شناخت نامه قرآن بر پایه قرآن و حدیث فارسی - عربی جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه : م‍ح‍م‍دی‌ ری‌ش‍ه‍ری‌، م‍ح‍م‍د، ‏‫۱۳۲۵‏‏-‎۱۴۰۱.‬

‏عنوان و نام پديدآور : شناخت ‌نامه قرآن بر پایه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمد محمدی‌ری‌شهری، با همکاری جمعی از پژوهشگران؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

‏مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر‏‫، ۱۳۹۱‬ -

‏مشخصات ظاهری : ‏‫3ج.‬

‏شابک : ‏‫دوره‬‏‫‭978-964-493-627-2 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۱‬‏‫‭978-964-493-628-9 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۲‬‏‫‭978-964-493-629-6 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۳‬‏‫‭978-964-493-630-2 : ‬‬ ؛ ‏‫ج.۴‬‏‫‭978-964-493-631-9 : ‬‬

‏وضعیت فهرست نویسی : فیپا

‏يادداشت : فارسی - عربی.

‏يادداشت : ج.۲ - ۴ (چاپ اول: ۱۳۹۱)(فیپا).

‏یادداشت : کتابنامه.

‏موضوع : قرآن -- علوم قرآنی

قرآن-- بررسی و شناخت

‏شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ‏‫۱۳۶۱ -‏‬، مترجم

‏شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

‏رده بندی کنگره : ‏‫‭BP۶۹/۵‏‫‭/م۳ش۹ ۱۳۹۱

‏رده بندی دیویی : ‏‫‭۲۹۷/۱۵

‏شماره کتابشناسی ملی : ۲۸۰۸۵۰۰

اشاره

شناخت نامۀ حديث (فارسى - عربى)

محمّد محمّدى رى شهرى، با همكارى جمعى از پژوهشگران.

شناخت نامۀ حديث

(فارسى - عربى)

جلد يكم

محمّدى رى شهرى

با همكارى

جمعى از پژوهشگران

شناخت نامۀ حديث (فارسى - عربى) / ج 1

محمّد محمّدى رى شهرى

با همكارى: جمعى از پژوهشگران

أخذ احاديث: محمّدرضا سجادى طلب، مهدى غلامعلى

نقد علمى: سيّد محمّدكاظم طباطبايى، عبد الهادى مسعودى، مرتضى خوش نصيب

تحقيق، تخريج و مقابله: حسين محقّقيان، على عظيمى شندآبادى، رضا بيرانوند، على حچيمى، سيّد محمّد حسن مؤمنى، مصطفى صدقى ده زيارى

بازبينى تخريج: محمّد مهدى احسانى فر

مترجم احاديث: عبد الهادى مسعودى

بازبين ترجمه و اعراب گذار: رسول اُفقى

رجال و تراجم: مهدى مهريزى، رجب بخشى جويبارى، حسين محققيان، محمّد قنبرى، عليرضا بهرامى

نگارش و ارزيابى تحليل و بيان: سيّد محمّدكاظم طباطبايى، عبد الهادى مسعودى، مهدى غلامعلى، مهدى مهريزى، محمّدكاظم رحمان ستايش

سرويراستار فارسى وبازبين نهايى: سعيدرضا على عسكرى

ويراستار فارسى: سيّد محمّد دلّال موسوى

سرويراستار عربى: حسنين دبّاغ

ويراستار عربى: مثيم دبّاغ پور

فهرست ساز: على اصغر دُرياب

نمونه خوان فارسى: علينقى پارسانيا، محمود سپاسى، سيّد هاشم شهرستانى

نمونه خوان عربى: محمّدعلى دبّاغى، عبد الكريم حلفى، رعد بهبهانى

صفحه آرا: سيّد على موسوى كيا

حروفچين: حسين افخميان، على اصغر دُرياب

خوش نويس: حسن فرزانگان

مدير آماده سازى: محمّدباقر نجفى

ناشر: سازمان چاپ و نشر دار الحديث

نوبت چاپ: اوّل، 1397

چاپ خانه: شمارگان: قيمت:

دفتر مركزى: قم، ميدان شهدا، خيابان معلم، پلاك 125 تلفن: 37740523-025 / فاكس: 37740571-025 / ص. پ 4468/37185

نمايشگاه دائمى علوم حديث (قم، خيابان معلم) تلفن: 37740545-025 فروشگاه شماره «2» (قم، خيابان معلم، مجتمع ناشران، طبقۀ همكف پلاك 29) تلفن: 37842309-025/37842310-025 فروشگاه شماره «3» (شهر رى، حرم حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام درب شرقى 7) تلفن: 55952862-021

