تفسیر اهل البیت علیهم السلام جلد 4

مشخصات کتاب

سرشناسه:حسینی بهارانچی، سید محمد، 1323 -

عنوان و نام پديدآور:تفسیر اهل‌البیت علیهم‌السلام/ تالیف سیدمحمد حسینی‌بهارانچی.

مشخصات نشر:قم: انتشارات مطیع، 1393 -

مشخصات ظاهری:9ج.

شابک:280000 ريال: ج.1‌978-600-7107-24-9 : ؛ ج.3‌978-600-7107-56-0 : ؛ ج.4‌978-600-7107-51-5 : ؛ 500000 ریال: ج.5‌978-600-7107-83-6 : ؛ ج.6‌978-600-9900-04-6 : ؛ ج.7‌978-600-9900-08-4 : ؛ 1200000 ﷼: ج.8‌978-600-9900-09-1 : ؛ ج.9‌978-600-990014-5 :

يادداشت:ج. 4 و 6 - 8 (چاپ اول: 1397) (فیپا).

يادداشت:ج.5 (چاپ اول: 1397).

يادداشت:ج.8 (چاپ اول: 1399)

يادداشت:ج.9 (چاپ اول: 1398) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج.1. سوره مبارکه حمد و بقره.- ج.4. سوره‌های مبارکه یونس- هود - یوسف - رعد - ابراهیم - حجر- نحل و اسراء.- ج.5. سوره‌های مبارکه کهف - مریم سلام الله علیها- طه - انبیاء - حج - مومنون و نور.- ج.6. سوره های فرقان - شعراء - نمل - قصص - عنکبوت - روم - لقمان - سجده - احزاب و سبأ.- ج.7. سوره‌های فاطر - یس - صافات - ص - زمر - غافر - فصلت - شوری - زخرف - دخان - جاثیه -احقاف.- ج.8. سوره‌های مبارکه محمد صلی‌الله علیه و آله - فتح - حجرات - ق- ذاریات - طور- نجم - قمر - الرحمن- واقعه - حدید - مجادله - حشر - ممتحنه - صف - جمعه - منافقین - تغابن - طلاق - تحریم

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

Qur'an -- Shiite hermeneutics -- 20th century

رده بندی کنگره:BP98/ح3ت7 1393

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:4922990

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

تفسیر اهل البیت علیهم السلام

(جلد4)

سوره های مبارکه یونس علیه السلام هود علیه السلام یوسف علیه السلام رعد ، ابراهیم علیه السلام حجر ، نحل و اسراء

تالیف خادم هل البیت علیهم السلام

سید محمد (سید قاسم) حسینی بهارانچی

الحمد لله ربّ العالمین وصلواته الدآئمة علی خاتم النّبییّن و علی اله الائمّة المیامین و الاوصیآء المرضیّین، سیّما الامام المنتظر و الحجّة الثّاني‌عشر روحي و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفدآء، سميّ المصطفی و کنيّ المرتضی، الّذي یملاء الله به الارض قسطًا وعدلًا، کما ملئت ظلمًا و جورًا، و لعنة الله الدآئمة علی اعدآئهم و مخالفیهم و منکري فضآئلهم و امامتهم اجمعین الی یوم الدّین.

فهرست مطالب

سوره‌ی یونس(علیه السلام)

سوره‌ی یونس [10]، آیات 1 تا 10 13

سوره‌ی یونس [10]، آیات 11 تا 20 24

سوره‌ی یونس [10]، آیات 21 تا 30 30

سوره‌ی یونس [10]، آیات 31 تا 43 40

سوره‌ی یونس [10]، آیات 44 تا 56 47

سوره‌ی یونس [10]، آیات 57 تا 67 53

سوره‌ی یونس [10]، آیات 68 تا 82 66

سوره‌ی یونس [10]، آیات 83 تا 93 72

سوره‌ی یونس [10]، آیات 94 تا 106 81

سوره‌ی یونس [10]، آیات 107 تا 109 107

سوره‌ی هود(علیه السلام)

سوره‌ی هود، آیات 1 تا 11 117

سوره‌ی هود، آیات 12 تا 24 131

سوره‌ی هود، آیات 25 تا 39 145

سوره‌ی هود، آیه‌ی 40 تا 49 154

سوره‌ی هود، آیات 50 تا 68 163

سوره‌ی هود، آیات 69 تا 83 180

سوره‌ی هود، آیات 84 تا 95 191

سوره‌ی هود، آیات 96 تا 109 199

سوره‌ی هود، آیات 110 تا 123 208

سوره‌ی یوسف(علیه السلام)

سوره‌ی یوسف، آیات 1 تا 14 229

سوره‌ی یوسف، آیات 15 تا 22 243

سوره‌ی یوسف، آیات 23 تا 34 248

سوره‌ی یوسف، آیات 35 تا 49 253

سوره‌ی یوسف، آیات 50 تا 67 264

سوره‌ی یوسف، آیات 68 تا 86 276

سوره‌ی یوسف، آیات 87 تا 102 285

سوره‌ی یوسف، آیات 103 تا آخر 304

سوره‌ی رعد

سوره‌ی رعد، آیات 1 تا 11 315

سوره‌ی رعد، آیات 12 تا 19 333

سوره‌ی رعد، آیات 20 تا 30 346

سوره‌ی رعد، آیات 31 تا 43 362

سوره‌ی ابراهیم(علیه السلام)

سوره‌ی ابراهیم، آیات 1 تا 10 385

سوره‌ی ابراهیم، آیات 11 تا 18 394

سوره‌ی ابراهیم، آیات 19 تا 31 401

سوره‌ی ابراهیم، آیات 32 تا 52 421

سوره‌ی حِجر

سوره‌ی حِجر، آیات 1 تا 27 447

سوره‌ی حجر، آیات 28 تا 77 466

سوره‌ی حجر، آیه‌ی 78 تا 99 501

سوره‌ی نحل

سوره‌ی نحل، آیات 1 تا 21 521

سوره‌ی نحل، آیه‌ی 22 تا 35 534

سوره‌ی نحل، آیات 36 تا 55 542

سوره‌ی نحل، آیات 56 تا 76 558

سوره‌ی نحل، آیات 77 تا 100 575

سوره‌ی نحل، آیات 101 تا 114 601

سوره‌ی نحل، آیات 115 تا 128 612

سوره‌ی اسراء (بنی‌اسراییل)

سوره‌ی اسراء، آیات 1 تا 12 625

سوره‌ی اسراء، آیات 13 تا 28 650

سوره‌ی اسراء، آیات 29 تا 48 672

سوره‌ی اسراء، آیات 49 تا 65 696

سوره‌ی اسراء، آیات 66 تا 84 716

سوره‌ی اسراء، آیات 85 تا 100 748

سوره‌ی اسراء، آیات 101 تا 111 767

سوره‌ی یونس(علیه السلام)

اشاره

محل نزول: مکّه‌ی مکرّمه به‌جز آیات 40، 94، 95 و 96 که در مدینه‌ی منوّره نازل شده است.

ترتیب نزول: این سوره بعد از سوره اسراء نازل شده است.⁽¹⁾مرحوم فیض می‌فرماید:

این سوره مکّی است، مگر آیات 94، 95 و 96 آن که مدنی است؛ و از آیه‌ی «فَاِن کُنتَ فِی شَکٍّ مِّمَّا اَنزَلْنَا اِلَیْکَ فَاسْاَلِ الَّذِینَ یَقْرَؤُونَ الْکِتَابَ…» شروع می‌شود.

ثواب قرائت سوره‌ی یونس(علیه السلام) امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که سوره‌ی یونس را در هر دو ماه یا سه ماه قرائت نماید خوف آن نمی‌رود که از جاهلان باشد و در قیامت از مقرّبان خدا خواهد بود.⁽²⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 9]

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

کسی که سوره‌ی یونس را قرائت کند به عدد تصدیق کنندگان و تکذیب کنندگان یونس به او پاداش و حسنات داده می‌شود….⁽¹⁾

سوره‌ی یونس [10]، آیات 1 تا 10

متن:

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ الر تِلْكَ آیاتُ الْكِتابِ الْحَكیمِ اَ كانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا اَنْ اَوْحَیْنا اِلی رَجُلٍ مِنْهُمْ اَنْ اَنْذِرِ النَّاسَ وَ بَشِّرِ الَّذینَ آمَنُوا اَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ قالَ الْكافِرُونَ اِنَّ هذا لَساحِرٌ مُبینٌ اِنَّ رَبَّكُمُ اللهُ الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْاَرْضَ فی سِتَّةِ اَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ یُدَبِّرُ الْاَمْرَ ما مِنْ شَفیعٍ اِلَّا مِنْ بَعْدِ اِذْنِهِ ذلِكُمُ اللهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ اَ فَلا تَذَكَّرُونَ اِلَیْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمیعًا وَعْدَ اللهِ حَقًّا اِنَّهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعیدُهُ لِیَجْزِیَ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ وَ الَّذینَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمیمٍ وَ عَذاب اَلیمٌ بِما كانُوا یَكْفرُونَ هُوَ الَّذی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیاءً وَ الْقَمَرَ نُورًا وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنینَ وَ الْحِسابَ ما خَلَقَ اللهُ ذلِكَ اِلَّا بِالْحَقِّ یُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ اِنَّ فی اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ ما خَلَقَ اللهُ فِی السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَّقُونَ اِنَّ الَّذینَ لایَرْجُونَ لِقاءَنا وَ رَضُوا بِالْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اطْمَاَنُّوا بِها وَ الَّذینَ هُمْ عَنْ آیاتِنا غافِلُونَ

اُول-ٰٓئِكَ مَاْواهُمُ النَّارُ بِما كانُوا یَكْسِبُونَ اِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ یَهْدیهِمْ رَبُّهُمْ بِایمانِهِمْ تَجْری مِنْ تَحْتِهِمُ الْاَنْهارُ فی جَنَّاتِ النَّعیمِ دَعْواهُمْ فیها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فیها سَلامٌ وَ آخِرُ دَعْواهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمینَ

لغات:

«ثمّ استوی علی العرش» عرش به معنای جای بلند است و در این آیه به معنای علم الهی است چنان که کرسیّ نیز به همین معناست، و استوی، به معنای استقرار است و درباره‌ی ذات مقدّس حق به معنای استیلا و احاطه بر عالم وجود است مانند «اِنَ اللهَ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی» و در هر دو آیه به معنای قدرت و احاطه بر تدبیر عالم است.

«ما مِن شَفیعٍ اِلّا» شَفع و شفاعت به معنای منضم کردن چیزی به چیز دیگر است و شفع به معنای جفت است و شفیع کسی است که خود را در کنار مجرم قرار می‌دهد و واسطه عفو و رحمت خدا می‌شود.

«لا یَرجونَ لِقاءَنا» رجاء، امید صادق است و لقای خداوند رسیدن به وعده‌های اوست و امید به لقای خداوند به معنای انتظار و عمل کردن به موجبات خشنودی خداوند است و کسی که چنین امیدی را ندارد حریص به انجام اعمال نیک و موجبات خشنودی خدا نیست و اگر بگوید امید و انتظار لقای خدا را دارم انتظار او کاذب خواهد بود. «تَحیَّتهُم فیها سَلامٌ» تحیّت، دعا و سلام و احترام و ثناگویی است و با توجّه به اصل لغت، درخواست زنده ماندن است.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایش‌گر

الر، این آیات کتاب استوار و حکمت آمیز است! (1) آیا برای مردم، موجب شگفتی

بود که به مردی از آن‌ها وحی فرستادیم که مردم را (از عواقب کفر و گناه) بترسان، و به کسانی که ایمان آورده‌اند بشارت ده که برای آن‌ها، سابقه نیک (و پاداشهای مسلّم) نزد پروردگارشان است؟! (امّا) کافران گفتند: «این مرد، ساحر آشکاری است!» (2) پروردگار شما، خداوندی است که آسمان‌ها و زمین را در شش روز [شش دوران] آفرید سپس بر تخت (قدرت) قرار گرفت، و به تدبیر کار (جهان) پرداخت هیچ شفاعت کننده‌ای، جز با اذن او نیست این است خداوند، پروردگار شما! پس او را پرستش کنید! آیا متذکّر نمی‌شوید؟! (3) بازگشت همه شما به‌سوی اوست! خداوند وعده حقّی فرموده او آفرینش را آغاز می‌کند، سپس آن را بازمی‌گرداند، تا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، بعدالت جزا دهد و برای کسانی که کافر شدند، نوشیدنی از مایع سوزان است و عذابی دردناک، به‌خاطر آن‌که کفر می‌ورزیدند! (4) او کسی است که خورشید را روشنایی، و ماه را نور قرار داد و برای آن منزلگاه‌هایی مقدّر کرد، تا عدد سالها و حساب (کارها) را بدانید خداوند این را جز بحق نیافریده او آیات (خود را) برای گروهی که اهل دانشند، شرح می‌دهد! (5) مسلّما در آمد و شد شب و روز، و آن‌چه خداوند در آسمان‌ها و زمین آفریده، آیات (و نشانه‌هایی) است برای گروهی که پرهیزگارند (و حقایق را می‌بینند).

(6) آن‌ها که ایمان به ملاقات ما (و روز رستاخیز) ندارند، و به زندگی دنیا خشنود شدند و بر آن تکیه کردند، و آن‌ها که از آیات ما غافلند، (7) (همه) آن‌ها جایگاهشان آتش است، به‌خاطر کارهایی که انجام می‌دادند! (8) (ولی) کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند، پروردگارشان آن‌ها را در پرتو ایمان‌شان هدایت می‌کند از زیر (قصرهای) آن‌ها در باغ‌های بهشت، نهرها جاری است. (9) گفتار (و دعای) آن‌ها در بهشت این است که: «خداوندا، منزهی تو!» و تحیّت آن‌ها در آن‌جا: سلام و آخرین سخنشان این است که: «حمد، مخصوص پروردگار عالمیان است!» (10)

تفسیر اهل بیت(علیهم السلام):

«الر تِلْکَ آیَاتُ الْکِتَابِ الْحَکِیمِ»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «الر» «انا الله الرؤف» است.⁽²⁾علیّ بن ابراهیم قمّی گوید:

«الر» حرفی از حروف اسم اعظم خداوند است، که در قرآن پراکنده شده، و هنگامی که پیامبر و امام(علیهما السلام) آن‌ها را در کنار هم قرار دهند و خدا را با آن‌ها بخوانند دعایشان مستجاب می‌شود.⁽³⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 77]

«وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُواْ اَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِندَ رَبِّهِمْ…»⁽⁴⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «قَدَمَ صِدْقٍ» شفاعت حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) است.⁽⁵⁾

و در کافی و تفسیر عیّاشی و تفسیر قمّی از آن حضرت نقل شده:

«قَدَمَ صِدْقٍ» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است.⁽¹⁾و در کافی و تفسیر عیّاشی از آن حضرت نقل شده:

مقصود از «قَدَمَ صِدْقٍ» ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) است.⁽²⁾

قال: «ولایة امیرالمؤمنین(علیه السلام)». [تفسیر برهان، ج 3، ص 12، ح 8]

روایات فوق با هم‌دیگر تنافی ندارند، چرا که امور فوق متلازم‌اند.⁽³⁾«اِنَّ رَبَّکُمُ اللّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضَ فِی سِتَّةِ اَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَی عَلَی الْعَرْشِ»⁽⁴⁾روایات مربوط به خلقت آسمان‌ها و زمین در شش روز، در سوره‌ی اعراف گذشت، و در این‌جا به یک روایت اکتفا می‌شود.

عبدالله بن سنان گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

خداوند خیر را در روز یک‌شنبه آفرید و شرّ را قبل از خیر نیافرید، و در روز یک‌شنبه و دوشنبه زمین‌ها را آفرید، و در روز سه شنبه خوراکی‌های روی زمین را آفرید، و آسمان‌ها را در روز چهارشنبه و پنجشنبه آفرید، و خوراکی‌های

آن‌ها را در روز جمعه آفرید، از این رو آسمان‌ها و زمین و آن‌چه در آن‌هاست را در شش روز آفرید.⁽¹⁾«هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیَاء وَ الْقَمَرَ نُورًا وَ قَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُواْ عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسَابَ…»⁽²⁾ابوذر غفاری گوید:

دست من در دست رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بود و راه می‌رفتیم و به خورشید نگاه می‌کردیم تا غروب نمود و من گفتم: یا رسول الله! خورشید در کجا غروب می‌کند؟ [و کجا خواهد رفت؟] فرمود: به آسمان‌ها می‌رود تا به آسمان هفتم می‌رسد و تحت عرش قرار می‌گیرد و در پیشگاه خدا همراه ملائکه سجده می‌کند و سپس می‌گوید: «خدایا آیا از مشرق طلوع کنم یا از مغرب» چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا ذَلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ» یعنی این صنع پروردگار است که مُلک او عزیز و او عالم به خلق خود می‌باشد، سپس فرمود: پس جبرییل می‌آید و حلّه‌ای از نور عرش به مقدار ساعات روز در طول سال بر خورشید می‌پوشاند همانند این که شما لباس خود را می‌پوشید و سپس خورشید از مشرق خود طلوع می‌کند. تا این که

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: من می‌بینم که خورشید سه روز حبس می‌شود و دیگر حلّه‌ی نوری بر او پوشانده نمی‌شود و مامور خواهد شد که از مغرب طلوع کند، چنان که خداوند می‌فرماید: «اِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ * وَ اِذَا النُّجُومُ انکَدَرَتْ» و ماه نیز همانند خورشید چون غروب می‌نماید به آسمان هفتم می‌رود و در زیر عرش سجده می‌کند و جبرییل حله‌ای از نور کرسی بر او می‌پوشاند چنان که خداوند می‌فرماید: «هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیَاء وَ الْقَمَرَ نُورًا». ابوذر گوید: سپس با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به کناری رفتیم و نماز مغرب را خواندیم.⁽¹⁾

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیاءً وَ الْقَمَرَ نُورًا». قال ابو ذر(رحمه الله): ثم اعتزلت مع رسول الله(صلی الله علیه و آله) و صلینا المغرب. [تفسیر برهان، ج 3، ص 13]

محمّد بن مسلم گوید: به امام باقر(علیه السلام) گفتم:

فدای شما شوم برای چه خورشید گرم‌تر از ماه است؟ امام(علیه السلام) فرمود:

خداوند خورشید را از نور آتش و صفو آب به صورت هفت طبقه خلق نمود و لباسی از آتش بر آن پوشاند، از این رو گرم‌تر از ماه می‌باشد. گفتم: فدای شما شوم ماه را چگونه آفرید؟ فرمود: ماه را از نور آتش و صفو آب به صورت هفت طبقه خلق نمود و بر او لباسی از آب پوشاند، از این رو ماه سردتر از خورشید است.⁽¹⁾

قلت: جعلت فداک، و القمر؟ قال: «ان الله تعالی ذکره خلق القمر من ضوء نور النار و صفو الماء، طبقا من هذا و طبقا من هذا، حتّی اذا کانت سبعة اطباق البسها لباسا من ماء، فمن ثم صار القمر ابرد من الشمس». [تفسیر برهان، ج 3، ص 14، ح3]

مقصود از «آیات» در این آیه، امیرالمؤمنین و ائمّه(علیهم السلام) هستند، و دلیل آن سخن آن حضرت است که فرمود: خداوند آیه‌ای بزرگ‌تر از من ندارد.⁽³⁾

مولّف گوید:

مؤیّد سخن فوق روایاتی است که می‌گوید: مقصود از نبا عظیم در آیه «عَمَّ یَتَسَاءلُونَ * عَنِ النَّبَاِ الْعَظِیمِ» امیرالمؤمنین(علیه السلام) است.⁽¹⁾تفسیر آیه فوق از آیه «فَمَن کَانَ یَرْجُو لِقَاء رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَ لَا یُشْرِکْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ اَحَدًا»، [آخر کهف] روشن می‌شود.

«اِنَّ الَّذِینَ آمَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِاِیمَانِهِمْ تَجْرِی مِن تَحْتِهِمُ الاَنْهَارُ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ…»⁽²⁾مولّف گوید:

نوید هدایت خداوند نسبت به مومنان صالح و شایسته در آیات فراوانی از قرآن به چشم می‌خورد از این رو امام صادق(علیه السلام) در پاسخ سوال عبدالله بن فضل هاشمی از آیه «مَن یَهْدِ اللهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِی وَ مَن یُضْلِلْ فَلَن تَجِدَ لَهُ وَلِیًّا مُّرْشِدًا» فرمود: خداوند ظالمین را در قیامت از دار کرامت خود گم‌راه خواهد نمود، و اهل ایمان و عمل صالح را به بهشت هدایت خواهد کرد، همان گونه که می‌فرماید: «وَ یُضِلُّ اللّهُ الظَّالِمِینَ وَ یَفْعَلُ اللّهُ مَا یَشَاء» و می‌فرماید: «اِنَّ الَّذِینَ

آمَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِاِیمَانِهِمْ تَجْرِی مِن تَحْتِهِمُ الاَنْهَارُ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ.»⁽¹⁾

مَنْ یَهْدِ اللهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِیًّا مُرْشِدًا.فقال: «ان الله تبارک و تعالی یضل الظالمین یوم القیامة عن دار کرامته، و یهدی اهل الایمان و العمل الصالح الی جنته، کما قال(عزوجل): وَ یُضِلُّ اللهُ الظَّالِمِینَ وَ یَفْعَلُ اللهُ ما یَشاءُ و قال(عزوجل): اِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِاِیمانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْاَنْهارُ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ». [تفسیر برهان، ج 3، ص 16، ح 1]

«دَعْوَاهُمْ فِیهَا سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیهَا سَلاَمٌ وَ آخِرُ دَعْوَاهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ»⁽²⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

یکی از علمای یهود سوالاتی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نمود و در مورد سوال از تسبیح، پیامبر خدا فرمود: هنگامی که بنده می‌گوید: «سبحان الله» هر چیزی در زیر عرش با او تسبیح می‌گوید و خداوند به گوینده تسبیح ده برابر آن‌ها پاداش می‌دهد، و هنگامی که می‌گوید: «الحمد لله» خداوند نعمت‌های دنیا را به او می‌دهد، تا این که خدا را ملاقات کند و نعمت‌های آخرت را نیز به او بدهد؛ سپس فرمود: «الحمد لله» همان کلمه‌ای است که اهل بهشت هنگام دخول در بهشت می‌گویند؛ و هر ذکری در دنیا پایان می‌پذیرد، جز «الحمد لله» که در بهشت

نیز ادامه دارد، چنان که خداوند می‌فرماید: «دَعْوَاهُمْ فِیهَا سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیهَا سَلاَمٌ و آخر دعواهم ان الحمد لله ربّ العالمین.»⁽¹⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 17، ح 3]

آیه فوق با آیه دیگری تلفیق شده است، و جمله «یوم یلقونه» مربوط به آیه دیگری است. از این رو ما اصلاح نمودیم.

زید شحّام گوید: از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی تسبیح سوال کردم و آن حضرت فرمود:

تسبیح یکی از اسماء الله و سخن اهل بهشت است.⁽¹⁾

سوره‌ی یونس [10]، آیات 11 تا 20

متن:

وَ لَوْ یُعَجِّلُ اللهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَیْرِ لَقُضِیَ اِلَیْهِمْ اَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذینَ لایَرْجُونَ لِقاءَنا فی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ وَ اِذا مَسَّ الْاِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ اَوْ قاعِدًا اَوْ قائِمًا فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَاَنْ لَمْ یَدْعُنا اِلی ضُرٍّ مَسَّهُ كَذلِكَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفینَ ما كانُوا یَعْمَلُونَ وَ لَقَدْ اَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ وَ ما كانُوا لِیُؤْمِنُوا كَذلِكَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمینَ ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فِی الْاَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَیْفَ تَعْمَلُونَ وَ اِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُنا بَیِّناتٍ قالَ الَّذینَ لایَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هذا اَوْ بَدِّلْهُ قُلْ ما یَكُونُ لی اَنْ اُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسی اِنْ اَتَّبِعُ اِلَّا ما یُوحی اِلَیَّ اِنِّی اَخافُ اِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذابَ یَوْمٍ عَظیمٍ قُلْ لَوْ شاءَ اللهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَیْكُمْ وَ لااَدْراكُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فیكُمْ عُمُرًا مِنْ قَبْلِهِ اَ فَلا تَعْقِلُونَ فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللهِ كَذِبًا اَوْ كَذَّبَ بِآیاتِهِ اِنَّهُ لایُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللهِ ما لایَضُرُّهُمْ وَ لایَنْفَعُهُمْ وَ یَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللهِ قُلْ اَ تُنَبِّئُونَ اللهَ بِما لایَعْلَمُ فِی السَّماواتِ وَ لافِی الْاَرْضِ سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یُشْرِكُونَ وَ ما كانَ النَّاسُ اِلَّا اُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَ لَوْ لاكَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ فیما فیهِ یَخْتَلِفُونَ وَ یَقُولُونَ لَوْ لااُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ اِنَّمَا الْغَیْبُ لِلهِ فَانْتَظِرُوا اِنِّی مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرینَ

لغات:

«زُیّن للمسرفین» اسراف تجاوز از حدّ را گویند، صاحب صحاح گوید: «السَرَف ضدّ القصد» یعنی اسراف ضدّ میانه روی است مرحوم طبرسی گوید: اگر تجاوز از حدّ در جانب افراط باشد؛ اسراف گفته می‌شود و اگر در جانب تقصیر باشد، سَرَف گفته می‌شود و در قرآن همه جا از باب افعّال آمده و اسراف در گناه در آیه «قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ اَسْرَفُوا عَلَی اَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ…»⁽¹⁾، آمده است و اسراف در خوردن و آشامیدن در آیه «و کُلُواْ وَ اشْرَبُواْ وَ لَا تُسْرِفُواْ اِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ»⁽²⁾، آمده است و اسراف در هیچ چیزی صحیح نیست حتّی در انفاق در راه خدا و در انفاق در زندگی چنان که خداوند می‌فرماید:

«وَ الَّذِینَ اِذَا اَنفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کَانَ بَیْنَ ذَلِکَ قَوَامًا»⁽³⁾، و یا می‌فرماید: «وَ لَا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً اِلَی عُنُقِکَ وَ لَا تَبْسُطْهَا کُلَّ الْبَسْطِ….»⁽⁴⁾«ثُمَّ جَعَلْنَاکُمْ خَلاَئِفَ فِی الاَرْضِ»: ظاهر این است که این آیه و آیه «وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلاَئِفَ الاَرْضِ…»⁽⁵⁾، به یک معنا باشد و آن یا به معنای خلیفة الله بودن است و یا به معنای جانشین شدن از گذشتگان است و علّامه طباطبائی این دو آیه و آیه «یَا دَاوُودُ اِنَّا جَعَلْنَاکَ خَلِیفَةً فِی الْاَرْضِ فَاحْکُم بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ» و آیه «اِنِّی جَاعِلٌ فِی الاَرْضِ خَلِیفَةً»⁽⁶⁾، را به معنای خلافت الهیّه دانسته است. و الله العالم.

ترجمه:

اگر همان گونه که مردم در به دست آوردن «خوبی»ها عجله دارند، خداوند در مجازات‌شان شتاب می‌کرد، (به‌زودی) عمرشان به پایان می‌رسید (و همگی نابود

می‌شدند) ولی کسانی را که ایمان به لقای ما ندارند، به حال خود رها می‌کنیم تا در طغیان‌شان سرگردان شوند! (11) هنگامی که به انسان زیان (و ناراحتی) رسد، ما را (در هر حال:) در حالی که به پهلو خوابیده، یا نشسته، یا ایستاده است، می‌خواند امّا هنگامی که ناراحتی را از او برطرف ساختیم، چنان می‌رود که گویی هرگز ما را برای حل مشکلی که به او رسیده بود، نخوانده است! این گونه برای اسرافکاران، اعمال‌شان زینت داده شده است (که زشتی این عمل را درک نمی‌کنند)! (12) ما امّتهای پیش از شما را، هنگامی که ظلم کردند، هلاک نمودیم در حالی که پیامبران‌شان دلایل روشن برای آن‌ها آوردند، ولی آن‌ها ایمان نیاوردند این گونه گروه مجرمان را کیفر می‌دهیم! (13) سپس شما را جانشینان آن‌ها در روی زمین پس از ایشان قرار دادیم تا ببینیم شما چگونه عمل می‌کنید! (14) و هنگامی که آیات روشن ما بر آن‌ها خوانده می‌شود، کسانی که ایمان به لقای ما (و روز رستاخیز) ندارند می‌گویند: «قرآنی غیر از این بیاور، یا آن را تبدیل کن! (و آیات نکوهش بُت‌ها را بردار)» بگو: «من حق ندارم که از پیش خود آن را تغییر دهم فقط از چیزی که بر من وحی می‌شود، پیروی می‌کنم! من اگر پروردگارم را نافرمانی کنم، از مجازات روز بزرگ (قیامت) می‌ترسم!» (15) بگو: «اگر خدا می‌خواست، من این آیات را بر شما نمی‌خواندم و خداوند از آن آگاهتان نمی‌کرد چه این‌که مدّتها پیش از این، در میان شما زندگی نمودم (و هرگز آیه‌ای نیاوردم) آیا نمی‌فهمید؟!» (16) چه کسی ستم‌کارتر است از آن کس که بر خدا دروغ می‌بندد، یا آیات او را تکذیب می‌کند؟! مسلما مجرمان رستگار نخواهند شد! (17) آن‌ها غیر از خدا، چیزهایی را می‌پرستند که نه به آنان زیان می‌رساند، و نه سودی می‌بخشد و می‌گویند: «این‌ها شفیعان ما نزد خدا هستند!» بگو: «آیا خدا را به چیزی خبر می‌دهید که در آسمان‌ها و زمین سراغ ندارد؟!»

منزه است او، و برتر است از آن هم‌تایانی که قرار می‌دهند! (18) (در آغاز) همه مردم امّت واحدی بودند سپس اختلاف کردند و اگر فرمانی از طرف پروردگارت (درباره عدم مجازات سریع آنان) از قبل صادر نشده بود، در میان آن‌ها در آن‌چه اختلاف داشتند داوری می‌شد (و سپس همگی به مجازات می‌رسیدند).

(19) می‌گویند: «چرا معجزه‌ای از پروردگارش بر او نازل نمی‌شود؟!» بگو: «غیب (و معجزات) تنها برای خدا (و به فرمان او) است! شما در انتظار باشید، من هم با شما در انتظارم! (شما در انتظار معجزات بهانه‌جویانه باشید، و من هم در انتظار مجازات شما!)» (20)

تفسیر اهل بیت(علیهم السلام):

«وَ اِذَا تُتْلَی عَلَیْهِمْ آیَاتُنَا بَیِّنَاتٍ قَالَ الَّذِینَ لَا یَرْجُونَ لِقَاءنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هَذَا اَوْ بَدِّلْهُ…»⁽¹⁾علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از این آیه قریش بوده‌اند که به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفتند: قرآنی غیر از این قرآن بیاور، چرا که تو این قرآن را از یهود و نصارا تعلیم گرفته‌ای» و خداوند فرمود: به آنان بگو: اگر امر خداوند نبود من این قرآن را برای شما نمی‌خواندم و خداوند شما را از آن باخبر نمی‌کرد و شما دیدید که من چهل سال بین شما زیستم و چیزی از آن را برای شما نگفتم، تا این که خداوند این قرآن را به من وحی نمود.

سپس علی بن ابراهیم گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود قریش از «ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هَذَا اَوْ بَدِّلْهُ» امیرالمؤمنین(علیه السلام) بوده است یعنی دیگری جز علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) را برای ما امام و پیشوا قرار ده.

و مقصود از «قُلْ مَا یَکُونُ لِی اَنْ اُبَدِّلَهُ مِن تِلْقَاء نَفْسِی اِنْ اَتَّبِعُ اِلَّا مَا یُوحَی اِلَیَّ»

این است که به آنان بگو: من حق ندارم از پیش خود جز علی(علیه السلام) را معرّفی کنم چرا که وحی الهی مربوط به ولایت علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) است و او امیرالمؤمنین خواهد بود و من جز از وحی الهی پیروی نخواهم نمود.⁽¹⁾

محمّد بن یعقوب: عن علی بن محمّد، عن سهل بن زیاد، عن احمد بن الحسین، عن عمر بن یزید، عن محمّد بن جمهور، عن محمّد بن سنان، عن المفضّل بن عمر، قال: سالت ابا عبد الله(علیه السلام) عن قول الله تعالی: ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هذا اَوْ بَدِّلْهُ، قال: «قالوا: او بدل علیا(علیه السلام)».

[تفسیر برهان، ج 3، ص 19، ح 2 و 3]

آنان می‌گفته‌اند: به جای علی(علیه السلام) دیگری را جانشین خود قرار ده.⁽²⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 20، ح 3]

آنان می‌گفتند: اگر به جای علی(علیه السلام) ابوبکر یا عمر تعیین می‌شد ما از او پیروی می‌کردیم.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پس از نزول این آیه همواره می‌فرمود:

«اِنِّی اَخَافُ اِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذَابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ» یعنی من اگر از امر خدای خود نافرمانی کنم و دیگری جز علی(علیه السلام) را به جای خود معرّفی کنم از عذاب روز بزرگ قیامت ایمن نیستم و هراس دارم» تا این که سوره‌ی فتح نازل شد و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دیگر این آیه را تکرار نکرد.⁽¹⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 20، ح 6]

«متّقین» در آیه‌ی «الم * ذَلِکَ الْکِتَابُ لَا رَیْبَ فِیهِ هُدًی لِّلْمُتَّقِینَ * الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ» شیعیان علی(علیه السلام) اند و «غیب» حضرت حجّت قائم(علیه السلام) است و شاهد آن آیه «وَ یَقُولُونَ لَوْلاَ اُنزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَقُلْ اِنَّمَا الْغَیْبُ لِلهِ فَانْتَظِرُواْ اِنِّی مَعَکُم مِّنَ الْمُنتَظِرِینَ» است.⁽³⁾

الم ذلِکَ الْکِتابُ لارَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ.فقال: «المتقون:

شیعة علی(علیه السلام)، و الغیب: هو الحجة القائم، و شاهد ذلک قول الله(عزوجل):وَ یَقُولُونَ لَوْ لااُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ اِنَّمَا الْغَیْبُ لِلهِ فَانْتَظِرُوا اِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ». [تفسیر برهان، ج 3، ص 21، ح 1]

حضرت رضا(علیه السلام) آیه فوق را قرائت نمود و فرمود:

چه قدر صبر و انتظار فرج نیکوست، پس بر شما باد به صبر چرا که فرج بعد از ناامیدی می‌رسد. سپس فرمود: امّت‌های قبل از شما صابرتر از شما بودند!⁽¹⁾

حدثنا سهل بن زیاد، قال: حدثنی محمّد بن الحسین، عن احمد بن محمّد بن ابی نصر، قال: قال الرّضا(علیه السلام): «ما احسن الصبر و انتظار الفرج! اما سمعت قول الله(عزوجل): وَ ارْتَقِبُوا اِنِّی مَعَکُمْ رَقِیبٌ و فَانْتَظِرُوا اِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ، فعلیکم بالصبر، فانه انما یجی‌ء الفرج علی الیاس، فقد کان الذین من قبلکم اصبر منکم». [تفسیر برهان، ج 3، ص 21]

سوره‌ی یونس [10]، آیات 21 تا 30

متن:

وَ اِذا اَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ اِذا لَهُمْ مَكْرٌ فی آیاتِنا قُلِ اللهُ اَسْرَعُ مَكْرًا اِنَّ رُسُلَنا یَكْتُبُونَ ما تَمْكُرُونَ هُوَ الَّذی یُسَیِّرُكُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتَّی اِذا كُنْتُمْ فِی الْفُلْكِ وَ جَرَیْنَ بِهِمْ بِریحٍ طَیِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِها جاءَتْها ریحٌ عاصِفٌ وَ جاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَ ظَنُّوا اَنَّهُمْ اُحیطَ بِهِمْ دَعَوُا اللهَ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ اَنْجَیْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرینَ فَلَمَّا اَنْجاهُمْ اِذا هُمْ یَبْغُونَ فِی الْاَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ یا اَیُّهَا النَّاسُ اِنَّما بَغْیُكُمْ عَلی اَنْفُسِكُمْ مَتاعَ الْحَیاةِ الدُّنْیا ثُمَّ اِلَیْنا مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ اِنَّما مَثَلُ الْحَیاةِ الدُّنْیا كَماءٍ اَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْاَرْضِ مِمَّا یَاْكُلُ النَّاسُ وَ الْاَنْعامُ حَتَّی اِذا اَخَذَتِ الْاَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ اَهْلُها اَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَیْها اَتاها اَمْرُنا لَیْلًا اَوْ نَهارًا فَجَعَلْناها حَصیدًا كَاَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْاَمْسِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَكَّرُونَ وَ اللهُ یَدْعُوا اِلی دارِ السَّلامِ وَ یَهْدی مَنْ یَشاءُ اِلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ لِلَّذینَ

اَحْسَنُوا الْحُسْنی وَ زِیادَةٌ وَ لایَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَ لاذِلَّةٌ اُول-ٰٓئِكَ اَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فیها خالِدُونَ وَ الَّذینَ كَسَبُوا السَّیِّئاتِ جَزاءُ سَیِّئَةٍ بِمِثْلِها وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ما لَهُمْ مِنَ اللهِ مِنْ عاصِمٍ كَاَنَّما اُغْشِیَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّیْلِ مُظْلِمًا اُول-ٰٓئِكَ اَصْحابُ النَّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمیعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذینَ اَشْرَكُوا مَكانَكُمْ اَنْتُمْ وَ شُرَكاؤُكُمْ فَزَیَّلْنا بَیْنَهُمْ وَ قالَ شُرَكاؤُهُمْ ما كُنْتُمْ اِیَّانا تَعْبُدُونَ فَكَفی بِاللهِ شَهیدًا بَیْنَنا وَ بَیْنَكُمْ اِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلینَ هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ ما اَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا اِلَی اللهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا یَفْتَرُونَ

لغات:

«قُلِ اللّهُ اَسْرَعُ مَکْرًا»: مکر به معنای حیله است و درباره‌ی خداوند مکر به این معنا نیست بلکه خداوند به آنان کیفر مکر را می‌دهد. «فَجَعَلْنَاهَا حَصِیدًا»: حَصَد الزرع یعنی محصود و مزروع را برداشت نمود و حصید به معنای محصود است. «وَ اللّهُ یَدْعُو اِلَی دَارِ السَّلاَمِ»: دار السّلام به معنای بهشت است که سالم از هر عیب و نقص است.

«وَ لَا یَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَ لَا ذِلَّةٌ»: رَهق به معنای پوشاندن و یا رسیدن است یعنی کدورت و تیرگی و ذلّت چهره‌ی آنان را نمی‌پوشاند و یا به چهره‌ی آنان نمی‌رسد، چنان که می‌فرماید: «سَاُرْهِقُهُ صَعُودًا»⁽¹⁾، یعنی او را به عقبه سختی می‌رسانیم.

ترجمه:

هنگامی که به مردم، پس از ناراحتی که به آن‌ها رسیده است، رحمتی بچشانیم، در آیات ما نیرنگ می‌کنند (، و برای آن نعمت و رحمت توجیهات ناروا می‌کنند) بگو:

«خداوند سریعتر از شما مکر [چاره‌جویی] می‌کند و رسولان [فرشتگان] ما، آن‌چه نیرنگ می‌کنید (و نقشه می‌کشید)، می‌نویسند!» (21) او کسی است که شما را در خشکی و دریا سیر می‌دهد زمانی که در کشتی قرار می‌گیرید، و بادهای موافق آنان را (به‌سوی مقصد) حرکت میدهد و خوشحال می‌شوند، ناگهان طوفان شدیدی می‌وزد و امواج از هر سو به سراغ آن‌ها می‌آید و گمان می‌کنند هلاک خواهند شد در آن هنگام، خدا را از روی اخلاص می‌خوانند که: «اگر ما را از این گرفتاری نجات دهی، حتما از سپاسگزاران خواهیم بود!» (22) امّا هنگامی که خدا آن‌ها را رهایی بخشید، (باز) به ناحق، در زمین ستم می‌کنند.

ای مردم! ستمهای شما، به زیان خود شماست! از زندگی دنیا بهره (میبرید)، سپس بازگشت شما به‌سوی ماست و ما، شما را به آن‌چه عمل می‌کردید، خبر می‌دهیم! (23) مثل زندگی دنیا، همانند آبی است که از آسمان نازل کرده‌ایم که در پی آن، گیاهان (گوناگون) زمین که مردم و چهارپایان از آن می‌خورند می‌روید تا زمانی که زمین، زیبایی خود را یافته و آراسته می‌گردد، و اهل آن مطمئن می‌شوند که می‌توانند از آن بهره‌مند گردند، (ناگهان) فرمان ما، شب‌هنگام یا در روز، (برای نابودی آن) فرامی‌رسد (سرما یا صاعقه‌ای را بر آن مسلّط می‌سازیم) و آن چنان آن را درو می‌کنیم که گویی دیروز هرگز (چنین کشتزاری) نبوده است! این گونه، آیات خود را برای گروهی که می‌اندیشند، شرح می‌دهیم! (24) و خداوند به سرای صلح و سلامت دعوت می‌کند و هر کس را بخواهد (و شایسته و لایق ببیند)، به راه راست هدایت می‌نماید. (25) کسانی که نیکی کردند، پاداش نیک و افزون بر آن دارند و تاریکی و ذلّت، چهره‌های‌شان را نمی‌پوشاند آن‌ها اهل بهشتند، و جاودانه در آن خواهند ماند. (26) امّا کسانی که مرتکب گناهان شدند، جزای بدی بمقدار آن دارند و ذلّت و خواری، چهره آنان را می‌پوشاند و هیچ چیز نمی‌تواند آن‌ها را از (مجازات) خدا نگه دارد! (چهره‌های‌شان آن چنان تاریک است که)

گویی با پاره‌هایی از شب تاریک، صورت آن‌ها پوشیده شده! آن‌ها اهل دوزخند و جاودانه در آن خواهند ماند! (27) (به خاطر بیاورید) روزی را که همه آن‌ها را جمع می‌کنیم، سپس به مشرکان می‌گوییم: «شما و معبودهای‌تان در جای خودتان باشید (تا به حسابتان رسیدگی شود!)» سپس آن‌ها را از هم جدا می‌سازیم (و از هر یک جداگانه سوال می‌کنیم). و معبودهای‌شان (به آن‌ها) می‌گویند: «شما (هرگز) ما را عبادت نمی‌کردید!» (28) (آن‌ها در پاسخ می‌گویند:) همین بس که خدا میان ما و شما گواه باشد، اگر ما از عبادت شما غافل بودیم! (29) در آن جا، هر کس عملی را که قبلا انجام داده است، می‌آزماید. و همگی به‌سوی «اللَّه» مولا و سرپرستِ حقیقی خود بازگردانده می‌شوند و چیزهایی را که به‌دروغ هم‌تای خدا قرار داده بودند، گم و نابود می‌شوند! (30)

تفسیر اهل بیت(علیهم السلام):

«دَعَوُاْ اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ اَنجَیْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَکُونَنِّ مِنَ الشَّاکِرِینَ»⁽¹⁾مولّف گوید:

چون فطرت و خلقت انسان بر خداشناسی و توجّه به خداوند است، در حال بیچارگی که از همه اسباب جدا می‌شود، به خدا توجّه می‌نماید و نجات خود را از او می‌خواهد و باز میثاق بندگی خود را تجدید می‌کند و می‌گوید: «لَئِنْ اَنجَیْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَکُونَنِّ مِنَ الشَّاکِرِینَ» یعنی خدایا اگر مرا از این مهلکه نجات بدهی حتما از بندگان شاکر تو خواهم بود» و از این خطاب روشن می‌شود که او در حال بیچارگی خدای خود را می‌بیند و این دیدن به چشم قلب است، گرچه پس از نجات باز به حال غفلت پیشین خود باز می‌گردد! و این از ادلّه مسلّم

خداشناسی است، چنان که امام صادق(علیه السلام) همین را دلیل خداشناسی معرّفی نمود و خداوند نیز در چند جای قرآن به این معنا اشاره نموده است، و امام صادق(علیه السلام) برای تفهیم این مساله به بیچاره شدن در کشتی مثال زد که خداوند می‌فرماید: «فَاِذَا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ اِلَی الْبَرِّ اِذَا هُمْ یُشْرِکُونَ.»⁽¹⁾از آیه فوق بر می‌آید که افراد غافل به خاطر برخورداری از نعمت‌های خداوند به عوض شاکر بودن کفران می‌کنند و از خدا دور می‌شوند در حالی که اگر شاکر نعمت‌های خدا می‌بودند نعمت بر آنان افزون می‌شد و در دنیا و آخرت سعادتمند بودند و لکن در اثر کفران نعمت، دنیا و آخرت خود را از دست می‌دهند از این رو در حال بیچارگی که به مقتضای فطرت به خدا توجّه می‌کنند، وعده شکرگذاری می‌دهند و می‌گویند: «لَئِنْ اَنجَیْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَکُونَنِّ مِنَ الشَّاکِرِینَ» و چون خداوند آنان را نجات می‌دهد باز به فساد و ظلم خود ادامه می‌دهند چنان که می‌فرماید: «فَلَمَّا اَنجَاهُمْ اِذَا هُمْ یَبْغُونَ فِی الاَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ».

«یَا اَیُّهَا النَّاسُ اِنَّمَا بَغْیُکُمْ عَلَی اَنفُسِکُم مَّتَاعَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا ثُمَّ اِلَینَا مَرْجِعُکُمْ فَنُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ»⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

سه چیز است که به صاحب خود باز می‌گردد: 1. عهدشکنی، 2. ظلم و آزار به مردم، 3. مکر و حیله، چنان که خداوند می‌فرماید: «یَا اَیُّهَا النَّاسُ اِنَّمَا بَغْیُکُمْ عَلَی اَنفُسِکُم.»⁽³⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 298، ح 37]

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در نامه‌ای که به شیعیان خود نوشت و جریان خروج عایشه به بصره و خطای بزرگ طلحه و زبیر را بیان نمود فرمود:

چه خطایی بزرگ‌تر از عمل طلحه و زبیر است که آنان همسر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را از خانه بیرون بردند و حجابی که خدا برای او با ماندن در خانه قرار داده بود برطرف نمودند و همسران خود را در خانه حفظ کردند، حقّا آنان حرمت خدا و رسول او را حفظ نکردند؛ سپس فرمود: در کتاب خدا آمده که سه خصلت است که به صاحبانش باز می‌گردد، 1. ظلم و تجاوز به حقوق دیگران، 2. مکر و حیله با مردم، 3. عهد شکنی؛ چنان که خداوند می‌فرماید: «یَا اَیُّهَا النَّاسُ اِنَّمَا بَغْیُکُمْ عَلَی اَنفُسِکُم» و می‌فرماید: «فَمَن نَّکَثَ فَاِنَّمَا یَنکُثُ عَلَی نَفْسِهِ» و می‌فرماید: «وَ لَا یَحِیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ اِلَّا بِاَهْلِهِ» و آنان به من ظلم کردند و بیعت شکنی و مکر و حیله نمودند.⁽¹⁾

اخرجا زوجة رسول الله(صلی الله علیه و آله) من بیتها، و کشفا عنها حجابا ستره الله علیها وصانا حلائلهما فی بیوتهما، ما انصفا لالله و لالرسوله من انفسهما ثلث خصال مرجعها علی الناس فی کتاب الله: البغی و المکر و النکث، قال الله یا اَیُّهَا النَّاسُ اِنَّما بَغْیُکُمْ عَلی اَنْفُسِکُمْ و قال: «فَمَنْ نَکَثَ فَاِنَّما یَنْکُثُ عَلی نَفْسِهِ» و قال: «وَ لایَحِیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ اِلَّا بِاَهْلِهِ» و قد بغیا علینا و نکثا بیعتی و مکرا بی. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، 298، ح 36]

ای بندگان خدا همان‌گونه که خداوند در ذیل آیه فوق می‌فرماید: «کَذَلِکَ نُفَصّلُ الْاَیَاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ» شما از تفکّر کنندگان و عاقبت اندیشان باشید.⁽³⁾

فازهدوا فیما زهدکم الله(عزوجل) فیه من عاجل الدنیا، فان الله(عزوجل) یقول و قوله الحق: اِنَّما مَثَلُ الْحَیاةِ الدُّنْیا کَماءٍ اَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْاَرْضِ مِمَّا یَاْکُلُ النَّاسُ وَ الْاَنْعامُ حَتَّی اِذا اَخَذَتِ الْاَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ اَهْلُها اَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَیْها اَتاها اَمْرُنا لَیْلًا اَوْ نَهارًا فَجَعَلْناها حَصِیدًا کَاَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْاَمْسِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ فکونوا عباد الله من القوم الذین یتفکرون. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 298، ح 38]

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در ضمن خطبه‌ای فرمود:

«فاجعلوا عباد اللَّه اجتهادکم فی هذه، التّزوّد من یومها القصیر لیوم الآخرة الطّویلة…» یعنی ای بندگان خدا! با توجّه به بی اعتباری دنیا، شما باید گوش خود را در این دنیای کوتاه مصروف [او معطوف به آیات قرآن] و به دست آوردن توشه برای آخرت طولانی قرار بدهید، چرا که دنیا دار عمل است و آخرت دار قرار و پاداش است پس علایق خود را از دنیا قطع کنید، و بدانید که مغرور و فریب خورده کسی است که فریب دنیا را بخورد… و سپس آیه فوق را تلاوت نمود «اِنَّمَا مَثَلُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا.»⁽¹⁾«وَ اللّهُ یَدْعُو اِلَی دَارِ السَّلاَمِ وَ یَهْدِی مَن یَشَاء اِلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ»⁽²⁾امام باقر(علیه السلام) در تفسیر این آیه فرمود:

سلام از نام‌های خداوند است و «دَارِ السَّلاَمِ» که خداوند برای بندگان و اولیای خود خلق نموده بهشت است.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

خداوند نخستین کسی است که مردم را به خود دعوت نموده و آنان را به طاعت و پیروی از خود خوانده است، چنان که می‌فرماید: «وَ اللّهُ یَدْعُو اِلَی دَارِ السَّلاَمِ وَ یَهْدِی مَن یَشَاء اِلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ.»⁽¹⁾امام سجّاد(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «دَارِ السَّلاَمِ» بهشت است و مقصود از «وَ یَهْدِی مَن یَشَاء اِلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ» ولایت علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) است.⁽²⁾«لِّلَّذِینَ اَحْسَنُواْ الْحُسْنَی وَ زِیَادَةٌ وَ لَا یَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَ لَا ذِلَّةٌ اُوْلَئِکَ اَصْحَابُ الْجَنَّةِ…»⁽³⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) در نامه خود به محمّد بن ابی بکر هنگامی که او را برای ولایت مصر اعزام نمود دستور داد که آیه فوق را برای مردم بخواند و فرمود:

مقصود از «الحسنی» بهشت است و مقصود از «زیادة» دنیا می‌باشد. [یعنی خداوند به نیکوکاران دنیا و آخرت را می‌دهد.]⁽⁴⁾

امام باقر(علیه السلام) نیز در تفسیر آیه فوق فرمود:

«حسنی» بهشت است و «زیادة» دنیاست و آن‌چه خداوند از دنیا به نیکوکاران بدهد در آخرت از آنان حساب نمی‌خواهد و خداوند ثواب دنیا و آخرت را به نیکوترین وجه در دنیا و آخرت به آنان می‌دهد و بر صورت‌های آنان گرد سختی و ذلّت نمی‌نشیند و همواره اهل بهشت خواهند بود.⁽¹⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 25، ح 2]

«زیادة» بخشش خداوند است و «قَتَر» گرسنگی و فقر است و «ذلّة» ترس و خوف است.⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هر چیزی را کیل و وزنی است، مگر قطره اشکی که از خوف خدا ریخته شود که

دریاهای آتش دوزخ را خاموش می‌کند، زمانی که چشم از خوف خدا گریان شود، سایر بدن بر آتش حرام می‌شود و چون اشک بر گونه‌ها جاری گردد، فقر و ذلّت و ترس برای صاحبش نخواهد بود و خداوند آتش دوزخ را بر او حرام خواهد نمود و اگر یک نفر برای نجات امّتی به درگاه خدا اشک بریزد خداوند به آن امّت ترحّم خواهد کرد.⁽¹⁾و در روایت دیگری فرمود:

هر چشمی روز قیامت گریان است مگر چشمی که از خوف خدا گریان شده باشد….⁽²⁾

و عنه: عن عدة من اصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن ابن فضال، عن ابی جمیلة و منصور بن یونس، عن محمّد بن مروان، عن ابی عبد الله(علیه السلام)، قال: «ما من عین الا و هی باکیة یوم القیامة، الا عینا بکت من خوف الله، و ما اغرورقت عین بمائها من خشیة الله(عزوجل) الا حرم الله(عزوجل) سائر جسدها علی النار، و لافاضت علی خده فرهق ذلک الوجه قتر و لاذلة، و ما من شی‌ء الا و له کیل او وزن الا الدمعة، فان الله(عزوجل) یطفئ بالیسیر منها البحار من النار، فلو ان عبدا بکی فی امة لرحم الله(عزوجل) تلک الامة ببکاء ذلک العبد». [تفسیر برهان، ج 3، ص 26، ح 7 و 8]

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از «فَزَیَّلْنَا بَیْنَهُمْ» این است که خداوند آتشی بین جمعیّت کفّار و مومنین قرار می‌دهد و آنان را از هم‌دیگر جدا می‌سازد؛ و مقصود از «هُنَالِکَ تَبْلُو کُلُّ نَفْسٍ مَّا اَسْلَفَتْ» این است که هر کسی باید در قیامت به دنبال اعمال گذشته خود برود و در پیشگاه خدا حاضر شود تا این که گوید: بقیّه آیات از محکمات است.⁽¹⁾

[تفسیر قمی، ج 1، ص 311]

سوره‌ی یونس [10]، آیات 31 تا 43

متن:

قُلْ مَنْ یَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْاَرْضِ اَمَّنْ یَمْلِكُ السَّمْعَ وَ الْاَبْصارَ وَ مَنْ یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَ مَنْ یُدَبِّرُ الْاَمْرَ فَسَیَقُولُونَ اللهُ فَقُلْ اَ فَلا تَتَّقُونَ فَذلِكُمُ اللهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ اِلَّا الضَّلالُ فَاَنَّی تُصْرَفُونَ كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَی الَّذینَ فَسَقُوا اَنَّهُمْ لایُؤْمِنُونَ قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعیدُهُ قُلِ اللهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعیدُهُ فَاَنَّی تُؤْفَكُونَ قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ یَهْدی اِلَی الْحَقِّ قُلِ اللهُ یَهْدی لِلْحَقِّ اَ فَمَنْ یَهْدی اِلَی الْحَقِّ اَحَقُّ اَنْ یُتَّبَعَ اَمَّنْ لایَهِدِّی اِلَّا اَنْ یُهْدی فَما لَكُمْ كَیْفَ تَحْكُمُونَ وَ ما یَتَّبِعُ اَكْثَرُهُمْ اِلَّا ظَنًّا اِنَّ الظَّنَّ لایُغْنی مِنَ الْحَقِّ شَیْئًا اِنَّ اللهَ عَلیمٌ بِما یَفْعَلُونَ وَ ما كانَ هذَا الْقُرْآنُ اَنْ یُفْتَری مِنْ دُونِ اللهِ وَ لكِنْ

تَصْدیقَ الَّذی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ تَفْصیلَ الْكِتابِ لارَیْبَ فیهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمینَ اَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَاْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللهِ اِنْ كُنْتُمْ صادِقینَ بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ یُحیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَاْتِهِمْ تَاْویلُهُ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَیْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمینَ وَ مِنْهُمْ مَنْ یُؤْمِنُ بِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ لایُؤْمِنُ بِهِ وَ رَبُّكَ اَعْلَمُ بِالْمُفْسِدینَ وَ اِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لی عَمَلی وَ لَكُمْ عَمَلُكُمْ اَنْتُمْ بَریئُونَ مِمَّا اَعْمَلُ وَ اَنَا بَری‌ءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُونَ اِلَیْكَ اَ فَاَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَ لَوْ كانُوا لایَعْقِلُونَ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْظُرُ اِلَیْكَ اَ فَاَنْتَ تَهْدِی الْعُمْیَ وَ لَوْ كانُوا لایُبْصِرُونَ

لغات:

«حَقَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ»: حقّ به معنای ثابت و ضدّ باطل است؛ راغب گوید: اصل حقّ به معنای مطابقت و موافقت است. صاحب مجمع گوید: حقّ به معنای وقوع هر چیزی در محل خود است و این معنا با جمیع مصادیق سازگار است، و کَلم به معنای زخم و تاثیر است و کلمه و کلام در نفوس تاثیر می‌گذارد و تکلیم و تکلّم به معنای سخن گفتن است و «کلمة الله» چیز با اهمیّتی را گویند چه خوب باشد و چه بد که به عیسی(علیه السلام) کلمه گفته شده، و به عذاب خدا نیز کلمة آلله گفته می‌شود، و «کَذَلِکَ حَقَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ» و آیه «اَ فَمَنْ حَقَّ عَلَیْهِ کَلِمَةُ الْعَذَابِ» به همین معناست؛ و «کلمات الله» نعمت‌های بزرگ خداست و روایت شده که ائمّه معصومین(علیهم السلام) «کلمات الله» هستند.

«و لمّا یات تاویله»: اَوْل و تاویل به معنای رجوع است و تاویل واقع و خارج یک عمل و یک خبر است.⁽¹⁾

ترجمه:

بگو: «چه کسی شما را از آسمان و زمین روزی می‌دهد؟ یا چه کسی مالک (و خالق) گوش و چشم‌هاست؟ و چه کسی زنده را از مرده، و مرده را از زنده بیرون می‌آورد؟ و چه کسی امور (جهان) را تدبیر می‌کند؟» به‌زودی (در پاسخ) می‌گویند: «خدا»، بگو: «پس چرا تقوا پیشه نمی‌کنید (و از خدا نمی‌ترسید)؟! (31) آن است خداوند، پروردگار حقّ شما (دارای همه این صفات)! با این حال، بعد از حق، چه چیزی جز گم‌راهی وجود دارد؟! پس چرا (از پرستش او) روی گردان می‌شوید؟! (32) اینچنین فرمان پروردگارت بر فاسقان مسلّم شده که آن‌ها (پس از این همه لجاجت و گناه)، ایمان نخواهند آورد! (33) بگو: «آیا هیچ یک از معبودهای شما، آفرینش را ایجاد می‌کند و سپس بازمی‌گرداند؟!» بگو: «تنها خدا آفرینش را ایجاد کرده، سپس بازمی‌گرداند با این حال، چرا از حق روی‌گردان می‌شوید؟!» (34) بگو: «آیا هیچ یک از معبودهای شما، به سوی حق هدایت می‌کند؟! بگو: «تنها خدا به حق هدایت می‌کند! آیا کسی که هدایت به سوی حق می‌کند برای پیروی شایسته‌تر است، یا آن کس که خود هدایت نمی‌شود مگر هدایتش کنند؟ شما را چه می‌شود، چگونه داوری می‌کنید؟!» (35) و بیشتر آن‌ها، جز از گمان (و پندارهای بی‌اساس)، پیروی نمی‌کنند (در حالی که) گمان، هرگز انسان را از حقّ بی‌نیاز نمی‌سازد (و به حق نمی‌رساند)! به یقین، خداوند از آن‌چه انجام می‌دهند، آگاه است! (36) شایسته نبود (و امکان نداشت) که این قرآن، بدون وحی الهی به خدا نسبت داده شود ولی تصدیقی است برای آن‌چه پیش از آن است (از کتب آسمانی)، و شرح و تفصیلی بر آن‌ها است شکّی در آن نیست، و از طرف پروردگار جهانیان است. (37) آیا آن‌ها می‌گویند: «او قرآن را به‌دروغ به خدا نسبت داده است»؟! بگو: «اگر راست می‌گویید، یک سوره همانند آن بیاورید و غیر از خدا، هر کس را می‌توانید (به یاری) طلبید!» (38)

(ولی آن‌ها از روی علم و دانش قرآن را انکار نکردند) بلکه چیزی را تکذیب کردند که آگاهی از آن نداشتند، و هنوز واقعیّتش بر آنان روشن نشده است! پیشینیان آن‌ها نیز همین گونه تکذیب کردند پس بنگر عاقبت کار ظالمان چگونه بود! (39) بعضی از آن‌ها، به آن ایمان می‌آورند و بعضی ایمان نمی‌آورند و پروردگارت به مفسدان آگاهتر است (و آن‌ها را بهتر می‌شناسد)! (40) و اگر تو را تکذیب کردند، بگو: «عمل من برای من، و عمل شما برای شماست! شما از آن‌چه من انجام می‌دهم بیزارید و من (نیز) از آن‌چه شما انجام می‌دهید بیزارم!» (41) گروهی از آنان، به‌سوی تو گوش فرامی‌دهند (امّا گویی هیچ نمی‌شنوند و کرند)! آیا تو می‌توانی سخن خود را به گوش کران برسانی، هر چند نفهمند؟! (42) و گروهی از آنان، به سوی تو می‌نگرند (امّا گویی هیچ نمی‌بینند)! آیا تو می‌توانی نابینایان را هدایت کنی، هر چند نبینند؟! (43)

تفسیر اهل بیت(علیهم السلام):

«قُلْ هَلْ مِن شُرَکَآئِکُم مَّن یَهْدِی اِلَی الْحَقِّ قُلِ اللّهُ یَهْدِی لِلْحَقِّ اَ فَمَن یَهْدِی اِلَی الْحَقِّ اَحَقُّ اَن یُتَّبَعَ اَمَّن لَّا یَهِدِّیَ اِلَّا اَن یُهْدَی فَمَا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در زمان خلافت ابوبکر قضاوتی نمود که احدی قبل از او چنین قضاوتی نکرده بود و این نخستین قضاوتی بود که آن حضرت بعد از رحلت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) انجام داد و آن این بود که چون خلافت به دست ابوبکر افتاد مردی را نزد او آوردند که شراب خورده بود و ابوبکر به او گفت: آیا شراب خوردی؟ و آن مرد گفت:

آری. ابوبکر گفت: شراب که حرام بود برای چه خوردی؟ آن مرد گفت:

هنگامی که من مسلمان شدم خانه من بین شرابخواران بود و آن‌ها شراب را حلال

می‌دانستند و اگر من می‌دانستم که آن حرام است پرهیز می‌کردم. پس ابوبکر رو به عمر کرد و گفت: تو چه می‌گویی درباره‌ی این مرد؟ عمر گفت: این مشکل سختی است و تنها ابوالحسن [یعنی امیرالمؤمنین(علیه السلام)] می‌تواند پاسخگوی آن باشد.

پس ابوبکر به غلام خود گفت: علی(علیه السلام) را بگو بیاید. عمر گفت: ما باید به منزل حاکم برویم. پس با سلمان به منزل امیرالمؤمنین(علیه السلام) آمدند و قصّه آن مرد را بیان کردند و علی(علیه السلام) به ابوبکر فرمود: او را بین مهاجرین و انصار بگردان و ببین کسی آیه حرمت شراب را به او گفته است یا نگفته؟ و اگر کسی گفته باید شهادت بدهد و گرنه چیزی بر او نیست پس کسی چنین شهادتی نداد و امیرالمؤمنین(علیه السلام) او را رها نمود، سپس سلمان به آن حضرت گفت: شما آنان را راهنمایی نمودی؟! امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: من می‌خواستم حجّت را بر آنان نسبت به آیه‌ای که درباره‌ی من و آنان نازل شده است کامل نمایم و آن این آیه است «اَ فَمَن یَهْدِی اِلَی الْحَقِّ اَحَقُّ اَن یُتَّبَعَ اَمَّن لَّا یَهِدِّیَ اِلَّا اَن یُهْدَی فَمَا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ.»⁽¹⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 28، ح 1]

حضرت رضا(علیه السلام) فرمود:

خداوند پیامبران و ائمّه(علیه السلام) را موفّق می‌نماید و از مخازن علم و حکمت‌های خود به قدری به آنان عطا می‌کند که به احدی از اهل زمان آنان عطا نمی‌کند چنان که می‌فرماید: «اَ فَمَن یَهْدِی اِلَی الْحَقِّ اَحَقُّ اَن یُتَّبَعَ اَمَّن لَّا یَهِدِّیَ اِلَّا اَن یُهْدَی فَمَا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ.»⁽¹⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 28، ح 2]

مقصود از «اَ فَمَن یَهْدِی اِلَی الْحَقِّ» محمّد و آل محمّد می‌باشند و مقصود از «مَن لا یَهِدِّیَ اِلَّا اَن یُهْدَی» مخالفین اهل بیت رسول الله(صلی الله علیه و آله) بعد از او هستند.⁽²⁾«بَلْ کَذَّبُواْ بِمَا لَمْ یُحِیطُواْ بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَاْتِهِمْ تَاْوِیلُهُ کَذَلِکَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ…»⁽³⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

این آیه درباره ی رجعت نازل شد و مخالفین آن را تکذیب و انکار کردند و گفتند:

رجعتی نخواهد بود.

سپس گوید: در روایت ابی الجارود از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که آن حضرت در تفسیر «وَ مِنهُم مَّن لا یُؤْمِنُ بِهِ» فرمود: منکرین رجعت دشمنان محمّد و آل آن حضرت هستند!⁽¹⁾

و فی روایة ابی الجارود، عن ابی جعفر(علیه السلام)، فی قوله: وَ مِنْهُمْ مَنْ لایُؤْمِنُ بِهِ «فهم اعداء محمّد و آل محمّد من بعده وَ رَبُّکَ اَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِینَ الفساد: المعصیة لله و لرسوله».

[تفسیر برهان، ج 3، ص 31، ح 1 و 2]

خداوند بندگان خود را به دو آیه مخصوص نمود، [و از آنان پیمان گرفت] 1. چیزی را که نمی‌دانند نگویند و فرمود: «اَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِم مِّیثَاقُ الْکِتَابِ اَن لَّا یِقُولُواْ عَلَی اللهِ اِلَّا الْحَقَّ»، 2. چیزی را که از آن آگاهی ندارند انکار نکنند، و فرمود: «بَلْ کَذَّبُواْ بِمَا لَمْ یُحِیطُواْ بِعِلْمِهِ.»⁽²⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 31، ح 3]

سوال کردم و آن حضرت فرمود:

زمان این گونه امور نرسیده است و خداوند می‌فرماید: «بَلْ کَذَّبُواْ بِمَا لَمْ یُحِیطُواْ بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَاْتِهِمْ تَاْوِیلُهُ.»⁽¹⁾

سالت ابا عبد الله(علیه السلام) عن هذه الامور العظام من الرجعة و اشباهها. فقال: «ان هذا الذی تسالون عنه لم یجئ اوانه، و قد قال الله(عزوجل): بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا یَاْتِهِمْ تَاْوِیلُهُ».

[تفسیر برهان، ج 3، ص 31، ح 4]

مقصود رجعت و قیام حضرت مهدی قائم؟عج؟ است.⁽²⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 31، ح 9]

سوره‌ی یونس [10]، آیات 44 تا 56

متن:

اِنَّ اللهَ لایَظْلِمُ النَّاسَ شَیْئًا وَ لكِنَّ النَّاسَ اَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ كَاَنْ لَمْ یَلْبَثُوا اِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ یَتَعارَفُونَ بَیْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذینَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللهِ وَ ما كانُوا مُهْتَدینَ وَ اِمَّا نُرِیَنَّكَ بَعْضَ الَّذی نَعِدُهُمْ اَوْ نَتَوَفَّیَنَّكَ فَاِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللهُ شَهیدٌ عَلی ما یَفْعَلُونَ وَ لِكُلِّ اُمَّةٍ رَسُولٌ فَاِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لایُظْلَمُونَ وَ یَقُولُونَ مَتی هذَا الْوَعْدُ اِنْ كُنْتُمْ صادِقینَ قُلْ لااَمْلِكُ لِنَفْسی ضَرًّا وَ لانَفْعًا

اِلَّا ما شاءَ اللهُ لِكُلِّ اُمَّةٍ اَجَلٌ اِذا جاءَ اَجَلُهُمْ فَلا یَسْتَاْخِرُونَ ساعَةً وَ لایَسْتَقْدِمُونَ قُلْ اَ رَاَیْتُمْ اِنْ اَتاكُمْ عَذابُهُ بَیاتًا اَوْ نَهارًا ما ذا یَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ اَ ثُمَّ اِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَ قَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ ثُمَّ قیلَ لِلَّذینَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ اِلَّا بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ وَ یَسْتَنْبِئُونَكَ اَ حَقٌّ هُوَ قُلْ ای وَ رَبِّی اِنَّهُ لَحَقٌّ وَ ما اَنْتُمْ بِمُعْجِزینَ وَ لَوْ اَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ما فِی الْاَرْضِ لاَفْتَدَتْ بِهِ وَ اَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَاَوُا الْعَذابَ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لایُظْلَمُونَ اَلا اِنَّ لِلهِ ما فِی السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ اَلا اِنَّ وَعْدَ اللهِ حَقٌّ وَ لكِنَّ اَكْثَرَهُمْ لایَعْلَمُونَ هُوَ یُحْیی وَ یُمیتُ وَ اِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

لغات:

«اِمَّا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ»: مقصود از «بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ» رجعت و قیام حضرت مهدی قائم؟عج؟ است.

«ان اتاکم عذابه بیاتًا»: بیات در این‌جا که مقابل نهار واقع شده مقصود از آن لیل است.

«وَ یَسْتَنبِئُونَکَ اَ حَقٌّ هُوَ»: یعنی از تو اهل مکه: سوال می‌کنند آیا آن [یعنی امامت علی(علیه السلام)] حق است؟ بگو: آری به خدایم سوگند او حق است و وصیّ من است و شما را قدرتی بر ردّ آن نیست. [و ظالم غاصبین حق خلافت‌اند].

«وَ لَوْ اَنَّ لِکُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ»: مظلوم در این آیه، آل محمّد(صلی الله علیه و آله) هستند، و ظلم، حق امامت آنان است.

«لاَفْتَدَتْ بِهِ»: زمان فدا دادن ظالمان رجعت و قیامت است.

«وَ اَسَرُّواْ النَّدَامَةَ»: پوشاندن ندامت هنگام دیدن عذاب، به خاطر شماتت است.⁽¹⁾

مولّف گوید: لغات آیات فوق روشن است و نیاز به بیان ندارد چنان که آیات نیز از محکمات است جز برخی که در فضائل اهل بیت(علیهم السلام) تاویل شده است والله العالم.

ترجمه:

خداوند هیچ به مردم ستم نمی‌کند ولی این مردمند که به خویشتن ستم می‌کند! (44) (به یاد آور) روزی را که (خداوند) آن‌ها را جمع (و محشور) می‌سازد آن چنان که (احساس می‌کنند) گویی جز ساعتی از روز، (در دنیا) توقّف نکردند به آن مقدار که یک‌دیگر را (ببینند و) بشناسند! مسلّما آن‌ها که لقای خداوند (و روز رستاخیز) را تکذیب کردند، زیان بردند و هدایت نیافتند! (45) اگر ما، پاره‌ای از مجازاتهایی را که به آن‌ها وعده داده‌ایم، (در حال حیات تو (به تو نشان دهیم، و یا) پیش از آن‌که گرفتار عذاب شوند،) تو را از دنیا ببریم، در هر حال، بازگشتشان به سوی ماست سپس خداوند بر آن‌چه آن‌ها انجام می‌دادند گواه است! (46) برای هر امّتی، رسولی است هنگامی که رسولشان به سوی آنان بیاید، بعدالت در میان آن‌ها داوری می‌شود و ستمی به آن‌ها نخواهد شد! (47) و می‌گویند: «اگر راست می‌گویی، این وعده (مجازات) کی خواهد بود؟» (48) بگو: «من (حتّی) برای خودم زیان و سودی را مالک نیستم، (تا چه رسد برای شما!) مگر آن‌چه خدا بخواهد. (این مقدار می‌دانم که) برای هر قوم و ملّتی، سرآمدی است هنگامی که اجل آن‌ها فرا رسد، (و فرمان مجازات یا مرگشان صادر شود،) نه ساعتی تاخیر می‌کنند، و نه پیشی می‌گیرند! (49) بگو: «اگر مجازات او، شب‌هنگام یا در روز به سراغ شما آید (، آیا می‌توانید آن را از خود دفع کنید؟!)» پس مجرمان برای چه عجله می‌کنند؟! (50) یا این‌که آن گاه که واقع شد، به آن ایمان می‌آورید! (به شما گفته می‌شود:) حالا؟! در حالی که قبلا برای آن عجله می‌کردید! (ولی اکنون چه سود!) (51) سپس به کسانی که ستم کردند گفته می‌شود: عذاب ابدی را بچشید! آیا جز به آن‌چه انجام می‌دادید

کیفر داده می‌شوید؟!» (52) از تو می‌پرسند: «آیا آن (وعده مجازات الهی) حقّ است؟» بگو: «آری، به پروردگارم سوگند، قطعا حقّ است و شما نمی‌توانید از آن جلوگیری کنید!» (53) و هر کس که ستم کرده، اگر تمامی آن‌چه روی زمین است در اختیار داشته باشد، (همه را از هول عذاب،) برای نجات خویش می‌دهد! و هنگامی که عذاب را ببینند، (پشیمان می‌شوند امّا) پشیمانی خود را کتمان می‌کنند (، مبادا رسواتر شوند)! و در میان آن‌ها، بعدالت داوری می‌شود و ستمی بر آن‌ها نخواهد شد! (54) آگاه باشید آن‌چه در آسمان‌ها و زمین است، از آن خداست! آگاه باشید وعده خدا حقّ است، ولی بیشتر آن‌ها نمی‌دانند! (55) اوست که زنده می‌کند و می‌میراند، و به سوی او بازگردانده می‌شوید! (56)

تفسیر اهل بیت(علیهم السلام):

«وَ لِکُلِّ اُمَّةٍ رَّسُولٌ فَاِذَا جَاء رَسُولُهُمْ قُضِیَ بَیْنَهُم بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لَا یُظْلَمُونَ»⁽¹⁾جابر گوید: از امام باقر(علیه السلام) در تفسیر این آیه سوال کردم فرمود:

تفسیر باطن این آیه این است که در هر قرنی [و زمانی] برای این امّت، رسولی [و امامی] از آل محمّد(صلی الله علیه و آله) قیام می‌کند. و آنان اولیا و رسولانند. سپس فرمود:

و امّا معنای آیه «فَاِذَا جَاء رَسُولُهُمْ قُضِیَ بَیْنَهُم بِالْقِسْطِ» این است که رسولان به عدل بین مردم حکم می‌کنند و ظلمی به مردم نمی‌شود، [و این تاویل و باطن آیه است.]⁽²⁾

و اما قوله: فَاِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ، قال: «معناه ان الرسل یقضون بالقسط وَ هُمْ لایُظْلَمُونَ کما قال الله». [تفسیر برهان، ج 3، ص 32، ح 1]

«اِذَا جَاء اَجَلُهُمْ فَلاَ یَسْتَاْخِرُونَ سَاعَةً وَ لَا یَسْتَقْدِمُونَ»⁽¹⁾حمران بن اعین گوید: از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی این آیه سوال کردم فرمود:

مقصود از اجل همان تاریخی است که در شب قدر برای ملک‌الموت تعیین شده است.⁽²⁾و در تفسیر آیه «ثُمَّ قَضَی اَجَلًا وَ اَجَلٌ مُّسمًّی عِندَهُ» در اوّل سوره انعام روایاتی در این معنا گذشت. «قُلْ اَ رَاَیْتُمْ اِنْ اَتَاکُمْ عَذَابُهُ بَیَاتًا اَوْ نَهَارًا مَّاذَا یَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ»⁽³⁾علی بن ابراهیم گوید: در روایت ابی الجارود از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

مقصود عذابی است در آخرالزّمان که بر فسّاق اهل قبله نازل می‌شود، در حالی که آنان نزول عذاب را بر خود انکار می‌کنند.

سپس علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از «اَ ثُمَّ اِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُم بِهِ» زمان رجعت می‌باشد، و به آنان گفته می‌شود:

آیا اکنون به امیرالمؤمنین ایمان می‌آورید؟ در حالی که قبلا او را تکذیب می‌کردید؟! سپس به کسانی که به آل محمّد ظلم کردند و حق آنان را غصب نمودند گفته می‌شود: «وَ ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ….»⁽⁴⁾

و قال علی بن ابراهیم، فی قوله تعالی: اَ ثُمَّ اِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ ای صدقتم فی الرجعة، فیقال لهم: آلْآنَ تؤمنون یعنی بامیرالمؤمنین(علیه السلام) وَ قَدْ کُنْتُمْ بِهِ من قبل تَسْتَعْجِلُونَ، ثُمَّ قِیلَ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا آل محمّد حقهم ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ اِلَّا بِما کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ. ثم قال:وَ یَسْتَنْبِئُونَکَ یا محمّد، اهل مکة فی علی اَ حَقٌّ هُوَ ای امام هو قُلْ اِی وَ رَبِّی اِنَّهُ لَحَقٌّ امام.

[تفسیر برهان، ج 3، ص 33]

«وَ یَسْتَنبِئُونَکَ اَ حَقٌّ هُوَ قُلْ اِی وَ رَبِّی اِنَّهُ لَحَقٌّ وَ مَا اَنتُمْ بِمُعْجِزِینَ»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) در تفسیر این آیه می‌فرماید:

مقصود از «اِنَّهُ لَحَقٌّ» علی(علیه السلام) است و خداوند می‌فرماید: ای محمّد آنان از وصیّ تو سوال می‌کنند بگو: به خدایم سوگند او وصیّ من است.⁽²⁾

العیّاشی: عن یحیی بن سعید، عن ابی عبد الله(علیه السلام) عن ابیه، فی قول الله: وَ یَسْتَنْبِئُونَکَ اَ حَقٌّ هُوَ، قال: «یستنبئک یا محمّد اهل مکة عن علی بن ابی‌طالب(علیه السلام)، امام هو؟ قُلْ اِی وَ رَبِّی اِنَّهُ لَحَقٌّ». [تفسیر برهان، ج 3، ص 33]

مقصود: ظلم نسبت به حقّ آل محمّد(صلی الله علیه و آله) است و زمان افتدا رجعت است، سپس از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود: پنهان کردن ندامت به خاطر شماتت است.⁽⁴⁾

وَ اَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَاَوُا الْعَذابَ، قال: قیل له: ما ینفعهم اسرار الندامة و هم فی العذاب؟ قال: «کرهوا شماتة الاعداء». [تفسیر برهان، ج 3، ص 34]

سوره‌ی یونس [10]، آیات 57 تا 67

متن:

یا اَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ شِفاءٌ لِما فِی الصُّدُورِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنینَ قُلْ بِفَضْلِ اللهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ قُلْ اَ رَاَیْتُمْ ما اَنْزَلَ اللهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرامًا وَ حَلالًا قُلْ آللهُ اَذِنَ لَكُمْ اَمْ عَلَی اللهِ تَفْتَرُونَ وَ ما ظَنُّ الَّذینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللهِ الْكَذِبَ یَوْمَ الْقِیامَةِ اِنَّ اللهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النَّاسِ وَ لكِنَّ اَكْثَرَهُمْ لایَشْكُرُونَ وَ ما تَكُونُ فی شَاْنٍ وَ ما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَ لاتَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ اِلَّا كُنَّا عَلَیْكُمْ شُهُودًا اِذْ تُفیضُونَ فیهِ وَ ما یَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِی الْاَرْضِ وَ لافِی السَّماءِ وَ لااَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَ لااَكْبَرَ اِلَّا فی كِتابٍ مُبینٍ اَلا اِنَّ اَوْلِیاءَ اللهِ لاخَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاهُمْ یَحْزَنُونَ الَّذینَ آمَنُوا وَ كانُوا یَتَّقُونَ لَهُمُ الْبُشْری فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَةِ لاتَبْدیلَ لِكَلِماتِ اللهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ وَ لایَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ اِنَّ الْعِزَّةَ لِلهِ جَمیعًا هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ اَلا اِنَّ لِلهِ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْاَرْضِ وَ ما یَتَّبِعُ الَّذینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللهِ شُرَكاءَ اِنْ یَتَّبِعُونَ اِلَّا الظَّنَّ وَ اِنْ هُمْ اِلَّا یَخْرُصُونَ هُوَ الَّذی جَعَلَ لَكُمُ اللَّیْلَ لِتَسْكُنُوا فیهِ وَ النَّهارَ مُبْصِرًا اِنَّ فی ذلِكَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ قالُوا اتَّخَذَ اللهُ وَلَدًا سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِیُّ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْاَرْضِ اِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا اَ تَقُولُونَ عَلَی اللهِ ما لاتَعْلَمُونَ

لغات:

«قَدْ جَاءتْکُم مَّوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّکُمْ»: وعظ به معنای اندرز دادن است و اسم مصدر آن موعظه و عظه می‌باشد. «وَ شِفَاء لِّمَا فِی الصُّدُورِ»: شفا به فتح شین به معنای کنار و حاشیه است، و شِفا به کسر شین به معنای صحّت و سلامت است، راغب گوید: شفای از مرض به معنای رسیدن به کنار سلامتی است و آن اسم مصدر است، و شاید مراد از شفا صحّت قلب است چرا که مرض، تنها مرض بدن نیست و قرآن قلوب را نیز بیمار شمرده و می‌فرماید: «فِی قُلُوبِهِم مَّرَضٌ.»⁽¹⁾«اِذْ تُفِیضُونَ فِیهِ»: فاض فیضا، به معنای جاری شدن است و «فاض السیل» یعنی سیل به سرعت جاری شد و به معنای پر شدن نیز آمده است مانند «فاض الاناء فیضًا» و به معنای وارد شدن نیز آمده و «افضتم من عرفات» به معنای کوچ با کثرت است و در این آیه به معنای ورود است.

«وَ مَا یَعْزُبُ عَن رَّبِّکَ»: عزب عنّی فلان، یعنی غاب و خفی عنّی یعنی چیزی از علم خدا دور و پنهان نیست.

