیه و آله) الحدیبیة و هی علی طرف الحرم و کان رسول الله(صلی الله علیه و آله) یستنفر بالأعراب فی طریقه معه فلم یتبعه أحد و یقولون: أ یطمع محمّد و أصحابه أن یدخلوا الحرم و قد غزتهم قریش فی عقر دیارهم فقتلوهم أنه لا یرجع محمّد و أصحابه إلی المدینة أبدا فلما نزل رسول الله(صلی الله علیه و آله) الحدیبیة خرجت قریش یحلفون باللات و العزی لا یدعون محمّدا یدخل مکة و فیهم عین تطرف، فبعث إلیهم رسول الله(صلی الله علیه و آله) إنّی لم آت لحرب و إنّما جئت لأقضی نسکی و أنحر بدنی و أخلی بینکم و بین لحماتها، فبعثوا عروة بن مسعود الثقفی و کان عاقلا لبیبا و هو الذی أنزل الله فیه «وَ قالُوا لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ» فلما أقبل علی رسول الله(صلی الله علیه و آله) عظم ذلک و قال:

یا محمّد ترکت قومک و قد ضربوا الأبنیة و أخرجوا العود المطافیل یحلفون باللات و العزی لا یدعوک تدخل مکة فإن مکة حرمهم و فیهم عین تطرف أ فترید أن تبید أهلک و قومک یا محمّد! فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): ما جئت لحرب و إنّما جئت لأقضی نسکی فأنحر بدنی و أخلی بینکم و بین لحماتها، فقال عروة: بالله ما رأیت کالیوم أحدا صد کما صددت، فرجع إلی قریش و أخبرهم فقالت قریش و الله لئن دخل محمّد مکة و تسامعت به العرب لنذلن و لتجترین علینا العرب.

فبعثوا حفص بن الأحنف و سهیل بن عمرو فلما نظر إلیهما رسول الله(صلی الله علیه و آله) قال: ویح قریش قد نهکتهم الحرب ألا خلوا بینی و بین العرب فإن أک صادقا فإنما أجر الملک إلیهم مع النبوة و إن أک کاذبا کفتهم ذؤبان العرب لا یسألنی الیوم امرؤ من قریش خطة لیس لله فیها سخط إلّا أجبتهم إلیه، قال: فوافوا رسول الله(صلی الله علیه و آله) فقالوا: یا محمّد أ لا ترجع عنا عامک هذا إلی أن ننظر إلی ما ذا یصیر أمرک و أمر العرب فإن العرب قد تسامعت بمسیرک فإن دخلت بلادنا و حرمنا استذلتنا العرب و اجترأت علینا و نخلی لک البیت فی العام القابل فی هذا الشهر ثلاثة أیام حتی تقضی نسکک و تنصرف عنا فأجابهم رسول الله(صلی الله علیه و آله) إلی ذلک و قالوا له و ترد إلینا کل من جاءک من رجالنا و نرد إلیک کل من جاءنا من رجالک فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): من جاءکم من رجالنا فلا حاجة لنا فیه و لکن علی أن المسلمین بمکة لا یؤذون فی إظهارهم الإسلام و لا یکرهون و لا ینکر علیهم شی‌ء یفعلونه من شرائع الإسلام، فقبلوا ذلک فلما أجابهم رسول الله(صلی الله علیه و آله) إلی الصلح أنکر عامة أصحابه و أشد ما کان إنکارا فلان فقال: یا رسول الله أ لسنا علی الحق و عدونا علی الباطل فقال: نعم، قال: فنعطی الذلة [الدنیة] فی دیننا! قال: إن الله قد وعدنی و لن یخلفنی قال: لو أن معی أربعین رجلا لخالفته.

و رجع سهیل بن عمرو و حفص بن الأحنف إلی قریش فأخبرهم بالصلح فقال عمر یا رسول الله أ لم تقل لنا أن ندخل المسجد الحرام و نحلق مع المحلقین فقال أ من عامنا هذا وعدتک و قلت لک: إن الله؟عز؟ قد وعدنی أن أفتح مکة و أطوف و أسعی مع المحلقین، فلما أکثروا علیه(صلی الله علیه و آله) قال لهم: إن لم تقبلوا الصلح فحاربوهم، فمروا نحو قریش و هم مستعدون للحرب و حملوا علیهم فانهزم أصحاب رسول الله(صلی الله علیه و آله) هزیمة قبیحة و مروا برسول الله(صلی الله علیه و آله) فتبسم رسول الله(صلی الله علیه و آله) ثم قال: یا علی! خذ السیف و استقبل قریشا. فأخذ أمیر المؤمنین(علیه السلام) سیفه و حمل علی قریش فلما نظروا إلی أمیر المؤمنین(علیه السلام) تراجعوا و قالوا: یا علی بدا لمحمّد فیما أعطانا فقال: لا و تراجع أصحاب رسول الله(صلی الله علیه و آله) مستحیین و أقبلوا یعتذرون إلی رسول الله(صلی الله علیه و آله) و قال لهم رسول الله(صلی الله علیه و آله): أ لستم أصحابی یوم بدر إذ أنزل الله فیکم إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُرْدِفِینَ، أ لستم أصحابی یوم أحد إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلی أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْراکُمْ، أ لستم أصحابی یوم کذا أ لستم أصحابی یوم کذا فاعتذروا إلی رسول الله(صلی الله علیه و آله) و ندموا علی ما کان منهم و قالوا: الله أعلم و رسوله فاصنع ما بدا لک. و رجع حفص بن الأحنف و

سهیل بن عمرو إلی رسول الله(صلی الله علیه و آله) و قالا:

یا محمّد قد أجابت قریش إلی ما اشترطت علیهم من إظهار الإسلام و أن لا یکره أحد علی دینه فدعا رسول الله(صلی الله علیه و آله) بالمکتب و دعا أمیر المؤمنین(علیه السلام) و قال له اکتب، فکتب أمیر المؤمنین(علیه السلام):

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» فقال سهیل بن عمرو: لا نعرف الرحمن اکتب کما کان یکتب آباؤک باسمک اَللَّهُمَّ، فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): اکتب باسمک اَللَّهُمَّ فإنه اسم من أسماء الله، ثم کتب «هذا ما تقاضی علیه محمّد رسول الله(صلی الله علیه و آله) و الملؤ من قریش، فقال سهیل بن عمرو: لو علمنا أنک رسول الله ما حاربناک اکتب هذا ما تقاضی علیه محمّد بن عبد الله أ تأنف من نسبک یا محمّد! فقال رسول الله أنا رسول الله و إن لم تقروا، ثم قال امح یا علی! و اکتب محمّد بن عبد الله، فقال أمیر المؤمنین ع:

ما أمحو اسمک من النبوة أبدا، فمحاه رسول الله(صلی الله علیه و آله) بیده، ثم کتب: «هذا ما اصطلح علیه محمّد بن عبد الله و الملؤ من قریش و سهیل بن عمرو و اصطلحوا علی وضع الحرب بینهم عشر سنین علی أن یکف بعض عن بعض و علی أنه لا إسلال و لا إغلال و أن بیننا و بینهم غیبة مکفوفة، و أنه من أحب أن یدخل فی عهد محمّد و عقده فعل، و أن من أحب أن یدخل فی عهد قریش و عقدها فعل، و أنه من أتی من قریش إلی أصحاب محمّد بغیر أذن ولیه یرده إلیه و أنه من أتی قریشا من أصحاب محمّد لم یرده إلیه، و أن یکون الإسلام ظاهرا بمکة لا یکره أحد علی دینه، و لا یؤذی و لا یعیر، و أن محمّدا یرجع عنهم عامه هذا و أصحابه ثم یدخل علینا فی العام القابل مکة فیقیم فیها ثلاثة أیام و لا یدخل علیها بسلاح إلّا سلاح المسافر السیوف فی القراب» و کتب علی بن أبی‌طالب و شهد علی الکتاب المهاجرون و الأنصار.

ثم قال رسول الله(صلی الله علیه و آله): یا علی! إنک أبیت أن تمحو اسمی من النبوة فو الذی بعثنی بالحق نبیا لتجیبن أبناءهم إلی مثلها و أنت مضیض مضطهد فلما کان یوم صفین و رضوا بالحکمین کتب: هذا ما اصطلاح علیه أمیر المؤمنین علی بن أبی‌طالب و معاویة بن أبی سفیان، فقال عمرو بن العاص: لو علمنا أنک أمیر المؤمنین ما حاربناک و لکن اکتب: هذا ما اصطلح علیه علی بن أبی‌طالب و معاویة بن أبی سفیان، فقال أمیر المؤمنین ع: صدق الله و صدق رسوله(صلی الله علیه و آله) أخبرنی رسول الله(صلی الله علیه و آله) بذلک، ثم کتب الکتاب قال: فلما کتبوا الکتاب قامت خزاعة فقالت: نحن فی عهد محمّد(صلی الله علیه و آله) و عقده و قامت بنو بکر فقالت:

نحن فی عهد قریش و عقدها، و کتبوا نسختین نسخة عند رسول الله و نسخة عند سهیل بن عمرو و حفص بن الأحنف إلی قریش فأخبراهم و قال رسول الله(صلی الله علیه و آله) لأصحابه: انحروا بدنکم و احلقوا رءوسکم فامتنعوا و قالوا کیف ننحر و نحلق و لم نطف بالبیت و لم نسع بین الصفا و المروة، فاغتم رسول الله(صلی الله علیه و آله) من ذلک و شکا ذلک إلی أم سلمة، فقالت یا رسول الله انحر أنت و احلق فنحر رسول الله(صلی الله علیه و آله) و حلق و نحر القوم علی حیث یقین و شک و ارتیاب، فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله) تعظیما للبدن رحم الله المحلقین و قال قوم لم یسوقوا البدن: یا رسول الله و المقصرین لأن من لم یسق هدیا لم یجب علیه الحلق فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله) ثانیا رحم الله المحلقین الذین لم یسوقوا الهدی، فقالوا یا رسول الله و المقصرین فقال رحم الله المقصرین، ثم رحل رسول الله(صلی الله علیه و آله) نحو المدینة فرجع إلی التنعیم و نزل تحت الشجرة، فجاء أصحابه الذین أنکروا علیه الصلح و اعتذروا و أظهروا الندامة علی ما کان منهم و سألوا رسول الله(صلی الله علیه و آله) أن یستغفر لهم فنزلت آیة الرضوان نزل بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ. [تفسیر قمّی، ج 2، ص 309]

امام باقر(علیه السلام) از پدران خود از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که فرمود:

خداوند عهد و پیمانی به من سپرد و من گفتم: پرودگارا آن عهد چیست؟ فرمود: گوش کن. گفتم: گوش کردم. فرمود: ای محمّد علی بعد از تو، پرچم هدایت، و پیشوای اولیای من، و نور کسانی است که از من اطاعت می‌کنند، و اوست کلمه‌ای که خداوند بر متّقین لازم نموده است، پس کسی که او را دوست بدارد، مرا دوست داشته است، و کسی که او را دشمن بدارد، مرا دشمن داشته است پس تو این بشارت را به او بده.⁽¹⁾

حضرت رضا(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْوَی وَ کَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَ أَهْلَهَا»، ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) است، [و اوست کلمه‌ی تقوی و شیعیان او اهل «کلمه تقوا» و سزاوارتر به آن می‌باشند.]⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

هنگامی که من به معراج رفتم چشم من مانند سواره‌ای که از دور سوراخ سوزن را می‌بیند بینا شد، و خداوند درباره‌ی علی(علیه السلام) کلماتی را با من عهد نمود و فرمود: بدان ای محمّد که علیّ امام متّقین و قائد غرّ محجّلین و یعسوب مؤمنین است، و مال یعسوب ستمکاران است، و علیّ(علیه السلام) آن کلمه‌ای است که من متّقین را به آن ملزم نمودم و آنان سزاوارتر به آن و اهل آن می‌باشند، و تو باید این بشارت را به او بدهی، امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) این بشارت را به او داد، و امیرالمؤمنین(علیه السلام) سجده شکر نمود و فرمود: آیا در آسمان‌ها از من یاد می‌شود؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: آری خداوند تو را در رفیق اعلی یاد می‌نماید.⁽²⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به من فرمود:

هنگامی که مرا به معراج بردند و به سدرة المنتهی رسیدم، در پیشگاه خداوند؟عز؟ قرار گرفتم، و خداوند به من فرمود: یا محمّد! گفتم: «لبیّک یا ربّ و سعدیک». پس به من خطاب شد: آیا خلق مرا آزمودی تا ببینی کدام آنان بیشتر مطیع من هستند؟ گفتم: پروردگارا علیّ را چنین یافتم. خطاب شد: راست گفتی ای محمّد آیا برای خود جانشینی انتخاب نمودی تا حقایق را از طرف تو به مردم برساند و کتاب مرا به آنان تعلیم بدهد؟ گفتم: کسی را انتخاب نکردم تو برای من انتخاب کن، چرا که انتخاب تو برای من بهتر است. خطاب شد: من برای تو علی(علیه السلام) را انتخاب نمودم و تو باید او را خلیفه و وصیّ خود قرار بدهی، چرا که من، علم و حلم خود را به او عطا کردم و حقّاً او امیرالمؤمنین است، و کسی قبل از او و بعد از او دارای چنین لقبی نبوده و نخواهد بود.

سپس خطاب شد:

«ای محمّد علی پرچم هدایت، و امام پیروان من، و نور اولیای من، و کلمه‌ای است که من [ولایت او را] بر متقین واجب نمودم، و کسی که او را دوست بدارد مرا دوست داشته، و کسی که او را دشمن بدارد مرا دشمن داشته است، و تو باید این بشارت را به او بدهی».

پس من علیّ(علیه السلام) را به آنچه خدا فرموده بود بشارت دادم، و علیّ(علیه السلام) گفت: من بنده خدا هستم، و در قبضه‌ی قدرت او می‌باشم، او اگر مرا عقاب کند

به خاطر خطای من است، و ظلمی به من نخواهد کرد، و اگر رحمت خود را بر من تمام کند، او سزاوارتر به رحمت است.

پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در حقّ علیّ(علیه السلام) دعا نمود و فرمود:

«خدایا قلب او را نورانی، و ایمان او را سرشار کن» و خداوند فرمود: «ای محمّد من دعای تو را در حقّ او اجابت نمودم جز آن که من بلایی به او می‌دهم که به احدی از اولیای خود نداده‌ام» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: گفتم: پروردگارا برادر و هم‌نشین من است؟! خطاب شد:

در علم من گذشته که او مبتلا خواهد شد، و دیگران نیز به خاطر او مبتلا خواهند شد، و اگر علی نمی‌بود، اولیای من و اولیای رسول من شناخته نمی‌شدند.⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

روایت فوق را شیخ مفید در اختصاص و امالی، و علیّ بن ابراهیم در تفسیر خود، و محمّد بن عبّاس در تأویل الآیات با سندهای گوناگون و صحیح نقل نموده‌اند.⁽¹⁾

یا محمّد، علی رایة الهدی، و إمام من أطاعنی، و نور أولیائی، و هو الکلمة التی ألزمتها المتقین. من أحبه فقد أحبنی، و من أبغضه فقد أبغضنی، فبشره بذلک، یا محمّد». قال: «فبشرته بذلک، فقال علی(علیه السلام) أنا عبد الله، و فی قبضته، إن یعاقبنی فبذنبی لم یظلمنی، و إن یتم لی ما وعدنی فالله أولی بی.

فقال النّبی(صلی الله علیه و آله): اَللَّهُمَّ اجل قلبه، و اجعل ربیعه الإیمان بک. قال الله سبحانه: قد فعلت ذلک به یا محمّد، غیر أنی مختصه بالبلاء بما لا اختص به أحدا من أولیائی. قال: قلت: رب أخی و صاحبی؟ قال: إنه [قد] سبق فی علمی أنه مبتلی و مبتلی به، و لو لا علی لم تعرف أولیائی، و لا أولیاء رسولی».

و رواه الشیخ فی (أمالیه) قال: أخبرنا أحمد بن محمّد بن الصلت، قال: أخبرنا ابن عقدة، یعنی أحمد بن محمّد بن سعید، قال: أخبرنا محمّد بن هارون الهاشمی، قراءة علیه، قال: أخبرنا محمّد بن مالک بن الأبرد النخعی. قال: حدثنا محمّد بن فضیل بن غزوان الضبی، قال: حدثنا غالب الجهنی، عن أبی جعفر محمّد بن علی ابن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن علی بن أبی‌طالب(علیهم السلام)، قال: «قال رسول الله(صلی الله علیه و آله): لما أسری بی إلی السماء». و ساق الحدیث إلی آخره.

و فی آخر الحدیث: قال محمّد بن مالک: فلقیت نصر بن مزاحم المنقری، فحدثنی عن غالب الجهنی، عن أبی جعفر محمّد بن علی بن الحسین، عن أبیه، عن جده، عن علی(علیهم السلام)، قال: «قال رسول الله(صلی الله علیه و آله): لما أسری بی إلی السماء». و ذکر مثله سواء. قال محمّد بن مالک. فلقیت علی بن موسی بن جعفر [فذکرت له هذا الحدیث، فقال: «حدثنی به أبی موسی بن جعفر]، عن أبیه، عن جده، عن الحسین بن علی، عن علی(علیهم السلام)، قال: قال رسول الله(صلی الله علیه و آله): لما أسری بی إلی السماء، ثم من السماء إلی السماء، ثم إلی سدرة المنتهی». و ذکر الحدیث بطوله.

-- و عنه، قال: حدثنا محمّد بن الحسین، عن علی بن منذر، عن مسکین الرحال العابد -- و قال ابن المنذر عنه، و بلغنی أنه لم یرفع رأسه إلی السماء منذ أربعین سنة، قال: حدثنا فضیل الرسان، عن أبی داود عن أبی برزة قال: سمعت رسول الله(صلی الله علیه و آله) یقول: «إن الله عهد إلی فی علی عهدا، فقلت: اَللَّهُمَّ بین لی. فقال:

اسمع. فقلت: اَللَّهُمَّ قد سمعت. فقال الله؟عز؟: أخبر علیا بأنه أمیر المؤمنین و سید أوصیاء المرسلین، و أولی الناس بالناس، و الکلمة التی ألزمتها المتقین». [تفسیر برهان، ج 5، ص 92، ح 6 و 7]

و در برخی از روایات آمده که حضرت رضا(علیه السلام) می‌فرماید:

«نَحْنُ کَلِمَةُ التَّقْوَی وَ الْعُرْوَةُ الْوُثْقَی.»⁽¹⁾و در برخی آمده:

«لا إله إلّا الله» کلمه‌ی تقوی و اقرار به وحدانیّت خداوند است، و «لَا یَقْبَلُ اللَّهُ الْأَعْمَالَ إِلَّا بِهَا وَ هِیَ کَلِمَةُ التَّقْوَی یُثَقِّلُ اللَّهُ بِهِ الْمَوَازِینَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ».

« لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِن شَاء اللَّهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُوسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِن دُونِ ذَلِکَ فَتْحًا قَرِیبًا»⁽¹⁾مورّخین شیعه گفته‌اند:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) قبل از صلح حدیبیّه خواب دید که مسلمانان داخل مسجدالحرام شدند، و با کمال امنیّت اعمال عمره را انجام دادند و سرهای خود را تراشیدند و [برخی] تقصیر کردند و خوف و هراسی نداشتند، و پس از این خواب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با اصحاب خود از مسجد شجره محرم شدند. و در حدیبیّه که نزدیک مکّه است مشرکین از آنان جلوگیری نمودند، و با آن حضرت قرارداد صلح امضاء کردند، که مسلمانان وارد مکّه نشوند و در سال آینده برای عمره بیایند و کسی از آنان جلوگیری نکند [و آن عمره اوّل معروف به صلح حدیبیّه شد، و عمره دوّم را عمرة القضا گفتند].

از سویی منافقین درباره‌ی صلح حدیبیّه چیزهای ناپسندی گفتند، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آن را اعظم الفتوح نامید و پس از بازگشت از حدیبیّه آن حضرت خیبر را محاصره کرد و آن را فتح نمود و در سال بعد برای عمره وارد مکّه شد، و مکّه بدون خونریزی همان گونه که گذشت فتح گردید، و آیه فوق نازل شد و در این قصّه خداوند امتحان و آزمونی برای مسلمانان قرار داد، و برخی از آنان عمل آن حضرت را تقبیح نمودند و او را به خلف وعده و سازش با مشرکین متهّم کردند و برخی که اهل ایمان بودند از خدا و رسول او اطاعت کردند و تسلیم امر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شدند.

سلیمان بن مهران گوید:

به امام صادق(علیه السلام) گفتم: برای چه کسی که صروره است، -- یعنی برای اوّلین بار به حج می‌رود -- مستحبّ است که داخل کعبه شود [و برای تقصیر سر خود را بتراشد؟] فرمود: به خاطر این که صرورة حج واجب انجام می‌دهد و واجب است که داخل بیت و خانه‌ای شود که به آن دعوت شده است تا خداوند او را اکرام نماید. گفتم: برای چه تراشیدن سر بر او واجب است؟ فرمود: برای این که نشانه آمنین داشته باشد، مگر آیه قرآن را نخوانده‌ای که می‌فرماید: «لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِن شَاء اللَّهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُوسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لَا تَخَافُونَ ….»⁽¹⁾

-- فی الکافی محمّد بن یحیی عن أحمد بن محمّد بن عیسی عن ابن أبی نصر عن علی بن أبی حمزة عن أبی بصیر قال: قلت لأبی عبد الله(علیه السلام) الفرق من السنة؟ قال، لا، قلت: فهل فرق رسول الله(صلی الله علیه و آله) قال: نعم، قلت: کیف فرق رسول الله(صلی الله علیه و آله) و لیس من السنة؟ قال: من أصابه ما أصاب رسول الله یفرق کما فرق رسول الله(صلی الله علیه و آله) [فقد أصاب سنة رسول الله(صلی الله علیه و آله) و الا فلا] قلت: کیف؟ قال: ان رسول الله(صلی الله علیه و آله) لما صد عن البیت و قد کان ساق الهدی و أحرم، أراه الله الرؤیا التی أخبره الله بها فی کتابه إذ یقول: «لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لا تَخافُونَ» فعلم رسول الله(صلی الله علیه و آله) ان الله سیفی له بما أراه، فمن ثم وفر ذلک الشعر الذی کان علی رأسه حین أحرم انتظارا لحلقه فی الحرم حیث وعده الله؟عز؟، فلما حلقه لم یعد فی توفیر الشعر، و لا کان ذلک من قبله(صلی الله علیه و آله). [تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 74، ح 79-80]

ابوبصیر گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: فدای شما شوم آیا رؤیای صادق و کاذب از یک مخرج و منبع است؟ فرمود:

آری و لکن رؤیای کاذب مختلف و غیر مرتّب است، و در اوّل شب که شیاطین سلطه دارند دیده می‌شود، و دارای تخیّل و کذب و خلاف واقع است، و خیری در آن نیست، و امّا رؤیای صادق در ثلث سوّم شب می‌باشد که وقت رفت و آمد ملائکه است، و نزدیک به سحر می‌باشد، و تخلّفی در آن نیست إن شاء الله، إلّا این که خواب بیننده جنب باشد و یا بدون وضو خوابیده باشد و خداوند را از روی حقیقت هنگام خواب ذکر نگفته باشد که در این صورت نیز خواب او مختلف و همراه تخیّل و دور از حقیقت است.⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

تفصیل قصّه صلح حدیبیّه و عمره‌ی اوّل رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و جنگ خیبر پس از آن و … در کافی⁽²⁾از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است و در تفسیر برهان⁽³⁾

هؤلاء الصابئون، لیس علیک منهم بأس. فأتاها رسول الله(صلی الله علیه و آله) فأمرها فاستقت دلوا من ماء، فأخذه رسول الله(صلی الله علیه و آله) فشرب و غسل وجهه، فأخذت فضلته فأعادته فی البئر فلم تبرح حتی الساعة.

و خرج رسول الله(صلی الله علیه و آله) فأرسل إلیه المشرکون، أبان بن سعید فی الخیل، فکان بإزائه، ثم أرسلوا الحلیس، فرأی البدن و هی تأکل بعضها أوبار بعض، فرجع و لم یأت رسول الله(صلی الله علیه و آله) و قال لأبی سفیان: یا أبا سفیان، أما و الله ما علی هذا حالفناکم علی أن تردوا الهدی عن محله، فقال: اسکت فإنما أنت أعرابی. فقال: أما و الله لتخلین عن محمّد و ما أراد أو لأنفردن فی الأحابیش. فقال: اسکت حتی نأخذ من محمّد ولثا.

فأرسلوا إلیه عروة بن مسعود، و قد کان جاء إلی قریش فی القوم الذین أصابهم المغیرة بن شعبة، خرج معهم من الطائف، و کانوا تجارا فقتلهم، و جاء بأموالهم إلی رسول الله(صلی الله علیه و آله)، فأبی رسول الله(صلی الله علیه و آله) أن یقبلها، و قال: هذا غدر، و لا حاجة لنا فیه. فأرسلوا إلی رسول الله(صلی الله علیه و آله) فقالوا: یا رسول الله، هذا عروة بن مسعود، قد أتاکم و هو یعظم البدن، قال: فأقاموها، فقال: یا محمّد، مجی‌ء من جئت؟ قال: جئت أطوف بالبیت، و أسعی بین الصفا و المروة، و أنحر الإبل، و أخلی عنکم و عن لحماتها. قال: لا و اللات و العزی، فما رأیت مثلک، رد عما جئت له، إن قومک یذکرونک الله و الرحم أن تدخل علیهم بلادهم بغیر إذنهم، و أن تقطع أرحامهم، و أن تجری علیهم عدوهم. فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): ما أنا بفاعل حتی أدخلها.

قال: و کان عروة بن مسعود حین کلم رسول الله(صلی الله علیه و آله) تناول لحیته، و المغیرة قائم علی رأسه، فضرب بیده. فقال: من هذا یا محمّد؟ فقال: هذا ابن أخیک المغیرة. فقال: یا غدر و الله ما جئت إلّا فی غسل سلحتک.

قال: فرجع إلیهم فقال لأبی سفیان و أصحابه: لا و الله ما رأیت مثل محمّد رد عما جاء له. فأرسلوا إلیه سهیل ابن عمرو و حویطب بن عبد العزی، فأمر رسول الله(صلی الله علیه و آله) فأثیرت فی وجوههم البدن، فقالا: مجی‌ء من جئت؟ قال: جئت لأطوف بالبیت، و أسعی بین الصفا و المروة، و أنحر البدن، و أخلی بینکم و بین لحماتها، فقالا:

إن قومک یناشدونک الله و الرحم، أن تدخل علیهم بلادهم بغیر إذنهم، و تقطع أرحامهم، و تجری علیهم عدوهم.

قال: فأبی علیهما رسول الله(صلی الله علیه و آله) إلّا أن یدخلها.

و کان رسول الله(صلی الله علیه و آله) أراد أن یبعث عمر، فقال: یا رسول الله، إن عشیرتی قلیلة، و إنّی فیهم علی ما تعلم، و لکنی أدلک علی عثمان بن عفان، فأرسل إلیه رسول الله(صلی الله علیه و آله)، فقال: انطلق إلی قومک من المؤمنین، فبشرهم بما وعدنی ربی من فتح مکة. فلما انطلق عثمان لقی أبان بن سعید، فتأخر عن السرح، فحمل عثمان بین یدیه، و دخل عثمان فأعلمهم، و کانت المناوشة، فجلس سهیل بن عمرو عند رسول الله(صلی الله علیه و آله)، و جلس عثمان فی عسکر المشرکین، و بایع رسول الله(صلی الله علیه و آله) المسلمین، و ضرب بإحدی یدیه علی الأخری لعثمان، و قال المسلمون: طوبی لعثمان قد طاف بالبیت و سعی بین الصفا و المروة و أحل. فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): ما کان لیفعل. فلما جاء عثمان، قال له رسول الله(صلی الله علیه و آله):

أطفت بالبیت؟ قال: ما کنت لأطوف بالبیت و رسول الله(صلی الله علیه و آله) لم یطف به. ثم ذکر القصة و ما کان فیها. فقال لعلی(علیه السلام): اکتب بسم الله الرحمن الرحیم. فقال سهیل: ما أدری ما الرحمن الرحیم، إلّا أنی أظن هذا الذی بالیمامة، و لکن أکتب کما نکتب: باسمک اَللَّهُمَّ. قال: و اکتب: هذا ما قاضی رسول الله سهیل بن عمرو. فقال سهیل: فعلی ما نقاتلک یا محمّد؟ فقال أنا رسول الله، و أنا محمّد بن عبد الله. فقال الناس: أنت رسول الله قال: اکتب. فکتب: هذا ما قاضی علیه محمّد ابن عبد الله، فقال الناس: أنت رسول الله، و کان فی القضیة أن [من] کان منا أتی إلیکم رددتموه إلینا، و رسول الله غیر مستکبر عن دینه، و من جاء إلینا منکم لم نرده إلیکم. فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): لا حاجة لنا فیهم، و علی أن یعبد الله فیکم علانیة غیر سر، و إن کانوا لیتهادون السیور فی المدینة إلی مکة، و ما کانت قضیة أعظم برکة منها، لقد کاد أن یستولی علی [أهل] مکة الإسلام، فضرب سهیل بن عمرو علی أبی جندل ابنه. فقال: أول ما قاضینا [علیه].

فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): و هل قاضیت علی شی‌ء؟ فقال: یا محمّد، ما کنت بغدار. قال: فذهب بأبی جندل، فقال: یا رسول الله، تدفعنی إلیه؟ قال: و لم أشترط لک. قال: و قال: اَللَّهُمَّ اجعل لأبی جندل مخرجا». [تفسیر برهان، ج 5، ص 83، ح 3]

نیز از کافی نقل شده است.

«هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیدًا»⁽¹⁾مشابه آیه فوق در سوره‌ی توبه⁽²⁾آمده:

«هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ».

و در سوره‌ی صف⁽³⁾آمده:

«هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ».

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه سوره‌ی توبه فرمود:

مقصود از غلبه دین خدا بر همه‌ی ادیان، غلبه دین خدا در رجعت است.⁽⁴⁾

إن المختار کان استعملنی علی بعض عمله و إنّی أصبت مالا من مال الله فاستودعت طائفة منه من ذلک المال و أکلت و أعطیت و أنا أحب أن تجعلنی من ذلک فی حل فقال عبد الله بن محمّد ما أنا بصاحب ذاک قال فانصرفت من عنده فلقیت أبا جعفر(علیه السلام) فوجدت عنده الأمور و الشئون و قلت له مثل ما قلت لعبد الله قال ما ذهب منک همدان فأنت منه فی حل و ما أنکحت و ما أعطیت و ما هناک فأنت منه فی حل قل علی فقلت له إن فلانا قال و کان منزله فی زقاق أصحاب الزجاج إنه سأل الحسن بن علی یستقطعه أرضا فی الرجعة فقال الحسن أنا أصنع بک ما هو خیر لک من ذلک أضمن لک الجنة علی و علی آبائی قال فقال نعم و سألت أبا جعفر(علیه السلام) هل کان هذا فقال نعم فقلت لأبی جعفر(علیه السلام) عند ذلک فأنا أحب أن تضمن لی الجنة علیک و علی آبائک کما ضمن الحسن لفلان قال نعم قال فزعم أبو بصیر أن علیا حدثه بهذا الحدیث عند الموت و أنه هو الذی أغمضه و لم یسمع هذا الحدیث من أبی بصیر أحد حتی أتی المدینة فدخلت علی أبی جعفر(علیه السلام) قال فلما رآنی قال مات علی قلت نعم قال؟ره؟ قال حدثک بکذا و کذا فلم یدع شیئا مما حدثنی به علی فقلت عند ذلک و الله ما کان عندی حین حدثنی بهذا الحدیث أحد و لا خرج منی إلی أحد حتی أتیتک فمن أین علمت هذا قال فغمز فخذی بیده ثم قال مه اسکت الآن. [بصائرالدرجات، ص 248]

محمّد بن فضیل گوید:

به امام کاظم(علیه السلام) گفتم: مقصود از آیه فوق این است که خداوند رسول خود(صلی الله علیه و آله) را امر نمود تا ولایت وصیّ خود [امیرالمؤمنین(علیه السلام)] را بر مردم اثبات نماید و بگوید که ولایت [امیرالمؤمنین(علیه السلام)] همان دین حق است، و مقصود از «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ»، غلبه اسلام بر همه ادیان، هنگام قیام حضرت مهدی(علیه السلام) می‌باشد، چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ» و تمام نور خدا ولایت حضرت قائم؟عج؟ است، و مقصود از «وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ» کراهت از ولایت علی(علیه السلام) است.⁽¹⁾مرحوم علیّ بن ابراهیم گوید:

مقصود

از «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ»، غلبه حضرت مهدی(علیه السلام) بر همه ادیان است، و اوست که «یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً» و این آیه از آیاتی است که تأویل آن بعد از تنزیل می‌باشد.⁽¹⁾در روضه کافی نقل شده که خداوند در مناجات خود با موسی(علیه السلام) فرمود:

«ای موسی آرزوهای خود را در دنیا کوتاه کن… تا این که خداوند و فرمود: کلمات دین به تمامیّت رسیده و من دین او را بر همه ادیان غالب خواهم نمود، و در آن زمان در هر مکانی مردم مرا عبادت خواهند کرد.⁽²⁾

مؤلّف گوید:

تفصیل تفسیر آیه فوق در سوره توبه گذشت و ما در کتاب «دولة المهدی(علیه السلام)» و کتاب «حکومت‌های صالحین» نیز آیات مربوط به قیام حضرت مهدی(علیه السلام) را همراه با روایاتی در تفسیر آن‌ها بیان نمودیم.

«مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاء عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاء بَیْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُکَّعًا سُجَّدًا یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِّنَ اللَّهِ وَ رِضْوَانًا سِیمَاهُمْ فِی وُجُوهِهِم مِّنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرَاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَی عَلَی سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُم مَّغْفِرَةً وَ أَجْرًا عَظِیمًا»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

خداوند اوصاف رسول الله(صلی الله علیه و آله) و اوصاف اصحاب با ایمان او را در تورات و انجیل نوشته بود و آیه فوق اشاره به اوصاف آنان است [و این از معجزات رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌باشد] و اوصاف و خصلت‌های آنان در تورات چنین است:

آنان در مقابل کفّار سرسخت و خشن و بدون ملاطفت هستند، و در مقابل مؤمنان و هم کیشان خود دارای ترحّم و مهر و محبّت می‌باشند، همواره در پیشگاه خداوند مشغول رکوع و سجده و تضرّع و عبادت‌اند، و اوصاف آنان در انجیل این است که آنان، مانند زرعی هستند که جوانه خود را بیرون زده و قوی شده و بر ساقه خود استوار باشد، و کشاورزان را به شگفت آورد و کافران از رشد آن به خشم آیند.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

آیه فوق درباره‌ی یهود و نصارا نازل شده و خداوند می‌فرماید: ما به آنان کتاب [یعنی تورات و انجیل] دادیم و آنان در کتاب‌های خود، پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) را، همانند فرزندان خود می‌شناختند، چرا که در تورات و انجیل و زبور، اوصاف آن حضرت و محل بعثت و هجرت او بیان شده بود، همان گونه که خداوند می‌فرماید: «مُحَمَّد رسول الله(صلی الله علیه و آله) وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ …» و هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مبعوث به رسالت و نبوّت شد، اهل کتاب، او را [به خوبی] شناختند [همان گونه که فرزندان خود را می‌شناختند.]⁽¹⁾عبدالله بن سلام می‌گفت:

ما پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) را بهتر از فرزندان خود شناختیم، چرا که درباره فرزندان

خود احتمال سفاح و زنا می‌دادیم و لکن پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) را با اوصافی که برای او آمده بود به یقین شناختیم.

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «سِیمَاهُمْ فِی وُجُوهِهِم مِّنْ أَثَرِ السُّجُودِ» اثر بیداری در سحرها برای نماز است.⁽¹⁾از مخالفین نیز ابن مردویه از امام حسن بن علیّ (علیهما الصّلاة و السلام) نقل نموده که فرمود:

«اسْتَوَی الْإِسْلَامُ بِسَیْفِ عَلِیٍّ(علیه السلام).»⁽²⁾محمّد بن عبّاس؟ره؟ در تأویل الآیات با سند خود از ابن عبّاس نقل نموده که در تأویل: «کزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ»، گوید:

اصل زرع عبدالمطلب است، و «شطئه» محمّد(صلی الله علیه و آله) است، و «یُعْجِبُ الزُّرَّاعَ» علیّ بن ابیطالب(علیه السلام) است.⁽³⁾

در روضه کافی روایت شده که خداوند در مناجات خود به موسی(علیه السلام) فرمود:

ای موسی من تو را -- مانند وصیّت -- شفیق و مشفق به فرزند بتول عیسی بن مریم، و بعد از او به صاحب جمل احمر آن طیّب و طاهر و مطهّر، سفارش می‌نمایم و مَثَل او در کتاب تو این است که او مؤمن و مهیمن بر همه کتاب‌های آسمانی است، و اوست، راکع، ساجد، راغب و راهب، و برادران او مساکین و فقرا هستند، و انصار و یاران او مردم دیگری می‌باشند….⁽¹⁾

ان موسی(علیه السلام) ناجاه ربه تبارک و تعالی فقال له فی مناجاته:

یا موسی أوصیک وصیة الشفیق المشفق بابن البتول عیسی بن مریم، و من بعده بصاحب الجمل الأحمر الطیب الطاهر المطهر، فمثله فی کتابک انه مؤمن مهیمن علی الکتب کلها، و انه راکع ساجد راغب راهب إخوانه المساکین، و أنصاره قوم آخرون.

[تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 77، ح 89]

مؤمن برادر پدر و مادری مؤمن است، و خداوند طینت او را از هفت آسمان قرار داد و آن طینت بهشت است. سپس آیه «رُحَمَاء بَیْنَهُمْ …» را تلاوت نمود و فرمود: آیا رَحِم نسبت به رحم خود جز اهل احسان وصله است؟ [یعنی رحم باید اهل احسان به خویش خود باشد.]⁽²⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 77، ح 90]

مسلمان برادر مسلمان است، و به او ظلم نمی‌کند، و او را خوار نمی‌نماید

و نمی‌ترساند، و بر مسلمان سزاوار است که در تواصل با برادر خود کوشا باشد، و با او تعاون و تعاطُف و مواساة داشته باشد. سپس فرمود: شما باید با همدیگر تعاطف داشته باشید، تا به سخن خداوند که می‌فرماید: «رُحَمَاء بَیْنَهُمْ»، عمل کرده باشید….⁽¹⁾سلیم بن قیس هلالی گوید:

من شاهد وصیّت امیرالمؤمنین(علیه السلام) به فرزند خود امام حسن(علیه السلام) بودم. سپس کلّ وصیّت نامه آن حضرت را نقل می‌کند، و در بخشی از آن آمده که امیرالمؤمنین به فرزند خود امام حسن(علیه السلام) می‌فرماید: «وَ اللَّهَ اللَّهَ فِی أَصْحَابِ نَبِیِّکُمُ الَّذِینَ لَمْ‌یُحْدِثُوا حَدَثاً وَ لَمْ یُؤْوُوا مُحْدِثاً، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) أَوْصَی بِهِمْ وَ لَعَنَ الْمُحْدِثَ مِنْهُمْ وَ مِنْ غَیْرِهِمْ وَ الْمُؤْوِیَ لِلْمُحْدِث.»⁽²⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 79، ح 100]

سوره‌ی حجرات

اشاره

محلّ نزول: مدینه‌ی منوّره.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی مُجادله نازل شده است.

تعداد آیات: 18 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی حجرات امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

کسی که سوره‌ی حجرات را در هر شب و یا در هر روز قرائت نماید، از زوّار حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) خواهد بود.⁽¹⁾در خواصّ القرآن از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را بخواند، خداوند ده برابر کسانی که او را عبادت و یا معصیت کرده‌اند پاداش به او می‌دهد، و کسی که آن را بنویسد، و در جنگ و یا خصومتی، آن را بر خود بیاویزد، ایمن از خطر و ترس خواهد شد، و خداوند به دست او درِ هر خیری را باز می‌کند.⁽²⁾

از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را بنویسد و بر متبوعی بیاویزد، از شیطان خویش ایمن می‌شود و شیطان به او باز نمی‌گردد، و از هر چیزی که از آن هراس داشته ایمن می‌شود، و اگر آن را بنویسند و بشویند و زن بچه‌داری از آب آن بنوشد، شیر او فراوان، و جنین او محفوظ، و از هر خوفی و محذوری به اذن خداوند ایمن خواهد شد.⁽¹⁾

سوره‌ی حجرات، آیات 1 تا 18

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَمیعٌ عَلیمٌ 1 یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ 2 إِنَّ الَّذینَ یَغُضُّونَ أَصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولئِکَ الَّذینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوی لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظیمٌ 3 إِنَّ الَّذینَ یُنادُونَکَ مِنْ وَراءِ الْحُجُراتِ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ 4 وَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتَّی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ لَکانَ خَیْراً لَهُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحیمٌ 5 یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصیبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلی ما فَعَلْتُمْ نادِمینَ 6 وَ اعْلَمُوا أَنَّ فیکُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ یُطیعُکُمْ فی کَثیرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَ لکِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإیمانَ وَ زَیَّنَهُ فی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیانَ أُولئِکَ هُمُ الرَّاشِدُونَ 7 فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَ نِعْمَةً وَ اللَّهُ عَلیمٌ حَکیمٌ 8 وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما

عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتی تَبْغی حَتَّی تَفی‌ءَ إِلی أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطینَ 9 إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ 10 یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسی أَنْ یَکُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ وَ لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسی أَنْ یَکُنَّ خَیْراً مِنْهُنَّ وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإیمانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ 11 یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحیمٌ 12 یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلیمٌ خَبیرٌ 13 قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمَّا یَدْخُلِ الْإیمانُ فی قُلُوبِکُمْ وَ إِنْ تُطیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لا یَلِتْکُمْ مِنْ أَعْمالِکُمْ شَیْئاً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ 14 إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فی سَبیلِ اللَّهِ أُولئِکَ هُمُ الصّادقونَ 15 قُلْ أَ تُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدینِکُمْ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلیمٌ 16 یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلامَکُمْ بَلِ اللَّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَداکُمْ لِلْإیمانِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ 17 إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ غَیْبَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللَّهُ بَصیرٌ بِما تَعْمَلُونَ 18 ¬Kj

لغات:

«قَدَّمَ تقدیماً، و أقدم إقداماً، و استقدم» به معنای تقدّم و جلو افتادن است، و «جَهر» به معنای ظهور صوت با قوّت و اعتماد است، و به همین معناست جهاره‌ی در سخن، و «جاهَرَ بالأمر مجاهرةً و جهاراً» بلند کردن صدا را گویند، و نقیض جَهر، هَمس است، و حروف «مجهورة» نوزده حرف است و بقیّه را حروف مهموسة گویند، و «غَضّ»

به معنای حطّ و پایین آمدن از منزلتی به منزلت پایین‌تر است، و غَضَّ بصره إذا ضَعَّفَه عن حِدَّةِ النظر، و «عَنَت» به معنای مشقّت است، و «عَنَتِ الدابَّة وَ تَعَنَّتَ» إذا حدث فی قوائمها کسر لا یمکنها الجَری، و قال ابن الأنباری: «العَنَت» التشدید، و فلان یَعنِتُ فلاناً ای یُشَدِّدُ علیه و یلزمه ما یصعب علیه، ثمّ نقل الی معنی الهلاک، و «قِسط» به معنای عدالت است، و «قَسط» به معنای جور و عدول از حق است، و اصل لغت به معنای عدول است، جز این که «عَدَلَ إلی الحق» به معنای رعایت عدالت است، و «عَدَلَ عَنِ الحَقِ» اعراض از عدالت است. و «لَمْز و هَمْز» رمی به عیب، نسبت به کسی است که نباید از او عیب جویی شود، و «نَبز» لقب زشت، به کسی دادن است و «غیبت» بدگویی از کسی است که دارای آن بدی باشد، و اگر بدی و عیبی در او نباشد بهتان و تهمت خواهد بود، و «شُعوب و تَشَعُّب» تفرّق در نسب است، و شَعَبتهَ یعنی جَمَعتَه و شَعَّبته یعنی فرّقته، و این لغت از اضداد است.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر ای کسانی که ایمان آورده‌اید! چیزی را بر خدا و رسولش مقدّم نشمرید (و پیشی مگیرید)، و تقوای الهی پیشه کنید که خداوند شنوا و داناست! (1) ای کسانی که ایمان آورده‌اید! صدای خود را فراتر از صدای پیامبر نکنید، و در برابر او بلند سخن مگویید (و داد و فریاد نزنید) آن گونه که بعضی از شما در برابر بعضی بلند صدا می‌کنند، مبادا اعمال شما نابود گردد در حالی که نمی‌دانید! (2) آنها که صدای خود را نزد رسول خدا کوتاه می‌کنند همان کسانی هستند که خداوند دلهای‌شان را برای تقوا خالص نموده، و برای آنان آمرزش و پاداش عظیمی است! (3) (ولی) کسانی که تو را از پشت حجره‌ها بلند صدا می‌زنند، بیشترشان نمی‌فهمند! (4)

اگر آنها صبر می‌کردند تا خود به سراغ‌شان آیی، برای آنان بهتر بود و خداوند آمرزنده و رحیم است! (5) ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر شخص فاسقی خبری برای شما بیاورد، درباره آن تحقیق کنید، مبادا به گروهی از روی نادانی آسیب برسانید و از کرده خود پشیمان شوید! (6) و بدانید رسول خدا در میان شماست هر گاه در بسیاری از کارها از شما اطاعت کند، به مشقّت خواهید افتاد ولی خداوند ایمان را محبوب شما قرار داده و آن را در دلهایتان زینت بخشیده، و (به عکس) کفر و فسق و گناه را منفورتان قرار داده است کسانی که دارای این صفاتند هدایت یافتگانند! (7) (و این برای شما بعنوان) فضل و نعمتی از سوی خداست و خداوند دانا و حکیم است.! (8) و هر گاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند، آنها را آشتی دهید و اگر یکی از آن دو بر دیگری تجاوز کند، با گروه متجاوز پیکار کنید تا به فرمان خدا بازگردد و هر گاه بازگشت (و زمینه صلح فراهم شد)، در میان آن دو به عدالت صلح برقرار سازید و عدالت پیشه کنید که خداوند عدالت پیشگان را دوست می‌دارد. (9) مؤمنان برادر یکدیگرند پس دو برادر خود را صلح و آشتی دهید و تقوای الهی پیشه کنید، باشد که مشمول رحمت او شوید! (10) ای کسانی که ایمان آورده‌اید! نباید گروهی از مردان شما گروه دیگر را مسخره کنند، شاید آنها از اینها بهتر باشند و نه زنانی زنان دیگر را، شاید آنان بهتر از اینان باشند و یکدیگر را مورد طعن و عیبجویی قرار ندهید و با القاب زشت و ناپسند یکدیگر را یاد نکنید، بسیار بد است که بر کسی پس از ایمان نام کفرآمیز بگذارید و آنها که توبه نکنند، ظالم و ستمگرند! (11) ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از بسیاری از گمانها بپرهیزید، چرا که بعضی از گمانها گناه است و هرگز (در کار دیگران) تجسّس نکنید و هیچ یک از شما دیگری را غیبت نکند، آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر

مرده خود را بخورد؟! (به یقین) همه شما از این امر کراهت دارید تقوای الهی پیشه کنید که خداوند توبه‌پذیر و مهربان است! (12) ای مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید (اینها ملاک امتیاز نیست،) گرامی‌ترین شما نزد خداوند با تقواترین شماست خداوند دانا و آگاه است! (13) عربهای بادیه‌نشین گفتند: «ایمان آورده‌ایم» بگو: «شما ایمان نیاورده‌اید، ولی بگویید اسلام آورده‌ایم، امّا هنوز ایمان وارد قلب شما نشده است! و اگر از خدا و رسولش اطاعت کنید، چیزی از پاداش کارهای شما را فروگذار نمی‌کند، خداوند، آمرزنده مهربان است.» (14) مؤمنان واقعی تنها کسانی هستند که به خدا و رسولش ایمان آورده‌اند، سپس هرگز شکّ و تردیدی به خود راه نداده و با اموال و جانهای خود در راه خدا جهاد کرده‌اند آنها راستگویانند. (15) بگو: «آیا خدا را از ایمان خود با خبر می‌سازید؟! او تمام آنچه را در آسمانها و زمین است می‌داند و خداوند از همه چیز آگاه است!» (16) آنها بر تو منّت می‌نهند که اسلام آورده‌اند بگو: «اسلام آوردن خود را بر من منّت نگذارید، بلکه خداوند بر شما منّت می‌نهد که شما را به سوی ایمان هدایت کرده است، اگر (در ادّعای ایمان) راستگو هستید! (17) خداوند غیبت آسمانها و زمین را می‌داند و نسبت به آنچه انجام می‌دهید بیناست!» (18)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

این آیه درباره‌ی قبیله بنی تمیم نازل شد که هر گاه وارد بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌شدند، بر درِ خانه [و حجره‌ی] آن حضرت می‌ایستادند و با صدای بلند می‌گفتند:

ای محمّد بیا نزد ما، و هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خارج می‌شد، آنان از جلوی او راه می‌رفتند، و چون با او سخن می‌گفتند صدای خود را بر صدای او بالا می‌بردند مانند سخنانی که با همدیگر داشتند و می‌گفتند: «یا محمّد یا محمّد، تو درباره‌ی فلان مسأله چه می‌گویی» از این رو آیه فوق نازل شد.⁽¹⁾از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

آیه فوق درباره‌ی دو نفر از قریش نازل شد.⁽²⁾«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَن تَحْبَطَ أَعْمَالُکُمْ وَ أَنتُمْ لَا تَشْعُرُونَ * إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِندَ رَسُولِ اللَّهِ أُوْلَئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَی لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ * إِنَّ الَّذِینَ یُنَادُونَکَ مِن وَرَاء الْحُجُرَاتِ أَکْثَرُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ * وَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتَّی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ لَکَانَ خَیْرًا لَّهُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ»⁽³⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در خطبه‌ی خود در رحبه‌ی کوفه فرمود:

در حدیبیّه گروهی از اشراف مکّه مانند سهیل بن عمرو و… نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمدند و گفتند: «ای محمّد تو همسایه ما و حلیف ما و پسر عمّ ما

هستی و عدّه‌ای از فرزندان و برادران ما به تو پیوسته‌اند که فهم و اطلاعی از دین ندارند و تنها به خاطر فرار از خدمت ما و انجام کار، نزد تو آمده‌اند، و تو باید آنان را به ما باز گردانی».

پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به ابوبکر فرمود:

ببین این‌ها چه می گویند؟ ابوبکر گفت: راست می‌گویند، شما همسایه آنان بوده‌ای و باید این افراد را به آنان بازگردانی. سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) عمر را خواست و او نیز پاسخ ابوبکر را داد و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) چون چنین دید، به قریش فرمود: «شما دست از دشمنی با ما بر نمی‌دارید تا خداوند مردی که قلب او را به تقوا آزموده به سوی شما بفرستد و او برای دین خدا گردن شما را بزند» پس ابوبکر گفت: یا رسول الله آیا من آن مرد خواهم بود؟ فرمود: نه، پس عمر برخاست و گفت: یا رسول الله آیا من آن مرد خواهم بود؟ فرمود: «او کسی است که مشغول اصلاح کفش من است» و من در آن وقت کفش آن حضرت را پینه می‌زدم. ابن خِراش گوید:

سپس امیرالمؤمنین(علیه السلام) روی مبارک به ما نمود و فرمود:

«من از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنیدم که می‌فرمود: کسی که از روی عمد بر من دروغ ببندد، باید جایگاه خود را در آتش آماده کند.⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

حدیث فوق دلیل نادانی و بی ادبی افراد فوق است نسبت به رسول خدا(صلی الله علیه و آله).

زمخشری در ربیع الأبرار گوید:

گروهی از سفهای بنی تمیم نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمدند و گفتند: «یا محمّد از خانه خارج شو تا ما با تو سخن بگوییم» پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از بی ادبی آنان آزرده گردید و آیه «إِنَّ الَّذِینَ یُنَادُونَکَ مِن وَرَاء الْحُجُرَاتِ أَکْثَرُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ» نازل شد.⁽¹⁾مرحوم طبرسی در جوامع الجامع از ابن عبّاس نقل نموده که گوید:

آیه فوق درباره‌ی ثابت بن قیس نازل شد و او دارای گوش سنگینی بود و صدای درشتی داشت و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از صدای او اذیّت می‌شد.

انس بن مالک گوید:

هنگامی که آیه فوق نازل شد، ثابت بن قیس خود را پنهان نمود و نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نیامد، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از او تفقّد نمود و چون نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله)

آمد گفت: «یا رسول الله این آیه نازل شده و من صدای درشتی دارم و ترس آن دارم که عمل من حبط شود و پذیرفته نشود» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: هراس مکن تو در دنیا و آخرت اهل خیر هستی و اهل بهشت خواهی بود.⁽¹⁾

-- و عن أنس لما نزلت الایة فقد ثابت، فتفقده رسول الله(صلی الله علیه و آله) فأخبر بشأنه، فدعاه فسأله فقال: یا رسول الله لقد أنزلت هذه الایة و انی جهوری الصوت فأخاف ان یکون عملی قد حبط، فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): لست هناک انک تعیش بخیر و تموت بخیر و انک من أهل الجنة. [تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 80، ح 5 و 6]

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ …» سپس فرمود: به جان خودم سوگند، تو برای پدرت و فاروق او کنار گوش رسول خدا(صلی الله علیه و آله) صدای کلنگ‌ها را بلند کردی، در حالی که خداوند؟عز؟ می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِندَ رَسُولِ اللَّهِ أُوْلَئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَی» و پدر تو و فاروق او با دفن شدن کنار رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آن حضرت را آزار نمودند، و حقّ او را رعایت نکردند در حالی که خداوند آنان را امر به رعایت حق آن حضرت نموده بود و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: خداوند مؤمنان را در حیات و ممات آنان محترم شمرده است.⁽²⁾

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن جَاءکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَیَّنُوا أَن تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَی مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

این آیه درباره‌ی همسر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ماریه قبطیّه -- مادر ابراهیم -- نازل شد و سبب نزول آن این بود که عایشه به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفت: «ابراهیم از تو نیست و از جُرَیح قبطی می‌باشد، چرا که او هر روز نزد او می‌رفت» و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خشمگین شد و به امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: این شمشیر را بگیر و سر جُرَیح را برای من بیاور… و قصّه آن در سوره‌ی نور⁽²⁾در حدیثی از زراره از امام باقر(علیه السلام) گذشت.⁽³⁾

سپس علی بن ابراهیم از عبدالله بن بکیر نقل نموده که گوید:

به امام صادق(علیه السلام) گفتم: فدای شما شوم رسول خدا(صلی الله علیه و آله) که دستور قتل آن قبطی را داد آیا می‌دانست که عایشه دروغ می‌گوید و یا نمی‌دانست و به این خاطر علیّ(علیه السلام) را امر به دقّت و تأمّل نمود، و خداوند قبطی را از کشته شدن نجات داد؟ امام(علیه السلام) فرمود: آری به خدا سوگند می‌دانست که عایشه دروغ می‌گوید، و اگر دستور رسول خدا(صلی الله علیه و آله) جدّی بود، علیّ(علیه السلام) او را بی درنگ می‌کشت، و لکن رسول خدا می‌خواست عایشه از حرف خود باز گردد، ولکن او از حرف خود باز نگشت و راضی شد با دروغ او یک مسلمان کشته شود!!⁽¹⁾مؤلّف گوید:

قصّه فوق در تفسیر آیه «إِنَّ الَّذِینَ جَاؤُوا بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِّنکُمْ»⁽²⁾، نیز گذشت.

زراره در ذیل روایتی راجع به آیه فوق به امام باقر(علیه السلام) می گوید:

«عامّه یعنی اهل تسنّن می‌گویند: آیه فوق درباره‌ی ولید بن عُقبة بن ابی معیط نازل شد، هنگامی که او به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفت: بنی خزیمة بعد از

مسلمان شدن کافر شدند؟» و امام(علیه السلام) به زرارة می‌فرماید: مگر نمی‌دانی که هر آیه‌ای از قرآن ظاهری دارد و باطنی؟ و آنچه عامّه می‌گویند ظاهر آیه است و آنچه من به تو گفتم باطن آن است.⁽¹⁾

الحمد لله الذی لم یزل یعافینا أهل البیت من سوء ما یلطخونا به فأنزل الله علیه یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلی ما فَعَلْتُمْ نادِمِینَ فقال زرارة إن العامة یقولون نزلت هذه الآیة فی الولید بن عقبة بن أبی معیط حین جاء إلی النّبی(صلی الله علیه و آله) فأخبره عن بنی خزیمة أنهم کفروا بعد إسلامهم فقال أبو جعفر(علیه السلام) یا زرارة أ و ما علمت أنه لیس من القرآن آیة إلّا و لها ظهر و بطن فهذا الذی فی أیدی الناس ظهرها و الذی حدثتک به بطنها. [تأویل الآیات، ص 584]

… و اما ای ولید بن عقبة به خدا سوگند من تو را به خاطر دشمنی با علی(علیه السلام) ملامت نمی‌کنم، چرا که او تو را به خاطر شرابخواری هشتاد تازیانه زد و پدر تو

را در جنگ بدر کشت و از این رو تو او را سبّ می‌کنی و دشنام می‌دهی، در حالی که خداوند او را در ده آیه از قرآن مؤمن و تو را فاسق نامیده است چنان که می‌فرماید: «أَ فَمَن کَانَ مُؤْمِنًا کَمَن کَانَ فَاسِقًا لَّا یَسْتَوُونَ»⁽¹⁾، و نیز درباره‌ی تو فرموده است: «إِن جَاءکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَیَّنُوا أَن تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَی مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ ….»⁽²⁾

[احتجاج، ص 276]

من در منی خدمت امام باقر(علیه السلام) بودم و آن حضرت نگاهی به زیاد اسود نمود که دو پای او قطع شده بود و به او ترحّم کرد و فرمود: برای چه پاهای تو این گونه است؟ و تو چگونه به اینجا آمده‌ای؟ او گفت: «بر شتر لاغری سوار شدم و به اینجا

آمدم» و امام(علیه السلام) باز به او ترحّم نمود، تا این که زیاد اسود گفت: من به طرف گناه می‌روم و چون هلاک شدن خود را احساس می‌کنم، به فکر محبّت و دوستی شما می‌افتم و امید نجات پیدا می‌نمایم و قلبم روشن می‌شود! امام باقر(علیه السلام) به او فرمود:

آیا گمان می‌کنی دین جز محبّت است؟ مگر نمی‌دانی که خداوند می‌فرماید: «حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمَانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ» و نیز می‌فرماید: «إِن کُنتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ»⁽¹⁾، و می‌فرماید: «یُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَیْهِمْ»⁽²⁾، سپس فرمود:

مردی نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: «یا رسول الله! من نماز نمی‌خوانم و لکن نماز گذاران را دوست می‌دارم، و روزه نمی‌گیرم و روزه‌داران را دوست می‌دارم» و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود:

«تو هر که را دوست می‌داری، با او محشور خواهی شد، و هر کاری کرده‌ای، جزای آن را خواهی دید» تا این که فرمود: «چه می‌خواهید و چگونه فکر می‌کنید همانا اگر بلایی از آسمان نازل شود، هر قومی به جایگاه خود پناه می‌برند و ما به پیامبرمان پناه می‌بریم و شما به ما پناه خواهید برد.⁽³⁾

فضیل بن یسار گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: آیا دوستی و دشمنی از ایمان است؟ فرمود:

«مگر ایمان جز دوستی و دشمنی است» سپس این آیه را تلاوت نمود «حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمَانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ ….»⁽¹⁾عبدالرحمان بن کثیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمَانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ» امیرالمؤمنین(علیه السلام) است، و مقصود از «وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیَانَ» اوّلی و دوّمی و سوّمی می‌باشند.⁽²⁾

«وَ إِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا فَإِن بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَی الْأُخْرَی فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِیءَ إِلَی أَمْرِ اللَّهِ فَإِن فَاءتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ»⁽¹⁾ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

تأویل این آیه مربوط به جنگ جمل و حرکت طلحه و زبیر و عایشه از بصره برای جنگ با امیرالمؤمنین(علیه السلام) است و مقصود از «فَإِن بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَی الْأُخْرَی» آنان هستند، و بر امیرالمؤمنین(علیه السلام) واجب بود که با آنان به جنگ برخیزد تا وقتی که تسلیم امر خدا شوند، و اگر تسلیم نشدند جنگ را ادامه دهد، تا از بغی و ظلم خود باز گردند چرا که آنان بدون اکراه با آن حضرت بیعت کرده بودند، و بیعت خود را شکستند، و «فئه باغیة» یعنی گروه ستمگر شدند و با امام خود به جنگ برخاستند همان گونه که خداوند [در آیه فوق] آنان را معرّفی نموده است، و بر امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیز واجب بوده که چون بر آنان مسلّط شود، همان برخوردی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پس از فتح مکّه با اهل مکّه نمود را با آنان داشته باشد، از این رو امیرالمؤمنین(علیه السلام) پس از پایان جنگ جمل فرمود: «هر کس شمشیر خود را زمین گذارده و یا داخل خانه خود شده و در را بر روی خود بسته، در امان خواهد بود» و به اصحاب خود نیز فرمود: «کسی را اسیر نگیرید، و هیچ مجروحی را نکشید، و فراری را دنبال نکنید» و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نیز پس از فتح مکّه همین گونه با مشرکین عمل نمود.⁽²⁾

قال: قلت: قوله تعالی: وَ الْمُؤْتَفِکَةَ أَهْوی «النجم 53: 53»؟ قال: «هم أهل البصرة».

قلت: وَ الْمُؤْتَفِکاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ «التوبة 9: 70»، قال: «أولئک قوم لوط، ائتفکت علیهم، انقلبت علیهم».