فروشگاه شماره «4» (شهر رى، حرم حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام درب جنوبى) تلفن: 51224493-021

فروشگاه شماره «5» (شهر رى، حرم حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام بازار قديم) تلفن: 55930999-021 پلاك 19/1 http://darolhadith.ir darolhadith.20@gmail.com 9‏-‏006-207-622-978: ISBN 6‏-‏007-207-964-978: ISBN darolhadith.20@gmail.com

فهرست اجمالى

مقدّمۀ مترجم... 7

درآمد... 9

فصل يكم: شناخت سنّت... 17

فصل دوم: حجّيت سنّت... 83

فصل سوم: ملاك شناخت سنّت... 127

فصل چهارم: اهمّيت شناختن حديث... 161

فصل پنجم: نقل حديث... 209

فصل ششم: نگارش حديث... 371

فصل هفتم: فهم حديث... 451

مقدّمۀ مترجم

حديث، حكايتگر گفتار و رفتار پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و اهل بيت گرامى ايشان و در كنار قرآن، هماره و همه جا، راهبر انسان به سوى سعادت جاويدان است.

بهره گيرى از اين گنج پر ارج و كاربست آن در دانش هاى دينى، نيازمند برخى آگاهى هاى جانبى است كه شناخت نامه حديث به خوبى از عهده آنها برآمده است.

اين اثر حاصل سال ها كوشش گروهى و روشمند تنى چند از پژوهشگران زبده در عرصه حديث است و ترجمه آن به فارسى مى تواند خلأ موجود در اين زمينه را تا اندازه اى پُر كند.

اين مجموعۀ گسترده دامن، افزون بر گردآورى متون قرآنى و روايى در بارۀ حديث، كوشيده است به تبيين مسائل فرا روى حديث بپردازد و به پرسش هاى نسل معاصر دراين باره پاسخ دهد. روشن است كه ترجمۀ چنين متن هايى به فارسى امروزين، از يك سو دشوارى هاى ترجمه متون كهن را به همراه دارد و از سويى ديگر تنگناهاى ترجمۀ متون دينى و مقدّس را كه دقّتى افزون تر مى طلبد. متونى كه كمتر نقل و شرح شده اند، واژه هايى نامأنوس دارند و تركيب هايى ناآشنا را در جاهايى حسّاس از متن، در درون خود جاى داده اند.

در اين ترجمه، كوشش اصلى، رعايت امانت در بازگردان متون مقدّس، اعم از آيات نورانى قرآن و احاديث شريف اهل بيت عليهم السلام و حفظ حدّ و مرز ترجمه در متون كهن بوده، هر چند در حدّ توان به زيبايى و روانى ترجمه نيز توجّه شده است.

گفتنى است پژوهشگر گران قدر، حجّة الإسلام رسول اُفقى، سراسر ترجمه را با متن عربى مقابله نموده و از سر دقّت و باريك بينى و دلسوزى، ده ها تذكّر و تصحيح

را براى نگارنده به ارمغان آورده كه سزاوار است در همين جا از ايشان تشكّر كنم.

شايان گفتن است كه تحليل ها و بيان هاى موجود در شناخت نامه كه از موارد قوّت كتاب به شمار مى آيند، به قلم نويسندگان فارسى زبان بوده و نيازى به ترجمه نداشته اند. همچنين، از ترجمۀ متونى كه پيش تر در آثارِ «مؤسّسۀ دار الحديث» منتشر شده اند، به طور كامل و گاه با اصلاح، استفاده شده است. از اين رو، بخش هايى پراكنده از ترجمۀ پيش رو، به قلم ديگر مترجمان گران قدر آثار مؤسّسۀ دار الحديث است. اين شيوه، بر پايۀ رويكردى نو در «مؤسّسۀ دار الحديث» است كه از همۀ پژوهش ها و ترجمه هاى پيشين، در پژوهش هاى بعدى، بهره بردارى مى شود.

يادآورى اين نكته براى ارج نهادن به اين عزيزان و پاسداشت حقّ معنوى آنان است، هر چند مسئوليت كلّى ترجمه، همچنان بر دوش اين حقير بوده و پذيراى انتقادها و راه نمايى هاى خوانندگان دانشور و گرامى دانش نامه هستم.

از خداوند منان مى خواهم اين تلاش خُرد را به كَرم و بزرگى خويش بپذيرد و آن را زمينه ساز بهره گيرى بيشتر از معارف اهل بيت بگرداند و همه دست اندركاران كتاب را در اين سرا توفيق و عافيت و حسن عاقبت عطا فرمايد و در آن سرا در بهشت جاويدش جاى دهد.