ترجمه:

ای مردم! اندرزی از سوی پروردگارتان برای شما آمده است و درمانی برای آن‌چه در سینه‌هاست (درمانی برای دل‌های شما) و هدایت و رحمتی است برای مومنان! (57) بگو: «به فضل و رحمت خدا باید خوشحال شوند که این، از تمام آن‌چه گردآوری کرده‌اند، بهتر است!» (58) بگو: «آیا روزیهایی را که خداوند بر شما نازل کرده دیده‌اید، که بعضی از آن را لال، و بعضی را حرام نموده‌اید؟!» بگو: «آیا خداوند به شما اجازه داده، یا بر خدا افترا می‌بندید (و از پیش خود، حلال و حرام

می‌کنید؟!)» (59) آن‌ها که بر خدا افترا می‌بندند، درباره (مجازات) روز رستاخیز، چه می‌اندیشند؟! خداوند نسبت به همه مردم فضل (و بخشش) دارد، امّا اکثر آن‌ها سپاسگزاری نمی‌کنند! (60) در هیچ حال (و اندیشه‌ای) نیستی، و هیچ قسمتی از قرآن را تلاوت نمی‌کنی، و هیچ عملی را انجام نمی‌دهید، مگر این‌که ما گواه بر شما هستیم در آن هنگام که وارد آن می‌شوید! و هیچ چیز در زمین و آسمان، از پروردگار تو مخفی نمی‌ماند حتّی به اندازه سنگینی ذرّه‌ای، و نه کوچکتر از آن و نه بزرگتر، مگر این‌که (همه آن‌ها) در کتاب آشکار (و لوح محفوظ علم خداوند) ثبت است! (61) آگاه باشید (دوستان و) اولیای خدا، نه ترسی دارند و نه غمگین می‌شوند! (62) همان‌ها که ایمان آوردند، و (از مخالفت فرمان خدا) پرهیز می‌کردند. (63) در زندگی دنیا و در آخرت، شاد (و مسرور) ند وعده‌های الهی تخلّف ناپذیر است! این است آن رستگاری بزرگ! (64) سخن آن‌ها تو را غمگین نسازد! تمام عزّت (و قدرت)، از آن خداست و او شنوا و داناست! (65) آگاه باشید تمام کسانی که در آسمان‌ها و زمین هستند، از آن خدا می‌باشند! و آن‌ها که غیر خدا را هم‌تای او می‌خوانند، (از منطق و دلیلی) پیروی نمی‌کنند آن‌ها فقط از پندار بی اساس پیروی می‌کنند و آن‌ها فقط دروغ می‌گویند! (66) او کسی است که شب را برای شما آفرید، تا در آن آرامش بیابید و روز را روشنی بخش (تا به تلاش زندگی پردازید) در این‌ها نشانه‌هایی است برای کسانی که گوش شنوا دارند! (67) گفتند: «خداوند فرزندی برای خود انتخاب کرده است»! (از هر عیب و نقص و احتیاجی) منزه است! او بی‌نیاز است! از آن اوست آن‌چه در آسمان‌ها و آن‌چه در زمین است! شما هیچ گونه دلیلی بر این ادعا ندارید! آیا به خدا نسبتی می‌دهید که نمی‌دانید؟! (68)

تفسیر اهل بیت(علیهم السلام):

«یَا اَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءتْکُم مَّوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّکُمْ وَ شِفَاء لِّمَا فِی الصُّدُورِ وَ هُدًی وَ رَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِینَ»⁽¹⁾علی بن ابراهیم قمّی گوید:

آیه فوق از محکمات است؛ سپس گوید: مقصود از این آیه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و قرآن است؛ و مقصود از «فلیفرحوا» شیعیان هستند؛ و مقصود از «ممّا یجمعون» اموالی است که دشمنان جمع می‌کنند. یعنی پیامبر و قرآن که شفای صدور و هدایت و رحمت برای شیعیان است بهتر از اموالی است که دشمنان جمع می‌کنند.⁽²⁾

رسول الله(صلی الله علیه و آله) و القرآن. ثم قال: قُلْ لهم یا محمّد بِفَضْلِ اللهِ وَ بِرَحْمَتِهِ [قال: الفضل رسول الله(صلی الله علیه و آله)، و رحمته امیرالمؤمنین(علیه السلام)] فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا، قال: فلیفرح شیعتنا هُوَ خَیْرٌ مِمَّا اعطوا اعداؤنا من الذهب و الفضة. [تفسیر برهان، ج 3، ص 34، ح 1]

مردی از درد سینه خود به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شکایت نمود و آن حضرت به او فرمود:

از قرآن شفا بگیر، چرا که خداوند می‌فرماید: «وَ شِفاءٌ لِما فِی الصُّدُورِ.»⁽³⁾

«قُلْ بِفَضْلِ اللهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِکَ فَلْیَفْرَحُواْ هُوَ خَیْرٌ مِّمَّا یَجْمَعُونَ»⁽¹⁾ابوحمزه ثمالی گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مقصود از این آیه این است که: اقرار به نبوّت حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) و قبول ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) [و اقتدای به او] بهتر از آن‌چه است که مخالفین از مال دنیا جمع می‌کنند.⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق می‌فرماید:

«فَلْیَفْرَحُواْ بولایة محمّد و آل محمّد(صلی الله علیه و آله) هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُ هَؤُلَاءِ مِنْ دُنْیَاهُمْ».⁽³⁾امام حسین(علیه السلام) می‌فرماید:

روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سوار مرکب خود بود و امیرالمؤمنین(علیه السلام) پیاده همراه او می‌رفت، پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: یا اباالحسن یا سوار شو و یا بازگرد، چرا که خداوند به من امر کرده که اگر سواره بودم تو نیز باید سواره باشی و اگر پیاده بودم تو نیز باید پیاده باشی و اگر من نشستم تو نیز بنشینی جز این که بخواهی حدّی از حدود الهی را به پای داری و ناچار باشی که بایستی… سپس فرمود: سوگند به خدایی که محمّد را به حق به نبوّت مبعوث نمود: به من ایمان نیاورده کسی که مقام تو را انکار کند، و اقرار به نبوّت من نکرده کسی که

حق تو را انکار نماید و به من اعتقاد پیدا نکرده کسی که نسبت به تو کافر باشد، همانا فضل تو از فضل من است و فضل من از فضل خداست چنان که می‌فرماید:

«قُلْ بِفَضْلِ اللهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِکَ فَلْیَفْرَحُواْ هُوَ خَیْرٌ مِّمَّا یَجْمَعُونَ».

تا این که فرمود: فضل الله پیامبر شماست و رحمت او ولایت علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) است و شیعیان باید با اعتقاد به نبوّت من و ولایت علی شاد باشید و این برای آنان بهتر از آن‌چه است که مخالفین از مال و اهل و اولاد در دنیا جمع می‌کنند؛ سپس فرمود:… به راستی کسانی که ولایت تو را نپذیرفتند هدایت نشدند و از دین خدا گم‌راه گردیدند و این فرموده‌ی خدای من است که می‌فرماید:

«وَ اِنِّی لَغَفَّارٌ لِّمَن تَابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَی.»⁽¹⁾

و الذی بعث محمّدا بالحق نبیا، ما آمن بی من انکرک، و لااقر بی من جحدک، و لاآمن بی من کفر بک، و ان فضلک لمن فضلی، و ان فضلی لفضل الله، و هو قول الله(عزوجل): قُلْ بِفَضْلِ اللهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ ففضل الله نبوّة نبیکم، و رحمته ولایة علی بن ابی‌طالب فَبِذلِکَ قال: بالنبوّة و الولایة فَلْیَفْرَحُوا یعنی الشیعة هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ یعنی مخالفیهم، من الاهل و المال و الولد فی دار الدنیا.و الله یا علی ما خلقت الا لتعبد ربک، و لتعرف بک معالم الدین، و یصلح بک دارس السبیل، و لقد ضل من ضل عنک، و لن یهتدی الی الله(عزوجل) من لم یهتد الیک و الی ولایتک، و هو قول ربی(عزوجل): وَ اِنِّی لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحًا ثُمَّ اهْتَدی یعنی الی ولایتک.و لقد امرنی ربی تبارک و تعالی ان افترض من خلقک ما افترضه من حقی، و ان حقک لمفروض علی من آمن بی، و لولاک لم یعرف حزب الله، و بک یعرف عدو الله، و من لم یلقه بولایتک لم یلقه بشی‌ء، و لقد انزل الله(عزوجل) الی:

یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ یعنی فی ولایتک یا علی وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ و لو لم ابلغ ما امرت به من ولایتک لحبط عملی، و من لقی الله(عزوجل) بغیر ولایتک فقد حبط عمله، و عد ینجز لی، و ما اقول الا قول ربی تبارک و تعالی، و ان الذی اقول لمن الله(عزوجل) انزله فیک». [تفسیر برهان، ج 3، ص 35، ح 6، از امالی صدوق، ص 399، ح 13]

«قُلْ اَ رَاَیْتُم مَّا اَنزَلَ اللّهُ لَکُم مِّن رِّزْقٍ فَجَعَلْتُم مِّنْهُ حَرَامًا وَ حَلاَلًا قُلْ آللّهُ اَذِنَ لَکُمْ اَمْ عَلَی اللهِ تَفْتَرُونَ»⁽¹⁾علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از این آیه اهل کتاب [یعنی یهود و نصارا] هستند که خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید: «وَ قَالُواْ مَا فِی بُطُونِ هَذِهِ الاَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِّذُکُورِنَا وَ مُحَرَّمٌ عَلَی اَزْوَاجِنَا» «وَ جَعَلُواْ لِلهِ مِمِّا ذَرَاَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الاَنْعَامِ نَصِیبًا…»⁽²⁾، و خداوند در این آیه بر آنان احتجاج نموده و می‌فرماید: «آللّهُ اَذِنَ لَکُمْ اَمْ عَلَی اللهِ تَفْتَرُونَ.»⁽³⁾«وَ مَا تَکُونُ فِی شَاْنٍ وَ مَا تَتْلُو مِنْهُ مِن قُرْآنٍ وَ لَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ اِلَّا کُنَّا عَلَیْکُمْ شُهُودًا»⁽⁴⁾علی بن ابراهیم قمّی گوید:

این آیه خطاب به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است و هر گاه او این آیه را می‌خواند شدیدا

گریه می‌کرد.⁽¹⁾

کان رسول الله(صلی الله علیه و آله) اذا قرا هذه الآیة بکی بکاء شدیدا. [تفسیر برهان، ج 3، ص 37، ح 1]

آنان کسانی هستند که دیدن آنان مردم را به یاد خدا می‌اندازد.⁽⁴⁾و نیز فرمود: کسی که خدا را شناخته و او را بزرگ بداند، دهان خود را از هر کلام [ناشایست] و شکم خود را از هر طعام [غیر حلال] منع می‌کند و رنج روزه و نماز را به خود می‌دهد. گفته شد: پدر و مادر ما فدای شما باد یا رسول الله! آیا چنین مردمی اولیای خدا محسوب می‌شوند؟ فرمود: اولیای خدا سکوت‌شان ذکر خداست و نگاه‌شان عبرت است و سخن‌شان حکمت است و حرکت‌شان بین مردم برکتاست و اگر عمرشان تعیین نشده بود، ارواح آنان در بدن‌های‌شان به خاطر ترس از عذاب و شوق بر ثواب قرار نمی‌گرفت.⁽⁵⁾

عقبه گوید: امام صادق(علیه السلام) به من فرمود:

ای عقبه در قیامت خداوند از بندگان خود عملی را قبول نمی‌کند مگر آن که مانند شما اعتقاد به ولایت محمّد و آل محمّد(صلی الله علیه و آله) داشته باشند و بین یکی از شما [که ولایت ما را پذیرفته و بین بهشت] و آن‌چه چشم او را روشن می‌کند فاصله‌ای جز رسیدن جان به گلوی او نیست و سپس آن حضرت با دست به گردن خود اشاره نمود و به جای خود تکیه کرد پس معلّی که در کنار من بود مرا فشار داد و گفت: سوال کن در آن هنگام چه چیزی را خواهد دید؟ و من گفتم: ای فرزند رسول خدا در آن حال چه چیزی را خواهد دید؟ فرمود: «خواهد دید» و من سوال خود را بیش از ده مرتبه تکرار نمودم و آن حضرت فقط می‌فرمود: «خواهد دید» سپس در پایان نشست و فرمود: ای عقبه! گفتم: لبّیک و سعدیک! فرمود: حتما می‌خواهی بدانی چه خواهد دید؟ گفتم: آری. ای فرزند رسول خدا، چرا که دین من دین شماست و اگر دین من از دستم برود [و نادان باشم] چگونه می‌توانم هر ساعت شما را بیابم و گریه مرا گرفت و آن حضرت به من رقّت نمود و فرمود:

«به خدا سوگند آن دو را خواهد دید» گفتم: پدر و مادرم فدای شما آن دو کیانند؟ فرمود: «آن دو رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و علی (صلوات الله علیه) هستند» سپس فرمود: ای عقبه هیچ انسان مومنی نمی‌میرد مگر آن که آن دو را خواهد دید» گفتم: هنگامی که مومن آنان را می‌بیند آیا به دنیا باز می‌گردد؟ فرمود: به دنیا باز نمی‌گردد. گفتم:

آنان چیزی به او می‌گویند؟ فرمود: آری آنان وارد بر مومن می‌شوند و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بالای سر او می‌نشیند و علی(علیه السلام) پایین پای او می‌نشیند و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خود را بر او

می‌افکند و می‌فرماید: «ای ولیّ خدا بشارت بر تو باد من رسول خدا هستم و من برای تو بهتر از دنیا هستم و سپس علی(علیه السلام) خود را بر او می‌افکند و می‌فرماید: ای ولیّ خدا بشارت بر تو باد، من علی بن ابی‌طالب هستم که تو او را دوست می‌داشتی، آگاه باش که من اکنون برای تو بسیار نافع خواهم بود»! سپس امام صادق(علیه السلام) فرمود: آن‌چه گفتم در کتاب خدای(عزوجل) موجود است؛ گفتم: فدای شما شوم در کجای کتاب خدا فرمود: در سوره‌ی یونس که خداوند می‌فرماید: «الَّذِینَ آمَنُواْ وَ کَانُواْ یَتَّقُونَ * لَهُمُ الْبُشْرَی فِی الْحَیاةِ الدُّنْیَا وَ فِی الآخِرَةِ لَا تَبْدِیلَ لِکَلِمَاتِ اللّهِ.»⁽¹⁾

یا بن رسول الله، فاذا بلغت نفسه هذه، ای شی‌ء یری؟ فقلت له بضع عشرة مرة: ای شی‌ء؟ فقال فی کلها: «یری»، و لایزید علیها، ثم جلس فی آخرها، فقال: «یا عقبة». فقلت: لبیک و سعدیک. فقال: «ابیت الا ان تعلم؟» فقلت: نعم یا بن رسول الله انما دینی مع دینک، فاذا ذهب دینی کان ذلک، کیف لی بک یا بن رسول الله کل ساعة؟ و بکیت، فرق لی، فقال:

«یراهما، و الله». فقلت: بابی و امی، من هما؟ قال: «ذلک رسول الله(صلی الله علیه و آله)، و علی(علیه السلام) یا عقبة لن تموت نفس مومنة ابدا حتّی تراهما».قلت: فاذا نظر الیهما المؤمن، ا یرجع الی الدنیا؟ فقال: «لا، یمضی امامه، اذا نظر الیهما».فقلت له: یقولان شیئا؟ قال: «نعم، یدخلان جمیعا علی المؤمن، فیجلس رسول الله(صلی الله علیه و آله) عند راسه، و علی(علیه السلام) عند رجلیه، فیکب علیه رسول الله(صلی الله علیه و آله)، فیقول: یا ولی الله، ابشر، انا رسول الله، انی خیر لک مما ترکت من الدنیا. ثم ینهض رسول الله(صلی الله علیه و آله) فیقوم علی(علیه السلام) حتّی یکب علیه، فیقول:یا ولی الله، ابشر انا علی بن ابی‌طالب الذی کنت تحب اما لانفعنک». ثم قال: «ان هذا فی کتاب الله(عزوجل)».فقلت: این جعلنی الله فداک هذا من کتاب الله؟ قال: «فی یونس، قول الله(عزوجل)ها هنا: الَّذِینَ آمَنُوا وَ کانُوا یَتَّقُونَ لَهُمُ الْبُشْری فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَةِ لاتَبْدِیلَ لِکَلِماتِ اللهِ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ».

[تفسیر برهان، ج 3، ص 37، ح 2؛ از کافی، ج 3، ص 128، ح 1]

ابن عبّاس گوید:

از امیرالمؤمنین(علیه السلام) درباره‌ی آیه «اَلا اِنَّ اَوْلِیَاء اللهِ لَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لَا هُمْ یَحْزَنُونَ» سوال شد: این اولیاء کیانند؟ امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: آنان مردمی هستند که عبادت خود را خالص انجام می‌دهند و هنگامی که مردم به ظاهر دنیا می‌نگرند آنان به باطن دنیا نگاه می‌کنند و هنگامی که مردم به دنیا مغرور شده‌اند آنان به پایان دنیا می‌اندیشند از این رو دنیا را رها می‌کنند چرا که می‌دانند دنیا آنان را رها خواهد نمود و پا روی دنیا می‌گذارند چرا که می‌دانند دنیا به زودی با آنان چنین خواهد کرد و آنان را نابود خواهد نمود….⁽¹⁾و در سخن دیگری فرمود: آیا می‌دانید اولیای خدا کیانند؟ گفته شد: کیانند آنان یا امیرالمؤمنین؟ فرمود: اولیای خدا ما هستیم و پیروان ما بعد از ما طُوبَی لَنَا وَ طُوبَی

لَهُمْ اَفْضَلُ مِنْ طُوبَانَا» یعنی آنان بهتر از شما هستند! گفته شد: برای چه آنان بهتر از ما هستند؟ مگر این نیست که ما و آنان به یک آیین معتقدیم؟! فرمود: آنان چیزهایی را تحمّل می‌کنند و بر آن صبر می‌نمایند که شما نمی‌کنید.⁽¹⁾

اَلا اِنَّ اَوْلِیاءَ اللهِ لاخَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاهُمْ یَحْزَنُونَ، ثم قال: «تدرون من اولیاء الله؟» قالوا: من هم، یا امیرالمؤمنین؟ فقال: «هم نحن و اتباعنا فمن تبعنا من بعدنا، طوبی لنا و طوبی لهم، و طوباهم افضل من طوبانا».قیل: یا امیرالمؤمنین، ما شان طوباهم افضل من طوبانا؟ السنا نحن و هم علی امر؟ قال: «لا، لانهم حملوا ما لم تحمّلوا، و اطاقوا ما لم تطیقوا». [تفسیر برهان، ج 3، ص 39، ح 6؛ از تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 132، ح 3]

هنگامی که یکی از شما جان او به گلو می‌رسد، ملک‌الموت بر او نازل می‌شود و به او می‌گوید: امّا آن‌چه به آن امیدوار بودی به تو داده شد، و از آن‌چه هراس داشتی از آن ایمن گردیدی، و سپس از قبر دری به منزل او در بهشت باز می‌کند و به او می‌گوید: به خانه بهشتی خود بنگر و ببین این‌ها رسول خدا و علی و حسن و حسین (صلوات الله علیهم اجمعین) هستند که رفقای تو می‌باشند.⁽²⁾

سلیم بن قیس گوید:

به امیرالمؤمنین گفتم: اصلحک الله، آیا کسی که ایمان به خدا و معرفت به امام خود داشته باشد و مطیع امر او باشد و از دنیا برود اهل بهشت خواهد بود؟ فرمود:

آری، اگر او خدا را ملاقات کند و از کسانی، باشد که خداوند می‌فرماید: «اِنَّ الَّذِینَ آمَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ» و «الَّذِینَ آمَنُواْ وَ کَانُواْ یَتَّقُونَ…» و «الَّذِینَ آمَنُواْ وَ لَمْ یَلْبِسُواْ اِیمَانَهُم بِظُلْمٍ» اهل بهشت خواهد بود. سپس فرمود: و از اهل ایمان کسانی که اهل کبائر باشند و خدا را ملاقات کنند، این مشیّت خداست که اگر بخواهد آنان را به خاطر گناه عذاب می‌کند و اگر بخواهد با رحمت خود می‌بخشد. گفتم: آیا آنان را با داشتن ایمان به آتش می‌برد؟! فرمود: به خاطر گناه آری، چرا که از مومنینی نیستند که خدا فرموده: «اللّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُواْ» و نیز از کسانی نیستند که خدا فرموده: «وَ لَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لَا هُمْ یَحْزَنُونَ» و از کسانی هستند که خداوند فرموده: «الَّذِینَ آمَنُوا وَ کانُوا یَتَّقُونَ» و یا فرموده:

«الَّذِینَ آمَنُواْ وَ لَمْ یَلْبِسُواْ اِیمَانَهُم بِظُلْمٍ».⁽¹⁾

قلت: فمن لقی الله منهم علی الکبائر؟ قال: «هو فی مشیئة الله، ان عذبه فبذنبه، و ان تجاوز عنه فبرحمته».قلت: فیدخله النار و هو مومن؟ قال: «نعم، لانه لیس من المؤمنین الذین عنی الله انه ولی المؤمنین، لان الذین عنی الله انه لهم ولی، و انه لاخوف علیهم و لاهم یحزنون، هم المؤمنون الذین یتقون الله، و الذین عملوا الصالحات، و الذین لم یلبسوا ایمانهم بظلم». [تفسیر برهان، ج 3، ص 41، ح 11؛ از کتاب سلیم بن قیس، ص 88]

سوره‌ی یونس [10]، آیات 68 تا 82

متن:

قالُوا اتَّخَذَ اللهُ وَلَدًا سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِیُّ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْاَرْضِ اِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا اَ تَقُولُونَ عَلَی اللهِ ما لاتَعْلَمُونَ قُلْ اِنَّ الَّذینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللهِ الْكَذِبَ لایُفْلِحُونَ مَتاعٌ فِی الدُّنْیا ثُمَّ اِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذیقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدیدَ بِما كانُوا یَكْفُرُونَ وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَاَ نُوحٍ اِذْ قالَ لِقَوْمِهِ یا قَوْمِ اِنْ كانَ كَبُرَ عَلَیْكُمْ مَقامی وَ تَذْكیری بِآیاتِ اللهِ فَعَلَی اللهِ تَوَكَّلْتُ فَاَجْمِعُوا اَمْرَكُمْ وَ شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ لایَكُنْ اَمْرُكُمْ عَلَیْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا اِلَیَّ وَ لاتُنْظِرُونِ فَاِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَما سَاَلْتُكُمْ مِنْ اَجْرٍ اِنْ اَجْرِیَ اِلَّا عَلَی اللهِ وَ اُمِرْتُ اَنْ اَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمینَ فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّیْناهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْكِ وَ جَعَلْناهُمْ خَلائِفَ وَ اَغْرَقْنَا الَّذینَ كَذَّبُوا بِآیاتِنا فَانْظُرْ كَیْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرینَ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا اِلی قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَما كانُوا لِیُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلی قُلُوبِ الْمُعْتَدینَ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسی وَ هارُونَ اِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیاتِنا فَاسْتَكْبَرُوا وَ كانُوا قَوْمًا مُجْرِمینَ فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا اِنَّ هذا لَسِحْرٌ مُبینٌ قالَ مُوسی اَ تَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ اَ سِحْرٌ هذا وَ لایُفْلِحُ السَّاحِرُونَ قالُوا اَ جِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَیْهِ آباءَنا وَ تَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِیاءُ فِی الْاَرْضِ وَ ما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنینَ وَ قالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونی بِكُلِّ ساحِرٍ عَلیمٍ فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالَ لَهُمْ مُوسی اَلْقُوا ما اَنْتُمْ مُلْقُونَ فَلَمَّا اَلْقَوْا قالَ مُوسی ما جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ اِنَّ اللهَ سَیُبْطِلُهُ اِنَّ اللهَ لایُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدینَ وَ یُحِقُّ اللهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ

لغات:

«اَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً»: غُمّه به معنای حزن و شدّت و به معنای مبهم و پوشیده نیز گفته شده است و «امرٌ غُمّه» یعنی امر مبهم و مشکوک و حضرت نوح می‌خواهد بگوید:

«یارانتان را جمع کنید و درباره‌ی قتل و طرد من تصمیم بگیرید، تا کار بر شما مشتبه [و یا سخت و یا سبب اندوه شما] نشود» و این امر تعجیزی است یعنی کاری از شما ساخته نیست و خداوند یاور من است.

«ولا تنظرون»: انظار به معنای امهال است و «یاء» به سبب لای ناهیه حذف شده و کسره قائم مقام آن گردیده است. «اجئتنا لِتَلفِتَنا»: لَفت به معنای برگرداندن و منصرف کردن است و التفات به معنای توجّه کردن و روکردن است.

ترجمه:

گفتند: «خداوند فرزندی برای خود انتخاب کرده است»! (از هر عیب و نقص و احتیاجی) منزه است! او بی‌نیاز است! از آن اوست آن‌چه در آسمان‌ها و آن‌چه در زمین است! شما هیچ گونه دلیلی بر این ادعا ندارید! آیا به خدا نسبتی می‌دهید که نمی‌دانید؟! (68) بگو: «آن‌ها که به خدا دروغ می‌بندند، (هرگز) رستگار نمی‌شوند! (69) بهره‌ای (ناچیز) از دنیا دارند سپس بازگشتشان به‌سوی ماست و بعد، به آن‌ها مجازات شدید به سزای کفرشان می‌چشانیم! (70) سرگذشت نوح را بر آن‌ها بخوان! در آن هنگام که به قوم خود گفت: «ای قوم من! اگر تذکّرات من نسبت به آیات الهی، بر شما سنگین (و غیر قابل تحمّل) است، (هر کار از دستتان ساخته است بکنید.) من بر خدا توکّل کرده‌ام! فکر خود، و قدرت معبودهای‌تان را جمع کنید سپس هیچ چیز بر شما پوشیده نماند (تمام جوانب کارتان را بنگرید) سپس به حیات من پایان دهید، و (لحظه‌ای) مهلتم ندهید! (امّا توانایی ندارید!) (71) و اگر از قبول دعوتم روی بگردانید، (کار

نادرستی کرده‌اید چه این‌که) من از شما مزدی نمی‌خواهم مزد من، تنها بر خداست! و من مامورم که از مسلمین [تسلیم شدگان در برابر فرمان خدا] باشم!» (72) امّا آن‌ها او را تکذیب کردند! و ما، او و کسانی را که با او در کشتی بودند، نجات دادیم و آنان را جانشین (و وارث کافران) قرار دادیم و کسانی را که آیات ما را تکذیب کردند، غرق نمودیم! پس ببین عاقبت کار کسانی که انذار شدند (و به انذار الهی اهمیّت ندادند)، چگونه بود! (73) سپس بعد از نوح، رسولانی به سوی قومشان فرستادیم آنان دلایل روشن برای‌شان آوردند امّا آن‌ها، به چیزی که پیش از آن تکذیب کرده بودند، ایمان نیاوردند! اینچنین بر دل‌های تجاوزکاران مهر می‌نهیم (تا چیزی را درک نکنند)! (74) بعد از آن‌ها، موسی و هارون را با آیات خود به سوی فرعون و اطرافیانش فرستادیم امّا آن‌ها تکبّر کردند (و زیر بار حق نرفتند چرا که) آن‌ها گروهی مجرم بودند! (75) و هنگامی که حق از نزد ما بسراغ آن‌ها آمد، گفتند: «این، سحری است آشکار!» (76) موسی گفت: «آیا درباره حقّ، هنگامی که به سوی شما آمد، (چنین) می‌گویید؟! آیا این سحر است؟! در حالی که ساحران (هرگز) رستگار (و پیروز) نمی‌شوند! (77) گفتند: «آیا آمده‌ای که ما را، از آن‌چه پدرانمان را بر آن یافتیم، منصرف سازی و بزرگی (و ریاست) در روی زمین، از آن شما دو تن باشد؟! ما (هرگز) به شما ایمان نمی‌آوریم!» (78) فرعون گفت: «(بروید و) هر جادوگر (و ساحر) دانایی را نزد من آورید!» (79) هنگامی که ساحران (به میدان مبارزه) آمدند، موسی به آن‌ها گفت: «آن‌چه (از وسایل سحر) را می‌توانید بیفکنید، بیفکنید!» (80) هنگامی که افکندند، موسی گفت: «آن‌چه شما آوردید، سحر است که خداوند به‌زودی آن را باطل می‌کند چرا که خداوند (هرگز) عمل مفسدان را اصلاح نمی‌کند! (81) او حق را به وعده خویش، تحقق می‌بخشد هر چند مجرمان کراهت داشته باشند!» (82)

تفسیر اهل بیت(علیهم السلام):

«فَمَا کَانُواْ لِیُؤْمِنُواْ بِمَا کَذَّبُواْ بِهِ مِن قَبْلُ کَذَلِکَ نَطْبَعُ عَلَی قُلوبِ الْمُعْتَدِینَ»⁽¹⁾مولّف گوید:

اخباری درباره‌ی این آیه در سوره‌ی اعراف گذشت و در این‌جا به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود.

زراره و حُمران از امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) نقل کرده‌اند که فرمود:

خداوند خلق خود را در اظلّه [یعنی خلقت ذرّ] آفرید و پیامبر خود حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) را بر آنان مبعوث نمود و در آن عالم برخی به او ایمان آوردند و برخی او را تکذیب نمودند. و چون به صورت خلقت دوّم آنان را آفرید و پیامبر خود را آخرین پیامبر قرار داد باز همان‌هایی که در خلقت اوّل به او ایمان آورده بودند به او ایمان آوردند و کسانی که نبوّت او را نپذیرفته بودند نیز به او ایمان نیاوردند، از این رو خداوند می‌فرماید: «فَمَا کَانُواْ لِیُؤْمِنُواْ بِمَا کَذَّبُواْ بِهِ مِن قَبْلُ» یعنی کسانی که این پیامبر را در عالم ذرّ و اظلّه تکذیب کرده بودند در این عالم نیز او را تکذیب نمودند.⁽²⁾ابوبصیر از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که آن حضرت در تفسیر آیه «ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِ رُسُلًا اِلَی قَوْمِهِمْ فَجَآؤُوهُم بِالْبَیِّنَاتِ فَمَا کَانُواْ لِیُؤْمِنُواْ بِمَا کَذَّبُواْ بِهِ مِن قَبْلُ» فرمود:

خداوند پیامبران را بر مردم هنگامی که در پشت پدران و رحم‌های مادران بودند مبعوث نمود، و هر کس در آن زمان پیامبران خدا را تصدیق نمود، بعد از آن نیز که

لباس خلقت پیدا کرد آنان را تصدیق کرد و هر کس در آن زمان آنان را تکذیب کرده بود بعد از آن نیز آنان را تکذیب کرد.⁽¹⁾مولّف گوید:

از روایات وارده درباره‌ی ظهور حضرت بقیّة الله(علیه السلام) و آیه شریفه «هَلْ یَنظُرُونَ اِلَّا اَن تَاْتِیهُمُ الْمَلآئِکَةُ اَوْ یَاْتِیَ رَبُّکَ اَوْ یَاْتِیَ بَعْضُ آیَاتِ رَبِّکَ یَوْمَ یَاْتِی بَعْضُ آیَاتِ رَبِّکَ لَا یَنفَعُ نَفْسًا اِیمَانُهَا لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِن قَبْلُ اَوْ کَسَبَتْ فِی اِیمَانِهَا خَیْرًا قُلِ انتَظِرُواْ اِنَّا مُنتَظِرُونَ»⁽²⁾نیز استفاده می‌شود که هر کس قبل از ظهور آن حضرت به او ایمان آورده است هنگامی که او ظهور می‌کند نیز به او ایمان خواهد آورد و الّا فلا، و روایات در ذیل این آیه فراوان است چنان که امام باقر(علیه السلام) فرمود: هنگامی که خورشید از مغرب طلوع می‌کند، همه مردم در آن روز ایمان می‌آورند و لکن برای آنان سودی ندارد چرا که قبلا ایمان نیاورده‌اند.⁽³⁾

سوره‌ی یونس [10]، آیات 83 تا 93

متن:

فَما آمَنَ لِمُوسی اِلَّا ذُرِّیَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلی خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِمْ اَنْ یَفْتِنَهُمْ وَ اِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِی الْاَرْضِ وَ اِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفینَ وَ قالَ مُوسی یا قَوْمِ اِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللهِ فَعَلَیْهِ تَوَكَّلُوا اِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمینَ فَقالُوا عَلَی اللهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنا لاتَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمینَ وَ نَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرینَ وَ اَوْحَیْنا اِلی مُوسی وَ اَخیهِ اَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُیُوتًا وَ اجْعَلُوا بُیُوتَكُمْ قِبْلَةً وَ اَقیمُوا الصَّلاةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنینَ وَ قالَ مُوسی رَبَّنا اِنَّكَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَاَهُ زینَةً وَ اَمْوالًا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا رَبَّنا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبیلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلی اَمْوالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلی قُلُوبِهِمْ فَلا یُؤْمِنُوا حَتَّی یَرَوُا الْعَذابَ الْاَلیمَ قالَ قَدْ اُجیبَتْ دَعْوَتُكُما فَاسْتَقیما وَ لاتَتَّبِعانِ سَبیلَ الَّذینَ لایَعْلَمُونَ وَ جاوَزْنا بِبَنی اِسْرائیلَ الْبَحْرَ فَاَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْیًا وَ عَدْوًا حَتَّی اِذا اَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ اَنَّهُ لااِلهَ اِلَّا الَّذی آمَنَتْ بِهِ بَنُوا اِسْرائیلَ وَ اَنَا مِنَ الْمُسْلِمینَ آلْآنَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدینَ فَالْیَوْمَ نُنَجِّیكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آیَةً وَ اِنَّ كَثیرًا مِنَ النَّاسِ عَنْ آیاتِنا لَغافِلُونَ وَ لَقَدْ بَوَّاْنا بَنی اِسْرائیلَ مُبَوَّاَ صِدْقٍ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّی جاءَهُمُ الْعِلْمُ اِنَّ رَبَّكَ یَقْضی بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فیما كانُوا فیهِ یَخْتَلِفُونَ

لغات:

«رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَی اَمْوَالِهِمْ»: طَمس: به معنای محو شدن و کهنه شدن و به معنای محو کردن و هلاک کردن نیز آمده است، یعنی خدایا اموال‌شان را محو کن [و هلاک کن] و دل‌های آنان را سخت گردان.

«وَ اشْدُدْ عَلَی قُلُوبِهِمْ»: شدّ به معنای محکم بستن است مانند: «و شددنا ملکه» و «نشدّ عضدک باخیک» و در این آیه محکم و سخت بودن قلب به معنای بسته بودن آن است از پذیرش حق که به آن قساوت نیز گفته می‌شود.

«بَغْیًا وَ عَدْوًا»: «بَغی» به معنای ظلم و ابتغاء به معنای طلب است و بغی طلب همراه با تجاوز است و اصل البغی مجاوزة الحدّ است. «و عَدو» به معنای تجاوز از مرز اعتدال و عدالت است اگر با جوارح باشد و اگر با قلب باشد به آن عداوت و معادات گویند و «عَدو» در راه رفتن نیز تجاوز از حدّ اعتدال است و به معنای دشمنی نیز می‌آید مانند عدوّ و اعداء، و عداوت دشمنی قلبی است و عدوّ دشمن ظاهری است.

ترجمه:

(در آغاز،) هیچ کس به موسی ایمان نیاورد، مگر گروهی از فرزندان قوم او (آن هم) با ترس از فرعون و اطرافیانش، مبادا آن‌ها را شکنجه کنند زیرا فرعون، برتری‌جویی در زمین داشت و از اسرافکاران بود! (83) موسی گفت: «ای قوم من! اگر شما به خدا ایمان آورده‌اید، بر او توکّل کنید اگر تسلیم فرمان او هستید!» (84) گفتند: «تنها بر خدا توکّل داریم پروردگارا! ما را مورد شکنجه گروه ستم‌گر قرار مده! (85) و ما را با رحمتت از (دست) قوم کافر رهایی بخش! (86) و به موسی و برادرش وحی کردیم که: «برای قوم خود، خانه‌هایی در سرزمین مصر انتخاب کنید و خانه‌های‌تان را مقابل یک‌دیگر (و متمرکز) قرار دهید! و نماز را برپا دارید! و به مومنان بشارت ده (که سرانجام پیروز می‌شوند!)» (87) موسی گفت: «پروردگارا! تو فرعون و اطرافیانش را زینت و اموالی (سرشار) در زندگی دنیا داده‌ای، پروردگارا! در نتیجه (بندگانت را) از راه تو گم‌راه می‌سازند! پروردگارا! اموال‌شان را نابود کن! و (بجرم گناهان‌شان،) دل‌های‌شان را سخت و سنگین ساز، به گونه‌ای که ایمان نیاورند تا عذاب دردناک را ببینند!» (88) فرمود: «دعای شما پذیرفته شد!

استقامت به خرج دهید و از راه (و رسم) کسانی که نمی‌دانند، تبعیت نکنید!» (89) (سرانجام) بنی‌اسراییل را از دریا [رود عظیم نیل] عبور دادیم و فرعون و لشکرش از سر ظلم و تجاوز، به دنبال آن‌ها رفتند هنگامی که غرقاب دامن او را گرفت، گفت: «ایمان آوردم که هیچ معبودی، جز کسی که بنی‌اسراییل به او ایمان آورده‌اند، وجود ندارد و من از مسلمین هستم!» (90) (امّا به او خطاب شد:) الآن؟! در حالی که قبلا عصیان کردی، و از مفسدان بودی! (91) ولی امروز، بدنت را (از آب) نجات می‌دهیم، تا عبرتی برای آیندگان باشی! و بسیاری از مردم، از آیات ما غافلند! (92) (سپس) بنی‌اسراییل را در جایگاه صدق (و راستی) منزل دادیم و از روزیهای پاکیزه به آن‌ها عطا کردیم (امّا آن‌ها به نزاع و اختلاف برخاستند!) و اختلاف نکردند، مگر بعد از آن‌که علم و آگاهی به سراغ‌شان آمد! پروردگار تو روز قیامت، در آن‌چه اختلاف می‌کردند، میان آن‌ها داوری می‌کند! (93)

تفسیر اهل بیت(علیهم السلام):

«فَقَالُواْ عَلَی اللهِ تَوَکَّلْنَا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ»⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) فرمود:

آل فرعون قوم موسی را به [زور] به اطاعت و خدمت خود وا می‌داشتند و می‌گفتند:

اگر اینان نزد خدا کرامتی داشتند خداوند ما را بر آنان مسلّط نمی‌کرد» از این رو موسی(علیه السلام) به قوم خود فرمود: «یَا قَوْمِ اِن کُنتُمْ آمَنتُم بِاللهِ فَعَلَیْهِ تَوَکَّلُواْ اِن کُنتُم مُّسْلِمِینَ» و قوم او گفتند: ما بر خدا توکّلّ کردیم.⁽²⁾

زراره و حمران و محمّد بن مسلم روایت کرده‌اند که امام(علیه السلام) فرمود:

«لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» یعنی«لَا تُسَلِّطْهُمْ عَلَیْنَا فَتَفْتِنَهُمْ بِنَا» آنان را بر ما مسلّط نکن و گم‌راهی آنان را به سبب ما قرار مده.⁽¹⁾«وَ اَوْحَیْنَا اِلَی مُوسَی وَ اَخِیهِ اَن تَبَوَّءَا لِقَوْمِکُمَا بِمِصْرَ بُیُوتًا وَ اجْعَلُواْ بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً…»⁽²⁾در مجلسی که مامون برای مناظره علما با حضرت رضا(علیه السلام) تشکیل داد و علما از آن حضرت سوال کردند… آیا خداوند در قرآن برگزیدگان خود را بیان کرده است؟ حضرت رضا(علیه السلام) فرمود:

خداوند جز آن‌چه در باطن آیات ذکر نموده در ظاهر آیات نیز در دوازده مورد آنان را نام برده است… تا این که فرمود: چهارم این که خداوند دستور داد مردم درهای خانه‌های خود را به مسجد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ببندند مگر عترت آن حضرت و در این باره اعتراض‌هایی شد و عبّاس به آن حضرت گفت: یا رسول الله تو ما را از مسجد خود بیرون کردی و علی را به مسجد راه دادی؟! و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«من چنین نکردم این خدا بود که او را آزاد گذارد و شما را بیرون کرد» سپس حضرت رضا(علیه السلام) فرمود: و این معنای حدیث رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است که به علی(علیه السلام) فرمود: «اَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی». پس علمای مجلس گفتند:

این در کجای قرآن آمده است؟ حضرت رضا(علیه السلام) فرمود: «آیه مربوط به آن را برای شما خواهم خواند» گفتند: آن کدام آیه است؟ فرمود: «وَ اَوْحَیْنَا اِلَی مُوسَی وَ اَخِیهِ

اَن تَبَوَّءَا لِقَوْمِکُمَا بِمِصْرَ بُیُوتًا وَ اجْعَلُواْ بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً» خداوند در این آیه منزلت هارون را نسبت به موسی بیان نموده و منزلت علی(علیه السلام) نیز نسبت به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مانند منزلت هارون نسبت به موسی می‌باشد و این دلیل روشنی است که از سخن رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نیز معلوم می‌شود که فرمود: «ای مردم آگاه باشید که هیچ جُنُبی حق وارد شدن به این مسجد را ندارد مگر محمّد و آل او». پس علما گفتند:

یا ابالحسن این تفسیر و این بیان جایی جز نزد شما اهل بیت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) یافت نمی‌شود؟! حضرت رضا(علیه السلام) فرمود: چه کسی می‌تواند این منزلت را برای ما انکار نماید؟! در حالی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «اَنَا مَدِینَةُ الْحِکْمَةِ وَ عَلِیٌ بَابُهَا فَمَنْ اَرَادَ الْمَدِینَةَ فَلْیَاْتِهَا مِنْ بَابِهَا».

سپس فرمود: آن‌چه بیان نمودم و برای شما شرح دادم از فضیلت و شرافت و تقدّم عترت و برگزیده بودن آنان و پاکی و طهارت‌شان چیزهایی است که هیچ معاندی نمی‌تواند انکار کند….⁽¹⁾

یا رسول الله ترکت علیا و اخرجتنا؟ فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): ما ترکته و اخرجتکم و لکن الله(عزوجل) ترکه و اخرجکم، و فی هذا تبیان قوله(صلی الله علیه و آله) لعلی(علیه السلام): انت منی بمنزلة هارون من موسی، قالت العلماء: و این هذا من القرآن؟ قال ابو الحسن(علیه السلام): اوجدکم فی ذلک قرآنا و اقراه علیکم، قالوا: هات، قال قول الله(عزوجل) وَ اَوْحَیْنا اِلی مُوسی وَ اَخِیهِ اَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِکُما بِمِصْرَ بُیُوتًا وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً ففی هذه الآیة منزلة هارون من موسی، و فیها ایضا منزلة علی(علیه السلام) من رسول الله(صلی الله علیه و آله) و هذا دلیل ظاهر فی قول رسول الله(صلی الله علیه و آله) حین قال: الا ان هذا المسجد لایحل لجنب الا لمحمّد و آله، قالت العلماء: یا ابا الحسن هذا الشرح و هذا البیان لایوجد الا عندکم معشر اهل بیت رسول الله(صلی الله علیه و آله)، فقال: و من ینکر لنا ذلک و رسول الله(صلی الله علیه و آله) یقول: انا مدینة الحکمة و علی بابها فمن اراد المدینة فلیاتها من بابها ففیما اوضحنا و شرحنا من الفضل و الشرف و التقدمة و الاصطفاء و الطهارة ما لاینکره معاند، و لله تعالی الحمد علی ذلک فهذه الرابعة.

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 314، ح 112]

ابو رافع گوید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) برای مردم خطبه خواند و فرمود: ای مردم! خداوند(عزوجل) به موسی و هارون دستور داد تا برای قوم خود در مصر مساجدی بنا کنند و دستور داد تا در مسجد موسی و هارون هیچ جُنُبی نماند و با همسر خود مقاربت نکند مگر هارون و ذریّه او، و علی(علیه السلام) برای من همانند هارون است برای موسی بنابراین نباید در مسجد من کسی با همسر خود مقاربت کند و در حال جنابت در آن بماند مگر علی و فرزندان او، و اگر کسی از این دستور خوش ندارد به آن طرف برود. و با دست مبارک خود اشاره به شام نمود.⁽¹⁾محمّد بن مسلم گوید: به امام باقر(علیه السلام) گفتم: آیا هارون برادر پدر و مادری موسی بوده؟ فرمود: آری… تا این که گوید: گفتم: آیا وحی بر هر دو نازل می‌شده است؟ فرمود: وحی بر موسی نازل می‌شده و موسی برای هارون بیان می‌کرده است.⁽²⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 315، ح 115]

«قَالَ قَدْ اُجِیبَت دَّعْوَتُکُمَا فَاسْتَقِیمَا وَ لَا تَتَّبِعَآنِّ سَبِیلَ الَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ»⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) فرمود:

بین درخواست موسی(علیه السلام) که گفت: «رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَی اَمْوَالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلَی قُلُوبِهِمْ…» و پاسخ و اجابت خداوند که فرمود: «قَدْ اُجِیبَت دَّعْوَتُکُمَا…» چهل سال فاصله شد و خداوند به فرعون مهلت داد و سپس خداوند فرمود: «فَاَخَذَهُ اللهُ نَکَالَ الْآخِرَةِ وَ الْاُولَی» و جبرییل گوید: من با خدای خود درباره‌ی فرعون منازعه [و مکالمه] شدیدی کردم و گفتم: خدایا! او را رها می‌کنی، در حالی که می‌گوید:

«اَنَا رَبُّکُمُ الْاَعْلَی؟!» و خداوند به من فرمود: این حرف را بنده‌ای مانند تو می‌زند!⁽²⁾«حَتَّی اِذَا اَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنتُ…»⁽³⁾ابراهیم بن محمّد همدانی گوید:

به حضرت رضا(علیه السلام) گفتم: برای چه خداوند فرعون را غرق نمود در حالی که او ایمان آورد و اقرار به یگانگی او کرد؟ فرمود: به علّت این که او هنگام دیدن عذاب ایمان آورد و ایمان در این حال پذیرفته نیست و این حکم خدا بوده و خواهد بود

چنان که می‌فرماید: «فَلَمَّا رَاَوْا بَاْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللهِ وَحْدَهُ وَ کَفَرْنَا بِمَا کُنَّا بِهِ مُشْرِکِینَ * فَلَمْ یَکُ یَنفَعُهُمْ اِیمَانُهُمْ لَمَّا رَاَوْا بَاْسَنَا» و نیز می‌فرماید: «یَوْمَ یَاْتِی بَعْضُ آیَاتِ رَبِّکَ لَا یَنفَعُ نَفْسًا اِیمَانُهَا لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِن قَبْلُ اَوْ کَسَبَتْ فِی اِیمَانِهَا خَیْرًا» و فرعون هنگام غرق شدن گفت: «آمَنتُ اَنَّهُ لا اِلِهَ اِلَّا الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُو اِسْرَائِیلَ وَ اَنَاْ مِنَ الْمُسْلِمِینَ» و در جواب او گفته شد: «آلآنَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَ کُنتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ * فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ آیَةً…» و فرعون در آن حال از سر تا قدم در لباس آهنین جنگ بود و چون غرق شد خداوند بدن او را بر روی بلندی قرار داد تا مردم ببینند و برای آنان عبرت باشد، چرا که بدن او با آن همه سنگینی آهن باید زیر آب می‌رفت.

سپس فرمود: و علّت دیگر نجات نیافتن او این بود که در حال غرق شدن به موسی پناه برد و خداوند به موسی فرمود: تو به او پناه مده، چرا که تو خالق او نیستی و اگر او به من پناهنده شده بود من او را پناه می‌دادم.⁽¹⁾

لای علة غرق الله تعالی فرعون و قد آمن به و اقر بتوحیده قال: لانه آمن عند رؤیة الباس، و الایمان عند رؤیة الباس غیر مقبول، و ذلک حکم الله تعالی ذکره فی السلف و الخلف، قال الله تعالی: «فَلَمَّا رَاَوْا بَاْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللهِ وَحْدَهُ وَ کَفَرْنا بِما کُنَّا بِهِ مُشْرِکِینَ فَلَمْ یَکُ یَنْفَعُهُمْ اِیمانُهُمْ لَمَّا رَاَوْا بَاْسَنا» و قال(عزوجل): «یَوْمَ یَاْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ لایَنْفَعُ نَفْسًا اِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ اَوْ کَسَبَتْ فِی اِیمانِها خَیْرًا» و هکذا فرعون لما اَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ اَنَّهُ لااِلهَ اِلَّا الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُوا اِسْرائِیلَ وَ اَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ فقیل له آلْآنَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَ کُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ آیَةً. و قد کان فرعون من قرنه الی قدمه فی الحدید قد لبسه علی بدنه فلما غرق القاه الله تعالی علی نجوة من الارض ببدنه لیکون لمن بعده علامة فیرونه مع تثقله بالحدید علی مرتفع من الارض، و سبیل الثقل ان یرسب و لایرتفع، فکان ذلک آیة و علامة، و لعلة اخری اغرقه الله تعالی و هی انه استغاث بموسی لما ادرکه الغرق و لم یستغث بالله، فاوحی الله(عزوجل) الیه یا موسی لم تغث فرعون لانک لم تخلقه و لو استغاث بی لاغثته. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 316]

«فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ آیَةً…»⁽¹⁾علیّ بن ابراهیم قمّی گوید:

حضرت موسی به بنی‌اسراییل فرمود: خداوند فرعون را غرق نمود؛ و بنی‌اسراییل نپذیرفتند، از این رو خداوند به دریا امر نمود تا بدن او را به ساحل بیفکند تا مردم ببینند.⁽²⁾«وَ لَقَدْ بَوَّاْنَا بَنِی اِسْرَائِیلَ مُبَوَّاَ صِدْقٍ وَ رَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّیِّبَاتِ…»⁽³⁾علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود این است که خداوند فرعون [و فرعونیان] را غرق نمود و بنی‌اسراییل را به مصر بازگرداند [و اختلاف پیدا کردند و…].

مولّف گوید:

طبیعت امّت‌ها این بوده و هست که چون امنیّت و آرامش پیدا می‌کنند و از تنگناها خارج می‌شوند به خوش‌گذرانی و بهانه گیری و اختلاف می‌پردازند و خداوند نیز می‌فرماید: «اِنَّ الْاِنسَانَ لَیَطْغَی * اَن رَّآهُ اسْتَغْنَی»⁽⁴⁾، و یا می‌فرماید: «فَاِذَا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ اِلَی الْبَرِّ اِذَا هُمْ یُشْرِکُونَ»⁽⁵⁾، و این از امتحانات بزرگ الهی است و در این امتحان جز مومنان خالص و با

بصیرت نجات پیدا نمی‌کنند، چرا که قانع بودن و راضی بودن به تقدیرات خداوند که بهترین عبادت است در بین اهل عافیت کم‌تر یافت می‌شود و اهل بلا هستند که ارزش قناعت و نعمت‌های خدا را می‌دانند، بنی‌اسراییل نیز تا هنگامی که گرفتار ظلم فرعون بودند ارزش عافیت و آرامش و امنیّت را می‌دانستند و چون نجات پیدا کردند و از دریا خارج شدند شروع به بهانه گیری نمودند چنان که در سوره‌ی بقره گذشت که آنان پس از نجات از دریا گفتند: «لَن نَّصْبِرَ عَلَیَ طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّکَ یُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنبِتُ الاَرْضُ مِن بَقْلِهَا وَ قِثَّآئِهَا وَ فُومِهَا وَ عَدَسِهَا وَ بَصَلِهَا…» و خداوند فرمود: «اَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ اَدْنَی بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ اهْبِطُواْ مِصْرًا فَاِنَّ لَکُم مَّا سَاَلْتُمْ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْکَنَةُ وَ بَآؤُوْاْ بِغَضَبٍ مِّنَ اللهِ ذَلِکَ بِاَنَّهُمْ کَانُواْ یَکْفُرُونَ بِآیَاتِ اللهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ ذَلِکَ بِمَا عَصَواْ وَّ کَانُواْ یَعْتَدُونَ.»⁽¹⁾و «مُبَوَّاَ صِدْقٍ…» یعنی ما جایگاه شایسته و مرضیّ مردم را مانند مصر و شامات برای بنی‌اسراییل آماده کردیم و روزی پاک و طیّب برای آنان قرار دادیم و آنان با آن که حقایق را می‌دانستند و تورات را خوانده بودند و نشانه‌های پیامبر موعود را نیز می‌دانستند اختلاف کردند و چون حقّ برای آنان روشن شد و نپذیرفتند گرفتار عذاب شدند و خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید: «اخْتَلَفُواْ حَتَّی جَاءهُمُ الْعِلْمُ اِنَّ رَبَّکَ یَقْضِی بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِیمَا کَانُواْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ».

سوره‌ی یونس [10]، آیات 94 تا 106

متن:

فَاِنْ كُنْتَ فی شَكٍّ مِمَّا اَنْزَلْنا اِلَیْكَ فَسْئَلِ الَّذینَ یَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جاءَكَ

الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرینَ وَ لاتَكُونَنَّ مِنَ الَّذینَ كَذَّبُوا بِآیاتِ اللهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرینَ اِنَّ الَّذینَ حَقَّتْ عَلَیْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لایُؤْمِنُونَ وَ لَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آیَةٍ حَتَّی یَرَوُا الْعَذابَ الْاَلیمَ فَلَوْ لاكانَتْ قَرْیَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها ایمانُها اِلَّا قَوْمَ یُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ مَتَّعْناهُمْ اِلی حینٍ وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْاَرْضِ كُلُّهُمْ جَمیعًا اَ فَاَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَكُونُوا مُؤْمِنینَ وَ ما كانَ لِنَفْسٍ اَنْ تُؤْمِنَ اِلَّا بِاِذْنِ اللهِ وَ یَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذینَ لایَعْقِلُونَ قُلِ انْظُرُوا ما ذا فِی السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ وَ ما تُغْنِی الْآیاتُ وَ النُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لایُؤْمِنُونَ فَهَلْ یَنْتَظِرُونَ اِلَّا مِثْلَ اَیَّامِ الَّذینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا اِنِّی مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرینَ ثُمَّ نُنَجِّی رُسُلَنا وَ الَّذینَ آمَنُوا كَذلِكَ حَقًّا عَلَیْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنینَ قُلْ یا اَیُّهَا النَّاسُ اِنْ كُنْتُمْ فی شَكٍّ مِنْ دینی فَلا اَعْبُدُ الَّذینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللهِ وَ لكِنْ اَعْبُدُ اللهَ الَّذی یَتَوَفَّاكُمْ وَ اُمِرْتُ اَنْ اَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنینَ وَ اَنْ اَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّینِ حَنیفًا وَ لاتَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكینَ وَ لاتَدْعُ مِنْ دُونِ اللهِ ما لایَنْفَعُكَ وَ لایَضُرُّكَ فَاِنْ فَعَلْتَ فَاِنَّكَ اِذًا مِنَ الظَّالِمینَ

لغات:

«کَلِمَتُ رَبِّکَ»: یعنی عذاب الهی و یا مرگ با کفر، و «کلمة الله» به چیز با اهمیّتی گفته می‌شود و معنای آن در آیه 33 از همین سوره گذشت «کَذَلِکَ حَقَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ عَلَی الَّذِینَ فَسَقُواْ» و به همین معناست آیه «اَ فَمَنْ حَقَّ عَلَیْهِ کَلِمَةُ الْعَذَابِ».

«وَ اَنْ اَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا»: حَنَف بر وزن فَرَس به معنای میل به حق است و راغب گوید: حَنَف: میل از ضلالت به استقامت است و جَنَف: میل از استقامت به ضلالت است و حنیف: مایل به حق است چنان که خداوند درباره‌ی ابراهیم(علیه السلام) می‌فرماید: «کَانَ

حَنِیفًا مُّسْلِمًا»⁽¹⁾، و خداوند در این آیه به پیامبر خود می‌فرماید: «وَ اَنْ اَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا».

«وَ مَا تُغْنِی الآیَاتُ وَ النُّذُرُ»: امام صادق(علیه السلام) فرمود: مقصود از «آیات» آل محمّد و مقصود از «نُذُر» پیامران‌اند.⁽²⁾

ترجمه:

و اگر در آن‌چه بر تو نازل کرده‌ایم تردیدی داری، از کسانی که پیش از تو کتاب آسمانی را می‌خواندند بپرس، به یقین، «حق» از طرف پروردگارت به تو رسیده است بنا بر این، هرگز از تردیدکنندگان مباش! [مسلما او تردیدی نداشت! این درسی برای مردم بود!] (94) و از آن‌ها مباش که آیات خدا را تکذیب کردند، که از زیان‌کاران خواهی بود! (95) (و بدان) آن‌ها که فرمان پروردگار تو بر آنان تحقق یافته، (و بجرم اعمال‌شان، توفیق هدایت را از آن‌ها گرفته هرگز) ایمان نمی‌آورند، (96) هر چند تمام آیات (و نشانه‌های الهی) به آنان برسد، تا زمانی که عذاب دردناک را ببینند! (زیرا تاریکی گناه، قلبهای‌شان را فرا گرفته، و راهی به روشنایی ندارند!) (97) چرا هیچ یک از شهرها و آبادی‌ها ایمان نیاوردند که (ایمان‌شان بموقع باشد، و) به حال‌شان مفید افتد؟! مگر قوم یونس، هنگامی که آن‌ها ایمان آوردند، عذاب رسوا کننده را در زندگی دنیا از آنان برطرف ساختیم و تا مدّت معیّنی [پایان زندگی و اجلشان] آن‌ها را بهره‌مند ساختیم. (98) و اگر پروردگار تو می‌خواست، تمام کسانی که روی زمین هستند، همگی به (اجبار) ایمان می‌آوردند آیا تو می‌خواهی مردم را مجبور سازی که ایمان بیاورند؟! (ایمان اجباری چه سودی دارد؟!) (99) (اما)

هیچ کس نمی‌تواند ایمان بیاورد، جز به فرمان خدا (و توفیق و یاری و هدایت او)! و پلیدی (کفر و گناه) را بر کسانی قرار می‌دهد که نمی‌اندیشند. (100) بگو: «نگاه کنید چه چیز (از آیات خدا و نشانه‌های توحیدش) در آسمان‌ها و زمین است!» امّا این آیات و انذارها به حال کسانی که (به خاطر لجاجت) ایمان نمی‌آورند مفید نخواهد بود! (101) آیا آن‌ها (چیزی) جز همانند روزهای پیشینیان (و بلاها و مجازاتهای‌شان) را انتظار می‌کشند؟! بگو: «شما انتظار بکشید، من نیز با شما انتظار می‌کشم!» (102) سپس (هنگام نزول بلا و مجازات،) فرستادگان خود و کسانی را که (به آنان) ایمان می‌آورند، نجات می‌دهیم و همین گونه، بر ما حق است که مومنان (به تو) را (نیز) رهایی بخشیم! (103) بگو: «ای مردم! اگر در عقیده من شک دارید، من آن‌هایی را که جز خدا می‌پرستید، نمی‌پرستم! تنها خداوندی را پرستش می‌کنم که شما را می‌میراند! و من مامورم که از مومنان باشم! (104) و (به من دستور داده شده که:) روی خود را به آیینی متوجّه ساز که از هر گونه شرک، خالی است و از مشرکان مباش! (105) و جز خدا، چیزی را که نه سودی به تو می‌رساند و نه زیانی، مخوان! که اگر چنین کنی، از ستم‌کاران خواهی بود! (106)

تفسیر اهل بیت(علیهم السلام):

«فَاِن کُنتَ فِی شَکٍّ مِّمَّا اَنزَلْنَا اِلَیْکَ فَاسْاَلِ الَّذِینَ یَقْرَؤُونَ الْکِتَابَ مِن قَبْلِکَ لَقَدْ جَاءکَ الْحَقُّ مِن رَّبِّکَ فَلاَ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِینَ»⁽¹⁾مولّف گوید:

ظاهر آیه فوق با شان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سازگار نیست و به همین علّت برخی از نادان‌ها گفته‌اند: مگر می‌شود گفت: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره‌ی آیات قرآن تردید داشته؟ تا شک خود را با سوال از اهل کتاب برطرف نماید و از ممترین نباشد؟!

در حالی که معنای آیه چیز دیگری است و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هیچ شکّی در آیات الهی نداشته است؛ و به همین علّت اعتقاد نویسنده این است که احدی حق ندارد در تفسیر آیات قرآن بدون مراجعه به سخنان و تفاسیر اهل البیت(علیهم السلام) چیزی بگوید وگرنه گرفتار تفسیر به رای و «منْ فَسَّرَ الْقُرْآنَ بِرَاْیِهِ فَلْیَتَبَوَّاْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّار» خواهد شد و ما در سخنان خاندان وحی(علیهم السلام) اسرار و بطونی را از آیات قرآن دیده‌ایم که هرگز آن اسرار و بطون به فهم هیچ عالمی نمی‌رسد و یکی از آن آیات آیه فوق است! علی بن ابراهیم قمّی از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به معراج رفت و خداوند درباره‌ی علی(علیه السلام) و مقام و شرافت و عظمت او چیزهایی به آن حضرت وحی نمود و سپس او را به بیت المعمور بردند و پیامبران جمع شدند و پشت سر او نماز خواندند، آن حضرت از فضائلی که خداوند درباره‌ی علی(علیه السلام) به او وحی نموده بود تعجّب نمود و خداوند این آیه را بر او نازل نمود «فَاِن کُنتَ فِی شَکٍّ مِّمَّا اَنزَلْنَا اِلَیْکَ فَاسْاَلِ الَّذِینَ یَقْرَؤُونَ الْکِتَابَ مِن قَبْلِکَ» یعنی اگر درباه‌ی فضائل علی(علیه السلام) شکّ و تردیدی داری از پیامبران دیگر سوال کن، چرا که ما فضائل علی(علیه السلام) را در کتاب‌های آنان نازل نموده‌ایم همان گونه که بر تو نازل کردیم. «وَ لَا تَکُونَنَّ مِنَ الَّذِینَ کَذَّبُواْ بِآیَاتِ اللهِ فَتَکُونَ مِنَ الْخَاسِرِینَ» سپس امام صادق(علیه السلام) فرمود: به خدا سوگند پیامبر خدا نه شک در آیات خدا نمود و نه سوالی نمود.⁽¹⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 320، ح 128]

موسی بن محمّد از برادر خود امام هادی(علیه السلام) برای یحیی بن اکثم که گفته بود:

مخاطب این آیه کیست؟ و اگر مخاطب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) باشد او هرگز شکّی در آیات خدا نداشته و اگر غیر او باشد لازم می‌آید کتاب بر غیر آن حضرت نازل شده باشد سوال نمود و امام هادی(علیه السلام) فرمود:

مخاطب این آیه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است و او شکّی در آیات خدا نداشته است و لکن جاهلان گفتند: برای چه خداوند پیامبری از ملائکه برای ما نمی‌فرستد تا فرق ملائکه و انسان‌ها در عدم نیاز به خوردن و آشامیدن و رفت و آمد در اسواق معلوم شود؟ از این رو خداوند به پیامبر خود وحی نمود: که در حضور این مردم جاهل، از اهل کتاب سوال کن: «آیا خداوند پیامبری قبل از من فرستاده که نیاز به خوردن و آشامیدن و رفت و آمد در اسواق نداشته باشد؟ تا من نیز همانند او باشم؟!» بنابراین شک مربوط به آن جاهلان بوده و پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) شکّی نداشته است و نسبت شک به آن حضرت برای همراهی و ارفاق به آنان بوده چنان که در آیه «فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ اَبْنَاءنَا وَ اَبْنَاءکُمْ وَ نِسَاءنَا وَ نِسَاءکُمْ… فَنَجْعَل لَّعْنَةُ اللهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ» اگر می‌فرمود: «فَنَجْعَل لَّعْنَةُ اللهِ عَلَیکم» دعوت آن حضرت را برای مباهله قبول نمی‌کردند، و خداوند می‌دانسته که پیامبرش شکّی در آیات او ندارد و از کاذبین نیست و پیامبر او نیز می‌دانسته که نسبت به آن‌چه می‌گوید صادق است و لکن می‌خواسته با مردم با انصاف و سازگار باشد تا سخن او را بپذیرند.⁽¹⁾

فَاِنْ کُنْتَ فِی شَکٍّ مِمَّا اَنْزَلْنا اِلَیْکَ فَسْئَلِ الَّذِینَ یَقْرَؤُنَ الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکَ من المخاطب بالایة؟ فان کان المخاطب بها النّبی(صلی الله علیه و آله) الیس قد شک فیما انزل الله(عزوجل) الیه؟ و ان کان المخاطب غیره فعلی غیره اذن انزل القرآن؟قال موسی: فسالت اخی علی بن محمّد(علیهما السلام) عن ذلک، فقال: «اما قوله: فَاِنْ کُنْتَ فِی شَکٍّ مِمَّا اَنْزَلْنا اِلَیْکَ فَسْئَلِ الَّذِینَ یَقْرَؤُنَ الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکَ فان المخاطب بذلک رسول الله(صلی الله علیه و آله)، و لم یکن فی شک مما انزل الله(عزوجل)، و لکن قالت الجهلة: کیف لایبعث الینا نبیا من الملائکة؟ انه لم یفرق بینه و بین غیره فی الاستغناء عن الماکل و المشرب و المشی فی الاسواق. فاوحی الله(عزوجل) الی نبیه(صلی الله علیه و آله): فَسْئَلِ الَّذِینَ یَقْرَؤُنَ الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکَ بمحضر من الجهلة، هل بعث الله رسولا قبلک الا و هو یاکل الطعام و یمشی فی الاسواق؟ و لک بهم اسوة، و انما قال:

فَاِنْ کُنْتَ فِی شَکٍّ و لم یکن، و لکن لینصفهم، کما قال له(صلی الله علیه و آله):فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ اَبْناءَنا وَ اَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ اَنْفُسَنا وَ اَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللهِ عَلَی الْکاذِبِینَ و لو قال: تعالوا نبتهل فنجعل لعنة الله علیکم. لم یکونوا یجیبون للمباهلة و قد عرف ان نبیه(صلی الله علیه و آله) مؤد عنه رسالته، و ما هو من الکاذبین، و کذلک عرف النّبی(صلی الله علیه و آله) انه صادق فیما یقول، و لکن احب ان ینصف من نفسه». [تفسیر برهان، ج 3، ص 53، ح 3، از علل الشرایع، ج 1، ص 156، باب 107، ح 1]

صاحب تفسیر صافی گوید:

اخبار دیگری نیز به این معنا آمده و نظیر این آیه در سوره زخرف خواهد آمد، و مطابق هر دو دسته روایات خطاب، در آیه فوق از قبیل «اِیَّاکِ اَعْنِی وَ اسْمَعِی یَا جَارَةِ» است.⁽¹⁾«اِنَّ الَّذِینَ حَقَّتْ عَلَیْهِمْ کَلِمَتُ رَبِّکَ لَا یُؤْمِنُونَ * وَ لَوْ جَاءتْهُمْ کُلُّ آیَةٍ حَتَّی یَرَوُاْ الْعَذَابَ الاَلِیمَ»⁽²⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از این آیه کسانی هستند که ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) بر آنان عرضه شد و خداوند ایمان به ولایت او را بر آنان واجب نمود و آنان انکار کردند و ایمان به آن حضرت نیاوردند [گرچه همه آیات برای آنان خوانده شد] تا عذاب دردناک خدا را دیدند!⁽¹⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 56، ح 1؛ از تفسیر قمّی، ج 1، ص 317]

حقّا این آیه خبر اعجازی می‌دهد، چرا که ما، هر چه بر منکرین ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) خواندیم نپذیرفتند، گرچه حرفی برای گفتن نداشتند، از این رو امام صادق(علیه السلام) فرمود: با آنان مجادله و منازعه نکنید که سودی نخواهد داشت.

«فَلَوْلاَ کَانَتْ قَرْیَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا اِیمَانُهَا اِلَّا قَوْمَ یُونُسَ لَمَّآ آمَنُواْ کَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الخِزْیِ…»⁽²⁾برخی از مفسّرین گویند:

«لو لا» به معنای «هلّا» می‌باشد و برای تحضیض است یعنی نباید اهل گناه صبر کنند تا عذاب بر آنان نازل شود، بلکه باید قبل از نزول عذاب ایمان بیاورند و توبه کنند و تا عذاب را معاینه نکرده‌اند از گناه خود پشیمان شوند، نه آن که مانند فرعون، هنگامی که عذاب را مشاهده نمود گفت: «آمَنتُ اَنَّهُ لا اِلِهَ اِلَّا الَّذِی آمَنَتْ

بِهِ بَنُو اِسْرَائِیلَ وَ اَنَاْ مِنَ الْمُسْلِمِینَ» و خداوند به او فرمود: «آلآنَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَ کُنتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ» جز قوم یونس که چون آثار عذاب را دیدند توبه کردند و خداوند توبه‌ی آنان را پذیرفت «اِلَّا قَوْمَ یُونُسَ لَمَّآ آمَنُواْ کَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الخِزْیِ فِی الْحَیَاةَ الدُّنْیَا…» بنابراین جمله‌ی «فَلَوْلاَ کَانَتْ قَرْیَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا اِیمَانُهَا» به معنای «ما کانت» است.

ماجرای حضرت یونس(علیه السلام) و قوم او

در تفسیر جوامع الجامع آمده که یونس در قریه‌ای در موصل مبعوث به رسالت شد و مردم او را تکذیب نمودند و یونس با خشم از بین آنان خارج شد، و چون او را نیافتند، از عذاب هراس پیدا کردند و عجّه و ناله نمودند و گریان شدند، و خداوند عذاب را از آنان برطرف نمود در حالی که عذاب به آنان نزدیک شده بود.⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید: ما در بعضی از کتاب‌های امیرالمؤمنین(علیه السلام) یافتیم که نوشته شده بود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از قول جبرییل به من فرمود: یونس بن متی را خداوند در سنّ سی سالگی بین مردم مبعوث به نبوّت نمود، او مردی کم صبر و تندخو بود و قدرت حمل بار نبوّت را نداشت و با مردم مدارا نمی‌کرد و سی و سه سال مردم را به ایمان به خدا و تصدیق به نبوّت و پیروی از خویش دعوت نمود و کسی به او ایمان نیاورد و او را تصدیق نکرد مگر دو نفر، به نام روبیل و تنوخا، و روبیل از خانواده‌ی علم و نبوّت و حکمت بود و با یونس قبل از مقام نبوّت رفیق و هم‌نشین بود، و تنوخا مردی مستضعف و عابد و زاهد بود و بهره‌ای از علم و حکمت نداشت و روبیل دارای گوسفند بود و از آن‌ها

ارتزاق می‌کرد و تنوخا هیزم کش بود و هیزم‌ها را بر سر می‌گذاشت و از این راه معاش می‌کرد و روبیل را منزلتی نزد یونس بود که تنوخا را نبود و این به خاطر دانش و حکمت روبیل و سابقه رفاقت او با یونس بود، و هنگامی که یونس دید مردم به او ایمان نمی‌آورند و او را اجابت نمی‌کنند آزرده شد و دانست که صبر او ناچیز است.⁽¹⁾از این رو به درگاه پروردگار خود شکوه نمود و گفت: خدایا تو مرا به این قوم مبعوث نمودی و من سی سال داشتم و سی و سه سال است که مردم را دعوت به ایمان به تو و تصدیق به رسالت خود می‌نمایم و از عذاب و عقوبت تو آنان را می‌ترسانم و آنان مرا تکذیب می‌کنند و به من ایمان نمی‌آورند و نبوّت مرا انکار و رسالت مرا سبک می‌شمارند و مرا تهدید به قتل نموده‌اند و من ترس آن را دارم که مرا بکشند! پس تو عذاب خود را بر آنان فرو فرست چرا که آنان ایمان نخواهند آورد.⁽²⁾

پس خداوند به یونس فرمود: در بین این مردم حمل و جنین و طفل و پیرمرد و زن‌های ناتوان هستند و من حاکم عادل می‌باشم و رحمت من سابق بر خشم و غضب من است و من صغار از قوم تو را به خاطر گناه کبار عذاب نمی‌نمایم، از سویی آنان بندگان و مخلوق و نان خورهای من‌اند و من دوست می‌دارم که به آنان ارفاق کنم و انتظار توبه آنان را دارم و تو را فرستادم تا حافظ و مهربان با آن‌ها باشی و مانند خویشِ نزدیک، آن‌چه می‌توانی از رافت نبوّت درباره‌ی آنان دریغ نکنی و با حلم رسالت بر آنان صبور باشی و مانند طبیبی دانا آنان را معالجه و مداوا کنی و لکن تو با رفق و مدارا قلوب آنان را به دست نیاوردی و سیاست پیامبران را در حق آنان عمل نکردی و سپس از سوء نظر خود از من برای آنان درخواست عذاب نمودی و این از کم صبری تو بود و بنده‌ی من نوح بیش از تو بر قوم خود صبر نمود و ملایمت و صبر او نزد من بهتر و ابلغ در قطع عذر آنان بود و چون او برای من غضب نمود من نیز برای او غضب کردم و چون مرا خواند او را اجابت نمودم.⁽¹⁾

پس یونس گفت: پروردگارا! من به خاطر تو بر آنان غضب نمودم و هنگامی که نافرمانی تو را کردند به آنان نفرین کردم و به عزّتت سوگند من هرگز به آنان رافتی ندارم و بعد از کفر و تکذیب‌شان نسبت به نبوّت من هرگز نگاه محبّت و خیرخواهی به آنان نمی‌کنم پس تو عذاب خود را بر آنان فرو فرست، چرا که آنان هرگز ایمان نخواهند آورد.⁽¹⁾و خداوند فرمود: «ای یونس! آنان بیش از یک‌صد هزار جمعیّت هستند و بلاد من را آباد می‌کنند و دوستان و بندگان من از آنان به دنیا می‌آیند… و من عالم به اسرار آنان هستم و تو به ظاهر آنان عالم هستی، ای یونس من خواسته تو را نسبت به عذاب آنان اجابت نمودم و [لکن] خواسته تو بهره‌ی تو را نزد من زیاد نمی‌کند و شان تو را بالا نمی‌برد و زود است که در ماه شوّال چهارشنبه وسط ماه بعد از طلوع خورشید عذاب بر آنان نازل شود و تو آنان را آگاه کن.»⁽²⁾پس یونس خشنود شد و رنجی پیدا نکرد و عاقبت آن را ندانست و نزد تنوخای عابد رفت و این خبر را به او ابلاغ نمود و به او گفت: برخیز تا برویم و این خبر را به مردم بگوییم؛ تنوخا گفت: بگذار در گناه و غفلت بمانند تا عذاب بر آنان نازل شود و لکن یونس گفت:

باید با روبیل که مرد عالم و حکیم و از خاندان نبوّت است مشورت کنیم و چون نزد روبیل آمدند و این خبر را به او دادند و گفتند: تو نیز بیا تا این خبر را به مردم بدهیم.⁽¹⁾روبیل به یونس گفت: «به پروردگار خود بازگرد و مانند پیامبری حکیم و رسولی کریم از او بخواه تا عذاب را از آنان بردارد، چرا که او بی‌نیاز ازعذاب آنان است و ارفاق به بندگان خود را دوست می‌دارد و این کار برای تو ضرری ندارد و از منزلت تو نزد خداوند نمی‌کاهد و شاید قوم تو بعد از کفر به ایمان بازگردند پس شتاب مکن و به آنان ارفاق کن» و تنوخا به روبیل گفت: «وای بر تو این چه پیشنهادی است که به یونس می‌کنی؟! آیا پس از آن که قوم یونس به خدای خود کافر شده‌اند و پیامبر او را تکذیب نموده‌اند و او را از خانه‌هایش بیرون کرده و می‌کوشیده‌اند تا او را سنگسار نمایند تو چنین می‌گویی؟! پس روبیل به تنوخا گفت: «ساکت باش تو مردی عابد هستی و علم و دانشی نداری.»⁽²⁾

و سپس رو به یونس نمود و گفت: «بگو بدانم: اگر خدا عذاب بر قوم تو بفرستد، آیا همه‌ی آنان را هلاک می‌کند و یا برخی را باقی می‌گذارد؟» یونس گفت: همه آنان را هلاک خواهد نمود و من در وجود خود ترحّمی بر آنان نمی‌بینم تا از خدای خود بخواهم که عذاب را از آنان برطرف کند؛ روبیل گفت: ای یونس شاید خداوند به آنان ترحّم نماید؟ چرا که او ارحم الراحمین است و ممکن است عذاب را از آنان برطرف نماید و در آن صورت تو نزد آنان کذّاب خواهی بود؛ پس تنوخا گفت: وای بر تو ای روبیل حرف بزرگی زدی! چرا که پیامبر خدا به تو خبر می‌دهد که خدا به او وعده عذاب داده و تو قول خدا و قول پیامبر او را رد می‌کنی و تشکیک می‌نمایی؟! بدان که با این کار اعمال تو حبط خواهد شد.⁽¹⁾و روبیل به او گفت: رای تو فاسد است و سپس به یونس گفت: بگو بدانم آیا طبق وحیی که خداوند به تو نموده و وعده عذابی که به تو داده و وعده‌ی او حق است اگر عذاب بر آنان نازل شود و قوم تو هلاک شوند و شهر و دیار آنان خراب گردد، آیا خدا نام تو را از نبوّت محو نمی‌کند و رسالت تو باطل نمی‌شود و تو مانند یکی از ضعفای مردم نخواهی بود در حالی که به دست تو بیش از یک‌صد هزار نفر هلاک شده‌اند؟!⁽²⁾

پس یونس به حرف او گوش نکرد و با تنوخا نزد مردم رفت و به آنان خبر داد که خداوند روز چهارشنبه وسط شوّال بعد از طلوع خورشید عذاب را بر آنان نازل خواهد کرد، پس مردم او را تکذیب کردند و با شدّت او را از بین خود اخراج نمودند و یونس با تنوخا از شهر خارج شدند و در نزدیکی آن اقامت کردند و منتظر عذاب بودند و روبیل بین مردم بود تا ماه شوّال رسید و روز موعد نزدیک شد، پس بالای کوه رفت و با صدای بلند به قوم خود گفت: من روبیل هستم و خیر شما را می‌خواهم و اکنون وقت عذابی که پیامبر شما وعده داده بود فرا رسیده است، پس ببینید چه باید بکنید؟!⁽¹⁾

فخرج یونس و معه تنوخا من القریة و تنحیا عنهم غیر بعید و اقاما ینتظران العذاب، و اقام روبیل مع قومه فی قریتهم حتّی اذا دخل علیهم شوال صرخ روبیل باعلی صوته فی راس الجبل الی القوم انا روبیل شفیق علیکم الرحیم بکم [الی ربه قد انکرتم عذاب الله] هذا شوال قد دخل علیکم و قد اخبرکم یونس نبیکم و رسول ربکم ان الله اوحی الیه ان العذاب ینزل علیکم فی شوال فی وسط الشهر یوم الاربعاء بعد طلوع الشمس، وَ لَنْ یُخْلِفَ اللهُ وَعْدَهُ رسله، فانظروا ما انتم صانعون فافزعهم کلامه و وقع فی قلوبهم تحقیق نزول العذاب.

و همگی از صغیر و کبیر گریه و ناله سر بدهید و به درگاه خدا تضرّع و توبه و استغفار کنید و سرهای خود را به آسمان بالا کنید و بگویید: «رَبَّنَا ظَلَمْنَا وَ کَذَّبْنَا نَبِیَّکَ وَ تُبْنَا اِلَیْکَ مِنْ ذُنُوبِنَا وَ اِنْ لَا تَغْفِرْ لَنَا وَ تَرْحَمْنَا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ الْمُعَذَّبِینَ فَاقْبَلْ تَوْبَتَنَا وَ ارْحَمْنَا یَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ» و سپس گریه و فریاد و ناله و تضرّع به خدا و توبه خود را ادامه بدهید تا خورشید غروب کند و یا خداوند عذاب را از شما بردارد.⁽¹⁾پس همه مردم نظر روبیل را پذیرفتند و چون روز چهارشنبه موعود رسید، روبیل مقداری از آنان فاصله گرفت به گونه‌ای که صدای ناله آنان را بشنود و عذاب را نیز ببیند و چون روز چهارشنبه فرا رسید و خورشید بیرون آمد باد زرد تاریکی با سرعت و صدای سختی وزید و چون مردم آن را دیدند همگی مشغول گریه و ناله و تضرّع به درگاه خدا شدند و توبه و استغفار کردند و گریه اطفال نیز بلند شد و مادران‌شان را طلب کردند و نیز فرزندان حیوانات صدا بلند کردند و شیر مادران‌شان را طلب کردند و چهارپایان به طلب چراگاه خود بودند و به این حال بودند و یونس و تنوخا صدای آنان را می‌شنیدند و از خدا برای آنان

درخواست عذاب سخت می‌کردند و روبیل نیز صدای آنان را می‌شنید و از خداوند برای آنان درخواست برطرف شدن عذاب را می‌نمود.⁽¹⁾تا این که ظهر شد و درهای آسمان گشوده شد و خشم خداوند ساکت گردید و به آنان ترحّم نمود و دعاهای‌شان را مستجاب و توبه آنان را قبول کرد و از لغزش آن‌ها درگذشت و به اسرافیل فرمود: آنان به من تضرّع و زاری کردند و توبه نمودند و من به آنان ترحّم کردم و توبه آنان را قبول کردم و من توّاب و رحیم هستم و توبه بنده خود را سریعا قبول می‌کنم و یونس با من شرط نکرد که عذاب را از آنان برطرف نکنم… اسرافیل گفت: خدایا عذاب تو به آنان نزدیک شده و نزدیک است که هلاک شوند و من چگونه عذاب را از آنان برطرف نمایم؟! پس خداوند فرمود: هرگز وقت آن نگذشته و من ملائکه را امر کردم تا عذاب را از آنان برطرف نماید….⁽²⁾

فهبط اسرافیل علیهم فنشر اجنحته فاستاق بها ذلک العذاب حتّی ضرب بها الجبال التی اوحی الله الیه ان یصرفه الیها، قال ابو جعفر ع: و هی الجبال التی بناحیة الموصل الیوم، فصارت حدیدا الی یوم القیامة، فلما رای قوم یونس ان العذاب قد صرف عنهم هبطوا الی منازلهم من رءوس الجبال، و ضموا الیهم نساءهم و اولادهم و اموالهم، و حمدوا الله علی ما صرف عنهم، و اصبح یونس و تنوخا یوم الخمیس فی موضعهما التی کانا فیه لایشکان ان العذاب قد نزل بهم و اهلکهم جمیعا، لما خفیت اصواتهم عنهما، فاقبلا ناحیة القریة یوم الخمیس مع طلوع الشمس ینظران الی ما صار الیه القوم فلما دنوا من القوم و استقبلتهم الحطابون و الحمارة و الرعاة باغنامهم و نظروا الی اهل القریة مطمئنین قال یونس لتنوخا:

یا تنوخا کذبنی الوحی و کذبت وعدی لقومی لاو عزة ربی لایرون لی وجها ابدا بعد ما کذبنی الوحی فانطلق یونس هاربا علی وجهه مغاضبا لربه ناحیة بحر ایلة متنکرا فرارا من ان یراه احد من قومه، فیقول له: یا کذاب، فلذلک قال الله: «وَ ذَا النُّونِ اِذْ ذَهَبَ مُغاضِبًا فَظَنَّ اَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ» الآیة و رجع تنوخا الی القریة فلقی روبیل فقال له: یا تنوخا ای الرایین کان اصوب و احق ان یتبع رایی او رایک فقال له تنوخا: بل رایک کان اصوب، و لقد کنت اشرت برای الحکماء و العلماء، و قال له تنوخا: اما انی لم ازل اری انی افضل منک لزهدی و فضل عبادتی، حتّی استبان فضلک بفضل علمک و ما اعطاک الله ربک من الحکمة مع ان التقوی افضل من الزهد و العبادة بلا علم، فاصطحبا فلم یزالا مقیمین مع قومهما و مضی یونس علی وجهه مغاضبا لربه، فکان من قصته ما اخبر الله به فی کتابه الی قوله: «فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ اِلی حِینٍ».قال ابو عبیدة قلت لابی جعفر ع: کم کان غاب یونس عن قومه حتّی رجع الیهم بالنبوّة و الرسالة فآمنوا به و صدقوه قال: اربعة اسابیع سبعا منها فی ذهابه الی البحر، و سبعا منها فی رجوعه الی قومه، فقلت له: و ما هذه الاسابیع شهور او ایام او ساعات فقال: یا با عبیدة ان العذاب اتاهم یوم الاربعاء فی النصف من شوال، و صرف عنهم من یومهم ذلک، فانطلق یونس مغاضبا، فمضی یوم الخمیس سبعة ایام فی مسیره الی البحر، و سبعة ایام فی بطن الحوت، و سبعة ایام تحت الشجرة بالعراء و سبعة ایام فی رجوعه الی قومه، فکان ذهابه و رجوعه مسیر ثمانیة و عشرین یوما ثم اتاهم فآمنوا به و صدقوه و اتبعوه، فلذلک قال الله «فَلَوْ لاکانَتْ قَرْیَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها اِیمانُها اِلَّا قَوْمَ یُونُسَ لَمَّا آمَنُوا کَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْیِ». [تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 129؛ تفسیر صافی، ج 1، ص 767]

ابوحمزه‌ی ثمالی گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

قوم یونس چون یونس را آزار کردند به آنان نفرین کرد و روز اوّل صورتشان زرد شد و روز دوّم سیاه شد و خداوند وعده عذاب به آنان داد و عذاب نازل شد و آنان به درگاه خدا ضجّه و ناله نمودند و فرزندان را از مادران جدا کردند و طناب به گردن آویختند و خاکستر بر سر کردند و گفتند: ما به خدای یونس ایمان آوردیم و خداوند عذاب را از آنان دور نمود و یونس گمان کرد آنان هلاک شده‌اند و چون آنان را در عافیت دید خشم نمود و از بین آنان خارج شد چنان که خداوند می‌فرماید:

«وَ ذَا النُّونِ اِذ ذَّهَبَ مُغَاضِبًا…» و سوار کشتی شد و در آن کشتی دو نفر بودند، پس کشتی اضطراب پیدا کرد و ملّاح گفت: در کشتی مطلوبی [و گنه‌کاری] است پس یونس گفت: من هستم و برخاست تا خود را به دریا افکند، و چون ماهی بزرگی را دید که دهن باز کرده پس یونس از او ترسید و آن دو نفر او را گرفتند و گفتند:

ما سه نفر هستیم و باید قرعه بزنیم و سه مرتبه قرعه زدند و به نام یونس در آمد و یونس خود را در آب انداخت و آن ماهی [حوت] او را بلعید و در دریاها سیر نمود تا به بحر مسجور رسید که قارون در آن معذّب بود، پس قارون صدای او را شنید و از ملک

مامور خود خواست تا با او تکلّم نماید و به او اجازه داده شد و به یونس گفت:

موسی چه شد؟ گفت: از دنیا رفت. گفت: هارون چه شد؟ گفت: او نیز از دنیا رفت؛ پس گریه سختی کرد، و از کلثوم خواهر موسی که نامزد او بود سوال کرد و یونس گفت: او نیز از دنیا رفت، پس گفت: «وا اسفا علی آل عمران» و به خاطر این خداوند به آن ملکی که مامور عذاب او بود فرمود: عذاب را تا آخر دنیا از او بردارد، چرا که به [خویشان و] قوم خود ترحّم کرد.⁽¹⁾

یا قوم، فی سفینتی مطلوب. فقال یونس: انا هو، و قام لیلقی نفسه، فابصر السمکة و قد فتحت فاها، فها بها، و تعلق به الرجلان، و قالا له: انت و حدک و نحن رجلان نتساهم.