-- و عنه: عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، و علی بن محمّد القاسانی، جمیعا، عن القاسم بن محمّد، عن سلیمان بن داود المنقری، عن حفص بن غیاث، عن أبی عبد الله(علیه السلام)، عن أبیه(علیه السلام) -- فی حدیث الأسیاف الخمسة -- قال: «و أما السیف المکفوف [فسیف] علی أهل البغی و التأویل، قال الله؟عز؟: وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِی‌ءَ إِلی أَمْرِ اللَّهِ، فلما نزلت هذه الآیة قال رسول الله(صلی الله علیه و آله):

إن منکم من یقاتل بعدی علی التأویل کما قاتلت علی التنزیل فسئل النّبی(صلی الله علیه و آله): من هو؟ فقال: خاصف النعل، یعنی أمیر المؤمنین(علیه السلام)، فقال عمار بن یاسر: قاتلت بهذه الرایة مع رسول الله(صلی الله علیه و آله) ثلاثا و هذه الرابعة، و الله لو ضربونا حتی یبلغوا بنا السعفات من هجر لعلمنا أنا علی الحق و أنهم علی الباطل، و کانت السیرة فیهم من أمیر المؤمنین(علیه السلام) ما کان من رسول الله(صلی الله علیه و آله) فی أهل مکة یوم فتح مکة، فإنه لم یسب لهم ذریة، و قال: من أغلق بابه فهو آمن، و من ألقی سلاحه فهو آمن، و کذلک قال أمیر المؤمنین(علیه السلام) یوم البصرة، نادی فیهم: لا تسبوا لهم ذریة، و لا تجهزوا علی جریح، و لا تتبعوا مدبرا، و من أغلق بابه و ألقی سلاحه فهو آمن». [تفسیر برهان، ج 5، ص 107، ح 1 و 2]

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پس از نزول آیه فوق فرمود:

«پس از من برخی از شما با تأویل این آیه جنگ خواهید نمود، همان گونه که من با تنزیل آن جنگ نمودم» گفته شد: آن کیست که پس از شما با تأویل این آیه جنگ خواهد کرد؟ فرمود: او «خاصف النعل» است و در آن وقت امیرالمؤمنین(علیه السلام) کفش رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را پینه می‌زد.⁽¹⁾

وَ أَمَّا السُّیُوفُ الثَّلَاثَةُ الشَّاهِرَةُ فَسَیْفٌ عَلَی مُشْرِکِی الْعَرَبِ قَالَ اللَّهُ؟عز؟ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تابُوا یَعْنِی آمَنُوا وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ فَإِخْوانُکُمْ فِی الدِّینِ فَهَؤُلَاءِ لَا یُقْبَلُ مِنْهُمْ إِلَّا الْقَتْلُ أَوِ الدُّخُولُ فِی الْإِسْلَامِ وَ أَمْوَالُهُمْ وَ ذَرَارِیُّهُمْ سَبْیٌ عَلَی مَا سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) فَإِنَّهُ سَبَی وَ عَفَا وَ قَبِلَ الْفِدَاءَ وَ السَّیْفُ الثَّانِی عَلَی أَهْلِ الذِّمَّةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ فِی أَهْلِ الذِّمَّةِ ثُمَّ نَسَخَهَا قَوْلُهُ؟عز؟ قاتِلُوا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لا یُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ لا یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ حَتَّی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ فَمَنْ کَانَ مِنْهُمْ فِی دَارِ الْإِسْلَامِ فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُمْ إِلَّا الْجِزْیَةُ أَوِ الْقَتْلُ وَ مَالُهُمْ فَیْ‌ءٌ وَ ذَرَارِیُّهُمْ سَبْیٌ وَ إِذَا قَبِلُوا الْجِزْیَةَ عَلَی أَنْفُسِهِمْ حُرِّمَ عَلَیْنَا سَبْیُهُمْ وَ حُرِّمَتْ أَمْوَالُهُمْ وَ حَلَّتْ لَنَا مُنَاکَحَتُهُمْ وَ مَنْ کَانَ مِنْهُمْ فِی دَارِ الْحَرْبِ حَلَّ لَنَا سَبْیُهُمْ وَ أَمْوَالُهُمْ وَ لَمْ تَحِلَّ لَنَا مُنَاکَحَتُهُمْ وَ لَمْ یُقْبَلْ مِنْهُمْ إِلَّا الدُّخُولُ فِی دَارِ الْإِسْلَامِ أَوِ الْجِزْیَةُ أَوِ الْقَتْلُ وَ السَّیْفُ الثَّالِثُ سَیْفٌ عَلَی مُشْرِکِی الْعَجَمِ یَعْنِی التُّرْکَ وَ الدَّیْلَمَ وَ الْخَزَرَ قَالَ اللَّهُ؟عز؟ فِی أَوَّلِ السُّورَةِ الَّتِی یَذْکُرُ فِیهَا الَّذِینَ کَفَرُوا فَقَصَّ قِصَّتَهُمْ ثُمَّ قَالَ: «فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتَّی إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِداءً حَتَّی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها» فَأَمَّا قَوْلُهُ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ یَعْنِی بَعْدَ السَّبْیِ مِنْهُمْ وَ إِمَّا فِداءً یَعْنِی الْمُفَادَاةَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ أَهْلِ الْإِسْلَامِ فَهَؤُلَاءِ لَنْ یُقْبَلَ مِنْهُمْ إِلَّا الْقَتْلُ أَوِ الدُّخُولُ فِی الْإِسْلَامِ وَ لَا یَحِلُّ لَنَا مُنَاکَحَتُهُمْ مَا دَامُوا فِی دَارِ الْحَرْبِ وَ أَمَّا السَّیْفُ الْمَکْفُوفُ فَسَیْفٌ عَلَی أَهْلِ الْبَغْیِ وَ التَّأْوِیلِ قَالَ اللَّهُ؟عز؟ وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِی‌ءَ إِلی أَمْرِ اللَّهِ فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله):

إِنَّ مِنْکُمْ مَنْ یُقَاتِلُ بَعْدِی عَلَی التَّأْوِیلِ کَمَا قَاتَلْتُ عَلَی التَّنْزِیلِ فَسُئِلَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) مَنْ هُوَ فَقَالَ خَاصِفُ النَّعْلِ یَعْنِی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ(علیه السلام) فَقَالَ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ قَاتَلْتُ بِهَذِهِ الرَّایَةِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) ثَلَاثاً وَ هَذِهِ الرَّابِعَةُ وَ اللَّهِ لَوْ ضَرَبُونَا حَتَّی یَبْلُغُوا بِنَا السَّعَفَاتِ مِنْ هَجَرَ لَعَلِمْنَا أَنَّا عَلَی الْحَقِّ وَ أَنَّهُمْ عَلَی الْبَاطِلِ وَ کَانَتِ السِّیرَةُ فِیهِمْ مِنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ(علیه السلام) مَا کَانَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) فِی أَهْلِ مَکَّةَ یَوْمَ فَتْحِ مَکَّةَ فَإِنَّهُ لَمْ یَسْبِ لَهُمْ ذُرِّیَّةً وَ قَالَ مَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ فَهُوَ آمِنٌ وَ مَنْ أَلْقَی سِلَاحَهُ فَهُوَ آمِنٌ وَ کَذَلِکَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ(صلی الله علیه و آله) یَوْمَ الْبَصْرَةِ نَادَی فِیهِمْ لَا تَسْبُوا لَهُمْ ذُرِّیَّةً وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَی جَرِیحٍ وَ لَا تَتْبَعُوا مُدْبِراً وَ مَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ وَ أَلْقَی سِلَاحَهُ فَهُوَ آمِنٌ وَ أَمَّا السَّیْفُ الْمَغْمُودُ فَالسَّیْفُ الَّذِی یَقُومُ بِهِ الْقِصَاصُ قَالَ اللَّهُ؟عز؟ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَیْنَ بِالْعَیْنِ فَسَلُّهُ إِلَی أَوْلِیَاءِ الْمَقْتُولِ وَ حُکْمُهُ إِلَیْنَا فَهَذِهِ السُّیُوفُ الَّتِی بَعَثَ اللَّهُ بِهَا مُحَمَّداً(صلی الله علیه و آله) فَمَنْ جَحَدَهَا أَوْ جَحَدَ وَاحِداً مِنْهَا أَوْ شَیْئاً مِنْ سِیَرِهَا وَ أَحْکَامِهَا فَقَدْ کَفَرَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ(صلی الله علیه و آله). [کافی، ج 5، ص 10، ح 2]

حفص بن غیاث گوید:

از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی دو گروهی که با همدیگر مقاتله و جنگ نمودند، و یکی از آنان باغیه و ستمگر بود و دیگری عادل بود سؤال نمودم و گفتم: در این جنگ مردی از اهل عراق [که از اصحاب امیرالمؤمنین(علیه السلام) بود] پدر و فرزند و یا دوست خود را که اهل بغی بود کشت آیا او از پدر خود ارث می‌برد؟ فرمود: آری، چرا که به حق او را کشته است.⁽¹⁾

«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»⁽¹⁾ابن عبّاس گوید:

هنگامی که آیه فوق نازل شد، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بین مسلمانان برادری قرار داد و عمر و ابوبکر را برادر قرار داد، و عثمان و عبدالرحمان بن عوف را برادر قرار داد و دیگران را نیز با همتاهای خود برادر قرار داد، تا همه آنان را برادر همدیگر قرار داد، و به علیّ بن ابیطالب(علیه السلام) فرمود: تو نیز برادر من، و من برادر تو هستم.⁽²⁾حذیفة بن یمان گوید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) [پس از نزول آیه فوق] بین انصار و مهاجرین اخوّت دینی و برادری قرار داد، و هر کسی را با همتای او برادر نمود و سپس دست علی(علیه السلام) را گرفت و فرمود: «این برادر من است» حذیفه سپس گوید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سیّد المرسلین و امام المتقیّن و سیّد ولد آدم و رسول ربّ

العالمین است، و در بین مردم شبیه و نظیری ندارد، و علیّ بن ابیطالب(علیه السلام) برادر اوست.⁽¹⁾مؤلّف گوید:

حدیث فوق را اهل تسنّن نیز -- مانند ابن مغازلی در مناقب خود -- نقل نموده‌اند.⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مؤمن برادر مؤمن و چشم او و راهنمای اوست، و به او خیانت و ظلم و غِشّ نمی‌کند، و اگر وعده و قراری با او گذارد، تخلّف نمی‌نماید.⁽³⁾

و در سخن دیگری فرمود:

مسلمان برادر مسلمان و چشم او و آیینه او و راهنمای اوست و به او خیانت و خدعه و ظلم نمی‌کند و او را تکذیب نمی‌نماید و غیبت او را نمی‌نماید.⁽¹⁾صاحب تفسیر برهان پس از نقل روایات فوق گوید:

احادیث مربوط به مؤاخات بین اصحاب و انتخاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) علیّ(علیه السلام) را برای برادری خود، فراوان و متواتر بین فریقین یعنی شیعیان و اهل سنّت است.⁽²⁾«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا یَسْخَرْ قَومٌ مِّن قَوْمٍ عَسَی أَن یَکُونُوا خَیْرًا مِّنْهُمْ وَ لَا نِسَاء مِّن نِّسَاء عَسَی أَن یَکُنَّ خَیْرًا مِّنْهُنَّ وَ لَا تَلْمِزُوا أَنفُسَکُمْ وَ لَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمَانِ وَ مَن لَّمْ یَتُبْ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ»⁽³⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

این آیه درباره‌ی یکی از همسران پیامبر(صلی الله علیه و آله) به نام صفیّه دختر حُیّی بن اَخطب [یهودی] نازل شد، به خاطر این که عایشه و حفصه او را آزار می‌دادند و به او شماتت می‌کردند و می‌گفتند: «تو یهودی‌زاده هستی» و او از آنان نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شکایت نمود و آن حضرت به او فرمود: چرا پاسخ آنان را ندادی؟ او گفت: یا رسول الله چگونه به آنان پاسخ بدهم؟ فرمود: به آنان بگو: «پدرم هارون پیامبر خداست، و عمویم موسی کلیم الله است، و

همسرم محمّد رسول الله است، آیا می‌توانید این‌ها را انکار کنید؟» و چون صفیّه این پاسخ را به آنان داد، آنان گفتند: «این‌ها را رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به تو یاد داده است» و آیه فوق نازل شد.⁽¹⁾به امام صادق(علیه السلام) گفته شد: آیا جمله «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» که در زیادی از آیات تکرار شده است، اختصاص به مؤمنان خالص دارد و یا شامل منافقین نیز می‌شود؟ فرمود:

آری شامل منافقین و اهل ضلالت و هر کس اقرار به شهادتین بکند نیز می‌شود.⁽²⁾

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیرًا مِّنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لَا تَجَسَّسُوا وَ لَا یَغْتَب بَّعْضُکُم بَعْضًا أَیُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَن یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتًا فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَّحِیمٌ»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که مؤمن برادر خود را متّهم می‌کند [و نسبت به او بدگمان می‌شود] ایمان در قلب او آب می‌گردد، همانند این که نمک در آب، آب می‌شود.⁽²⁾و در سخن دیگری فرمود:

کسی که برادر دینی خود را متّهم به عمل خلاف دیانت کند، حرمتی بین آنان باقی نمی‌ماند، و کسی که با برادر دینی خود همانند مردم دیگر عمل کند، از اعتقادات دینی [و تشیّع] خود بیگانه و بیزار شده است.⁽³⁾

[کافی، ج 2، ص 361، ح 2]

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

عمل برادر خود را به بهترین وجه حمل کن [و به او گمان بد مبر] تا وقتی که برای تو یقین به خلاف حاصل شود، و تا راهی برای صدق کلام او داری سخن او را حمل بر فساد مکن.⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

نزدیک‌ترین حالت بنده به کفر هنگامی است که از برادر دینی خود لغزش‌ها و گناهانی را ببیند و آن‌ها را به خاطر بسپارد، تا روزی او را توبیخ و سرزنش نماید.⁽²⁾رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

ای مردمی که به زبان مسلمان شده‌اید و ایمان در قلب‌های شما وارد نشده، از مسلمانان بدگویی نکنید و به جستجوی عیوب آنان نباشید، و هر کس چنین باشد خداوند او را مفتضح و رسوا خواهد نمود، ولو در خانه خود پنهان شده باشد.⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

بر هر مؤمنی واجب است که هفتاد گناه کبیره‌ی برادر مؤمن خود را بپوشاند.⁽¹⁾«وَ لَا یَغْتَب بَّعْضُکُم بَعْضًا أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَن یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتًا فَکَرِهْتُمُوهُ)⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

خطر غیبت برای دین مسلمان بدتر از بیماری آکله است که در جوف او باشد.

و نیز فرمود:

نشستن در مسجد به انتظار جماعت عبادت است، تا هنگامی که غیبت همراه آن نباشد.⁽³⁾

[کافی، ج 2، ص 352، ح 1]

هر کس درباره‌ی مؤمنی آنچه دیده و شنیده است را بگوید، مصداق این آیه خواهد بود که خداوند می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ.»⁽⁴⁾و⁽⁵⁾

عبدالرحمان بن سَیابه گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

غیبت این است که امر پوشیده‌ی برادر دینی خود را آشکار سازی، و امّا امر آشکار او مانند: تندخویی و عجله او را اگر بگویی، غیبت محسوب نمی‌شود، و امّا بهتان این است که چیزی که در او نیست را بگویی.⁽¹⁾مؤلّف گوید:

فقها در تعریف غیبت -- همان گونه که در روایتی نقل شده -- فرموده‌اند: «الْغِیبَةُ: ذِکْرُکَ أَخَاکَ بِمَا یَکْرَهُهُ»، یعنی غیبت این است که چیزی را پشت سر برادر خود بگویی که او از آن کراهت دارد. مرحوم شیخ انصاری در بحث غیبت در مکاسب محرّمه می‌فرماید: جمع بین روایات اقتضا می‌کند که غیبت کننده اگر سبب فساد و یا رنجش مغتاب نمی‌شود، از او رضایت طلب کند و گرنه برای او استغفار نماید، همان گونه که امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سؤال شد: کفّاره‌ی غیبت چیست؟ و آن حضرت فرمود:

هر گاه به یاد او افتادی برای او استغفار نمایی.⁽²⁾

مؤلّف گوید:

ما در کتاب «محرّمات اسلام»⁽¹⁾بحث غیبت و کفّاره و موارد استثنای آن را بیان نمودیم مراجعه شود.

«یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن ذَکَرٍ وَ أُنثَی وَ جَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَ قَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ»⁽²⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

سلمان با گروهی از قریش در مسجد نشسته بود، و آنان به انساب و پدران خود مباهات و مفاخره می‌نمودند، و چون نوبت سلمان رسید، عمر بن خطّاب به او گفت: تو کیستی و پدر تو که بوده و اصل و نسب تو چیست؟ سلمان گفت: «من سلمان فرزند عبدالله هستم و گم‌راه بودم، خداوند؟عز؟ مرا به واسطه محمّد(صلی الله علیه و آله) هدایت نمود، و فقیر بودم و خداوند به سبب او مرا بی نیاز کرد، و مملوک بودم و خداوند به سب او مرا آزاد نمود، و این حسب من و نسب من است» ناگهان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) وارد شد، و سلمان گفت: «یا رسول الله بنگرید من چه می‌بینم از این مردم؟! آنان نَسَب‌های خود را می‌شمردند و نوبت من که رسید، عمر به من گفت: تو کیستی و اصل و نسب تو چیست؟» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: تو در پاسخ او چه گفتی؟ سلمان گفت: گفتم: «من سلمان فرزند عبدالله هستم، گم‌راه بودم و خداوند؟عز؟ به واسطه محمّد(صلی الله علیه و آله) مرا هدایت نمود، و فقیر بودم و خداوند به وسیله محمّد(صلی الله علیه و آله) بی نیازم نمود، و مملوک بودم و خداوند مرا به وسیله محمّد(صلی الله علیه و آله) آزادم نمود، و این حسب و نسب من است» پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: ای جماعت قریش! حَسَب

مرد دین اوست، و مروّت او خُلق اوست، و اصل او عقل اوست و خداوند می‌فرماید: «إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُم»، سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: ای سلمان هیچ کدام از آنان فضیلتی بر تو ندارند، مگر به خاطر تقوا، و اگر تقوای تو بیشتر باشد، تو افضل از آنان هستی.⁽¹⁾

یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لَقِیتُ مِنْ هَؤُلَاءِ جَلَسْتُ مَعَهُمْ فَأَخَذُوا یَنْتَسِبُونَ وَ یَرْفَعُونَ فِی أَنْسَابِهِمْ حَتَّی إِذَا بَلَغُوا إِلَیَّ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ مَنْ أَنْتَ وَ مَا أَصْلُکَ وَ مَا حَسَبُکَ فَقَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) فَمَا قُلْتَ لَهُ یَا سَلْمَانُ قَالَ قُلْتُ لَهُ أَنَا سَلْمَانُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ کُنْتُ ضَالًّا فَهَدَانِی اللَّهُ عَزَّ ذِکْرُهُ بِمُحَمَّدٍ(صلی الله علیه و آله) وَ کُنْتُ عَائِلًا فَأَغْنَانِی اللَّهُ عَزَّ ذِکْرُهُ بِمُحَمَّدٍ(صلی الله علیه و آله) وَ کُنْتُ مَمْلُوکاً فَأَعْتَقَنِی اللَّهُ عَزَّ ذِکْرُهُ بِمُحَمَّدٍ(صلی الله علیه و آله) هَذَا نَسَبِی وَ هَذَا حَسَبِی -- فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) یَا مَعْشَرَ قُرَیْشٍ إِنَّ حَسَبَ الرَّجُلِ دِینُهُ وَ مُرُوءَتَهُ خُلُقُهُ وَ أَصْلَهُ عَقْلُهُ وَ قَالَ اللَّهُ؟عز؟ -- إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ ثُمَّ قَالَ النَّبِیُ(صلی الله علیه و آله) لِسَلْمَانَ لَیْسَ لِأَحَدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ عَلَیْکَ فَضْلٌ إِلَّا بِتَقْوَی اللَّهِ؟عز؟ وَ إِنْ کَانَ التَّقْوَی لَکَ عَلَیْهِمْ فَأَنْتَ أَفْضَلُ. [کافی، ج 8، ص 181، ح 203]

از پدرم شنیدم که می‌گفت: مردی به حضرت رضا(علیه السلام) گفت: «به خدا سوگند هیچ پدرانی در روی زمین، اشرف از پدران شما نیستند» امام(علیه السلام)

فرمود: «تقوا و اطاعت از خدا سبب شرافت آنان شده است» پس دیگری گفت: «به خدا سوگند شما بهترین مردم هستید» امام(علیه السلام) فرمود: سوگند یاد مکن، بهتر از من کسی است که تقوا و اطاعت او بیشتر از من باشد، سپس فرمود: به خدا سوگند آیه «وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُم»، نسخ نشده است.⁽¹⁾در روایتی امام صادق(علیه السلام) فرمود:

معنای «أتقاکم» أعملکم بالتقیّة است.⁽²⁾روایت فوق در محاسن از موسی بن جعفر(علیه السلام) نیز نقل شده است.⁽³⁾

[تفسیر برهان، ج 5، ص 109، ح 3؛ محاسن، ص 258، ح 302]

مرحوم طبرسی از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

مقصود از «شعوب»، عجم‌ها هستند، و مقصود از «قبائل» اعراب هستند، و مقصود از «اسباط» بنی اسرائیل هستند.⁽¹⁾«قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُوا وَ لَکِن قُولُوا أَسْلَمْنَا وَ لَمَّا یَدْخُلِ الْإِیمَانُ فِی قُلُوبِکُمْ»⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) در تفسیر این آیه به جمیل بن درّاج می‌فرماید:

ایمان غیر از اسلام است.⁽³⁾و در سخن دیگری فرمود:

با اسلام [یعنی اقرار به شهادتین] خون مسلمان محترم می‌شود، و امانت اداء می‌شود و ازدواج با مسلمانان حلال می‌شود و [لکن] ثواب و پاداش [آخرت] بر اساس ایمان است.⁽⁴⁾سفیان بن سمط گوید:

از امام صادق(علیه السلام) سؤال شد، فرق بین ایمان و اسلام چیست؟ امام(علیه السلام) به سؤال کننده پاسخ نداد، و باز او سؤال نمود، و امام(علیه السلام) پاسخ نداد، تا این

که سؤال کننده در راه آن حضرت را ملاقات نمود، و امام(علیه السلام) به او فرمود: آیا می‌خواهی بروی؟ او گفت: آری. امام(علیه السلام) فرمود: «به خانه ما بیا» پس او به خانه امام(علیه السلام) آمد و سؤال خود را مطرح کرد، و امام(علیه السلام) به او فرمود: اسلام همان ظاهری است که مردم بر آنند، و آن عبارت است از: «شهادت به یگانگی خداوند و رسالت حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) و اقامه نماز، و پرداخت زکات، و حج خانه خدا، و روزه ماه رمضان، و امّا ایمان، معرفت به امامت و ولایت خاندان نبوّت است، و کسی که مسلمان باشد و معرفت و اعتقاد به امامت و ولایت ائمّه اهل البیت(علیهم السلام) را نداشته باشد، مسلمان گم‌راهی است.⁽¹⁾

سماعة گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: آیا اسلام و ایمان دو چیز مختلف‌اند؟ فرمود:

ایمان شریک با اسلام است، و لکن اسلام شریک با ایمان نیست. گفتم: برای من توضیح بدهید. فرمود: اسلام شهادت به «لا إله إلّا الله» و تصدیق رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است، و به واسطه آن خون مسلمانان محفوظ می‌ماند، و مناکحه و ازدواج با مسلمانان جایز می‌شود، و وارث آنان می‌گردد، و این چیزی است که نوع مسلمانان برآنند، و لکن ایمان: هدایت قلبی و عمل به

دستورات دینی [و پذیرفتن ولایت و امامت امام من عندالله] است، و ایمان در ظاهر شریک با اسلام است و اسلام در باطن شریک با ایمان نیست گرچه در گفتار و توصیف اجتماع دارند.⁽¹⁾و در چندین روایت در کافی و عیون از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین و امام رضا؟سهما؟ نقل شده که فرموده‌اند:

ایمان معرفت قلبی و اقرار به زبان و عمل به ارکان است.⁽²⁾

-- حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِیدِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ بَکْرِ بْنِ صَالِحٍ الرَّازِیِّ عَنْ أَبِی الصَّلْتِ الْهَرَوِیِّ قَالَ سَأَلْتُ الرِّضَا(علیه السلام) عَنِ الْإِیمَانِ فَقَالَ(علیه السلام) الْإِیمَانُ عَقْدٌ بِالْقَلْبِ وَ لَفْظٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْجَوَارِحِ لَا یَکُونُ الْإِیمَانُ إِلَّا هَکَذَا -- أَخْبَرَنِی سُلَیْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَیُّوبَ اللَّخْمِیُّ فِیمَا کَتَبَ إِلَیَّ مِنْ أَصْبَهَانَ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ عَبْدِ الْعَزِیزِ وَ مُعَاذُ بْنُ الْمُثَنَّی قَالا حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلَامِ بْنُ صَالِحٍ الْهَرَوِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ مُوسَی الرِّضَا(علیه السلام) عَنْ أَبِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ عَلِیٍّ(علیه السلام) قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) الْإِیمَانُ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْکَانِ. [عیون، ج 1، ص 226، ح 1]

و در چند روایت نیز آمده که مثَل ایمان و اسلام مَثَل کعبه و مسجدالحرام است، و کعبه به منزله ایمان است و مسجدالحرام به منزله اسلام است، و کسی داخل کعبه شود داخل مسجد نیز شده است و کسی که داخل مسجد شود داخل کعبه نشده است [یعنی مؤمن مسلمان نیز هست و لکن مسلمان مؤمن نیست.]⁽¹⁾

-- و فی الکافی: عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ(علیه السلام) قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ الْإِیمَانُ مَا اسْتَقَرَّ فِی الْقَلْبِ وَ أَفْضَی بِهِ إِلَی اللَّهِ؟عز؟ وَ صَدَّقَهُ الْعَمَلُ بِالطَّاعَةِ لِلهِ وَ التَّسْلِیمِ لِأَمْرِهِ وَ الْإِسْلَامُ مَا ظَهَرَ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ وَ هُوَ الَّذِی عَلَیْهِ جَمَاعَةُ النَّاسِ مِنَ الْفِرَقِ کُلِّهَا وَ بِهِ حُقِنَتِ الدِّمَاءُ وَ عَلَیْهِ جَرَتِ الْمَوَارِیثُ وَ جَازَ النِّکَاحُ وَ اجْتَمَعُوا عَلَی الصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ فَخَرَجُوا بِذَلِکَ مِنَ الْکُفْرِ وَ أُضِیفُوا إِلَی الْإِیمَانِ وَ الْإِسْلَامُ لَا یَشْرَکُ الْإِیمَانَ وَ الْإِیمَانُ یَشْرَکُ الْإِسْلَامَ وَ هُمَا فِی الْقَوْلِ وَ الْفِعْلِ یَجْتَمِعَانِ کَمَا صَارَتِ الْکَعْبَةُ فِی الْمَسْجِدِ وَ الْمَسْجِدُ لَیْسَ فِی الْکَعْبَةِ وَ کَذَلِکَ الْإِیمَانُ یَشْرَکُ الْإِسْلَامَ وَ الْإِسْلَامُ لَا یَشْرَکُ الْإِیمَانَ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ؟عز؟:

«قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمَّا یَدْخُلِ الْإِیمانُ فِی قُلُوبِکُمْ» فَقَوْلُ اللَّهِ؟عز؟ أَصْدَقُ الْقَوْلِ قُلْتُ فَهَلْ لِلْمُؤْمِنِ فَضْلٌ عَلَی الْمُسْلِمِ فِی شَیْ‌ءٍ مِنَ الْفَضَائِلِ وَ الْأَحْکَامِ وَ الْحُدُودِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ فَقَالَ لَا هُمَا یَجْرِیَانِ فِی ذَلِکَ مَجْرَی وَاحِدٍ وَ لَکِنْ لِلْمُؤْمِنِ فَضْلٌ عَلَی الْمُسْلِمِ فِی أَعْمَالِهِمَا وَ مَا یَتَقَرَّبَانِ بِهِ إِلَی اللَّهِ؟عز؟ قُلْتُ أَ لَیْسَ اللَّهُ؟عز؟ یَقُولُ -- مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَ زَعَمْتَ أَنَّهُمْ مُجْتَمِعُونَ عَلَی الصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ مَعَ الْمُؤْمِنِ قَالَ أَ لَیْسَ قَدْ قَالَ اللَّهُ؟عز؟ -- فَیُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً کَثِیرَةً فَالْمُؤْمِنُونَ هُمُ الَّذِینَ یُضَاعِفُ اللَّهُ؟عز؟ لَهُمْ حَسَنَاتِهِمْ لِکُلِّ حَسَنَةٍ سَبْعُونَ ضِعْفاً فَهَذَا فَضْلُ الْمُؤْمِنِ وَ یَزِیدُهُ اللَّهُ فِی حَسَنَاتِهِ عَلَی قَدْرِ صِحَّةِ إِیمَانِهِ أَضْعَافاً کَثِیرَةً وَ یَفْعَلُ اللَّهُ بِالْمُؤْمِنِینَ مَا یَشَاءُ مِنَ الْخَیْرِ قُلْتُ:

أَ رَأَیْتَ مَنْ دَخَلَ فِی الْإِسْلَامِ أَ لَیْسَ هُوَ دَاخِلًا فِی الْإِیمَانِ فَقَالَ لَا وَ لَکِنَّهُ قَدْ أُضِیفَ إِلَی الْإِیمَانِ وَ خَرَجَ مِنَ الْکُفْرِ وَ سَأَضْرِبُ لَکَ مَثَلًا تَعْقِلُ بِهِ فَضْلَ الْإِیمَانِ عَلَی الْإِسْلَامِ أَ رَأَیْتَ لَوْ بَصُرْتَ رَجُلًا فِی الْمَسْجِدِ أَ کُنْتَ تَشْهَدُ أَنَّکَ رَأَیْتَهُ فِی الْکَعْبَةِ قُلْتُ لَا یَجُوزُ لِی ذَلِکَ قَالَ فَلَوْ بَصُرْتَ رَجُلًا فِی الْکَعْبَةِ أَ کُنْتَ شَاهِداً أَنَّهُ قَدْ دَخَلَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ وَ کَیْفَ ذَلِکَ قُلْتُ إِنَّهُ لَا یَصِلُ إِلَی دُخُولِ الْکَعْبَةِ حَتَّی یَدْخُلَ الْمَسْجِدَ فَقَالَ قَدْ أَصَبْتَ وَ أَحْسَنْتَ ثُمَّ قَالَ کَذَلِکَ الْإِیمَانُ وَ الْإِسْلَامُ. [کافی، ج 2، ص 25، ح 2]

مؤلّف گوید:

اصطلاح روایات این است که به اهل ولایت امیرالمؤمنین و ائمّه بعد از او(علیهم السلام) مؤمن گفته می‌شود، و به دیگران مسلمان گفته می‌شود، و نجات و سعادت را اختصاص به مؤمن داده‌اند.

«وَ إِن تُطِیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَا یَلِتْکُم مِّنْ أَعْمَالِکُمْ شَیْئًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ * إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتَابُوا وَ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَنفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أُوْلَئِکَ هُمُ الصّادقونَ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ …» گوید:

آیه فوق درباره‌ی امیرالمؤمنین(علیه السلام) نازل شده است.⁽²⁾

ابن عبّاس گوید:

علیّ(علیه السلام)، شرافت و فضیلت آیه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا …» را ربود و بالاترین مصداق آن شد.⁽¹⁾مؤلّف گوید:

در روایات نقل شده که هر چه در قرآن «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا …» آمده مصداق عالی آن امیرالمؤمنین(علیه السلام) است؛⁽²⁾چنان که مصداق عالی مجاهد و مهاجر و متّقین و مفلحین و فائزین و راسخین فی العلم و صالحین و منفقین و مستغفرین بالأسحار و متصدّقین و مصلّین و صائمین و آمرین بالمعروف و ناهین عن المنکر و… او و فرزندان او یعنی ائمّه معصومین(علیهم السلام) می‌باشند و این چیزی است که احدی نمی‌تواند انکار کند.

«یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُل لَّا تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلَامَکُم بَلِ اللَّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدَاکُمْ لِلْإِیمَانِ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ»⁽³⁾مرحوم علیّ بن ابراهیم قمّی گوید:

آیه فوق در جنگ خندق درباره‌ی عثمان نازل شد، و قصّه آن این بود که عثمان در خندق به عمّار یاسر برخورد نمود و او مشغول کندن خندق بود، و غبار از گودالی که عمّار در آن بود بالا می‌رفت، و عثمان آستین خود را مقابل بینی گرفت و از کنار عمّار گذشت.

عمّار گفت:

لَا یَسْتَوِی مَنْ یَبْنِی الْمَسَاجِدَ فَیُصَلِّی فِیهَا رَاکِعاً وَ سَاجِداً کَمَنْ یَمُرُّ بِالْغُبَارِ حَائِداً یُعْرِضُ عَنْهُ جَاحِداً مُعَانِدا پس عثمان رو به عمّار کرد و گفت: ای فرزند آن زن سیاه، مرا می‌گویی؟ و سپس نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: «ما با تو همراه نشدیم تا از تو دشنام بشنویم» و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود: «من اسلام تو را نخواستم، و با تو اقاله نمودم، هر کجا می‌خواهی بُرو» و آیه فوق نازل شد.⁽¹⁾

لا یستوی من یبنی المساجد فیصلی فیها راکعا و ساجداً کمن یمر بالغبار حائداً یعرض عنه جاحدا معاندا فالتفت إلیه عثکن فقال: یا ابن السوداء إیای تعنی، ثم أتی رسول الله(صلی الله علیه و آله) فقال له لم ندخل معک لتسب أعراضنا، فقال له رسول الله(صلی الله علیه و آله) قد أقلتک إسلامک فاذهب فأنزل الله.

[تفسیر قمّی، ج 2، ص 322]

من در حفر خندق [در جنگ احزاب] خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بودم و دیدم که مردم مشغول کندن خندق بودند و علی(علیه السلام) را نیز دیدم که مشغول حفر خندق بود و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود: «پدرم فدای کسی که مشغول کندن خندق است، و جبرئیل خاک او را بیرون می‌ریزد، و میکائیل به او کمک می‌کند، و تا کنون جبرئیل و میکائیل به کسی این گونه کمک نکرده‌اند».

سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به عثمان فرمود:

«تو نیز مشغول کندن خندق باش» و عثمان خشمگین شد و گفت: «محمّد به مسلمان شدن ما راضی و قانع نمی‌شود، و ما را امر می‌کند که مشغول کندن خندق شویم!» پس آیه فوق نازل شد.⁽¹⁾علیّ بن سوید گوید:

من از امام کاظم(علیه السلام) دربار ی عُجبی که عمل را فاسد می‌کند، سؤال کردم فرمود:

عُجب درجاتی دارد و یکی از درجات آن این است که بنده عمل ناپسند خود را نیکو بداند و به خود ببالد و گمان کند که کار نیکی انجام داده است، و درجه دیگر آن این است که بنده‌ی مؤمن، به خاطر ایمان خود بر خدای خویش منّت گذارد، در حالی که خداوند بر او منّت دارد و او توفیق ایمان را به او داده است.⁽²⁾

العجب درجات منها أن یزین للعبد سوء عمله فیراه حسنا فیعجبه، و یحسب أنه یحسن صنعا و منها ان یؤمن العبد بربه فیمن علی الله؟عز؟ و الله علیه فیه المن. [تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 104، ح 112]

سوره‌ی ق

اشاره

محلّ نزول: مکّه معظّمه جز آیه‌ی 38 «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَ مَا مَسَّنَا مِن لُّغُوبٍ» که در مدینه نازل شده است.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی مُرسلات نازل شده است.

تعداد آیات: 45 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی ق امام باقر(علیه السلام) فرمود:

کسی که همواره در نمازهای واجب و نمازهای مستحب سوره ق را بخواند، خداوند روزی او را وسیع می‌نماید، و نامه عمل او را در قیامت به دست راست او می‌دهد، و حساب او را آسان می‌نماید.⁽¹⁾در مجمع البیان از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را بخواند خداوند سکرات و سختی‌های هنگام مرگ را از او برطرف می‌نماید.⁽²⁾

[مجمع البیان، ج 9، ص 210]

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

و امّا «ق» کوهی است که محیط به دنیا می‌باشد، زیبایی و خضره‌ی آسمان از آن است، و به وسیله آن خداوند زمین را برقرار می‌نماید.⁽¹⁾

مرحوم علیّ بن ابراهیم گوید:

«ق» کوهی است محیط به دنیا و بعد از یأجوج و مأجوج می‌باشد. و خداوند به آن سوگند یاد نموده است.⁽¹⁾

سوره‌ی ق، آیات 1 تا 19

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجیدِ 1 بَلْ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقالَ الْکافِرُونَ هذا شَیْ‌ءٌ عَجیبٌ 2 أَ إِذا مِتْنا وَ کُنَّا تُراباً ذلِکَ رَجْعٌ بَعیدٌ 3 قَدْ عَلِمْنا ما تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنا کِتابٌ حَفیظٌ 4 بَلْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ فَهُمْ فی أَمْرٍ مَریجٍ 5 أَ فَلَمْ یَنْظُرُوا إِلَی السَّماءِ فَوْقَهُمْ کَیْفَ بَنَیْناها وَ زَیَّنَّاها وَ ما لَها مِنْ فُرُوجٍ 6 وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها وَ أَلْقَیْنا فیها رَواسِیَ وَ أَنْبَتْنا فیها مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهیجٍ 7 تَبْصِرَةً وَ ذِکْری لِکُلِّ عَبْدٍ مُنیبٍ 8 وَ نَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً مُبارَکاً فَأَنْبَتْنا بِهِ جَنَّاتٍ وَ حَبَّ الْحَصیدِ 9 وَ النَّخْلَ باسِقاتٍ لَها طَلْعٌ نَضیدٌ 10 رِزْقاً لِلْعِبادِ وَ أَحْیَیْنا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذلِکَ الْخُرُوجُ 11 کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ أَصْحابُ الرَّسِّ وَ ثَمُودُ 12 وَ عادٌ وَ فِرْعَوْنُ وَ إِخْوانُ لُوطٍ 13 وَ أَصْحابُ الْأَیْکَةِ وَ قَوْمُ تُبَّعٍ کُلٌّ کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعیدِ 14 أَ فَعَیینا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فی لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدیدٍ 15 وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ وَ نَعْلَمُ ما تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَریدِ 16 إِذْ یَتَلَقَّی

الْمُتَلَقِّیانِ عَنِ الْیَمینِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعیدٌ 17 ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاَّ لَدَیْهِ رَقیبٌ عَتیدٌ 18 وَ جاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذلِکَ ما کُنْتَ مِنْهُ تَحیدُ 19 ¬Kj

لغات:

«مجید» به معنای کریم و عظیم و مکرَّم است، و «مَجد» به معنای شرافت واسع است، و «مَجُدَ الرجل» إذا کَرُمَ و عَظُمَ، و «مَجَدَتِ الإبل» إذا عظم بطنها من کثرة الأکل، و «عجیب و عَجَب» به چیزی گویند که علّت و سبب آن آشکار نباشد، و «مَریج» چیز مختلط و مشکوک را گویند، و أمرَجوها یعنی خلطوها و لم یفوا بها، و «فروج» به معنای شقوق و صدوع است، و «فَرْج» موضع ترس و مخافه را گویند، و «حَصید» محصود از زرع و نبات را گویند، و «باسقات» یعنی الطوال، و «طلع» طلع نخله را گویند لطلوعه، و «نضید» ما نُضِدَ بعضه علی بعضٍ یعنی المنضود، و «عَیَیْتَ» بالأمر إذا لم تعرف وجهه و تعذّر ذلک علیک، و «أعیَیتَ» إذ تَعِبتَ، و «وَرید» رگی است در حلق، و «وَریدان» همان دو رگ در طرف راست و چپ گردن را گویند، و «حبل الورید» رگ بزرگ معروف به حبل العاتق است که از حلقوم متّصل به عاتق و شانه است، و «رقیب» به معنای حافظ است، و «عتید» به معنای ملازم است، و «تحید منه» یعنی تمیل و تفرّ عنه.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر ق، سوگند به قرآن مجید (که قیامت و رستاخیز حقّ است)! (1) آنها تعجّب کردند که پیامبری انذارگر از میان خودشان آمده و کافران گفتند: «این چیز عجیبی

است! (2) آیا هنگامی که مُردیم و خاک شدیم (دوباره به زندگی بازمی‌گردیم)؟! این بازگشتی بعید است!» (3) ولی ما می‌دانیم آنچه را زمین از بدن آنها می‌کاهد و نزد ما کتابی است که همه چیز در آن محفوظ است! (4) آنها حقّ را هنگامی که به سراغ‌شان آمد تکذیب کردند از این رو پیوسته در کار پراکنده خود متحیّرند! (5) آیا آنان به آسمان بالای سرشان نگاه نکردند که چگونه ما آن را بنا کرده‌ایم، و چگونه آن را (بوسیله ستارگان) زینت بخشیده‌ایم و هیچ شکاف و شکستی در آن نیست؟! (6) و زمین را گسترش دادیم و در آن کوه‌هایی عظیم و استوار افکندیم و از هر نوع گیاه بهجت‌انگیز در آن رویاندیم، (7) تا وسیله بینایی و یادآوری برای هر بنده توبه کاری باشد! (8) و از آسمان، آبی پربرکت نازل کردیم، و بوسیله آن باغها و دانه‌هایی را که درو می‌کند رویاندیم، (9) و نخلهای بلندقامت که میوه‌های متراکم دارند (10) همه اینها برای روزی‌بخشیدن به بندگان است و بوسیله باران سرزمین مرده را زنده کردیم (آری) زنده شدن مُردگان نیز همین گونه است! (11) پیش از آنان قوم نوح و «اصحاب الرسّ» [قومی که در یمامه زندگی می‌کردند و پیامبری به نام حنظله داشتند] و قوم ثمود (پیامبرانشان را) تکذیب کردند، (12) و همچنین قوم عاد و فرعون و قوم لوط، (13) و «اصحاب الایکه» [قوم شعیب] و قوم تبّع (که در سرزمین یمن زندگی می‌کردند)، هر یک از آنها فرستادگان الهی را تکذیب کردند و وعده عذاب درباره آنان تحقّق یافت! (14) آیا ما از آفرینش نخستین عاجز ماندیم (که قادر بر آفرینش رستاخیز نباشیم)؟! ولی آنها (با این همه دلایل روشن) باز در آفرینش جدید تردید دارند! (15) ما انسان را آفریدیم و وسوسه‌های نفس او را می‌دانیم، و ما به او از رگ قلبش نزدیکتریم! (16) (به خاطر بیاورید) هنگامی را که دو فرشته راست و چپ که ملازم انسانند اعمال او را دریافت می‌دارند (17) انسان هیچ سخنی را بر زبان

نمی‌آورد مگر اینکه همان دم، فرشته‌ای مراقب و آماده برای انجام مأموریت (و ضبط آن) است! (18) و سرانجام، سکرات (و بیخودی در آستانه) مرگ بحق فرامی‌رسد (و به انسان گفته می‌شود:) این همان چیزی است که تو از آن می‌گریختی! (19)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام)

«ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ * بَلْ عَجِبُوا أَن جَاءهُمْ مُنذِرٌ مِّنْهُمْ فَقَالَ الْکَافِرُونَ هَذَا شَیْءٌ عَجِیبٌ»⁽¹⁾مؤلّف گوید:

همان گونه که بارها گفته شد، حروف مقطّعه قرآن رموزی است بین خداوند و اولیای او «و لا یعلمها إِلاَّ اللّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ» و درباره‌ی «ق» اخبار عجیبی نقل شده، و آن کوهیست محیط به دنیا، و از زمرّد اخضر است، و خضرویّت آسمان از اوست، و مَلَکی بر آن است به نام «تَرجائیل» و پشت آن کوه هفتاد هزار عالَم است، و مخلوقی در آن‌هاست که عددشان چندین برابر جنّ و انس است، و کار آنان لعنت به فلان و فلان است، و امیرالمؤمنین(علیه السلام) با جمعی از اصحاب خود به آن کوه رفتند و با آن ملک گفتگو کردند، و این روایات در تفسیر برهان نقل شده و جامع‌ترین آن‌ها در پاورقی نقل می‌شود، و در بحث یأجوج و مأجوج در آخر سوره کهف برخی از این روایات گذشت.⁽²⁾

قال: ثم انبسطت السحابة علی وجه الأرض حتی کأنها بساط موضوع، فقال أمیر المؤمنین(علیه السلام): «اجلسوا علی الغمامة» فجلسنا، و أخذنا مواضعنا، فأشار إلی السحابة الاخری فهبطت، و هی تقول کمقالة الأولی، و جلس أمیر المؤمنین(علیه السلام)لیها ثم تکلم بکلام، و أشار إلیهما بالمسیر نحو المغرب، و إذا بالریح قد دخلت تحت السحابتین، فرفعتهما رفعا رفیقا، فتمایلت نحو أمیر المؤمنین(علیه السلام)، و إذا به علی کرسی، و النور یسطع من وجهه، و وجهه أنور من القمر. فقال الحسن(علیه السلام) «: یا أمیر المؤمنین، إن سلیمان بن داود(علیه السلام) کان مطاعا بخاتمه، و أمیر المؤمنین بماذا یطاع؟». فقال(علیه السلام): «أنا عین الله فی أرضه، و لسانه الناطق فی خلقه، أنا نور الله الذی لا یطفأ، أنا باب الله الذی یؤتی منه، و حجته علی عباده». ثم قال: «أ تحبون أن أریکم خاتم سلیمان بن داود(علیه السلام)؟» قلنا: نعم، فأدخل یده إلی جیبه، فأخرج خاتما من ذهب فصه من یاقوتة حمراء، علیه مکتوب: محمّد و علی، قال سلمان: فتعجبنا من ذلک، فقال: «من أی شی‌ء تعجبون؟ و ما العجب من مثلی؟ أنا أریکم الیوم ما لم تروه أبدا».

فقال الحسن(علیه السلام): «أرید أن ترینی یأجوج و مأجوج و السد الذی بیننا و بینهم»، فسارت الریح تحت السحاب، فسمعنا لها دویا کدوی الرعد، و علت فی الهواء، و أمیر المؤمنین(علیه السلام) یقدمنا، حتی انتهینا إلی جبل شامخ فی العلو، و إذا شجرة جافة قد تساقطت أوراقها، و جفت أغصانها، فقال الحسن(علیه السلام): «ما بال هذه الشجرة قد یبست؟» فقال له: «سلها، فإنها تجیبک»، فقال الحسن(علیه السلام): «أیتها الشجرة، مالک قد حدث بک ما نراه من الجفاف؟» فلم تجبه؟ فقال أمیر المؤمنین(علیه السلام): «إلا ما أجبته»، قال الراوی: و الله لقد سمعتها تقول لبیک لبیک یا وصی رسول الله و خلیفته، ثم قالت: یا أبا محمّد، إن أباک أمیر المؤمنین(علیه السلام) کان یجیئنی فی کل لیلة وقت السحر، و یصلی عندی رکعتین، و یکثر من التسبیح، فإذا فرغ من دعائه جاءته غمامة بیضاء، ینفح منها رائحة المسک، و علیها کرسی، فیجلس علیه فتسیر به، فکنت أعیش بمجلسه و برکته، فانقطع عنی منذ أربعین یوما، فهذا سبب ما تراه منی. فقام أمیر المؤمنین(علیه السلام)، و صلی رکعتین، و مسح بکفه علیها، فاخضرت و عادت إلی حالها. و أمر الریح فسارت بنا، و إذا نحن بملک یده فی المغرب، و الاخری بالمشرق، فلما نظر الملک إلی أمیر المؤمنین(علیه السلام)، قال أشهد أن لا إله إلّا الله وحده لا شریک له، و أشهد أن محمّدا عبده، و رسوله، أرسله بالهدی و دین الحق، لیظهره علی الدین کله و لو کره المشرکون، و أشهد أنک وصیه و خلیفته حقا و صدقا. فقلت: یا أمیر المؤمنین، من هذا الذی یده فی المغرب، و یده الاخری فی المشرق؟ فقال أمیر المؤمنین(علیه السلام): «هذا الملک الذی وکله الله تعالی بظلمة اللیل وضوء النهار، و لا یزول إلی یوم القیامة، و إن الله تعالی جعل أمر الدنیا إلی، و إن أعمال العباد تعرض علی فی کل یوم، ثم ترفع إلی الله تعالی». ثم سرنا حتی وقفنا علی سد یأجوج و مأجوج فقال أمیر المؤمنین(علیه السلام) للریح «اهبطی بنا مما یلی هذا الجبل» و أشار بیده إلی جبل شامخ فی العلو، و هو جبل الخضر(علیه السلام)، فنظرنا إلی السد، و إذا ارتفاعه ما یحد البصر، و هو أسود کقطعة اللیل الدامس یخرج من أرجائه الدخان، فقال أمیر المؤمنین(علیه السلام): «یا أبا محمّد، أنا صاحب هذا الأمر علی هؤلاء العبید»، قال سلمان: فرأیت أصنافا ثلاثة طول أحدهم مائة و عشرون ذراعا، و الثانی طول کل واحد منهم ستون ذراعا، و الثالث یفرش أحد أذنیه تحته، و الاخری یلتحف بها.

ثم إن أمیر المؤمنین(علیه السلام) أمر الریح فسارت بنا إلی جبل قاف، فانتهینا إلیه و إذا هو من زمردة خضراء، و علیها ملک علی صورة النسر، ثم نظر إلی أمیر المؤمنین(علیه السلام)، قال الملک: السلام علیک، یا وصی رسول رب العالمین و خلیفته، أ تأذن لی فی الرد؟ فرد(علیه السلام)، و قال له: «إن شئت تکلم، و إن شئت أخبرتک عما تسألنی عنه». فقال الملک: بل تقول یا أمیر المؤمنین. قال: «ترید أن آذن لک أن تزور الخضر(علیه السلام)». فقال: نعم. قال: «قد أذنت لک» فأسرع الملک بعد أن قال: بسم الله الرحمن الرحیم، ثم تمشینا علی الجبل هنیئة، فإذا بالملک قد عاد إلی مکانه بعد زیارة الخضر(علیه السلام)، فقال سلمان: یا أمیر المؤمنین، رأیت الملک ما زار الخضر إلّا حین أخذ إذنک؟ فقال(علیه السلام): «و الذی رفع السماء بغیر عمد، لو أن أحدهم رام أن یزول من مکانه بقدر نفس واحد لما زال حتی آذن له، و کذلک یصیر حال ولدی الحسن، و بعده الحسین، و تسعة من ولد الحسین، تاسعهم قائمهم». فقلنا: ما اسم الملک الموکل بقاف؟ فقال(علیه السلام): «ترجائیل».

فقلنا: یا أمیر المؤمنین، کیف تأتی کل لیلة إلی هذا الموضع و تعود؟ فقال: «کما أتیت بکم، و الذی فلق الحبة و برأ النسمة، إنّی لأملک ملکوت السماوات و الأرض، ما لو علمتم ببعضه لما أحتمله جنانکم، إن اسم الله الأعظم ثلاث و سبعون حرفا، و کان عند آصف بن برخیا حرف واحد، فتکلم به فخسف الله تعالی ما بینه و بین عرش بلقیس، حتی تناول السریر، ثم عادت الأرض کما کانت أسرع من طرف النظر، و عندنا نحن -- و الله -- اثنان و سبعون حرفا، و حرف واحد عند الله تعالی أستأثر به فی علم الغیب، و لا حول و لا قوة إلّا بالله العلی العظیم، عرفنا من عرفنا، و أنکرنا من أنکرنا».

ثم قام(علیه السلام): و قمنا، و إذا نحن بشاب فی الجبل یصلی بین قبرین، فقلنا: یا أمیر المؤمنین، من هذا الشاب؟ فقال(علیه السلام): «صالح النّبی(علیه السلام)، و هذان القبران لامه و أبیه، و إنه یعبد الله بینهما، فلما نظر إلیه صالح، لم یتمالک نفسه حتی بکی، و أومأ بیده إلی أمیر المؤمنین(علیه السلام)، ثم عاد إلی صلاته و هو یبکی، فوقف أمیر المؤمنین(علیه السلام) عنده حتی فرغ من صلاته، فقلنا له: مم بکاؤک؟ فقال صالح: «إن أمیر المؤمنین(علیه السلام) کان یمر بی عند کل غداة، فیجلس، فتزداد عبادتی بنظری إلیه، فقطع ذلک منذ عشرة أیام، فأقلقنی ذلک» فتعجبنا من ذلک.

فقال(علیه السلام): «تریدون أن أریکم سلیمان بن داود(علیه السلام)»؟ فقلنا: نعم فقام و نحن معه، فدخل بنا بستانا ما رأینا أحسن منه، و فیه من جمیع الفواکه و الأعناب، و أنهاره تجری، و الأطیار یتجاوبن علی الأشجار، فحین رأته الأطیار، أتت ترفرف حوله حتی توسطنا البستان، و إذا سریر علیه شاب ملقی علی ظهره، واضع یده علی صدره، فأخرج أمیر المؤمنین(علیه السلام) الخاتم من جیبه و جعله فی إصبع سلیمان(علیه السلام)، فنهض قائما، و قال: «السلام علیک یا أمیر المؤمنین، و وصی رسول رب العالمین، أنت و الله الصدیق الأکبر، و الفاروق الأعظم، قد أفلح من تمسک بک، و قد خاب و خسر من تخلف عنک، و إنّی سألت الله تعالی بکم أهل البیت، فأعطیت ذلک الملک».

قال سلمان: فلما سمعنا کلام سلیمان بن داود(علیه السلام)، لم أتمالک نفسی حتی وقعت علی أقدام أمیر المؤمنین(علیه السلام) أقبلها، و حمدت الله تعالی علی جزیل عطائه، بهدایته إلی ولایة أهل البیت(علیهم السلام)، الذین أذهب الله عنهم الرجس و طهرهم تطهیرا، و فعل أصحابی کما فعلت، ثم سألت أمیر المؤمنین(علیه السلام): و ما وراء قال؟ قال(علیه السلام): «وراءه مالا یصل إلیکم علمه». فقلنا: تعلم ذلک یا أمیر المؤمنین؟ فقال(علیه السلام): «علمی بما وراءه کعلمی بحال هذه الدنیا و ما فیها» و إنّی الحفیظ الشهید علیها بعد رسول الله(صلی الله علیه و آله)، و کذلک الأوصیاء من ولدی بعدی».

ثم قال(علیه السلام): «إنی لأعرف بطرق السماوات من طرق الأرض، نحن الاسم المخزون المکنون، نحن الأسماء الحسنی التی إذا سئل الله تعالی به أجاب، نحن الأسماء المکتوبة علی العرش و الکرسی و الجنة و النار، و منا تعلمت الملائکة التسبیح و التقدیس، و التوحید و التهلیل و التکبیر، و نحن الکلمات التی تلقاها آدم(علیه السلام) من ربه، فتاب علیه». قال: «أ تریدون أن أریکم عجبا؟» قلنا: نعم. قال: «غضوا أعینکم» ففعلنا، ثم قال: «افتحوها»، ففتحناها، فإذا نحن بمدینة ما رأینا أکبر منها، الأسواق فیها قائمة، و فیها أناس ما رأینا أعظم من خلقهم، علی طول النخل، قلنا: یا أمیر المؤمنین، من هؤلاء؟ قال: «بقیة قوم عاد، کفار لا یؤمنون بالله تعالی، أحببت أن أریکم إیاهم، و هذه المدینة و أهلها أرید أن اهلکهم و هم لا یشعرون»، قلنا: یا أمیر المؤمنین، تهلکهم بغیر حجة؟ قال: «لا، بل بحجة علیهم»، فدنا منهم، و تراءی لهم، فهموا أن یقتلوه، و نحن نراهم و هم یروننا، ثم تباعد عنهم، و دنا منا، ثم مسح بیده علی صدورنا، و صعق فیهم صعقة، قال سلمان: لقد ظننا أن الأرض قد انقلبت، و السماء قد سقطت و أن الصواعق من فیه قد خرجت، فلم یبق منهم فی تلک الساعة أحد، قلنا: یا أمیر المؤمنین، ما صنع الله بهم؟ قال: «هلکوا، و صاروا کلهم فی النار» قلنا: هذا معجز ما رأینا و لا سمعنا بمثله. فقال(علیه السلام): «أ تریدون أن أریکم أعجب من ذلک؟» قلنا: لا نطیق بأسرنا علی احتمال شی‌ء آخر، فعلی من لا یتولاک و یؤمن بفضلک و عظیم قدرک عند الله تعالی لعنة الله، و لعنة اللاعنین، و الناس و الملائکة أجمعین إلی یوم الدین. ثم سألناه الرجوع إلی أوطاننا، فقال: «أفعل ذلک، إن شاء الله تعالی»، و أشار إلی السحابتین فدنتا منا، فقال: «خذوا مواضعکم» فجلسنا علی سحابة، و جلس(علیه السلام) علی اخری، و أمر الریح فحملتنا حتی صرنا فی الجو، حتی رأینا الأرض کالدرهم، ثم حطتنا فی دار أمیر المؤمنین(علیه السلام)، فی أقل من طرف النظر، و کان وصولنا إلی المدینة وقت الظهر و المؤذن یؤذن، و کان خروجنا منها وقت علت الشمس، فقلت: أیا لله العجب، کنا فی جبل قاف، مسیرة خمس سنین، وعدنا فی خمس ساعات من النهار؟ فقال أمیر المؤمنین(علیه السلام): «لو أننی أردت أن أخرق الدنیا بأسرها و السماوات السبع و أرجع فی أقل من الطرف لفعلت، بما عندی من اسم الله الأعظم»، فقلنا: یا أمیر المؤمنین، أنت و الله الآیة العظمی، و المعجزة الباهرة، بعد أخیک و ابن عمک رسول الله(صلی الله علیه و آله). [تفسیر برهان، ج 3، ص 675، ح 3]

مرحوم صدوق با سند خود از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

و امّا «ق» کوهی است که محیط بر زمین است، و خُضره‌ی آسمان از اوست، و خداوند به وسیله آن، زمین را از انحراف و نابود کردن اهلش حفظ نموده است.⁽¹⁾و در بصائر الدرجات از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

خدا را کوهیست محیط به دنیا و آن از زبرجد سبز است و سبزی آسمان از آن کوهست، و خداوند پشت آن کوه مخلوقی را آفریده و چیزی بر آنان مانند

نماز و زکات و… واجب نکرده است و همه آنان مشغول لعنت به دو نفر از این امّت هستند.⁽¹⁾و در همان کتاب از حضرت رضا(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

خداوند این نطاق یعنی کوه «ق» را از زبرجد خضراء آفرید که خضرویّت آسمان از آن می‌باشد، راوی گفت: «نطاق» چیست؟ فرمود:

نطاق به معنای حجاب است، و خداوند پس از آن، هفتاد هزار عالم آفریده که عدد اهل آنان بیش از عدد جنّ و انس است، و همه آنان به فلانی و فلانی لعنت می‌کنند.⁽²⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«ق» کوهی است محیط به دنیا بعد از منطقة یأجوج و مأجوج.

سپس گوید:

خداوند در این آیه به «ق» سوگند یاد نموده است، و مقصود از «عجبوا» قریش می‌باشند، و مقصود از «مُّنذِرٌ مِّنْهُمْ» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است.

تا این که گوید:

آیات فوق درباره اُبیّ بن خَلَف نازل شد، که به ابوجهل گفت: من از محمّد تعجّب می‌کنم و سپس استخوان پوسیده‌ای را در دست خود متلاشی کرد و گفت: «محمّد(صلی الله علیه و آله) گمان می‌کند که این استخوان باز زنده می‌شود» و خداوند در پاسخ او فرمود: «بَلْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءهُمْ فَهُمْ فِی أَمْرٍ مَّرِیجٍ» یعنی مختلفٍ و سپس خداوند نسبت به بعث و قیامت بر آنان احتجاج نمود و برای قیامت و بعث و نشور مثلی زد و فرمود: «أَ فَلَمْ یَنظُرُوا إِلَی السَّمَاء فَوْقَهُمْ کَیْفَ بَنَیْنَاهَا وَ زَیَّنَّاهَا وَ مَا لَهَا مِن فُرُوجٍ * وَ الْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَ أَلْقَیْنَا فِیهَا رَوَاسِیَ وَ أَنبَتْنَا فِیهَا مِن کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ….»⁽¹⁾محمّد بن مسلم گوید: از امام باقر(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در تفسیر «وَ نَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاء مَاء مُّبَارَکًا» فرمود:

هیچ آبی در روی زمین نیست مگر آنکه با آب آسمان مخلوط می‌باشد.⁽²⁾

«وَ النَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَّهَا طَلْعٌ نَّضِیدٌ * رِزْقًا لِّلْعِبَادِ وَ أَحْیَیْنَا بِهِ بَلْدَةً مَّیْتًا کَذَلِکَ الْخُرُوجُ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«وَ النَّخْلَ بَاسِقَاتٍ» یعنی درخت‌های بلند خرما، و «طَلْعٌ نَّضِیدٌ» یعنی دانه‌های خرمایی که روی هم قرار گرفته [و زیبا و منظّم] و رزق بندگان خدا می‌باشد، و «وَ أَحْیَیْنَا بِهِ بَلْدَةً مَّیْتًا کَذَلِکَ الْخُرُوجُ» یعنی همان گونه که ما آب را از آسمان فرستادیم. و گیاهان روی زمین رویید، شما نیز [به وسیله بارانی که ما نزدیک قیامت می‌فرستیم] از زمین خارج می‌شوید و در قیامت حضور پیدا می‌کنید.⁽²⁾«کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ أَصْحَابُ الرَّسِّ وَ ثَمُودُ * وَ عَادٌ وَ فِرْعَوْنُ وَ إِخْوَانُ لُوطٍ * وَ أَصْحَابُ الْأَیْکَةِ وَ قَوْمُ تُبَّعٍ کُلٌّ کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِیدِ»⁽³⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«أَصْحَابُ الرَّسِّ» زنانی بوده‌اند که عمل مساحقه [و خودارضایی] انجام می‌داده‌اند.

هشام صیدنانی گوید: از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی اصحاب «رسّ» سؤال کردم آن حضرت دست خود را به دست دیگر کشید و فرمود:

آنان زنانی هستند که [به جای عمل زناشویی] خود را به همدیگر می‌مالند. [تا از آن لذّت ببرند.]⁽⁴⁾

محمّد بن ابی حمزة و هشام و حفص گویند: گروهی از زن‌ها نزد امام صادق(علیه السلام) آمدند و یکی از آنان به آن حضرت گفت: حدّ مساحقه [و کیفر آن] چیست؟ امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«حدّ آن حدّ زنا می‌باشد» آن زن گفت: آیا خداوند در قرآن نامی از آن برده است؟ امام(علیه السلام) فرمود: آری، آنان «أَصْحَابُ الرَّسِّ» هستند.⁽¹⁾اسماعیل بن جابر گوید:

من با رفیق خود بین مکّه و مدینه از انصار سخن می‌گفتیم و یکی از ما گفت: آنان آواره‌هایی از قبائل‌اند، و یا اهل یمن می‌باشند، تا این که به امام صادق(علیه السلام) برخورد نمودیم و آن حضرت ابتدای به سخن کرد و فرمود: پادشاه تُبَّع هنگامی که با علما و فرزندان پیامبران از ناحیه عراق به وادی هذیل [یعنی مکّه و حجاز] رسید مردم به او گفتند: «شما وارد شهری شده‌اید که مردم آن -- مدّت‌هاست که -- بلاد خود را حَرَم دانسته و کعبه را پروردگار خود پنداشته و مردم را به بازی گرفته‌اند» پادشاه تُبّع گفت:

«اگر چنین باشد که شما می‌گویید، من با آنان جنگ خواهم نمود، و مردانشان را می‌کشم، و زنان و فرزندانشان را اسیر می‌کنم، و کعبه آنان را

خراب خواهم کرد» پس چشمان او از حدقه بیرون افتاد و روی صورت او قرار گرفت، از این رو تُبَّع علما و فرزندان پیامبران را خواست و گفت: راه نجات من چیست؟ و پس از اصرار، آنان گفتند: قصد و نیّت تو چه بوده؟ او گفت: «من نیّت داشتم که با اهل مکّه جنگ کنم، و مردانشان را بکشم، و ذریّه و خانواده‌های‌شان را اسیر کنم و کعبه‌ی آنان را خراب نمایم».

