شناخت نامه قرآن بر پایه قرآن و حدیث فارسی - عربی جلد 3

مشخصات کتاب

سرشناسه : م‍ح‍م‍دی‌ ری‌ش‍ه‍ری‌، م‍ح‍م‍د، ‏‫۱۳۲۵‏‏-‎۱۴۰۱.‬

‏عنوان و نام پديدآور : شناخت ‌نامه قرآن بر پایه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمد محمدی‌ری‌شهری، با همکاری جمعی از پژوهشگران؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

‏مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر‏‫، ۱۳۹۱‬ -

‏مشخصات ظاهری : ‏‫3ج.‬

‏شابک : ‏‫دوره‬‏‫‭978-964-493-627-2 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۱‬‏‫‭978-964-493-628-9 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۲‬‏‫‭978-964-493-629-6 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۳‬‏‫‭978-964-493-630-2 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۴‬‏‫‭978-964-493-631-9 : ‬‬

‏وضعیت فهرست نویسی : فیپا

‏يادداشت : فارسی - عربی.

‏يادداشت : ج.۲ - ۴ (چاپ اول: ۱۳۹۱)(فیپا).

‏یادداشت : کتابنامه.

‏موضوع : قرآن -- علوم قرآنی

قرآن-- بررسی و شناخت

‏شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ‏‫۱۳۶۱ -‏‬، مترجم

‏شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

‏رده بندی کنگره : ‏‫‭BP۶۹/۵‏‫‭/م۳ش۹ ۱۳۹۱

‏رده بندی دیویی : ‏‫‭۲۹۷/۱۵

‏شماره کتابشناسی ملی : ۲۸۰۸۵۰۰

اشاره

شناخت نامۀ حديث (فارسى - عربى)

محمّد محمّدى رى شهرى، با همكارى جمعى از پژوهشگران.

درآمد

شمار روايات شيعه

با توجه به ملاك ها و معيارهاى متفاوت در سنجش حديث، گزارش هاى متفاوتى از شمار احاديث شيعه و اهل سنّت در اختيار است.

برنامۀ نرم افزارى «جامع الأحاديث»، مجموع احاديث مصادر شيعه را 414 هزار و 960 حديث برشمرده كه دربردارندۀ 187 هزار و 763 روايت غير تكرارى است.

شمار روايات مصادر اصلى حديثى شيعه بدين شرح است:

كتاب كافى: 15 هزار و 413 حديث؛⁽¹⁾

تهذيب الأحكام: 13 هزار و 988 حديث؛

الاستبصار: 5 هزار و 558 حديث؛

كتاب من لا يحضره الفقيه: 5 هزار و 920 حديث؛

الوافى (مجموعه كتب اربعه): 25 هزار و 547 حديث؛

وسائل الشيعه (مجموعه روايات فقهى): 35 هزار و 868 حديث؛

بحار الأنوار: 71 هزار و 689 حديث؛⁽²⁾

مستدرك الوسائل: 23 هزار و 129 حديث؛

با توجه به جامعيت نسبى كتاب بحار الأنوار در حوزه هاى غير فقهى و كتاب هاى وسائل الشيعه و مستدرك الوسائل در حوزۀ فقهى، مجموع روايات شيعه افزون بر 100 هزار روايت خواهد بود.

شمار روايات اهل سنّت

شمار روايات اهل سنّت، كمتر از روايات شيعه است؛ زيرا آنان تنها به عصمت پيامبر اعتقاد دارند و دورۀ زندگى ايشان به ويژه زمان حضور در مدينه و شنيدن حديث از ايشان، بسيار اندك بوده است.

صحيح بخارى، بيش از 7 هزار روايت دارد كه تنها 2 هزار و 700 روايت آن غير تكرارى است.

مسند ابن حنبل دربردارندۀ حدود 30 هزار روايت است كه حدود 7 هزار روايت آن غير تكرارى است.

كتاب جامع الاُصول كه مجموعۀ غير تكرارى روايات صحاح ستّه است در بردارندۀ 9 هزار و 523 روايت است.

جامع ترين كتاب حديثى اهل سنّت، مجموعه 15 جلدى كنز العمال است كه حاوى 46 هزار و 624 روايت است كه برخى از آنها نيز تكرارى هستند.

راويان شيعه

شيعيان افزون بر اعتقاد به عصمت پيامبر صلى الله عليه و آله، اهل بيت ايشان را نيز معصوم مى دانند. از اين رو دورۀ صدور روايات شيعه، دوره اى طولانى از آغاز بعثت تا پايان غيبت صغرا (342 سال) را دربر مى گيرد. طبيعى است كه در اين دورۀ طولانى راويان فراوانى بى واسطه يا باواسطه، از پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام روايت نقل كرده اند.

شيخ طوسى در كتاب رجال خود نام 6 هزار و 429 راوى را ذكر كرده كه 5 هزار و 919

نفر از آنان راوى بى واسطه از پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام بوده اند. شمار راويان غير تكرارى اين كتاب 5 هزار و 497 نفر و تعداد راويان غير تكرارى از پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام، 5 هزار و 114 نفر هستند.⁽¹⁾

راويان ذكر شده در مجموع مصادر شش گانۀ رجالى شيعه (رجال شيخ طوسى، فهرست شيخ طوسى، رجال نجاشى، رجال كشى، رجال ابن غضائرى، و رجال برقى) 6 هزار و 793 راوى اند.

كتاب معجم رجال الحديث كه به راويان كتب اربعه و وسائل الشيعه محدود است، نام و عنوان 15 هزار و 688 نفر را ذكر كرده است.

از اين شمار راويان بزرگوار شيعه، تنها به بيان اجمالى زندگى هفتاد و دو نفر پرداخته ايم. راويانى كه نسبت به ديگر راويان، شهرت يا اعتبار بيشترى داشته اند. اين شهرت و اعتبار يا به سبب شخص راوى، يا به واسطۀ شمار رواياتى است كه نقل كرده اند و اكنون در مصادر روايى موجود اند.

راويان اهل سنّت

راويان بى واسطه از پيامبر در مصادر اهل سنّت، كمتر از هزار نفر هستند و راويان بى واسطه و با واسطه، بيش از 8 هزار نفرند كه در كتاب تهذيب الكمال به نام و نشان آنان اشاره شده است.

1 محدّثان مشهور شيعى

1. سلمان فارسى (م قبل از 23 ق)

اشاره

اسامى ايرانى او متعدّد ذكر شده و اهل رامهرمز يا جِى، از توابع اصفهان، معرّفى شده است⁽¹⁾اسلام آوردن سلمان پس از ورود پيامبر صلى الله عليه و آله به مدينه است و جنگ بدر يا خندق را نخستين معركۀ حضور او خوانده اند.⁽²⁾او، در شمار سه نفرى است كه پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله بر حمايت از اهل بيت عليهم السلام، وفادار مانده اند.⁽³⁾وى از متوسّمين و دارندۀ اسم اعظم، خوانده شده است.⁽⁴⁾وى پس از فتح مدائن در سال 17 ق، حاكم آن ديار شد و در اواخر حيات خليفۀ دوم در مدائن وفات يافت.⁽⁵⁾مقبره او موردتوجه مسلمانان است.

مكانت حديثى

از سلمان، با عناوين محدِّث، فقيه در سخنان معصومان عليهم السلام فرا گيرندۀ علم اوّل و علم آخر،⁽⁶⁾افقه

النّاس،⁽¹⁾محدَّث⁽²⁾و حوارى پيامبر صلى الله عليه و آله ياد شده است. او يكى از هفت نفر تشييع كنندۀ پيكر مطهّر فاطمۀ زهرا عليها السلام است اين نكته ميزان ارتباط و اتصال او به خاندان وحى را مشخص مى كند.⁽³⁾ابن عبّاس، ابو طفيل، اَنَس و ابو قرّۀ كِنْدى از جمله صحابيانى هستند كه از وى، نقل روايت دارند.⁽⁴⁾حديث معروف «سلمانُ منّا أهل البيت»،⁽⁵⁾در شأن اوست. اهل سنّت او را به «سلمانُ الخير» توصيف كرده اند.⁽⁶⁾شرح حال نگاران و رجاليان امامى بر وثاقت و جلالت شأن او تأكيد دارند.⁽⁷⁾بر فزونى روايات در مدح او ادّعاى تواتر شده است⁽⁸⁾و صحاح ستّه نيز بر او اعتماد كرده اند.⁽⁹⁾

احاديث و آثار

روايات او در منابع شيعه، از پيامبر صلى الله عليه و آله و امام على عليه السلام است. ابو عثمان نَهْدى،⁽¹⁰⁾راوى مشترك او در منابع شيعه و سنّى است. ذهبى، مسند او را مشتمل بر شصت حديث مى داند كه بخارى، چهار روايت و مسلم، سه روايت آن را آورده اند.⁽¹¹⁾وى، راوى حديث نص بر ائمّۀ اثنا عشر و اسامى و فضائل ايشان است. حديث معروف «جاثليق» - كه پادشاه روم او را پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله به مدينه اعزام كرد - نگاشتۀ اوست.⁽¹²⁾28 روايت غير تكرارى در

منابع معروف اهل سنّت، از وى نقل شده است.⁽¹⁾

2. ابو ذر غِفارى (م 32 ق)

اشاره

جندب بن جُنادة؛ چهارمين⁽²⁾يا پنجمين فردى بود كه در مكّه، اسلام آورد.⁽³⁾بر همين اساس، او را از سابقان در اسلام شمرده اند.⁽⁴⁾وى از منتقدان حاكميت عثمان بوده است. از اين رو، خليفه، او را نخست به شام و سپس به رَبَذه، تبعيد كرده است.⁽⁵⁾با وجود نهى عثمان، امام على، و دو فرزندش حسن و حسين عليهم السلام و نيز كسانى همچون عقيل و عمّار، او را همراهى كردند و او را ستودند.⁽⁶⁾پيامبر صلى الله عليه و آله، ابو ذر را از حواريان⁽⁷⁾و اهل بيت خود دانست و فرمود كه بهشت، در اشتياق ديدار اوست.⁽⁸⁾نيز او را يكى از چهار كسى شمرد كه خداوند به او فرمان داده تا آنان را دوست بدارد.⁽⁹⁾زهد و پارسايى ابو ذر، موجب شد كه پيامبر صلى الله عليه و آله، وى را به عيسى عليه السلام تشبيه كند.⁽¹⁰⁾وى در زمان عثمان، در سال 32 ق، در تبعيدگاه رَبَذه جان سپرد.⁽¹¹⁾

مكانت حديثى

پيامبر صلى الله عليه و آله، ابو ذر را راست گوترين انسان ها⁽¹²⁾معرّفى كرده است. او از صحابيان پيامبر صلى الله عليه و آله و

على عليه السلام به شمار مى آيد و يكى اركان چهارگانه و از اصفياى ايشان بوده است.⁽¹⁾با رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله، وى بر امامت على عليه السلام ثابت قدم ماند⁽²⁾و در خطبه اى كه درحضور ابو بكر، عمر، مهاجران و انصار خواند، بر حقّانيت على عليه السلام تأكيد كرد.⁽³⁾وى جزء هفت نفرى محسوب مى شود كه بر پيكر مطهر فاطمه زهرا عليها السلام نماز خواند.⁽⁴⁾برخى اصحاب چون عبد الله بن عبّاس، اَنَس بن مالك و حُذَيفة بن اُسَيد و بسيارى از تابعيان، همچون عبد الله بن صامت، ابو الأسود دُئِلى، احنف بن قيس، سعيد بن مُسَيب، معرور بن سويد و صعصعة بن معاويه، از او حديث نقل كرده اند.⁽⁵⁾

آثار و احاديث

او بيشتر رواياتش را از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل كرده است. از وى رواياتى در موضوعات مختلف اعتقادى و امام شناسى و فقهى و اخلاقى از پيامبر صلى الله عليه و آله در منابع شيعه و اهل سنّت، گزارش شده است. بخارى و مسلم، در صحاح خود، بسيارى از اين احاديث را نقل كرده اند. احمد بن حنبل، 284 روايت از احاديث ابو ذر را در «مسند ابو ذر» گرد آورده است.⁽⁶⁾وى از راويان و گزارشگران احاديث معروف «ثقلين» و «سفينه»⁽⁷⁾و «غدير» به شمار مى آيد. فهرست نگاران، كتابى با عنوان «الخطبة» به وى نسبت داده اند كه حاوى شرح رخدادهاى پس از پيامبر صلى الله عليه و آله است.⁽⁸⁾

3. حُذَيفة بن يمان عَبَسى (م 36 ق)

اشاره

در جنگ بدر به دليل آنكه مشركان از او پيمان گرفته بودند كه در جنگ شركت نكند، با اجازه پيامبر صلى الله عليه و آله شركت نكرد.⁽¹⁾وى در جنگ اُحُد به همراه پدرش شركت داشت و پدرش به اشتباه از سوى مسلمانان كشته شد و حذيفه در همان لحظه از خون پدرش گذشت.⁽²⁾وى در دورۀ خليفۀ دوم و پس از سلمان والى مدائن شد و تا زمان مرگ در سال 36 ق، چهل روز پس از بيعت با امام على عليه السلام بر اين شهر حكومت كرد.⁽³⁾

مكانت حديثى

شيخ طوسى، او را صحابى پيامبر صلى الله عليه و آله و امام على عليه السلام شمرده است.⁽⁴⁾شرح حال نگاران، از حُذَيفه به عنوان «صاحب سرّ» پيامبر صلى الله عليه و آله ياد كرده اند.⁽⁵⁾او از «اركان اربعه» به شمار مى رود⁽⁶⁾كه از اصفيا و مؤمنان راستين، خوانده شده است و جزء هفت نفرى محسوب مى شود كه بر پيكر مطهر فاطمه زهرا عليها السلام نماز خواندند.⁽⁷⁾عمده روايات حذيفه را رِبعى بن حراش عَبَسى و شقيق بن سَلَمه، منتقل كرده اند.⁽⁸⁾گروهى نيز مناقب او را بسيار و مشهور دانسته اند.⁽⁹⁾او از

جمله ثقاتى است كه صاحب سرّ و منافق شناسِ برجسته، معرّفى شده است⁽¹⁾و از جمله راويانى است كه تصريح پيامبر صلى الله عليه و آله بر امامت ائمّۀ دوازده گانه پس از خود را گزارش كرده است.⁽²⁾

احاديث و آثار

روايات موجود از او، همگى از پيامبر صلى الله عليه و آله هستند.⁽³⁾مسند موجود حذيفه، 140 روايت از طرق اهل سنّت دارد كه افزون بر نقل احاديثى در فقه، آداب و فضائل، وى معيار در فِتَن معرّفى شده است. احاديث غدير، ثقلين، مدينة العلم، خير البشر، سيدة نساء العالمين، سيدا شَباب أهل الجنة و جوامع مناقب امام على عليه السلام، از جمله روايات او در منابع شيعه هستند.⁽⁴⁾

4. عمّار بن ياسر (44 يا 47 قبل اسلام - 37 ق)

اشاره

پدرش ياسر و مادرش سميه، از نخستين ايمان آورندگان و شهيدان اسلام به شمار مى آيند. وى در حوالى سال هاى 44 يا 47 قبل از اسلام به دنيا آمد.⁽⁵⁾عمار از مهاجران به حبشه است و از اصحاب معروف پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و امير مؤمنان على عليه السلام به شمار مى آيد.⁽⁶⁾او در تمام جنگ ها در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله و امام على عليه السلام شركت جست. پيامبر صلى الله عليه و آله ميان او و حُذَيفه بن يمان و به نقلى، مقداد، پيمان برادرى بست.⁽⁷⁾عمّار، در زمان خلافت ابو بكر، در جنگ

يمامه يكى از گوش هاى خود را از دست داد.⁽¹⁾در زمان عمر به ولايت كوفه منصوب، ولى پس از مدّتى، عزل شد و ابو موسى اشعرى به جاى او نشست.⁽²⁾عمّار، از جملۀ منتقدان سقيفه بود و با ابو بكر، بيعت نكرد⁽³⁾و جزء هفت نفرى محسوب مى شود كه بر پيكر مطهر فاطمه زهرا عليها السلام نماز خواندند.⁽⁴⁾وى پس از حكومت امام على عليه السلام، مسئوليت بيت المال را به عهده داشت.⁽⁵⁾پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله، قاتل او را «الفئة الباغية» خواند.⁽⁶⁾اين سخن، از سوى 27 صحابى روايت شده⁽⁷⁾است و برخى، ادّعاى تواتر كرده اند.⁽⁸⁾پيامبر صلى الله عليه و آله، او و پدر و مادرش را به بهشت، بشارت داد و او را «الطيب المطيب» ناميد و فرمود: «دشمنى با او، دشمنى با خداست».⁽⁹⁾او سرانجام در سال 37 ق در 93 سالگى در جنگ صفّين به شهادت رسيد.⁽¹⁰⁾و با شهادت خود ياغى و متجاوز بودن معاويه و لشكريان او را اثبات كرد.

مكانت حديثى

او از حُدَيفة بن يمان، نقل روايت كرده و راويانى چون جابر بن عبد الله، عبد اللّه بن جعفر بن ابى طالب، عبد اللّه بن عبّاس، ابو اُمامۀ باهلى، ابو طفيل ليتى، ابو وائل، محمّد بن عمّار و برخى راويان ديگر، از وى حديث شنيده اند. كشّى، رواياتى را در مدح و ستايش عمّار،

نقل كرده است.⁽¹⁾آية اللّه خويى، روايات وارد شده در مدح و جلالت عمّار را متواتر مى داند.⁽²⁾

احاديث و آثار

وى از راويان «حديث غدير» به شمار مى آيد.⁽³⁾آمار دقيقى از احاديث عمّار، گزارش نشده است. برخى تعداد آن را 62 حديث شمرده اند.⁽⁴⁾

5. ابو رافع، مولى رسول الله صلى الله عليه و آله (م حدود 40 ق)

اشاره

وى غلامِ عبّاس بن عبد المطّلب در مكه بود كه او را به پيامبر صلى الله عليه و آله بخشيد و پس از جنگ بدر به مدينه آمد و در جنگ اُحُد حاضر بود.⁽⁵⁾پيامبر صلى الله عليه و آله با شنيدن خبر اسلام آوردن عباس وى را آزاد كرد.⁽⁶⁾همراهى نزديك او با پيامبر صلى الله عليه و آله و حفاظت از جان ايشان⁽⁷⁾از افتخارات اوست. او خزانه دار كوفه و دو فرزندش عبيدالله و على، كاتب اميرالمومنين عليه السلام بودند.⁽⁸⁾وى افتخار دو بيعت عقبه و رضوان را دارد، همچنين به دو قبله نماز خوانده و سه هجرت⁽⁹⁾داشته است.⁽¹⁰⁾عمر او در جنگ جمل 85 سال بوده است و امام حسن عليه السلام را نيز در مدينه همراهى كرده است.⁽¹¹⁾

مكانت حديثى

همۀ روايات او از پيامبر صلى الله عليه و آله هستند و بيشتر روايات او به واسطۀ فرزندانش منتقل شده اند. از امام سجّاد عليه السلام، سه روايت از او در منابع اهل سنّت، نقل شده است.⁽¹⁾

منابع رجالى شيعه در توثيق و مدح او بسيار سخن گفته اند.⁽²⁾او، همسر و فرزندانش،⁽³⁾روايات گوناگونى در فضائل امير مؤمنان و اهل بيت عليهم السلام نقل كرده اند.⁽⁴⁾

احاديث و آثار

از او در منابع اصلى حديث اهل سنّت، 32 روايت گزارش شده است؛⁽⁵⁾احاديث مهمّى همچون: «غدير» و «اولين ايمان آورنده» در زمرۀ روايات اويند كه در منابع مهم شيعه و سنّى، آورده شده اند.⁽⁶⁾كتاب او السنن و الأحكام و القضايا نام دارد كه در زمرۀ نخستين نگاشته هاى حديثى است.⁽⁷⁾

6. ابو ايوب انصارى (م حدود 50 يا 52 ق)

اشاره

ابو ايوب، در سال سيزدهم بعثت، در پيمان دوم عقبه با پيامبر صلى الله عليه و آله بيعت كرد.⁽⁸⁾با هجرت

پيامبر صلى الله عليه و آله به مدينه، افتخار ميزبانى ايشان را داشت⁽¹⁾و پيامبر صلى الله عليه و آله در حقّ او دعا كرد كه هيچ بدى و گزندى به او نرسد.⁽²⁾وى در همۀ غزوات پيامبر صلى الله عليه و آله شركت داشت. همچنين در سه جنگ امام على عليه السلام همراه ايشان بود.⁽³⁾و در جنگ نهروان فرماندهى سوارگان را بر عهده داشت.⁽⁴⁾او جزء كسانى است كه بعد از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله دچار تغيير و انحراف نشدند و روايتى دال بر قوّت ايمان و جلالت او نقل شده است.⁽⁵⁾

سال 49 ق، به جنگ با روميان همراه يزيد بن معاويه رفت⁽⁶⁾و در حدود سال پنجاه⁽⁷⁾، يا 52 ق، در حالى كه قسطنطنيه به محاصره مسلمانان درآمده بود، در اثر بيمارى در گذشت و به وصيت خودش در كنار ديوار قسطنطنيه، دفن شد.⁽⁸⁾

مكانت حديثى

ابو ايوب انصارى، محدّث و از صحابيان پيامبر صلى الله عليه و آله و امام على عليه السلام به شمار مى آيد.⁽⁹⁾او از اُبى بن كعب، روايت كرده است و راويان از او، عبد اللّه بن عبّاس، عبد اللّه بن عمر، بَراء بن عازِب، اَنَس بن مالك، جابر بن سَمَره و...، هستند و جمعى از تابعيان، مانند سعيد بن مسيب و عروة بن زبير و عبد اللّه بن حنين، نيز از او حديث شنيده اند.⁽¹⁰⁾

احاديث و آثار

از ابو ايوب صدها روايت در منابع شيعه و اهل سنّت به ثبت رسيده و تنها هفت حديث آن در صحيح البخارى و صحيح مسلم، آمده اند. احمد بن حنبل، بيش از صد روايت از او نقل كرده است.⁽¹⁾او راوى «حديث غدير»،⁽²⁾«حديث ثقلين»، روايت هايى در مناقب امير مؤمنان عليه السلام و اهل بيت پيامبر عليهم السلام است و حديث معروف «يا عمّارُ تَقتُلُكَ الْفِئَةُ الباغِيةُ‌» از وى نقل شده است.⁽³⁾

7. صَعصَعة بن صوحان (م حدود 60 ق)

اشاره

قومش او را به بزرگى، جلالت، فصاحت، بلاغت، عقل و فضل و ديگران به خطابه و جنگاورى، مى شناختند.⁽⁴⁾با آنكه زمان پيامبر صلى الله عليه و آله را درك كرده، ولى به دليل كم بودن سن ودورى از مدينه، با ايشان ملاقات نداشته است.⁽⁵⁾عثمان او را به همراه بزرگان كوفه همچون مالك به شام تبعيد كرد.⁽⁶⁾وى از متكلّمان و اصحاب بزرگ امام على عليه السلام به شمار مى رود.⁽⁷⁾پس از جنگ جمل نويسنده و حامل نامه اميرالمومنين عليه السلام به معاويه بود.⁽⁸⁾همچنين جزء افرادى است كه امام حسن عليه السلام با ذكر نام براى آنها از معاويه امان گرفت⁽⁹⁾و معاويه به دليل سخنان تندى كه صعصعه با او داشت او را از شام بيرون راند.⁽¹⁰⁾مغيره حاكم كوفه، به دستور

معاويه او را به بحرين تبعيد كرد و وفاتش در كوفه يا تبعيدگاهش در سال 56 ذكر شده است.⁽¹⁾بعضى گفته اند: تا خلافت يزيد بن معاويه (تا حدود سال 60 ق)، زنده بود.⁽²⁾

مكانت حديثى

تابعيان و طبقات پس از ايشان، از وى نقل حديث كرده اند. شعبى،⁽³⁾اوزاعى،⁽⁴⁾ابو اسحاق سبيعى،⁽⁵⁾سلمة بن كهيل،⁽⁶⁾مالك بن عمير،⁽⁷⁾موسى بن مطير،⁽⁸⁾حبيب بن ابى ثابت⁽⁹⁾و فرزندش عكرمة بن صعصعه،⁽¹⁰⁾در زمرۀ راويان وى قرار دارند. اهل سنّت، او را توثيق كرده اند.⁽¹¹⁾نجاشى، او را راوى عهدنامۀ معروف امام على عليه السلام به مالك ياد كرده است.⁽¹²⁾او فرستادۀ امام على عليه السلام به سوى اصحاب جمل، معاويه و خوارج است.⁽¹³⁾همچنين او از شاهدان بر وصيت مالى امام على عليه السلام بوده است.⁽¹⁴⁾

احاديث و آثار

بيشترين آثار صعصعه گفتگوى او با امام على عليه السلام عليه السلام يا دشمنان اهل بيت عليهم السلام است. ابن شاذان، برقى، مفيد و ابن شهر آشوب، از علماى شيعه، از وى نقل حديث كرده اند.⁽¹⁾در ميان صحاح شش گانه، نسائى و ابو داوود و احمد بن حنبل،⁽²⁾از وى نقل روايت كرده اند.