فتساهموا فوقعت السهام علیه، فجرت السنة بان السهام اذا کانت ثلاث مرات فانها لاتخطئ، فالقی نفسه فالتقمه الحوت، فطاف به البحار السبعة حتّی صار الی البحر المسجور، و به یعذب قارون، فسمع قارون صوتا، فسال الملک عن ذلک، فاخبره انه یونس، و ان الله قد حبسه فی بطن الحوت. فقال له قارون: ا تاذن لی ان اکلمه؟ فاذن له.فقال:

یا یونس، فما فعل الشدید الغضب لله موسی بن عمران؟ فاخبره انه مات فبکی.

قال: فما فعل الرؤوف العطوف علی قومه هارون بن عمران؟ فاخبره انه مات، فبکی و جزع جزعا شدیدا، و ساله عن اخته کلثم، و کانت سمیت له، فاخبره انها ماتت، فقال: وا اسفا علی آل عمران قال فاوحی الله الی الملک الموکل به: ان ارفع عنه العذاب بقیة الدنیا لرقته علی قومه». [تفسیر برهان، ج 3، ص 64، ح 8؛ از تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 144]

معمّر بن خلّاد گوید: حضرت رضا(علیه السلام) فرمود:

یونس را خدا دستوری داد و او به قوم خویش اعلام نمود و عذاب بر آنان سایه افکند، پس آن‌ها فرزندان را از مادران جدا کردند و چهار پایان را نیز از فرزندان‌شان جدا ساختند و به درگاه خدا ضجّه و ناله کردند و خداوند عذاب را از آنان برداشت و یونس از آن خمشگین شد و در کشتی سوار شد و آن ماهی بزرگ [حوت] او را بلعید و سه روز در شکم ماهی بود و [چون گفت: «سُبْحانَکَ اِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ»] ماهی او را بیرون انداخت و پوست و موی بدن او از بین رفت و خداوند درخت کدو را بر او سایبان قرار داد و چون آن درخت خشکید به خدای خود گفت: خدایا درختی که بر من سایبان قرار دادی خشکید! و خداوند به او فرمود: تو برای درختی که سایبان تو بود جزع می‌کنی و جزع نکردی برای قومت که بیش از یک‌صد هزار نفر بودند و عذاب برای آنان آمد.⁽¹⁾«وَ لَوْ شَاء رَبُّکَ لآمَنَ مَن فِی الاَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعًا اَفَاَنتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُواْ مُؤْمِنِینَ»⁽²⁾علی بن ابراهیم قمّی گوید:

معنای آیه فوق این است که اگر خدا می‌خواست مردم را به اجبار وادار به ایمان

بکند می‌توانست. [و در آن صورت ایمان آنان ارزشی نمی‌داشت و پاداشی برای آن نبود.]⁽¹⁾اباصلت هروی گوید:

مامون الرشید از حضرت رضا(علیه السلام) درباره‌ی آیه فوق سوال نمود و آن حضرت از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل نمود که فرمود: مسلمانان به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفتند: «اگر شما مردم را به اجبار به اسلام دعوت کنی جمعیّت ما فراوان می‌شود و در مقابل دشمنان خود قوی خواهیم شد» و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در پاسخ آنان فرمود:

«من نمی‌خواهم خدا را ملاقات کنم و کاری کرده باشم که خدا به من نفرموده باشد و من از متکلّفین و اکراه کنندگان نیستم» پس آیه «وَ لَوْ شَاء رَبُّکَ لآمَنَ مَن فِی الاَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعًا» نازل شد یعنی خداوند اگر می‌خواست مردم را در دنیا به اجبار و اضطرار وادار به ایمان می‌کرد، همان‌گونه که هنگام دیدن قیامت و عذاب در آخرت مجبور به ایمان می‌شوند، و خداوند می‌فرماید: اگر من در دنیا مردم را به اجبار وادار به ایمان می‌کردم مستحقّ ثواب و ستایش نبودند و لکن من خواسته‌ام آنان با اختیار و بدون اجبار ایمان بیاورند تا مستحقّ ثواب و کرامت و خلود در بهشت شوند و به پیامبر خود فرمود: آیا تو می‌خواهی مردم را به ایمان اجبار کنی؟ سپس فرمود: و امّا سخن خداوند که می‌فرماید: «وَ مَا کَانَ لِنَفْسٍ اَن تُؤْمِنَ اِلَّا بِاِذْنِ اللّهِ» به معنای تحریم و جلوگیری از ایمان نیست بلکه به معنای اذن خداوند است و اذن خداوند امر او به ایمان است و اجبار به ایمان زمانی است که تکلیف برطرف شود و تعبّدی وجود نداشته باشد. پس مامون گفت: مساله را برای من

روشن نمودی یا اباالحسن فرّج الله عنک.⁽¹⁾

«حدثنی ابی موسی بن جعفر، عن ابیه جعفر بن محمّد، عن ابیه محمّد بن علی، عن ابیه علی بن الحسین، عن ابیه الحسین بن علی، عن ابیه علی بن ابی‌طالب:، قال: ان المسلمین قالوا لرسول الله(صلی الله علیه و آله): لو اکرهت یا رسول الله من قدرت علیه من الناس علی الاسلام لکثر عددنا و قوینا علی عدونا. فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): ما کنت لالقی الله تعالی ببدعة لم یحدث لی فیها شیئا، و ما انا من المتکلفین.فانزل الله تبارک و تعالی علیه: یا محمّد وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْاَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعًا علی سبیل الالجاء و الاضطرار فی الدنیا، کما یؤمنون عند المعاینة و رؤیة الباس فی الآخرة، و لو فعلت ذلک بهم لم یستحقوا منی ثوابا و لامدحا، لکنی ارید منهم ان یؤمنوا مختارین غیر مضطرین، لیستحقوا منی الزلفی و الکرامة و دوام الخلود فی جنة الخلد اَ فَاَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ. [تفسیر برهان، ج 3، ص 65، ح 2؛ از عیون، ج 2، ص 123، باب 11، ح 33]

اعتقاد خود را [به ولایت ما] قرار بدهید نه برای مردم چرا که هر کاری برای خدا باشد، پاداش آن بر خدا خواهد بود و هر کاری برای مردم باشد، به خدا نمی‌رسد، و با مردم درباره‌ی اعتقادات خود نزاع و مخاصمه نکنید، چرا که خصومت قلب‌ها را مریض می‌نماید و خداوند به رسول خود می‌فرماید: ای محمّد! «تو نمی‌توانی هر که را بخواهی هدایت کنی و لکن خداست که هر کس را بخواهد هدایت می‌نماید». «اَ فَاَنتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُواْ مُؤْمِنِینَ».

سپس فرمود: «این مردم را رها کنید [و کاری به اعتقادات آنان نداشته باشید] چرا که آنان دین خود را از مردم گرفته‌اند و لکن شما شیعیان دین خود را از رسول خدا و علی (صلوات الله علیهما) گرفته‌اید بنابراین شما با آنان یکسان نیستید» تا این که فرمود: من از پدرم شنیدم که می‌فرمود: خداوند اگر برای بنده‌ای نوشته باشد که اعتقاد به ولایت ما پیدا کند، او سریعا به ولایت ما می‌پیوندد، سریع‌تر از مرغی که به آشیانه خود باز می‌گردد.⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «وَ یَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لَا یَعْقِلُونَ» فرمود:

رجس در این‌جا به معنای شکّ است و به خدا سوگند ما هرگز در دین خود شک نمی‌کنیم.⁽²⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 65، ح4؛ کافی، ج 1، ص 228، ح 1]

معنای رجس در آیه «اِنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا» به طور تفصیل خواهد آمد ان شاءالله.

«قُلِ انظُرُواْ مَاذَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا تُغْنِی الآیَاتُ وَ النُّذُرُ عَن قَوْمٍ لَّا یُؤْمِنُون»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «آیات» آل محمّد هستند، و مقصود از «نُذُر» پیامبران(علیهم السلام)اند.⁽²⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 332؛ کافی، ج 1، ص 161؛ تفسیر برهان، ج 2، ص 204]

هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خواست به معراج برود جبرییل(علیه السلام) براق را آورد و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بر آن سوار شد و به بیت المقدّس رفت و گروهی از پیامبران را ملاقات نمود و در همان شب به مکّه بازگشت و به اصحاب خود فرمود: «من در این شب به بیت المقدّس رفتم و با برادران خود از پیامبران ملاقات نمودم» پس مردم گفتند:

یا رسول الله شما چگونه در این شب به بیت المقدّس رفتید [و بازگشتید؟] فرمود:

«جبرییل برای من براق را آورد و من بر آن سوار شدم و به بیت المقدّس رفتم و نشانه آن این است که من شتران ابوسفیان را در کنار آب فلان قبیله دیدم و آنان شتر ماده‌ای را گم کرده بودند و در جست‌وجوی او بودند» پس مردم به هم‌دیگر گفتند: او با سرعت رفته و بازگشته و لکن شما که شام را دیده‌اید از او سوال کنید:

بازارها و درها و تجّار آن چگونه بودند؟ و چون این سوال را کردند، جبراییل شام را مقابل رسول خدا(صلی الله علیه و آله) قرار داد و آن حضرت فرمود: «سوال کننده کجاست» پس آنان سوالاتی از وضع شام کردند و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پاسخ داد و عده‌ی کمی ایمان آوردند و این معنای قول خداوند است که می‌فرماید: «وَ مَا تُغْنِی الآیَاتُ وَ النُّذُرُ

عَن قَوْمٍ لَّا یُؤْمِنُونَ» سپس امام صادق(علیه السلام) فرمود: «نعوذ بالله ان لا نؤمن بالله و رسوله، آمنّا بالله و رسوله.»⁽¹⁾«ثُمَّ نُنَجِّی رُسُلَنَا وَ الَّذِینَ آمَنُواْ کَذَلِکَ حَقًّا عَلَیْنَا نُنجِ الْمُؤْمِنِینَ»⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

چه مانع است شما را که شهادت به بهشت بدهید برای کسی که با ولایت ما از دنیا برود؟ چرا که خداوند می‌فرماید: «کَذَلِکَ حَقًّا عَلَیْنَا نُنجِ الْمُؤْمِنِینَ.»⁽³⁾

[تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 137، ح 51]

امام صادق(علیه السلام) نیز در تفسیر آیه «مَا لَنَا لَا نَرَی رِجَالًا کُنَّا نَعُدُّهُم مِّنَ الْاَشْرَارِ…» فرمود:

به خدا سوگند مخالفین شما در دوزخ می‌گردند و دو نفر شما را نمی‌یابند بلکه به خدا سوگند یک نفر شما را هم نمی‌یابند.⁽¹⁾

و الله لنحن عندهم اشر من الیهود و النصاری و الذین اشرکوا، فقال: امّا و الله لایدخل النار منکم اثنان لاو الله، و لاواحد، انکم الذین قال الله(عزوجل): «وَ قالُوا ما لَنا لانَری رِجالًا کُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْاَشْرارِ اَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِیًّا اَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْاَبْصارُ اِنَّ ذلِکَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ اَهْلِ النَّارِ» قال: طلبوکم و الله فی النار و الله، فما وجدوا منکم احدا. [تفسیر نورالثّقلین، ج 4، ص 468]

سوره‌ی یونس [10]، آیات 107 تا 109

متن:

وَ اِنْ یَمْسَسْكَ اللهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ اِلَّا هُوَ وَ اِنْ یُرِدْكَ بِخَیْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ یُصیبُ بِهِ مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ قُلْ یا اَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدی فَاِنَّما یَهْتَدی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَاِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها وَ ما اَنَا عَلَیْكُمْ بِوَكیلٍ وَ اتَّبِعْ ما یُوحی اِلَیْكَ وَ اصْبِرْ حَتَّی یَحْكُمَ اللهُ وَ هُوَ خَیْرُ الْحاكِمینَ

لغات:

«وَ اِن یَمْسَسْکَ اللّهُ بِضُرٍّ»: ضَرّ به فتح در قرآن همیشه همراه با نفع آمده، مانند «مَا لَا یَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَ لَا نَفْعًا»⁽²⁾، بر خلاف ضُرّ بضمّ که هیچ گاه همراه با نفع نیامده است مانند «یَا اَیُّهَا الْعَزِیزُ

مَسَّنَا وَ اَهْلَنَا الضُّرُّ»⁽¹⁾، و مانند «وَ اَیُّوبَ اِذْ نَادَی رَبَّهُ اَنِّی مَسَّنِیَ الضُّرُّ وَ اَنتَ اَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ»⁽²⁾، راغب در مفردات و جوهری در صحاح «ضُرّ» به ضمّ را بدحالی و بیچارگی دانسته‌اند، و طبرسی از صاحب العین نقل کرده که ضَرّ و ضُرّ دو لغت است و اگر مقابل نفع باشد باید مفتوح خوانده شود و اقرب الموارد هر دو را به معنای ضدّ نفع و بدحالی و سختی دانسته است و فرقی بین آن‌ها نگذارده. «فَلاَ کَاشِفَ لَهُ اِلَّا هُوَ»: کَشف به معنای اظهار آمده مانند «وَ کَشَفَتْ عَن سَاقَیْهَا»⁽³⁾، و به معنای ازاله نیز آمده مانند این آیه و آیه «ثُمَّ اِذَا کَشَفَ الضُّرَّ عَنکُمْ.»⁽⁴⁾

ترجمه:

و اگر خداوند، (برای امتحان یا کیفر گناه،) زیانی به تو رساند، هیچ کس جز او آن را برطرف نمی‌سازد و اگر اراده خیری برای تو کند، هیچ کس مانع فضل او نخواهد شد! آن را به هر کس از بندگانش بخواهد می‌رساند و او غفور و رحیم است!» (107) بگو: «ای مردم! حق از طرف پروردگارتان به سراغ شما آمده هر کس (در پرتو آن) هدایت یابد، برای خود هدایت شده و هر کس گم‌راه گردد، به زیان خود گم‌راه می‌گردد و من مامور (به اجبار) شما نیستم!» (108) و از آن‌چه بر تو وحی می‌شود پیروی کن، و شکیبا باش (و استقامت نما)، تا خداوند فرمان (پیروزی) را صادر کند و او بهترین حاکمان است! (109)

تفسیر اهل بیت(علیهم السلام):

«وَ اِن یَمْسَسْکَ اللّهُ بِضُرٍّ فَلاَ کَاشِفَ لَهُ اِلَّا هُوَ وَ اِن یُرِدْکَ بِخَیْرٍ فَلاَ رَآدَّ لِفَضْلِهِ…»⁽⁵⁾رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

هر کس را گرفتاری و یا اندوه و یا مصیبت و یا بلا و یا سختی معیشت رخ دهد باید

بگوید: «اللهُ رَبِّی وَ لَا اُشْرِکُ بِهِ شَیْئًا تَوَکَّلْتُ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لا یَمُوتُ.»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که حادثه ناگوار و یا پیش آمد سخت و یا مصیبتی بر کسی وارد شود باید زانوها و دست‌ها را برهنه کند و دست‌ها و پاها و سینه خود را به زمین بچسباند و در حال سجده حاجت خود را از خداوند بخواهد.⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) نیز فرمود:

هنگامی که برادران یوسف، یوسف را در چاه نداختند، جبرییل(علیه السلام) نزد او آمد و گفت:

ای جوان این‌جا چه می‌کنی؟ یوسف(علیه السلام) گفت: برادرانم مرا در این چاه انداخته‌اند.

جبرییل(علیه السلام) گفت: آیا دوست می‌داری که از این چاه نجات پیدا کنی؟ یوسف(علیه السلام) گفت:

این با خداست او اگر بخواهد مرا نجات می‌دهد. پس جبرییل(علیه السلام) گفت: خداوند می‌گوید: این دعا را بخوان تا تو را از این چاه نجات بدهیم. یوسف(علیه السلام) گفت: آن دعا چیست؟ جبرییل(علیه السلام) گفت: بگو: «اللَّهُمَّ اِنِّی اَسْاَلُکَ بِاَنَ لَکَ الْحَمْدَ لَا اِلَهَ اِلَّا اَنْتَ الْمَنَّانُ بَدِیعُ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ* ذُو الْجَلالِ وَ الْاِکْرامِ اَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اَنْ تَجْعَلَ لِی مِمَّا اَنَا فِیهِ فَرَجًا وَ مَخْرَجًا» سپس امام صادق(علیه السلام) فرمود: بقیّه قصّه یوسف همان ا‌ست که خداوند در کتاب خود بیان نموده.⁽³⁾

[کافی، ج 2، ص 556، ح 4]

مولّف گوید:

نظیر این آیه در سوره انعام⁽¹⁾گذشت و آیه فوق و آیه قبل از آن درباره‌ی توحید افعّالی و اعتماد و توکّل به خداوند است و این گونه آیات در قرآن فراوان است، مانند «وَ مَن یَتَوَکَّلْ عَلَی اللهِ فَهُوَ حَسْبُهُ اِنَّ اللهَ بَالِغُ اَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللهُ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْرًا»⁽²⁾، و «اَ لَیْسَ اللهُ بِکَافٍ عَبْدَهُ»⁽³⁾، و «وَ مَا یُؤْمِنُ اَکْثَرُهُمْ بِاللهِ اِلَّا وَ هُم مُّشْرِکُونَ»⁽⁴⁾، و «فَعَلَیْهِ تَوَکَّلُواْ اِن کُنتُم مُّسْلِمِینَ.»⁽⁵⁾امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه «وَ مَا یُؤْمِنُ اَکْثَرُهُمْ بِاللهِ اِلَّا وَ هُم مُّشْرِکُونَ» فرمود: معنای این آیه که می‌فرماید:

«بیشتر کسانی که ایمان می‌آورند مشرک هستند» این است که شخصی بگوید:

«اگر فلانی نبود من هلاک شده بودم و اگر فلانی نبود من گرفتار فلان مشکل و فلان مشکل می‌شدم و اگر فلانی نبود اهل و عیال من تباه می‌شدند» نمی‌بینی او برای خدا شریکی در روزی و رفع مشکلات از خود قرار داده؟! راوی حدیث گوید: به امام(علیه السلام) گفتم: اگر بگوییم: «لَوْ لَا اَنَّ اللهَ مَنَّ عَلَیَ بِفُلَانٍ لَهَلَکْتُ» چگونه است؟

فرمود: این گونه و امثال آن [که قدرت خدا و حاکمیّت او را از یاد نبرید] مانعی ندارد.⁽¹⁾«قُلْ یَا اَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءکُمُ الْحَقُّ مِن رَّبِّکُمْ فَمَنِ اهْتَدَی فَاِنَّمَا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَن ضَلَّ فَاِنَّمَا یَضِلُّ عَلَیْهَا…»⁽²⁾این آیه و آیه «اِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ اِمَّا شَاکِرًا وَ اِمَّا کَفُورًا»⁽³⁾، و آیه «لَا یُکَلِّفُ اللّهُ نَفْسًا اِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا کَسَبَتْ وَ عَلَیْهَا مَا اکْتَسَبَتْ»⁽⁴⁾، و آیه «لَا یُکَلِّفُ اللهُ نَفْسًا اِلَّا مَا آتَاهَا»⁽⁵⁾، و آیات فراوان دیگری در قرآن، دلالت روشنی بر اختیار و انتخاب انسان دارد؛ و از این آیات روشن می‌شود که هدایت و ضلالت و شکر نعمت‌های الهی و کفران آن‌ها و حرکت به طرف خیر و شرّ از روی اختیار و اراده و انتخاب اوست و خداوند در وجود انسان‌ها و فطرت آنان قدرت تشخیص حق از باطل را قرار داده و عقول منفصله که پیامبرانند، حقایق را از نظر تکلیف روشن کرده‌اند، چنان که در این آیه می‌فرماید: «یَا اَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِن رَّبِّکُمْ…» و پیامبران داخلی نیز که عقول متّصل مردم هستند همواره به انسان بیدار باش و تذکّر می‌دهند چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ هَدَیْنَاهُ النَّجْدَیْنِ»⁽⁶⁾، و خداوند به اندازه‌ی عقل، مردم را مکلّف نموده و به وسیله عقل، آنان را عقوبت و یا پاداش می‌دهد و کسی که به راه باطل می‌رود و یا دست به کارهای زشت و گناه و ظلم دراز می‌کند، می‌داند

که چه می‌کند و از روی اختیار و انتخاب به طرف باطل و ظلم و گناه می‌رود و هرگز کسی او را اجبار نکرده است، و در قیامت راه عذری ندارد و خداوند به چنین افرادی در قیامت می‌فرماید: «فیم کنتم» و آنان می‌گویند: «کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْاَرْضِ» و خداوند در پاسخ آنان می‌فرماید: «اَ لَمْ تَکُنْ اَرْضُ اللهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُواْ فِیهَا» یعنی ملائکه هنگامی که ستم‌کاران را قبض روح می‌کنند، به آنان می‌گویند: شما در چه وضعی بودید [که با گناه و ظلم و… از دنیا خارج می‌شوید؟] آنان می‌گویند: «ما گرفتار ستم‌کاران بودیم و آنان ما را ناتوان کرده بودند» پس ملائکه به آنان می‌گویند: «مگر زمین خدا گسترده نبود که از بین ستم‌کاران خارج شوید [و به آیین پیامبران در آیید؟] و چون عذری ندارند، خداوند می‌فرماید: «فَاُوْلَئِکَ مَاْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَ سَاءتْ مَصِیرًا.»⁽¹⁾«وَ اتَّبِعْ مَا یُوحَی اِلَیْکَ وَ اصْبِرْ حَتَّیَ یَحْکُمَ اللّهُ وَ هُوَ خَیْرُ الْحَاکِمِینَ»⁽²⁾مولّف گوید:

از این آیه بر می‌آید که اطاعت و پیروی، و صبر و استقامت، دو وظیفه بزرگ پیامبران، و پیروان آنان است، و هر کدام از این دو نقصانی پیدا کند عبودیّت الهی ناقص می‌باشد و مورد قبول نخواهد بود؛ و پیامبران الهی به این دو وظیفه عمل می‌کرده‌اند و اگر احیانا پیامبری مانند حضرت یونس کم صبری کرده گرفتار سختی‌ها شده است! و امّا امّت‌ها، فراوان از این دو عامل که اساس سعادت و تعالی و تقرّب به درگاه الهی بوده تخلّف کرده‌اند «الّا القلیل ممّن و فی لرعایة الحقّ فیهم…» و می‌توان گفت: کلیّه امّت‌ها در اثر عدم اطاعت از پیامبران و اوصیای آنان گرفتار فشارهای ستم‌کاران شدند، و در اثر بی‌صبری و یا کم صبری پیامدهای سختی برای آنان به وجود آمده است، برای

مثال قوم موسی با کم صبری چهل سال در بیابان «تیه» سرگردان بودند و همه امّت‌ها در اثر عدم اطاعت از پیامبران و اوصیای آنان، سال‌های متمادی گرفتار طاغوت‌ها گردیدند، و سخت‌تر از آن این که در اثر عدم اطاعت از فرمان پیامبر و امام، خون‌های فراوانی از اولیای خدا و مردم دیگر ریخته شد و طاغوت‌ها بر مردم مسلّط شدند چنان که بعد از پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) در اثر عدم اطاعت از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین(علیه السلام) حوادث بسیار تلخی رخداد، و خون‌هایی ریخته شد و فرزندان پیامبر(صلی الله علیه و آله) کشته شدند و به نظر نویسنده همه این خونریزی‌ها و بدعت‌ها و مصیبت‌ها در اثر عدم اطاعت از دستور پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) و اوصیای آن حضرت بود وگرنه حکومت‌ها به دست نااهلان داده نمی‌شد و این امّت هفتاد و سه فرقه نمی‌شدند و این همه اختلاف و دشمنی ایجاد نمی‌شد، چنان که حضرت زهرا[[3]] فرمود: «اگر گذارده بودند امامت به دست صاحب اصلی آن قرار بگیرد، تا قیامت دو نفر هم اختلاف پیدا نمی‌کردند، «وَ لَکِنْ قَدَّمُوا مَنْ اَخَّرَهُ اللهُ وَ اَخَّرُوا مَنْ قَدَّمَهُ اللَّهُ…».

و چه زیبا خداوند از این خطر جلوگیری نموده و می‌فرماید: «یَا اَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اَطِیعُواْ اللّهَ وَ اَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَ اُوْلِی الاَمْرِ مِنکُمْ»⁽¹⁾و یا می‌فرماید: «اَطِیعُوا اللهَ وَ اَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لَا تُبْطِلُوا اَعْمَالَکُمْ»⁽²⁾و یا می‌فرماید: «یَا اَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَ کُونُواْ مَعَ الصَّادِقِینَ»⁽³⁾و چه زیبا خداوند قلم را امر نمود تا این مجلّد، به کلمه‌ی صادقین پایان یابد «و لله الحمد اوّلًا وَ آخرًا».

سوره‌ی هود(علیه السلام)

اشاره

محل نزول: مطابق نظر اکثر مفسّرین مکّه است.⁽¹⁾جز آیات 12، 17 و 114 که مدنی هستند.⁽²⁾تعداد آیات: 123 آیه.

ترتیب نزول: این سوره بعد از سوره‌ی یونس نازل شده است.

ثواب قرائت سوره‌ی هود(علیه السلام) امام باقر(علیه السلام) فرمود:

هر کس این سوره را در روز جمعه قرائت کند خداوند او را در روز قیامت با پیامبران محشور خواهد نمود، و مانند کسی خواهد بود که گناهی را مرتکب نشده است.⁽³⁾

در سخن دیگری فرمود:

هر کس سوره‌ی هود را در هر جمعه قرائت کند، خداوند او را در زمره‌ی مومنان و پیامبران محشور می‌نماید، و حساب او را آسان می‌کند، و چون در قیامت برانگیخته می‌شود گناهی بر او نوشته نشده است.⁽¹⁾

[تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 139، ح 1]

هر کس این سوره را بنویسد و همراه خود ببرد، خداوند به او نیرویی می‌دهد که بر یک‌صد نفر پیروز شود، و دشمنان مرعوب او خواهند شد.⁽²⁾رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

هر کس این سوره را قرائت کند، خداوند به عدد کسانی که حضرت هود و پیامبران دیگر را تکذیب و یا تصدیق کرده‌اند به او پاداش خواهد داد، و روز قیامت، درجه‌ی شهدا را دارد و حساب آسانی برای او خواهد بود.⁽³⁾

سوره‌ی هود، آیات 1 تا 11

متن:

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ الر کِتابٌ اُحْکِمَتْ آیاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَکیمٍ خَبیرٍ اَلَّا تَعْبُدُوا اِلَّا اللهَ اِنَّنی لَکُمْ مِنْهُ نَذیرٌ وَ بَشیرٌ وَ اَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا اِلَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتاعًا حَسَنًا اِلی اَجَلٍ مُسَمًّی وَ یُؤْتِ کُلَّ ذی فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ اِنْ تَوَلَّوْا فَاِنِّی اَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ کَبیرٍ اِلَی اللهِ مَرْجِعُکُمْ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدیرٌ اَلا اِنَّهُمْ یَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِیَسْتَخْفُوا مِنْهُ اَلا حینَ یَسْتَغْشُونَ ثِیابَهُمْ یَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَ ما یُعْلِنُونَ اِنَّهُ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْاَرْضِ اِلَّا عَلَی اللهِ رِزْقُها وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَ مُسْتَوْدَعَها کُلٌّ فی کِتابٍ مُبینٍ وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْاَرْضَ فی سِتَّةِ اَیَّامٍ وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماءِ لِیَبْلُوَکُمْ اَیُّکُمْ اَحْسَنُ عَمَلًا وَ لَئِنْ قُلْتَ اِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَیَقُولَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا اِنْ هذا اِلَّا سِحْرٌ مُبینٌ وَ لَئِنْ اَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ اِلی اُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَیَقُولُنَّ ما یَحْبِسُهُ اَلا یَوْمَ یَاْتیهِمْ لَیْسَ مَصْرُوفًا عَنْهُمْ وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ وَ لَئِنْ اَذَقْنَا الْاِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ

نَزَعْناها مِنْهُ اِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ وَ لَئِنْ اَذَقْناهُ نَعْماءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئاتُ عَنِّی اِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ اِلَّا الَّذینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ اُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ اَجْرٌ کَبیرٌ

لغات:

«یَثْنُونَ صُدُورَهُمْ»: یعطفونها بنجواهم. یعنی با نجوای خود سینه‌های خویش را به هم‌دیگر نزدیک می‌کنند. «اَلا حِینَ یَسْتَغْشُونَ ثِیَابَهُمْ»، یعنی حین یتغطّون بثیابهم یعنی هنگامی که آنان لباس بر سر می‌کشند تا سخن خدا را نشنوند را، ما می‌دانیم. چنان که خداوند می‌فرماید: «جَعَلُوا اَصَابِعَهُمْ فِی آذَانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِیَابَهُمْ»⁽¹⁾. «وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَ مُسْتَوْدَعَهَا»: یعنی خداوند نسبت به هر جنبنده و رزق او و هر کدام آنان که در رحم مادرها مستقرّ و ثابت‌اند و یا مستقرّ نمی‌شوند و ثابت نمی‌مانند، آگاه است. «وَ کَانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمَاء»: یعنی قبل از خلقت آسمان‌ها و زمین عرش الهی بر روی آب بوده است.

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر الر، این کتابی است که آیاتش استحکام یافته سپس تشریح شده و از نزد خداوند حکیم و آگاه (نازل گردیده) است! (1) (دعوت من این است) که: جز «اللَّه» را نپرستید! من از سوی او برای شما بیم دهنده و بشارت دهنده‌ام! (2) و این‌که: از پروردگار خویش آمرزش بطلبید سپس به‌سوی او بازگردید تا شما را تا مدّت معیّنی، (از مواهب زندگی این جهان،) به خوبی بهره‌مند سازد و به هر صاحب فضیلتی، به مقدار فضیلتش

ببخشد! و اگر (از این فرمان) روی گردان شوید، من بر شما از عذاب روز بزرگی بیمناکم! (3) (بدانید) بازگشت شما به‌سوی «اللَّه» است، و او بر هر چیز تواناست! (4) آگاه باشید، آن‌ها (سرها را به هم نزدیک ساخته، و) سینه‌هاشان را در کنار هم قرار می‌دهند، تا خود (و سخنان خویش) را از او [پیامبر] پنهان دارند! آگاه باشید، آن گاه که آن‌ها لباس‌های‌شان را به خود می‌پیچند و خویش را در آن پنهان می‌کنند، (خداوند) می‌داند آن‌چه را پنهان می‌کنند و آن‌چه را آشکار می‌سازند چرا که او، از اسرار درون سینه‌ها، آگاه است! (5) هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست مگر این‌که روزی او بر خداست! او قرارگاه و محل نقل و انتقالش را می‌داند همه این‌ها در کتاب آشکاری ثبت است! [در لوح محفوظ، در کتاب علم خدا] (6) او کسی است که آسمان‌ها و زمین را در شش روز [شش دوران] آفرید و عرش (حکومت) او، بر آب قرار داشت (به‌خاطر این آفرید) تا شما را بیازماید که کدامیک عملتان بهتر است! و اگر (به آن‌ها) بگویی: «شما بعد از مرگ، برانگیخته می‌شوید! «مسلّما» کافران می‌گویند: «این سحری آشکار است!» (7) و اگر مجازات را تا زمان محدودی از آن‌ها به تاخیر اندازیم، (از روی استهزا می‌گویند: «چه چیز مانع آن شده است؟!» آگاه باشید، آن روز که (عذاب) به سراغ‌شان آید، از آن‌ها بازگردانده نخواهد شد (و هیچ قدرتی مانع آن نخواهد بود) و آن‌چه را مسخره می‌کردند، دامانشان را می‌گیرد! (8) و اگر از جانب خویش، نعمتی به انسان بچشانیم، سپس آن را از او بگیریم، بسیار نومید و ناسپاس خواهد بود! (9) و اگر بعد از شدّت و رنجی که به او رسیده، نعمت‌هایی به او بچشانیم، می‌گوید: «مشکلات از من برطرف شد، و دیگر باز نخواهد گشت!» و غرق شادی و غفلت و فخرفروشی می‌شود… (10) مگر آن‌ها که (در سایه ایمان راستین) صبر و استقامت ورزیدند و کارهای شایسته انجام دادند که برای آن‌ها، آمرزش و اجر بزرگی است! (11)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ اَنِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُواْ اِلَیْهِ یُمَتِّعْکُم مَّتَاعًا حَسَنًا اِلَی اَجَلٍ مُّسَمًّی وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ اِن تَوَلَّوْاْ فَاِنِّیَ اَخَافُ عَلَیْکُمْ عَذَابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ»⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «وَ اَنِ اسْتَغْفِرُواْ» مومنان شیعه‌اند، و مقصود از «وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ» علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) است.⁽²⁾و در روایات اهل سنّت نیز از ابن عبّاس نقل شده که گوید:

مقصود از «وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ» علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) است.⁽³⁾«وَ مَا مِن دَآبَّةٍ فِی الاَرْضِ اِلَّا عَلَی اللهِ رِزْقُهَا وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَ مُسْتَوْدَعَهَا کُلٌّ فِی کِتَابٍ مُّبِینٍ»⁽⁴⁾علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از «عَلَی اللهِ رِزْقُهَا» این است که خداوند رزق همه مخلوق خود را تکفّل و ضمانت نموده است، و مقصود از «وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَ مُسْتَوْدَعَهَا» این است که خداوند آگاه است از کسی که زنده می‌ماند و یا می‌میرد.⁽⁵⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 78، ح 10]

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

مردی از اهل بادیه نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: «یا رسول الله! مرا عائله‌ای سنگین است و من دارای پسر و دختر و برادران و خواهران، و فرزندان فرزندان، و فرزندان برادران، و فرزندان خواهران خود هستم و معیشت ما به سختی می‌گذرد و اگر صلاح می‌دانید، از خداوند بخواهید تا به ما وسعت بدهد؟» و سپس گریان شد و مسلمانان بر او رقّت نمودند، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:«وَ مَا مِن دَآبَّةٍ فِی الاَرْضِ اِلَّا عَلَی اللهِ رِزْقُهَا وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَ مُسْتَوْدَعَهَا کُلٌّ فِی کِتَابٍ مُّبِینٍ».

سپس فرمود: «کسی که این شکم‌های گرسنه و مورد ضمانت خدا را کفالت کند، بر خداوند واجب است که رزق او را فراوان نماید، به همان اندازه که به آنان کمک می‌نماید» پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در حقّ آن مرد دعا نمود و مردم آمّین گفتند، جابر گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

من از شخصی شنیدم که آن مرد در زمان خلافت عمر در بهترین وضعیّت اجتماعی و مالی قرار داشته و دعای رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در حقّ او به اجابت رسیده است.⁽¹⁾

«فحدثنی من رای الرجل فی زمن عمر فساله عن حاله، فقال: من احسن من خوله حلالا و اکثرهم مالا». [تفسیر برهان، ج 3، ص 78، ح 11]

«وَ هُوَ الَّذِی خَلَق السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضَ فِی سِتَّةِ اَیَّامٍ وَ کَانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمَاء لِیَبْلُوَکُمْ اَیُّکُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً»⁽¹⁾تفسیر این آیه در اوّل سوره‌ی یونس گذشت و در روایتی، از تفسیر عیّاشی نقل شده که مقدّرات خداوند در ایّام هفته، بیان شده است.⁽²⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 79، ح 1]

از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی «وَ کَانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمَاء» سوال نمودم و آن حضرت فرمود: مردم [یعنی اهل سنّت] درباره‌ی این آیه چه می‌گویند؟ گفتم: آنان می‌گویند: «عرش بر روی آب قرار داشته و خداوند بر فراز آن قرار گرفته بوده است» امام صادق(علیه السلام) فرمود: دروغ می‌گویند، و کسی که چنین اعتقادی داشته باشد، خداوند را نیاز به محلّی قرار داده و او را به اوصاف مخلوق توصیف نموده است، و چنین کسی باید بگوید: محلّی که خدا بر آن قرار گرفته قویّ‌تر از او می‌باشد؛ من گفتم: فدای شما شوم برای من معنای این آیه را بیان فرمایید؟ امام(علیه السلام) فرمود:

خداوند قبل از آن که زمین و آسمان و جنّ و انس و خورشید و ماهی وجود داشته باشد، دین و دانش خود را بر روی آب قرار داد و چون خواست که خلق را بیافریند، آنان را [در عالم ذرّ] مقابل خود قرار داد و فرمود: پروردگار شما کیست؟ و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین و ائمّه(علیهم السلام) نخستین کسانی بودند که گفتند: «انت ربّنا»

و خداوند علم و دین خود را به آنان داد و به ملائکه فرمود: اینان حاملان دین و علم و امنای من بین مردم می‌باشند و از مردم نسبت به آنان سوال خواهد شد، سپس خداوند به بنی آدم فرمود: «به ربوبیّت خداوند، و ولایت و اطاعت از محمّد و آل‌محمّد(صلی الله علیه و آله) اقرار نمایید» و مردم گفتند: «ربّنا اقررنا» یعنی پروردگارا ما اقرار نمودیم. سپس خداوند به ملائکه فرمود: «شما شاهد باشید» ملائکه گفتند:

ما بر آنان گواه خواهیم بود، تا فردا نگویند: ما از این غافل بودیم و یا بگویند:

«پدران ما پیش از ما مشرک بودند و ما ذریّه‌ی آنان بودیم، آیا ما را به عمل پدرانمان که اهل باطل بودند مؤاخذه می‌کنید؟! چنان که خداوند می‌فرماید:» «اَوْ تَقُولُواْ اِنَّمَا اَشْرَکَ آبَاؤُنَا مِن قَبْلُ وَ کُنَّا ذُرِّیَّةً مِّن بَعْدِهِمْ اَ فَتُهْلِکُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ؟» سپس امام صادق(علیه السلام) به داود رقّی فرمود: ای داود! ولایت ما در میثاق و عالم ذرّ بر مردم تاکید شده است.⁽¹⁾

«ما یقولون؟» قلت: یقولون: ان العرش کان علی الماء، و الرب فوقه! فقال(علیه السلام): «کذبوا، من زعم هذا فقد صیر الله محمولا، و وصفه بصفة المخلوقین، و لزمه ان الشی‌ء الذی یحمله اقوی منه». قلت:

بین لی، جعلت فداک، فقال: «ان الله حمل دینه و علمه الماء، قبل ان تکون ارض او سماء، او جن او انس، او شمس او قمر، فلما اراد ان یخلق الخلق نثرهم بین یدیه، فقال لهم: من ربکم؟ فاول من نطق رسول الله(صلی الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین و الائمة: فقالوا: انت ربنا، فحملهم العلم و الدین.

ثم قال للملائکة: هؤلاء حملة دینی و علمی، و امنائی فی خلقی، و هم المسؤولون. ثم قال لبنی آدم: اقروا لله بالربوبیة، و لهؤلاء النفر بالولایة و الطاعة، فقالوا: نعم -- ربنا -- اقررنا. فقال الله للملائکة:

اشهدوا فقالت الملائکة: شهدنا علی ان لا یقولوا غدا: انا کنا عن هذا غافلین، او یقولوا: انما اشرک آباؤنا من قبل، و کنا ذریة من بعدهم ا فتهلکنا بما فعل المبطلون. یا داود، ولایتنا مؤکدة علیهم فی المیثاق».

[تفسیر برهان، ج 3، ص 79]

محمّد بن مسلم گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

نخست، هر چیزی [از] آب بود و عرش خداوند بر آب قرار داشت و خداوند به آب امر کرد تا آتش شد، و به آتش امر کرد تا جماد شد و دودی از آن برخاست و خداوند از آن دود، آسمان‌ها را آفرید، و زمین را از آب آفرید، سپس آب و آتش و باد، با هم‌دیگر نزاع کردند و هر کدام می‌گفتند: من جند بزرگ خدایم. و خداوند به باد فرمود: تو جند بزرگ من هستی.⁽¹⁾

«کان کل شی‌ء ماء، و کان عرشه علی الماء، فامر الله عز ذکره الماء فاضطرم نارا، ثم امر النار فخمدت، فارتفع من خمودها دخان، فخلق الله(عزوجل) السماوات من ذلک الدخان، و خلق الله الارض من الرماد، ثم اختصم الماء و النار و الریح، فقال الماء: انا جند الله الاکبر، و قالت النار:

انا جند الله الاکبر، و قالت الریح: انا جند الله الاکبر، فاوحی الله(عزوجل) الی الریح: انت جندی الاکبر». [تفسیر برهان، ج 3، ص 80]

مقصود خداوند این نیست که عمل چه کسی بیشتر است، بلکه مقصود او این است که عمل چه کسی بهتر و صحیح‌تر است و درستی و صحّت عمل، به معنای ترس از خدا و نیّت درست و صادق است؛ سپس فرمود: و خلوص تا آخر عمل، سخت‌تر از اصل عمل است، و عمل خالص آن عملی است که تو نخواهی جز خدا کسی از تو ستایش نماید، و نیّت افضل از عمل است؛ سپس فرمود: آگاه باشید که نیّت اساس عمل است، چنان‌که خداوند می‌فرماید: «قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلَی شَاکِلَتِهِ» یعنی علی نیّته.⁽²⁾

مولّف گوید:

مشابه روایات فوق روایاتی در تفسیر برهان از عیون و تفسیر عیّاشی نقل شده است.⁽¹⁾

فقال: «ان الله تبارک و تعالی خلق العرش و الماء و الملائکة قبل خلق السموات و الارض، و کانت الملائکة تستدل بانفسها و بالعرش و بالماء علی الله(عزوجل)، ثم جعل عرشه علی الماء، لیظهر بذلک قدرته للملائکة، فیعلمون انه علی کل شی‌ء قدیر، ثم رفع العرش بقدرته و نقله فجعله فوق السماوات السبع، و خلق السماوات و الارض فی ستة ایام، و هو مستول علی عرشه، و کان قادرا علی ان یخلقها فی طرفة عین، و لکنه(عزوجل) خلقها فی ستة ایام، لیظهر للملائکة ما یخلقه منها شیئا بعد شی‌ء، فیستدل بحدوث ما یحدث علی الله تعالی مرة بعد اخری، و لم یخلق الله(عزوجل) العرش لحاجة به الیه، لانه غنی عن العرش و عن جمیع ما خلق، و لا یوصف بالکون علی العرش، لانه لیس بجسم، تعالی الله عن صفة خلقه علوا کبیرا، و امّا قوله(عزوجل): لِیَبْلُوَکُمْ اَیُّکُمْ اَحْسَنُ عَمَلًا فانه(عزوجل) خلق خلقه لیبلوهم بتکلیف طاعته و عبادته، لا علی سبیل الامتحان و التجربة، لانه لم یزل علیما بکل شی‌ء». فقال المامون: فرجت عنی -- یا ابا الحسن -- فرج الله عنک.

-- و عنه، قال: حدثنا محمّد بن الحسن بن احمد بن الولید;، قال: حدثنا محمّد بن الحسن الصفار، عن علی بن اسماعیل، عن حماد بن عیسی، عن ابراهیم بن عمر الیمانی، عن ابی الطفیل، عن ابی جعفر، عن علی بن الحسین(علیهما السلام) قال: «ان الله(عزوجل) خلق العرش ارباعا، لم یخلق قبله الا ثلاثة اشیاء: الهواء، و القلم، و النور، ثم خلقه من انوار مختلفة، فمن ذلک النور نور اخضر اخضرت منه الخضرة، و نور اصفر اصفرت منه الصفرة، و نور احمر احمرت منه الحمرة، و نور ابیض و هو نور الانوار، و منه ضوء النهار. ثم جعله سبعین الف طبق، غلظ کل طبق کاول العرش الی اسفل السافلین، لیس من ذلک طبق الا یسبح بحمد ربه، و یقدسه باصوات مختلفة، و السنة غیر مشتبهة، و لو اذن للسان منها فاسمع شیئا مما تحته لهدم الجبال و المدائن و الحصون، و لخسف البحار، و لاهلک ما دونه. له ثمانیة ارکان، علی کل رکن منها من الملائکة ما لا یحصی عددهم الا الله(عزوجل)، یسبحون فی اللیل و النهار لا یفترون، و لو احسن شی‌ء مما فوقه ما قام لذلک طرفة عین، بینه و بین الاحساس الجبروت و الکبریاء و العظمة و القدس و الرحمة ثم العلم، و لیس وراء هذا مقال». [تفسیر برهان، ج 3، ص 81]

«وَ لَئِنْ اَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ اِلَی اُمَّةٍ مَّعْدُودَةٍ لَّیَقُولُنَّ مَا یَحْبِسُهُ اَلاَ یَوْمَ یَاْتِیهِمْ…»⁽¹⁾مقصود از امّت معدوده در روایات: اصحاب و یاران حضرت مهدی(علیه السلام) می‌باشند که عدد آنان در ابتدای امر، عدد اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در جنگ بدر خواهد بود و در این آیه خداوند می‌فرماید: اگر ما عذاب را از مشرکین تا زمان ظهور حضرت مهدی(علیه السلام) به تاخیر بیندازیم خواهند گفت: چه چیز مانع آن شده است؟ اسحاق بن عبدالعزیز گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از عذاب در این آیه خروج مهدی قائم(علیه السلام) است، و مقصود از امّت معدوده اهل بدر هستند [که عدد آنان 313 نفر بوده است] و عدد اصحاب حضرت مهدی(علیه السلام) نیز در ابتدای امر 313 می‌باشد.⁽²⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

«امّت معدودة» اصحاب قائم(علیه السلام) هستند و آنان 313 نفر خواهند بود.

سپس علی بن ابراهیم گوید: امّت در کتاب خدا به معانی زیادی آمده است:

به معنای مذهب، چنان که خداوند می‌فرماید:

«کَانَ النَّاسُ اُمَّةً وَاحِدَةً» یعنی مذهبًا واحدًا.

جماعتی از مردم، چنان که خداوند می‌فرماید:

«وَجَدَ عَلَیْهِ اُمَّةً مِّنَ النَّاسِ» یعنی حضرت موسی(علیه السلام) هنگامی که به مدین رسید جماعتی از مردم را دید… خداوند یک نفر را نیز امّت دانسته است، چنان که می‌فرماید:

«اِنَّ اِبْرَاهِیمَ کَانَ اُمَّةً قَانِتًا لِلهِ حَنِیفًا».

اصناف همه حیوانات [و انسان‌ها] را خداوند امّت دانسته است چنان که می‌فرماید:

«وَ اِن مِّنْ اُمَّةٍ اِلَّا خلَا فِیهَا نَذِیرٌ».

امّت به معنای پیروان حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) نیز آمده چنان که خداوند می‌فرماید:

«کَذَلِکَ اَرْسَلْنَاکَ فِی اُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهَا اُمَمٌ» و مقصود امّت حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) است.

امّت به معنای وقت و زمان نیز آمده چنان که خداوند می‌فرماید:

«وَ قَالَ الَّذِی نَجَا مِنْهُمَا وَ ادَّکَرَ بَعْدَ اُمَّةٍ» یعنی بعد وقتٍ و نیز می‌فرماید: «اِلَی اُمَّةٍ مَّعْدُودَةٍ» یعنی الی وقتٍ معدودٍ.

به معنای همه‌ی مخلوق، چنان که می‌فرماید:

«وَ تَرَی کُلَّ اُمَّةٍ جَاثِیَةً کُلُّ اُمَّةٍ تُدْعَی اِلَی کِتَابِهَا الْیَوْمَ» و یا می‌فرماید: «وَ یَوْمَ نَبْعَثُ مِن کُلِّ اُمَّةٍ شَهِیدًا ثُمَّ لَا یُؤْذَنُ لِلَّذِینَ کَفَرُواْ وَ لَا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ» و به این معنا در قرآن

فراوان آمده است.⁽¹⁾

قال: «الامة المعدودة: اصحاب القائم(علیه السلام) الثلاثمائة و البضعة عشر».

-- قال علی بن ابراهیم: و الامة فی کتاب الله علی وجوه کثیرة، فمنها: المذهب، و هو قوله:

کانَ النَّاسُ اُمَّةً واحِدَةً (البقرة 2: 213) ای علی مذهب واحد. و منها: الجماعة من الناس، و هو قوله: وَجَدَ عَلَیْهِ اُمَّةً مِنَ النَّاسِ یَسْقُونَ (القصص 28: 23) ای جماعة. و منها: الواحد، قد سماه الله امة، و هو قوله: اِنَّ اِبْراهِیمَ کانَ اُمَّةً قانِتاً لِلهِ حَنِیفاً (النحل 16: 120).

و منها: جمیع اجناس الحیوان، و هو قوله: وَ اِنْ مِنْ اُمَّةٍ اِلَّا خَلا فِیها نَذِیرٌ (فاطر 35: 24). و منها:

امة محمّد(صلی الله علیه و آله)، و هو قوله: کَذلِکَ اَرْسَلْناکَ فِی اُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها اُمَمٌ (الرعد 13: 30) و هی امة محمّد(صلی الله علیه و آله). و منها: الوقت، و هو قوله: وَ قالَ الَّذِی نَجا مِنْهُما وَ ادَّکَرَ بَعْدَ اُمَّةٍ (یوسف 12: 45) ای بعد وقت. و قوله: اِلی اُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ یعنی به الوقت. و منها: الخلق کله، و هو قوله: وَ تَری کُلَّ اُمَّةٍ جاثِیَةً کُلُّ اُمَّةٍ تُدْعی اِلی کِتابِهَا الْیَوْمَ (الجاثیة 45: 28) و قوله: وَ یَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ کُلِّ اُمَّةٍ شَهِیداً ثُمَّ لا یُؤْذَنُ لِلَّذِینَ کَفَرُوا وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ (النحل 16: 84) و مثله کثیر. [تفسیر برهان، ج 3، ص 83]

معنای این آیه این است که خداوند می‌فرماید: اگر ما آنان را تا زمان خروج قائم(علیه السلام) در دنیا نگه بداریم و سپس در زمان خروج او آنان را عذاب‌شان کنیم آنان خواهند گفت: «چرا از اوّل به ما گفته نشد که عذاب شما در زمان خروج قائم(علیه السلام) است؟» و با این معنا، جمله‌ی «ما یحبسه» به معنای استهزاء خواهد بود.⁽²⁾

الا لا یقوم القائم، و لا یخرج؟ علی حد الاستهزاء، فقال الله: اَلا یَوْمَ یَاْتِیهِمْ لَیْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ. [تفسیر برهان، ج 3، ص 84]

«وَ لَئِنْ اَذَقْنَاهُ نَعْمَاء بَعْدَ ضَرَّاء مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئَاتُ عَنِّی اِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ»⁽¹⁾علی بن ابراهیم قمّی گوید:

یعنی اگر خداوند بنده‌ای را بی‌نیاز کند و سپس تهیدست شود، سخت گرفتار یاس و ناامیدی و بیتابی می‌شود و چون خداوند مشکل او را برطرف نماید، گوید:

ناهان من برطرف شد و شادی و فخر او را احاطه می‌کند!⁽²⁾برخی از مفسّرین «کفر» در آیه قبل را که می‌فرماید:

«اِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ» به معنای کفران نعمت دانسته‌اند چنان که در آیه «لَئِن شَکَرْتُمْ لاَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِن کَفَرْتُمْ اِنَّ عَذَابِی لَشَدِیدٌ» نیز به معنای کفران نعمت است و یَؤُس و کَفُور مبالغه در یاس و کفر است.

در روایات و دعاها آمده که رضای به تقدیرات خداوند بهترین عبادت است. و قانع بودن سبب بی‌نیازی انسان می‌شود و در دعای زیبایی نقل شده که امام(علیه السلام) می‌فرماید:

«اللَّهُمَ قَنِّعْنِی بِمَا رَزَقْتَنِی وَ بَارِکْ لِی فِیمَا آتَیْتَنِی».⁽³⁾«اِلَّا الَّذِینَ صَبَرُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ اُوْلَئِکَ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَ اَجْرٌ کَبِیرٌ»⁽⁴⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«یعنی صبروا فی الشدّة و عملوا الصالحات فی الرخاء» یعنی مومنان شایسته در

سختی‌ها صبر می‌کنند و در حال آرامش و راحتی و نعمت، به اعمال صالحه می‌پردازند.⁽¹⁾مرحوم کلینی در کتاب کافی در باب صبر روایاتی را آورده که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود.

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«الصَّبْرُ رَاْسُ الْاِیمَانِ» یعنی صبر اساس ایمان است.⁽²⁾و نیز فرمود: کسی که صبر کند، مدّت کوتاهی را صبر کرده، و کسی که جزع و بیتابی کند نیز مدّت کوتاهی را بیتابی نموده. سپس فرمود: بر تو باد به صبر در جمیع امور خود، چرا که خداوند حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) را مبعوث به رسالت نمود و او را امر به صبر کرد و فرمود: «وَ اصْبِرْ عَلَی مَا یَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِیلًا» و فرمود: «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ اَحْسَنُ فَاِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَدَاوَةٌ کَاَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ * وَ مَا یُلَقَّاهَا اِلَّا الَّذِینَ صَبَرُوا وَ مَا یُلَقَّاهَا اِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِیمٍ» ⁽³⁾، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) صبر کرد تا جایی که او را کذّاب و مجنون و ساحر و مفتری و… دانستند و سینه او تنگ شد و خداوند به او فرمود:

«وَ لَقَدْ نَعْلَمُ اَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِمَا یَقُولُونَ * فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُن مِّنَ السَّاجِدِینَ.»⁽⁴⁾و⁽⁵⁾

سوره‌ی هود، آیات 12 تا 24

متن:

فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما یُوحی اِلَیْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ اَنْ یَقُولُوا لَوْ لا اُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ اَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ اِنَّما اَنْتَ نَذیرٌ وَ اللهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَکیلٌ اَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَاْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللهِ اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ فَاِلَّمْ یَسْتَجیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا اَنَّما اُنْزِلَ بِعِلْمِ اللهِ وَ اَنْ لا اِلهَ اِلَّا هُوَ فَهَلْ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ مَنْ کانَ یُریدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زینَتَها نُوَفِّ اِلَیْهِمْ اَعْمالَهُمْ فیها وَ هُمْ فیها لا یُبْخَسُونَ اُولئِكَ الَّذینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ اِلَّا النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ اَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی اِمامًا وَ رَحْمَةً اُولئِكَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْاَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ فَلا تَكُ فی مِرْیَةٍ مِنْهُ اِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النَّاسِ لا یُؤْمِنُونَ وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللهِ کَذِبًا اُولئِكَ یُعْرَضُونَ عَلی رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْاَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذینَ کَذَبُوا عَلی رَبِّهِمْ اَلا لَعْنَةُ اللهِ عَلَی الظَّالِمینَ الَّذینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبیلِ اللهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجًا وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ اُولئِكَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزینَ فِی الْاَرْضِ وَ ما کانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللهِ مِنْ اَوْلِیاءَ یُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ ما کانُوا یَسْتَطیعُونَ السَّمْعَ وَ ما کانُوا یُبْصِرُونَ اُولئِكَ الَّذینَ خَسِرُوا اَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ لا جَرَمَ اَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْاَخْسَرُونَ اِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ اَخْبَتُوا اِلی رَبِّهِمْ اُولئِكَ اَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فیها

خالِدُونَ مَثَلُ الْفَریقَیْنِ کَالْاَعْمی وَ الْاَصَمِّ وَ الْبَصیرِ وَ السَّمیعِ هَلْ یَسْتَوِیانِ مَثَلًا اَ فَلا تَذَکَّرُونَ

لغات:

«ضائق و ضیق» به یک معناست و ضائق در این‌جا انسب است به خاطر عروض و تطابق با تارک. و «کنز» به معنای مال مدفون و مجتمع است و در شرع مقدّس هر مالی که حق واجب آن پرداخت نشود کنز و گنج نامیده می‌شود گرچه مدفون نباشد؛ و «افتری و خلق و خرص و خرق» به معنای کذب است؛ و «استجاب و اجاب» به معنای طلب حاجت است، و «زینت» به معنای تحسین الشئ بشئ آخر است؛ و «توفیة» به معنای تادیة الحق بالتمام است؛ و «البخس» نقصان الحق، و «بیّنه» حجّت فارق بین حقّ و باطل است؛ و «یعرضون علی ربّهم» عرض علی الله: حضور در مقام حساب اعمال است؛ و «اخبات» به معنای طمانینه و استواء است، و عِوَج: عدول از طریق صواب است، و عوج در دین بالکسر است و در اجسام بالفتح است، و «ما انتم بمعجزین» یعنی ما انتم بممتنعین، و «لا جَرَم» ای لا قطع قاطع.⁽¹⁾

ترجمه:

شاید (ابلاغ) بعض آیاتی که به تو وحی می‌شود را، (به‌خاطر عدم پذیرش آن‌ها) ترک کنی (و به تاخیر اندازی) و سینه‌ات از این جهت تنگ (و ناراحت) شود که می‌گویند:

«چرا گنجی بر او نازل نشده؟! و یا چرا فرشته‌ای همراه او نیامده است؟!» (ابلاغ کن، و نگران و ناراحت مباش! چرا که) تو فقط بیم دهنده‌ای و خداوند، نگاه‌بان و ناظر بر همه

چیز است (و به حساب آنان می‌رسد)! (12) آن‌ها می‌گویند: «او به دروغ این (قرآن) را (به خدا) نسبت داده (و ساختگی است)!» بگو: «اگر راست می‌گویید، شما هم ده سوره ساختگی همانند این قرآن بیاورید و تمام کسانی را که می‌توانید -- غیر از خدا -- (برای این کار) دعوت کنید!» (13) و اگر آن‌ها دعوت شما را نپذیرفتند، بدانید (قرآن) تنها با علم الهی نازل شده و هیچ معبودی جز او نیست! آیا با این حال، تسلیم می‌شوید؟ (14) کسانی که زندگی دنیا و زینت آن را بخواهند، (نتیجه) اعمال‌شان را در همین دنیا بطور کامل به آن‌ها می‌دهیم و چیزی کم و کاست از آن‌ها نخواهد شد! (15) (ولی) آن‌ها در آخرت، جز آتش، (سهمی) نخواهند داشت و آن‌چه را در دنیا (برای غیر خدا) انجام دادند، بر باد می‌رود و آن‌چه را عمل می‌کردند، باطل و بی‌اثر می‌شود! (16) آیا آن کس که دلیل آشکاری از پروردگار خویش دارد، و به‌دنبال آن، شاهدی از سوی او می‌باشد، و پیش از آن، کتاب موسی که پیشوا و رحمت بود (گواهی بر آن می‌دهد، هم‌چون کسی است که چنین نباشد)؟ ! آن‌ها [حق‌طلبان و حقیقت‌جویان] به او (که دارای این ویژگی‌هاست،) ایمان می‌آورند! و هر کس از گروه‌های مختلف به او کافر شود، آتش وعده‌گاه اوست! پس، تردیدی در آن نداشته باش که آن حق است از پروردگارت! ولی بیشتر مردم ایمان نمی‌آورند! (17) چه کسی ستم‌کارتر است از کسانی که بر خدا افترا می‌بندند؟! آنان (روز رستاخیز) بر پروردگارشان عرضه می‌شوند، در حالی که شاهدان [پیامبران و فرشتگان] می‌گویند: «این‌ها همان‌ها هستند که به پروردگارشان دروغ بستند! ای لعنت خدا بر ظالمان باد!» (18) همان‌ها که (مردم را) از راه خدا بازمی‌دارند و راه حق را کج و معوج نشان می‌دهند و به سرای آخرت کافرند! (19) آن‌ها هیچ گاه توانایی فرار در زمین را ندارند و جز خدا، پشتیبانهایی نمی‌یابند! عذاب خدا برای آن‌ها مضاعف خواهد بود (چرا که هم خودشان گم‌راه بودند، و هم دیگران را گم‌راه ساختند) آن‌ها هرگز

توانایی شنیدن (حق را) نداشتند و (حقیقت را) نمی‌دیدند! (20) آنان کسانی هستند که سرمایه وجود خود را از دست داده‌اند و تمام معبودهای دروغین از نظرشان گم شدند… (21) (به ناچار) آن‌ها در سرای آخرت، قطعا از همه زیان‌کارترند! (22) کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند و در برابر پروردگارشان خضوع و خشوع کردند، آن‌ها اهل بهشتند و جاودانه در آن خواهند ماند! (23) حال این دو گروه [مومنان و منکران]، حال «نابینا و کر» و «بینا و شنوا» است آیا این دو، همانند یک‌دیگرند؟! آیا پند نمی‌گیرند؟! (24)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«فَلَعَلَّکَ تَارِکٌ بَعْضَ مَا یُوحَی اِلَیْکَ وَ ضَآئِقٌ بِهِ صَدْرُکَ اَن یَقُولُواْ لَوْلاَ اُنزِلَ عَلَیْهِ کَنزٌ…»⁽¹⁾در شان نزول این آیه سه روایت نقل شده است:

روایت عیّاشی از امام صادق(علیه السلام) که فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به علی(علیه السلام) فرمود:

«من از خدای خود خواستم که بین من و تو برادری قرار بدهد و او اجابت نمود، و از او خواستم که تو را وصیّ من قرار بدهد و او اجابت نمود» پس برخی از قریش گفتند: «به خدا سوگند صاعی از خرما -- در مشک پوسیده -- نزد ما بهتر از این خواسته است که محمّد(صلی الله علیه و آله) از پروردگار خود طلب نموده، برای چه از پروردگار خود ملکی در خواست نکرد که او را کمک نماید و یا گنجی طلب ننمود تا فقر خود را برطرف کند» پس این آیه نازل شد.⁽²⁾

ابن عبّاس گوید:

بزرگان مکّه -- از قریش -- نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمدند و گفتند: «ای محمّد! اگر تو رسول خدا هستی این کوه‌های مکّه را برای ما تبدیل به طلا کن، و یا ملائکه را حاضر کن تا نزد ما شهادت به پیامبری تو بدهند» پس این آیه نازل شد.⁽¹⁾شیخ طوسی در کتاب امالی با سند خود از امام صادق(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) [در حجة الوداع] به وادی قُدَید [غدیر] رسید، به علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) فرمود: «یا علی! من از خدای(عزوجل) خواستم که بین من و تو ولایت و دوستی قرار بدهد و او اجابت نمود، و نیز از او خواستم که بین من و تو برادری قرار بدهد و او اجابت نمود، و از او نیز خواستم که تو را وصیّ من قرار بدهد، و او اجابت نمود» پس دو نفر از قریش [یعنی ابوبکر و عمر] گفتند: به خدا سوگند یک صاع از خرما در یک مَشک پوسیده نزد ما بهتر از چیزهایی است که محمّد(صلی الله علیه و آله) از خدای خود خواسته است، برای چه او از خدای خود ملکی را درخواست نمی‌کند، که بر دشمن خود پیروز شود و یا گنجی را طلب نمی‌کند که فقر او برطرف

شود. سپس گفتند: «به خدا سوگند او هر [حقّی و] باطلی را از خدای خود طلب کند، به او می‌دهد». پس این آیه نازل شد.

امام صادق(علیه السلام) سپس فرمود:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به امیرالمؤمنین(علیه السلام) دعا نمود و در آخرین نمازهای خود دست به دعا بلند کرد و با صدای بلند که مردم می‌شنیدند فرمود: «اَللَّهُمَ هَبْ لِعَلِیٍ الْمَوَدَّةَ فِی صُدُورِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْهَیْبَةَ وَ الْعَظَمَةَ فِی صُدُورِ الْمُنَافِقِینَ» و چون این دعا را نمود خداوند این آیه را نازل کرد «اِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا» پس آن دو نفر آن جملات را گفتند…⁽¹⁾

و الله لصاع من تمر فی شن بال احب الینا مما سال محمّد ربه، فهلا ساله ملکا یعضده علی عدوه، او کنزا یستعین به علی فاقته؟! و الله ما دعاه الی باطل الا اجابه الیه. فانزل الله علیه:

فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما یُوحی اِلَیْکَ الی آخر الآیة». قال: «و دعا رسول الله(صلی الله علیه و آله) لامیرالمؤمنین فی آخر صلاته، رافعا بها صوته، یسمع الناس: اللهم هب لعلی المودة فی صدور المؤمنین، و الهیبة و العظمة فی صدور المنافقین، فانزل الله: اِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا فَاِنَّما یَسَّرْناهُ بِلِسانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِینَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا بنی امیة.

[تفسیر برهان، ج 3، ص 86]

به آنان بگو: شما نیز اگر راست می‌گویید ده سوره همانند آن را بسازید و بیاورید و از هر که می‌خواهید کمک بگیرید.

و لکن علی بن ابراهیم قمّی در تاویل آن می‌گوید:

مشرکین و منافقین می‌گفتند: «خداوند محمّد(صلی الله علیه و آله) را امر به اعلان ولایت علی بن ابی‌طالب نکرده و او از پیش خود درباره‌ی او چنین می‌گوید: و خداوند در پاسخ آنان در این آیه می‌فرماید: «اَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ…» و در آیه دیگری می‌فرماید: «فَاِن لَّمْ یَسْتَجِیبُواْ لَکُمْ فَاعْلَمُواْ اَنَّمَا اُنزِلِ بِعِلْمِ اللّهِ» یعنی ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) از ناحیه خداوند و با علم او نازل شده است.⁽¹⁾«مَن کَانَ یُرِیدُ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا وَ زِینَتَهَا نُوَفِّ اِلَیْهِمْ اَعْمَالَهُمْ فِیهَا وَ هُمْ فِیهَا لَا یُبْخَسُونَ»⁽²⁾علی بن ابراهیم قمّی گوید:

معنای این آیه این است که، کسی که عمل خیری را انجام بدهد تا خداوند در دنیا به او پاداش بدهد، خداوند پاداش او را در دنیا به او می‌دهد و در آخرت جز آتش برای او نخواهد بود.⁽³⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

شخصی پس از موقف عرفات از پدرم سوال نمود: آیا شما اعتقاد دارید که خداوند

دعای همه این مردم را اجابت می‌کند؟ و پدرم فرمود: هر کس در این موقف عرفات حضور پیدا کند خداوند او را می‌بخشد چه مومن باشد و چه کافر، تا آن که فرمود:

اگر کافر برای دنیا، در این موقف حضور پیدا کند خداوند گناهان گذشته او را می‌آمرزد به شرط آن که از شرک خود توبه کند، و اگر توبه نکند باز خداوند پاداش حضور او را [در دنیا] خواهد داد، چنان که می‌فرماید: «مَن کَانَ یُرِیدُ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا وَ زِینَتَهَا نُوَفِّ اِلَیْهِمْ اَعْمَالَهُمْ فِیهَا وَ هُمْ فِیهَا لَا یُبْخَسُونَ * اُوْلَئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الآخِرَةِ اِلَّا النَّارُ وَ حَبِطَ مَا صَنَعُواْ فِیهَا وَ بَاطِلٌ مَّا کَانُواْ یَعْمَلُونَ.»⁽¹⁾مولّف گوید:

تفصیل روایت فوق در ذیل آیه «فَاِذا قَضَیْتُمْ مَناسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللهَ کَذِکْرِکُمْ آباءَکُمْ» گذشت.

«اَ فَمَن کَانَ عَلَی بَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ وَ مِن قَبْلِهِ کِتَابُ مُوسَی اِمامًا وَ رَحْمَةً اُوْلَئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ»⁽²⁾علیّ بن ابراهیم قمّی با سند خود از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

آیه فوق این چنین نازل شده است «اَ فَمَن کَانَ عَلَی بَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ اِمامًا وَ رَحْمَةً وَ مِن قَبْلِهِ کِتَابُ مُوسَی اُوْلَئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ». سپس فرمود: دشمنان در این آیه تقدیم و تاخیر انجام داده‌اند.⁽¹⁾امام کاظم(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «عَلَی بَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است و مقصود از «شَاهِدٌ مِّنْهُ» امیرالمؤمنین(علیه السلام) است.⁽²⁾اصبغ بن نباته گوید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

اگر مسند قضاوت برای من آماده شود، من بین اهل تورات با تورات حکم خواهم نمود، و بین اهل انجیل با انجیل خواهم حکم نمود، و بین اهل قرآن با قرآن حکم خواهم نمود به گونه‌ای که قضاوت من به آسمان صعود کند [و اهل آسمان‌ها از آن خشنود شوند]. سپس فرمود: به خدا سوگند هیچ آیه‌ای از قرآن در شب و یا در روز نازل نشد، جز آن که من دانستم درباره چه کسی نازل شد… پس مردی برخاست و گفت: یا امیرالمؤمنین! کدام آیه درباره‌ی شما نازل شد؟ امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: آیا این آیه را نشنیده‌ای که خداوند می‌فرماید: «اَ فَمَن کَانَ عَلَی بَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ» سپس فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) «عَلَی بَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ» است، و «وَ یَتْلُوهُ

شَاهِدٌ مِّنْهُ» من هستم.⁽¹⁾مولّف گوید:

مضمون روایات فوق را شیخ طوسی در امالی⁽²⁾و شیخ مفید در امالی⁽³⁾، و سلیم بن قیس در کتاب خود⁽⁴⁾و عیّاشی در تفسیر خود⁽⁵⁾، و دیگران نیز در کتب حدیث نقل کرده‌اند، و از اهل سنّت نیز صاحب کشف الغمّه⁽⁶⁾و ابونعیم و ثعلبی و ابن مغازلی و خوارزمی و ابن مردویه و دیگران نیز نقل کرده‌اند.⁽⁷⁾«وَ مَن یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الاَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ»⁽⁸⁾این قسمت از آیه 17 و آیه 18 در مقام مذمّت از منکرین نبوّت و امامت است و خداوند در این قسمت از آیه آنان را کافر نامیده و در آیه 18 آنان را سخت‌ترین ظالمان و مفتریان و دروغ‌گویان بر خداوند نامیده است.

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در بخشی از خطبه وسیله می‌فرماید: خداوند در کتاب خود می‌فرماید:

«مَّنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ اَطَاعَ اللّهَ وَ مَن تَوَلَّی فَمَا اَرْسَلْنَاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظًا» و در این آیه اطاعت پیامبر خود را مقرون به طاعت خود، و معصیت و نافرمانی از او را نافرمانی از خود دانسته است و این دلیل بر تفویض و اختیارات رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و معیار اطاعت و عصیان است و خداوند این معنا را در عدّه‌ای از آیات قرآن بیان نموده چنان که در تحریص بر پیروی از پیامبر خود و تصدیق و قبول دعوت او می‌فرماید:

«قُلْ اِن کُنتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ» و مقتضای این آیه این است که پیروی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مساوی با محبّت خداست و رضایت و خشنودی او مساوی با آمرزش گناهان و نهایت رستگاری و واجب شدن بهشت است، چنان که اعراض از اطاعت او مساوی با خشم و سخط و دوری از خداوند و دخول در آتش خواهد بود، همان گونه که خداوند می‌فرماید: «وَ مَن یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الاَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ» یعنی انکار و نافرمانی او از روی عصبیّت سبب دخول در آتش خواهد شد.⁽¹⁾

«قُلْ اِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ» فاتباعه(صلی الله علیه و آله) محبة الله، و رضاه غفران الذنوب و کمال الفوز و وجوب الجنة، و فی التولی عنه و الاعراض محادة الله و غضبه و سخطه. و البعد منه سکن النار، و ذلک قوله تعالی: «وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْاَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ» یعنی الجحود به و العصیان له». [تفسیر برهان، ج 3، ص 96]

«وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَی عَلَی اللهِ کَذِبًا اُوْلَئِکَ یُعْرَضُونَ عَلَی رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الاَشْهَادُ هَؤُلاء الَّذِینَ کَذَبُواْ عَلَی رَبِّهِمْ…»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق تا «وَ یَبْغُونَهَا عِوَجًا» می‌فرماید:

آنان کسانی بودند که راه خدا را خارج از استقامت و صواب می‌دانستند.⁽²⁾از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

خداوند پنج چیز را بر مردم واجب نمود و آنان چهار چیز آن را گرفتند و پنجمی را رها کردند. مردم گفتند: آن چهار چیز چیست؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «نماز، زکات، حجّ و روزه» گفتند: آن پنجمی که مردم رها کردند چیست؟ فرمود: «ولایت علی بن ابی‌طالب(علیه السلام)» گفتند: آیا ولایت علی بن ابی‌طالب از طرف خدا واجب شده است؟ فرمود: آری خدا ولایت او را واجب نموده است، چنان که می‌فرماید:

«وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَی عَلَی اللهِ کَذِبًا…».⁽³⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از «وَ یَقُولُ الاَشْهَادُ» ائمّه(علیهم السلام) هستند.⁽⁴⁾

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از «اشهاد» ائمّه(علیهم السلام)اند، و مقصود از «اَلَا لَعْنَةُ اللهِ عَلَی الظَّالِمِینَ» ظالمین به آل‌محمّد صلوات علیهم اجمعین هستند که حق آنان را غصب نمودند، و مقصود از «وَ یَبْغُونَهَا عِوَجًا» کسانی هستند که راه خدا -- یعنی امامت -- را می‌بندند، و آن را انحراف از حقّ می‌دانند، و معنای «مَا کَانُواْ یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ» این است که آنان نمی‌توانند نام امیرالمؤمنین(علیه السلام) [و فضایل او] را بشنوند، و خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید: «اُوْلَئِکَ الَّذِینَ خَسِرُواْ اَنفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُم مَّا کَانُواْ یَفْتَرُونَ» یعنی روز قیامت اعتقاد کسانی که جز امیرالمؤمنین(علیه السلام) را امام خود می‌دانستند باطل می‌شود و آن را از یاد می‌برند.⁽¹⁾«اِنَّ الَّذِینَ آمَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ وَ اَخْبَتُواْ اِلَی رَبِّهِمْ اُوْلَئِکَ اَصْحَابُ الجَنَّةِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ»⁽²⁾مرحوم کلینی با سند خود از زید شحّام نقل نموده که گوید:

من به امام صادق(علیه السلام) گفتم: در بین ما مردی است که به او کُلَیْب گفته می‌شود، و هر چه از شما نقل می‌شود او می‌گوید: من تسلیم هستم و ما او را کلیب تسلیم می‌گوییم؟ پس امام صادق(علیه السلام) بر او ترحّم نمود و فرمود: آیا می‌دانید تسلیم

چیست؟ پس ما سکوت نمودیم و آن حضرت فرمود: به خدا سوگند تسلیم، همان اخبات است که خداوند می‌فرماید: «اِنَّ الَّذِینَ آمَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ وَ اَخْبَتُواْ اِلَی رَبِّهِمْ.»⁽¹⁾

[تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 143، ح 15]

برای نمونه خداوند می‌فرماید:

«اَ فَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ اَمْ عَلَی قُلُوبٍ اَقْفَالُهَا»⁽³⁾و یا می‌فرماید: «وَ قالُوا لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ اَوْ نَعْقِلُ ما کُنَّا فِی اَصْحابِ السَّعِیرِ»⁽⁴⁾و یا می‌فرماید: «وَ لَقَدْ ذَرَاْنَا لِجَهَنَّمَ کَثِیرًا مِّنَ الْجِنِّ وَ الاِنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاَّ یَفْقَهُونَ بِهَا وَ لَهُمْ اَعْیُنٌ لاَّ یُبْصِرُونَ بِهَا وَ لَهُمْ آذَانٌ لاَّ یَسْمَعُونَ بِهَا اُوْلَئِکَ کَالاَنْعَامِ بَلْ هُمْ اَضَلُّ اُوْلَئِکَ هُمُ الْغَافِلُونَ.»⁽⁵⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیز می‌فرماید:

«اَلَا لَا خَیْرَ فِی عِلْمٍ لَیْسَ فِیهِ تَفَهُّمٌ اَلَا لَا خَیْرَ فِی قِرَاءَةٍ لَیْسَ فِیهَا تَدَبُّرٌ اَلَا لَا خَیْرَ فِی عِبَادَةٍ لَیْسَ فِیهَا تَفَکُّر…»⁽⁶⁾یعنی آگاه باشید که علم بدون فهم، و قرائت بدون تدبّر، و عبادت بدون تفکّر، خیری ندارد.

امام صادق(علیه السلام) نیز فرمود:

«تَفَکُّرُ سَاعَةٍ خَیْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ، قال الله: اِنَّما یَتَذَکَّرُ اُولُوا الْاَلْباب.»⁽¹⁾یعنی یک ساعت فکر کردن بهتر از یک سال عبادت است، و خداوند می‌فرماید:

تنها صاحبان عقل متذکّر و بیدار می‌شوند.

سوره‌ی هود، آیات 25 تا 39

متن:

وَ لَقَدْ اَرْسَلْنا نُوحًا اِلی قَوْمِهِ اِنِّی لَکُمْ نَذیرٌ مُبینٌ اَنْ لا تَعْبُدُوا اِلَّا اللهَ اِنِّی اَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ اَلیمٍ فَقالَ الْمَلَاُ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما نَراكَ اِلَّا بَشَرًا مِثْلَنا وَ ما نَراكَ اتَّبَعَكَ اِلَّا الَّذینَ هُمْ اَراذِلُنا بادِیَ الرَّاْیِ وَ ما نَری لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّکُمْ کاذِبینَ قالَ یا قَوْمِ اَ رَاَیْتُمْ اِنْ کُنْتُ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتانی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ اَ نُلْزِمُکُمُوها وَ اَنْتُمْ لَها کارِهُونَ وَ یا قَوْمِ لا اَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مالًا اِنْ اَجرِیَ اِلَّا عَلَی اللهِ وَ ما اَنَا بِطارِدِ الَّذینَ آمَنُوا اِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ لکِنِّی اَراکُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ وَ یا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنی مِنَ اللهِ اِنْ طَرَدْتُهُمْ اَ فَلا تَذَکَّرُونَ وَ لا اَقُولُ لَکُمْ عِنْدی خَزائِنُ اللهِ وَ لا اَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لا اَقُولُ اِنِّی مَلَكٌ وَ لا اَقُولُ لِلَّذینَ تَزْدَری اَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللهُ خَیْرًا اللهُ اَعْلَمُ بِما فی اَنْفُسِهِمْ اِنِّی اِذًا لَمِنَ الظَّالِمینَ قالُوا یا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَاَکْثَرْتَ جِدالَنا فَاْتِنا بِما تَعِدُنا اِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقینَ قالَ اِنَّما یَاْتیکُمْ بِهِ اللهُ اِنْ شاءَ وَ ما اَنْتُمْ بِمُعْجِزینَ وَ لا یَنْفَعُکُمْ نُصْحی اِنْ اَرَدْتُ اَنْ اَنْصَحَ لَکُمْ اِنْ کانَ اللهُ یُریدُ اَنْ یُغْوِیَکُمْ هُوَ رَبُّکُمْ وَ اِلَیْهِ تُرْجَعُونَ اَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ اِنِ افْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ اِجْرامی وَ اَنَا بَری‌ءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ وَ اُوحِیَ اِلی نُوحٍ اَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ اِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ

بِما کانُوا یَفْعَلُونَ وَ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِاَعْیُنِنا وَ وَحْیِنا وَ لا تُخاطِبْنی فِی الَّذینَ ظَلَمُوا اِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ وَ یَصْنَعُ الْفُلْكَ وَ کُلَّما مَرَّ عَلَیْهِ مَلَاٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قالَ اِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَاِنَّا نَسْخَرُ مِنْکُمْ کَما تَسْخَرُونَ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَاْتیهِ عَذابٌ یُخْزیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذابٌ مُقیمٌ

لغات:

«وَ مَآ اَنَاْ بِطَارِدِ»، طرد به معنای دور کردن با خواری است؛ و از دراء: به معنای ناچیز شمردن است؛ و جدال و مجادله: مقابله با خصم و سست کردن دلیل او با دلیلی مطابق مذهب اوست؛ و فرق بین حِجاج و جدال این است که هدف از حِجاج اثبات حق است و هدف از جِدال رجوع خصم از مذهب خود می‌باشد؛ «فَلاَ تَبْتَئِسْ» ابتئاس به معنای حزن با آرامش است، و بُؤْس به معنای فقر نیز آمده است، و صناعت به معنای حرفه است، و سخریّه به معنای ضعیف شمردن عقل دیگران است؛ و خِزی به معنای خواری است.

ترجمه:

ما نوح را به‌سوی قومش فرستادیم (نخستین بار به آن‌ها گفت): «من برای شما بیم‌دهنده‌ای آشکارم! (25) جز «اللَّه» [خدای یگانه یکتا] را نپرستید زیرا بر شما از عذاب روز دردناکی می‌ترسم! (26) اشراف کافر قومش (در پاسخ او) گفتند: «ما تو را جز بشری هم‌چون خودمان نمی‌بینیم! و کسانی را که از تو پیروی کرده‌اند، جز گروهی اراذل ساده‌لوح، مشاهده نمی‌کنیم و برای شما فضیلتی نسبت به خود نمی‌بینیم بلکه شما را دروغ‌گو تصوّر می‌کنیم!» (27) (نوح) گفت: «اگر من دلیل روشنی از پروردگارم داشته

باشم، و از نزد خودش رحمتی به من داده باشد -- و بر شما مخفی مانده -- (آیا باز هم رسالت مرا انکار می‌کنید)؟ ! آیا ما می‌توانیم شما را به پذیرش این دلیل روشن مجبور سازیم، با این‌که شما کراهت دارید؟! (28) ای قوم! من به خاطر این دعوت، اجر و پاداشی از شما نمی‌طلبم اجر من، تنها بر خداست! و من، آن‌ها را که ایمان آورده‌اند، (به‌خاطر شما) از خود طرد نمی‌کنم چرا که آن‌ها پروردگارشان را ملاقات خواهند کرد (اگر آن‌ها را از خود برانم، در دادگاه قیامت، خصم من خواهند بود) ولی شما را قوم جاهلی می‌بینم! (29) ای قوم! چه کسی مرا در برابر (مجازات) خدا یاری می‌دهد اگر آنان را طرد کنم؟! آیا اندیشه نمی‌کنید؟! (30) من هرگز به شما نمی‌گویم خزائن الهی نزد من است! و غیب هم نمی‌دانم! و نمی‌گویم من فرشته‌ام! و (نیز) نمی‌گویم کسانی که در نظر شما خوار می‌آیند، خداوند خیری به آن‌ها نخواهد داد خدا از دل آنان آگاهتر است! (با این حال، اگر آن‌ها را برانم،) در این صورت از ستم‌کاران خواهم بود!» (31) (نوح) گفت: «اگر خدا اراده کند، خواهد آورد و شما قدرت فرار (از آن را) نخواهید داشت! (32) گفتند: «ای نوح! با ما جر و بحث کردی، و زیاد هم جر و بحث کردی! (بس است!) اکنون اگر راستی می‌گویی، آن‌چه را (از عذاب الهی) به ما وعده می‌دهی بیاور!» (33) (اما چه سود که) هر گاه خدا بخواهد شما را (به‌خاطر گناهانتان) گم‌راه سازد، و من بخواهم شما را اندرز دهم، اندرز من سودی به حالتان نخواهد داشت! او پروردگار شماست و به‌سوی او بازگشت داده می‌شوید.» (34) (مشرکان) می‌گویند: «او [محمّد (ص)] این سخنان را بدروغ به خدا نسبت داده است! «بگو: «اگر من این‌ها را از پیش خود ساخته باشم و به او نسبت دهم، گناهش بر عهده من است ولی من از گناهان شما بیزارم!» (35) به نوح وحی شد که:

«جز آن‌ها که (تا کنون) ایمان آورده‌اند، دیگر هیچ کس از قوم تو ایمان نخواهد آورد! پس، از کارهایی که می‌کردند، غمگین مباش! (36) و (اکنون) در حضور ما و طبق وحی ما،

کشتی بساز! و درباره آن‌ها که ستم کردند شفاعت مکن، که (همه) آن‌ها غرق شدنی هستند!» (37) او مشغول ساختن کشتی بود، و هر زمان گروهی از اشراف قومش بر او می‌گذشتند، او را مسخره می‌کردند (ولی نوح) گفت: «اگر ما را مسخره می‌کنید، ما نیز شما را همین گونه مسخره خواهیم کرد! (38) به‌زودی خواهید دانست چه کسی عذاب خوارکننده به سراغش خواهد آمد، و مجازات جاودان بر او وارد خواهد شد!» (39)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ لَقَدْ اَرْسَلْنَا نُوحًا اِلَی قَوْمِهِ اِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُّبِینٌ * اَنْ لا تَعْبُدُوا اِلَّا اللهَ اِنِّی اَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ اَلیمٍ * فَقالَ الْمَلَاُ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما نَراکَ اِلَّا بَشَراً مِثْلَنا وَ ما نَراکَ اتَّبَعَکَ اِلَّا الَّذینَ هُمْ اَراذِلُنا بادِیَ الرَّاْیِ وَ ما نَری لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّکُمْ کاذِبینَ * قالَ یا قَوْمِ اَ رَاَیْتُمْ اِنْ کُنْتُ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتانی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ اَ نُلْزِمُکُمُوها وَ اَنْتُمْ لَها کارِهُونَ * وَ یا قَوْمِ لا اَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مالاً اِنْ اَجرِیَ اِلَّا عَلَی اللهِ وَ ما اَنَا بِطارِدِ الَّذینَ آمَنُوا اِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ لکِنِّی اَراکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از «فریقین» در آیه قبل مومنین و کافرین‌اند و مقصود از «الَّذِینَ هُمْ اَراذِلُنا» فقرا و مساکینی از قوم نوح بوده‌اند که در ظاهر آنان را پست می‌شمرده‌اند.⁽²⁾و نوح فرمود:

من هرگز مومنان را از خود طرد نخواهم نمود و حساب آنان با خداست چنان که خداوند به پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) نیز می‌فرماید: «وَ لَا تَطْرُدِ الَّذِینَ آمنوا…» و یا

می‌فرماید: «عبَسَ وَ تَوَلَّی… وَ اَمَّا مَنْ جاءَکَ یَسْعی وَ هُوَ یَخْشی فَاَنْتَ عَنْهُ تَلَهَّی…» و نیز به دنبال آیات فوق از قول نوح(علیه السلام) می‌فرماید: «وَ لا اَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی اَعْیُنُکُمْ…» یعنی نوح به اشراف از امّت خود گفت: «من نسبت به کسانی که شما به چشم کم به آنان نگاه می‌کنید و آنان را کوچک می‌شمارید هرگز نمی‌گویم خداوند خیری در آنان قرار نداده است».