علما و ذریّه پیامبران که همراه او بودند گفتند: «سبب این گرفتاری شما جز این نبوده است» تُبَّع گفت: برای چه؟ گفتند: «به خاطر این که مکّه حرم خداوند است و کعبه خانه خداست و ساکنان آن ذریّه ابراهیم خلیل الرحمان‌اند» تبّع گفت: راست گفتید، اکنون راه چاره‌ی من چیست؟ گفتند: «راه نجات و چاره تو این است که نیّت خود را عوض کنی، تا بلکه خداوند چشمان تو را باز گرداند» پس تُبَّع نیّت خود را نیکو نمود و چشمان او به حال اوّل بازگشت، و دستور داد تا کسانی که او را به خراب کردن کعبه و کشتن اهل مکّه امر کرده بودند را آوردند و آنان را کشت و سپس وارد کعبه شد و پرده‌ای بر آن پوشاند و اهل مکّه را سی روز اطعام کرد و در هر روز یکصد شتر ذبح نمود و به حیوانات درّنده -- در بالای کوه‌ها و درّه‌ها نیز -- غذا داد و سپس به مدینه آمد و گروهی از اهل یمن را -- که به آنان انصار گفته شد -- در آنجا گماشت [تا پیامبر رحمت(صلی الله علیه و آله) را درک کنند و به او ایمان بیاورند.]⁽¹⁾

حدثنا بأی شی‌ء حدثت نفسک؟ قال: حدثت نفسی أن أقتل مقاتلیهم، و أسبی ذریتهم، و أهدم بنیتهم، فقالوا: إنا لا نری الذی أصابک إلّا لذلک، قال: و لم هذا؟ قالوا: لأن البلد حرم الله، و البیت بیت الله، و سکانه ذریة إبراهیم خلیل الرحمان. فقال: صدقتم، فما مخرجی مما وقعت فیه؟ قالوا: تحدث نفسک بغیر ذلک، فعسی الله أن یرد علیک، قال: فحدث نفسه بخیر، فرجعت حدقتاه حتی ثبتتا مکانهما، قال: فدعا بالقوم الذین أشاروا علیه بهدمها فقتلهم، ثم أتی البیت و کساه، و أطعم الطعام ثلاثین یوما کل یوم مائة جزور، حتی حملت الجفان إلی السباع فی رؤس الجبال، و نثرت الأعلاف فی الأودیة للوحوش، ثم انصرف من مکة إلی المدینة، فأنزل بها قوما من أهل الیمن من غسان، و هم الأنصار».

[تفسیر برهان، ج 5، ص 129، ح 3]

مؤلّف گوید:

در سوره بقره⁽¹⁾در ذیل آیه «وَ کَانُواْ مِن قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُواْ» روایتی درباره قصّه تبّع گذشت ملاحظه شود.

امام صادق(علیه السلام) در سخن دیگری می‌فرماید:

«تُبَّع» به اوس و خزرج گفت: در مدینه بمانید تا پیامبر موعود ظاهر شود، و اگر من او را درک کنم خادم او خواهم بود و با او قیام خواهم کرد.⁽²⁾

و روایت شده که «تُبَّع» در مسیر خود به مدینه اشعاری را گفت که در تفسیر برهان از کمال الدین نقل شده است.⁽¹⁾

حَتَّی أَتَانِی مِنْ قُرَیْظَةَ عَالِمٌ حِبْرٌ لَعَمْرُکَ فِی الْیَهُودِ مُسَوَّدٌ قَالَ ازْدَجِرْ عَنْ قَرْیَةٍ مَحْجُوبَةٍ لِنَبِیِّ مَکَّةَ مِنْ قُرَیْشٍ مُهْتَدٍ فَعَفَوْتُ عَنْهُمْ عَفْوَ غَیْرِ مُثَرَّبٍ وَ تَرَکْتُهُمْ لِعِقَابِ یَوْمٍ سَرْمَدٍ وَ تَرَکْتُهَا لِلهِ أَرْجُو عَفْوَهُ یَوْمَ الْحِسَابِ مِنَ الْجَحِیمِ الْمُوقَدِ وَ لَقَدْ تَرَکْتُ لَهُ بِهَا مِنْ قَوْمِنَا نَفَراً أُولِی حَسَبٍ وَ مِمَّنْ یُحْمَدُ نَفَراً یَکُونُ النَّصْرُ فِی أَعْقَابِهِمْ أَرْجُو بِذَاکَ ثَوَابَ رَبِّ مُحَمَّدٍ مَا کُنْتُ أَحْسَبُ أَنَّ بَیْتاً ظَاهِراً لِلهِ فِی بَطْحَاءِ مَکَّةَ یُعْبَدُ قَالُوا بِمَکَّةَ بَیْتُ مَالٍ دَاثِرٍ وَ کُنُوزُهُ مِنْ لُؤْلُؤٍ وَ زَبَرْجَدٍ فَأَرَدْتُ أَمْراً حَالَ رَبِّی دُونَهُ وَ اللَّهُ یَدْفَعُ عَنْ خَرَابِ الْمَسْجِدِ فَتَرَکْتُ مَا أَمَّلْتُهُ فِیهِ لَهُمْ وَ تَرَکْتُهُمْ مَثَلًا لِأَهْلِ الْمَشْهَدِ -- قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) قَدْ أُخْبِرَ أَنَّهُ سَیَخْرُجُ مِنْ هَذِهِ یَعْنِی مَکَّةَ نَبِیٌّ یَکُونُ مُهَاجَرَتُهُ إِلَی یَثْرِبَ فَأَخَذَ قَوْماً مِنَ الْیَمَنِ فَأَنْزَلَهُمْ مَعَ الْیَهُودِ لِیَنْصُرُوهُ إِذَا خَرَجَ وَ فِی ذَلِکَ یَقُولُ:

شَهِدْتُ عَلَی أَحْمَدَ أَنَّهُ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ بَارِئِ النَّسَمِ فَلَوْ مُدَّ عُمْرِی إِلَی عُمْرِهِ لَکُنْتُ وَزِیراً لَهُ وَ ابْنَ عَمٍ وَ کُنْتُ عَذَاباً عَلَی الْمُشْرِکِینَ أَسْقِیهِمْ کَأْسَ حَتْفٍ وَ غَمٍ [کمال الدین، ج 1، ص 169، ح 25]

مرحوم طبرسی گوید:

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود: «لَا تَسُبُّوا تُبَّعاً فَإِنَّهُ کَانَ قَدْ أَسْلَمَ»؛ یعنی به تبّع دشنام ندهید او اسلام را پذیرفت.⁽¹⁾مؤلّف گوید:

قصّه‌های قوم نوح و عاد و ثمود و اخوان لوط و اصحاب أیکة در سوره هود گذشت چنان که قصّه‌ی اصحاب رَسّ در سوره فرقان و قصّه‌ی فرعون در سوره‌ی طه و غیر آن گذشت.

«أَ فَعَیِینَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِی لَبْسٍ مِّنْ خَلْقٍ جَدِیدٍ»⁽²⁾مرحوم صدوق در کتاب خصال از محمّد بن مسلم نقل نموده که گوید: از امام باقر(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

«خداوند در روی زمین قبل از آدم هفت عالَم دیگر را آفرید که اهل آن‌ها هیچ کدام از فرزندان آدم نبودند، و خداوند آنان را از خاک آفرید، و در روی زمین ساکن نمود، و سپس آدم(علیه السلام) و فرزندان او را از خاک آفرید».

تا این که فرمود:

به خدا سوگند بهشت از آن هنگام که آفریده شد، خالی از ارواح مؤمنان نماند، و دوزخ نیز از آن هنگام که آفریده شد از ارواح کافران و گنهکاران خالی نماند، و شاید شما گمان کرده‌اید که پس از قیام قیامت، و دخول اهل بهشت در بهشت، و دخول اهل آتش در دوزخ، کسی در روی زمین خدا را عبادت نخواهد نمود، و خداوند مخلوق دیگری را خلق نمی‌نماید، تا اقرار به

یگانگی او بکنند، و او را پرستش نمایند، و در مقابل عظمت او خضوع کنند، و زمینی و آسمانی برای آنان قرار دهد؟! در حالی که چنین نیست و به خدا سوگند او مخلوقی از غیر جنس انسان خلق خواهد نمود تا او را پرستش کنند چنان که می‌فرماید: «أَ فَعَیِینَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِی لَبْسٍ مِّنْ خَلْقٍ جَدِیدٍ».

و می‌فرماید: «یَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَیْرَ الأَرْضِ وَ السَّمَاوَاتُ.»⁽¹⁾و⁽²⁾مرحوم صدوق روایت دیگری را نیز به همین مضمون در کتاب توحید نقل نموده و ما در ذیل آیات گذشته آن را نقل نمودیم.⁽³⁾

[تفسیر برهان، ج 5، ص 132، ح 2]

«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ وَ نَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ»⁽¹⁾در کتاب کافی از محمّد بن مسلم نقل شده که گوید:

ابوحنیفه وارد بر امام صادق(علیه السلام) شد و گفت: «من فرزند شما موسی را دیدم که نماز می‌خواند و مردم مقابل او عبور می‌کردند، و او آنان را نهی نمی‌کرد و فیه ما فیه؟» پس امام صادق(علیه السلام) به فرزند خود فرمود: ابوحنیفه چنین می‌گوید؟ و موسی بن جعفر؟سهما؟ به پدر خود فرمود: پدر جان! من مقابل خدایی نماز می‌خوانم که او از آنان به من نزدیک‌تر است چنان که می‌فرماید: «وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ» پس امام صادق(علیه السلام) او را در آغوش گرفت و فرمود: پدر و مادرم فدای تو باد ای کسی که گنجینه اسرار الهی هستی.⁽²⁾

«إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیَانِ عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمَالِ قَعِیدٌ * مَا یَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

هیچ قلبی نیست مگر آن که دو گوش دارد، و بر یکی از آنان ملک مرشد و هدایتگر است، و بر دیگری شیطان فتنه‌گر است، و آن ملک مرشد او را به خوبی‌ها امر می‌کند، و آن شیطان فتنه‌گر او را به بدی‌ها وا می‌دارد [یعنی شیطان او را به معصیت امر می‌کند، و ملک او را از آن باز می‌دارد] چنان که خداوند می‌فرماید: «عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمَالِ قَعِیدٌ * مَا یَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ.»⁽²⁾عثمان مرادی گوید: از حضرت امام صادق(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود: حضرت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

… بنده‌ای اراده‌ی کار نیکی را می‌کند و اگر آن را انجام بدهد برای او ده حسنه نوشته می‌شود، و اگر آن را انجام ندهد یک حسنه برای او نوشته می‌شود، و اگر اراده‌ی کار ناپسند و گناهی را بکند و آن را انجام ندهد چیزی بر او نوشته نمی‌شود، و اگر آن گناه را انجام بدهد هفت ساعت به او مهلت داده می‌شود، و ملک حسنات به ملک سیّئات و صاحب شمال می‌گوید: شتاب مکن تا شاید پس از آن، عمل نیکی انجام بدهد و آن گناه محو شود، چنان که خداوند

می‌فرماید: «إِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئَاتِ»⁽¹⁾، و یا استغفاری بکند، و استغفار او این است که بگوید: «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لَاإِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَةِ الْعَزِیزَ الْحَکِیمَ الْغَفُورَ الرَّحِیمَ ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ وَ أَتُوبُ إِلَیْهِ» و اگر استغفار نمود چیزی بر او نوشته نمی‌شود، و اگر هفت ساعت بگذرد و نه کار نیکی انجام بدهد و نه استغفار بکند، صاحب حسنات به صاحب سیّئات می‌گوید: این گناه را در نامه این شقیّ محروم بنویس.⁽²⁾امام باقر(علیه السلام) فرمود:

دعا و قرائت کسی نوشته نمی‌شود مگر آن که صدای خود را بشنود [وگرنه ملائکه آن را نمی‌نویسند، و نیّت‌ها نزد خداوند محفوظ خواهد بود.]⁽³⁾

زراره گوید: امام باقر و یا امام صادق؟سهما؟ فرمود:

ملک نویسنده اعمال جز آنچه می‌شنود را نمی‌نویسد.

و در تفسیر «وَ اذْکُر رَّبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً»⁽¹⁾، فرمود:

ثواب و پاداش یاد خدا را جز خداوند نمی‌داند، چرا که یاد خداوند در باطن، عمل بزرگی است.⁽²⁾امام باقر(علیه السلام) فرمود:

در هوا ملکی هست که به او اسماعیل گفته می‌شود و سیصد هزار ملک با او هستند و همراه هر کدام یکصد هزار ملک می‌باشند، و همه آنان اعمال بندگان خدا را شماره می‌کنند و چون آخر سال می‌شود خداوند ملک دیگری به نام «سِجِّل» را می‌فرستد و او آن اعمال را از آنان تحویل می‌گیرد، چنان که خداوند می‌فرماید: «یَوْمَ نَطْوِی السَّمَاء کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ.»⁽³⁾و⁽⁴⁾

عبدالله فرزند موسی بن جعفر؟سهما؟ گوید:

به پدرم گفتم: آیا آن دو ملک ثبت اعمال، از نیّت عمل نیک و بد بنده آگاه می‌شوند؟ پدرم فرمود: آیا نَفَس طیّب و غیر طیّب یکسان است؟ گفتم: نه.

فرمود: هنگامی که بنده نیّت کار خوب می‌کند، نَفَس طیّبی از دهان او خارج می‌شود، و ملک صاحب یمین به ملک صاحب شمال می‌گوید: برخیز او می‌خواهد عمل نیکی انجام بدهد، و چون انجام می‌دهد برای او ثبت می‌کند و زبان او قلم، و آب دهانش مرکّب او خواهد بود، و چون نیّت گناهی را می‌کند، نَفَسِ بدبویی از دهان او خارج می‌شود، و صاحب شمال به صاحب یمین می‌گوید: توقّف کن، او می‌خواهد گناهی را انجام بدهد و چون آن گناه را انجام می‌دهد، برای او ثبت می‌نماید، و زبان او قلم و آب دهان او مرکّب اوست.⁽¹⁾ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که گناهی انجام بدهد، هفت ساعت به او مهلت داده می‌شود تا استغفار نماید، و چون سه مرتبه بگوید: «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُ الْقَیُّومُ»، چیزی بر او نوشته نمی‌شود.⁽²⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

خداوند متعال هر عملی از اعمال بنده‌ی خود را بر او ثبت می‌کند، حتّی ناله او در حال بیماری ثبت می‌نماید.⁽¹⁾

[ارشاد القلوب، ج 1، ص 70]

روایات این موضوع فراوان است؛ به تفسیر برهان و نورالثّقلین مراجعه شود.⁽²⁾

قال: فیهبط الملکان، فیصلیان عند القبر إلی أن یبعثه الله، فیکتب ثواب صلاتهما له، و الرکعة من صلاتهما تعدل ألف صلاة من صلاة الآدمیین».

قال سدیر: جعلت فداک، یا بن رسول الله، فإذن ولیکم نائما و میتا أعبد منه حیا و قائما؟ قال: فقال: «هیهات یا سدیر، إن ولینا لیؤمن علی الله؟عز؟ یوم القیامة فیجیز أمانه».

[تفسیر برهان، ج 5، ص 137، ح 2]

«وَ جَاءتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِکَ مَا کُنتَ مِنْهُ تَحِیدُ»⁽¹⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

این آیه «وَ جَاءتْ سَکْرَةُ الْحَقِّ بِالْمَوْتِ» نازل شده است.⁽²⁾مرحوم طبرسی نیز گوید:

«وَ رَوَاهُ أَصْحَابُنَا عَنْ أئمّة الهدی(علیهم السلام)»⁽³⁾. یعنی فرموده مرحوم علی بن ابراهیم را علمای امامیه از ائمه(علیهم السلام) نقل نموده‌اند.

سوره‌ی ق، آیات 20 تا 45

متن:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ ذلِکَ یَوْمُ الْوَعیدِ 20 وَ جاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهیدٌ 21 لَقَدْ کُنْتَ فی غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَکَشَفْنا عَنْکَ غِطاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدیدٌ 22 وَ قالَ قَرینُهُ هذا ما لَدَیَّ عَتیدٌ 23 أَلْقِیا فی جَهَنَّمَ کُلَّ کَفَّارٍ عَنیدٍ 24 مَنَّاعٍ لِلْخَیْرِ مُعْتَدٍ مُریبٍ 25 الَّذی جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَأَلْقِیاهُ فِی الْعَذابِ الشَّدیدِ 26 قالَ قَرینُهُ رَبَّنا ما أَطْغَیْتُهُ وَ لکِنْ کانَ فی ضَلالٍ بَعیدٍ 27 قالَ لا تَخْتَصِمُوا لَدَیَّ وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَیْکُمْ بِالْوَعیدِ 28 ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ وَ ما أَنَا بِظَلاَّمٍ لِلْعَبیدِ 29 یَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزیدٍ 30 وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقینَ غَیْرَ بَعیدٍ 31 هذا ما تُوعَدُونَ لِکُلِّ أَوَّابٍ حَفیظٍ 32 مَنْ خَشِیَ الرَّحْمنَ بِالْغَیْبِ وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنیبٍ 33 ادْخُلُوها بِسَلامٍ ذلِکَ یَوْمُ الْخُلُودِ 34 لَهُمْ ما یَشاؤُنَ فیها وَ لَدَیْنا مَزیدٌ 35 وَ کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً فَنَقَّبُوا فِی الْبِلادِ هَلْ مِنْ مَحیصٍ 36 إِنَّ فی ذلِکَ لَذِکْری لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَی السَّمْعَ وَ هُوَ شَهیدٌ 37 وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما فی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَ ما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ 38 فَاصْبِرْ عَلی ما یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ 39 وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبارَ السُّجُودِ 40 وَ اسْتَمِعْ یَوْمَ یُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَکانٍ قَریبٍ 41 یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِکَ یَوْمُ الْخُرُوجِ 42 إِنَّا نَحْنُ نُحْیی وَ نُمیتُ وَ إِلَیْنَا الْمَصیرُ 43 یَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِکَ حَشْرٌ عَلَیْنا یَسیرٌ 44 نَحْنُ أَعْلَمُ بِما یَقُولُونَ وَ ما أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِجَبَّارٍ فَذَکِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ یَخافُ وَعیدِ 45 ¬Kj

لغات:

«سَوق» وادار کردن به سیر است، و «حَدید» به معنای حادّ و خیره شدن به چیزی

است، و «عَنید» جائر و جدا شونده از مسیر عدل و حقّ است، و «عَنید و عَنود و عانِد» به یک معناست، و «ناقة عنود» شتری را گویند که در سیر خود مستقیم نیست، و «إِزلاف» نزدیک شدن به خیر است، و «إِزلاف و زُلفی و زُلفة» به یک معناست، و «إِزدَلَف إلیه» یعنی اقترب، و «مُزدَلِفَة» محل قریب به موقف مشعرالحرام است.

ترجمه:

و در «صور» دمیده می‌شود آن روز، روز تحقّق وعده وحشتناک است! (20) هر انسانی وارد محشر می‌گردد در حالی که همراه او حرکت دهنده و گواهی است! (21) (به او خطاب می‌شود:) تو از این صحنه (و دادگاه بزرگ) غافل بودی و ما پرده را از چشم تو کنار زدیم، و امروز چشمت کاملًا تیزبین است! (22) فرشته همنشین او می‌گوید: «این نامه اعمال اوست که نزد من حاضر و آماده است!» (23) (خداوند فرمان می‌دهد:) هر کافر متکبّر لجوج را در جهنّم افکنید! (24) آن کسی که به شدّت مانع خیر و متجاوز و در شکّ و تردید است (حتی دیگران را به تردید می افکند) (25) همان کسی که معبود دیگری با خدا قرار داده، (آری) او را در عذاب شدید بیفکنید! (26) و همنشینش (از شیاطین) می‌گوید: «پروردگارا! من او را به طغیان وانداشتم، لکن او خود در گم‌راهی دور و درازی بود!» (27) (خداوند) می‌گوید: «نزد من جدال و مخاصمه نکنید من پیشتر به شما هشدار داده‌ام (و اتمام حجّت کرده‌ام)! (28) سخن من تغییر ناپذیر است، و من هرگز به بندگان ستم نخواهم کرد!» (29) (به خاطر بیاورید) روزی را که به جهنّم می‌گوییم: «آیا پر شده‌ای؟» و او می‌گوید: «آیا افزون بر این هم هست؟!» (30) (در آن روز) بهشت را به پرهیزگاران نزدیک می‌کنند، و فاصله‌ای از آنان ندارد! (31) این چیزی است که به شما وعده داده می‌شود، و برای کسانی است که بسوی خدا بازمی‌گردند و پیمانها و احکام او را حفظ می‌کنند، (32) آن کس که از خداوند رحمان در نهان بترسد و با قلبی پرانابه

در محضر او حاضر شود! (33) (به آنان گفته می‌شود:) بسلامت وارد بهشت شوید، امروز روز جاودانگی است! (34) هر چه بخواهند در آنجا برای آنها هست، و نزد ما نعمتهای بیشتری است (که به فکر هیچ کس نمی‌رسد)! (35) چه بسیار اقوامی را که پیش از آنها هلاک کردیم، اقوامی که از آنان قویتر بودند و شهرها (و کشورها) را گشودند آیا راه فراری (از عذاب الهی) وجود دارد! (36) در این تذکّری است برای آن کس که عقل دارد، یا گوش دل فرادهد در حالی که حاضر باشد! (37) ما آسمانها و زمین و آنچه را در میان آنهاست در شش روز [شش دوران] آفریدیم، و هیچ‌گونه رنج و سختی به ما نرسید! (با این حال چگونه زنده کردن مُردگان برای ما مشکل است؟!) (38) در برابر آنچه آنها می‌گویند شکیبا باش، و پیش از طلوع آفتاب و پیش از غروب تسبیح و حمد پروردگارت را بجا آور، (39) و در بخشی از شب او را تسبیح کن، و بعد از سجده‌ها! (40) و گوش فرا ده و منتظر روزی باش که منادی از مکانی نزدیک ندا می‌دهد، (41) روزی که همگان صیحه رستاخیز را بحق می‌شنوند آن روز، روز خروج (از قبرها) است! (42) ماییم که زنده می‌کنیم و می‌میرانیم، و بازگشت تنها بسوی ماست! (43) روزی که زمین به سرعت از روی آنها شکافته می‌شود و (از قبرها) خارج می‌گردند و این جمع کردن برای ما آسان است! (44) ما به آنچه آنها می‌گویند آگاهتریم، و تو مأمور به اجبار آنها (به ایمان) نیستی پس بوسیله قرآن، کسانی را که از عذاب من می‌ترسند متذکّر ساز (وظیفه تو همین است)! (45)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ جَاءتْ کُلُّ نَفْسٍ مَّعَهَا سَائِقٌ وَ شَهِیدٌ * لَقَدْ کُنتَ فِی غَفْلَةٍ مِّنْ هَذَا فَکَشَفْنَا عَنکَ غِطَاءکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ * وَ قَالَ قَرِینُهُ هَذَا مَا لَدَیَّ عَتِیدٌ»⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «سَائِقٌ» امیرالمؤمنین(علیه السلام) و «شَهِیدٌ» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است.⁽¹⁾«أَلْقِیَا فِی جَهَنَّمَ کُلَّ کَفَّارٍ عَنِیدٍ»⁽²⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به من فرمود:

هنگامی که خداوند همه مردم را در قیامت جمع می‌کند، من و تو در آن روز بر یمین عرش قرار داریم، و خداوند به من و تو می‌فرماید: برخیزید و کسانی که با شما دشمن بوده‌اند، و شما را تکذیب نموده‌اند را در آتش دوزخ بیفکنید.⁽³⁾مرحوم کلینی در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود: امیرالمؤمنین (صلوات الله علیه) فراوان می‌فرمود:

من قسمت کننده‌ی بهشت و دوزخ هستم، و من فاروق اکبر هستم، و من صاحب عصا و مِیْسَم هستم [و مِیْسَم آلتی است که امیرالمؤمنین(علیه السلام) به وسیله آن بر مؤمن و کافر علامت می‌گذارد.]⁽⁴⁾

مؤلّف گوید:

مضمون دو روایت فوق در روایات فراوانی از کافی و علل الشرایع و تفسیر برهان و… نقل شده است، و برخی را در پاورقی مشاهده می‌کنید.⁽¹⁾

فقال: «یا بن مسعود، إن الله تعالی خلقنی و علیا و الحسن و الحسین من نور عظمته قبل الخلق بألفی عام، حین لا تسبیح و لا تقدیس، و فتق نوری فخلق منه السماوات و الأرض، و أنا أفضل من السماوات و الأرض، و فتق نور علی فخلق منه العرش و الکرسی، و علی أجل من العرش و الکرسی، و فتق نور الحسن فخلق منه اللوح و القلم، و الحسن أجل من اللوح و القلم، و فتق نور الحسین فخلق منه الجنان و الحور العین، و الحسین أفضل منهما، فأظلمت المشارق و المغارب، فشکت الملائکة إلی الله؟عز؟ الظلمة، و قالت: اَللَّهُمَّ بحق هؤلاء الأشباح الذین خلقت إلّا ما فرجت عنا هذه الظلمة فخلق الله؟عز؟ روحا و قربها بأخری، فخلق منهما نورا، ثم أضاف النور إلی الروح، فخلق منها الزهراء(علیها السلام)، فمن ذلک سمیت الزهراء، فأضاء منها المشرق و المغرب.

یا بن مسعود، إذا کان یوم القیامة یقول الله؟عز؟ لی و لعلی. أدخلا النار من شئتما، و ذلک قوله تعالی: أَلْقِیا فِی جَهَنَّمَ کُلَّ کَفَّارٍ عَنِیدٍ». فالکفار من جحد نبوتی، و العنید من عائد علیا و أهل بیته و شیعته». (البرهان فی تفسیر القرآن، ج‌5، ص: 145) -- و فیه عن ابن بابویه، قال: حدثنا أحمد بن الحسن القطان، قال: حدثنا أحمد بن یحیی بن زکریا أبو العبّاس القطان، قال: حدثنا محمّد بن إسماعیل البرمکی، قال: حدثنا عبد الله بن داهر، قال: حدثنا أبی، عن محمّد ابن سنان، عن المفضل بن عمر،قال: قلت لأبی عبد الله جعفر بن محمّد الصّادق(علیه السلام): لم صار أمیر المؤمنین(علیه السلام) قسیم الجنة و النار؟ قال: «لأن حبه إیمان، و بغضه کفر، و أنما خلقت الجنة لأهل الایمان، و النار لأهل الکفر، فهو(علیه السلام) قسیم الجنة و النار لهذه العلة، فالجنة لا یدخلها إلّا أهل محبته، و النار لا یدخلها إلّا أهل بغضه». قال المفضل، فقلت: یا بن رسول الله، فالأنبیاء و الأوصیاء(علیهم السلام)، کانوا یحبونه، و أعداؤهم کانوا یبغضونه؟ قال: «نعم».

قلت: فکیف ذلک؟ قال: «أما علمت أن النّبی(صلی الله علیه و آله) قال یوم خبیر لأعطین الرایة غدا رجلا یحب الله و رسوله، و یحبه الله و رسوله، ما یرجع حتی یفتح الله علی یدیه؟ فدفع الرایة إلی علی(علیه السلام)، ففتح الله؟عز؟ علی یدیه». قلت: بلی. قال: «أما علمت أن رسول الله(صلی الله علیه و آله) لما أتی بالطائر المشوی قال(صلی الله علیه و آله): اَللَّهُمَّ ائتنی بأحب خلقک إلیک و إلی، یأکل معی من هذا الطائر و عنی به علیا(علیه السلام). قلت، بلی. قال: «فهل یجوز أن لا یحب أنبیاء الله و رسله و أوصیاؤهم(علیهم السلام) رجلا یحبه الله و رسوله، و یحب الله و رسوله؟ فقلت له: لا. قال: «فهل یجوز أن یکون المؤمنون من أممهم لا یحبون حبیب الله و رسوله و أنبیائه(علیهم السلام) قلت: لا.

قال: «فقد ثبت أن جمیع أنبیاء الله و رسله و جمیع المؤمنین کانوا لعلی بن أبی‌طالب(علیه السلام) محبین، و ثبت أن أعدائهم و المخالفین لهم کانوا لهم و لجمیع أهل محبتهم مبغضین؟».

قلت: نعم. قال: «فلا یدخل الجنة إلّا من أحبه من الأولین و الآخرین، و لا یدخل النار إلّا من أبغضه من الأولین و الآخرین، فهو إذن قسیم الجنة و النار». قال المفضل بن عمر: فقلت له: یا بن رسول الله، فرجت عنی فرج الله عنک، فزدنی مما علمک الله. قال:

«سل یا مفضل».

فقلت له: یا بن رسول الله، فعلی بن أبی‌طالب(علیه السلام) یدخل محبه الجنة، و مبغضه النار، أو رضوان و مالک؟ فقال: «یا مفضل، أما علمت أن الله تبارک و تعالی بعث رسول الله(صلی الله علیه و آله) و هو روح إلی الأنبیاء(علیهم السلام) و هم أرواح قبل خلق الخلق بألفی عام»؟ قلت: بلی. قال: «أما علمت أنه دعاهم إلی توحید الله و طاعته، و اتباع أمره، و وعدهم الجنة علی ذلک، و أوعد من خالف ما أجابوا إلیه و أنکره النار؟».

قلت: بلی. قال: «أ فلیس النّبی(صلی الله علیه و آله) ضامنا لما وعد و أوعد عن ربه؟عز؟؟». قلت: بلی. قال:

«أو لیس علی بن أبی‌طالب(علیه السلام) خلیفته و إمام أمته؟». قلت: بلی. قال: «أو لیس رضوان و مالک من جملة الملائکة و المستغفرین لشیعته الناجین بمحبته؟». قلت: بلی. قال:

«فعلی بن أبی‌طالب(علیه السلام) إذن قسیم الجنة و النار، عن رسول الله(صلی الله علیه و آله)، و رضوان و مالک صادران عن أمره بأمر الله تبارک و تعالی، یا مفضل خذ هذا فإنه من مخزون العلم و مکنونه، و لا تخرجه إلّا إلی أهله». [البرهان فی تفسیر القرآن، ج 5، ص 141]

«مَّنَّاعٍ لِّلْخَیْرِ مُعْتَدٍ مُّرِیبٍ * الَّذِی جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَأَلْقِیَاهُ فِی الْعَذَابِ الشَّدِیدِ * قَالَ قَرِینُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَیْتُهُ وَ لَکِن کَانَ فِی ضَلَالٍ بَعِیدٍ * قَالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَیَّ وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَیْکُم بِالْوَعِیدِ * مَا یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ وَ مَا أَنَا بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِیدِ»⁽¹⁾مؤلّف گوید:

آیات فوق از آیه 21 تا 29 درباره‌ی غاصبین خلافت نازل شده، و روایات فراوانی در ذیل آن‌ها وارد شده است، که برخی گذشت و برخی را اکنون مشاهده می‌کنید.

ابراهیم بن ابی محمود گوید: من به حضرت رضا(علیه السلام) گفتم: معنای آیه «وَ مَا أَنَا بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِیدِ» چیست؟ و آیا خداوند بندگان خود را اجبار به گناه می‌کند؟ امام(علیه السلام) فرمود:

چنین نیست بلکه آنان را مخیّر می‌کند [بین گناه و عبادت] و پس از آن که گناه را انتخاب کردند آنان را مهلت می‌دهد تا توبه کنند.

گفتم: آیا خداوند بندگان خود را به چیزی که طاقت آن را ندارند تکلیف می‌کند؟ حضرت فرمود:

چگونه ممکن است چنین کند در حالی که می‌فرماید: «وَ مَا أَنَا بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِیدِ». سپس فرمود: پدرم موسی بن جعفر از پدر خود امام صادق(علیه السلام) نقل نمود که فرمود: هر کس گمان کند که خداوند بندگان خود را بر گناهان و معاصی اجبار می‌کند، و یا تکلیفی فوق طاقت بر آنان واجب می‌نماید، شما

نباید ذبیحه او را بخورید، و نباید شهادت او را بپذیرید، و نباید در نماز به او اقتدا کنید، و یا چیزی از زکات را به او بدهید [چرا که با این اعتقاد او از اسلام خارج شده است.]⁽¹⁾«یَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِن مَّزِیدٍ»⁽²⁾مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«هَلِ امْتَلَأْتِ» استفهام و سؤال است، چرا که خداوند به دوزخ وعده داده بود که آن را پُر از دوزخیان نماید، از این رو از او سؤال می‌کند: آیا پُر شدی؟ و دوزخ می‌گوید: «آیا بیش از این، کسی وارد من می‌شود، در حالی که جای خالی در من وجود ندارد؟!» از این رو بهشت می‌گوید: خدایا تو دوزخ را وعده

دادی که جایی از آن را خالی نگذاری، و به من نیز وعده دادی که مرا نیز خالی نگذاری، و من هنوز جای خالی دارم؟ پس خداوند خلق جدیدی می‌آفریند و بهشت را پُر می‌کند، و امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: خوشا به حال آنان که هُموم و غُموم دنیا را ندیدند و داخل بهشت شدند.⁽¹⁾«مَنْ خَشِیَ الرَّحْمَن بِالْغَیْبِ وَ جَاء بِقَلْبٍ مُّنِیبٍ * ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ ذَلِکَ یَوْمُ الْخُلُودِ»⁽²⁾رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به عبدالله بن مسعود فرمود:

از خدا در تنهایی بترس، مانند این که او را می‌بینی، و اگر تو او را نمی‌بینی او تو را می‌بیند، چنان که می‌فرماید: «مَنْ خَشِیَ الرَّحْمَن بِالْغَیْبِ وَ جَاء….»⁽³⁾در کتاب عوالی اللئالی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که هنگام ورود به مدینه و هجرت از مکّه فرمود:

ای مردم! سلام خود را افشا و آشکار سازید، و ارحام خود را صله کنید، و مردم را اطعام نمایید، و شبانگاه که مردم در خوابند نماز بخوانید، تا به سلامت وارد بهشت شوید.⁽⁴⁾

«لَهُم مَّا یَشَاؤُونَ فِیهَا وَ لَدَیْنَا مَزِیدٌ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«وَ لَدَیْنَا مَزِیدٌ» یعنی النظر إلی وجه الله، و مقصود، نظر به نعمت خداوند است و این ردّ قول کسانی است که قائل به رؤیت می‌باشند.⁽²⁾و در سوره‌ی سجده ذیل آیه «فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا أُخْفِیَ لَهُم مِّن قُرَّةِ أَعْیُنٍ» ⁽³⁾دو روایت در این معنا گذشت ملاحظه شود.

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند در هر روز جمعه، کرامت و تفضّلی بر بندگان مؤمن خود دارد، و چون روز جمعه می‌شود خداوند ملکی را با دو حلّه نزد مؤمن می‌فرستد و آن ملک به درب بهشت می‌آید و می‌گوید: برای من از مؤمن اجازه دخول بگیرید و بگویید: فرستاده خداوند بر درب بهشت ایستاده است.

پس آن مؤمن بهشتی به همسران خود می‌گوید: شما برای من چه مسرّتی را بهتر می‌دانید؟ آنان می‌گویند: به خدا سوگند چیزی برای تو بهتر از این نیست که خداوند ملکی را نزد تو فرستاده است و او حامل پیام خداوند است برای تو. پس مؤمن با آن دو حلّه خود را می‌پوشاند، و بر هر چیزی می‌گذرد نوری بر او می‌تابد تا به موعد [قیامت] می‌رسد و نور رحمت الهی بر مؤمنین می‌تابد، و آنان در مقابل پروردگار خود سجده می‌کنند، پس خداوند می‌فرماید: ای بندگان من! سر از سجده بالا کنید که امروز روز سجده و عبادت نیست، و زحمت عبادت

از شما برداشته شده است» و مؤمنین می‌گویند: پروردگارا چه چیزی بالاتر از این است که تو بهشت را به ما عطا نموده‌ای؟ پس خداوند می‌فرماید: «من در این روز هفتاد برابر آن را به شما عطا نمودم» از این رو مؤمن در هر جمعه‌ای هفتاد برابر آنچه دارد را پیدا می‌کند، و این معنای «وَ لَدَیْنَا مَزِیدٌ» می‌باشد.

سپس امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

شب و روز جمعه نورانی است و شما باید در شب و روز جمعه فراوان «سبحان الله، لا إله إلّا الله و الله أکبر» و ثنای الهی را بگویید، و بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) صلوات بفرستید….⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

روایات فراوانی درباره‌ی اوصاف بهشت و نعمت‌های بی‌پایان آن وارد شده⁽¹⁾. و ما برخی از آنها را در کتاب «راه بهشت» بیان نموده‌ایم، مراجعه شود.

«إِنَّ فِی ذَلِکَ لَذِکْرَی لِمَن کَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَی السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِیدٌ»⁽²⁾مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«أَوْ أَلْقَی السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِیدٌ» یعنی سمع و اطاع.⁽³⁾هشام بن حکم گوید: امام کاظم(علیه السلام) فرمود:

«لِمَن کَانَ لَهُ قَلْبٌ» یعنی «لِمَن کَانَ لَهُ عقل.»⁽⁴⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) در خطبه خود فرمود:

صاحب این قلب من هستم.⁽⁵⁾

مؤلّف گوید:

حدیث فوق در آخر سوره‌ی عنکبوت گذشت.

ابن عبّاس گوید: برای رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دو شتر بزرگ و سمین هدیّه آوردند، و آن حضرت به اصحاب خود فرمود:

«آیا بین شما کسی هست که دو رکعت نماز بخواند، و در قیام و رکوع و سجود و وضو و خشوع خود مسائل دنیا را به یاد نیاورد، تا من یکی از این دو شتر را به او اهدا کنم؟» و سپس این سخن را سه مرتبه تکرار نمود، و از اصحاب کسی پاسخ او را نداد، پس امیرالمؤمنین(علیه السلام) برخاست و گفت: «یا رسول الله من چنین خواهم نمود» و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «درود خدا بر تو باد مشغول شو.» پس امیرالمومنین(علیه السلام) تکبیر گفت و داخل نماز شد، و چون فارغ گردید، جبرئیل نازل شد و گفت: ای محمّد خداوند بر تو سلام می‌رساند و می‌فرماید: «یکی از دو شتر را به علیّ بده» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «من شرط کردم که او به چیزی از امور دنیا فکر نکند، و او در تشهّد خود به فکر افتاد که کدامیک از دو شتر را بگیرد»؟ پس جبرئیل گفت: ای محمّد خدایت سلام می‌رساند و می‌فرماید: «او به فکر این بود که آن شتر بزرگتر را بگیرد، و در راه خدا بدهد، و برای خود نمی‌خواست» پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گریان شد و هر دو شتر را به او داد، و آیه فوق نازل شد.

سپس گوید:

و معنای «أَوْ أَلْقَی السَّمْعَ» این است که امیرالمؤمنین(علیه السلام) با گوش خود کلام خدا را شنید، چرا که در نمازش حضور قلب داشت، و به چیزی از امور دنیا فکر نمی‌کرد.⁽¹⁾

[مناقب ابن شهر آشوب، ج 2، ص 20]

«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَ مَا مَسَّنَا مِن لُّغُوبٍ»⁽¹⁾در کتاب علل الشرایع از یزید بن سلّام نقل شده که او ضمن حدیث مفصّلی گوید:

من به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفتم: نخستین روزی که خداوند خلق نمود چه روزی بود؟ فرمود: روز یکشنبه بود. گفتم: برای چه احد نامیده شد؟ فرمود: به خاطر این که واحد محدود بود. گفتم: روز دوشنبه برای چه دوشنبه نامیده شد؟ فرمود: به خاطر این که روز دوّم از عمر دنیا بود. گفتم: سه شنبه برای چه سه شنبه نامیده شد؟ فرمود: برای این که روز سوّم از دنیا بود. گفتم: چهارشنبه برای چه؟ فرمود: برای این که روز چهارم از عمر دنیا بود. گفتم: پنجشنبه برای چه؟ فرمود: روز پنجم از دنیا بود، و آن یوم انیس است که شیطان در آن لعنت شده، و ادریس به آسمان

رفته است. گفتم: جمعه برای چه جمعه نامیده شد؟ فرمود: برای این که روز اجتماع مردم و روز مشهود است. «یَوْمٌ مَّجْمُوعٌ لَّهُ النَّاسُ وَذَلِکَ یَوْمٌ مَّشْهُودٌ».⁽¹⁾سپس فرمود:

روز جمعه روز شاهد و روز مشهود است. گفتم: روز شنبه برای چه «سَبت» نامیده شد؟ فرمود: به خاطر این که روز مسبوت [یعنی روز تعطیل و معطّل] است، از این رو خداوند فرموده است: «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ» و از یکشنبه تا جمعه شش روز است و روز شنبه معطّل است. گفتم: راست گفتید ای رسول خدا.⁽²⁾

«وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنا آیَةَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنا آیَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّکُمْ وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسابَ» قَالَ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَأَخْبِرْنِی لِمَ سُمِّیَ اللَّیْلُ لَیْلًا قَالَ لِأَنَّهُ یُلَایِلُ الرِّجَالَ مِنَ النِّسَاءِ جَعَلَهُ اللَّهُ؟عز؟ أُلْفَةً وَ لِبَاساً وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَی وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِباساً وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً قَالَ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَمَا بَالُ النُّجُومِ تَسْتَبِینُ صِغَاراً وَ کِبَاراً وَ مِقْدَارُهَا سَوَاءٌ قَالَ لِأَنَّ بَیْنَهَا وَ بَیْنَ السَّمَاءِ الدُّنْیَا بَحْراً یَضْرِبُ الرِّیحُ أَمْوَاجَهَا فَلِذَلِکَ تَسْتَبِینُ صِغَاراً وَ کِبَاراً وَ مِقْدَارُ النُّجُومِ کُلُّهَا سَوَاءٌ قَالَ فَأَخْبِرْنِی عَنِ الدُّنْیَا لِمَ سُمِّیَتِ الدُّنْیَا قَالَ الدُّنْیَا دَنِیَّةٌ خُلِقَتْ مِنْ دُونِ الْآخِرَةِ وَ لَوْ خُلِقَتْ مَعَ الْآخِرَةِ لَمْ یَفْنَ أَهْلُهَا کَمَا لَا یَفْنَی أَهْلُ الْآخِرَةِ قَالَ فَأَخْبِرْنِی عَنِ الْقِیَامَةِ لِمَ سُمِّیَتِ الْقِیَامَةَ قَالَ لِأَنَّ فِیهَا قِیَامَ الْخَلْقِ لِلْحِسَابِ قَالَ فَأَخْبِرْنِی لِمَ سُمِّیَتِ الْآخِرَةُ آخِرَةً قَالَ لِأَنَّهَا مُتَأَخِّرَةٌ تَجِی‌ءُ مِنْ بَعْدِ الدُّنْیَا لَا تُوصَفُ سنیها [سِنِینُهَا] وَ لَا تُحْصَی أَیَّامُهَا وَ لَا یَمُوتُ سُکَّانُهَا قَالَ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ أَخْبِرْنِی عَنْ أَوَّلِ یَوْمٍ خَلَقَ اللَّهُ؟عز؟ قَالَ یَوْمُ الْأَحَدِ قَالَ وَ لِمَ سُمِّیَ یَوْمَ الْأَحَدِ قَالَ لِأَنَّهُ وَاحِدٌ مَحْدُودٌ قَالَ فَالْإِثْنَیْنِ قَالَ هُوَ الْیَوْمُ الثَّانِی مِنَ الدُّنْیَا قَالَ وَ الثَّلَاثَاءُ قَالَ الثَّالِثُ مِنَ الدُّنْیَا قَالَ فَالْأَرْبِعَاءُ قَالَ الْیَوْمُ الرَّابِعُ مِنَ الدُّنْیَا قَالَ فَالْخَمِیسُ قَالَ هُوَ یَوْمٌ خَامِسٌ مِنَ الدُّنْیَا وَ هُوَ یَوْمٌ أَنِیسٌ لُعِنَ فِیهِ إِبْلِیسُ وَ رُفِعَ فِیهِ إِدْرِیسُ قَالَ فَالْجُمُعَةُ وَ هُوَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ وَ هُوَ شَاهِدٌ وَ مَشْهُودٌ قَالَ فَالسَّبْتُ قَالَ یَوْمٌ مَسْبُوتٌ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ؟عز؟ فِی الْقُرْآنِ وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ فَمِنَ الْأَحَدِ إِلَی یَوْمِ الْجُمُعَةِ سِتَّةُ أَیَّامٍ وَ السَّبْتُ مُعَطَّلٌ قَالَ صَدَقْتَ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَأَخْبِرْنِی عَنْ آدَمَ لِمَ سُمِّیَ آدَمَ قَالَ لِأَنَّهُ خُلِقَ مِنْ طِینِ الْأَرْضِ وَ أَدِیمِهَا قَالَ فَآدَمُ خُلِقَ مِنْ طِینٍ کُلِّهِ أَوْ طِینٍ وَاحِدٍ قَالَ بَلْ مِنَ الطِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ خُلِقَ مِنْ طِینٍ وَاحِدٍ لَمَا عَرَفَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً وَ کَانُوا عَلَی صُورَةٍ وَاحِدَةٍ قَالَ فَلَهُمْ فِی الدُّنْیَا مَثَلٌ قَالَ التُّرَابُ فِیهِ أَبْیَضُ وَ فِیهِ أَخْضَرُ وَ فِیهِ أَشْقَرُ وَ فِیهِ أَغْبَرُ وَ فِیهِ أَحْمَرُ وَ فِیهِ أَزْرَقُ وَ فِیهِ عَذْبٌ وَ فِیهِ مِلْحٌ وَ فِیهِ خَشِنٌ وَ فِیهِ لَیِّنٌ وَ فِیهِ أَصْهَبُ فَلِذَلِکَ صَارَ النَّاسُ فِیهِمْ لَیِّنٌ وَ فِیهِمْ خَشِنٌ وَ فِیهِمْ أَبْیَضُ وَ فِیهِمْ أَصْفَرُ وَ أَحْمَرُ وَ أَصْهَبُ وَ أَسْوَدُ عَلَی أَلْوَانِ التُّرَابِ قَالَ فَأَخْبِرْنِی عَنْ آدَمَ خُلِقَ مِنْ حَوَّاءَ أَمْ خُلِقَتْ حَوَّاءُ مِنْ آدَمَ قَالَ بَلْ حَوَّاءُ خُلِقَتْ مِنْ آدَمَ وَ لَوْ کَانَ آدَمُ خُلِقَ مِنْ حَوَّاءَ لَکَانَ الطَّلَاقُ بِیَدِ النِّسَاءِ وَ لَمْ یَکُنْ بِیَدِ الرِّجَالِ قَالَ فَمِنْ کُلِّهِ خُلِقَتْ أَمْ مِنْ بَعْضِهِ قَالَ بَلْ مِنْ بَعْضِهِ وَ لَوْ خُلِقَتْ مِنْ کُلِّهِ لَجَازَ الْقِصَاصُ فِی النِّسَاءِ کَمَا یَجُوزُ فِی الرِّجَالِ قَالَ فَمِنْ ظَاهِرِهِ أَوْ بَاطِنِهِ قَالَ بَلْ مِنْ بَاطِنِهِ وَ لَوْ خُلِقَتْ مِنْ ظَاهِرِهِ لَانْکَشَفْنَ النِّسَاءُ کَمَا یَنْکَشِفُ الرِّجَالُ فَلِذَلِکَ صَارَتِ النِّسَاءُ مُسْتَتِرَاتٍ قَالَ فَمِنْ یَمِینِهِ أَوْ شِمَالِهِ قَالَ بَلْ مِنْ شِمَالِهِ وَ لَوْ خُلِقَتْ مِنْ یَمِینِهِ لَکَانَ لِلْأُنْثَی کَحَظِّ الذَّکَرِ مِنَ الْمِیرَاثِ فَلِذَلِکَ صَارَ لِلْأُنْثَی سَهْمٌ وَ لِلذَّکَرِ سَهْمَانِ وَ شَهَادَةُ امْرَأَتَیْنِ مِثْلَ شَهَادَةِ رَجُلٍ وَاحِدَةٍ قَالَ فَمِنْ أَیْنَ خُلِقَتْ قَالَ مِنَ الطِّینَةِ الَّتِی فَضَلَتْ مِنْ ضِلْعِهِ الْأَیْسَرِ قَالَ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَأَخْبِرْنِی عَنِ الْوَادِی الْمُقَدَّسِ لِمَ سُمِّیَ الْمُقَدَّسَ قَالَ لِأَنَّهُ قُدِّسَتْ فِیهِ الْأَرْوَاحُ وَ اصْطُفِیَتْ فِیهِ الْمَلَائِکَةُ وَ کَلَّمَ اللَّهُ؟عز؟ مُوسی تَکْلِیماً قَالَ فَلِمَ سُمِّیَتِ الْجَنَّةُ جَنَّةً قَالَ لِأَنَّهَا جَنِینَةٌ خِیَرَةٌ نَقِیَّةٌ وَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ مَرْضِیَّةٌ. [علل الشرایع، ج 2، ص 470، باب 222، ح 33]

مؤلّف گوید:

در ذیل آیه «إِنَّ رَبَّکُمُ اللّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ»⁽¹⁾، حدیثی در این رابطه گذشت، ملاحظه شود.

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

«وَ فیها أَتْقَنَ مَا أَرَادَ خَلْقَهُ مِنَ الْأَشْیَاءِ کُلِّهَا بِلَا مِثَالٍ سَبَقَ إِلَیْهِ وَ لَا لُغُوبٍ [وَ تَعَبٍ] دَخَلَ عَلَیْهِ فِی خَلْقِ مَا خَلَقَ لَدَیْه»⁽²⁾. یعنی از یکشنبه تا جمعه خداوند همه چیز را آفرید، بدون آن که از نمونه‌ای بهره بگیرد و یا خستگی و رنجی پیدا کند.

«فَاصْبِرْ عَلَی مَا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ * وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبَارَ السُّجُودِ»⁽³⁾امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ» فرمود:

صبحگاه و شامگاه ده مرتبه می‌گویی: «لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَاشَرِیکَ لَهُ، لَهُ الْمُلْکُ وَ لَهُ الْحَمْدُ، وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ.»⁽⁴⁾

زرارة گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «وَ أَدْبَارَ السُّجُودِ» دو رکعت نماز بعد از مغرب است.⁽¹⁾

[کافی، ج 3، ص 444، ح 11]

مقصود از «وَ أَدْبَارَ السُّجُودِ» چهار رکعت بعد از مغرب [یعنی نافله مغرب] است.⁽²⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) در حدیب اربعمأة به اصحاب خود می‌فرماید:

رزق خود را بین طلوع فجر و طلوع خورشید طلب کنید، چرا که اثر آن از تلاش روزانه شما بیشتر است، و آن ساعتی است که خداوند ارزاق را بین بندگان خود تقسیم می‌نماید.⁽³⁾

حفص بن غیاث گوید: امام صادق(علیه السلام) به من فرمود:

بر تو باد که در جمیع امور خود، صبر پیشه کنی، چرا که خداوند، رسول خود(صلی الله علیه و آله) را امر به صبر و مدارا و رفق نمود، تا جایی که نسبت‌های ناروایی به او دادند، و سینه او تنگ شد و خداوند به او فرمود: «وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِمَا یَقُولُونَ * فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُن مِّنَ السَّاجِدِینَ»⁽¹⁾، و باز او را تکذیب نمودند و نسبت‌های ناروای دیگری به او دادند و محزون شد و باز خداوند به او فرمود: «قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لاَ یُکَذِّبُونَکَ وَ لَکِنَّ الظَّالِمِینَ بِآیَاتِ اللّهِ یَجْحَدُونَ * وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِکَ فَصَبَرُواْ عَلَی مَا کُذِّبُواْ وَ أُوذُواْ حَتَّی أَتَاهُمْ نَصْرُنَا»⁽²⁾، و از آن به بعد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خود را ملزم به صبر نمود، تا این که مردم از حدّ گذراندند و خداوند را نیز مورد اهانت و تکذیب قرار دادند، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «من درباره‌ی خود و اهل و عرض و آبروی خویش صبر کردم، و لکن درباره‌ی اهانت به پروردگار خود صبر نمی‌کنم» و خداوند این آیه را بر او نازل نمود: «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَ مَا مَسَّنَا مِن لُّغُوبٍ * فَاصْبِرْ عَلَی مَا یَقُولُونَ…» پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در جمیع امور خود صبر پیشه نمود….⁽³⁾

«وَ اسْتَمِعْ یَوْمَ یُنَادِ الْمُنَادِ مِن مَّکَانٍ قَرِیبٍ * یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذَلِکَ یَوْمُ الْخُرُوجِ * إِنَّا نَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ وَ إِلَیْنَا الْمَصِیرُ * یَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِرَاعًا ذَلِکَ حَشْرٌ عَلَیْنَا یَسِیرٌ * نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا یَقُولُونَ وَ مَا أَنتَ عَلَیْهِم بِجَبَّارٍ فَذَکِّرْ بِالْقُرْآنِ مَن یَخَافُ وَعِیدِ»⁽¹⁾جمیل بن درّاج گوید: از امام صادق(علیه السلام) از تفسیر آیه «إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَ الَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهَادُ»⁽²⁾، سؤال کردم و آن حضرت فرمود:

به خدا سوگند این آیه مربوط به رجعت است. سپس فرمود: آیا نمی‌دانی که زیادی از پیامبران خدای متعال را مردم یاری نکردند و آنان کشته شدند و ائمّه(علیهم السلام) را نیز مردم یاری نکردند [و کشته شدند] و به این خاطر در رجعت از آنان انتقام گرفته خواهد شد؟ گفتم: آیه «وَ اسْتَمِعْ یَوْمَ یُنَادِ الْمُنَادِ مِن مَّکَانٍ قَرِیبٍ…» درباره‌ی چیست؟ فرمود: این آیه نیز درباره‌ی رجعت است.⁽³⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی نیز گوید:

مقصود از «یَوْمَ یُنَادِ الْمُنَادِ» صدای منادی به اسم حضرت قائم و اسم پدر او؟سهما؟ است، و مقصود از «یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ» صیحه قیام آن حضرت است از آسمان، و «یَوْمُ الْخُرُوجِ» روز خروج مؤمنین و کفّار و منافقین است در رجعت.⁽¹⁾و نیز گوید:

«یَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِرَاعًا» مربوط به رجعت است، و آیه «فَذَکِّرْ بِالْقُرْآنِ مَن یَخَافُ وَعِیدِ» یعنی به یاد بیاور ای محمّد، آنچه را ما [به فرزند تو] نسبت به عذاب و کیفر دشمنان وعده داده‌ایم.⁽²⁾

سوره‌ی ذاریات

اشاره

محلّ نزول: مکّه مکرّمه.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی احقاف نازل شده است.

تعداد آیات: 60 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی ذاریات مرحوم صدوق در کتاب ثواب الأعمال از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

کسی که سوره‌ی ذاریات را در روز و یا در شب بخواند، خداوند زندگی و معیشت او را اصلاح می‌کند و رزق وسیعی به او می‌دهد، و قبر او را تا قیامت روشن می‌نماید.⁽¹⁾از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که سوره‌ی ذاریات را قرائت کند، خداوند به عدد هر بادی که وزیده و یا می‌وزد ده حسنه به او می‌دهد.⁽²⁾

و فرمود:

کسی که این سوره را بنویسد و بشوید و آب آن را بنوشد، بیماری داخلی او برطرف می‌شود، و اگر بر زن حامله‌ای بیاویزند فرزند خود را به [به سرعت سالم] به دنیا می‌آورد.⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که این سوره را نزد محتضری بخواند، کار او با اذن خداوند آسان می‌شود، و به آسانی جان می‌دهد.⁽²⁾

سوره‌ی ذاریات، آیات 1 تا 23

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ وَ الذَّارِیاتِ ذَرْواً 1 فَالْحامِلاتِ وِقْراً 2 فَالْجارِیاتِ یُسْراً 3 فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً 4 إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ 5 وَ إِنَّ الدِّینَ لَواقِعٌ 6 وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُکِ 7 إِنَّکُمْ لَفی قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ 8 یُؤْفَکُ عَنْهُ مَنْ أُفِکَ 9 قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ 10 الَّذینَ هُمْ فی غَمْرَةٍ ساهُونَ 11 یَسْئَلُونَ أَیَّانَ یَوْمُ الدِّینِ 12 یَوْمَ هُمْ عَلَی النَّارِ یُفْتَنُونَ 13 ذُوقُوا فِتْنَتَکُمْ هذَا الَّذی کُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ 14 إِنَّ الْمُتَّقینَ فی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ 15 آخِذینَ ما آتاهُمْ رَبُّهُمْ إِنَّهُمْ کانُوا قَبْلَ ذلِکَ مُحْسِنینَ 16 کانُوا قَلیلاً مِنَ اللَّیْلِ ما یَهْجَعُونَ 17 وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ 18 وَ فی أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ 19 وَ فِی الْأَرْضِ آیاتٌ لِلْمُوقِنینَ 20 وَ فی أَنْفُسِکُمْ أَ فَلا تُبْصِرُونَ 21 وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ 22 فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ 23 ¬Kj

لغات:

«وَ الذَّارِیَاتِ ذَرْوًا» سوگند به بادهایی است که خاک‌ها را به صورت ذرّه در می‌آورند و پراکنده می‌کنند، و ذَرَّت الریحُ الترابَ إذا طیَّرَتْه، و أَذَرَّتْه نیز به همین معناست، و «فَالْحَامِلَاتِ وِقْرًا» سوگند به ابرهایی است که حامل باران هستند، و «فَالْجَارِیَاتِ یُسْرًا» سوگند به کشتی‌هایی است که مردم و بارهای آنان را به آسانی به مقصد می‌رسانند، و «فَالْمُقَسِّمَاتِ أَمْرًا» سوگند به ملائکه‌ای است که مقدّرات الهی را تقسیم می‌کنند، و «حُبُک» راه‌هایی است برای رسیدن به چیزی، و به معنای اثر نیک و استواء در صنعت نیز آمده است، و «خرّاص» به معنای کذّاب است، و «خَرْص» به معنای مظنّه و حدس نیز آمده است، و اصل لغت به معنای قطع است، چنان که گفته می‌شود: خَرَصَ فلان کلاماً و اخْتَرَصَه إذا اقتَطَعَه من غیر اصلٍ، و «غَمْرَة» به معنای فرورفتن در آب و یا بدهکاری است، و «غَمْر» به معنای سیّد کثیر العطاء نیز آمده است، چرا که او در عطای خود فرورفته است.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر سوگند به بادهایی که (ابرها را) به حرکت درمی‌آورند، (1) سوگند به آن ابرها که بار سنگینی (از باران را) با خود حمل می‌کنند، (2) و سوگند به کشتیهایی که به آسانی به حرکت درمی‌آیند، (3) و سوگند به فرشتگانی که کارها را تقسیم می‌کنند، (4) (آری سوگند به همه اینها) که آنچه به شما وعده شده قطعاً راست است (5) و بی‌شکّ (رستاخیز) و جزای اعمال واقع‌شدنی است! (6) قسم به آسمان که دارای چین و شکنهای زیباست، (7) که شما (درباره قیامت) در گفتاری مختلف و گوناگونید! (8) (تنها) کسی از ایمان به آن منحرف می‌شود که از قبول حقّ

سرباز می‌زند! (9) کشته باد دروغگویان (و مرگ بر آنها)! (10) همانها که در جهل و غفلت فرو رفته‌اند، (11) و پیوسته سؤال می‌کنند: «روز جزا چه موقع است؟!» (12) (آری) همان روزی است که آنها را بر آتش می‌سوزانند! (13) (و گفته می‌شود:) بچشید عذاب خود را، این همان چیزی است که برای آن شتاب داشتید! (14) به یقین، پرهیزگاران در باغهای بهشت و در میان چشمه‌ها قرار دارند، (15) و آنچه پروردگارشان به آنها بخشیده دریافت می‌دارند، زیرا پیش از آن (در سرای دنیا) از نیکوکاران بودند! (16) آنها کمی از شب را می‌خوابیدند، (17) و در سحرگاهان استغفار می‌کردند، (18) و در اموال آنها حقّی برای سائل و محروم بود! (19) و در زمین آیاتی برای جویندگان یقین است، (20) و در وجود خود شما (نیز آیاتی است) آیا نمی‌بینید؟! (21) و روزی شما در آسمان است و آنچه به شما وعده داده می‌شود! (22) سوگند به پروردگار آسمان و زمین که این مطلب حقّ است همان گونه که شما سخن می‌گویید! (23)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام)

«وَ الذَّارِیَاتِ ذَرْوًا * فَالْحَامِلَاتِ وِقْرًا * فَالْجَارِیَاتِ یُسْرًا * فَالْمُقَسِّمَاتِ أَمْرًا * إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَصَادِقٌ * وَ إِنَّ الدِّینَ لَوَاقِعٌ»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «وَ الذَّارِیَاتِ ذَرْوًا…» فرمود: ابن کوّا [خارجی] از امیرالمؤمنین(علیه السلام) درباره‌ی این آیه سؤال نمود و آن حضرت فرمود:

«ذاریات» بادها هستند، و «حاملات» ابرها هستند که آبها را در خود جای می‌دهند، و «جاریات» کشتی‌ها هستند، و «مقسّمات» ملائکه هستند.