8. ميثم تمّار (ش 60 ق)

اشاره

اهل نهروان بوده است و برخى او را ايرانى و از مردمان فارس دانسته اند.⁽³⁾در كوفه، خرمافروش بود و به تمّار معروف شد.⁽⁴⁾آزاد شدۀ امام على⁽⁵⁾و از اصحاب برجسته و معتمد ايشان و امام حسن و امام حسين عليهما السلام بود.⁽⁶⁾وى از جمله فداييان لشكر على است كه به «شُرطة الخميس» معروف اند.⁽⁷⁾شهادت او توسط عبيدالله بن زياد در سال 60 ق، پس از شهادت مسلم بن عقيل و ده روز قبل از ورود امام حسين عليه السلام به عراق است.⁽⁸⁾

مكانت حديثى

او فقيه، محدّث، مفسّر، متكلّم و از خطباى شيعه به شمار مى آيد. رواياتى در ستايش و جلالت و جايگاه رفيع او از ائمّه عليهم السلام نقل شده است. از او به حوارى امام على عليه السلام و نخستين مسلمانى كه به هنگام قتل بر دهانش لگام زده شد ياد كرده اند.⁽⁹⁾به گفتۀ اُمّ سلمه، پيامبر صلى الله عليه و آله

در بارۀ ميثم به على عليه السلام سفارش كرده است.⁽¹⁾بارها امام على عليه السلام از كيفيت شهادت او خبر داده بود.⁽²⁾راويانى چون: حبّۀ عرنى، احمد بن حسن هيثمى، فضيل بن زبير و جبلۀ مكّى، از وى روايت كرده اند. در توصيف وى گفته اند: اگر ميان عصمت و عدالت، مرتبه اى بود، به وى اطلاق مى شد.⁽³⁾

احاديث و آثار

بيشتر روايات وى، در فضائل اهل بيت عليهم السلام هستند. ميثم، علم تفسير قرآن را نزد امام على عليه السلام فرا گرفت،⁽⁴⁾ابن عبّاسِ مفسّر، زمانى كه تفسير و تأويل قرآن را از ميثم شنيد، دستور داد قلم و كاغذ برايش بياورند تا سخنان ميثم را در بارۀ قرآن بنويسد.⁽⁵⁾

هرچند شرح حال ميثم به عنوان يك مؤلف ثبت نشده است، ولى شيخ طوسى و ديگران به كتاب ميثم اشاره كرده اند.⁽⁶⁾

9. اُمّ سَلَمه (م 61 ق)

اشاره

هند⁽⁷⁾يا رَمْله،⁽⁸⁾از تيرۀ بنى مخزوم قريش؛ حدود ده سال پيش از بعثت، متولّد شد. از

پيشتازان در پذيرش اسلام بود.⁽⁹⁾نخستين همسرش عبد اللّه بن عبد الأسد، برادر رضاعى

پيامبر صلى الله عليه و آله و پسر عمّۀ ايشان بود.⁽¹⁾اُمّ سلمه، در سال دوم⁽²⁾يا سوم، يا چهارم هجرى⁽³⁾در 25 سالگى با پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ازدواج كرد. پختگى، تجربه و تيزهوشى وى، از او زنى با عقلى رسا و رأيى صائب ساخته بود⁽⁴⁾كه گاه پيامبر صلى الله عليه و آله با او مشورت مى كرد.⁽⁵⁾به همين سبب، خانۀ اُمّ سلمه، محلّ تصميم گيرى براى برخى امور، از قبيل تقسيم نوبت ميان همسران بود⁽⁶⁾و آن جا وحى بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل مى شد.⁽⁷⁾عايشه، او را نخستين مهاجر و بزرگ «اُمّهات المؤمنين» مى خوانْد.⁽⁸⁾در ميان همسران پيامبر صلى الله عليه و آله، اُمّ سلمه، كسى است كه از هر گونه كمك و همراهى با اهل بيت عليهم السلام، دريغ نورزيد. پيوسته وفادارى خود را به امام على عليه السلام و فاطمه زهرا عليها السلام و فرزندان او، نشان مى داد و در بيان فضيلت هاى على عليه السلام و توجّه دادن مردم به ولايت بسيار كوشيد.⁽⁹⁾

پيامبر صلى الله عليه و آله، وصيت خود در بارۀ جانشينى على عليه السلام را به اُمّ سلمه سپرد تا به جانشينش بدهد.⁽¹⁰⁾اُمّ سلمه، پس از مخالفت و قيام عايشه، مردم را به حمايت از على عليه السلام فرا خواند.⁽¹¹⁾

اُمّ سلمه، براى باز گرداندن عايشه از جنگ با امير مؤمنان عليه السلام، بسيار كوشيد و به پيشگويى هاى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله اشاره كرد. اُمّ سلمه، به عائشه سفارش كرد كه به توصيۀ4.

پيامبر صلى الله عليه و آله براى خارج نشدن از خانه، عمل كند و وصاياى پيامبر صلى الله عليه و آله را در بارۀ پسر عمويش على عليه السلام، ناديده نگيرد.⁽¹⁾امام حسين عليه السلام نيز هنگام عزيمت به عراق، وصيت نامه و ديگر ودايع امامت را به اُمّ سلمه سپرد و از او خواست هر گاه فرزند بزرگش نزد وى آمد، آنها را به او بسپارد.⁽²⁾برخى اُمّ سلمه را نخستين گريه كننده بر امام حسين عليه السلام در مدينه مى دانند.⁽³⁾سخن مشهور آن است كه وى در سال 61 ق، در گذشت.⁽⁴⁾

مكانت حديثى

وى از همسرش ابو سلمه، نقل روايت كرده است و راويانى چون فرزندانش عمر، زينب و نيز ابن عبّاس، عايشه، ابو سعيد خُدرى و تابعيانى همچون ابو ثابت و عطاء بن يسار، از او نقل روايت كرده اند.⁽⁵⁾

احاديث و آثار

از اُمّ سلمه، 378 روايت در منابع شيعه و اهل سنّت بر جاى مانده است.⁽⁶⁾بخارى، مسلم، دارِمى، ابن ماجه، ابو داوود، تِرمِذى و نسائى، احاديث او را در صحاح و سنن خود آورده اند. ابن حنبل، 279 روايت از او را در مسند خود، گردآورده است. روايت هاى گزارش شده از اُمّ سلمه، در زمينه هاى فقهى، اخلاقى، تاريخى، دعا و نيايش، احوال پيامبر صلى الله عليه و آله و فضيلت هاى اهل بيت عليهم السلام هستند.⁽⁷⁾بخش فراوانى از روايت هاى فقهى او در بارۀ حج و مناسك و ايام

مرتبط با آن هستند. او همچنين راوى احاديث «غدير»، «ثقلين»، «كساء» و روايت هاى فراوان در بارۀ رويدادهاى تاريخى است.⁽¹⁾

10. ابو سعيد خُدرى (م حدود 63 تا 74 ق)

اشاره

پدرش در جنگ احد كشته شد⁽²⁾و نخستين جنگى كه شركت داشت، غزوه خندق بود.⁽³⁾وى از حاضران در «بيعت رضوان» است. وفات او را ميان سال هاى 63 تا 74 ق و سن او را 86 سال ذكر كرده اند.⁽⁴⁾

مكانت حديثى

وى صحابى پيامبر صلى الله عليه و آله و امير مؤمنان عليه السلام بود.⁽⁵⁾علم و فقه او در ميان جوانان از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله زبانزد بود.⁽⁶⁾رجاليان امامى، او را ستوده اند.⁽⁷⁾از دوازده نفر از صحابيان، نقل روايت كرده است و شاگردان او افزون بر يكصد نفرند كه يازده نفر ايشان در هر شش كتاب صحاح اهل سنّت، روايات او را نقل كرده اند⁽⁸⁾و عطاء بن يسار مدنى و ابو سلمة بن عبد الرحمان بن عوف از جمله آنان هستند.⁽⁹⁾

احاديث و آثار

روايات غير تكرارى او بالغ بر 624 روايت اند. ذهبى، مسند او را با مكرّرات، مشتمل بر

1170 حديث، معرّفى مى كند.⁽¹⁾در الكافى، دو روايت، در تهذيب الأحكام، سه روايت و در كتاب من لا يحضره الفقيه، يك روايت از وى گزارش كرده اند.⁽²⁾

او راوى احتجاج اميرمؤمنان عليه السلام با عالم يهودى است.⁽³⁾همچنين او برخى روايات فضائل اهل بيت عليهم السلام در مصادر شيعه و اهل سنّت را گزارش كرده است.⁽⁴⁾

11. حارث بن عبد الله هَمْدانى (م 65 ق)

اشاره

معروف به حارث هَمْدانى، به سبب آسيب ديدگى يك چشم به «اَعوَر» شهرت يافت.⁽⁵⁾نزد امير مؤمنان عليه السلام، منزلت خاصّى داشت.⁽⁶⁾در سال 65 ق در كوفه در گذشت.⁽⁷⁾

مكانت حديثى

حارث، از اصحاب خاصّ امام على و امام حسن عليهما السلام به شمار مى آيد⁽⁸⁾و از امام على عليه السلام، عبد اللّه بن مسعود، زيد بن ثابت و بقيره، همسر سلمان فارسى، حديث شنيده است⁽⁹⁾و راويانى چون ابو اسحاق سَبيعى همْدانى، ضحّاك بن مُزاحم، عامر شَعْبى و عطاء بن

ابى رِباح از او حديث نقل كرده اند.⁽¹⁾علماى رجال، او را به تقوا و جلالت قدر و وثاقت ستوده اند.⁽²⁾اهل سنّت، در توثيق و تضعيف وى، يك داستان نيستند. برخى او را تضعيف⁽³⁾و برخى توثيقش كرده اند.⁽⁴⁾بخارى و مسلم، روايات او را نياورده اند.⁽⁵⁾سبب تضعيف او را محبّت شديدش به امام على عليه السلام و برتر دانستن ايشان بر ديگران دانسته اند.⁽⁶⁾

احاديث و آثار

حارث اعور، احاديث و خطبه هاى امير مؤمنان عليه السلام را مكتوب مى كرد.⁽⁷⁾او نخستين گرد آورندۀ خطبه هاى امام على عليه السلام است.⁽⁸⁾روايات بسيارى به نقل از او در كتاب هاى شيعه و اهل سنّت، آمده اند. اين روايات كه بيشتر به نقل از امام على عليه السلام هستند، موضوعات و مباحث مختلف اعتقادى و گاه احكام فقهى، تفسير و اخلاق را در بر مى گيرند. از او يك روايت نيز به نقل از امام حسين عليه السلام آمده است.⁽⁹⁾شيخ طوسى، از او يك اثر با عنوان كتاب المسائل التى أخبر بها أمير المؤمنين اليهودى، نام برده است.⁽¹⁰⁾نيز در منابعى به صحيفة الحارث اشاره شده است.⁽¹¹⁾

12. زيد بن اَرقَم (م 68 ق)

اشاره

وى پيش از بلوغ، اسلام آورده. پيامبر صلى الله عليه و آله به سبب خردسالى اش او را از حضور در جنگ اُحد، باز داشت.⁽¹⁾زيد، توطئۀ منافقان خزرج در خيانت به پيامبر صلى الله عليه و آله را خبر داد و خداوند نيز از او در سورۀ منافقون در قرآن، تمجيد كرد.⁽²⁾با مهاجرت اميرمؤمنان عليه السلام به كوفه، وى نيز به آن جا رفت و در محلّۀ كِنْده، ساكن شد. او در مجلسى كه ابن زياد به سر بريدۀ امام حسين عليه السلام جسارت كرد، زبان به اعتراض گشود و فضائل ايشان را برشمرد. وفات او را بيشتر سال 68 ق، گفته اند.⁽³⁾

مكانت حديثى

رجاليان امامى، او را از اصحاب امام على، امام حسن و امام حسين عليهم السلام شمرده اند وروايتى را در مدح او نقل كرده اند.⁽⁴⁾علماى اهل سنّت نيز او را از اصحاب خاصّ امام على عليه السلام ياد كرده اند.⁽⁵⁾وى از راويان «حديث غدير» است.⁽⁶⁾زيد بن ارقم، جز از پيامبر صلى الله عليه و آله و امام على عليه السلام، از كس ديگرى روايت نكرده است.⁽⁷⁾راويانى چون اُنيسه دختر وى، ابو طفيل، يزيد بن حبان، ثمامة بن عقبه، ابن ابى ليلى، ابو منهال و عطيۀ عوفى، از وى حديث شنيده اند.⁽⁸⁾

احاديث و آثار

زيد بن اَرقَم، از جمله راويانى است كه على عليه السلام را نخستين اسلام آورنده ياد كرده و ايشان را

از ديگران برتر دانسته اند.⁽¹⁾وى علاوه بر «حديث غدير»،⁽²⁾از راويان «حديث كسا»⁽³⁾نيز بوده است. نووى مى نويسد: زيد، هفتاد حديث از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت كرده كه برخى از آنها در بارۀ فضيلت على عليه السلام هستند.⁽⁴⁾احمد بن حنبل، روايات او را گزارش كرده كه بيشتر آنها در بارۀ فضائل اهل بيت عليهم السلام است.⁽⁵⁾

13. عبد اللّه بن عبّاس (سه سال قبل از هجرت - 68 ق)

اشاره

پدرش عموى پيامبر صلى الله عليه و آله، از بزرگان عرب، در دورۀ اسلام و دورۀ جاهلى بود. سه سال پيش از هجرت، در شعب ابى طالب به دنيا آمد و هنگام رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله سيزده ساله بود. حدود سى ماه محضر پيامبر صلى الله عليه و آله را در مدينه درك كرد.⁽⁶⁾

يكى از فرماندهان امام على عليه السلام در جنگ جمل بود⁽⁷⁾و پس از آن از سوى حضرت به عنوان حاكم بصره انتخاب شد.⁽⁸⁾در نبرد صفين در شمار فرماندهان اصلى جنگ بود⁽⁹⁾و در جريان حكميت به عنوان نماينده حضرت در شوراى حكميت معرفى شد كه خوارج با آن مخالفت كردند.⁽¹⁰⁾در جنگ نهروان از طرف امير المؤمنين عليه السلام بارها با خوارج مناظره كرد.⁽¹¹⁾

هنگام شهادت امير مومنان عليه السلام والى بصره بود و امام حسن عليه السلام را به عنوان حاكم پس از

امام على عليه السلام معرفى كرد.⁽¹⁾

او از جملۀ كسانى بود كه كوشيد در مكّه حسين بن على عليهما السلام را از رفتن به كوفه، باز دارد.⁽²⁾در اواخر عمر، نابينا شد، برخى، نابينايى او را بر اثر گريه بر امام على، امام حسن و امام حسين عليهم السلام مى دانند.⁽³⁾وى در سال 68 ق در 71 سالگى در گذشت.⁽⁴⁾

مكانت حديثى

او فقيه، مفسّر، محدّث و از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله، امام على، امام حسن و امام حسين عليهم السلام به شمار مى آيد.⁽⁵⁾از ابى بن كعب، اُسامة، سعد بن عباده، پدرش عبّاس، عمّار، ابو ذر و برخى ديگر، حديث شنيده است و راويانى چون ابراهيم بن عبد اللّه، اسعد بن سهل حنيف، سعيد بن جُبَير، سعيد بن مسيب و برخى ديگر، از وى روايت كرده اند.⁽⁶⁾علماى رجال و شرح حال نگاران شيعه و سنّى، او را به بزرگى و جلالت و سخنورى و بلاغت ستوده اند و اذعان داشته اند كه در محبّت و اخلاص و وفادارى ابن عبّاس نسبت به امام على عليه السلام ترديدى نيست.⁽⁷⁾

احاديث و آثار

ابن عبّاس، پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله، تلاش بسيار در جمع آورى احاديث ايشان نمود.⁽⁸⁾وى افزون بر تفسير و علوم قرآن، در فقه، تاريخ، انساب، ايام العرب، حساب و شعر عرب نيز

استاد بود.⁽¹⁾تلاش هاى علمى او هنگام تفسير قرآن، به پايه گذارى مكتب تفسيرى مكّه انجاميد.⁽²⁾ديدگاه فقهى او به عنوان يك صحابى معتبر، قرابتى فراوان با ديدگاه اهل بيت عليهم السلام دارد.⁽³⁾مجموع روايت هاى منقول از وى در منابع اهل سنّت به حدود هزار و 700 روايت مى رسد.⁽⁴⁾تعداد روايات ابن عبّاس در منابع حديثى شيعه نيز چشم گير است.

او راوى احاديث «يوم الدار»، «ليلةُ المَبيت»، «أئمّة إثنا عشر»، «غدير»، «ثقلين»، «منزلت»، «سدّ ابواب»، «رايت»، «ابلاغ سورۀ برائت»، «خطبۀ شقشقيه» و «واقعۀ يوم الخميس» است.⁽⁵⁾كتاب تفسير قرآن او نزد طبرى بوده و يك جزء از آن با تلاش علّامه فيروزآبادى (م 817 ق) گردآورى شده و با نام تنوير المقباس من تفسير ابن عبّاس،⁽⁶⁾در مصر چاپ شده است.

14. جابر بن عبدالله انصارى (م پس از 70 ق)

اشاره

پدرش در پيمان عقبۀ اول و دوم با پيامبر صلى الله عليه و آله بيعت كرد⁽⁷⁾و او خود در پيمان عقبۀ دوم، جوان ترين نمايندۀ انصار بود.⁽⁸⁾پس از هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله به مدينه، وى از جوانانى بود كه در بيشتر غزوه ها و سريه ها حضور داشت و تنها در غزوۀ بدر و اُحُد، غايب بود.⁽⁹⁾وى در شمار منتقدان رويداد سقيفه بود و به امام على عليه السلام و شناختن حقّ امامت او و جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله

براى ايشان، وفادار ماند.⁽¹⁾او از نخستين بيعت كنندگان با امام على عليه السلام به خلافت بود⁽²⁾و در جنگ صفّين، در كنار ايشان به جنگ با معاويه برخاست. از اولين زائران قبر سيدالشهداء عليه السلام در اربعين ايشان بود. در سال 70 ق، در زمان عبد الملك، يا در سال 78 ق، در 94 سالگى در گذشت.⁽³⁾

مكانت حديثى

جابر، از امامان شيعه، نقل حديث كرده است و امام صادق و امام كاظم عليهما السلام نيز به نقل از امام باقر عليه السلام، چند حديث نبوى از او نقل كرده اند.⁽⁴⁾جابر، در شمارِ آن گروه از صحابيان است كه شيعه و سنّى در وثاقت و جلالت او، اتّفاق نظر دارند. منابع امامى، جابر را نه تنها در شمارِ اصحاب خاص و برگزيدۀ امام على عليه السلام مى دانند،⁽⁵⁾بلكه او را در شمارِ اصحاب امام حسن، امام حسين، امام زين العابدين و امام باقر عليهم السلام شمرده اند.⁽⁶⁾بر اساس روايتى، پيامبر صلى الله عليه و آله، طول عمر جابر را پيش بينى كرده و از او خواسته بود تا سلام ايشان را به امام باقر عليه السلام برساند.⁽⁷⁾او از محدّثانى چون طلحة بن عبيد اللّه، عمّار، مُعاذ بن جَبَل و ابو سعيد خُدْرى، اخذ حديث كرده است⁽⁸⁾و شمارى از تابعيان چون سعيد بن مسيب، عطاء بن ابى رياح، مجاهد بن جُبير و حسن بصرى، از او نقل حديث كرده اند.⁽⁹⁾

احاديث و آثار

جابر، در شمار صحابيان پُر حديث به شمار مى آيد.⁽¹⁾در منابع حديثى اهل سنّت، هزار و 540 حديث به نقل از پيامبر صلى الله عليه و آله از طريق جابر به ثبت رسيده كه از آن ميان، شصت حديث مشترك ميان صحيح بخارى و صحيح مسلم، 26 حديث از مفردات بخارى و 126 حديث از مفردات مسلم هستند.⁽²⁾احمد بن حنبل، در مسند جابر، هزار و 185 حديث از او در موضوعات فقهى، اخلاقى، تربيتى، ملاحم و جز آنها نقل كرده است.⁽³⁾

از وى در منابع روايى شيعه، 28 روايت⁽⁴⁾در امامت و فضائل امام على عليه السلام و اهل بيت پيامبر عليهم السلام به چشم مى خورد. وى راوى حديث هاى مشهور «لوح»⁽⁵⁾، «غدير»،⁽⁶⁾«ثقلين»،⁽⁷⁾«أنا مدينة العلم و على بابها»،⁽⁸⁾«منزلت»،⁽⁹⁾«ردّ الشمس»⁽¹⁰⁾و «سدّ الأبواب» است.⁽¹¹⁾

15. سُلَيم بن قِيس (2 سال قبل از هجرت - 78 ق)

اشاره

دو سال قبل از هجرت به دنيا آمد.⁽¹²⁾سُلَيم، از اصحاب چهار امام، يعنى امام على، امام

حسن، امام حسين و امام سجّاد عليهم السلام⁽¹⁾شمرده شده است. او از جملۀ فدائيان لشكر امام على عليه السلام، معروف به «شُرطةُ الخَميس» بود.⁽²⁾در جنگ جمل، صفّين و نهروان، همراه امام على عليه السلام جنگيد.⁽³⁾با روى كار آمدن حَجّاج ثقفى در سال 75 ق، سُلَيم براى حفظ جان خود از ستم حَجّاج، متوارى شد و پس از مدتى در سرزمين فارس در شهرى به نام نوبندگان در 78 سالگى در گذشت.⁽⁴⁾

مكانت حديثى

بيشتر روايات سليم از امام على عليه السلام هستند. سلمان، ابو ذر، مقداد، عبد اللّه بن عبّاس، جابر بن عبد اللّه، از ديگر اساتيد حديثى او هستند و ابان بن ابى عياش و ابراهيم بن عمر يمانى نيز روايات او را گزارش كرده اند. علماى رجال، او را در شمار پيش گامان سلف صالح امامى،⁽⁵⁾ثقه و عادل و جليل القدر و از اولياى اصحاب امام على عليه السلام توصيف كرده اند.⁽⁶⁾

احاديث و آثار

و در جنگ جمل، همراه امام على عليه السلام وارد بصره شد و خطبۀ ايشان در خانۀ زياد را نگاشت.⁽⁷⁾فهرست نگاران سُلَيم بن قيس هلالى را صاحب كتاب، ياد كرده اند.⁽⁸⁾ابن نديم، كتاب او را نخستين تأليف در اسلام و نيز تنها كتاب موجود باقى ماندۀ حديثى و تاريخى از

قرن اوّل هجرى مى داند.⁽¹⁾99 حديث در كتاب و مستدرك كتاب سليم آمده است. كتاب او با نام اسرار آل محمّد، به فارسى ترجمه شده است. در صحّت انتساب كتاب به سُلَيم در ميان عالمان شيعه، اختلاف است.⁽²⁾

16. عبد الرحمان بن ابى ليلى انصارى كوفى (م 81 يا 83 ق)

اشاره

درجنگ جمل همراه با امير مؤمنان عليه السلام بود.⁽³⁾يزيد بن ابى زياد، بر اين باور بود كه همنشينى و گفتگوى با وى، مايۀ حيات و رونق حديث است.⁽⁴⁾قضاوت او بر اساس الگوى امام على عليه السلام، حَوشب را بر آن داشت تا حجّاج را از انتصاب وى بر مسند قضا، منصرف سازد.⁽⁵⁾مرگ او نيز در ميان سال هاى 81 تا 83 ق، در دُجَيل، يا معركۀ جَماجم بوده است.⁽⁶⁾

مكانت حديثى

عبد الرحمان، در طبقۀ دوم راويان حديث، جاى دارد.⁽⁷⁾وى از بسيارى از اصحاب، همچون امام على عليه السلام، ابو ذر و ابن مسعود حديث شنيد.⁽⁸⁾بر خلاف عدّه اى در امتناع از روايت كردن از امام على عليه السلام، او از مصاحبت خويش با امام عليه السلام و روايت از ايشان، دفاع كرده و حتّى براى آن، كتك خورده است.⁽⁹⁾در منابع اهل سنّت، روايات او از امام على عليه السلام، بَراء بن عازِب،

مُعاذ بن جبل و پدرش گزارش شده اند.⁽¹⁾در منابع شيعه، روايت او از امام على، امام حسين، امام باقر و امام صادق عليهم السلام⁽²⁾ثبت شده است. او 120 صحابى از انصار را ملاقات كرده و حتّى برخى ايشان نيز از وى حديث شنيده اند.⁽³⁾

احاديث و آثار

از عبد الرحمان بن ابى ليلى، چهار روايت در كتاب الكافى آمده⁽⁴⁾و حكمت 373 نهج البلاغة را هم نقل كرده است. روايات او را مى توان به مرجعيت اهل بيت عليهم السلام، اخلاق، فضائل امام على عليه السلام و اهل بيت عليهم السلام و تاريخ تقسيم بندى كرد.⁽⁵⁾همۀ صحاح ستّۀ اهل سنّت، از او نقل روايت كرده و بر وثاقت او تصريح دارند؛⁽⁶⁾نقل تسبيحات فاطمۀ زهرا عليها السلام از جمله روايات وى است.⁽⁷⁾

17. كميل بن زياد (م 82 يا 83 ق)

اشاره

ولادت وى در سال ششم بعثت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله، يا سال 12 ق⁽⁸⁾است.⁽⁹⁾وى از منتقدان خلافت عثمان بود⁽¹⁰⁾و در تمام جنگ ها كنار امام على عليه السلام حضور داشت. وى را در شمار

هشت عابد معروف كوفه برشمرده اند.⁽¹⁾سرانجام در سال 82 يا 83 ق، حَجّاج بن يوسف ثقفى او را در 70 سالگى به شهادت رساند.⁽²⁾در جريان قيام امام حسين عليه السلام، قيام توابين و مختار از او يادى نشده است.