«وَ اُوحِیَ اِلَی نُوحٍ اَنَّهُ لَن یُؤْمِنَ مِن قَوْمِکَ اِلَّا مَن قَدْ آمَنَ فَلاَ تَبْتَئِسْ بِمَا کَانُواْ یَفْعَلُونَ»⁽¹⁾مرحوم صدوق با سند خود از عبدالسّلام هروی نقل نموده که گوید:

به امام رضا(علیه السلام) گفتم: برای چه خداوند قوم نوح(علیه السلام) را غرق نمود در حالی که بین آنان اطفال و افراد بی‌گناه وجود داشتند؟! امام(علیه السلام) فرمود: اطفال و بی‌گناهی بین آنان نبود، چرا که خداوند، مردان و زنان آنان را چهل سال عقیم نمود و سپس آنان را غرق کرد و خداوند هرگز بی‌گناهان را عذاب نمی‌کند و آنان که غرق شدند کسانی بودند که پیامبر خدا را تکذیب می‌کردند و اگر تکذیب نمی‌کردند به عمل تکذیب کنندگان راضی بودند، و اگر کسی غایب باشد و گناهی را انجام ندهد و راضی به عمل گناه‌کاران باشد، مانند همان حاضرین در گناه خواهد بود.⁽²⁾

لای علة اغرق الله(عزوجل) الدنیا کلها فی زمن نوح(علیه السلام)، و فیهم الاطفال و من لا ذنب له؟ فقال:

«ما کان فیهم الاطفال، لان الله(عزوجل) اعقم اصلاب قوم نوح و ارحام نسائهم اربعین عاما، فانقطع نسلهم، فاغرقوا و لا طفل فیهم، ما کان الله(عزوجل) لیهلک بعذابه من لا ذنب له. و امّا الباقون من قوم نوح(علیه السلام) فاغرقوا لتکذیبهم نبی الله نوحا(علیه السلام)، و سائرهم اغرقوا برضاهم تکذیب المکذبین، و من غاب عن امر فرضی به کان کمن شاهده و اتاه». [تفسیر برهان، ج 3، ص 101]

«وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِاَعْیُنِنَا وَ وَحْیِنَا وَ لَا تُخَاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُواْ اِنَّهُم مُّغْرَقُونَ»⁽¹⁾

امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

طول کشتی نوح ششصد متر و عرض آن چهارصد متر و ارتفاع آن یک‌صد متر بوده است و چون روی آب قرار گرفت، گرد کعبه هفت دور طواف نمود و بین صفا و مروه نیز هفت شوط رفت و آمد کرد و سپس بر کوه جودی قرار گرفت.⁽²⁾مفضّل گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

… نوح(علیه السلام) مردی نجّار بود و خداوند او را به پیامبری مبعوث کرد، و نوح نخستین کسی بود که کشتی را اختراع کرد. سپس فرمود: نوح نُه‌صد و پنجاه سال مردم را دعوت کرد و مردم او را مسخره و استهزا می‌کردند [و تنها هشت نفر به او ایمان آوردند] و چون چنین دید به آنان نفرین کرد و گفت: «یَا رَّبِّ لَا تَذَرْ عَلَی الْاَرْضِ مِنَ الْکَافِرِینَ دَیَّارًا * اِنَّکَ اِن تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبَادَکَ وَ لَا یَلِدُوا اِلَّا فَاجِرًا کَفَّارًا». از این رو خداوند به او فرمود: «با سرعت یک کشتی بزرگ را بساز» پس نوح در مسجد کوفه با دست خود با چوب کشتی را ساخت….

مفضّل گوید: گفتم: فدای شما بشوم چه قدر طول کشید تا او کشتی را ساخت؟ فرمود: هشتاد سال گفتم: عامّه می‌گویند: «پانصد سال طول کشید» فرمود: هرگز چنین نبود چرا که خداوند می‌فرماید: «اَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِاَعْیُنِنا وَ وَحْیِنا.» مفضّل گوید: گفتم: معنای آیه «حَتَّی اِذا جاءَ اَمْرُنا وَ فارَ التَّنُّورُ» چیست؟ و تنّور کجا

قرار داشته است؟! فرمود: «تنّور در خانه پیرزن مومنه‌ای پشت به قبله در زاویه باب الفیل امروز قرار داشته است» گفتم: آیا آب از آن تنّور شروع شده است؟ فرمود:

آری خداوند می‌خواسته معجزه‌ای برای قوم نوح باشد، و سپس خداوند باران شدید و چشمه‌های جوشان را بر آن افزوده و قوم نوح را غرق نموده و نوح و همراهان او را که در کشتی بوده‌اند نجات داده است.

مفضّل گوید: گفتم: نوح(علیه السلام) چند روز در کشتی مانده تا آب فرو رفته است؟ فرمود:

هفت شبانه روز و در این روزها هفت دور گرد کعبه طواف [و سعی] نموده است.

گفتم: آیا مسجد کوفه در آن زمان وجود داشته است؟ فرمود: آری مسجد کوفه مصلّای پیامبران بوده و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هنگامی که به معراج رفت جبرییل به او گفت: به مسجد پدرت آدم فرود آی و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرود آمد و در مسجد کوفه نماز خواند و سپس جبرییل او را به آسمان برد.⁽¹⁾

قال المفضّل: ثم انقطع حدیث ابی عبد الله(علیه السلام) عند زوال الشمس، فقام ابو عبد الله(علیه السلام) فصلی الظهر و العصر، ثم انصرف من المسجد، فالتفت عن یساره، و اشار بیده الی موضع الداریین، و هو موضع دار ابن حکیم، و ذلک فرات الیوم، فقال لی: «یا مفضّل، و هاهنا نصبت اصنام قوم نوح(علیه السلام) یغوث، و یعوق، و نسر». ثم مضی حتّی رکب دابته، فقلت:

جعلت فداک، فی کم عمل نوح سفینته حتّی فرغ منها؟ قال: «فی دورین». قلت: و کم الدوران؟ قال: «ثمانون سنة». قلت: فان العامة یقولون: عملها فی خمسمائة عام؟ فقال:

«کلا، کیف و الله یقول: وَ وَحْیِنا»؟ قال: قلت: فاخبرنی عن قول الله(عزوجل): حَتَّی اِذا جاءَ اَمْرُنا وَ فارَ التَّنُّورُ فاین کان موضعه، و کیف کان؟ فقال: «کان التنور فی بیت عجوز مومنة فی دبر قبلة میمنة المسجد». فقلت له: فاین ذلک؟ قال: «موضع زاویة باب الفیل الیوم». ثم قلت له: و کان بدء خروج الماء من ذلک التنور؟ فقال: «نعم، ان الله(عزوجل) احب ان یری قوم نوح آیة، ثم ان الله تبارک و تعالی ارسل علیهم المطر یفیض فیضا، و فاض الفرات فیضا، و العیون کلهن فیضا، فاغرقهم الله(عزوجل) و انجی نوحا و من معه فی السفینة». فقلت له: کم لبث نوح فی السفینة حتّی نضب الماء فنزل منها؟ فقال: «لبث فیها سبعة ایام و لیالیها، و طافت بالبیت اسبوعا، ثم استوت علی الجودی و هو فرات الکوفة». فقلت له: مسجد الکوفة قدیم؟ فقال: «نعم، و هو مصلی الانبیاء، و لقد صلی فیه رسول الله(صلی الله علیه و آله) حین اسری به الی السماء، فقال له جبرییل(علیه السلام): یا محمّد، هذا مسجد ابیک آدم(علیه السلام)، و مصلی الانبیاء:، فانزل فصل فیه. فنزل رسول الله(صلی الله علیه و آله) فصلی فیه، ثم ان جبرییل(علیه السلام) عرج به الی السماء».

[تفسیر برهان، ج 3، ص 101]

سلمان فارسی گوید: امیرالمؤمنین(علیه السلام) درباره‌ی فضیلت مسجد کوفه فرمود:

کشتی نوح در مسجد کوفه ساخته شد و در مسجد کوفه آب از تنّور فوران نمود و خانه و مسجد نوح، مسجد کوفه بوده است و تنّور در زاویه سمت راست قبله مسجد بوده است.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

نوح(علیه السلام) کشتی را در مدّت یک‌صد سال ساخت و سپس خداوند او را امر نمود تا از هر هشت جفت از حیواناتی که آدم از بهشت آورد، دو عدد داخل کشتی قرار بدهد، تا زندگی مردم بعد از نوح تامین شود، و نوح از چهارپایان هشت گانه: دو گوسفند و دو بُز و دو شتر و دو گاو اهلی و وحشی در کشتی قرار داد و سپس همه حیوانات و انسان‌ها غرق شدند.⁽¹⁾

[تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 147، ح 26]

هشت نفر به نوح ایمان آوردند.⁽²⁾

[تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 148، ح 29]

تفصیل بیشتر این قصّه در آیات آینده بیان خواهد شد.

سوره‌ی هود، آیه‌ی 40 تا 49

متن:

حَتَّی اِذا جاءَ اَمْرُنا وَ فارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فیها مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ اَهْلَكَ اِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ ما آمَنَ مَعَهُ اِلَّا قَلیلٌ وَ قالَ ارْکَبُوا فیها بِسْمِ اللهِ مَجْراها وَ مُرْساها اِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحیمٌ وَ هِیَ تَجْری بِهِمْ فی مَوْجٍ کَالْجِبالِ وَ نادی نُوحٌ ابْنَهُ وَ کانَ فی مَعْزِلٍ یا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنا وَ لا تَکُنْ مَعَ الْکافِرینَ قالَ سَآوی اِلی جَبَلٍ یَعْصِمُنی مِنَ الْماءِ قالَ لا عاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ اَمْرِ اللهِ اِلَّا مَنْ رَحِمَ وَ حالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکانَ مِنَ الْمُغْرَقینَ وَ قیلَ یا اَرْضُ ابْلَعی ماءَكِ وَ یا سَماءُ اَقْلِعی وَ غیضَ الْماءُ وَ قُضِیَ الْاَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ وَ قیلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمینَ وَ نادی نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ اِنَّ ابْنی مِنْ اَهْلی وَ اِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَ اَنْتَ اَحْکَمُ الْحاکِمینَ قالَ یا نُوحُ اِنَّهُ لَیْسَ مِنْ اَهْلِكَ اِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ ما لَیْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ اِنِّی اَعِظُكَ اَنْ تَکُونَ مِنَ الْجاهِلینَ قالَ رَبِّ اِنِّی اَعُوذُ بِكَ اَنْ اَسْئَلَكَ ما لَیْسَ لی بِهِ عِلْمٌ وَ اِلَّا تَغْفِرْ لی وَ تَرْحَمْنی اَکُنْ مِنَ الْخاسِرینَ قیلَ یا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَ بَرَکاتٍ عَلَیْكَ وَ عَلی اُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَ اُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ اَلیمٌ تِلْكَ مِنْ اَنْباءِ الْغَیْبِ نُوحیها اِلَیْكَ ما کُنْتَ تَعْلَمُها اَنْتَ وَ لا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هذا فَاصْبِرْ اِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقینَ

لغات:

«وَ فَارَ التَّنُّورُ»: فور، به معنای غلیان و ارتفاع است، و تنّور، یا تنوّر، طبخ نان است و خداوند می‌خواسته به اعجاز از محل غیر متعارف آب جاری شود و آن تنّور آدم بوده که در خانه پیرزنی در کنار مسجد کوفه قرار داشته است چنان که در روایت گذشته به آن اشاره

شد، و یا به معنای طلوع صبح است که می‌گویند: نوّر الصبح تنویراً چنان که از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده است، و «مدرارا»: جریان پیوسته و به اندازه‌ی باران است و لفظ آن مِفعّال برای مبالغه است.⁽¹⁾

ترجمه:

(این وضع هم چنان ادامه یافت) تا آن زمان که فرمان ما فرا رسید، و تنور جوشیدن گرفت (به نوح) گفتیم: «از هر جفتی از حیوانات (از نر و ماده) یک زوج در آن (کشتی) حمل کن! همچنین خاندانت را (بر آن سوار کن) -- مگر آن‌ها که قبلًا وعده هلاک آنان داده شده [همسر و یکی از فرزندانت] -- و همچنین مومنان را!» امّا جز عدّه کمی همراه او ایمان نیاوردند! (40) او گفت: «به نام خدا بر آن سوار شوید! و هنگام حرکت و توقف کشتی، یاد او کنید، که پروردگارم آمرزنده و مهربان است!» (41) و آن کشتی، آن‌ها را از میان امواجی هم‌چون کوه‌ها حرکت میداد (در این هنگام،) نوح فرزندش را که در گوشه‌ای بود صدا زد: «پسرم! همراه ما سوار شو، و با کافران مباش!» (42) گفت: «به‌زودی به کوهی پناه میبرم تا مرا از آب حفظ کند!» (نوح) گفت: «امروز هیچ نگه‌داری در برابر فرمان خدا نیست مگر آن کس را که او رحم کند!» در این هنگام، موج در میان آن دو حایل شد و او در زمره غرق‌شدگان قرار گرفت! (43) و گفته شد: «ای زمین، آبت را فرو بر! و ای آسمان، خودداری کن! و آب فرو نشست و کار پایان یافت و (کشتی) بر (دامنه کوه) جودی، پهلو گرفت و (در این هنگام،) گفته شد:» دور باد قوم ستم‌گر (از سعادت و نجات و رحمت خدا!)» (44) نوح به پروردگارش عرض کرد: «پروردگارا! پسرم از خاندان من است و وعده تو (در مورد نجات خاندانم) حق است و تو از همه حکم‌کنندگان برتری!» (45) فرمود:

«ای نوح! او از اهل تو نیست! او عمل غیر صالحی است [فرد ناشایسته‌ای است]! پس،

آن‌چه را از آن آگاه نیستی، از من مخواه! من به تو اندرز می‌دهم تا از جاهلان نباشی!» (46) عرض کرد: «پروردگارا! من به تو پناه می‌برم که از تو چیزی بخواهم که از آن آگاهی ندارم! و اگر مرا نبخشی، و بر من رحم نکنی، از زیان‌کاران خواهم بود!» (47) (به نوح) گفته شد: «ای نوح! با سلامت و برکاتی از ناحیه ما بر تو و بر تمام امّت‌هایی که با تواند، فرود آی! و امّت‌های نیز هستند که ما آن‌ها را از نعمت‌ها بهره‌مند خواهیم ساخت، سپس عذاب دردناکی از سوی ما به آن‌ها می‌رسد (، چرا که این نعمت‌ها را کفران می‌کنند!)» (48) این‌ها از خبرهای غیب است که به تو (ای پیامبر) وحی می‌کنیم نه تو، و نه قومت، این‌ها را پیش از این نمی‌دانستید! بنا بر این، صبر و استقامت کن، که عاقبت از آن پرهیزگاران است! (49)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ قالَ ارْکَبُوا فیها بِسْمِ اللهِ مَجْراها وَ مُرْساها اِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحیمٌ * وَ هِیَ تَجْری بِهِمْ فی مَوْجٍ کَالْجِبالِ وَ نادی نُوحٌ ابْنَهُ وَ کانَ فی مَعْزِلٍ یا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنا وَ لا تَکُنْ مَعَ الْکافِرینَ»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

نوح(علیه السلام) سگ را داخل کشتی نمود و ولدالزنا را داخل نکرد.⁽²⁾در کافی و تفسیر عیّاشی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

هنگامی که نوح مشغول ساختن کشتی بود همسر نوح نزد نوح آمد و گفت: «از تنّور آب جاری شده است» پس نوح با سرعت نزد تنّور آمد و طبقی بر در تنّور گذارد

و آن را مهر کرد و آب ساکن شد و چون از ساختن کشتی فارغ گردید، مهر را باز کرد و طبق را برطرف نمود و آب فواران نمود.⁽¹⁾و در کافی از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

هنگامی که نوح از ساختن کشتی فارغ گردید، آب تنّور فوارن نمود و وعده شروع عذاب از ناحیه خداوند همین بود، پس همسر نوح آمد و گفت: تنّور فوران نمود و نوح بر آن مهری زد و آب ایستاد و سپس نوح کسانی را که می‌خواست، داخل کشتی قرار داد و هر که را نمی‌خواست خارج نمود و خاتم و مهر را از در تنّور برداشت و آب جوشش کرد چنان که خداوند می‌فرماید: «فَفَتَحْنَا اَبْوَابَ السَّمَاء بِمَاء مُّنْهَمِرٍ» [یعنی درهای آسمان را سریع و فراوان از آب باز نمودیم] و می‌فرماید: «وَ فَجَّرْنَا الْاَرْضَ عُیُوناً، فَالْتَقَی الْماءُ عَلی اَمْرٍ قَدْ قُدِرَ» سپس فرمود: جریان آب از وسط مسجد کوفه شما شروع شد.⁽²⁾و در تفسیر قمّی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

هنگامی که نوح از ساختن کشتی فارغ گردید خداوند او را امر نمود تا با لغت سریانیّه همه حیوانات را صدا بزند و چون چنین کرد حیوانات حاضر شدند

و نوح از هر جنسی از حیوانات یک جفت را در کشتی سوار نمود و کلّ کسانی که از همه دنیا به او ایمان آورده بودند هشتاد نفر بودند، و خداوند به نوح فرمود:

«احْمِلْ فِیهَا مِن کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ» و محل ساختن کشتی در مسجد کوفه بود و در آن روزی که خداوند اراده‌ی هلاک نمودن قوم نوح را نمود، همسر نوح خبر از فوران تنّور را داد و نوح قبل از آن، محل حیوانات را در کشتی تعیین نموده بود، و غذای آنان را نیز آماده کرده بود و چون همسر نوح فریاد کرد: که آب از تنّور جاری شده، نوح آمد و با گِل درب تنّور را مهر کرد و پس از آماده شدن و جایگزین شدن حیوانات درب تنّور را باز نمود و ابری آمد و خورشید را پوشاند و از آسمان آب یکباره جاری شد و از زمین نیز آب جوشش کرد، چنان که خداوند می‌فرماید: «فَفَتَحْنَا اَبْوَابَ السَّمَاء بِمَاء مُّنْهَمِرٍ * وَ فَجَّرْنَا الْاَرْضَ عُیُونًا فَالْتَقَی الْمَاء عَلَی اَمْرٍ قَدْ قُدِرَ.»⁽¹⁾

[تفسیر صافی، ج 2، ص 444]

«وَ هِیَ تَجْری بِهِمْ فی مَوْجٍ کَالْجِبالِ وَ نادی نُوحٌ ابْنَهُ وَ کانَ فی مَعْزِلٍ یا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنا وَ لا تَکُنْ مَعَ الْکافِرینَ»⁽¹⁾امام کاظم و امام رضا(علیهما السلام) فرمودند:

هنگامی که نوح سوار کشتی شد، خداوند به او فرمود: «ای نوح! اگر از غرق شدن می‌ترسی، هزار مرتبه «لا اله الّا الله» بگو و سپس درخواست نجات کن تا من تو را و همراهانت را نجات بدهم» و چون نوح و همراهانش در کشتی مستقرّ شدند و کشتی روی آب قرار گرفت باد شدیدی وزید و مهلت نداد که نوح هزار مرتبه «لا اله الّا الله» را بگوید، پس به لغت سریانیّه گفت: «هیلولیا اَلْفاً اَلْفاً یَا ماریا یَا ماریا اتقن» و باد آرام شد و کشتی به راه خود ادامه داد و نوح گفت: «سزاوار است که من «لا اله الّا الله» را از خود جدا نکنم، چرا که خداوند به واسطه آن مرا از غرق شدن نجات داد» پس نقش خاتم خود را «لا اله الّا الله اَلْفَ مَرَّةٍ یَا رَبِ اَصْلِحْ» قرار داد.⁽²⁾در احتجاج از امام صادق(علیه السلام) از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده که فرمود:

هنگامی که نوح سوار بر کشتی شد و از غرق شدن ترسید گفت: «اللّهمّ، انّی اسالک بمحمّد و آل‌محمّد لمّا انجیتنی من الغرق» و خداوند او را نجات داد.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «وَ نادی نُوحٌ ابْنَهَ» فرمود:

کنعان فرزند نوح نبوده بلکه فرزند همسر او بوده است، چرا که در لغت طیّ فرزند همسر، فرزند گفته می‌شود…⁽¹⁾و از امام امیرالمؤمنین و امام باقر و امام صادق(علیهم السلام) نقل شده که آیه فوق را «وَ نادی نُوحٌ ابْنَهَ» قرائت نموده‌اند. و مرحوم فیض پس از نقل روایت فوق می‌گوید:

و روایت شده که «ابنَها» قرائت نموده‌اند و ضمیر به همسر نوح بر می‌گردد.⁽²⁾«قالَ سَآوی اِلی جَبَلٍ یَعْصِمُنی مِنَ الْماءِ قالَ لا عاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ اَمْرِ اللهِ اِلَّا مَنْ رَحِمَ وَ حالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکانَ مِنَ الْمُغْرَقینَ»⁽³⁾امام صادق(علیه السلام) هنگامی که مشرّف به نجف شد، فرمود:

این همان کوهی است که فرزند جدّم به آن پناه برد و گفت: «سَآوِی اِلَی جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْمَاء» و خداوند به این کوه وحی نمود: ای کوه آیا احدی می‌تواند از قدرت من فرار کند و به تو پناهنده شود؟! پس کوه در زمین فرو رفت و تا شام قطعه قطعه شد.⁽⁴⁾

[تفسیر صافی، ج 2، ص 448]

بعضی خدمت امیرالمؤمنین(علیه السلام) عرض کردند: افلاطون گفته است: «حوادث، تیرهایی است، و افلاک کمان‌هایی است، و انسان‌ها هدف هستند، و تیرانداز خداوند است، پس راه فرار کجاست؟» امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

راه فرار خداست که می‌فرماید: «فَفِرُّوا اِلَی اللَّهِ.»⁽¹⁾و⁽²⁾«وَ قیلَ یا اَرْضُ ابْلَعی ماءَکِ وَ یا سَماءُ اَقْلِعی وَ غیضَ الْماءُ وَ قُضِیَ الْاَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ وَ قیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمینَ»⁽³⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود…:

پس از هلاکت فرزند نوح و امّت او، موج، کشتی نوح را به مکّه سیر داد و نوح گرد کعبه طواف نمود و همه دنیا جز محل کعبه زیر آب رفت و به همین علّت کعبه را بیت عتیق گفتند، چرا که کعبه غرق نشد و نجات یافت، در حالی که چهل روز از آسمان آب فرو می‌ریخت و از زمین نیز آب می‌جوشید… و نوح دست به دعا بلند کرد و گفت:

«یا دهان ایقن» یعنی یا ربّ احبس، خدایا بس کن» پس خداوند به زمین امر نمود تا آب خود را ببلعد و فرمود: «یا اَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ وَ یا سَماءُ اَقْلِعِی» یعنی ای آسمان بس کن و «وَ غِیضَ الْماءُ وَ قُضِیَ الْاَمْرُ، وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِ» پس زمین آب خود را بلعید و آب آسمان خواست که روی زمین بریزد و زمین اجازه نداد و گفت: خداوند مرا امر کرده که آب خود را ببلعم و آب آسمان در قسمتی از زمین باقیمانده، و کشتی نوح بر کوه جودی در موصل، که کوه بزرگی است، قرار گرفت، و آب [آسمان] به دریاهای اطراف دنیا رفت و خداوند به نوح خطاب نمود: «یَا نُوحُ اهْبِطْ…».

«یَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاَمٍ مِّنَّا وَبَرکَاتٍ عَلَیْکَ وَعَلَی اُمَمٍ مِّمَّن مَّعَکَ وَاُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُم مِّنَّا عَذَابٌ اَلِیمٌ»⁽¹⁾پس نوح در موصل با هشتاد نفری که همراه او بودند [و حیوانات داخل کشتی] پیاده شد، و نوح را دختری بود در کشتی و به وسیله او نسل نوح ادامه پیدا کرد، چنان که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

نوح یکی از دو پدر بنی آدم است.⁽²⁾

فامر الله الارض ان تبلغ ماءها، و هو قوله: وَ قِیلَ یا اَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ وَ یا سَماءُ اَقْلِعِی ای امسکی وَ غِیضَ الْماءُ وَ قُضِیَ الْاَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ فبلعت الارض ماءها، فاراد ماء السماء ان یدخل فی الارض، فامتنعت الارض عن قبوله، و قالت: انما امرنی الله(عزوجل) ان ابلع مائی، فبقی ماء السماء علی وجه الارض، و استوت السفینة علی جبل الجودی، و هو بالموصل جبل عظیم، فبعث الله جبرییل فساق الماء الی البحار حول الدنیا. و انزل الله علی نوح: یا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَ بَرَکاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلی اُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ اُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ اَلِیمٌ فنزل نوح -- بالموصل -- من السفینة مع الثمانین، و بنوا مدینة الثمانین، و کان لنوح بنت رکبت معه فی السفینة، فتناسل الناس منها، و ذلک قول النّبی(صلی الله علیه و آله): نوح احد الابوین. ثم قال الله تعالی لنبیه: تِلْکَ مِنْ اَنْباءِ الْغَیْبِ نُوحِیها اِلَیْکَ ما کُنْتَ تَعْلَمُها اَنْتَ وَ لا قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هذا فَاصْبِرْ اِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ». [تفسیر برهان، ج 3، ص 107، ح 19]

نوح در روز اوّل ماه رجب سوار بر کشتی شد، و به همراهان خود فرمود: «این روز را روزه بگیرید» و فرمود: کسی که این روز را روزه بگیرد دوزخ به اندازه یک سال

از او دور می‌شود.⁽¹⁾حسن بن علی وشّا گوید: از حضرت رضا(علیه السلام) شنیدم که فرمود: امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «اِنَّهُ لَیْسَ مِنْ اَهْلِکَ، اِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ» فرمود:

مردم گمان می‌کنند که معنای آیه این است که «کنعان فرزند نوح نبوده بلکه فرزند انسان غیر صالحی بوده است» در حالی که دروغ می‌گویند او فرزند نوح بوده و لکن چون در عمل مخالف پدر خود بود، خداوند او را عمل غیر صالح دانسته است.⁽²⁾

«اِنَّهُ لَیْسَ مِنْ اَهْلِکَ» لانه کان مخالفا له، و جعل من اتبعه من اهله قال: و سالنی کیف یقرءون هذه الآیة فی نوح قلت: یقرؤها الناس علی وجهین، اِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ و انه عمل غیر صالح فقال: کذبوا هو ابنه، و لکن الله نفاه عنه حین خالفه فی دینه. [تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 151، ح 41]

سوره‌ی هود، آیات 50 تا 68

متن:

وَ اِلی عادٍ اَخاهُمْ هُودًا قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللهَ ما لَکُمْ مِنْ اِلهٍ غَیْرُهُ اِنْ اَنْتُمْ اِلَّا مُفْتَرُونَ یا قَوْمِ لااَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ اَجْرًا اِنْ اَجْرِیَ اِلَّا عَلَی الَّذی فَطَرَنی اَ فَلا تَعْقِلُونَ وَ یا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا اِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْرارًا وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً اِلی قُوَّتِکُمْ وَ لا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمینَ قالُوا یا هُودُ ما جِئْتَنا بِبَیِّنَةٍ وَ ما نَحْنُ بِتارِکی آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ وَ ما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنینَ اِنْ نَقُولُ اِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ قالَ اِنِّی اُشْهِدُ اللهَ

وَ اشْهَدُوا اَنِّی بَری‌ءٌ مِمَّا تُشْرِکُونَ مِنْ دُونِهِ فَکیدُونی جَمیعًا ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ اِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ ما مِنْ دَابَّةٍ اِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِیَتِها اِنَّ رَبِّی عَلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ اَبْلَغْتُکُمْ ما اُرْسِلْتُ بِهِ اِلَیْکُمْ وَ یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْمًا غَیْرَکُمْ وَ لا تَضُرُّونَهُ شَیْئًا اِنَّ رَبِّی عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَفیظٌ وَ لَمَّا جاءَ اَمْرُنا نَجَّیْنا هُودًا وَ الَّذینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَ نَجَّیْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلیظٍ وَ تِلْكَ عادٌ جَحَدُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا اَمْرَ کُلِّ جَبَّارٍ عَنیدٍ وَ اُتْبِعُوا فی هذِهِ الدُّنْیا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ اَلا اِنَّ عادًا کَفَرُوا رَبَّهُمْ اَلا بُعْدًا لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ وَ اِلی ثَمُودَ اَخاهُمْ صالِحًا قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللهَ ما لَکُمْ مِنْ اِلهٍ غَیْرُهُ هُوَ اَنْشَاَکُمْ مِنَ الْاَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فیها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا اِلَیْهِ اِنَّ رَبِّی قَریبٌ مُجیبٌ قالُوا یا صالِحُ قَدْ کُنْتَ فینا مَرْجُوًّا قَبْلَ هذا اَ تَنْهانا اَنْ نَعْبُدَ ما یَعْبُدُ آباؤُنا وَ اِنَّنا لَفی شَکٍّ مِمَّا تَدْعُونا اِلَیْهِ مُریبٍ قالَ یا قَوْمِ اَ رَاَیْتُمْ اِنْ کُنْتُ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتانی مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ یَنْصُرُنی مِنَ اللهِ اِنْ عَصَیْتُهُ فَما تَزیدُونَنی غَیْرَ تَخْسیرٍ وَ یا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوها تَاْکُلْ فی اَرْضِ اللهِ وَ لا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَیَاْخُذَکُمْ عَذابٌ قَریبٌ فَعَقَرُوها فَقالَ تَمَتَّعُوا فی دارِکُمْ ثَلاثَةَ اَیَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ فَلَمَّا جاءَ اَمْرُنا نَجَّیْنا صالِحًا وَ الَّذینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ اِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزیزُ وَ اَخَذَ الَّذینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَاَصْبَحُوا فی دِیارِهِمْ جاثِمینَ کَاَنْ لَمْ یَغْنَوْا فیها اَلا اِنَّ ثَمُودَ کَفَرُوا رَبَّهُمْ اَلا بُعْدًا لِثَمُودَ

لغات:

فَطر، به معنای شقّ و شکافتن است و خداوند، فاطر است، یعنی خالق است چرا که او دانه اوّل را می‌شکافد. و مدرار، فرو ریختن پیوسته و فراوان و به اندازه‌ی نیاز است. و فرق بین انظار و تاخیر این است که انظار، امهال برای دقّت و مطالعه است و تاخیر خلاف

تقدیم است، و انشاء ایجاد ابتدایی بدون کمک گرفتن است، و استعمار، در خواست عمران است، و مسّ و لمس به یک معناست، و غنا در اصل به معنای اکتفاء است و غنی بالمال یعنی اکتفی به.

ترجمه:

(ما) به سوی (قوم) عاد، برادرشان «هود» را فرستادیم (به آن‌ها) گفت: «ای قوم من! خدا را پرستش کنید، که معبودی جز او برای شما نیست! شما فقط تهمت می‌زنید (و بُت‌ها را شریک او می‌خوانید)! (50) ای قوم من! من از شما برای این (رسالت)، پاداشی نمی‌طلبم پاداش من، تنها بر کسی است که مرا آفریده است آیا نمی‌فهمید؟! (51) و ای قوم من! از پروردگارتان طلب آمرزش کنید، سپس به سوی او بازگردید، تا (باران) آسمان را پی در پی بر شما بفرستد و نیرویی بر نیرویتان بیفزاید! و گنه‌کارانه، روی (از حق) بر نتابید!» (52) گفتند: «ای هود! تو دلیل روشنی برای ما نیاورده‌ای! و ما خدایان خود را به‌خاطر حرف تو، رها نخواهیم کرد! و ما (اصلًا) به تو ایمان نمی‌آوریم! (53) ما (درباره تو) فقط می‌گوییم: بعضی از خدایان ما، به تو زیان رسانده (و عقلت را ربوده) اند!» (هود) گفت: «من خدا را به شهادت می‌طلبم، شما نیز گواه باشید که من بیزارم از آن‌چه شریک (خدا) قرار می‌دهید… (54) از آن‌چه غیر او (می‌پرستید)! حال که چنین است، همگی برای من نقشه بکشید و مرا مهلت ندهید! (اما بدانید کاری از دست شما ساخته نیست!) (55) من، بر «اللَّه» که پروردگار من و شماست، توکّل کرده‌ام! هیچ جنبنده‌ای نیست مگر این‌که او بر آن تسلّط دارد (اما سلطه‌ای با عدالت! چرا که) پروردگار من بر راه راست است! (56) پس اگر روی برگردانید، من رسالتی را که مامور بودم به شما رساندم و پروردگارم گروه دیگری را جانشین شما می‌کند و شما کمترین ضرری به او نمی‌رسانید پروردگارم حافظ و نگاه‌بان هر چیز است!» (57) و هنگامی که فرمان ما فرا رسید، «هود»

و کسانی را که با او ایمان آورده بودند، به رحمت خود نجات دادیم و آن‌ها را از عذاب شدید، رهایی بخشیدیم! (58) و این قوم «عاد» بود که آیات پروردگارشان را انکار کردند و پیامبران او را معصیت نمودند و از فرمان هر ستم‌گر دشمن حق، پیروی کردند! (59) آنان، در این دنیا و روز قیامت، لعنت (و نام ننگینی) به‌دنبال دارند! بدانید «عاد» نسبت به پروردگارشان کفر ورزیدند! دور باد «عاد» -- قوم هود -- (از رحمت خدا، و خیر و سعادت)! (60) و به‌سوی قوم «ثمود»، برادرشان «صالح» را (فرستادیم) گفت: «ای قوم من! خدا را پرستش کنید، که معبودی جز او برای شما نیست! اوست که شما را از زمین آفرید، و آبادی آن را به شما واگذاشت! از او آمرزش بطلبید، سپس به سوی او بازگردید، که پروردگارم (به بندگان خود) نزدیک، و اجابت‌کننده (خواسته‌های آن‌ها) است!» (61) گفتند: «ای صالح! تو پیش از این، مایه امید ما بودی! آیا ما را از پرستش آن‌چه پدرانمان می‌پرستیدند، نهی می‌کنی؟! در حالی که ما، در مورد آن‌چه به سوی آن دعوتمان می‌کنی، در شک و تردید هستیم!» (62) گفت: «ای قوم! اگر من دلیل آشکاری از پروردگارم داشته باشم، و رحمتی از جانب خود به من داده باشد (، می‌توانم از ابلاغ رسالت او سرپیچی کنم)؟ ! اگر من نافرمانی او کنم، چه کسی می‌تواند مرا در برابر وی یاری دهد؟! پس، (سخنان) شما، جز اطمینان به زیان‌کار بودن‌تان، چیزی بر من نمی‌افزاید! (63) ای قوم من! این «ناقه» خداوند است، که برای شما نشانه‌ای است بگذارید در زمین خدا به چرا مشغول شود هیچ گونه آزاری به آن نرسانید، که به‌زودی عذاب خدا شما را خواهد گرفت!» (64) (اما) آن‌ها آن (ناقه) را از پای در آوردند! و (صالح به آن‌ها) گفت:

«(مهلت شما تمام شد!) سه روز در خانه‌های‌تان بهره‌مند گردید (و بعد از آن، عذاب الهی فرا خواهد رسید) این وعده‌ای است که دروغ نخواهد بود!» (65) و هنگامی که فرمان (مجازات) ما فرا رسید، صالح و کسانی را که با او ایمان آورده بودند، به رحمت خود

(از آن عذاب) و از رسوایی آن روز، رهایی بخشیدیم چرا که پروردگارت قوی و شکست ناپذیر است! (66) و کسانی را که ستم کرده بودند، صیحه (آسمانی) فروگرفت و در خانه‌های‌شان به روی افتادند و مردند… (67) آن چنان که گویی هرگز ساکن آن دیار نبودند! بدانید قوم ثمود، پروردگارشان را انکار کردند! دور باد قوم ثمود (از رحمت پروردگار)! (68)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ اِلَی عَادٍ اَخَاهُمْ هُودًا قَالَ یَا قَوْمِ اعْبُدُواْ اللّهَ مَا لَکُم مِّنْ اِلَهٍ غَیْرُهُ…»⁽¹⁾در تفسیر قمّی آمده:

شهرهای قوم عاد در بادیه، سمت مشرق بود و آنان را چهار منزلگاه و زراعت و نخلستان فراوانی بود و قامت‌های بلندی داشتند و عمرهای طولانی می‌کردند و بُت می‌پرستیدند و خداوند هود را فرستاد تا آنان را به اسلام دعوت کند و از بُت پرستی دست بردارند، پس آنان هود را نپذیرفتند و به او ایمان نیاوردند و به او آزار نمودند، پس هفت سال باران نیامد و گرفتار قحطی شدند.

از سویی عاد [یعنی هود] زراعت فراوانی داشت و کشت خود را آب می‌داد، از این رو گروهی به درب خانه او آمدند و گفتند: «بلاد ما را بی‌آبی گرفته و ما آمده‌ایم تا از هود بخواهیم دعا کند و باران برای ما ببارد» پس زنی از خانه خارج شد و به آنان گفت: اگر هود دعایی می‌داشت برای خود دعا می‌کرد، که زراعت او سوخته است! گفتند: هود اکنون کجاست؟ آن زن گفت: در فلان منطقه است. پس آنان نزد هود آمدند و گفتند: ای پیامبر خدا! بلاد ما، بی‌آب شده و باران نیامده و شما از خدا بخواه تا باران را بفرستد و دیار ما سیراب شود.

پس هود آماده نماز شد و برای آنان دعا کرد، و فرمود: باز گردید، که باران خواهد آمد و بلاد شما سیراب خواهد گردید. آنان گفتند: ای هود ما امر عجیبی را دیدیم. فرمود: چه دیدید؟ گفتند: ما، در منزل شما زن زشت رو و شمطا و عورایی را دیدیم که به ما گفت: اگر هود را دعایی بود برای خود دعا می‌کرد که کشت او سوخته است! هود فرمود: او همسر من است و من برای او از خدا طول عمر می‌طلبم! پس آنان به هود گفتند: برای چه؟! فرمود: به خاطر این که خداوند مومنی را خلق نکرده مگر آن که دشمنی او را آزار می‌دهد، و آن زن دشمن من است و من دوست می‌دارم که دشمن من مملوک من باشد نه مالک من.

پس هود در بین قوم خود مشغول دعوت به توحید و پرهیز از بُت پرستی بود، تا بلاد آنان آباد و سیراب شد، چنان که خداوند می‌فرماید: «اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُواْ اِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّمَاء عَلَیْکُم مِّدْرَارًا…» و چون ایمان نیاوردند خداوند «رِیحٍ صَرْصَرٍ» یعنی باد تند و سرد را بر آنان نازل نمود [و هلاک شدند] چنان که خداوند در سوره‌ی قمر می‌فرماید: «کَذَّبَتْ عَادٌ فَکَیْفَ کَانَ عَذَابِی وَ نُذُرِ * اِنَّا اَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ رِیحًا صَرْصَرًا فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُّسْتَمِرٍّ» و در سوره‌ی الحاقّه نیز می‌فرماید: «وَ اَمَّا عَادٌ فَاُهْلِکُوا بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عَاتِیَةٍ * سَخَّرَهَا عَلَیْهِمْ سَبْعَ لَیَالٍ وَ ثَمَانِیَةَ اَیَّامٍ حُسُومًا…».⁽¹⁾

مولّف گوید:

در سوره‌ی اعراف کیفیّت هلاکت قوم هود گذشت.

مرحوم علی بن ابراهیم قمّی سپس گوید:

هنگامی که قوم هود گفتند: «یَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَیِّنَةٍ وَ مَا نَحْنُ بِتَارِکِی آلِهَتِنَا عَن قَوْلِکَ وَ مَا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ» و به هود ایمان نیاوردند خداوند عذاب «رِیحٍ صَرْصَرٍ» یعنی باد سرد را بر آنان نازل نمود و هلاک شدند.⁽¹⁾

عبدالله بن سنان از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

و امّا «ریح عقیم» باد نابود کننده و عذابی است که به هر چیزی، از انسان و گیاه برخورد کند، آن را نابود می‌نماید، و آن بادی است که در زیر هفت زمین قرار دارد و تا کنون برای [هلاکت] کسی خارج نشده مگر برای هلاکت قوم هود هنگامی‌که مورد غضب خدا قرار گرفتند…⁽¹⁾«اِنَّ رَبِّی عَلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ»⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

مردی از اهل کوفه به علی بن الحسین(علیه السلام) که در مسجدالحرام نشسته بود گفت:

علی(علیه السلام) می‌فرمود: «ان اخواننا بغوا علینا» یعنی «برادران ما بر ما ستم کردند؟! و ما آنان را کشتیم» و این اقرار به این است که او برادران خود از مومنین را کشته است» پس امام سجّاد(علیه السلام) گریان شد و دست خود را بر چشم خویش کشید و فرمود: چگونه تو یقین پیدا کرده‌ای که پدر من مومنین را کشته است؟! سپس به او فرمود: مگر کتاب خدا را نخوانده‌ای که می‌فرماید: «وَ اِلی عادٍ اَخاهُمْ هُوداً…» و خداوند قوم هود را هلاک نمود، و هود را نجات داد، و نیز خداوند می‌فرماید: «وَ اِلی ثَمُودَ اَخاهُمْ صالِحاً» و خداوند قوم ثمود را هلاک کرد و صالح را نجات داد؟!⁽³⁾

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق فرمود:

یعنی خداوند بر حقّ است و به حقّ عمل می‌کند و پاداش احسان را به احسان می‌دهد، و پاداش بدی را به بدی می‌دهد، و هر که را بخواهد عفو می‌کند و می‌بخشد.⁽¹⁾«وَ اِلَی ثَمُودَ اَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ یَا قَوْمِ اعْبُدُواْ اللّهَ مَا لَکُم مِّنْ اِلَهٍ غَیْرُهُ»⁽²⁾مرحوم کلینی در کتاب کافی با سند خود از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از جبرییل سوال کرد: هلاکت قوم صالح چگونه بوده است؟ جبرییل گفت: ای محمّد! صالح در سنّ شانزده سالگی در بین قوم خود مبعوث به رسالت شد و تا یک‌صد و بیست سال مردم را دعوت نمود و مردم جوابی به او ندادند، و آنان هفتاد بُت داشتند و آن‌ها را می‌پرستیدند و خدایان خود می‌دانستند! و چون صالح چنین دید، به آنان گفت: «من در سنّ شانزده سالگی مبعوث برای شما شدم و اکنون یک‌صد و بیست سال دارم و [شما هنوز دعوت مرا نپذیرفته‌اید!] اکنون دو چیز را به شما پیشنهاد می‌نمایم: آن‌چه را می‌خواهید، بگویید، تا من از خدای خود سوال کنم و او خواسته شما را انجام بدهد، [و شما به حقانیّت من پی ببرید]. و یا من از خدایان شما درخواست می‌کنم و آنان مرا

اجابت کنند، پس اگر خدایان شما به خواسته من عمل کردند من از بین شما بیرون می‌روم، چرا که من شما را خسته کردم و شما نیز مرا خسته کردید!⁽¹⁾قوم صالح گفتند: «ای صالح به راستی با انصاف با ما سخن گفتی» و سپس با صالح(علیه السلام) وعده کردند که در روز معیّنی بیایند و به این پیمان عمل کنند، پس در آن روز آمدند و بُت‌های خویش را به پشت گرفته و آوردند و طعام و غذای خود را خوردند و چون فارغ شدند به صالح(علیه السلام) گفتند: بیا و خواسته خود را از بُت‌های ما طلب کن؛ پس صالح(علیه السلام) به بزرگ آنان فرمود: نام این بُت چیست؟ و چون نام او را گفت، صالح او را صدا زد و بُت پاسخی نداد، پس صالح(علیه السلام) فرمود: چرا پاسخ نمی‌دهد؟ گفتند: از دیگری سوال کن، پس صالح(علیه السلام) از همه بُت‌ها سوال کرد و پاسخی نشنید.⁽²⁾

و صاحبان آن‌ها به بُت‌های خود گفتند: برای چه پاسخ صالح را نمی‌دهید؟! و آنان پاسخی ندادند، پس آنان به صالح گفتند: ساعتی از ما و بُت‌هایمان فاصله بگیر، و سپس بساط و لباس و فرش‌های خود را دور انداختند و در خاک غوطه‌ور شدند و خاک بر سر ریختند و به بُت‌های خود گفتند: اگر امروز پاسخ صالح را ندهید او ما را رسوا خواهد نمود؛ و سپس به صالح(علیه السلام) گفتند: اکنون خواسته خود را از بُت‌های ما مطرح کن.⁽¹⁾

ثم نحوا بسطهم و فرشهم، و نحوا ثیابهم، و تمرغوا علی التراب، و طرحوا التراب علی رؤوسهم، و قالوا لاصنامهم: لئن لم تجبن صالحا الیوم لیفضحنا. قال: ثم دعوه. فقالوا: یا صالح، ادعها.

ای صالح! ما خواسته خود را می‌گوییم، اگر خدای تو ما را اجابت نمود ما از تو پیروی می‌کنیم و دعوت تو را اجابت می‌نماییم و همه مردم با تو بیعت خواهند نمود.⁽³⁾

صالح(علیه السلام) فرمود: هر چه می‌خواهید بگویید، آنان گفتند: ما را نزدیک این کوه ببر؛ پس صالح با آنان نزد آن کوه آمد و آنان گفتند: از خدای خود بخواه که برای ما الآن از این کوه یک شتر سرخ سالم ده ساله که خطّی در دو پهلوی او باشد خارج نماید.⁽¹⁾صالح(علیه السلام) فرمود: «شما سوالی کردید که برای من بزرگ است و برای خدای من ناچیز و آسان است» و چون صالح خواسته‌ی آنان را به درگاه خدای خود عرضه نمود، ناگهان از کوه صدایی بلند شد که نزدیک بود عقول آنان پرواز کند و سپس آن کوه سخت به خود لرزید و مانند زنی که درد زایمان پیدا کند، اضطراب پیدا کرد و فوراً سر شتر از آن خارج شد و پس از آن گردن و سایر بدن او از کوه خارج گردید و روی پاهای خود ایستاد.⁽²⁾

فسال الله تبارک و تعالی صالح ذلک، فانصدع الجبل صدعا کادت تطیر منه عقولهم لما سمعوا ذلک، ثم اضطرب ذلک الجبل اضطرابا شدیدا، کالمراة اذا اخذها المخاض، ثم لم یفجاهم الا راسها قد طلع علیهم من ذلک الصدع، فما استتمت رقبتها حتّی اجترت، ثم خرج سائر جسدها، ثم استوت قائمة علی الارض.

دارید؟ گفتند: سوال دیگری نداریم و اکنون شما با ما نزد مردم بیا تا آن‌چه ما دیدیم را به آنان بگوییم و آنان نیز ایمان بیاورند.⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

هنوز آن هفتاد نفر به مردم نرسیده بودند که شصت و چهار نفر آنان مرتد شدند و گفتند: این سحر و دروغ بود؛ و چون نزد مردم رسیدند، آن شش نفر گفتند: «صالح حق است» و بقیّه آنان گفتند: دروغ و سحر است و چون بازگشتند یک نفر از آن شش نفر باز مرتد شد و او از کسانی بود که ناقه‌ی صالح را پی کردند!⁽²⁾

فانصرفوا علی ذلک ثم ارتاب من الستة واحد، فکان فیمن عقرها».

قال ابن محبوب: فحدثت بهذا الحدیث رجلا من اصحابنا، یقال له: سعید بن یزید، فاخبرنی انه رای الجبل الذی خرجت منه بالشام، قال: فرایت جنبها قد حک الجبل فاثر جنبها فیه، و جبل آخر بینه و بین هذا میل. [تفسیر برهان، ج 3، ص 116]

از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی آیه «کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ * فَقَالُوا اَ بَشَرًا مِّنَّا وَاحِدًا نَّتَّبِعُهُ اِنَّا اِذًا لَّفِی ضَلَالٍ وَ سُعُرٍ» سوال کردم.

امام(علیه السلام) فرمود:

این آیه درباره‌ی کسانی است که صالح پیغمبر(علیه السلام) را تکذیب نمودند و گفتند:

«آیا ما باید از یک نفر انسانی مانند خودمان، پیروی کنیم؟! اگر چنین باشد ما در ضلالت و گم‌راهی خواهیم بود.» سپس فرمود:

خداوند هیچ قومی را هلاک نکرد، جز آن که پیش از آن پیامبرانی را فرستاد و حجّت را بر آنان تمام نمود، برای مثال، خداوند صالح را به طرف قوم ثمود فرستاد [و او بیش از یک‌صد سال آنان را موعظه و انذار نمود] و دعوت او را نپذیرفتند و با او تندی و سرکشی کردند و گفتند: ما به تو ایمان نمی‌آوریم تا از این کوه برای ما شتر ده ساله بیرون بیاوری؛ و آن کوه را آنان می‌پرستیدند و مقابل او تعظیم می‌کردند و هر سال برای آن قربانی می‌نمودند و گرد او جمع می‌شدند! و به صالح(علیه السلام) گفتند: «اگر تو پیامبری، از خدای خود بخواه تا برای ما از این کوه شتر ده ساله خارج کند» و خداوند خواسته آنان را انجام داد و به صالح فرمود: «به آنان بگو: یک روز آب مخصوص این شتر است و یک روز مخصوص شماست» و چون روز آب آن شتر می‌رسید و آب می‌نوشید او را می‌بستند و محبوس می‌نمودند و صغیر و کبیر آنان از شیر او می‌نوشیدند و چون روز بعد می‌رسید به آن شتر سهم آبی نمی‌دادند و خود می‌نوشیدند.

و سال‌ها به این کارشان ادامه دادند و سپس با خدای خود به ستیز برخاستند و به هم‌دیگر گفتند: «این شتر را بکشید و خود را راحت نمایید، ما راضی نیستیم که یک روز آب مخصوص او باشد و یک روز مخصوص ما باشد» پس برای کسی که آن شتر را بکشد اجرتی تعیین کردند و گفتند: ما هر چه بخواهد به او می‌دهیم، پس مرد سرخ روی زنازاده‌ای نزد آنان آمد که به او «قدّار شقیّ» می‌گفتند --

و او نزد آنان از اشقیا و بدترین مردم بود، پس پولی به او دادند و او در کمین نشست و چون شتر در روز خود آب نوشید و خواست بازگردد ضربتی به او زد و چون کارساز نشد ضربت دیگری به او زد و شتر روی زمین افتاد و کشته شد و فرزند او به کوه فرار نمود و سر به آسمان بلند نمود و سه مرتبه ناله زد و قوم صالح همگی در کشتن او شرکت نمودند و گوشت او را بین خود تقسیم کردند و صغیر و کبیر آنان از آن گوشت خوردند و چون صالح(علیه السلام) چنین دید به آنان فرمود: برای چه چنین کردید، آیا از دستور پروردگار خود تخلّف نمودید؟! پس خداوند به صالح(علیه السلام) وحی نمود: «قوم تو طغیان و سرکشی کردند و ناقه الهی را که حجّت بر آنان بود کشتند، در حالی که زیانی برای آنان نداشت، بلکه بزرگ‌ترین منفعت را از آن می‌بردند! پس به آنان بگو: «من تا سه روز دیگر عذاب خود را بر شما می‌فرستم و اگر توبه کردند و به خدای خود بازگشتند من توبه آنان را می‌پذیرم و عذاب را از آنان بر می‌دارم و گرنه عذاب من در روز سوم به آنان خواهد رسید» و صالح(علیه السلام) نزد آنان آمد و پیام خداوند را به آنان ابلاغ نمود و لکن آنان سخت دل تر شدند و گفتند:

«ای صالح اگر راست می‌گویی آن‌چه به ما وعده می‌دادی را بیاور» صالح(علیه السلام) فرمود: «شما فردا صورت‌های‌تان زرد می‌شود و روز دوّم سرخ می‌شود و روز سوّم سیاه می‌شود» و چون روز اوّل صورت‌های آنان زرد شد، به هم‌دیگر گفتند: آن‌چه صالح می‌گفت انجام گرفت! پس متمرّدین از آنان گفتند: «ما گوش به حرف صالح نمی‌دهیم، و حرف او را نمی‌پذیریم، گرچه بزرگ و خطرناک باشد» و چون روز دوّم رسید و صورت‌های‌شان قرمز شد، به هم‌دیگر گفتند: آن‌چه صالح گفت

انجام گرفت! و لکن متمرّدین و سرکشان آنان گفتند: «اگر همه‌ی ما هلاک شویم، ما به سخن صالح گوش نمی‌کنیم، و خدایان خود را -- که پدرانمان می‌پرستیده‌اند -- رها نمی‌کنیم» و چون توبه نکردند و به خدای خود باز نگشتند، روز سوّم صورت‌های آنان سیاه شد و به هم‌دیگر گفتند: «وعده‌ی صالح فرا رسید!» و متمرّدین از آنان گفتند:

آن‌چه صالح می‌گفت انجام گرفت و چون نیمه شب فرا رسید جبرییل فریادی بر آنان زد که گوش‌های‌شان را پاره کرد و دل‌های آنان دو نیم شد و جگرهای‌شان متلاشی گردید و مردم در این سه روز کفن پوشیدند و بر خود حنوط و کافور پاشیدند و یقین کردند که عذاب بر آنان نازل خواهد شد، و با صیحه جبرییل(علیه السلام) در یک چشم بر هم زدن صغیر و کبیرشان هلاک شدند، بلکه حیوانات‌شان نیز هلاک شدند و احدی در دیارشان باقی نماند، و پس از صیحه‌ی جبرییل خداوند آتشی از آسمان فرستاد و همه آنان سوختند، و قصّه‌ی قوم صالح این چنین رقم خورد!⁽¹⁾

ان -- یا صالح -- قال لهم: ان الله قد جعل لهذه الناقة من الماء شرب یوم، و لکم شرب یوم.

و کانت الناقة اذا کان یوم شربها شربت الماء ذلک الیوم، فیحلبونها فلا یبقی صغیر و لا کبیر الا شرب من لبنها یومهم ذلک فاذا کان اللیل و اصبحوا، غدوا الی مائهم فشربوا منه ذلک الیوم، و لم تشرب الناقة ذلک الیوم، فمکثوا بذلک ما شاء الله.

ثم انهم عتوا علی الله، و مشی بعضهم الی بعض، و قالوا: اعقروا هذه الناقة و استریحوا منها، لا نرضی ان یکون لنا شرب یوم و لها شرب یوم. ثم قالوا: من الذی یلی قتلها، و نجعل له جعلا ما احب؟ فجاءهم رجل احمر اشقر ازرق، ولد زنا، لا یعرف له اب، یقال له: قدار، شقی من الاشقیاء، مشؤوم علیهم، فجعلوا له جعلا، فلما توجّهت الناقة الی الماء الذی کانت ترده، ترکها حتّی شربت و اقبلت راجعة، فقعد لها فی طریقها، فضربها بالسیف ضربة فلم تعمل شیئا، فضربها ضربة اخری فقتلها، و خرت الی الارض علی جنبها، و هرب فصیلها حتّی صعد الی الجبل، فرغا ثلاث مرات الی السماء. و اقبل قوم صالح، فلم یبق منهم احد الا شرکه فی ضربته، و اقتسموا لحمها فیما بینهم، فلم یبق منهم صغیر و لا کبیر الا اکل منها.

فلما رای ذلک صالح اقبل الیهم، فقال: یا قوم، ما دعاکم الی ما صنعتم، ا عصیتم امر ربکم؟ فاوحی الله تبارک و تعالی الی صالح(علیه السلام): ان قومک قد طغوا و بغوا، و قتلوا ناقة بعثتها الیهم حجة علیهم، و لم یکن علیهم فیها ضرر، و کان لهم منها اعظم المنفعة، فقل لهم: انی مرسل علیهم عذابی الی ثلاثة ایام، فان هم تابوا و رجعوا قبلت توبتهم، و صددت عنهم، و ان هم لم یتوبوا و لم یرجعوا بعثت علیهم عذابی فی الیوم الثالث.

فاتاهم صالح(علیه السلام)، فقال لهم: یا قوم، انی رسول ربکم الیکم، و هو یقول لکم: ان انتم تبتم و رجعتم و استغفرتم غفرت لکم، و تبت علیکم، فلما قال لهم ذلک کانوا اعتی ما کانوا و اخبث، و قالوا: یا صالح، ائتنا بما تعدنا ان کنت من الصادقین. قال: یا قوم، انکم تصبحون غدا و وجوهکم مصفرة، و الیوم الثانی وجوهکم محمرة، و الیوم الثالث وجوهکم مسودة. فلما ان کان اوّل یوم اصبحوا و وجوههم مصفرة، فمشی بعضهم الی بعض، و قالوا: قد جاءکم ما قال لکم صالح، فقال العتاة منهم: لا نسمع قول صالح و لا نقبل قوله، و ان کان عظیما فلما کان الیوم الثانی اصبحت وجوههم محمرة، فمشی بعضهم الی بعض، فقالوا: یا قوم، قد جاءکم ما قال لکم صالح. فقال العتاة منهم: لو اهلکنا جمیعا ما سمعنا قول صالح، و لا ترکنا آلهتنا التی کان آباؤنا یعبدونها، و لم یتوبوا و لم یرجعوا فلما کان الیوم الثالث اصبحوا و وجوههم مسودة، فمشی بعضهم الی بعض، فقالوا: یا قوم، اتاکم ما قال لکم صالح. فقال العتاة منهم: قد اتانا ما قال لنا صالح فلما کان نصف اللیل اتاهم جبرییل(علیه السلام)، فصرخ بهم صرخة خرقت تلک الصرخة اسماعهم، و فلقت. قلوبهم، و صدعت اکبادهم، و قد کانوا فی تلک الثلاثة ایام قد تحنطوا و تکفنوا، و علموا ان العذاب نازل بهم، فماتوا جمیعا فی طرفة عین، صغیرهم و کبیرهم، فلم یبق لهم ناعقة و لا راغیة و لا شی‌ء الا اهلکه الله، فاصبحوا فی دیارهم و مضاجعهم موتی اجمعین، ثم ارسل الله علیهم مع الصیحة النار من السماء فاحرقتهم اجمعین، و کانت هذه قصتهم». [تفسیر برهان، ج 3، ص 117]

سوره‌ی هود، آیات 69 تا 83

متن:

وَ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا اِبْراهیمَ بِالْبُشْری قالُوا سَلامًا قالَ سَلامٌ فَما لَبِثَ اَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنیذٍ فَلَمَّا رَای اَیْدِیَهُمْ لا تَصِلُ اِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ اَوْجَسَ مِنْهُمْ خیفَةً قالُوا لا تَخَفْ اِنَّا اُرْسِلْنا اِلی قَوْمِ لُوطٍ وَ امْرَاَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْناها بِاِسْحاقَ وَ مِنْ وَراءِ اِسْحاقَ یَعْقُوبَ قالَتْ یا وَیْلَتی اَ اَلِدُ وَ اَنَا عَجُوزٌ وَ هذا بَعْلی شَیْخًا اِنَّ هذا لَشَیْ‌ءٌ عَجیبٌ قالُوا اَ تَعْجَبینَ مِنْ اَمْرِ اللهِ رَحْمَتُ اللهِ وَ بَرَکاتُهُ عَلَیْکُمْ اَهْلَ الْبَیْتِ اِنَّهُ حَمیدٌ مَجیدٌ فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ اِبْراهیمَ الرَّوْعُ وَ جاءَتْهُ الْبُشْری یُجادِلُنا فی قَوْمِ لُوطٍ اِنَّ اِبْراهیمَ لَحَلیمٌ اَوَّاهٌ مُنیبٌ یا اِبْراهیمُ اَعْرِضْ عَنْ هذا اِنَّهُ قَدْ جاءَ اَمْرُ رَبِّكَ وَ اِنَّهُمْ آتیهِمْ عَذابٌ غَیْرُ مَرْدُودٍ وَ لَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطًا سی‌ءَ بِهِمْ وَ ضاقَ بِهِمْ ذَرْعًا وَ قالَ هذا یَوْمٌ عَصیبٌ وَ جاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ اِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ قالَ یا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتی هُنَّ اَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللهَ وَ لا تُخْزُونِ فی ضَیْفی اَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشیدٌ قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ ما لَنا فی بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ وَ اِنَّكَ لَتَعْلَمُ ما نُریدُ قالَ لَوْ اَنَّ لی بِکُمْ قُوَّةً اَوْ آوی اِلی رُکْنٍ شَدیدٍ قالُوا یا لُوطُ اِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ یَصِلُوا اِلَیْكَ فَاَسْرِ بِاَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لا یَلْتَفِتْ

مِنْکُمْ اَحَدٌ اِلَّا امْرَاَتَكَ اِنَّهُ مُصیبُها ما اَصابَهُمْ اِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ اَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَریبٍ فَلَمَّا جاءَ اَمْرُنا جَعَلْنا عالِیَها سافِلَها وَ اَمْطَرْنا عَلَیْها حِجارَةً مِنْ سِجِّیلٍ مَنْضُودٍ مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَ ما هِیَ مِنَ الظَّالِمینَ بِبَعیدٍ

لغات:

«عِجل و عَجول» فرزند گاو مادّه را گویند و این نام به خاطر تعجیل و قرب ولادت اوست؛ و «حنیذ» به معنای گوشت مشویّ و بریان کرده است؛ و «نکرتُه و انکرتُه» به معنای ناشناخته بودن است؛ و «اوجَسَ» به معنای ترس باطنی است و «بَعل» به معنای زوج است و اصل آن به معنای قائم به امر است؛ و «مجید» به معنای کریم است؛ و «روع» به معنای ترس است و به معنای نَفس و قلب نیز آمده چنان که گفته می‌شود: «القی فی روعی»؛ و «ردّ» و «دفع» به یک معناست و دفع اعمّ از ردّ است چرا که ردّ، دفع به طرف خلف است، و «سیئ بهم» از سوء است و یقال: سَوؤتُه فسیء کما یقال: سررته فسرّ، و فرق بین سوء و قبیح این است که سوء بدی و زشتی ظاهری است و قبیح زشتی باطنی است؛ و «ضاق فلان ذَرعاً» در جایی گفته می‌شود که انسان راه نجات و خلاصی ندارد؛ و «عصیب» به معنای شدید در شرّ است، و عصبت الشئ یعنی شدّدته، و «قِطَع من اللیل» قطعه عظیمه شب و یا نصف شب را گویند؛ و «سجّیل» فارسی و به معنای سنگ و گل است؛ و سجّیل و سجیّن به یک معناست؛ و «منضود» به معنای پیوستگی و در کنار هم‌دیگر قرار گرفتن است؛ و «مسوّمةً» از سیماء به معنای علامت است؛ و حیوان سائِمه را به این علّت سائمّه گویند که علامتی بر او قرار می‌دهند.⁽¹⁾

ترجمه:

فرستادگان ما [فرشتگان] برای ابراهیم بشارت آوردند گفتند: «سلام!» (او نیز) گفت:

«سلام!» و طولی نکشید که گوساله بریانی (برای آن‌ها) آورد. (69) (اما) هنگامی که دید دست آن‌ها به آن نمی‌رسد (و از آن نمی‌خورند، کار) آن‌ها را زشت شمرد و در دل احساس ترس نمود. به او گفتند: «نترس! ما به سوی قوم لوط فرستاده شده‌ایم!» (70) و همسرش ایستاده بود، (از خوشحالی) خندید پس او را بشارت به اسحاق، و بعد از او یعقوب دادیم.

(71) گفت: «ای وای بر من! آیا من فرزند می‌آورم در حالی که پیر زنم، و این شوهرم پیر مردی است؟! این راستی چیز عجیبی است!» (72) گفتند: «آیا از فرمان خدا تعجّب می‌کنی؟! این رحمت خدا و برکاتش بر شما خانواده است چرا که او ستوده و والا است!» (73) هنگامی که ترس ابراهیم فرو نشست، و بشارت به او رسید، درباره قوم لوط با ما مجادله می‌کرد… (74) چرا که ابراهیم، بردبار و دلسوز و بازگشت‌کننده (به‌سوی خدا) بود! (75) ای ابراهیم! از این (درخواست) صرف نظر کن، که فرمان پروردگارت فرا رسیده و بطور قطع عذاب (الهی) به سراغ آن‌ها می‌آید و برگشت ندارد! (76) و هنگامی که رسولان ما [فرشتگان عذاب] به سراغ لوط آمدند، از آمدنشان ناراحت شد و قلبش پریشان گشت و گفت: «امروز روز سختی است!» (زیرا آن‌ها را نشناخت و ترسید قوم تبهکار مزاحم آن‌ها شوند.) (77) قوم او (بقصد مزاحمت میهمانان) بسرعت به سراغ او آمدند -- و قبلًا کارهای بد انجام می‌دادند -- گفت: «ای قوم من! این‌ها دختران منند برای شما پاکیزه‌ترند! (با آن‌ها ازدواج کنید و از زشتکاری چشم بپوشید!) از خدا بترسید و مرا در مورد میهمانانم رسوا نسازید! آیا در میان شما یک مرد فهمیده و آگاه وجود ندارد؟!» (78) گفتند: «تو که می‌دانی ما تمایلی به دختران تو نداریم و خوب می‌دانی ما چه می‌خواهیم!» (79) گفت: «(افسوس!) ای کاش در برابر شما قدرتی داشتم یا تکیه‌گاه

و پشتیبان محکمی در اختیار من بود! (آن گاه می‌دانستم با شما زشت‌سیرتان ددمنش چه کنم!)» (80) (فرشتگان عذاب) گفتند: «ای لوط! ما فرستادگان پروردگار توایم! آن‌ها هرگز دسترسی به تو پیدا نخواهند کرد! در دل شب، خانواده‌ات را (از این شهر) حرکت ده! و هیچ یک از شما پشت سرش را نگاه نکند مگر همسرت، که او هم به همان بلایی که آن‌ها گرفتار می‌شوند، گرفتار خواهد شد! موعد آن‌ها صبح است آیا صبح نزدیک نیست؟!» (81) و هنگامی که فرمان ما فرا رسید، آن (شهر و دیار) را زیر و رو کردیم و بارانی از سنگ [گِلهای متحجر] متراکم بر روی هم، بر آن‌ها نازل نمودیم… (82) (سنگ‌هایی که) نزد پروردگارت نشاندار بود و آن، (از سایر) ستم‌گران دور نیست! (83)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ لَقَدْ جَاءتْ رُسُلُنَا اِبْرَاهِیمَ بِالْبُشْرَی قَالُواْ سَلاَمًا قَالَ سَلاَمٌ فَمَا لَبِثَ اَن جَاء بِعِجْلٍ حَنیذٍ»⁽¹⁾در کتاب کافی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

خداوند چهار ملک را برای هلاکت قوم لوط فرستاد: جبرییل، میکائیل، اسرافیل و کروبیل، و آنان نزد ابراهیم(علیه السلام) آمدند و بر او سلام کردند در حالی که صورت‌های خود را پوشانده بودند و ابراهیم(علیه السلام) آنان را نشناخت و لکن قیافه‌های نیکی را از آنان مشاهده نمود از این رو به خود گفت:

من خود باید به آنان خدمت نمایم و چون میهمان نواز بود برای آنان گوساله سمینی را طبخ نمود و نزد آنان آورد و چون دید دست‌های آنان به طرف آن نمی‌رود هراس پیدا کرد و ترسید، از این رو جبرییل(علیه السلام) عمامه خود را کنار زد و ابراهیم(علیه السلام) او را شناخت و فرمود: تو جبرییل هستی؟ فرمود: آری. پس همسر ابراهیم(علیه السلام) نیز او را شناخت [و خشنود و خندان شد] و جبرییل(علیه السلام) به او بشارت اسحاق و پس از

اسحاق بشارت یعقوب را داد همسر ابراهیم گفت: آیا من که پیرزنی هستم و شوهرم نیز پیرمردی است فرزند پیدا می‌کنیم؟! جبرییل فرمود: آری، از امر خدا دور نیست و تعجّب مکن… سپس ابراهیم(علیه السلام) به آنان فرمود: شما برای چه به زمین فرود آمده‌اید؟ گفتند: «ما برای هلاک نمودن قوم لوط آمده‌ایم» ابراهیم(علیه السلام) فرمود: آیا اگر بین آنان یک‌صد نفر مومن باشد آنان را هلاک می‌کنید؟ جبرییل گفت: نه. ابراهیم گفت: اگر بین آنان پنجاه نفر مومن باشد آنان را هلاک می‌کنید؟ جبرییل گفت: نه. ابراهیم گفت:

اگر بین آنان سی نفر مومن باشد آنان را هلاک می‌کنید؟ جبرییل گفت: نه. ابراهیم گفت: اگر بین آنان بیست نفر مومن باشد آنان را هلاک می‌کنید؟ جبرییل گفت: نه. ابراهیم گفت: اگر پنج نفر بین آنان مومن باشند آنان را هلاک می‌کنید؟ جبرییل گفت: نه. ابراهیم(علیه السلام) فرمود: اگر یک نفر بین آنان مومن باشد آنان را هلاک می‌کنید؟ جبرییل(علیه السلام) گفت: نه. ابراهیم(علیه السلام) فرمود: در بین آنان لوط می‌باشد! جبرییل و ملائکه دیگر گفتند: ما داناتریم که لوط بین آنان است و ما خانواده او، جز همسرش را نجات خواهیم داد و همسر او از هلاک شوندگان خواهد بود و سپس از ابراهیم(علیه السلام) جدا شدند.

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: امام حسن(علیه السلام) فرمود:

این سخنان، نشان می‌دهد که ابراهیم می‌خواسته از هلاکت قوم لوط جلوگیری کند، چنان که خداوند پس از آن می‌فرماید: «فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ اِبْراهیمَ الرَّوْعُ وَ جاءَتْهُ الْبُشْری یُجادِلُنا فی قَوْمِ لُوطٍ.» سپس جبرییل با همراهانش صورت‌های خود را پوشاندند و نزد لوط آمدند و او در نزدیکی قریه مشغول زراعت بود پس بر او سلام کردند، و چون حضرت لوط آنان را

دید که دارای قیافه‌های زیبا و لباس‌ها و عمامه‌های سفید هستند به آنان فرمود:

به منزل من بیایید؛ و آنان را به منزل خود برد و لکن از آبروی خود هراس پیدا کرد و پیش خود گفت: این چه کاری بود که من کردم، من که قوم خود را می‌شناسم که با میهمانان چه می‌کنند؟! پس به آنان گفت:

شما بر بدترین خلق خدا وارد شده‌اید! جبرییل گفت: ما، در هلاکت آنان عجله نمی‌کنیم تا تو سه مرتبه بر [عمل] آنان شهادت بدهی؛ اکنون یک مرتبه شهادت دادی. پس ساعتی حرکت کردند و باز لوط به آنان گفت: شما بر بدترین خلق خدا وارد شده‌اید! و جبرییل گفت: این شهادت دوّم؛ و چون گذشتند و به درب مدینه رسیدند، باز لوط به آنان گفت: شما بر بدترین خلق خدا وارد شده‌اید؛ و جبرییل گفت: این شهادت سوّم است. پس لوط و ملائکه وارد شهر شدند و به منزل لوط داخل گردیدند، و چون همسر لوط آنان را با آن زیبایی دید، بالای بام خانه رفت و دست‌های خود را بر هم زد و لکن مردم نشنیدند.

پس پایین آمد و آتش روشن نمود و دودی از آن بالا رفت، و مردم چون دود را دیدند به سرعت به در خانه لوط آمدند، و همسر لوط به آنان گفت: در خانه‌ی ما مردان زیبایی آمده‌اند که من تا کنون مانند آنان را ندیده‌ام. پس لوط در مقابل آنان قرار گرفت و فرمود: «ای مردم از خدا بترسید و مرا در مقابل میهمانانم شرمسار نکنید، آیا یک مرد رشید و فهمیده‌ای بین شما نیست؟! سپس فرمود: «این دختران من آماده‌اند و اگر با آنان ازدواج کنید برای شما پاک‌تر خواهند بود» و سپس همه آنان را به حلال دعوت کرد، و آنان گفتند: «ما را در دختران تو حقّی نیست و تو می‌دانی که ما چه می‌خواهیم» لوط فرمود: ای کاش مرا بر شما قدرتی می‌بود، و یا می‌توانستم به محل امنی بروم» پس جبرییل فرمود:

ای کاش لوط می‌دانست که چه قدرتی در اختیار اوست.

تا این که مردم به خانه لوط هجوم بردند و جبرییل صیحه و فریادی بر آنان زد و به لوط فرمود: رها کن آنان را تا داخل شوند، و چون داخل شدند جبرییل با انگشت خود به آنان اشاره کرد و کور شدند، چنان که خداوند می‌فرماید: «فَطَمَسْنَا اَعْیُنَهُمْ» و سپس جبرییل به لوط فرمود: ما فرستادگان پرورگار توایم و آنان به تو آسیبی نمی‌توانند برسانند، و تو با خانواده خود در نیمه شب از شهر خارج شوید و خداوند ما را برای هلاکت این مردم فرستاده است.

لوط(علیه السلام) فرمود: «ای جبرییل در کار خود شتاب کن» جبرییل(علیه السلام) فرمود: وعده‌ی هلاکت آنان صبح است آیا صبح نزدیک نیست؟ و جبرییل لوط را گفت تا با اهل خود خارج شوند -- مگر همسر او -- و سپس با بال خود شهر قوم لوط را از هفت طبقه زمین بالا برد تا جایی که اهل آسمان دنیا صدای سگ‌ها و خروس‌های آنان را شنیدند و سپس آن را وارونه کرد و بر آن شهر و اطراف آن سنگ بارید.

[چنان که خداوند می‌فرماید: «جَعَلْنَا عَالِیَهَا سَافِلَهَا وَ اَمْطَرْنَا عَلَیْهَا حِجَارَةً مِّن سِجِّیلٍ…»]⁽¹⁾

و ان کان فیهم عشرة؟ قال: لا. قال: و ان کان فیهم خمسة؟ قال: لا. قال: فان فیها لوطا. قالوا: نحن اعلم بمن فیها، لننجینه و اهله الا امراته کانت من الغابرین. ثم مضوا». قال: و قال الحسن بن علی:

لا اعلم هذا القول الا و هو یستبقیهم، و هو قول الله(عزوجل): یُجادِلُنا فِی قَوْمِ لُوطٍ.

«فاتوا لوطا و هو فی زراعة له قرب المدینة، فسلموا علیه و هم معتمون، فلما رآهم رای هیئة حسنة، علیهم عمائم بیض و ثیاب بیض، فقال لهم: المنزل؟ فقالوا: نعم فتقدمهم و مشوا خلفه، فندم علی عرضه المنزل علیهم، فقال: ای شی‌ء صنعت، آتی بهم قومی و انا اعرفهم؟ فالتفت الیهم، فقال: انکم لتاتون شرارا من خلق الله. قال جبرییل(علیه السلام): لا تعجل علیهم حتّی یشهد علیهم ثلاث مرات. فقال جبرییل(علیه السلام): هذه واحدة. ثم مشی ساعة ثم التفت الیهم، فقال: انکم لتاتون شرارا من خلق الله. فقال جبرییل(علیه السلام): هذه اثنتان. ثم مضی فلما بلغ باب المدینة التفت الیهم، فقال: انکم لتاتون شرارا من خلق الله، فقال جبرییل(علیه السلام): هذه الثالثة.

ثم دخل و دخلوا معه. حتّی دخل منزله، فلما راتهم امراته رات هیئة حسنة، فصعدت فوق السطح فصفقت، فلم یسمعوا، فدخنت، فلما راوا الدخان اقبلوا یهرعون، حتّی جاءوا الی الباب، فنزلت الیهم، فقالت: عندنا قوم ما رایت قوما قط احسن منهم هیئة. فجاءوا الی الباب لیدخلوا، فلما رآهم لوط قام الیهم، فقال لهم یا قوم: فَاتَّقُوا اللهَ وَ لا تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی اَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ ثم قال: هؤُلاءِ بَناتِی هُنَّ اَطْهَرُ لَکُمْ فدعاهم کلهم الی الحلال، فقالوا:

لَقَدْ عَلِمْتَ ما لَنا فِی بَناتِکَ مِنْ حَقٍّ وَ اِنَّکَ لَتَعْلَمُ ما نُرِیدُ فقال لهم: لَوْ اَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً اَوْ آوِی اِلی رُکْنٍ شَدِیدٍ -- قال -- فقال جبرییل(علیه السلام): لو یعلم ای قوة له! فکاثروه حتّی دخلوا الباب، فصاح به: جبرییل، و قال: یا لوط، دعهم یدخلون، فلما دخلوا اهوی جبرییل باصبعه نحوهم، فذهبت اعینهم، و هو قول الله(عزوجل): فَطَمَسْنا اَعْیُنَهُمْ.

ثم ناداه جبرییل، فقال له: اِنَّا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا اِلَیْکَ فَاَسْرِ بِاَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ و قال له جبرییل: انا بعثنا فی اهلاکهم. فقال: یا جبرییل، عجل. فقال: اِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ اَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ فامره فتحمّل و من معه الا امراته، ثم اقتلعها -- یعنی المدینة -- جبرییل بجناحه من سبع ارضین، ثم رفعها حتّی سمع اهل السماء الدنیا نباح الکلاب و صراخ الدیوک، ثم قلبها و امطر علیها و علی من حول المدینة حجارة من سجیل». [تفسیر برهان، ج 3، ص 119]

در روایت مفصّلی آمده که امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

قوم لوط بهترین مردمی بودند که خداوند خلق نموده بود، و لکن ابلیس برای گم‌راه کردن آنان کوشید، و از خوبی‌های آنان این بود که همگی با هم برای کار و تلاش از شهر خارج می‌شدند و زن‌ها در شهر باقی می‌ماندند، و چون به خانه باز می‌گشتند ابلیس کشت و زرع آنان را تخریب می‌کرد تا این که در کمین او نشستند و دیدند او جوان زیبایی است! پس به او گفتند: تویی که متاع و کشت ما را تخریب می‌کنی؟! و همگی بر آن شدند که او را بکشند، پس او را نزد مردی سپردند و چون شب فرا رسید، او صاحب خانه را صدا زد و گفت:

پدر من شب‌ها مرا روی شکم خود می‌خوابانید؛ صاحب خانه گفت: بیا روی شکم من بخواب و چون روی شکم او خوابید، لواط را به او یاد داد و این عمل بین مردان رایج شد و مردم دیگر، به سراغ زن‌ها نرفتند، و هر که را می‌دیدند که از جادّه عبور می‌کند او را می‌گرفتند و با او لواط می‌کردند، از این رو مردم، از مسیر شهر آنان سفر نمی‌کردند؛ و چون ابلیس دانست که آنان زن‌ها را رها نمودند، به سراغ آنان آمد و خود را به صورت یک زن در آورد و به آنان گفت:

آیا مردان شما با هم‌دیگر لواط می‌کنند؟ گفتند: «آری ما دیده‌ایم که چنین می‌کنند» پس ابلیس خود ارضایی [و مساحقه] را نیز به آنان یاد داد، و هر چه حضرت لوط آنان را نصیحت و اندرز می‌داد و از این عمل نهی می‌کرد، ابلیس آنان را به این عمل ترغیب می‌نمود، تا این که زن‌ها نیز خود را از مردان بی‌نیاز دانستند و چون حجّت بر آنان تمام شد، خداوند جبرییل و میکائیل و اسرافیل را برای هلاکت آنان فرستاد…

[همان گونه که در حدیث قبل با اختلاف مختصری بیان شد.]⁽¹⁾

اخبرنی زکریا بن محمّد، عن ابیه، عن عمرو، عن ابی جعفر(علیه السلام)، قال: «کان قوم لوط من افضل قوم خلقهم الله، فطلبهم ابلیس الطلب الشدید، و کان من فضلهم و خیرتهم انهم اذا خرجوا الی العمل خرجوا باجمعهم، و تبقی النساء خلفهم، فلم یزل ابلیس یعتادهم، فکانوا اذا رجعوا خرب ابلیس ما یعملون، فقال بعضهم لبعض: تعالوا نرصد هذا الذی یخرب متاعنا.

فرصدوه فاذا هو غلام احسن ما یکون من الغلمان، فقالوا له: انت الذی تخرب متاعنا مرة بعد اخری، فاجتمع رایهم علی ان یقتلوه، فبیتوه عند رجل، فلما کان اللیل صاح، فقال له:

ما لک؟ فقال: کان ابی ینومنی علی بطنه. فقال له: تعال فنم علی بطنی -- قال -- فلم یزل یدلک الرجل حتّی علمه ان یفعل بنفسه، فاولا علمه ابلیس، و الثانیة علمه هو، ثم انسل ففر منهم، و اصبحوا فجعل الرجل یخبر بما فعل بالغلام، و یعجبهم منه، و هم لا یعرفونه، فوضعوا ایدیهم فیه حتّی اکتفی الرجال بعضهم ببعض. ثم جعلوا یرصدون مارة الطریق فیفعلون بهم، حی تنکب مدینتهم الناس، ثم ترکوا نساءهم و اقبلوا علی الغلمان، فلما رای انه قد احکم امره فی الرجال جاء الی النساء، فصیر نفسه امراة، فقال: ان رجالکن یفعل بعضهم ببعض: قلن: نعم قد راینا ذلک، و کل ذلک یعظهم لوط و یوصیهم، و ابلیس یغویهم حتّی استغنی النساء بالنساء. فلما کملت علیهم الحجة، بعث الله جبرییل و میکائیل و اسرافیل:… [تفسیر برهان، ج 3، ص 121]

کسی که اصرار بر لواط داشته باشد نمی‌میرد تا خداوند سنگی از سنگ‌های قوم لوط را بر او پرتاب کند و بمیرد، و احدی آن را نبیند.⁽²⁾

«من مات مصرا علی اللواط لم یمت حتّی یرمیه الله بحجر من تلک الحجارة، تکون فیه منیته، و لا یراه احد». [تفسیر برهان، ج 3، ص 122]

و در تفسیر آیه «وَ اَمْطَرْنَا عَلَیْهَا حِجَارَةً مِّن سِجِّیلٍ مَّنضُودٍ» فرمود:

هر بنده‌ای که عمل قوم لوط را حلال بداند، خداوند هنگام مرگ یکی از سنگ‌هایی که بر سر قوم لوط کوبید، بر سر او خواهد کوبید، تا هلاک شود، و لکن مردم آن را نخواهند دید!⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی روایت نموده:

مقصود لوط(علیه السلام) که به قوم خود گفت: «هؤُلاءِ بَناتِی» همسران آنان بود نه دختران خود، چرا که پیامبر، پدر امّت خود می‌باشد و لوط می‌خواست مردم را به حلال دعوت کند و نمی‌خواست به حرام دعوت نماید.⁽²⁾و روایت شده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در تفسیر «وَ مَا هِیَ مِنَ الظَّالِمِینَ بِبَعِیدٍ» فرمود:

جبرییل به من گفت: مقصود، ظالمین از امّت تو می‌باشند، که در هر ساعت به خاطر ظلمی که می‌کنند سزاوار است سنگی بر سر آنان فرود آید.