سپس امام صادق(علیه السلام) فرمود:

به همه‌ی این آیات سوگند یاد شده، و همه آن‌ها مبتدا می‌باشد و خبر و جزای قسم و مکافات «إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَصَادِقٌ * وَ إِنَّ الدِّینَ لَوَاقِعٌ» است.⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «فَالْمُقَسِّمَاتِ أَمْرًا» فرمود:

ملائکه، ارزاق [اضافه و مزید فضل خدا به] بنی آدم را از طلوع فجر تا طلوع آفتاب تقسیم می‌کنند، و کسی که بین طلوع فجر و طلوع خورشید در خواب باشد، از آن محروم خواهد ماند.⁽²⁾امام باقر و امام صادق؟سهما؟ می‌فرمایند:

کسی حق ندارد به غیر نام خدا سوگند یاد کند، و تنها خداوند است که به آنچه از مخلوق خود بخواهد سوگند یاد می‌کند.⁽³⁾و از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

جمله جزا «إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ فِی عَلِیٍ» نازل شده است.⁽⁴⁾

«وَ السَّمَاء ذَاتِ الْحُبُکِ * إِنَّکُمْ لَفِی قَوْلٍ مُّخْتَلِفٍ * یُؤْفَکُ عَنْهُ مَنْ أُفِکَ»⁽¹⁾ابوحمزه گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

«إِنَّکُمْ لَفِی قَوْلٍ مُّخْتَلِفٍ» اختلاف مردم در امر ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) است، و «یُؤْفَکُ عَنْهُ مَنْ أُفِکَ» یعنی هر کس از ولایت آن حضرت دور و جدا شد از بهشت جدا شده است.⁽²⁾و در بصائر الدرجات نیز از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

«إِنَّکُمْ لَفِی قَوْلٍ مُّخْتَلِفٍ» یعنی این امّت و این مردم درباره‌ی علی(علیه السلام) اختلاف کردند، و کسی که بر ولایت او استقامت داشت و پابرجا ماند داخل بهشت شد، و کسی که با ولایت او مخالفت کرد، داخل آتش گردید، و «یُؤْفَکُ عَنْهُ مَنْ أُفِکَ» یعنی کسی که از ولایت علی(علیه السلام) جدا شد، از بهشت جدا شد.⁽³⁾و رواه القمّی؟ره؟ مع زیادةٍ.⁽⁴⁾

[تفسیر قمّی، ج 2، ص 329]

«قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ * الَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سَاهُونَ * یَسْأَلُونَ أَیَّانَ یَوْمُ الدِّینِ * یَوْمَ هُمْ عَلَی النَّارِ یُفْتَنُونَ * ذُوقُوا فِتْنَتَکُمْ هَذَا الَّذِی کُنتُم بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«خَرّاصون» کسانی هستند که بدون علم و یقین رأی و نظر می‌دهند، و «فِی غَمْرَةٍ سَاهُونَ» یعنی آنان در گم‌راهی و سهو از یاد خدا هستند، و می‌گویند: «أَیَّانَ یَوْمُ الدِّینِ» یعنی کی روز حساب می‌رسد؟ و خداوند در پاسخ آن‌ها می‌فرماید: «یَوْمَ هُمْ عَلَی النَّارِ یُفْتَنُونَ» یعنی روزی که آنان در آتش عذاب می‌شوند، و به آنان گفته می‌شود: «ذُوقُوا فِتْنَتَکُمْ هَذَا الَّذِی کُنتُم بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ» یعنی بچشید عذابی را که بر آن عجله و شتاب می‌کردید.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «عَلَی النَّارِ یُفْتَنُونَ» می‌فرماید:

آنان را مانند طلا در آتش می‌شکنند و ذوب می‌کنند، تا به حقیقت خود بازگردند [و از چیزهایی که به آن‌ها آمیخته است جدا شوند.]⁽¹⁾«إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ * آخِذِینَ مَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ إِنَّهُمْ کَانُوا قَبْلَ ذَلِکَ مُحْسِنِینَ * کَانُوا قَلِیلًا مِّنَ اللَّیْلِ مَا یَهْجَعُونَ * وَ بِالْأَسْحَارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ * وَ فِی أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِّلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ»⁽²⁾محمّد بن مسلم گوید: از امام باقر(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

بنده در شب سه مرتبه بیدار می‌شود، و اگر برای عبادت برنخیزد، شیطان می‌آید و در گوش او بول می‌کند.

سپس گوید:

و از آن حضرت از تفسیر «کَانُوا قَلِیلًا مِّنَ اللَّیْلِ مَا یَهْجَعُونَ» سؤال نمودم، و آن بزرگوار فرمود: آنان کمتر اتفاق می‌افتد که شبی را برای تهجّد و عبادت شبانه قیام نکنند.⁽³⁾

ابوبصیر گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر «کَانُوا قَلِیلًا مِّنَ اللَّیْلِ مَا یَهْجَعُونَ» فرمود:

آنان شب‌ها می‌خوابیدند و لکن هر وقت در بین شب به طرف راست و چپ می‌گردیدند می‌گفتند: «الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ.»⁽¹⁾معاویة بن عمّار گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «وَ بِالْأَسْحَارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ» نماز وتر است که در آخر شب خوانده می‌شود و هفتاد مرتبه در آن استغفار باید نمود.⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «لِّلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ» فرمود:

محروم کسی است که اهل حرفه و تلاش و تجارت است و لکن چیزی به دست نمی‌آورد [که تأمین معاش او باشد.]⁽³⁾و در روایت دیگری از امام باقر و امام صادق؟سهما؟ نقل شده که فرموده‌اند:

محروم کسی است که عقل او سالم است و اهل حرفه و تلاش می‌باشد و لکن تأمین معاش او نمی‌شود.⁽⁴⁾

«وَ فِی الْأَرْضِ آیَاتٌ لِّلْمُوقِنِینَ * وَ فِی أَنفُسِکُمْ أَ فَلَا تُبْصِرُونَ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«وَ فِی الْأَرْضِ آیَاتٌ لِّلْمُوقِنِینَ» یعنی، در هر چیزی که خداوند روی زمین آفریده است نشانه‌های قدرت و حکمت و علم و تدبیر الهی وجود دارد، چنان که شاعر می‌گوید: … امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

«وَ فِی أَنفُسِکُمْ أَ فَلَا تُبْصِرُونَ» یعنی از نشانه‌های خداشناسی این است که خداوند تو را شنوا و بینا آفرید، گاهی در نعمت و شادی هستی، [و گاهی گرفتار] و گاهی گرسنه‌ای، و گاهی سیر هستی، و همه این حالات آیات و نشانه‌های قدرت الهی است.⁽²⁾

و فی کل شی‌ء له آیة تدل علی انه واحد و قوله: و فی أنفسکم أ فلا تبصرون قال: خلقک سمیعا بصیرا تغضب مرة و ترضی مرة، و تجوع مرة و تشبع مرة، و ذلک کله من آیات الله. [رواه فی تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 123، ح 21]

من چون به وجود خود می‌نگرم و نمی‌توانم در آن کم و زیادی نسبت به طول و عرض بدن خود انجام بدهم، و از مکاره و رخدادهای ناگوار جلوگیری کنم، و منافع را به سوی خود جلب نمایم، می‌دانم که این بدن و این بنیان را بانی و خالقی است، و به وجود او اقرار می‌نمایم، اضافه بر آنچه در عالم چیزهایی

مانند جریان و حرکت شب و روز را مشاهده می‌کنم که دلیل قدرت الهی می‌باشد، مانند حرکت ابرها و بادها و جریان خورشید و ماه و ستارگان و آیات عجیب و روشن دیگری که مشاهده می‌نمایم، و از این نشانه‌ها به یقین می‌رسم که برای این عالم و این بنیان مقدِّر و ایجادکننده‌ای است.⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: شخصی به امیرالمؤمنین(علیه السلام) گفت: از چه راهی پروردگار خود را شناختی؟ فرمود:

از این که عزم و تصمیم من شکسته شد، و کوشش‌های من، بسا بی‌نتیجه ماند، از این رو دانستم که مدبّر امور من دیگری است.⁽²⁾«وَ فِی السَّمَاء رِزْقُکُمْ وَ مَا تُوعَدُونَ * فَوَرَبِّ السَّمَاء وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَا أَنَّکُمْ تَنطِقُونَ»⁽³⁾مرحوم علیّ بن ابراهیم قمّی گوید:

«وَ فِی السَّمَاء رِزْقُکُمْ…» یعنی باران از آسمان می‌بارد، و روزی و اقوات عالم

از زمین می‌روید، و در تفسیر «وَ مَا تُوعَدُونَ» گوید: مقصود اخبار قیامت و رجعت و اخبار دیگری است که از آسمان نازل می‌شود، و سپس خداوند به ذات مقدّس خود سوگند یاد نموده که آنچه به شما وعده داده حق است، و به شما خواهد رسید.⁽¹⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

«هنگامی که یکی از شما از نماز خود فارغ می‌شود باید دست‌های خویش را به طرف آسمان بالا کند، و در دعا و درخواست از خداوند بکوشد» پس ابن سبا، به آن حضرت گفت: یا امیرالمؤمنین! مگر خداوند در هر مکانی موجود نیست؟ فرمود:

آری. ابن سبا گفت: پس نیازی به بالا بردن دست‌ها به طرف آسمان نیست.

امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

مگر قرآن نخوانده‌ای که می‌فرماید: «وَ فِی السَّمَاء رِزْقُکُمْ وَ مَا تُوعَدُونَ» و رزق را باید از محل و موضع آن طلب نمود و خداوند محل رزق را در آسمان به مردم وعده داده است.⁽²⁾

اسحاق بن عبدالله از امام سجّاد(علیه السلام) نقل نموده که آن حضرت در تفسیر «فَوَرَبِّ السَّمَاء وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَا أَنَّکُمْ تَنطِقُونَ» فرمود:

مقصود از حقّ، قیام حضرت قائم آل محمّد(صلی الله علیه و آله) است، و خداوند درباره‌ی او می‌فرماید: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُم فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضَی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا.»⁽¹⁾و⁽²⁾

سوره‌ی ذاریات، آیات 24 تا 48

متن:

هَلْ أَتاکَ حَدیثُ ضَیْفِ إِبْراهیمَ الْمُکْرَمینَ 24 إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ 25 فَراغَ إِلی أَهْلِهِ فَجاءَ بِعِجْلٍ سَمینٍ 26 فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قالَ أَ لا تَأْکُلُونَ 27 فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خیفَةً قالُوا لا تَخَفْ وَ بَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلیمٍ 28 فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فی صَرَّةٍ فَصَکَّتْ وَجْهَها وَ قالَتْ عَجُوزٌ عَقیمٌ 29 قالُوا کَذلِکَ قالَ رَبُّکِ إِنَّهُ هُوَ الْحَکیمُ الْعَلیمُ 30 قالَ فَما خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ 31 قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلی قَوْمٍ مُجْرِمینَ 32 لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجارَةً مِنْ

طینٍ 33 مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفینَ 34 فَأَخْرَجْنا مَنْ کانَ فیها مِنَ الْمُؤْمِنینَ 35 فَما وَجَدْنا فیها غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمینَ 36 وَ تَرَکْنا فیها آیَةً لِلَّذینَ یَخافُونَ الْعَذابَ الْأَلیمَ 37 وَ فی مُوسی إِذْ أَرْسَلْناهُ إِلی فِرْعَوْنَ بِسُلْطانٍ مُبینٍ 38 فَتَوَلَّی بِرُکْنِهِ وَ قالَ ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ 39 فَأَخَذْناهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِی الْیَمِّ وَ هُوَ مُلیمٌ 40 وَ فی عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقیمَ 41 ما تَذَرُ مِنْ شَیْ‌ءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلاَّ جَعَلَتْهُ کَالرَّمیمِ 42 وَ فی ثَمُودَ إِذْ قیلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتَّی حینٍ 43 فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ 44 فَمَا اسْتَطاعُوا مِنْ قِیامٍ وَ ما کانُوا مُنْتَصِرینَ 45 وَ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً فاسِقینَ 46 وَ السَّماءَ بَنَیْناها بِأَیْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ 47 وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ 48 ¬Kj

لغات:

«فَرَاغَ إِلَی أَهْلِهِ» رَوْغ به معنای ذهاب و رفتن به دنبال چیزی در پنهانی است، و «صَرَّة» فریاد با صدای بلند است، و «صَکّ» ضرب با اعتماد شدید است، مانند این که از تعجّب یا ناراحتی به صورت و یا بر زانوها بزند، و «عقیم» به معنای عاقر و نازاست، و اصل عَقْم به معنای شدّت است، و «معاقم فرس» مفاصل او را گویند، و «ریح عقیم» باد بدون باران است، و «مُلک عقیم» به این خاطر گفته می‌شود که پدر فرزند خود را برای از دست ندادن مُلک می‌کشد و مُلک را از دست نمی‌دهد، و «خَطْب» امر بزرگ را گویند، از این رو به کلام بلیغ نیز خطبه گفته می‌شود، و خطاب، اجلّ از ابلاغ است، و «رُکن» جانبی است که انسان بر آن تکیه می‌کند، و «مُلیم» چیزی است که انسان بر آن ملامت می‌شود، و «مَلوم» چیزی است که به خاطر آن ملامت می‌شود، و در مَثَل آمده: «رُبَ لائمٍ مُلِیْم، وَ رُبَ ملوم لا ذنب له» و «عُتُوّ و جَبر و تَکَبُّر» به یک معناست، و «راح الرجل إلی منزله» یعنی رجع إلی

منزله کالریح، و «رمیم» یعنی سحیق و پوسیده، و بالی و پوسیده‌ی از استخوان را رمیم گویند، و «بأیدٍ» یعنی بقوّةٍ، و «مُؤَیَّد» امر عظیم را گویند، و «إیساع» به معنای اکْثار است، و «ماهِد» و مَهْد محلی است که برای چیزی مهیّا می‌شود، و «تواصی» وصیّت قوم به یکدیگر است، و «ذَنوب» دلو ممتلی و پر را گویند.

ترجمه

آیا خبر مهمانهای بزرگوار ابراهیم به تو رسیده است؟ (24) در آن زمان که بر او وارد شدند و گفتند: «سلام بر تو!» او گفت: «سلام بر شما که جمعیّتی ناشناخته‌اید!» (25) سپس پنهانی به سوی خانواده خود رفت و گوساله فربه (و بریان شده‌ای را برای آنها) آورد، (26) و نزدیک آنها گذارد، (ولی با تعجّب دید دست بسوی غذا نمی‌برند) گفت: «آیا شما غذا نمی‌خورید؟!» (27) و از آنها احساس وحشت کرد، گفتند: «نترس (ما رسولان و فرشتگان پروردگار توایم)!» و او را بشارت به تولّد پسری دانا دادند. (28) در این هنگام همسرش جلو آمد در حالی که (از خوشحالی و تعجّب) فریاد می‌کشید به صورت خود زد و گفت: «(آیا پسری خواهم آورد در حالی که) پیر زنی نازا هستم؟!» (29) گفتند: «پروردگارت چنین گفته است، و او حکیم و داناست!» (30) (ابراهیم) گفت: «مأموریت شما چیست ای فرستادگان (خدا)؟» (31) گفتند: «ما به سوی قوم مجرمی فرستاده شده‌ایم… (32) تا بارانی از «سنگ -- گِل» بر آنها بفرستیم (33) سنگهایی که از ناحیه پروردگارت برای اسرافکاران نشان گذاشته شده است!» (34) ما مؤمنانی را که در آن شهرها (ی قوم لوط) زندگی می‌کردند (قبل از نزول عذاب) خارج کردیم، (35) ولی جز یک خانواده باایمان در تمام آنها نیافتیم! (36) و در آن (شهرهای بلا دیده) نشانه‌ای روشن برای کسانی که از عذاب دردناک می‌ترسند به جای گذاردیم. (37) و در (زندگی) موسی نیز (نشانه

و درس عبرتی بود) هنگامی که او را با دلیلی آشکار به سوی فرعون فرستادیم (38) امّا او با تمام وجودش از وی روی برتافت و گفت: «این مرد یا ساحر است یا دیوانه!» (39) از این رو ما او و لشکریانش را گرفتیم و به دریا افکندیم در حالی که در خور سرزنش بود! (40) و (همچنین) در سرگذشت «عاد» (آیتی است) در آن هنگام که تندبادی بی‌باران بر آنها فرستادیم، (41) که بر هیچ چیز نمی‌گذشت مگر اینکه آن را همچون استخوانهای پوسیده می‌ساخت. (42) و نیز در سرگذشت قوم «ثمود» عبرتی است در آن هنگام که به آنان گفته شد: «مدّتی کوتاه بهره‌مند باشید (و سپس منتظر عذاب)!» (43) آنها از فرمان پروردگارشان سرباز زدند، و صاعقه آنان را فراگرفت در حالی که (خیره خیره) نگاه می‌کردند (بی‌آنکه قدرت دفاع داشته باشند)! (44) چنان بر زمین افتادند که توان برخاستن نداشتند و نتوانستند از کسی یاری طلبند! (45) همچنین قوم نوح را پیش از آنها هلاک کردیم، چرا که قوم فاسقی بودند! (46) و ما آسمان را با قدرت بنا کردیم، و همواره آن را وسعت می‌بخشیم! (47) و زمین را گستردیم، و چه خوب گستراننده‌ای هستیم! (48)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام)

«هَلْ أَتَاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرَاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ * إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقَالُوا سَلَامًا قَالَ سَلَامٌ قَوْمٌ مُّنکَرُونَ * فَرَاغَ إِلَی أَهْلِهِ فَجَاء بِعِجْلٍ سَمِینٍ …»⁽¹⁾ابوبصیر گوید: به امام باقر(علیه السلام) گفتم: آیا رسول خدا(صلی الله علیه و آله) همواره از بخل به خدا پناه می‌برده است؟ فرمود:

آری. و خداوند می‌فرماید: «وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»⁽²⁾، سپس فرمود: من تو را به عاقبت بخل خبر می‌دهم، همانا قوم لوط اهل

قریه‌ای بودند که همه آنان از اطعام کردن دیگران خودداری می‌کردند، و بخل سبب دردی شد در آنان، که دارویی برای آن نبود، چرا که گرفتار بیماری اُبنه شدند، گفتم: علّت آن چه بود؟ فرمود: قریه آنان در مسیر راه شام و مصر بود، و مسافرها بر آنان وارد می‌شدند و قوم لوط از آنان پذیرایی می‌کردند، و چون میهمانان فراوان شدند بر آنان سخت شد و از میهمان نوازی صرف نظر کردند، و بخل آنان را واداشت تا با میهمانان خود لواط کردند، بدون آن که شهوت این کار را داشته باشند، و تنها به خاطر این که میهمان سراغ آنان نیاید چنین می‌کردند، پس این خبر شایع شد، و کسی به میهمانی آنان نیامد، و بخل سبب شد که آنان مبتلای به لواط شوند، تا جایی که آنان مردم بلاد دیگر را دعوت می‌کردند تا با آنان لواط کنند، و اجرتی به آنان بدهند.

سپس امام باقر(علیه السلام) فرمود:

دردی بدتر و زیانبارتر و زشت‌تر و بدعاقبت‌تر از بخل، نزد خداوند نیست….⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

روایات فراوانی در تفسیر آیات فوق در سوره‌ی هود گذشت، ملاحظه شود.

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

خداوند تبارک و تعالی چهار ملک را برای هلاک نمودن قوم لوط فرستاد و آنان: جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و کَروبیل (صلوات الله علیهم) بودند، و آنان با اندوه وارد بر ابراهیم(علیه السلام) شدند و بر او سلام کردند، و او آنان را نشناخت، و تنها آنان را با هیئت نیکی دید و گفت: جز من نباید کسی به آنان خدمت کند، و چون ابراهیم(علیه السلام) میهمان‌سرایی داشت، برای آنان گوساله سمینی را طبخ نمود و نزد آنان گذارد، و چون دید نمی‌خورند، از آنان هراس پیدا کرد، از این رو جبرئیل(علیه السلام) عمامه از سر خود برداشت، و ابراهیم(علیه السلام) او را شناخت و به او فرمود: تو جبرئیل هستی؟ او گفت: آری، و به همسر ابراهیم ساره بشارت اسحاق را داد و گفت: پس از اسحاق یعقوب خواهد بود. و ساره آن سخنان را گفت و همان گونه که در قرآن آمده آنان به او پاسخ دادند….⁽¹⁾

مؤلّف گوید:

قصه‌های قوم موسی و قوم عاد و قوم ثمود و قوم نوح در سوره‌ی هود و غیره گذشت ملاحظه شود.

«وَ السَّمَاءَ بَنَیْنَاهَا بِأَیْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ * وَ الْأَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ»⁽¹⁾محمّد بن مسلم گوید: امام باقر(علیه السلام) در تفسیر «یَا إِبْلِیسُ مَا مَنَعَکَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ»⁽²⁾، سؤال نمودم، و آن حضرت فرمود:

«یَد» در کلام عرب به معنای قوّت و نعمت آمده مانند: «وَ اذْکُرْ عَبْدَنَا دَاوُودَ ذَا الْأَیْدِ»⁽³⁾، یعنی النعمة و «وَ السَّماءَ بَنَیْناها بِأَیْدٍ یعنی بِقُوَّةٍ، وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ»⁽⁴⁾، یعنی قَوَّاهُمْ، وَ یُقَالُ: لِفُلَانٍ عِنْدِی أَیَادٍ کَثِیرَةٌ أَیْ فَوَاضِلُ وَ إِحْسَانٌ، وَ لَهُ عِنْدِی یَدٌ بَیْضَاءُ، أَیْ نِعْمَةٌ.»⁽⁵⁾

سوره‌ی ذاریات، آیات 49 تا 60

متن:

وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ 49 فَفِرُّوا إِلَی اللَّهِ إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذیرٌ مُبینٌ 50 وَ لا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذیرٌ مُبینٌ 51 کَذلِکَ ما أَتَی الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ 52 أَ تَواصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ 53 فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَما أَنْتَ بِمَلُومٍ 54 وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْری تَنْفَعُ الْمُؤْمِنینَ 55 وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِیَعْبُدُونِ 56 ما أُریدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ ما أُریدُ أَنْ یُطْعِمُونِ 57 إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتینُ 58 فَإِنَّ لِلَّذینَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ فَلا یَسْتَعْجِلُونِ 59 فَوَیْلٌ لِلَّذینَ کَفَرُوا مِنْ یَوْمِهِمُ الَّذی یُوعَدُونَ 60 ¬Kj

لغات:

در بخش پیشین لغات این بخش گذشت.

ترجمه:

و از هر چیز دو جفت آفریدیم، شاید متذکّر شوید! (49) پس به سوی خدا بگریزید، که من از سوی او برای شما بیم‌دهنده‌ای آشکارم! (50) و با خدا معبود دیگری قرار ندهید، که من برای شما از سوی او بیم‌دهنده‌ای آشکارم! (51) این گونه است که هیچ پیامبری قبل از اینها بسوی قومی فرستاده نشد مگر اینکه گفتند: «او ساحر است یا دیوانه!» (52) آیا یکدیگر را به آن سفارش می‌کردند (که همه چنین تهمتی بزنند)؟! نه، بلکه آنها قومی طغیانگرند. (53) حال که چنین است از آنها

روی بگردان که هرگز در خور ملامت نخواهی بود (54) و پیوسته تذکّر ده، زیرا تذکّر مؤمنان را سود می‌بخشد. (55) من جنّ و انس را نیافریدم جز برای اینکه عبادتم کنند (و از این راه تکامل یابند و به من نزدیک شوند)! (56) هرگز از آنها روزی نمی‌خواهم، و نمی‌خواهم مرا اطعام کنند! (57) خداوند روزی‌دهنده و صاحب قوّت و قدرت است! (58) و برای کسانی که ستم کردند، سهم بزرگی از عذاب است همانند سهم یارانشان (از اقوام ستمگر پیشین) بنا بر این عجله نکنند! (59) پس وای بر کسانی که کافر شدند از روزی که به آنها وعده داده می‌شود! (60)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ مِن کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ * فَفِرُّوا إِلَی اللَّهِ إِنِّی لَکُم مِّنْهُ نَذِیرٌ مُّبِینٌ»⁽¹⁾حضرت رضا(علیه السلام) ضمن خطبه مفصّلی می‌فرماید:

«بِتَشْعِیرِهِ الْمَشَاعِرَ عُرِفَ أَنْ لَا مَشْعَرَ لَهُ…». یعنی [خداوند برای هر چیزی زوج و جفتی قرار داده، و این دلیل است بر آن که برای او زوج و جفتی نیست] و با قرار دادن مشاعر [برای انسان‌ها] معلوم می‌شود که او را نیازی به مشاعر نیست، و با خلقت جواهر [در موجودات] معلوم می‌شود که او را نیازی به جوهر نیست، و با ایجاد ضدّ، برای موجودات معلوم می‌شود که او را ضدّی نیست، و با مقارنت و قرین قرار دادن برخی از موجودات با موجود دیگر، معلوم می‌شود که قرینی برای او نیست، او بین نور و ظلمت، و خشکی و رطوبت و خَشِن و لَیِّن، و سردی و گرمی، ضدّیت قرار داده، و از این که بین متضادها تألیف، و بین متدانی‌ها تضاد و جدایی قرار داده، روشن می‌شود که تفریق، مفرّق می‌خواهد، و تألیف، مؤلّف می‌خواهد، از این رو می‌فرماید:

«وَ مِن کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ» سپس فرمود: و بین قبل و بعد فرق گذارده، تا معلوم شود که برای او قبل و بعدی نیست، و با غرائزی که در موجودات خلق نموده دانسته می‌شود که او را نیازی به غرائز نیست، و از توقیتی که برای مخلوق خود قرار داده معلوم می‌شود که او نیاز به وقت و زمان ندارد، و از این که برخی از مخلوقات خود را محجوب از برخی دیگر نموده، معلوم می‌شود که حجابی بین او و مخلوق او نیست.⁽¹⁾

«أَوَّلُ عِبَادَةِ اللَّهِ مَعْرِفَتُهُ وَ أَصْلُ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَوْحِیدُهُ وَ نِظَامُ تَوْحِیدِ اللَّهِ نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ لِشَهَادَةِ الْعُقُولِ أَنَّ کُلَّ صِفَةٍ وَ مَوْصُوفٍ مَخْلُوقٌ وَ شَهَادَةِ کُلِّ مَخْلُوقٍ أَنَّ لَهُ خَالِقاً لَیْسَ بِصِفَةٍ وَ لَا مَوْصُوفٍ وَ شَهَادَةِ کُلِّ صِفَةٍ وَ مَوْصُوفٍ بِالاقْتِرَانِ وَ شَهَادَةِ الِاقْتِرَانِ بِالْحَدَثِ وَ شَهَادَةِ الْحَدَثِ بِالامْتِنَاعِ مِنَ الْأَزَلِ الْمُمْتَنِعِ مِنَ الْحَدَثِ فَلَیْسَ اللَّهَ عَرَفَ مَنْ عَرَفَ بِالتَّشْبِیهِ ذَاتَهُ وَ لَا إِیَّاهُ وَحَّدَ مَنِ اکْتَنَهَهُ وَ لَا حَقِیقَتَهُ أَصَابَ مَنْ مَثَّلَهُ وَ لَا بِهِ صَدَّقَ مَنْ نَهَّاهُ وَ لَا صَمَدَ صَمْدَهُ مَنْ أَشَارَ إِلَیْهِ وَ لَا إِیَّاهُ عَنَی مَنْ شَبَّهَهُ وَ لَا لَهُ تَذَلَّلَ مَنْ بَعَّضَهُ وَ لَا إِیَّاهُ أَرَادَ مَنْ تَوَهَّمَهُ کُلُّ مَعْرُوفٍ بِنَفْسِهِ مَصْنُوعٌ وَ کُلُّ قَائِمٍ فِی سِوَاهُ مَعْلُولٌ -- بِصُنْعِ اللَّهِ یُسْتَدَلُّ عَلَیْهِ وَ بِالْعُقُولِ یُعْتَقَدُ مَعْرِفَتُهُ وَ بِالْفِطْرَةِ تَثْبُتُ حُجَّتُهُ خَلْقُ اللَّهِ الْخَلْقَ حِجَابٌ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُمْ وَ مُبَایَنَتُهُ إِیَّاهُمْ مُفَارَقَتُهُ إِنِّیَّتَهُمْ وَ ابْتِدَاؤُهُ إِیَّاهُمْ دَلِیلُهُمْ عَلَی أَنْ لَا ابْتِدَاءَ لَهُ لِعَجْزِ کُلِّ مُبْتَدَأٍ عَنِ ابْتِدَاءِ غَیْرِهِ وَ أَدْوُهُ إِیَّاهُمْ دَلِیلٌ عَلَی أَنْ لَا أَدَاةَ فِیهِ لِشَهَادَةِ الْأَدَوَاتِ بِفَاقَةِ الْمُتَأَدِّینَ.

وَ أَسْمَاؤُهُ تَعْبِیرٌ وَ أَفْعَالُهُ تَفْهِیمٌ وَ ذَاتُهُ حَقِیقَةٌ وَ کُنْهُهُ تَفْرِیقٌ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ خَلْقِهِ وَ غُبُورُهُ تَحْدِیدٌ لِمَا سِوَاهُ فَقَدْ جَهِلَ اللَّهَ مَنِ اسْتَوْصَفَهُ وَ قَدْ تَعَدَّاهُ مَنِ اشْتَمَلَهُ وَ قَدْ أَخْطَأَهُ مَنِ اکْتَنَهَهُ وَ مَنْ قَالَ کَیْفَ فَقَدْ شَبَّهَهُ وَ مَنْ قَالَ لِمَ فَقَدْ عَلَّلَهُ وَ مَنْ قَالَ مَتَی فَقَدْ وَقَّتَهُ -- وَ مَنْ قَالَ فِیمَ فَقَدْ ضَمَّنَهُ وَ مَنْ قَالَ إِلَامَ فَقَدْ نَهَّاهُ وَ مَنْ قَالَ حَتَّامَ فَقَدْ غَیَّاهُ وَ مَنْ غَیَّاهُ فَقَدْ غَایَاهُ وَ مَنْ غَایَاهُ فَقَدْ جَزَّأَهُ وَ مَنْ جَزَّأَهُ فَقَدْ وَصَفَهُ وَ مَنْ وَصَفَهُ فَقَدْ أَلْحَدَ فِیهِ لَا یَتَغَیَّرُ اللَّهُ بِانْغِیَارِ الْمَخْلُوقِ کَمَا لَا یَتَحَدَّدُ بِتَحْدِیدِ الْمَحْدُودِ أَحَدٌ لَا بِتَأْوِیلِ عَدَدٍ ظَاهِرٌ لَا بِتَأْوِیلِ الْمُبَاشَرَةِ مُتَجَلٍّ لَا بِاسْتِهْلَالِ رُؤْیَةٍ بَاطِنٌ لَا بِمُزَایَلَةٍ مُبَایِنٌ لَا بِمَسَافَةٍ قَرِیبٌ لَا بِمُدَانَاةٍ لَطِیفٌ لَا بِتَجَسُّمٍ مَوْجُودٌ لَا بَعْدَ عَدَمٍ فَاعِلٌ لَا بِاضْطِرَارٍ مُقَدِّرٌ لَا بِحَوْلِ فِکْرَةٍ مُدَبِّرٌ لَا بِحَرَکَةٍ مُرِیدٌ لَا بِهَمَامَةٍ شَاءٍ لَا بِهِمَّةٍ مُدْرِکٌ لَا بِمِجَسَّةٍ سَمِیعٌ لَا بِآلَةٍ بَصِیرٌ لَا بِأَدَاةٍ لَا تَصْحَبُهُ الْأَوْقَاتُ وَ لَا تَضَمَّنُهُ الْأَمَاکِنُ وَ لَا تَأْخُذُهُ السِّنَاتُ وَ لَا تَحُدُّهُ الصِّفَاتُ وَ لَا تُقَیِّدُهُ الْأَدَوَاتُ سَبَقَ الْأَوْقَاتَ کَوْنُهُ وَ الْعَدَمَ وُجُودُهُ وَ الِابْتِدَاءَ أَزَلُهُ بِتَشْعِیرِهِ الْمَشَاعِرَ عُرِفَ أَنْ لَا مَشْعَرَ لَهُ وَ بِتَجْهِیرِهِ الْجَوَاهِرَ عُرِفَ أَنْ لَا جَوْهَرَ لَهُ وَ بِمُضَادَّتِهِ بَیْنَ الْأَشْیَاءِ عُرِفَ أَنْ لَا ضِدَّ لَهُ وَ بِمُقَارَنَتِهِ بَیْنَ الْأُمُورِ عُرِفَ أَنْ لَا قَرِینَ لَهُ ضَادَّ النُّورَ بِالظُّلْمَةِ وَ الْجَلَایَةَ بِالْبُهَمِ وَ الْجَسْوَ بِالْبَلَلِ وَ الصَّرْدَ بِالْحَرُورِ مُؤَلِّفٌ بَیْنَ مُتَعَادِیَاتِهَا مُفَرِّقٌ بَیْنَ مُتَدَانِیَاتِهَا دَالَّةً بِتَفْرِیقِهَا عَلَی مُفَرِّقِهَا وَ بِتَأْلِیفِهَا عَلَی مُؤَلِّفِهَا ذَلِکَ قَوْلُهُ؟عز؟ -- وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ -- لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ.

فَفَرَّقَ بِهَا بَیْنَ قَبْلٍ وَ بَعْدٍ -- لِیُعْلَمَ أَنْ لَا قَبْلَ لَهُ وَ لَا بَعْدَ شَاهِدَةً بِغَرَائِزِهَا أَنْ لَا غَرِیزَةَ لِمُغَرِّزِهَا دَالَّةً بِتَفَاوُتِهَا أَنْ لَا تَفَاوُتَ لِمُفَاوِتِهَا مُخْبِرَةً بِتَوْقِیتِهَا أَنْ لَا وَقْتَ لِمُوَقِّتِهَا حَجَبَ بَعْضَهَا عَنْ بَعْضٍ لِیُعْلَمَ أَنْ لَا حِجَابَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهَا غَیْرُهَا لَهُ مَعْنَی الرُّبُوبِیَّةِ إِذْ لَا مَرْبُوبَ وَ حَقِیقَةُ الْإِلَهِیَّةِ إِذْ لَا مَأْلُوهَ وَ مَعْنَی الْعَالِمِ وَ لَا مَعْلُومَ وَ مَعْنَی الْخَالِقِ وَ لَا مَخْلُوقَ وَ تَأْوِیلُ السَّمْعِ وَ لَا مَسْمُوعَ لَیْسَ مُنْذُ خَلَقَ اسْتَحَقَّ مَعْنَی الْخَالِقِ وَ لَا بِإِحْدَاثِهِ الْبَرَایَا اسْتَفَادَ مَعْنَی الْبَارِئِیَّةِ کَیْفَ وَ لَا تُغَیِّبُهُ مُذْ وَ لَا تُدْنِیهِ قَدْ وَ لَا تَحْجُبُهُ لَعَلَّ وَ لَا تُوَقِّتُهُ مَتَی وَ لَا تَشْمَلُهُ حِینٌ وَ لَا تُقَارِنُهُ مَعَ إِنَّمَا تَحُدُّ الْأَدَوَاتُ أَنْفُسَهَا وَ تُشِیرُ الْآلَةُ إِلَی نَظَائِرِهَا وَ فِی الْأَشْیَاءِ یُوجَدُ فِعَالُهَا مَنَعَتْهَا مُنْذُ الْقِدْمَةَ وَ حَمَتْهَا قَدِ الْأَزَلِیَّةَ وَ جَنَّبَتْهَا لَوْ لَا التَّکْمِلَةَ افْتَرَقَتْ فَدَلَّتْ عَلَی مُفَرِّقِهَا وَ تَبَایَنَتْ فَأَعْرَبَتْ عَنْ مُبَایِنِهَا لَمَّا تَجَلَّی صَانِعُهَا لِلْعُقُولِ -- وَ بِهَا احْتَجَبَ عَنِ الرُّؤْیَةِ وَ إِلَیْهَا تَحَاکَمَ الْأَوْهَامُ وَ فِیهَا أُثْبِتَ غَیْرُهُ وَ مِنْهَا أُنِیطَ الدَّلِیلُ وَ بِهَا عَرَّفَهَا الْإِقْرَارُ وَ بِالْعُقُولِ یُعْتَقَدُ التَّصْدِیقُ بِاللَّهِ وَ بِالْإِقْرَارِ یَکْمُلُ الْإِیمَانُ بِهِ وَ لَا دِیَانَةَ إِلَّا بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ وَ لَا مَعْرِفَةَ إِلَّا بِالْإِخْلَاصِ وَ لَا إِخْلَاصَ مَعَ التَّشْبِیهِ وَ لَا نَفْیَ مَعَ إِثْبَاتِ الصِّفَاتِ لِلتَّشْبِیهِ.

فَکُلُّ مَا فِی الْخَلْقِ لَا یُوجَدُ فِی خَالِقِهِ وَ کُلُّ مَا یُمْکِنُ فِیهِ یَمْتَنِعُ مِنْ صَانِعِهِ لَا تَجْرِی عَلَیْهِ الْحَرَکَةُ وَ السُّکُونُ وَ کَیْفَ یَجْرِی عَلَیْهِ مَا هُوَ أَجْرَاهُ أَوْ یَعُودُ إِلَیْهِ مَا هُوَ ابْتَدَأَهُ إِذاً لَتَفَاوَتَتْ ذَاتُهُ وَ لَتَجَزَّأَ کُنْهُهُ وَ لَامْتَنَعَ مِنَ الْأَزَلِ مَعْنَاهُ وَ لَمَا کَانَ لِلْبَارِئِ مَعْنًی غَیْرُ الْمَبْرُوءِ وَ لَوْ حُدَّ لَهُ وَرَاءٌ إِذاً حُدَّ لَهُ أَمَامٌ وَ لَوِ الْتُمِسَ لَهُ التَّمَامُ إِذاً لَزِمَهُ النُّقْصَانُ کَیْفَ یَسْتَحِقُّ الْأَزَلَ مَنْ لَا یَمْتَنِعُ مِنَ الْحَدَثِ وَ کَیْفَ یُنْشِئُ الْأَشْیَاءَ مَنْ لَا یَمْتَنِعُ مِنَ الإِنْشَاءِ إِذاً لَقَامَتْ فِیهِ آیَةُ الْمَصْنُوعِ وَ لَتَحَوَّلَ دَلِیلًا بَعْدَ مَا کَانَ مَدْلُولًا عَلَیْهِ لَیْسَ فِی مُحَالِ الْقَوْلِ حُجَّةٌ وَ لَا فِی الْمَسْأَلَةِ عَنْهُ جَوَابٌ وَ لَا فِی مَعْنَاهُ لَهُ تَعْظِیمٌ وَ لَا فِی إِبَانَتِهِ عَنِ الْخَلْقِ ضَیْمٌ إِلَّا بِامْتِنَاعِ الْأَزَلِیِّ أَنْ یُثَنَّی وَ مَا لَا بَدْأَ لَهُ أَنْ یُبْدَأَ -- لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ کَذَبَ الْعَادِلُونَ بِاللَّهِ وَ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِیداً وَ خَسِرُوا خُسْراناً مُبِیناً وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ.» [توحید صدوق، ص 34، ح 2]

زید بن علیّ بن الحسین؟سهما؟ گوید:

به پدرم علیّ بن الحسین؟سهما؟ گفتم: آیا این گونه نیست که خداوند نیاز به مکان ندارد؟ فرمود: آری او منزّه از آن است. گفتم: پس چگونه موسی(علیه السلام) به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفت: «ارْجِعْ إِلَی رَبِّکَ» فرمود: معنای آن مانند سخن ابراهیم(علیه السلام) است که گفت: «إِنِّی ذَاهِبٌ إِلَی رَبِّی سَیَهْدِینِ» و مانند سخن موسی(علیه السلام) است که گفت: «وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضَی» و خداوند نیز می‌فرماید: «فَفِرُّوا إِلَی اللَّهِ» و مقصود او رفتن به حجّ است، یعنی «حُجُّوا إِلَی بَیْتِ اللَّهِ». سپس فرمود: فرزندم بدان که کعبه بیت الله است و کسی

که به طرف بیت خدا برود به طرف خدا رفته است، چنان که مساجد نیز خانه‌های خداست، و کسی که به طرف آن‌ها برود به طرف خدا رفته، و قصد او را نموده است….⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

«فَفِرُّوا إِلَی اللَّهِ إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ -- یعنی، حُجُّوا إِلَی اللَّهِ؟عز؟.»⁽²⁾

«فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنتَ بِمَلُومٍ * وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْرَی تَنفَعُ الْمُؤْمِنِینَ»⁽¹⁾ابوبصیر گوید: امام باقر و امام صادق؟سهما؟ فرمودند:

هنگامی که مردم رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را تکذیب نمودند خداوند خواست که جمیع اهل زمین را جز رسول خدا و علی؟سهما؟ هلاک نماید، از این رو فرمود: «فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنتَ بِمَلُومٍ» و سپس بدا نمود و به مؤمنین ترحّم نمود و به پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) فرمود: «وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْرَی تَنفَعُ الْمُؤْمِنِینَ.»⁽²⁾مرحوم علیّ بن ابراهیم گوید:

این آیه ردّ سخن کسانی است که منکر بدا و مشیّت هستند.⁽³⁾

[تفسیر قمّی، ج 2، ص 330]

«خداوند دارای دو علم است: 1. علم مخزون مکنون که جز او کسی به آن عالم نیست و از آن علم است بداء، 2. علمی که به ملائکه و پیامبران و علمای اهل‌بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) آموخته است.» سلیمان مروزی گفت: «دوست می‌دارم که این معنا را از کتاب خدا برای من بیان کنی؟» حضرت رضا(علیه السلام) فرمود: دلیل آن از کتاب خدا این است که خداوند به پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: «فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنتَ بِمَلُومٍ» و خداوند اراده هلاکت و عذاب امّت را نموده بود، و سپس بدا نمود (و به مؤمنین ترحّم کرد و فرمود: «وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْرَی تَنفَعُ الْمُؤْمِنِینَ.»⁽⁴⁾

«وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ * مَا أُرِیدُ مِنْهُم مِّن رِّزْقٍ وَ مَا أُرِیدُ أَن یُطْعِمُونِ * إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ»⁽¹⁾ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» فرمود:

«خَلَقَهُمْ لِیَأْمُرَهُمْ بِالْعِبَادَةِ» یعنی آنان را خلق کرد تا دستور عبادت به آنان بدهد.

ابوبصیر گوید: گفتم: معنای آیه «وَ لاَ یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ * إِلاَّ مَن رَّحِمَ رَبُّکَ وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُمْ» چیست؟ فرمود:

آنان را آفرید، تا با کارهای نیک خود، شایسته رحمت او شوند و به آنان ترحّم نماید.⁽²⁾و در چند روایت آمده که امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«خَلَقَهُمْ لِلْعِبَادَةِ» و راوی حدیث جمیل بن درّاج می‌گوید: گفتم: خاصّة أم عامّة؟ و امام(علیه السلام) فرمود: لا بل عامّة.⁽³⁾

-- فی العلل: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَی بْنِ الْمُتَوَکِّلِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ السَّعْدَآبَادِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) قَالَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ؟عز؟ وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ قَالَ خَلَقَهُمْ لِلْعِبَادَةِ قُلْتُ خَاصَّةً أَمْ عَامَّةً قَالَ لَا بَلْ عَامَّةً. [علل الشرایع، ج 1، ص 13، باب 9، ح 11 و 12]

مؤلّف گوید:

مطابق روایت فوق تفسیر لیعبدون به لیعرفون صحیح نمی‌باشد.

محمّد بن ابی عمیر گوید: به امام کاظم(علیه السلام) گفتم: معنای سخن رسول خدا(صلی الله علیه و آله) که می‌فرماید: «الشَّقِیُ شَقِیٌ فِی بَطْنِ أُمِّه، و السعید سعید فی بطن أمّه» چیست؟ فرمود:

شقّی در شکم مادر، و سعید در شکم مادر کسی است که خداوند در آن هنگام می‌داند او عمل اشقیا و یا عمل سعدا را انجام خواهد داد.

گفتم: معنای سخن آن حضرت که می‌فرماید: «اعْمَلُوا فَکُلٌ مُیَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ» چیست؟ فرمود:

خداوند جنّ و انس را خلق نمود تا او را عبادت و پرستش نمایند، و آنان را خلق نکرد تا معصیت او را انجام بدهند، بلکه فرمود: «وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» از این رو به همه آنان توانایی داد تا مطابق هدف خلقت خود عمل کنند [و خدای خویش را عبادت و پرستش نمایند] سپس فرمود: وای بر کسی که راه گم‌راهی را انتخاب نماید، و از راه هدایت دوری نماید.⁽¹⁾

صاحب تفسیر نور الثّقلین ذیل آیه فوق روایت مفصّلی را از علل الشرایع و کافی نقل نموده که در پاورقی مشاهده می‌شود.⁽¹⁾

وَ إِنَّمَا خَلَقْتُکَ وَ خَلَقْتُهُمْ لِأَبْلُوَکَ وَ أَبْلُوَهُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا فِی دَارِ الدُّنْیَا فِی حَیَاتِکُمْ وَ قَبْلَ مَمَاتِکُمْ وَ کَذَلِکَ خَلَقْتُ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةَ وَ الْحَیَاةَ وَ الْمَوْتَ وَ الطَّاعَةَ وَ الْمَعْصِیَةَ وَ الْجَنَّةَ وَ النَّارَ وَ کَذَلِکَ أَرَدْتُ فِی تَقْدِیرِی وَ تَدْبِیرِی وَ بِعِلْمِیَ النَّافِذِ فِیهِمْ خَالَفْتُ بَیْنَ صُوَرِهِمْ وَ أَجْسَامِهِمْ وَ أَلْوَانِهِمْ وَ أَعْمَارِهِمْ وَ أَرْزَاقِهِمْ وَ طَاعَتِهِمْ وَ مَعْصِیَتِهِمْ فَجَعَلْتُ مِنْهُمُ السَّعِیدَ وَ الشَّقِیَّ وَ الْبَصِیرَ وَ الْأَعْمَی وَ الْقَصِیرَ وَ الطَّوِیلَ وَ الْجَمِیلَ وَ الذَّمِیمَ وَ الْعَالِمَ وَ الْجَاهِلَ وَ الْغَنِیَّ وَ الْفَقِیرَ وَ الْمُطِیعَ وَ الْعَاصِیَ وَ الصَّحِیحَ وَ السَّقِیمَ وَ مَنْ بِهِ الزَّمَانَةُ وَ مَنْ لَا عَاهَةَ بِهِ فَیَنْظُرُ الصَّحِیحُ إِلَی الَّذِی بِهِ الْعَاهَةُ فَیَحْمَدُنِی عَلَی عَافِیَتِهِ وَ یَنْظُرُ الَّذِی بِهِ الْعَاهَةُ إِلَی الصَّحِیحِ فَیَدْعُونِی وَ یَسْأَلُنِی أَنْ أُعَافِیَهُ وَ یَصْبِرُ عَلَی بَلَائِی فَأُثِیبُهُ جَزِیلَ عَطَائِی وَ یَنْظُرُ الْغَنِیُّ إِلَی الْفَقِیرِ فَیَحْمَدُنِی وَ یَشْکُرُنِی وَ یَنْظُرُ الْفَقِیرُ إِلَی الْغَنِیِّ فَیَدْعُونِی وَ یَسْأَلُنِی وَ یَنْظُرُ الْمُؤْمِنُ إِلَی الْکَافِرِ فَیَحْمَدُنِی عَلَی مَا هَدَیْتُهُ فَلِذَلِکَ خَلَقْتُهُمْ لِأَبْلُوَهُمْ فِی السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ فِیمَا عَافَیْتُهُمْ وَ فِیمَا ابْتَلَیْتُهُمْ وَ فِیمَا أَعْطَیْتُهُمْ وَ فِیمَا أَمْنَعُهُمْ وَ أَنَا اللَّهُ الْمَلِکُ الْقَادِرُ وَ لِی أَنْ أَمْضِیَ جَمِیعَ مَا قَدَّرْتُ عَلَی مَا دَبَّرْتُ وَ لِی أَنْ أُغَیِّرَ مِنْ ذَلِکَ مَا شِئْتُ إِلَی مَا شِئْتُ فَأُقَدِّمَ مِنْ ذَلِکَ مَا أَخَّرْتُ وَ أُؤَخِّرَ مَا قَدَّمْتُ وَ أَنَا اللَّهُ الْفَعَّالُ لِمَا أُرِیدُ لَا أُسْأَلُ عَمَّا أَفْعَلُ وَ أَنَا أَسْأَلُ خَلْقِی عَمَّا هُمْ فَاعِلُونَ.

[علل الشرایع، ج 1، ص 10، باب 9، ح 4]

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر «فَإِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا» گوید:

یعنی ظلموا آل محمّد حقّهم، سپس گوید: «ذَنُوبًا مِّثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ» یعنی عذاباً مثل عذاب أصحابهم.⁽¹⁾

سوره‌ی طور

اشاره

محلّ نزول: مکّه مکرّمه.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی سجده نازل شده است.

تعداد آیات: 49 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی طور مرحوم صدوق در کتاب ثواب الأعمال از امام باقر و امام صادق؟سهما؟ نقل نموده که فرمودند:

کسی که سوره‌ی طور را قرائت کند، خداوند خیر دنیا و آخرت را برای او جمع خواهد نمود.⁽¹⁾و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را قرائت نماید، بر خداوند حقّ است که او را از عذاب خود ایمن نماید، و در بهشت او را از نعمت‌های خود بهره‌مند کند، و اگر او زندانی و در زنجیر باشد، نجات او را آسان نماید، گرچه جنایات بزرگی داشته باشد.⁽²⁾

-- و فیه: و قال رسول الله(صلی الله علیه و آله): «من أدمن قراءتها و هو مسجون أو مقید، سهل الله علیه خروجه».

[تفسیر برهان، ج 5، ص 175، ح 2 و 3]

و از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

کسی که بر قرائت سوره‌ی طور مداومت کند و در زندان در عقال و بند باشد، خداوند نجات او را آسان خواهد نمود، گرچه حدود فراوانی بر او باشد، و اگر مسافر باشد، در سفر خود ایمن شود، و اگر آن را بنویسند و بشویند و آب آن را بر محلّ نیش عقرب بپاشند به اذن خداوند بهبود حاصل شود.⁽¹⁾

سوره‌ی طور، آیات 1 تا 28

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ وَ الطُّورِ 1 وَ کِتابٍ مَسْطُورٍ 2 فی رَقٍّ مَنْشُورٍ 3 وَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ 4 وَ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ 5 وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ 6 إِنَّ عَذابَ رَبِّکَ لَواقِعٌ 7 ما لَهُ مِنْ دافِعٍ 8 یَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْراً 9 وَ تَسیرُ الْجِبالُ سَیْراً 10 فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ 11 الَّذینَ هُمْ فی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ 12 یَوْمَ یُدَعُّونَ إِلی نارِ جَهَنَّمَ دَعًّا 13 هذِهِ النَّارُ الَّتی کُنْتُمْ بِها تُکَذِّبُونَ 14 أَ فَسِحْرٌ هذا أَمْ أَنْتُمْ لا تُبْصِرُونَ 15 اصْلَوْها فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَیْکُمْ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ 16 إِنَّ الْمُتَّقینَ فی جَنَّاتٍ وَ نَعیمٍ 17 فاکِهینَ بِما آتاهُمْ رَبُّهُمْ وَ وَقاهُمْ رَبُّهُمْ عَذابَ الْجَحیمِ 18 کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنیئاً بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ 19 مُتَّکِئینَ عَلی سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ وَ زَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عینٍ 20 وَ الَّذینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإیمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ ما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ کُلُّ امْرِئٍ بِما کَسَبَ رَهینٌ 21 وَ أَمْدَدْناهُمْ بِفاکِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِمَّا یَشْتَهُونَ 22 یَتَنازَعُونَ فیها کَأْساً لا لَغْوٌ فیها وَ لا تَأْثیمٌ 23 وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ غِلْمانٌ لَهُمْ

کَأَنَّهُمْ لُؤْلُؤٌ مَکْنُونٌ 24 وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ یَتَساءَلُونَ 25 قالُوا إِنَّا کُنَّا قَبْلُ فی أَهْلِنا مُشْفِقینَ 26 فَمَنَّ اللَّهُ عَلَیْنا وَ وَقانا عَذابَ السَّمُومِ 27 إِنَّا کُنَّا مِنْ قَبْلُ نَدْعُوهُ إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحیمُ 28 ¬Kj

لغات:

«الطور» با الف و لام کوه معیّنی را گویند، و بدون الف و لام به معنای کوه است، و «رِقِّ» پوستی است که بر آن نوشته می‌شود، و اصل آن از نور و لمعان است و «تَرَقْوَقَ الشئ إذ لَمَعَ»، و «مسجور» به معنای مملوّ است، و «سَجَرَت التنّور» ای ملأتها ناراً، و «مور» تردّد چیزی به ذهاب و ایاب را گویند مانند تردّد دخان و نابود شدن آن، و بعضی گفته‌اند: از مرّ السحاب است، و «خوض» به معنای دخول در آب است با قدم، و «دَعْ» به معنای دفع است، چنان که گفته می‌شود: دعّه یدّعه دعّاً مانند صَکّه یَصُکّه صَکّاً.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر سوگند به کوه طور، (1) و کتابی که نوشته شده، (2) در صفحه‌ای گسترده، (3) و سوگند به «بیت المعمور»، (4) و سقف برافراشته، (5) و دریای مملوّ و برافروخته، (6) که عذاب پروردگارت واقع می‌شود، (7) و چیزی از آن مانع نخواهد بود! (8) (این عذاب الهی) در آن روزی است که آسمان به شدّت به حرکت درمی‌آید، (9) و کوه‌ها از جا کنده و متحرّک می‌شوند! (10) وای در آن روز بر تکذیب‌کنندگان، (11) همانها که در سخنان باطل به بازی مشغولند! (12) در آن روز که آنها را بزور

به سوی آتش دوزخ می‌رانند! (13) (به آنها می‌گویند:) این همان آتشی است که آن را انکار می‌کردید. (14) آیا این سحر است یا شما نمی‌بینید؟! (15) در آن وارد شوید و بسوزید می‌خواهید صبر کنید یا نکنید، برای شما یکسان است چرا که تنها به اعمالتان جزا داده می‌شوید! (16) ولی پرهیزگاران در میان باغهای بهشت و نعمتهای فراوان جای دارند، (17) و از آنچه پروردگارشان به آنها داده و آنان را از عذاب دوزخ نگاه داشته است شاد و مسرورند! (18) (به آنها گفته می‌شود:) بخورید و بیاشامید گوارا اینها در برابر اعمالی است که انجام می‌دادید! (19) این در حالی که بر تختهای صف‌کشیده در کنار هم تکیه می‌زنند، و «حور العین» را به همسری آنها درمی‌آوریم! (20) کسانی که ایمان آوردند و فرزندانشان به پیروی از آنان ایمان اختیار کردند، فرزندانشان را (در بهشت) به آنان ملحق می‌کنیم و از (پاداش) عمل‌شان چیزی نمی‌کاهیم و هر کس در گرو اعمال خویش است! (21) و همواره از انواع میوه‌ها و گوشتها -- از هر نوع که بخواهند -- در اختیارشان می‌گذاریم! (22) آنها در بهشت جامهای پر از شراب طهور را که نه بیهوده‌گویی در آن است و نه گناه، از یکدیگر می‌گیرند! (23) و پیوسته بر گردشان نوجوانانی برای (خدمت) آنان گردش می‌کنند که همچون مرواریدهای درون صدفند! (24) در این هنگام رو به یکدیگر کرده (از گذشته) سؤال می‌نمایند (25) می‌گویند: «ما در میان خانواده خود ترسان بودیم (مبادا گناهان آنها دامن ما را بگیرد)! (26) امّا خداوند بر ما منّت نهاد و از عذاب کشنده ما را حفظ کرد! (27) ما از پیش او را می‌خواندیم (و می‌پرستیدیم)، که اوست نیکوکار و مهربان!» (28)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام)

«وَ الطُّورِ * وَ کِتَابٍ مَّسْطُورٍ * فِی رَقٍّ مَّنشُورٍ * وَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «وَ کِتَابٍ مَّسْطُورٍ * فِی رَقٍّ مَّنشُورٍ» فرمود:

مقصود کتابی است که خداوند در ورق آس نوشته، و دو هزار سال قبل از خلقت آدم بر روی عرش قرار داده، و در آن نوشته است: «ای شیعیان آل محمّد، همانا من پروردگار شمایم، و دعای شما را اجابت نمودم قبل از آن که مرا بخوانید، و به شما عطا نمودم قبل از آن که از من سؤال کنید، و شما را بخشیدم قبل از آن که از من طلب آمرزش نمایید.»⁽²⁾مرحوم علیّ بن ابراهیم گوید:

مقصود از طور: کوه سیناء است، و بیت معمور در آسمان چهارم است و همان ضراح می‌باشد [که مقابل کعبه و محل طواف ملائکه است] و در هر روز هفتاد هزار از ملائکه یک نوبت داخل آن می‌شوند و تا ابد به آن باز نخواهند گشت.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند به ملکی از ملائکه دستور داد تا برای او خانه‌ای در آسمان ششم به نام ضراح محاذی عرش بنا کند، و آن را [محل طواف و] برای اهل آسمان قرار داد، و در هر روزی هفتاد هزار از ملائکه گرد آن طواف می‌کنند، و استغفار می‌نمایند، و پس از آن نوبتی تا ابد نخواهند داشت.⁽¹⁾

فَقَالَ یَا أَخَا أَهْلِ الشَّامِ اسْمَعْ حَدِیثَنَا وَ لَا تَکْذِبْ عَلَیْنَا فَإِنَّهُ مَنْ کَذَبَ عَلَیْنَا فِی شَیْ‌ءٍ فَقَدْ کَذَبَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) وَ مَنْ کَذَبَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) فَقَدْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ وَ مَنْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ عَذَّبَهُ اللَّهُ؟عز؟ أَمَّا بَدْءُ هَذَا الْبَیْتِ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَالَ لِلْمَلَائِکَةِ -- إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً فَرَدَّتِ الْمَلَائِکَةُ عَلَی اللَّهِ؟عز؟ فَقَالَتْ أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ فَأَعْرَضَ عَنْهَا فَرَأَتْ أَنَّ ذَلِکَ مِنْ سَخَطِهِ فَلَاذَتْ بِعَرْشِهِ فَأَمَرَ اللَّهُ مَلَکاً مِنَ الْمَلَائِکَةِ أَنْ یَجْعَلَ لَهُ بَیْتاً فِی السَّمَاءِ السَّادِسَةِ یُسَمَّی الضُّرَاحَ بِإِزَاءِ عَرْشِهِ فَصَیَّرَهُ لِأَهْلِ السَّمَاءِ یَطُوفُ بِهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ فِی کُلِّ یَوْمٍ لَا یَعُودُونَ وَ یَسْتَغْفِرُونَ فَلَمَّا أَنْ هَبَطَ آدَمُ إِلَی السَّمَاءِ الدُّنْیَا أَمَرَهُ بِمَرَمَّةِ هَذَا الْبَیْتِ وَ هُوَ بِإِزَاءِ ذَلِکَ فَصَیَّرَهُ لآِدَمَ وَ ذُرِّیَّتِهِ کَمَا صَیَّرَ ذَلِکَ لِأَهْلِ السَّمَاءِ قَالَ صَدَقْتَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ. [کافی، ج 4، ص 187، ح 1]

«وَ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ * وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ * إِنَّ عَذَابَ رَبِّکَ لَوَاقِعٌ * مَا لَهُ مِن دَافِعٍ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از «سَّقْفِ الْمَرْفُوعِ» آسمان است، و مقصود از «وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ» دریایی است که در قیامت تبدیل به آتش می‌شود.⁽²⁾علامه مجلسی در بحار الانوار می‌فرماید:

مسجور یعنی موقد و شعله‌ور شده.⁽³⁾علی بن ابراهیم سپس گوید:

آیات اوّل این سوره سوگند است و جواب آن‌ها «إِنَّ عَذَابَ رَبِّکَ لَوَاقِعٌ» است.

سپس گوید:

«یَوْمَ تَمُورُ السَّمَاء مَوْرًا» ای تنفش [و تذهب] «وَ تَسِیرُ الْجِبَالُ سَیْرًا» یعنی کوه‌ها هنگام برقرار شدن قیامت مانند باد حرکت می‌کند، و مقصود از «الَّذِینَ هُمْ فِی خَوْضٍ یَلْعَبُونَ» کسانی هستند که در معصیت‌ها فرو می‌روند [و توبه نمی‌کنند] و «یَوْمَ یُدَعُّونَ إِلَی نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا» یعنی روزی که آنان را به شدّت در آتش دوزخ پرتاب می‌کنند.

تا این که گوید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هنگامی که عمرو بن عاص و ولید بن عقبة بن معیط

را در باغی دید که شراب می‌خوردند و نسبت به شهادت حضرت حمزه آوازه‌خوانی می‌کردند و می‌گفتند:

کَمْ مِنْ حَوَارِیَ تَلُوحُ عِظَامُهُ وَرَاءَ الْحَرْبِ أَنْ یُجَرَّ فَیُقْبَرَا فرمود:

خدایا آنان را لعنت کن، و گرفتار فتنه نما، و در آتش پرتاب‌شان کن. سپس مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

و «اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا» یعنی بچشید آتش را، و شما صبر کنید و یا صبر نکنید اهل آتش خواهید بود و دلیل این که بعضی بر آتش صبر نمی‌کنند مگر با سختی عذاب، آیه «فَمَآ أَصْبَرَهُمْ عَلَی النَّارِ»⁽¹⁾، است، یعنی ما اجرأهم علی النار.⁽²⁾

[تفسیر قمّی، ج 2، ص 331]

مقصود از «الَّذِینَ آمَنُوا» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین(علیه السلام) هستند، و مقصود

از «ذریّة» ائمّه یعنی اوصیای آن حضرت می‌باشند، و «وَ مَا أَلَتْنَاهُم مِّنْ عَمَلِهِم مِّن شَیْءٍ» یعنی «و لم تنقص ذریتهم الحجة التی جاء بهم محمّد(صلی الله علیه و آله) فی علیٍّ(علیه السلام)، و حجتهم واحدة و طاعتهم واحدة.»⁽¹⁾

[کافی، ج 1، ص 275، ح 1]

«قَصُرَتِ الْأَبْنَاءُ عَنْ عَمَلِ الْآبَاءِ فَأَلْحَقَ اللَّهُ؟عز؟ الْأَبْنَاءَ بِالْآبَاءِ لِیُقِرَّ بِذَلِکَ أَعْیُنَهُمْ.»⁽²⁾و در سخن دیگری می‌فرماید:

اطفال شیعیان ما را، فاطمه(علیها السلام) تربیت می‌نماید، و خداوند می‌فرماید: ما روز قیامت آنان را به پدرانشان ملحق خواهیم نمود.⁽³⁾و در سخن دیگری می‌فرماید: پدرم امام باقر(علیه السلام) فرمود:

چون قیامت بر پا شود منادی خداوند از ناحیه عرش ندا می‌کند: «ای مردم چشم‌های خود را فرو بندید تا فاطمه دختر محمّد(صلی الله علیه و آله) عبور نماید» پس او نخستین کسی است که لباس عزّت به او پوشانده می‌شود، و دوازده هزار از حوریان از فردوس بهشت به استقبال او می‌آیند، و همراه آنان پنجاه هزار

ملک بر مرکب‌هایی از یاقوت قرار دارند، که بال‌های‌شان از لؤلؤ و زبرجد است و… تا این که حضرت فاطمه(علیها السلام) از صراط می‌گذرد و وارد بهشت می‌شود، و اهل بهشت او را بشارت می‌دهند، و او بر عرشی از نور می‌نشیند و اهل بهشت اطراف او می‌نشینند، و در بطنان عرش قصری سفید و قصری زرد از لؤلؤ می‌باشد، و در قصر سفید هفتاد هزار خانه است و آن‌ها مساکن محمّد و آل محمّد(صلی الله علیه و آله) می‌باشد، و در قصر زرد نیز هفتاد هزار خانه است، و آن‌ها مساکن ابراهیم و آل ابراهیم می‌باشد. تا این که می‌فرماید:

سپس خداوند ملکی را نزد فاطمه(علیها السلام) می‌فرستد -- که قبل از او و بعد از او نزد احدی فرستاده نشده است -- و آن ملک به فاطمه(علیها السلام) می‌گوید: «پروردگارت تو را سلام می‌فرستد، و می‌فرماید: از هر چه می‌خواهی سؤال کن تا من به تو عطا نمایم» پس حضرت فاطمه(علیها السلام) می‌فرماید: «خدایم نعمت خویش را بر من تمام نموده، و بهشت خود را بر من مباح کرده، و کرامت خویش را شامل حال من نموده، و مرا بر همه زن‌ها فضیلت داده است، و من از او می‌خواهم که به من اجازه‌ی شفاعت از فرزندان و ذریّه‌ی من، و کسانی که بعد از من آنان را دوست داشته و حفظ نموده‌اند را بدهد.