مكانت حديثى

وى از ب - زرگ ت - رى - ن اص - حاب ام - ى - ر م - ؤم - نان عليه السلام و ص - اح - ب س - رّ و ع - ام - ل ايش - ان در هِ - يت بود.⁽³⁾همچنين او از اصحاب امام حسن عليه السلام به شمار مى آيد.⁽⁴⁾امير مؤمنان عليه السلام، او را جز ده صحابى ثقه شمرده است.⁽⁵⁾كميل، از راويانى چون عبد اللّه بن مسعود، ابو مسعود انصارى، ابو هُرَيره، عمر بن خطّاب و عثمان بن عفّان نيز روايت نقل كرده است و راويانى چون اَعمَش، عبّاس بن ذَريح، ابو اسحاق سَبيعى، عبد اللّه بن يزيد صَهبانى و عبد الرحمان بن جُندَب فَزارى، از وى اخذ روايت كرده اند.⁽⁶⁾بيشتر علماى اهل سنّت، وى را به اعتماد و زهد و پارسايى ستوده؛⁽⁷⁾امّا او را فردى قليل الحديث، دانسته⁽⁸⁾و كمتر از وى حديث گزارش كرده اند.

احاديث و آثار

در منابع حديثى شيعه، رواياتى از وى منقول است. مهم ترين احاديث وى، «حديث

حقيقت»،⁽¹⁾«حديث نفس»،⁽²⁾«حديث قلوب»،⁽³⁾«حديث وصيت على عليه السلام به كميل»،⁽⁴⁾«دعاى كميل»⁽⁵⁾و حديثى در باره گمنامى و عزلت⁽⁶⁾است.

18. اَصبَغ بن نُباته (م بعد از 100 ق)

اشاره

ابو القاسم، اصبغ بن نُباتة بن حارث تميمى حنظلى مُجاشعى دارِمى،⁽⁷⁾از تابعيان و راويان نيمۀ اوّل قرن نخست هجرى، ساكن كوفه است. اصبغ، مردى پارسا و زاهد و از اصحاب سرّ امير مؤمنان على عليه السلام و از جمله «شُرطة الخميس» ايشان بود كه تا پاى جان به پيمان دفاعى خود عمل مى كردند.⁽⁸⁾در جنگ جمل، صفّين و نهروان همراه امام على عليه السلام حاضر بود.⁽⁹⁾همچنين او را از اصحاب امام حسن عليه السلام نيز شمرده اند.⁽¹⁰⁾ذهبى، او را ميان متوفيان سال هاى 101 تا 120 ق نقل كرده است.⁽¹¹⁾اصبغ با واسطه يكى از حاضران كربلا از مقتل امام حسين عليه السلام خبر مى دهد.⁽¹²⁾

مكانت حديثى

بيشتر روايات اَصبَغ، از امام على عليه السلام است و در دو مورد، از امام حسن عليه السلام گزارش شده

است.⁽¹⁾او از راويانى چون ابو ايوب خالد بن زيد انصارى و عمّار بن ياسر، اخذ حديث كرده است و راويانى چون اجلح بن عبد اللّه كِنْدى، ثابت بن اسلم نبانى، ابو حمزه ثابت بن ابى صفّيۀ ثُمالى، ابو الجارود زياد بن منذر و سعد بن طريف اسكاف، از وى حديث شنيده اند.⁽²⁾وى احاديث بسيارى در فضائل و مناقب امام على عليه السلام گزارش كرده است كه در كتابى به نام قضايا أمير المؤمنين عليه السلام، جمع شده اند و بيشتر روايات كتاب الكافى در احكام قضاوت هاى امام عليه السلام از اين كتاب است.⁽³⁾او از گزارشگران واقعۀ شهادت امام على عليه السلام است.⁽⁴⁾علماى رجالى شيعه، او را ستوده و به جلالت و بزرگى ياد كرده اند.⁽⁵⁾در مقابل، بيشتر رجاليان اهل سنّت، او را ضعيف دانسته و رواياتش را متروك شمرده و وى را به سبب گرايش شيعى اش متّهم به غلوّ كرده اند.⁽⁶⁾

احاديث و آثار

از اَصبَغ بن نُباته، در كتب اربعه، 56 روايت نقل شده كه همۀ آنها را بهجز دو روايت، از امام على عليه السلام است.⁽⁷⁾آثارى كه به وى نسبت داده اند عبارت اند از: 1. عهدنامۀ اميرمؤمنان عليه السلام به مالك اشتر؛ 2. كتاب عجائب أحكام امير المؤمنين عليه السلام، كه محمّد بن ابراهيم بن هاشم قمّى آن را به روايت از او تدوين كرده است؛ 3. وصيت امام على عليه السلام به فرزندش محمّد ابن حنفيه 4. مقتل الحسين بن على كه طبرى نيز روايتى از آن را نقل كرده است.⁽⁸⁾

19. ابو خالد كابلى (حدود 114 ق)

اشاره

يكى از پنج نفر هستۀ اوّليۀ اصحاب امام سجّاد عليه السلام و به عنوان يكى از سه نفر كه پس از شهادت امام حسين عليه السلام از ارتداد مصون ماندند، ياد شده است.⁽¹⁾نقش مؤثّر او در هدايت خاندان اَعين به مسير اهل بيت عليهم السلام با هدايت اُمّ الأسود دختر اعين⁽²⁾روشن مى شود. اين جايگاه برجسته، شبهاتى همچون گرايش به غاليان، يا اعتقاد او به امامت محمّد ابن حنفيه را دفع مى كند.⁽³⁾ابو خالد از اصحاب برجستۀ امام سجّاد عليه السلام، امام باقر عليه السلام و ظاهراً امام صادق عليه السلام شمرده مى شود.⁽⁴⁾و وفات كابلى قبل از امامت امام صادق عليه السلام، يا ابتداى امامت ايشان است.⁽⁵⁾

مكانت حديثى

او را از ياران خاص، حوارى و ثقات امام سجّاد عليه السلام دانسته اند.⁽⁶⁾بيشتر روايات او از امام باقر عليه السلام است. راويان متعدّدى همچون ابو ايوب خزّاز كوفى، هشام بن سالم، ضريس كُناسى، جميل بن صالح، اسماعيل بن جابر، حَمران بن اَعين و ابو حمزۀ ثُمالى، از او نقل روايت كرده اند. ابو خالد را مى توان راوى آثارى در معرّفى اهل بيت عليهم السلام و جايگاه ويژۀ آنان دانست.

احاديث و آثار

روايات ابو خالد در كتب اربعه، يازده روايت است و در تأليفات شيخ مفيد، شيخ صدوق و ديگران نيز رواياتى از او ديده مى شود. روايات او در ابوابى، همچون «إنّ الأئمّة نور اللّه عزوجل»،

«إنّ الأرض كلّها للإمام» و «باب الإذاعة» در الكافى⁽¹⁾و نيز رواياتى در بارۀ سؤال از نعمت اهل بيت عليهم السلام در قيامت، محبّت خاص نسبت به اهل بيت عليهم السلام و ولايت ايشان و نيز اصحاب امام زمان عليه السلام، در منابع مختلف حديثى و تفسيرى⁽²⁾گزارش شده است.

20. جابر بن يزيد جُعْفى (ح 50-128 ق)

اشاره

ولادت او را حدود سال 50 ق، دانسته اند.⁽³⁾از سير مراحل زندگى او، آگاهى چندانى دراختيار نيست تنها بيان شده است كه او مدتى در مدينه ساكن شد و از امام باقر عليه السلام دانش آموخت.⁽⁴⁾وفات او را نيز به سال 128 ق، دانسته اند.⁽⁵⁾

مكانت حديثى

او محدّث، فقيه، مفسّر و از متكلّمان شيعه به شمار مى آيد.⁽⁶⁾از راويانى چون حارث بن مسلم، خيثمۀ بصرى، مجاهد بن جبر⁽⁷⁾، جابر بن عبد اللّه،⁽⁸⁾عكرمه،⁽⁹⁾سعيد بن مسيب⁽¹⁰⁾و ديگر راويان، روايت شنيده است. راويان امامى چون عمرو بن شمر (راوى بيشتر روايات

جابر)، مفضّل بن صالح، عمرو بن ابى المِقدام و مفضّل بن عمر،⁽¹⁾و نيز محدّثان اهل سنّت، چون سفيان ثورى، سفيان بن عُيينَه، شعبة بن حجّاج، زهير بن معاوية و شريك بن عبد اللّه، از جابر اخذ حديث كرده اند.⁽²⁾علماى رجال، او را از اصحاب امام باقر و امام صادق عليهما السلام شمرده اند.⁽³⁾در منابع رجالى و حديثى شيعه و سنّى، گزارش ها و روايات متناقضى در بارۀ جابر وجود دارد كه سبب شده آراى متفاوتى در وثاقت وى پديد آيند.⁽⁴⁾با اين حال، محدّثان و رجاليان متأخّر امامى، توثيق جابر را پذيرفته اند و گزارش هايى را كه در نكوهش او وارد شده، توجيه كرده اند.⁽⁵⁾

احاديث و آثار

جابر، در سند 324 حديث در كتب اربعه قرار دارد و ناقل «زيارت امين اللّه»، است.⁽⁶⁾همچنين روايات او در برخى مسانيد اهل سنّت،⁽⁷⁾نقل شده است. فهرست نگاران، ده اثر در موضوعات مختلف به جابر نسبت داده كه عبارت اند از: الاصل؛⁽⁸⁾كتاب التفسير؛ كتاب النوادر؛ كتاب الفضائل؛ كتاب الجمل؛ كتاب صفّين؛ كتاب النهروان؛ كتاب مقتل أمير المؤمنين عليه السلام؛ كتاب مقتل الحسين عليه السلام؛ و رسالة أبى جعفر عليه السلام إلى أهل البصرة.⁽⁹⁾

21. عبد اللّه بن ابى يعفور (م 131 ق)

اشاره

از راويان سدۀ دوم هجرى است. وفات او در دوران امام صادق عليه السلام، در سال طاعون (131 ق) در بصره اتّفاق افتاد.⁽¹⁾

مكانت حديثى

ابن ابى يعفور، از قاريان قرآن در مسجد كوفه⁽²⁾و از استادان مشهور علم حديث بود. بيش از سى نفر از راويان حديثى، مثل ابو جميله، ابن مِسكان، اَبان بن عثمان، اسحاق بن عمّار، جابر مكفوف، حَريز، حمّاد بن عثمان، حمّاد بن عيسى و عبد اللّه بن سنان، از وى اخذ حديث كرده اند.⁽³⁾وى از اصحاب امام صادق عليه السلام به شمار مى آيد.⁽⁴⁾علماى رجال بر وثاقت و جلالت و جايگاه والا و فقاهت وى، تأكيد كرده اند.⁽⁵⁾كشّى، رواياتى را از امام صادق عليه السلام در ستايش وى نقل كرده كه از ابن ابى يعفور، به رعايت كنندۀ حقوق ائمّه، ولايت پذير، امين امام، بشارت داده شدِگان به بهشت و حواريان امام باقر و امام صادق عليهما السلام، تعبير شده است.⁽⁶⁾

احاديث و آثار

نام وى در 278 سند از روايات كتب اربعه قرار دارد و كتابى داشته كه ثابت بن شريح، از او روايت كرده است.⁽⁷⁾

22. أبان بن تَغلِب (م 141 ق)

اشاره

اهل كوفه است و از پيشينۀ او آگاهى چندانى در دسترس نيست. در سال 141 ق، در شهر كوفه وفات يافته است.⁽¹⁾امام صادق عليه السلام در سوگ او فرمود: «به خدا سوگند، مرگ اَبان، قلبم را به درد آورد».⁽²⁾

مكانت حديثى

قارى، مفسّر، فقيه، محدّث، اديب، لغوى و از برجسته ترين صحابيان و راويان حديثى است. بيشتر رواياتش را از امامان معاصر خود نقل كرده است و راويان بسيارى چون ابو ايوب، ابو جميله، ابن ابى عمير، ابن ابى نجران، ابان بن عثمان، عبد اللّه بن سنان و ابن مسكان از وى حديث شنيده اند. شيخ طوسى، او را از اصحاب امام سجّاد، امام باقر و امام صادق عليهم السلام شمرده است.⁽³⁾رجاليان، او را محدّثى جليل القدر، عظيم المنزله و قابل اعتماد، توصيف كرده اند.⁽⁴⁾بيشتر علماى اهل سنّت نيز او را به وثاقت و اعتماد، ياد كرده اند.⁽⁵⁾امام باقر عليه السلام به او فرمود: «در مسجد مدينه بنشين و براى مردمان فتوا ده كه دوست مى دارم در ميان شيعيان من، مانند تو ديده شود».⁽⁶⁾امام صادق عليه السلام فرمود «اَبان، 30 هزار حديث از من شنيده است. آنها را از او روايت كنيد».⁽⁷⁾ايشان به سليم بن ابى حيه نيز توصيه فرمود: «نزد اَبان برو كه او از من احاديث بسيارى شنيده است».⁽⁸⁾

نجاشى، در بارۀ علاقه و اشتياق جامعۀ مدينه به فراگيرى حديث از اَبان مى گويد: «هر

گاه اَبان به مدينه مى رفت، مردمان مدينه، جهت استماع حديث و استفاده مسائل بر او هجوم مى آوردند، چنان كه غير از ستون مسجد، جاى خالى نمى ماند».⁽¹⁾

احاديث و آثار

از اَبان، بيش از 130 روايت در كتب اربعۀ شيعه، در موضوعات مختلف فقهى و اعتقادى و اخلاقى - كه بيشتر آنها به فروعات فقهى مربوطاند - نقل شده⁽²⁾و نيز حدود صد روايت در منابع حديثى اهل سنّت از وى گزارش شده است.⁽³⁾از اَبان، كتاب هايى در علوم مختلف اسلامى به ثبت رسيده كه از جملۀ آنهاست: كتاب الغريب فى القرآن؛ كتاب قرائة مفردة؛ كتاب الفضائل⁽⁴⁾و كتاب من الاُصول فى الرواية على مذهب الشيعة.⁽⁵⁾

23. عبيدالله بن على بن ابى شعبه حلبى (م قبل از 148 ق)

اشاره

حلبى از بيوتات مشهور شيعه در كوفه بود. ابوشُعْبه ازراويان امام حسن وحسين عليهما السلام بود. علت شهرت عبيد الله به حلبى، آمد و شد او و خاندانش به شهر حلب براى تجارت است.⁽⁶⁾وى در دوران امام صادق عليه السلام در گذشت.⁽⁷⁾

مكانت حديثى

نجاشى آل شعبه را خاندان معروفى در كوفه معرفى مى كند كه همه آنها ثقه و قابل اطمينان هستند و عبيدالله بزرگ ترين و مشهورترين آنهاست.⁽⁸⁾عبيدالله حلبى از اصحاب امام

صادق صلى الله عليه و آله به شمار مى آيد.⁽¹⁾شيخ مفيد او را از فقهاى اعلامى كه احكام و فتواى حلال و حرام از آنها مى شود و هيچ خدشه اى بر علم و وثاقت آنان راه ندارد، شمرده است.⁽²⁾بيشترين روايات حلبى از سوى حماد بن عثمان به كتب اربعه راه يافته است.

احاديث و آثار

نام او در كتب اربعه، در هزار و 544 سند واقع شده است. عمده روايات او مستقيم از امام صادق صلى الله عليه و آله هستند. حلبى كتاب خود را به امام صادق عليه السلام عرضه كرد و امام آن را به عنوان كتابى كه مخالفان شيعه ندارند، ستود.⁽³⁾شيخ صدوق در مقدمه كتاب من لا يحضره الفقيه، كتاب او را از منابع مورد اعتماد شيعى دانسته است.⁽⁴⁾

23. فُضَيل بن يسار (قبل از 148 ق)

اشاره

فضيل، از اصحاب امام باقر و امام صادق عليهما السلام بود.⁽⁵⁾وفات وى درحيات امام صادق عليه السلام واقع شده است. وى ظاهراً تا سال 145 ق زنده بوده است؛ زيرا روايتگر ماجراى خروج ابراهيم بن عبد اللّه بن حسن عليه السلام در سال 145 ق است.⁽⁶⁾

مكانت حديثى

او جز طبقۀ اول اصحاب اجماع، از اصحاب امام باقر و امام صادق عليهما السلام است كه گفته شده همه علما بر فقاهت و وثاقت و رواياتشان اتّفاق نظر دارند.⁽⁷⁾فضيل، از غير معصوم، تنها

چند روايت گزارش كرده است و غالب روايات وى از امام صادق و امام باقر عليهما السلام است و بيش از سى محدّث و راوى حديث، از او اخذ روايت كرده اند.⁽¹⁾رواياتى از امام صادق عليه السلام در ستايش فضيل، نقل شده است⁽²⁾و علماى رجال در وثاقت و اعتماد بر او متفق اند.⁽³⁾

احاديث و آثار

فضيل بن يسار، در 507 سند از اسانيد كتب اربعه قرار گرفته است و روايت هاى او در موضوعات مختلف اعتقادى، فقهى، اخلاقى و تفسير، نقل شده است.⁽⁴⁾فهرست نگاران، او را داراى كتابى مى دانند، ولى نام خاصّى براى آن ذكر نكرده اند.⁽⁵⁾

25. بُرَيد بن معاويۀ عِجْلى (م 148 يا 150 ق)

اشاره

صحابى امام باقر و امام صادق عليهما السلام است.⁽⁶⁾در بارۀ وفات او، دو نقل است؛ نجاشى، وفات او را در حيات امام صادق عليه السلام (قبل از 148 ق) و به نقل از ابن فضال سال 150 ق ذكر كرده است.⁽⁷⁾با توجّه به روايت ابن ابى عُمَير و صفوان بن يحيى از بُرَيد كه امام صادق عليه السلام را درك نكرده اند، وفات بُرَيد، اندك زمانى پس از ايشان، واقع شده است.⁽⁸⁾

مكانت حديثى

بيشتر روايات وى، بى واسطه از امام صادق و امام باقر عليهما السلام نقل شده است و راويانى چون ابو ايوب، اَبان بن عثمان، ثعلبة بن مَيمون، جميل بن صالح، حَريز بن عبد اللّه، حمّاد بن

عثمان، ابن ابى عُمَير و صفوان بن يحيى و برخى ديگر، از وى اخذ حديث كرده اند.⁽¹⁾كشّى، او را در شمارِ شش فقيه مهم از اصحاب امام باقر و امام صادق عليهما السلام نام برده كه «أفقه الأوّلين» بوده و طبقۀ اول اصحاب اجماع را تشكيل مى دهند.⁽²⁾علماى رجال، او را به جلالت، بزرگى و فقاهت ستوده اند.⁽³⁾روايات فراوانى از امام صادق عليه السلام در مدح و ستايش بُريد گزارش شده⁽⁴⁾كه دلالت بر والايى مقام و جايگاه وى نزد ائمّه عليهم السلام دارد و همچون زراره، به جهت حفظ جان بُريد، رواياتى در ذم او گزارش شده است.⁽⁵⁾

احاديث و آثار

از وى در كتب اربعه، 206 روايت گزارش شده است.⁽⁶⁾ابن غضائرى، كتاب او را كه على بن عُقْبه راوى آن بوده، ديده است.⁽⁷⁾

26. زُرارة بن اعين (م 150 ق)

اشاره

اديب، شاعر، قارى و از برجسته ترين فقيهان و راويان حديث شيعه⁽⁸⁾از اصحاب امام باقر و امام صادق عليهما السلام است.⁽⁹⁾به گفته ابو غالب زرارى، وى هفتاد [يا نود] سال عمر كرد⁽¹⁰⁾و در

سال 150 ق⁽¹⁾و به نقلى دو ماه پس از شهادت امام صادق عليه السلام در سال 148 ق وفات يافت.⁽²⁾

مكانت حديثى

بيشتر روايات زراره از امام باقر عليه السلام و سپس امام صادق عليه السلام است و به صورت موردى از برخى راويان چون بكير بن اعين، حسن بن سرى، حمران بن اعين و... روايت گزارش كرده است. بيش از هشتاد راوى از مشاهير حديثى، مانند ابو ايوب خزّاز، اَبان بن عثمان، جميل بن دراج، حريز بن عبدالله، حماد بن عثمان، حماد بن عيسى، حمزة بن حمران، عبد الله بن مسكان و... از او حديث شنيده اند.⁽³⁾

نام وى در شمار احيا كنندگان نام و امر ائمه عليهم السلام ياد شده است⁽⁴⁾و فرموده اند: احاديث ما را از زراره فرا بگيريد.⁽⁵⁾امام كاظم صلى الله عليه و آله او را جز حواريان امام باقر و صادق عليهما السلام شمرده است.⁽⁶⁾كشّى او را فقيه ترين فرد در طبقه اول اصحاب اجماع نام مى برد.⁽⁷⁾در رجال كشى حدود بيست روايت در ستايش زراره نقل شده كه زراره را از قوامون به قسط و صدق⁽⁸⁾، احياگر احاديث پيامبر و ائمه، از اوتاد زمين و اعلام دين، از سابقين و مقربين،⁽⁹⁾از مخبتين،⁽¹⁰⁾نگهبان دين و امين بر حلال و حرام الهى⁽¹¹⁾و...⁽¹²⁾ياد مى كند. در مقابل حدود 35 روايت

نيز درنكوهش او نقل شده اند،⁽¹⁾دانشيان رجالى به سبب وجود راويان غير ثقه و ضعيف و مجهول درسلسله اسنادِ اين روايات، نشانه هاى تقيه و... آنها را نپذيرفته اند.⁽²⁾

احاديث وآثار

در كتب اربعه، در 2 هزار و 702 سند، در موضوعات مختلف اعتقادى، فقهى واخلاقى از امام باقر و صادق عليهما السلام واقع شده است. فهرست نگاران يكى از آثار او را كتاب الاستطاعة والجبر ياد كرده اند.⁽³⁾

27. حَريز بن عبد الله سجستانى (م حدود 150 ق)

اشاره

از محدّثان سدۀ دوم هجرى بود و در كوفه به دنيا آمد.⁽⁴⁾نجاشى،⁽⁵⁾دليل شهرت او به سجستانى را سفر به سجستان و تجارت در آن، دانسته است. ديگر رجاليان، بدون اشاره به شغل حَريز، تنها از انتقال او از كوفه و سكونتش در سجستان، سخن گفته اند.⁽⁶⁾حَريز، سرانجام در مسجد شيعيان سجستان به دست مخالفان به قتل رسيد.⁽⁷⁾

مكانت حديثى

او محدّث و از فقيهان برجستۀ عصر خود بوده و از 47 استاد، حديث شنيده است. بيشتر روايات حَريز در كتب اربعه، به نقل از دو فقيه برجستۀ شيعه، زُرارة (664 سند) و محمّد بن مسلم (443 سند) هستند. همچنين وى در طريق 230 سند به امام صادق عليه السلام قرار دارد.