و در کافی از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

مقصود این است که: امّت تو نیز اگر عمل قوم لوط را انجام بدهند همان کیفر را خواهند داشت.⁽³⁾

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر «فَما لَبِثَ اَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ» فرمود:

ابراهیم(علیه السلام) به ملائکه فرمود: بخورید، و آنان گفتند: «نمی‌خوریم تا قیمت و عوض آن را به ما خبر بدهی» پس ابراهیم(علیه السلام) فرمود: هنگام شروع بگویید: «بسم الله» و چون فارغ شدید بگویید: «الحمد لله» پس جبرییل رو به اصحاب خود نمود و گفت: حق است که خدا او را خلیل خود قرار بدهد!⁽¹⁾

سوره‌ی هود، آیات 84 تا 95

متن:

وَ اِلی مَدْیَنَ اَخاهُمْ شُعَیْبًا قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللهَ ما لَکُمْ مِنْ اِلهٍ غَیْرُهُ وَ لا تَنْقُصُوا الْمِکْیالَ وَ الْمیزانَ اِنِّی اَراکُمْ بِخَیْرٍ وَ اِنِّی اَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ مُحیطٍ وَ یا قَوْمِ اَوْفُوا الْمِکْیالَ وَ الْمیزانَ بِالْقِسْطِ وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ اَشْیاءَهُمْ وَ لا تَعْثَوْا فِی الْاَرْضِ مُفْسِدینَ بَقِیَّتُ اللهِ خَیْرٌ لَکُمْ اِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ وَ ما اَنَا عَلَیْکُمْ بِحَفیظٍ قالُوا یا شُعَیْبُ اَ صَلاتُكَ تَاْمُرُكَ اَنْ نَتْرُكَ ما یَعْبُدُ آباؤُنا اَوْ اَنْ نَفْعَلَ فی اَمْوالِنا ما نَشؤُا اِنَّكَ لَاَنْتَ الْحَلیمُ الرَّشیدُ قالَ یا قَوْمِ اَ رَاَیْتُمْ اِنْ کُنْتُ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ رَزَقَنی مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا وَ ما اُریدُ اَنْ اُخالِفَکُمْ اِلی ما اَنْهاکُمْ عَنْهُ اِنْ اُریدُ اِلَّا الْاِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ ما تَوْفیقی اِلَّا بِاللهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ اِلَیْهِ اُنیبُ وَ یا قَوْمِ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شِقاقی اَنْ یُصیبَکُمْ مِثْلُ ما اَصابَ قَوْمَ نُوحٍ اَوْ قَوْمَ هُودٍ اَوْ قَوْمَ صالِحٍ وَ ما قَوْمُ لُوطٍ مِنْکُمْ بِبَعیدٍ وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا اِلَیْهِ اِنَّ رَبِّی رَحیمٌ وَدُودٌ قالُوا یا شُعَیْبُ ما نَفْقَهُ کَثیرًا مِمَّا تَقُولُ وَ اِنَّا لَنَراكَ فینا ضَعیفًا وَ لَوْ لا رَهْطُكَ لَرَجَمْناكَ وَ ما اَنْتَ عَلَیْنا بِعَزیزٍ قالَ یا قَوْمِ اَ رَهْطی اَعَزُّ عَلَیْکُمْ مِنَ اللهِ

وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَکُمْ ظِهْرِیًّا اِنَّ رَبِّی بِما تَعْمَلُونَ مُحیطٌ وَ یا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلی مَکانَتِکُمْ اِنِّی عامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَاْتیهِ عَذابٌ یُخْزیهِ وَ مَنْ هُوَ کاذِبٌ وَ ارْتَقِبُوا اِنِّی مَعَکُمْ رَقیبٌ وَ لَمَّا جاءَ اَمْرُنا نَجَّیْنا شُعَیْبًا وَ الَّذینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَ اَخَذَتِ الَّذینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَاَصْبَحُوا فی دِیارِهِمْ جاثِمینَ کَاَنْ لَمْ یَغْنَوْا فیها اَلا بُعْدًا لِمَدْیَنَ کَما بَعِدَتْ ثَمُودُ

لغات:

اوفوا المکیال و المیزان: «وزن» به معنای تعدیل چیزی با چیز دیگر است؛ با آلت تعدیل، و «توفیق» موافقت عمل با صواب است و مُوَفِّق جز خداوند نیست، و «شقاق و مُشاقّه» جدایی همراه با دشمنی است. و «فِقه» به معنای فهم است، و «فقیه» اصطلاحاً به معنای فهیم و دانای به بخشی از علوم سمعیّه دین است، و عالم و فقیه در اصول دین، فهیم و عالم به دلائل عقلیّه است، و «رَجْم» به معنای سنگسار کردن است، و «اعزّ» به معنای قویّ‌تر، ضدّ اذلّ است، و ظِهریّ، به معنای بی‌اعتنایی و چیزی را پشت سر انداختن است [و در فارسی گفته می‌شود: او فلان چیز را پشت سر انداخت و یا پشت گوش انداخت و به آن اعتنایی نکرد.]⁽¹⁾

ترجمه:

و به‌سوی «مدین» برادرشان شعیب را (فرستادیم) گفت: «ای قوم من! خدا را پرستش کنید، که جز او، معبود دیگری برای شما نیست! پیمانه و وزن را کم نکنید (و دست به کم‌فروشی نزنید)! من (هم اکنون) شما را در نعمت می‌بینم (ولی) از عذاب روز فراگیر،

بر شما بیمناکم! (84) و ای قوم من! پیمانه و وزن را با عدالت، تمام دهید! و بر اشیاء (و اجناس) مردم، عیب نگذارید و از حق آنان نکاهید! و در زمین به فساد نکوشید! (85) آن‌چه خداوند برای شما باقی گذارده (از سرمایه‌های حلال)، برای‌شان بهتر است اگر ایمان داشته باشید! و من، پاسدار شما (و مامور بر اجبارتان به ایمان) نیستم! (86) گفتند: «ای شعیب! آیا نمازت به تو دستور می‌دهد که آن‌چه را پدرانمان می‌پرستیدند، ترک کنیم یا آن‌چه را می‌خواهیم در اموالمان انجام ندهیم؟! تو که مرد بردبار و فهمیده‌ای هستی!» (87) گفت: «ای قوم! به من بگویید، هر گاه من دلیل آشکاری از پروردگارم داشته باشم، و رزق (و موهبت) خوبی به من داده باشد، (آیا می‌توانم بر خلاف فرمان او رفتار کنم؟!) من هرگز نمی‌خواهم چیزی که شما را از آن باز می‌دارم، خودم مرتکب شوم! من جز اصلاح -- تا آن‌جا که توانایی دارم -- نمی‌خواهم! و توفیق من، جز به خدا نیست! بر او توکّل کردم و به سوی او بازمی‌گردم! (88) و ای قوم من! دشمنی و مخالفت با من، سبب نشود که شما به همان سرنوشتی که قوم نوح یا قوم هود یا قوم صالح گرفتار شدند، گرفتار شوید! و قوم لوط از شما چندان دور نیست! (89) از پروردگار خود، آمرزش بطلبید و به سوی او بازگردید که پروردگارم مهربان و دوستدار (بندگان توبه‌کار) است!» (90) گفتند: «ای شعیب! بسیاری از آن‌چه را می‌گویی، ما نمی‌فهمیم! و ما تو را در میان خود، ضعیف می‌یابیم و اگر (به‌خاطر) قبیله کوچکت نبود، تو را سنگسار می‌کردیم و تو در برابر ما قدرتی نداری!» (91) گفت: «ای قوم! آیا قبیله کوچک من، نزد شما عزیزتر از خداوند است؟! در حالی که (فرمان) او را پشت سر انداخته‌اید! پروردگارم به آن‌چه انجام می‌دهید، احاطه دارد (و آگاه است)! (92) ای قوم! هر کاری از دستتان ساخته است، انجام دهید، من هم کار خود را خواهم کرد و به‌زودی خواهید دانست چه کسی عذاب خوارکننده به سراغش می‌آید، و چه کسی دروغ‌گوست! شما انتظار بکشید، من هم در

انتظارم!» (93) و هنگامی که فرمان ما فرا رسید، شعیب و کسانی را که با او ایمان آورده بودند، به رحمت خود نجات دادیم و آن‌ها را که ستم کردند، صیحه (آسمانی) فرو گرفت و در دیار خود، به رو افتادند (و مردند). .. (94) آن چنان که گویی هرگز از ساکنان آن (دیار) نبودند! دور باد مدین (و اهل آن) از رحمت خدا، همان گونه که قوم ثمود دور شدند! (95)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ اِلی مَدْیَنَ اَخاهُمْ شُعَیْباً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللهَ ما لَکُمْ مِنْ اِلهٍ غَیْرُهُ وَ لا تَنْقُصُوا الْمِکْیالَ وَ الْمیزانَ اِنِّی اَراکُمْ بِخَیْرٍ وَ اِنِّی اَخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ مُحیطٍ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

خداوند شعیب را به اهل مدین مبعوث نمود و مدین قریه‌ای است در راه شام [و بین مصر و شام است] و اهل مدین به شعیب ایمان نیاوردند و خداوند سخنان آنان را برای شعیب نقل نموده که گفتند: «ای شعیب آیا نماز تو، تو را امر می‌کند، که ما دست از آن‌چه پدرانمان می‌پرستیده‌اند، بر داریم؟!» و نیز گفتند: «تو سفیه و جاهل هستی» در حالی که خداوند از قول آنان حکایت نموده که گفته‌اند: «لَاَنْتَ الْحَلِیمُ الرَّشِیدُ» [و شعیب را به خوبی یاد نموده‌اند] سپس گوید: خداوند قوم شعیب را به خاطر کم‌فروشی و نقص در مکیال و میزان هلاک نمود، و شعیب به آنان فرمود: «اَ رَاَیْتُمْ اِن کُنتُ عَلَیَ بَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّی وَ رَزَقَنِی مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا…»⁽²⁾

امام رضا(علیه السلام) در تفسیر آیه «وَ ارْتَقِبُواْ اِنِّی مَعَکُمْ رَقِیبٌ» و «فَانتَظِرُواْ اِنِّی مَعَکُم مِّنَ الْمُنتَظِرِینَ» فرمود:

«چه قدر صبر و انتظار فرج نیکوست سپس فرمود: «بر شما باد به صبر، چرا که فرج تنها پس از ناامیدی می‌رسد؛ و آنان که قبل از شما بودند، از شما صابرتر بودند.⁽¹⁾

«ما احسن الصبر و انتظار الفرج، امّا سمعت قول الله(عزوجل): وَ ارْتَقِبُوا اِنِّی مَعَکُمْ رَقِیبٌ و فَانْتَظِرُوا اِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ فعلیکم بالصبر فانه انما یجی‌ء الفرج علی الیاس، فقد کان الذین من قبلکم اصبر منکم». [تفسیر برهان، ج 3، ص 130، ح 4]

این لقب جز به امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) گفته نمی‌شود، و احدی قبل از او و بعد او خود را امیرالمؤمنین نمی‌نامد مگر آن که کافر باشد؛ راوی گوید: گفتم:

فدای شما شوم، چگونه بر حضرت قائم(علیه السلام) سلام می‌کنند؟ فرمود: می‌گویند:

«السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا بَقِیَّةَ اللَّهِ» سپس امام(علیه السلام) این آیه را قرائت نمود «بَقِیَّتُ اللهِ خَیْرٌ لَکُمْ اِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِین.»⁽³⁾

احمد بن اسحاق بن سعد اشعری گوید:

[ما در خانه امام عسکری(علیه السلام) بودیم] و آن حضرت بر ما وارد شد در حالی که فرزندی سه ساله و نورانی مانند «لیلة البدر» ماه شب چهاردهم در روی شانه او بود و به من فرمود: ای احمد بن اسحاق اگر کرامت تو نزد خدا و اولیای او ایجاب نمی‌کرد، من این فرزندم را به تو نشان نمی‌دادم، او همنام رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است… تا این که گوید:

آن فرزند به زبان فصیح عربی فرمود: «اَنَا بَقِیَّةُ اللهِ فِی اَرْضِهِ وَ الْمُنْتَقِمُ مِنْ اَعْدَائِهِ فَلَا تَطْلُبْ اَثَراً بَعْدَ عَیْنٍ» یعنی «من بقیة الله روی زمین هستم و من انتقام گیرنده‌ی از دشمنان خدا هستم، ای احمد بن اسحاق بعد از معاینه و دیدن دنبال دلیل دیگری نباش…»⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) ضمن حدیث مفصّلی که سخن از حضرت قائم(علیه السلام) به میان آورده فرمود:

هنگامی که او قیام می‌نماید پشت خود را به کعبه می‌دهد و اصحاب او که

سیصد و سیزده نفر هستند گرد او جمع می‌شوند، و نخستین سخن او این آیه است «بَقِیَّتُ اللهِ خَیْرٌ لَکُمْ اِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِین» سپس می‌فرماید: «من هستم بقیّة الله و حجّت خدا و خلیفه‌ی او بر شما» پس هر کس به او سلام می‌کند می‌گوید:

«السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا بَقِیَّةَ اللهِ فِی اَرْضِهِ.»⁽¹⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 392]

هنگامی که بنده امر خدا را اطاعت نمود، عمل او موافق امر الهی قرار می‌گیرد، و آن بنده را موفّق می‌گویند، و هنگامی که بنده بخواهد داخل گناه و معصیت خدا بشود و خداوند بین او و آن گناه مانع شود، ترک آن گناه با توفیق خداوند بوده است، و اگر مانع او از گناه نشود و بنده آن گناه را انجام بدهد، خداوند او را خوار کرده و یاریش ننموده و توفیق ترک گناه را به او نداده است!⁽³⁾

«وَ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُواْ اِلَیْهِ اِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ وَدُودٌ»⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در حدیث مفصّلی نقل نموده که آن حضرت به اصحاب خود فرمود:

اگر شما گناه نمی‌کردید، و استغفار نمی‌نمودید، خداوند مخلوق دیگری را خلق می‌کرد تا گناه کنند و استغفار نمایند و او آنان را بیامرزد! سپس فرمود:

مومن [همواره] مورد آزمایش قرار می‌گیرد [و خطا می‌کند] و فراوان توبه می‌نماید، چنان که خداوند می‌فرماید: «اِنَّ اللّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ» و یا می‌فرماید: «اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُواْ اِلَیْهِ.»⁽²⁾

و لو لا انکم تذنبون فتستغفرون الله لخلق الله خلقا حتّی یذنبوا ثم یستغفروا الله فیستغفر لهم ان المؤمن مفتن تواب، امّا سمعت قول الله(عزوجل): «اِنَّ اللهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ» و قال: اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا اِلَیْهِ. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 393]

امام صادق(علیه السلام) از پدر خود از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که فرمود:

چهار خصلت است که در هر کس باشد در نور اعظم خدا خواهد بود… تا این که فرمود: و کسی که خطایی بکند و سپس بگوید: «اَسْتَغْفِرُ اللهَ وَ اَتُوبُ اِلَیْهِ.»⁽¹⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 393]

سوره‌ی هود، آیات 96 تا 109

متن:

وَ لَقَدْ اَرْسَلْنا مُوسی بِآیاتِنا وَ سُلْطانٍ مُبینٍ اِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاتَّبَعُوا اَمْرَ فِرْعَوْنَ وَ ما اَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشیدٍ یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَاَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ وَ اُتْبِعُوا فی هذِهِ لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ ذلِكَ مِنْ اَنْباءِ الْقُری نَقُصُّهُ عَلَیْكَ مِنْها قائِمٌ وَ حَصیدٌ وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لکِنْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ فَما اَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتی یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ لَمَّا جاءَ اَمْرُ رَبِّكَ وَ ما زادُوهُمْ غَیْرَ تَتْبیبٍ وَ کَذلِكَ اَخْذُ رَبِّكَ اِذا اَخَذَ الْقُری وَ هِیَ ظالِمَةٌ اِنَّ اَخْذَهُ اَلیمٌ شَدیدٌ اِنَّ فی ذلِكَ لَآیَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ ذلِكَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِكَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ وَ ما نُؤَخِّرُهُ اِلَّا لِاَجَلٍ مَعْدُودٍ یَوْمَ یَاْتِ لا تَکَلَّمُ نَفْسٌ اِلَّا بِاِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِیٌّ وَ سَعیدٌ فَاَمَّا الَّذینَ شَقُوا فَفِی النَّارِ لَهُمْ فیها زَفیرٌ وَ شَهیقٌ خالِدینَ فیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْاَرْضُ اِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ اِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما یُریدُ وَ اَمَّا الَّذینَ سُعِدُوا فَفِی الْجَنَّةِ خالِدینَ فیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْاَرْضُ اِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ فَلا تَكُ فی مِرْیَةٍ مِمَّا یَعْبُدُ هؤُلاءِ ما یَعْبُدُونَ اِلَّا کَما یَعْبُدُ آباؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ اِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصیبَهُمْ غَیْرَ مَنْقُوصٍ

لغات:

«اقدَمَ قَومَه و یُقدِمُ قَومَه» هنگامی گفته می‌شود که کسی از جلو حرکت کند و بقیّه به دنبال او بروند، و «ورد» به معنای ورود و دخول است، و «اورَدَهُم النارَ» به معنای وارد کردن فرعون پیروان خود را در آتش است، و «وِرْد» به معنای آب است و فرعون به

جای سیراب کردن قوم خود آنان را در آتش وارد نمود! چنان که «رِفد» به معنای کمک و احسان است و در مورد نفع استعمال می‌شود و فرعون عوض کمک و احسان، قوم خود را گرفتار عذاب کرد، از این رو خداوند می‌فرماید: «بئس الورد المورود» و «بئس الرفد المرفود» و «حصید» به معنای محصود است و «حَصْد» قطع زرع است، و «شقا و شقاوت و شِقوة» به یک معناست و ضدّ سعادت است، و «زفیر» صدای اوّل الاغ است و شهیق آخر آن است. و «تتبیب» به معنای هلاک نمودن است و «تبّت یده» یعنی قطعت و خسرت، و «یَوْمٌ مَشْهُودٌ»، و «یوم الموعود»، و «یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ» یوم القیامة است که خداوند اوّلین و آخرین را در آن جمع می‌نماید، و «مجذوذ» به معنای مقطوع است، و «مِریة» به معنای شکّ است.⁽¹⁾

ترجمه:

ما، موسی را با آیات خود و دلیل آشکاری فرستادیم… (96) به‌سوی فرعون و اطرافیانش امّا آن‌ها از فرمان فرعون پیروی کردند در حالی که فرمان فرعون، مایه رشد و نجات نبود! (97) روز قیامت، او در پیشاپیش قومش خواهد بود و (به جای چشمه‌های زلال بهشت) آن‌ها را وارد آتش می‌کند! و چه بد آبشخوری است (آتش)، که بر آن وارد می‌شوند! (98) آنان در این جهان و روز قیامت، لعنتی به‌دنبال دارند و چه بد عطایی است (لعن و دوری از رحمت خدا)، که نصیب آنان می‌شود! (99) این از اخبار شهرها و آبادیهاست که ما برای تو بازگو می‌کنیم که بعضی (هنوز) برپا هستند، و بعضی درو شده‌اند (و از میان رفته‌اند)! (100) ما به آن‌ها ستم نکردیم بلکه آن‌ها خودشان بر خویشتن ستم روا داشتند! و هنگامی که فرمان مجازات الهی فرا رسید، معبودانی را که غیر از خدا می‌خواندند، آن‌ها را یاری نکردند و جز بر هلاکت آنان

نیفزودند! (101) و اینچنین است مجازات پروردگار تو، هنگامی که شهرها و آبادیهای ظالم را مجازات می‌کند! (آری،) مجازات او، دردناک و شدید است! (102) در این، نشانه‌ای است برای کسی که از عذاب آخرت می‌ترسد همان روزی است که مردم در آن جمع می‌شوند، و روزی که همه آن را مشاهده می‌کنند. (103) و ما آن (مجازات) را، جز تا زمان محدودی، تاخیر نمی‌اندازیم! (104) آن روز که (قیامت و زمان مجازات) فرا رسد، هیچ کس جز به اجازه او سخن نمی‌گوید گروهی بدبختند و گروهی خوشبخت! (105) امّا آن‌ها که بدبخت شدند، در آتشند و برای آنان در آن‌جا، «زفیر» و «شهیق» [ناله‌های طولانی دم و بازدم] است… (106) جاودانه در آن خواهند ماند، تا آسمان‌ها و زمین برپاست مگر آن‌چه پروردگارت بخواهد! پروردگارت هر چه را بخواهد انجام می‌دهد! (107) امّا آن‌ها که خوشبخت و سعادتمند شدند، جاودانه در بهشت خواهند ماند، تا آسمان‌ها و زمین برپاست، مگر آن‌چه پروردگارت بخواهد! بخششی است قطع نشدنی! (108) پس شکّ و تردیدی (در باطل بودن) معبودهایی که آن‌ها می‌پرستند، به خود راه مده! آن‌ها همان‌گونه این معبودها را پرستش می‌کنند که پدرانشان قبلًا می‌پرستیدند، و ما نصیب آنان را بی‌کم و کاست خواهیم داد! (109)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ لَقَدْ اَرْسَلْنَا مُوسَی بِآیَاتِنَا وَ سُلْطَانٍ مُّبِینٍ * اِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاتَّبَعُوا اَمْرَ فِرْعَوْنَ وَ ما اَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشیدٍ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

«بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ» یعنی هلاکت و غرق در دنیا، و عذاب در قیامت.

«اِنَّ فِی ذَلِکَ لآیَةً لِّمَنْ خَافَ عَذَابَ الآخِرَةِ ذَلِکَ یَوْمٌ مَّجْمُوعٌ لَّهُ النَّاسُ وَ ذَلِکَ یَوْمٌ مَّشْهُودٌ»⁽¹⁾و نیز گوید:

مقصود از «یَوْمٌ مَشْهُودٌ» روزی است که پیامبران و مرسلین بر امّت‌های خود گواهی می‌دهند. [و آن روز قیامت است].⁽²⁾امام صادق و امام باقر(علیهما السلام) می‌فرمایند:

«یَوْمٌ مَشْهُودٌ» روز عرفه است، و «یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ» روز قیامت است، چنان که «یوم الموعود» نیز روز قیامت است.⁽³⁾«یَوْمَ یَاْتِ لَا تَکَلَّمُ نَفْسٌ اِلَّا بِاِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِیٌّ وَ سَعِیدٌ»⁽⁴⁾در کتاب توحید از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

منافاتی بین آیه «لا تَکَلَّمُ نَفْسٌ اِلَّا بِاِذْنِهِ» و امثال این آیه مانند «لا یتکلمون اِلَّا مَنْ اَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَ رَضِیَ لَهُ قَوْلًا» با آیه «هَذَا یَوْمُ لَا یَنطِقُونَ * وَ لَا یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ» نیست چرا که آیه دوّم مربوط به مواقف دیگری است غیر از موقف آیه اوّل.⁽⁵⁾مولّف گوید:

بحث شقیّ و سعید در آیات گذشته و آینده بیان شده و بیان خواهد شد و در این آیه از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که فرمود: «کسی که در ولایت آل‌محمّد(صلی الله علیه و آله) وارد شود [سعادتمند است و] داخل بهشت می‌شود و کسی که در ولایت دشمنان آنان وارد

شود [شقیّ است و] داخل آتش می‌شود، و مراد از استثناء در آیه «اِلَّا مَا شَاء رَبُّکَ» خروج و دخول به خاطر قبول ولایت آل‌محمّد(صلی الله علیه و آله) و عدم قبول آن است.⁽¹⁾

ان هذا الاستثناء من الله انما هو لمن دخل الجنة و النار، و ذلک ان الفریقین جمیعا یخرجان منهما، فیبقیان و لیس فیهما احد. و کذبوا، لکن عنی بالاستثناء ان ولد آدم کلهم و ولد الجان معهم علی الارض، و السماوات تظلهم، فهو ینقل المؤمنین حتّی یخرجهم الی ولایة الشیاطین، و هی النار، فذلک الذی عنی الله فی اهل الجنة و اهل النار: ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْاَرْضُ یقول: فی الدنیا، و الله تبارک و تعالی لیس بمخرج اهل الجنة منها ابدا، و لا کل اهل النار منها ابدا، و کیف یکون ذلک و قد قال الله فی کتابه: ماکِثِینَ فِیهِ اَبَداً«الکهف 18: 3» لیس فیها استثناء؟! و کذلک قال ابو جعفر(علیه السلام): من دخل فی ولایة آل‌محمّد: دخل الجنة، و من دخل فی ولایة عدوهم دخل النار، و هذا الذی عنی الله من الاستثناء فی الخروج من الجنة و النار و الدخول». [تفسیر برهان، ج 3، ص 135، ح 12]

این دو آیه مربوط به آتش برزخ قبل از قیامت است و مقصود از «وَ اَمَّا الَّذِینَ سُعِدُواْ فَفِی الْجَنَّةِ خَالِدِینَ فِیهَا» بهشت‌های برزخی است که ارواح مومنین منتقل به آن‌ها می‌شوند، و مقصود از «عَطَاء غَیْرَ مَجْذُوذٍ» غیر مقطوع از نعمت‌های آخرت و بهشت عدن است که متّصل به بهشت برزخی خواهد بود، و این آیه ردّ بر کسانی است که منکر عذاب قبر و ثواب و عقاب آن می‌باشند.⁽³⁾

مرحوم فیض پس از نقل سخن فوق گوید: مؤیّد این تفسیر [که از روایات گرفته شده] قول خداوند است که می‌فرماید:

«النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوًّا وَ عَشِیًّا» و امام صادق(علیه السلام) فرمود: این آیه مربوط به آتش برزخ است قبل از قیامت، چرا که صبح و شامی در قیامت نیست، سپس فرمود:

مگر نشنیده‌ای که خداوند می‌فرماید: «َیَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ اَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ اَشَدَّ الْعَذَابِ.» سپس گوید:

مؤیّد این معنا این است که در همین آیات آمده: «مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الاَرْضُ» و مقصود، سماوات دنیا و ارض دنیا می‌باشد، و این چیز معلومی است.

تا این که گوید: در تفسیر عیّاشی از امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) نقل شده که فرمودند:

مراد از بهشت و نار در این آیه، ولایت آل‌محمّد(صلی الله علیه و آله) و ولایت دشمنان آنان است.

سپس گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

جاهل به علم تفسیر [از مخالفین] می‌گوید: معنای «اِلَّا مَا شَاء رَبُّکَ» این است که خداوند اهل بهشت و دوزخ را پس از مدّتی از بهشت و دوزخ خارج می‌نماید و کسی در بهشت و دوزخ نمی‌ماند» و این دروغی است که آنان می‌گویند، و خداوند در قیامت هرگز اهل بهشت و اهل دوزخ را از بهشت و دوزخ خارج نخواهد نمود، آری برخی از اهل دوزخ [که گنه‌کاران اهل ایمان‌اند] از دوزخ

خارج می‌شوند، و جز آنان احدی خارج نمی‌شود، چنان که خداوند می‌فرماید:

«ماکِثِینَ فِیهِ اَبَداً.» از این رو امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

دو آیه فوق درباره‌ی غیر اهل خلود از اهل شقاوت و سعادت است.⁽¹⁾

[تفسیر صافی، ج 2، ص 473]

مؤیّد آن‌چه گذشت روایات دیگری است که در حدّ اختصار بیان می‌شود.

حسین بن سعید اهوازی در کتاب زهد از ابو جعفر احول نقل کرده که گوید:

به امام صادق(علیه السلام) گفتم: به ما رسیده که درهای جهنّم پس از مدّتی بسته می‌شود؟! امام صادق(علیه السلام) فرمود: به خدا سوگند چنین نیست و همواره دوزخیان در دوزخ

خواهند بود؛ گفتم: پس معنای این آیه چیست؟ «خَالِدِینَ فِیهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الاَرْضُ اِلَّا مَا شَاء رَبُّکَ؟» فرمود: این آیه درباره‌ی کسانی است که از دوزخ نجات می‌یابند.⁽¹⁾محمّد بن مسلم گوید: از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی اهل جهنّم سوال کردم، فرمود: پدرم می‌فرمود:

[برخی از] اهل جهنّم نجات پیدا می‌کنند و به چشمه‌ای کنار درب بهشت به نام چشمه حَیَوان می‌رسند و از آب آن به بدن آنان می‌پاشند و گوشت و پوست و موی بدن آنان می‌روید [و داخل بهشت می‌شوند.]⁽²⁾عمر بن ابان گوید: از امام کاظم(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

[برخی از] اهل جهنّم به سبب گناهانشان جهنّم می‌روند، و با عفو خداوند نجات پیدا می‌کنند و از دوزخ خارج می‌شوند.⁽³⁾ابوبصیر گوید: از امام باقر(علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود:

گروهی به سبب شفاعت ما از دوزخ خارج می‌شوند و در آبی که از بهشت

خارج می‌شود غسل می‌کنند و گوشت و خون در بدنشان می‌روید و آثار عذاب از آنان برطرف می‌شود و چون داخل بهشت می‌شوند، به آنان اهل جهنّم گفته می‌شود، و همه آنان می‌گویند: خدایا این نام را از ما برطرف کن. پس این نام برداشته می‌شود [و اهل بهشت این نام را فراموش می‌کنند].

ابوبصیر گوید: سپس امام باقر(علیه السلام) به من فرمود:

ای ابوبصیر! دشمنان علی(علیه السلام) همان کسانی هستند که در آتش مخلّد خواهند بود و شفاعت به فریاد آنان نمی‌رسد.⁽¹⁾حمران بن اعین گوید: از امام باقر(علیه السلام) شنیدم که فرمود:

کفّار و مشرکین در دوزخ، اهل توحید را سرزنش می‌کنند و می‌گویند: ما نمی‌بینیم که توحید برای شما فایده‌ای داشته باشد! و اکنون ما و شما یکسان هستیم! پس خداوند از اهل توحید حمایت می‌کند، و به ملائکه می‌فرماید: از آنان شفاعت کنید، پس ملائکه برای هر کس، خدا بخواهد شفاعت می‌کنند، سپس خداوند به مومنین نیز می‌فرماید از آنان شفاعت کنید. و چون شفاعت می‌کنند و کسی باقی نمی‌ماند خداوند می‌فرماید: «من ارحم الراحمین هستم، همگی با رحمت من، از دوزخ خارج شوید» پس آنان مانند ملخ [های فراوان] از دوزخ خارج می‌شوند.⁽²⁾

ما نری توحیدکم اغنی عنکم شیئا، و ما نحن و انتم الا سواء -- قال -- فیانف لهم الرب(عزوجل)، فیقول للملائکة: اشفعوا، فیشفعون لمن شاء الله، و یقول للمؤمنین مثل ذلک، حتّی اذا لم یبق احد الا تبلغه الشفاعة، قال الله تبارک و تعالی: انا ارحم الراحمین، اخرجوا برحمتی، فیخرجون کما یخرج الفراش». [تفسیر برهان، ج 3، ص 134، ح 8]

مولّف گوید:

در روایات معصومین(علیهم السلام) نقل شده و مرحوم صدوق نیز در کتاب اعتقادات امامیه تحریر نموده که خداوند نسبت به اطفال و مجانین و کسانی که در فترة رسل از دنیا رفته‌اند و… در قیامت امتحانی برگذار می‌کند و آتشی آماده می‌نماید و به آنان گفته می‌شود: پروردگار شما امر نموده که داخل آتش شوید و هر کس داخل شود آتش بر او سلامت خواهد بود و هر کس داخل نشود معذّب خواهد شد.

سوره‌ی هود، آیات 110 تا 123

متن:

وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ فَاخْتُلِفَ فیهِ وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ اِنَّهُمْ لَفی شَکٍّ مِنْهُ مُریبٍ وَ اِنَّ کُلاًّ لَمَّا لَیُوَفِّیَنَّهُمْ رَبُّكَ اَعْمالَهُمْ اِنَّهُ بِما یَعْمَلُونَ خَبیرٌ فَاسْتَقِمْ کَما اُمِرْتَ وَ مَنْ تابَ مَعَكَ وَ لا تَطْغَوْا اِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرٌ وَ لا تَرْکَنُوا اِلَی الَّذینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللهِ مِنْ اَوْلِیاءَ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ وَ اَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَیِ النَّهارِ وَ زُلَفًا مِنَ اللَّیْلِ اِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ ذلِكَ ذِکْری لِلذَّاکِرینَ وَ اصْبِرْ فَاِنَّ اللهَ لا یُضیعُ اَجْرَ الْمُحْسِنینَ فَلَوْ لا کانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ اُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِی الْاَرْضِ اِلَّا قَلیلًا مِمَّنْ اَنْجَیْنا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذینَ ظَلَمُوا ما اُتْرِفُوا فیهِ وَ کانُوا مُجْرِمینَ وَ ما کانَ رَبُّكَ لِیُهْلِكَ

الْقُری بِظُلْمٍ وَ اَهْلُها مُصْلِحُونَ وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ اُمَّةً واحِدَةً وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفینَ اِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّكَ لَاَمْلَاَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ اَجْمَعینَ وَ کُلاًّ نَقُصُّ عَلَیْكَ مِنْ اَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ وَ جاءَكَ فی هذِهِ الْحَقُّ وَ مَوْعِظَةٌ وَ ذِکْری لِلْمُؤْمِنینَ وَ قُلْ لِلَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلی مَکانَتِکُمْ اِنَّا عامِلُونَ وَ انْتَظِرُوا اِنَّا مُنْتَظِرُونَ وَ لِلهِ غَیْبُ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ وَ اِلَیْهِ یُرْجَعُ الْاَمْرُ کُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَ تَوَکَّلْ عَلَیْهِ وَ ما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

لغات:

«وَ لَا تَرْکَنُواْ اِلَی الَّذِینَ ظَلَمُواْ» رکون به معنای اعتماد به چیزی یا شخصی است و ضدّ آن نفور و نفرت و بیزاری است، و «صبر» تحمّل و حبس نفس است از خروج و حرکت به باطل و خلاف، و اصل صبر به معنای تلخی و مرارت است و به همین علّت گفته می‌شود: «الحقُ مرّ» چرا که پذیرفتن و قبول حقّ بسا تلخ است، از این رو پاداش صابران بدون حساب داده می‌شود، و «بقیّه» باقیمانده‌ی چیزی است که بیشتر آن تلف شده است، و گفته می‌شود: «فی فلانٍ بقیّة خیرٍ» یعنی در او خیر و فضیلتی است قابل ستایش؛ و «و اترفوا فی هذه الدنیا» ترفه به معنای نعمت و لذّت است، یعنی ستم‌کاران از لذّت‌های دنیا پیروی کردند و به آن‌ها سرگرم شدند! و «قَصَص» خبرهای پیوسته و دنباله دار است، و قَصَّه یَقُصّهُ: اذا اتّبع اثره: و «نبا» خبر بزرگ و با اهمیّت است، و «فؤاد» به معنای قلب است، و «مکانة» به معنای طریقه‌ی عملی است و به معنای منزلت و قدر نیز آمده چنان که گفته می‌شود: «له مکانة عند السلطان» و «انتظار» طلب ادراک است، و فرق بین انتظار و ترجّی این است که ترجّی انتظار خیر است و انتظار اعمّ از خیر و شرّ است.⁽¹⁾

ترجمه:

ما به موسی کتاب آسمانی دادیم سپس در آن اختلاف شد و اگر فرمان قبلی خدا (در زمینه آزمایش و اتمام حجّت بر آن‌ها) نبود، در میان آنان داوری می‌شد! و آن‌ها (هنوز) در شکّ‌اند، شکّی آمیخته به بدگمانی! (110) و پروردگارت اعمال هر یک را بی‌کم و کاست به آن‌ها خواهد داد او به آن‌چه عمل می‌کنند آگاه است! (111) پس همان‌گونه که فرمان یافته‌ای، استقامت کن و همچنین کسانی که با تو به‌سوی خدا آمده‌اند (باید استقامت کنند)! و طغیان نکنید، که خداوند آن‌چه را انجام می‌دهید می‌بیند! (112) و بر ظالمان تکیه ننمایید، که موجب می‌شود آتش شما را فرا گیرد و در آن حال، هیچ ولیّ و سرپرستی جز خدا نخواهید داشت و یاری نمی‌شوید! (113) در دو طرف روز، و اوایل شب، نماز را برپا دار چرا که حسنات، سیئات (و آثار آن‌ها را) از بین می‌برند این تذکّری است برای کسانی که اهل تذکّرند! (114) و شکیبایی کن، که خداوند پاداش نیکوکاران را ضایع نخواهد کرد! (115) چرا در قرون (و اقوام) قبل از شما، دانشمندان صاحب قدرتی نبودند که از فساد در زمین جلوگیری کنند؟! مگر اندکی از آن‌ها، که نجاتشان دادیم! و آنان که ستم می‌کردند، از تنعّم و کامجویی پیروی کردند و گناه‌کار بودند (و نابود شدند)! (116) و چنین نبود که پروردگارت آبادیها را بظلم و ستم نابود کند در حالی که اهلش در صدد اصلاح بوده باشند! (117) و اگر پروردگارت می‌خواست، همه مردم را یک امّت (بدون هیچ گونه اختلاف) قرار می‌داد ولی آن‌ها همواره مختلفند… (118) مگر کسی را که پروردگارت رحم کند! و برای همین (پذیرش رحمت) آن‌ها را آفرید! و فرمان پروردگارت قطعی شده که: جهنّم را از همه (سرکشان و طاغیان) جنّ و انس پر خواهم کرد! (119) ما از هر یک از سرگذشتهای انبیا برای تو بازگو کردیم، تا به وسیله آن، قلبت را آرامش بخشیم و اراده‌ات قویّ گردد. و در این (اخبار

و سرگذشتها،) برای تو حقّ، و برای مومنان موعظه و تذکّر آمده است. (120) و به آن‌ها که ایمان نمی‌آورند، بگو: «هر چه در قدرت دارید، انجام دهید! ما هم انجام می‌دهیم! (121) و انتظار بکشید! ما هم منتظریم! (122) و (آگاهی از) غیب (و اسرار نهان) آسمان‌ها و زمین، تنها از آن خداست و همه کارها به سوی او بازمی‌گردد! پس او را پرستش کن! و بر او توکّل نما! و پروردگارت از کارهایی که می‌کنید، هرگز غافل نیست! (123)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«فَاسْتَقِمْ کَمَا اُمِرْتَ وَ مَن تَابَ مَعَکَ وَ لَا تَطْغَوْاْ اِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ»⁽¹⁾رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

«شَیَّبَتْنِی سُورَةُ هُودٍ» و مقصود آن حضرت این آیه بوده است و چون از آن حضرت سوال شد: چه زود پیری به سراغ شما آمده؟ فرمود: «شَیَّبَتْنِی سُورَةُ هُودٍ لمکان فَاسْتَقِمْ.» مولّف گوید:

حقا تحمّل بار سنگین رسالت و استقامت در آن بسیار سخت است، و جمله «وَ مَن تَابَ مَعَکَ» نیز برای امّت و پیروان او بسیار سنگین و خطرناک است، و لکن ما غافلیم! «وَ لَا تَرْکَنُواْ اِلَی الَّذِینَ ظَلَمُواْ فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ وَ مَا لَکُم مِّن دُونِ اللهِ مِنْ اَوْلِیَاء…»⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق می‌فرماید:

مردی نزد سلطانی برود و دوست داشته باشد که او زنده باشد و دست خود را در کیسه نماید و به او چیزی بدهد.⁽³⁾

علی بن ابراهیم قمّی گوید:

مقصود از «رکون به ظالمان» دوستی و خیرخواهی و اطاعت از آنان است.

صاحب تفسیر مجمع این معنا را از ائمّه معصومین(علیهم السلام) نقل نموده است.

در تفسیر عیّاشی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

«فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ» خلود نیست و لکن [میل و اطاعت و خیرخواهی از آنان] سبب می‌شود که آتش با شما تماس پیدا کند، پس شما نباید به آنان تمایل پیدا کنید.⁽¹⁾مولّف گوید:

در روایات ما فراوان آمده که ظالم و معین ظالم و راضی به ظلم ظالم هر سه شریک هستند!⁽²⁾«وَ اَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَیِ النَّهَارِ وَ زُلَفًا مِّنَ اللَّیْلِ اِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئَاتِ ذلِکَ ذِکْری لِلذَّاکِرینَ»⁽³⁾زراره گوید: از امام باقر(علیه السلام) درباره‌ی نمازهای واجب سوال کردم، فرمود:

در شبانه روز پنج نماز واجب است، گفتم: آیا خداوند آن‌ها را در کتاب خود نام برده؟ فرمود: آری، خداوند به پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) فرموده است: «اقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ

الشَّمْسِ اِلی غَسَقِ اللَّیْلِ» و دلوک شمس زوال شمس است و بین دلوک شمس تا غسق لیل، چهار نماز واجب است، و «غَسَقِ اللَّیْلِ» نصف شب می‌باشد. سپس فرمود: «و قرآن الفجر انّ قرآن الفجر کان مشهوداً» و این پنجمین نماز است؛ و در آیه دیگری نیز خداوند [به طور اجمال] نمازهای واجب را بیان نموده و فرموده است:

«وَ اَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَیِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ…» و «وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ» اشاره‌ی به نماز عشا می‌باشد، و در آیه دیگری نیز [به اجمال] به نمازهای واجب اشاره نموده و فرموده است: «حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطی» و «صَّلاةِ الْوُسْطی» نماز ظهر است و این نخستین نمازی است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در وسط روز خوانده و آن بین نماز صبح و نماز عصر است.⁽¹⁾

ثم قال: وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ اِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً «الاسراء 17: 78» فهذه الخامسة. و قال فی ذلک: وَ اَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَیِ النَّهارِ و طرفاه: المغرب و الغداة وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ و هی صلاة العشاء الآخرة، و قال: حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطی «البقرة 2: 238» و هی صلاة الظهر، و هی اوّل صلاة صلاها رسول الله(صلی الله علیه و آله)، و هی وسط النهار، و وسط صلاتین بالنهار: صلاة الغداة، و صلاة العصر». و فی بعض القراءات: «حافظوا علی الصلوات و الصلاة الوسطی صلاة لعصر و قوموا لله قانتین». قال: «و نزلت هذه الآیة یوم الجمعة، و رسول الله(صلی الله علیه و آله) فی سفر، فقنت فیها و ترکها علی حالها فی السفر و الحضر، و اضاف للمقیم رکعتین، و انما وضعت الرکعتان اللتان اضافهما النّبی(صلی الله علیه و آله) یوم الجمعة للمقیم لمکان الخطبتین مع الامام، فمن صلی یوم الجمعة فی غیر جماعة فلیصلها اربع رکعات کصلاة الظهر فی سائر الایام». [تفسیر برهان، ج 3، ص 137، ح 5]

فضیل بن عثمان مرادی گوید: امام صادق(علیه السلام) از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نمود که فرمود:

چهار چیز در هر کس باشد هلاک نخواهد شد:

بنده‌ای که کار نیکی را انجام بدهد و نیّت او نیکو باشد، خداوند ده حسنه به او می‌دهد، و اگر نیّت انجام دادن آن را داشته و نتوانسته انجام بدهد، به خاطر حسن نیّت خداوند یک حسنه به او می‌دهد و اگر نیّت کار بدی را بکند و انجام ندهد چیزی بر او نوشته نمی‌شود و اگر آن عمل را انجام بدهد هفت ساعت بر او مهلت داده می‌شود، و ملک حسنات به ملک سیّئات می‌گوید: شتاب مکن شاید او پس از آن گناه کار نیکی انجام بدهد و گناه او محو و نابود شود، چرا که خداوند می‌فرماید «اِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئَاتِ» و یا استغفار کند و بگوید: «اَسْتَغْفِرُ اللهَ الَّذِی لَا اِلَهَ اِلَّا هُوَ عَالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَةِ الْعَزِیزَ الْحَکِیمَ الْغَفُورَ الرَّحِیمَ ذَا الْجَلَالِ وَ الْاِکْرَامِ وَ اَتُوبُ اِلَیْهِ» و اگر چنین کند، چیزی بر او نوشته نمی‌شود، و اگر آن هفت ساعت بگذرد و کار نیکی نکند و استغفار نیز ننماید، ملک حسنات به ملک سیّئات می‌گوید: گناه این شقّی محروم را بنویس.⁽¹⁾

امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه «اِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئَاتِ» فرمود:

نمازهای شب مومن گناهان روز او را از بین می‌برد.⁽¹⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 138]

از حبیب خود رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنیدم که فرمود: امیدوار کننده‌ترین آیات قرآن آیه «وَ اَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَیِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ…» است. سپس فرمود: یا علی سوگند به خدایی که مرا به حقّ «بشیر و نذیر» مبعوث نمود، هنگامی که یکی از شما شروع به وضو گرفتن می‌کند، گناهان او از اعضا و جوارح او می‌ریزد و چون با صورت و قلب خود به خدا رو می‌کند و به نماز می‌ایستد، از نماز خود فارغ نمی‌شود مگر این که همانند وقت ولادت خود از مادر، از گناه پاک می‌شود و اگر گناهی بین دو نماز انجام بدهد نیز از او بخشوده می‌شود.

سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) همه‌ی نمازهای پنجگانه را شماره نمود و فرمود:

یا علی مَثَل نمازهای شبانه روزی برای امّت من مَثَل نهر جاری در کنار خانه یکی از شماست و همان گونه که یکی از شما اگر در آن نهر پنج نوبت در شبانه روز غسل کند هیچ چرکی در بدن او باقی نمی‌ماند، نمازهای شبانه روزی نیز به خدا سوگند همین گونه است، [و پس از انجام آن‌ها، هیچ گناهی برای صاحب آن‌ها باقی نخواهد ماند و بخشوده خواهد شد.]⁽²⁾

یا علی و الذی بعثنی بالحق بشیرا و نذیرا ان احدکم لیقوم الی وضوئه فتساقط عن جوارحه الذنوب، فاذا استقبل الله بقلبه و وجهه لم ینفتل و علیه من ذنوبه شی‌ء کما ولدته امه، فان اصاب شیئا بین الصلوتین کان له مثل ذلک حتّی عد الصلوات الخمس ثم قال: یا علی انما منزلة الصلوات الخمس لامتی کنهر جار علی باب احدکم، فما یظن احدکم اذا کان فی جسده دون ثم اغتسل فی ذلک النهر خمس مرات کان یبقی فی جسده درن؟ فکذلک و الله الصلوات الخمس لامتی.

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 401]

شیخ طوسی در کتاب امالی خود در حدیث مفصّلی از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل نموده که فرمود:

خداوند با انجام هر عمل نیکی گناهی را از صاحبش برطرف می‌نماید، چنان که می‌فرماید: «اِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئَاتِ ذَلِکَ ذِکْرَی لِلذَّاکِرِینَ.»⁽¹⁾

و ان الله تعالی یکفر بکل حسنة سیئة، قال الله(عزوجل): «اِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ ذلِکَ ذِکْری لِلذَّاکِرِینَ». [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 401]

فریب سخنان مردم را مخور [و از تعریف و تمجید آنان خود را منزّه مشمار]، چرا که آنان گناهان تو را به دوش نمی‌گیرند، نکند روز خود را به حرف‌های بیهوده تمام کنی، همانا اعمال تو را ملائکه ضبط می‌کنند.

سپس فرمود:

هیچ چیزی برای محو گناهان بزرگ گذشته، بهتر از اعمال نیک نیست، چرا که تو اعمال خیر خود را می‌بینی و شاد و مسرور می‌شوی، و هیچ عمل شرک آمیزی را کوچک مشمار که فردای قیامت آن را می‌بینی و شرمسار می‌شوی.

از این رو خداوند می‌فرماید:

«اِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئَاتِ ذَلِکَ ذِکْرَی لِلذَّاکِرِینَ.»⁽¹⁾از امام صادق(علیه السلام) سوال شد، شخصی اموال حرامی را به دست می‌آورد و با آن‌ها صدقه می‌دهد و صله رحم می‌کند و حجّ می‌رود تا گناهان او بخشوده شود، و می‌گوید:

«اِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئَاتِ»؟ امام(علیه السلام) فرمود:

گناه کفّاره گناه نمی‌شود و لکن کار نیک کفّاره گناه می‌شود…⁽²⁾

اِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ. فقال ابو عبد الله(علیه السلام): «ان الخطیئة لا تکفر الخطیئة، و لکن الحسنة تکفر الخطیئة». ثم قال ابو عبد الله(علیه السلام): «ان کان خلط الحلال حراما فاختلط جمیعا فلم یعرف الحلال من الحرام، فلا باس». [تفسیر برهان، ج 3، ص 144]

در بحث حبط و تکفیر ذیل آیه 53 مائده روایات زیادی در کتاب تفسیر برهان (ج 2، ص 313) مناسب این آیه نقل شده، مراجعه شود.

«فَلَوْلاَ کَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِن قَبْلِکُمْ اُوْلُواْ بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِی الاَرْضِ اِلَّا قَلِیلاً مِّمَّنْ اَنجَیْنَا مِنْهُمْ…»⁽¹⁾این آیه تذکّر به این امّت است که اگر در بین امّت‌های پیشین گروهی امر به معروف و نهی از منکر می‌کردند گرفتار عذاب نمی‌شدند، و این امّت نیز اگر امر به معروف و نهی از منکر را ترک کنند مانند امّت‌های پیشین که گرفتار عذاب شدند، گرفتار عذاب خواهند شد.

و این معنا در روایات فراوانی نقل شده است، و در تاریخ بعضی از امت‌ها مانند امّت شعیب آمده که خداوند به او وحی نمود: «ما می‌خواهیم یک‌صد هزار نفر از امّت تو را هلاک کنیم، چهل هزار نفر از فسّاق و شصت هزار نفر از ابرار» پس شعیب عرضه داشت:

خدایا! گنه‌کاران را به خاطر گناهشان هلاک می‌کنی «فَمَا بَالُ الْاَخْیَارِ؟!» خوبان را برای چه؟! خطاب شد: به خاطر این که با گنه‌کاران سازش نمودند و امر به معروف و نهی از منکر نکردند و به خاطر ما خشم ننمودند!⁽²⁾«وَ مَا کَانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُرَی بِظُلْمٍ وَ اَهْلُهَا مُصْلِحُونَ»⁽³⁾این آیه مانند آیه «اِنَّ اللّهَ لَا یَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ»⁽⁴⁾، و آیه «وَ ما کانَ اللهُ لِیَظْلِمَهُمْ»⁽⁵⁾، و آیه «وَ مَا ظَلَمَهُمُ اللّهُ وَ لکِن کَانُواْ اَنفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ»⁽⁶⁾، دلالت می‌کند که خداوند عادل است و به احدی ظلم نخواهد نمود و این اعتقاد شیعه امامیّه و معتزله است و لکن اشاعره

و یهود و نصارا منکر عدل خدا هستند و می‌گویند: «خدا قدرت بر هر چیزی را دارد و امکان دارد و می‌تواند بهترین خلق خود مانند حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) و سایر پیامبران و اولیای خود را به جهنّم ببرد و کسانی مانند فرعون و شدّاد و نمرود و قاتلین اولیای خود را به بهشت ببرد و اگر چنین کاری را بکند کسی حق اعتراض ندارد و ملامتی بر او نخواهد بود» «لَا یُسْاَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَهُمْ یُسْاَلُونَ»⁽¹⁾، در حالی که قدرت ملازمه‌ی با انجام ظلم و کار قبیح ندارد و کار قبیح بر خداوند بلکه بر اولیای او ممتنع است و امکان ندارد آنان کار خلاف عقل انجام بدهند، در حالی که قدرت آن را دارند و همین ارزش است که با داشتن قدرت کار خلاف و قبیح و زشتی را انجام ندهند وگرنه فضیلتی نخواهند داشت و مستحقّ تمجید و تفضیل نخواهند بود، تا چه رسد به خداوند که منزّه از هر عیبی است، چنین چیزی را نسبت بدهند! «وَ لَوْ شَاء رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ اُمَّةً وَاحِدَةً وَ لَا یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ * اِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّکَ وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُمْ»⁽²⁾مرحوم کلینی با سند خود از ابی عبیده‌ی حَذّاء نقل نموده که گوید:

از امام باقر(علیه السلام) درباره‌ی استطاعت [و اختیار] و سخنان [مخالفین از] مردم [درباره‌ی جبر و تفویض و…] سوال کردم و آن حضرت این آیه را تلاوت نمود «وَ لَا یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ * اِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّکَ وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُمْ».

و سپس فرمود:

ای ابوعبیده، مردم در رسیدن به حق و انتخاب صحیح مختلف‌اند و همه آنان در هلاکت قرار گرفته‌اند! گفتم: معنای «اِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّکَ» چیست؟ فرمود:

مقصود از این آیه شیعیان ما هستند و خداوند با رحمت خود آنان را خلق نمود،

چنان که می‌فرماید: «وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُمْ» سپس فرمود: مقصود از رحمت اطاعت از امام است که خداوند می‌فرماید: «وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ» و آن علم امام است و مقصود از «کُلَّ شَیْ‌ءٍ» شیعیان ما هستند [که از علوم ما بهره‌مند می‌شوند].

سپس فرمود:

مقصود از «فَسَاَکْتُبُها لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ» شیعیان ما هستند که از ولایت غیر امام و اطاعت از غیر او پرهیز می‌کنند [و تنها ولایت ما را می‌پذیرند] سپس فرمود: مقصود از آیه «یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ الْاِنْجِیلِ» این است که پیروان مسیح(علیه السلام) در تورات و انجیل وصف رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و وصیّ و قائم ما(علیه السلام) را مشاهده کرده بودند و در تورات و انجیل آمده بود که پیامبر خدا و اوصیای او به آنان امر به معروف و نهی از منکر خواهند نمود و مقصود از «منکر» انکار فضل امام است، و مقصود از «وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ» علومی است که مردم از آنان می‌گیرند و بهره‌مند می‌شوند، و مقصود از «وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ» سخن مخالف حقّ امام است، و مقصود از «وَ یَضَعُ عَنْهُمْ اِصْرَهُمْ» گناهانی است که قبل از معرفت به امام داشته‌اند، و مقصود از «وَ الْاَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ» سخنانی است که قبل از معرفت به امام می‌گفته‌اند و فضل امام را انکار می‌کرده‌اند، و مقصود از «وَ یَضَعُ عَنْهُمْ اِصْرَهُمْ» گناهان آنان است، و پس از اعتقاد به ولایت امام، خداوند درباره‌ی آنان می‌فرماید: «فَالَّذِینَ آمَنُواْ بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُواْ النُّورَ الَّذِیَ اُنزِلَ مَعَهُ اُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» یعنی آنان که ایمان به امام آوردند، و مقام او را تصدیق کردند، و او را یاری نمودند، و از نوری که با او نازل شده [یعنی قرآن] پیروی کردند حقاً رستگار شدند، یعنی کسانی که از پرستش طاغوت و جبت پرهیز کردند؛ و جبت و طاغوت: فلان و فلان‌اند، و مقصود از عبادت

اطاعت از آنان است. و سپس خداوند به آنان می‌فرماید: «اَنِیبُوا اِلی رَبِّکُمْ وَ اَسْلِمُوا لَهُ» و پاداش آنان را می‌دهد و می‌فرماید: «لَهُم الْبُشْری فِی الْحَیوةِ الدُّنْیا وَ فِی الاخِرَةِ» و آنان را بشارت می‌دهد به قیام حضرت قائم(علیه السلام) و ظهور او و کشته شدن دشمنان خدا و نجات پیروان او [در دنیا و در آخرت، و وارد شدن بر حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) و آل آن حضرت در کنار کوثر.⁽¹⁾

«هم شیعتنا، و لرحمته خلقهم، و هو قوله: وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ یقول: لطاعة الامام، الرحمة التی یقول: وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ یقول: علم الامام، و وسع علمه الذی هو من علمه کل شی‌ء، هم شیعتنا. ثم قال: فَسَاَکْتُبُها لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ یعنی ولایة غیر الامام و طاعته، ثم قال:

یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ الْاِنْجِیلِ یعنی النّبی(صلی الله علیه و آله) و الوصی و القائم، یَاْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ اذا قام وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ و المنکر من انکر فضل الامام و جحده وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ و هو اخذ العلم من اهله وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ و الخبائث: قول من خالف وَ یَضَعُ عَنْهُمْ اِصْرَهُمْ و هی الذنوب التی کانوا فیها قبل معرفتهم فضل الامام وَ الْاَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ و الاغلال: ما کانوا یقولون مما لم یکونوا امروا به من ترک فضل الامام، فلما عرفوا فضل الامام وضع عنهم اصرهم و الاصر الذنب، و هی الآصار. ثم نسبهم، فقال: فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ یعنی بالامام وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی اُنْزِلَ مَعَهُ اُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ «الاعراف 7: 157» یعنی الذین اجتنبوا الجبت و الطاغوت ان یعبدونها، و الجبت و الطاغوت: فلان و فلان و فلان، و العبادة: طاعة الناس لهم. ثم قال: وَ اَنِیبُوا اِلی رَبِّکُمْ وَ اَسْلِمُوا لَهُ «الزمر 39: 54» ثم جزاهم فقال:هُمُ الْبُشْری فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَةِ «یونس 10: 64» و الامام یبشرهم بقیام القائم و بظهوره، و بقتل اعدائهم، و بالنجاة فی الآخرة، و الورود علی محمّد(صلی الله علیه و آله) علی الحوض». [تفسیر برهان، ج 3، ص 145، ح 2]

ابوبصیر گوید: از امام صادق(علیه السلام) درباره‌ی آیه «وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاِنسَ اِلَّا لِیَعْبُدُونِ» سوال کردم، فرمود:

مقصود این است که آنان را خلق نمود تا امر به عبادت بکند و به آنان ترحم نماید سپس از آن حضرت درباره‌ی آیه‌ی «وَ لَا یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ * اِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّکَ وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُمْ» سوال نمودم فرمود: آنان را خلق نمود تا اعمالی که موجب رحمت اوست را انجام بدهند و به آنان ترّحم نماید.⁽¹⁾

قال: و سالته عن قوله(عزوجل): وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ اِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ قال: «خلقهم لیفعلوا ما یستوجبون به رحمته فیرحمهم». [تفسیر برهان، ج 3، ص 146، ح 4]

مردم قبل از پیامبران، امّت واحده بودند. [و آئینی نداشتند] و خداوند پیامبران را فرستاد تا حجّت بر آنان تمام شد.⁽²⁾امام سجّاد(علیه السلام) در تفسیر «وَ لَا یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ…» فرمود:

مقصود، مخالفین ما هستند که همه آنان با هم‌دیگر در دین خود اختلاف دارند، و مقصود از «اِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّکَ وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُمْ» دوستان ما از مومنین‌اند و خداوند

آنان را از طینت پاک آفرید! چنان که ابراهیم(علیه السلام) به خدای خود گفت: «رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَ ارْزُقْ اَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُم بِاللّهِ» و مقصود از این آیه ما هستیم و شیعیان ما، سپس فرمود: «وَ مَن کَفَرَ فَاُمَتِّعُهُ قَلِیلاً ثُمَّ اَضْطَرُّهُ اِلَی عَذَابِ النَّارِ» و به خدا سوگند مقصود خداوند از این آیه کسانی از این امّت هستند که خلافت وصیّ پیامبر(صلی الله علیه و آله) را انکار کردند و از او پیروی نکردند، و این چنین است، به خدا سوگند، حال این امّت.⁽¹⁾

وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ قال: «عنی بذلک من خالفنا من هذه الامة، و کلهم یخالف بعضهم بعضا فی دینهم، و امّا قوله: اِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ فاولئک اولیاؤنا من المؤمنین، و لذلک خلقهم من الطینة الطیبة، امّا تسمع لقول ابراهیم: رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ اَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللهِ قال -- ایانا عنی و اولیاءه و شیعته و شیعة وصیه، قال:

وَ مَنْ کَفَرَ فَاُمَتِّعُهُ قَلِیلًا ثُمَّ اَضْطَرُّهُ اِلی عَذابِ النَّارِ «البقرة 2: 126» -- قال -- عنی بذلک و الله من جحد وصیه و لم یتبعه من امته، و کذلک و الله حال هذه الامة». [تفسیر برهان، ج 3، ص 147، ح 7]

روایات مربوط به خلقت و آفرینش خداوند در کتاب کافی نقل شده مراجعه شود.

«وَ لِلهِ غَیْبُ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ اِلَیْهِ یُرْجَعُ الاَمْرُ کُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَ تَوَکَّلْ عَلَیْهِ وَ مَا رَبُّکَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ»⁽²⁾معنای توکّل:

مرحوم صدوق در کتاب معانی الاخبار با سند خود از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که فرمود:

جبرییل نزد من آمد و گفت: «ای رسول خدا! خداوند تبارک و تعالی مرا نزد تو

فرستاده با هدیّه‌ای که به احدی قبل از تو نداده است». رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: آن هدیّه چیست؟ جبرییل گفت: «صبر و چیزی بهتر از صبر» گفتم: بهتر از صبر چیست؟ جبرییل گفت: «رضا و چیزی بهتر از رضا» گفتم: بهتر از رضا چیست؟ جبرییل گفت: «اخلاص و چیزی بهتر از اخلاص» گفتم: بهتر از اخلاص چیست؟ جبرییل گفت: «یقین و چیزی بهتر از یقین» گفتم: بهتر از یقین چیست؟ جبرییل گفت: «توکّل به خدا» گفتم: توکّل به خدا چیست؟ جبرییل گفت: «این که بدانی، مخلوق نمی‌توانند به تو نفع و زیانی برسانند و نمی‌توانند عطا و منعی بکنند؟ و عبد متوکّل باید از مخلوق خدا مایوس باشد، و اگر چنین بود هرگز برای غیر خدا کار نمی‌کند، و امید به غیر خدا ندارد و از غیر خدا نمی‌ترسد و به غیر او طمع نمی‌کند، و این معنای توکّل است» گفتم: ای جبرییل معنای صبر چیست؟ جبرییل گفت: «این است که در سختی صبر کنی همان گونه که در عافیت صبر می‌کنی و در ناداری و فقر صبر کنی همان گونه که در حال غنا و ثروت صبر می‌کنی، و در بلا صبر کنی همان گونه که در عافیت صبر می‌کنی و به خاطر بلا -- نزد مخلوق -- از خالق شکایت نکنی» گفتم: معنای قناعت چیست؟ جبرییل گفت: «به قلیل دنیا قانع باشی و بر آن شکر کنی» گفتم: معنای رضا چیست؟ جبرییل گفت: «در بود و نبود دنیا بر خالق خود خشم نکنی، و به عمل ناچیز خود راضی نشوی» گفتم: معنای زهد چیست؟ جبرییل گفت: «زاهد کسی است که آن‌چه خدا دوست می‌دارد را دوست بدارد، و آن‌چه خدا دشمن می‌دارد را دشمن بدارد، و از حلال دنیا و زینت‌های آن صرف نظر نماید و پرهیز کند همان گونه که از

آتش پرهیز می‌نماید، و آرزوی خود را از دنیا کوتاه کند، و اجل را مقابل چشم خود ببیند.» گفتم: معنای اخلاص چیست؟ جبرییل گفت: «بنده‌ی مخلص کسی است که از مردم چیزی نخواهد تا خود بیابد، و چون به دست آورد راضی باشد و اگر چیزی از دنیا نزد او باقی ماند در راه خدا بدهد، چرا که هر کس از مخلوق سوال نکرد، به عبودیّت خدا اقرار نموده است، و اگر یافت، و راضی شد، از خدا راضی شده است و خداوند تبارک و تعالی نیز از او راضی خواهد بود، و اگر از آن‌چه داشت در راه خدا داد، به پروردگار خود اطمینان داشته است.» گفتم: معنای یقین چیست؟ جبرییل گفت: «مؤمن چون کاری را برای خدا می‌کند، مانند این است که او را می‌بیند، و اگر او خدا را نبیند، خدا او را می‌بیند، پس باید یقین داشته باشد که آن‌چه به او می‌رسد، خطایی در آن رخ نداده و آن‌چه به او نمی‌رسد نیز خطایی در آن نبوده و در این حال دارای یقین شده است، و همه این‌ها شاخه‌های توکّل و درجات زهد است.⁽¹⁾

قلت: و ما هی؟ قال: الصبر، و احسن منه. قلت: و ما هو؟ قال: الرّضا، و احسن منه. قلت:

و ما هو؟ قال: الزهد، و احسن منه. قلت: و ما هو؟ قال: الاخلاص، و احسن منه. قلت: و ما هو؟ قال: الیقین، و احسن منه، قلت: و ما هو، یا جبرییل؟ قال: ان مدرجة ذلک التوکّل علی الله(عزوجل) فقلت: و ما التوکّل علی الله(عزوجل)؟ فقال: العلم بان المخلوق لا یضر و لا ینفع، و لا یعطی و لا یمنع، و استعمال الیاس من الخلق، فاذا کان العبد کذلک لم یعمل لاحد سوی الله، و لم یرج و لم یخف سوی الله، و لم یطمع فی احد سوی الله، فهذا هو التوکّل. قال:

قلت: یا جبرییل، فما تفسیر الصبر؟ قال: تصبر فی الضراء کما تصبر فی السراء، و فی الفاقة کما تصبر فی الغناء، و فی البلاء کما تصبر فی العافیة، و لا یشکو حاله عند المخلوق بما یصیبه من البلاء. قلت: و ما تفسیر القناعة؟ قال: یقنع بما یصیبه من الدنیا، یقنع بالقلیل و یشکر الیسیر. قلت: فما تفسیر الرّضا؟ فقال: الرّضا ان لا یسخط علی سیده، اصاب من الدنیا او لم یصب، و لا یرضی لنفسه بالیسیر من العمل. قلت: یا جبرییل، فما تفسیر الزهد؟ قال: الزاهد یحب من یحب خالقه، و یبغض من یبغض خالقه، و یتحرج من حلال الدنیا و لا یلتفت الی حرامها، فان حلالها حساب و حرامها عقاب، و یرحم جمیع المسلمین کما یرحم نفسه، و یتحرج من الکلام کما یتحرج من المیتة التی قد اشتد نتنها، و یتحرج عن حطام الدنیا و زینتها کما یجتنب النار ان یغشاها و ان یقصر امله و کان بین عینیه اجله.

قلت: یا جبرییل، فما تفسیر الاخلاص؟ قال: المخلص الذی لا یسال الناس شیئا حتّی یجد، و اذا وجد رضی، و اذا بقی عنده شی‌ء اعطاه فی الله، فان من لم یسال المخلوق فقد اقر لله(عزوجل) بالعبودیة، و اذا وجد فرضی، فهو عن الله راض، و الله تبارک و تعالی عنه راض، و اذا اعطی لله(عزوجل) فهو علی حد الثقة بربه(عزوجل). قلت: فما تفسیر الیقین؟ قال: الموقن یعمل لله کانه یراه، فان لم یکن یری الله فان الله یراه، و ان یعلم یقینا ان ما اصابه لم یکن لیخطئه، و ان ما اخطاه لم یکن لیصیبه، و هذا کله اغصان التوکّل، و مدرجة الزهد». [تفسیر برهان، ج 3، ص 148، ح 1]

سوره‌ی یوسف(علیه السلام)

اشاره

محل نزول: مکّه، مگر آیه 1، 2، 3 و 7 که در مدینه نازل شده است.

تعداد آیات: 111 آیه.⁽¹⁾از ابن عبّاس نقل شده که چهار آیه اوّل و آیه هفتم «لَقَدْ کانَ فِی یُوسُفَ وَ اِخْوَتِهِ آیاتٌ لِلسَّائِلِینَ» در مدینه نازل شده است. ⁽²⁾ثواب قرائت سوره‌ی یوسف(علیه السلام) امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

کسی که سوره‌ی یوسف را در هر روز و یا در هر شب بخواند، خداوند در روز قیامت، جمال او را جمال یوسف قرار می‌دهد، و ترس و وحشتی نخواهد داشت، و از بندگان شایسته خدا خواهد بود، و این در تورات نوشته شده است.⁽³⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 153، ح 1]

و در روایت دیگری فرمود:

… از زنا و فحشا ایمن خواهد بود.⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که فرمود:

زن‌ها را در غرفه‌ها جای ندهید، و نوشتن را به آنان تعلیم نکنید، و سوره‌ی یوسف را به آنان یاد ندهید، و به آنان ریسندگی و سوره‌ی نور را یاد بدهید.⁽²⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

به زن‌ها سوره‌ی یوسف را یاد ندهید و بر آنان نخوانید، چرا که این سوره برای آنان فتنه است، و سوره‌ی نور را به آنان یاد بدهید که در آن مواعظ و نصایح خواهد بود.⁽³⁾و نیز فرمود:

سوره‌ی یوسف را به غلامان خود یاد بدهید تا خداوند سکرات و سختی‌های مرگ را برای شما آسان نماید و نیرویی به شما بدهد که هیچ مسلمانی بر شما حسد نبرد.⁽⁴⁾

سوره‌ی یوسف، آیات 1 تا 14

متن:

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ الر تِلْكَ آیاتُ الْکِتابِ الْمُبینِ اِنَّا اَنْزَلْناهُ قُرْآنًا عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْكَ اَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما اَوْحَیْنا اِلَیْكَ هذَا الْقُرْآنَ وَ اِنْ کُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغافِلینَ اِذْ قالَ یُوسُفُ لِاَبیهِ یا اَبَتِ اِنِّی رَاَیْتُ اَحَدَ عَشَرَ کَوْکَبًا وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَاَیْتُهُمْ لی ساجِدینَ قالَ یا بُنَیَّ لا تَقْصُصْ رُؤْیاكَ عَلی اِخْوَتِكَ فَیَکیدُوا لَكَ کَیْدًا اِنَّ الشَّیْطانَ لِلْاِنْسانِ عَدُوٌّ مُبینٌ وَ کَذلِكَ یَجْتَبیكَ رَبُّكَ وَ یُعَلِّمُكَ مِنْ تَاْویلِ الْاَحادیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْكَ وَ عَلی آلِ یَعْقُوبَ کَما اَتَمَّها عَلی اَبَوَیْكَ مِنْ قَبْلُ اِبْراهیمَ وَ اِسْحاقَ اِنَّ رَبَّكَ عَلیمٌ حَکیمٌ لَقَدْ کانَ فی یُوسُفَ وَ اِخْوَتِهِ آیاتٌ لِلسَّائِلینَ اِذْ قالُوا لَیُوسُفُ وَ اَخُوهُ اَحَبُّ اِلی اَبینا مِنَّا وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ اِنَّ اَبانا لَفی ضَلالٍ مُبینٍ اقْتُلُوا یُوسُفَ اَوِ اطْرَحُوهُ اَرْضًا یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ اَبیکُمْ وَ تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْمًا صالِحینَ قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ لا تَقْتُلُوا یُوسُفَ وَ اَلْقُوهُ فی غَیابَتِ الْجُبِّ یَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّیَّارَةِ اِنْ کُنْتُمْ فاعِلینَ قالُوا یا اَبانا

ما لَكَ لا تَاْمَنَّا عَلی یُوسُفَ وَ اِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ اَرْسِلْهُ مَعَنا غَدًا یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ وَ اِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ قالَ اِنِّی لَیَحْزُنُنی اَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَ اَخافُ اَنْ یَاْکُلَهُ الذِّئْبُ وَ اَنْتُمْ عَنْهُ غافِلُونَ قالُوا لَئِنْ اَکَلَهُ الذِّئْبُ وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ اِنَّا اِذًا لَخاسِرُونَ

لغات:

«رؤیا» به معنای خواب دیدن و تصوّر معنا در خواب است و چون در خواب تصوّر می‌کند خیال می‌کند آن را دیده است، و «کید» به معنای طلب حیله است، از کاد یکید کیداً، و «اجتباء» به معنای انتخاب است و آن در امور عالیه استعمال می‌شود، و «جَبَیتَ الماء» اذا جمعته، و آیه و علامت و عبرت به یک معناست، و «عُصبة» به معنای جماعتی است که برای هم‌دیگر تعصّب دارند و از هم‌دیگر حمایت می‌کنند، و عدد آنان بین ده تا پانزده می‌باشد و یا بین ده تا چهل می‌باشد، و مفردی ندارد، مانند قوم و رَهْط و نَفَر، و فرق بین محبّت و شهوت این است که در محبّت شهوت و لذّت نیست و در شهوت لذّت جنسی وجود دارد، و «جُبّ» به معنای چاه است، چرا که خاک آن جدا شده و به آب رسیده است، و «سیّاره» گروه مسافر را گویند که در بلاد سیر می‌کنند، و التقاط و لقطة و لقیط به معنای چیزی است که بدون گمان به دست می‌آید.⁽¹⁾

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده و بخشایشگر الر، آن آیات کتاب آشکار است! (1) ما آن را قرآنی عربی نازل کردیم، شاید شما درک کنید (و بیندیشید)! (2) ما بهترین سرگذشتها را از طریق این قرآن -- که به تو وحی کردیم

-- بر تو بازگو می‌کنیم و مسلّما پیش از این، از آن خبر نداشتی! (3) (به خاطر بیاور) هنگامی را که یوسف به پدرش گفت: «پدرم! من در خواب دیدم که یازده ستاره، و خورشید و ماه در برابرم سجده می‌کنند!» (4) گفت: «فرزندم! خواب خود را برای برادرانت بازگو مکن، که برای تو نقشه (خطرناکی) می‌کشند چرا که شیطان، دشمن آشکار انسان است! (5) و این گونه پروردگارت تو را برمی‌گزیند و از تعبیر خوابها به تو می‌آموزد و نعمتش را بر تو و بر خاندان یعقوب تمام و کامل می‌کند، همان‌گونه که پیش از این، بر پدرانت ابراهیم و اسحاق تمام کرد به یقین، پروردگار تو دانا و حکیم است!» (6) در (داستان) یوسف و برادرانش، نشانه‌ها (ی هدایت) برای سوال کنندگان بود! (7) هنگامی که (برادران) گفتند: «یوسف و برادرش [بنیامین] نزد پدر، از ما محبوبترند در حالی که ما گروه نیرومندی هستیم! مسلّما پدر ما، در گم‌راهی آشکاری است! (8) یوسف را بکشید یا او را به سرزمین دوردستی بیفکنید تا توجّه پدر، فقط به شما باشد و بعد از آن، (از گناه خود توبه می‌کنید و) افراد صالحی خواهید بود! (9) یکی از آن‌ها گفت: «یوسف را نکشید! و اگر می‌خواهید کاری انجام دهید، او را در نهانگاه چاه بیفکنید تا بعضی از قافله‌ها او را برگیرند (و با خود به مکان دوری ببرند)!» (10) (و برای انجام این کار، برادران نزد پدر آمدند و) گفتند: «پدرجان! چرا تو درباره (برادرمان) یوسف، به ما اطمینان نمی‌کنی؟! در حالی که ما خیرخواه او هستیم! (11) فردا او را با ما (به خارج شهر) بفرست، تا غذای کافی بخورد و تفریح کند و ما نگه‌بان او هستیم!» (12) (پدر) گفت: «من از بردن او غمگین می‌شوم و از این می‌ترسم که گرگ او را بخورد، و شما از او غافل باشید!» (13) گفتند: «با این‌که ما گروه نیرومندی هستیم، اگر گرگ او را بخورد، ما از زیان‌کاران خواهیم بود (و هرگز چنین چیزی) ممکن نیست!)» (14)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«اِنَّا اَنزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِیًّا لَّعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ…»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

زبان عربی را یاد بگیرید، چرا که آن زبانی است که خداوند با آن با مردم سخن گفته است.⁽²⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 409، ح 6]

… «اَحْسَنَ الْقَصَصِ» این قرآن است.⁽³⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیز در یکی از خطبه‌های خود فرمود:

«اَحْسَنَ الْقَصَصِ»، «وَ اَبْلَغَ الْمَوْعِظَةِ وَ اَنْفَعَ التَّذَکُّرِ»، کتاب خدای(عزوجل) است.⁽⁴⁾امام باقر(علیه السلام) نیز در خطبه‌ای که به آن حضرت نسبت داده شده فرمود:

کتاب خدا، اصدق الحدیث و احسن القصص می‌باشد…⁽⁵⁾«نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ اَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَا اَوْحَیْنَا اِلَیْکَ هَذَا الْقُرْآنَ وَ اِن کُنتَ مِن قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِینَ»⁽⁶⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

پیامبران، وحی الهی را به یکی از پنج صورت دریافت می‌کنند: برخی از آنان صدایی مانند صدای رشته‌های زنجیر را می‌شنوند و مقصود خداوند را از آن دریافت می‌کنند، و برخی مانند یوسف و ابراهیم، در خواب به آنان خبر داده می‌شود، و برخی ملک وحی را می‌بینند [مانند رسول خدا(صلی الله علیه و آله)] و وحی را از او می‌شنوند، و برخی وحی در قلوبشان ثبت و در گوش‌های‌شان وارد می‌شود.⁽¹⁾«اِذْ قَالَ یُوسُفُ لِاَبِیهِ یَا اَبتِ اِنِّی رَاَیْتُ اَحَدَ عَشَرَ کَوْکَبًا وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَاَیْتُهُمْ لِی سَاجِدِینَ»⁽²⁾جابربن عبدالله انصاری گوید:

یکی از علمای یهود به نام «بشان» نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: ای محمّد! نام ستارگانی که یوسف در خواب دید و بر او سجده کردند چیست؟ پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او پاسخ نداد، تا این که جبرییل بر او نازل شد و نام آن‌ها را به او خبر داد و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به بشان یهودی فرمود: اگر من نام آن‌ها را به تو بگویم، تو مسلمان می‌شوی؟ بشان گفت: آری. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «نام آن‌ها: خوبان، طارق، ذیال، ذوالکتفان، قابس، وثاب، عموران، فیلق، صبیح، صدوح، ذوالفروع، ضیاء و نور است، و یوسف در افق آسمان دید که آنان بر او سجده می‌کنند، و چون به پدر خود گفت، یعقوب گفت: «این نشانه امر پراکنده‌ای است

که خداوند آن را جمع خواهد نمود» پس بشان یهودی گفت: «به خدا سوگند این نام‌ها همان نام‌های ستارگان است» و سپس مسلمان شد.⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

تاویل و تعبیر خواب یوسف این بوده که او به زودی مالک مصر می‌شود و پدر و برادرانش بر او وارد می‌شوند، و مراد از شمس، مادر یوسف راحیل بوده و مراد از قمر، پدر او یعقوب بوده که چون بر او وارد شدند مقابل او برای خدا سجده‌ی شکر کردند.⁽²⁾امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

یوسف یازده برادر داشت و یکی از آنان به نام «بنیامین» برادر پدر و مادری او بود [و بقیّه برادران پدری او بودند] و یعقوب، اسراییل الله، یعنی خالص الله، فرزند اسحاق نبی الله، فرزند ابراهیم خلیل الله بود، و هنگامی که یوسف آن خواب را دید

نه سال داشت و پدر او یعقوب به او گفت: «لا تَقْصُصْ رُؤْیاکَ عَلی اِخْوَتِکَ فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً…»⁽¹⁾امام کاظم(علیه السلام) می‌فرماید:

در اوایل خلقت کسی خواب نمی‌دید، تا این که خداوند پیامبری را بین مردم مبعوث نمود، و او مردم را به اطاعت و عبادت خداوند دعوت کرد، و مردم به او گفتند: اگر ما عبادت و اطاعت خدا را بکنیم، پاداش ما چه خواهد بود؟ سپس [آن پیامبر را تحقیر نمودند و] گفتند: «تو از جهت مالی و قبیله‌ای عزیزتر و قوی‌تر از ما نیستی!» آن پیامبر به آنان گفت: «اگر شما از من اطاعت کنید، خداوند شما را به بهشت می‌برد و اگر نافرمانی کنید، شما را در آتش می‌برد» مردم به او گفتند:

بهشت و آتش چیست؟ و چون برای آنان توصیف کرد، گفتند: در چه زمانی ما در بهشت و یا آتش وارد می‌شویم؟ فرمود: «پس از مردن» مردم گفتند: «ما مردگان خود را دیده‌ایم که پس از مرگ تبدیل به خاک و استخوان شده‌اند!» و سپس بر تکذیب و توهین خود نسبت به آن پیامبر افزودند، تا این که خداوند خواب را برای آنان پدید آورد، و از آن پس آن پیامبر فرمود: خداوند حجّت را بر شما تمام نمود، و ارواح شما این چنین پس از مرگ متنعّم و یا معذّب

خواهند بود، گرچه بدن‌های شما می‌پوسد، تا زمانی که قیامت بر پا شود و خداوند همین بدن‌ها را باز زنده نماید.⁽¹⁾

و ما العلة فی ذلک؟ فقال: ان الله عز ذکره بعث رسولا الی اهل زمانه فدعاهم الی عبادة الله و طاعته فقالوا: ان فعلنا ذلک فما لنا؟ فوالله ما انت باکثرنا مالا و لا باعزنا عشیرة، فقال:

ان اطعتمونی ادخلکم الله الجنة و ان عصیتم ادخلکم الله النار، فقالوا: و ما الجنة و ما النار؟ فوصف لهم ذلک، فقالوا: متی نصیر الی ذلک؟ فقال: اذا متم، فقالوا: لقد راینا امواتنا صاروا عظاما و رفاتا، فازدادوا له تکذیبا و به استخفافا، فاحدث الله(عزوجل) فیهم الاحلام، فاتوه فاخبروه بما راوا و ما انکروا من ذلک، فقال: ان الله عز ذکره اراد ان یحتج علیکم بهذا، هکذا تکون ارواحکم اذا متم، و ان بلیت ابدانکم تصیر الارواح الی عقاب حتّی تبعث الابدان.

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 410، ح 15]

من روز جمعه‌ای نماز صبح را با امام سجّاد(علیه السلام) در مدینه خواندم و چون آن حضرت از نماز و تعقیب خود فارغ گردید، من همراه او بودم تا به خانه بازگشت و به کنیز خود به نام سکینه فرمود: «هر سایلی به درب خانه من می‌آید او را اطعام کنید، چرا که امروز روز جمعه است» پس من گفتم: هر سایلی مستحق و نیازمند نیست! امام(علیه السلام) فرمود:

«ای ثابت [نام ابوحمزه] من می‌ترسم برخی از سایل‌ها نیازمند باشد و اگر ما او را رد کنیم، همان بلایی که بر یعقوب و آل یعقوب وارد شد، بر ما اهل البیت نیز وارد شود» سپس فرمود: هر سایلی را اطعام کنید، هر سایلی را اطعام کنید، همانا یعقوب هر روز گوسفندی را ذبح می‌کرد و از آن صدقه می‌داد

و خود و عیال او نیز از آن می‌خوردند، تا این که روزی سایل مومن غریب و روزه‌دار فقیری که نزد خداوند منزلتی داشت و شب جمعه‌ای بود به درب خانه یعقوب عبور نمود و هنگام افطار صدا زد:

«سایل غریب گرسنه‌ای را، از فضل طعام خود اطعام کنید» و این سخن را چند مرتبه تکرار کرد و آنان صدای او را شنیدند و حق او را نشناختند و او را تصدیق نکردند و چون سایل مایوس شد و او را اطعام نکردند و شب فرا رسید، با چشم گریان بازگشت و به خداوند شکوه نمود و اشک او جاری بود و آن شب را با گرسنگی گذراند و باز روزه گرفت و بر گرسنگی صبر کرد و خدا را ستایش نمود، و در آن شب یعقوب و اهل بیت او با شکم‌های سیر خوابیدند و چون صبح شد هنوز طعام اضافه‌ای داشتند! امام سجّاد(علیه السلام) می‌فرماید:

صبح آن روز خداوند به یعقوب وحی نمود: «ای یعقوب بنده من را ذلیل کردی و خشم من را به وجود آوردی و مستحق ادب و نزول عقوبت و بلای من شدی و اکنون تو و فرزندانت گرفتار بلا خواهید شد» سپس فرمود: ای یعقوب محبوب‌ترین و گرامی‌ترین پیامبران من کسانی هستند که به مساکین از بندگان من ترحّم کنند و آنان را به خود نزدیک نموده و اطعام نمایند، و ملجا و پناه آنان باشند.

ای یعقوب! آیا به بنده‌ی من ذمیال [نام آن فقیر] که کوشای در عبادت من بود و به چیز کمی قانع بود و به درب خانه تو آمد و هنگام افطار تو را صدا زد و گفت:

«به سایل غریب قانع اطعام نمایید» شما او را اطعام نکردید و او با چشم گریان بازگشت و به من شکایت نمود و شب را گرسنه طی کرد و مرا ستایش کرد و صبر نمود

و با گرسنگی، باز روزه گرفت و تو ای یعقوب و فرزندانت سیر بودید و چون صبح شد هنوز طعام اضافه شما باقی بود؟! سپس فرمود:

«ای یعقوب! آیا ندانستی که عقوبت و گرفتاری به اولیای من، سریع‌تر از دشمنان من است؟! و این به خاطر این است که من نظر به اولیایم دارم و دشمنان خود را با نعمت‌های خود غافلگیر می‌کنم؟! پس آگاه باش که به عزّتم سوگند بر تو بلای خود را خواهم فرستاد و تو و فرزندانت را گرفتار مصائب خواهم نمود و تو را با عقوبت خود تادیب خواهم کرد، پس آماده بلای من باشید و به قضای من راضی و بر مصائب من صابر باشید.