پس خداوند به آن ملک -- در همان مکان -- وحی می‌کند: که به فاطمه خبر ده که من او را شفیع آنان قرار دادم، و فاطمه(علیها السلام) در آن حال می‌گوید: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنِّی الْحُزْنَ وَ أَقَرَّ عَیْنِی».

سپس امام صادق(علیه السلام) فرمود:

پدرم هر گاه این حدیث را می‌خواند این آیه را تلاوت می‌نمود: «وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُم بِإِیمَانٍ….»⁽¹⁾

و إن فی القصر الأبیض سبعین ألف دار مساکن محمّد و آل محمّد و إن فی القصر الأصفر سبعین ألف دار مساکن إبراهیم و آل إبراهیم و یبعث الله إلیها ملکا لم یبعث إلی أحد قبلها و لم یبعث إلی أحد بعدها فیقول لها إن ربک؟عز؟ یقرأ علیک السلام و یقول لک سلینی أعطک فتقول قد أتم علی نعمته و أباحنی جنته و هنأنی کرامته و فضلنی علی نساء خلقه أسأله أن یشفعنی فی ولدی و ذریتی و من ودهم بعدی و حفظهم بعدی قال فیوحی الله إلی ذلک الملک من غیر أن یتحول من مکانه أن خبرها أنی قد شفعتها فی ولدها و ذریتها و من ودهم و أحبهم و حفظهم بعدها قال فتقول الحمد لله الذی أذهب عنی الحزن و أقر عینی ثم قال جعفر(علیه السلام) کان أبی إذا ذکر هذا الحدیث تلا هذه الآیة وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ ما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ کُلُّ امْرِئٍ بِما کَسَبَ رَهِینٌ. [تأویل الآیات، ص 599]

مؤلّف گوید:

مرحوم شیخ در امالی و مرحوم صدوق در فقیه، روایات دیگری نیز در ذیل آیه فوق نقل کرده‌اند که در پاورقی مشاهده می‌شود.⁽¹⁾

«وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ یَتَسَاءلُونَ * قَالُوا إِنَّا کُنَّا قَبْلُ فِی أَهْلِنَا مُشْفِقِینَ * فَمَنَّ اللَّهُ عَلَیْنَا وَ وَقَانَا عَذَابَ السَّمُومِ * إِنَّا کُنَّا مِن قَبْلُ نَدْعُوهُ إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحِیمُ»⁽¹⁾مرحوم علیّ بن ابراهیم گوید:

در بهشت غنا و فحش نیست، و مؤمن در بهشت از شراب بهشتی می‌نوشد و لکن گناه نمی‌کند، و اهل بهشت با یکدیگر سخن می‌گویند، و در سخنان خود به همدیگر می‌گویند: ما در دنیا از عذاب دوزخ هراس داشتیم، از این رو خداوند بر ما منّت نهاد و ما را از عذاب سَموم -- یعنی عذابی که دارای حرارت شدید است و مانند سمّ در درون انسان نفوذ می‌کند -- حفظ نمود.⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در عراق پس از نماز صبح مردم را نصیحت و موعظه نمود و گریان شد، و مردم نیز از خوف خداوند گریان شدند، و سپس فرمود: به خدا سوگند در زمان خلیل خودم رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مردمی را دیدم که پریشان حال و غبارآلود و گرسنه بودند و بین دو چشمانشان آثار سجده دیده می‌شد، و آنان در شبانگاه‌ها اهل سجده و قیام در عبادت بودند، و با خدای خود مناجات می‌نمودند، و از او می‌خواستند تا آنان را از عذاب دوزخ آزاد نماید، و به خدا سوگند من آنان را دیدم که با این عبادت‌ها باز خائف و ترسان بودند.⁽¹⁾«وَ إِن یَرَوْا کِسْفًا مِّنَ السَّمَاء سَاقِطًا یَقُولُوا سَحَابٌ مَّرْکُومٌ * فَذَرْهُمْ حَتَّی یُلَاقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی فِیهِ یُصْعَقُونَ»⁽²⁾عبدالرحمان بن سالم گوید: به امام باقر(علیه السلام) گفتم: آیا جماع در وقتی از اوقات کراهت دارد؟ فرمود:

آری در اوقاتی کراهت دارد، گرچه حرام نیست، 1. بین طلوع فجر تا طلوع خورشید، 2. بین غروب خورشید تا سقوط شفق [و قرمزی محل غروب خورشید]،

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در شبی که ماه گرفته بود نزد برخی از همسران خود بود، و با او آمیزش نکرد و آن زن گلایه نمود و گفت: آیا به خاطر دشمنی به من جفا نمودید؟ و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: مگر نمی‌دانی که در این شب ماه گرفته است، و من کراهت دارم که مشغول لذّت باشم و شباهت پیدا کنم به قومی که خداوند آنان را سرزنش نموده و می‌فرماید: «وَ إِن یَرَوْا کِسْفًا مِّنَ السَّمَاء سَاقِطًا یَقُولُوا سَحَابٌ مَّرْکُومٌ؟» و نیز می‌فرماید: «فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتَّی یُلَاقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ»،⁽¹⁾سپس امام باقر(علیه السلام) فرمود:

به خدا سوگند هر کس در این اوقاتی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از جماع در آن‌ها کراهت داشته است، جماع کند و فرزندی از او به وجود آید، خیری از آن نخواهد دید در حالی که کراهت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را نسبت به این اوقات می‌دانسته است. تا این که فرمود: ای پسر سالم! کسی که هنگام ظهور آیات یاد شده از لهو و لذّت و جماع پرهیز نکند، از کسانی خواهد بود که آیات خدا را به استهزا و مسخره گرفته است.⁽²⁾

«وَ إِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَلِکَ وَ لَکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لَا یَعْلَمُونَ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از «ظلموا» در این آیه ظلم نسبت به حق آل محمّد(صلی الله علیه و آله) است، و مقصود از «عَذَابًا دُونَ ذَلِکَ» عذاب شمشیر است در رجعت.⁽²⁾از امام باقر(علیه السلام) نیز این معنا نقل شده است.⁽³⁾«وَ اصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ فَإِنَّکَ بِأَعْیُنِنَا وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ حِینَ تَقُومُ * وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبَارَ النُّجُومِ»⁽⁴⁾مرحوم علیّ بن ابراهیم گوید:

«فَإِنَّکَ بِأَعْیُنِنَا» یعنی بحفظنا و حِرزِنا و نعمتنا. سپس گوید: مقصود از

«وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ حِینَ تَقُومُ» نماز شب است، و «فَسَبِّحهُ» نیز به معنای نماز شب است.⁽¹⁾و سپس از حضرت باقر(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

مقصود از «وَ أَدْبَارَ السُّجُودِ» چهار رکعت نافله مغرب است، و مقصود از «وَ إِدْبَارَ النُّجُومِ» دو رکعت نافله صبح است.⁽²⁾و در کافی نیز از آن حضرت نقل شده که فرمود:

«وَ إِدْبَارَ النُّجُومِ» دو رکعت نافله صبح است.⁽³⁾و از حضرت بقیّة الله(علیه السلام) نقل شده که -- در برخی از تشرّفات شیعیان خدمت آن حضرت -- فرمود:

نافله نافله نافله، عاشورا عاشورا عاشورا، جامعه جامعه جامعه.⁽⁴⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نیز به امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

«عَلَیْکَ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ، عَلَیْکَ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ، عَلَیْکَ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ، وَ مَنِ اسْتَخَفَ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ فَلَیْسَ مِنَّا، فَاعْمَلْ بِوَصِیَّتِی، وَ أْمُرْ جَمِیعَ شِیعَتِی حَتَّی یَعْمَلُوا عَلَیْه‌…».⁽¹⁾

سوره‌ی نجم

اشاره

محلّ نزول: مکّه مکرّمه الّا آیه 32 «الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبَائِرَ الْإِثْمِ…».

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی اخلاص نازل شده است.

تعداد آیات: 45 آیه و یا 46 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی نجم مرحوم صدوق در کتاب ثواب الأعمال از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

کسی که در شب و یا روز بر قرائت سوره‌ی نجم مداومت کند، بین مردم پسندیده زندگی خواهد نمود، و آمرزیده خواهد شد، و بین مردم محبوب خواهد بود.⁽¹⁾و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را قرائت کند، خداوند به عدد هر کس که حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) را تصدیق نموده، ده حسنه به او خواهد داد، و کسی که آن را بنویسد و بر خود بیاویزد، قلب او در مقابل هر سلطانی که وارد بر او می‌شود قویّ و نیرومند خواهد بود.⁽²⁾

-- و قال رسول الله(صلی الله علیه و آله): «من کتبها فی جلد نمر و علقها علیه، قوی قلبه علی کل شی‌ء و احترمه کل سلطان یدخل علیه». [رواه فی تفسیر البرهان، ج 5، ص 185، ح 2 و 3]

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که این سوره را بنویسد و بر خود بیاویزد، در مقابل هر شیطانی قویّ خواهد بود، و با هر کس مخاصمه و مباحثه کند، بر او پیروز می‌شود، و با اذن خداوند دارای قوّه و قدرت خواهد بود.⁽¹⁾

سوره‌ی نجم، آیات 1 تا 32

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ وَ النَّجْمِ إِذا هَوی 1 ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوی 2 وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی 3 إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْیٌ یُوحی 4 عَلَّمَهُ شَدیدُ الْقُوی 5 ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوی 6 وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلی 7 ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّی 8 فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی 9 فَأَوْحی إِلی عَبْدِهِ ما أَوْحی 10 ما کَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأی 11 أَ فَتُمارُونَهُ عَلی ما یَری 12 وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْری 13 عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهی 14 عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوی 15 إِذْ یَغْشَی السِّدْرَةَ ما یَغْشی 16 ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغی 17 لَقَدْ رَأی مِنْ آیاتِ رَبِّهِ الْکُبْری 18 أَ فَرَأَیْتُمُ اللاَّتَ وَ الْعُزَّی 19 وَ مَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْری 20 أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثی 21 تِلْکَ إِذاً قِسْمَةٌ ضیزی 22 إِنْ هِیَ إِلاَّ أَسْماءٌ سَمَّیْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ ما تَهْوَی الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدی 23 أَمْ لِلْإِنْسانِ ما تَمَنَّی 24 فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَ الْأُولی 25 وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ فِی السَّماواتِ لا تُغْنی شَفاعَتُهُمْ شَیْئاً إِلاَّ مِنْ بَعْدِ أَنْ یَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَرْضی 26 إِنَّ الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ

بِالْآخِرَةِ لَیُسَمُّونَ الْمَلائِکَةَ تَسْمِیَةَ الْأُنْثی 27 وَ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً 28 فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّی عَنْ ذِکْرِنا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیاةَ الدُّنْیا 29 ذلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدی 30 وَ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ لِیَجْزِیَ الَّذینَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی 31 الَّذینَ یَجْتَنِبُونَ کَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّکَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ إِذْ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فی بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ فَلا تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقی 32 ¬Kj

لغات:

هُوِیّ و نزول و سقوط نظائراند، و آن از هَوی یَهْوی هَوْیاً و هُوِیّاً است، و «هاویة» محلّی است در دوزخ که اهل خود را از اعلا به اسفل دوزخ می‌برد، و «غَیّ» به معنای خیبة و گم‌راهی است، و غوایة نیز به همین معناست، و «وَحی» القای معنا در نفس است در حال پنهانی و موجب یقین خواهد بود، و از وحی است قول خداوند که می‌فرماید: «وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ» یعنی به او الهام نمود، و «قوّة» به معنای قدرت است، و اصل آن از شدّت می‌باشد، و «مِرَّة» نیز به معنای قوّت و شدّت است، و «اُفق» ناحیه آسمان است، و جمع آن آفاق است، و «تدلّی» امتداد به طرف پایین است، مانند، و دَلّاهُ صاحبه فتدلّی، و «قاب وقیب و قاد و قِید» به معنای مقدار از چیزی است، و «لَمَم» این است که انسان کاری را انجام بدهد و بر آن عادت نداشته باشد، و اِلمام به معنای زیاده‌ای است که امتداد نداشته باشد، و «أجِنّة» جمع جنین است.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر سوگند به ستاره هنگامی که افول می‌کند، (1) که هرگز دوست شما [محمّد «ص»] منحرف نشده و مقصد را گم نکرده است، (2) و هرگز از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید! (3) آنچه می‌گوید چیزی جز وحی که بر او نازل شده نیست! (4) آن کس که قدرت عظیمی دارد [جبرئیل امین] او را تعلیم داده است (5) همان کس که توانایی فوق العاده دارد او سلطه یافت… (6) در حالی که در افق اعلی قرار داشت! (7) سپس نزدیکتر و نزدیکتر شد… (8) تا آنکه فاصله او (با پیامبر) به اندازه فاصله دو کمان یا کمتر بود (9) در اینجا خداوند آنچه را وحی کردنی بود به بنده‌اش وحی نمود. (10) قلب (پاک او) در آنچه دید هرگز دروغ نگفت. (11) آیا با او درباره آنچه (با چشم خود) دیده مجادله می‌کنید؟! (12) و بار دیگر نیز او را مشاهده کرد، (13) نزد «سدرة المنتهی»، (14) که «جنت المأوی» در آنجاست! (15) در آن هنگام که چیزی [نور خیره‌کننده‌ای] سدرة المنتهی را پوشانده بود، (16) چشم او هرگز منحرف نشد و طغیان نکرد (آنچه دید واقعیّت بود)! (17) او پاره‌ای از آیات و نشانه‌های بزرگ پروردگارش را دید! (18) به من خبر دهید آیا بتهای «لات» و «عزّی»… (19) و «منات» که سوّمین آنهاست (دختران خدا هستند)؟! (20) آیا سهم شما پسر است و سهم او دختر؟! (در حالی که بزعم شما دختران کم ارزش‌ترند!) (21) در این صورت این تقسیمی ناعادلانه است! (22) اینها فقط نامهایی است که شما و پدرانتان بر آنها گذاشته‌اید (نامهایی بی‌محتوا و اسمهایی بی مسمّی)، و هرگز خداوند دلیل و حجتی بر آن نازل نکرده آنان فقط از گمانهای بی‌اساس و هوای نفس پیروی می‌کنند در حالی که هدایت از سوی پروردگارشان برای آنها

آمده است! (23) یا آنچه انسان تمنّا دارد به آن می‌رسد؟! (24) در حالی که آخرت و دنیا از آن خداست! (25) و چه بسیار فرشتگان آسمانها که شفاعت آنها سودی نمی‌بخشد مگر پس از آنکه خدا برای هر کس بخواهد و راضی باشد اجازه (شفاعت) دهد! (26) کسانی که به آخرت ایمان ندارند، فرشتگان را دختر (خدا) نامگذاری می‌کنند! (27) آنها هرگز به این سخن دانشی ندارند، تنها از گمان بی‌پایه پیروی می‌کنند با اینکه «گمان» هرگز انسان را از حقّ بی‌نیاز نمی‌کند! (28) حال که چنین است از کسی که از یاد ما روی می‌گرداند و جز زندگی مادی دنیا را نمی‌طلبد، اعراض کن! (29) این آخرین حدّ آگاهی آنهاست پروردگار تو کسانی را که از راه او گم‌راه شده‌اند بهتر می‌شناسد، و (همچنین) هدایت‌یافتگان را از همه بهتر می‌شناسد! (30) و برای خداست آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است تا بدکاران را به کیفر کارهای بدشان برساند و نیکوکاران را در برابر اعمال نیکشان پاداش دهد! (31) همانها که از گناهان بزرگ و اعمال زشت دوری می‌کنند، جز گناهان صغیره (که گاه آلوده آن می‌شوند) آمرزش پروردگار تو گسترده است او نسبت به شما از همه آگاهتر است از آن هنگام که شما را از زمین آفرید و در آن موقع که بصورت جنینهایی در شکم مادرانتان بودید پس خودستایی نکنید، او پرهیزگاران را بهتر می‌شناسد! (32)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ النَّجْمِ إِذَا هَوَی * مَا ضَلَّ صَاحِبُکُمْ وَ مَا غَوَی * وَ مَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَی»⁽¹⁾جابر گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «وَ النَّجْمِ إِذَا هَوَی…» سوگند خداوند به قبر محمّد(صلی الله علیه و آله) است،

هنگامی که او از دنیا برود، و «مَا ضَلَّ صَاحِبُکُمْ» یعنی او نسبت به تفضیل اهل‌بیت خود گم‌راه نشده است، و «وَ مَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی» یعنی او در مورد بیان فَضل اهل‌بیت خود به هوا و هوس خود عمل نکرده و سخن او جز وحی خداوند نبوده است. «إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَی.»⁽¹⁾مرحوم صدوق با سند خود از امام صادق(علیه السلام) از پدرانش(علیهم السلام) نقل نموده که فرمود:

در آن بیماری که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پس از آن از دنیا رحلت نمود، اهل‌بیت و اصحاب نزد او جمع شدند و گفتند: یا رسول الله اگر حادثه‌ای برای شما رخ دهد، بعد از شما برای ما چه کسی جایگزین شما خواهد بود؟ و آن حضرت پاسخی به آنان نداد، تا سه مرتبه در سه روز سؤال خود را تکرار نمودند و در مرتبه چهارم به آنان فرمود:

«فردا ستاره‌ای از آسمان در خانه یکی از شما فرود می‌آید، پس او را بشناسید، چرا که او خلیفه من خواهد بود و اوست قائم به امر من بین شما».

پس همه آنان در خانه‌های خود نشستند و امید داشتند که آن ستاره در خانه‌های آنان فرود آید، ناگهان ستاره‌ای از آسمان فرود آمد در حالی که نور او غالب بر نور دنیا بود و در خانه علی(علیه السلام) فرود آمد، و مردم هیجان‌زده شدند و گفتند: «این مرد [یعنی رسول خدا(صلی الله علیه و آله)] گم‌راه شده و سخن او درباره‌ی پسر عمّش جز از روی هوا و هوس نبوده است» و خداوند این آیات را نازل نمود «وَ النَّجْمِ إِذَا هَوَی * مَا ضَلَّ صَاحِبُکُمْ وَ مَا غَوَی * وَ مَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَی….»⁽²⁾

مؤلّف گوید:

روایت فوق را برخی از اهل سنّت مانند ضحّاک و دیگران از ابن عبّاس نقل کرده اند و در پاورقی مشاهده می‌شود.⁽¹⁾

-- و فیه: وَ حَدَّثَنَا بِهَذَا الْحَدِیثِ شَیْخٌ لِأَهْلِ الرَّیِّ یُقَالُ لَهُ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّقْرِ الصَّائِغُ الْعَدْلُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ بْنِ بَسَّامٍ قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی الْهَیْثَمِ السَّعْدِیُّ قَالَ حَدَّثَنِی أَحْمَدُ بْنُ أَبِی الْخَطَّابِ [أَحْمَدُ بْنُ الْخَطَّابِ] قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْفَزَارِیُّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ(علیه السلام) عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ بِمِثْلِ ذَلِکَ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فِی حَدِیثِهِ یَهْوِی کَوْکَبٌ مِنَ السَّمَاءِ مَعَ طُلُوعِ الشَّمْسِ فَیَسْقُطُ فِی دَارِ أَحَدِکُمْ -- و فیه: وَ حَدَّثَنَا بِهَذَا الْحَدِیثِ شَیْخٌ لِأَهْلِ الْحَدِیثِ یُقَالُ لَهُ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَطَّانُ الْمَعْرُوفُ بِأَبِی عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ [عَبْدَوَیْهِ] الْعَدْلِ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ زَکَرِیَّا الْقَطَّانُ قَالَ حَدَّثَنَا بَکْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَبِیبٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ الْکُوفِیُّ الْجُعْفِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِیمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ السَّنْجَرِیُّ [السِّحْرِیُ] أَبُو إِسْحَاقَ عَنْ یَحْیَی بْنِ الْحُسَیْنِ الْمَشْهَدِیِّ عَنْ أَبِی هَارُونَ الْعَبْدِیِّ عَنْ رَبِیعَةَ السَّعْدِیِّ قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ؟عز؟ وَ النَّجْمِ إِذا هَوی قَالَ هُوَ النَّجْمُ الَّذِی هَوَی مَعَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَسَقَطَ فِی حُجْرَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ کَانَ أَبِی الْعَبَّاسُ یُحِبُّ أَنْ یَسْقُطَ ذَلِکَ النَّجْمُ فِی دَارِهِ فَیَحُوزَ الْوَصِیَّةَ وَ الْخِلَافَةَ وَ الْإِمَامَةَ وَ لَکِنْ أَبَی اللَّهُ أَنْ یَکُونَ ذَلِکَ غَیْرَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ(علیه السلام) وَ ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ. [امالی صدوق، ص 565، ح 4 و 5]

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

«هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) علی(علیه السلام) را در غدیر معرّفی نمود، مردم سه

گروه شدند: گروهی گفتند: «ضلّ محمّد، و گروهی گفتند: غوی محمّد، و گروهی گفتند: او با هوای نفس خویش درباره‌ی اهل‌بیت و پسر عمّش سخن می‌گوید» پس خداوند این آیات را نازل نمود، «وَ النَّجْمِ إِذَا هَوَی * مَا ضَلَّ صَاحِبُکُمْ وَ مَا غَوَی * وَ مَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَی.»⁽¹⁾أقول: و رواه فی البحار عن البُرسی عن علیّ بن الحسین(علیه السلام) عن جابر الأنصاری….⁽²⁾

واز مخالفین نیز مانند ابن مغازلی شافعی با سند خود از انس بن مالک نقل نموده که گوید: در زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ستاره‌ای از آسمان فرود آمد، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«به این ستاره بنگرید که در خانه هر کسی فرود آمد او خلیفه بعد از من است».

ناگهان دیدند آن ستاره در خانه علی(علیه السلام) فرود آمد، و خداوند این آیات را نازل نمود: «وَ النَّجْمِ إِذَا هَوَی * مَا ضَلَّ صَاحِبُکُمْ وَ مَا غَوَی… تا (بِالْأُفُقِ الْأَعْلَی.»⁽¹⁾«عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُوَی * ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَی * وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلَی * ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّی * فَکَانَ قَابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنَی * فَأَوْحَی إِلَی عَبْدِهِ مَا أَوْحَی * مَا کَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَی * أَ فَتُمَارُونَهُ عَلَی مَا یَرَی * وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَی * عِندَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَی * عِندَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَی»⁽²⁾القمّی: «عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُوَی» یعنی الله؟عز؟، و «ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَی» یعنی رسول الله(صلی الله علیه و آله).

و عن الرّضا(علیه السلام) «مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً إِلَّا صَاحِبَ مِرَّةٍ سَوْدَاءَ صَافِیَةٍ»، و «وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلَی) قال: یعنی رسول الله(صلی الله علیه و آله)، و «ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّی» [فتدانا] قال: یعنی رسول الله(صلی الله علیه و آله)، من ربّه

و «فَتَدَلَّی» یعنی فزاد منه دُنُوّاً، و قال القمّیّ: «نزلت فتدانی، و فی العلل عن الباقر(علیه السلام) قال: لا تقرء «فَتَدَلَّی» و اقرأ «ثُمَّ دَنَا فَتَدَانی»، «فَکَانَ قَابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنَی» قال القمّی: یعنی قدرها و المعنی کَانَ مِنَ اللَّهِ کَمَا بَیْنَ مَقْبِضِ الْقَوْسِ إِلَی رَأْسِ السِّیَةِ وَ «أَوْ أَدْنی» یعنی بَلْ أَدْنَی مِنْ ذَلِکَ.»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

نخستین کسی که در پاسخ سؤال «أ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ» بلی گفت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بود، چرا که او اقرب و نزدیک‌تر از هر کسی به خداوند بود، و در مرتبه‌ای قرار داشت که هنگام معراج جبرئیل به او گفت: تقدّم و یا گفت: «تَقَدَّمْ یَا مُحَمَّدُ فَقَدْ وَطِئْتَ مَوْطِئاً لَمْ یَطَأْهُ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ»، و اگر روح و نفس او از آن مکان آفریده نشده بود، نمی‌توانست به آنجا برسد، که خداوند؟عز؟ می‌فرماید: «فَکَانَ قَابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنَی.»⁽²⁾

مرحوم صدوق در کتاب علل الشرایع از امام سجّاد(علیه السلام) نقل نموده که از آن حضرت سؤال شد: آیا خداوند را می‌توان موصوف به داشتن مکان نمود؟ امام(علیه السلام) فرمود:

خداوند منزّه از مکان است. گفته شد: پس برای چه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به معراج برده شد؟ فرمود: خداوند می‌خواست عجایب خلقت و صنایع ملکوت آسمان‌ها را به او نشان بدهد. گفته شد: پس معنای «ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّی * فَکَانَ قَابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنَی» چیست؟ فرمود: یعنی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به حجاب‌های نور نزدیک شد و ملکوت آسمان‌ها را دید، و سپس به پایین نظر کرد و ملکوت زمین را دید، تا جایی که گمان کرد به اندازه‌ی «قَابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنَی» به زمین نزدیک است.⁽¹⁾در کتاب امالی صدوق از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

هنگامی که مرا به معراج بردند، به پروردگار خود تقرّب پیدا کردم، تا جایی که به اندازه‌ی «قَابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنَی» به او تقرّب یافتم و خداوند فرمود: ای محمّد از مخلوق من چه کسی را دوست می‌داری؟ گفتم: یا ربّ علیّ را دوست می‌دارم. پس به من خطاب شد: «بنگر ای محمّد!» پس من به طرف چپ التفات پیدا کردم و علیّ بن ابیطالب را حاضر دیدم.⁽²⁾

از امام کاظم(علیه السلام) درباره‌ی «فتدلّی» سؤال شد، و آن حضرت فرمود:

این لغت قریش است که به جای سمعت تدلّیت می‌گویند، و تدلّی به معنای فهم است.⁽¹⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از مسجدالحرام تا مسجد اقصی -- که یک ماه راه بود -- و از آنجا به ملکوت آسمان‌ها -- که پنجاه هزار سال راه بود -- در مدّت کمتر از ثلث شب سیر نمود تا به ساق عرش رسید، و با علم و دانش به خدای خود نزدیک شد، و به بهشت نیز نزدیک گردید و نور چشمان او را پوشانده، و با قلب خود عظمت الهی را دید نه با چشم خود، «فَکانَ کَقَابِ قَوْسَیْنِ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهَا أَوْ أَدْنی.»⁽²⁾از امام صادق(علیه السلام) سؤال شد: چند مرتبه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به معراج رفت؟ و آن حضرت فرمود:

دو مرتبه، و جبرئیل در موقف و مرتبه‌ای او را توقّف داد [و خود همراه او نرفت] و گفت: ای محمّد تو در محلّی و موقفی قرار گرفتی که هیچ ملک [مقرّبی] و هیچ پیامبر [مرسلی] قرار نگرفته است، سپس جبرئیل به او گفت: «پروردگارت صلوات و درود می‌فرستد.» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: ای جبرئیل

خدای من چگونه درود و صلوات می‌فرستد؟ جبرئیل گفت: او می‌گوید: «سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ أَنَا رَبُّ الْمَلَائِکَةِ وَ الرُّوحِ سَبَقَتْ رَحْمَتِی غَضَبِی» پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «اَللَّهُمَّ عَفْوَکَ عَفْوَکَ….»⁽¹⁾مؤلّف گوید:

معراج رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در سوره‌ی بقره ذیل آیه «لِّلَّهِ ما فِی السَّمَاواتِ وَ مَا فِی الأَرْضِ وَ إِن تُبْدُواْ مَا فِی أَنفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحَاسِبْکُم بِهِ اللّهُ…» گذشت ملاحظه شود.

و در تفسیر «آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْهِ مِن رَّبِّهِ…»⁽²⁾، روایت مفصّلی در تأویل الآیات نقل شده که در پاورقی مشاهده می‌شود⁽³⁾

«ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغی لَقَدْ رَأی مِنْ آیاتِ رَبِّهِ الْکُبْری» و إنّما کنت أبصر مثل خیط الإبر نورا بینی و بین ربی و نور ربی لا تطیقه الأبصار فنادانی ربی فقال تبارک و تعالی یا محمّد قلت لبیک ربی و سیدی و إلهی لبیک قال هل عرفت قدرک عندی و موضعک و منزلتک قلت نعم یا سیدی قال یا محمّد هل عرفت موقعک منی و موقع ذریتک قلت نعم یا سیدی قال فهل تعلم یا محمّد فیم اختصم الملأ الأعلی قلت یا رب أنت أعلم و أحکم و أنت علام الغیوب قال اختصموا فی الدرجات و الحسنات فهل تدری ما الدرجات و الحسنات قلت أنت أعلم سیدی و أحکم قال إسباغ الوضوء فی المفروضات و المشی علی الأقدام إلی الجماعات معک و مع الأئمة من ولدک و انتظار الصلاة بعد الصلاة و إفشاء السلام و إطعام الطعام و التهجد باللیل و الناس نیام ثم قال:

«آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ» قلت: «وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قالُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا غُفْرانَکَ رَبَّنا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ» قال صدقت یا محمّد «لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها لَها ما کَسَبَتْ وَ عَلَیْها مَا اکْتَسَبَتْ» فقلت: «رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِینا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَیْنا إِصْراً کَما حَمَلْتَهُ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَ لا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَ اعْفُ عَنَّا وَ اغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرِینَ» قال ذلک لک و لذریتک یا محمّد قلت لبیک ربی و سعدیک و سیدی و إلهی قال أسألک عما أنا أعلم به منک من خلفت فی الأرض بعدک قلت خیر أهلها لها أخی و ابن عمی و ناصر دینک و الغاضب لمحارمک إذا استحلت و لنبیک غضب النمر إذا غضب علی بن أبی‌طالب.

قال صدقت یا محمّد إنّی اصطفیتک بالنبوة و بعثتک بالرسالة و امتحنت علیا بالبلاغ و الشهادة علی أمتک و جعلته حجة فی الأرض معک و بعدک و هو نور أولیائی و ولی من أطاعنی و هو الکلمة التی ألزمتها المتقین یا محمّد و زوجه فاطمة فإنه وصیک و وارثک و وزیرک و غاسل عورتک و ناصر دینک و المقتول علی سنتی و سنتک یقتله شقی هذه الأمة قال:

قال رسول الله(صلی الله علیه و آله) ثم إن ربی أمرنی بأمور و أشیاء و أمرنی أن أکتبها و لم یؤذن لی فی إخبار أصحابی بها ثم هوی بی الرفرف فإذا أنا بجبرائیل یتناولنی منه حتی صرت إلی سدرة المنتهی فوقف بی تحتها ثم أدخلنی جنة المأوی فرأیت مسکنی و مسکنک یا علی فیها فبینما جبرائیل یکلمنی إذ علانی نور من نور الله فنظرت إلی مثل مخیط الإبرة إلی ما کنت نظرت إلیه فی المرة الأولی فنادانی ربی؟ج؟ یا محمّد قلت لبیک ربی و إلهی و سیدی قال سبقت رحمتی غضبی لک و لذریتک أنت صفوتی من خلقی و أنت أمینی و حبیبی و رسولی و عزتی و جلالی لو لقینی جمیع خلقی یشکون فیک طرفة عین أو ینقصوک أو ینقصوا صفوتی من ذریتک لأدخلنهم ناری و لا أبالی یا محمّد علی أمیر المؤمنین و سید المسلمین و قائد الغر المحجلین إلی جنات النعیم أبو السبطین سیدی شباب جنتی المقتولین بی ظلما ثم فرض علی الصلاة و ما أراد تبارک و تعالی و قد کنت قریبا منه فی المرة الأولی مثل ما بین کبد القوس إلی سیته فذلک قوله تعالی کقاب قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی من ذلک. صلی الله علیه و علی أهل بیته السالکین بنا أهدی المسالک ما أظلم نهار مضی‌ء و أضاء لیل حالک. [تأویل الآیات، ص 605]

وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَی * عِندَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَی * عِندَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَی * إِذْ یَغْشَی السِّدْرَةَ مَا یَغْشَی * مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَ مَا طَغَی * لَقَدْ رَأَی مِنْ آیَاتِ رَبِّهِ الْکُبْرَی»⁽¹⁾در احتجاج از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

«وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَی…» مربوط به حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) است. هنگامی که آن حضرت جبرئیل(علیه السلام) را نزد «سِدْرَةِ الْمُنْتَهَی» -- که هیچ مخلوقی از آن تجاوز نمی‌کند و تنها رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از آن تجاوز نمود -- با صورت اصلی او دید. و درباره‌ی «مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَ مَا طَغَی * لَقَدْ رَأَی مِنْ آیَاتِ رَبِّهِ الْکُبْرَی» فرمود: حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) جبرئیل را در صورت اصلی او دو مرتبه دید یکی این مرتبه بود، و مرتبه دیگری نیز [در دنیا در عرفات او را] دید، چرا که خلقت

جبرئیل بسیار بزرگ و با عظمت است، و او از روحانیانی است که خلقت و وصف آنان را جز خداوند ربّ العالمین درک نمی‌کند.⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی در تفسیر «أَ فَتُمَارُونَهُ عَلَی مَا یَرَی» گوید:

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره‌ی این رؤیت و وحی سؤال شد، و آن حضرت فرمود: به من وحی شد: «أَنَّ عَلِیّاً سَیِّدُ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِمَامُ الْمُتَّقِینَ وَ قَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ وَ أَوَّلُ خَلِیفَةٍ یَسْتَخْلِفُهُ خَاتَمُ النَّبِیِّینَ»، پس مردم شروع به سخن کردند و گفتند: آیا آنچه گفته شد از طرف خدا بود یا از طرف رسول او بود؟ و خداوند به رسول خود فرمود: به آنان بگو: «مَا کَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَی» یعنی آنچه را دل دیده دروغ نمی‌گوید. سپس خداوند در ردّ سخن آنان می‌فرماید: «أَ فَتُمَارُونَهُ عَلَی مَا یَرَی» یعنی آیا درباره‌ی آنچه او دیده است مجادله می‌کنید؟! سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به مردم فرمود:

من مأمور شده‌ام که علی(علیه السلام) را برای مردم منصوب به خلافت کنم و بگویم: او ولیّ شماست بعد از من، و او به منزله کشتی نجات شماست هنگام غرق شدن، که هر کس داخل آن بشود نجات می‌یابد و هر کس از آن خارج شود غرق خواهد شد.⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم نیز گوید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به علی(علیه السلام) فرمود:

خداوند در هفت مکان تو را در کنار من قرار داد، 1. شبی که به معراج رفتم جبرئیل به من گفت: برادرت علی چه شد؟ گفتم: او را به جای خود گماشتم. جبرئیل گفت: از خدا بخواه تا او را نزد تو بیاورد، و چون از خدا خواستم مثال تو در کنار من حاضر شد، و ملائکه مقابل من صف کشیدند و من گفتم: ای جبرئیل این‌ها کیانند؟ جبرئیل گفت: این‌ها کسانی هستند که خداوند به خاطر تو در قیامت بر آنان مباهات می‌نماید، پس من سخن گفتم و از گذشته و آینده تا قیامت خبر دادم. 2. هنگامی که در مرتبه دوّم به معراج رفتم جبرئیل به من گفت: برادرت علی چه شد؟ گفتم: او را خلیفه خود قرار دادم، جبرئیل گفت: از خدا بخواه تا او را نزد تو بیاورد، پس من از خداوند خواستم و ناگهان مثال تو در کنار من قرار گرفت، و آسمان‌های هفتگانه و سکّان و عمّار آن‌ها و محل هر ملکی را دیدم. 3. هنگامی که مبعوث بر اجنّه شدم جبرئیل گفت: برادرت علی کجاست؟ گفتم: او را جانشین خود قرار دادم، جبرئیل گفت: از خداوند بخواه تا او را نزد تو بیاورد، پس من از خداوند خواستم و ناگهان تو نزد من حاضر شدی، و آنچه من گفتم و آنچه اَجنّه در پاسخ من گفتند را تو شنیدی. 4. شب قدر مخصوص به من و تو شد و برای احدی جز ما [و شیعیان ما] شب قدری نیست. 5. هر چیزی را از خداوند برای خود خواستم برای تو نیز خواستم و او به من عطا نمود، مگر

نبوّت را که فرمود: نبوّت مخصوص تو است و تو خاتم پیامبرانی. 6. هنگامی که خداوند مرا به معراج برد پیامبران را جمع نمود و من بر آنان امامت کردم و مثال تو پشت سر من بود. 7. هلاکت احزاب به دست من و تو خواهد بود.⁽¹⁾مؤلّف گوید:

تفصیل معراج رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در اوّل سوره‌ی اِسراء گذشت.

«أَ فَرَأَیْتُمُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّی * وَ مَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَی * أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنثَی …»⁽²⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«لات» نام مردی است، و «عُزّی» نام زنی است، و «مناة» بتی بوده در «مُشَلَّل» با فاصله شش میل از حرم که به آن مناة می‌گفته‌اند.

سپس گوید:

«أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنثَی» اشاره‌ی به سخن قریش است که می‌گفتند: «ملائکه دختران خدا هستند» و خداوند سخن آنان را ردّ نموده و می‌فرماید: «أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنثَی * تِلْکَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِیزَی» یعنی قسمة ناقصة.⁽¹⁾در کتاب کمال الدین روایت مفصّلی از حضرت جواد(علیه السلام) نقل شده و در پایان آن، سخن از حضرت قائم آل محمّد(علیهم السلام) شده، و حضرت جواد(علیه السلام) می‌فرماید:

«فَإِذَا دَخَلَ الْمَدِینَةَ أَخْرَجَ اللَّاتَ وَ الْعُزَّی فَأَحْرَقَهُمَا.»⁽²⁾

فاذا دخل المدینة أخرج اللات و العزی فأحرقهما. [تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 159، ح 60]

والدی شمس و أمی قمر فأنا الکوکب و ابن القمرین عبد الله غلاما یافعا و قریش یعبدون الوثنین یعبدون اللات و العزی معا و علی قائم بالحسنین مع رسول الله سبعا کاملا ما علی الأرض مصل غیر ذین هجر الأصنام لم یعبدها مع قریش لا و لا طرفة عین [تفسیر نورالثّقلین، ج 5، ص 159، ح 60]

«وَ کَم مِّن مَّلَکٍ فِی السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِی شَفَاعَتُهُمْ شَیْئًا إِلَّا مِن بَعْدِ أَن یَأْذَنَ اللَّهُ لِمَن یَشَاء وَ یَرْضَی»⁽¹⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

من نزد حوض کوثر بر شما وارد می‌شوم و تو یا علی ساقی خواهی بود، و حسن رائد [یعنی مقدّم] می‌باشد، و حسین آمر خواهد بود، و علیّ بن الحسین فارط [یعنی متقدم به طرف آب]، و محمّد بن علیّ ناشر، و جعفر بن محمّد سائق، و موسی بن جعفر محصی محبّین و مبغضین و قامع منافقین، و علیّ بن موسی مزیّن مؤمنین، و محمّد بن علیّ مُنزِل و اسکان دهنده‌ی اهل بهشت در درجات‌شان، و علیّ بن محمّد خطبه خواننده و تزویج دهنده شیعیان به حورالعین، و حسن بن علیّ چراغ اهل بهشت خواهد بود و اهل بهشت از نور او بهره می‌گیرند، و هادی مهدیّ در قیامت شفیع شیعیان می‌باشد، روزی که «لَا یَأْذَنُ اللَّهُ إِلَّا لِمَنْ یَشاءُ وَ یَرْضی.»⁽²⁾مؤلّف گوید:

اخبار شفاعت در ذیل آیات گذشت و خواهد آمد ان شاء الله.

«وَ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَسَاؤُوا بِمَا عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی»⁽¹⁾ابن عبّاس گوید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در خطبه خود فرمود:

… مردم آگاه باشید که خداوند؟عز؟ با ظلم کسی مظلوم نمی‌شود، و ظلم کسی از دست او نمی‌رود، و او در کمین ستمکاران است «لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَسَاؤُوا بِمَا عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی» و هر کس نیکی کند به خود نیکی نموده، و هر کس کار ناپسندی انجام دهد بر خود ستم نموده است.⁽²⁾«الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبَائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّکَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ إِذْ أَنشَأَکُم مِّنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ فَلَا تُزَکُّوا أَنفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَی»⁽³⁾مرحوم کلینی از امام کاظم(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

عمرو بن عبید [عالم اهل سنّت در بصره] خدمت پدرم امام صادق(علیه السلام) رسید، و پس از ادای سلام نشست و آیه فوق را قرائت نمود، و سکوت کرد، و پدرم به او فرمود: برای چه ساکت شدی؟ عمرو بن عبید گفت: «دوست می‌دارم گناهان کبیره را از کتاب خدا بدانم.»

امام صادق(علیه السلام) به او فرمود:

ای عمرو! بزرگ‌ترین کبائر شرک به خداوند است، و خداوند می‌فرماید: «مَن یُشْرِکْ بِاللّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّهُ عَلَیهِ الْجَنَّةَ»⁽¹⁾، یعنی، کسی که برای خدا شریک قرار بدهد، خداوند بهشت را برای او حرام نموده است، و پس از آن یأس و ناامیدی از رحمت خداوند است، چرا که خداوند می‌فرماید: «إِنَّهُ لاَ یَیْأَسُ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکَافِرُونَ»⁽²⁾، یعنی از رحمت خدا نا امید نمی‌شوند مگر کافران، و سپس ایمن شدن از مکر الهی است، که می‌فرماید: «فَلاَ یَأْمَنُ مَکْرَ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ»⁽³⁾، یعنی ایمن از مکر خداوند نمی‌شوند مگر زیانکاران، تا این که فرمود: و از گناهان کبیره است، عقوق والدین، چرا که خداوند عاقّ را جبّار شقیّ نامیده است [و از قول عیسی(علیه السلام) می‌فرماید: «وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبَّارًا شَقِیًّا»].

و از گناهان کبیره است، کشتن نفس محترمه و خداوند آن را حرام نموده جز آن که به حق باشد، و نسبت به کیفر آن می‌فرماید: «فَجَزَآؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِیهَا…»⁽⁴⁾، و از گناهان کبیره است، قذف محصنة یعنی نسبت زنا دادن به زن پاکدامن، چرا که خداوند می‌فرماید:

«لُعِنُوا فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِیمٌ»⁽⁵⁾، و از گناهان کبیره است، خوردن مال یتیم از روی ظلم و خداوند می‌فرماید: «إِنَّمَا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نَارًا وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیرًا»⁽⁶⁾، و از گناهان کبیره است، فرار از جنگ، و خداوند می‌فرماید:

«وَ مَن یُوَلِّهِمْ یَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاَّ مُتَحَرِّفاً لِّقِتَالٍ أَوْ مُتَحَیِّزاً إِلَی فِئَةٍ فَقَدْ بَاء بِغَضَبٍ مِّنَ اللّهِ وَ مَأْوَاهُ

جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ»⁽¹⁾، و از گناهان کبیره است، رباخواری، و خداوند می‌فرماید:

«الَّذِینَ یَأْکُلُونَ الرِّبَا لاَ یَقُومُونَ إِلاَّ کَمَا یَقُومُ الَّذِی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطَانُ مِنَ الْمَسِّ»⁽²⁾، و از گناهان کبیره است، سحر، و خداوند می‌فرماید: «وَ لَقَدْ عَلِمُواْ لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِی الآخِرَةِ مِنْ خَلاَقٍ»⁽³⁾، و از گناهان کبیره است، زنا و خداوند می‌فرماید: «وَ لَا یَزْنُونَ وَ مَن یَفْعَلْ ذَلِکَ یَلْقَ أَثَامًا * یُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ یَخْلُدْ فِیهِ مُهَانًا»⁽⁴⁾، و از گناهان کبیره است، سوگند دروغ، و خداوند می‌فرماید: «الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّهِ وَ أَیْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِیلاً أُوْلَئِکَ لاَ خَلاَقَ لَهُمْ فِی الآخِرَةِ»⁽⁵⁾، و از گناهان کبیره است، خیانت، و خداوند می‌فرماید: «وَ مَن یَغْلُلْ یَأْتِ بِمَا غَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ»⁽⁶⁾، و از گناهان کبیره است، نپرداختن زکات واجب، و خداوند می‌فرماید: «فَتُکْوَی بِهَا جِبَاهُهُمْ وَ جُنوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ»⁽⁷⁾، و از گناهان کبیره است، شهادت دروغ و کتمان شهادت، و خداوند می‌فرماید: «وَ مَن یَکْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ»⁽⁸⁾، و از گناهان کبیره است، شرابخواری، و خداوند از آن نهی نموده همان گونه که از پرستش بت‌ها نهی نموده است، و از گناهان کبیره است، ترک نماز از روی عمد، و ترک هر واجب دیگری، چرا که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «مَنْ تَرَکَ الصَّلَاةَ مُتَعَمِّداً، فَقَدْ بَرِئَ مِنْ ذِمَّةِ اللَّهِ وَ ذِمَّةِ رَسُولِهِ» یعنی هر کس از روی عمد نماز نخواند، از خدا و رسول او بیزار شده است، و از گناهان کبیره است، پیمان شکنی و قطع رحم، چرا که خداوند می‌فرماید: «أُوْلَئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ.»⁽⁹⁾

امام کاظم(علیه السلام) می‌فرماید:

با شنیدن این سخنان صدای گریه عمرو بن عبید بلند شد و گفت: کسی که با شما نزاع می‌نماید، و فضیلت و علم شما را انکار دارد، و به رأی خود عمل می‌کند، هلاک خواهد شد.⁽¹⁾

وَ مِنْهَا عُقُوقُ الْوَالِدَیْنِ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ الْعَاقَّ جَبَّاراً شَقِیًّا وَ قَتْلُ النَّفْسِ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ* لِأَنَّ اللَّهَ؟عز؟ یَقُولُ -- فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِیها إِلَی آخِرِ الْآیَةِ وَ قَذْفُ الْمُحْصَنَةِ لِأَنَّ اللَّهَ؟عز؟ یَقُولُ -- لُعِنُوا فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ وَ أَکْلُ مَالِ الْیَتِیمِ لِأَنَّ اللَّهَ؟عز؟ یَقُولُ -- إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً وَ الْفِرَارُ مِنَ الزَّحْفِ لِأَنَّ اللَّهَ؟عز؟ یَقُولُ -- وَ مَنْ یُوَلِّهِمْ یَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَیِّزاً إِلی فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ مَأْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ وَ أَکْلُ الرِّبَا لِأَنَّ اللَّهَ؟عز؟ یَقُولُ -- الَّذِینَ یَأْکُلُونَ الرِّبا لا یَقُومُونَ إِلَّا کَما یَقُومُ الَّذِی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطانُ مِنَ الْمَسِّ وَ السِّحْرُ لِأَنَّ اللَّهَ؟عز؟ یَقُولُ -- وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَ الزِّنَا لِأَنَّ اللَّهَ؟عز؟ یَقُولُ -- وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ یَلْقَ أَثاماً یُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ یَخْلُدْ فِیهِ مُهاناً وَ الْیَمِینُ الْغَمُوسُ الْفَاجِرَةُ لِأَنَّ اللَّهَ؟عز؟ یَقُولُ -- الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَیْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلًا أُولئِکَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ الْغُلُولُ لِأَنَّ اللَّهَ؟عز؟ یَقُولُ -- وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِما غَلَّ یَوْمَ الْقِیامَة.

وَ مَنْعُ الزَّکَاةِ الْمَفْرُوضَةِ لِأَنَّ اللَّهَ؟عز؟ یَقُولُ -- فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ وَ شَهَادَةُ الزُّورِ وَ کِتْمَانُ الشَّهَادَةِ لِأَنَّ اللَّهَ؟عز؟ یَقُولُ -- وَ مَنْ یَکْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَ شُرْبُ الْخَمْرِ لِأَنَّ اللَّهَ؟عز؟ نَهَی عَنْهَا کَمَا نَهَی عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَ تَرْکُ الصَّلَاةِ مُتَعَمِّداً أَوْ شَیْئاً مِمَّا فَرَضَ اللَّهُ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) قَالَ مَنْ تَرَکَ الصَّلَاةَ مُتَعَمِّداً فَقَدْ بَرِئَ مِنْ ذِمَّةِ اللَّهِ وَ ذِمَّةِ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) وَ نَقْضُ الْعَهْدِ وَ قَطِیعَةُ الرَّحِمِ لِأَنَّ اللَّهَ؟عز؟ یَقُولُ -- أُولئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ قَالَ فَخَرَجَ عَمْرٌو وَ لَهُ صُرَاخٌ مِنْ بُکَائِهِ وَ هُوَ یَقُولُ هَلَکَ مَنْ قَالَ بِرَأْیِهِ وَ نَازَعَکُمْ فِی الْفَضْلِ وَ الْعِلْمِ. [کافی، ج 2، ص 285، ح 24]

زرارة گوید: از امام صادق(علیه السلام) نسبت به گناهان کبیره سؤال کردم و آن حضرت فرمود:

گناهان کبیره در کتاب علی(علیه السلام) هفت چیز است، 1. کفر، [و شرک] به خداوند، 2. آدم کشی، 3. عقوق والدین، 4. رباخواری، 5. خوردن مال یتیم از روی ظلم، 6. فرار از جنگ، 7. تعرّب بعد از هجرت [یعنی بازگشت به جاهلیّت.] زراره گوید:

گفتم: آیا گناهان کبیره همین هفت چیز است؟ فرمود: آری. گفتم: آیا خوردن یک درهم از مال یتیم بزرگ‌تر است یا نماز نخواندن؟ فرمود: نماز نخواندن بزرگ‌تر است. گفتم: پس برای چه شما نماز نخواندن را از گناهان بزرگ ندانستید؟! فرمود: نخستین گناه بزرگ چه بود؟ گفتم: کفر بود. فرمود: تارک الصلاة کافر است.⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«لَمَم» این است که انسان گناهی را انجام بدهد و از آن استغفار نماید.⁽¹⁾مرحوم طبرسی در مجمع البیان گوید:

فَرّاء گفته است: «لَمَم» این است که انسان به طور اتّفاقی کاری را انجام بدهد که عادت او بر آن نبوده باشد، و آن را ادامه ندهد.⁽²⁾جمیل بن درّاج گوید: از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی «فَلَا تُزَکُّوا أَنفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَی» سؤال کردم، و آن حضرت فرمود:

این همین است که مردی می‌گوید: صبح نماز خواندم و دیروز روزه گرفتم و… سپس فرمود: در زمان امیرالمؤمنین(علیه السلام) گروهی بودند که می‌گفتند: «صَلَّیْنَا الْبَارِحَةَ وَ صُمْنَا أَمْسِ» یعنی امروز نماز خواندیم و روز قبل روزه گرفتیم، و امیرالمؤمنین(علیه السلام) به آنان می‌فرمود: امّا من شب و روز را می‌خوابم و اگر وقت دیگری را پیدا کنم نیز می‌خوابم. [یعنی اگر همه اوقات را بخوابید بهتر از این است که از خود ستایش کنید.]⁽³⁾

[همان، ص 165، ح 78]

معمّر بن راشد گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

مردی از یهود نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و ایستاد و به شدّت در صورت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نظر کرد و رسول خدا به او فرمود: حاجت تو چیست ای یهودی؟ مرد یهودی گفت: آیا تو بهتری یا موسی بن عمران که خداوند با او تکلّم نمود، و تورات و عصا به او عطا کرد، و دریا را برای او شکافت، و ابر را بر سر او سایه افکند؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

برای بنده زشت است که خودستایی کند، و لکن من به تو می‌گویم: آدم(علیه السلام) هنگامی که آن خطا را انجام داد، در توبه خود گفت: «اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لَمَّا غَفَرْتَ لِی» و خداوند او را آمرزید، و نوح(علیه السلام) نیز هنگامی که سوار کشتی شد، و از غرق شدن ترسید، گفت: «اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لَمَّا أَنْجَیْتَنِی مِنَ الْغَرَقِ» و خداوند او را نجات داد، و ابراهیم(علیه السلام) نیز هنگامی که در آتش افتاد گفت: «اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لَمَّا أَنْجَیْتَنِی مِنْهَا» و خداوند آتش را برای او سرد و سلامت نمود، و موسی(علیه السلام) هنگامی که عصای خود را انداخت و ترسید گفت: «اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِحَقِ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لَمَّا آمَنْتَنِی» و خداوند به او فرمود: «لا تَخَفْ إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلی».

سپس فرمود:

ای یهودی، موسی اگر مرا درک کند، و به من و به نبوّت من ایمان نیاورد، ایمان او برایش سودی نخواهد داشت، بلکه نبوّت او نیز فایده‌ای برای او

ندارد، تا این که فرمود: ای یهودی یکی از ذریّه من مهدی(علیه السلام) است، و هنگامی که قیام می‌کند، عیسی بن مریم(علیه السلام) برای یاری او می‌آید و به او اقتدا می‌کند.⁽¹⁾

سوره‌ی نجم، آیات 33 تا 62

متن:

أَ فَرَأَیْتَ الَّذی تَوَلَّی 33 وَ أَعْطی قَلیلاً وَ أَکْدی 34 أَ عِنْدَهُ عِلْمُ الْغَیْبِ فَهُوَ یَری 35 أَمْ لَمْ یُنَبَّأْ بِما فی صُحُفِ مُوسی 36 وَ إِبْراهیمَ الَّذی وَفَّی 37 أَلاَّ تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری 38 وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعی 39 وَ أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُری 40 ثُمَّ یُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفی 41 وَ أَنَّ إِلی

رَبِّکَ الْمُنْتَهی 42 وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَکَ وَ أَبْکی 43 وَ أَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَ أَحْیا 44 وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثی 45 مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنی 46 وَ أَنَّ عَلَیْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْری 47 وَ أَنَّهُ هُوَ أَغْنی وَ أَقْنی 48 وَ أَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْری 49 وَ أَنَّهُ أَهْلَکَ عاداً الْأُولی 50 وَ ثَمُودَ فَما أَبْقی 51 وَ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ کانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَ أَطْغی 52 وَ الْمُؤْتَفِکَةَ أَهْوی 53 فَغَشَّاها ما غَشَّی 54 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکَ تَتَماری 55 هذا نَذیرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولی 56 أَزِفَتِ الْآزِفَةُ 57 لَیْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ کاشِفَةٌ 58 أَ فَمِنْ هذَا الْحَدیثِ تَعْجَبُونَ 59 وَ تَضْحَکُونَ وَ لا تَبْکُونَ 60 وَ أَنْتُمْ سامِدُونَ 61 فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَ اعْبُدُوا 62 ¬Kj

لغات:

«اکدی» ای قطع العطاء کما تقطع البئر الماء، و کدیت أصابعه اذا کلّت فلم تعمل شیئاً، و «تُمنی» یعنی إذ تُلقی فی الرحم فتصیر منشأً للولد، و «أقنی» من القنیة و هی اصل المال و ما یقتنی و الإقتناء: جعل الشیئ للنفس علی الدوام، و «شِعرا» النجم الذی خلف الجوزا و کانوا یعبدونها فی الجاهلیّة، و «المؤتفکة أهوی» ای المنقلبة التی صار اعلاها أسفلها و أسفلها أعلاها، و منه الإفک بمعنی الکذب و «أهوی» ای انزل بها فی الهواء، و «هوی یهوی» ای نزل فی الهواء، و «أَزِفَتِ الآزفة» ای دنت الدانیة، و «سمود» بمعنی اللهو، و «السامد» بمعنی اللاهی.

ترجمه:

آیا دیدی آن کس را که (از اسلام -- یا انفاق-) روی گردان شد؟! (33) و کمی عطا کرد، و از بیشتر امساک نمود! (34) آیا نزد او علم غیب است و می‌بیند (که دیگران می‌توانند گناهان او را بر دوش گیرند)؟! (35) یا از آنچه در کتب موسی

نازل گردیده با خبر نشده است؟! (36) و در کتب ابراهیم، همان کسی که وظیفه خود را بطور کامل ادا کرد، (37) که هیچ کس بار گناه دیگری را بر دوش نمی‌گیرد، (38) و اینکه برای انسان بهره‌ای جز سعی و کوشش او نیست، (39) و اینکه تلاش او بزودی دیده می‌شود، (40) سپس به او جزای کافی داده خواهد شد! (41) (و آیا از کتب پیشین انبیا به او نرسیده است) که همه امور به پروردگارت منتهی می‌گردد؟! (42) و اینکه اوست که خنداند و گریاند، (43) و اوست که میراند و زنده کرد، (44) و اوست که دو زوج نر و مادّه را آفرید… (45) از نطفه‌ای هنگامی که خارج می‌شود (و در رحم می‌ریزد)، (46) و اینکه بر خداست ایجاد عالم دیگر (تا عدالت اجرا گردد)، (47) و اینکه اوست که بی‌نیاز کرد و سرمایه باقی بخشید، (48) و اینکه اوست پروردگار ستاره «شعرا»! (49) (و آیا به انسان نرسیده است که در کتب انبیای پیشین آمده) که خداوند قوم «عاد نخستین» را هلاک کرد؟! (50) و همچنین قوم «ثمود» را، و کسی از آنان را باقی نگذارد! (51) و نیز قوم نوح را پیش از آنها، چرا که آنان از همه ظالمتر و طغیانگرتر بودند! (52) و نیز شهرهای زیر و رو شده (قوم لوط) را فرو کوبید، (53) سپس آنها را با عذاب سنگین پوشانید! (54) (بگو:) در کدام یک از نعمتهای پروردگارت تردید داری؟! (55) این (پیامبر) بیم‌دهنده‌ای از بیم‌دهندگان پیشین است! (56) آنچه باید نزدیک شود، نزدیک شده است (و قیامت فرامی‌رسد)، (57) و هیچ کس جز خدا نمی‌تواند سختیهای آن را برطرف سازد! (58) آیا از این سخن تعجّب می‌کنید، (59) و می‌خندید و نمی‌گریید، (60) و پیوسته در غفلت و هوسرانی به سر می‌برید؟! (61) حال که چنین است همه برای خدا سجده کنید و او را بپرستید! (62)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی تَوَلَّی * وَ أَعْطَی قَلِیلًا وَ أَکْدَی * أَ عِندَهُ عِلْمُ الْغَیْبِ فَهُوَ یَرَی * أَمْ لَمْ یُنَبَّأْ بِمَا فِی صُحُفِ مُوسَی * وَ إِبْرَاهِیمَ الَّذِی وَفَّی * أَلَّا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَی * وَ أَن لَّیْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَی * وَ أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُرَی * ثُمَّ یُجْزَاهُ الْجَزَاء الْأَوْفَی»⁽¹⁾در تفسیر مجمع البیان آمده که آیه «أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی تَوَلَّی…» تا آخر آیات هفتگانه درباره‌ی عثمان بن عفّان نازل شده چرا که او اهل صدقه و انفاق بود، تا این که برادر رضاعی او -- عبدالله بن سعد بن ابی سرح به او گفت: «چرا چنین می‌کنی، نزدیک است که چیزی برای خود باقی نگذاری؟» عثمان گفت: «مرا گناهی است و می‌خواهم با این عمل خشنودی خدا را به دست آورم، و من امید عفو دارم» عبدالله به او گفت: «این شتر را با بار آن به من بده تا من همه گناهان تو را به دوش بگیرم» پس عثمان آن شتر را به او داد و بر او گواهانی گرفت و از انفاق کردن دست برداشت، و این آیه نازل شد: «أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی تَوَلَّی * وَ أَعْطَی قَلِیلًا وَ أَکْدَی…» و این در جنگ احد بود که عثمان دست از جنگ کشید، و مختصر چیزی را انفاق کرد، و سپس انفاق خود را نیز قطع کرد، و به عادت پیشین خود باقی ماند.⁽²⁾مؤلّف گوید:

نظرات دیگری نیز هست که قصّه فوق مربوط به غیر عثمان است والله العالم.

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

ادامه عمل خیر سخت‌تر و بهتر از خود عمل است. گفته شد: ادامه عمل به چیست؟ فرمود: این است که انسان احسان وصله خود را ادامه بدهد، و انفاق خود را برای خدا برقرار بدارد و در پنهان انفاق کند تا برای او پاداش سرّی نوشته شود، و اگر آن را به یاد بیاورد پاداش سرّی محو می‌شود، و پاداش او علانیه‌ای می‌گردد و اگر باز بیاد بیاورد آن پاداش نیز محو می‌شود و برای او عمل ریائی نوشته می‌شود.⁽¹⁾«وَ إِبْرَاهِیمَ الَّذِی وَفَّی»⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) در تفسیر این آیه می‌فرماید:

حضرت ابراهیم(علیه السلام) همواره صبحگاه و شبانگاه می‌گفت: «أَصْبَحْتُ وَ رَبِّی مَحْمُودٌ أَصْبَحْتُ لَا أُشْرِکُ بِاللَّهِ شَیْئاً وَ لَا أَدْعُو مَعَهُ إِلَهاً وَ لَا أَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ وَلِیّاً» و به این خاطر عبد شکور نامیده شد.⁽³⁾ابوحمزه ثمالی گوید: به امام باقر(علیه السلام) گفتم: مقصود خداوند از آیه فوق چیست؟

فرمود:

کلماتی است که ابراهیم(علیه السلام) بر گفتن آن‌ها عادت داشت. گفتم: آن کلمات چه بود؟ فرمود: ابراهیم هر روز صبح که می‌شد سه مرتبه می‌گفت: «أَصْبَحْتُ وَ رَبِّی مَحْمُودٌ أَصْبَحْتُ لَا أُشْرِکُ بِاللَّهِ شَیْئاً وَ لَا أَدْعُو مَعَهُ إِلَهاً وَ لَا أَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ وَلِیّاً»، و شبانگاه نیز همین گونه می‌گفت، از این رو خداوند درباره‌ی او فرمود: «وَ إِبْرَاهِیمَ الَّذِی وَفَّی.»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از آیه فوق وفای ابراهیم(علیه السلام) است نسبت به امر و نهی الهی و ذبح فرزند خود.⁽²⁾و تفسیر «أَمْ لَمْ یُنَبَّأْ بِمَا فِی صُحُفِ مُوسَی» در سوره‌ی اعلی خواهد آمد إن شاء الله.