بيش از 48 راوى، از وى حديث شنيده اند كه ده تن از آنها، چون: حمّاد بن عيسى جُهَنى، عبد اللّه بن مغيره، صفوان بن يحيى، عبد اللّه بن مسكان، محمّد بن ابى عمير، يونس بن عبد الرحمان، از اصحاب اجماع بوده اند. بيشتر احاديث حَريز، از سوى حمّاد بن عيسى نقل شده اند.⁽¹⁾يونس بن عبد الرحمان، وى را به اعتبار دانش گسترده اش در فقه، ستوده است.⁽²⁾علماى رجال، او را توثيق كرده⁽³⁾و از اصحاب امام صادق عليه السلام شمرده اند.⁽⁴⁾

احاديث و آثار

حَريز، از محدّثان پُر حديث به شمار مى آيد و در كتب اربعه، بيش از هزار و 320 حديث در موضوعات مختلف اعتقادى، فقهى و اخلاقى از او نقل شده است.⁽⁵⁾فهرست نگاران، چهار كتاب: الصلاة، - كه دو تحرير مفصّل و مختصر دارد⁽⁶⁾و تقريباً تمام متن آن در «باب الصلاةِ‌» كتب اربعه باقى مانده است -؛⁽⁷⁾كتاب الصوم؛ النوادر و الزكاة⁽⁸⁾را براى او نام برده اند كه شيخ طوسى، آنها را از اصول حديثى شيعه بر شمرده است.⁽⁹⁾

28. ابو حمزۀ ثُمالى (م 150 ق)

اشاره

ابوحمزه ثابت بن دينار،⁽¹⁰⁾از راويان امامى كوفى به شمار مى آيد. سه فرزند وى در قيام زيد بن على به شهادت رسيدند و سه فرزند ديگرش، از محدّثان ثقه به شمار مى آيند.⁽¹¹⁾وى از

اصحاب امام سجّاد، امام باقر، امام صادق و امام كاظم عليهم السلام شمرده شده است.⁽¹⁾شيخ طوسى، در ضمن برشمردن اصحاب امام كاظم عليه السلام، افزوده است اين كه وى حيات ايشان را درك كرده باشد، مورد اختلاف است.⁽²⁾او درسال 150 ق، در زمان امام كاظم عليه السلام و حاكميت منصور عبّاسى، بدرود حيات گفت.⁽³⁾

مكانت حديثى

وى از مشايخى چون ابو زَرين اسدى، ثوير بن ابى فاخته، جابر بن عبد اللّه انصارى، شهر بن حَوشب و عبد اللّه بن حسين، اخذ حديث كرده است. همچنين محدّثان بسيارى چون ابو ايوب، ابو سعيد مكارى، ابن مسكان، ابان بن عثمان، عبد اللّه بن سنان، محمّد بن مسلم و يونس، از وى روايت كرده اند.⁽⁴⁾علماى رجال، ابو حمزۀ ثُمالى را به جلالت، وثاقت، بزرگى، زهد و پارسايى ستوده اند.⁽⁵⁾همچنين رواياتى از امام صادق⁽⁶⁾و امام رضا عليهما السلام⁽⁷⁾در ستايش ابو حمزه نقل شده است. در نقلى كه از جهت سند و دلالت، مخدوش و جز اخبار ساختگى است،⁽⁸⁾وى متّهم به شربِ خَمر شده است.⁽⁹⁾

احاديث و آثار

از ابو حمزۀ ثُمالى، روايات بسيارى در منابع شيعه و اهل سنّت، نقل شده است. در كتب اربعه در 427 سند واقع شده است. براى وى كتاب هاى ذيل را بر شمرده اند: كتاب تفسير القرآن.⁽¹⁾برخى آن را اوّلين تفسيرى دانسته اند كه از سوى اصحاب ائمّه عليهم السلام تصنيف شده است؛⁽²⁾رسالة الحقوق؛ اين كتاب، رساله اى از امام سجّاد عليه السلام و ابو حمزه، راوى آن است؛⁽³⁾كتاب النوادر⁽⁴⁾و كتاب الزهد.⁽⁵⁾

29. محمّد بن مسلم (ح 80-150 ق)

اشاره

مدّت چهار سال در شهر مدينه ساكن شد تا از محضر امام باقر عليه السلام علم و حديث بياموزد.⁽⁶⁾از سخن شيخ طوسى كه وفات وى را در هفتاد سالگى در سال 150 ق، نقل مى كند، استفاده مى شود حدوداً در سال 80 ق به دنيا آمده است.⁽⁷⁾

مكانت حديثى

وى از راويان و محدّثان پُر حديث و از فقيهان شيعه به شمار مى آيد. بيش از نود راوى از وى نقل حديث كرده اند كه از جمله آنان، ابو ايوب خزّاز، ابان بن عثمان، جَميل بن درّاج، حَريز، حمّاد بن عثمان و يونس بن عبد الرحمان هستند. علماى رجال، او را از اصحاب امام باقر و امام صادق عليهما السلام (بيشتر روايات وى از اين دو امام بوده است)⁽⁸⁾و امام كاظم عليه السلام

دانسته اند.⁽¹⁾رجاليان، وى را از موثّق ترين و با اعتمادترين راويان دانسته و به جلالت شأن و رفعت مقام و پارسايى و فقاهت، ياد كرده اند.⁽²⁾وى از احيا كنندگان نام و امر ائمّه عليهم السلام شمرده شده است.⁽³⁾ابن ابى عُمَير مى گويد: از حمّاد بن عثمان و عبد الرحمان بن حجّاج شنيدم كه هيچ يك از محدّثان شيعى، فقيه تر از محمّد بن مسلم نيست.⁽⁴⁾امام صادق عليه السلام عليه السلام او را مرجع علمى و دينى جامعۀ شيعه معرّفى كرده است.⁽⁵⁾كشّى، او را جز طبقۀ اوّل اصحاب اجماع دانسته است كه در نشر فقه و معالم شيعه، بسيار كوشيده اند.⁽⁶⁾كشّى، رواياتى از امام باقر و امام صادق و امام رضا عليهم السلام در مدح و ستايش وى نقل كرده است.⁽⁷⁾

احاديث و آثار

او از محدّثان پُر تلاش و تأثيرگذار در عرصۀ حديث و معارف حديثى شيعه، به شمار مى آيد و خود، تصريح دارد كه: «هرچه به خاطرم رسيد، از امام باقر عليه السلام پرسيدم تا آن جا كه 30 هزار حديث از او شنيدم و از امام صادق عليه السلام 16 هزار حديث پرسيدم».⁽⁸⁾

وى در كتب اربعه در طريق بيش از 2 هزار و 276 سند در موضوعات مختلف اعتقادى، فقهى و اخلاقى، واقع شده است.⁽⁹⁾فهرست نگاران، مهم ترين اثر تأليفى محمّد بن مسلم را كتاب أربعمئة مسئلة فى أبواب الحلال و الحرام، ياد كرده اند.⁽¹⁰⁾

30. ابوبصير اسدى (م 150 ق)

اشاره

يحيى بن ابى القاسم، از اصحاب امام باقر، امام صادق و امام كاظم عليهم السلام شمرده شده است.⁽¹⁾وفات وى در سال 150 ق ثبت كرده اند.⁽²⁾

مكانت حديثى

غالب روايات ابو بصير، بى واسطه از امام صادق و امام باقر عليهما السلام نقل شده است و حدود 150 نفر از محدثان و راويان حديثى چون: ابن ابى حمزه بطائنى، ابن بُكَير، ابن مسكان، اَبان بن عثمان، اسحاق بن عمّار، جَميل بن درّاج و يونس بن عبد الرحمان، از وى اخذ حديث كرده اند.⁽³⁾

رجاليان، وى را به بزرگى، جلالت و وثاقت ستوده اند.⁽⁴⁾كشّى، ابو بصير را جز طبقۀ اوّل اصحاب اجماع و از جمله شش فقيه بزرگ شيعه در قرن دوم مى شمارد.⁽⁵⁾كلينى و كشّى، رواياتى را از امام باقر و امام صادق عليهما السلام در مدح و ستايش وى، نقل كرده اند.⁽⁶⁾در مقابل، رواياتى در نكوهش وى گزارش شده است.⁽⁷⁾علماى رجال، سبب نپذيرفتن اين تضعيف ها را ارسال و وجود راويان غير ثقه در سلسله اسنادِ اين روايات، همچنين وجود نشانه هاى تقيه و ساختگى بودن و نيز تعارض با روايات مدح دانسته اند.⁽⁸⁾

احاديث و آثار

ابو بصير در 2 هزار و 572 سند از روايات كتب اربعه، در موضوعات اعتقادى، فقهى، اخلاقى و تفسيرى قرار گرفته است. وى از جمله مؤلّفان شيعى به شمار مى آيد كه فهرست نويسان، دو كتاب براى او ثبت كرده اند: كتاب مناسك الحج كه از سوى على بن ابى حمزه و حسين بن علا، گزارش شده است؛⁽¹⁾كتاب يوم و ليلة كه به روايت على بن ابى حمزه، آمده است.⁽²⁾

31. ابو بصير مرادى (حدود 150 ق)

اشاره

ليث بن بخترى، در كوفه سكونت داشت. ابو بصير مرادى را در شمار اصحاب امام باقر، امام صادق و امام كاظم عليهم السلام نام برده اند.⁽³⁾اطّلاعاتى از تاريخ ولادت و وفات او گزارش نشده است.⁽⁴⁾

مكانت حديثى

راويانى چون ابو ايوب، ابو جميله، ابو مغراء، ابن بُكَير، ابن مسكان، اَبان، عبد الكريم بن عمرو خَثعَمى، از او اخذ حديث كرده اند.⁽⁵⁾علماى رجال، ليث مرادى را به وثاقت و اعتماد ستوده اند.⁽⁶⁾گفته شده ابو بصير مرادى، به جاى ابو بصير اسدى، جز اصحاب اجماع طبقۀ اوّل است كه همه علما بر وثاقت و فقاهت ايشان اتّفاق دارند.⁽⁷⁾كشّى، رواياتى از ائمّه عليهم السلام در

مدح و ستايش وى نقل كرده كه در آنها ابو بصير مرادى، از حواريان امام باقر و امام صادق عليهما السلام شمرده شده⁽¹⁾و يا اين كه او از جمله ميراث داران و احيا كنندگان آثار نبوّت و امامان و حافظان دين و از امناى ائمّه عليهم السلام بر حلال و حرام، ياد شده است.⁽²⁾در مقابل، رواياتى در مذمّت و نكوهش ابو بصير مرادى گزارش شده است⁽³⁾كه علماى رجال به آن پاسخ داده اند.⁽⁴⁾

احاديث و آثار

غالب روايات ابو بصير مرادى، از امام صادق عليه السلام است. از وى در كتب اربعه، بيش از 55 حديث در موضوعات مختلف فقهى، كلامى و اخلاقى با نام هايى همچون: «ابو بصير المرادى» و «ليث بن البخترى» گزارش شده است.⁽⁵⁾فهرست نگاران، ابو بصير را از جمله مؤلّفانى دانسته اند كه داراى يك كتاب است.⁽⁶⁾

32. معاوية بن عمّار دهنى (م 175 ق)

اشاره

پدرش عمار از علماى مورد اعتماد اهل سنّت بود. او از اصحاب امام صادق و امام كاظم عليهما السلام⁽⁷⁾به شمار مى آيد. از امام باقر عليه السلام نيز نقل روايت كرده است.⁽⁸⁾وفات او سال 175 ق ثبت شده است.⁽⁹⁾

مكانت حديثى

فقيه و محدّث؛ غالب روايات او از امام صادق عليه السلام است و از نوزده استاد حديثى چون ابو بصير، ابو حمزۀ ثُمالى و ابو صباح، حديث نقل مى كند و بيش از شصت راوى، مانند ابن ابى عُمَير، بَزَنطى، ابن سنان و صفوان بن يحيى، از وى، حديث گزارش كرده اند.⁽¹⁾علماى رجال، او را به بزرگى و جلالت و وثاقت، ياد كرده اند.⁽²⁾عالمانى از اهل سنّت همچون ابن حيان، ذهبى و ابن حجر نيز او را موثق يا صدوق شمرده اند.

احاديث و آثار

معاويه بن عمّار، در هزار و 373 سند در كتب اربعه، در موضوعات مختلف اعتقادى، فقهى، اخلاقى و تفسير، واقع شده است. وى از جمله مؤلّفان بزرگ شيعه و داراى تصنيفات فراوان است. برخى آثار وى، چنين آمده است: كتاب الحج؛ كتاب الصلاة؛ كتاب يوم و ليلة؛ كتاب الدعاء؛ كتاب الطلاق؛ كتاب مزار أمير المؤمنين عليه السلام⁽³⁾و كتاب الزكاة.⁽⁴⁾كثرت نقل روايات كتاب الحج او در الكافى و تهذيب الأحكام را مى توان نشان دهنده تخصص ايشان در اين حوزه دانست به خصوص آن كه اكثر اين روايات منشا فتوا نيز قرار گرفته است.

33. مُفضّل بن عمر (حدود 179 ق)

اشاره

اهل كوفه و از اصحاب امام صادق و امام كاظم عليهما السلام⁽⁵⁾و يكى از اصحاب سرّ آن دو امام به شمار مى آيد.⁽⁶⁾تاريخ دقيق وفات مفضّل ثبت نشده است، ولى بر اساس يك روايت⁽⁷⁾در

زمان امام كاظم عليه السلام - قبل از آنكه حضرت در بغداد زندانى شوند - در كوفه وفات يافته است كه قبل از سال 179 ق مى شود.

مكانت حديثى

مُفضّل بن عمر، از متكلّمان و محدّثان بوده و از استادان بسيارى نقل روايت كرده است كه برخى از آنان عبارت اند از: ابو ايوب عطّار، اسماعيل بن ابى فديك، ثابت ثُمالى و جابر بن يزيد جُعْفى. مهم ترين راويانى كه از او روايت نقل كرده اند، عبارت اند از: محمّد بن سنان، ابن ابى عُمَير، عثمان بن عيسى، بُشْر بن جعفر، مُعلّى بن خُنَيس و زُرعه. در بارۀ اعتقاد و مذهب مفضّل بن عمر، ميان رجاليان، اختلاف شده است كه در نهايت، به دو ديدگاه اساسى باز مى گردد:

احاديث و آثار

از وى، حدود يكهزار روايت در حوزه هاى مختلف علوم اسلامى، از قبيل فقه، كلام، امام شناسى و اخلاق در منابع حديثى نقل شده و از سوى فقيهان و عالمان شيعى، تلقّى به قبول شده است. او داراى آثار و تأليفاتى است كه برخى از آنها عبارت اند از: كتاب فَكِّر

المعروف بتوحيد المُفضّل؛ كتاب الإيمان و الإسلام؛ كتاب يوم و ليلة؛ كتاب علل الشرائع؛ وصية المُفضّل و الإهليلجة فى التوحيد.⁽¹⁾

34. مؤمن الطاق (م حدود 180 ق)

اشاره

ابو جعفر محمّد بن على بن نعمان كوفى، مشهور به صاحب الطّاق يا مؤمن الطّاق؛ مخالفان شيعه، به جهت سرافكندگى در مناظرات با او، به وى لقب شيطان الطّاق دادند.⁽²⁾از روايت وى از امام سجّاد عليه السلام⁽³⁾، استفاده مى شود كه او قبل از سال 80 ق، به دنيا آمده است. شغل او صرّافى در بازار كوفه در محلّى موسوم به طاق المحامل بود.⁽⁴⁾او را از اصحاب امام سجّاد، امام باقر، امام صادق و امام كاظم عليهم السلام دانسته اند.⁽⁵⁾مؤمن طاق از متكلّمانى است كه امام صادق عليه السلام به مناظره كلامى با مخالفان ترغيب شان مى كرد.⁽⁶⁾امام صادق عليه السلام، او را محبوب ترين مردمان نزد خود ياد كرده اند.⁽⁷⁾تاريخ وفات او را حدود 180 ق بيان كرده اند.⁽⁸⁾

مكانت حديثى

علماى رجال، او را فقيه، متكلّم حاذق و با ذكاوت و قابل اعتماد دانسته اند.⁽⁹⁾نجاشى در توصيف او مى گويد: «منزلت علمى و حُسن خاطر او، مشهور است».⁽¹⁰⁾وى از برخى

راويان، چون ابو وَرْد، سلام بن مستنير، حديث شنيده است و كسانى چون اَبان بن عثمان، حسن بن محبوب، حمّاد بن عثمان، صفوان بن يحيى و ابن ابى عمير از وى اخذ حديث كرده اند.⁽¹⁾

احاديث و آثار

بيشتر روايات او از امامان معاصر اوست و در هشتاد سند، كتب اربعه قرار گرفته است. فهرست نگاران، كتاب هاى: كتاب أفعل و لاتفعل؛ كتاب الاحتجاج فى إمامة أمير المؤمنين عليه السلام؛ كتاب كلامه على الخوارج و كتاب مجالسة مع أبى حنيفة و المرجئة را براى وى شمرده اند.⁽²⁾ابن نديم، اين كتاب ها را نيز اضافه كرده است: كتاب الإمامة؛ كتاب المعرفة؛ كتاب الردّ على المعتزلة فى إمامة المفضول و كتاب فى أمر طلحة و الزبير و عائشة.⁽³⁾

35. هشام بن سالم (قبل از 183 ق)

اشاره

ملقب به جواليقى،⁽⁴⁾از محدّثان سدۀ دوم هجرى است. او را از اصحاب امام صادق و امام كاظم عليهما السلام دانسته اند.⁽⁵⁾

مكانت حديثى

وى از بر جسته ترين متكلّمان و فقيهان و محدّثان امامى به شمار مى آيد و روايت او از امام صادق و امام كاظم عليهما السلام در اسناد كتب اربعه، نقل شده است. او نزد بيش از 47 استاد و شيخ

حديثى علم آموخت و از آنان، روايت كرد كه برخى از آنان عبارت اند از: ابو بصير، ابو حمزۀ ثُمالى، ابو خالد كابلى، اَبان بن تَغلِب، اسماعيل بن جابر جُعْفى، بَريد عِجْلى، محمّد بن مسلم. همچنين راويان بسيارى چون ابن ابى عُمَير، ابن محبوب، ابن مسكان، بَزَنطى و جعفر بن بشير از وى نقل حديث كرده اند.⁽¹⁾رجاليان، هشام بن سالم را فقيه و از مدافعان حريم ولايت در مناظرات با فرقه هاى مختلف دانسته و بر وثاقت وى، تأكيد كرده اند.⁽²⁾

احاديث و آثار

از هشام، در كتب اربعه، حدود 663 حديث در موضوعات مختلف اعتقادى، فقهى و اخلاق، گزارش شده است⁽³⁾و كتاب هايى در موضوعات گوناگون، تأليف كرده كه عبارت اند از: أصل؛ كتاب الحج؛ كتاب التفسير و كتاب المعراج.⁽⁴⁾

36. سَماعة بن مِهران حَضرَمى (قبل از 183 ق)

اشاره

از راويان قرن دوم هجرى است. در تاريخ وفات او اختلاف است. برخى وفات وى را در شصت سالگى و در سال 145 ق در زمان امام صادق عليه السلام ذكر كرده اند.⁽⁵⁾ولى با توجه به كثرت روايت سماعه از امام كاظم عليه السلام⁽⁶⁾و دلايل ديگر⁽⁷⁾، ظاهراً وفات وى قبل از شهادت ايشان در سال 183 ق، است.

مكانت حديثى

وى از ابو بصير و محمّد بن حَمران و كلبى نّسابه، نقل روايت كرده است و بيش از 35 نفر از راويان كه برخى آنان از مشاهير حديثى به شمار مى آيند، همانند: ابن ابى عُمَير، ابن فضّال، ابن محبوب، احمد بن محمّد بن ابى نصر بَزَنطى، صفوان بن يحيى و يونس بن عبد الرحمان، از وى اخذ حديث كرده اند.⁽¹⁾علماى رجال، وى را در شمارِ اصحاب امام صادق و امام كاظم عليهما السلام نام برده اند⁽²⁾و بر اعتماد و وثاقت وى، تأكيد كرده اند.⁽³⁾برخى سماعه را در شمارِ واقفيان شمرده اند⁽⁴⁾و اين امر با نقل نص بر ائمّۀ اثنا عشر از سوى او از امام صادق عليه السلام⁽⁵⁾منافات دارد؛ همچنين با فرض صحّت گزارش وفات سماعه قبل از شهادت امام كاظم عليه السلام، او نمى تواند واقفى بوده باشد.⁽⁶⁾

احاديث و آثار

سماعة بن مهران، از محدّثان پُر حديث به شمار مى آيد كه در طريق هزار و 254 سند در كتب اربعه قرار گرفته است و موضوعات مختلف فقهى و غير آن را گزارش كرده است. وى داراى كتابى بوده كه عثمان بن عيسى روايت كرده است.⁽⁷⁾

37. عبد اللّه بن سنان (حدود 183 ق)

اشاره

وى مولى بنى هاشم، از راويان امامى سدۀ دوم هجرى در كوفه به شمار مى آيد.⁽⁸⁾عبد اللّه بن

سنان را از اصحاب امام صادق عليه السلام شمرده اند و با آنكه در زمان امام كاظم عليه السلام زنده بوده است، ولى نقلى از ايشان ندارد.⁽¹⁾وى خزانه دار منصور، مهدى، هادى و رشيد عبّاسى بوده است.⁽²⁾

مكانت حديثى

او محدّث و فقيه، به شمار مى آيد. از محدّثان وراويانى چون ابو الجارود، ابو حمزۀ ثُمالى، ابن ابى يعفور، اَبان بن تَغلِب و اسحاق بن عمّار، روايت كرده است و راويانى چون: ابو اُسامه، ابن ابى عُمَير، ابن مسكان، عبد اللّه بن مغيره، يونس بن عبد الرحمان، از وى حديث شنيده اند.⁽³⁾نجاشى تصريح مى كند كه روايتى از امام كاظم عليه السلام نقل نكرده است،⁽⁴⁾رجاليان، عبد اللّه بن سنان را به وثاقت و جلالت ستوده اند.⁽⁵⁾

احاديث و آثار

در طريق هزار و 441 سند در كتب اربعه در موضوعات و ابواب مختلف قرار دارد است. براى وى كتاب هايى در مباحث فقهى با نام هاى: كتاب الصّلاة (كه به كتاب يوم و ليلة معروف است)؛ كتاب الصلاة الكبير و كتاب فى سائر الأبواب من الحلال و الحرام ثبت كرده اند.⁽⁶⁾

38. ثَعلَبة بن مَيمون (زنده در 183 ق)

اشاره

از اصحاب امام صادق و امام كاظم عليهما السلام به شمار مى آيد.⁽⁷⁾از نقل نجاشى استفاده مى شود كه

وى تا زمان هارون الرشيد (م 183 ق) زنده بوده است.⁽¹⁾

مكانت حديثى

فقيه، محدّث، اديب و قارى قرآن بود و از راويان امام صادق و امام كاظم عليهما السلام به شمار مى آيد. وى از 42 استاد، چون زُرارَة بن اَعين، حارث بن مُغَيره، حمّاد بن عثمان و محمّد بن مسلم، حديث شنيده است و نيز بيش از بيست راوى، چون بَزَنطى، عبد اللّه بن محمّد حجّال، ابو بصير و بسيارى ديگر،⁽²⁾از او اخذ حديث كرده اند.⁽³⁾علماى رجال، او را به زهد، عبادت، نيك كردارى، فصاحت و وثاقت ستوده اند.⁽⁴⁾

احاديث و آثار

ثعلبه در 255 سند كتب اربعه قرار دارد. برخى فهرست نگاران، او را صاحب كتابى ياد كرده راويان متعددى آن را نقل كرده اند.⁽⁵⁾شيخ طوسى، در رجال در ذكر اصحاب امام كاظم عليه السلام او را صاحب كتاب، دانسته است.⁽⁶⁾

39. حمّاد بن عثمان (ح 125-190 يا 194 ق)

اشاره

ملقب به الناب،⁽⁷⁾رجاليان، او را در شمارِ اصحاب امام صادق، امام كاظم و امام رضا عليهم السلام ذكر كرده اند.⁽⁸⁾وى در سال 190 ق⁽⁹⁾در گذشت.