ابوحمزه گوید: به امام سجاد(علیه السلام) گفتم:

فدای شما شوم، یوسف آن خواب را در چه زمانی دید؟ امام(علیه السلام) فرمود:

در همان شبی که یعقوب و فرزندانش سیر خوابیدند و به آن سایل گرسنه چیزی ندادند، و چون یوسف آن خواب را دید و برای پدر خود بیان کرد، یعقوب با توجّه به وحی خداوند، برای آماده شدن بلا، غمگین شد، و به یوسف فرمود: «لا تَقْصُصْ رُؤْیاکَ عَلی اِخْوَتِکَ» چرا که من می‌ترسم آنان برای تو حیله‌ای کنند. و لکن یوسف کتمان نکرد و خواب خود را بر برادران خود آشکار نمود.

سپس امام سجّاد(علیه السلام) فرمود:

نخستین بلایی که بر یعقوب و آل او نازل شد، حسد برادران یوسف بود نسبت به یوسف و به دنبال آن، اندوه یعقوب بر یوسف شدید شد، و هراس پیدا کرد که وعده‌ی عقوبت خداوند، درباره‌ی یوسف باشد و چون برادران یوسف محبّت پدر خود را نسبت به یوسف دیدند بر آنان سخت آمد [و گرفتار

حسد شدند] و…⁽¹⁾

لا یعبر علی بابی سایل الا اطعمتموه، فان الیوم یوم الجمعة، قلت له:

لیس کل من یسال مستحق، فقال: یا ثابت اخاف ان یکون بعض من یسالنا محقا فلا نطعمه و نرده فینزل بنا اهل البیت ما نزل بیعقوب و آله اطعموهم اطعموهم، ان یعقوب کان یذبح کل یوم کبشا فیتصدق منه و یاکل هو و عیاله منه، و ان سایلا مومنا صواما محقا، له عند الله منزلة و کان مجتازا غریبا اعتر علی باب یعقوب عشیة جمعة عند اوان افطاره یهتف علی بابه: اطعموا السایل المجتاز الغریب الجائع من فضل طعامکم یهتف بذلک علی بابه مرارا و هم یسمعونه و قد جهلوا حقه و لم یصدقوا قوله، فلما یئس ان یطعموه و غشیه اللیل استرجع و استعبر و شکی جوعه الی الله(عزوجل) و بات طاویا و اصبح صائما جائعا صابرا حامدا الله و بات یعقوب و آل یعقوب شباعا بطانا و اصبحوا و عندهم فضلة من طعامّهم.

قال: فاوحی الله(عزوجل) الی یعقوب فی صبیحة تلک اللیلة: لقد اذللت یا یعقوب عبدی ذلة استحدثت بها غضبی، و استوجبت بها ادبی و نزول عقوبتی و بلوای علیک و علی ولدک، یا یعقوب ان احب انبیائی الی و اکرمهم علی من رحم مساکین عبادی و قربهم الیه و اطعمهم، و کان لهم ماوی و ملجئا. یا یعقوب امّا رحمت ذمیال عبدی المجتهد فی عبادته القانع بالیسیر من ظاهر الدنیا عشاء امس لما اعتر ببابک عند اوان افطاره، و هتف بکم: اطعموا السایل الغریب المجتاز القانع فلم تطعموه شیئا فاسترجع و استعبر و شکی ما به الی، و بات طاویا حامدا لی صابرا و اصبح صائما، و انت یا یعقوب و ولدک شباعا، و اصبحت و عندکم فضلة من طعامکم؟ ا و ما علمت یا یعقوب ان العقوبة و البلوی الی اولیائی اسرع منها الی اعدائی؟ و ذلک حسن النظر منی لاولیائی و استدراج منی لاعدائی؟ امّا و عزتی لانزل بک بلوائی و لاجعلنک و ولدک غرضا لمصائبی و لاؤدبنک بعقوبتی فاستعدوا لبلوای و ارضوا بقضائی و اصبروا للمصائب.

فقلت لعلی بن الحسین(علیهما السلام): جعلت فداک متی رای یوسف الرؤیا؟ فقال فی تلک اللیلة التی بات فیها یعقوب و آل یعقوب شباعا، و بات فیها ذمیال طاویا جائعا، فلما رای یوسف الرؤیا و اصبح فقصها علی ابیه یعقوب فاغتم یعقوب لما سمع من یوسف الرؤیا مع ما اوحی الله(عزوجل) الیه ان استعد للبلاء، فقال یعقوب لیوسف: لا تقصص رؤیاک هذه علی اخوتک فانی اخاف ان یکیدوا لک کیدا، فلم یکتم یوسف رؤیاه و قصها علی اخوته، قال علی بن الحسین(علیهما السلام): و کانت اوّل بلوی نزلت بیعقوب و آل یعقوب الحسد لیوسف لما سمعوا منه الرؤیا، قال: فاشتدت رقة یعقوب علی یوسف و خاف ان یکون ما اوحی الله(عزوجل) الیه من الاستعداد للبلاء هو فی یوسف خاصة فاشتدت رقته علیه من بین ولده، فلما رای اخوة یوسف ما یصنع یعقوب بیوسف من تکرمته ایاه و ایثاره ایاه علیهم، اشتد ذلک علیهم و بدا البلاء فیهم، فتؤامروا فیما بینهم و قالوا: ان یوسف و اخاه اَحَبُّ اِلی اَبِینا مِنَّا وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ اِنَّ اَبانا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ اقْتُلُوا یُوسُفَ اَوِ اطْرَحُوهُ اَرْضاً یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ اَبِیکُمْ وَ تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صالِحِینَ ای تتوبون فعند ذلک قالُوا: یا اَبانا ما لَکَ لا تَاْمَنَّا عَلی یُوسُفَ وَ اِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ اَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً یَرْتَعْ الآیة فقال یعقوب: اِنِّی لَیَحْزُنُنِی اَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَ اَخافُ اَنْ یَاْکُلَهُ الذِّئْبُ فانتزعه حذرا علیه منه ان یکون البلوی من الله علی یعقوب فی یوسف خاصة لموقعه من قلبه و حبه له… [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 411، ح 17]

«لَّقَدْ کَانَ فِی یُوسُفَ وَ اِخْوَتِهِ آیَاتٌ لِّلسَّائِلِینَ * اِذْ قَالُواْ لَیُوسُفُ وَ اَخُوهُ اَحَبُّ اِلَی اَبِینَا مِنَّا وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ اِنَّ اَبَانَا لَفِی ضَلاَلٍ مُّبِینٍ * اقْتُلُواْ یُوسُفَ اَوِ اطْرَحُوهُ اَرْضًا یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ اَبِیکُمْ»⁽¹⁾امام سجّاد(علیه السلام) به دنبال حدیث قبل می‌فرماید:

به خاطر محروم کردن آن سایل، قدرت و قضا و امر الهی درباره‌ی یعقوب و یوسف و برادران او غالب شد، و یعقوب نتوانست بلا را از خود و فرزندان خود دفع کند، از این رو با کراهت یوسف را تحویل برادران او داد و آماده‌ی بلا گردید، و چون برادران یوسف، یوسف را با خود بردند، یعقوب با سرعت خود را به آنان رساند و یوسف را از آنان گرفت و به آغوش کشید و گریان شد و سپس او را به آنان باز گرداند،

و برادران یوسف از آن پس یوسف را به سرعت بردند، از ترس آن که پدرشان باز به آنان برسد و یوسف را بگیرد و به آنان باز نگرداند و چون از پدر دور شدند، یوسف را داخل جنگلی بردند و گفتند: «او را می‌کشیم و بدن او را زیر این درخت می‌اندازیم تا امشب گرگ او را بخورد» پس بزرگ آنان گفت:

«یوسف را نکشید و لکن او را داخل چاه اندازید، تا اهل قافله و عابرین او را برای خود بردارند پس او را نزد چاه آوردند و داخل چاه انداختند و گمان کردند که او غرق خواهد شد و چون یوسف به قعر چاه رسید صدا زد: «ای فرزندان رومین! سلام من را به یعقوب برسانید» و چون سخن او را شنیدند به هم‌دیگر گفتند: «از این جا نمی‌رویم تا یقین کنیم او مرده است» پس کنار چاه ماندند تا از حیات او ناامید شدند و شبانه نزد پدر آمدند و با چشم گریان گفتند: «ما رفتیم و مشغول مسابقه شدیم و یوسف را نزد متاع خود قرار دادیم و گرگ او را خورد» پس یعقوب با شنیدن سخنان آنان گریان شد و گفت: «اِنَّا لِلهِ وَ اِنَّا اِلَیْهِ رَاجِعونَ» و به یاد آمادگی بلای خدا افتاد و صبوری نمود و به فرزندان خود گفت: «شما اشتباه فهمیده‌اید» چرا که خداوند قبل از آن که تعبیر خواب صادق یوسف را به من نشان دهد، او را خوراک گرگ نخواهد نمود.

ابوحمزه گوید:

سخن امام(علیه السلام) از این‌جا قطع شد و من روز دیگر به آن حضرت گفتم: فدای شما شوم، شما سخن خود را دیروز درباره یعقوب و یوسف و برادران او قطع کردید، اکنون به سخن خود ادامه بدهید؟ امام(علیه السلام) فرمود:

برادران یوسف چون صبح شد، با خود گفتند! برویم ببینیم آیا یوسف زنده مانده

یا مرده است؟ و چون نزد آن چاه آمدند دیدند گروهی نزد آن چاه آمده و یکی از آنان دلو خود را وارد چاه کرد و دید جوانی به دلو آویزان شده، پس به رفقای خود گفت:

«یا بشری هذا غلام» پس برادران یوسف نزدیک آمدند و گفتند: «این غلام از ما می‌باشد و دیروز از دست ما رها شده و در این چاه افتاده است و امروز ما آمده‌ایم او را از چاه خارج کنیم» پس او را از دست اهل قافله گرفتند و به کناری بردند و به او گفتند: «یا باید اقرار کنی که غلام ما هستی، تا تو را به اهل این قافله بفروشیم و یا تو را خواهیم کشت» یوسف گفت: مرا نکشید و هر کار دیگری می‌خواهید بکنید» پس او را نزد قافله آوردند و گفتند: آیا کسی بین شما هست که این غلام را خریداری کند؟ پس یکی از آنان او را به بیست درهم خریداری نمود و به شهر مصر آورد و او را به پادشاه مصر فروخت چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ قالَ الَّذِی اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَاَتِهِ اَکْرِمِی مَثْواهُ عَسی اَنْ یَنْفَعَنا…»⁽¹⁾

نذبحه و نلقیه تحت هذه الشجرة فیاکله الذئب اللیلة، فقال کبیرهم: لا تَقْتُلُوا یُوسُفَ وَ اَلْقُوهُ فِی غَیابَتِ الْجُبِّ یَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّیَّارَةِ اِنْ کُنْتُمْ فاعِلِینَ فانطلقوا به الی الجب و القوه فیه و هم یظنون انه یغرق فیه، فلما صار فی قعر الجب ناداهم: یا ولد رومین اقراوا یعقوب السّلام منی، فلما راوا کلامه قال بعضهم لبعض: لا تزالوا من هاهنا حتّی تعلموا انه قد مات، فلم یزالوا بحضرته حتّی آیسوا و رجعوا الی ابیهم عشاء یبکون «قالُوا: یا اَبانا اِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ وَ تَرَکْنا یُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا فَاَکَلَهُ الذِّئْبُ» فلما سمع مقالتهم استرجع و استعبر و ذکر ما اوحی الله(عزوجل) الیه من الاستعداد للبلاء فصبروا اذعن للبلوی، فقال لهم:

«بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ اَنْفُسُکُمْ اَمْراً» و ما کان الله لیطعم لحم یوسف للذئب من قبل ان اری تاویل رؤیاه الصادقة. قال ابو حمزة: ثم انقطع حدیث علی بن الحسین(علیهما السلام) عند هذا فلما کان من الغد غدوت علیه فقلت له: جعلت فداک انک حدثتنی امس بحدیث لیعقوب و ولده ثم قطعته فما کان من قصة اخوة یوسف و قصة یوسف بعد ذلک؟ فقال انهم لما اصبحوا قالوا: انطلقوا بنا حتّی ننظر ما حال یوسف ا مات ام هو حی؟ فلما انتهوا الی الجب وجدوا بحضرة الجب سیارة و قد ارسلوا واردهم و ادلی دلوه، اذ هو بغلام متعلق بدلوه فقال لاصحابه: «یا بُشْری هذا غُلامٌ» فلما اخرجوه اقبلوا الیهم اخوة یوسف فقالوا:

هذا عبدنا سقط منا امس فی هذا الجب و جئنا الیوم لنخرجه فانتزعوه من ایدیهم و تنحوا به ناحیة فقالوا له: امّا ان تقر لنا انک عبدنا فنبیعک بعض هذه السیارة او نقتلک فقال لهم یوسف: لا تقتلونی و اصنعوا ما شئتم، فاقبلوا به الی السیارة فقالوا: امنکم من یشتری منا هذا العبد؟ فاشتراه رجل منهم بعشرین درهما و کان اخوته فِیهِ مِنَ الزَّاهِدِینَ، و سار به الَّذِی اشْتَراهُ مِنْ البدو حتّی ادخله مصر، فباعه الَّذِی اشْتَراهُ مِنْ البدو من ملک مصر و ذلک قول الله(عزوجل): «وَ قالَ الَّذِی اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَاَتِهِ اَکْرِمِی مَثْواهُ عَسی اَنْ یَنْفَعَنا اَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً»… [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 411، ح 17]

سوره‌ی یوسف، آیات 15 تا 22

متن:

فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَ اَجْمَعُوا اَنْ یَجْعَلُوهُ فی غَیابَتِ الْجُبِّ وَ اَوْحَیْنا اِلَیْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِاَمْرِهِمْ هذا وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ وَ جاؤُ اَباهُمْ عِشاءً یَبْکُونَ قالُوا یا اَبانا اِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ وَ تَرَکْنا یُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا فَاَکَلَهُ الذِّئْبُ وَ ما اَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَ لَوْ کُنَّا صادِقینَ وَ جاؤُ عَلی قَمیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ اَنْفُسُکُمْ اَمْرًا فَصَبْرٌ جَمیلٌ وَ اللهُ الْمُسْتَعانُ عَلی ما تَصِفُونَ وَ جاءَتْ سَیَّارَةٌ فَاَرْسَلُوا وارِدَهُمْ فَاَدْلی دَلْوَهُ قالَ یا بُشْری هذا غُلامٌ وَ اَسَرُّوهُ بِضاعَةً وَ اللهُ عَلیمٌ بِما یَعْمَلُونَ وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ وَ کانُوا فیهِ مِنَ الزَّاهِدینَ وَ قالَ الَّذِی اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لاِمْرَاَتِهِ اَکْرِمی مَثْواهُ عَسی اَنْ یَنْفَعَنا اَوْ

نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَ کَذلِكَ مَکَّنَّا لِیُوسُفَ فِی الْاَرْضِ وَ لِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَاْویلِ الْاَحادیثِ وَ اللهُ غالِبٌ عَلی اَمْرِهِ وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ وَ لَمَّا بَلَغَ اَشُدَّهُ آتَیْناهُ حُکْمًا وَ عِلْمًا وَ کَذلِكَ نَجْزِی الْمُحْسِنینَ

لغات:

«حُزن» یعنی اندوه و آن دردی است که از فراق محبوب بر قلب وارد می‌شود، و «عشاء» آخر روز را گویند، و بعضی گفته‌اند: عشاء اوّل تاریکی شب است، و استباق، از مسابقه است و هدف از آن روشن شدن فرد قوی‌تر است و صِراع نیز به همین معناست، و «دمٍ کَذِبٍ» یعنی دم مکذوب، و «تسویل» تزیین نفس به نحو فریب است، و «وارد» کسی است که قبل از اهل قافله سراغ آب می‌رود، و «بضاعة» سرمایه است، و «شراء» به معنای فروختن است، و «ثَمَن» عوض چیزی است که فروخته می‌شود، و «بَخس» کم‌فروشی در کیل و وزن است، و «ثوی و مثوا» محل اقامت است، و «اکرام» عطا و احسان بزرگ است، و «اشُدّ» جمعی است بدون مفرد، و یا واحدی است که بر وزن جمع آمده است.⁽¹⁾

ترجمه:

هنگامی که او را با خود بردند، و تصمیم گرفتند وی را در مخفی‌گاه چاه قرار دهند، (سرانجام مقصد خود را عملی ساختند) و به او وحی فرستادیم که آن‌ها را در آینده از این کارشان با خبر خواهی ساخت در حالی که آن‌ها نمی‌دانند! (15) (برادران یوسف) شب هنگام، گریان به سراغ پدر آمدند. (16) گفتند: «ای پدر! ما رفتیم و مشغول مسابقه شدیم، و یوسف را نزد اثاث خود گذاردیم و گرگ او را خورد! تو هرگز سخن ما

را باور نخواهی کرد، هر چند راست‌گو باشیم!» (17) و پیراهن او را با خونی دروغین (آغشته ساخته، نزد پدر) آوردند گفت: «هوس‌های نفسانی شما این کار را برای‌شان آراسته! من صبر جمیل (و شکیبایی خالی از ناسپاسی) خواهم داشت و در برابر آن‌چه می‌گویید، از خداوند یاری می‌طلبم!» (18) و (در همین حال) کاروانی فرا رسید و مامور آب را (به سراغ آب) فرستادند او دلو خود را در چاه افکند (ناگهان) صدا زد: «مژده باد! این کودکی است (زیبا و دوست داشتنی!)» و این امر را بعنوان یک سرمایه از دیگران مخفی داشتند. و خداوند به آن‌چه آن‌ها انجام می‌دادند، آگاه بود. (19) و (سرانجام،) او را به بهای کمی -- چند درهم -- فروختند و نسبت به (فروختن) او، بی‌رغبت بودند (چرا که می‌ترسیدند رازشان فاش شود). (20) و آن کس که او را از سرزمین مصر خرید [عزیز مصر]، به همسرش گفت: «مقام وی را گرامی دار، شاید برای ما سودمند باشد و یا او را بعنوان فرزند انتخاب کنیم!» و اینچنین یوسف را در آن سرزمین متمکّن ساختیم! (ما این کار را کردیم، تا او را بزرگ داریم و) از علم تعبیر خواب به او بیاموزیم خداوند بر کار خود پیروز است، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند! (21) و هنگامی که به بلوغ و قوّت رسید، ما «حکم» [نبوّت] و «علم» به او دادیم و اینچنین نیکوکاران را پاداش می‌دهیم! (22)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام)

«وَ قَالَ الَّذِی اشْتَرَاهُ مِن مِّصْرَ لاِمْرَاَتِهِ اَکْرِمِی مَثْوَاهُ عَسَی اَن یَنفَعَنَا اَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا…»⁽¹⁾در ادامه حدیث پیشین ابوحمزه گوید: به امام سجّاد(علیه السلام) گفتم:

هنگامی که یوسف را در چاه انداختند او چند ساله بود؟ فرمود: نه ساله بود.

گفتم: بین منزل یعقوب و مصر چه قدر فاصله بود؟ فرمود: دوازده روز راه بود، سپس فرمود: یوسف زیباترین انسان زمان خود بود، از این رو زن پادشاه مصر

به او علاقه‌مند شد و از او درخواست زناشویی نمود و یوسف به او گفت:

معاذالله! ما از خانواده‌ای هستیم که زنا نمی‌کنیم». پس [زلیخا] درها را بست و گفت: هراسی بر تو نیست و خود را بر روی یوسف انداخت، پس یوسف در را باز نمود و از او فرار کرد و زلیخا خود را به او رساند و لباس او را از پشت کشید و لباس را از او جدا کرد و یوسف باز از دست او فرار نمود، ناگهان عزیز مصر وارد خانه شد و زلیخا گفت: آیا کیفر کسی که به خانواده تو قصد سویی بکند جز زندان و یا عذاب دردناک است؟ و چون پادشاه خواست که یوسف را کیفر دهد، یوسف به او گفت: به پروردگار یعقوب سوگند، که من نیّت بدی به خانواده تو نداشتم و او مرا به خود دعوت نمود و من از او دوری کردم، و تو از این بچّه شیرخواره سوال کن تا بگوید: کدام یک از ما قصد سویی داشته است؟ امام سجّاد(علیه السلام) سپس فرمود:

در آن روز بچّه شیرخواری از خویشان زلیخا نزد او بود و خداوند برای قضاوت، آن بچّه را به سخن آورد و آن بچّه به پادشاه گفت: به پیراهن یوسف بنگر اگر از جلو پاره شده است، او اهل گناه بوده و اگر از پشت پاره شده است زلیخا اهل گناه بوده است و چون پادشاه دید پیراهن یوسف از پشت پاره شده است از سخن آن بچّه بر آشفته شد و به همسر خود گفت: این کید و مکر از شما زنان است و مکر شما بزرگ می‌باشد، و به یوسف گفت: این سخن را بازگو مکن.

امام سجّاد(علیه السلام) می‌فرماید:

و لکن یوسف این قصّه را پنهان نکرد و در شهر منتشر شد و زنان مصر گفتند:

«زن پادشاه شیفته غلام خود یوسف شده است» و چون این خبر به گوش زلیخا رسید، زنان مصر را دعوت به اطعام کرد و جلسه‌ای تشکیل داد و به دست هر کدام آنان کاردی داد و سپس به یوسف گفت: بر آنان وارد شود، و چون زنان مصر یوسف را دیدند زیبایی او را بزرگ شمردند و بی‌اختیار دست‌های خود را بریدند و گفتند:

«مَا هَذَا بَشَرًا اِنْ هَذَا اِلَّا مَلَکٌ کَرِیمٌ»، پس زلیخا، به آنان گفت: «این همان جوانی است که شما مرا نسبت به علاقه به او ملامت کردید» تا این که همه آن زن‌ها، پنهان از شوهران خود از یوسف درخواست ملاقات نمودند و یوسف از زیارت آنان امتناع ورزید و فرمود: «وَ اِلَّا تَصْرِفْ عَنِّی کَیْدَهُنَّ اَصْبُ اِلَیْهِنَّ وَ اَکُن مِّنَ الْجَاهِلِینَ»، یعنی «خدایا اگر کید آنان را از من دور نکنی من به آن‌ها مایل می‌شوم و از جاهلان خواهم بود» و خداوند کید آنان را از یوسف برطرف نمود، و چون قصّه یوسف و زلیخا و زن‌های مصری شایع شد، پادشاه با شنیدن سخنان آن بچّه شیرخواره، مصلحت دید که یوسف را زندانی کند و چون یوسف زندانی شد دو نفر جوان نیز در کنار او زندانی شدند و خداوند ماجرای آنان را در این آیات بیان نموده است.⁽¹⁾

کان ابن تسع سنین، فقلت: کم کان بین منزل یعقوب یومئذ و بین مصر؟ فقال: مسیرة اثنی عشر یوما، قال: و کان یوسف من اجمل اهل زمانه فلما راهق یوسف راودته امراة الملک عن نفسه فقال لها: معاذ الله انا من اهل بیت لا یزنون فغلقت الابواب علیها و علیه و قالت:

لا تخف و القت نفسها علیه فافلت منها هاربا الی الباب ففتحته فلحقته فجذبت قمیصه من خلفه فاخرجته منه فافلت یوسف منها فی ثیابه «وَ اَلْفَیا سَیِّدَها لَدَی الْبابِ قالَتْ ما جَزاءُ مَنْ اَرادَ بِاَهْلِکَ سُوءاً اِلَّا اَنْ یُسْجَنَ اَوْ عَذابٌ اَلِیمٌ» قال: فهم الملک بیوسف لیعذبه فقال له یوسف: و اله یعقوب ما اردت باهلک سوءا بل هِیَ راوَدَتْنِی عَنْ نَفْسِی فسل هذا الصبی اینا راود صاحبه عن نفسه؟ قال: و کان عندها صبی من اهلها زائر لها فانطق الله الصبی لفصل القضاء فقال: ایها الملک انظر الی قمیص یوسف فان کان مقدودا من قدامه فهو الذی راودها؟ و ان کان مقدودا من خلفه فهی التی راودته فلما سمع الملک کلام الصبی و ما اقتص افزعه ذلک فزعا شدیدا فجی‌ء بالقمیص فنظر الیه فلما رآه مقدودا من خلفه قال لها: «اِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ اِنَّ کَیْدَکُنَّ عَظِیمٌ» و قال لیوسف: اَعْرِضْ عَنْ هذا و لا یسمعه منک احد و اکتمه قال:

فلم یکتمه یوسف و اذاعه فی المدینة حتّی قلن نسوة منهن: «امْرَاَتُ الْعَزِیزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ» فبلغها ذلک فارسلت الیهن و هیئت لهن طعاما و مجلسا ثم اتتهن باترج «وَ آتَتْ کُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّیناً» ثم قالت لیوسف: «اخْرُجْ عَلَیْهِنَّ فَلَمَّا رَاَیْنَهُ اَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ اَیْدِیَهُنَّ» و قلن ما قلن، فقالت لهن: «فَذلِکُنَّ الَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ» یعنی فی حبه، و خرجن النسوة من عندها فارسلت کُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ الی یوسف سرا من صاحبتها تساله الزیارة، فابی علیهن و قال: «اِلَّا تَصْرِفْ عَنِّی کَیْدَهُنَّ اَصْبُ اِلَیْهِنَّ وَ اَکُنْ مِنَ الْجاهِلِینَ» فصرف الله عنه کیدهن فلما شاع امر یوسف و امر امراة العزیز و النسوة فی مصر بدا للملک بعد ما سمع قول الصبی لیسجنن یوسف فسجنه فی السجن و دخل السجن مع یوسف فتیان و کان من قصتهما و قصة یوسف ما قصه الله فی الکتاب قال ابو حمزة: ثم انقطع حدیث علی بن الحسین (علیه السلام).

[تفسیر نورالثقیلن، ج 2، ص 411، ح 17]

سوره‌ی یوسف، آیات 23 تا 34

متن:

وَ راوَدَتْهُ الَّتی هُوَ فی بَیْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الْاَبْوابَ وَ قالَتْ هَیْتَ لَكَ قالَ مَعاذَ اللهِ اِنَّهُ رَبِّی اَحْسَنَ مَثْوایَ اِنَّهُ لا یُفْلِحُ الظَّالِمُونَ وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا اَنْ رَای بُرْهانَ رَبِّهِ کَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ اِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصینَ وَ اسْتَبَقَا الْبابَ وَ قَدَّتْ قَمیصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَ اَلْفَیا سَیِّدَها لَدَی الْبابِ قالَتْ ما جَزاءُ مَنْ اَرادَ بِاَهْلِكَ سُوءًا

اِلَّا اَنْ یُسْجَنَ اَوْ عَذابٌ اَلیمٌ قالَ هِیَ راوَدَتْنی عَنْ نَفْسی وَ شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ اَهْلِها اِنْ کانَ قَمیصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَ هُوَ مِنَ الْکاذِبینَ وَ اِنْ کانَ قَمیصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَکَذَبَتْ وَ هُوَ مِنَ الصَّادِقینَ فَلَمَّا رَای قَمیصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ اِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ اِنَّ کَیْدَکُنَّ عَظیمٌ یُوسُفُ اَعْرِضْ عَنْ هذا وَ اسْتَغْفِری لِذَنْبِكِ اِنَّكِ کُنْتِ مِنَ الْخاطِئینَ وَ قالَ نِسْوَةٌ فِی الْمَدینَةِ امْرَاَتُ الْعَزیزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبًّا اِنَّا لَنَراها فی ضَلالٍ مُبینٍ فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ اَرْسَلَتْ اِلَیْهِنَّ وَ اَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّکًَا وَ آتَتْ کُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّینًا وَ قالَتِ اخْرُجْ عَلَیْهِنَّ فَلَمَّا رَاَیْنَهُ اَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ اَیْدِیَهُنَّ وَ قُلْنَ حاشَ لِلهِ ما هذا بَشَرًا اِنْ هذا اِلَّا مَلَكٌ کَریمٌ قالَتْ فَذلِکُنَّ الَّذی لُمْتُنَّنی فیهِ وَ لَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَ لَئِنْ لَمْ یَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَیُسْجَنَنَّ وَ لَیَکُونًا مِنَ الصَّاغِرینَ قالَ رَبِّ السِّجْنُ اَحَبُّ اِلَیَّ مِمَّا یَدْعُونَنی اِلَیْهِ وَ اِلَّا تَصْرِفْ عَنِّی کَیْدَهُنَّ اَصْبُ اِلَیْهِنَّ وَ اَکُنْ مِنَ الْجاهِلینَ فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ کَیْدَهُنَّ اِنَّهُ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ

لغات:

«مراودة» خواستار شدن چیزی است با نرمی و ارفاق تا رسیدن به مقصد، و در این آیه کنایه از چیزی است که زن‌ها از مردها می‌خواهند؛ «وَغَلَّقَتِ الاَبْوَابَ» به معنای بستن درهاست به گونه‌ای که باز کردن آن‌ها سخت باشد، «وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهَا» یعنی زلیخا عزم و اراده جدّی نمود که یوسف را به زنا وادارد و یوسف عزم و اراده نمود که زلیخا را بکشد، چنان که در تفسیر روایی خواهد آمد، «و معاذ الله» مفعول مطلق و برای تاکید است و تقدیر آن «اعوذ بالله معاذاً» است یعنی به شدّت به خدا پناه می‌برم؛ و «قُدَّ مِن قُبُلٍ»، به معنای پاره شدن طولی است، و «عزیز» به معنای منیع و غالب است

«و فتی» به معنای پسر جوان است و «فتاة» به معنای دختر جوان است و عرب به عبد نیز فتی می‌گوید، و «اکبار» به معنای اعظام و اجلال است؛ و بعضی گفته‌اند: معنای «اکبرنه» این است که زن‌های مصری چون یوسف را دیدند حیض شدند.⁽¹⁾

ترجمه:

و هنگامی که به بلوغ و قوّت رسید، ما «حکم» [نبوّت] و «علم» به او دادیم و اینچنین نیکوکاران را پاداش می‌دهیم! (22) و آن زن که یوسف در خانه او بود، از او تمنّای کامجویی کرد درها را بست و گفت: «بیا (به‌سوی آن‌چه برای تو مهیاست!)» (یوسف) گفت: «پناه می‌برم به خدا! او [عزیز مصر] صاحب نعمت من است مقام مرا گرامی داشته (آیا ممکن است به او ظلم و خیانت کنم؟!) مسلّما ظالمان رستگار نمی‌شوند!» (23) آن زن قصد او کرد و او نیز -- اگر برهان پروردگار را نمی‌دید -- قصد وی می‌نمود! اینچنین کردیم تا بدی و فحشا را از او دور سازیم چرا که او از بندگان مخلص ما بود! (24) و هر دو به سوی در، دویدند (در حالی که همسر عزیز، یوسف را تعقیب می‌کرد) و پیراهن او را از پشت (کشید و) پاره کرد. و در این هنگام، آقای آن زن را دم در یافتند! آن زن گفت: «کیفر کسی که بخواهد نسبت به اهل تو خیانت کند، جز زندان و یا عذاب دردناک، چه خواهد بود؟!» (25) (یوسف) گفت: «او مرا با اصرار به سوی خود دعوت کرد!» و در این هنگام، شاهدی از خانواده آن زن شهادت داد که: «اگر پیراهن او از پیش رو پاره شده، آن آن راست می‌گوید، و او از دروغ‌گویان است. (26) و اگر پیراهنش از پشت پاره شده، آن زن دروغ می‌گوید، و او از راست‌گویان است.» (27) هنگامی که (عزیز مصر) دید پیراهن او [یوسف] از پشت پاره شده، گفت: «این از مکر و حیله شما زنان است و مکر و حیله شما زنان، عظیم است! (28) یوسف از این موضوع، صرف نظر کن!

و تو ای زن نیز از گناهت استغفار کن، که از خطاکاران بودی!» (29) (این جریان در شهر منعکس شد) گروهی از زنان شهر گفتند: «همسر عزیز، جوانش [غلامش] را به‌سوی خود دعوت می‌کند! عشق این جوان، در اعماق قلبش نفوذ کرده، ما او را در گم‌راهی آشکاری می‌بینیم!» (30) هنگامی که (همسر عزیز) از فکر آن‌ها با خبر شد، به سراغ‌شان فرستاد (و از آن‌ها دعوت کرد) و برای آن‌ها پشتی (گرانبها، و مجلس باشکوهی) فراهم ساخت و به دست هر کدام، چاقویی (برای بریدن میوه) داد و در این موقع (به یوسف) گفت:

«وارد مجلس آنان شو!» هنگامی که چشمشان به او افتاد، او را بسیار بزرگ (و زیبا) شمردند و (بی‌توجّه) دستهای خود را بریدند و گفتند: «منزّه است خدا! این بشر نیست این یک فرشته بزرگوار است!» (31) (همسر عزیز) گفت: «این همان کسی است که به‌خاطر (عشق) او مرا سرزنش کردید! (آری،) من او را به خویشتن دعوت کردم و او خودداری کرد! و اگر آن‌چه را دستور می‌دهم انجام ندهد، به زندان خواهد افتاد و مسلّما خوار و ذلیل خواهد شد!» (32) (یوسف) گفت: «پروردگارا! زندان نزد من محبوبتر است از آن‌چه این‌ها مرا به‌سوی آن می‌خوانند! و اگر مکر و نیرنگ آن‌ها را از من باز نگردانی، به‌سوی آنان متمایل خواهم شد و از جاهلان خواهم بود!» (33) پروردگارش دعای او را اجابت کرد و مکر آنان را از او بگردانید چرا که او شنوا و داناست! (34)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«رَبِّ السِّجْنُ اَحَبُّ اِلَیَّ مِمَّا یَدْعُونَنِی اِلَیْهِ وَ اِلَّا تَصْرِفْ عَنِّی کَیْدَهُنَّ اَصْبُ اِلَیْهِنَّ وَ اَکُن مِّنَ الْجَاهِلِینَ»⁽¹⁾تفسیر آیات فوق در بخش پیشین گذشت و نکاتی از آن‌ها باقی مانده است که به اختصار بیان می‌شود.

امام هشتم حضرت علی بن موسی الرّضا(علیه السلام) درباره‌ی عصمت پیامبران(علیهم السلام) و آیه‌ی «وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهَا» می‌فرماید:

زلیخا برای معصیت خدا می‌کوشید و یوسف می‌کوشید که اگر زلیخا بخواهد او را مجبور به زنا کند، او را بکشد، چرا که یوسف سخت از انجام گناه بیزار بود، از این رو خداوند یوسف را از خطر زنا و خطر قتل نجات داد، چنان که می‌فرماید: «کَذَلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشَاء»، و مقصود از «سُّوء وَ فَحْشَاء» قتل و زنا می‌باشد.⁽¹⁾

و امّا قوله فی یوسف(علیه السلام): و لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها فانها همت بالمعصیة و هم یوسف بقتلها ان اجبرته لعظم ما تداخله، فصرف الله عنه قتلها و الفاحشة، و هو قوله: کَذلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ یعنی القتل و الزنا. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 419، ح 41]

زلیخا می‌کوشید که یوسف را به زنا وادار کند، و اگر یوسف برهان پروردگار خود را نمی‌دید او نیز همّت به زنا می‌کرد، جز آن که یوسف معصوم بود و معصوم همّت به گناه نمی‌کند.

سپس فرمود: پدرم از پدر خود امام صادق(علیه السلام) نقل نمود که فرموده:

زلیخا می‌کوشید تا زنا کند و یوسف می‌کوشید تا زنا نکند؛ پس مامون گفت:

«لِلهِ دَرُّکَ یَا اَبَا الْحَسَنِ.»⁽²⁾

فاخبرنی عن قول الله تعالی: «وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا اَنْ رَای بُرْهانَ رَبِّهِ» فقال الرّضا(علیه السلام):

لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ و لَوْ لا اَنْ رَای بُرْهانَ رَبِّهِ لهم بها کما همت به لکنه کان معصوما و المعصوم لا یهم بذنب و لا یاتیه و لقد حدثنی ابی عن الصادق(علیه السلام) انه قال: همت بان تفعل و هم بان لا یفعل، فقال المامون: لله درک یا ابا الحسن. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 419، ح 42]

و از علی بن الحسین(علیه السلام) در تفسیر آیه «لَوْلا اَن رَّاَی بُرْهَانَ رَبِّهِ»، نقل شده که فرمود:

زلیخا همسر عزیز مصر [هنگام دعوت یوسف به زنا] برخاست و لباسی بر روی بُت خود انداخت و یوسف به او گفت: برای چه چنین کردی؟ زلیخا گفت: از این بُت حیا می‌کنم که مرا در این حال ببیند! پس یوسف به او گفت: آیا تو از چیزی که نمی‌بیند و نمی‌شنود و نمی‌فهمد و نمی‌خورد و نمی‌آشامد، حیا می‌کنی؟! و من از کسی که انسان را آفریده و به او دانش تعلیم نموده، حیا نکنم؟! سپس امام سجاد(علیه السلام) فرمود: این معنای «لَوْلا اَن رَّاَی بُرْهَانَ رَبِّهِ» است.⁽¹⁾

ا تستحین ممن لا یسمع و لا یبصر و لا یفقه و لا یاکل و لا یشرب، و لا استحی انا ممن خلق الانسان و علمه؟ فذلک قوله تعالی: «لَوْ لا اَنْ رَای بُرْهانَ رَبِّهِ». [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 419، ح 43]

سخنانی در بین اهل سنّت درباره‌ی «لَوْلا اَن رَّاَی بُرْهَانَ رَبِّهِ» گفته شده و لکن حق همان چیزی است که امام سجّاد(علیه السلام) فرموده است.

سوره‌ی یوسف، آیات 35 تا 49

متن:

ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَاَوُا الْآیاتِ لَیَسْجُنُنَّهُ حَتَّی حینٍ وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَیانِ قالَ اَحَدُهُما اِنِّی اَرانی اَعْصِرُ خَمْرًا وَ قالَ الْآخَرُ اِنِّی اَرانی اَحْمِلُ فَوْقَ رَاْسی خُبْزًا تَاْکُلُ الطَّیْرُ

مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَاْویلِهِ اِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنینَ قالَ لا یَاْتیکُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ اِلَّا نَبَّاْتُکُما بِتَاْویلِهِ قَبْلَ اَنْ یَاْتِیَکُما ذلِکُما مِمَّا عَلَّمَنی رَبِّی اِنِّی تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائی اِبْراهیمَ وَ اِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ ما کانَ لَنا اَنْ نُشْرِكَ بِاللهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللهِ عَلَیْنا وَ عَلَی النَّاسِ وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النَّاسِ لا یَشْکُرُونَ یا صاحِبَیِ السِّجْنِ اَ اَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ اَمِ اللهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ اِلَّا اَسْماءً سَمَّیْتُمُوها اَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ ما اَنْزَلَ اللهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ اِنِ الْحُکْمُ اِلَّا لِلهِ اَمَرَ اَلَّا تَعْبُدُوا اِلَّا اِیَّاهُ ذلِكَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ یا صاحِبَیِ السِّجْنِ اَمَّا اَحَدُکُما فَیَسْقی رَبَّهُ خَمْرًا وَ اَمَّا الْآخَرُ فَیُصْلَبُ فَتَاْکُلُ الطَّیْرُ مِنْ رَاْسِهِ قُضِیَ الْاَمْرُ الَّذی فیهِ تَسْتَفْتِیانِ وَ قالَ لِلَّذی ظَنَّ اَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْکُرْنی عِنْدَ رَبِّكَ فَاَنْساهُ الشَّیْطانُ ذِکْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِی السِّجْنِ بِضْعَ سِنینَ وَ قالَ الْمَلِكُ اِنِّی اَری سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ یَاْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَ سَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَ اُخَرَ یابِساتٍ یا اَیُّهَا الْمَلَاُ اَفْتُونی فی رُءْیایَ اِنْ کُنْتُمْ لِلرُّءْیا تَعْبُرُونَ قالُوا اَضْغاثُ اَحْلامٍ وَ ما نَحْنُ بِتَاْویلِ الْاَحْلامِ بِعالِمینَ وَ قالَ الَّذی نَجا مِنْهُما وَ ادَّکَرَ بَعْدَ اُمَّةٍ اَنَا اُنَبِّئُکُمْ بِتَاْویلِهِ فَاَرْسِلُونِ یُوسُفُ اَیُّهَا الصِّدِّیقُ اَفْتِنا فی سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ یَاْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَ سَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَ اُخَرَ یابِساتٍ لَعَلِّی اَرْجِعُ اِلَی النَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَعْلَمُونَ قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنینَ دَاَبًا فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فی سُنْبُلِهِ اِلَّا قَلیلًا مِمَّا تَاْکُلُونَ ثُمَّ یَاْتی مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ یَاْکُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ اِلَّا قَلیلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ ثُمَّ یَاْتی مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فیهِ یُغاثُ النَّاسُ وَ فیهِ یَعْصِرُونَ

لغات:

«فَتَیان» تثنیه فتی می‌باشد، و عرب به مملوک خود فتی و فتاة می‌گوید و در حدیث آمده: «لَا یَقُولَنَ اَحَدُکُمْ عَبْدِی وَ اَمَتِی، وَ لَکِنْ لِیَقُلْ فَتَایَ وَ فَتَاتِی». و «تاویل» به معنای خبر

دادن از چیز حاضر است به آن‌چه به آن بازگشت خواهد نمود، و «تاویل قرآن» به معنای، مآل و بازگشت به معنای دیگر است، و «تعلیم» به معنای تفهیم دلالت لفظ است، و «اتّباع» به معنای پیروی از متبوع و طلب الحاق به اوست و «صاحب» به معنای ملازم است، و اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ملازمین آن حضرت هستند، و «قیّم» به معنای مستقیم است، و «بضعة سنین» یعنی قطعه‌ای از روزگار، و به همین معناست حدیث «فاطمة بضعة منّی» و «عجاف» جمع عَجْف به معنای لاغری است و «تعبیر» تفسیر رؤیا و خواب است، و «اضغاث» خواب‌های آشفته است.⁽¹⁾

ترجمه:

و بعد از آن‌که نشانه‌ها (ی پاکی یوسف) را دیدند، تصمیم گرفتند او را تا مدّتی زندانی کنند! (35) و دو جوان، همراه او وارد زندان شدند یکی از آن دو گفت: «من در خواب دیدم که (انگور برای) شراب می‌فشارم!» و دیگری گفت: «من در خواب دیدم که نان بر سرم حمل می‌کنم و پرندگان از آن می‌خورند ما را از تعبیر این خواب آگاه کن که تو را از نیکوکاران می‌بینیم.» (36) (یوسف) گفت: «پیش از آن‌که جیره غذایی شما فرا رسد، شما را از تعبیر خوابتان آگاه خواهم ساخت. این، از دانشی است که پروردگارم به من آموخته است. من آیین قومی را که به خدا ایمان ندارند، و به سرای دیگر کافرند، ترک گفتم (و شایسته چنین موهبتی شدم)! (37) من از آیین پدرانم ابراهیم و اسحاق و یعقوب پیروی کردم! برای ما شایسته نبود چیزی را همتای خدا قرار دهیم این از فضل خدا بر ما و بر مردم است ولی بیشتر مردم شکرگزاری نمی‌کنند! (38) ای دوستان زندانی من! آیا خدایان پراکنده بهترند، یا خداوند یکتای پیروز؟! (39) این معبودهایی که غیر از خدا می‌پرستید، چیزی جز اسمهایی (بی‌مسمّا) که شما و پدران‌تان آن‌ها را خدا نامیده‌اید،

نیست خداوند هیچ دلیلی بر آن نازل نکرده حکم تنها از آن خداست فرمان داده که غیر از او را نپرستید! این است آیین پابرجا ولی بیشتر مردم نمی‌دانند! (40) ای دوستان زندانی من! امّا یکی از شما (دو نفر، آزاد می‌شود و) ساقی شراب برای صاحب خود خواهد شد و امّا دیگری به دار آویخته می‌شود و پرندگان از سر او می‌خورند! و مطلبی که درباره آن (از من) نظر خواستید، قطعی و حتمی است!» (41) و به آن یکی از آن دو نفر، که می‌دانست رهایی می‌یابد، گفت: «مرا نزد صاحبت [سلطان مصر] یادآوری کن!» ولی شیطان یادآوری او را نزد صاحبش از خاطر وی برد و به‌دنبال آن، (یوسف) چند سال در زندان باقی ماند. (42) پادشاه گفت: «من در خواب دیدم هفت گاو چاق را که هفت گاو لاغر آن‌ها را می‌خورند و هفت خوشه سبز و هفت خوشه خشکیده (که خشکیده‌ها بر سبزها پیچیدند و آن‌ها را از بین بردند.) ای جمعیّت اشراف! درباره خواب من نظر دهید، اگر خواب را تعبیر می‌کنید!» (43) گفتند: «خوابهای پریشان و پراکنده‌ای است و ما از تعبیر این گونه خوابها آگاه نیستیم!» (44) و یکی از آن دو که نجات یافته بود -- و بعد از مدّتی به خاطرش آمد -- گفت: «من تاویل آن را به شما خبر می‌دهم مرا (به سراغ آن جوان زندانی) بفرستید!» (45) (او به زندان آمد، و چنین گفت:) یوسف، ای مرد بسیار راست‌گو! درباره این خواب اظهار نظر کن که هفت گاو چاق را هفت گاو لاغر می‌خورند و هفت خوشه تر، و هفت خوشه خشکیده تا من به‌سوی مردم بازگردم، شاید (از تعبیر این خواب) آگاه شوند! (46) گفت: «هفت سال با جدیّت زراعت می‌کنید و آن‌چه را درو کردید، جز کمی که می‌خورید، در خوشه‌های خود باقی بگذارید (و ذخیره نمایید). (47) پس از آن، هفت سال سخت (و خشکی و قحطی) می‌آید، که آن‌چه را برای آن سالها ذخیره کرده‌اید، می‌خورند جز کمی که (برای بذر) ذخیره خواهید کرد. (48) سپس سالی فرامی‌رسد که باران فراوان نصیب

مردم می‌شود و در آن سال، مردم عصاره (میوه‌ها و دانه‌های روغنی را) می‌گیرند (و سال پر برکتی است.)» (49)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«ثُمَّ بَدَا لَهُم مِّن بَعْدِ مَا رَاَوُاْ الآیَاتِ لَیَسْجُنُنَّهُ حَتَّی حِینٍ…»⁽¹⁾امام هشتم(علیه السلام) فرمود:

«زندانبان یوسف به یوسف(علیه السلام) گفت: من بسیار تو را دوست دارم.» یوسف به او گفت: هر چه بر سر من آمده به خاطر همین دوستی بوده، چرا که خاله من به سبب دوستی با من، مرا دزدید، و پدرم چون مرا دوست می‌داشت برادرانم به من حسد بردند، و همسر عزیز مصر که مرا دوست داشت به زندانم انداخت! سپس فرمود:

یوسف در زندان به خدای خود گفت: خدایا برای چه من به زندان افتادم؟ خطاب شد: تو خود گفتی: «رَبِّ السِّجْنُ اَحَبُّ اِلَیَّ مِمَّا یَدْعُونَنِی اِلَیْهِ»، و چرا نگفتی: «خدایا من عافیت را بیشتر دوست دارم از چیزی که این زن‌ها مرا به آن دعوت می‌کنند؟»⁽²⁾

قال السجان لیوسف: انی لاحبک، فقال یوسف(علیه السلام): ما اصابنی الا من الحب، ان کانت خالتی احبتنی سرقتنی، و ان کان ابی احبنی حسدنی اخوتی، و ان کانت امراة العزیز احبتنی حبستنی، قال: و شکی فی السجن الی الله فقال: یا رب بما استحققت السجن؟ فاوحی الله الیه انت اخترته حین قلت: «رَبِّ السِّجْنُ اَحَبُّ اِلَیَّ مِمَّا یَدْعُونَنِی اِلَیْهِ» هلا قلت:

العافیة اَحَبُّ اِلَیَّ مِمَّا یَدْعُونَنِی اِلَیْهِ؟ [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 424، ح 59]

امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق می‌فرماید:

مقصود از آیات: شهادت آن بچّه، و پاره شدن پیراهن یوسف از پشت، و شنیدن عزیز مصر صدای آن را از پشت در نسبت به دویدن زلیخا به دنبال یوسف است، و چون یوسف از زلیخا نافرمانی نمود زلیخا همواره به شوهر خود اصرار نمود تا یوسف را زندانی کرد.⁽¹⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 424، ح 60]

جبرییل در زندان نزد یوسف آمد و گفت: ای یوسف! پس از هر نمازی بگو:

«اللَّهُمَّ اجْعَلْ لِی فَرَجاً وَ مَخْرَجاً وَ ارْزُقْنِی مِنْ حَیْثُ اَحْتَسِبُ وَ مِنْ حَیْثُ لَا اَحْتَسِبُ.»⁽²⁾«وَ قَالَ لِلَّذِی ظَنَّ اَنَّهُ نَاجٍ مِّنْهُمَا اذْکُرْنِی عِندَ رَبِّکَ فَاَنسَاهُ الشَّیْطَانُ ذِکْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِی السِّجْنِ…»⁽³⁾در تفسیر عیّاشی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود:

هنگامی که پادشاه مصر دستور حبس یوسف را صادر نمود و یوسف در زندان خواب آن دو نفر را تعبیر کرد و به یکی از آنان که گمان کرد نجات می‌یابد و ساقی

عزیز مصر می‌شود گفت: «اذْکُرْنِی عِندَ رَبِّکَ» و به خدای خود پناه نبرد و نجات خود را از او نخواست و آن یار یوسف فراموش نمود و یوسف هفت سال در زندان ماند و خداوند در همان ساعت به او وحی نمود:

ای یوسف! چه کسی خوابی که دیدی را به تو تعلیم و نشان داد؟ یوسف گفت: پروردگارا تو به من نشان دادی. خطاب شد: چه کسی تو را محبوب پدرت نمود؟ گفت: خدایا تو بودی. خطاب شد: چه کسی آن قافله را فرستاد تا تو از چاه نجات یافتی؟ یوسف گفت: خدایا تو بودی. خطاب شد: چه کسی آن دعا را تعلیم تو کرد تا از چاه نجات یافتی؟ یوسف گفت: خدایا تو بودی. خطاب شد: چه کسی تو را از کید و مکر آن زن نجات داد؟ یوسف گفت: خدایا تو بودی. خطاب شد:

چه کسی آن بچّه را به زبان آورد تا تو از تهمت نجات یافتی؟ یوسف گفت: خدایا تو بودی. خطاب شد: چه کسی علم تعبیر خواب را به تو الهام نمود؟ یوسف گفت:

خدایا تو الهام نمودی. خطاب شد: پس برای چه به غیر من پناهنده شدی و به من پناه نبردی تا تو را از زندان نجات بدهم و به بنده‌ای از بندگان من پناه بردی تا تو را نزد مخلوق من یاد کند! و به من پناه نبردی؟! اکنون به خاطر خطای خود باید هفت سال در زندان بمانی!⁽¹⁾

فاوحی الله الی یوسف فی ساعته تلک: یا یوسف من اراک الرؤیا التی رایتها؟ فقال: انت یا ربی قال: فمن حببک الی ابیک؟ قال: انت یا ربی، قال: فمن وجه السیارة الیک، قال:

انت یا ربی؟ قال: فمن علمک الدعاء الذی دعوت به حتّی جعل لک من الجب فرجا؟ قال انت یا ربی، قال: فمن جعل لک من کید المراة مخرجا؟ قال: انت یا ربی، قال: فمن انطق لسان الصبی بعذرک؟ قال: انت یا ربی، قال: فمن صرف [عنک] کید امراة العزیز و النسوة؟ قال: انت یا ربی، قال: فمن الهمک تاویل الرؤیا؟ قال: انت یا ربی، قال: فکیف استغثت بغیری و لم تستغث بی‌و تسالنی ان اخرجک من السجن و استغثت و املت عبدا من عبادی لیذکرک الی مخلوق من خلقی فی قبضتی و لم تفزع الی؟ البث فی السجن بذنبک بضع سنین بارسالک عبدا الی عبد. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 426، ح 73]

و در حدیث دیگری امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که یوسف به یکی از آن دو زندانی که نجات می‌یافت گفت: «اذْکُرْنِی عِندَ رَبِّکَ» جبرییل نزد او آمد و پای خود را به او زد و طبقه هفتم زمین را برای او آشکار نمود و به یوسف گفت: بنگر چه می‌بینی؟ یوسف گفت: سنگ کوچکی را می‌بینم. پس جبرییل آن سنگ را شکافت و گفت: چه می‌بینی؟ یوسف گفت:

کرم کوچکی را در وسط آن می‌بینم! جبرییل گفت: رازق این کرم کوچک کیست؟ یوسف گفت: رازق او خداست. جبرییل گفت: پروردگار تو می‌گوید: من این کرم را در وسط سنگ در قعر زمین فراموش نمی‌کنم، آیا تو گمان می‌کنی که من تو را فراموش می‌کنم و تو به آن زندانی می‌گویی: «اذْکُرْنِی عِندَ رَبِّکَ»؟! همانا به طور مسلّم، تو به سبب این سخن، هفت سال در زندان خواهی ماند.

پس یوسف گریان شد و به سبب گریه او ماهیان دریا گریان شدند، تا این که اهل زندان از گریه او اذیّت شدند و گفتند: یک روز گریه کند و یک روز ساکت بماند، و حال یوسف در آن روزی که گریه نمی‌کرد بدتر بود.⁽¹⁾

«وَ قَالَ الْمَلِکُ اِنِّی اَرَی سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ یَاْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَ سَبْعَ سُنبُلاَتٍ خُضْرٍ وَ اُخَرَ یَابِسَاتٍ…»⁽¹⁾در تفسیر قمّی آمده که چون حجّت خداوند بر یوسف تمام شد، و در اثر توجّه به مخلوق، خداوند به او فرمود:

«باید هفت سال دیگر در زندان بمانی» یوسف گفت: «خدایا به حق پدرانم بر تو، فرجی برای من برسان» پس خداوند به او وحی نمود: «ای یوسف چه حقّی پدران تو بر من دارند؟! اگر پدرت آدم را می‌گویی همانا من او را به دست قدرت خود خلق نمودم و از روح خود در او دمیدم و او را در بهشت خود ساکن کردم و به او امر کردم که به یکی از درختان آن نزدیک نشود و او مرا عصیان نمود و از من سوال کرد و من توبه او را پذیرفتم، و اگر پدرت نوح را می‌گویی، همانا من او را از بین خلق خود برگزیدم و رسول خود قرار دادم و چون مردم از او اطاعت نکردند، او هلاکت قوم خود را از من خواست و من دعای او را مستجاب کردم و قوم او را غرق نمودم و او و یارانش را نجات دادم؛ و اگر پدرت ابراهیم را می‌گویی، همانا من او را خلیل خود قرار دادم و از آتش نجاتش دادم و آتش را برای او سرد و سلامت قرار دادم؛ و اگر پدرت یعقوب را می‌گویی، همانا من به او دوازده فرزند عطا کردم و یکی از آنان را از او دور کردم، و او آنقدر گریه کرد تا نابینا شد، و در کنار راه می‌نشست و شکایت مرا به مخلوق می‌برد! پس چه حقّی پدران تو بر من دارند؟ تا این که جبرییل(علیه السلام) به یوسف گفت: بگو: «اَسْاَلُکَ بِمَنِّکَ الْعَظِیمِ وَ اِحْسَانِکَ

الْقَدِیمِ…» و چون چنین گفت خداوند فرجی برای او رساند و پادشاه آن خواب را دید و یوسف نجات پیدا کرد.⁽¹⁾

اسالک بحق آبائی علیک الا فرجت عنی، فاوحی الله الیه: یا یوسف و ای حق لابائک و اجدادک علی ان کان ابوک آدم خلقته بیدی و نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی و اسکنته جنتی و امرته ان لا یقرب شجرة منها فعصانی و سالنی فتبت علیه، و ان کان ابوک نوح انتجبته من بین خلقی و جعلته رسولا الیهم، فلما عصوا دعانی فاستجبت له و غرقتهم و انجیته وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ، و ان کان ابوک ابراهیم اتخذته خلیلا و انجیته من النار و جعلتها علیه بردا و سلاما، و ان کان یعقوب وهبت له اثنی عشر ولدا فغیبت عنه واحدا فما زال یبکی حتّی ذهب بصره و قعد علی الطریق یشکونی الی خلقی، فای حق لآبائک علی؟ قال: فقال له جبرییل(علیه السلام): قل یا یوسف: اسالک بمنک العظیم و احسانک القدیم فقالها فرای الملک الرؤیا و کان فرجه فیها. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 428، ح 80]

خواب سه قسم است، 1. بشارت خداوند به مومن؛ 2. تحذیر از شیطان؛ 3. اضغاث و احلام.⁽²⁾

و در سخن دیگری فرمود: مومن هنگام خواب روح او به آسمان می‌رود و آن‌چه در ملکوت آسمان‌ها از تقدیر و تدبیر ببیند حق و ثابت است. و آن‌چه در زمین ببیند، اضغاث و احلام است…⁽¹⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 429، ح 85]

فاطمه[[3]] در خواب دید که حسن و حسین او(علیهما السلام) ذبح شدند و یا کشته شدند و به این خاطر محزون شد، و چون به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خبر داد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) خواب را احضار نمود و فرمود: یا رؤیا! پس خواب مقابل او حاضر شد، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود: آیا تو این بلا را به فاطمه نشان دادی؟ گفت: خیر. پس به اضغاث و احلام فرمود: آیا تو این بلا را به فاطمه نشان داده‌ای؟ او گفت: آری یا رسول الله؛ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به او فرمود: برای چه؟ او گفت: خواستم او را محزون نمایم؛ پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به فاطمه فرمود: سخن او را شنیدی؟ خواب تو اثری ندارد.⁽²⁾

اسمعی لیس هذا بشی‌ء. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 429، ح 86]

امام صادق(علیه السلام) آیه «عَامٌ فِیهِ یُغَاثُ النَّاسُ وَ فِیهِ یَعْصِرُونَ» را «یُعْصَرُونَ» به معنای یُمطَرون به صیغه مجهول قرائت نمود و فرمود:

خداوند می‌فرماید: «وَ اَنزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاء ثَجَّاجًا.»⁽¹⁾

«وَ اَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً».

-- فی تفسیر العیّاشی عن محمّد بن علی الصیرفی عن رجل عن ابی عبد الله(علیه السلام) «عامٌ فِیهِ یُغاثُ النَّاسُ وَ فِیهِ یُعْصَرُونَ» بالیاء یمطرون، ثم قال: امّا سمعت قوله: «وَ اَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً».

-- عن علی بن معمر عن ابیه عن ابی عبد الله(علیه السلام) عن قول الله: «عامٌ فِیهِ یُغاثُ النَّاسُ وَ فِیهِ یُعْصَرُونَ» مضمومة ثم قال: و اَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 430، ح 89،88 و 90]

سوره‌ی یوسف، آیات 50 تا 67

متن:

وَ قالَ الْمَلِكُ ائْتُونی بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ اِلی رَبِّكَ فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتی قَطَّعْنَ اَیْدِیَهُنَّ اِنَّ رَبِّی بِکَیْدِهِنَّ عَلیمٌ قالَ ما خَطْبُکُنَّ اِذْ راوَدْتُنَّ یُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلهِ ما عَلِمْنا عَلَیْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَاَةُ الْعَزیزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ اَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَ اِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقینَ ذلِكَ لِیَعْلَمَ اَنِّی لَمْ اَخُنْهُ بِالْغَیْبِ وَ اَنَّ اللهَ لا یَهْدی کَیْدَ الْخائِنینَ وَ ما اُبَرِّئُ نَفْسی اِنَّ النَّفْسَ لَاَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ اِلَّا ما رَحِمَ رَبِّی اِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحیمٌ وَ قالَ الْمَلِكُ ائْتُونی بِهِ اَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسی فَلَمَّا کَلَّمَهُ قالَ اِنَّكَ الْیَوْمَ لَدَیْنا

مَکینٌ اَمینٌ قالَ اجْعَلْنی عَلی خَزائِنِ الْاَرْضِ اِنِّی حَفیظٌ عَلیمٌ وَ کَذلِكَ مَکَّنَّا لِیُوسُفَ فِی الْاَرْضِ یَتَبَوَّاُ مِنْها حَیْثُ یَشاءُ نُصیبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَ لا نُضیعُ اَجْرَ الْمُحْسِنینَ وَ لَاَجْرُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذینَ آمَنُوا وَ کانُوا یَتَّقُونَ وَ جاءَ اِخْوَةُ یُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَیْهِ فَعَرَفَهُمْ وَ هُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ وَ لَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قالَ ائْتُونی بِاَخٍ لَکُمْ مِنْ اَبیکُمْ اَ لا تَرَوْنَ اَنِّی اُوفِی الْکَیْلَ وَ اَنَا خَیْرُ الْمُنْزِلینَ فَاِنْ لَمْ تَاْتُونی بِهِ فَلا کَیْلَ لَکُمْ عِنْدی وَ لا تَقْرَبُونِ قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ اَباهُ وَ اِنَّا لَفاعِلُونَ وَ قالَ لِفِتْیانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فی رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ یَعْرِفُونَها اِذَا انْقَلَبُوا اِلی اَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ فَلَمَّا رَجَعُوا اِلی اَبیهِمْ قالُوا یا اَبانا مُنِعَ مِنَّا الْکَیْلُ فَاَرْسِلْ مَعَنا اَخانا نَکْتَلْ وَ اِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ قالَ هَلْ آمَنُکُمْ عَلَیْهِ اِلَّا کَما اَمِنْتُکُمْ عَلی اَخیهِ مِنْ قَبْلُ فَاللهُ خَیْرٌ حافِظًا وَ هُوَ اَرْحَمُ الرَّاحِمینَ وَ لَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ اِلَیْهِمْ قالُوا یا اَبانا ما نَبْغی هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ اِلَیْنا وَ نَمیرُ اَهْلَنا وَ نَحْفَظُ اَخانا وَ نَزْدادُ کَیْلَ بَعیرٍ ذلِكَ کَیْلٌ یَسیرٌ قالَ لَنْ اُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتَّی تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِنَ اللهِ لَتَاْتُنَّنِی بِهِ اِلَّا اَنْ یُحاطَ بِکُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللهُ عَلی ما نَقُولُ وَکیلٌ وَ قالَ یا بَنِیَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَ ادْخُلُوا مِنْ اَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَ ما اُغْنی عَنْکُمْ مِنَ اللهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ اِنِ الْحُکْمُ اِلَّا لِلهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ عَلَیْهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ

لغات:

«مَا خَطْبُکُنَّ» خَطب: امر مهمّی را گویند که انسان با برادر دینی خود به سبب آن برخورد می‌کند و «خطب جلیل» یعنی «امر عظیم» و «حَصحَصَ الحقّ» یعنی ثَبَت الحقّ و استقَرّ، برخی گفته‌اند «حَصْحَصَ» از حصّه است یعنی حق از باطل جدا شد و روشن گردید.

و «کید» به معنای حیله است، برای اضرار به دیگری. «استخلصه لنفسی» استخلاص

به معنای طلب خلوص چیزی است از شایبه‌ی اشتراک یعنی او را مخصوص خود قرار می‌دهم؛ خلاصه نیز به معنای خالص معنا است؛ و «مکین» از مکانت است و اصل آن تمکّن در امور است؛ «یَتَبَوَّاُ مِنْهَا حَیْثُ یَشَاء» یعنی هر کجا بخواهد در زمین اتّخاذ مسکن کند و ماوا گزیند، و «جهاز بیت» متاع آن است، جهّزت فلاناً: هیّات جهاز سفره، و «رحال» اوعیه و ظرف‌های متاع می‌باشد و مفرد آن رحل است، و «کِلتُ فلاناً» یعنی کیلی به او دادم و «اکتلت علیه» یعنی کیلی از او گرفتم.⁽¹⁾

ترجمه:

پادشاه گفت: «او را نزد من آورید!» ولی هنگامی که فرستاده‌ی او نزد وی [یوسف] آمد گفت: «به سوی صاحبت بازگرد، و از او بپرس ماجرای زنانی که دستهای خود را بریدند چه بود؟ که خدای من به نیرنگ آن‌ها آگاه است.» (50) (پادشاه آن زنان را طلبید و) گفت: «به هنگامی که یوسف را به سوی خویش دعوت کردید، جریان کار شما چه بود؟» گفتند: «منزّه است خدا، ما هیچ عیبی در او نیافتیم!» (در این هنگام) همسر عزیز گفت: «الآن حق آشکار گشت! من بودم که او را به سوی خود دعوت کردم و او از راست‌گویان است! (51) این سخن را به‌خاطر آن گفتم تا بداند من در غیاب به او خیانت نکردم و خداوند مکر خائنان را هدایت نمی‌کند! (52) من هرگز خودم را تبرئه نمی‌کنم، که نفس (سرکش) بسیار به بدیها امر می‌کند مگر آن‌چه را پروردگارم رحم کند! پروردگارم آمرزنده و مهربان است.» (53) پادشاه گفت: «او [یوسف] را نزد من آورید، تا وی را مخصوص خود گردانم!» هنگامی که (یوسف نزد وی آمد و) با او صحبت کرد، (پادشاه به عقل و درایت او پی برد و) گفت: «تو امروز نزد ما جایگاهی والا داری، و مورد اعتماد هستی!» (54) (یوسف) گفت: «مرا سرپرست خزائن سرزمین (مصر) قرار ده،

که نگه‌دارنده و آگاهم!» (55) و این گونه ما به یوسف در سرزمین (مصر) قدرت دادیم، که هر جا می‌خواست در آن منزل می‌گزید (و تصرّف می‌کرد)! ما رحمت خود را به هر کس بخواهیم (و شایسته بدانیم) می‌بخشیم و پاداش نیکوکاران را ضایع نمی‌کنیم! (56) (امّا) پاداش آخرت، برای کسانی که ایمان آورده و پرهیزگاری داشتند، بهتر است! (57) (سرزمین کنعان را قحطی فرا گرفت) برادران یوسف (در پی موادّ غذایی به مصر) آمدند و بر او وارد شدند. او آنان را شناخت ولی آن‌ها او را نشناختند. (58) و هنگامی که (یوسف) بارهای آنان را آماده ساخت، گفت: «(نوبت آینده) آن برادری را که از پدر دارید، نزد من آورید! آیا نمی‌بینید من حق پیمانه را ادا می‌کنم، و من بهترین میزبانان هستم؟! (59) و اگر او را نزد من نیاورید، نه کیل (و پیمانه‌ای از غلّه) نزد من خواهید داشت و نه (اصلًا) به من نزدیک شوید!» (60) گفتند: «ما با پدرش گفت‌وگو خواهیم کرد (و سعی می‌کنیم موافقتش را جلب نمائیم) و ما این کار را خواهیم کرد!» (61) (سپس) به کارگزاران خود گفت: «آن‌چه را بعنوان قیمت پرداخته‌اند، دربارهای‌شان بگذارید! شاید پس از بازگشت به خانواده خویش، آن را بشناسند و شاید برگردند!» (62) هنگامی که به سوی پدرشان بازگشتند، گفتند: «ای پدر! دستور داده شده که (بدون حضور برادرمان بنیامین) پیمانه‌ای (از غلّه) به ما ندهند پس برادرمان را با ما بفرست، تا سهمی (از غلّه) دریافت داریم و ما او را محافظت خواهیم کرد!» (63) گفت: «آیا نسبت به او به شما اطمینان کنم همان‌گونه که نسبت به برادرش (یوسف) اطمینان کردم (و دیدید چه شد)؟ ! و (در هر حال،) خداوند بهترین حافظ، و مهربانترین مهربانان است» (64) و هنگامی که متاع خود را گشودند، دیدند سرمایه آن‌ها به آن‌ها بازگردانده شده! گفتند: «پدر! ما دیگر چه میخواهیم؟! این سرمایه ماست که به ما باز پس گردانده شده است! (پس چه بهتر که برادر را با ما بفرستی) و ما برای خانواده خویش موادّ غذایی

می‌آوریم و برادرمان را حفظ خواهیم کرد و یک بار شتر زیادتر دریافت خواهیم داشت این پیمانه (بار) کوچکی است!» (65) گفت: «من هرگز او را با شما نخواهم فرستاد، تا پیمان مؤکّد الهی بدهید که او را حتماً نزد من خواهید آورد! مگر این‌که (بر اثر مرگ یا علّت دیگر،) قدرت از شما سلب گردد. و هنگامی که آن‌ها پیمان استوار خود را در اختیار او گذاردند، گفت: «خداوند، نسبت به آن‌چه می‌گوییم، ناظر و نگه‌بان است!» (66) و (هنگامی که می‌خواستند حرکت کنند، یعقوب) گفت: «فرزندان من! از یک در وارد نشوید بلکه از درهای متفرّق وارد گردید (تا توجّه مردم به سوی شما جلب نشود)! و (من با این دستور،) نمی‌توانم حادثه‌ای را که از سوی خدا حتمی است، از شما دفع کنم! حکم و فرمان، تنها از آنِ خداست! بر او توکّل کرده‌ام و همه متوکّلان باید بر او توکّل کنند!» (67)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ قَالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ فَلَمَّا جَاءهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ اِلَی رَبِّکَ فَاسْاَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِی قَطَّعْنَ اَیْدِیَهُنَّ»⁽¹⁾امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) فرمودند: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

من اگر به جای یوسف بودم هنگامی که پادشاه فرستاد، تا او را از زندان خارج و نزد پادشاه حاضر کنند، تا خواب او را تعبیر نماید، با آنان سخن نمی‌گفتم تا مرا از زندان خارج کنند، و من از صبر یوسف تعجّب دارم، که چیزی درباره‌ی همسر پادشاه نگفت تا خداوند، عذر او را آشکار نمود.⁽²⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 431، ح 94]

و روایت شده که یوسف(علیه السلام) هنگام خروج از زندان، برای زندانیان دعا کرد و گفت:

«خدایا قلوب خوبان را به آنان معطوف کن، و اخبار را از آنان پنهان مدار» و به همین علّت زندانیان به اخبار بلاد آگاه‌تر بودند، و بر درب زندان نیز نوشت: «این‌جا قبور احیاء، و بیت الاحزان، و محلّ عبرت خوبان، و شماتت دشمنان است.»⁽¹⁾شخصی به حضرت رضا(علیه السلام) گفت:

چگونه شما ولایت عهدی مامون را پذیرفتید؟! حضرت رضا(علیه السلام) فرمود:

ای مرد آیا پیامبر افضل است یا وصیّ پیامبر؟ آن مرد گفت: پیامبر. فرمود: مسلمان بهتر است یا مشرک؟ آن مرد گفت: مسلمان. حضرت رضا(علیه السلام) فرمود: عزیز مصر مشرک بود و یوسف پیامبر بود، در حالی که مامون مسلمان است و من وصیّ پیامبرم، و یوسف از عزیز مصر خواست که او را خزینه دار [و وزیر دارایی خود] قرار بدهد، و گفت: «اجْعَلْنِی عَلَی خَزَآئِنِ الاَرْضِ اِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ»، در حالی که من مجبور به پذیرفتن ولایت عهدی مامون شدم [وگرنه او مرا می‌کشت و شرط کردم که در کاری دخالت نکنم، «فَاِلَی اللهِ الْمُشْتَکَی وَ هُوَ الْمُسْتَعَانُ.»]⁽²⁾

فان العزیز عزیز مصر کان مشرکا و کان یوسف(علیه السلام) نبیا، و ان المامون مسلم و انا وصی، و یوسف سال العزیز ان یولیه حین قال: «اجْعَلْنِی عَلی خَزائِنِ الْاَرْضِ اِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ» و انا اجبرت علی ذلک و قال(علیه السلام) فی قوله: «اجْعَلْنِی عَلی خَزائِنِ الْاَرْضِ اِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ» قال: حافظ لما فی یدی عالم بکل لسان. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 432، ح 100]

مولّف گوید:

مضمون روایت فوق در چندین روایت دیگر نقل شده است، به تفسیر برهان و نورالثّقلین مراجعه شود.

«قالَ اجْعَلْنی عَلَی خَزَآئِنِ الاَرْضِ اِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ * وَ کَذَلِکَ مَکَّنِّا لِیُوسُفَ فِی الاَرْضِ…»⁽¹⁾حضرت رضا(علیه السلام) می‌فرماید:

حضرت یوسف [پس از تعبیر خواب عزیز مصر] شروع به ذخیره‌ی گندم کرد و در هفت سال فراوانی، گندم‌ها را ذخیره نمود [و جز مقدار ضروری بقیّه را در خوشه باقی گذارد] و در انبارها نگه‌داری می‌کرد و چون هفت سال فراوانی گذشت و هفت سال قحطی رسید شروع به فروختن گندم‌ها کرد و در سال اوّل گندم‌ها را به درهم و دینار فروخت تا در مصر درهم و دیناری باقی نماند، و در سال دوّم گندم‌ها را به زیورها و جواهر فروخت تا در مصر زیور و جواهری باقی نماند، و همه آن‌ها در اختیار یوسف قرار گرفت. و در سال سوّم گندم‌ها را به چهارپایان و گوسفندان فروخت، تا این که در مصر و حوالی آن چهارپا و گوسفندانی باقی نماند و در ملک یوسف قرار گرفت، و در سال چهارم، گندم‌ها را به غلام‌ها و کنیزها

فروخت تا در مصر و اطراف آن غلام و کنیزی باقی نماند و در ملک یوسف قرار گرفت، و در سال پنجم، گندم‌ها را به خانه‌ها و زمین‌ها فروخت، تا در مصر خانه و زمینی نماند و در ملک یوسف قرار گرفت و در سال ششم گندم‌ها را به مزارع و نهرها فروخت، تا در مصر و اطراف آن مزارع و نهری باقی نماند و در ملک یوسف قرار گرفت، و در سال هفتم، گندم‌ها را در مقابل خود مردم فروخت و هر که در مصر و اطراف آن بود غلام یوسف شد، تا این که یوسف مالک مردم و غلامان و اموال آنان گردید، و مردم گفتند: ما تا کنون ندیده بودیم و نشنیده بودیم که خداوند به پادشاهی چنین حکمت و علم و تدبیری داده باشد! سپس یوسف به پادشاه مصر فرمود: نظر تو درباره‌ی آن‌چه خداوند از ملک مصر و اهل آن به من داده است چیست؟ همانا من نخواستم زندگی مردم را تباه کنم و آنان را گرفتار بلا نمایم و وبال بر آنان باشم، و لکن خداوند آنان را به سبب من نجات داد؟ پادشاه مصر گفت: رای، رای تو است و هر چه می‌خواهی بکن. پس یوسف گفت: من خدا را و تو را گواه می‌گیرم، که اهل مصر را آزاد نمودم و اموال و غلامان‌شان را به آنان بازگرداندم و خاتم پادشاهی و تخت و تاج تو را به تو باز گرداندم که عوض آن تو به روش و سیره‌ی من عمل کنی و به حکم من حکم نمایی.

پس پادشاه گفت: این افتخار و شرف من است که جز به سیره و روش تو عمل نکنم و جز به حکم تو حکم ننمایم، و اگر تو نبودی من توان چنین کاری را نداشتم و چنین چیزی به فکر من نمی‌آمد و من اکنون شهادت می‌دهم و می‌گویم: «لَا اِلَهَ اِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ، وَ اَنَّک رَسُولُهُ» و تو را بر ولایتی که به تو دادم ابقاء می‌کنم، «فانَّکَ لَدَیْنا مَکِینٌ اَمِینٌ.»⁽¹⁾

ایها الملک ما تری فیما خولنی ربی من ملک مصر و اهلها اشر علینا برایک، فانی لم اصلحهم لافسدهم، و لم انجهم من البلاء لیکون وبالا علیهم، و لکن الله نجاهم علی یدی، قال له الملک: الرای رایک، قال یوسف: انی اشهد الله و اشهدک ایها الملک انی قد اعتقت اهل مصر کلهم، و رددت الیهم اموالهم و عبیدهم، و رددت الیک ایها الملک خاتمک و سریرک و تاجک علی ان لا تسیر الا بسیرتی، و لا تحکم الا بحکمی، قال له الملک: ان ذلک لشرفی و فخری لا اسیر الا بسیرتک و لا احکم الا بحکمک، و لو لاک ما قویت علیه و لا اهتدیت له، و لقد جعلت سلطانی عزیزا ما یرام، و انا اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له، و انک رسوله فاقم علی ما ولیتک فانک لَدَیْنا مَکِینٌ اَمِینٌ. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 435، ح 107]

ابوبصیر گوید: از امام باقر(علیه السلام) شنیدم که در سخنان خود می‌فرمود:

هنگامی که یعقوب یوسف را از دست داد و دیگر او را نیافت اندوه و گریه او شدید شد، تا به سبب آن چشمان او سفید و نابینا شد و نیاز شدیدی پیدا کرد و احوال او دگرگون گردید…⁽¹⁾

«وَ جَاء اِخْوَةُ یُوسُفَ فَدَخَلُواْ عَلَیْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنکِرُونَ»⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) به دنبال حدیث فوق فرمود:

یعقوب هر سال در زمستان و تابستان از مصر گندم می‌خرید، تا این که گروهی از فرزندان خود را با مال کمی به مصر فرستاد و آنان با رفقای خود وارد بر یوسف شدند -- و این در زمانی بود که عزیز مصر، یوسف را ولایت بر مصر داده بود -- پس یوسف برادران خود را شناخت و آنان او را به خاطر قدرت و هیبت نشناختند.

و یوسف به آنان فرمود: شما پولی که آورده‌اید قبل از دیگران بیاورید؛ و سپس به مامورین خود فرمود: هر چه زودتر کیل [و سهم] این‌ها را کامل تحویل دهید و چون فارغ شدید پول‌شان را در بین بارها قرار دهید و به آنان خبر ندهید، پس مامورین امتثال امر نمودند.

و یوسف به برادران خود [که او را نمی‌شناختند] گفت: به من خبر رسیده که شما دو برادر پدری داشته‌اید، آیا آنان چه شده‌اند؟ برادران گفتند: «یکی از آنان -- که بزرگ‌تر بود -- را گرگ خورد و آن دیگری که کوچک‌تر بود نزد پدرمان می‌باشد، و پدرمان او را از خود جدا نمی‌کند، و علاقه شدیدی به او دارد.» یوسف گفت: من دوست می‌دارم که در سفر آینده او را با خود بیاورید، تا بتوانید کیل و گندم خود را بگیرید، و اگر او را نیاورید برای شما کیلی و گندمی نخواهد بود، و من علاقه‌ای به شما نخواهم داشت؛ «فَاِن لَّمْ تَاْتُونِی بِهِ فَلاَ کَیْلَ لَکُمْ عِندِی وَ لَا تَقْرَبُونِ * قَالُواْ سَنُرَاوِدُ عَنْهُ اَبَاهُ وَ اِنَّا لَفَاعِلُونَ…» گفتند: ما پدر را قانع خواهیم نمود و او را خواهیم آورد.

و چون در بازگشت نزد پدر آمدند و بار خود را باز کردند و سرمایه خویش را بین آن یافتند به پدر خود گفتند: ما ستم نکرده‌ایم [و دروغ نمی‌گوییم] اکنون یک بار اضافه گرفته‌ایم و سرمایه ما به ما، بازگردانده شده [و عزیز مصر گفته باید آن برادر خود را در سفر آینده بیاورید تا من به شما کیل بیشتری بدهم وگرنه کیلی برای شما نیست و من شما را نخواهم پذیرفت]. پس بنیامین را با ما بفرست تا ما کیل خود را بگیریم، و ما او را حفظ خواهیم نمود.

یعقوب(علیه السلام) گفت: «آیا من به شما اطمینان کنم، همان گونه که نسبت به برادرش یوسف اطمینان کردم؟!» و چون شش ماه گذشت و نیاز به گندم پیدا کردند، یعقوب(علیه السلام) آنان را با بنیامین و سرمایه کمی فرستاد و از آنان پیمان مؤکّد گرفت که بنیامین را به من بازگردانید، جز آن که همگی مغلوب شوید و نتوانید او را بازگردانید.

پس آنان با قافله به طرف مصر حرکت کردند و چون وارد بر یوسف شدند، یوسف به آنان گفت: آیا بنیامین را با خود آورده‌اید؟ گفتند: آری. یوسف گفت: او را نزد من بیاورید. و چون او را به‌کاخ یوسف -- که کسی را در آن راه نمی‌داد -- فرستادند، یوسف او را در آغوش گرفت و گریه کرد و به او گفت: «من برادر تو یوسف هستم پس از کار من ناراحت مشو و آن‌چه به تو گفتم را کتمان کن و اندوهی به خود راه مده.» سپس بنیامین را از نزد خود خارج نمود و دستور داد تا سرمایه آنان را بگیرند و با سرعت بار آنان را تحویل دهند و چون فارغ شدند ظرف کیل پادشاه را در بار بنیامین قرار دهند و این چنین کردند و چون قافله به سوی کنعان رهسپار شد،

مامورین، خود را به آنان رساندند و گفتند: «اَیَّتُهَا الْعِیرُ اِنَّکُمْ لَسارِقُونَ…»⁽¹⁾

فقال لهم: هلموا بضاعتکم قبل الرفاق و قال لفتیانه: عجلوا لهؤلاء الکیل و اوفوهم فاذا فرغتم فاجعلوا بضاعتهم هذه فی رحالهم و لاتعلموهم بذلک ففعلوا ثم قال لهم یوسف:

قد بلغنی ان لکم اخوان لابیکم فما فعلا؟ قالوا: امّا الکبیر منهما فان الذئب اکله و امّا الصغیر فخلفناه عند ابیه و هو به ضنین و علیه شفیق قال: فانی احب ان تاتونی به معکم اذا جئتم لتمتارون فَاِنْ لَمْ تَاْتُونِی بِهِ فَلا کَیْلَ لَکُمْ عِنْدِی وَ لا تَقْرَبُونِ قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ اَباهُ وَ اِنَّا لَفاعِلُونَ فَلَمَّا رَجَعُوا اِلی اَبِیهِمْ فتحوا متاعهم فوجدوا بضاعتهم فیه، قالُوا یا اَبانا ما نَبْغِی هذِهِ بِضاعَتُنا قد ردت الینا و کیل لنا کیل قد زاد حمل بعیر فَاَرْسِلْ مَعَنا اَخانا نَکْتَلْ وَ اِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ قالَ هَلْ آمَنُکُمْ عَلَیْهِ اِلَّا کَما اَمِنْتُکُمْ عَلی اَخِیهِ مِنْ قَبْلُ فلما احتاجوا الی المیرة بعد ستة اشهر بعثهم یعقوب و بعث معهم بضاعة یسیرة و بعث معهم ابن یامیل فاخذ علیهم بذلک مَوْثِقاً مِنَ اللهِ لَتَاْتُنَّنِی بِهِ اِلَّا اَنْ یُحاطَ بِکُمْ اجمعین، فانطلقوا مع الرفاق حتّی دَخَلُوا عَلی یُوسُفَ.