و تفسیر آیه «أَلَّا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَی * وَ أَن لَّیْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَی» با روایتی از امام صادق(علیه السلام) در آخر سوره انعام گذشت.

«وَ أَنَّ إِلَی رَبِّکَ الْمُنتَهَی»⁽¹⁾در چندین روایت از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

هنگامی که سخن به ذات و صفات الهی منتهی شد، باید امساک کنید و سخن خود را قطع نمایید. [چرا که انسان قدرت فهم ذات خداوند را ندارد و با فکر در ذات خدا گم‌راه می‌شود.]⁽²⁾زرارة گوید: به امام باقر(علیه السلام) گفتم: مردمی که اطراف ما هستند فراوان درباره‌ی صفات خداوند سخن می‌گویند نظر شما چیست؟ فرمود:

این کار شایسته نیست، چرا که خداوند می‌فرماید: «وَ أَنَّ إِلَی رَبِّکَ الْمُنتَهَی» سپس فرمود: در مسائل پایین‌تر سخن بگویید.⁽³⁾مرحوم علیّ بن ابراهیم از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

هنگامی که سخن به ذات مقدّس الهی رسید سخن خود را قطع کنید و درباره مادون عرش سخن بگویید، چرا که مردمی درباره‌ی مافوق عرش سخن گفتند و عقول آنان ناتوان و متحیّر شد، تا جایی که آنان را از جلو صدا می‌زدند، و آنان به طرف عقب پاسخ می‌دادند و یا از عقب آنان را صدا می‌زدند، و آنان به طرف جلو پاسخ می‌دادند.⁽¹⁾«وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَکَ وَ أَبْکَی»⁽²⁾ابن عبّاس گوید:

خداوند [در جنگ بدر] امیرالمؤمنین(علیه السلام) و حمزه و عبیدة و مسلمانان را پیروز نمود و خنداند و کفّار مکّه را گریاند، تا کشته شدند و داخل آتش گردیدند.⁽³⁾مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

خداوند آسمان را به وسیله باران گریاند، و زمین را به سبب گیاه خنداند، و شاعر می‌گوید: …⁽¹⁾«وَ أَن لَّیْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَی * وَ أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُرَی»⁽²⁾اسحاق بن عمّار گوید: به امام کاظم(علیه السلام) گفتم: مردی حج و عمره و یا برخی از طواف‌های خود را برای برخی از خانواده‌ی خود انجام می‌دهد که در شهر دیگری هستند، آیا چیزی از پاداش او کم می‌شود؟ فرمود:

عبادات او برای او و برای اهل او نوشته می‌شود، و اضافه بر آن خداوند پاداش صله و احسان نیز به او می‌دهد. گفتم: اگر اهل او از دنیا رفته باشند، چیزی به آنان می‌رسد؟ فرمود: آری، بسا مورد خشم خدا هستند و بخشوده می‌شوند، و یا در مضیقه و سختی هستند، و خداوند به آنان وسعت می‌دهد. گفتم: آیا میّت می‌فهمد که این عمل برای او انجام شده است؟ فرمود: آری، گرچه ناصبی و دشمن اهل البیت(علیهم السلام) باشد به او تخفیف داده می‌شود.⁽³⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سر مبارک خود را به طرف آسمان بلند کرد و تبسّم نمود، به آن حضرت گفته شد: یا رسول الله برای چه شما سر خود را به آسمان بالا کردید و تبسّم نمودید؟ فرمود: آری من تعجّب کردم از دو ملک که از آسمان به زمین آمدند و به جستجوی بنده‌ی مؤمنی بودند و او را در مصلّایش نیافتند تا عبادات او را بنویسند پس به آسمان رفتند و گفتند: خدایا بنده تو را مریض دیدیم [و طاقت عبادت نداشت] پس خداوند به آنان فرمود: آنچه او در شبانه روز در حال صحّت انجام می‌داده است را -- تا زمانی که مریض است -- برای او بنویسید، چرا که من او را محبوس نموده‌ام.⁽¹⁾

اکتبا لعبدی مثل ما کان یعمله فی صحته من الخیر فی یومه و لیلته ما دام فی حبالی، فان علی أن أکتب له أجر ما کان یعمله إذ حبسته عنه. [همان، ح 88]

هنگامی که دو ملک موکّل به مریض، شبانگاه به آسمان می‌روند، خداوند به آنان می‌فرماید: برای بنده‌ی مریض من چه نوشتید؟ آنان می‌گویند: ما از او شکایت دیدیم. پس خداوند می‌گوید: انصاف نیست که من بنده‌ی خود را محبوس و مریض نمایم و از شکایت او نیز جلوگیری کنم.

سپس می‌فرماید:

برای بنده‌ی من بنویسید آنچه را که او در حال صحّت انجام می‌داده، و گناهی بر او ننویسید تا وقتی که من او را آزاد نمایم.⁽¹⁾امام کاظم(علیه السلام) فرمود:

وقتی مؤمن مریض می‌شود، خداوند به ملک سیّئات می‌فرماید: تا وقتی بنده‌ی من بیمار است گناهی بر او ننویس، و به ملک حسنات می‌فرماید: برای بنده‌ی من بنویس آنچه را که از حسنات در حال صحّت انجام می‌داده است.⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

برای میّت در قبر ثواب نماز و روزه و حجّ و صدقه و احسان و دعا نوشته می‌شود، و عمل کننده نیز پاداش خود را خواهد داشت.⁽³⁾

نعم حتی انه یکون فی ضیق فیوسع الله علیه ذلک الضیق، ثم یؤتی فیقال له: خفف الله عنک هذا الضیق بصلوة فلان أخیک عنک، قال: قلت له: فأشرک بین رجلین فی رکعتین؟ قال: نعم. و قال(علیه السلام): ان المیت لیفرح بالترحم علیه و الاستغفار له کما یفرح الحی بالهدیة.

و قال(علیه السلام): ستة تلحق المؤمن بعد وفاته: ولد یستغفر له، و مصحف یخلفه، و غرس یغرسه، و صدقة ماء یجریه، و قلیب یحفره، و ستة یؤخذ بها من بعده، و قال(علیه السلام): من عمل (من ظ) المسلمین عن میت عملا صالحا أضعف له أجره، و نفع الله به المیت. و قال(علیه السلام): یدخل المیت فی قبره الصلوة و الصوم و الحج و الصدقة و البر و الدعاء و یکتب أجره للذی یفعله و للمیت. [همان، ص 170، ح 96]

«وَ أَنَّهُ هُوَ أَغْنَی وَ أَقْنَی * وَ أَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَی»⁽¹⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

«أَغْنَی کُلَ إِنْسَانٍ بِمَعِیشَتِهِ وَ أَرْضَاهُ بِکَسْبِ یَدِه». یعنی خداوند هر انسانی را به معیشت و زندگی بی‌نیاز می‌کند، و او را با کسب ید و رنج بدن راضی می‌نماید. [یعنی أغناه عن الفقر و أرضاه بمعیشته.]⁽²⁾

[تفسیر قمّی، ج 2، ص 339]

«شِعری» ستاره‌ای است در آسمان که قریش و گروهی از عرب او را می‌پرستیدند، و آن ستاره‌ای است که در پایان شب طلوع می‌کند.⁽³⁾«وَ الْمُؤْتَفِکَةَ أَهْوَی»⁽⁴⁾ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود: مقصود از «مُؤْتَفِکَةَ» اهل بصره‌اند؛ گفتم:

مقصود از «وَ الْمُؤْتَفِکَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَیِّنَاتِ»⁽⁵⁾، چیست؟ فرمود: قوم لوط‌اند که زمین

آنان زیرورو شد.⁽¹⁾

[کافی، ج 8، ص 180، ح 202]

مقصود از «وَ الْمُؤْتَفِکَةَ أَهْوَی» بصرة است و دلیل آن سخن امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌باشد که فرمود: «یَا أَهْلَ الْبَصْرَةِ یَا أَهْلَ الْمُؤْتَفِکَةِ وَ یَا جُنْدَ الْمَرْأَةِ وَ أَتْبَاعَ الْبَهِیمَةِ….»⁽²⁾«فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکَ تَتَمَارَی»⁽³⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«بِأَیِ سُلْطَانٍ تُخَاصِمُ»؟ یعنی با کدام قدرت می‌توانی با خدای خود مخاصمه کنی؟⁽⁴⁾مرحوم کلینی از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

شک چهار شعبه دارد: مریه، هوی، تردّد و استسلام، چنان که خداوند می‌فرماید:

«فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکَ تَتَمَارَی».⁽⁵⁾

و در دعاها آمده: «أَعُوذُ بِکَ مِنَ الشَّکِ وَ الشِّرْکِ‌…».⁽¹⁾«هَذَا نَذِیرٌ مِّنَ النُّذُرِ الْأُولَی * أَزِفَتْ الْآزِفَةُ * لَیْسَ لَهَا مِن دُونِ اللَّهِ کَاشِفَةٌ * أَ فَمِنْ هَذَا الْحَدِیثِ تَعْجَبُونَ * وَ تَضْحَکُونَ وَ لَا تَبْکُونَ * وَ أَنتُمْ سَامِدُونَ * فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَ اعْبُدُوا»⁽²⁾مرحوم علیّ بن ابراهیم گوید:

مقصود از «هَذَا نَذِیرٌ مِّنَ النُّذُرِ الْأُولَی» حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) است.⁽³⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که خداوند در خلقت اوّل یعنی عالم ذرّ، مخلوق خود را به صورت ذرّ آفرید آنان را به صورت صفوفی قرار داد، و پیامبر خود را برای آنان مبعوث نمود، گروهی به او ایمان آوردند و گروهی کافر شدند، و خداوند به آنان فرمود: «هَذَا نَذِیرٌ

مِّنَ النُّذُرِ الْأُولَی» و مقصود او حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) بود، و آن حضرت در عالم ذرّ اوّل مردم را به خدا دعوت نمود.⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) در سخن دیگری فرمود:

خداوند پیامبری را گرامی‌تر از حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) خلق نکرد، و قبل از او نیز احدی از پیامبران بهتر از او خلق نشدند، و حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) قبل از همه پیامبران [در عالم ذرّ] مردم را انذار نمود، چنان که خداوند می‌فرماید: «هَذَا نَذِیرٌ مِّنَ النُّذُرِ الْأُولَی» و می‌فرماید: «إِنَّمَا أَنتَ مُنذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هَادٍ». بنابراین، قبل از محمّد(صلی الله علیه و آله) هیچ پیامبری مانند محمّد(صلی الله علیه و آله) مطاع [یعنی واجب الإطاعة] نبوده، و بعد از او نیز تا قیامت هیچ پیامبری در هیچ قرنی مانند او مطاع [و واجب الإطاعة] نخواهد بود، تا خداوند وارث زمین و اهل آن شود⁽²⁾. [گرچه خداوند می‌فرماید: «و ما أرسلنا من رسول إلّا لیطاع بإذن الله.»]⁽³⁾

سوره‌ی قمر

اشاره

محلّ نزول: مکّه مکرّمه، مگر آیات 44 و 45 و 46 که در مدینه نازل شده است.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی طارق نازل شده است.

تعداد آیات: 55 آیه است به اجماع همه قرّاء.

ثواب قرائت سوره‌ی قمر امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که سوره‌ی قمر را قرائت کند، خداوند او را در قیامت -- هنگام خروج از قبر -- بر شتری از شترهای بهشتی سوار می‌کند [و وارد بهشت می‌نماید.]⁽¹⁾از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

کسی که این سوره را بخواند، خداوند او را در قیامت با صورت نورانی مانند ماه شب چهارده مبعوث می‌نماید، و هر کس این سوره را در هر شبی بخواند افضل خواهد بود، و کسی که روز جمعه هنگام نماز ظهر آن را بنویسد، و در عمامه‌ی خود قرار بدهد، و یا بر گردن خود بیاویزد، به دنبال هر چه برود، و هر چه را طلب کند، [نزد مردم] آبرومند خواهد بود.

امام صادق(علیه السلام) در پایان حدیث فوق فرمود:

اگر چنین کند، به اذن خداوند کارهای سخت برای او آسان خواهد شد.⁽¹⁾

-- و قال رسول الله(صلی الله علیه و آله): «من کتبها یوم الجمعة وقت الظهر و ترکها فی عمامته، أو علقها علیه، کان وجیها عند الناس محبوبا».

-- و قال الصّادق(علیه السلام): «من کتبها یوم الجمعة عند صلاة الظهر و علقها علی عمامته، کان عند الناس وجیها و مقبولا، و سهلت علیه الأمور الصعبة بإذن الله تعالی». [تفسیر برهان، ج 5، ص 213، ح 4-2]

سوره‌ی قمر، آیات 1 تا 31

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ 1 وَ إِنْ یَرَوْا آیَةً یُعْرِضُوا وَ یَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ 2 وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ 3 وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مِنَ الْأَنْباءِ ما فیهِ مُزْدَجَرٌ 4 حِکْمَةٌ بالِغَةٌ فَما تُغْنِ النُّذُرُ 5 فَتَوَلَّ عَنْهُمْ یَوْمَ یَدْعُ الدَّاعِ إِلی شَیْ‌ءٍ نُکُرٍ 6 خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ کَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ 7 مُهْطِعینَ إِلَی الدَّاعِ یَقُولُ الْکافِرُونَ هذا یَوْمٌ عَسِرٌ 8 کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنا وَ قالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ 9 فَدَعا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ 10 فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ 11 وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُیُوناً فَالْتَقَی الْماءُ عَلی أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ 12 وَ حَمَلْناهُ عَلی ذاتِ أَلْواحٍ وَ دُسُرٍ 13 تَجْری بِأَعْیُنِنا جَزاءً لِمَنْ کانَ کُفِرَ 14 وَ لَقَدْ تَرَکْناها آیَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ 15 فَکَیْفَ کانَ عَذابی وَ نُذُرِ 16 وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ 17 کَذَّبَتْ عادٌ فَکَیْفَ کانَ عَذابی وَ نُذُرِ 18 إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ ریحاً صَرْصَراً فی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ 19 تَنْزِعُ النَّاسَ کَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ

مُنْقَعِرٍ 20 فَکَیْفَ کانَ عَذابی وَ نُذُرِ 21 وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ 22 کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ 23 فَقالُوا أَ بَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذاً لَفی ضَلالٍ وَ سُعُرٍ 24 أَ أُلْقِیَ الذِّکْرُ عَلَیْهِ مِنْ بَیْنِنا بَلْ هُوَ کَذَّابٌ أَشِرٌ 25 سَیَعْلَمُونَ غَداً مَنِ الْکَذَّابُ الْأَشِرُ 26 إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَ اصْطَبِرْ 27 وَ نَبِّئْهُمْ أَنَّ الْماءَ قِسْمَةٌ بَیْنَهُمْ کُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ 28 فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطی فَعَقَرَ 29 فَکَیْفَ کانَ عَذابی وَ نُذُرِ 30 إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ صَیْحَةً واحِدَةً فَکانُوا کَهَشیمِ الْمُحْتَظِرِ 31 ¬Kj

لغات:

«اقتربت» به معنای قربت است با تأکید و زیادت قرب، به خاطر این که اصل افتعال برای اعداد معنا با مبالغه است، و «أهواء» جمع هوی به معنای رقّت و میل طبع است مانند رقّت هوای جوّ، و «هوَی إلی الشئی» یعنی مال طبعه إلیه، و «مُزدَجَر» مفتعل از زجر است و تاء بدل به دال شده است، و «نُکُر و منکر» چیزی است که نفس انسان از آن دوری می‌کند و آن را نمی‌پذیرد، و اصل آن از انکار، نقیض اقرار است، و «أَجداث» جمع جَدَث به معنای قبور است، و «جَدَف» نیز به معنای جَدَث است، و «اِهْطاع» به معنای اسراع و سرعت کردن در چیزی است، و «مُنْهَمر» از هَمْر به معنای ریختن آب و اشک است با شدّت، و إنهمار به معنای انصباب است، و «تفجیر» به معنای جاری کردن آب است از زمین، و «عیون» جمع عین به معنای چشمه است، و چشمه جایی است که از زمین به صورت دایره آب می‌جوشد، مانند استداره عین حیوان، و عین مشترک است بین عین حیوان و عین چشمه و عین ذهب و عین سحاب و عین رکبة، و «دُسُر» مسامیر و میخ‌هایی است که به وسیله آن‌ها کشتی را محکم می‌کنند، و مفرد آن دِسار و دَسیر است، و دُسُر به

معنای صدر سفینة نیز آمده است، و «مُدَّکِر» در اصل مُذتکر بوده و تاء بدل به دال شده و ادغام گردیده است، و «نُذُر» اسم از انذار و به جای مصدر است چنان که گفته می‌شود: «أنذَره نُذراً» یعنی اِنذاراً، و ممکن است جمع نذیر باشد، و «صَرْصَرْ» باد شدید را گویند که صدای آن شنیده می‌شود، و صَرَّ، و صَرْصَرْ به یک معناست، و «مُنْقَعِر» به معنای منقلع از اصل است، و «قَعْر الشی» قراره، و تَقَعَّر فی کلامه یعنی تعمّق.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر قیامت نزدیک شد و ماه از هم شکافت! (1) و هر گاه نشانه و معجزه‌ای را ببینند روی گردانده، می‌گویند: «این سحری مستمر است»! (2) آنها (آیات خدا را) تکذیب کردند و از هوای نفس‌شان پیروی نمودند و هر امری قرارگاهی دارد! (3) به اندازه کافی برای بازداشتن از بدیها اخبار (انبیا و امّتهای پیشین) به آنان رسیده است! (4) این آیات، حکمت بالغه الهی است امّا انذارها (برای افراد لجوج) فایده نمی‌دهد! (5) بنا بر این از آنها روی بگردان، و روزی را به یاد آور که دعوت کننده الهی مردم را به امر وحشتناکی دعوت می‌کند (دعوت به حساب اعمال)! (6) آنان در حالی که چشم‌های‌شان از شدّت وحشت به زیر افتاده، همچون ملخهای پراکنده از قبرها خارج می‌شوند، (7) در حالی که (بر اثر وحشت و اضطراب) بسوی این دعوت کننده گردن می‌کشند کافران می‌گویند: «امروز روز سخت و دردناکی است!» (8) پیش از آنها قوم نوح تکذیب کردند، (آری) بنده ما (نوح) را تکذیب کرده و گفتند: «او دیوانه است!» و (با انواع آزارها از ادامه رسالتش) بازداشته شد. (9) او به درگاه پروردگار عرضه داشت: «من مغلوب (این قوم طغیانگر) شده‌ام، انتقام مرا از آنها بگیر!» (10) در این هنگام درهای آسمان را با آبی فراوان و پی در پی گشودیم (11) و

زمین را شکافتیم و چشمه‌های زیادی بیرون فرستادیم و این دو آب به اندازه مقدّر با هم درآمیختند (و دریای وحشتناکی شد)! (12) و او را بر مرکبی از الواح و میخهایی ساخته شده سوار کردیم (13) مرکبی که زیر نظر ما حرکت می‌کرد! این کیفری بود برای کسانی که (به او) کافر شده بودند! (14) ما این ماجرا را بعنوان نشانه‌ای در میان امّتها باقی گذاردیم آیا کسی هست که پند گیرد؟! (15) (اکنون بنگرید) عذاب و انذارهای من چگونه بود! (16) ما قرآن را برای تذکّر آسان ساختیم آیا کسی هست که متذکّر شود؟! (17) قوم عاد (نیز پیامبر خود را) تکذیب کردند پس (ببینید) عذاب و انذارهای من چگونه بود! (18) ما تندباد وحشتناک و سردی را در یک روز شوم مستمر بر آنان فرستادیم… (19) که مردم را همچون تنه‌های نخل ریشه‌کن شده از جا برمی‌کند! (20) پس (ببینید) عذاب و انذارهای من چگونه بود! (21) ما قرآن را برای تذکّر آسان ساختیم آیا کسی هست که متذکّر شود! (22) طایفه ثمود (نیز) انذارهای الهی را تکذیب کردند، (23) و گفتند: «آیا ما از بشری از جنس خود پیروی کنیم؟! اگر چنین کنیم در گم‌راهی و جنون خواهیم بود! (24) آیا از میان ما تنها بر او وحی نازل شده؟! نه، او آدم بسیار دروغگوی هوسبازی است! (25) ولی فردا می‌فهمند چه کسی دروغگوی هوسباز است! (26) ما «ناقه» را برای آزمایش آنها می‌فرستیم در انتظار پایان کار آنان باش و صبر کن! (27) و به آنها خبر ده که آب (قریه) باید در میانشان تقسیم شود، (یک روز سهم ناقه، و یک روز برای آنها) و هر یک در نوبت خود باید حاضر شوند! (28) آنها یکی از یاران خود را صدا زدند، او به سراغ این کار آمد و (ناقه را) پی کرد! (29) پس (بنگرید) عذاب و انذارهای من چگونه بود! (30) ما فقط یک صیحه [صاعقه عظیم] بر آنها فرستادیم و بدنبال آن همگی بصورت گیاه خشکی درآمدند که صاحب چهارپایان (در آغل) جمع‌آوری می‌کند! (31)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انشَقَّ الْقَمَرُ * وَ إِن یَرَوْا آیَةً یُعْرِضُوا وَ یَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ» یعنی قیامت نزدیک شده، و بعد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) قیامت خواهد بود، و درباره‌ی «انشَقَّ الْقَمَرُ» گوید: قریش از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خواستند تا معجزه و نشانه‌ای از نبوّت خود بیان کند، و آن حضرت دعا نمود و ماه دو نیم شد و مردم مشاهده کردند، و سپس پیوسته شد، و قریش گفتند: «هَذَا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ» یعنی سحر صحیح است.⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

چهارده نفر از اصحاب عقبه در شب چهاردهم ذی حجّه جمع شدند و به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفتند: هر پیامبری معجزه و نشانه‌ای دارد، و نشانه و معجزه شما در این شب چیست؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: چه می‌خواهید؟ قریش گفتند: «اگر شما نزد پروردگار خود قدر و منزلتی دارید، به این ماه بگویید دو نیم شود» پس جبرئیل(علیه السلام) آمد و گفت: ای محمّد خداوند تو را سلام می‌رساند و می‌فرماید: «من دستور دادم که همه چیز مطیع تو باشد» و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سر خود را بالا نمود و ماه را امر کرد که دو نیم شود، پس ماه دو نیم شد، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سجده شکر کرد و شیعیان ما نیز سجده نمودند، سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سر

از سجده برداشت و شیعیان نیز سر بر داشتند و قریش گفتند: ماه به حال اوّل باز گردد، سپس گفتند: «آن دو نیم شود» و چون دو نیم شد، باز رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و شیعیان سجده شکر کردند و قریش گفتند: «هنگامی که مسافران ما از شام و یمن باز می‌گردند، از آنان سؤال می‌کنیم که در این شب چه دیده‌اند؟ پس اگر همان چیزی که ما دیدیم را دیده‌اند، ما یقین پیدا می‌کنیم که این از جانب پروردگار شما بوده وگرنه می‌دانیم که سحر بوده است». پس خداوند این آیات را تا آخر سوره نازل نمود «اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انشَقَّ الْقَمَرُ….»⁽¹⁾

[تفسیر قمّی، ج 2، ص 341]

در تفسیر برهان از کتاب «الهدایة الکبری»⁽²⁾، روایت مفصّلی از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی شقّ القمر آمده که در پاورقی مشاهده می‌شود.⁽³⁾

فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): الله أکبر، أنا وفی بالعهد، فهل أنتم موفون بما قلتم إنکم تؤمنون بالله و رسوله؟ قالوا: نعم یا محمّد. و تسامع الناس، ثم تواعدوا سواد اللیل. و أقبل الناس یهرعون إلی البیت و حوله حتی أقبل اللیل و أسود، و طلع القمر و أنار، و النّبی(صلی الله علیه و آله) و أمیر المؤمنین(علیه السلام) و من آمن بالله و رسوله، یصلون خلف النّبی(صلی الله علیه و آله) و یطوفون بالبیت. و أقبل أبو لهب و أبو جهل و أبو سفیان علی النّبی(صلی الله علیه و آله)، فقالوا: الآن یبطل سحرک و کهانتک و حیلتک، هذا القمر، فأوف بوعدک.فقال النّبی(صلی الله علیه و آله): قم -- یا أبا الحسن -- فقف بجانب الصفا، و هرول إلی المشعرین، و ناد نداء ظاهرا، و قل فی ندائک: اَللَّهُمَّ رب البیت الحرام، و البلد الحرام، و زمزم و المقام، و مرسل الرسول التهامی، ائذن للقمر أن ینشق و ینزل إلی الأرض، فیقع نصفه علی الصفا و نصفه علی المشعرین، فقد سمعت سرنا و نجوانا و أنت بکل شی‌ء علیم. قال: فتضاحکت قریش فقالوا: إن محمّدا قد استشفع بعلی، لأنه لم یبلغ الحلم و لا ذنب له، و قال أبو لهب: لقد أشمتنی الله بک -- یا بن أخی -- فی هذه اللیلة. فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): إخسأ، یا من أتب الله یدیه، و لم ینفعه ما له، و تبوأ مقعده من النار. قال أبو لهب: لأفضحنک فی هذه اللیلة بالقمر و شقه و إنزاله إلی الأرض، و إلّا ألفت کلامک هذا و جعلته سورة، و قلت: هذا اوحی إلی فی أبی لهب. فقال النّبی(صلی الله علیه و آله): امض یا علی فیما أمرتک و استعذ بالله من الجاهلین. و هرول علی(علیه السلام) من الصفا إلی المشعرین، و نادی و أسمع و دعا، فما استتم کلامه حتی کادت الأرض أن تسیخ بأهلها، و السماء أن تقع علی الأرض، فقالوا: یا محمّد، حیث أعجزک شق القمر أتیتنا بسحرک لتفتنا به. فقال النّبی(صلی الله علیه و آله): هان علیکم ما دعوت الله به. فإن السماء و الأرض لا یهون علیهما ذلک، و لا یطیقان سماعه، فقفوا بأماکنکم و انظروا إلی القمر. قال: ثم إن القمر انشق نصفین، قسم وقع علی الصفا، و قسم وقع علی المشعرین، فأضاءت دواخل مکة و أودیتها و شعابها، و صاح الناس من کل جانب آمنا بالله و رسوله. و صاح المنافقون: أهلکتنا بسحرک فافعل ما تشاء، فلن نؤمن لک بما جئتنا به، ثم رجع القمر إلی منزله من الفلک، و أصبح الناس یلوم بعضهم بعضا، و یقولون لکبرائهم: و الله لنؤمنن بمحمّد، و لنقاتلنکم معه مؤمنین به، فقد سقطت الحجة و تبینت الأعذار، و تبین الحق. و أنزل الله؟عز؟ فی ذلک الیوم سورة أبی لهب و اتصلت به. فقال: آه لمحمّد، نظر ما قلته له فی تألیفه هذا الکلام، و الله إن محمّدا لیعادینی لکفری به و تکذیبی له، فإنه لیس من أولاد عبد المطلب، لما أتت أمه بتلک الفاحشة و حرقها أبونا عبد المطلب علی الصفا، و کان أشدهم له جحدا الحارث و الزبیر و أبو لهب، فحلفت باللات و العزی أنه من أبینا عبد المطلب حتی ألحقت عبد الله بالنسب، فمن أجل ذلک شعر و ألف هذا الذی زعم أنه سورة أنزلها الله علیه فی، فو حق اللات و العزی لو أتی محمّد بما یملأ الأفق فی من مدح ما آمنت به، و حسبی أن أباین محمّدا من أهل بیته فیما جاء به، و لو عذبنی رب الکعبة بالنار. فآمن فی ذلک الیوم ستمائة و إثنا عشر رجلا أسر أکثرهم إیمانه و کتمه إلی أن هاجر رسول الله(صلی الله علیه و آله)، و مات أبو لهب علی کفره، و قتل أبو جهل، و آمن أبو سفیان و معاویة و عتبة یوم الفتح، و العبّاس و زید بن الخطاب و عقیل بن أبی‌طالب، و آمن کثیر منهم تحت القتل، ثمانون رجلا، و کانوا طلقاء و لم ینفعهم إیمانهم». [تفسیر برهان، ج 5، ص 215، ح 4]

«وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوَاءهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُّسْتَقِرٌّ * وَ لَقَدْ جَاءهُم مِّنَ الْأَنبَاء مَا فِیهِ مُزْدَجَرٌ * حِکْمَةٌ بَالِغَةٌ فَمَا تُغْنِ النُّذُرُ * فَتَوَلَّ عَنْهُمْ یَوْمَ یَدْعُ الدَّاعِ إِلَی شَیْءٍ نُّکُرٍ…»⁽¹⁾مرحوم کلینی با سند خود از ثویر بن ابی فاخته نقل نموده که گوید: امام سجّاد(علیه السلام) در مسجد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌فرمود:

پدرم از پدر خود علیّ بن ابیطالب(علیه السلام) نقل نمود که فرمود: هنگامی که

در قیامت خداوند مردم را از قبرها خارج می‌کند، برهنه و لال و مکشوف العوره و… می‌باشند، و نوری آنان را حرکت می‌دهد و تاریکی آنان را احاطه می‌کند، تا به عقبه محشر می‌رسند، و ازدحام می‌کنند و بر روی همدیگر قرار می‌گیرند، و آنان را متوقّف می‌نمایند، و نفس‌های‌شان در سینه حبس می‌شود، و فراوان عرق می‌کنند، و کار بر آنان سخت می‌شود، و ضجّه و ناله آنان بالا می‌رود، و این نخستین هول و وحشت قیامت است، تا این که خداوند جبّار از فوق عرش بر آنان اشراف پیدا می‌کند، و به ملکی از ملائکه دستور می‌دهد تا به آنان ندا کند: ای جمعیّت خلائق سکوت کنید و به منادی خدای جبّار گوش فرا دهید، پس همه آنان ندای الهی را می‌شنوند، و صداهای‌شان شکسته می‌شود، و چشم‌های‌شان خاشع و بندهای بدن‌های‌شان مضطرب، و قلب‌های‌شان وحشت و فزع پیدا می‌کند، و سرهای خود را به طرف آن ملک بالا می‌کنند، و به سوی او شتاب می‌نمایند، و در آن هنگام کافران می‌گویند:

«هَذَا یَوْمٌ عَسِرٌ»، یعنی این روز، روز سختی است …. ⁽¹⁾

یَا مَعْشَرَ الْخَلَائِقِ أَنْصِتُوا لِدَاعِی اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ اسْمَعُوا إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَقُولُ [لَکُمْ] أَنَا الْوَهَّابُ إِنْ أَحْبَبْتُمْ أَنْ تَوَاهَبُوا فَتَوَاهَبُوا وَ إِنْ لَمْ تَوَاهَبُوا أَخَذْتُ لَکُمْ بِمَظَالِمِکُمْ قَالَ فَیَفْرَحُونَ بِذَلِکَ لِشِدَّةِ جَهْدِهِمْ وَ ضِیقِ مَسْلَکِهِمْ وَ تَزَاحُمِهِمْ قَالَ فَیَهَبُ بَعْضُهُمْ مَظَالِمَهُمْ رَجَاءَ أَنْ یَتَخَلَّصُوا مِمَّا هُمْ فِیهِ وَ یَبْقَی بَعْضُهُمْ فَیَقُولُ یَا رَبِّ مَظَالِمُنَا أَعْظَمُ مِنْ أَنْ نَهَبَهَا قَالَ فَیُنَادِی مُنَادٍ مِنْ تِلْقَاءِ الْعَرْشِ أَیْنَ رِضْوَانُ خَازِنُ الْجِنَانِ جِنَانِ الْفِرْدَوْسِ قَالَ فَیَأْمُرُهُ اللَّهُ؟عز؟ أَنْ یُطْلِعَ مِنَ الْفِرْدَوْسِ قَصْراً مِنْ فِضَّةٍ بِمَا فِیهِ مِنَ الْأَبْنِیَةِ وَ الْخَدَمِ قَالَ فَیُطْلِعُهُ عَلَیْهِمْ فِی حِفَافَةِ الْقَصْرِ الْوَصَائِفُ وَ الْخَدَمُ قَالَ فَیُنَادِی مُنَادٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَا مَعْشَرَ الْخَلَائِقِ ارْفَعُوا رُءُوسَکُمْ فَانْظُرُوا إِلَی هَذَا الْقَصْرِ قَالَ فَیَرْفَعُونَ رُءُوسَهُمْ فَکُلُّهُمْ یَتَمَنَّاهُ قَالَ فَیُنَادِی مُنَادٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَی یَا مَعْشَرَ الْخَلَائِقِ هَذَا لِکُلِّ مَنْ عَفَا عَنْ مُؤْمِنٍ قَالَ فَیَعْفُونَ کُلُّهُمْ إِلَّا الْقَلِیلَ قَالَ فَیَقُولُ اللَّهُ؟عز؟ لَا یَجُوزُ إِلَی جَنَّتِیَ الْیَوْمَ ظَالِمٌ وَ لَا یَجُوزُ إِلَی نَارِیَ الْیَوْمَ ظَالِمٌ وَ لِأَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ عِنْدَهُ مَظْلِمَةٌ حَتَّی یَأْخُذَهَا مِنْهُ عِنْدَ الْحِسَابِ.

أَیُّهَا الْخَلَائِقُ اسْتَعِدُّوا لِلْحِسَابِ قَالَ ثُمَّ یُخَلَّی سَبِیلُهُمْ فَیَنْطَلِقُونَ إِلَی الْعَقَبَةِ یَکْرُدُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً حَتَّی یَنْتَهُوا إِلَی الْعَرْصَةِ وَ الْجَبَّارُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَلَی الْعَرْشِ قَدْ نُشِرَتِ الدَّوَاوِینُ وَ نُصِبَتِ الْمَوَازِینُ وَ أُحْضِرَ النَّبِیُّونَ وَ الشُّهَدَاءُ وَ هُمُ الْأَئِمَّةُ یَشْهَدُ کُلُّ إِمَامٍ عَلَی أَهْلِ عَالَمِهِ بِأَنَّهُ قَدْ قَامَ فِیهِمْ بِأَمْرِ اللَّهِ؟عز؟ وَ دَعَاهُمْ إِلَی سَبِیلِ اللَّهِ قَالَ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ قُرَیْشٍ.

یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِذَا کَانَ لِلرَّجُلِ الْمُؤْمِنِ عِنْدَ الرَّجُلِ الْکَافِرِ مَظْلِمَةٌ أَیَّ شَیْ‌ءٍ یَأْخُذُ مِنَ الْکَافِرِ وَ هُوَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ قَالَ فَقَالَ لَهُ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ(علیه السلام) یُطْرَحُ عَنِ الْمُسْلِمِ مِنْ سَیِّئَاتِهِ بِقَدْرِ مَا لَهُ عَلَی الْکَافِرِ فَیُعَذَّبُ الْکَافِرُ بِهَا مَعَ عَذَابِهِ بِکُفْرِهِ عَذَاباً بِقَدْرِ مَا لِلْمُسْلِمِ قِبَلَهُ مِنْ مَظْلِمَةٍ قَالَ فَقَالَ لَهُ الْقُرَشِیُّ فَإِذَا کَانَتِ الْمَظْلِمَةُ لِلْمُسْلِمِ عِنْدَ مُسْلِمٍ کَیْفَ تُؤْخَذُ مَظْلِمَتُهُ مِنَ الْمُسْلِمِ قَالَ یُؤْخَذُ لِلْمَظْلُومِ مِنَ الظَّالِمِ مِنْ حَسَنَاتِهِ بِقَدْرِ حَقِّ الْمَظْلُومِ فَتُزَادُ عَلَی حَسَنَاتِ الْمَظْلُومِ قَالَ فَقَالَ لَهُ الْقُرَشِیُّ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لِلظَّالِمِ حَسَنَاتٌ قَالَ إِنْ لَمْ یَکُنْ لِلظَّالِمِ حَسَنَاتٌ فَإِنَّ لِلْمَظْلُومِ سَیِّئَاتٍ یُؤْخَذُ مِنْ سَیِّئَاتِ الْمَظْلُومِ فَتُزَادُ عَلَی سَیِّئَاتِ الظَّالِمِ.

[کافی، ج 8، ص 104، ح 79]

مؤلّف گوید:

تمام این حدیث در پایان سوره‌ی زمر گذشت ملاحظه شود.

«کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنَا وَ قَالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ * فَدَعَا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانتَصِرْ»⁽¹⁾مرحوم طبرسی در کتاب احتجاج گوید:

روایت شده که امیرالمؤمنین(علیه السلام) پس از بازگشت از جنگ نهروان در جلسه‌ای نشسته بود و به آن حضرت گفته شد: برای چه شما با ابوبکر و عمر همانند طلحة و زبیر و معاویه جنگ نکردید؟ امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: «من همواره مظلوم بوده‌ام و حق من ضایع شده است» پس اشعث بن قیس برخاست و گفت: یا امیرالمؤمنین برای چه با شمشیر، حق خود را نگرفتی؟ امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

ای اشعث سخن خود را گفتی، اکنون پاسخ آن را بشنو و به ذهن بسپار، و حجّت آن را بفهم، همانا من در کار خود به شش نفر از پیامبران (صلوات

الله علیهم أجمعین) اقتدا نمودم، و اوّل آنان نوح(علیه السلام) است که گفت: «رَبِّ إِنِّی مَغْلُوبٌ فَانتَصِرْ» و اگر کسی بگوید: حضرت نوح خوف و هراسی نداشته و این سخن را گفته، کافر شده است، و با توجّه به این آیه من [که وصیّ پیامبرم] معذورتر از نوح می‌باشم.⁽¹⁾

[احتجاج، ج 1، ص 189]

حضرت نوح نهصد و پنجاه سال مردم را در پنهان و آشکار راهنمایی

و موعظه نمود، و هنگامی که آنان سرکشی و دشمنی کردند و سخن او را نپذیرفتند، نوح(علیه السلام) گفت: «رَبِّ إِنِّی مَغْلُوبٌ فَانتَصِرْ….»⁽¹⁾«فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاء بِمَاء مُّنْهَمِرٍ * وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُیُونًا فَالْتَقَی الْمَاء عَلَی أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ * وَ حَمَلْنَاهُ عَلَی ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَ دُسُرٍ * تَجْرِی بِأَعْیُنِنَا جَزَاء لِّمَن کَانَ کُفِرَ * وَ لَقَد تَّرَکْنَاهَا آیَةً فَهَلْ مِن مُّدَّکِرٍ * فَکَیْفَ کَانَ عَذَابِی وَ نُذُرِ…»⁽²⁾ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که خداوند اراده هلاک نمودن قوم نوح را نمود… و همسر او به خاطر فوران آب از تنّور فریاد کرد، نوح(علیه السلام) نزد تنّور آمد و دَرِ آن را با گِل مهر نمود، تا این که همه حیوانات را داخل کشتی کرد و سپس نزد تنّور آمد و مهر آن را گشود و گِل را از سر آن برداشت، و خورشید گرفت، و آب از آسمان یکباره فرو ریخت، و چشمه‌های زمین جوشش نمود و آب طبق اندازه‌گیری [خداوند] پیوسته همه جا را گرفت و خداوند نوح(علیه السلام) [و همراهان او] را سوار بر کشتی نمود.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

نوح(علیه السلام) در ایّام طوفان آب‌ها را صدا زد، و همه آن‌ها او را اجابت کردند جز آب کبریت، و آب تلخ، از این رو نوح به این دو آب لعنت فرستاد و نفرین کرد.⁽¹⁾

-- و باسناده الی أبی سعید عقیصا التیمی قال: مررت بالحسن و الحسین علیهما السلام و هما فی الفرات مستنقعان فی إزارین الی قوله: ثم قالا: الی أین ترید؟ فقلت: الی هذا الماء فقالا: و ما هذا الماء؟ فقلت: أرید دواءه اشرب منه لعلة بی أرجو أن یخف له الجسد و یسهل البطن فقالا: ما نحسب ان الله جل و عز جعل فی شی‌ء قد لعنه شفاء، قلت: و لم ذاک؟ فقالا: لان الله تبارک و تعالی لما آسفه قوم نوح فتح السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ، و أوحی الی الأرض فاستعصت علیه عیون منها فلعنها و جعلها ملحا أجاجا. [رواه فی تفسیر نورالثّقلین، ص 178، ح 11 و 12]

پدرم از مداوای با آب تلخ و آب کبریت کراهت داشت و می‌فرمود: حضرت نوح(علیه السلام) هنگام طوفان آب‌ها را دعوت نمود و همه آن‌ها او را اجابت کردند جز آب تلخ و آب کبریت، از این رو نوح(علیه السلام) این دو آب را نفرین و لعنت کرد.⁽²⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

هیچ قطره‌ی بارانی از آسمان نازل نمی‌شود مگر آن که عدد و وزن آن معلوم

است جز در طوفان نوح(علیه السلام) که از آسمان یکباره آب فرود آمد، و وزن و عدد آن معلوم نبود.⁽¹⁾«وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّکِرٍ * کَذَّبَتْ عَادٌ فَکَیْفَ کَانَ عَذَابِی وَ نُذُرِ * إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ رِیحًا صَرْصَرًا فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُّسْتَمِرٍّ * تَنزِعُ النَّاسَ کَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُّنقَعِرٍ»⁽²⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«رِیحًا صَرْصَرًا» یعنی ریحاً باردةً، و «وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّکِرٍ» یعنی یسرّناه لمن تذکّر، و «فَالْتَقَی الْماءُ» یعنی ماء السماء و ماء الأرض، و «دُسُر»: المسامیر، و قیل: «الدُسُر» ضرب من الحشیش تشدّ به السفینة.⁽³⁾مؤلّف گوید:

قصّه قوم نوح در سوره هود گذشت، ملاحظه شود.

مرحوم صدوق در کتاب «علل الشرایع» روایت مفصّلی از وهب بن منبّه درباره‌ی «رِیحٌ عَقِیمٌ» که کوه‌ها و بلاد را آرد می‌کند، و مانند رمل در می‌آورد نقل نموده و در پاورقی مشاهده می‌شود.⁽⁴⁾

وَ الْحُسُومُ الدَّائِمَةُ وَ یُقَالُ الْمُتَتَابِعَةُ الدَّائِمَةُ وَ کَانَتْ تَرْفَعُ الرِّجَالَ وَ النِّسَاءَ فَتَهُبُّ بِهِمْ صُعُداً ثُمَّ تَرْمِی بِهِمْ مِنَ الْجَوِّ فَیَقَعُونَ عَلَی رُءُوسِهِمْ مُنَکَّسِینَ تَقْلَعُ الرِّجَالَ وَ النِّسَاءَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ ثُمَّ تَرْفَعُهُمْ فَذَلِکَ قَوْلُهُ؟عز؟ تَنْزِعُ النَّاسَ کَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ وَ النَّزْعُ الْقَلْعُ وَ کَانَتِ الرِّیحُ تَقْصِفُ الْجَبَلَ کَمَا تَعْصِفُ الْمَسَاکِنَ فَتَطْحَنُهَا ثُمَّ تَعُودُ رَمْلًا رَقِیقاً فَمِنْ هُنَاکَ لَا یُرَی فِی الرَّمْلِ جَبَلٌ وَ إِنَّمَا سُمِّیَتْ عَادٌ إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُمْ کَانُوا یَسْلَخُونَ الْعَمَدَ مِنَ الْجِبَالِ فَیَجْعَلُونَ طُولَ الْعَمَدِ مِثْلَ طُولِ الْجَبَلِ الَّذِی یَسْلَخُونَهُ مِنْ أَسْفَلِهِ إِلَی أَعْلَاهُ ثُمَّ یَنْقُلُونَ تِلْکَ الْعَمَدَ فَیَنْصِبُونَهَا ثُمَّ یَبْنُونَ الْقُصُورَ عَلَیْهَا فَسُمِّیَتْ ذَاتَ الْعِمَادِ لِذَلِکَ. [علل الشرایع، ج 1، ص 33، باب 30، ح 1]

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

هنگامی که خداوند متعال می‌خواهد قومی را به نوعی از عذاب مؤاخذه کند، به ملکی که مأمور به باد است دستور می‌دهد، و آن ملک به آن باد امر می‌کند تا مانند شیر خروشان بوزد [و آنان را هلاک نماید] سپس فرمود: و هر

بادی را نامی است، چنان که خداوند می‌فرماید: «کَذَّبَتْ عَادٌ فَکَیْفَ کَانَ عَذَابِی وَ نُذُرِ * إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ رِیحًا صَرْصَرًا فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُّسْتَمِرٍّ….»⁽¹⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

از حجامت و نوره در روز چهارشنبه پرهیز کنید، چرا که روز نَحسِ مستمرّ است و در این روز جهنّم خلق شده است.⁽²⁾«کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ… إِنَّا مُرْسِلُو النَّاقَةِ فِتْنَةً لَّهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَ اصْطَبِرْ * وَ نَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمَاء قِسْمَةٌ بَیْنَهُمْ کُلُّ شِرْبٍ مُّحْتَضَرٌ * فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَی فَعَقَرَ * فَکَیْفَ کَانَ عَذَابِی وَ نُذُرِ * إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ صَیْحَةً وَاحِدَةً فَکَانُوا کَهَشِیمِ الْمُحْتَظِرِ»⁽³⁾مؤلّف گوید:

قصّه‌ی قوم صالح که معروف به قوم ثمود است در سوره‌ی هود گذشت، و در اینجا به روایتی اکتفا می‌شود.

اصبغ بن نباته گوید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) در منبر مسجد کوفه فرمود:

«ای مردم! من اَنفِ ایمان و اَنفِ هدایت و دو چشم آن هستم، ای مردم!

در راه حق و هدایت -- به خاطر کم بودن اهل آن -- وحشت نکنید، همانا مردم بر سر سفره‌ای [یعنی سفره‌ی دنیا] جمع شده‌اند که سیران آن کم‌اند و گرسنه‌های آن زیادند، و تنها خداوند پناهگاه و فریادرس است، و معیار سعادت و شقاوت مردم، رضا و غضب است.

سپس فرمود:

ناقه ثمود را یک نفر کشت، و خداوند به خاطر رضایت بقیّه مردم از این عمل، همه‌ی آنان را عذاب نمود، چنان که می‌فرماید: «فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَی فَعَقَرَ * فَکَیْفَ کَانَ عَذَابِی وَ نُذُرِ» و نیز می‌فرماید: «فَعَقَرُوهَا فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ رَبُّهُم بِذَنبِهِمْ فَسَوَّاهَا * وَ لَا یَخَافُ عُقْبَاهَا»⁽¹⁾. تا این که فرمود: کسی که از قاتل من سؤال کند، و گمان نماید که او مؤمن است، قاتل من محسوب می‌شود، ای مردم! کسی که از راه صحیح برود، به آب می‌رسد، و کسی که از بی‌راهه برود، به بیابان خشک می‌رسد [و هلاک می‌شود] و سپس از منبر پایین آمد.⁽²⁾

سوره‌ی قمر، آیات 32 تا 55

متن:

وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ 32 کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ 33 إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ حاصِباً إِلاَّ آلَ لُوطٍ نَجَّیْناهُمْ بِسَحَرٍ 34 نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنا کَذلِکَ نَجْزی مَنْ شَکَرَ 35 وَ لَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنا فَتَمارَوْا بِالنُّذُرِ 36 وَ لَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَیْفِهِ فَطَمَسْنا أَعْیُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذابی وَ نُذُرِ 37 وَ لَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُکْرَةً عَذابٌ مُسْتَقِرٌّ 38 فَذُوقُوا عَذابی وَ نُذُرِ 39 وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ 40 وَ لَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ 41 کَذَّبُوا بِآیاتِنا کُلِّها فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزیزٍ مُقْتَدِرٍ 42 أَ کُفَّارُکُمْ خَیْرٌ مِنْ أُولئِکُمْ أَمْ لَکُمْ بَراءَةٌ فِی الزُّبُرِ 43 أَمْ یَقُولُونَ نَحْنُ جَمیعٌ مُنْتَصِرٌ 44 سَیُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ یُوَلُّونَ الدُّبُرَ 45 بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَ السَّاعَةُ أَدْهی وَ أَمَرُّ 46 إِنَّ الْمُجْرِمینَ فی ضَلالٍ وَ سُعُرٍ 47 یَوْمَ یُسْحَبُونَ فِی النَّارِ عَلی وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ 48 إِنَّا کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ 49 وَ ما أَمْرُنا إِلاَّ واحِدَةٌ کَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ 50 وَ لَقَدْ أَهْلَکْنا أَشْیاعَکُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ 51 وَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ فَعَلُوهُ فِی الزُّبُرِ 52 وَ کُلُّ صَغیرٍ وَ کَبیرٍ مُسْتَطَرٌ 53 إِنَّ الْمُتَّقینَ فی جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ 54 فی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلیکٍ مُقْتَدِرٍ 55 ¬Kj

لغات:

«فَتَمارَوْا بِالنُّذُرِ» أی کذّبوهم متشاکین و تدافعوا علی وجه الجدال بالباطل. «راوَدُوهُ عَنْ ضَیْفِهِ» ای قصدوا الفجور بهم. «فَطَمَسْنا أَعْیُنَهُمْ» ای فمسخناها و سوّیناها بسائر الوجه، و فی الحدیث: أهوی جبرئیل بإصبعه نحوهم فذهبت أعینهم فعمی أهل المدینه کلهم، و قد سبق قصّتهم فی سورة هود، و «عَذابٌ مُسْتَقِرٌّ» یعنی یستقرّ بهم

حتّی یُسلمهم إلی النار، «کَذَّبُوا بِآیاتِنا کُلِّها» قیل یعنی الآیات التسع، و فی الکافی: و «عزیز من لا یغالب مقتدر» ای و لا یعجزه شیء، و «نَحْنُ جَمیعٌ مُنْتَصِرٌ» مرحوم قمّی گوید: مقصود قریش است که می‌گفتند: «إِجتمعنا لِنَنتَصِرَ بقتلک یا محمّد» و «السَّاعَةُ أَدْهی وَ أَمَرُّ» یعنی أشدّ عذاباً من عذاب الدنیا، و «فی ضَلالٍ وَ سُعُرٍ» یعنی فی ضلال عن الحق فی الدنیا و نیرانٍ فی الآخرة، و السعیر: وادٍ فی جهنّم عظیم. رواه القمّی.

ترجمه:

ما قرآن را برای یادآوری آسان ساختیم آیا کسی هست که متذکّر شود؟! (32) قوم لوط انذارها (ی پی در پی پیامبرشان) را تکذیب کردند (33) ما بر آنها تندبادی که ریگها را به حرکت درمی‌آورد فرستادیم (و همه را هلاک کردیم)، جز خاندان لوط را که سحرگاهان نجات‌شان دادیم! (34) این نعمتی بود از ناحیه ما این گونه هر کسی را که شکر کند پاداش می‌دهیم! (35) او آنها را از مجازات ما بیم داد، ولی بر آنها اصرار بر مجادله و القای شکّ داشتند! (36) آنها از لوط خواستند میهمانانش را در اختیارشان بگذارد ولی ما چشمانشان را نابینا و محو کردیم (و گفتیم:) بچشید عذاب و انذارهای مرا! (37) سرانجام صبحگاهان و در اول روز عذابی پایدار و ثابت به سراغ‌شان آمد! (38) (و گفتیم:) پس بچشید عذاب و انذارهای مرا! (39) ما قرآن را برای یادآوری آسان ساختیم آیا کسی هست که متذکّر شود؟! (40) و (همچنین) انذارها و هشدارها (یکی پس از دیگری) به سراغ آل فرعون آمد، (41) امّا آنها همه آیات ما را تکذیب کردند، و ما آنها را گرفتیم و مجازات کردیم، گرفتن شخصی قدرتمند و توانا! (42) آیا کفّار شما بهتر از آنانند یا برای شما امان‌نامه‌ای در کتب آسمانی نازل شده است؟! (43) یا می‌گویند: «ما جماعتی متّحد و نیرومند و پیروزیم»؟! (44) (ولی بدانند) که بزودی جمع‌شان شکست می‌خورد و پا به فرارمی‌گذارند! (45) (علاوه بر این) رستاخیز موعد آنهاست، و

مجازات قیامت هولناکتر و تلختر است! (46) مجرمان در گم‌راهی و شعله‌های آتشند، (47) در آن روز که در آتش دوزخ به صورت‌شان کشیده می‌شوند (و به آنها گفته می‌شود:) بچشید آتش دوزخ را! (48) البته ما هر چیز را به اندازه آفریدیم! (49) و فرمان ما یک امر بیش نیست، همچون یک چشم بر هم زدن! (50) ما کسانی را که در گذشته شبیه شما بودند هلاک کردیم آیا کسی هست که پند گیرد؟! (51) و هر کاری را انجام دادند در نامه‌های اعمال‌شان ثبت است، (52) و هر کار کوچک و بزرگی نوشته شده است. (53) یقیناً پرهیزگاران در باغها و نهرهای بهشتی جای دارند، (54) در جایگاه صدق نزد خداوند مالک مقتدر! (55)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ * إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ حَاصِبًا إِلَّا آلَ لُوطٍ نَّجَّیْنَاهُم بِسَحَرٍ * نِعْمَةً مِّنْ عِندِنَا کَذَلِکَ نَجْزِی مَن شَکَرَ * وَ لَقَدْ أَنذَرَهُم بَطْشَتَنَا فَتَمَارَوْا بِالنُّذُرِ * وَ لَقَدْ رَاوَدُوهُ عَن ضَیْفِهِ…»⁽¹⁾مؤلّف گوید:

قصّه قوم لوط در سوره‌ی هود و عنکبوت و ذاریات گذشت و در پاورقی ملاحظه می‌شود.

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

قوم لوط [چون از میهمانان لوط آگاه شدند] بر سر لوط ریختند و داخل خانه او شدند، و جبرئیل به لوط فرمود: آنان را رها کن تا وارد خانه شوند، و چون داخل خانه لوط شدند جبرئیل(علیه السلام) با انگشت خود به آنان اشاره کرد و کور شدند، چنان که خداوند می‌فرماید: «فَطَمَسْنا أَعْیُنَهُمْ.»⁽²⁾

فَقَالَ لَهُمْ إِبْرَاهِیمُ لِمَا ذَا جِئْتُمْ قَالُوا فِی إِهْلَاکِ قَوْمِ لُوطٍ فَقَالَ لَهُمْ إِنْ کَانَ فِیهِمْ مِائَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُهْلِکُونَهُمْ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ لَا قَالَ فَإِنْ کَانَ فِیهَا خَمْسُونَ قَالَ لَا قَالَ فَإِنْ کَانَ فِیهَا ثَلَاثُونَ قَالَ لَا قَالَ فَإِنْ کَانَ فِیهَا عِشْرُونَ قَالَ لَا قَالَ فَإِنْ کَانَ فِیهَا عَشَرَةٌ قَالَ لَا قَالَ فَإِنْ کَانَ فِیهَا خَمْسَةٌ قَالَ لَا قَالَ فَإِنْ کَانَ فِیهَا وَاحِدٌ قَالَ لَا قَالَ فَإِنَّ فِیها لُوطاً قالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیها لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ کانَتْ مِنَ الْغابِرِینَ قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ قَالَ لَا أَعْلَمُ هَذَا الْقَوْلَ إِلَّا وَ هُوَ یَسْتَبْقِیهِمْ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ؟عز؟ یُجادِلُنا فِی قَوْمِ لُوطٍ فَأَتَوْا لُوطاً وَ هُوَ فِی زِرَاعَةٍ قُرْبَ الْقَرْیَةِ فَسَلَّمُوا عَلَیْهِ وَ هُمْ مُعْتَمُّونَ فَلَمَّا رَأَی هَیْئَةً حَسَنَةً عَلَیْهِمْ ثِیَابٌ بِیضٌ وَ عَمَائِمُ بِیضٌ.

فَقَالَ لَهُمُ الْمَنْزِلَ فَقَالُوا نَعَمْ فَتَقَدَّمَهُمْ وَ مَشَوْا خَلْفَهُ فَنَدِمَ عَلَی عَرْضِهِ الْمَنْزِلَ عَلَیْهِمْ فَقَالَ أَیَّ شَیْ‌ءٍ صَنَعْتُ آتِی بِهِمْ قَوْمِی وَ أَنَا أَعْرِفُهُمْ فَالْتَفَتَ إِلَیْهِمْ فَقَالَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ شِرَاراً مِنْ خَلْقِ اللَّهِ قَالَ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ لَا نُعَجِّلُ عَلَیْهِمْ حَتَّی یَشْهَدَ عَلَیْهِمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ هَذِهِ وَاحِدَةٌ ثُمَّ مَشَی سَاعَةً ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَیْهِمْ فَقَالَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ شِرَاراً مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ هَذِهِ ثِنْتَانِ ثُمَّ مَشَی فَلَمَّا بَلَغَ بَابَ الْمَدِینَةِ الْتَفَتَ إِلَیْهِمْ فَقَالَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ شِرَاراً مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ(علیه السلام) هَذِهِ الثَّالِثَةُ ثُمَّ دَخَلَ وَ دَخَلُوا مَعَهُ حَتَّی دَخَلَ مَنْزِلَهُ فَلَمَّا رَأَتْهُمُ امْرَأَتُهُ رَأَتْ هَیْئَةً حَسَنَةً فَصَعِدَتْ فَوْقَ السَّطْحِ وَ صَفَّقَتْ فَلَمْ یَسْمَعُوا فَدَخَّنَتْ فَلَمَّا رَأَوُا الدُّخَانَ أَقْبَلُوا إِلَی الْبَابِ یُهْرَعُونَ حَتَّی جَاءُوا إِلَی الْبَابِ فَنَزَلَتْ إِلَیْهِمْ فَقَالَتْ عِنْدَهُ قَوْمٌ مَا رَأَیْتُ قَوْماً قَطُّ أَحْسَنَ هَیْئَةً مِنْهُمْ فَجَاءُوا إِلَی الْبَابِ لِیَدْخُلُوا فَلَمَّا رَآهُمْ لُوطٌ قَامَ إِلَیْهِمْ فَقَالَ لَهُمْ یَا قَوْمِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ لا تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ وَ قَالَ هؤُلاءِ بَناتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَدَعَاهُمْ إِلَی الْحَلَالِ فَقَالَ ما لَنا فِی بَناتِکَ مِنْ حَقٍّ وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ ما نُرِیدُ فَقَالَ لَهُمْ لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی إِلی رُکْنٍ شَدِیدٍ.