عبدالهادى مسعودى

بهار 1397

درآمد

اشاره

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

أيُّهَا النّاسُ‌! إنّى تارِكٌ فيكُمُ الثِّقلَينِ ما إن تَمَسَّكتُم بِهِما لَن تَضِلّوا: كِتابَ اللّهِ‌، وَ عِترَتى أهلَ بَيتى، فإنّهُما لَن يَتَفَرَّقا حَتّى يَرِدا عَلَىَّ الحَوضَ‌.⁽¹⁾

اى مردم! من در ميان شما دو گران سنگ را بر جاى مى گذارم؛ تا وقتى به آنها تمسك جوييد، هرگز گم راه نمى شويد: كتاب خدا و عترتم، [يعنى] اهل بيتم. به راستى اين دو، هيچ گاه از يكديگر جدا نمى شوند تا كنار حوض [كوثر]، نزد من آيند.

برپايۀ اين سخن نورانى كه صدور آن از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله قطعى و مورد اتّفاق مسلمانان است و منابع معتبر اسلامى آن را با الفاظ گوناگون گزارش كرده اند، قرآن و عترت، دو امانت گران بهاى به هم پيوسته اى هستند كه پيامبر خاتم صلى الله عليه و آله به امّت خود سپرده و از آنها خواسته تا دامنۀ قيامت، از آن پاسدارى كنند تا از صراط مستقيم اسلام ناب، منحرف نشده و هرگز گم راه نشوند.

اين سخن، بدين معناست كه سرنوشت قرآن كه پيام تكامل مادّى و معنوى انسان و راه نماى سعادت دنيوى و اخروى جامعه است، با سرنوشت عترت كه پاسداران اين پيام و تبيين آن، يعنى سنّت نبوى هستند، در جامعۀ اسلامى به هم پيوند خورده است.

امانتدارىِ امّت، در عمل كردن به اين وصيّت مهمّ فرهنگى و سياسى - كه هدفى جز تداوم حاكميت ارزش هاى راستين اسلامى در جهان نداشت - ايجاب مى كرد تا مسلمانان، همۀ توان خود را به كار گيرند و با حمايت همه جانبه از قرآن و عترت در

كنار هم، زمينۀ استقرار ارزش هاى اسلامى و گسترش آن را در جهان فراهم سازند.

امّا تاريخ خون بار اسلام، شهادت مى دهد كه نه تنها امّت، حمايتى شايسته از اين دو امانت نكردند، بلكه سياست بازى هاى خواص و سستى هاى عوام، سبب شد كه اقامۀ حروف قرآن، بهانه اى براى تضييع حدود آن گردد⁽¹⁾و عترت پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، يكى پس از ديگرى، مظلومانه شهيد شدند و كار به جايى كشيد كه تنها باقى ماندۀ عترت كه ذخيرۀ الهى براى احياى قرآن و سنّت نبوى و گسترش عدل در جهان است، از ديده ها پنهان شد و پس از قرن ها هنوز زمينۀ ظهور او فراهم نيامده است.

بنا بر اين، در عصر حاضر، زمينه سازى براى حاكميت اهل بيت عليهم السلام و ظهور امام مهدى عليه السلام، مهم ترين وظيفۀ همۀ مسلمانان راستين در جهت پاسدارى از قرآن و عترت است.

با در نظر گرفتن اين واقعيت كه خاندان رسالت، مطمئن ترين طريق دستيابى به سنّت پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و تداوم بخش آن اند، آشنا كردن جهانيان با ميراث علمى و فرهنگى اهل بيت عليهم السلام، بهترين و مؤثّرترين اقدام در جهت زمينه سازى فرهنگى براى حاكميت آنهاست.

در روايتى از امام رضا عليه السلام به نقل از عبد السلام صالح هروى آمده است:

رَحِمَ اللّهُ عَبداً أحيا أمرَنا! فَقُلتُ لَهُ‌: فَكَيفَ يُحيى أمرَكُم‌؟ قالَ‌: يَتَعَلَّمُ عُلومَنا وَ يُعَلِّمُهَا النّاسَ‌؛ فَإِنَّ النّاسَ لَو عَلِموا مَحاسِنَ كَلامِنا لَاتَّبَعونا.⁽²⁾

«خداوند، رحمت كند بنده اى را كه كار ما را احيا كند!».