مكانت حديثى

حمّاد، از 92 استاد، چون ابو بصير، ابن ابى يعفور، اسحاق بن عمّار، جَميل بن درّاج، زُراره بن اَعين، عبيد بن زُراره و محمّد بن مسلم، حديث شنيده⁽¹⁾و بيش از 45 محدّث، چون حسن بن على وشّاء، بَزَنطى، فضالة بن ايوب، جعفر بن بشير، محمّد بن يحيى، صفوان بن يحيى، ابن ابى عمير و يونس بن عبد الرحمان، از او حديث نقل كرده اند.⁽²⁾حمّاد، از راويانى است كه همه دانشمندان علم رجال از متقدّمان⁽³⁾و متأخّران،⁽⁴⁾بر وثاقتش اتّفاق نظر دارند و او را با اوصافى چون ثقه، فاضل، جليل القدر و خير ستوده اند. وى، از گروه دوم اصحاب اجماع و جز فقيهان اصحاب امام صادق عليه السلام به شمار مى آيد.⁽⁵⁾

احاديث و آثار

حمّاد بن عثمان، در كتب اربعه، در هزار و 956 سند واقع شده است. فهرست نگاران، به او كتابى نسبت داده اند كه منبع نقل روايات اوست.⁽⁶⁾ابن طاووس، در دو كتاب خود از آن نقل كرده⁽⁷⁾و از اين اثر با نام «اصل» ياد كرده است.⁽⁸⁾

40. هشام بن حكم (م 199 ق)

اشاره

هشام، در آغاز از پيروان جَهْم بن صفوان بود كه با شناخت امام صادق عليه السلام و تعليم و تربيت

ايشان به برجسته ترين متكلّم شيعى عصر خود، تبديل شد و مناظرات بسيارى با فرقه هاى مختلف اسلامى و غير اسلامى داشت. وى از اصحاب امام صادق و امام كاظم عليهما السلام شمرده شده است.⁽¹⁾وفات هشام در سال 199 ق در بغداد اتفاق افتاده است.⁽²⁾

مكانت حديثى

وى از راويانى چون ابو عبيدۀ حَذّاء و ثابت بن هرمز، جارود، زُراره و سُدير صيرفى، روايت كرده است و نيز راويانى چون ابن ابى عُمَير، عبّاس بن عمرو، عبد اللّه بن مُغَيره و يونس بن عبد الرحمان، از وى اخذ حديث كرده اند.⁽³⁾عالمان شيعه و اهل سنّت، هشام بن حكم را به وثاقت و بزرگى ياد كرده اند و انديشه و شخصيت علمى او را ستوده اند.⁽⁴⁾كشّى، هجده روايت از ائمّه در مدح و ستايش هشام، نقل كرده است⁽⁵⁾و در مقابل، رواياتى در مذمت و نكوهش وى گزارش كرده است كه علماى رجال به آنها پاسخ داده و آنها را نپذيرفته اند.⁽⁶⁾

احاديث و آثار

هشام بن حكم، در 214 سند در موضوعات مختلف اعتقادى، فقهى و اخلاقى در كتب اربعه، قرار گرفته است. فهرست نگاران، حدود سى كتاب و رساله در موضوعات مختلف از وى نام برده اند كه هيچ يك از آنها موجود نيست، برخى از آنها عبارت اند از: أصل هشام؛ علل التحريم؛ الفرائض؛ كتاب الميراث؛ الإمامة؛ المجالس فى الإمامة؛ الميزان؛ التوحيد و

الردّ على من قال بإمامة المفضول.⁽¹⁾

41. جَميل بن دَرّاج (م قبل از 200 ق)

اشاره

وى در زمره اصحاب امام صادق و امام كاظم عليهما السلام ذكر شده است.⁽²⁾در پايان عمر نابينا شد و در دوران امامت امام رضا عليه السلام وفات يافت.⁽³⁾

مكانت حديثى

جَميل، محدّث و از فقيهان نامدار امامى است و از بيش از چهل راوى، اخذ حديث كرده است كه بيشتر آنان، از اصحاب امام صادق عليه السلام بوده اند.⁽⁴⁾برخى از آنان، عبارت اند از: زُراره بن اَعين، محمّد بن مسلم، ابو بصير، ابو حمزه، ابن بُكَير، اَبان بن تَغلِب، حمران بن اَعين، حمزه بن حمران، فُضَيل بن يسار. همچنين بيش از چهل راوى، از جَميل بن دَرّاج، حديث گزارش كرده اند⁽⁵⁾كه برخى از آنان چون ابن اَبى عُمَير، بَزَنْطى، فضّالة بن ايوب، صفوان بن يحيى، عبد اللّه بن مُغَيره، حسن بن محبوب، حَمّاد بن عثمان، يونس بن عبد الرحمان، حسن بن على بن فَضّال، از مشاهير و بزرگان امامى به شمار مى آيند.⁽⁶⁾علماى رجال، وى را به وثاقت و اعتماد و عبادت و وَرَع و بزرگى ستوده اند و شيخ و وجه الطائفه دانسته اند.⁽⁷⁾كَشّى، جميل را جز طبقۀ دوم فقيهان امامى ذكر كرده است كه اصحاب اماميه بر صحّت روايات و تصديق اقوال و فقاهت آنها، اتّفاق نظر و اجماع دارند.⁽⁸⁾

احاديث و آثار

از جَميل بن دَرّاج، در كتب اربعه، 570 حديث در موضوعات اعتقادى، فقهى و اخلاقى، گزارش شده است.⁽¹⁾از جَميل، سه تأليف گزارش شده است: يكى به صورت مستقل كه از آن، گاه تعبير به «اصل» شده و گاه با نام «كتاب» ياد شده است.⁽²⁾ديگرى تأليف مشترك با مُرازِم بن حكيم اَزْدى مدائنى و سومى، تأليف مشترك با محمّد بن حُمران⁽³⁾.

42. اَبان بن عثمان (م 200 ق)

اشاره

كوفى الاصل بود و ميان كوفه و بصره تردد داشت.⁽⁴⁾از اصحاب امام صادق⁽⁵⁾و امام كاظم عليهما السلام به شمار مى آيد.⁽⁶⁾وفات وى را سال 200 ق ياد كرده اند.⁽⁷⁾در مذهب او اختلاف است.

مكانت حديثى

فقيه، محدّث، اديب، شاعر و مورّخ⁽⁸⁾است. از حدود 120 نفر، چون اَبان بن تَغلِب، زُرارة بن اَعين، عبد الرحمان بن اَبى عبد اللّه، عبد اللّه بن ابى يعفور، حديث شنيده است و بيش از چهل راوى، چون ابن ابى عُمَير، ابن ابى نصر بَزَنطى، جعفر بن بشير، حسن بن على بن فضّال، از وى حديث گزارش كرده اند.⁽⁹⁾برخى، مذهب او را ناووسى مى دانند.⁽¹⁰⁾در برخى

نسخه هاى رجال الكشّى، به جاى ناووسى، قادسى ثبت شده است.⁽¹⁾كشّى، او را در شمارِ شش فقيه برتر از اصحاب امام صادق عليه السلام نام برده كه طبقه دوم از اصحاب اجماع را تشكيل مى دهند.⁽²⁾توثيق صريحى به وسيلۀ دانشيان رجال در شرح حال ابان نقل نشده، ولى كلام كشّى كه او را از اصحاب اجماع شمرده، مستند توثيق رجاليان پس از وى قرار گرفته است.⁽³⁾

احاديث و آثار

از وى بيش از هفت صد روايت با عنوان «اَبان بن عثمان»، در اسانيد روايات كتب اربعه در موضوعات مختلف اعتقادى، فقهى و اخلاقى، گزارش شده است.⁽⁴⁾وى ازجمله مصنّفان شيعى است كه داراى كتابى بزرگ در تاريخ اسلام است كه مشتمل بر ولادت، مغازى، وفات پيامبر صلى الله عليه و آله، حوادث سقيفه و ديگر رويدادهاى تاريخى بوده است.⁽⁵⁾

43. يونس بن عبد الرحمان (ح 124-208 ق)

اشاره

از وابستگان آل يقطين،⁽⁶⁾در آخر عمر هشام بن عبد الملك عبّاسى (در حدود سال 124 ق) به دنيا آمد.⁽⁷⁾از اصحاب امام كاظم و امام رضا عليهما السلام است.⁽⁸⁾يونس، يكى از پيشتازان مبارزه عليه تفكّر واقفى است.⁽⁹⁾از اين رو، برخى سران واقفيه، به فكر فريفتن او افتادند و پيشنهاد رشوه به او دادند.⁽¹⁰⁾وفات وى را سال 208 ق در مدينه دانسته اند.⁽¹¹⁾

مكانت حديثى

وى در شمار اصحاب اجماع و ازجمله شش فقيه بزرگ شيعه در قرن دوم است كه در نشر فقه و معالم شيعه، بسيار كوشيده اند و او را فقيه ترين اصحاب امام كاظم و امام رضا عليهما السلام ناميده اند.⁽¹⁾گفته شده است علوم اهل بيت عليهم السلام به چهار نفر، ازجمله يونس بن عبد الرحمان رسيده است.⁽²⁾يونس، نزد حدود 180 محدّث اخذ حديث و نقل روايت كرده است و بيش از 25 راوى حديث، از وى اخذ حديث كرده اند.⁽³⁾يونس جانشين هشام بن حكم، در ردّ مخالفان بود.⁽⁴⁾همچنين از كسانى چون عبد اللّه بن مسكان، هشام بن سالم، عبد الرحمان بن حجّاج، نقل حديث كرده است. راويانى كه بيشترين روايات يونس از سوى آنان نقل شده، عبارت اند از: محمّد بن عيسى بن عبيد، اسماعيل بن مرار، صالح بن سندى، عبّاس بن معروف و ابن ابى عُمَير.⁽⁵⁾

علماى رجال، وى را به وثاقت، اعتماد، جلالت و بزرگى ستوده اند.⁽⁶⁾كشّى، رواياتى از امام كاظم، امام رضا و امام جواد عليهم السلام در ستايش از يونس نقل كرده كه در اين روايات، صلابت ايمان و اعتقاد راسخ يونس، اعتماد به وى و آثارش، دعاى امام در حقّ وى، مرجعيت علمى او و حقّانيت انديشۀ يونس، گزارش شده است.⁽⁷⁾كشّى، حدود بيست روايت هم در نكوهش او نقل كرده است كه رجاليان به آنها پاسخ داده و آنها را نپذيرفته اند؛

زيرا افزون بر وجود راويان غير ثقه در سلسله اسنادِ اين روايات، نشانه هاى تقيه نيز در نكوهش وى ديده مى شود.⁽¹⁾

احاديث و آثار

از يونس، بيش از نه صد روايت در موضوعات مختلف فقهى، اعتقادى و اخلاقى نقل شده است.⁽²⁾يونس، ازجمله مؤلّفان پرتلاش و داراى تصنيفات بسيار است. فهرست نگاران، آثار او را 36 كتاب دانسته اند كه ازجملۀ مى توان كتاب الجامع الكبير فى الفقه؛ كتاب يوم و ليلة و كتاب الإمامة⁽³⁾را بر شمرد.

44. حَمّاد بن عيسى (ح 115 تا 120-208 يا 209 ق)

اشاره

وى ميان سال هاى 115 تا 120 ق به دنيا آمد. از اصحاب امام صادق، امام كاظم، امام رضا و امام جواد عليهم السلام بود.⁽⁴⁾حمّاد، ازجمله كسانى است كه پس از شهادت امام كاظم عليه السلام، در امامت امام رضا عليه السلام، دچار ترديد شد و با ديدن معجزه از امام رضا عليه السلام، از عقيدۀ وقف، بازگشت.⁽⁵⁾وى از گروه دوم اصحاب اجماع و در شمار فقيهان اصحاب امام صادق عليه السلام بود.⁽⁶⁾وفات وى را در سال هاى 208 يا 209 ق ثبت كرده اند.⁽⁷⁾

مكانت حديثى

حمّاد، محدّث و فقيه بوده و افزون بر امام صادق و امام كاظم عليهما السلام، از حدود پنجاه استاد، اخذ روايت كرده؛ امّا از امام رضا و امام جواد عليهما السلام، روايتى نقل نكرده است. همچنين پنجاه شاگرد از وى روايت گزارش كرده اند. ازجمله استادان وى، حَريز، حسين بن مختار، عبد اللّه بن سنان و عبد اللّه بن مغيره هستند و از شاگردان وى، ابراهيم بن هاشم، حسين بن سعيد، بَزَنطى و احمد بن محمّد بن عيسى را مى توان نام برد.⁽¹⁾

رجاليان شيعه، او را ثقه و صدوق، توصيف كرده اند.⁽²⁾علماى اهل سنّت، به جز يحيى بن معين⁽³⁾، حمّاد را تضعيف و به وضع حديث، متّهم كرده اند.⁽⁴⁾با اين حال، در منابع معتبر اهل سنّت، روايات وى از امام صادق عليه السلام نقل شده است.⁽⁵⁾

احاديث و آثار

از امام صادق عليه السلام هفتاد حديث شنيد ولى به نقل بيست حديث بسنده كرد.⁽⁶⁾بيشتر روايات حمّاد با واسطۀ عبد اللّه بن مغيره و عبد اللّه بن سنان، از امام صادق عليه السلام است.⁽⁷⁾علّامه حلّى،

حمّاد را دقيق و محتاط در نقل حديث دانسته است.⁽¹⁾بيشتر احاديث وى، در فروعات فقهى اند، اغلب آنها با واسطه از معصومان عليهم السلام گزارش شده اند. حمّاد، از راويان پُر حديث به شمار مى آيد. نام او در كتب اربعه، در 2 هزار و 401 سند واقع شده است. حمّاد، كتاب هايى در موضوع فقه و اعتقادات تأليف كرده كه ازجملۀ آن هاست: كتاب الصلاة، كتاب الزكاة، كتاب النوادر، كتاب عبر و مواعظ كه در آن تنبيهاتى در منافع الأعضاء و... هست.⁽²⁾

45. صفوان بن يحيى بياع سابرى (م 210 ق)

اشاره

از شخصيت هاى برجستۀ امامى و ازجملۀ فقيهان، محدّثان و متكلّمان بى نظير و از اصحاب نزديكِ امام كاظم، امام رضا و امام جواد عليهم السلام بود.⁽³⁾صفوان، امام صادق عليه السلام را درك نكرده است.⁽⁴⁾از گروه سوم اصحاب اجماع و جز فقيهان از اصحاب امام كاظم و امام رضا عليهما السلام به شمار مى آيد.⁽⁵⁾پس از شهادت امام كاظم عليه السلام، به رغم پيشنهاد مالى فراوان، از فتنۀ وقف، سالم ماند⁽⁶⁾و در سال 210 ق درگذشت.⁽⁷⁾

مكانت حديثى

نزد دانشمندان بسيارى شاگردى نمود و از آنان نقل روايت كرد. استادان صفوان بن يحيى در

كتب اربعه، بيش از 148 نفر هستند.⁽¹⁾بيش از شصت تن از راويان⁽²⁾از وى اخذ حديث كرده اند. برخى استادان روايى وى عبارت اند از: عبد اللّه بن مسكان، اسحاق بن عمّار، عَلاء بن رَزين و معاوية بن عمّار. برخى شاگردان حديثى وى نيز عبارت اند از: ابراهيم بن هاشم، ايوب بن نوح، حسن بن سماعه، محمّد بن اسماعيل و سهل بن زياد. همۀ رجاليان، او را به جلالت قدر، عظمت، شرافت، زهد و عبادت ستوده اند و به وثاقت وى، تأكيد دارند.⁽³⁾به گفتۀ شيخ طوسى، وى و چند تن ديگر، فقط از افراد ثقه، نقل روايت مى كنند. از اين رو، روايات مُرسَل آنان در حكم مسند است: به بيان شيخ طوسى آنها تنها از افراد موثق حديث نقل مى كنند. «إنّهم لايروون و لا يرسلون الّا عن عمّن يوثق به».⁽⁴⁾

احاديث و آثار

نام صفوان، در كتب اربعه، در 3 هزار و 140 سند در ابواب مختلف فقهى، اعتقادى و اخلاقى واقع شده است. وى ازجمله مؤلّفان شيعى و داراى تصنيف هاى بسيار است. فهرست نويسان، آثار وى را حدود سى كتاب و رساله دانسته اند كه برخى از آن ها، عبارت اند از: كتاب الصلاة؛ كتاب الوضوء؛ كتاب البشارات؛ كتاب مسائل عن أبى الحسن موسى و كتاب الآداب.⁽⁵⁾

46. فضّالة بن ايوب (حدود 200 تا 215 ق)

اشاره

وى از راويان آخر قرن دوم و نيمۀ اول قرن سوم هجرى به شمار مى آيد. شيخ طوسى، فضّالة

بن ايوب را از اصحاب امام كاظم و امام رضا عليهما السلام برشمرده است؛⁽¹⁾همچنين، نام او را در باب راويانى كه از معصومان عليهم السلام روايت نقل نكرده اند، ذكر كرده است.⁽²⁾در بارۀ تاريخ وفات وى قرينه اى يافت نشد.⁽³⁾

مكانت حديثى

نام 48 استاد حديثى وى در كتب اربعه، شناسايى شده است كه ازجملۀ آنان، اَبان بن عثمان، جَميل بن دَرّاج، حمّاد بن عثمان، عبد اللّه بن سنان و عبد اللّه بن مسكان ديده مى شوند. نيز بيش از پانزده راوى از وى اخذ حديث كرده اند.⁽⁴⁾علماى رجال، او را قابل اعتماد در نقل حديث و استوار در دين، توصيف كرده اند.⁽⁵⁾برخى، فضّالة بن ايوب را به جاى حسن بن محبوب، جز اصحاب اجماع از طبقۀ سوم شمرده اند كه همه علما بر وثاقت، فقاهت و صحت رواياتشان اتّفاق نظر دارند.⁽⁶⁾

احاديث و آثار

وى از محدّثان پُر حديث به شمار مى آيد. نام او در كتب اربعه، در بيش از 417 حديث با عنوان «فضّالة بن ايوب» و در بيش از هشت صد حديث با نام «فضّالة» در سند روايات، نقل شده است.⁽⁷⁾فهرست نگاران، وى را داراى كتابى مى دانند كه از سوى عدّه اى نقل شده

است. برخى كتاب الصّلاة و كتاب النوادر را از تأليفات او دانسته اند.⁽¹⁾

47. محمّد ابن ابى عُمَير (128-217 ق)

اشاره

از مشهورترين دانشمندان امامى سدۀ دوم هجرى است. رشيد عبّاسى، براى آگاهى از نام ياران امام كاظم عليه السلام و شيعيان ايشان در عراق، وى را حبس كرد و كوشيد با شكنجه و ضرب و شتم، اسرار شيعه را از او بستاند، امّا وى استقامت كرد و اسرار را فاش نساخت.⁽²⁾وى به سال 217 ق درگذشت.⁽³⁾

مكانت حديثى

فقيه، متكلّم، مؤلف، منجّم و از برجسته ترين شخصيت هاى حديثى شيعه به شمار مى آيد. نزد دانشمندان بسيارى درس آموخت و از آنان روايت كرد. شمار استادان حديثى او را 415 نفر و شاگردانش را بيش از هشتاد نفر شمرده اند كه از وى روايت گزارش كرده اند. مشايخ وى، كسانى چون ابن اُذَينه، ابو ايوب خزّاز، جَميل بن دَرّاج، حمّاد بن عثمان، حمّاد بن عيسى، عبد الرحمان بن حجّاج، معاوية بن عمّار و هشام بن حكم بوده اند و برخى شاگردان وى، عبارت اند از: ابراهيم بن هاشم، فضل بن شاذان، عبد الرحمان ابن ابى نجران، حسين بن سعيد و احمد بن محمّد بن عيسى اشعرى.⁽⁴⁾

علماى رجال، او را از اصحاب امام كاظم، امام رضا و امام جواد عليهم السلام دانسته⁽⁵⁾و به جلالت و وثاقت و اعتماد و به بزرگى و جلالت⁽⁶⁾ستوده اند. او از گروه سوم اصحاب اجماع

و جز فقيهان از اصحاب امام كاظم و امام رضا عليهما السلام به شمار مى آيد.⁽¹⁾وى ازجمله محدّثان ثقه سه گانه اى است كه به گفته شيخ طوسى، تنها از افراد موثق حديث نقل مى كند: «لايروون و لا يرسلون إلّا عمّن يوثق به».⁽²⁾

احاديث و آثار

ابن ابى عُمَير، ازجمله مؤلّفان بزرگ شيعه و داراى تصنيف هاى بسيارى در موضوعات فقهى، اعتقادى و اخلاقى است. نام او در كتب اربعه، در 6 هزار و 288 سند، در حوزه هاى مختلف علوم اسلامى واقع شده است. فهرست نويسان، شمار كتاب هاى وى را 94 عنوان دانسته اند كه برخى از آن ها عبارت اند از: كتاب الكفر والايمان؛ كتاب الصلاة؛ كتاب الاحتجاج فى الإمامة و كتاب يوم و اللّيلة.⁽³⁾

كتاب هاى او در خانۀ خواهرش نگاهدارى مى شدند كه براثر بارش باران و رطوبت، همه آن ها از ميان رفتند. از اين رو، علما به روايت هاى مرسل او نيز اطمينان دارند.⁽⁴⁾

48. زكريا بن آدم اشعرى (قبل از 220 ق)

اشاره

شيخ طوسى، زكريا بن آدم را در ضمن اصحاب امام صادق، امام كاظم، امام رضا و امام جواد عليهم السلام نام برده است.⁽⁵⁾او در حيات امام جواد عليه السلام ميان سال هاى 210 تا 220 ق وفات كرد.⁽⁶⁾