فَقَالَ جَبْرَئِیلُ لَوْ یَعْلَمُ أَیُّ قُوَّةٍ لَهُ قَالَ فَکَاثَرُوهُ حَتَّی دَخَلُوا الْبَیْتَ فَصَاحَ بِهِ جَبْرَئِیلُ فَقَالَ یَا لُوطُ دَعْهُمْ یَدْخُلُوا فَلَمَّا دَخَلُوا أَهْوَی جَبْرَئِیلُ(علیه السلام) بِإِصْبَعِهِ نَحْوَهُمْ فَذَهَبَتْ أَعْیُنُهُمْ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ؟عز؟ فَطَمَسْنا عَلَی أَعْیُنَهُمْ ثُمَّ نَادَاهُ جَبْرَئِیلُ فَقَالَ لَهُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ قَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ إِنَّا بُعِثْنَا فِی إِهْلَاکِهِمْ فَقَالَ یَا جِبْرِیلُ عَجِّلْ فَقَالَ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ فَأَمَرَهُ فَیَحْمِلُ هُوَ وَ مَنْ مَعَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ ثُمَّ اقْتَلَعَهَا یَعْنِی الْمَدِینَةَ جَبْرَئِیلُ بِجَنَاحَیْهِ مِنْ سَبْعَةِ أَرَضِینَ ثُمَّ رَفَعَهَا حَتَّی سَمِعَ أَهْلُ سَمَاءِ الدُّنْیَا نُبَاحَ الْکِلَابِ وَ صُرَاخَ الدُّیُوکِ ثُمَّ قَلَبَهَا وَ أَمْطَرَ عَلَیْهَا وَ عَلَی مَنْ حَوْلَ الْمَدِینَةِ حِجَارَةً مِنْ سِجِّیلٍ. [کافی، ج 5، ص 546، ح 6]

«وَ لَقَدْ جَاء آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ * کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا کُلِّهَا فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِیزٍ مُّقْتَدِرٍ * أَ کُفَّارُکُمْ خَیْرٌ مِّنْ أُوْلَئِکُمْ أَمْ لَکُم بَرَاءةٌ فِی الزُّبُرِ * أَمْ یَقُولُونَ نَحْنُ جَمِیعٌ مُّنتَصِرٌ * سَیُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ یُوَلُّونَ الدُّبُرَ * بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَ السَّاعَةُ أَدْهَی وَ أَمَرُّ»⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از «کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا کُلِّهَا» -- در باطن قرآن -- تکذیب همه‌ی اوصیاء می‌باشد.⁽²⁾مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«أَ کُفَّارُکُمْ خَیْرٌ مِّنْ أُوْلَئِکُمْ» خطاب به قریش مکّه است، یعنی آیا کفّار شما، از این امّت‌هایی که هلاک شدند بهترند؟ و یا در دست شما سند برائتی هست، که شما -- همانند آنان -- هلاک نخواهید شد؟ و قریش در پاسخ این سخن گفتند:

«نَحْنُ جَمِیعٌ مُّنتَصِرٌ» یعنی ما جمع شده‌ایم و همدیگر را برای کشتن محمّد(صلی الله علیه و آله) یاری

خواهیم نمود. و خداوند در پاسخ آنان می‌فرماید: «سَیُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ یُوَلُّونَ الدُّبُرَ» یعنی روز جنگ بدر شکست می‌خورید و کشته و اسیر خواهید شد، و فرار می‌کنید و قیامت برای شما سخت‌تر خواهد بود، «بَلِ السَّاعَةُ … أَدْهَی وَ أَمَرُّ» یعنی أشدّ و أغلظ و أمرّ، «إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی ضَلَالٍ وَ سُعُرٍ»، «سُعُر» وادی بزرگی است در جهنّم.⁽¹⁾«إِنَّا کُلَّ شَیْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ * وَ مَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ کَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ * وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا أَشْیَاعَکُمْ فَهَلْ مِن مُّدَّکِرٍ * وَ کُلُّ شَیْءٍ فَعَلُوهُ فِی الزُّبُرِ * وَ کُلُّ صَغِیرٍ وَ کَبِیرٍ مُسْتَطَرٌ»⁽²⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

«إِنَّا کُلَّ شَیْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ» یعنی عذابی که خداوند برای اهل دوزخ قرار داده به اندازه اعمال آنان است [و خداوند به آنان ظلمی نمی‌کند.]⁽³⁾

علی بن سالم گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: آیا رُقْیَه و عَوذَة از قَدَر جلوگیری می‌کند؟ فرمود:

آن هم از قَدَر است. سپس فرمود: قدریّه [یعنی جبریّة] مجوس این امّت‌اند و آنان کسانی هستند که خواستند خداوند را به عدالت توصیف کنند و لکن قدرت و سلطان را از خدا سلب کردند و درباره‌ی آنان این آیه نازل شد: «یَوْمَ یُسْحَبُونَ فِی النَّارِ عَلَی وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ * إِنَّا کُلَّ شَیْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ.»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«إِنَّا کُلَّ شَیْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ» یعنی ما برای هر چیزی وقت و اجل و مدّت معیّنی قرار دادیم.⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

من برای اهل قَدَر و جَبْر اسمی در کتاب خدا یافتم و آن این آیه است: «إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی ضَلَالٍ وَ سُعُرٍ * یَوْمَ یُسْحَبُونَ فِی النَّارِ عَلَی وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ * إِنَّا کُلَّ شَیْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ.»⁽³⁾

[همان]

«إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ * فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِیکٍ مُّقْتَدِرٍ»⁽¹⁾محمّد بن فضیل گوید: به امام کاظم(علیه السلام) گفتم:

مقصود از متّقین در آیه «إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ…» چیست؟ فرمود: به خدا سوگند ما و شیعیان ما هستیم و جز ما کسی بر ملّت ابراهیم(علیه السلام) نیست، و سایر مردم از ملّت ابراهیم بیزارند.⁽²⁾جابر بن عبدالله انصاری گوید:

ما در مسجد خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بودیم و بعضی از اصحاب از بهشت سخن گفتند، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: نخستین کسی که داخل بهشت می‌شود علیّ بن ابیطالب(علیه السلام) است. پس ابودجانه انصاری گفت: مگر شما نفرمودید: «بهشت بر پیامبران حرام است تا شما داخل شوید، و بر امّت‌ها نیز حرام است تا امّت شما وارد شوند؟» فرمود: آری چنین است و لکن مگر تو نمی‌دانی که خداوند؟عز؟ را در قیامت پرچمی از نور و عمودی از نور است، و آن‌ها را دو هزار سال قبل از خلقت آسمان‌ها و زمین خلق نموده است، و بر آن پرچم نوشته شده: «لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ آلُ مُحَمَّدٍ» و صاحب آن پرچم علی(علیه السلام) است و او امام قوم است؟ پس علی(علیه السلام) فرمود:

«حمد و ستایش مخصوص خدایی است که ما را به وسیله شما -- یا رسول الله -- هدایت کرد و به شرف اسلام نائل نمود» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: یا علیّ

من تو را بشارت می‌دهم که هر بنده‌ای تو را دوست بدارد [و ولایت تو را پذیرفته باشد] خداوند او را در قیامت با ما قرار خواهد داد، و سپس این آیه را تلاوت نمود «إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ * فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِیکٍ مُّقْتَدِرٍ.»⁽¹⁾و از طریق مخالفین نیز موفّق بن احمد در مناقب از جابر بن عبدالله انصاری نقل نموده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به علی(علیه السلام) فرمود:

«إنّ من أحبّک و تولّاک أسکنه الله الجنّة معنا» یعنی «یا علی کسی که تو را دوست بدارد و ولایت تو را پذیرفته باشد، خداوند او را در بهشت در کنار ما ساکن می‌نماید» سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) این آیه را تلاوت نمود: «إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ * فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِیکٍ مُّقْتَدِرٍ.»⁽²⁾

سوره‌ی الرّحمٰن

اشاره

محلّ نزول: در مدینه منوّره و یا مکّه مکرّمه نازل شده است.

ترتیب نزول: بعد از سوره‌ی رعد نازل شده است.

تعداد آیات: 78 آیه.

ثواب قرائت سوره‌ی الرّحمٰن امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

مستحبّ است بعد از نماز صبح جمعه سوره «الرّحمن» را بخوانی و هر بار که گفتی: «فَبِأَیِ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ» بگویی: «لَا بِشَیْ‌ءٍ مِنْ آلَائِکَ رَبِ أُکَذِّبُ.»⁽¹⁾و در سخن دیگری فرمود:

از قرائت سوره‌ی «الرّحمن» و تهجّد به آن دریغ نکنید، چرا که این سوره در قلوب منافقین قرار نمی‌گیرد، و روز قیامت خداوند این سوره را به صورت انسانی زیبا و معطّر می‌آورد، و در موقف و مقامی قرار می‌گیرد که احدی از او به خداوند نزدیک‌تر

نیست، و خداوند به او می‌فرماید: چه کسی در دنیا همواره تو را قرائت می‌نمود و با تو تهجّد می‌کرد؟ و چون می‌گوید: فلانی و فلانی و… صورت‌های آنان سفید می‌شود، و خداوند به آنان می‌فرماید: «برای هر کس می‌خواهید شفاعت کنید» و آنان برای هر کس می‌خواهند شفاعت می‌کنند، و خداوند می‌فرماید: وارد بهشت شوید، و هر کجای بهشت که می‌خواهید ساکن شوید.⁽¹⁾

[ثواب الأعمال، ص 145]

کسی که این سوره را بخواند، خداوند به ضعف او ترحّم می‌کند، و شاکر نعمت‌های خدا می‌باشد، و اگر آن را بنویسد و بر خود بیاویزد، خداوند هر کار سختی را برای او آسان می‌کند، و اگر زخمی داشته باشد بهبود می‌یابد.⁽²⁾

سوره‌ی الرحمن، آیات 1 تا 13

متن:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ الرَّحْمنُ 1 عَلَّمَ الْقُرْآنَ 2 خَلَقَ الْإِنْسانَ 3 عَلَّمَهُ الْبَیانَ 4 الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبانٍ 5 وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدانِ 6 وَ السَّماءَ رَفَعَها وَ وَضَعَ الْمیزانَ 7 أَلاَّ تَطْغَوْا فِی الْمیزانِ 8 وَ أَقیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لا تُخْسِرُوا الْمیزانَ 9 وَ الْأَرْضَ وَضَعَها لِلْأَنامِ 10 فیها فاکِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَکْمامِ 11 وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحانُ 12 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 13 ¬Kj

لغات:

«الرحمن» رحمان خدایی است که رحمت او به همه چیز می‌رسد، از این رو این نام شایسته غیر خداوند نیست، و امّا صفت رحیم مخصوص به مؤمنین است بنابراین رحمان اسم خاص و صفت عام است و رحیم اسم عام و صفت خاص

است از این رو راحم و رحیم به غیر خداوند نیز گفته می‌شود، و «بیان» به ادلّه‌ای می‌گویند که به علم منتهی می‌شود، و یا «بیان» اظهار معنا برای دیگری است، و «حُسْبان» مانند سُکْران و کُفْران، مصدر حسبته أحسبه حِسْاباً و حُسْباناً، و یا جمع حساب است، مانند شهاب و شهبان، و «نجْم» گیاهی است که بر ساق خود استوار نشده است مانند سبزیجات، و «شَجَر» نباتی است که بر ساق خود استوار است، و اصل آن به معنای طلوع است، و «نَجَمَ القرآن و نَجَمَ النبات»، إذا طلعا، و نَجَمَ السماء یعنی طلع نجمه، و «أکمام» جمع کُم به معنای ظرف ثمره‌ی نخل است، و «تَکَمَّمَ فی وعائه» إذا اشتمل علیه، و «آلاء» به معنای نعمت‌هاست، و مفرد آن «أَلی» بر وزن قَفا می‌باشد.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر خداوند رحمان، (1) قرآن را تعلیم فرمود، (2) انسان را آفرید، (3) و به او «بیان» را آموخت. (4) خورشید و ماه با حساب منظّمی می‌گردند، (5) و گیاه و درخت برای او سجده می‌کنند! (6) و آسمان را برافراشت، و میزان و قانون (در آن) گذاشت، (7) تا در میزان طغیان نکنید (و از مسیر عدالت منحرف نشوید)، (8) و وزن را بر اساس عدل برپا دارید و میزان را کم نگذارید! (9) زمین را برای خلایق آفرید، (10) که در آن میوه‌ها و نخلهای پرشکوفه است، (11) و دانه‌هایی که همراه با ساقه و برگی است که بصورت کاه درمی‌آید، و گیاهان خوشبو! (12) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را تکذیب می‌کنید (شما ای گروه جنّ و انس)؟! (13)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«الرَّحْمَنُ * عَلَّمَ الْقُرْآنَ * خَلَقَ الْإِنسَانَ * عَلَّمَهُ الْبَیَانَ * الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ * وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدَانِ»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

سوره‌ی «الرحمن» از اوّل تا آخر درباره‌ی ما نازل شده است.⁽²⁾حسین بن خالد گوید: حضرت رضا(علیه السلام) در تفسیر «الرَّحْمَنُ * عَلَّمَ الْقُرْآنَ» فرمود:

خداوند؟عز؟ قرآن را به حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) تعلیم نمود. گفتم: «خَلَقَ الْإِنسَانَ * عَلَّمَهُ الْبَیَانَ»؟ فرمود: مقصود از انسان، امیرالمؤمنین(علیه السلام) است که خداوند هر چه مردم به آن احتیاج دارند را به او تعلیم نموده است.⁽³⁾و در سخن دیگری گوید:

به آن حضرت گفتم: «الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ» چه معنایی دارد؟ فرمود: آن دو معذّب می‌شوند. گفتم: شمس و قمر عذاب می‌شوند؟ فرمود: اگر از چیزی سؤال کردی بر آن دقّت کامل داشته باش.

سپس فرمود:

خورشید و ماه دو آیه از آیات الهی هستند که مطیع خداونداند، و به امر او حرکت می‌کنند، و نور آنان از عرش است، و جِرم آن‌ها از جهنّم است، و در قیامت نور آن‌ها به عرش و جِرم آن‌ها به جهنّم باز می‌گردد، و پس از آن، خورشید و ماهی وجود نخواهد داشت، و مقصود خداوند از خورشید و ماه آن دو هستند که مورد لعنت خداوند می‌باشند، آیا مردم روایت نکرده‌اند که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: خورشید و ماه دو نورند در آتش دوزخ؟ گفتم: آری. فرمود: آیا از مردم نشنیدی که فلانی و فلانی دو خورشید و دو نور این امّت هستند؟ پس آن دو در آتش خواهند بود، و به خدا سوگند خداوند جز آن دو را اراده نکرده است.

گفتم: «وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدَانِ» چیست؟ فرمود:

نَجم رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌باشد، و خداوند در جاهایی آن حضرت را نجم نامیده است، مانند «وَ النَّجْمِ إِذَا هَوَی»⁽¹⁾، و مانند «وَ عَلامَاتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ» و علامات اوصیا هستند، و نجم رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است، گفتم: «یَسْجُدَانِ» یعنی چه؟ فرمود: یعنی یعبدان. گفتم: «وَ السَّمَاء رَفَعَهَا وَ وَضَعَ الْمِیزَانَ» یعنی چه؟ فرمود: «سَماء» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است که خداوند او را به سوی خود بالا برده است، و «میزان» امیرالمؤمنین(علیه السلام) است، که خداوند او را برای هدایت خلق خود قرار داده، گفتم: «أَلَّا تَطْغَوْا فِی الْمِیزَانِ)؟ فرمود: یعنی «لَا تَطْغَوْا فِی الْإِمَامِ بِالْعِصْیَانِ وَ الْخِلَافِ». گفتم: «وَ أَقِیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لَا تُخْسِرُوا الْمِیزَانَ»؟ فرمود: «أَطِیعُوا الْإِمَامَ بِالْعَدْلِ وَ لَا تَبْخَسُوه مِنْ حَقِّهِ.»⁽²⁾

و در روایت علی بن ابراهیم آمده که در تفسیر «فَبِأَیِّ ٰالٰآءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ»، فرمود:

یعنی «فَبِأَیِ النِّعْمَتَیْنِ تَکْفُرَانِ؟»⁽¹⁾و در روایت کافی از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

«أَ بِالنَّبِیِّ أَمْ بِالْوَصِیِ تُکَذِّبَانِ؟»⁽²⁾

سوره‌ی الرحمن، آیات 14 تا 45

متن:

خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ کَالْفَخَّارِ 14 وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ 15 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 16 رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ 17 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 18 مَرَجَ

الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ 19 بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ 20 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 21 یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ 22 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 23 وَ لَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلامِ 24 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 25 کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ 26 وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ 27 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 28 یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فی شَأْنٍ 29 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 30 سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلانِ 31 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 32 یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلاَّ بِسُلْطانٍ 33 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 34 یُرْسَلُ عَلَیْکُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ 35 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 36 فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ فَکانَتْ وَرْدَةً کَالدِّهانِ 37 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 38 فَیَوْمَئِذٍ لا یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ 39 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 40 یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسیماهُمْ فَیُؤْخَذُ بِالنَّواصی وَ الْأَقْدامِ 41 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 42 هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتی یُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ 43 یَطُوفُونَ بَیْنَها وَ بَیْنَ حَمیمٍ آنٍ 44 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 45 ¬Kj

لغات:

«صَلصالٍ» گِل خشکیده‌ای است که از آن صدای صلصله شنیده می‌شود، و «فَخّار» گِل پخته شده با آتش است که به صورت خَزَف در آمده باشد، و «مارِج» به معنای مضطرب و متحرک و یا به معنای مختلط است، و مَرَج الأمر یعنی اختلط، و «مرجت عهود القوم و أماناتهم» یعنی اختلطت، و «مَرَجَ الدّابة فی المرعی» إذا خلاها لترعی، و «برزخ» حاجز بین دو چیز را گویند، و «جَواری» به معنای کشتی‌ها می‌باشد، چرا که آن‌ها در دریا جریان دارند، و مفرد جواری، جاریة است، چنان که زن جوان را نیز جاریة گویند، چرا که آب جوانی در آن جاری می‌باشد، و «اَعلام» به معنای جبال و کوه‌ها می‌باشد، و مفرد آن

عَلَم است، و «فانٍ» و فناء، ضدّ جوهر و به معنای انتفاء اجسام است، و «ثَقَلان» از ثِقل به معنای چیزی است که دارای وزن و قدر باشد، و جنّ و اِنس را ثقلان گویند به خاطر عظمت و جلالت قدر آنان، از این رو رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثّقلین کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی» و امکان دارد از ثِقل باشد چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقَالَهَا» و «أقطار» جمع قطر به معنای ناحیه است. و «ناصیة» موی جلوی سر را گویند، و «آنی» چیزی است که به نهایت حرارت خود رسیده باشد، و از «أنی یأنی انیاً» می‌باشد.

ترجمه:

انسان را از گِل خشکیده‌ای همچون سفال آفرید، (14) و جنّ را از شعله‌های مختلط و متحرّک آتش خلق کرد! (15) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (16) او پروردگار دو مشرق و پروردگار دو مغرب است! (17) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (18) دو دریای مختلف (شور و شیرین، گرم و سرد) را در کنار هم قرار داد، در حالی که با هم تماس دارند (19) در میان آن دو برزخی است که یکی بر دیگری غلبه نمی‌کند (و به هم نمی‌آمیزند)! (20) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (21) از آن دو، لؤلؤ و مرجان خارج می‌شود. (22) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (23) و برای اوست کشتیهای ساخته شده که در دریا به حرکت درمی‌آیند و همچون کوهی هستند! (24) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (25) همه کسانی که روی آن [زمین] هستند فانی می‌شوند، (26) و تنها ذات ذو الجلال و گرامی پروردگارت باقی می‌ماند! (27) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (28) تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند از او تقاضا می‌کنند، و او هر روز در شأن و کاری است! (29) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (30) بزودی به حساب شما می‌پردازیم ای دو گروه انس

و جنّ! (31) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (32) ای گروه جنّ و انس! اگر می‌توانید از مرزهای آسمانها و زمین بگذرید، پس بگذرید، ولی هرگز نمی‌توانید، مگر با نیرویی (فوق العاده)! (33) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (34) شعله‌هایی از آتش بی‌دود، و دودهایی متراکم بر شما فرستاده می‌شود و نمی‌توانید از کسی یاری بطلبید! (35) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (36) در آن هنگام که آسمان شکافته شود و همچون روغن مذاب گلگون گردد (حوادث هولناکی رخ می‌دهد که تاب تحمل آن را نخواهید داشت)! (37) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (38) در آن روز هیچ کس از انس و جنّ از گناهش سؤال نمی‌شود (و همه چیز روشن است)! (39) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (40) مجرمان از چهره‌های‌شان شناخته می‌شوند و آن گاه آنها را از موهای پیش سر، و پاهای‌شان می‌گیرند (و به دوزخ می‌افکنند)! (41) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (42) این همان دوزخی است که مجرمان آن را انکار می‌کردند! (43) امروز در میان آن و آب سوزان در رفت و آمدند! (44) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (45)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«خَلَقَ الْإِنسَانَ مِن صَلْصَالٍ کَالْفَخَّارِ * وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِن مَّارِجٍ مِّن نَّارٍ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«صَلصال» آب مختلط به طین و گِل می‌باشد.⁽²⁾

ابوبصیر گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: خلقت آدم(علیه السلام) چگونه بوده است؟ فرمود:

خداوند متعال هنگامی که «نار سموم» یعنی آتش بدون حرارت و دود را آفرید، از آن آتش «جانّ» را خلق نمود، چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ الْجَآنَّ خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ مِن نَّارِ السَّمُومِ»⁽¹⁾، و آن را «مارج» نامید، سپس از آن همسر او را آفرید، و آن را «مارجة» نامید، و چون مارج با مارجة همبستر شد، «جانّ» متولّد گردید، و سپس جانّ فرزندی پیدا کرد و آن را «جنّ» نامید، و قبائل جنّ از او گسترش یافت، و ابلیس ملعون نیز از آنان بود، و همواره از «جانّ» فرزندی پسر و فرزندی دختر به دنیا آمدند، و از «جنّ» نیز فرزندی پسر و فرزندی دختر به دنیا آمدند، تا به نود هزار دختر و پسر رسیدند، و سپس افزایش یافتند، تا به عدد رمل‌ها رسیدند و….⁽²⁾حدیث فوق به طور کامل در تفسیر «وَ الْجَآنَّ خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ مِن نَّارِ السَّمُومِ» از سوره‌ی حجر گذشت.

«رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ * فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از دو مشرق: مشرق زمستان و مشرق تابستان است، و مقصود از دو مغرب نیز همین است.⁽²⁾ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از دو مشرق: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین(علیه السلام) هستند، و مقصود از دو مغرب: حسن و حسین؟سهما؟ می‌باشند، و این آیه در امثال آنان جاری است، و مقصود از «آلاء» در «فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ» نیز رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین (علیهما الصلاه و السلام) است.⁽³⁾«مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ * بَیْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَّا یَبْغِیَانِ * فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ * یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَانُ»⁽⁴⁾در تعدادی از روایات آمده که امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ» علی و فاطمه؟سهما؟اند، و مقصود از «برزخ» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است، و مقصود از «یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَانُ» حسن و حسین؟سهما؟ هستند که از علی و فاطمه خارج شده‌اند.

مرحوم صدوق در کتاب خصال از یحیی بن سعید قطّان از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

علی و فاطمه؟سهما؟ دو بحر عمیق علم هستند که «لَا یَبْغِی أَحَدُهُمَا عَلَی صَاحِبِهِ» و از آنان لؤلؤ و مرجان یعنی حسن و حسین خارج شده‌اند.⁽¹⁾ابوذرّ گوید:

«لُؤلُؤ و مرجان» حسن و حسین؟سهما؟اند، و «بَحرَین» علی و فاطمه؟سهما؟ هستند، و مانند این چهار نفر را کجا کسی دیده است؟ و جز مؤمن آنان را دوست نمی‌دارد، و جز کافر با آنان دشمنی نمی‌کند، پس شما با محبّت اهل‌بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) ایمان خود را تثبیت کنید، و با دشمنی با آنان کافر نشوید، وگرنه در آتش دوزخ فرود می‌آیید.⁽²⁾ابن عبّاس گوید:

فاطمه(علیها السلام) از گرسنگی و نداشتن لباس متأثّر بود و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود: «به

همسر خود راضی و قانع باش، چرا که به خدا سوگند او سیّد و آقای دنیا و آخرت است» پس این آیه نازل شد: «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ» و خداوند می‌فرماید: «من علیّ بن ابیطالب را دریای علم، و فاطمه را دریای نبوّت قرار دادم و آنان به همدیگر متّصل هستند، و من بین آنان برزخ برقرار نمودم، و برزخ بین آنان را رسول خود قرار دادم، و او مانع است از این که علی(علیه السلام) برای دنیا غمگین شود، و یا فاطمه(علیها السلام) از شوهر خود گلایه نماید، «فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ» یعنی ای جنّ و انس به کدامیک از نعمت‌های پروردگارتان تکذیب می‌کنید»؟ و مقصود خداوند تکذیب به ولایت امیرالمؤمنین و محبّت فاطمه‌ی زهرا؟سهما؟ است، و لؤلؤ امام حسن و مرجان امام حسین؟سهما؟ هستند….⁽¹⁾و از اهل سنّت ثعلبی از سفیان ثوری نقل کرده که گوید:

«بحرین علیّ و فاطمه؟سهما؟اند، و «لؤلؤ و مرجان» حسن و حسین؟سهما؟اند، و برزخ بین «بحرین» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌باشد.⁽²⁾

«کُلُّ مَنْ عَلَیْهَا فَانٍ * وَ یَبْقَی وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«کُلُّ مَنْ عَلَیْهَا فَانٍ» یعنی کلّ من علی وجه الأرض، و «وَ یَبْقَی وَجْهُ رَبِّکَ» یعنی دین ربّک. سپس گوید: حضرت علی بن الحسین(علیه السلام) فرمود: «نَحْنُ الْوَجْهُ الَّذِی یُؤْتَی اللَّهُ مِنْهُ».⁽²⁾عبدالسلام هروی گوید: به حضرت رضا(علیه السلام) گفتم: معنای روایتی که می‌فرماید: ثواب «لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» نظر به وجه الله است چیست؟ فرمود:

ای اباصلت! کسی که برای خداوند وجهی و صورتی مانند صورت‌های مردم بداند کافر شده است، و لکن وجه الله تعالی، پیامبران و مرسلین و حجّت‌های او هستند (صلوات الله علیهم أجمعین).

که به وسیله آن‌ها به خدا و دین و معرفت به او توجّه می‌شود، و خداوند می‌فرماید: «کُلُّ مَنْ عَلَیْهَا فَانٍ * وَ یَبْقَی وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ» و نیز می‌فرماید:

«کُلُّ شَیْءٍ هَالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ.»⁽³⁾و<a href="#ref-صلی الله علیه و آله) عَلَی جَمِیعِ خَلْقِهِ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الْمَلَائِکَةِ وَ جَعَلَ طَاعَتَهُ طَاعَتَهُ وَ مُتَابَعَتَهُ مُتَابَعَتَهُ وَ زِیَارَتَهُ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ زِیَارَتَهُ فَقَالَ؟عز؟ مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَ قَالَ إِنَّ الَّذِینَ یُبایِعُونَکَ إِنَّما یُبایِعُونَ اللَّهَ یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِم.

وَ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) مَنْ زَارَنِی فِی حَیَاتِی أَوْ بَعْدَ مَوْتِی فَقَدْ زَارَ اللَّهَ؟ج؟ وَ دَرَجَةُ النَّبِیِّ(صلی الله علیه و آله) فِی الْجَنَّةِ أَرْفَعُ الدَّرَجَاتِ فَمَنْ زَارَهُ إِلَی دَرَجَتِهِ فِی الْجَنَّةِ مِنْ مَنْزِلِهِ فَقَدْ زَارَ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَالَ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا مَعْنَی الْخَبَرِ الَّذِی رَوَوْهُ أَنَّ ثَوَابَ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ النَّظَرُ إِلَی وَجْهِ اللَّهِ فَقَالَ(علیه السلام) یَا أَبَا الصَّلْتِ مَنْ وَصَفَ اللَّهَ بِوَجْهٍ کَالْوُجُوهِ فَقَدْ کَفَرَ وَ لَکِنَّ وَجْهَ اللَّهِ أَنْبِیَاؤُهُ وَ رُسُلُهُ وَ حُجَجُهُ(علیهم السلام) هُمُ الَّذِینَ بِهِمْ یُتَوَجَّهُ إِلَی اللَّهِ وَ إِلَی دِینِهِ وَ مَعْرِفَتِهِ وَ قَالَ اللَّهُ؟عز؟ کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ وَ قَالَ؟عز؟ کُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ فَالنَّظَرُ إِلَی أَنْبِیَاءِ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ حُجَجِهِ ع فِی دَرَجَاتِهِمْ ثَوَابٌ عَظِیمٌ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ قَدْ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) مَنْ أَبْغَضَ أَهْلَ بَیْتِی وَ عِتْرَتِی لَمْ یَرَنِی وَ لَمْ أَرَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ قَالَ إِنَّ فِیکُمْ مَنْ لَا یَرَانِی بَعْدَ أَنْ یُفَارِقَنِی یَا أَبَا الصَّلْتِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَا یُوصَفُ بِمَکَانٍ وَ لَا یُدْرَکُ بِالْأَبْصَارِ وَ الْأَوْهَامِ. قَالَ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَأَخْبِرْنِی عَنِ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ أَ هُمَا الْیَوْمَ مَخْلُوقَتَانِ فَقَالَ نَعَمْ وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَدْ دَخَلَ الْجَنَّةَ وَ رَأَی النَّارَ لَمَّا عُرِجَ بِهِ إِلَی السَّمَاءِ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ فَإِنَّ قَوْماً یَقُولُونَ إِنَّهُمَا الْیَوْمَ مُقَدَّرَتَانِ غَیْرُ مَخْلُوقَتَیْنِ فَقَالَ(علیه السلام) مَا أُولَئِکَ مِنَّا وَ لَا نَحْنُ مِنْهُمْ مَنْ أَنْکَرَ خَلْقَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ فَقَدْ کَذَّبَ النَّبِیَّ(صلی الله علیه و آله) وَ کَذَّبَنَا وَ لَیْسَ مِنْ وَلَایَتِنَا عَلَی شَیْ‌ءٍ وَ خُلِّدَ فِی نَارِ جَهَنَّمَ قَالَ اللَّهُ؟عز؟ هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی یُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ. یَطُوفُونَ بَیْنَها وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ وَ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) لَمَّا عُرِجَ بِی إِلَی السَّمَاءِ أَخَذَ بِیَدِی جَبْرَئِیلُ فَأَدْخَلَنِی الْجَنَّةَ فَنَاوَلَنِی مِنْ رُطَبِهَا فَأَکَلْتُهُ فَتَحَوَّلَ ذَلِکَ نُطْفَةً فِی صُلْبِی فَلَمَّا هَبَطْتُ إِلَی الْأَرْضِ وَاقَعْتُ خَدِیجَةَ فَحَمَلَتْ بِفَاطِمَةَ فَفَاطِمَةُ حَوْرَاءُ إِنْسِیَّةٌ فَکُلَّمَا اشْتَقْتُ إِلَی رَائِحَةِ الْجَنَّةِ شَمِمْتُ رَائِحَةَ ابْنَتِی فَاطِمَةَ. [امالی صدوق، ص 460، ح 7]](footnote4-page348" id="صلی الله علیه و آله) عَلَی جَمِیعِ خَلْقِهِ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الْمَلَائِکَةِ وَ جَعَلَ طَاعَتَهُ طَاعَتَهُ وَ مُتَابَعَتَهُ مُتَابَعَتَهُ وَ زِیَارَتَهُ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ زِیَارَتَهُ فَقَالَ؟عز؟ مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَ قَالَ إِنَّ الَّذِینَ یُبایِعُونَکَ إِنَّما یُبایِعُونَ اللَّهَ یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِم.

وَ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) مَنْ زَارَنِی فِی حَیَاتِی أَوْ بَعْدَ مَوْتِی فَقَدْ زَارَ اللَّهَ؟ج؟ وَ دَرَجَةُ النَّبِیِّ(صلی الله علیه و آله) فِی الْجَنَّةِ أَرْفَعُ الدَّرَجَاتِ فَمَنْ زَارَهُ إِلَی دَرَجَتِهِ فِی الْجَنَّةِ مِنْ مَنْزِلِهِ فَقَدْ زَارَ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَالَ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا مَعْنَی الْخَبَرِ الَّذِی رَوَوْهُ أَنَّ ثَوَابَ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ النَّظَرُ إِلَی وَجْهِ اللَّهِ فَقَالَ(علیه السلام) یَا أَبَا الصَّلْتِ مَنْ وَصَفَ اللَّهَ بِوَجْهٍ کَالْوُجُوهِ فَقَدْ کَفَرَ وَ لَکِنَّ وَجْهَ اللَّهِ أَنْبِیَاؤُهُ وَ رُسُلُهُ وَ حُجَجُهُ(علیهم السلام) هُمُ الَّذِینَ بِهِمْ یُتَوَجَّهُ إِلَی اللَّهِ وَ إِلَی دِینِهِ وَ مَعْرِفَتِهِ وَ قَالَ اللَّهُ؟عز؟ کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ وَ قَالَ؟عز؟ کُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ فَالنَّظَرُ إِلَی أَنْبِیَاءِ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ حُجَجِهِ ع فِی دَرَجَاتِهِمْ ثَوَابٌ عَظِیمٌ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ قَدْ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) مَنْ أَبْغَضَ أَهْلَ بَیْتِی وَ عِتْرَتِی لَمْ یَرَنِی وَ لَمْ أَرَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ قَالَ إِنَّ فِیکُمْ مَنْ لَا یَرَانِی بَعْدَ أَنْ یُفَارِقَنِی یَا أَبَا الصَّلْتِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَا یُوصَفُ بِمَکَانٍ وَ لَا یُدْرَکُ بِالْأَبْصَارِ وَ الْأَوْهَامِ. قَالَ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَأَخْبِرْنِی عَنِ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ أَ هُمَا الْیَوْمَ مَخْلُوقَتَانِ فَقَالَ نَعَمْ وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَدْ دَخَلَ الْجَنَّةَ وَ رَأَی النَّارَ لَمَّا عُرِجَ بِهِ إِلَی السَّمَاءِ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ فَإِنَّ قَوْماً یَقُولُونَ إِنَّهُمَا الْیَوْمَ مُقَدَّرَتَانِ غَیْرُ مَخْلُوقَتَیْنِ فَقَالَ(علیه السلام) مَا أُولَئِکَ مِنَّا وَ لَا نَحْنُ مِنْهُمْ مَنْ أَنْکَرَ خَلْقَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ فَقَدْ کَذَّبَ النَّبِیَّ(صلی الله علیه و آله) وَ کَذَّبَنَا وَ لَیْسَ مِنْ وَلَایَتِنَا عَلَی شَیْ‌ءٍ وَ خُلِّدَ فِی نَارِ جَهَنَّمَ قَالَ اللَّهُ؟عز؟ هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی یُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ. یَطُوفُونَ بَیْنَها وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ وَ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) لَمَّا عُرِجَ بِی إِلَی السَّمَاءِ أَخَذَ بِیَدِی جَبْرَئِیلُ فَأَدْخَلَنِی الْجَنَّةَ فَنَاوَلَنِی مِنْ رُطَبِهَا فَأَکَلْتُهُ فَتَحَوَّلَ ذَلِکَ نُطْفَةً فِی صُلْبِی فَلَمَّا هَبَطْتُ إِلَی الْأَرْضِ وَاقَعْتُ خَدِیجَةَ فَحَمَلَتْ بِفَاطِمَةَ فَفَاطِمَةُ حَوْرَاءُ إِنْسِیَّةٌ فَکُلَّمَا اشْتَقْتُ إِلَی رَائِحَةِ الْجَنَّةِ شَمِمْتُ رَائِحَةَ ابْنَتِی فَاطِمَةَ. [امالی صدوق، ص 460، ح 7]](footnote4-page348" style="display:inline-block">⁽⁴⁾

وَ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) مَنْ زَارَنِی فِی حَیَاتِی أَوْ بَعْدَ مَوْتِی فَقَدْ زَارَ اللَّهَ؟ج؟ وَ دَرَجَةُ النَّبِیِّ(صلی الله علیه و آله) فِی الْجَنَّةِ أَرْفَعُ الدَّرَجَاتِ فَمَنْ زَارَهُ إِلَی دَرَجَتِهِ فِی الْجَنَّةِ مِنْ مَنْزِلِهِ فَقَدْ زَارَ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَالَ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا مَعْنَی الْخَبَرِ الَّذِی رَوَوْهُ أَنَّ ثَوَابَ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ النَّظَرُ إِلَی وَجْهِ اللَّهِ فَقَالَ(علیه السلام) یَا أَبَا الصَّلْتِ مَنْ وَصَفَ اللَّهَ بِوَجْهٍ کَالْوُجُوهِ فَقَدْ کَفَرَ وَ لَکِنَّ وَجْهَ اللَّهِ أَنْبِیَاؤُهُ وَ رُسُلُهُ وَ حُجَجُهُ(علیهم السلام) هُمُ الَّذِینَ بِهِمْ یُتَوَجَّهُ إِلَی اللَّهِ وَ إِلَی دِینِهِ وَ مَعْرِفَتِهِ وَ قَالَ اللَّهُ؟عز؟ کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ وَ قَالَ؟عز؟ کُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ فَالنَّظَرُ إِلَی أَنْبِیَاءِ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ حُجَجِهِ ع فِی دَرَجَاتِهِمْ ثَوَابٌ عَظِیمٌ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ قَدْ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) مَنْ أَبْغَضَ أَهْلَ بَیْتِی وَ عِتْرَتِی لَمْ یَرَنِی وَ لَمْ أَرَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ قَالَ إِنَّ فِیکُمْ مَنْ لَا یَرَانِی بَعْدَ أَنْ یُفَارِقَنِی یَا أَبَا الصَّلْتِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَا یُوصَفُ بِمَکَانٍ وَ لَا یُدْرَکُ بِالْأَبْصَارِ وَ الْأَوْهَامِ. قَالَ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَأَخْبِرْنِی عَنِ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ أَ هُمَا الْیَوْمَ مَخْلُوقَتَانِ فَقَالَ نَعَمْ وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَدْ دَخَلَ الْجَنَّةَ وَ رَأَی النَّارَ لَمَّا عُرِجَ بِهِ إِلَی السَّمَاءِ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ فَإِنَّ قَوْماً یَقُولُونَ إِنَّهُمَا الْیَوْمَ مُقَدَّرَتَانِ غَیْرُ مَخْلُوقَتَیْنِ فَقَالَ(علیه السلام) مَا أُولَئِکَ مِنَّا وَ لَا نَحْنُ مِنْهُمْ مَنْ أَنْکَرَ خَلْقَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ فَقَدْ کَذَّبَ النَّبِیَّ(صلی الله علیه و آله) وَ کَذَّبَنَا وَ لَیْسَ مِنْ وَلَایَتِنَا عَلَی شَیْ‌ءٍ وَ خُلِّدَ فِی نَارِ جَهَنَّمَ قَالَ اللَّهُ؟عز؟ هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی یُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ. یَطُوفُونَ بَیْنَها وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ وَ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) لَمَّا عُرِجَ بِی إِلَی السَّمَاءِ أَخَذَ بِیَدِی جَبْرَئِیلُ فَأَدْخَلَنِی الْجَنَّةَ فَنَاوَلَنِی مِنْ رُطَبِهَا فَأَکَلْتُهُ فَتَحَوَّلَ ذَلِکَ نُطْفَةً فِی صُلْبِی فَلَمَّا هَبَطْتُ إِلَی الْأَرْضِ وَاقَعْتُ خَدِیجَةَ فَحَمَلَتْ بِفَاطِمَةَ فَفَاطِمَةُ حَوْرَاءُ إِنْسِیَّةٌ فَکُلَّمَا اشْتَقْتُ إِلَی رَائِحَةِ الْجَنَّةِ شَمِمْتُ رَائِحَةَ ابْنَتِی فَاطِمَةَ. [امالی صدوق، ص 460، ح 7]](footnote4-page348" style="color:#3b82f6;" id="ref-صلی الله علیه و آله) عَلَی جَمِیعِ خَلْقِهِ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الْمَلَائِکَةِ وَ جَعَلَ طَاعَتَهُ طَاعَتَهُ وَ مُتَابَعَتَهُ مُتَابَعَتَهُ وَ زِیَارَتَهُ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ زِیَارَتَهُ فَقَالَ؟عز؟ مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَ قَالَ إِنَّ الَّذِینَ یُبایِعُونَکَ إِنَّما یُبایِعُونَ اللَّهَ یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِم.

وَ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) مَنْ زَارَنِی فِی حَیَاتِی أَوْ بَعْدَ مَوْتِی فَقَدْ زَارَ اللَّهَ؟ج؟ وَ دَرَجَةُ النَّبِیِّ(صلی الله علیه و آله) فِی الْجَنَّةِ أَرْفَعُ الدَّرَجَاتِ فَمَنْ زَارَهُ إِلَی دَرَجَتِهِ فِی الْجَنَّةِ مِنْ مَنْزِلِهِ فَقَدْ زَارَ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَالَ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا مَعْنَی الْخَبَرِ الَّذِی رَوَوْهُ أَنَّ ثَوَابَ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ النَّظَرُ إِلَی وَجْهِ اللَّهِ فَقَالَ(علیه السلام) یَا أَبَا الصَّلْتِ مَنْ وَصَفَ اللَّهَ بِوَجْهٍ کَالْوُجُوهِ فَقَدْ کَفَرَ وَ لَکِنَّ وَجْهَ اللَّهِ أَنْبِیَاؤُهُ وَ رُسُلُهُ وَ حُجَجُهُ(علیهم السلام) هُمُ الَّذِینَ بِهِمْ یُتَوَجَّهُ إِلَی اللَّهِ وَ إِلَی دِینِهِ وَ مَعْرِفَتِهِ وَ قَالَ اللَّهُ؟عز؟ کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ وَ قَالَ؟عز؟ کُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ فَالنَّظَرُ إِلَی أَنْبِیَاءِ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ حُجَجِهِ ع فِی دَرَجَاتِهِمْ ثَوَابٌ عَظِیمٌ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ قَدْ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) مَنْ أَبْغَضَ أَهْلَ بَیْتِی وَ عِتْرَتِی لَمْ یَرَنِی وَ لَمْ أَرَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ قَالَ إِنَّ فِیکُمْ مَنْ لَا یَرَانِی بَعْدَ أَنْ یُفَارِقَنِی یَا أَبَا الصَّلْتِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَا یُوصَفُ بِمَکَانٍ وَ لَا یُدْرَکُ بِالْأَبْصَارِ وَ الْأَوْهَامِ. قَالَ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَأَخْبِرْنِی عَنِ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ أَ هُمَا الْیَوْمَ مَخْلُوقَتَانِ فَقَالَ نَعَمْ وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَدْ دَخَلَ الْجَنَّةَ وَ رَأَی النَّارَ لَمَّا عُرِجَ بِهِ إِلَی السَّمَاءِ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ فَإِنَّ قَوْماً یَقُولُونَ إِنَّهُمَا الْیَوْمَ مُقَدَّرَتَانِ غَیْرُ مَخْلُوقَتَیْنِ فَقَالَ(علیه السلام) مَا أُولَئِکَ مِنَّا وَ لَا نَحْنُ مِنْهُمْ مَنْ أَنْکَرَ خَلْقَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ فَقَدْ کَذَّبَ النَّبِیَّ(صلی الله علیه و آله) وَ کَذَّبَنَا وَ لَیْسَ مِنْ وَلَایَتِنَا عَلَی شَیْ‌ءٍ وَ خُلِّدَ فِی نَارِ جَهَنَّمَ قَالَ اللَّهُ؟عز؟ هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی یُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ. یَطُوفُونَ بَیْنَها وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ وَ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) لَمَّا عُرِجَ بِی إِلَی السَّمَاءِ أَخَذَ بِیَدِی جَبْرَئِیلُ فَأَدْخَلَنِی الْجَنَّةَ فَنَاوَلَنِی مِنْ رُطَبِهَا فَأَکَلْتُهُ فَتَحَوَّلَ ذَلِکَ نُطْفَةً فِی صُلْبِی فَلَمَّا هَبَطْتُ إِلَی الْأَرْضِ وَاقَعْتُ خَدِیجَةَ فَحَمَلَتْ بِفَاطِمَةَ فَفَاطِمَةُ حَوْرَاءُ إِنْسِیَّةٌ فَکُلَّمَا اشْتَقْتُ إِلَی رَائِحَةِ الْجَنَّةِ شَمِمْتُ رَائِحَةَ ابْنَتِی فَاطِمَةَ. [امالی صدوق، ص 460، ح 7]](footnote4-page348"> 4) 566.. الأمالی للصدوق: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ زِیَادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمَدَانِیُّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ صَالِحٍ الْهَرَوِیِّ قَالَ قُلْتُ لِعَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا(علیه السلام) یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا تَقُولُ فِی الْحَدِیثِ الَّذِی یَرْوِیهِ أَهْلُ الْحَدِیثِ أَنَّ الْمُؤْمِنِینَ یَزُورُونَ رَبَّهُمْ مِنْ مَنَازِلِهِمْ فِی الْجَنَّةِ فَقَالَ(علیه السلام) یَا أَبَا الصَّلْتِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَضَّلَ نَبِیَّهُ محمّد [مُحَمَّداً

مؤلّف گوید:

روایات در معنای وجه الله در ذیل آیه «کُلُّ شَیْءٍ هَالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ» در آخر سوره‌ی قصص گذشت.

«

یَسْأَلُهُ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ»⁽¹⁾مرحوم علیّ بن ابراهیم گوید:

«کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ» یعنی، یحیی و یمیت و یرزق و یزید و ینقص.⁽²⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید: پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: خداوند می‌فرماید:

«کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ» و شأن خداوند این است که گنهکاری را بیامرزد، و مکروب و مصیبت‌زده‌ای را نجات دهد، و گروهی را بالا ببرد، و گروهی را پایین بیاورد.⁽³⁾«سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَا الثَّقَلَانِ * فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ …»⁽⁴⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در خطبه غدیر فرمود:

«مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنِّی أَدَعُهَا إِمَامَةً وَ وِرَاثَةً فِی عَقِبِی إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ…» یعنی، ای مردم، من خلافت را تا قیامت به صورت وراثت و امامت در اهل‌بیت خود قرار دادم، و آنچه از طرف خداوند مأمور به تبلیغ آن بودم را به حاضرین و غائبین ابلاغ نمودم، و باید حاضرین و غائبین و کسانی که به دنیا آمده و یا به دنیا نیامده‌اند، به دیگران ابلاغ نمایند، و هر پدری نیز تا قیامت به فرزندان خود برساند، و زود است که گروهی آن را غصب نمایند، و برای خود سلطنت و ملکی قرار بدهند، همگی آگاه باشید که خداوند غاصبین و حامیان آنان

را لعنت نموده است، و درباره‌ی آنان می‌فرماید: «سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَا الثَّقَلَانِ * … یُرْسَلُ عَلَیْکُمَا شُوَاظٌ مِّن نَّارٍ وَ نُحَاسٌ فَلَا تَنتَصِرَانِ.»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از «ثَّقَلَانِ» ما و قرآن هستیم.⁽²⁾مرحوم علیّ بن ابراهیم گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «ثَقَلَانِ» ما و کتاب خدا هستیم، و دلیل بر آن سخن رسول خداست که می‌فرماید: «إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثّقلین کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی.»⁽³⁾امام صادق(علیه السلام) در سخن دیگری فرمود:

«هنگامی که خداوند در قیامت بندگان خود را یک جا جمع می‌نماید به آسمان دنیا وحی می‌کند: تا با اهل خود به زمین فرود آیند، پس اهل آسمان دنیا دو برابر آنچه در زمین از جنّ و انس و ملائکه وجود دارد فرود می‌آیند، و

چنین خواهد بود تا اهل هفت آسمان نیز فرود آیند، و جنّ و انس در هفت سرا پرده از ملائکه محبوس می‌شوند» و سپس منادی خداوند می‌گوید:

«یَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَن تَنفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ فَانفُذُوا لَا تَنفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ * فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ * یُرْسَلُ عَلَیْکُمَا شُوَاظٌ مِّن نَّارٍ وَ نُحَاسٌ فَلَا تَنتَصِرَانِ». پس جنّ و انس می‌بینند که ملائکه‌ی هفت طبقه‌ی آسمان‌ها آنان را احاطه نموده‌اند [و راه نجاتی برای آنان نیست.]⁽¹⁾«یَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَن تَنفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ فَانفُذُوا لَا تَنفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ * فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ»⁽²⁾عمرو بن ابی شیبه گوید: از امام باقر(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

هنگامی که خداوند می‌خواهد خلق خود را آشکار نماید، و همه آنان را برای امری [مهم مانند قیامت] جمع کند، دستور می‌دهد تا منادی او ندا کند و همه جنّ و انس سریع‌تر از چشم بر هم زدن جمع می‌شوند، و سپس به آسمان دنیا اجازه می‌دهد تا به زمین فرود آید، و سپس به آسمان دوّم اجازه‌ی فرود می‌دهد و آنان دو برابر آسمان اوّل هستند، و چون اهل آسمان دنیا آنان را می‌بینند می‌گویند: امر پروردگارمان رسید، تا این که هر آسمانی پس از

دیگری فرود می‌آید، و دو برابر آسمان قبل از خود خواهد بود، و سپس امر الهی و ملائکه از لابلای ابر نازل می‌شود [و قیامت بر پا می‌گردد] و البتّه امور عالم به پروردگار خود باز می‌گردد، و خداوند به منادی دستور می‌دهد تا ندا کند: «یَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَن تَنفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ فَانفُذُوا لَا تَنفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ».

عمرو بن ابی شیبة گوید: سپس امام باقر(علیه السلام) گریان شد، و چون ساکت گردید، من گفتم: فدای شما شوم در این وقت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین(علیه السلام) و شیعیان او کجا خواهند بود؟ فرمود:

در آن وقت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و علی(علیه السلام) و شیعیان او بر منابری از نور هستند، و مردم در آن حال محزون و پریشانند، و آنان اندوهی ندارند. و سپس این آیه را تلاوت نمود: «مَن جَاء بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِّنْهَا وَ هُم مِّن فَزَعٍ یَوْمَئِذٍ آمِنُونَ»⁽¹⁾، و «حسنة» ولایت علی(علیه السلام) است. سپس فرمود: «لَا یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِکَةُ هَذَا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنتُمْ تُوعَدُونَ.»⁽²⁾و⁽³⁾

[تفسیر قمّی، ج 2، ص 77]

«فَإِذَا انشَقَّتِ السَّمَاء فَکَانَتْ وَرْدَةً کَالدِّهَانِ * فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ»⁽¹⁾«وَردة» مفرد وَرد است، و آن به معنای حُمره و قرمزی نزدیک به سفیدی و یا سفیدی مایل به قرمزی و زردی و خاکی است، و آسمان در قیامت به خاطر اختلاف رنگ تشبیه به این رنگ‌ها شده است و رنگ آسمان در آن روز مانند رنگ روغن‌هایی است که بر روی همدیگر ریخته می‌شود و رنگ‌های مختلفی دارد، و الله العالم.

ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که قیامت بر پا می‌شود، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را صدا می‌زنند و حلّۀ و ردیّة به او می‌پوشانند. گفتم: حلّة و ردیّة چیست؟ فرمود: مگر سخن خدا را نشنیده‌ای که می‌فرماید: «فَإِذَا انشَقَّتِ السَّمَاء فَکَانَتْ وَرْدَةً کَالدِّهَانِ»؟ و سپس علی(علیه السلام) را صدا می‌زنند، و او در طرف راست رسول خدا(صلی الله علیه و آله) می‌ایستد، و سپس کسانی را که خدا می‌خواهد صدا می‌زنند و آنان نیز در طرف راست علی(علیه السلام) می‌ایستند، و سپس شیعیان ما را صدا می‌زنند و آنان در طرف راست «من شاء الله» می‌ایستند. سپس فرمود: ای ابا محمّد تو فکر می‌کنی پس از آن ما به کجا خواهیم رفت؟ گفتم: به طرف بهشت. فرمود: «ما شاء الله.»⁽²⁾«فَیَوْمَئِذٍ لَّا یُسْأَلُ عَن ذَنبِهِ إِنسٌ وَ لَا جَانٌّ»⁽³⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

[همان گونه که حضرت رضا(علیه السلام) فرموده است] آیه فوق

«فَیَوْمَئِذٍ لَّا یُسْأَلُ منکم عَن ذَنبِهِ» یعنی من الشیعه می‌باشد، و معنای آن این است که هر کس ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) را پذیرفته باشد، و از دشمنان او بیزار باشد، و حلال خدا را حلال بداند، و حرام او را حرام بداند، و اهل گناه باشد و در دنیا توبه نکند، در برزخ و قبر عذاب خواهد شد، و در قیامت گناهی برای او نخواهد ماند.⁽¹⁾مرحوم طبرسی نیز گوید:

از حضرت رضا(علیه السلام) روایت شده که آیه فوق «فَیَوْمَئِذٍ لَّا یُسْأَلُ منکم عَن ذَنبِهِ إِنسٌ وَ لَا جَانٌّ» نازل شده است.⁽²⁾

مرحوم صدوق با سند خود از میسرة نقل نموده که گوید: از حضرت رضا(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

از شما شیعیان حتی دو نفر در آتش نخواهند ماند، بلکه به خدا سوگند یک نفر نیز نخواهد ماند. میسرة گوید: گفتم: این سخن در کجای کتاب خدا آمده است؟ پس آن حضرت تا یک سال پاسخی به من نداد، تا این که روزی در طواف خدمت آن حضرت بودم، و به من فرمود: ای میسرة اکنون به من اجازه داده شد که پاسخ آن سؤال تو را بدهم. گفتم: سؤال من در کجای قرآن آمده؟ فرمود: در سوره‌ی «الرحمن» که خداوند می‌فرماید: «فَیَوْمَئِذٍ لَّا یُسْأَلُ عَن ذَنبِهِ منکم إِنسٌ وَ لَا جَانٌّ» گفتم: کلمه «منکم» در آیه نیست؟ فرمود: اوّل کسی که این کلمه را از این آیه برداشت عثمان بود، چرا که این آیه حجّتی بود بر او و بر اصحاب و یاران او، و اگر این کلمه در این آیه نباشد، باید عذاب از جمیع خلق برداشته شود، و اگر در قیامت از جنّ و انس سؤال نشود، خداوند چه کسی را عذاب خواهد نمود؟!⁽¹⁾

«یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیمَاهُمْ فَیُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِی وَ الْأَقْدَامِ * فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ * هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی یُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ * یَطُوفُونَ بَیْنَهَا وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

خداوند مجرمان را می‌شناسد، و لکن این آیه درباره‌ی حضرت قائم؟عج؟ نازل شده است که آن حضرت آنان را از چهره و سیما می‌شناسد و با اصحاب خود آنان را طعمه شمشیر می‌نمایند.⁽²⁾معاویه دُهنی گوید:

امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی آیه فوق به من فرمود: «مردم درباره‌ی این آیه چه می‌گویند؟» گفتم: «آنان می‌گویند: خدای تبارک و تعالی در قیامت مجرمان را با چهره و سیمایشان می‌شناسد، و دستور می‌دهد تا ملائکه موی سر و قدم‌های آنان را بگیرند و در آتش افکنند. » پس امام(علیه السلام) به من فرمود: «خداوندی که آنان را خلق نموده چه نیازی به نشانه و دیدن چهره‌های آنان دارد؟!» گفتم: «فدای شما شوم، معنای آیه چیست؟» حضرت فرمود: «این مربوط به قائم ما می‌باشد، که چون قیام نماید خداوند به او شناختی می‌دهد و او از چهره و سیما، مجرمان را می‌شناسد و دستور می‌دهد تا نواصی و اقدام آنان را بگیرند و با شمشیر آنان را بکشند.»⁽³⁾

و در قرب الاسناد از ابراهیم بن عبدالحمید نقل شده که گوید:

در سال 198 هجری قمری در مسجدالحرام خدمت امام صادق(علیه السلام) رسیدم و آن حضرت کتابی به دست من داد و من در آن نظر کردم و در آن نوشته شده بود: «هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی کُنْتُمَا بِهَا تُکَذِّبَانِ فَاصْلِیَا فِیهَا لَا تَمُوتَانِ فِیهَا وَ لَا تَحْیَیَانِ. یَعْنِی الْأَوَّلَیْنِ.»⁽¹⁾ابوالصلت هروی گوید: به حضرت رضا(علیه السلام) گفتم: آیا بهشت و دوزخ اکنون خلق شده و موجود است؟ فرمود:

آری موجود است و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) [در معراج] داخل بهشت شد و دوزخ را نیز دید.

گفتم: گروهی می‌گویند: «هنوز بهشت و دوزخ خلق نشده بلکه فقط تقدیر شده است» فرمود: آنان از ما نیستند، و ما نیز از آنان نیستیم، و هر کس خلقت بهشت و دوزخ را انکار کند رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و ما را تکذیب نموده و ولایت ما را نپذیرفته است، و در دوزخ مخلّد خواهد بود، چرا که خداوند می‌فرماید:

«هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی یُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ * یَطُوفُونَ بَیْنَهَا وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ» سپس

حضرت رضا(علیه السلام) فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: جبرئیل در معراج دست مرا گرفت و داخل بهشت برد، و خرمای تازه‌ی بهشتی به من داد و من خوردم و آن تبدیل به نطفه شد و چون به زمین بازگشتم با خدیجه همبستر شدم، و او به فاطمه باردار شد، از این رو فاطمه حورای انسیّه است، و هرگاه من مشتاق بوی بهشت می‌شوم، بوی فاطمه را استشمام می‌کنم.⁽¹⁾

سوره‌ی الرحمن، آیات 46 تا 71

متن:

وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ 46 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 47 ذَواتا أَفْنانٍ 48 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 49 فیهِما عَیْنانِ تَجْرِیانِ 50 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 51 فیهِما مِنْ کُلِّ فاکِهَةٍ زَوْجانِ 52 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 53 مُتَّکِئینَ عَلی فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَ جَنَی الْجَنَّتَیْنِ دانٍ 54 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 55 فیهِنَّ قاصِراتُ الطَّرْفِ لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لا جَانٌّ 56 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 57 کَأَنَّهُنَّ الْیاقُوتُ وَ الْمَرْجانُ 58 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 59 هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسانُ 60 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 61 وَ مِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ 62 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 63 مُدْهامَّتانِ 64 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 65 فیهِما عَیْنانِ نَضَّاخَتانِ 66 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 67 فیهِما فاکِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمَّانٌ 68 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 69 فیهِنَّ خَیْراتٌ حِسانٌ 70 فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ 71 ¬Kj

لغات:

«اَفنان» جمع فَنَن، شاخه و برگ سبز و تازه است، و هذا فَنّ آخر یعنی نوع آخر،

و ممکن است اَفنان جمع فَن باشد، و «اِتّکاء» به معنای استناد و تکیه نمودن است برای اکرام و بهره‌گیری، و «متکّاء» چیزی است که به آن تکیه می‌کنند، و یا برای خواب روی آن سر می‌گذارند، و «بطائن» جمع بِطانة، باطن لباس و امثال آن را گویند، و «جَنَی الْجَنَّتَیْنِ دَانٍ» جَنا به معنای ثمره و میوه‌ای است که رسیده و بر درخت باشد، یعنی میوه آن دو باغستان آماده چیدن و نزدیک است، و اصل «طَمث» به معنای خون است، و طمثت المرأة إذا حاضت، و «طمثت المرأه» إذا دمیت بالإفتضاض، و «بَعیرٌ لم یَطمَث» إذا لم یمسّه حَبل و لا رَحل، و «مُدْهَامَّتَانِ» وصف جنّتان است، و «دَهْمَه» به معنای سواد است، و ادهامّ الزرع إذا علاه السواد یعنی زرع سبز و خرّم گردید، و «نَضخ» جوشش فراوان آب است و نَضح با حاء مهمله جوشش خفیف است، و «نضّاخَة» به معنای فوّاره است، و «رُمّان» به معنای انار است، و «خیرات» جمع خیرة است چنان که گفته می‌شود: رجل خَیِّر، و رجال خیار، و نساء خَیِّرات، و إمرأة خَیِّرة، و «خِیام» جمع خیمة به معنای خانه چادری است، که با عمود و میخ‌ها بر پا می‌شود، و «رَفْرَف» و رَفْرَف خُضْر باغستان سرسبز است، و بعضی گفته‌اند: «رَفْرَف» مجالس و یا وسائد و یا هر لباس عریضی است، و «عَبْقری» فرش زیبا و مخملی را گویند، و آن اسم جنس است و مفرد آن عَبْقَریّة است، و آن منسوب به شهر عَبْقر است که در آن اقسام فرش‌ها بافته می‌شده است.

ترجمه:

و برای کسی که از مقام پروردگارش بترسد، دو باغ بهشتی است! (46) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (47) (آن دو باغ بهشتی) دارای انواع نعمتها و درختان پرطراوت است! (48) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (49) در آنها دو چشمه همیشه جاری است! (50) پس کدامین نعمتهای

پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (51) در آن دو، از هر میوه‌ای دو نوع وجود دارد (هر یک از دیگری بهتر)! (52) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (53) این در حالی است که آنها بر فرشهایی تکیه کرده‌اند با آسترهایی از دیبا و ابریشم، و میوه‌های رسیده آن دو باغ بهشتی در دسترس است! (54) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (55) در آن باغهای بهشتی زنانی هستند که جز به همسران خود عشق نمی‌ورزند و هیچ انس و جنّ پیش از اینها با آنان تماس نگرفته است. (56) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (57) آنها همچون یاقوت و مرجانند! (58) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (59) آیا جزای نیکی جز نیکی است؟! (60) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (61) و پایین تر از آنها، دو باغ بهشتی دیگر است. (62) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (63) هر دو خرّم و سرسبزند! (64) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (65) در آنها دو چشمه جوشنده است! (66) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (67) در آنها میوه‌های فراوان و درخت خرما و انار است! (68) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (69) و در آن باغهای بهشتی زنانی نیکو خلق و زیبایند! (70) پس کدامین نعمتهای پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! (71)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ لِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ * فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ * ذَوَاتَا أَفْنَانٍ…»⁽¹⁾داود رقّی گوید: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «وَ لِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ» فرمود:

کسی که بداند خداوند او را می‌بیند، و آنچه می‌گوید را می‌شنود، و آنچه از

خوب و بد انجام می‌دهد را می‌داند، و به این خاطر از اعمال زشت و ناپسند دوری کند، او از کسانی است که خداوند درباره‌ی او می‌فرماید: «خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوَی.»⁽¹⁾جابر جعفی گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

چهار بهشت وجود دارد: چرا که خداوند می‌فرماید: «وَ لِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ» و این آیه مربوط به کسی است که به طرف شهوت و معصیتی حرکت کند، و یک باره به یاد حضور در پیشگاه پروردگار خود بیفتد، و از ترس خداوند آن معصیت را ترک نماید، بنابراین، دو بهشت یاد شده در آیه فوق مربوط به مؤمنان پیشرو و سابقین است، و امّا آیه «وَ مِن دُونِهِمَا جَنَّتَانِ» مربوط به مؤمنانی است که در مرتبه و فضل پایین‌تری هستند، و دو بهشت در این آیه برای اصحاب یمین است، و «جنّتان» جنة النعیم و جنّة المأوی می‌باشد.

سپس فرمود:

در این چهار بهشت میوه‌های فراوانی است، مانند برگ درختان و ستارگان آسمان، و اطراف این چهار بهشت را دیواری احاطه نموده که طول آن مسیر پانصد سال راه است، و ساختار آن‌ها با خشتی از نقره و خشتی از طلا و خشتی از دُرّ و خشتی از یاقوت است و ملاط آن‌ها از مشک و زعفران می‌باشد، و از غرفه‌های آن‌ها نوری ساطح است، و مؤمن عکس خود را از دیوارهای آن‌ها مشاهده می‌نماید، و در دیوارهای آنان هشت در وجود دارد،

و هر دری را دو مصراع است، و عرض آن‌ها به اندازه‌ی یک سال راه اسب تندرو می‌باشد.⁽¹⁾

ابوبصیر گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: فدای شما شوم، به من خبر دهید آیا مرد و زن مؤمنی که داخل بهشت می‌شوند با همدیگر ازدواج می‌کنند؟ امام صادق(علیه السلام) فرمود:

ای ابوبصیر خداوند حاکم عدل است، و اگر مرد مؤمن افضل از همسر خود باشد، خداوند او را مخیّر می‌کند، و اگر مایل باشد با همسر دنیایی خود ازدواج می‌نماید، و اگر زن افضل از همسر خود باشد، او نیز مختار است، و اگر بخواهد با همسر دنیایی خود ازدواج می‌کند.

سپس امام صادق(علیه السلام) فرمود:

نگویید یک بهشت، چرا که خداوند می‌فرماید: «وَ مِن دُونِهِمَا جَنَّتَانِ» و نگویید یک درجه، چرا که خداوند می‌فرماید: «دَرَجَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضِ» و مردم تنها به خاطر اعمال‌شان بر همدیگر فضیلت پیدا می‌کنند.

ابوبصیر می‌گوید: گفتم: اگر دو نفر مؤمن در بهشت بخواهند با همدیگر ملاقات کنند و درجه یکی بالاتر از دیگری باشد، چگونه خواهد بود؟ فرمود:

آنکه درجه بالاتری دارد می‌تواند به درجه پایین‌تر بیاید، ولکن آن که درجه پایین‌تری دارد نمی‌تواند به درجه بالاتر صعود کند، و لکن اگر دوست داشته باشند که با همدیگر ملاقات کنند در اَسِرَّة [یعنی محلی که خویشان همدیگر را ملاقات می‌کنند] همدیگر را ملاقات خواهند نمود.⁽¹⁾امام کاظم(علیه السلام) می‌فرماید:

امّ سلمه به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفت: پدر و مادرم فدای شما باد، اگر زنی در دنیا دو شوهر داشته، در بهشت با کدامیک ازدواج خواهد نمود؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: ای امّ سلمه هر کدام دارای اخلاق بهتر و خیرخواه‌تر به خانواده‌ی خود بوده است با او ازدواج خواهد نمود، تا این که فرمود: ای امّ سلمه خلق نیک خیر دنیا و آخرت را برای انسان فراهم می‌کند.⁽²⁾

در تفسیر صافی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

فردای قیامت مردم به اندازه‌ی عقول‌شان به مقامات عالیه بهشتی می‌رسند.⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) نیز فرمود:

ثواب و پاداش در قیامت به اندازه‌ی عقل خواهد بود.⁽²⁾«هَلْ جَزَاء الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ»⁽³⁾امام حسن(علیه السلام) می‌فرماید:

گروهی از یهودیان نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمدند و اعلم آنان گفت: معنای «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» چیست؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

خداوند؟عز؟ چون می‌دانست که بنی آدم دروغ بر خدا می‌بندند و به او تهمت می‌زنند، فرمود: «سُبْحَانَ اللَّهِ» یعنی او از آنچه آنان می‌گویند منزّه است.