فقال لهم: معکم ابن یا میل؟ قالوا: نعم فی الرحل، قال لهم: فاتونی به، فاتوه به و هو فی دار الملک قد خلا وحده فادخلوه علیه فضمه الیه یوسف و بکی و قال له: انا اخوک یوسف فلا تبتئس بما ترانی اعمل و اکتم بما اخبرک به، و لا تحزن و لا تخف ثم اخرجه الیهم و امر فتیته ان یاخذوا بضاعتهم و یعجلوا لهم الکیل فاذا فرغوا جعلوا المکیال فی رحل ابن یامیل، ففعلوا به ذلک و ارتحل القوم مع الرفقة فمضوا، فلحقهم یوسف و فتیته فنادوا فیهم: اَیَّتُهَا الْعِیرُ اِنَّکُمْ لَسارِقُونَ قالُوا وَ اَقْبَلُوا عَلَیْهِمْ ما ذا تَفْقِدُونَ… [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 438، ح 112]

سوره‌ی یوسف، آیات 68 تا 86

متن:

وَ لَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَیْثُ اَمَرَهُمْ اَبُوهُمْ ما کانَ یُغْنی عَنْهُمْ مِنَ اللهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ اِلَّا حاجَةً فی نَفْسِ یَعْقُوبَ قَضاها وَ اِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ وَ لَمَّا دَخَلُوا عَلی یُوسُفَ آوی اِلَیْهِ اَخاهُ قالَ اِنِّی اَنَا اَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقایَةَ فی رَحْلِ اَخیهِ ثُمَّ اَذَّنَ مُؤَذِّنٌ اَیَّتُهَا الْعیرُ اِنَّکُمْ لَسارِقُونَ قالُوا وَ اَقْبَلُوا عَلَیْهِمْ ما ذا تَفْقِدُونَ قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ وَ لِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعیرٍ وَ اَنَا بِهِ زَعیمٌ قالُوا تَاللهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِی الْاَرْضِ وَ ما کُنَّا سارِقینَ قالُوا فَما جَزاؤُهُ اِنْ کُنْتُمْ کاذِبینَ قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فی رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ کَذلِكَ نَجْزِی الظَّالِمینَ فَبَدَاَ بِاَوْعِیَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ اَخیهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ اَخیهِ کَذلِكَ کِدْنا لِیُوسُفَ ما کانَ لِیَاْخُذَ اَخاهُ فی دینِ الْمَلِكِ اِلَّا اَنْ یَشاءَ اللهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَ فَوْقَ کُلِّ ذی عِلْمٍ عَلیمٌ قالُوا اِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ اَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَاَسَرَّها یُوسُفُ فی نَفْسِهِ وَ لَمْ یُبْدِها لَهُمْ قالَ اَنْتُمْ شَرٌّ مَکانًا وَ اللهُ اَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ قالُوا یا اَیُّهَا الْعَزیزُ اِنَّ لَهُ اَبًا شَیْخًا کَبیرًا فَخُذْ اَحَدَنا مَکانَهُ اِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنینَ قالَ مَعاذَ اللهِ اَنْ نَاْخُذَ اِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ اِنَّا اِذًا لَظالِمُونَ فَلَمَّا اسْتَیْاَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِیًّا قالَ کَبیرُهُمْ اَ لَمْ تَعْلَمُوا اَنَّ اَباکُمْ قَدْ اَخَذَ عَلَیْکُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللهِ وَ مِنْ قَبْلُ ما فَرَّطْتُمْ فی یُوسُفَ فَلَنْ اَبْرَحَ الْاَرْضَ حَتَّی یَاْذَنَ لی اَبی اَوْ یَحْکُمَ اللهُ لی وَ هُوَ خَیْرُ الْحاکِمینَ ارْجِعُوا اِلی اَبیکُمْ فَقُولُوا یا اَبانا اِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَ ما شَهِدْنا اِلَّا بِما عَلِمْنا وَ ما کُنَّا لِلْغَیْبِ حافِظینَ وَ سْئَلِ الْقَرْیَةَ الَّتی کُنَّا فیها وَ الْعیرَ الَّتی اَقْبَلْنا فیها وَ اِنَّا لَصادِقُونَ قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ اَنْفُسُکُمْ اَمْرًا فَصَبْرٌ جَمیلٌ عَسَی اللهُ اَنْ

یَاْتِیَنی بِهِمْ جَمیعًا اِنَّهُ هُوَ الْعَلیمُ الْحَکیمُ وَ تَوَلَّی عَنْهُمْ وَ قالَ یا اَسَفی عَلی یُوسُفَ وَ ابْیَضَّتْ عَیْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ کَظیمٌ قالُوا تَاللهِ تَفْتَؤُا تَذْکُرُ یُوسُفَ حَتَّی تَکُونَ حَرَضًا اَوْ تَکُونَ مِنَ الْهالِکینَ قالَ اِنَّما اَشْکُوا بَثِّی وَ حُزْنی اِلَی اللهِ وَ اَعْلَمُ مِنَ اللهِ ما لا تَعْلَمُونَ

لغات:

«آوی الیه» آوی یاوی: اذا صار الیه یعنی به سوی او رفت؛ «و لا تبتئس» یعنی لا تحزن؛ «و سقایة» ظرفی است که از آن آب می‌نوشند، و بعضی گفته‌اند: «سقایة» و صواع به یک معناست، و «اذان و تاذین» به معنای اعلان است که با اُذُن شنیده می‌شود، و آذنته یعنی اعلمته، و «عیر» به معنای قافله است، و «حِمل» با کسر حاء، باری است که بر حمار و غیر آن قرار نگرفته باشد، و با فتح حاء «حَمل» وقتی است که حمل شده باشد و جمع آن حمول و احمال است، و «زعیم» به معنای کفیل و ضمین است، و «زعیم» قائم به امر قوم و رئیس آنان را می‌گویند، و «یاس» به معنای قطع امید و طمع است و به صیغه استفعّال نیز به همین معناست، و «نجوی» اسم و مصدر استعمال شده مانند «و اذهم نجوی» یعنی یتناجون و مصدر آن مانند «انّما النجوی من الشیطان» است، و «کظم» به معنای فرو بردن حزن و نگه‌داری آن در قلب و اظهار نکردن به دیگران است، «و تفتؤ تذکّر» یعنی تو همواره یوسف را یاد می‌کنی، و «حَرَض»، مشرّف بر هلاک را گویند و به معنای فاسد در جسم و عقل نیز آمده است، و «احرضه» یعنی افسده، و حرضته علی کذا یعنی امرته به.⁽¹⁾

ترجمه:

و هنگامی که از همان طریق که پدر به آن‌ها دستور داده بود وارد شدند، این کار هیچ حادثه حتمی الهی را نمی‌توانست از آن‌ها دور سازد، جز حاجتی در دل یعقوب (که از این طریق) انجام شد (و خاطرش آرام گرفت) و او به خاطر تعلیمی که ما به او دادیم، علم فراوانی داشت ولی بیشتر مردم نمی‌دانند! (68) هنگامی که (برادران) بر یوسف وارد شدند، برادرش را نزد خود جای داد و گفت: «من برادر تو هستم، از آن‌چه آن‌ها انجام می‌دادند، غمگین و ناراحت نباش!» (69) و هنگامی که (مامور یوسف) بارهای آن‌ها را بست، ظرف آبخوری پادشاه را در بارِ برادرش گذاشت سپس کسی صدا زد «ای اهل قافله، شما دزد هستید!» (70) آن‌ها رو به سوی او کردند و گفتند: «چه چیز گم کرده‌اید؟» (71) گفتند: «پیمانه پادشاه را! و هر کس آن را بیاورد، یک بار شتر (غلّه) به او داده می‌شود و من ضامن این (پاداش) هستم!» (72) گفتند: «به خدا سوگند شما می‌دانید ما نیامده‌ایم که در این سرزمین فساد کنیم و ما (هرگز) دزد نبوده‌ایم!» (73) آن‌ها گفتند: «اگر دروغ‌گو باشید، کیفرش چیست؟» (74) گفتند: «هر کس (آن پیمانه) در بارِ او پیدا شود، خودش کیفر آن خواهد بود (و به‌خاطر این کار، برده شما خواهد شد) ما این گونه ستم‌گران را کیفر می‌دهیم!» (75) در این هنگام، (یوسف) قبل از بار برادرش، به کاوش بارهای آن‌ها پرداخت سپس آن را از بارِ برادرش بیرون آورد این گونه راه چاره را به یوسف یاد دادیم! او هرگز نمی‌توانست برادرش را مطابق آیین پادشاه (مصر) بگیرد، مگر آن‌که خدا بخواهد! درجات هر کس را بخواهیم بالا می‌بریم و برتر از هر صاحب علمی، عالمی است! (76) (برادران) گفتند: «اگر او [بنیامین] دزدی کند، (جای تعجّب نیست) برادرش (یوسف) نیز قبل از او دزدی کرد» یوسف (سخت

ناراحت شد، و) این (ناراحتی) را در درون خود پنهان داشت، و برای آن‌ها آشکار نکرد (همین اندازه) گفت: «شما (از دیدگاه من،) از نظر منزلت بدترین مردمید! و خدا از آن‌چه توصیف می‌کنید، آگاهتر است!» (77) گفتند: «ای عزیز! او پدر پیری دارد (که سخت ناراحت می‌شود) یکی از ما را به جای او بگیر ما تو را از نیکوکاران می‌بینیم!» (78) گفت: «پناه بر خدا که ما غیر از آن کس که متاع خود را نزد او یافته‌ایم بگیریم در آن صورت، از ظالمان خواهیم بود!» (79) هنگامی که (برادران) از او مایوس شدند، به کناری رفتند و با هم به نجوا پرداختند (برادر) بزرگشان گفت: «آیا نمی‌دانید پدرتان از شما پیمان الهی گرفته و پیش از این درباره یوسف کوتاهی کردید؟! من از این سرزمین حرکت نمی‌کنم، تا پدرم به من اجازه دهد یا خدا درباره من داوری کند، که او بهترین حکم‌کنندگان است! (80) شما به سوی پدرتان بازگردید و بگویید: پدر (جان)، پسرت دزدی کرد! و ما جز به آن‌چه می‌دانستیم گواهی ندادیم و ما از غیب آگاه نبودیم! (81) (و اگر اطمینان نداری،) از آن شهر که در آن بودیم سوال کن، و نیز از آن قافله که با آن آمدیم (بپرس)! و ما (در گفتار خود) صادق هستیم!» (82) (یعقوب) گفت: «(هوای) نفس شما، مساله را چنین در نظرتان آراسته است! من صبر می‌کنم، صبری زیبا (و خالی از کفران)! امیدوارم خداوند همه آن‌ها را به من بازگرداند چرا که او دانا و حکیم است! (83) و از آن‌ها روی برگرداند و گفت: «وا اسفا بر یوسف!» و چشمان او از اندوه سفید شد، امّا خشم خود را فرو می‌برد (و هرگز کفران نمی‌کرد)! (84) گفتند: «به خدا تو آن قدر یاد یوسف می‌کنی تا در آستانه مرگ قرار گیری، یا هلاک گردی!» (85) گفت: «من غم و اندوهم را تنها به خدا می‌گویم (و شکایت نزد او می‌برم)! و از خدا چیزهایی می‌دانم که شما نمی‌دانید! (86)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«فَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السِّقَایَةَ فِی رَحْلِ اَخِیهِ ثُمَّ اَذَّنَ مُؤَذِّنٌ اَیَّتُهَا الْعِیرُ اِنَّکُمْ لَسَارِقُونَ…»⁽¹⁾به دنبال حدیث قبل امام باقر(علیه السلام) فرمود:

یوسف ظرف پادشاه را در بار برادر خود بنیامین قرار داد و چون قافله به طرف کنعان حرکت کرد، آنان را صدا زد و گفت: «اَیَّتُهَا الْعِیرُ اِنَّکُمْ لَسَارِقُونَ…»، و سپس همان گونه که در آیات آمده برادر خود بنیامین را گرفت و به آنان فرمود: از شهر ما خارج شوید و آنان هر چه کردند که یوسف یکی از آنان را به جای بنیامین بگیرد نپذیرفت، و چون بر پدر خود وارد شدند یعقوب به آنان فرمود: ابن یامین چه شد؟! گفتند: «او جام پادشاه را سرقت نمود و پادشاه او را نگهداشت و محبوس شد و تو اگر حرف ما را باور نداری از قافله و اهل آن شهر سوال کن تا به تو خبر بدهند» پس یعقوب گفت: «اِنَّا لِلهِ وَ اِنَّا اِلَیْهِ رَاجِعونَ» و اشک او جاری گردید و اندوه او شدید شد و کمر او خمیده گردید.⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

هنگامی که برادران یوسف برای بار دوّم نزد یوسف آمدند و برادر خود بنیامین را با خود آوردند، یوسف برای آنان سفره‌هایی گسترد و فرمود: «هر کدام از شما در کنار برادر مادری خود بنشیند» پس همه آنان بر سر سفره نشستند جز بنیامین که ایستاده بود، پس یوسف به او گفت: چرا در کنار برادران خود نمی‌نشینی؟ بنامین گفت: من در بین آنان برادر مادری ندارم» یوسف گفت: آیا برادر مادری تو همان کسی بوده که این‌ها گمان کرده‌اند: گرگ او را خورده است؟ بنیامین گفت: آری. پس یوسف گفت:

بیا در کنار من بنشین. و چون برادران یوسف چنین دیدند، دست از غذا کشیدند و گفتند: ما چیزی را اراده کردیم و خداوند از انجام آن امتناع دارد و می‌خواهد فرزندان یامین را بر ما فضیلت بدهد…⁽¹⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 441، ح 124]

«فَبَدَاَ بِاَوْعِیَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاء اَخِیهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِن وِعَاء اَخِیهِ کَذَلِکَ کِدْنَا لِیُوسُفَ…»⁽¹⁾ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«تقیّه از دین خداست» گفتم: آیا راستی تقیّه از دین خداست؟ فرمود: آری به خدا قسم از دین خداست، چنان که یوسف گفت: «اَیَّتُهَا الْعِیرُ اِنَّکُمْ لَسَارِقُونَ».

سپس فرمود: به خدا سوگند شتردارها چیزی را ندزدیده بودند، و یوسف به خاطر تقیّه فرمود: «اَیَّتُهَا الْعِیرُ اِنَّکُمْ لَسَارِقُونَ» ابراهیم نیز به همین علّت فرمود:

«انّی سقیم» و به خدا سوگند او سقیم و مریض نبود.⁽²⁾حسن صیقل گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: برای ما از امام باقر(علیه السلام) نقل شده که آن حضرت در تفسیر آیه «اَیَّتُهَا الْعِیرُ اِنَّکُمْ لَسَارِقُونَ» فرمود:

به خدا سوگند آنان سارق نبودند و یوسف نیز دروغ نگفته است، چنان که ابراهیم نیز در سخن خود که فرمود: «بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ اِنْ کانُوا یَنْطِقُونَ» به خدا سوگند دروغ نگفته است. امام صادق(علیه السلام) فرمود: ای صیقل شما چه می‌گویید؟ صیقل گوید: گفتم: ما چیزی جز تسلیم نداریم.

پس امام صادق(علیه السلام) فرمود:

خداوند دو چیز را دوست می‌دارد و دو چیز را دشمن می‌دارد: خداوند تکبّر مومن را در جنگ مقابل دشمن دوست می‌دارد و نیز دروغ را برای اصلاح دوست می‌دارد؛ در حالی که تکبّر و بزرگی کردن را بین مردم، و در راه رفتن دشمن می‌دارد، و نیز دروغ را در غیر اصلاح دشمن می‌دارد سپس فرمود: ابراهیم(علیه السلام) به خاطر اصلاح فرمود: «بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هذا» و مقصود او این بود که از بُت‌ها کاری نمی‌آید، و یوسف(علیه السلام) نیز به خاطر اصلاح فرمود: «اَیَّتُهَا الْعِیرُ اِنَّکُمْ لَسَارِقُونَ» [و می‌خواست طبق قانون عزیز مصر برادر خود بنیامین را نگه‌دارد.]⁽¹⁾

«اَیَّتُهَا الْعِیرُ اِنَّکُمْ لَسارِقُونَ» فقال: و الله ما سرقوا و ما کذب و قال ابراهیم: «بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ اِنْ کانُوا یَنْطِقُونَ» فقال: و الله ما فعلوا و ما کذب قال فقال ابو عبد الله(علیه السلام):

ما عندکم فیها یا صیقل؟ قلت: ما عندنا فیها الا التسلیم قال فقال ان الله احب اثنین و ابغض اثنین: احب الخطر فیما بین الصفین و احب الکذب فی الاصلاح، و ابغض الخطر فی الطرقات و ابغض الکذب فی غیر الاصلاح ان ابراهیم(علیه السلام) انما قال: «بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هذا» ارادة الاصلاح، و دلالة علی انهم لا یفعلون و قال یوسف(علیه السلام) ارادة الاصلاح.

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 443]

یوسف سرقتی نکرده بود، جز این که یعقوب را کمربندی بود که از ابراهیم به ارث برده بود و هر کس این کمربند را می‌دزدید، عبد صاحب آن می‌شد و جبرییل از آن سرقت خبر می‌داد، و آن کمربند نزد ساره دختر اسحاق بن ابراهیم

بود، و ساره یوسف را دوست می‌داشت و می‌خواست او را فرزند خود قرار بدهد، از این رو آن کمربند را گرفت و به کمر یوسف بست و لباس او را بر روی آن قرار داد و به یعقوب گفت:

کمربند دزدیده شده است. پس جبرییل نزد یعقوب آمد و گفت: کمربند نزد یوسف است و نگفت ساره به کمر او بسته است -- چرا که خداوند اراده‌ای کرده بود -- پس یعقوب یوسف را تفتیش نمود و چون کمربند را از کمر او باز کرد ساره گفت: «یوسف کمربند را از من دزدیده است و من سزاوارتر به او هستم» پس یعقوب گفت: «او عبد تو باشد به شرط آن که او را نفروشی و به او آزار نکنی» ساره گفت:

«من او را می‌پذیرم به شرط آن که او را از من نگیری و من فوراً او را آزاد نمایم» پس یعقوب یوسف را به ساره داد و ساره او را آزاد نمود، و به همین خاطر برادران یوسف گفتند: «اِن یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ اَخٌ لَّهُ مِن قَبْلُ». ابوهاشم جعفری گوید: من پیش خود فکر کردم و تعجّب نمودم از قصّه یوسف، که فاصله زیادی بین یعقوب و یوسف نبوده و یعقوب از فراق یوسف نابینا شده از بس برای او محزون بوده است؟! پس امام عسکری(علیه السلام) از باطن من آگاه شد و فرمود: به خدا پناه ببر از آن‌چه فکر می‌کنی، چرا که خداوند اگر می‌خواست، با فاصله بیش از این حجاب را برطرف می‌نمود تا یعقوب یوسف خود را ببیند، و لکن برای هر چیزی اجلی است و آن‌چه در علم خدا گذشته باید عملی شود و اختیار اولیای خدا به دست خداست.⁽¹⁾

متی سرقها یوسف فانا احق به فقال لها یعقوب: فانه عبدک علی ان لا تبیعیه و لا تهیبیه، قالت:

فانا اقبله علی ان لا تاخذه منی و اعتقه الساعة فاعطاها ایاه فاعتقته، و لذلک قال اخوة یوسف: اِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ اَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ قال ابو هاشم: فجعلت اخیل هذا فی نفسی افکر و اتعجّب من هذا الامر مع قرب یعقوب من یوسف و حزن یعقوب علیه حتّی ابْیَضَّتْ عَیْناهُ مِنَ الْحُزْنِ و المسافة قریبة، فاقبل علی ابو محمّد(علیه السلام) فقال یا با هاشم تعوذ بالله مما جری فی نفسک من ذلک، فان الله لو شاء یرفع الساتر من الاعلی ما بین یعقوب و یوسف حتّی کان یراه لفعل، و لکن له اجل هو بالغه و معلوم ینتهی الیه ما کان من ذلک فالخیار من الله لاولیائه.

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 444، ح 135]

سوره‌ی یوسف، آیات 87 تا 102

متن:

یا بَنِیَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ وَ اَخیهِ وَ لا تَیْاَسُوا مِنْ رَوْحِ اللهِ اِنَّهُ لا یَیْاَسُ مِنْ رَوْحِ اللهِ اِلَّا الْقَوْمُ الْکافِرُونَ فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَیْهِ قالُوا یا اَیُّهَا الْعَزیزُ مَسَّنا وَ اَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا اِنَّ اللهَ یَجْزِی الْمُتَصَدِّقینَ قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِیُوسُفَ وَ اَخیهِ اِذْ اَنْتُمْ جاهِلُونَ قالُوا اَ اِنَّكَ لَاَنْتَ یُوسُفُ قالَ اَنَا یُوسُفُ وَ هذا اَخی قَدْ مَنَّ اللهُ عَلَیْنا اِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَاِنَّ اللهَ لا یُضیعُ اَجْرَ الْمُحْسِنینَ

قالُوا تَاللهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللهُ عَلَیْنا وَ اِنْ کُنَّا لَخاطِئینَ قالَ لا تَثْریبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ یَغْفِرُ اللهُ لَکُمْ وَ هُوَ اَرْحَمُ الرَّاحِمینَ اذْهَبُوا بِقَمیصی هذا فَاَلْقُوهُ عَلی وَجْهِ اَبی یَاْتِ بَصیرًا وَ اْتُونی بِاَهْلِکُمْ اَجْمَعینَ وَ لَمَّا فَصَلَتِ الْعیرُ قالَ اَبُوهُمْ اِنِّی لَاَجِدُ ریحَ یُوسُفَ لَوْ لا اَنْ تُفَنِّدُونِ قالُوا تَاللهِ اِنَّكَ لَفی ضَلالِكَ الْقَدیمِ فَلَمَّا اَنْ جاءَ الْبَشیرُ اَلْقاهُ عَلی وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصیرًا قالَ اَ لَمْ اَقُلْ لَکُمْ اِنِّی اَعْلَمُ مِنَ اللهِ ما لا تَعْلَمُونَ قالُوا یا اَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا اِنَّا کُنَّا خاطِئینَ قالَ سَوْفَ اَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی اِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ فَلَمَّا دَخَلُوا عَلی یُوسُفَ آوی اِلَیْهِ اَبَوَیْهِ وَ قالَ ادْخُلُوا مِصْرَ اِنْ شاءَ اللهُ آمِنینَ وَ رَفَعَ اَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّدًا وَ قالَ یا اَبَتِ هذا تَاْویلُ رُءْیایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّی حَقًّا وَ قَدْ اَحْسَنَ بی‌اِذْ اَخْرَجَنی مِنَ السِّجْنِ وَ جاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ اَنْ نَزَغَ الشَّیْطانُ بَیْنی وَ بَیْنَ اِخْوَتی اِنَّ رَبِّی لَطیفٌ لِما یَشاءُ اِنَّهُ هُوَ الْعَلیمُ الْحَکیمُ رَبِّ قَدْ آتَیْتَنی مِنَ الْمُلْكِ وَ عَلَّمْتَنی مِنْ تَاْویلِ الْاَحادیثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ اَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنی مُسْلِمًا وَ اَلْحِقْنی بِالصَّالِحینَ ذلِكَ مِنْ اَنْباءِ الْغَیْبِ نُوحیهِ اِلَیْكَ وَ ما کُنْتَ لَدَیْهِمْ اِذْ اَجْمَعُوا اَمْرَهُمْ وَ هُمْ یَمْکُرُونَ

لغات:

«جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ» ازجاء، به معنای بازار و به معنای پرداخت تدریجی آمده چنان که خداوند می‌فرماید: «یُزجی سَحاباً» و مراد از «بضاعت مزجاة» در این آیه سرمایه ناچیز و ناقص است، و «قَدْ مَنَ اللهُ عَلَیْنا» مَنَّ به معنای نعمت است، و ایثار، تفضیل یکی از دو چیز بر دیگری است مانند اختبار و اجتباء، و «ماثرة» به معنای مکرمه است، و «تثریب» به معنای توبیخ است، و «فصَلَت العیر» یعنی قطع العیر، و «تفنید» به معنای تضعیف رای است و «فَنَد» به معنای ضعف رای است. (و بقیّه لغات قبلاً بیان شد.)

ترجمه:

پسرانم! بروید، و از یوسف و برادرش جست‌وجو کنید و از رحمت خدا مایوس نشوید که تنها گروه کافران، از رحمت خدا مایوس می‌شوند!» (87) هنگامی که آن‌ها بر او [یوسف] وارد شدند، گفتند: «ای عزیز! ما و خاندان ما را ناراحتی فرا گرفته، و متاع کمی (برای خرید موادّ غذایی) با خود آورده‌ایم پیمانه را برای ما کامل کن و بر ما تصدّق و بخشش نما، که خداوند بخشندگان را پاداش می‌دهد!» (88) گفت: «آیا دانستید با یوسف و برادرش چه کردید، آن گاه که جاهل بودید؟!» (89) گفتند: «آیا تو همان یوسفی؟!» گفت: «(آری،) من یوسفم، و این برادر من است! خداوند بر ما منّت گذارد هر کس تقوا پیشه کند، و شکیبایی و استقامت نماید، (سرانجام پیروز می‌شود) چرا که خداوند پاداش نیکوکاران را ضایع نمی‌کند!» (90) گفتند: «به خدا سوگند، خداوند تو را بر ما برتری بخشیده و ما خطاکار بودیم!» (91) (یوسف) گفت: «امروز ملامت و توبیخی بر شما نیست! خداوند شما را می‌بخشد و او مهربانترین مهربانان است! (92) این پیراهن مرا ببرید، و بر صورت پدرم بیندازید، بینا می‌شود! و همه نزدیکان خود را نزد من بیاورید!» (93) هنگامی که کاروان (از سرزمین مصر) جدا شد، پدرشان [یعقوب] گفت: «من بوی یوسف را احساس می‌کنم، اگر مرا به نادانی و کم عقلی نسبت ندهید!» (94) گفتند: «به خدا تو در همان گم‌راهی سابقت هستی!» (95) امّا هنگامی که بشارت دهنده فرا رسید، آن (پیراهن) را بر صورت او افکند ناگهان بینا شد! گفت: «آیا به شما نگفتم من از خدا چیزهایی می‌دانم که شما نمی‌دانید؟!» (96) گفتند: «پدر! از خدا آمرزش گناهان ما را بخواه، که ما خطاکار بودیم!» (97) گفت: «به‌زودی برای شما از پروردگارم آمرزش می‌طلبم، که او آمرزنده و مهربان است!» (98) و هنگامی که بر یوسف وارد شدند، او پدر و مادر خود را در آغوش گرفت، و گفت: «همگی داخل مصر شوید، که

انشاء اللَّه در امن و امان خواهید بود!» (99) و پدر و مادر خود را بر تخت نشاند و همگی به‌خاطر او به سجده افتادند و گفت: «پدر! این تعبیر خوابی است که قبلًا دیدم پروردگارم آن را حقّ قرار داد! و او به من نیکی کرد هنگامی که مرا از زندان بیرون آورد، و شما را از آن بیابان (به این‌جا) آورد بعد از آن‌که شیطان، میان من و برادرانم فساد کرد. پروردگارم نسبت به آن‌چه می‌خواهد (و شایسته می‌داند،) صاحب لطف است چرا که او دانا و حکیم است! (100) پروردگارا! بخشی (عظیم) از حکومت به من بخشیدی، و مرا از علم تعبیر خوابها آگاه ساختی! ای آفریننده آسمان‌ها و زمین! تو ولیّ و سرپرست من در دنیا و آخرت هستی، مرا مسلمان بمیران و به صالحان ملحق فرما!» (101) این از خبرهای غیب است که به تو وحی می‌فرستیم! تو (هرگز) نزد آن‌ها نبودی هنگامی که تصمیم می‌گرفتند و نقشه می‌کشیدند! (102)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«یَا بَنِیَّ اذْهَبُواْ فَتَحَسَّسُواْ مِن یُوسُفَ وَ اَخِیهِ وَ لَا تَیْاَسُواْ مِن رَّوْحِ اللّهِ…»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

هنگامی که بنیامین از یعقوب گرفته شد، یعقوب خدای خود را صدا زد و گفت:

پروردگارا! آیا به من رحم نمی‌کنی؟ چشمم را از من گرفتی، و فرزندم را نیز از من گرفتی؟! پس خداوند به او وحی نمود: اگر آن دو را بمیرانم، باز زنده می‌کنم تا بین تو و آنان را جمع نمایم، و لکن به یاد آور گوسفندی را که ذبح نمودی و بریان کردی و خوردی و فلان فقیر و فلان فقیر در کنار تو روزه‌دار بودند و تو چیزی از آن را به آنان ندادی؟!⁽²⁾

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

یعقوب به ملک‌الموت گفت: آیا ارواحی که قبض روح می‌کنی را به طور اجتماع قبض روح می‌کنی و یا متفرقاً و منفرداً قبض روح می‌کنی؟ ملک‌الموت گفت:

متفرّق و منفرد قبض روح می‌کنم. یعقوب گفت: آیا در بین ارواح، یوسف را قبض روح کرده‌ای؟ ملک‌الموت گفت: خیر. پس یعقوب به فرزندان خود گفت:

«اذْهَبُواْ فَتَحَسَّسُواْ مِن یُوسُفَ وَ اَخِیهِ.»⁽¹⁾

اخبرنی عن الارواح تقبضها مجتمعة او متفرقة؟ قال: بل متفرقة، قال: فهل قبضت روح یوسف فی جملة ما قبضت من الارواح؟ فقال: لا فعند ذلک قال لبنیه: «یا بَنِیَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ وَ اَخِیهِ». [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 455، ح 166]

اندوه و حزن یعقوب شدید شد تا جایی که کمر او خمیده گردید، و دنیا به یعقوب و فرزندان او پشت کرد و سخت نیازمند و فقیر شدند و غذایی در خانه نداشتند، و در این هنگام یعقوب به فرزندان خود گفت:

«اذْهَبُواْ فَتَحَسَّسُواْ مِن یُوسُفَ وَ اَخِیهِ وَ لَا تَیْاَسُواْ مِن رَّوْحِ اللّهِ…» پس چند نفر از فرزندان یعقوب حرکت کردند و یعقوب سرمایه‌ی کمی را همراه نامه‌ای به عزیز مصر فرستاد و از او خواست که در حق او و فرزندانش مرحمتی بکند، و به فرزندان خود سفارش کرد که نامه را قبل از پرداخت بضاعت و سرمایه، تحویل عزیز مصر

بدهند، و در آن نامه نوشت:

«بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»، به عزیز مصر و مظهر عدل و کامل دهنده کیل، از یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم خلیل الرّحمن صاحب نمرود، آن کسی که هیزم و آتش فراهم کرد، برای سوزاندن ابراهیم و خدا آتش او را برای ابراهیم سرد و سلامت قرار داد و ابراهیم را از آتش نمرود نجات بخشید، ای عزیز مصر! من به تو اطّلاع می‌دهم که ما از خانواده‌های قدیمی هستیم و همواره از ناحیه خداوند -- برای امتحان -- بر ما بلا سرازیر بوده و خداوند می‌خواسته ما را در بلا و آسایش بیازماید، و اکنون بیست سال است که بلا پیاپی بر من فرود آمده، و اوّل آن‌ها این بوده که من فرزندی داشتم و نام او را یوسف قرار داده بودم، و او از بین فرزندان من، میوه‌ی دلم و نور چشمم و سبب سرور و شادی من بود، و برادران او -- که از مادر از او جدا بودند -- از من خواستند که او را با خود ببرند تا به بازی و چرا مشغول باشد، و من او را صبحگاهی با آنان فرستادم و شبانگاه بازگشتند و گفتند: «گرگ او را خورد» در حالی که گریه می‌کردند و پیراهن خونی او را به گمان خود آورده بودند، و از آن روز اندوه من بر او سخت شد و گریه من فراوان گردید، تا این که چشمانم از اندوه سفید و نابینا شد، و برادر دیگری داشت که از یک مادر و پدر بودند، و او نیز انیس و رفیق من بود و من او را شدیداً دوست می‌داشتم، و هر گاه به یاد یوسف می‌افتادم، او را به سینه و آغوش خود می‌گرفتم و برخی از غم‌ها و غصّه‌های من برطرف می‌شد، و برادران او به من گفتند: شما او را از من خواسته‌ای و به آنان گفته‌ای:

«اگر [در سفر آینده] او را با خود نیاورید من غلّه و گندمی به شما نخواهم داد پس من او را نیز همراه برادرانش فرستادم تا بتوانند غلّه و گندم خود را بگیرند و چون بازگشتند او را نیاوردند و گفتند: فرزند تو کیل پادشاه را دزدیده است! در حالی که

ما خانواده، اهل دزدی و سرقت نیستیم و شما این فرزند من را نیز حبس کرده‌اید و مرا گرفتار مصیبت و فراق او نموده‌اید و اکنون از فراق و اندوه کمر من خمیده شده و به واسطه این گرفتاری و گرفتاری‌های پیاپی پیشین، مصیبت من بزرگ شده است، پس تو بر من منّت گذار و او را آزاد کن و سهم غلّه و گندم ما را از لطف خود با قیمت نازل بپرداز و در تسهیل و آزادی آل یعقوب شتاب کن».

و چون فرزندان یعقوب نامه پدر خود را گرفتند و به طرف مصر حرکت کردند، جبرییل بر یعقوب نازل شد و گفت: ای یعقوب! پروردگارت به تو می‌گوید:

چه کسی تو را به مصائبی که به عزیز مصر نوشتی مبتلا نمود؟ یعقوب گفت: «تو مرا به آن‌ها مبتلا نمودی و این عقوبت و تادیب تو بود» خطاب شد: چه کسی غیر از من می‌تواند این بلاها را از تو برطرف کند؟ یعقوب گفت: جز تو کسی نمی‌تواند . خطاب شد: پس چرا از من حیا نکردی و مصائب خود را به غیر من شکایت کردی و به من شکوه ننمودی؟! یعقوب گفت: «اَسْتَغْفِرُکَ یَا اِلَهِی وَ اَتُوبُ اِلَیْکَ وَ اَشْکُو بَثِّی وَ حُزْنِی اِلَیْکَ» پس خداوند فرمود: «تادیب و مجازات من نسبت به تو و فرزندان گنه‌کارت به پایان رسید؛ و اگر تو مصائب خود را از همان اوّل به من شکوه می‌کردی و استغفار و توبه می‌نمودی، من آن مصیبت‌ها را از تو برطرف می‌نمودم، و لکن شیطان تو را از یاد من فراموشی داد و تو را از رحمت من ناامید نمود، در حالی که من خدای بخشنده و کریمی هستم، و مستغفرین از بندگان و تائبین و راغبین به رحمت خود را دوست می‌دارم، ای یعقوب! اکنون من یوسف و برادر او را به تو باز خواهم گرداند، و آن‌چه از مال دنیا و گوشت و خون بدن تو از بین رفته است را به تو باز خواهم داد و چشمان تو را بینا خواهم نمود و کمر تو را راست خواهم کرد، پس

شاد باش و آرامش پیدا کن، و بدان که آن‌چه من بر سر تو آوردم برای تادیب تو بود و تو باید تادیب من را بپذیری».

امام باقر(علیه السلام) در ادامه می‌فرماید:

فرزندان یعقوب نامه‌ی پدر خود را به مصر بردند و در دارالسلطنة به دست یوسف دادند و گفتند: «یَا اَیُّهَا الْعَزِیزُ مَسَّنَا وَ اَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنَآ» سپس گفتند: برادرمان ابن یامین را به ما بازگردان و این نامه‌ی پدر ماست که به شما نوشته و از شما خواسته که بر ما منّت نهید و او را آزاد نمایید».

پس یوسف نامه پدر خود را گرفت و بوسید و بر چشمان خود گذارد و به قدری گریه کرد که پیراهن او از اشک چشمش خیس شد. و سپس رو به برادران خود نمود و گفت: «هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِیُوسُفَ وَ اَخِیهِ»؟! برادران یوسف گفتند: آیا تو یوسف هستی؟ فرمود: آری من یوسفم و این برادرم می‌باشد و خداوند بر ما منّت نهاد.

برادران یوسف گفتند: «به خدا سوگند! خداوند تو را بر ما فضیلت داد و اکنون تو ما را رسوا مکن و مجازاتمان منما و ما را ببخش» یوسف فرمود: امروز ملامتی بر شما نیست خداوند شما را بیامرزد، همانا او ارحم الراحمین است.⁽¹⁾

فلما مضی ولد یعقوب من عنده نحو مصر بکتابه نزل جبرییل علی یعقوب فقال له: یا یعقوب ان ربک یقول لک: من ابتلاک بمصائبک التی کتبت بها الی عزیز مصر؟ قال یعقوب: بلوتنی بها عقوبة منک و ادبا، قال الله: فهل کان یقدر علی صرفها عنک احد غیری؟ قال: یعقوب اللهم لا، قال: فما استحییت منی حین شکوت مصائبک الی غیری و لم تستغث بی‌و تشکو ما بک الی؟ فقال یعقوب: استغفرک یا الهی و اتوب الیک و اشکو بثی و حزنی الیک، فقال الله تبارک و تعالی:

قد بلغت بک یا یعقوب و بولدک الخاطئین العنایة فی ادبی، و لو کنت یا یعقوب شکوت مصائبک الی عند نزولها بک و استغفرت و تبت الی من ذنبک لصرفتها عنک بعد تقدیری ایاها علیک، و لکن الشیطان انساک ذکری فصرت الی القنوط من رحمتی، و انا الله الجواد الکریم احب عبادی المستغفرین التائبین الراغبین الی فیما عندی، یا یعقوب انا راد الیک یوسف و اخاه و معید الیک ما ذهب من مالک و لحمک و دمک، و راد الیک بصرک و مقوم لک ظهرک و طب نفسا و قر عینا، و ان الذی فعلته بک کان ادبا منی لک فاقبل ادبی. قال:

و مضی ولد یعقوب بکتابه نحو مصر حتّی دَخَلُوا عَلی یُوسُفَ فی دار المملکة، فقالوا: اَیُّهَا الْعَزِیزُ مَسَّنا وَ اَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا باخینا ابن یامین، و هذا کتاب ابینا یعقوب الیک فی امره یسئلک تخلیة سبیله، و ان تمن به علیه، قال:

فاخذ یوسف کتاب یعقوب فقبله و وضعه علی عینیه و بکی و انتحب حتّی بلت دموعه القمیص الذی علیه، ثم اقبل علیهم فقال: هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِیُوسُفَ من قبل و اخیه من بعد قالوا اِنَّکَ لَاَنْتَ یُوسُفُ قالَ اَنَا یُوسُفُ وَ هذا اَخِی قَدْ مَنَّ اللهُ عَلَیْنا قالُوا تَاللهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللهُ عَلَیْنا فلا تفضحنا و لا تعاقبنا الیوم و اغفر لنا قالَ لا تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ یَغْفِرُ اللهُ لَکُمْ.

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 456، ح 173]

سدیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

قائم [آل‌محمّد(صلی الله علیه و آله)] شباهتی به یوسف(علیه السلام) دارد. گفتم: مثل این که شما به یاد او و یاد غیبت او افتاده‌اید؟ فرمود: در این امّت کسانی که منکر او شوند، خوک صفتانی بیش نیستند! سپس فرمود: برادران یوسف همانند کالای تجارتی به یوسف نگریستند و او را فروختند، و بعدها او را دیدند و با وی به گفت‌وگو پرداختند، و او نیز با آنان سخن گفت، و او را نشناختند، تا آن که گفت: «من یوسفم و این برادر من است» و چه بسا به خاطر افکاری که این امّت ملعونه نسبت به صاحب الامر(علیه السلام) دارند خداوند تبارک و تعالی، با حجّت خویش آن کند که با یوسف کرد.

یوسف حکومت مصر را داشت و میان او و پدرش هیجده روز فاصله بود، و اگر می‌خواست پدر را با خبر کند، می‌توانست، [و این کار را انجام نداد] و یعقوب با پسرانش از زمان بشارت تا رسیدن به مصر نُه روز در راه بودند، و این امّت [یعنی منکرین امامت حضرت مهدی(علیه السلام)] نمی‌توانند بپذیرند که خداوند متعال

می‌تواند همان کاری را که با یوسف نمود، با حجّت خود بکند! یعنی حجّت او در بازارهای‌شان راه برود و بر فرش‌های‌شان قدم گذارد، تا زمانی که خداوند متعال این اجازه را به او بدهد، همان گونه که به یوسف اجازه داد و در جواب برادرانش که گفتند: «آیا تو همان یوسفی؟ فرمود: من یوسف هستم.⁽¹⁾

فقال لی: «و ما تنکر من ذلک هذه الامة اشباه الخنازیر؟ ان اخوة یوسف(علیه السلام) کانوا اسباطا اولاد الانبیاء، تاجروا یوسف و بایعوه و خاطبوه و هم اخوته و هو اخوهم، فلم یعرفوه حتّی قال:

انا یوسف، و هذا اخی، فما تنکر هذه الامة الملعونة ان یفعل الله(عزوجل) بحجته فی وقت من الاوقات کما فعل بیوسف(علیه السلام)» ؟ ان یوسف(علیه السلام) کان الیه ملک بمصر، و کان بینه و بین والده مسیرة ثمانیة عشر یوما، فلو اراد ان یعلمه لقدر علی ذلک، لقد سار یعقوب(علیه السلام) و ولده عند البشارة تسعة ایام من بدوهم الی مصر، فما تنکر هذه الامة ان یفعل الله(عزوجل) بحجته کما فعل بیوسف؟ ان یمشی فی اسواقهم، و یطا بسطهم، حتّی یاذن الله فی ذلک له، کما اذن لیوسف، قالوا: اَ اِنَّکَ لَاَنْتَ یُوسُفُ قالَ اَنَا یُوسُفُ؟». [تفسیر برهان، ج 3، ص 204، ح 37]

هنگامی که آن آتش را برای سوزاندن ابراهیم افروختند، جبرییل آمد و لباسی از لباس‌های بهشت را بر او پوشاند، و در اثر آن لباس سرما و گرما به او اصابت نکرد، و هنگام مرگ، ابراهیم آن لباس را در یک تمیمه [یعنی حرزی] قرار داد، و آن را به گردن اسحاق آویخت و اسحاق نیز آن را به گردن یعقوب انداخت، و چون یوسف به دنیا آمد، یعقوب آن را به گردن یوسف انداخت، تا یوسف گرفتار آن بلاها شد، و چون یوسف آن پیراهن را از داخل آن تمیمه بیرون آورد، یعقوب بوی آن را شنید و گفت: «اِنِّی لَاَجِدُ رِیحَ یُوسُفَ لَوْلاَ اَن تُفَنِّدُونِ» و این پیراهن همان پیراهنی است که از بهشت فرود آمد.

مفضّل گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: فدای شما شوم، سرانجام، این پیراهن به دست چه کسی رسید؟ فرمود:

هر پیامبری علم و یا هر چیز دیگری را که به ارث بگذارد، به حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) خواهد رسید، و ما وارثان پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) هستیم.⁽¹⁾در کمال الدین روایت شده:

که چون حضرت قائم(علیه السلام) قیام نماید، پیراهن یوسف و عصای موسی و خاتم سلیمان با او خواهد بود.⁽²⁾«قَالُواْ یَا اَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا اِنَّا کُنَّا خَاطِئِینَ * قالَ سَوْفَ اَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی اِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ»⁽³⁾اسماعیل بن فضل هاشمی گوید:

به امام صادق(علیه السلام) گفتم: برای چه یعقوب(علیه السلام) در پاسخ فرزندان خود که گفتند:

«یَا اَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا…» فرمود: در آینده برای شما استغفار خواهم نمود؟ و لکن

یوسف در پاسخ برادران خود که گفتند: «تَاللهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللّهُ عَلَیْنَا وَ اِن کُنَّا لَخَاطِئِینَ» فرمود: «لَا تَثْرَیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ یَغْفِرُ اللّهُ لَکُمْ وَ هُوَ اَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ» و پاسخ آنان را به آینده موکول نکرد؟! امام صادق(علیه السلام) فرمود:

به خاطر این که قلب جوان رقیق‌تر و نرم‌تر از قلب پیر است، از سویی جنایت فرزندان یعقوب مستقیماً بر یوسف بوده است و جنایت‌شان بر یعقوب با واسطه بوده، از این رو یوسف زودتر از حق خود گذشت و یعقوب عفو خود را به تاخیر انداخت چرا که عفو او مربوط به حق دیگری بود، از این رو استغفار را به سحر شب جمعه موکول کرد.⁽¹⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 465، ح 196]

بهترین وقت برای دعا و درخواست از خداوند سحرها می‌باشد. و سپس آیه فوق را تلاوت نمود و فرمود: به همین خاطر یعقوب دعا را به سحر انداخت.⁽²⁾

حنّان بن سُدیر از پدر خود سدیر نقل کرده که گوید: به امام باقر(علیه السلام) گفتم: آیا فرزندان یعقوب پیامبر بودند؟ فرمود:

پیامبر نبودند و لکن فرزندان پیامبر و اسباط بودند و از دنیا خارج نشدند مگر با توبه و یادآوری و اعتراف به خطا، و سعادتمند، از دنیا رفتند، در حالی که شیخین بدون توبه از دنیا رفتند و به ظلم خود بر امیرالمؤمنین(علیه السلام) اعتراف نکردند، و لعنت خدا و ملائکه و همه مردم بر آنان باد.⁽¹⁾«وَ رَفَعَ اَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّواْ لَهُ سُجَّدًا وَ قَالَ یَا اَبَتِ هَذَا تَاْوِیلُ رُؤْیَایَ…»⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

یوسف هنگامی که پدر پیرمرد او، بر او وارد شد، عزّتِ سلطنت او را گرفت و به احترام پدر پایین نیامد و به این خاطر جبرییل(علیه السلام) نازل شد و گفت: ای یوسف دست خود را باز کن.

و چون کف دست خود را باز نمود نوری از آن جدا شد و به آسمان بالا رفت، و یوسف به جبرییل گفت: این نوری که از دست من جدا شد چه بود؟ جبرییل گفت: این نور نبوّت بود که از نسل تو جدا شد، و این عقوبت تو است که در مقابل پدر پیرمرد خود، پایین نیامدی، از این رو از نسل تو، پیامبری به وجود نخواهد آمد! ⁽³⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 466، ح 201]

یحیی بن اکثم از حضرت رضا(علیه السلام) سوال کرد: معنای آیه «وَ رَفَعَ اَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّواْ لَهُ سُجَّدًا» چیست؟ آیا یعقوب و فرزندان او در مقابل یوسف سجده کردند در حالی که پیامبر بودند؟! حضرت رضا(علیه السلام) فرمود:

سجده یعقوب و فرزندان او برای یوسف نبود، بلکه اطاعت از خدا و احترام به یوسف بود، چنان که سجود ملائکه به آدم، اطاعت خدا و تحیّت برای آدم بود، از این رو یعقوب و فرزندان او و یوسف همگی در مقابل خدا سجده کردند، برای شکرانه ملاقات و اجتماع خود، و یوسف در آن حال گفت: «رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنِی مِن تَاْوِیلِ الاَحَادِیثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ اَنتَ وَلِیِّی فِی الدُّنُیَا وَ الآخِرَةِ تَوَفَّنِی مُسْلِمًا وَ اَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ» پس جبرییل نازل شد و به یوسف گفت:

دست خود را باز کن و چون باز نمود نوری از بین انگشتان او خارج گردید، و یوسف گفت: ای جبرییل! این نور چیست؟ جبرائیل گفت: «این نور نبوّت است که خداوند از صلب تو خارج کرد، چرا که در مقابل پدر خود به پا نخواستی» و نور نبوّت را خداوند از آن روز در صلب برادر یوسف لاوی قرار داد چرا که او هنگامی که می‌خواستند یوسف را بکشند گفت: «لا تَقْتُلُوا یُوسُفَ وَ اَلْقُوهُ فِی غَیابَتِ الْجُبِ» و خداوند از او تشکّر نمود، و هنگامی که یوسف بنیامین را نگهداشت و برادران او خواستند به کنعان بازگردند لاوی گفت: «لَنْ اَبْرَحَ الاَرْضَ حَتَّیَ یَاْذَنَ لِی اَبِی اَوْ یَحْکُمَ اللّهُ لِی وَ هُوَ خَیْرُ الْحَاکِمِینَ» و خداوند از او تشکّر نمود و پیامبران بنی‌اسراییل، از نسل لاوی بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم(علیهم السلام) به وجود آمدند….

تا این که فرمود:

یعقوب به فرزند خود یوسف گفت: بگو بدانم برادران تو هنگامی که تو را از نزد من بردند با تو چه کردند؟ یوسف گفت: ای پدر مرا از این سوال معاف بدار. یعقوب گفت: پس برخی از آن را به من بگو، یوسف گفت: «برادران من هنگامی که مرا نزد چاه بردند گفتند: پیراهن خود را بیرون کن. پس من به آنان گفتم: ای برادران! از خدا بترسید و مرا برهنه نکنید، پس کارد خود را بیرون کردند و گفتند: اگر پیراهن خود را بیرون نکنی تو را سر می‌بریم. و من پیراهن خود را بیرون کردم و آنان مرا عریان در چاه انداختند» پس یعقوب ناله‌ای زد و بیهوش شد، و چون به حال خود بازگشت گفت:

فرزندم ادامه بده. یوسف به پدر خود گفت: من از شما مسالت می‌کنم که به حق خدای ابراهیم و اسحاق و یعقوب مرا معاف نمایی، و یعقوب او را معاف نمود.⁽¹⁾

«رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَاْوِیلِ الْاَحادِیثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ اَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنِی مُسْلِماً وَ اَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ» فنزل علیه جبرییل(علیه السلام) فقال له: یا یوسف! اخرج یدک فاخرجها فخرج من بین اصابعه نور، فقال یوسف: ما هذا یا جبرییل؟ فقال هذه النبوّة اخرجها الله من صلبک لانک لم تقم الی ابیک فحط الله نوره و محی النبوّة من صلبه، و جعلها فی ولد لاوی اخی یوسف و ذلک لانهم لما ارادوا قتل یوسف قال:

«لا تَقْتُلُوا یُوسُفَ وَ اَلْقُوهُ فِی غَیابَتِ الْجُبِّ» فشکره الله علی ذلک، و لما ارادوا ان یرجعوا الی ابیهم من مصر و قد حبس یوسف اخاه قال:

«فَلَنْ اَبْرَحَ الْاَرْضَ حَتَّی یَاْذَنَ لِی اَبِی اَوْ یَحْکُمَ اللهُ لِی وَ هُوَ خَیْرُ الْحاکِمِینَ» فشکر الله له ذلک و کانوا انبیاء بنی‌اسراییل من ولد لاوی بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم(علیه السلام)، و کان موسی من ولده، و هو موسی بن عمران بن یهصر بن واهث بن لاوی بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم(علیه السلام) فقال یعقوب لابنه: یا بنی اخبرنی ما فعل بک اخوتک حین اخرجوک من عندی؟ قال: یا ابت اعفنی من ذلک، قال: فاخبرنی ببعضه، قال: انهم لما ادنونی من الجب قالوا:

انزع القمیص، فقلت لهم: یا اخوتی اتقوا الله و لا تجردونی فسلوا علی السکین، و قالوا: لئن لم تنزع لنذبحنک، فنزعت القمیص و القونی فی الجب عریانا، قال: فشهق یعقوب شهقة و اغمی علیه، فلما افاق قال: یا بنی حدثنی، قال: یا ابت اسئلک باله ابراهیم و اسحق و یعقوب الا اعفیتنی فاعفاه [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 468، ح 209]

«یَا اَبَتِ هَذَا تَاْوِیلُ رُؤْیَایَ مِن قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّی حَقًّا وَ قَدْ اَحْسَنَ بَی اِذْ اَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ وَ جَاء بِکُم مِّنَ الْبَدْوِ…»⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

خداوند در زندان به یوسف وحی نمود: «ای پسر یعقوب! چه شد که در کنار گنه‌کاران زندانی، محبوس شدی؟ پس یوسف به خطای خود اعتراف نمود… و خداوند به او فرمود: این دعا را بخوان [تا نجات یابی]: «یَا کَبِیرَ کُلِ کَبِیرٍ یَا مَنْ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ لَا وَزِیرَ یَا خَالِقَ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ الْمُنِیرِ یَا عِصْمَةَ الْمُضْطَرِّ الضَّرِیرِ یَا قَاصِمَ کُلِّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ یَا مُغْنِیَ الْبَائِسِ الْفَقِیرِ یَا جَابِرَ الْعَظْمِ الْکَسِیرِ یَا مُطْلِقَ الْمُکَبَّلِ الْاَسِیرِ اَسْاَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ اَنْ تَجْعَلَ لِی مِنْ اَمْرِی فَرَجاً وَ مَخْرَجاً وَ تَرْزُقَنِی مِنْ حَیْثُ اَحْتَسِبُ وَ مِنْ حَیْثُ لَا اَحْتَسِبُ». و چون صبح شد پادشاه دستور داد او را آزاد کردند، چنان که خداوند از قول او می‌فرماید: «وَ قَدْ اَحْسَنَ بَی اِذْ اَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ.»⁽²⁾

امام باقر(علیه السلام) فرمود:

[پس از آن که عزیز مصر در ایّام قحطی از دنیا رفت] همسر او فقیر و نیازمند شد [و کنار راه می‌نشست و گدایی می‌کرد] به او گفتند: خوب است نزد یوسف بروی و از او راه خلاصی بیابی تا این که مشورت کرد و بعضی گفتند: ما بر جان تو از او هراس داریم [چرا که تو در حق او ستم کرده‌ای] زلیخا گفت: هیهات! من از کسی که از خدا می‌ترسد نمی‌ترسم، و چون زلیخا وارد بر یوسف شد و او را در جایگاه سلطنتی دید، گفت: «الْحَمْدُ لِلهِ الَّذِی جَعَلَ الْعَبِیدَ مُلُوکاً بِطَاعَتِهِ، وَ جَعَلَ الْمُلُوکَ عَبِیداً بِمَعْصِیَتِهِ» یعنی ستایش خدایی را که غلامان را به سبب اطاعت و بندگی، پادشاه قرار داد، و پادشاهان را به سبب معصیت و گناه، غلام قرار داد. یوسف گفت: چه می‌خواهی؟ زلیخا گفت: دعا کن جوانی من باز گردد پس یوسف دعا کرد و او جوان شد و یوسف با او ازدواج نمود و او را باکره یافت و به او گفت: آیا این بهتر و زیباتر نبود؟! پس زلیخا گفت: من شیفته تو شدم به خاطر چهار چیز: 1. من زیباترین زنِ زمان خود بودم؛ 2. تو نیز زیباترین مرد زمانِ خود بودی؛ 3. من بکر بودم؛ 4. همسرم عنین و ناتوان از زناشویی بود.⁽¹⁾

لما اصابت امراة العزیز الحاجة قیل لها: لو اتیت یوسف بن یعقوب(علیهما السلام) فشاورت فی ذلک، فقیل لها: انا نخافه علیک، قالت: کلا انی لا اخاف من یخاف الله، فلما دخلت علیه فراته فی ملکه، قالت: الحمد لله الذی جعل العبید ملوکا بطاعته، و جعل الملوک عبیدا بمعصیته فتزوجها فوجدها بکرا، فقال: ا لیس هذا احسن؟ ا لیس هذا اجمل؟ فقالت: انی کنت بلیت منک باربع خصال: کنت اجمل اهل زمانی، و کنت اجمل زمانک، و کنت بکرا، و کان زوجی عنینا. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 472، ح 219]

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

یوسف هنگامی که داخل زندان شد، دوازده ساله بود، و هیجده سال در زندان ماند، و پس از خروج از زندان هشتاد سال زنده بود، بنابراین مدّت عمر او یک‌صد و ده سال بوده است.⁽¹⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 473، ح 224]

[پس از مرگ عزیز مصر زلیخا فقیر شد] و خواست که بر یوسف [که عزیز مصر بود] وارد شود، به او گفتند: «ما می‌ترسیم تو را نزد یوسف ببریم، چرا که تو، به او آزار رسانده‌ای» زلیخا گفت: «من از کسی که از خدا می‌ترسد نمی‌ترسم» و چون وارد بر یوسف شد، یوسف به او فرمود: چرا رنگ صورت تو تغییر کرده [و پژمرده شده‌ای]؟ زلیخا گفت: «الْحَمْدُ لِلهِ الَّذِی جَعَلَ الْمُلُوکَ بِمَعْصِیَتِهِمْ عَبِیداً وَ جَعَلَ الْعَبِیدَ بِطَاعَتِهِمْ مُلُوکاً» یوسف فرمود: برای چه با من آن گونه عمل کردی؟! زلیخا گفت: «به خاطر زیبایی تو بود» یوسف فرمود: «چگونه خواهی بود اگر پیامبری مانند حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) را در آخر الزمان ببینی؟! همانا او زیباتر از من خواهد بود، اخلاق او نیز نیکوتر از من است، سخاوت او نیز بیشتر از من است؟!» زلیخا گفت:

راست می‌گویی. یوسف فرمود: از کجا دانستی که من راست می‌گویم؟ زلیخا گفت:

«به خاطر این که محبّت او در قلب من جای گرفت» پس خداوند به یوسف وحی نمود:

«او راست می‌گوید، و من او را دوست می‌دارم، به خاطر این که او محمّد(صلی الله علیه و آله) را دوست می‌دارد». سپس خداوند یوسف را امر نمود تا با او ازدواج نماید.⁽¹⁾

استاذنت زلیخا علی یوسف فقیل لها: انا نکره ان نقدم بک علیه لما کان منک الیه قالت:

انی لا اخاف من یخاف الله، فلما دخلت قال لها: یا زلیخا ما لی اراک قد تغیر لونک؟ قالت:

الحمد لله الذی جعل الملوک بمعصیتهم عبیدا، و جعل العبید بطاعتهم ملوکا فقال لها:

ما الذی دعاک الی ما کان منک؟ قالت: حسن وجهک یا یوسف. فقال: کیف لو رایت نبیا یقال له محمّد(صلی الله علیه و آله) یکون فی آخر الزمان احسن منی وجها، و احسن منی خلقا، و اسمح منی کفا؟ قالت: صدقت، قال: و کیف علمت انی صدقت؟ قال: لانک حین ذکرته وقع حبه فی قلبی، فاوحی الله(عزوجل) الی یوسف: انها قد صدقت و انی قد احببتها لحبها محمّدا، فامره الله تبارک و تعالی ان یتزوجها. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 471، ح 217]

سوره‌ی یوسف، آیات 103 تا آخر

متن:

وَ ما اَکْثَرُ النَّاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنینَ وَ ما تَسْئَلُهُمْ عَلَیْهِ مِنْ اَجْرٍ اِنْ هُوَ اِلَّا ذِکْرٌ لِلْعالَمینَ وَ کَاَیِّنْ مِنْ آیَةٍ فِی السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ یَمُرُّونَ عَلَیْها وَ هُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ وَ ما یُؤْمِنُ اَکْثَرُهُمْ بِاللهِ اِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ اَ فَاَمِنُوا اَنْ تَاْتِیَهُمْ غاشِیَةٌ مِنْ عَذابِ اللهِ اَوْ تَاْتِیَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ قُلْ هذِهِ سَبیلی اَدْعُوا اِلَی اللهِ عَلی بَصیرَةٍ اَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنی وَ سُبْحانَ اللهِ وَ ما اَنَا مِنَ الْمُشْرِکینَ وَ ما اَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ اِلَّا رِجالًا نُوحی اِلَیْهِمْ مِنْ اَهْلِ الْقُری اَ فَلَمْ یَسیرُوا فِی الْاَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَدارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذینَ اتَّقَوْا اَ فَلا تَعْقِلُونَ حَتَّی اِذَا اسْتَیْاَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا اَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّیَ مَنْ نَشاءُ وَ لا یُرَدُّ بَاْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمینَ

لَقَدْ کانَ فی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِاُولِی الْاَلْبابِ ما کانَ حَدیثًا یُفْتَری وَ لکِنْ تَصْدیقَ الَّذی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ تَفْصیلَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

لغات:

«حِرص» طلب کردن چیزی است با جدیّت و وَلَع، «و عالَم و عالَمین» همه موجودات زنده‌ای است که قابل دانستن باشند، و بعضی گفته‌اند: «عالَم» همه‌ی موجوداتی است که فلک آن‌ها را احاطه نموده است، و «غاشیة» به معنای پوشاننده است و مقصود عذابی است که همه را در بر می‌گیرد، و «بَغتَةً» یعنی فُجاةً و ناگهانی، و فرود آمدن چیزی که انتظار و توقّع آن نبوده است را بغتةً و فجاةً گویند، و «دین اسلام» یعنی دین تسلیم، «و سبیل» مؤنّث و مذکّر آن یکسان است و آن طریقه رسیدن به حق و خداوند است، و «بصیرة» نیروی بینش [صحیح] حقایق است، و «سَیْر» مرور طولانی را گویند، و «اِسْتَیْاَسَ» از یاس و ناامیدی است، و یَئِسَ و اِسْتَیْاَسَ به یک معناست، و «بَاس» به معنای شدّت امر بر نفس است و لذا بُؤْس به معنای فقر آمده است، و به همین معناست، لا باس علیک، و «قَصَص» به معنای خبرهای پی در پی می‌باشد، و «عبرت» به معنای دلالت و راهنمایی بر طلب چیزی است، و «الباب» جمع لُبّ به معنای عقل است، و لُبّ، خالص چیزی را گویند و چون عقل، نفیس‌ترین چیزی است که در انسان وجود دارد، آن را لُبّ گویند و لُبّ هر چیزی بهترین آن است. و «تصدیق» به معنای اقرار به صدق و راستی و حقانیّت چیزی است، و «تفصیل» به معنای تنظیم و مرتّب نمودن است، از این رو بیان حقایق و جدا نمودن حق از باطل را تفصیل گویند.

و الله العالم.⁽¹⁾

ترجمه:

و بیشتر مردم، هر چند اصرار داشته باشی، ایمان نمی‌آورند! (103) و تو (هرگز) از آن‌ها پاداشی نمی‌طلبی آن نیست مگر تذکّری برای جهانیان! (104) و چه بسیار نشانه‌ای (از خدا) در آسمان‌ها و زمین که آن‌ها از کنارش می‌گذرند، و از آن رویگردانند! (105) و بیشتر آن‌ها که مدعی ایمان به خدا هستند، مشرکند! (106) آیا ایمن از آنند که عذاب فراگیری از سوی خدا به سراغ آنان بیاید، یا ساعت رستاخیز ناگهان فرارسد، در حالی که متوجّه نیستند؟! (107) بگو: «این راه من است من و پیروانم، و با بصیرت کامل، همه مردم را به سوی خدا دعوت می‌کنیم! منزّه است خدا! و من از مشرکان نیستم!» (108) و ما نفرستادیم پیش از تو، جز مردانی از اهل آبادیها که به آن‌ها وحی می‌کردیم! آیا (مخالفان دعوت تو،) در زمین سیر نکردند تا ببینند عاقبت کسانی که پیش از آن‌ها بودند چه شد؟! و سرای آخرت برای پرهیزکاران بهتر است! آیا فکر نمی‌کنید؟! (109) (پیامبران به دعوت خود، و دشمنان آن‌ها به مخالفت خود هم چنان ادامه دادند) تا آن گاه که رسولان مایوس شدند، و (مردم) گمان کردند که به آنان دروغ گفته شده است در این هنگام، یاری ما به سراغ آن‌ها آمد آنان را که خواستیم نجات یافتند و مجازات و عذاب ما از قوم گنه‌کار بازگردانده نمی‌شود! (110) در سرگذشت آن‌ها درس عبرتی برای صاحبان اندیشه بود! این‌ها داستان دروغین نبود بلکه (وحی آسمانی است، و) هماهنگ است با آن‌چه پیش روی او (از کتب آسمانی پیشین) قرار دارد و شرح هر چیزی (که پایه سعادت انسان است) و هدایت و رحمتی است برای گروهی که ایمان می‌آورند! (111)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ مَا اَکْثَرُ النَّاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ»⁽¹⁾

تردیدی نیست که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) حریص و کوشا برای هدایت مردم بوده تا جایی که خداوند می‌فرماید:

«فَلَعَلَّکَ بَاخِعٌ نَّفْسَکَ عَلَی آثَارِهِمْ اِن لَّمْ یُؤْمِنُوا»⁽¹⁾، و یا می‌فرماید: «لَقَدْ جَاءکُمْ رَسُولٌ مِّنْ اَنفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُم بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُوفٌ رَّحِیمٌ»⁽²⁾، و یا می‌فرماید: «اَمَّا مَنِ اسْتَغْنَی * فَاَنتَ لَهُ تَصَدَّی * وَ مَا عَلَیْکَ اَلَّا یَزَّکَّی»⁽³⁾. از این رو در آیات زیادی آمده که خداوند به پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: «اِنْ اَنتَ اِلَّا نَذِیرٌ» و یا می‌فرماید: «اِنَّکَ لَا تَهْدِی مَنْ اَحْبَبْتَ وَ لَکِنَّ اللهَ یَهْدِی مَن یَشَاء»⁽⁴⁾. و علّت این است که از اوّل دنیا تا کنون اکثر مردم در گم‌راهی و باطل و عدم تعقّل و عدم شعور و عدم علم و عدم ایمان بوده‌اند و خواهند بود، و با بودن پیامبران و اوصیا و انذار و تبشیر و اتمام حجّت، باز مردم به واسطه علاقه به دنیا و قساوت‌ها و علاقه و ارتباطی که با طاغوت‌ها و حکّام ستم‌گر دارند کم‌تر توفیق و قابلیّت پذیرفتن سخنان پیامبران را پیدا می‌کنند، و دشمنان پیدا و پنهان آنان را به انواع مختلف به طرف باطل دعوت می‌کنند، از این رو خداوند می‌فرماید: «وَ مَا اَکْثَرُ النَّاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ».

«وَ مَا یُؤْمِنُ اَکْثَرُهُمْ بِاللهِ اِلَّا وَ هُم مُّشْرِکُونَ»⁽⁵⁾و در بین مومنان نیز اکثر آنان مشرک در طاعت و یا مشرک افعّالی هستند یعنی ایمان آنان همراه با اطاعت از شیطان و یا حاکم ستم‌گر و یا نفس امّاره و یا زن و فرزند می‌باشد، و کارها را به دست خدا نمی‌دانند و خدا را از یاد می‌برند و تکیه بر مال و قدرت و هم‌نشین و… می‌کنند!

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

مقصود از این آیه، شرک در طاعت است نه شرک در عبادت.

امام باقر(علیه السلام) نیز می‌فرماید:

مقصود از آیه فوق شرک در طاعت است نه شرک در عبادت، سپس می‌فرماید:

گناهانی که مردم انجام می‌دهند، شرک در طاعت است، چرا که اطاعت از شیطان می‌کنند و مشرک در طاعت می‌شوند، نه این که غیر خدا را بپرستند.

امام صادق(علیه السلام) در سخن دیگری در تفسیر آیه فوق می‌فرماید:

مقصود این است که کسی بگوید: «اگر فلانی نبود من چنین و چنان می‌شدم، و اگر فلانی نبود، زن و بچّه من تباه می‌شدند» سپس فرمود: «آیا نمی‌بینی او برای خدا در ملک و ملکوت او شریک قرار داد، و گمان کرد مخلوق روزی او را فراهم کرده، و او بلا را از او دور نموده است؟!» راوی حدیث مالک بن عطیّه گوید: به آن حضرت گفتم: آیا اگر بگوید: «لَوْ لَا اَنْ مَنَ اللهُ عَلَیَ بِفُلَانٍ لَهَلَکْتُ» چگونه است؟ فرمود: آری این شرک نیست. [چرا که خدا را اصل قرار داده است.]⁽¹⁾

-- فی کتاب التوحید باسناده الی حنان بن سدیر عن ابی عبد الله(علیه السلام) حدیث طویل یقول فیه:

و لَهُ الْاَسْماءُ الْحُسْنی التی لا یسمی لها غیره و هی التی وصفها فی الکتاب فقال: «فَادْعُوهُ بِها وَ ذَرُوا الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی اَسْمائِهِ» جهلا بغیر علم فالذی یلحد فی اسمائه بغیر علم یشرک و هو لا یعلم، و یکفر به و هو یظن انه یحسن، فلذلک قال: «وَ ما یُؤْمِنُ اَکْثَرُهُمْ بِاللهِ اِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» فهم الذین یلحدون فی اسمائه بغیر علم فیضعونها غیر مواضعها.

-- فی اصول الکافی عدة من اصحابنا عن سهل بن زیاد عن یحیی بن المبارک عن عبد الله بن جبلة عن سماعة عن ابی بصیر و اسحق بن عمار عن ابی عبد الله(علیه السلام) فی قول الله(عزوجل): «وَ ما یُؤْمِنُ اَکْثَرُهُمْ بِاللهِ اِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» قال: یطیع الشیطان من حیث لا یعلم فیشرک.

-- عن مالک بن عطیة عن ابی عبد الله(علیه السلام) فی قوله: «وَ ما یُؤْمِنُ اَکْثَرُهُمْ بِاللهِ اِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» قال:

هو الرجل یقول: لولا فلان لهلکت، و لو لا فلان لاصبت کذا و کذا، و لولا فلان لضاع عیالی، الا تری انه قد جعل لله شریکا فی ملکه یرزقه و یدفع عنه، قال: قلت: فیقول: لولا ان منّ الله علی بفلان لهلکت؟ قال: نعم لا باس بهذا. [تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 475، ح 228، 229، 230و 235]

«قُلْ هَذِهِ سَبِیلِی اَدْعُو اِلَی اللهِ عَلَی بَصِیرَةٍ اَنَاْ وَ مَنِ اتَّبَعَنِی وَ سُبْحَانَ اللهِ وَ مَا اَنَاْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ»⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) در تفسیر آیه فوق می‌فرماید:

مقصود از «اَدْعُو اِلَی اللّهِ…»، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است و مقصود از «وَ مَنِ اتَّبَعَنِی» علی بن ابی‌طالب و آل‌محمّد(صلی الله علیه و آله) هستند.⁽²⁾علی بن حسّان گوید: به امام جواد(علیه السلام) گفتم: مولای من! مردم به خاطر کمی سنّ و نوجوان بودن شما، امامت شما را انکار می‌کنند؟! امام جواد(علیه السلام) فرمود:

برای چه انکار می‌کنند؟! مگر خداوند به پیامبر خود(صلی الله علیه و آله) نمی‌فرماید: «قُلْ هذِهِ سَبِیلِی اَدْعُوا اِلَی اللهِ عَلی بَصِیرَةٍ اَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی؟» سپس فرمود: به خدا سوگند [در اوّل بعثت] جز علی(علیه السلام) از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پیروی نکرد، و او نه سال داشت و من نیز نه سال دارم.⁽³⁾

مولّف گوید:

روایات دیگری نیز به این معنا وارد شده و ما به خاطر اختصار بیان نکردیم.

«حَتَّی اِذَا اسْتَیْاَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّواْ اَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُواْ جَاءهُمْ نَصْرُنَا…»⁽¹⁾علیّ بن محمّد بن جهم گوید:

من در مجلس مامون حاضر بودم که مامون به حضرت رضا(علیه السلام) گفت: ای فرزند رسول خدا! آیا شما پیامبران خدا را معصوم می‌دانید؟ امام(علیه السلام) فرمود: آری. مامون گفت: پس معنای قول خداوند چیست که می‌فرماید: «حَتَّی اِذَا اسْتَیْاَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّواْ اَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُواْ جَاءهُمْ نَصْرُنَا…»، [و یاس آنان چه معنایی دارد؟] امام(علیه السلام) فرمود: «معنای آیه این است که پیامبران از هدایت قوم خود مایوس شدند، و قوم آنان گمان کردند که پیامبران دروغ می‌گویند، و در این هنگام خداوند نصرت و یاری خود را برای پیامبران فرستاد». پس مامون گفت: «لِلهِ دَرُّکَ یَا اَبَا الْحَسَنِ» یعنی چه نیکو سخن گفتی یا ابا الحسن.⁽²⁾

یا ابن رسول الله ا لیس من قولک: ان الانبیاء معصومون قال: بلی، قال: فما معنی قول الله(عزوجل) الی ان قال: فاخبرنی عن قول الله تعالی: «حَتَّی اِذَا اسْتَیْاَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا اَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا» قال الرّضا(علیه السلام): یقول الله تعالی: «حَتَّی اِذَا اسْتَیْاَسَ الرُّسُلُ» من قومهم فظن قومهم ان الرسل قد کذبوا جاء الرسل نصرنا، فقال المامون: لله درک یا ابا الحسن.

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 479، ح 251]

زراره گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: چگونه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نترسید که آن‌چه از طرف خداوند بر او نازل می‌شود را شیطان در آن رخنه کرده باشد؟! امام صادق(علیه السلام) فرمود:

خداوند هنگامی که بنده‌ای را رسول خود قرار می‌دهد، سکینه و وقار را برای او می‌فرستد، و او آن‌چه از طرف خدا نازل می‌شود را به چشم می‌بیند. [و هیچ شکّ و تردیدی پیدا نمی‌کند.]⁽¹⁾

سوره‌ی رعد محلّ نزول: مکیّة کلّاً 43 آیة⁽¹⁾«مدنیّه کلاً نزلت بعد سورة محمّد(صلی الله علیه و آله) و هی ثلاث و اربعون آیة».⁽²⁾و قیل: الّا آخر آیةٍ منها.

و قیل: الّا آیتین منها نزلتا بمکّة و هما: «و لو انّ قرآناً سیّرت…» و ما بعدها.

ثواب قرائت سوره‌ی رعد امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کسی که فراوان سوره‌ی رعد را قرائت کند، خداوند او را مبتلای به صاعقه نمی‌کند، گرچه ناصبی باشد، و ناصبی از همه مردم بدتر است، و اگر مومن و شیعه باشد خداوند بدون حساب او را وارد بهشت می‌کند. و شفاعت همه‌ی آشنایان -- از خانواده و برادران مومن -- خود را خواهد کرد.⁽³⁾

از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روایت شده که فرمود:

هر کس این سوره را بخواند، پاداش او ده حسنه است که وزن آن‌ها به اندازه‌ی ابرهای گذشته و آینده باشد، و روز قیامت از وفاکنندگان به عهد خدا مبعوث می‌شود، و کسی که آن را بنویسد و بر درب خانه سلطان ظالمی قرار بدهد، آن سلطان هلاک می‌شود و حکومت او از بین می‌رود.⁽¹⁾مضمون روایت فوق با مختصر تغییری از امام صادق(علیه السلام) نیز نقل شده است.⁽²⁾

سوره‌ی رعد، آیات 1 تا 11

متن:

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ المر تِلْكَ آیاتُ الْکِتابِ وَ الَّذی اُنْزِلَ اِلَیْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ وَ لکِنَّ اَکْثَرَ النَّاسِ لا یُؤْمِنُونَ اللهُ الَّذی رَفَعَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْری لِاَجَلٍ مُسَمًّی یُدَبِّرُ الْاَمْرَ یُفَصِّلُ الْآیاتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ وَ هُوَ الَّذی مَدَّ الْاَرْضَ وَ جَعَلَ فیها رَواسِیَ وَ اَنْهارًا وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فیها زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ اِنَّ فی ذلِكَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ وَ فِی الْاَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ جَنَّاتٌ مِنْ اَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخیلٌ صِنْوانٌ وَ غَیْرُ صِنْوانٍ یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلی بَعْضٍ فِی الْاُکُلِ اِنَّ فی ذلِكَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ وَ اِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ اَ اِذا کُنَّا تُرابًا اَ اِنَّا لَفی خَلْقٍ جَدیدٍ اُولئِكَ الَّذینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَ اُولئِكَ الْاَغْلالُ فی اَعْناقِهِمْ وَ اُولئِكَ اَصْحابُ النَّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ وَ یَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّیِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ وَ اِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلی ظُلْمِهِمْ

وَ اِنَّ رَبَّكَ لَشَدیدُ الْعِقابِ وَ یَقُولُ الَّذینَ کَفَرُوا لَوْ لا اُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّه اِنَّما اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ اللهُ یَعْلَمُ ما تَحْمِلُ کُلُّ اُنْثی وَ ما تَغیضُ الْاَرْحامُ وَ ما تَزْدادُ وَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ الْکَبیرُ الْمُتَعالِ سَواءٌ مِنْکُمْ مَنْ اَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّیْلِ وَ سارِبٌ بِالنَّهارِ لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ اَمْرِ اللهِ اِنَّ اللهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِاَنْفُسِهِمْ وَ اِذا اَرادَ اللهُ بِقَوْمٍ سُوْءًا فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ

لغات:

«بغیر عَمَدٍ» عُمُد و عَمَد، هر دو جمع عمود و عماداند جز این که عَمَد اسم جمع است.

«و ان تعجّب فعجب» عجب و تعجّب، هجوم مالا یعرف سببه علی النفس است، و «اَغلال» جمع غلّ است و آن طوقی است که به وسیله آن دست‌ها به گردن بسته می‌شود، و «تعجیل» تقدیم چیزی است قبل از وقت آن، و «سیّئه» خصلتی است که نفس را آزرده می‌کند، و نقیض آن حسنه است که نفس را شاد می‌کند، و «مُثُلات» به معنای عقوبات است و مفرد آن «مُثلة» است مانند غرفة و غُرفات، و «تغیض الارحام» ای تنقص الارحام، و «متعالی» یعنی جلّ عن کلّ ثناءٍ.

و بعضی گفته‌اند:

«متعالی» مقتدری است که محال است کسی با او برابر باشد، و «سارب» به معنای ساری و جاری با سرعت است، و سَرَب با فتح سین و فتح راء، آبی است که لبریز می‌شود، و گفته شده: که «سارب» به معنای ذاهب فی الارض است، و خَلَّ سَرَبَه، یعنی خلّ طریقه، و «معقّبات» به معنای متناوبات است که هر کدام جایگزین دیگری می‌شوند، و «تعقیب» چیزی را به عقب چیز دیگری آوردن است،

و «معقّب» کسی است که دین و طلب خود را پیاپی مطالبه می‌نماید، و از این معناست، عقاب، چرا که به دنبال جرم می‌آید.⁽¹⁾

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر المر، این‌ها آیات کتاب (آسمانی) است و آن‌چه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده، حقّ است ولی بیشتر مردم ایمان نمی‌آورند! (1) خدا همان کسی است که آسمان‌ها را، بدون ستونهایی که برای شما دیدنی باشد، برافراشت، سپس بر عرش استیلا یافت (و زمام تدبیر جهان را در کف قدرت گرفت) و خورشید و ماه را مسخّر ساخت، که هر کدام تا زمان معینی حرکت دارند! کارها را او تدبیر می‌کند آیات را (برای شما) تشریح می‌نماید شاید به لقای پروردگارتان یقین پیدا کنید! (2) و او کسی است که زمین را گسترد و در آن کوه‌ها و نهرهایی قرار داد و در آن از تمام میوه‌ها دو جفت آفرید (پرده سیاه) شب را بر روز می‌پوشاند در این‌ها آیاتی است برای گروهی که تفکر می‌کنند! (3) و در روی زمین، قطعاتی در کنار هم قرار دارد که با هم متفاوتند و (نیز) باغ‌هایی از انگور و زراعت و نخلها، (و درختان میوه گوناگون) که گاه بر یک پایه می‌رویند و گاه بر دو پایه (و عجیب‌تر آن‌که) همه آن‌ها از یک آب سیراب می‌شوند! و با این حال، بعضی از آن‌ها را از جهت میوه بر دیگری برتری می‌دهیم در این‌ها نشانه‌هایی است برای گروهی که عقل خویش را به کار می‌گیرند! (4) و اگر (از چیزی) تعجّب می‌کنی، عجیب گفتار آن‌هاست که می‌گویند: «آیا هنگامی که ما خاک شدیم، (بار دیگر زنده می‌شویم و) به خلقت جدیدی بازمی‌گردیم؟!» آن‌ها کسانی هستند که به پروردگارشان کافر شده‌اند و آنان غل و زنجیرها در گردنشان است و آن‌ها اهل دوزخند، و جاودانه در آن خواهند ماند! (5) آن‌ها

پیش از حسنه (و رحمت)، از تو تقاضای شتاب در سیّئه (و عذاب) می‌کنند با این‌که پیش از آن‌ها بلاهای عبرت انگیز نازل شده است! و پروردگار تو نسبت به مردم -- با این‌که ظلم می‌کنند -- دارای مغفرت است و (در عین حال،) پروردگارت دارای عذاب شدید است! (6) کسانی که کافر شدند می‌گویند: «چرا آیه (و معجزه‌ای) از پروردگارش بر او نازل نشده؟!» تو فقط بیم دهنده‌ای! و برای هر گروهی هدایت کننده‌ای است (و این‌ها همه بهانه است، نه برای جست‌وجوی حقیقت)! (7) خدا از جنین‌هایی که هر (انسان یا حیوان) مادّه‌ای حمل می‌کند آگاه است و نیز از آن‌چه رحمها کم می‌کنند (و پیش از موعد مقرّر می‌زایند)، و هم از آن‌چه افزون می‌کنند (و بعد از موقع میزایند) و هر چیز نزد او مقدار معینی دارد. (8) او از غیب و شهود آگاه، و بزرگ و متعالی است! (9) برای او یکسان است کسانی از شما که پنهانی سخن بگویند، یا آن را آشکار سازند و کسانی که شبانگاه مخفیانه حرکت می‌کنند، یا در روشنایی روز. (10) برای انسان، مامورانی است که پی در پی، از پیش رو، و از پشت سرش او را از فرمان خدا [حوادث غیر حتمی] حفظ می‌کنند (امّا) خداوند سرنوشت هیچ قوم (و ملّتی) را تغییر نمی‌دهد مگر آن‌که آنان آن‌چه را در خودشان است تغییر دهند! و هنگامی که خدا اراده سویی به قومی (به‌خاطر اعمال‌شان) کند، هیچ چیز مانع آن نخواهد شد و جز خدا، سرپرستی نخواهند داشت! (11)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«المر تِلْکَ آیَاتُ الْکِتَابِ وَ الَّذِیَ اُنزِلَ اِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ الْحَقُّ…»⁽¹⁾«اللّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَی عَلَی الْعَرْشِ…»⁽²⁾تفسیر حروف مقطّعه‌ی قرآن در اوّل بقره و سوره‌های بعد از آن بیان گردید و در این جا

مختصری درباره‌ی «المر» از آن‌چه معصومین(علیهم السلام) فرموده‌اند بیان می‌شود.

سفیان بن سعید ثوری گوید: به امام صادق(علیه السلام) گفتم: معنای «المر» چیست؟ فرمود:

خداوند [با این حروف] می‌خواهد بفرماید: «اَنَا اللهُ الْمُحْیِی الْمُمِیتُ الرَّازِقُ» یعنی تنها منم خدای زنده کننده و میراننده و رزق دهنده.⁽¹⁾ابو لبید گوید: امام باقر(علیه السلام) فرمود:

در حروف [مقطّعه] قرآن دانش فراوانی است و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با عدد «الم» قیام نمود و نورش آشکار گردید و سخن او ثابت شد، و آن روزی که باید به دنیا می‌آمد، به دنیا آمد، و از هزاره‌ی هفتم یک‌صد و سه سال گذشته بود، و اگر عدد حروف مقطّعه را با حذف مکرّرات جمع کنند چنین تاریخی به دست خواهد آمد، و هر حرفی از آن حروف که روزگارش منقضی شود، حتماً شخصی از بنی هاشم قیام خواهد نمود. سپس درباره‌ی «المص» فرمود: الف یعنی یک و لام یعنی سی، و میم یعنی چهل و صاد یعنی نود و جمع آن‌ها «161» می‌شود و آن آغاز قیام امام حسین(علیه السلام) است و «المر الله» چون بگذرد یکی از فرزندان عبّاس قیام می‌کند و مدّت حکومت آنان «المص» است و قائم ما هنگام انقضای آن قیام می‌نماید، پس تو آن را خوب بفهم و به یاد داشته باش و آن را کتمان کن.⁽²⁾

حسین بن خالد گوید: به حضرت رضا(علیه السلام) گفتم: معنای «وَ السَّمَاء ذَاتِ الْحُبُکِ» چیست؟ پس آن حضرت انگشتان خود را مشبّک نمود و فرمود:

آسمان نیز به طور مشبّک بر بالای زمین است. گفتم: چگونه آسمان بر زمین مشبّک است در حالی که خداوند می‌فرماید: «رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا؟» پس امام(علیه السلام) فرمود: سبحان الله! مگر نمی‌فرماید: «بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا؟» گفتم: آری.

فرمود: آسمان پایه دارد امّا شما نمی‌بینید. گفتم: چگونه؟ پس آن حضرت دست چپ خود را باز نمود و دست راست خود را بر روی کف دست چپ قرار داد، و فرمود:

این معنای قرار گرفتن آسمان بر بالای زمین است.⁽¹⁾تفسیر آیه «ثُمَّ اسْتَوَی عَلَی الْعَرْشِ» در سوره‌ی «طه» خواهد آمد ان شاء الله.

«وَ فِی الاَرْضِ قِطَعٌ مُّتَجَاوِرَاتٌ وَ جَنَّاتٌ مِّنْ اَعْنَابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوَانٌ وَ غَیْرُ صِنْوَانٍ یُسْقَی بِمَاء وَاحِدٍ»⁽²⁾

جابربن عبدالله انصاری گوید: از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنیدم که به علی(علیه السلام) می‌فرمود:

«مردم از درخت‌های گوناگون به وجود آمدند، و من و تو از یک درخت به وجود آمدیم» سپس این آیه را قرائت نمود «وَ جَنَّاتٌ مِّنْ اَعْنَابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوَانٌ وَ غَیْرُ صِنْوَانٍ یُسْقَی بِمَاء وَاحِدٍ» یعنی بالنّبی و بک.⁽¹⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 225، ح 1]

«من و علی از یک ریشه و یک درخت هستیم و مردم از درختان مختلفی هستند.»⁽²⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

«قِطَعٌ مُّتَجَاوِرَاتٌ» یعنی متّصلةٌ بعضها ببعضٍ. و «صِنْوَانٌ وَ غَیْرُ صِنْوَانٍ» یعنی نحل‌هایی که برخی از اصل واحداند، و «غَیْرُ صِنْوَانٍ» یعنی نخل‌هایی که اصول آن‌ها مختلف است. [و یا مراد: امثال و غیر امثال است] سپس گوید: مراد از «مثلات» عذاب [و عقوبات] است.⁽³⁾

و در نهج البلاغة آمده که امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید:

از عذاب‌هایی که بر امّت‌های پیشین نازل شد بترسید. نکند مثلات [و عقوبت‌هایی] که به سبب اعمال بد، بر آنان واقع شد بر شما نیز نازل شود، پس باید نسبت به اعمال خوب و بد خود هوشیار باشید.⁽¹⁾«اِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِّلنَّاسِ عَلَی ظُلْمِهِمْ…»⁽²⁾در تفسیر مجمع نقل شده که چون این آیه نازل شد، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

اگر عفو و گذشت خدا نبود، احدی زندگی گوارا نمی‌داشت، و اگر وعید و عقوبت خدا نبود، هر کسی غافل و متّکی به رحمت خدا می‌بود.⁽³⁾ابراهیم بن عبّاس گوید:

ما در مجلس حضرت رضا(علیه السلام) صحبت از گناهان کبیره می‌کردیم و این که معتزله می‌گویند: «گناهان کبیره بخشوده نمی‌شود».