مكانت حديثى

وى از محدّثانى چون داوود بن كثير رِقّى، عبد اللّه بن يحيى كاهلى، اسحاق بن عبد اللّه

اشعرى و على بن عبد اللّه هاشمى، روايت دارد. نيز شمارى از راويان، ازجمله بَزَنطى و احمد بن اسحاق، از وى، روايت اخذ كرده اند.⁽¹⁾رجاليان، در توصيف او مى گويند: محدّثى مورد اعتماد و ثقه و عالمى بزرگ بود و نزد امام رضا عليه السلام، جايگاه ويژه اى داشت. وكيل و امين امام رضا و امام جواد عليهما السلام بود و امام رضا عليه السلام، او را امين بر دين و دنيا ياد كرد.⁽²⁾

احاديث و آثار

از وى، چهل حديث - كه بيشتر آن ها در موضوع فقه است - در كتب اربعه نقل شده است.⁽³⁾همچنين فهرست نگاران دو اثر به نام هاى كتاب مسائله للرضا عليه السلام و ديگرى بدون ذكر نام با تعبير «لَهُ كتابٌ‌»، براى او ضبط كرده اند.⁽⁴⁾

49. حسن بن على وشّاء (حدود 220 ق)

اشاره

از اصحاب امام رضا عليه السلام به شمار مى آيد.⁽⁵⁾پس از رحلت امام كاظم عليه السلام، اندك زمانى واقفى بود ولى بعد از ملاقات و مكاتبه با امام رضا عليه السلام و ظهور برخى معجزات، از آن عقيده عدول كرد.⁽⁶⁾وى ظاهراً تا پس 220 ق زنده بوده است.⁽⁷⁾

مكانت حديثى

او از سى استاد، همچون اَبان بن عثمان، جَميل بن دَرّاج، حسن بن على بن فضّال، حمّاد بن

عثمان، دُرُست بن ابى منصور واسطى، عبد اللّه بن سنان و عبد اللّه بن مسكان حديث شنيده و شمارى از راويان چون احمد بن محمّد بن عيسى، حسن بن محبوب، محمّد بن حسين بن ابى خطّاب و حسين بن سعيد، از وى حديث نقل كرده اند.⁽¹⁾علماى رجال با توجّه به اشتهار و معروفيت وشّاء، كمتر به توثيق وستايش او پرداخته اند. نجاشى، او را از وجوه و عيون طايفۀ اماميه توصيف كرده و از اصحاب امام رضا عليه السلام دانسته است.⁽²⁾

احاديث و آثار

در كتب اربعه، نام او در 893 سند، در ابواب مختلف فقهى و غير فقهى، واقع شده است.⁽³⁾كتاب هاى ثواب الحج و المناسك، كتاب النوادر و مسائل الرضا عليه السلام، ازجمله آثار وى به شمار مى آيند.⁽⁴⁾

50. محمّد بن سنان زاهرى (م 220 ق)

اشاره

از اصحاب امام كاظم، امام رضا و امام جواد عليهم السلام به شمار مى آيد.⁽⁵⁾وى در سال 220 ق درگذشت.⁽⁶⁾

مكانت حديثى

او از محدّثان بسيارى حديث شنيده كه شمار آن ها حدود 150 نفر است كه ازجملۀ آنان، اَبان بن عثمان، اسماعيل بن عبد الرحمان جُعْفى، حمّاد بن عثمان، محمّد بن على حلبى و

حمزة بن حُمران هستند. از او نزديك به شصت نفر، چون ابراهيم بن هاشم، احمد بن محمّد برقى، احمد بن ادريس، حسن بن محبوب و محمّد بن حسين بن ابى خطّاب، حديث نقل كرده اند.⁽¹⁾دانشيان رجالى در توصيف محمّد بن سنان اختلاف نظر دارند. برخى به علّت غلوّ و وجاده اى بودن روايات او و اعتراف به نقل معضلات و نيز كذّاب و جاعل حديث بودن، او را تضعيف كرده اند.⁽²⁾در مقابل، عدّه اى ديگر او را توثيق كرده و از خواص و اصحاب سرّ ائمه عليهم السلام و ياران نزديك ايشان مى دانند.⁽³⁾برخى نيز در توثيق و تضعيف وى، توقف كرده اند.⁽⁴⁾

احاديث و آثار

نام محمّد بن سنان، در كتب اربعه، در سلسله 975 سند، آمده است. نجاشى، از تأليفات او هشت كتاب ذكر كرده است.⁽⁵⁾شيخ طوسى، شمار كتاب هاى او را به تعداد كتاب هاى حسين بن سعيد، سى كتاب دانسته و تنها به كتاب النوادر او اشاره كرده است.⁽⁶⁾برخى از كتاب هاى او عبارت اند از: كتاب الأظله؛ كتاب االطرائف؛ كتاب المكاسب؛ كتاب الحج و كتاب الصيد و الذبائح.

امروزه، از كتاب هاى او، اثرى بر جاى نمانده است.

51. محمّد بن خالد برقى (حدود 220 ق)

اشاره

از راويان امامى قرن دوم و اوايل قرن سوم؛ از اصحاب امام كاظم، امام رضا و امام جواد عليهم السلام به شمار مى آيد.⁽¹⁾وفات او حدود سال 220 ق است.⁽²⁾

مكانت حديثى

وى از هفتاد استاد، نقل روايت كرده است و بيش از سى محدّث، از وى روايت كرده اند.⁽³⁾برخى از استادان وى عبارت اند از: زكريا بن آدم، ابن ابى عُمَير، يونس بن عبد الرحمان، فضّالة بن ايوب و سعد بن سعد اشعرى. ابراهيم بن هاشم، احمد بن محمّد بن عيسى، احمد بن محمّد بن خالد برقى و سعد بن عبد اللّه نيز از شاگردان او به شمار مى آيند. رجاليان، او را توثيق كرده اند؛⁽⁴⁾امّا ابن غضائرى، معتقد است وى از ضعفا بسيار نقل روايت دارد و بر روايت هاى مرسل اعتماد مى كند.⁽⁵⁾نجاشى نيز او را ضعيف الحديث دانسته كه ناشى از روش برقى در اخذ و نقل حديث از راويان ضعيف است. با اين همه نجاشى او را در ادبيات و تاريخ و ديگر علوم عرب مى ستايد.⁽⁶⁾

احاديث و آثار

محمد بن خالد، تنها از امام جواد عليه السلام نقل مستقيم دارد⁽⁷⁾و از ديگر معصومان عليهم السلام به صورت مستقيم روايتى گزارش نكرده است. از محمّد بن خالد، روايات بسيارى در كتب اربعه و غير آن در موضوعات مختلف فقهى، اعتقادى، اخلاقى و تفسيرى گزارش شده است. نام وى در

كتب اربعه، در هزار و 41 سند واقع شده است. برقى، تأليفات فراوانى داشته است.

نجاشى، كتب متعدّدى در موضوعات تاريخى، كلامى، ادبى و قرآنى براى برقى برمى شمارد كه از آن جمله اند: كتاب النوادر؛ كتاب التنزيل و التعبير؛ كتاب التفسير؛ كتاب يوم و ليلة و كتاب العلل.

شيخ طوسى، تنها كتاب النوادر وى را نام برده است.⁽¹⁾

52. احمد بن محمّد بن ابى نصر بَزَنطى (ح 152-221 ق)

اشاره

از اصحاب امام كاظم، امام رضا و امام جواد عليهم السلام به شمار مى آيد.⁽²⁾با توجّه به روايت الخرائج، ولادت او در سال 152 ق است.⁽³⁾بزنطى ازجمله شش فقيه بزرگ شيعه و از گروه سوم اصحاب امام كاظم و امام رضا عليهما السلام است.⁽⁴⁾پس از شهادت امام كاظم عليه السلام، در ابتداى امر، به همراه خانوادۀ خود كه مشهور به آل مهران بودند، در شمار قائلان به وقف قرار گرفت؛ امّا پس از مكاتباتى كه با امام رضا عليه السلام داشت و معجزاتى كه از ايشان ديد، از مذهب وقف عدول كرد و در شمارِ ياران و خواصّ ايشان قرار گرفت.⁽⁵⁾وفات وى در سال 221 ق ثبت شده است.⁽⁶⁾

مكانت حديثى

بَزَنطى، از حدود 120 تن از مشايخ، روايت كرده⁽¹⁾و چهل تن از شاگردانش از وى اخذ حديث كرده اند. برخى استادان وى، عبارت اند از: اَبان بن عثمان، جَميل بن دَرّاج، حمّاد بن عثمان، حمّاد بن عيسى، صفوان بن مِهران، عبد اللّه بن بُكَير، عبد اللّه بن سِنان، معاوية بن عمّار. همچنين احمد بن محمّد بن خالد برقى، عبّاس بن معروف و محمّد بن حسين بن ابى خطّاب را از جمله شاگردان وى برشمرده اند.⁽²⁾بر وثاقت، فقاهت، صداقت و پذيرش رواياتش اتّفاق نظر وجود دارد⁽³⁾و از او به جلالت و عظمت، ياد كرده اند.⁽⁴⁾وى نزد امام رضا عليه السلام، مرتبه و منزلتى والا داشت،⁽⁵⁾بَزَنطى، از ثقات سه گانه اى است كه تنها از افراد موثق حديث نقل مى كند: «لا يروون و لا يرسلون إلّا عمّن يوثق به».⁽⁶⁾

احاديث و آثار

بَزَنطى در كتب اربعه، در هزار و 447 سند، در موضوعات مختلف اعتقادى، فقهى و اخلاق واقع شده است. بَزَنطى، داراى تصنيفات بسيارى است. فهرست نويسان، برخى آثار وى را چنين بر شمرده اند: الجامع، معروف به جامع البزنطى؛⁽⁷⁾مسائل الرضا عليه السلام؛⁽⁸⁾كتاب ما رواه عن الرضا عليه السلام⁽⁹⁾و النوادر.⁽¹⁰⁾

53. حسن بن محبوب (129 يا 150-224 ق)

اشاره

معروف به سرّاد يا زرّاد،⁽¹⁾قبل از سال 150 ق⁽²⁾و بنا بر قولى در سال 129 ق به دنيا آمد.⁽³⁾وفات وى در 75 سالگى، يا 95 سالگى در سال 224 ق واقع شده است.⁽⁴⁾

مكانت حديثى

علماى رجال، به وثاقت او شهادت داده اند.⁽⁵⁾وى ازجملۀ محدّثان و فقيهان و از برجسته ترين و مشهورترين دانشمندان شيعى به شمار مى آيد. كشّى، ابن محبوب را به صورت مردد از فقيهان طبقۀ سوم اصحاب اجماع شمرده است.⁽⁶⁾و شيخ طوسى او را از اركان چهارگانۀ عصر خود مى نامد.⁽⁷⁾ابن محبوب، جز مخالفان و مبارزان انديشۀ واقفيه ياد مى شود.⁽⁸⁾شيخ طوسى او را در ميان اصحاب امام كاظم و امام رضا عليهما السلام ياد مى كند⁽⁹⁾و معاصر امام جواد عليه السلام بوده است. از محضر 180 استاد، حديث فراگرفت؛ كسانى چون على بن رئاب، اَبان بن تَغلِب، حمّاد بن عيسى كوفى، اَبان بن عثمان و محمّد بن سنان زاهرى كوفى از آن جمله اند و بيش از صد راوى، چون ابراهيم بن هاشم قمّى، ابراهيم بن حسن، احمد بن محمّد بن خالد برقى، احمد بن محمّد بن عيسى اشعرى، حسن بن فضّال و محمّد بن على بن محبوب، از وى اخذ حديث و نقل روايت كرده اند.⁽¹⁰⁾

احاديث و آثار

ابن محبوب، از محدّثانى است كه در همه ابواب فقه، از وى روايت گزارش شده است. نام وى در 3 هزار و 638 سند، در كتب اربعه واقع شده است. از جمله كتاب هاى وى: كتاب المشيخة است كه شيخ آقا بزرگ تهرانى، تبويب آن را به ترتيب كتاب هاى فقهى مى داند و ترتيب فصل بندى آن را داوود بن كورۀ قمّى انجام داده است.⁽¹⁾ابن ادريس حلّى، از اين كتاب 450 حديث انتخاب كرده و در السرائر خود، آورده است. اين كتاب، جز اوّلين كتاب هايى است كه در علم رجال، نگارش شده است⁽²⁾از ديگر كتاب هاى اوست: كتاب النوادر، كه حدود هزار ورق بوده است؛ همچنين كتاب المراح، كه ابن نديم، اين كتاب را به كتب وى اضافه كرده است همچنين كتاب التفسير؛⁽³⁾و كتاب معرفة رواة الأخبار⁽⁴⁾را مى توان برشمرد.

54. حسن بن على بن فضّال (م 224 ق)

اشاره

پس از امام صادق عليه السلام، در تمام عمر به امامت عبد اللّه اَفطَح، پس از امام صادق عليه السلام و قبل از امام كاظم عليه السلام اعتقاد داشت و هنگام مرگ، از عقيدۀ خود بازگشت،⁽⁵⁾ولى فرزندان او بر اعتقاد خود باقى ماندند. خاندان فضّال همگى توثيق شده اند. امام حسن عسكرى عليه السلام درباره كتاب هاى بنى فضّال فرمود: «به روايات آنان، عمل كنيد، ولى آراى آنان را كنار بگذاريد».⁽⁶⁾وى در سال 224 ق درگذشت.⁽⁷⁾

مكانت حديثى

علماى رجال، او را از بزرگان حديث كوفه دانسته و به بزرگى، جلالت و وثاقت توصيف كرده و به فضل، علم، فقه و ديانت ستوده اند.⁽¹⁾ابن فضّال، بيش از صد استاد داشته و بيش از سى شاگرد از وى نقل روايت كرده اند.⁽²⁾برخى مشايخ او عبارت اند از: عبد اللّه بن مَيمون، عبد اللّه بن سنان، اسحاق بن عمّار، عبد اللّه بن بُكَير، اَبان بن عثمان، ابراهيم بن عيسى و صفوان جمّال. ابراهيم بن هاشم، احمد بن خالد برقى، احمد بن محمّد بن عيسى، حسن بن على وشّاء و محمّد بن حسين بن ابى خطّاب نيز از شاگردان وى يادشده اند. كشّى، از بعضى نقل مى كند كه به جاى حسن بن محبوب، حسن بن على بن فضّال از اصحاب اجماع است.⁽³⁾وى، جز راويان و محدّثان ثقه از اصحاب امام رضا عليه السلام⁽⁴⁾به شمار مى آيد.

احاديث و آثار

نام او در بيش از هزار و 647 سند از روايات كتب اربعه، در موضوعات مختلف، فقهى، اعتقادى و اخلاقى واقع شده است.⁽⁵⁾ابن فضّال، كتاب هاى بسيارى نگاشت. فهرست نگاران، دوازده كتاب او را يادآور شده اند كه برخى از آن ها عبارت اند از: كتاب التفسير؛ كتاب الصلاة؛ كتاب الرجال؛ كتاب الابتداء و المبتدأ (توحيد و نبوّت) و كتاب النوادر.⁽⁶⁾برخى مباحث رجالى ابن فضّال به رجال كشّى انتقال يافته است.

55. حسين بن سعيد اهوازى (حدود 245 ق)

اشاره

وى در خاندانى از موالى امام سجّاد عليه السلام در كوفه به دنيا آمد.⁽¹⁾مدّتى در اهواز، ساكن بود⁽²⁾سپس به شهر قم، مهاجرت كرد و در آنجا وفات يافت.⁽³⁾او را در شمارِ اصحاب امام رضا، امام جواد و امام هادى عليهم السلام نام برده اند.⁽⁴⁾سال وفات او معلوم نيست.⁽⁵⁾

مكانت حديثى

او از استادان بسيارى از كوفه و قم، درس آموخته و از آنان، نقل روايت كرده است. شمار استادان او را 140 نفر ياد كرده اند كه ابن ابى عُمَير، بزنطى، حسن بن سعيد، حمّاد بن عيسى، صفوان بن يحيى، عثمان بن عيسى، على بن نعمان، فضّالة بن ايوب، قاسم بن محمّد، قاسم بن عروه و محمّد بن سنان از آن جمله اند.⁽⁶⁾تعداد نوزده راوى نيز از او حديث شنيده اند كه برخى از آنان، عبارت اند از: احمد بن محمّد بن عيسى اشعرى، حسين بن حسن بن اَبان و على بن مهزيار.⁽⁷⁾رجاليان، او را به وثاقت و جلالت، توصيف كرده اند.⁽⁸⁾ابن نديم، او و برادرش حسن را معروف ترين افراد عصر خويش در فقه، روايت، مناقب و ديگر علوم شيعى دانسته است.⁽⁹⁾

احاديث و آثار

نام وى در كتب اربعه، در 5 هزار و 866 سند، در موضوعات مختلف فقهى، اعتقادى، اخلاقى و تفسيرى واقع شده است.⁽¹⁾فهرست نگاران، كتاب هاى او با كمك برادرش حسن را سى كتاب ياد كرده اند⁽²⁾كه جز اصول و كتب معتمَد و مشهور شيعه به شمار مى آيند؛⁽³⁾اين مجموعه كتاب ها در فهرست نجاشى ملاك سنجش كتاب هاى ديگر راويان قرار گرفته است.⁽⁴⁾برخى از آن ها كه امروزه وجود دارند عبارت اند از: كتاب المؤمن، در موضوع حقوق برادران دينى، حاوى 201 روايت و كتاب الزّهد،⁽⁵⁾در موضوع اخلاق و اعتقادات، با 209 روايت.

56. عبد العظيم بن عبدالله الحسنى (م حدود 250 تا 254 ق)

اشاره

معروف به عبد العظيم حسنى؛ ولادت او را ميان سال هاى 173 تا 200 ق ياد كرده اند.⁽⁶⁾

او از اصحاب امام جواد، امام هادى و امام عسكرى عليهم السلام شمرده شده⁽⁷⁾و اينكه از راويان و اصحاب امام رضا عليه السلام بوده است، ميان رجاليان، اختلاف است.⁽⁸⁾او به شهر رى مهاجرت كرد و در همان مكان وفات يافت. از روايتى از امام هادى عليه السلام كه در باب فضيلت زيارت عبد العظيم آمده، استفاده مى شود كه وى، پيش از شهادت اين امام (254 ق) درگذشته است.

مكانت حديثى

عبد العظيم حسنى، از استادان حديثى بسيارى بهره برده است. برخى تعداد آن ها را 26 استاد، شمرده اند كه برخى از آنان عبارت اند از: حسن بن محبوب، صفوان بن يحيى، على بن اَسباط، على بن جعفر، عمر بن محمّد بن اُذَينه، محمّد بن ابى عُمَير و محمّد بن خالد برقى.⁽¹⁾دوازده راوى، از جمله ابراهيم بن هاشم، احمد برقى و احمد بن مهران نيز از وى اخذ حديث كرده اند.⁽²⁾امام هادى عليه السلام در رواياتى به ابو حمّاد رازى مى فرمايند: «اگر براى تو مشكلى در دين پيش آيد، از عبد العظيم حسنى بپرس و سلام مرا به او برسان».⁽³⁾امام عليه السلام در تأييد او نيز فرمود: «اين، دين خداست كه آن را براى بندگان، پسنديده است».⁽⁴⁾علماى رجال، او را به پارسايى، دين دارى، عبادت و علم ستوده اند؛ شيخ طوسى، با «ترضّى» از او ياد كرده است.⁽⁵⁾

احاديث و آثار

تعداد احاديث عبد العظيم، در كتب اربعه، 22 حديث شمارش شده است.⁽⁶⁾تعداد روايات مسند عبد العظيم 120 حديث است.⁽⁷⁾فهرست نگاران، وى را صاحب اثرى با عنوان كتاب خُطَب امير المؤمنين عليه السلام دانسته اند.⁽⁸⁾

57. على بن مهزيار (حدود 255 ق)

اشاره

اهوازى دَورَقى؛⁽¹⁾از اصحاب امام رضا، امام جواد و امام هادى عليهم السلام است⁽²⁾و از سفراى ممدوحين ائمّه عليهم السلام به شمار مى آيد.⁽³⁾وفات وى، در دوران امام هادى، يا امام عسكرى عليهما السلام واقع شده است.⁽⁴⁾برخى، وفات او را در عصر امام زمان عليه السلام مى دانند.⁽⁵⁾

مكانت حديثى

وى در كتب اربعه، از 55 استاد، چون بَزَنطى، حسن بن محبوب، حسين بن سعيد، حمّاد بن عيسى، صفوان و محمّد بن ابى عُمَير، اخذ حديث كرده است و بيش از 24 راوى از وى حديث اخذ كرده اند كه ابراهيم بن مهزيار، ابراهيم بن هاشم، سهل بن زياد، عبّاس بن معروف و محمّد بن عيسى بن عبيد، از آن جمله اند.⁽⁶⁾على بن مهزيار، پس از درگذشت عبد اللّه بن جُندَب، به جاى او به وكالت امام رضا عليه السلام منصوب شد⁽⁷⁾و توقيعاتى از ناحيۀ امام جواد و امام هادى عليهما السلام به او رسيد. رواياتى نيز در مدح وى گزارش شده اند.⁽⁸⁾رجاليان، او را به وثاقت و صحت اعتقاد ستوده اند و رواياتش مورد طعن، واقع نشده است.⁽⁹⁾

احاديث و آثار

على بن مهزيار، از محدّثان پُر حديث و پُر تأليف شيعه به شمار مى آيد. در كتب اربعه، از وى، 437 حديث در موضوعات مختلف اعتقادى، فقهى و اخلاقى آمده است.⁽¹⁾براى على بن مهزيار بيش از سى اثر، مانند كتاب هاى حسين بن سعيد برشمرده اند⁽²⁾كه در موضوعات فقهى، كلامى، تاريخى و تفسيرى عنوان شده اند. برخى از آن ها عبارت اند از: كتاب الصلاة؛ كتاب الزكاة؛ كتاب التفسير؛ كتاب المزار؛ كتاب الردّ على الغلاة؛ كتاب الأنبياء؛ كتاب البشارات و رسائل على بن أسباط.

58. سهل بن زياد آدمى (زنده در 255 ق)

اشاره

نام وى در شمار اصحاب امام جواد،⁽³⁾امام هادى⁽⁴⁾و امام عسكرى عليهم السلام⁽⁵⁾ذكر شده است. در قم مى زيست و پس از اخراج از قم از سوى احمد بن محمّد بن عيسى اشعرى، در رى به زندگى خود ادامه داد. وى در سال 255 ق مكاتبه اى با امام عسكرى عليه السلام داشته است.⁽⁶⁾

مكانت حديثى

سهل بن زياد، نزد دانشمندان بسيارى درس آموخت و از آنان، روايت كرد. تعداد مشايخ او را بيش از 165 استاد دانسته اند⁽⁷⁾و راويان بسيارى از وى روايت كرده اند كه بيش از 35

شاگرد حديثى وى، احصا شده است.⁽¹⁾برخى از استادان وى عبارت اند از: ابراهيم بن عبد الرحمان، صفوان بن يحيى، ابن ابى عُمَير، بَزَنطى، احمد برقى، محمّد بن خالد برقى و محمّد بن حسين بن ابى خطاب. همچنين برخى راويان او عبارت اند از: احمد بن ادريس، احمد بن يحيى، حسن بن حسن بن بندار، على بن ابراهيم و محمّد بن حسن صفّار. علماى رجال، در توثيق و تضعيف سهل بن زياد، متّفق القول نيستند. رجاليان پيشين، چون شيخ طوسى، يك بار او را جز ثقات⁽²⁾و بار ديگر، جز ضعفا آورده اند.⁽³⁾نجاشى، احاديث او را ضعيف دانسته و ابن غضائرى⁽⁴⁾و كشّى⁽⁵⁾و جمعى ديگر،⁽⁶⁾او را تضعيف كرده اند. در مقابل، جمعى او را توثيق نموده و در شمار مشايخ اجازۀ حديث، ياد كرده اند.⁽⁷⁾متأخّران، امر دربارۀ سهل بن زياد را سهل مى دانند.⁽⁸⁾بى ترديد، او امامى صحيح الاعتقاد به شمار مى آيد.⁽⁹⁾

احاديث و آثار

نام سهل در كتب اربعه، در 2 هزار و 567 سند آمده است. دو كتاب با نام هاى التوحيد و النوادر،⁽¹⁰⁾از وى به ثبت رسيده اند.