و امّا «الْحَمْدُ لِلَّهِ» برای این است که خداوند می‌دانست بندگان او شکر نعمت‌های او را انجام نمی‌دهند از این رو خود از پیش فرمود: «الْحَمْدُ لِلَّهِ» قبل از آن که آنان حمد او را انجام بدهند، و این نخستین سخن است، و اگر چنین نبود خداوند؟عز؟ به احدی انعام نمی‌کرد، و امّا «لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» اقرار

به یگانگی و وحدانیّت خداوند است و خداوند هیچ عملی را بدون آن نمی‌پذیرد، و آن کلمه تقواست که خداوند به سبب آن در قیامت میزان‌های اعمال را سنگین می‌کند، و امّا «اللَّهُ أَکْبَرُ» بالاترین کلمه، و اَعلی و اَحبّ کلمات است نزد خداوند، یعنی چیزی بزرگ‌تر از خداوند نیست، و نماز بدون آن صحیح نخواهد بود، چرا که «اللَّهُ أَکْبَرُ» نزد خداوند؟عز؟ کرامت دارد، و آن نام أعزّ و اکرم الهی است.

مرد یهودی گفت: راست گفتی ای محمّد، اکنون بگو پاداش «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» چیست؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: هنگامی که بنده می‌گوید: «سُبْحَانَ اللَّهِ» آنچه مادون عرش است با او تسبیح خدا را می‌گویند، و به گوینده، ده برابر ثواب تسبیح آنان داده می‌شود، و چون می‌گوید: «الْحَمْدُ لِلَّهِ» خداوند نعمت‌های دنیا را با نعمت‌های آخرت به او می‌دهد، و این کلمه‌ای است که اهل بهشت هنگام ورود به بهشت می‌گویند، و کلماتی که در دنیا می‌گفته‌اند قطع می‌شود، جز «الْحَمْدُ لِلَّهِ» که در بهشت نیز آن را می‌گویند، چنان که خداوند می‌فرماید: «دَعْوَاهُمْ فِیهَا سُبْحَانَکَ اَللَّهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیهَا سَلاَمٌ وَ آخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ»⁽¹⁾، و امّا «لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» قیمت و ثَمَن بهشت است، چرا که خداوند می‌فرماید: «هَلْ جَزَاء الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ» یعنی آیا پاداش کسی که بگوید: «لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» جز بهشت است؟ پس مرد یهودی گفت: راست گفتی ای محمّد.⁽²⁾

قَالَ الْیَهُودِیُّ فَبِأَیِّ شَیْ‌ءٍ بَنَی هَذِهِ الْکَعْبَةَ مُرَبَّعَةً قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) بِالْکَلِمَاتِ الْأَرْبَعِ قَالَ لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ سُمِّیَتِ الْکَعْبَةَ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) لِأَنَّهَا وَسَطُ الدُّنْیَا قَالَ الْیَهُودِیُّ أَخْبِرْنِی عَنْ تَفْسِیرِ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلهِ وَ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) عَلِمَ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ أَنَّ بَنِی آدَمَ یَکْذِبُونَ عَلَی اللَّهِ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ تَبَرِّیاً مِمَّا یَقُولُونَ وَ أَمَّا قَوْلُهُ الْحَمْدُ لِلهِ فَإِنَّهُ عَلِمَ أَنَّ الْعِبَادَ لَا یُؤَدُّونَ شُکْرَ نِعْمَتِهِ فَحَمِدَ نَفْسَهُ قَبْلَ أَنْ یَحْمَدُوهُ وَ هُوَ أَوَّلُ الْکَلَامِ لَوْ لَا ذَلِکَ لَمَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَی أَحَدٍ بِنِعْمَتِهِ فَقَوْلُهُ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ یَعْنِی وَحْدَانِیَّتَهُ لَا یَقْبَلُ اللَّهُ الْأَعْمَالَ إِلَّا بِهَا وَ هِیَ کَلِمَةُ التَّقْوَی یُثَقِّلُ اللَّهُ بِهِ الْمَوَازِینَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ أَمَّا قَوْلُهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ فَهِیَ کَلِمَةٌ أَعْلَی الْکَلِمَاتِ وَ أَحَبُّهَا إِلَی اللَّهِ؟عز؟ یَعْنِی أَنَّهُ لَیْسَ شَیْ‌ءٌ أَکْبَرَ مِنِّی لَا تُفْتَتَحُ الصَّلَاةُ إِلَّا بِهَا لِکَرَامَتِهَا عَلَی اللَّهِ وَ هُوَ الِاسْمُ الْأَکْرَمُ.

قَالَ الْیَهُودِیُّ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَمَا جَزَاءُ قَائِلِهَا قَالَ إِذَا قَالَ الْعَبْدُ سُبْحَانَ اللَّهِ سَبَّحَ مَعَهُ مَا دُونَ الْعَرْشِ فَیُعْطَی قَائِلُهَا عَشْرَ أَمْثَالِهَا وَ إِذَا قَالَ الْحَمْدُ لِلهِ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِ بِنَعِیمِ الدُّنْیَا مَوْصُولًا بِنَعِیمِ الْآخِرَةِ وَ هِیَ الْکَلِمَةُ الَّتِی یَقُولُهَا أَهْلُ الْجَنَّةِ إِذَا دَخَلُوهَا وَ یَنْقَطِعُ الْکَلَامُ الَّذِی یَقُولُونَهُ فِی الدُّنْیَا مَا خَلَا الْحَمْدَ لِلهِ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ؟عز؟ -- دَعْواهُمْ فِیها سُبْحانَکَ اَللَّهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیها سَلامٌ وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ أَمَّا قَوْلُهُ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَالْجَنَّةُ جَزَاؤُهُ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ؟عز؟ هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ یَقُولُ هَلْ جَزَاءُ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ إِلَّا الْجَنَّةَ فَقَالَ الْیَهُودِیُّ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ قَدْ أَخْبَرْتَ وَاحِدَةً فَتَأْذَنُ لِی أَنْ أَسْأَلَکَ الثَّانِیَةَ فَقَالَ النَّبِیُّ سَلْنِی عَمَّا شِئْتَ وَ جَبْرَئِیلُ عَنْ یَمِینِ النَّبِیِّ وَ مِیکَائِیلُ عَنْ یَسَارِهِ یُلَقِّنَانِهِ فَقَالَ الْیَهُودِیُّ لِأَیِ شَیْ‌ءٍ سُمِّیتَ مُحَمَّداً وَ أَحْمَدَ وَ أَبَا الْقَاسِمِ وَ بَشِیراً وَ نَذِیراً وَ دَاعِیاً فَقَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) أَمَّا مُحَمَّدٌ فَإِنِّی مَحْمُودٌ فِی الْأَرْضِ وَ أَمَّا أَحْمَدُ فَإِنِّی مَحْمُودٌ فِی السَّمَاءِ وَ أَمَّا أَبُو الْقَاسِمِ فَإِنَّ اللَّهَ؟عز؟ یَقْسِمُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ قِسْمَةَ النَّارِ فَمَنْ کَفَرَ بِی مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ فَفِی النَّارِ وَ یَقْسِمُ قِسْمَةَ الْجَنَّةِ فَمَنْ آمَنَ بِی وَ أَقَرَّ بِنُبُوَّتِی فَفِی الْجَنَّةِ وَ أَمَّا الدَّاعِی فَإِنِّی أَدْعُو النَّاسَ إِلَی دِینِ رَبِّی وَ أَمَّا النَّذِیرُ فَإِنِّی أُنْذِرُ بِالنَّارِ مَنْ عَصَانِی وَ أَمَّا الْبَشِیرُ فَإِنِّی أُبَشِّرُ بِالْجَنَّةِ مَنْ أَطَاعَنِی.

قَالَ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَأَخْبِرْنِی عَنِ اللَّهِ لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ وَقَّتَ هَذِهِ الْخَمْسَ الصَّلَوَاتِ فِی خَمْسِ مَوَاقِیتَ عَلَی أُمَّتِکَ فِی سَاعَاتِ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) إِنَّ الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ عِنْدَ الزَّوَالِ لَهَا حَلْقَةٌ تَدْخُلُ فِیهَا فَإِذَا دَخَلَتْ فِیهَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَیُسَبِّحُ کُلُّ شَیْ‌ءٍ دُونَ الْعَرْشِ لِوَجْهِ رَبِّی وَ هِیَ السَّاعَةُ الَّتِی یُصَلِّی عَلَیَّ فِیهَا رَبِّی فَفَرَضَ اللَّهُ؟عز؟ عَلَیَّ وَ عَلَی أُمَّتِی فِیهَا الصَّلَاةَ وَ قَالَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلی غَسَقِ اللَّیْلِ وَ هِیَ السَّاعَةُ الَّتِی یُؤْتَی فِیهَا بِجَهَنَّمَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَمَا مِنْ مُؤْمِنٍ یُوَفَّقُ تِلْکَ السَّاعَةَ أَنْ یَکُونَ سَاجِداً أَوْ رَاکِعاً أَوْ قَائِماً إِلَّا حَرَّمَ اللَّهُ؟عز؟ جَسَدَهُ عَلَی النَّارِ وَ أَمَّا صَلَاةُ الْعَصْرِ فَهِیَ السَّاعَةُ الَّتِی أَکَلَ فِیهَا آدَمُ مِنَ الشَّجَرَةِ فَأَخْرَجَهُ اللَّهُ عَنِ الْجَنَّةِ فَأَمَرَ اللَّهُ ذُرِّیَّتَهُ بِهَذِهِ الصَّلَاةِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ اخْتَارَهَا لِأُمَّتِی فَهِیَ مِنْ أَحَبِّ الصَّلَاةِ إِلَی اللَّهِ؟عز؟ وَ أَوْصَانِی أَنْ أَحْفَظَهَا مِنْ بَیْنِ الصَّلَوَاتِ وَ أَمَّا صَلَاةُ الْمَغْرِبِ فَهِیَ السَّاعَةُ الَّتِی تَابَ اللَّهُ فِیهَا عَلَی آدَمَ وَ کَانَ بَیْنَ مَا أَکَلَ مِنَ الشَّجَرَةِ وَ بَیْنَ مَا تَابَ اللَّهُ عَلَیْهِ ثَلَاثُمِائَةِ سَنَةٍ مِنْ أَیَّامِ الدُّنْیَا وَ فِی أَیَّامِ الْآخِرَةِ یَوْمٌ کَأَلْفِ سَنَةٍ مِنْ وَقْتِ صَلَاةِ الْعَصْرِ إِلَی الْعِشَاءِ فَصَلَّی آدَمُ ثَلَاثَ رَکَعَاتٍ رَکْعَةً لِخَطِیئَتِهِ وَ رَکْعَةً لِخَطِیئَةِ حَوَّاءَ وَ رَکْعَةً لِتَوْبَتِهِ فَافْتَرَضَ اللَّهُ؟عز؟ هَذِهِ الثَّلَاثَ الرَّکَعَاتِ عَلَی أُمَّتِی وَ هِیَ السَّاعَةُ الَّتِی یُسْتَجَابُ فِیهَا الدُّعَاءُ فَوَعَدَنِی رَبِّی أَنْ یَسْتَجِیبَ لِمَنْ دَعَا فِیهَا وَ هَذِهِ الصَّلَاةُ الَّتِی أَمَرَنِی بِهَا رَبِّی؟عز؟ فَقَالَ فَسُبْحانَ اللَّهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ وَ أَمَّا صَلَاةُ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ فَإِنَّ لِلْقَبْرِ ظُلْمَةً أَمَرَنِیَ اللَّهُ وَ أُمَّتِی بِهَذِهِ الصَّلَاةِ فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ لِتُنَوِّرَ لَهُمُ الْقُبُورَ وَ لِیُعْطَوُا النُّورَ عَلَی الصِّرَاطِ وَ مَا مِنْ قَدَمٍ مَشَتْ إِلَی صَلَاةِ الْعَتَمَةِ إِلَّا حَرَّمَ اللَّهُ جَسَدَهَا عَلَی النَّارِ وَ هِیَ الصَّلَاةُ الَّتِی اخْتَارَهَا اللَّهُ لِلْمُرْسَلِینَ قَبْلِی وَ أَمَّا صَلَاةُ الْفَجْرِ فَإِنَّ الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَطْلُعُ عَلَی قَرْنَیِ الشَّیْطَانِ فَأَمَرَنِیَ اللَّهُ؟عز؟ أَنْ أُصَلِّیَ صَلَاةَ الْفَجْرِ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ أَنْ یَسْجُدَ لَهَا الْکَافِرُ فَتَسْجُدُ أُمَّتِی لِلهِ وَ سُرْعَتُهَا أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ وَ هِیَ الصَّلَاةُ الَّتِی تَشْهَدُهَا مَلَائِکَةُ اللَّیْلِ وَ مَلَائِکَةُ النَّهَارِ.

قَالَ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَأَخْبِرْنِی لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ یُتَوَضَّأُ هَذِهِ الْجَوَارِحُ الْأَرْبَعُ وَ هِیَ أَنْظَفُ الْمَوَاضِعِ فِی الْجَسَدِ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) لَمَّا أَنْ وَسْوَسَ الشَّیْطَانُ إِلَی آدَمَ وَ دَنَا آدَمُ مِنَ الشَّجَرَةِ وَ نَظَرَ إِلَیْهَا ذَهَبَ مَاءُ وَجْهِهِ ثُمَّ قَامَ وَ هُوَ أَوَّلُ قَدَمٍ مَشَتْ إِلَی الْخَطِیئَةِ ثُمَّ تَنَاوَلَ بِیَدِهِ ثُمَّ مَسَّهَا فَأَکَلَ مِنْهَا فَطَارَ الْحُلِیُّ وَ الْحُلَلُ عَنْ جَسَدِهِ ثُمَّ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی أُمِّ رَأْسِهِ وَ بَکَی فَلَمَّا تَابَ اللَّهُ؟عز؟ عَلَیْهِ فَرَضَ اللَّهُ؟عز؟ عَلَیْهِ وَ عَلَی ذُرِّیَّتِهِ الْوُضُوءَ عَلَی هَذِهِ الْجَوَارِحِ الْأَرْبَعِ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَغْسِلَ الْوَجْهَ لِمَا نَظَرَ إِلَی الشَّجَرَةِ وَ أَمَرَهُ بِغَسْلِ السَّاعِدَیْنِ إِلَی الْمِرْفَقَیْنِ لِمَا تَنَاوَلَ مِنْهَا وَ أَمَرَهُ بِمَسْحِ الرَّأْسِ لِمَا وَضَعَ یَدَهُ عَلَی رَأْسِهِ وَ أَمَرَهُ بِمَسْحِ الْقَدَمَیْنِ لِمَا مَشَی إِلَی الْخَطِیئَةِ ثُمَّ سَنَّ عَلَی أُمَّتِیَ الْمَضْمَضَةَ لِتُنَقِّیَ الْقَلْبَ مِنَ الْحَرَامِ وَ الِاسْتِنْشَاقَ لِتَحْرُمَ عَلَیْهِمْ رَائِحَةُ النَّارِ وَ نَتْنُهَا.

قَالَ الْیَهُودِیُّ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَمَا جَزَاءُ عَامِلِهَا قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) أَوَّلُ مَا یَمَسُّ الْمَاءَ یَتَبَاعَدُ عَنْهُ الشَّیْطَانُ وَ إِذَا تَمَضْمَضَ نَوَّرَ اللَّهُ قَلْبَهُ وَ لِسَانَهُ بِالْحِکْمَةِ فَإِذَا اسْتَنْشَقَ آمَنَهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ وَ رَزَقَهُ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ فَإِذَا غَسَلَ وَجْهَهُ بَیَّضَ اللَّهُ وَجْهَهُ یَوْمَ تَبْیَضُّ فِیهِ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ فِیهِ وُجُوهٌ وَ إِذَا غَسَلَ سَاعِدَیْهِ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ أَغْلَالَ النَّارِ وَ إِذَا مَسَحَ رَأْسَهُ مَسَحَ اللَّهُ عَنْهُ سَیِّئَاتِهِ وَ إِذَا مَسَحَ قَدَمَیْهِ أَجَازَهُ اللَّهُ عَلَی الصِّرَاطِ یَوْمَ تَزِلُّ فِیهِ الْأَقْدَامُ قَالَ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَأَخْبِرْنِی عَنِ الْخَامِسَةِ لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ أَمَرَ اللَّهُ بِالاغْتِسَالِ مِنَ الْجَنَابَةِ وَ لَمْ یَأْمُرْ مِنَ الْبَوْلِ وَ الْغَائِطِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) إِنَّ آدَمَ لَمَّا أَکَلَ مِنَ الشَّجَرَةِ دَبَّ ذَلِکَ فِی عُرُوقِهِ وَ شَعْرِهِ وَ بَشَرِهِ فَإِذَا جَامَعَ الرَّجُلُ أَهْلَهُ خَرَجَ الْمَاءُ مِنْ کُلِّ عِرْقٍ وَ شَعْرٍ فَأَوْجَبَ اللَّهُ عَلَی ذُرِّیَّتِهِ الِاغْتِسَالَ مِنَ الْجَنَابَةِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ الْبَوْلُ یَخْرُجُ مِنْ فَضْلَةِ الشَّرَابِ الَّذِی یَشْرَبُهُ الْإِنْسَانُ وَ الْغَائِطُ یَخْرُجُ مِنْ فَضْلَةِ الطَّعَامِ الَّذِی یَأْکُلُهُ فَعَلَیْهِمْ مِنْهُمَا الْوُضُوءُ.

قَالَ الْیَهُودِیُّ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَأَخْبِرْنِی مَا جَزَاءُ مَنِ اغْتَسَلَ مِنَ الْحَلَالِ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا جَامَعَ أَهْلَهُ بَسَطَ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ جَنَاحَهُ وَ تَنْزِلُ الرَّحْمَةُ فَإِذَا اغْتَسَلَ بَنَی اللَّهُ بِکُلِّ قَطْرَةٍ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ وَ هُوَ سِرٌّ فِیمَا بَیْنَ اللَّهِ وَ بَیْنَ خَلْقِهِ یَعْنِی الِاغْتِسَالَ مِنَ الْجَنَابَةِ قَالَ الْیَهُودِیُّ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَأَخْبِرْنِی عَنِ السَّادِسِ عَنْ خَمْسَةِ أَشْیَاءَ مَکْتُوبَاتٍ فِی التَّوْرَاةِ أَمَرَ اللَّهُ بَنِی إِسْرَائِیلَ أَنْ یَقْتَدُوا بِمُوسَی فِیهَا مِنْ بَعْدِهِ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) فَأَنْشَدْتُکَ بِاللَّهِ إِنْ أَنَا أَخْبَرْتُکَ تُقِرُّ لِی قَالَ الْیَهُودِیُّ نَعَمْ یَا مُحَمَّدُ قَالَ فَقَالَ النَّبِیُّ أَوَّلُ مَا فِی التَّوْرَاةِ مَکْتُوبٌ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ هِیَ بِالْعِبْرَانِیَّةِ طاب ثُمَّ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ هَذِهِ الْآیَةَ -- یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ -- وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ(صلی الله علیه و آله) وَ فِی السَّطْرِ الثَّانِی اسْمُ وَصِیِّی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ(علیه السلام) وَ الثَّالِثِ وَ الرَّابِعِ سِبْطَیَّ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ فِی الْخَامِسِ أُمِّهِمَا فَاطِمَةَ سَیِّدَةِ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهَا وَ فِی التَّوْرَاةِ اسْمُ وَصِیِّی إِلْیَا وَ اسْمُ سِبْطَیَّ شَبَّرُ وَ شَبِیرٌ وَ هُمَا نُورَا فَاطِمَةَ(علیها السلام).

قَالَ الْیَهُودِیُّ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَأَخْبِرْنِی عَنْ فَضْلِکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) لِی فَضْلٌ عَلَی النَّبِیِّینَ فَمَا مِنْ نَبِیٍّ إِلَّا دَعَا عَلَی قَوْمِهِ بِدَعْوَةٍ وَ أَنَا أَخَّرْتُ دَعْوَتِی لِأُمَّتِی لِأَشْفَعَ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ أَمَّا فَضْلُ أَهْلِ بَیْتِی وَ ذُرِّیَّتِی عَلَی غَیْرِهِمْ کَفَضْلِ الْمَاءِ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ بِهِ حَیَاةُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ حُبُّ أَهْلِ بَیْتِی وَ ذُرِّیَّتِی اسْتِکْمَالُ الدِّینِ وَ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ هَذِهِ الْآیَةَ -- الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً إِلَی آخِرِ الْآیَةِ قَالَ الْیَهُودِیُّ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَأَخْبِرْنِی بِالسَّابِعِ مَا فَضْلُ الرِّجَالِ عَلَی النِّسَاءِ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) کَفَضْلِ السَّمَاءِ عَلَی الْأَرْضِ وَ کَفَضْلِ الْمَاءِ عَلَی الْأَرْضِ فَبِالْمَاءِ تَحْیَا الْأَرْضُ وَ بِالرِّجَالِ تَحْیَا النِّسَاءُ لَوْ لَا الرِّجَالُ مَا خُلِقَ النِّسَاءُ لِقَوْلِ اللَّهِ؟عز؟ الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ قَالَ الْیَهُودِیُّ لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ کَانَ هَکَذَا قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ مِنْ طِینٍ وَ مِنْ فَضْلَتِهِ وَ بَقِیَّتِهِ خُلِقَتْ حَوَّاءُ وَ أَوَّلُ مَنْ أَطَاعَ النِّسَاءَ آدَمُ فَأَنْزَلَهُ اللَّهُ مِنَ الْجَنَّةِ وَ قَدْ بَیَّنَ فَضْلَ الرِّجَالِ عَلَی النِّسَاءِ فِی الدُّنْیَا أَ لَا تَرَی إِلَی النِّسَاءِ کَیْفَ یَحِضْنَ وَ لَا یُمْکِنُهُنَّ الْعِبَادَةُ مِنَ الْقَذَارَةِ وَ الرِّجَالُ لَا یُصِیبُهُمْ شَیْ‌ءٌ مِنَ الطَّمَثِ.

قَالَ الْیَهُودِیُّ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَأَخْبِرْنِی لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ فَرَضَ اللَّهُ؟عز؟ الصَّوْمَ عَلَی أُمَّتِکَ بِالنَّهَارِ ثَلَاثِینَ یَوْماً وَ فَرَضَ عَلَی الْأُمَمِ أَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) إِنَّ آدَمَ لَمَّا أَکَلَ مِنَ الشَّجَرَةِ بَقِیَ فِی بَطْنِهِ ثَلَاثِینَ یَوْماً وَ فَرَضَ اللَّهُ عَلَی ذُرِّیَّتِهِ ثَلَاثِینَ یَوْماً الْجُوعَ وَ الْعَطَشَ وَ الَّذِی یَأْکُلُونَهُ تَفَضُّلٌ مِنَ اللَّهِ؟عز؟ عَلَیْهِمْ وَ کَذَلِکَ کَانَ عَلَی آدَمَ فَفَرَضَ اللَّهُ؟عز؟ عَلَی أُمَّتِی ذَلِکَ ثُمَّ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) هَذِهِ الْآیَةَ -- کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ أَیَّاماً مَعْدُوداتٍ قَالَ الْیَهُودِیُّ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَمَا جَزَاءُ مَنْ صَامَهَا فَقَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) مَا مِنْ مُؤْمِنٍ یَصُومُ شَهْرَ رَمَضَانَ احْتِسَاباً إِلَّا أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُ سَبْعَ خِصَالٍ أَوَّلُهَا یَذُوبُ الْحَرَامُ فِی جَسَدِهِ وَ الثَّانِیَةُ یَقْرُبُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَ الثَّالِثَةُ یَکُونُ قَدْ کَفَّرَ خَطِیئَةَ أَبِیهِ آدَمَ وَ الرَّابِعَةُ یُهَوِّنُ اللَّهُ عَلَیْهِ سَکَرَاتِ الْمَوْتِ وَ الْخَامِسَةُ أَمَانٌ مِنَ الْجُوعِ وَ الْعَطَشِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ السَّادِسَةُ یُعْطِیهِ اللَّهُ بَرَاءَةً مِنَ النَّارِ وَ السَّابِعَةُ یُطْعِمُهُ اللَّهُ مِنْ ثَمَرَاتِ الْجَنَّةِ.

قَالَ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَأَخْبِرْنِی عَنِ التَّاسِعَةِ لِأَیِّ شَیْ‌ءٍ أَمَرَ اللَّهُ بِالْوُقُوفِ بِعَرَفَاتٍ بَعْدَ الْعَصْرِ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) إِنَّ الْعَصْرَ هِیَ السَّاعَةُ الَّتِی عَصَی فِیهَا آدَمُ رَبَّهُ وَ فَرَضَ اللَّهُ؟عز؟ عَلَی أُمَّتِیَ الْوُقُوفَ وَ التَّضَرُّعَ وَ الدُّعَاءَ فِی أَحَبِّ الْمَوَاضِعِ إِلَیْهِ وَ تَکَفَّلَ لَهُمْ بِالْجَنَّةِ وَ السَّاعَةُ الَّتِی یَنْصَرِفُ فِیهَا النَّاسُ هِیَ السَّاعَةُ الَّتِی تَلَقَّی فِیهَا آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ ثُمَّ قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) وَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً إِنَّ لِلهِ بَاباً فِی السَّمَاءِ الدُّنْیَا یُقَالُ لَهُ بَابُ الرَّحْمَةِ وَ بَابُ التَّوْبَةِ وَ بَابُ الْحَاجَاتِ وَ بَابُ التَّفَضُّلِ وَ بَابُ الْإِحْسَانِ وَ بَابُ الْجُودِ وَ بَابُ الْکَرَمِ وَ بَابُ الْعَفْوِ وَ لَا یَجْتَمِعُ بِعَرَفَاتٍ أَحَدٌ إِلَّا اسْتَأْهَلَ مِنَ اللَّهِ فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ هَذِهِ الْخِصَالَ وَ إِنَّ لِلَّهِ؟عز؟ مِائَةَ أَلْفِ مَلَکٍ مَعَ کُلِّ مَلَکٍ مِائَةٌ وَ عِشْرُونَ أَلْفَ مَلَکٍ وَ لِلهِ رَحْمَةٌ عَلَی أَهْلِ عَرَفَاتٍ یُنْزِلُهَا عَلَی أَهْلِ عَرَفَاتٍ فَإِذَا انْصَرَفُوا أَشْهَدَ اللَّهُ مَلَائِکَتَهُ بِعِتْقِ أَهْلِ عَرَفَاتٍ مِنَ النَّارِ وَ أَوْجَبَ اللَّهُ؟عز؟ لَهُمُ الْجَنَّةَ وَ نَادَی مُنَادٍ انْصَرِفُوا مَغْفُورِینَ فَقَدْ أَرْضَیْتُمُونِی وَ رَضِیتُ عَنْکُمْ.

قَالَ الْیَهُودِیُّ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَأَخْبِرْنِی عَنِ الْعَاشِرِ عَنْ سَبْعِ خِصَالٍ أَعْطَاکَ اللَّهُ مِنْ بَیْنِ النَّبِیِّینَ وَ أَعْطَی أُمَّتَکَ مِنْ بَیْنِ الْأُمَمِ فَقَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) أَعْطَانِیَ اللَّهُ؟عز؟ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ وَ الْأَذَانَ وَ الْجَمَاعَةَ فِی الْمَسْجِدِ وَ یَوْمِ الْجُمُعَةِ وَ الْإِجْهَارَ فِی ثَلَاثِ صَلَاةٍ وَ الرُّخَصَ لِأُمَّتِی عِنْدَ الْأَمْرَاضِ وَ السَّفَرِ وَ الصَّلَاةَ عَلَی الْجَنَائِزِ وَ الشَّفَاعَةَ لِأَصْحَابِ الْکَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِی قَالَ الْیَهُودِیُّ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ فَمَا جَزَاءُ مَنْ قَرَأَ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) مَنْ قَرَأَ فَاتِحَةَ الْکِتَابِ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِعَدَدِ کُلِّ آیَةٍ أُنْزِلَتْ مِنَ السَّمَاءِ فَیَجْزِی بِهَا ثَوَابَهَا وَ أَمَّا الْأَذَانُ فَإِنَّهُ یُحْشَرُ الْمُؤَذِّنُونَ مِنْ أُمَّتِی مَعَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِینَ وَ أَمَّا الْجَمَاعَةُ فَإِنَّ صُفُوفَ أُمَّتِی کَصُفُوفِ الْمَلَائِکَةِ فِی السَّمَاءِ وَ الرَّکْعَةُ فِی الْجَمَاعَةِ أَرْبَعٌ وَ عِشْرُونَ رَکْعَةً کُلُّ رَکْعَةٍ أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ؟عز؟ مِنْ عِبَادَةِ أَرْبَعِینَ سَنَةً وَ أَمَّا یَوْمُ الْجُمُعَةِ فَیَجْمَعُ اللَّهُ فِیهِ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ لِلْحِسَابِ فَمَا مِنْ مُؤْمِنٍ مَشَی إِلَی الْجَمَاعَةِ إِلَّا خَفَّفَ اللَّهُ؟عز؟ عَلَیْهِ أَهْوَالَ یَوْمِ الْقِیَامَةِ ثُمَّ یَأْمُرُ بِهِ إِلَی الْجَنَّةِ وَ أَمَّا الْإِجْهَارُ فَإِنَّهُ یَتَبَاعَدُ لَهَبُ النَّارِ مِنْهُ بِقَدْرِ مَا یَبْلُغُ صَوْتَهُ وَ یَجُوزُ عَلَی الصِّرَاطِ وَ یُعْطَی السُّرُورَ حَتَّی یَدْخُلَ الْجَنَّةَ وَ أَمَّا السَّادِسُ فَإِنَّ اللَّهَ؟عز؟ یُخَفِّفُ أَهْوَالَ یَوْمِ الْقِیَامَةِ لِأُمَّتِی کَمَا ذَکَرَ اللَّهُ؟عز؟ فِی الْقُرْآنِ وَ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ یُصَلِّی الْجَنَائِزَ إِلَّا أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُ الْجَنَّةَ إِلَّا أَنْ یَکُونَ مُنَافِقاً أَوْ عَاقّاً وَ أَمَّا شَفَاعَتِی فَهِیَ لِأَصْحَابِ الْکَبَائِرِ مَا خَلَا أَهْلَ الشِّرْکِ وَ الظُّلْمِ.

قَالَ صَدَقْتَ یَا مُحَمَّدُ وَ أَنَا أَشْهَدُ أَنْ لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّکَ عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ خَاتَمُ النَّبِیِّینَ وَ إِمَامُ الْمُتَّقِینَ وَ رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِینَ فَلَمَّا أَسْلَمَ وَ حَسُنَ إِسْلَامُهُ أَخْرَجَ رَقّاً أَبْیَضَ فِیهِ جَمِیعُ مَا قَالَ النَّبِیُّ(صلی الله علیه و آله) وَ قَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ الَّذِی بَعَثَکَ بِالْحَقِّ نَبِیّاً مَا اسْتَنْسَخْتُهَا إِلَّا مِنَ الْأَلْوَاحِ الَّتِی کَتَبَهَا اللَّهُ؟عز؟ لِمُوسَی بْنِ عِمْرَانَ(علیه السلام) وَ لَقَدْ قَرَأْتُ فِی التَّوْرَاةِ فَضْلَکَ حَتَّی شَکَکْتُ فِیهَا یَا مُحَمَّدُ وَ لَقَدْ کُنْتُ أَمْحُو اسْمَکَ مُنْذُ أَرْبَعِینَ سَنَةً مِنَ التَّوْرَاةِ کُلَّمَا مَحَوْتُهُ وَجَدْتُهُ مُثْبَتاً فِیهَا وَ لَقَدْ قَرَأْتُ فِی التَّوْرَاةِ أَنَّ هَذِهِ الْمَسَائِلَ لَا یُخْرِجُهَا إِلَّا أَنْتَ وَ أَنَّ فِی السَّاعَةِ الَّتِی تُرَدُّ عَلَیْکَ فِیهَا هَذِهِ الْمَسَائِلُ یَکُونُ جَبْرَئِیلُ عَنْ یَمِینِکَ وَ مِیکَائِیلُ عَنْ یَسَارِکَ وَ وَصِیُّکَ بَیْنَ یَدَیْکَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) صَدَقْتَ هَذَا جَبْرَئِیلُ عَنْ یَمِینِی وَ مِیکَائِیلُ عَنْ یَسَارِی وَ وَصِیِّی عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ(علیه السلام) بَیْنَ یَدَیَّ فَآمَنَ الْیَهُودِیُّ وَ حَسُنَ إِسْلَامُهُ. [امالی صدوق، ص 187، ح 1]

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در تفسیر «هَلْ جَزَاء الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ» فرمود: از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنیدم که می‌فرمود: خداوند؟عز؟ فرمود:

«پاداش کسی که من نعمت توحید را به او عطا نمودم، جز بهشت نیست.»⁽¹⁾

و نیز می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

توحید و «لَاإِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» قیمت بهشت است، و «الْحَمْدُ لِلَّهِ» وفای به شکر هر نعمتی است، و ترس از خداوند و «خَشْیَةُ اللَّهِ» کلید هر حکمتی است، و اخلاص در کارها ملاک هر طاعتی است.⁽¹⁾علی بن سالم گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

«در کتاب خدا آیه مسجّله‌ای هست» گفتم: آن کدام آیه است؟ فرمود: آیه «هَلْ جَزَاء الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ» چرا که این آیه درباره‌ی هر مؤمن و کافر و نیکوکار و بدکاری صادق و جاری است، و هر کس مورد احسان واقع می‌شود، بر اوست که نیکی را به نیکی پاسخ بدهد، و مکافات این نیست که همانند او عمل کند، بلکه باید نیکی بالاتری انجام بدهد و بداند که شروع کننده‌ی به احسان، فضیلت بیشتری دارد.⁽²⁾

«وَ مِن دُونِهِمَا جَنَّتَانِ * فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ * مُدْهَامَّتَانِ * فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ * فِیهِمَا عَیْنَانِ نَضَّاخَتَانِ * فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ * فِیهِمَا فَاکِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمَّانٌ * … حُورٌ مَّقْصُورَاتٌ فِی الْخِیَامِ»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

«مُدْهَامَّتَانِ» یعنی [در زمان حکومت امام زمان(علیه السلام)] بین مکّه و مدینه بطور متصّل نخلستان خواهد بود.⁽²⁾مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«عَیْنَانِ نَضَّاخَتَانِ» یعنی دو چشمه جوشان و فوّارتان، و «فِیهِنَّ خَیْرَاتٌ حِسَانٌ» یعنی دخترانی که در کنار کوثر از زمین می‌رویند، و هر گاه یکی از آنان را اهل بهشت بگیرند، دختر دیگری به جای آن می‌روید، و «حُورٌ مَّقْصُورَاتٌ فِی الْخِیَامِ» یعنی آنان مصون هستند و چشم کسی به آنان دوخته نمی‌شود.⁽³⁾

حلبی گوید: امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی «فِیهِنَّ خَیْرَاتٌ حِسَانٌ» فرمود:

«آنان زن‌های مؤمنه و صالحه و عارفه دنیا هستند» گفتم: «حُورٌ مَّقْصُورَاتٌ فِی الْخِیَامِ» کیانند؟ فرمود: آنان حوریان سفیدرو، و محفوظ و مصون و مخدّرات در خیمه‌های دُرّ و یاقوت و مرجان هستند، و هر خیمه‌ای از آن‌ها چهار در دارد، و بر هر دری هفتاد حاجب و نگهبان برای آن‌ها گماشته شده، و آن‌ها کرامت‌های الهی هستند بر حورالعین، و خداوند به وسیله آن‌ها به مؤمن بشارت می‌دهد.⁽¹⁾حسین بن اعین گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: معنای «جَزَاکَ اللَّهُ خَیْراً» چیست؟ فرمود:

«خَیر» نهری است در بهشت که از کوثر خارج می‌شود، و کوثر از ساق عرش خارج می‌گردد، و منازل اوصیا و شیعیان آنان در آنجاست و در دو طرف نهر کوثر دخترانی می‌رویند، و هر گاه مؤمن یکی از آنان را می‌گیرد دختر دیگری به جای آن می‌روید، چنان که خداوند می‌فرماید: «فِیهِنَّ خَیْرَاتٌ حِسَانٌ» و هر گاه مؤمنی به رفیق خود بگوید: «جَزَاکَ اللَّهُ خَیْراً» مقصود او آن منازلی است که خداوند؟عز؟ برای برگزیدگان از بندگان خود آماده کرده است.⁽²⁾

مؤلّف گوید:

روایات فراوانی در توصیف حورالعین بهشتی نقل شده و ما زیادی از آن‌ها را در کتاب «راه بهشت» نقل نمودیم و مرحوم مفید در کتاب اختصاص روایت مفصّلی را در این باره نقل نموده که در پاورقی مشاهده می‌شود.⁽¹⁾

قال فیقول ملک الموت لیثن کل واحد منکما علی صاحبه فیقول الروح جزاک الله من جسد خیر الجزاء لقد کنت فی طاعته مسرعا و عن معاصیه مبطئا فجزاک الله عنی من جسد خیر الجزاء فعلیک السلام إلی یوم القیامة و یقول الجسد للروح مثل ذلک قال فیصیح ملک الموت بالروح أیتها الروح الطیبة اخرجی من الدنیا مؤمنة مرحومة مغتبطة قال فرقت به الملائکة و فرجت عنه الشدائد و سهلت له الموارد و صار لحیوان الخلد قال ثم یبعث الله له صفین من الملائکة غیر القابضین لروحه فیقومون سماطین ما بین منزله إلی قبره یستغفرون له و یشفعون له قال فیعلله ملک الموت و یمنیه و یبشره عن الله بالکرامة و الخیر کما تخادع الصبی أمه تمرخه بالدهن و الریحان و بقاء النفس و تفدیه بالنفس و الوالدین قال فإذا بلغت الحلقوم قال الحافظان اللذان معه یا ملک الموت ارؤف بصاحبنا و ارفق فنعم الأخ کان و نعم الجلیس لم یمل علینا ما یسخط الله قط.

فإذا خرجت روحه خرجت کنخلة بیضاء وضعت فی مسکة بیضاء و من کل ریحان فی الجنة فأدرجت إدراجا و عرج بها القابضون إلی السماء الدنیا قال فیفتح له أبواب السماء و یقول لها البوابون حیاها الله من جسد کانت فیه لقد کان یمر له علینا عمل صالح و نسمع حلاوة صوته بالقرآن قال فبکی له أبواب السماء و البوابون لفقدها و یقول یا رب قد کان لعبدک هذا عمل صالح و کنا نسمع حلاوة صوته بالذکر للقرآن و یقولون اَللَّهُمَّ ابعث لنا مکانه عبدا یسمعنا ما کان یسمعنا و یصنع الله ما یشاء فیصعد به إلی عیش رحبت به ملائکة السماء کلهم أجمعون و یشفعون له و یستغفرون له و یقول الله تبارک و تعالی رحمتی علیه من روح و یتلقاه أرواح المؤمنین کما یتلقی الغائب غائبه فیقول بعضهم لبعض ذروا هذه الروح حتی تفیق فقد خرجت من کرب عظیم و إذا هو استراح أقبلوا علیه یسائلونه و یقولون ما فعل فلان و فلان فإن کان قد مات بکوا و استرجعوا و یقولون ذهبت به أمه الهاویة فإنا لله و إنا إلیه راجعون.

قال فیقول الله ردوها علیه فمنها خلقتهم و فیها أعیدهم و منها أخرجهم تارة أخری قال فإذا حمل سریره حملت نعشه الملائکة و اندفعوا به اندفاعا و الشیاطین سماطین ینظرون من بعید لیس لهم علیه سلطان و لا سبیل فإذا بلغوا به القبر توثبت إلیه بقاع الأرض کالریاض الخضر فقالت کل بقعة منها اَللَّهُمَّ اجعله فی بطنی قال فیجاء به حتی یوضع فی الحفرة التی قضاها الله له فإذا وضع فی لحده مثل له أبوه و أمه و زوجته و ولده و إخوانه قال فیقول لزوجته ما یبکیک قال فتقول لفقدک ترکتنا معولین قال فتجی‌ء صورة حسنة قال فیقول ما أنت فیقول أنا عملک الصالح أنا لک الیوم حصن حصین و جنة و سلاح بأمر الله قال فیقول أما و الله لو علمت أنک فی هذا المکان لنصبت نفسی لک و ما غرنی مالی و ولدی قال فیقول یا ولی الله أبشر بالخیر فو الله إنه لیسمع خفق نعال القوم إذا رجعوا و نفضهم أیدیهم من التراب إذا فرغوا قد رد علیه روحه و ما علموا قال فیقول له الأرض مرحبا یا ولی الله مرحبا بک أما و الله لقد کنت أحبک و أنت علی متنی فأنا لک الیوم أشد حبا إذا أنت فی بطنی أما و عزة ربی لأحسنن جوارک و لأبردن مضجعک و لأوسعن مدخلک إنّما أنا روضة من ریاض الجنة أو حفرة من حفر النار.

قال ثم یبعث الله إلیه ملکا فیضرب بجناحیه عن یمینه و عن شماله و من بین یدیه و من خلفه فیوسع له من کل طریقة أربعین نورا فإذا قبره مستدیر بالنور قال ثم یدخل علیه منکر و نکیر و هما ملکان أسودان یبحثان القبر بأنیابهما و یطئان فی شعورهما حدقتاهما مثل قدر النحاس و أصواتهما کالرعد القاصف و أبصارهما مثل البرق اللامع فینتهرانه و یصیحان به و یقولان من ربک و من نبیک و ما دینک و من إمامک فإن المؤمن لیغضب حتی ینتقض من الإدلال توکلا علی الله من غیر قرابة و لا نسب فیقول ربی و ربکم و رب کل شی‌ء الله و نبیی و نبیکم محمّد خاتم النّبیین و دینی الإسلام الذی لا یقبل الله معه دینا و أمامی القرآن مهیمنا علی الکتب و هو القرآن العظیم فیقولان صدقت و وفقت وفقک الله و هداک انظر ما تری عند رجلیک فإذا هو بباب من نار فیقول إنا لله و إنا إلیه راجعون ما کان هذا ظنی برب العالمین قال فیقولان له یا ولی الله لا تحزن و لا تخش و أبشر و استبشر فلیس هذا لک و لا أنت له إنّما أراد الله تبارک و تعالی أن یریک من أی شی‌ء نجاک و یذیقک برد عفوه قد أغلق هذا الباب عنک و لا تدخل النار أبدا انظر ما تری عند رأسک فإذا هو بمنازله من الجنة و أزواجه من الحور العین قال فیثب وثبة لمعانقة الحور العین الزوجة من أزواجه فیقولان له یا ولی الله إن لک إخوة و أخوات لم یلحقوا فنم قریر العین کعاشق فی حجلته إلی یوم الدین قال فیفرش له و یبسط و یلحد.

قال فو الله ما صبی قد نام مدللا بین یدی أمه و أبیه بأثقل نومة منه قال فإذا کان یوم القیامة یجیئه عنق من النار فتطیف به فإذا کان مدمنا علی تنزیل السجدة و تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ وقفت عنده تبارک و انطلقت تنزیل السجدة فقالت أنا آت بشفاعة رب العالمین قال فتجیئ عنق من العذاب من قبل یمینه فتقول الصلاة إلیک عن ولی الله فلیس لک إلی ما قبلی سبیل فیأتیه من قبل یساره فتقول الزکاة إلیک عن ولی الله فلیس لک إلی ما قبلی سبیل فیأتیه من قبل رأسه فیقول القرآن إلیک عن ولی الله فلیس لک إلی ما قبلی سبیل فقد وعانی فی قلبه و فی اللسان الذی کان یوحد به ربه فلیس لک إلی ما قبلی سبیل فتخرج عنق من النار مغضبا فیقول دونکما ولی الله ولیکما قال فیقول الصبر و هو فی ناحیة القبر أما و الله ما منعنی أن ألی من ولی الله الیوم إلّا أنی نظرت ما عندکم فلما أن جزتم عن ولی الله عذاب القبر و مئونته فأنا لولی الله ذخر و حصن عند المیزان و جسر جهنّم و العرض عند الله.

فقال علی أمیر المؤمنین(علیه السلام) یفتح لولی الله من منزله من الجنة إلی قبره تسعة و تسعون بابا یدخل علیها روحها و ریحانها و طیبها و لذتها و نورها إلی یوم القیامة فلیس شی‌ء أحب إلیه من لقاء الله قال فیقول یا رب عجل علی قیام الساعة حتی أرجع إلی أهلی و مالی فإذا کانت صیحة القیامة خرج من قبره مستورة عورته مسکنة روعته قد أعطی الأمن و الأمان و بشر بالرضوان و الروح و الریحان و الخیرات الحسان فیستقبله الملکان اللذان کانا معه فی الحیاة الدنیا فینفضان التراب عن وجهه و عن رأسه و لا یفارقانه و یبشرانه و یمنیانه و یفرجانه کلما راعه شی‌ء من أهوال القیامة قالا له یا ولی الله لا خوف علیک الیوم و لا حزن نحن الذین ولینا عملک فی الحیاة الدنیا و نحن أولیاؤک الیوم فی الآخرة انظر تلکم الجنة التی أورثتموها بما کنتم تعملون قال فیقام فی ظل العرش فیدنیه الرب تبارک و تعالی حتی یکون بینه و بینه حجاب من نور فیقول له مرحبا فمنها یبیض وجهه و یسر قلبه و یطول سبعون ذراعا من فرحته فوجهه کالقمر و طوله طول آدم و صورته صورة یوسف و لسانه لسان محمّد(صلی الله علیه و آله) و قلبه قلب أیوب کلما غفر له ذنب سجد فیقول عبدی اقرأ کتابک فیصطک فرائصه شفقا و فرقا.

قال فیقول الجبار هل زدنا علیک سیئاتک و نقصنا علیک من حسناتک قال فیقول یا سیدی بل أنت قائم بالقسط و أنت خیر الفاصلین قال فیقول عبدی أ ما استحییت و لا راقبتنی و لا خشیتنی قال فیقول یا سیدی قد أسأت فلا تفضحنی فإن الخلائق ینظرون إلی قال فیقول الجبار و عزتی یا مسی‌ء لا أفضحک الیوم قال فالسیئات فیما بینه و بین الله مستورة و الحسنات بارزة للخلائق قال فکلما کان عیره بذنب قال سیدی لتبعثنی إلی النار أحب إلی من أن تعیرنی قال فیضحک الجبار تبارک و تعالی لا شریک له لیقر بعینه قال فیقول أ تذکر یوم کذا و کذا أطعمت جائعا و وصلت أخا مؤمنا کسوت یوما أعطیت سعیا حججت فی الصحاری تدعونی محرما أرسلت عینیک فرقا سهرت لیلة شفقا غضضت طرفک منی فرقا فذا بذا و أما ما أحسنت فمشکور و أما ما أسأت فمغفور حول بوجهک فإذا حوله رأی الجبار فعند ذلک ابیض وجهه و سر قلبه و وضع التاج علی رأسه و علی یدیه الحلی و الحلل ثم یقول یا جبرئیل انطلق بعبدی فأره کرامتی فیخرج من عند الله قد أخذ کتابه بیمینه فیدحو به مد البصر فیبسط صحیفته للمؤمنین و المؤمنات و هو ینادی هاؤُمُ اقْرَؤُا کِتابِیَهْ إِنِّی ظَنَنْتُ أَنِّی مُلاقٍ حِسابِیَهْ فَهُوَ فِی عِیشَةٍ راضِیَةٍ.

فإذا انتهی إلی باب الجنة قیل له هات الجواز قال هذا جوازی مکتوب فیه بسم الله الرحمن الرحیم هذا جواز جائز من الله العزیز الحکیم لفلان بن فلان من رب العالمین فینادی مناد یسمع أهل الجمع کلهم إلّا أن فلان بن فلان قد سعد سعادة لا یشقی بعدها أبدا قال فیدخل فإذا هو بشجرة ذات ظل ممدود و ماء مسکوب و ثمار مهدلة تسمی رضوان یخرج من ساقها عینان تجریان فینطلق إلی إحداهما و کلما مر بذلک فیغتسل منها فیخرج و علیه نضرة النعیم ثم یشرب من الأخری فلا تکن فی بطنه مغص و لا مرض و لا داء أبدا و ذلک قوله تعالی وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً ثم تستقبله الملائکة فتقول له طبت فادخلها مع الداخلین فیدخل فإذا هو بسماطین من شجر أغصانها اللؤلؤ و فروعها الحلی و الحلل ثمارها مثل ثدی الجواری الأبکار فتستقبله الملائکة معهم النوق و البراذین و الحلی و الحلل فیقولون یا ولی الله ارکب ما شئت و البس ما شئت و سل ما شئت قال فیرکب ما اشتهی و یلبس ما اشتهی و هو علی ناقة أو برذون من نور و ثیابه من نور و حلیته من نور یسیر فی دار النور معه ملائکة من نور و غلمان من نور و وصائف من نور حتی تهابه الملائکة مما یرون من النور فیقول بعضهم لبعض تنحوا فقد جاء وفد الحلیم الغفور قال فینظر إلی أول قصر له من فضة مشرقا بالدر و الیاقوت فتشرف علیه أزواجه فیقلن مرحبا مرحبا انزل بنا فیهم أن ینزل بقصره.

قال فتقول الملائکة سر یا ولی الله فإن هذا لک و غیره حتی ینتهی إلی قصر من ذهب مکلل بالدر و الیاقوت فتشرف علیه أزواجه فیقلن مرحبا مرحبا یا ولی الله انزل بنا فیهم أن ینزل بهن فتقول له الملائکة سر یا ولی الله فإن هذا لک و غیره قال ثم ینتهی إلی قصر مکلل بالدر و الیاقوت فیهم أن ینزل بقصره فتقول له الملائکة سر یا ولی الله فإن هذا لک و غیره قال ثم یأتی قصرا من یاقوت أحمر مکللا بالدر و الیاقوت فیهم بالنزول بقصره فتقول له الملائکة سر یا ولی الله فإن هذا لک و غیره قال فیسیر حتی یأتی تمام ألف قصر کل ذلک ینفذ فیه بصره و یسیر فی ملکه أسرع من طرفة العین فإذا انتهی إلی أقصاها قصرا نکس رأسه فتقول الملائکة ما لک یا ولی الله قال فیقول و الله لقد کاد بصری أن یختطف فیقولون یا ولی الله أبشر فإن الجنة لیس فیها عمی و لا صمم فیأتی قصرا یری باطنه من ظاهره و ظاهره من باطنه لبنة من فضة و لبنة من ذهب و لبنة من یاقوت و لبنة در ملاطه المسک قد شرف بشرف من نور یتلألأ و یری الرجل وجهه فی الحائط و ذا قوله خِتامُهُ مِسْکٌ یعنی ختام الشراب ثم ذکر النّبی(صلی الله علیه و آله) الحور العین.

فقالت أم سلمة بأبی أنت و أمی یا رسول الله أ ما لنا فضل علیهن قال بلی بصلاتکن و صیامکن و عبادتکن لله بمنزلة الظاهرة علی الباطنة و حدث أن الحور العین خلقهن الله فی الجنة مع شجرها و حبسهن علی أزواجهن فی الدنیا علی کل واحد منهن سبعون حلة یری بیاض سوقهن من وراء الحلل السبعین کما تری الشراب الأحمر فی الزجاجة البیضاء و کالسلک الأبیض فی الیاقوت الحمراء یجامعها فی قوة مائة رجل فی شهوة مقدار أربعین سنة و هن أتراب أبکار عذاری کلما نکحت صارت عذراء لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لا جَانٌّ یقول لم یمسهن إنسی و لا جنی قط فِیهِنَّ خَیْراتٌ حِسانٌ یعنی خیرات الأخلاق حسان الوجوه کَأَنَّهُنَّ الْیاقُوتُ وَ الْمَرْجانُ یعنی صفاء الیاقوت و بیاض اللؤلؤ قال و إن فی الجنة لنهرا حافتاه الجواری قال فیوحی إلیهن الرب تبارک و تعالی أ سمعن عبادی تمجیدی و تسبیحی و تحمیدی فیرفعن أصواتهن بألحان و ترجیح لم یسمع الخلائق مثلها قط فتطرب أهل الجنة.

و إنه لتشرف علی ولی الله المرأة لیست من نسائه من السجف فتملأ قصوره و منازله ضوءا و نورا فیظن ولی الله أن ربه أشرف علیه أو ملک من ملائکته فیرفع رأسه فإذا هو بزوجة قد کادت یذهب نورها نور عینیه قال فتنادیه قد آن لنا أن تکون لنا منک دولة قال فیقول لها و من أنت قال فتقول أنا ممن ذکر الله فی القرآن لَهُمْ ما یَشاؤُنَ فِیها وَ لَدَیْنا مَزِیدٌ فیجامعها فی قوة مائة شاب و یعانقها سبعین سنة من أعمار الأولین و ما یدری أ ینظر إلی وجهها أم إلی خلفها أم إلی ساقها فما من شی‌ء ینظر إلیه منها إلّا رأی وجهه من ذلک المکان من شدة نورها و صفائها ثم تشرف علیه أخری أحسن وجها و أطیب ریحا من الأولی فتنادیه فتقول قد آن لنا أن تکون لنا منک دولة قال فیقول لها و من أنت فتقول أنا ممن ذکر الله فی القرآن فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ.

قال و ما من أحد یدخل الجنة إلّا کان له من الأزواج خمسمائة حوراء مع کل حوراء سبعون غلاما و سبعون جاریة کأنهم اللؤلؤ المنثور و کأنهن اللؤلؤ المکنون و تفسیر المکنون بمنزلة اللؤلؤ فی الصدف لم تمسه الأیدی و لم تره الأعین و أما المنثور فیعنی فی الکثرة و له سبع قصور فی کل قصر سبعون بیتا و فی کل بیت سبعون سریرا علی کل سریر سبعون فراشا علیها زوجة من الحور العین تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ من ماء غیر آسن صاف لیس بالکدر وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ لم یخرج من ضرع المواشی وَ أَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی لم یخرج من بطون النحل وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِینَ لم یعصره الرجال بأقدامهم فإذا اشتهوا الطعام جاء بهم طیور بیض یرفعن أجنحتهن فیأکلون من أی الألوان اشتهوا جلوسا إن شاءوا أو متکئین و إن اشتهوا الفاکهة تسعبت إلیهم أغصان فأکلوا من أیها اشتهوا قال وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ.

فبینا هم کذلک إذ یسمعون صوتا من تحت العرش یا أهل الجنة کیف ترون منقلبکم فیقولون خیر المنقلب منقلبنا و خیر الثواب ثوابنا قد سمعنا الصوت و اشتهینا النظر إلی أنوار جلالک و هو أعظم ثوابنا و قد وعدته و لا تخلف المیعاد فیأمر الله الحجب فیقوم سبعون ألف حجاب فیرکبون علی النوق و البراذین علیهم الحلی و الحلل فیسیرون فی ظل الشجر حتی ینتهوا إلی دار السلام و هی دار الله دار البهاء و النور و السرور و الکرامة فیسمعون الصوت فیقولون یا سیدنا سمعنا لذاذة منطقک فأرنا نور وجهک فیتجلی لهم سبحانه و تعالی حتی ینظرون إلی نور وجهه تبارک و تعالی المکنون من عین کل ناظر فلا یتمالکون حتی یخروا علی وجوههم سجدا فیقولون سبحانک ما عبدناک حق عبادتک یا عظیم قال فیقول عبادی ارفعوا رءوسکم لیس هذه بدار عمل إنّما هی دار کرامة و مسألة و نعیم قد ذهبت عنکم اللغوب و النصب فإذا رفعوها رفعوها و قد أشرقت وجوههم من نور وجهه سبعین ضعفا. ثم یقول تبارک و تعالی یا ملائکتی أطعموهم و اسقوهم فیؤتون بألوان الأطعمة لم یروا مثلها قط فی طعم الشهد و بیاض الثلج و لین الزبد فإذا أکلوه قال بعضهم لبعض کان طعامنا الذی خلفناه فی الجنة عند هذا حلما قال ثم یقول الجبار تبارک و تعالی یا ملائکتی اسقوهم قال فیؤتون بأشربة فیقبضها ولی الله فیشرب شربة لم یشرب مثلها قط قال ثم یقول یا ملائکتی طیبوهم فتأتیهم ریح من تحت العرش بمسک أشد بیاضا من الثلج تغیر وجوههم و جباههم و جنوبهم یسمی المثیرة فیستمکنون من النظر إلی نور وجهه فیقولون یا سیدنا حسبنا لذاذة منطقک و النظر إلی نور وجهک لا نرید به بدلا و لا نبتغی به حولا فیقول الرب تبارک و تعالی إنّی أعلم أنکم إلی أزواجکم مشتاقون و أن أزواجکم إلیکم مشتاقات فیقولون یا سیدنا ما أعلمک بما فی نفوس عبادک فیقول کیف لا أعلم و أنا خلقتکم و أسکنت أرواحکم فی أبدانکم ثم رددتها علیکم بعد الوفاة فقلت اسکنی فی عبادی خیر مسکن ارجعوا إلی أزواجکم قال فیقولون یا سیدنا اجعل لنا شرطا قال فإن لکم کل جمعة زورة ما بین الجمعة إلی الجمعة سبعة آلاف سنة مما تعدون قال فینصرفون فیعطی کل رجل منهم رمانة خضراء فی کل رمانة سبعون حلة لم یرها الناظرون المخلوقون فیسیرون فیتقدمهم بعض الولدان حتی یبشروا أزواجهم و هن قیام علی أبواب الجنان.

قال فلما دنا منها نظرت إلی وجهه فأنکرته من غیر سوء فقالت حبیبی لقد خرجت من عندی و ما أنت هکذا قال فیقول حبیبتی تلومینی أن أکون هکذا و قد نظرت إلی نور وجه ربی تبارک و تعالی فأشرق وجهی من نور وجهه ثم یعرض عنها فینظر إلیها نظرة فیقول حبیبتی لقد خرجت من عندک و ما کنت هکذا فیقول حبیبی تلومنی أن أکون هکذا و قد نظرت إلی وجه الناظر إلی نور وجه ربی فأشرق وجهی من وجه الناظر إلی نور وجه ربی سبعین ضعفا فتعانقه من باب الخیمة و الرب تبارک و تعالی یضحک إلیهم فینادون بأصواتهم الحمد لله الذی أذهب عنا الحزن إن ربنا لغفور شکور قال ثم إن الرب تبارک و تعالی یأذن للنبیین فیخرج رجل فی موکب فصفت به الملائکة و النور أمامهم فینظر إلیه أهل الجنة فیمدون أعناقهم إلیه فیقولون من هذا إنه لکریم علی الله قال فتقول الملائکة هذا المخلوق بیده و المنفوخ فیه من روحه و المعلم للأسماء هذا آدم قد أذن له علی الله. قال ثم یخرج رجل فی موکب حوله الملائکة قد صفت أجنحتها و النور أمامهم قال فیمد إلیه أهل الجنة أعناقهم فیتولون من هذا فتقول الملائکة هذا الخلیل إبراهیم قد أذن له علی الله قال ثم یخرج رجل فی موکب حوله الملائکة قد صفت أجنحتها و النور أمامهم قال فیمد إلیه أهل الجنة أعناقهم فیقولون من هذا فتقول الملائکة هذا موسی بن عمران الذی کلم الله تکلیما قد أذن له علی الله قال ثم یخرج رجل فی موکب حوله الملائکة قد صفت أجنحتها و النور أمامهم فیمد إلیه أهل الجنة أعناقهم فیقولون من هذا الذی قد أذن له علی الله فتقول الملائکة هذا روح الله و کلمته هذا عیسی بن مریم قال ثم یخرج رجل فی موکب فی مثل جمیع مواکب من کان قبله سبعین ضعفا حوله الملائکة قد صفت أجنحتها و النور أمامهم فیمد إلیه أهل الجنة أعناقهم فیقولون من هذا الذی قد أذن له علی الله فتقول الملائکة هذا المصطفی بالوحی المؤتمن علی الرسالة سید ولد آدم هذا النّبی محمّد صلی الله علیه و علی أهل بیته و سلم کثیرا قد أذن له علی الله.

قال ثم یخرج رجل فی موکب حوله الملائکة قد صفت أجنحتها و النور أمامهم فیمد إلیه أهل الجنة أعناقهم فیقولون من هذا فتقول الملائکة هذا أخو رسول الله فی الدنیا و الآخرة قال ثم یؤذن للنبیین و الصدیقین و الشهداء فیوضع للنبیین منابر من نور و للصدیقین سریر من نور و للشهداء کراسی من نور ثم یقول الرب تبارک و تعالی مرحبا بوفدی و زواری و جیرانی یا ملائکتی أطعموهم فطال ما أکل الناس و جاعوا و طال ما روی الناس و عطشوا و طال ما نام الناس و قاموا و طال ما أمن الناس و خافوا قال فیوضع لهم أطعمة لم یروا مثلها قط علی طعم الشهد و لین الزبد و بیاض الثلج ثم یقول یا ملائکتی فکهوهم فتفکهونهم بألوان من الفاکهة لم یروا مثلها قط و رطب عذب دسم علی بیاض الثلج و لین الزبد قال ثم قال النّبی(صلی الله علیه و آله) إنه لتقع الحبة من الرمان فتستر وجوه الرجال بعضهم عن بعض ثم یقول یا ملائکتی اکسوهم قال فینطلقون إلی شجر فی الجنة فیجنون منها حللا مصقوله بنور الرحمن ثم یقول طیبوهم فتأتیهم ریح من تحت العرش تسمی المثیرة أشد بیاضا من الثلج تغیر وجوههم و جباههم و جنوبهم ثم یتجلی تبارک و تعالی سبحانه حتی ینظروا إلی نور وجهه المکنون من عین کل ناظر فیقولون سبحانک ما عبدناک حق عبادتک یا عظیم ثم یقول الرب سبحانه تبارک و تعالی لا إله غیره لکم کل جمعة زورة ما بین الجمعة إلی الجمعة سبعة آلاف سنة مما تعدون.

[اختصاص، ص 345]