پس حضرت رضا(علیه السلام) فرمود: امام صادق(علیه السلام) می‌فرمود:

قرآن بر خلاف اعتقاد معتزله نازل شده است، چرا که می‌فرماید: «اِنَّ رَبَّکَ لَذُو

مَغْفِرَةٍ لِّلنَّاسِ عَلَی ظُلْمِهِمْ…»⁽¹⁾

وَ اِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلی ظُلْمِهِمْ». [تفسیر برهان، ج 3، ص 226، ج 1]

من خدمت امام صادق(علیه السلام) بودم که پیرمرد کمر خمیده‌ی عصا به دستی وارد شد و سلام کرد و امام(علیه السلام) پاسخ سلام او را داد و آن پیرمرد گفت: ای فرزند رسول خدا دست خود را بدهید تا ببوسم. پس دست آن حضرت را بوسه زد و گریان شد و امام(علیه السلام) فرمود: ای پیرمرد برای چه گریه می‌کنی؟ پیرمرد گفت: فدای شما شوم! من یک‌صدسال است که منتظر قائم شما هستم و همواره می‌گویم: این ماه و این سال می‌آید، در حالی که به پیری رسیده‌ام و ناتوان و فرسوده شده‌ام و مرگ من نزدیک شده و هنوز آن امیدی که درباره‌ی شما داشته‌ام حاصل نشده است، جز این که می‌بینم شما را می‌کشند و آواره می‌کنند، و دشمنان شما را می‌بینم که بال در آورده‌اند و بر بالای سر مردم پرواز می‌کنند! چگونه گریان نباشم؟! امام صادق(علیه السلام) گریان شد و فرمود:

ای پیرمرد! اگر خدا تو را زنده بدارد و قائم ما را به ببینی، درجه بلندی خواهی داشت، و اگر قبل از آن، مرگ تو فرا برسد روز قیامت با ثقل رسول خدا(صلی الله علیه و آله)

خواهی بود و ماییم ثقل آن حضرت، چرا که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرموده است: «اِنِّی مُخَلِّفٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ فَتَمَسَّکُوا بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا کِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِی اَهْلَ بَیْتِی» پس پیرمرد گفت: پس از این سخن، مرا باکی نیست.

سپس امام صادق(علیه السلام) به او فرمود:

ای پیرمرد بدان که قائم ما از صلب امام حسن عسکری خواهد بود، و او از صلب امام هادی خواهد بود، و امام هادی از صلب امام جواد خواهد بود، و امام جواد از صلب امام رضا خواهد بود، و امام رضا از صلب فرزندم امام کاظم خواهد بود و سپس اشاره به فرزند خود امام کاظم نمود و فرمود: او نیز از صلب من خارج شده است، و ما دوازده امام هستیم و همه ما معصوم و پاک هستیم. پیرمرد گفت:

مولای من! آیا برخی از شما فضیلت بر برخی دیگر دارد؟ فرمود: ما در فضیلت یکسان هستیم و لکن بعضی از ما اعلم از بعض دیگری است.

سپس فرمود:

ای پیرمرد! به خدا سوگند اگر از عمر دنیا جز یک روز باقی نمانده باشد خداوند آن روز را طولانی خواهد نمود، تا قائم ما اهل بیت قیام نماید، و تو آگاه باش که شیعیان ما در زمان غیبت قائم ما گرفتار فتنه و حیرت خواهند شد، و در آن زمان خداوند مخلصین و پاکان را بر امامت ما پایدار و ثابت نگاه خواهد داشت، و سپس فرمود: خدایا تو آنان را بر اعتقاد به ولایت ما کمک کن.⁽¹⁾

لا ابالی بعد ما سمعت هذا الخبر.

ثم قال: «یا شیخ، اعلم ان قائمنا یخرج من صلب الحسن، و الحسن یخرج من صلب علی، و علی یخرج من صلب محمّد، و محمّد یخرج من صلب علی، و علی یخرج من صلب ابنی هذا -- و اشار الی ابنه موسی(علیه السلام) -- و هذا خرج من صلبی. نحن اثنا عشر، کلنا معصومون مطهّرون». فقال الشیخ: یا سیدی، بعضکم افضل من بعض؟ فقال: «لا، نحن فی الفضل سواء، و لکن بعضنا اعلم من بعض». ثم قال: «یا شیخ، و الله لو لم یبق من الدنیا الا یوم واحد لطول الله ذلک الیوم حتّی یخرج قائمنا اهل البیت، الا و ان شیعتنا یقعون فی فتنة و حیرة فی غیبته، هناک یثبت الله علی هداه المخلصین، اللهم اعنهم علی ذلک». [تفسیر برهان، ج 3، ص 226، ج 2]

برید عجلی از امام باقر(علیه السلام) نقل نموده که آن حضرت در تفسیر «اِنَّمَا اَنتَ مُنذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هَادٍ» فرمود:

«مُنذِرٌ» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است و (هَادٍ) هر امامی از ما خانواده است که مردم را به آن‌چه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آورده، هدایت می‌نماید و هادیان بعد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) علی(علیه السلام) و اوصیای او یکی پس از دیگری می‌باشند.⁽¹⁾

عبّاد بن عبدالله گوید: علی(علیه السلام) فرمود:

«هیچ آیه‌ای از قرآن نازل نشد، جز این که من دانستم کجا نازل شد، و درباره‌ی چه کسی نازل شد، و در کوه نازل شد، و یا روی زمین نازل شد». پس به آن حضرت گفته شد: چه آیه‌ای درباره‌ی شما نازل شد؟ علی(علیه السلام) فرمود: اگر سوال نمی‌کردید نمی‌گفتم و اکنون می‌گویم: [یکی از آیاتی که درباره‌ی من نازل شد] آیه‌ی «اِنَّمَا اَنتَ مُنذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هَادٍ» است، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) «مُنذِرٌ» است، و من هادی و راهنمای به چیزهایی هستم که بر او نازل شده است.⁽¹⁾

«ما نزلت من القرآن آیة الا و قد علمت این نزلت، و فیمن نزلت، و فی ای شی‌ء نزلت، و فی سهل نزلت او فی جبل». قیل: فما نزل فیک؟ فقال: «لو لا انکم سالتمونی ما اخبرتکم، نزلت فی هذه الآیة: اِنَّما اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ فرسول الله(صلی الله علیه و آله) المنذر، و انا الهادی الی ما جاء به». [تفسیر برهان، ج 3، ص 229، ح 7]

مقصود از آیه فوق این است که تنها خدا می‌داند که فرزندی در ارحام هست و یا نیست [و یا بیش از یک فرزند است] و یا پسر و دختر با هم هستند [و یا یکی از آنان می‌باشند.]⁽³⁾

و در سخن دیگری فرمود:

«ما تَحْمِلُ کُلُ اُنْثی» یعنی تنها خدا می‌داند که در ارحام، فرزند پسر قرار گرفته یا دختر و «وَ ما تَغِیضُ الْاَرْحامُ» یعنی تنها خدا می‌داند که حمل کم‌تر از نه ماه است و یا به اندازه‌ای که زن در دوران حمل خون دیده بر نه ماه افزوده شده است، یعنی اگر زن در ایّام حمل پنج روز و یا بیشتر خون دیده باشد، بر نه ماه او افزوده می‌شود.⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «عَالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَةِ» فرمود:

غیب چیزی است که وجود پیدا نکرده و شهادت چیزی است که وجود پیدا کرده است.⁽²⁾

ما قد کان». [تفسیر برهان، ج 3، ص 234، ح 7]

برای خدا پنهان و آشکار یکسان است.

مرحوم علی بن ابراهیم گوید:

مقصود از «مُسْتَخْفٍ بِاللَّیْلِ» کاری است که در جوف خانه خود انجام دهد، و مقصود از «سَارِبٌ بِالنَّهَارِ» کاری است که زیر زمین انجام دهد، و همه این‌ها برای خداوند معلوم است و او می‌داند.⁽³⁾

-- و قال علی بن ابراهیم فی قوله تعالی: وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّیْلِ مستخف فی جوف بیته. وَ سارِبٌ بِالنَّهارِ یعنی تحت الارض، فذلک کله عند الله(عزوجل) واحد یعلمه. [تفسیر برهان، ج 3، ص 234]

«لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِّن بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ اَمْرِ اللّهِ»⁽¹⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

این آیه نزد امام صادق(علیه السلام) قرائت شد، و آن حضرت به قاری فرمود: آیا شما عرب نیستید؟ چگونه صحیح است که «مُعَقِّبَاتٌ مِّن بَیْنِ یَدَیْهِ» باشد؟ بلکه معقّب از خلف است. آن مرد قاری گفت: فدای شما شوم! چگونه باید بخوانم؟ فرمود:

این آیه چنین نازل شده است: «لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِّن خَلْفِهِ وَ رَقِیبٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ اَمْرِ اللّهِ»، سپس فرمود: چه کسی قدرت دارد که در مقابل خدا از چیزی نگه‌داری کند؟! و مقصود از این آیه، ملائکه هستند که مامور به حفظ مردم می‌باشند.⁽²⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 235، ح 3]

ملائکه مامورند، که انسان را از افتادن در چاه و قرار گرفتن زیر دیوار و هر خطر دیگری حفظ نمایند، و چون تقدیر خداوند فرا رسد، او را رها می‌کنند و به مقادیر الهی می‌سپارند، و محافظان انسان دو ملک شب هستند، و به دنبال آنان دو ملک روز می‌آیند و او را حفظ می‌کنند [تا تقدیر حتمی او فرا رسد.]⁽³⁾

مولّف گوید:

روایات دیگری نیز به این معنا نقل شده که از ذکر آن‌ها خودداری شد.

«اِنَّ اللّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِاَنْفُسِهِمْ وَ اِذَا اَرَادَ اللّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلاَ مَرَدَّ لَهُ»⁽¹⁾حضرت رضا(علیه السلام) فرمود:

آیه‌ی «اِنَّ اللّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِاَنْفُسِهِمْ» و آیه سوره‌ی نوح که می‌فرمایند: «وَ لَا یَنفَعُکُمْ نُصْحِی اِنْ اَرَدتُّ اَنْ اَنصَحَ لَکُمْ اِن کَانَ اللّهُ یُرِیدُ اَن یُغْوِیَکُمْ» می‌فرماید: امور به دست خداوند است و او هر که را بخواهد هدایت می‌نماید. [یعنی هر کس را شایسته بداند او را هدایت می‌نماید و هر کس را شایسته نداند به حال خود وا می‌گذارد.]⁽²⁾

سمعته -- یعنی الرّضا(علیه السلام) -- یقول، فی قول الله تبارک و تعالی: ا«ِنَّ اللهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِاَنْفُسِهِمْ وَ اِذا اَرادَ اللهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ.» فقال: «ان القدریة یحتجون باولها، و لیس کما یقولون، الا تری ان الله تعالی یقول: وَ اِذا اَرادَ اللهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ و قال نوح: وَ لا یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی اِنْ اَرَدْتُ اَنْ اَنْصَحَ لَکُمْ اِنْ کانَ اللهُ یُرِیدُ اَنْ یُغْوِیَکُمْ» -- قال -- الامر الی الله یهدی من یشاء». [تفسیر برهان، ج 3، ص 236، ح 2]

گناهانی که نعمت‌ها را تغییر می‌دهند عبارتند از: 1. ظلم به مردم؛ 2. دست برداشتن از کارهای خیر؛ 3. کفران نعمت‌ها؛ 4. شاکر نبودن نسبت به نعمت‌های خدا؛ چنان که خداوند می‌فرماید: «اِنَّ اللّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِاَنْفُسِهِمْ.»⁽³⁾

مرحوم عیّاشی از سلیمان بن عبدالله نقل نموده که گوید:

خدمت حضرت رضا(علیه السلام) نشسته بودم که زنی نزد او آمد که صورتش به پشت برگردانیده شده بود، پس امام(علیه السلام) دست راست خود را به پیشانی آن زن گذارد، و دست چپ خود را به پشت سر او گذارد، و از سمت راست صورت آن زن را فشار داد و این آیه را خواند: «اِنَّ اللّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِاَنْفُسِهِمْ» و صورت آن زن به حال اوّلیه آن بازگشت، و امام(علیه السلام) به او فرمود: «مواظب باش که دیگر آن کار را انجام ندهی» از امام(علیه السلام) پرسیدند: ای فرزند رسول خدا! مگر او چه کرده بوده است؟! فرمود:

«تا خود او درباره‌ی کار خود سخن نگوید پنهان خواهد بود» پس از آن زن سوال کردند و او گفت: هوویی داشتم و در بین نماز گمان کردم شوهرم با اوست، پس روی خود را برگرداندم و دیدم او تنهاست، پس صورتم به این شکل درآمد.⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: پدرم فرمود:

خداوند قضای حتمی نموده که اگر به بنده‌ای نعمتی را عطا کند آن نعمت را از او نگیرد، مگر آن که آن بنده مرتکب گناهی شود و مستوجب محرومیّت

از آن نعمت گردد، از این رو می‌فرماید: «اِنَّ اللّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِاَنْفُسِهِمْ.»⁽¹⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 237، ح 5]

فدای شما شوم، دعایی به من بیاموزید که استجابت آن به تاخیر نیفتد، و بفرمایید معنای استغفاری که نوح به آن وعده داده چیست؟ و استغفاری که صاحب آن به عذاب مبتلا نمی‌شود چیست؟ و معنای آیه «وَ مَن یَتَّقِ اللهَ یَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا…» چیست؟ و جمله، «فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَایَ» یعنی چه؟ و جمله، «وَ مَنْ اَعْرَضَ عَن ذِکْرِی فَاِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنکًا» یعنی چه؟ و نیز جمله، «اِنَّ اللّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِاَنْفُسِهِمْ» چه معنایی دارد؟ امام(علیه السلام) در پاسخ او مرقوم فرمود:

خداوند پاداش شما را دو چندان کند و جزای نیکی به شما بدهد، سلام و درود خدا و رحمت و برکاتش بر همه شما باد، امّا پاسخ به سوالات تو چنین است:

استغفاری که نوح به قوم خود دستور داد و گفت: «فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ اِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا» هزار مرتبه است؛ معنای «وَ مَن یَتَوَکَّلْ عَلَی اللهِ فَهُوَ حَسْبُهُ» این است که خداوند مومن متوکّل را کفایت می‌نماید، و هر کس از مخالفت خدا پرهیز نماید، خداوند او را از مشکلات نجات می‌دهد و روزی بی‌گمان به او عطا می‌کند؛ معنای «فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَایَ» این است که هر کس به امامان معصوم(علیهم السلام) ایمان

داشته باشد؛ و به نیکی از آنان اطاعت نماید به راه خدا رفته و از هدایت او پیروی نموده است؛ و مقصود از «اِنَّ اللّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِاَنْفُسِهِمْ» این است که خداوند برای هیچ کس بدی نمی‌خواهد، مگر آن که او با گناهان خویش که مرتکب می‌شود، سبب تغییر حال و سختی زندگی خود بشود.

و امام(علیه السلام) این جملات را به دست مبارک خود نوشت.⁽¹⁾

وَ مَنْ یَتَّقِ اللهَ «الطلاق 65: 2، 4، 5» وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللهِ «الانفال 8: 49» و قوله: فَمَنِ اتَّبَعَ هُدایَ «طه 20: 123»، وَ مَنْ اَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی «طه 20: 124» و اِنَّ اللهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِاَنْفُسِهِمْ؟ و کیف یغیر القوم ما بانفسهم؟ فکتب (صلوات الله علیه): «کافاکم الله عنی بتضعیف الثواب، و الجزاء الحسن الجمیل، و علیکم جمیعا السّلام و رحمة الله و برکاته، الاستغفار الف، و التوکّل: من توکّل علی الله فهو حسبه، و من یتق الله یجعل له مخرجا و یرزقه من حیث لا یحتسب، و امّا قوله: فَمَنِ اتَّبَعَ هُدایَ ای من قال بالائمة و اتبع امرهم بحسن طاعتهم، و امّا التغیر فانه لا یسی‌ء الیهم حتّی یتولوا ذلک بانفسهم بخطایاهم، و ارتکابهم ما نهی عنه» و کتب بخطه. [تفسیر برهان، ج 3، ص 237، ح 7]

آیه فوق یک قانون کلّی است به نام قانون «مکافات اعمال» و خداوند آن را سبب عبرت و تنبّه قرار داده و در آیات قرآن و روایات نیز فراوان به آن اشاره شده است، مانند «کَمَا تَدِینُ تُدَانُ» و «ان تَظلم تُظلم» و «ان تغفر تغفر» و «من کان لله کان الله له» و «فَمَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْرًا یَرَهُ * وَ مَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ» و می‌توان گفت: دنیا نیز قیامت صغرایی است و هر کسی به لوازم اعمال خود در این

دنیا می‌رسد، همان گونه که در قیامت کبرا هر کسی به لوازم نهایی اعمال خود خواهد رسید.

سوره‌ی رعد، آیات 12 تا 19

متن:

هُوَ الَّذی یُریکُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَ طَمَعًا وَ یُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ وَ یُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَ الْمَلائِکَةُ مِنْ خیفَتِهِ وَ یُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَیُصیبُ بِها مَنْ یَشاءُ وَ هُمْ یُجادِلُونَ فِی اللهِ وَ هُوَ شَدیدُ الْمِحالِ لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ وَ الَّذینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا یَسْتَجیبُونَ لَهُمْ بِشَیْ‌ءٍ اِلَّا کَباسِطِ کَفَّیْهِ اِلَی الْماءِ لِیَبْلُغَ فاهُ وَ ما هُوَ بِبالِغِهِ وَ ما دُعاءُ الْکافِرینَ اِلَّا فی ضَلالٍ وَ لِلهِ یَسْجُدُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ طَوْعًا وَ کَرْهًا وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ قُلِ اللهُ قُلْ اَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ اَوْلِیاءَ لا یَمْلِکُونَ لِاَنْفُسِهِمْ نَفْعًا وَ لا ضَرًّا قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْاَعْمی وَ الْبَصیرُ اَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُماتُ وَ النُّورُ اَمْ جَعَلُوا لِلهِ شُرَکاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ قُلِ اللهُ خالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ هُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ اَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ اَوْدِیَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّیْلُ زَبَدًا رابِیًا وَ مِمَّا یُوقِدُونَ عَلَیْهِ فِی النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْیَةٍ اَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ کَذلِكَ یَضْرِبُ اللهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ فَاَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفاءً وَ اَمَّا ما یَنْفَعُ النَّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الْاَرْضِ کَذلِكَ یَضْرِبُ اللهُ الْاَمْثالَ لِلَّذینَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنی وَ الَّذینَ لَمْ یَسْتَجیبُوا لَهُ لَوْ اَنَّ لَهُمْ ما فِی الْاَرْضِ جَمیعًا وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لاَفْتَدَوْا بِهِ اُولئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ وَ مَاْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ اَ فَمَنْ یَعْلَمُ اَنَّما اُنْزِلَ اِلَیْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ کَمَنْ هُوَ اَعْمی اِنَّما یَتَذَکَّرُ اُولُوا الْاَلْبابِ

لغات:

«یریکم البرق» اراه یُریه اراءةً، به معنای نشان دادن است، و مرئیّ، دیده شده را گویند، و «سحاب» جمع سحابة است چرا که وصف او ثقال آمده، و «صواعق» جمع صاعقه است و آن آتشی است که از آسمان فرود می‌آید، و «رعد و برق» در اوّل سوره‌ی بقره بیان شد، و «مِحال» در این‌جا به معنای اخذ مجرم با عقوبت است، و «مماحله» زورآزمایی را گویند، و «استجابَهُ وَ اَجابَه» به یک معناست، جز آن که در استجابه معنای طلب وجود دارد، و «ظِلال» به معنای ستر از دیدن شئ مقابل است، و «ظِلّ و ظَلیل» به معنای پوشاندن خود از نور خورشید است، و «فِیء» به معنای سایه است مانند ظُلّه، و «آصال» جمع اصُل و اصُل جمع اصیل است و جمع الجمع می‌باشد و به معنای زمان بین عصر و مغرب است، و «اودیة» جمع وادی، پایین کوه را گویند که آب باران در آن جمع می‌شود و به آن درّه نیز گفته می‌شود، و «قَدْر» به معنای اندازه است، و «ایقاد» به معنای انداختن هیزم در آتش است مانند استوقدت و توقّدت، و «متاع» چیزی است که از آن بهره‌مند می‌شوند، و «مکث» ماندن طولانی در محلّی است، و «الباب» به معنای عقول است و لبّ الشئ، خالصه و اجوده و لبّ الانسان عقله لانّه اجلّ ما فیه و لبّ النخلة، قلبها.⁽¹⁾

ترجمه:

او کسی است که برق را به شما نشان می‌دهد، که هم مایه ترس است و هم مایه امید و ابرهای سنگین‌بار ایجاد می‌کند! (12) و رعد، تسبیح و حمد او می‌گوید و (نیز) فرشتگان از ترس او! و صاعقه‌ها را می‌فرستد و هر کس را بخواهد گرفتار آن می‌سازد، (در حالی که آن‌ها با مشاهده این همه آیات الهی، باز هم) درباره خدا به مجادله مشغولند! و او قدرتی بی‌انتها (و مجازاتی دردناک) دارد! (13) دعوت حق از آن اوست! و کسانی را که (مشرکان) غیر از خدا

می‌خوانند، (هرگز) به دعوت آن‌ها پاسخ نمی‌گویند! آن‌ها هم‌چون کسی هستند که کفهای (دست) خود را به سوی آب می‌گشاید تا آب به دهانش برسد، و هرگز نخواهد رسید! و دعای کافران، جز در ضلال (و گم‌راهی) نیست! (14) تمام کسانی که در آسمان‌ها و زمین هستند -- از روی اطاعت یا اکراه -- و همچنین سایه‌های‌شان، هر صبح و عصر برای خدا سجده می‌کنند. (15) بگو: «چه کسی پروردگار آسمان‌ها و زمین است؟» بگو: «اللَّه!» (سپس) بگو:

«آیا اولیا (و خدایانی) غیر از او برای خود برگزیده‌اید که (حتّی) مالک سود و زیان خود نیستند (تا چه رسد به شما؟!)» بگو: «آیا نابینا و بینا یکسانند؟! یا ظلمتها و نور برابرند؟! آیا آن‌ها همتایانی برای خدا قرار دادند به‌خاطر این‌که آنان همانند خدا آفرینشی داشتند، و این آفرینشها بر آن‌ها مشتبه شده است؟!» بگو: «خدا خالق همه چیز است و اوست یکتا و پیروز!» (16) خداوند از آسمان آبی فرستاد و از هر درّه و رودخانه‌ای به اندازه آن‌ها سیلابی جاری شد سپس سیل بر روی خود کفی حمل کرد و از آن‌چه (در کوره‌ها،) برای به دست آوردن زینت آلات یا وسایل زندگی، آتش روی آن روشن می‌کنند نیز کفهایی مانند آن به وجود می‌آید -- خداوند، حق و باطل را چنین مثل می‌زند! -- امّا کفها به بیرون پرتاب می‌شوند، ولی آن‌چه به مردم سود می‌رساند [آب یا فلز خالص] در زمین می‌ماند خداوند اینچنین مثال می‌زند! (17) برای آن‌ها که دعوت پروردگارشان را اجابت کردند، (سرانجام و) نتیجه نیکوتر است و کسانی که دعوت او را اجابت نکردند، (آن چنان در وحشت عذاب الهی فرو می‌روند، که) اگر تمام آن‌چه روی زمین است، و همانندش، از آنِ آن‌ها باشد، همه را برای رهایی از عذاب می‌دهند! (ولی از آن‌ها پذیرفته نخواهد شد!) و حساب بدی برای آن‌ها است و جایگاهشان جهنم، و چه بد جایگاهی است! (18) آیا کسی که می‌داند آن‌چه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده حق است، همانند کسی است که نابیناست؟! تنها صاحبان اندیشه متذکّر می‌شوند… (19)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«هُوَ الَّذِی یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَ طَمَعًا وَ یُنْشِیءُ السَّحَابَ الثِّقَالَ…»⁽¹⁾حضرت رضا(علیه السلام) در تفسیر این آیه فرمود:

برق آسمان، خوف برای مسافر، و طمع برای مقیم است.⁽²⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 238، ح 1]

مومن همه گونه می‌میرد و لکن اگر ذاکر خدا باشد با صاعقه نمی‌میرد.⁽³⁾و در سخن دیگری فرمود:

صاعقه‌ها به کسی که ذاکر خدا باشد نمی‌رسد، و ذاکر خدا کسی است که [هر روز] یک‌صد آیه از قرآن بخواند.⁽⁴⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرماید: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

خداوند ابرها را وسیله‌ی غربال باران قرار داده است و تگرگ را ذوب می‌کند، تا به

آب تبدیل شود، مبادا با چیزی برخورد کند و زیانی وارد نماید، و آن تگرگ‌هایی که سرد است [و تبدیل به آب نشده] و صاعقه‌هایی که می‌بینید عقوبتی است از ناحیه خداوند، که بر هر کسی از بندگان خود بخواهد وارد می‌نماید. سپس فرمود: رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرموده است: به باران و هلال ماه اشاره نکنید، چرا که خداوند از این کار خوش ندارد.⁽¹⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 238، ح 3]

به امام صادق(علیه السلام) گفتم: رعد چیست؟ فرمود: رعد مانند مردی است که به دنبال شترها می‌رود و آنان را با گفتن: های‌های حرکت می‌دهد، رعد نیز این گونه ابرها را حرکت می‌دهد. گفتم: برق چیست؟ فرمود: برق نیز ابزار و آلتی است در دست ملائکه و به سبب آن ابرها را می‌زنند تا به جایی بروند که خداوند باران را در آن جا تقدیر نموده است.⁽²⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 239، ح 8]

که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شخصی را نزد یکی از پادشاهان بزرگ عرب که خود را خدای مردم می‌دانست فرستاد تا او را به خدای ربّ العالمین دعوت کند، پس آن

پادشاه پرسید خدایی که مرا به آن دعوت می‌کنی آیا از جنس طلا و یا نقره و یا آهن است؟ فرستاده رسول خدا(صلی الله علیه و آله) باز آمد و عرض کرد: چنین می‌گوید؟! رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

باز نزد او برگرد و او را به توحید دعوت کن. فرستاده عرض کرد او مرد متمرّدی است و هدایت نمی‌شود. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: نزد او بازگرد و او را دعوت کن و چون فرستاده‌ی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نزد او بازگشت و همان سخنان را با او در میان گذارد و او تمرّد و فرعونیّت نمود، ناگهان ابر غرّش کرد و بر سر آن فرعون صاعقه‌ی آتشی فرستاد و کاسه سر او را جدا کرد، از این رو خداوند می‌فرماید: «وَ یُرْسِلُ الصَّوَاعِقَ فَیُصِیبُ بِهَا مَن یَشَاء وَ هُمْ یُجَادِلُونَ فِی اللهِ وَ هُوَ شَدِیدُ الْمِحَالِ.»⁽¹⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 240، ح 11]

این مَثَلی است که خداوند برای بُت پرستان و کسانی که غیر خدا را می‌پرستند زده است چرا که بُت‌ها و چیزهای دیگری که مردم می‌پرستند، پاسخی به آنان

نمی‌دهند و سودی برای ایشان ندارند و مانند کسی می‌مانند که بخواهد با دو دست خود آبی بردارد و به دهان برساند و نتواند و خواندن بُت‌ها و معبودها [ی بی‌شعور] چیزی جز ضلالت و باطل نیست.⁽¹⁾سپس علی بن ابراهیم قمّی از جابر از امام باقر(علیه السلام) نقل می‌کند:

مردی نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: یا رسول الله! من امر عظیمی را مشاهده کردم. فرمود: چه دیدی؟ آن مرد گفت: من یک بیماری داشتم و گفته شد که از آب چاهی در احقاف بنوشم، پس من مشک آبی را با ظرفی با خود بردم تا از آب آن چاه بردارم و چون چنین کردم، ناگهان دیدم چیزی مانند زنجیر از آسمان پایین آمد و گفت: «الآن به من آب بده که می‌میرم» پس من سر خود را بالا کردم و قدح آب را بلند کردم تا به او آب بدهم، ناگهان دیدم او مردی است که زنجیر به گردن او آویخته شده و چون خواستم به او آب بدهم کسی او را گرفت و در مقابل خورشید بیاویخت و چون من به کار خود مشغول شدم، برای مرتبه‌ی دوّم آمد و گفت:

«العطش العطش، الآن به من آب بده که می‌میرم» و چون من قدح آب را برای او بالا بردم، کسی او را گرفت و مقابل خورشید قرارش داد، و این عمل سه مرتبه تکرار شد، پس من مشک خود را بستم و به او آب ندادم! رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: این قابیل فرزند آدم است که برادر خود را کشت و خداوند درباره‌ی او می‌فرماید: «وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِن دُونِهِ لَا یَسْتَجِیبُونَ لَهُم بِشَیْءٍ اِلَّا کَبَاسِطِ کَفَّیْهِ اِلَی الْمَاء -- الی قوله:

فِی ضَلاَلٍ.»⁽¹⁾

کان لی مریض، و نعت له ماء من بئر بالاحقاف یستشفی به فی برهوت، قال: فانتهیت و معی قربة و قدح لآخذ من مائها و اصب فی القربة و اذا بشی‌ء قد هبط من جو السماء کهیئة السلسلة، و هو یقول: یا هذا، اسقنی، الساعة اموت. فرفعت راسی، و رفعت الیه القدح لاسقیه، فاذا رجل فی عنقه سلسلة، فلما ذهبت اناوله القدح، اجتذب منی حتّی علق بالشمس، ثم اقبلت علی الماء اغترف اذ اقبل الثانیة و هو یقول: العطش العطش، یا هذا، اسقنی، الساعة اموت. فرفعت القدح لاسقیه، فاجتذب منی حتّی علق بالشمس، حتّی فعل ذلک الثالثة، فقمت و شددت قربتی و لم اسقه. فقال رسول الله(صلی الله علیه و آله): ذاک قابیل بن آدم الذی قتل اخاه، و هو قوله(عزوجل): وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا یَسْتَجِیبُونَ لَهُمْ بِشَیْ‌ءٍ الی قوله:

اِلَّا فِی ضَلالٍ». [تفسیر برهان، ج 3، ص 240، ح 3]

از اهل آسمان، ملائکه‌ای هستند که طوعاً و رغبتاً در مقابل خدا سجده می‌کنند، و از اهل زمین نیز کسانی هستند که در اسلام متولّد شده‌اند، و طوعاً و رغبتاً خدا را سجده می‌کنند، و لکن کسانی که اجبار به اسلام شده‌اند، با کراهت سجده می‌کنند، و کسی که سجده نمی‌کند سایه او در هر صبح و شام برای خدا سجده می‌کند.⁽³⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 241، ح 2]

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «وَ ظِلالُهُم بِالْغُدُوِّ وَ الآصَالِ» دعا کردن قبل از طلوع خورشید و قبل از غروب خورشید است و این دو ساعت وقت اجابت دعا می‌باشد.⁽¹⁾«قُلْ مَن رَّبُّ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ قُلِ اللّهُ قُلْ اَ فَاتَّخَذْتُم مِّن دُونِهِ اَوْلِیَاء لَا یَمْلِکُونَ لِاَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لا ضَرًّا قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْاَعْمی وَ الْبَصیرُ اَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُماتُ وَ النُّورُ اَمْ جَعَلُوا لِلهِ شُرَکاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ قُلِ اللهُ خالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ هُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ»⁽²⁾مرحوم علی بن ابراهیم قمّی گوید:

این آیه از محکمات است و مقصود از ظلمات، کفر است و مقصود از نور، ایمان است و مقصود از اعمی و بصیر، کافر و مومن است.⁽³⁾

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ قُلِ اللَّهُ: الآیة محکمة. [تفسیر برهان، ج 3، ص 242]

مقصود از «اَنزَلَ مِنَ السَّمَاء مَاء» نزول حقّ است، و مقصود از «فَسَالَتْ اَوْدِیَةٌ بِقَدَرِهَا» این است که قلوب مردم هر کدام به اندازه‌ی یقین خود حق را می‌پذیرند، یعنی صاحب یقین به اندازه‌ی یقین خود و صاحب شکّ به اندازه‌ی شکّ خود، و «فَاحْتَمَلَ

السَّیْلُ زَبَدًا رَّابِیًا» یعنی، فاحتمل الهواء باطلاً کثیراً، و «مَاء»، به معنای حق است، و «اَوْدِیَةٌ» به معنای قلوب است، و «سَّیْلُ» هوای نفس است، و «زَبَدً» باطل است، و «حِلْیَةٍ اَوْ مَتَاعٍ» حقّ است، و همان گونه که کف آب در دنیا آهن را فاسد می‌کند و از استفاده ساقط می‌نماید، کسی که همراه با باطل باشد فاسد می‌شود، و روز قیامت مورد استفاده قرار نمی‌گیرد، بنابراین متاع و حُلیه حق است و هر کس در دنیا همراه حق باشد روز قیامت بهره‌مند خواهد شد، و این چنین خداوند مَثَل‌ها را بیان می‌کند.

سپس گوید:

«فَاحْتَمَلَ السَّیْلُ زَبَدًا رَّابِیًا» یعنی مُرتفعاً، و «وَ مِمَّا یُوقِدُونَ عَلَیْهِ فِی النَّارِ ابْتِغَاء حِلْیَةٍ اَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِّثْلُهُ» یعنی «مَا یَخْرُجُ مِنَ الْمَاءِ مِنَ الْجَوَاهِرِ» و این مَثَل برای ثبوت حقّ در قلوب مومنین است که ثابت می‌ماند و در قلوب کفّار ثابت نمی‌ماند. «کَذلِکَ یَضْرِبُ اللهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ» و «فَاَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفاءً» یعنی یبطل [و یزول] و این مثل مشرکین است و «وَ اَمَّا ما یَنْفَعُ النَّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الْاَرْضِ» مَثَل مومنین است، از این رو خداوند می‌فرماید:

«کَذَلِکَ یَضْرِبُ اللّهُ الاَمْثَالَ * لِلَّذِینَ اسْتَجَابُواْ لِرَبِّهِمُ الْحُسْنَی وَ الَّذِینَ لَمْ یَسْتَجِیبُواْ لَهُ لَوْ اَنَّ لَهُم مَّا فِی الاَرْضِ جَمِیعًا وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لاَفْتَدَوْاْ بِهِ اُوْلَئِکَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ وَ مَاْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهَادُ» و لکن مومنین هنگامی که حدیثی را می‌شنوند در قلب آنان ثابت می‌ماند و به آن امیدوار می‌شوند و ایمان پیدا می‌کنند و مَثَل آنان مَثَل آبی است که روی زمینی قرار بگیرد و از آن گیاه و میوه و امثال آن بروید، امّا مَثَل آن زمینی که از آب منتفع نمی‌شود، مَثَل آن کفی است که روی دریا قرار گیرد و باد آن را از بین ببرد و نابود شود.⁽¹⁾

مرحوم طبرسی نیز در احتجاج از امیرالمؤمنین(علیه السلام) نقل نموده که آن حضرت در توصیف کفّار فرمود:

کفر و کافر مانند کف روی آب است که نابود می‌شود و امّا آن‌چه برای مومنان سودمند است مانند آبی است که روی زمین صالح قرار بگیرد و سودمند باشد.

سپس فرمود:

«زَبَد» در این آیه سخن باطل کافران است که در کنار قرآن قرار می‌دهند و مضمحل و نابود خواهد شد، و آن‌چه برای مردم سودمند است آیات الهی است که باطلی از پیش رو و از پشت سر به او زیان نمی‌رساند و قلب‌ها آن را باور می‌کنند، و مقصود از «ارض» در این آیه محل و قرار علم است [و آن قلوب مومنین است.]⁽¹⁾

«و ضرب مثلهم بقوله: فَاَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفاءً وَ اَمَّا ما یَنْفَعُ النَّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الْاَرْضِ فالزبد فی هذا الموضع کلام الملحدین الذین اثبتوه فی القرآن، فهو یضمحل و یبطل و یتلاشی عند التحصیل، و الذی ینفع الناس منه فالتّنزیل الحقیقی الذی لا یاتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه، و القلوب تقبله، و الارض فی هذا الموضع هی محل العلم و قراره».

[تفسیر برهان، ج 3، ص 243، ح 3]

«سوء الحساب» این است که خداوند از آنان، نه عمل نیکی را می‌پذیرد، و نه گناهی را عفو می‌کند.⁽²⁾«اَ فَمَن یَعْلَمُ اَنَّمَا اُنزِلَ اِلَیْکَ مِن رَبِّکَ الْحَقُّ کَمَنْ هُوَ اَعْمَی اِنَّمَا یَتَذَکَّرُ اُوْلُواْ الاَلْبَابِ»⁽³⁾امام باقر(علیه السلام) فرمود:

مقصود از «اَ فَمَن یَعْلَمُ اَنَّمَا اُنزِلَ اِلَیْکَ مِن رَبِّکَ» علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) است.⁽⁴⁾

قال: «علی بن ابی‌طالب(علیه السلام)». [تفسیر برهان، ج 3، ص 244، ح 2]

آیه فوق درباره‌ی علی(علیه السلام) نازل شده است، و «کَمَنْ هُوَ اَعْمی» درباره اوّلی است.⁽¹⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 244، ح 3]

حوائج خود را از «اُوْلُواْ الاَلْبَابِ» طلب کنید و مقصود از «اُوْلُواْ الاَلْبَابِ» صاحبان عقول است، و آنان کسانی هستند که خداوند درباره‌ی آنان فرموده: «اِنَّمَا یَتَذَکَّرُ اُوْلُواْ الاَلْبَابِ.»⁽²⁾عقبة بن خالد گوید: امام صادق(علیه السلام) چون نگاهش بر ما افتاد فرمود:

من ملاقات شما را دوست می‌دارم. و سپس نزد ما نشست و فرمود: شما در قرآن «اُوْلُواْ الاَلْبَابِ» نامیده شده‌اید، چنان که خداوند می‌فرماید: «اِنَّمَا یَتَذَکَّرُ اُوْلُواْ الاَلْبَابِ.»⁽³⁾امام صادق(علیه السلام) نیز فرمود:

یک ساعت اندیشیدن بهتر از یک سال عبادت است چرا که خداوند می‌فرماید:

«اِنَّمَا یَتَذَکَّرُ اُوْلُواْ الاَلْبَابِ.»⁽⁴⁾

سوره‌ی رعد، آیات 20 تا 30

متن:

الَّذینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللهِ وَ لا یَنْقُضُونَ الْمیثاقَ وَ الَّذینَ یَصِلُونَ ما اَمَرَ اللهُ بِهِ اَنْ یُوصَلَ وَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ وَ الَّذینَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ اَقامُوا الصَّلاةَ وَ اَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِیَةً وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ اُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ جَنَّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ اَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّیَّاتِهِمْ وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ وَ الَّذینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللهِ مِنْ بَعْدِ میثاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ ما اَمَرَ اللهُ بِهِ اَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْاَرْضِ اُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ اللهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ وَ فَرِحُوا بِالْحَیاةِ الدُّنْیا وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا فِی الْآخِرَةِ اِلَّا مَتاعٌ وَ یَقُولُ الَّذینَ کَفَرُوا لَوْ لا اُنْزِلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ اِنَّ اللهَ یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدی اِلَیْهِ مَنْ اَنابَ الَّذینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللهِ اَلا بِذِکْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبی لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ کَذلِكَ اَرْسَلْناكَ فی اُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها اُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَیْهِمُ الَّذی اَوْحَیْنا اِلَیْكَ وَ هُمْ یَکْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ قُلْ هُوَ رَبِّی لا اِلهَ اِلَّا هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ اِلَیْهِ مَتابِ

لغات:

«میثاق» به معنای پیمان محکم است، و «وصل» ضمیمه شدن چیزی به چیز دیگری است بدون فاصله، و «خَوف و خَشیَت و فَزَع» هراس از ضرر و خطر است، و «سوء» رخداد ناگوار است، و «حساب» احصاء عمل عامل است چه خوب و چه بد، و «سِرّ» اخفای

معنا در نفس است، و «سرور» نیز شادی باطن است و به همین معناست، و «دَرءْ» به معنای دفع است، و «جنّات عَدن» یعنی جنّات با اقامت طولانی، و «صَلاح» چیزی است که عقل و شرع به آن دعوت می‌کند، و «عقبی» به معنای عاقبت و نهایت است، و «انابه» رجوع به حق است با توجّه، و ناب ینوب نوباً و نوبَةً، به معنای رجوع بعد از رجوع است، و «طوبی» مؤنّث اطیب است، و «مَتاب» از تاب یتوب توبةً و توباً و متاباً است.⁽¹⁾

ترجمه:

آن‌ها که به عهد الهی وفا می‌کنند، و پیمان را نمی‌شکنند… (20) و آن‌ها که پیوندهایی را که خدا دستور به برقراری آن داده، برقرار میدارند و از پروردگارشان می‌ترسند و از بدی حساب (روز قیامت) بیم دارند… (21) و آن‌ها که به‌خاطر ذات (پاک) پروردگارشان شکیبایی می‌کنند و نماز را برپا می‌دارند و از آن‌چه به آن‌ها روزی داده‌ایم، در پنهان و آشکار، انفاق می‌کنند و با حسنات، سیئات را از میان می‌برند پایان نیک سرای دیگر، از آن آن‌هاست… (22) (همان) باغ‌های جاویدان بهشتی که وارد آن می‌شوند و همچنین پدران و همسران و فرزندان صالح آن‌ها و فرشتگان از هر دری بر آنان وارد می‌گردند… (23) (و به آنان می‌گویند:) سلام بر شما به‌خاطر صبر و استقامتتان! چه نیکوست سرانجام آن سرای (جاویدان)! (24) آن‌ها که عهد الهی را پس از محکم کردن می‌شکنند، و پیوندهایی را که خدا دستور به برقراری آن داده قطع می‌کنند، و در روی زمین فساد می‌نمایند، لعنت برای آن‌هاست و بدی (و مجازات) سرای آخرت! (25) خدا روزی را برای هر کس بخواهد (و شایسته بداند) وسیع، برای هر کس بخواهد (و مصلحت بداند،) تنگ قرار می‌دهد ولی آن‌ها [کافران] به زندگی دنیا، شاد (و خوشحال) شدند

در حالی که زندگی دنیا در برابر آخرت، متاع ناچیزی است! (26) کسانی که کافر شدند می‌گویند: «چرا آیه (و معجزه) ای از پروردگارش بر او نازل نشده است؟!» بگو: «خداوند هر کس را بخواهد گم‌راه، و هر کس را که بازگردد، به سوی خودش هدایت می‌کند! (کمبودی در معجزه‌ها نیست لجاجت آن‌ها مانع است!)» (27) آن‌ها کسانی هستند که ایمان آورده‌اند، و دل‌های‌شان به یاد خدا مطمئن (و آرام) است آگاه باشید، تنها با یاد خدا دل‌ها آرامش می‌یابد! (28) آن‌ها که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند، پاکیزه‌ترین (زندگی) نصیبشان است و بهترین سرانجامها! (29) همان گونه (که پیامبران پیشین را مبعوث کردیم،) تو را به میان امّتی فرستادیم که پیش از آن‌ها امّتهای دیگری آمدند و رفتند، تا آن‌چه را به تو وحی نموده‌ایم بر آنان بخوانی، در حالی که به رحمان [خداوندی که رحمتش همگان را فراگرفته] کفر می‌ورزند بگو: «او پروردگار من است! معبودی جز او نیست! بر او توکّل کردم و بازگشتم به‌سوی اوست!» (30)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«الَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللهِ وَ لَا یِنقُضُونَ الْمِیثَاقَ * وَ الَّذِینَ یَصِلُونَ مَا اَمَرَ اللّهُ…»⁽¹⁾ابوبصیر گوید: از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که فرمود:

رَحِم، به عرش خدا آویخته است و می‌گوید: «خدایا رحمت خود را وصل کن به کسی که مرا وصل می‌کند، و رحمت خود را قطع کن از کسی که مرا قطع می‌کند» و این رَحِم آل‌محمّد(صلی الله علیه و آله) است و رَحِم هر صاحب رحمی نیز چنین است چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ الَّذِینَ یَصِلُونَ مَا اَمَرَ اللّهُ بِهِ اَن یُوصَلَ…».⁽²⁾

«ان الرحم معلقة بالعرش، تقول: اللهم صل من وصلنی و اقطع من قطعنی، و هی رحم آل‌محمّد، و هو قول الله(عزوجل): وَ الَّذِینَ یَصِلُونَ ما اَمَرَ اللهُ بِهِ اَنْ یُوصَلَ و رحم کل ذی رحم».

[تفسیر برهان، ج 3، ص 245، ح 1]

و در سخن دیگری فرمود:

مقصود از «وَ الَّذِینَ یَصِلُونَ مَا اَمَرَ اللّهُ بِهِ اَن یُوصَلَ» خویشان تواند.⁽¹⁾و در سخن دیگری فرمود:

مقصود، رحم آل‌محمّد(صلی الله علیه و آله) است و درباره‌ی خویشان تو نیز می‌باشد؛ سپس فرمود: تو از کسانی مباش که می‌گویند: آیه فقط درباره‌ی یک چیز نازل شده است.⁽²⁾

«فلا تکونن ممن یقول للشی‌ء انه فی شی‌ء واحد». [تفسیر برهان، ج 3، ص 246، ح 4]

رحم آل‌محمّد معلّق به عرش می‌باشد و می‌گوید: «خدایا! رحمت خود را وصل کن به کسی که مرا وصل می‌کند و قطع کن از کسی که مرا قطع می‌کند» و این درباره‌ی هر رحمی نیز می‌باشد و آیه «وَ الَّذِینَ یَصِلُونَ مَا اَمَرَ اللّهُ بِهِ اَن یُوصَلَ» درباره‌ی آل‌محمّد(صلی الله علیه و آله) و پیمانی است که [خداوند] از مردم گرفته و میثاقی است که در عالم ذرّ نسبت به ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) و ائمّه بعد از او(علیهم السلام) از آنان گرفته شده است. چنان که خداوند می‌فرماید: «الَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللهِ وَ لَا یَنقُضُونَ

الْمِیثَاقَ.» سپس خداوند دشمنان آنان را ذکر کرده و می‌فرماید:

«وَ الَّذِینَ یَنقُضُونَ عَهْدَ اللهِ مِن بَعْدِ مِیثَاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مَآ اَمَرَ اللّهُ بِهِ اَن یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الاَرْضِ اُوْلَئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ»⁽¹⁾، و این نقض عهد درباره‌ی امیرالمؤمنین(علیه السلام) است، و این همان چیزی است که خداوند در عالم ذرّ از مردم پیمان گرفته و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نیز در غدیر خمّ از آنان بیعت و پیمان گرفت و درباره‌ی نقض این بیعت خداوند می‌فرماید: «اُوْلَئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ.»⁽²⁾حمّاد بن عثمان گوید:

مردی خدمت امام صادق(علیه السلام) رسید و از یکی از اصحاب آن حضرت شکایت کرد، ناگهان آن شخص -- مورد شکایت -- وارد شد و امام(علیه السلام) به او فرمود: برای چه این مرد از تو شکایت می‌کند؟! او گفت: او به خاطر این که من دین خود را از او مطالبه کرده‌ام از من شکایت می‌نماید! پس امام(علیه السلام) خشمگین شد و نشست و فرمود:

آیا تو فکر می‌کنی که چون طلب خود را مطالبه کرده‌ای گناهی نکرده‌ای؟! بگو بدانم: آیا خداوند که می‌فرماید: «وَ یَخَافُونَ سُوءَ الحِسَابِ» مردم در قیامت از ظلم

خدا هراس دارند؟ به خدا سوگند ترس آنان فقط از مطالبه حقوق و بدهکاری‌هاست و خداوند آن را «سُوءَ الحِسَابِ» نامیده است، پس تو بدان که هر کس در دنیا به برادر خود سخت‌گیری کند گناه کرده است [و حساب سختی در قیامت خواهد داشت.]⁽¹⁾

جعلت فداک، کان لی علیه شی‌ء فاستقصیت فی حقی، فقال ابو عبد الله(علیه السلام): «اخبرنی عن قول الله(عزوجل): وَ یَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ ا تراهم خافوا ان یجور علیهم او یظلمهم؟ لا، و لکنهم خافوا الاستقصاء و المداقة». [تفسیر برهان، ج 3، ص 247، ح 8]

«احسان به پدر و مادر و صله رحم، حساب قیامت را آسان می‌کند» سپس این آیه را تلاوت نمود «وَ الَّذِینَ یَصِلُونَ مَا اَمَرَ اللّهُ بِهِ اَن یُوصَلَ وَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یَخَافُونَ سُوءَ الحِسَابِ.»⁽²⁾صفوان بن مهران جمّال گوید:

بین عبدالله بن حسن و بین امام صادق(علیه السلام) نزاعی رخ داد، تا جایی که صدای آنان بلند شد و مردم جمع شدند و آنان در آن شب از هم‌دیگر جدا شدند، و چون صبح شد، من برای کاری از خانه خارج شدم و امام صادق(علیه السلام) را دیدم که درب خانه عبدالله بن حسن ایستاده و به کنیز عبدالله می‌گوید: به عبدالله بگو: ابو عبدالله درب خانه است. پس من دیدم ناگهان عبدالله بن حسن از خانه خارج شد

و به امام صادق(علیه السلام) گفت:

برای چه شما [خود را به زحمت انداخته‌اید و] صبح زودی به این‌جا آمده‌اید؟! و امام صادق(علیه السلام) در پاسخ او فرمود: من امروز صبح این آیه را تلاوت کردم «وَ الَّذِینَ یَصِلُونَ مَا اَمَرَ اللّهُ بِهِ اَن یُوصَلَ وَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یَخَافُونَ سُوءَ الحِسَابِ». پس دیدم امام صادق(علیه السلام) و عبدالله بن حسن هم‌دیگر را به آغوش گرفتند و هر دو گریه می‌کردند و عبدالله ابن حسن گفت: «مثل این که من تا کنون به این آیه برخورد نکرده بودم!»⁽¹⁾

یا ابا عبد الله، ما بکر بک؟ قال: «انی تلوت البارحة آیة من کتاب الله فاقلقتنی». قال: و ما هی؟ قال: «قوله(عزوجل): الَّذِینَ یَصِلُونَ ما اَمَرَ اللهُ بِهِ اَنْ یُوصَلَ وَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ».

قال: فاعتنقا و بکیا جمیعا ثم قال عبد الله بن الحسن: صدقت -- و الله -- یا ابا عبد الله، کان لم تمر بی‌هذه الآیة قط. [تفسیر برهان، ج 3، ص 247، ح 14]

«به حسن بن علی بن الحسین -- که او را حسن افطس می‌گفتند -- هفتاد دینار بدهید» پس من گفتم: آیا شما به کسی که کارد به روی شما کشید، چنین مبلغی را می‌دهید؟! فرمود: آرام باش مگر قرآن نخوانده‌ای؟! گفتم: آری. فرمود: سخن خدا را نشنیده‌ای که می‌فرماید: «وَ الَّذِینَ یَصِلُونَ مَا اَمَرَ اللّهُ بِهِ اَن یُوصَلَ وَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یَخَافُونَ سُوءَ الحِسَابِ»؟ و نیز می‌فرماید: «وَ الَّذِینَ یَصِلُونَ مَا اَمَرَ اللّهُ بِهِ اَن یُوصَلَ»؟! سپس فرمود: مقصود از «یَصِلُونَ مَا اَمَرَ اللّهُ بِهِ» صله به امام است

در هر سال، کم یا زیاد. سپس فرمود: مقصود من فقط تزکیه و پاک شدن شماست.⁽¹⁾«وَ الَّذِینَ صَبَرُواْ ابْتِغَاء وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ اَقَامُواْ الصَّلاَةَ وَ اَنفَقُواْ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَ عَلاَنِیَةً…»⁽²⁾ابو بصیر از امام صادق(علیه السلام) از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که آن حضرت به علی(علیه السلام) فرمود:

«یا علی! هیچ خانه‌ای نیست که در آن شادمانی و سروری باشد و در پی آن غم و اندوهی برای اهل آن نیاید، و هیچ اندوهی نیست مگر آن که گشایشی در پی آن خواهد بود، به جز اندوه دوزخیان که آن را پایانی نیست، بنابراین، هر گاه مرتکب کار زشتی شدی، در پی آن، کار خوبی را انجام بده، تا به سرعت آن را محو کند، و بر تو باد به کارهای خوب، چرا که کارهای خوب از شکست‌ها و خطرها جلوگیری می‌نماید». سپس امام صادق(علیه السلام) فرمود: این سخنان را رسول خدا(صلی الله علیه و آله) تنها برای تادیب مردم می‌فرمود، نه این که علی(علیه السلام) مرتکب عمل زشتی شده باشد.⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دست خود را بر شانه عبّاس گذارد و چون علی(علیه السلام) وارد شد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دست بر گردن او انداخت و بین دو چشم او را بوسه زد، پس عبّاس بر علی(علیه السلام) سلام کرد و چون علی(علیه السلام) پاسخ او را به آرامی داد، عبّاس ناراحت شد و به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) گفت: یا رسول الله! مثل این که علی نمی‌خواهد دست از غرور و تکبّر خود بردارد؟! رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: درباره‌ی علی چنین مگو، چرا که همین چند لحظه پیش، جبرییل بر من نازل شد و به من گفت: من دو فرشته‌ی موکّل بر علی(علیه السلام) را دیدم و به من گفتند: «از روزی که علی(علیه السلام) پا به این جهان گذارده، ما ندیده‌ایم که گناهی از او سر بزند و گناهی ما بر او ننوشته‌ایم.⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

اگر برای حساب قیامت ترس و وحشتی نبود، مگر شرم از حضور در پیشگاه خداوند، و آشکار شدن امور پنهان، سزاوار بود که انسان [مؤمن] از بالای کوه‌ها پایین نیاید و به شهر و دیار وارد نشود و از خوردن و آشامیدن صرف نظر کند،

جز به اندازه‌ی اضطرار و جلوگیری از تلف!⁽¹⁾

[تفسیر نورالثّقلین، ج 2، ص 497، ح 98]

این دو آیه درباره‌ی ائمّه و شیعیان آنان که صابر هستند نازل شده است.⁽³⁾یکی از اصحاب امام صادق(علیه السلام) گوید: امام(علیه السلام) فرمود:

ما صابریم و شیعیان ما از ما صابرتراند. گفتم: فدای شما شوم! چگونه شیعیان شما صابرتر از شما هستند؟! فرمود: به خاطر این که ما بر چیزی که [عاقبت آن را] می‌دانیم صبر می‌کنیم و آنان بر چیزی که نمی‌دانند صبر می‌نمایند.⁽⁴⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود:

«صبر دو قسم است: 1 -- صبر هنگام مصیبت که نیکو و زیباست؛ 2 -- بهتر از صبر هنگام مصیبت صبر هنگام محرّمات خداوند است. سپس فرمود: ذکر و یاد خدا نیز دو قسم است: 1 -- ذکر خدا هنگام مصیبت؛ 2 -- و بهتر از آن، ذکر و یاد خدا هنگام حرام الهی است که تو را از انجام حرام مانع شود.⁽¹⁾امیرالمؤمنین(علیه السلام) از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که فرمود:

صبر سه قسم است: 1 -- صبر هنگام مصیبت؛ 2 -- صبر بر طاعت خداوند؛ 3 -- صبر بر ترک معصیت.

پس کسی که بر مصیبتی صبر کند تا آن مصیبت برطرف شود، خداوند سیصد درجه برای او می‌نویسد، که ما بین هر درجه تا درجه دیگر فاصله زمین تا آسمان است، و کسی که بر طاعت خدا صبر کند، خداوند ششصد درجه برای او می‌نویسد، که ما بین هر درجه تا درجه‌ی دیگر فاصله قعر زمین تا عرش الهی است، و کسی که بر معصیت خدا صبر کند، خداوند برای او نُه‌صد درجه می‌نویسد، که ما بین هر درجه تا درجه‌ی دیگر از قعر زمین تا انتهای عرش الهی است.⁽²⁾

[تفسیر برهان، ج 3، ص 251، ح 5]

امام صادق(علیه السلام) فرمود:

از مومنان، هر کس بر بلا صبر کند، پاداش هزار شهید را خواهد داشت.⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) نیز فرمود:

ملائکه چون هنگام مرگ، مومن را ملاقات می‌کنند، می‌گویند: «سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ»، یعنی سلام بر شما به خاطر صبر بر فقر دنیا، چه نیکوست عاقبت شما یعنی شهدا.⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

هنگامی که مومن داخل قبر می‌شود، نماز در سمت راست او، و زکات در سمت چپ او، و احسان او، بر او سایه افکنده، و صبر در کناری قرار گرفته، و چون دو ملک قبر وارد می‌شوند تا از او سوال کنند، صبر به نماز و زکات و احسان می‌گوید: به فریاد صاحب خود برسید، و اگر شما ناتوانید، من به فریاد او خواهم رسید.⁽³⁾ابو ولّاد گوید:

به امام صادق(علیه السلام) گفتم: فدای شما شوم! یکی از اصحاب ما که مرد با تقوا و مسلمان کثیر الصلاة بود، گرفتار لهو و غنا شده است؟! امام(علیه السلام) فرمود: آیا این کار، او را از نماز اوّل وقت و روزه و عیادت مریض و تشییع جنازه و زیارت برادران مومن، باز داشته است؟ گفتم: خیر. فرمود: این از خطوات شیطان است و بر او بخشوده خواهد شد، ان شاءالله.

سپس فرمود:

گروهی از ملائکه فرزندان آدم را به خاطر مشغول شدن به انواع لذّات و شهوات سرزنش کردند -- مقصودم لذّت‌های حلال است نه حرام -- و خداوند نکوهش آنان را نپذیرفت و در وجود آنان نیز لذّات و شهوات قرار داد تا دیگر بندگان مومن را ملامت نکنند، و چون گرفتار لذّت‌ها و شهوت‌ها شدند، به درگاه خدا تضرّع کردند و گفتند: «پروردگارا! از ما در گذر و ما را به همان فطرت و سرشتی که آفریده بودی بازگردان، چرا که ما می‌ترسیم در وادی حیرت و شبهه قرار بگیریم» و خداوند آن حالت را از آنان برداشت.

سپس فرمود:

هنگامی که در قیامت بهشتیان وارد بهشت می‌شوند، همین فرشته‌ها اجازه‌ی ورود بر آنان را می‌طلبند و خداوند به آنان اجازه می‌دهد و آنان وارد بر بهشتیان می‌شوند و می‌گویند: «سلام علیکم بما صبرتم.»⁽¹⁾

«هذا من خطوات الشیطان، مغفور له ذلک ان شاء الله». ثم قال: «ان طائفة من الملائکة عابوا ولد آدم فی اللذات و الشهوات، اعنی لکم الحلال لیس الحرام، -- قال -- فانف الله للمؤمنین من ولد آدم من تعییر الملائکة لهم -- قال -- فالقی الله فی اولئک الملائکة اللذات و الشهوات، کیلا یعیبوا المؤمنین -- قال -- فلما جری ذلک فی همهم، عجوا الی الله من ذلک، فقالوا: ربنا عفوک عفوک، ردنا الی ما خلقتنا له و اخترتنا علیه، فانا نخاف ان نصیر فی امر مریج -- قال -- فنزع الله ذلک من همهم -- قال -- فاذا کان یوم القیامة، و صار اهل الجنة فی الجنة، استاذن اولئک الملائکة علی اهل الجنة، فیؤذن لهم، فیدخلون علیهم فیسلمون علیهم، و یقولون لهم: سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فی الدنیا عن اللذات و الشهوات الحلال».

[تفسیر برهان، ج 3، ص 252، ح 8]

«الَّذِینَ آمَنُواْ وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِکْرِ اللهِ اَلاَ بِذِکْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»⁽¹⁾«الَّذِینَ آمَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ طُوبَی لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ»⁽²⁾علی بن ابراهیم قمّی در تاویل آیه فوق گوید:

مقصود از «الَّذِینَ آمَنُواْ» شیعیانند و مقصود از «بِذِکْرِ اللّهِ» امیرالمؤمنین و ائمّه(علیهم السلام) هستند.⁽³⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

ذکر حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) [نیز] ذکر الله و حجاب خداست و دل‌ها به سبب او آرامش می‌یابد.⁽⁴⁾

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:

مقصود از «الَّذِینَ آمَنُواْ وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِکْرِ اللهِ اَلاَ بِذِکْرِ اللّهِ» ما اهل بیت و شیعیانمان هستیم.⁽¹⁾امام صادق(علیه السلام) در تفسیر «طُوبَی لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ» فرمود:

طوبی درختی است در بهشت در خانه امیرالمؤمنین(علیه السلام) و در خانه هر یک از شیعیان آن حضرت، شاخه‌ای از آن قرار دارد و زیر سایه هر برگی از آن امّتی از امّت‌ها استفاده می‌کنند.

سپس فرمود:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله) همواره فاطمه[[3]] را می‌بوسید و چون عایشه اظهار کراهت نمود، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: ای عایشه! هنگامی که مرا به معراج بردند و داخل بهشت شدم، جبرییل مرا نزد درخت طوبی برد و از میوه‌ی آن به من داد و چون خوردم و به زمین آمدم و با خدیجه هم بستر شدم او به فاطمه باردار شد و هر گاه من فاطمه را می‌بوسم بوی درخت طوبی را از او می‌یابم.⁽²⁾

ابوبصیر گوید: امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«درخت طوبی برای کسی است که در زمان غیبت قائم ما، به ولایت ما تمسّک نموده باشد، و انحرافی از آن پیدا نکرده باشد» پس من گفتم: فدای شما شوم درخت طوبی چیست؟ فرمود: درختی است در بهشت که اصل آن در خانه علی(علیه السلام) است و در خانه هر مومنی شاخه‌ای از آن قرار دارد، چنان که خداوند می‌فرماید: «طُوبَی لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ.»⁽¹⁾

فقلت له: جعلت فداک، و ما طوبی؟ قال: «شجرة فی الجنة، اصلها فی دار علی بن ابی‌طالب(علیه السلام)، و لیس من مومن الا و فی داره غصن من اغصانها، و ذلک قول الله(عزوجل): طُوبی لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ». [تفسیر برهان، ج 3، ص 254، ح 6]

روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بر ما وارد شد و صورت مبارکش مانند دائره ماه نورانی بود، پس عبدالرّحمن بن عوف برخاست و گفت: یا رسول الله! این چه نوری است؟! رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: بشارتی از ناحیه خداوند درباره‌ی علی و فاطمه برای من آمده که خداوند علی را به فاطمه تزویج نموده و به رضوان خازن بهشت دستور داده، تا درخت طوبی را تکان بدهد و چون چنین کرده از آن درخت به عدد دوستان اهل بیت من، چک‌ها [و ورقعه‌ها]یی فرود آمده [که سند ورود به بهشت خواهد بود] و خداوند در زیر آن درخت ملائکه‌ای از نور آفریده و به دست هر کدام

آنان یکی از آن چک‌ها را داده و چون قیامت بر پا می‌شود، آن ملائکه بین مردم ندا خواهند کرد و به هر یک از دوستان ما یکی از آن‌ها را خواهند داد و به برکت پسر عمم علی و دخترم فاطمه آنان از دوزخ نجات پیدا می‌کنند و داخل بهشت می‌شوند.⁽¹⁾

«بشارة اتتنی من ربی فی اخی و ابن عمی، و ابنتی، و ان الله قد زوج علیا بفاطمة، و امر رضوان خازن الجنان فهز شجرة طوبی، فحملت رقاعا -- یعنی صکاکا -- بعدد محبی اهل بیتی، و انشا من تحتها ملائکة من نور، و دفع الی کل ملک صکا، فاذا استوت القیامة باهلها، نادت الملائکة فی الخلائق: یا محبی علی بن ابی‌طالب، هلموا خذوا ودائعکم. فلا تلقی محبا لنا اهل البیت الا دفعت الملائکة الیه صکا فیه فکاکه من النار، فباخی و ابن عمی و ابنتی فکاک رجال و نساء من النار. [تفسیر برهان، ج 3، ص 256، ح 16]

درباره‌ی درخت طوبی در ذیل آیه فوق روایات فراوانی است. علاقه‌مندان به تفسیر برهان و نور الثّقلین مراجعه فرمایند.

سوره‌ی رعد، آیات 31 تا 43

متن:

وَ لَوْ اَنَّ قُرْآنًا سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ اَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْاَرْضُ اَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتی بَلْ لِلهِ الْاَمْرُ جَمیعًا اَ فَلَمْ یَیْاَسِ الَّذینَ آمَنُوا اَنْ لَوْ یَشاءُ اللهُ لَهَدَی النَّاسَ جَمیعًا وَ لا یَزالُ الَّذینَ کَفَرُوا تُصیبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ اَوْ تَحُلُّ قَریبًا مِنْ دارِهِمْ حَتَّی یَاْتِیَ وَعْدُ اللهِ اِنَّ اللهَ لا یُخْلِفُ الْمیعادَ وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَاَمْلَیْتُ لِلَّذینَ کَفَرُوا ثُمَّ اَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کانَ عِقابِ

اَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلی کُلِّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ وَ جَعَلُوا لِلهِ شُرَکاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ اَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا یَعْلَمُ فِی الْاَرْضِ اَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُیِّنَ لِلَّذینَ کَفَرُوا مَکْرُهُمْ وَ صُدُّوا عَنِ السَّبیلِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ لَهُمْ عَذابٌ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ اَشَقُّ وَ ما لَهُمْ مِنَ اللهِ مِنْ واقٍ مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهارُ اُکُلُها دائِمٌ وَ ظِلُّها تِلْكَ عُقْبَی الَّذینَ اتَّقَوْا وَ عُقْبَی الْکافِرینَ النَّارُ وَ الَّذینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَفْرَحُونَ بِما اُنْزِلَ اِلَیْكَ وَ مِنَ الْاَحْزابِ مَنْ یُنْکِرُ بَعْضَهُ قُلْ اِنَّما اُمِرْتُ اَنْ اَعْبُدَ اللهَ وَ لا اُشْرِكَ بِهِ اِلَیْهِ اَدْعُوا وَ اِلَیْهِ مَآبِ وَ کَذلِكَ اَنْزَلْناهُ حُکْمًا عَرَبِیًّا وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ اَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَكَ مِنَ اللهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا واقٍ وَ لَقَدْ اَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَ جَعَلْنا لَهُمْ اَزْواجًا وَ ذُرِّیَّةً وَ ما کانَ لِرَسُولٍ اَنْ یَاْتِیَ بِآیَةٍ اِلَّا بِاِذْنِ اللهِ لِکُلِّ اَجَلٍ کِتابٌ یَمْحُوا اللهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ اُمُّ الْکِتابِ وَ اِنْ ما نُرِیَنَّكَ بَعْضَ الَّذی نَعِدُهُمْ اَوْ نَتَوَفَّیَنَّكَ فَاِنَّما عَلَیْكَ الْبَلاغُ وَ عَلَیْنَا الْحِسابُ اَ وَ لَمْ یَرَوْا اَنَّا نَاْتِی الْاَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ اَطْرافِها وَ اللهُ یَحْکُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُکْمِهِ وَ هُوَ سَریعُ الْحِسابِ وَ قَدْ مَکَرَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلهِ الْمَکْرُ جَمیعًا یَعْلَمُ ما تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ وَ سَیَعْلَمُ الْکُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَی الدَّارِ وَ یَقُولُ الَّذینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ کَفی بِاللهِ شَهیدًا بَیْنی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ

لغات:

«تسییر» تفعیل، از سار یَسیرُ سَیراً، به معنای سیر کردن و به سیر انداختن است، و «تقطیع» تکثیر از قطع است و «قطع» تفصیل متّصل است، و «قارعة» حادثه‌ی سخت روزگار است، و به همین علّت قیامت را قارعه می‌گویند، و «قَرْع» به معنای کوبیدن و ضَرْب است، و «قوارع قرآن» آیاتی است که هر کس قرائت کند، ایمن از شیطان

می‌باشد، و «استهزاء» به معنای کوچک شمردن است، و «املاء» به معنای تاخیر است، و «مَلَوان» به معنای شب و روز است، و «اطراف الارض» نواحی آن را گویند، و «مکر» به معنای حیله است، و «شاهد و شهید» به معنای گواه است و در شهید مبالغه وجود دارد، و «شهادت» به معنای بیان حقیقت از راه مشاهده است و به آن «بیّنة» نیز می‌گویند، و «من عنده علم الکتاب» اضافه علم به کتاب است و دلالت بر علم به جمیع کتاب می‌کند، بر خلاف «و قال الذی عنده علم من الکتاب» که دلالت بر علم به برخی از کتاب دارد.

ترجمه:

اگر به‌وسیله قرآن، کوه‌ها به حرکت درآیند یا زمینها قطعه قطعه شوند، یا به‌وسیله آن با مردگان سخن گفته شود، (باز هم ایمان نخواهند آورد!) ولی همه کارها در اختیار خداست! آیا آن‌ها که ایمان آورده‌اند نمی‌دانند که اگر خدا بخواهد همه مردم را (به اجبار) هدایت می‌کند (امّا هدایت اجباری سودی ندارد)! و پیوسته بلاهای کوبنده‌ای بر کافران به‌خاطر اعمال‌شان وارد می‌شود، و یا به نزدیکی خانه آن‌ها فرود می‌آید، تا وعده (نهایی) خدا فرا رسد به یقین خداوند در وعد خود تخلّف نمی‌کند! (31) (تنها تو را استهزا نکردند،) پیامبران پیش از تو را نیز مورد استهزا قرار دادند من به کافران مهلت دادم سپس آن‌ها را گرفتم دیدی مجازات من چگونه بود؟! (32) آیا کسی که بالای سر همه ایستاده، (و حافظ و نگه‌بان و مراقب همه است،) و اعمال همه را می‌بیند (، هم‌چون کسی است که هیچ یک از این صفات را ندارد)؟ ! آنان برای خدا همتایانی قرار دادند بگو: «آن‌ها را نام ببرید! آیا چیزی را به او خبر می‌دهید که از وجود آن در روی زمین بی‌خبر است، یا سخنان ظاهری (و تو خالی) می‌گویید؟!» (نه، شریکی برای خدا وجود ندارد) بلکه در نظر کافران، دروغهای‌شان زینت داده شده، (و بر اثر ناپاکی درون، چنین

می‌پندارند که واقعیتی دارد) و آن‌ها از راه (خدا) بازداشته شده‌اند و هر کس را خدا گم‌راه کند، راهنمایی برای او وجود نخواهد داشت! (33) در دنیا، برای آن‌ها عذابی (دردناک) است و عذاب آخرت سخت‌تر است و در برابر (عذاب) خدا، هیچ کس نمی‌تواند آن‌ها را نگه دارد! (34) توصیف بهشتی که به پرهیزگاران وعده داده شده، (این است که) نهرهای آب از زیر درختانش جاری است، میوه آن همیشگی، و سایه‌اش دائمی است این سرانجام کسانی است که پرهیزگاری پیشه کردند و سرانجام کافران، آتش است! (35) کسانی که کتاب آسمانی به آنان داده‌ایم، از آن‌چه بر تو نازل شده، خوشحالند و بعضی از احزاب (و گروه‌ها)، قسمتی از آن را انکار می‌کنند بگو: «من مامورم که «اللَّه» را بپرستم و شریکی برای او قائل نشوم! به سوی او دعوت می‌کنم و بازگشت من به‌سوی اوست!» (36) همان‌گونه (که به پیامبران پیشین کتاب آسمانی دادیم،) بر تو نیز این (قرآن) را بعنوان فرمان روشن و صریحی نازل کردیم و اگر از هوس‌های آنان -- بعد از آن‌که آگاهی برای تو آمده -- پیروی کنی، هیچ کس در برابر خدا، از تو حمایت و جلوگیری نخواهد کرد. (37) ما پیش از تو (نیز) رسولانی فرستادیم و برای آن‌ها همسران و فرزندانی قرار دادیم و هیچ رسولی نمی‌توانست از (پیش خود) معجزه‌ای بیاورد، مگر به فرمان خدا! هر زمانی نوشته‌ای دارد (و برای هر کاری، موعدی مقرّر است)! (38) خداوند هر چه را بخواهد محو، و هر چه را بخواهد اثبات می‌کند و «امّ الکتاب» [لوح محفوظ] نزد اوست! (39) و اگر پاره‌ای از مجازاتها را که به آن‌ها وعده می‌دهیم به تو نشان دهیم، یا (پیش از فرا رسیدن این مجازاتها) تو را بمیرانیم، در هر حال تو فقط مامور ابلاغ هستی و حساب (آن‌ها) بر ماست. (40) آیا ندیدند که ما پیوسته به سراغ زمین می‌آییم و از اطراف (و جوانب) آن کم می‌کنیم؟! (و جامعه‌ها، تمدّنها، و دانشمندان تدریجاً از میان می‌روند.) و خداوند حکومت می‌کند و هیچ کس را یارای جلوگیری یا ردّ احکام

او نیست و او سریع الحساب است! (41) پیش از آنان نیز کسانی طرحها و نقشه‌ها کشیدند ولی تمام طرحها و نقشه‌ها از آن خداست! او از کار هر کس آگاه است و به‌زودی کفّار می‌دانند سرانجام (نیک و بد) در سرای دیگر از آن کیست! (42) آن‌ها که کافر شدند می‌گویند: «تو پیامبر نیستی!» بگو: «کافی است که خداوند، و کسی که علم کتاب (و آگاهی بر قرآن) نزد اوست، میان من و شما گواه باشند!» (43)

تفسیر اهل البیت(علیهم السلام):

«وَ لَوْ اَنَّ قُرْآنًا سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ اَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الاَرْضُ اَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَی…»⁽¹⁾در کافی و بصائر الدرجات از موسی بن جعفر(علیه السلام) نقل شده که عبدالحمید گوید:

به آن حضرت گفتم: فدای شما شوم، آیا رسول خدا(صلی الله علیه و آله) وارث علوم همه پیامبران بوده است؟ فرمود: آری. گفتم: از زمان آدم تا زمان خود؟ فرمود: خداوند هیچ پیامبری را به رسالت معبوث نکرده، مگر آن که حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) اعلم از او بوده.

گفتم: عیسی بن مریم مرده را زنده می‌کرد؟ فرمود: راست گفتی، سلیمان بن داود نیز سخن پرندگان را می‌فهمید، و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نیز قدرت این چیزها را داشت.

سپس فرمود: سلیمان بن داود، هنگامی که هُدهُد را غایب دید گفت: «ما لِیَ لا اَرَی الْهُدْهُدَ اَمْ کانَ مِنَ الْغائِبِینَ» و بر او غضب نمود و گفت: «لَاُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِیدًا اَوْ لَاَذْبَحَنَّهُ اَوْ لَیَاْتِیَنِّی بِسُلْطَانٍ مُّبِینٍ» و به این خاطر بر هُدهُد خشم کرد که هدهد از بالا مکان آب را روی زمین می‌دانست و این چیزی بود که خدا به این پرنده داده بود و به سلیمان نداده بود، در حالی که باد و مورچه و جنّ و انس و شیاطین مطیع سلیمان بودند سپس فرمود: این در حالی است که خداوند در قرآن می‌فرماید:

«وَ لَوْ اَنَّ قُرْآنًا سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ…» و ما وارث این قرآن هستیم که به سبب آن کوه‌ها

به حرکت در می‌آید، و شهرها قطعه قطعه می‌شود، و مرده‌ها زنده می‌شوند، و ما آن‌چه را هُدهُد می‌دانست می‌دانیم…⁽¹⁾

قلت له: جعلت فداک، اخبرنی عن النّبی(صلی الله علیه و آله)، ورث النّبیین کلهم؟ قال: «نعم». قلت: من لدن آدم حتّی انتهی الی نفسه؟ قال: «ما بعث الله نبیا الا و محمّد(صلی الله علیه و آله) اعلم منه». قال:

قلت: ان عیسی بن مریم کان یحیی الموتی باذن الله؟ قال: «صدقت، و سلیمان بن داود کان یفهم منطق الطیر، و کان رسول الله(صلی الله علیه و آله) یقدر علی هذه المنازل». قال: و قال: «ان سلیمان بن داود قال للهدهد حین فقده و شک فی امره، فقال: ما لِیَ لا اَرَی الْهُدْهُدَ اَمْ کانَ مِنَ الْغائِبِینَ «النمل 27: 20» حین فقده فغضب علیه، فقال: لَاُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِیداً اَوْ لَاَذْبَحَنَّهُ اَوْ لَیَاْتِیَنِّی بِسُلْطانٍ مُبِینٍ «النمل 27: 21» و انما غضب لانه کان یدله علی الماء، فهذا و هو طائر قد اعطی ما لم یعط سلیمان، و قد کانت الریح و النمل و الانس و الجن و الشیاطین و المردة له طائعین، و لم یکن یعرف الماء تحت الهواء، و کان الطیر یعرفه. و ان الله یقول فی کتابه وَ لَوْ اَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ اَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْاَرْضُ اَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتی و قد ورثنا نحن هذا القرآن الذی فیه ما تسیر به الجبال و تقطع به البلدان و تحیا به الموتی، و نحن نعرف الماء تحت الهواء . و ان فی کتاب الله لآیات ما یراد بها امر الا ان یاذن الله به، مع ما قد یاذن الله مما کتبه الماضون، و جعله الله لنا فی ام الکتاب، ان الله یقول: وَ ما مِنْ غائِبَةٍ فِی السَّماءِ وَ الْاَرْضِ اِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ «النمل 27: 75» ثم قال: ثُمَّ اَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا «فاطر 35: 32» فنحن الذین اصطفانا الله(عزوجل) و اورثنا هذا الذی فیه تبیان کل شی‌ء».

[تفسیر برهان، ج 3، ص 261، ح 2]

علوم قرآن که در آن «تبیان لکلّ شئ» است و خداوند می‌فرماید: «وَ لَا رَطْبٍ وَ لَا یَابِسٍ اِلَّا فِی کِتَابٍ مُّبِینٍ» مخصوص رسول خدا و جانشینان او(صلی الله علیه و آله) است و این مساله در انتهای سوره رعد بیان خواهد شد ان شاء الله.

«… وَ لَا یَزَالُ الَّذِینَ کَفَرُواْ تُصِیبُهُم بِمَا صَنَعُواْ قَارِعَةٌ اَوْ تَحُلُّ قَرِیبًا مِّن دَارِهِمْ…»⁽¹⁾امام باقر(علیه السلام) در تفسیر این آیه می‌فرماید:

مقصود از «قارعة» نقمت و عذاب است که یا بر خود آنان وارد می‌شود، و یا بر مردمی در نزدیکی آنان واقع می‌شود و آن‌ها می‌شنوند و می‌بینند، و کسانی که این نقمت و عذاب بر آنان واقع می‌شود گناه‌کاران از کفّارند، و از این رخداد، عبرت پیدا نمی‌کنند، و از مصیبتی که در کنارشان واقع می‌شود پند نمی‌گیرند، و این گونه هستند تا وعده‌ی خداوند نسبت به نصرت و یاری مومنان فرا رسد و خداوند کافران را خوار نماید.⁽²⁾مولّف گوید:

این آیه نقطه مقابل آیه 28 و 29، این سوره می‌باشد که ایمان را سبب امنیّت و آرامش دانسته و می‌فرماید: «الَّذِینَ آمَنُواْ وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِکْرِ اللهِ اَلاَ بِذِکْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» و در آیه‌ی فوق خداوند کفر و نافرمانی را سبب نقمت و عذاب و گرفتاری و ترس و وحشت دانسته است.

«لَّهُمْ عَذَابٌ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ لَعَذَابُ الآخِرَةِ اَشَقُّ وَ مَا لَهُم مِّنَ اللهِ مِن وَاقٍ»⁽³⁾امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

این آتشی که در دنیاست، یک جزء از هفتاد جزء آتش جهنّم است و هفتاد مرتبه

خاموش شده و سپس شعله‌ور گردیده است و اگر جز این می‌بود، هیچ انسانی نمی‌توانست آن را خاموش کند، و آتش دنیا را چون در قیامت می‌آورند و وارد بر آتش جهنّم می‌شود، فریاد و ناله‌ای از او بلند می‌گردد که هر ملک مقرّب و هر پیامبر مرسلی به زانو در می‌آید.⁽¹⁾«مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الاَنْهَارُ اُکُلُهَا دَآئِمٌ وِ ظِلُّهَا تِلْکَ عُقْبَی الَّذِینَ اتَّقَواْ…»⁽²⁾بعضی از مفسّرین «مَّثَلُ الْجَنَّةِ» را به معنای توصیف بهشت دانسته‌اند، در حالی که «مَثَل» به معنای تشبیه است و چون اوصاف بهشت و دوزخ را نمی‌توان بیان نمود، خداوند برای فهم عموم، به چیزهایی که بین مردم مشاهده می‌شود، بهشت را تشبیه نموده و می‌فرماید: «مثل بهشت مثل باغ‌های مشجّر و جوی‌های در بین آن‌هاست که در تمام فصول سبز و خرّم و دارای میوه باشد» وگرنه خداوند می‌فرماید: «فِیهَا مَا تَشْتَهِی الْاَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْاَعْیُنُ» و در روایات آمده که: «فِیهَا مَا لَا عَیْنٌ رَاَتْ وَ لَا اُذُنٌ سَمِعَتْ وَ لَا خَطَرَ عَلَی قَلْبِ بَشَرٍ.»⁽³⁾«وَ الَّذِینَ آتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ یَفْرَحُونَ بِمَا اُنزِلَ اِلَیْکَ وَ مِنَ الاَحْزَابِ مَن یُنکِرُ بَعْضَهُ»⁽⁴⁾امام باقر(علیه السلام) فرمود:

برخی از اهل کتاب چون قرآن بر آنان تلاوت شد، خشنود شدند و اشک شوق

ریختند، سپس فرمود: مقصود از آیه فوق [به زبان تاویل] علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) است، و مقصود از «وَ مِنَ الاَحْزَابِ مَن یُنکِرُ بَعْضَهُ» کسانی هستند که تاویل آن را درباره‌ی علی و آل‌محمّد(صلی الله علیه و آله) انکار کردند و به برخی از آیات قرآن ایمان داشتند و برخی را انکار کردند، و امّا مشرکان، همه آیات را انکار کردند و رسالت حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله) را نیز انکار کردند.⁽¹⁾«وَ لَقَدْ اَرْسَلْنَا رُسُلاً مِّن قَبْلِکَ وَ جَعَلْنَا لَهُمْ اَزْوَاجًا وَ ذُرِّیَّةً وَ ما کانَ لِرَسُولٍ اَنْ یَاْتِیَ بِآیَةٍ اِلَّا بِاِذْنِ اللهِ لِکُلِّ اَجَلٍ کِتابٌ»⁽²⁾امام صادق(علیه السلام) فرمود:

پدرم به شیعیان خود می‌فرمود: فاصله‌ای بین شما و رسیدن به آن وقتی که چشم شما روشن شود و مورد غبطه [دشمنانتان] قرار بگیرد، نمانده جز این که جان شما به گلویتان برسد. و با دست خود اشاره به حلق خویش نمود و سپس این آیه را قرائت نمود «وَ لَقَدْ اَرْسَلْنَا رُسُلاً مِّن قَبْلِکَ وَ جَعَلْنَا لَهُمْ اَزْوَاجًا وَ ذُرِّیَّةً» و فرمود: ماییم ذریّه‌ی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) .⁽³⁾

امام صادق(علیه السلام) از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل نموده که فرموده:

خداوند مردم را در دو بخش آفرید و یک بخش را انتخاب نمود و آن را سه قسمت نمود و باز دو قسمت را رها کرد و یک قسمت را انتخاب نمود و قریش را از این قسمت آفرید و از قریش فرزندان عبدالمطلب را انتخاب کرد. سپس امام صادق(علیه السلام) فرمود: و از بین آنان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را انتخاب کرد و ما ذریّه اوییم، و اگر گفته شود: برای رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ذریّه‌ای هست، این مردم انکار می‌کنند در حالی که خداوند می‌فرماید: «وَ لَقَدْ اَرْسَلْنَا رُسُلاً مِّن قَبْلِکَ وَ جَعَلْنَا لَهُمْ اَزْوَاجًا وَ ذُرِّیَّةً»، و ما ذریّه‌ی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هستیم.

راوی حدیث فوق مفضّل بن صالح که این حدیث را از امام صادق(علیه السلام) شنیده گوید:

به آن حضرت گفتم: من شهادت می‌دهم که شما ذرّیه‌ی پیامبر هستی. سپس گفتم: فدای شما شوم، از خدا بخواهید که مرا در دنیا و آخرت با شما قرار بدهد؟ پس امام صادق(علیه السلام) برای من دعا کرد و من دست او را بوسیدم.⁽¹⁾