59. فضل بن شاذان نيشابورى (ح 180-260 ق)

اشاره

محدّث، فقيه، متكلّم، مفسّر و راوى برجستۀ امامى، از اصحاب امام رضا،⁽¹⁾امام جواد،⁽²⁾امام هادى و امام عسكرى عليهم السلام است.⁽³⁾پدر او از شاگردان يونس بن عبد الرحمان بود.⁽⁴⁾وى در سال 260 ق درگذشت.⁽⁵⁾

مكانت حديثى

او از بيست استاد كه بيشتر آنان از مشاهير حديث اند، روايت كرده است؛ ازجملۀ محمّد بن ابى عُمَير (344 حديث)، صفوان بن يحيى (111 حديث)، حمّاد بن عيسى (يك صد حديث)، ابو ثابت، حسن بن محبوب، حسن بن على بن فضّال و شاذان بن خليل.⁽⁶⁾راويانى، چون على بن محمّد بن قتيبه و محمّد بن اسماعيل، از وى اخذ حديث كرده اند.⁽⁷⁾علماى رجال، وى را فقيهى جليل القدر، متكلّم، ثقه و داراى جايگاهى خاص در ميان اصحاب ائمّه عليهم السلام توصيف كرده اند.⁽⁸⁾امام حسن عسكرى عليه السلام، هنگام يادكرد او، سه مرتبه بر او دعا و طلب رحمت كرده است.⁽⁹⁾كشّى، اخبارى را نيز در نكوهش فضل بن شاذان نقل كرده⁽¹⁰⁾كه به لحاظ محتوا و سند، مورد نقد قرار گرفته اند.⁽¹¹⁾

احاديث و آثار

بيشتر روايات فضل در فروعات فقهى اند. در كتب اربعه، در 880 سند واقع شده است. ازجمله مؤلّفان پُر تأليف به شمار مى آيد كه 180 تصنيف در موضوعات مختلف كلامى، فقهى، اخلاقى و... نگاشته است. نجاشى، 48 كتاب و شيخ طوسى، 32 كتاب از او را نام برده اند. شيخ طوسى، تصريح دارد كه وى، صاحب تأليفات بسيارى است كه نام هاى آن را نمى داند.⁽¹⁾بعضى آثار وى، عبارت اند از: كتاب التوحيد فى كتب الله؛ كتاب الفرائض الكبير؛ كتاب الردّ على الحشوية و كتاب القائم عليه السلام.⁽²⁾

60. محمّد بن عيسى بن عبيد (زنده در 260 ق)

اشاره

حدود سال 180 ق به دنيا آمده است.⁽³⁾وى تا وفات فضل بن شاذان، در حدود سال 260 ق، زنده بوده است.⁽⁴⁾

مكانت حديثى

محدّث و فقيه امامى از خاندان يقطين است كه نزد بيش از پنجاه استاد، چون ابن فضّال، محمّد بن ابى عُمَير، حمّاد بن عيسى، زياد بن مروان، حسن بن على وشّاء، صفوان بن يحيى و يونس بن عبد الرحمان، حديث آموخت و حدود 25 محدّث، همانند احمد بن محمّد بن خالد، احمد بن محمّد بن عيسى، سعد اللّه بن عبد اللّه، على بن ابراهيم و محمّد بن حسن صفّار، از وى حديث شنيده اند.⁽⁵⁾علماى رجال، او را از اصحاب امام رضا،⁽⁶⁾امام

جواد،⁽¹⁾امام هادى و امام عسكرى عليهم السلام⁽²⁾بر شمرده اند. همچنين، وى را فقيهى جليل القدر، ثقه، عين، كثير الرواية و حَسَن التصانيف، توصيف كرده اند.⁽³⁾در ميان رجاليان پيشين، تنها شيخ طوسى به پيروى از شيخ صدوق و او به تبع ابن وليد، برخى روايات وى را استثنا كرده است.⁽⁴⁾

احاديث و آثار

نام او در كتب اربعه، در هزار و 451 سند قرار گرفته است. فهرست نگاران، هفده اثر وى را معرّفى كرده اند كه برخى از آن ها عبارت اند از: كتاب الواضح المكشوف فى الردّ على أهل الوقوف؛ كتاب المعرفة؛ كتاب الفىء و الخمس؛ كتاب الزكات و كتاب الرجال.

61. احمد بن اسحاق اشعرى قمّى (زنده در 260 ق)

اشاره

راوى، وكيل و از خواصّ امام عسكرى عليه السلام در شهر قم در قرن سوم است. مصاحبت امام جواد، امام هادى و امام عسكرى عليهم السلام را دارد⁽⁵⁾و امام زمان عليه السلام را ملاقات كرده است.⁽⁶⁾مسجد امام حسن عسكرى عليه السلام در شهر قم، منسوب به اوست. او پس از شهادت امام عسكرى عليه السلام در سال 260 ق زنده بود و درخواستى با نامه از امام زمان عليه السلام داشت كه حضرت در پاسخ، خبر رحلت او را همراه با پيراهنى براى او فرستاد. وى در منطقۀ حلوان (سر پل ذهاب) درگذشت و در آنجا مدفون شد.⁽⁷⁾

مكانت حديثى

(1) . معجم رجال الحديث: ج 2 ص 43 ش 428 وص 46 ش 431 و 432 و ص 51 ش 436.

(2) . رجال الكشّى: ج 2 ص 831 ش 1053، الفهرست، طوسى: ص 70 ش 78.

(3) . الكافى: ج 1 ص 97 ح 4، كمال الدين: ج 2 ص 384 ح 1، أعلام الورى: ج 2 ص 247.

(4) . رجال النجاشى: ج 1 ص 235 ش 223، الفهرست، طوسى: ص 70 س 78.

(5) . مروج الذهب: ج 4 ص 148.

و در سامرا، در جوار امام حسن عسكرى عليه السلام به خاك سپرده شد.⁽¹⁾

مكانت حديثى

وى، محدّث و شاعر و از اصحاب پنج تن از امامان، يعنى امام رضا، امام جواد، امام هادى و امام عسكرى عليهم السلام به شمار مى آيد و از كسانى است كه امام زمان عليه السلام را ديده است.⁽²⁾او به دليل مخالفت با حاكميت عبّاسى در سال 252 ق، زندانى شد.⁽³⁾علماى رجال، در توصيف او گفته اند: وى فردى ثقه، قابل اعتماد، جليل القدر و عظيم المنزله است كه نزد ائمّه عليهم السلام، منزلتى شريف داشت.⁽⁴⁾

بيشتر روايات وى بى واسطه از معصومان عليهم السلام نقل شده است. بيش از ده راوى و محدّث، از وى اخذ حديث كرده اند كه برخى از آنان عبارت اند از: احمد بن ابى عبد الله، ابو احمد بن راشد، ابراهيم بن هاشم، احمد بن اسحاق، احمد بن محمّد بن عيسى، اسحاق بن محمّد و سهل بن زياد.

احاديث و آثار

از وى در كتب اربعه، هشت روايت با عنوان «داوود بن القاسم» و 25 روايت با عنوان «ابو هاشم الجعفرى»، گزارش شده است.⁽⁵⁾او كتابى داشته كه از سوى احمد بن ابى عبد الله، نقل شده است.⁽⁶⁾

63. محمّد بن حسين بن ابى الخطّاب (م 262 ق)

اشاره

محدّث، فقيه، متكلم امامى از اصحاب امام جواد، امام هادى و امام عسكرى عليهم السلام است.⁽¹⁾وفات او، به سال 262 ق گزارش شده است.⁽²⁾محمّد بن حسين، در سند روايات عنوان مشتركى است كه اگر بدون قيد باشد، منصرف به «محمّد بن الحسين بن أبى الخطّاب» است.⁽³⁾

مكانت حديثى

وى از بيش از 130 استاد حديثى، اخذ روايت كرده كه برخى از آنان، همچون ابن ابى عُمَير، بَزَنطى، جعفر بن بشير، حسن بن على بن فضّال، معاوية بن عمّار و صفوان بن يحيى، از مشاهير حديثى شيعه به شمار مى روند. همچنين شمارى از راويان، مثل سهل بن زياد، سعد بن عبد اللّه، على بن حسن بن فضّال، محمّد بن حسن صفّار و محمّد بن يحيى عطّار، از وى حديث شنيده اند.⁽⁴⁾علماى رجال، او را به وثاقت، جلالت، بزرگى و حُسن تصنيف، ياد كرده اند كه رواياتش مورد اعتماد است.⁽⁵⁾

احاديث و آثار

محمّد بن حسين، از محدّثان پُر حديث شيعه به شمار مى آيد. نام وى در هزار و 489 سند، در كتب اربعه آمده است.⁽⁶⁾از تعبير نجاشى به «حُسن التصانيف» بودن محمّد بن حسين

استفاده مى شود كه كتاب هاى او بسيار است. بيشتر كتاب هاى او صبغۀ كلامى دارند و عبارت اند از: كتاب التوحيد؛ كتاب المعرفة و البداء؛ كتاب الردّ على أهل القدر؛ كتاب الإمامة؛ كتاب اللؤللؤة؛ كتاب وصايا الأئمة و كتاب النوادر.⁽¹⁾

64. ابراهيم بن هاشم قمى (ح 190-265 ق)

اشاره

برخى ولادت او را در سال 190 ق⁽²⁾در شهر كوفه مى دانند.⁽³⁾تحصيلات و رشد و نموّ علمى ابراهيم بن هاشم، در كوفه بود و سپس به بغداد و سرانجام به قم، مهاجرت كرد. مزار او در قم است. وفات او حدود سال 265 ق است.⁽⁴⁾

مكانت حديثى

وى محدّث، فقيه و از راويان سخت كوش امامى به شمار مى آيد. ابراهيم بن هاشم، نزد دانشمندان بسيارى درس آموخت و از آنان، اجازۀ روايت يا استماع حديث گرفت. وى از پُر شمارترين مشايخ و استادان حديثى به شمار مى آيد. او پس از تحصيل در مدرسۀ كوفه و بغداد، از مشايخ شام، عراق، كاشان، اصفهان، اهواز، رى، نيشابور و...، نيز بهره ها گرفت.⁽⁵⁾وى از بيش از 160 استاد، نقل حديث كرده⁽⁶⁾كه ابن محبوب، ابراهيم بن ابى محمود خراسانى، بزنطى، حسن بن على وشّاء، حمّاد بن عيسى، حسين بن سعيد، صفوان بن يحيى، عبد اللّه بن مغيره و محمّد بن ابى عُمَير از آنان به شمار مى آيند. نيز شاگردان بسيارى،

همانند على بن ابراهيم (پسرش)، احمد بن ادريس قمّى، سعد بن عبد اللّه اشعرى، عبد اللّه بن جعفر حِميرى، محمّد بن حسن بن صفّار و حسن بن على بن حسن بن فضّال، از وى روايت كرده اند. گفته شده وى نخستين فردى بود كه احاديث كوفه را در قم منتشر كرد.⁽¹⁾از رجاليان متقدّم، نصّ صريحى جز آنچه گذشت در توثيق او گزارش نشده است. متأخّران، او را موثّق و روايات او را صحيح مى دانند.⁽²⁾

احاديث و آثار

ابراهيم بن هاشم، ازجمله محدّثان پرُ حديثى است كه در ميان راويان، داراى بيشترين و متنوّع ترين احاديث است، به گونه اى كه نام وى در 7 هزار و 392 سند، در ابواب فقهى، اخلاقى، اعتقادى و تاريخى در كتب اربعه، واقع شده است. فهرست نگاران، در شرح حال ابراهيم بن هاشم، دو كتاب را به وى منتسب كرده اند: كتاب قضايا امير المؤمنين عليه السلام و كتاب النوادر.⁽³⁾

65. احمد بن محمّد بن خالد برقى (م 274 يا 280 ق)

اشاره

از شخصيت هاى شاخص خاندان برقى و از اصحاب امام جواد⁽⁴⁾، امام هادى و امام عسكرى عليهم السلام است.⁽⁵⁾او در سال 274 و بنا بر نقل على بن محمّد (ابن ماجيلويه)، 280 ق درگذشت.⁽⁶⁾

مكانت حديثى

رجاليان، ضمن آن كه او را ثقه دانسته اند، يادآور شده اند وى از ضعفا، نقل روايت مى كند و

بر روايت هاى مرسل اعتماد دارد.⁽¹⁾گزارش ابن غضائرى، از اختلاف وى با احمد بن محمّد بن عيسى اشعرى، رئيس قميان و اخراج و تبعيد وى از قم، حكايت دارد. البته بعدها احمد اشعرى، از كار خود پشيمان شد و برقى را به قم باز گرداند و از وى پوزش خواست و در تشييع جنازۀ برقى، پابرهنه و بى عمامه حاضر شد تا رفتار گذشتۀ خود را جبران كند.⁽²⁾ابن غضائرى، در اين گزارش، ضمن بيان طعن قمى ها بر وى، رفتار قمى ها را نادرست خوانده و ضعف را متوجّه استادان وى مى داند.⁽³⁾

وى از بيش از 97 استاد، حديث شنيده و بيش از بيست راوى از شهرهاى كوفه، بغداد، قم، رى، همدان، اصفهان و...، از وى حديث گزارش كرده اند برخى استادان وى، عبارت اند از: ابن ابى نجران، بَزَنطى، حسن بن محبوب، محمّد بن خالد، عثمان بن عيسى، محمّد بن على، حسين بن سعيد. برخى راويان از وى نيز عبارت اند از: سعد بن عبد الله، سهل بن زياد، على بن ابراهيم و محمّد بن ماجيلويه.⁽⁴⁾

احاديث و آثار

در كتب اربعه، در 2 هزار و 624 سند واقع شده است. او ازجمله مصنّفان پُر اثر امامى به شمار مى آيد كه هم اكنون بخشى از آنها آثار به دست ما رسيده اند.⁽⁵⁾شيخ طوسى، شمار كتاب هاى او را 98 و نجاشى، نود كتاب ياد كرده اند.⁽⁶⁾

از آثار برقى كتاب المحاسن است كه كتاب بزرگى بوده و قسمت باقيمانده آن در دو جلد و يازده كتاب، انتشار يافته است. رجال البرقى نيز به او منتسب است كه ظاهراً نوشته

فرزند، يا يكى از نوادگان اوست.⁽¹⁾

66. محمّد بن حسن صفّار (200-290 ق)

اشاره

تحصيلات و رشد علمى اين محدّث بزرگ، در شهر قم بود. نجاشى و ديگران، وفات وى را در اين شهر در سال 290 ق دانسته اند.⁽²⁾

مكانت حديثى

صفّار قمّى، نزد بسيارى از بزرگان، دانش آموخت و از افراد بسيارى نقل روايت كرده است. برخى شمار استادان او را 146 نفر، شمارش كرده اند.⁽³⁾در كتب اربعه، از حدود شصت استاد، نقل حديث كرده⁽⁴⁾و نيز تعداد فراوانى از راويان و محدّثان شيعه، از او حديث گزارش كرده اند. برخى استادان وى، عبارت اند از: ابراهيم بن هاشم، احمد بن محمّد بن عيسى و محمّد بن عيسى. برخى استادان او، همانند، حسن بن احمد بن سلمۀ كوفى، حسن بن على كوفى و محمّد بن حمّاد كوفى، اهل كوفه بوده اند. برخى، شمار شاگردان وى را ده نفر گفته اند⁽⁵⁾كه محمّد بن حسن بن وليد، محمّد بن يعقوب كلينى، محمّد بن يحيى عطّار، سعد بن عبد اللّه اشعرى و احمد بن ادريس، از آن جمله اند.⁽⁶⁾رجاليان، او را در ميان علماى شهر قم، محترم و معروف دانسته و از محدّثانى شمرده اند كه در نقل روايت ثقه، مورد اعتماد و عظيم القدر است.⁽⁷⁾شيخ طوسى، او را از اصحاب امام عسكرى عليه السلام برشمرده

است.⁽¹⁾وى مكاتباتى نيز با امام عسكرى عليه السلام داشته است.⁽²⁾در كتاب الكافى مكاتبه اى بدون واسطه از امام هادى عليه السلام نقل مى كند.⁽³⁾

احاديث و آثار

نام وى در كتب اربعه، در 837 سند، واقع شده است. نجاشى، تعداد كتاب هاى او را 35 عنوان در موضوعات مختلف فقهى، اعتقادى، فضائل و... ذكر كرده است.⁽⁴⁾برخى از آن ها عبارت اند از: كتاب الصّلاة؛ كتاب المكاسب؛ كتاب الزكاة و بصائر الدرجات.⁽⁵⁾

67. عبد اللّه بن جعفر حِميرى (حدود 295 ق)

اشاره

تحصيلات و رشد علمى او، در قم بود و پس از سال 290 ق به كوفه سفر كرد و محدّثان كوفه، از او احاديث بسيارى فرا گرفتند.⁽⁶⁾از جزئيات زندگى وى، اطّلاعات چندانى در دست نيست و به نظر مى رسد وى، اندكى پس از ورود به كوفه، درگذشته است.

مكانت حديثى

عبد اللّه بن جعفر، محدّث، فقيه، از دانشمندان برجستۀ قمى و از اصحاب امام رضا، امام هادى و امام عسكرى عليهم السلام، به شمار مى آيد.⁽⁷⁾برخى در اصحاب امام رضا و امام جواد عليهما السلام بودن وى، ترديد كرده اند.⁽⁸⁾عبد اللّه حِميرى، از محدّثان والامقامى است كه همۀ رجاليان، او

را به جلالت قدر و وثاقت ستوده اند.⁽¹⁾وى 45 استاد و نيز به همين تعداد، شاگرد، داشته است. ازجمله استادان وى، احمد بن محمّد بن عيسى، احمد بن محمّد بن خالد، ابو غالب احمد بن محمّد بن سليمان رازى، ابو هاشم جعفرى و ابراهيم بن هاشم بوده اند و نيز برخى راويان چون على بن حسين بن بابويه، محمّد بن حسن صفّار، محمّد بن قولويه، سعد بن عبد اللّه اشعرى، فرزندش محمّد بن عبد اللّه بن جعفر و محمّد بن يعقوب كلينى، از وى اخذ حديث و نقل روايت كرده اند.⁽²⁾از مجموع چهل روايت، كلينى هفت روايت را بى واسطه از او نقل كرده است. احتمال دارد كلينى اين روايات را از طريق وِجاده، گزارش كرده باشد.⁽³⁾

احاديث و آثار

نام حميرى، در 111 سند در موضوعات مختلف فقهى، اخلاقى، اعتقادى و تاريخى، در كتب اربعه آمده است.⁽⁴⁾عبد اللّه بن جعفر حِميرى، داراى نگاشته هاى بسيار است. فهرست نگاران، چهارده عنوان كتاب از وى معرّفى كرده اند.⁽⁵⁾غير از كتاب قرب الإسناد، ديگر آثار او در دسترس نيستند. برخى از آثار وى عبارت اند از: قرب الإسناد؛ كه بيشتر روايات اين كتاب، به مسائل فقهى مربوط بوده و با كمترين واسطه، از ائمّه عليهم السلام نقل شده اند. شمار روايات كتاب در نسخۀ چاپ آل البيت، يك هزار و 387 روايت، شمارش شده است؛ ديگر نوشته هاى كتاب الإمامة، كتاب الدلائل، كتاب العظمة و التوحيد و كتاب الغيبة و الحيرة هستند.⁽⁶⁾

68. احمد بن محمّد بن عيسى اشعرى (قبل از 190 - حدود 300 ق)

اشاره

پدران وى در زمان حاكميت حَجّاج بن يوسف ثقفى، از ترس وى به شهر قم پناه آوردند. با توجّه به ملاقات وى با امام رضا عليه السلام و روايتش از حماد بن عيسى و صفوان بن يحيى، او متولد قبل از سال 190 ق است⁽¹⁾از امام رضا صلى الله عليه و آله حديثى نقل نكرده است.⁽²⁾تا سال 280 ق⁽³⁾زنده بوده و به نقلى تا حدود سال 300 ق زنده بوده است.⁽⁴⁾

مكانت حديثى

علماى علم رجال او را از بزرگان اهل قم، استاد و رئيس و فقيه بدون رقيب دانسته اند كه با حاكمان قم، رفت وآمد داشت و به محضر سه امام (امام رضا، امام جواد و امام هادى عليهم السلام) رسيده است.⁽⁵⁾علماى اهل سنّت نيز از او به بزرگى ياد كرده اند.⁽⁶⁾اشعرى، از راويانى است كه از مشايخ فراوان، نقل روايت كرده است. استادان وى در كتب اربعه، حدود 160 نفرند⁽⁷⁾كه ازجملۀ آن ها ابن ابى عُمَير، بَزَنطى، ابن فضّال، حمّاد بن عيسى، صفوان بن يحيى و حسين بن سعيد اهوازى بوده اند. راويان بسيارى نيز همانند ابوعلى اشعرى، سعد بن عبد اللّه، عبد اللّه بن جعفر حِميرى، محمّد بن حسن صفّار و محمّد بن يحيى عطّار، از وى روايت كرده اند.⁽⁸⁾

احاديث و آثار

احاديث وى در موضوعات مختلف فقهى، اخلاقى، اعتقادى و تاريخى است و نام او در كتب اربعه، در 9 هزار و 644 سند واقع شده است.⁽¹⁾اشعرى، كتاب هايى در حوزه هاى مختلف علوم اسلامى، تأليف و تدوين كرده است. كتابى كه از وى باقى مانده، كتاب النوادر اوست. فهرست نگاران، دوازده كتاب او را فهرست كرده اند.⁽²⁾شيخ طوسى، در شرح حال محمّد بن ابى عُمَير مى نويسد: «احمّد بن محمّد بن عيسى، صد كتاب از رجال اصحاب امام صادق عليه السلام را به واسطۀ ابن ابى عُمَير، نقل كرده است».⁽³⁾

69. سعد بن عبد اللّه اشعرى (م 301 ق)

اشاره

اشعرى ها، از بزرگ ترين خاندان هاى شهر قم به شمار مى آيند. سعد در جستجوى حديث، به مناطق مختلف، مسافرت و با افراد مشهور از اهل سنّت، ملاقات كرد.⁽⁴⁾او مدّتى را در بغداد، سكونت داشت و به سال 299 يا 300، يا 301 ق وفات نمود.⁽⁵⁾

مكانت حديثى

شيخ طوسى، يك بار سعد را در شمار اصحاب امام عسكرى عليه السلام نام برده و بار ديگر، او را در باب سيزدهم الرجال خود، در ضمن راويانى برشمرده كه از ائمّه عليهم السلام روايت نقل نكرده اند.⁽⁶⁾نجاشى تصريح دارد كه اصحاب ما، ملاقات سعد با امام عسكرى عليه السلام را ضعيف شمرده و روايت وى از ايشان در منابع روايى را ساختگى دانسته اند.⁽⁷⁾در مقابل، برخى وى را از

اصحاب امام عسكرى عليه السلام دانسته و روايتش از ايشان را از جهت سند و محتوا، معتبر مى دانند.⁽¹⁾علماى رجال، سعد بن عبد اللّه را فقيه، شيخ طائفۀ اماميه، محدّثى جليل القدر، چهرۀ سرشناس، ثقه و مورد اعتماد، توصيف كرده اند.⁽²⁾سعد اشعرى، از 73 استاد، همچون ابراهيم بن هاشم، احمد بن خالد برقى، احمد بن محمّد بن عيسى و محمّد بن حسين بن ابى الخطّاب، حديث شنيده است و از راويان اهل سنّت، چون حسن بن عرفه، محمّد بن عبد الملك دقيقى، ابو حاتم رازى و عباس ترقّفى نيز روايت كرده است.⁽³⁾بيش از شانزده راوى، همچون ابو القاسم بن قولويه، احمد بن محمّد بن يحيى، على بن بابويه و محمّد بن يعقوب كلينى نيز از وى اخذ حديث كرده اند.⁽⁴⁾

احاديث و آثار

از وى در كتب اربعه، بيش از هزار و 140 روايت، شمارش شده⁽⁵⁾كه بيشتر آن ها در موضوع فروعات فقهى اند و مورد استناد فقيهان، قرار گرفته اند. از سعد بن عبد اللّه، بيش از 36 عنوان كتاب در موضوعات گوناگون به ثبت رسيده است. برخى از اين آثار عبارت اند از: بصائر الدرجات؛ الفرق الشيعة و يا الفرق و المقالات و كتاب الرّحمة.⁽⁶⁾

70. محمّد بن يحيى عطّار (م بعد از 300 ق)

اشاره

دانشمند برجستۀ خاندان اشعرى؛ از تاريخ دقيق ولادت و جزئيات زندگى وى، اطّلاعى در

دست نيست. از آنجا كه شغل وى عطّارى بوده، بدين جهت، به عطّار، ملقّب شده است. برخى درگذشت او را پس از سال 300 ق دانسته اند.⁽¹⁾

مكانت حديثى

شيخ طوسى، او را در شمارِ راويانى كه باواسطه از ائمّه عليهم السلام نقل روايت كرده اند، ياد مى كند.⁽²⁾علماى رجال، او را استاد علماى شيعه در قم، استاد كلينى، كثير الحديث، ثقه و مورد اعتماد و داراى جايگاه رفيع، توصيف كرده اند.⁽³⁾

وى از 65 استاد حديثى كه بيشتر آنان از مشاهير و بزرگان امامى به شمار مى آيند، درس آموخت كه ازجملۀ آنان ابراهيم بن هاشم، احمد بن محمّد بن خالد، احمد بن محمّد بن عيسى، سلمة بن خطّاب، سهل بن زياد، عبد اللّه بن جعفر حِميرى و محمّد بن حسين بن ابى الخطّاب است. همچنين بيش از ده محدّث و راوى، چون پسرش احمد بن محمّد بن يحيى، محمّد بن يعقوب كلينى، على بن حسين بن بابويه و محمّد بن حسن بن وليد، از وى اخذ حديث و نقل روايت كرده اند.⁽⁴⁾

احاديث و آثار

از وى بيش از 6 هزار روايت با عنوان هاى «محمّد بن يحيى» و «محمّد بن يحيى عطّار»، در موضوعات مختلف و در بيشتر باب هاى اعتقادى، فقهى و اخلاقى و تاريخى در اسانيد روايات كتب اربعه، گزارش شده است.⁽⁵⁾اين تعداد، غير از آن مواردى است كه كلينى با تعبير «عدّة من أصحابنا» از وى نقل كرده است. محمّد بن يحيى تأليفاتى داشته كه دو اثر آن بانام هاى مقتل الحسين عليه السلام و كتاب النوادر - كه پسرش احمد راوى آن است - ثبت

شده اند.⁽¹⁾

71. على بن ابراهيم بن هاشم قمّى (زنده در 307 ق)

اشاره

ولادت وى، حدوداً ميان سال هاى 230 تا 240 ق است.⁽²⁾تحصيلات و رشد و نموّ علمى على بن ابراهيم، در مدرسۀ حديثى قم بوده است. وى از مشهورترين عالمان، محدّثان، فقيهان و مفسّران نامدار شيعه و از راويان سخت كوشى است كه به نقل و نشر ميراث حديثى كه از پدرش فراگرفت، اهتمام ورزيد. او تا سال 307 ق در قيد حيات بوده است.⁽³⁾

مكانت حديثى

على بن ابراهيم، از استادان بسيارى استماع حديث كرده است. حضور وى در قم، سبب شده تا بيشتر روايات وى از شاگردان امام جواد، امام هادى و امام عسكرى عليهم السلام و نيز از معمران اصحاب امام رضا عليه السلام، همانند عبد اللّه بن صلت باشد. برخى مشايخ وى، عبارت اند از: پدرش، ابراهيم بن هاشم، محمّد بن عيسى بن عبيد، هارون بن مسلم بن سعدان، صالح بن سندى، احمد بن محمّد بن خالد برقى، برادرش، اسحاق بن ابراهيم. همچنين محدّثانى چون محمّد بن يعقوب كلينى، احمد بن زياد بن جعفر، محمّد بن قولويه قمى و محمّد بن حسن بن وليد از وى حديث گزارش كرده اند.⁽⁴⁾علماى رجال، او را به جلالت شأن، وثاقت و داراى عقيدۀ صحيح ستوده و به نيكى ياد كرده اند.⁽⁵⁾

احاديث و آثار

او كتاب هاى متعدّدى داشته كه در كتاب هاى فهارس، از آن ها ياد شده و نام او در اسناد

روايات بسيارى واقع شده است. تنها در كتب اربعه، 7 هزار و 140 حديث در موضوعات فقهى، اعتقادى، اخلاقى و تفسيرى و با تعابيرى چون «على بن إبراهيم»، «على بن إبراهيم بن هاشم» و «على»، از او روايت شده اند⁽¹⁾. برخى از آثار او عبارت اند از: اختيار القرآن؛ كتاب الأنبياء؛ كتاب الناسخ و المنسوخ؛ كتاب التوحيد و الشرك؛ كتاب فضائل أمير المؤمنين عليه السلام؛ كتاب المغازى؛ كتاب قرب الإسناد و كتاب التفسير.⁽²⁾در نحوه انتساب تفسير موجود به على بن ابراهيم نظرياتى مطرح است.⁽³⁾

72. جعفر بن محمّد بن قولِوَيه (م 368 ق)

اشاره

وى در شهر قم به دنيا آمد و تحصيلاتش را در همان شهر، آغاز كرد. سفرهاى علمى ازجمله به مصر و بغداد داشت.⁽⁴⁾در سال 369، يا 368 ق⁽⁵⁾در كاظمين وفات يافت و در جوار مرقد امام كاظم و امام جواد عليهما السلام دفن شد.

مكانت حديثى

وى استادان حديثى بسيارى داشت كه شمار آن ها را 31 نفر⁽⁶⁾و برخى 53 نفر گفته اند.⁽⁷⁾ابن قولِوَيه، ادّعاى وثاقت تمام مشايخ خود را در آغاز كتاب كامل الزيارات، ذكر كرده است.⁽⁸⁾پدرش محمّد، برادرش على، احمد بن ادريس اشعرى، محمّد بن يعقوب كلينى و ابو عمرو كشّى، از استادان او هستند. نيز مشايخ بسيارى، همانند ابن عبدون، ابن عياش جوهرى،

حسين بن عبيد اللّه غضائرى، شيخ مفيد و محمّد بن على بن بابِوَيه، از وى اخذ حديث كرده اند.⁽¹⁾رجاليان، بر جلالت، عظمت، صداقت، امانت دارى، وثاقت، اعتماد و برترى وى بر ديگران تأكيد كرده اند.⁽²⁾در ميان علماى اهل سنّت، ابن حجر عسقلانى، وى را شخصى بسيار ممتاز و فوق العاده دانسته است.⁽³⁾

احاديث و آثار

ابن قولِوَيه، از محدّثان پُر حديث و صاحب تأليفات و تصنيفات بسيار در حوزه هاى مختلف حديثى، فقهى و غير آن است. در تهذيب و استبصار، در 614 سند واقع شده است. فهرست نگاران، آثار حديثى او را به تعداد ابواب فقه، ياد كرده اند.⁽⁴⁾نجاشى، 23 كتاب او را شمارش كرده كه همه آن ها را نزد شيخ مفيد و حسين بن عبيد اللّه، خوانده است.⁽⁵⁾

برخى آثار او عبارت اند از: كامل الزيارات كه از آن با نام هاى جامع الزيارات⁽⁶⁾و كتاب الزيارات⁽⁷⁾ياد شده و علّامه مجلسى، از آن با نام كامل الزيارة و شيخ مفيد از آن با نام كتاب المزار، ياد كرده اند. اين كتاب به زبان فارسى ترجمه و چاپ شده است؛ نيز كتاب مداواة الجسد؛ تاريخ الشهور و الحوادث فيها؛ كتاب الصلاة و كتاب الردّ على ابن داوود فى عدد شهر رمضان، از اوست.⁽⁸⁾

2 مؤلّفان مشهور شيعى

1. محمّد بن يعقوب كلينى (م 329 ق)

اشاره

وى پس از شهادت امام عسكرى عليه السلام، در روستاى كُلَين از توابع شهر رى⁽¹⁾به دنيا آمد.⁽²⁾پدرش از علماى برجسته كُلَين بود و در آنجا وفات يافت. تحصيلات آغازين كلينى، در رى بود و سفرهاى علمى به شهرهاى قم، بغداد، دمشق و بعلبك داشت.⁽³⁾وى در سال 329⁽⁴⁾يا 328 ق⁽⁵⁾درگذشت.

مكانت حديثى

ملقّب به ثقة الإسلام، محدّث، فقيه، متكلّم، رجالى و از عالمان و بزرگان امامى⁽⁶⁾در نيمه

اوّل سدۀ چهارم هجرى است. او از چهارصد استاد، حديث شنيده است⁽¹⁾كه محدّثان قمى همچون على بن ابراهيم، محمّد بن يحيى عطّار، ابو على اشعرى، احمد بن ادريس، حسين بن محمّد اشعرى، سعد بن عبد اللّه، محمّد بن عبداللّه بن جعفر حِمَيرى، محمّد بن حسن فروّخ، ابو العباس احمد بن سعيد و ابو سليمان داوود بن كورۀ قمى و نيز از مشايخ نيشابور، كسانى چون محمّد بن اسماعيل بندقى و از راويان كوفى، افرادى مانند حميد بن زياد كوفى و محمّد بن ابى عبد اللّه از آن جمله اند. در ميان مشايخ او، افرادى از بغداد، رى، قزوين و شهرهاى ديگر، به چشم مى خورند.

شاگردان بسيارى از وى اخذ حديث كرده اند و آمار و اطّلاع دقيقى از شاگردان كلينى وجود ندارد. برخى راويان وى چون ابو القاسم جعفر بن محمّد بن قولِوَيه، صاحب كامل الزيارات، ابو محمّد هارون بن موسى تَلّعُكبَرى، ابو غالب احمد بن محمّد بن رازى و ابو الحسين احمد بن على بن سعيد كوفى،⁽²⁾از محدّثان بزرگ شيعه در فقه و حديث به شمار مى آيند. دانشمندان اهل سنّت نيز كلينى را ستوده اند.⁽³⁾

كلينى با سفراى چهارگانۀ امام زمان عليه السلام، هم عصر بود؛⁽⁴⁾ولى نشانه اى از ملاقات وى با سفراى ايشان، گزارش نشده است.

آثار حديثى

كلينى، در تأليف و ميراث حديثى، جايگاه ويژه اى دارد. علماى شيعه، كتاب الكافى را كامل ترين و جامع ترين⁽⁵⁾و از برترين كتاب هاى شيعه و پُر فايده ترين آنها⁽⁶⁾ياد كرده اند.

احاديث وى در موضوعات گوناگون اصول اعتقادى و تمام ابواب فقهى، تاريخ و اخلاقيات است. كتاب هاى كلينى، عبارت اند از: الكافى. اين كتاب، اوّلين كتاب از چهار كتاب رجالى شيعه و مشتمل بر 31 عنوان است. آمار احاديث اين كتاب، متفاوت گزارش شده است. شهيد ثانى، شانزده هزار و 121 روايت⁽¹⁾و برخى تعداد آنها را 16 هزار و 199 حديث دانسته اند.⁽²⁾آخرين پژوهش و تحقيقاتى كه در مؤسسۀ علمى فرهنگى دار الحديث انجام شد، تعداد آن را 15 هزار و 413 روايت، شمارش كرده است. اختلاف آمار، بيشتر به جهت تكرار برخى سندها، يا احتساب احاديث تكرارى و مانند آن است. تأليف اين كتاب بيست سال به طول انجاميد.⁽³⁾بر كتاب الكافى، شرح ها، تعليقه ها، گزيده ها، ترجمه، معجم، فهرست ها و پژوهش هايى بسيارى نگاشته شده كه تاكنون، اندكى از آنها به چاپ رسيده اند؛ همچنين كتاب تعبير الرؤيا؛ كتاب الرجال؛ كتاب رسائل الأئمّه عليهم السلام؛ كتاب الردّ على القرامطه و كتاب ما قيل فى الأئمّة من الشعر از او هستند.⁽⁴⁾

2. شيخ صدوق (م 381 ق)

اشاره

محمّد بن على بن حسين بن بابويه قمى، فقيه، محدّث، رجالى، مؤلّف و از علماى برجستۀ شيعه در سدۀ چهارم هجرى است. اندكى پس از رحلت نايب دوم امام عصر عليه السلام و در زمان نيابت حسين بن روح نوبختى، به دعاى امام عصر عليه السلام در شهر قم به دنيا آمد.⁽⁵⁾پدر، عموها،

برادران و فرزندان صدوق، از عالمان برجستۀ شيعه به شمار مى آيند. وى تا سال 339 ق ساكن قم بود⁽¹⁾و بيشترين بهرۀ علمى را از مدرسۀ قم و استادان قمى برد؛ سپس به نقاط مختلف بلاد اسلامى آن زمان، مسافرت كرد و از محدّثان شيعه و سنّى، بهره ها گرفت.

در سال 352 ق، عازم سفر معنوى زيارت امام رضا عليه السلام شد. در سفر به خراسان، افزون بر حضور در نيشابور، به شهرهاى ديگر خراسان رفت و از حلقه هاى علمى آن ديار، استفاده برد. پس از آن، سفرهايى به عراق و حجاز داشت و در مجالس علمى كوفه⁽²⁾و مدينه⁽³⁾، شركت كرد. در ذى حجّۀ سال 353 ق، به زيارت خانه خدا، توفيق يافت.⁽⁴⁾در بازگشت از مكّه، از ميانۀ راه مكّه به كوفه، در شهر فيد، توقّف كرد و از برخى مشايخ آن ديار، اخذ حديث كرد.⁽⁵⁾در سال 355 ق وارد بغداد شد و در حالى كه سن چندانى نداشت، بزرگان بغداد در مجلس درس او حاضر شدند.⁽⁶⁾وى به شهرهاى ديگرى چون بلخ، ماوراء النهر، ايلاق، سمرقند، فرغانه، و گرگان مسافرت كرد و از دانشمندان شيعى و سنّى آن مناطق بهره گرفت.⁽⁷⁾پس از سفر به ماوراء النهر، به شهر رى بازگشت و تا پايان عمر در همان شهر ماند. وى سرانجام در سال 381 ق در 75 سالگى، در شهر رى، وفات يافت و در همان جا به خاك سپرده شد.⁽⁸⁾

مكانت حديثى

علماى شيعه و سنّى، صدوق را عالمى شيعى، مفسّر، فقيه، اصولى، محدّث، حافظ، آشناى

به رجال، ناقد اخبار،⁽¹⁾رئيس محدّثان، حجّة الإسلام،⁽²⁾رُكنى از اركان دين⁽³⁾و مورد وثوق، توصيف كرده اند.⁽⁴⁾امام عصر عليه السلام در توقيعى شريف دربارۀ او فرمود: «خداوند به وسيلۀ او به مردم، بهره مى رساند».⁽⁵⁾

شيخ صدوق، از مشايخ بسيارى، اخذ حديث كرده است. شرح حال نويسان، تعداد 260 تن از استادان روايى وى را نام برده اند. برخى از مشايخ صدوق كه وى، بيشترين استفاده و نقل حديث را از آنان داشته، عبارت اند از: احمد بن على بن ابراهيم قمى، احمد بن محمّد بن شيبانى، احمد بن محمّد بن يحيى عطّار، جعفر بن محمّد بن موسى بن قولِوَيه، جعفر بن محمّد بن شيبانى، جعفر بن احمد ايلاقى، پدرش، على بن حسين بن موسى بن بابِوَيه قمّى، محمّد بن حسن بن احمد بن وليد قمى، محمّد بن محمّد بن عصام كلينى، محمّد بن على بن ماجيلويه، محمّد بن موسى بن متوكّل و مظفّر بن جعفر علوى. شاگردان بسيارى نيز از وى اخذ حديث كرده اند كه برخى از آنان، عبارت اند از: برادرش حسين و فرزندان و نوه هاى او، ابو الحسين هارون بن موسى تَلّعُكبَرى و پدرش، ابو عبد اللّه حسين بن عبيد اللّه بن ابراهيم غضائرى، شيخ مفيد و سيد مرتضى.⁽⁶⁾

آثار حديثى

شيخ صدوق، يكى از مولّفان كتب چهارگانۀ شيعه است و عصر او را بايد عصر حديث ناميد. شيخ صدوق، توانست كتاب هاى مختلف و متنوّعى در موضوعات گوناگون فقه،

كلام، تفسير، تاريخ، سيره، دعا و زيارات، به نگارش در آورد، به گونه اى كه شمار تصنيفات وى را بالغ بر سيصد عنوان كتاب كوچك و بزرگ دانسته اند.⁽¹⁾هم اينك تنها شمار اندكى از كتاب هاى وى به دست ما رسيده كه جز منابع اوّليۀ شيعه به شمار مى آيد. برخى از تأليفات شيخ صدوق، عبارت اند از: كتاب من لا يحضره الفقيه. اين كتاب، يكى از چهار كتاب روايى شيعه به شمار مى رود و در چاپ جديد، در چهار جلد، حدود 6 هزار روايت در فروعات فقهى دارد كه طى 663 باب، گردآورى شده و از بيش از پانصد نفر استاد و شيخ روايى، نقل شده اند. شيخ صدوق، در پايان كتاب، راويانى را كه از آنان روايت كرده يادآور شده است، و طريق سند خود به آنها را بيان كرده كه اصطلاحاً «المشيخة» ناميده مى شود.

بر اين كتاب، پژوهش ها و شرح ها و حاشيه هاى فراوانى نگاشته شده كه از جمله آن هاست: روضة المتّقين، و اللّوامع القدسية يا لوامع صاحبقرانى هر دو تأليف مجلسى اوّل. شرح هاى ديگرى نيز بر كتاب من لا يحضره الفقيه نگاشته شده اند.⁽²⁾برخى به جاى شرح، به حاشيه نويسى بر آن، اكتفا كرده اند.

از جمله كتاب هاى ديگر شيخ صدوق، كمال الدين و تمام النعمة است. اين كتاب، در پاسخ به شبهاتى است كه از سوى اهل سنّت و فرقه هاى كيسانيه، واقفيه، اسماعيليه و زيديه، وارد شده اند. تأليف اين كتاب، در سفر به نيشابور، آغاز شده است؛ معانى الأخبار؛ عيون أخبار الرضا عليه السلام؛ الخصال؛ الأمالى يا المجالس؛ علل الشرائع؛ التوحيد؛ ثواب الأعمال و عقاب الأعمال؛ صفات الشيعة؛ الاعتقادات؛ فضائل الأشهر الثلاثة؛ فضائل الشيعة؛ مصادفة الإخوان؛ المواعظ و الهداية از ديگر آثار او هستند.

3. سيد رضى (359-406 ق)

اشاره

ابو الحسن محمّد بن حسين بن موسى، ملقّب به شريف رضى و ذو الحسبَين، مشهور به

سيد رضى است. فقيه، محدّث، مفسّر، متكلّم، شاعر و اديب، از علماى نيمۀ دوم سدۀ چهارم هجرى است. وى در سال 359 ق در بغداد به دنيا آمد.⁽¹⁾پدرش حسين (م 400 ق) معروف به طاهر ذو المناقب، بزرگ و سرپرست علويان و سادات و امير الحاج بود. مادرش فاطمه (م 385 ق)، از زنان دانشمند و علوى، نوادۀ ناصر كبير و ناصر حق، فاتح مازندران و گيلان به شمار مى آيد. برادر وى، سيد مرتضى علم الهدى، از فقيهان شيعه است. وى در سال 406 ق در 47 سالگى در بغداد در گذشت.⁽²⁾

مكانت حديثى

شرح حال نگاران شيعه و سنّى، بر علم، زهد، پارسايى، جلالت و بزرگى وى، تأكيد كرده اند.⁽³⁾وى از استادان برجستۀ شيعه و سنّى در مدرسۀ بغداد، بهره برد؛ ابو سعيد سيرافى، ابو الفتح ابن جنّى، ابو عبد اللّه مرزبانى، شيخ مفيد، هارون بن موسى تَلّعُكبرَى، ابن نباته، على بن عيسى ربعى و ابو اسحاق ابراهيم بن احمد طبرى، از جملۀ آنان هستند. شاگردان مشهورى هم داشته كه از وى، اخذ حديث كرده اند؛ شيخ جعفر بن محمّد دوريستى، ابو عبد اللّه محمّد بن على حلوانى، قاضى ابو المعالى احمد بن على بن قدامه، ابو زيد سيد عبد اللّه بن على كيابكى و ابو بكر احمد بن حسين بن احمد نيشابورى خزاعى از جمله آنان هستند.

به رغم اشتغال هاى اجتماعى و تصنيفات، وى نخستين كسى است كه اقدام به تأسيس مركز و مدرسه دينى و علمى شبانه روزى به نام «دار العلم» در بغداد كرد و به تربيت شاگردان پرداخت. اين مركز، هشتاد سال پيش از تأسيس مدرسۀ نظاميۀ بغداد از سوى خواجه نظام الملك طوسى بود كه با تأسّى از دار العلم سيد رضى، تأسيس شد.

آثار حديثى

سيد رضى، به رغم سن كوتاه، در ادبيات عرب، بلاغت، تفسير، فقه، كلام و حديث، آثار ارزشمندى از خود به يادگار گذاشت كه برخى از آنها عبارت اند از: 1. نهج البلاغة كه مشهورترين اثر اوست؛ اين كتاب، حاوى 241 خطبه و 79 نامه و 480 حكمت از امام على عليه السلام است. بر اين كتاب، شرح ها، ترجمه ها و مستدركاتى نوشته شده اند؛ كتاب هاى ديگر او عبارت اند از: مَجازات آثار النبوية؛ مَجازات القرآن و حقائق التأويل فى متشابه التنزيل.

4. شيخ مفيد (336 يا 338-413 ق)

اشاره

ابو عبد اللّه محمّد بن محمّد بن نعمان، معروف به شيخ مفيد و ابن المعلّم، فقيه، محدّث، متكلّم، مفسّر، مورّخ، اديب، از شخصيت هاى برجستۀ قرن چهارم هجرى است.⁽¹⁾وى در سال 336⁽²⁾يا 338 ق⁽³⁾در روستاى عُكْبَرى بغداد به دنيا آمد و تحت تربيت پدرش كه در شهر واسط معلّم بود، تحصيلات مقدّماتى را گذراند؛ در كودكى به بغداد، مهاجرت كرد. عمدۀ تحصيلات او، در بغداد بود. در چهل سالگى، زعامت شيعيان در فقه، كلام و حديث را بر عهده گرفت⁽⁴⁾و سرانجام، در رمضان المبارك سال 413 ق در بغداد در گذشت. نخست در خانه اش دفن شد و پس از گذشت دو سال، در كاظمين در جوار امامان شيعه و در كنار قبر استادش ابن قولِوَيه، در خاك آرميد.⁽⁵⁾

مكانت حديثى

از شخصيت هاى بزرگ و تأثيرگذار شيعه به شمار مى آيد و در تمام علوم زمان خود، صاحب نظر بود. علماى رجال و تراجم نگاران از او به «ابن المعلّم، من جملة متكلّمى الإمامية، إنتهت إليه رئاسة الإمامية فى وقته و كان فقيهاً متقدّماً فيه، حسن الخاطر، دقيق الفطنة، حاضر الجواب»⁽¹⁾و نيز «فضله أشهر من أن يوصف فى الفقه و الكلام و الرواية و الثقة و العلم»⁽²⁾و «كان صاحب فنون و بحوث و كلام و إعتزال و أدب»⁽³⁾و مانند اينها ياد كرده اند.⁽⁴⁾