به ايشان گفتم: چگونه كار شما را احيا مى كند؟

فرمود: «علوم ما را ياد مى گيرد و به مردم، ياد مى دهد. مردم، اگر خوبى هاى سخنان ما را بدانند، از ما پيروى مى كنند».

اين سخن نغز و پُر مغز، در حقيقت، پيام جهانى شدن اسلام به رهبرى خاندان1.

پيامبر صلى الله عليه و آله و بدين معناست كه ره نمودهاى اهل بيت عليهم السلام در زمينه هاى گوناگون زندگى فردى و اجتماعى، داراى عمق، زيبايى و جاذبه اى است كه به طور طبيعى، هر شنوندۀ منصفى را جذب مى كند و او را در جهت اهداف بلند مكتب اهل بيت عليهم السلام - كه همان مكتب قرآن و اسلام ناب است - قرار مى دهد.

تأسيس مؤسّسۀ علمى - فرهنگى دار الحديث، در واقع، اقدامى منسجم و تشكيلاتى در جهت تحقّق همين مقصد بزرگ و گسترش علوم و معارف اهل بيت عليهم السلام در سراسر جهان است و كتاب حاضر، - شناخت نامۀ حديث - مجموعه اى است شامل دانش هاى پيرامونى حديث كه آگاهى از آن، بويژه براى پژوهشگرانِ عرصۀ احاديث اهل بيت عليهم السلام بايسته و مورد نياز است.

«شناخت نامۀ حديث» در يك نگاه

اشاره

اين كتاب، در شانزده فصل و نزديك به يك هزار متن روايى و تعداد 23 توضيح و تحليل، مهم ترين مباحث مرتبط با حديث شناسى را تقديم علاقه مندان مى كند و در پايان، به اجمال محدّثان بزرگ و مهم ترين مؤلّفان كتاب هاى حديثى جهان اسلام را معرّفى مى كند.

اينك توضيح كوتاهى در بارۀ محتواى فصل هاى آن:

فصل يكم: شناخت سنّت نبوى

اين فصل اختصاص دارد به تبيين معانى «سنّت» و كاربردهاى اين واژه در احاديث اهل بيت عليهم السلام و بر نمودن نصوصى كه تأكيد دارند سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله مستند به وحى است و همۀ معارف مورد نياز جامعه، در قرآن كريم و سنّت نبوى وجود دارد، ولى، برخى از معارف به دلائل خاصّى در اختيار همگان قرار نگرفته اند.

فصل دوم: حجّيت سنّت نبوى

در اين فصل، آيات و رواياتى مطرح شده اند كه دلالت دارند بر وجوب تمسّك به سنّت، فضيلت عمل به سنّت، حرمت مخالفت با سنّت، همچنين آيات و رواياتى كه

اطاعت از پيامبر صلى الله عليه و آله را اطاعت از خدا دانسته اند و حجّيت سنّت را اثبات مى كنند.

افزون بر به دست دادن اين نصوص، رواياتى مطرح مى شوند كه تأكيد دارند اطاعت از اهل بيت عليهم السلام، فرمانبرى از پيامبر صلى الله عليه و آله است. بنا بر اين، ميراث علمى و سيرۀ عملى آنان نيز سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله محسوب مى شود.

فصل سوم: معيار شناخت سنّت نبوى

اين فصل اختصاص دارد به اسنادى كه اثبات مى كنند براى دستيابى به سنّت اصيل نبوى، راهى جز مراجعه به خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله نيست؛ زيرا گنج هاى احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله نزد آنهاست و مستند سخنان اهل بيت عليهم السلام، سنّت نبوى است. بر اين اساس، بهترين معيار براى شناخت سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله، رجوع به خاندان رسالت است؛ زيرا معارف صحيح اسلامى به طور كامل نزد غيرِ آنان نيست. پايان بخش اين فصل، تحليلى است در بارۀ شيوۀ احراز سنّت.

فصل چهارم: اهمّيت حديث شناسى

آشنايى با احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام، تنها راه دستيابى به سنّت نبوى است. از اين رو، در اين فصل، بر تعليم و تعلّم حديث، آموختن حديث به فرزندان، مذاكرۀ حديث در جلسات عمومى و خصوصى و بركات آن و حفظ حديث و بركات آن، تأكيد شده و در پايان، چگونگى برخورد با اصناف مختلف حديث، تبيين مى شود و تحليلى در بارۀ همگانى كردن آشنايى با حديث، مطرح مى شود.

فصل پنجم: نقل حديث

اين فصل، شامل گزارش هايى است در بارۀ ترغيب به نقل حديث، اقسام راويان، فضيلت راويان متعهّد، ويژگى هاى لازم براى راوى، آداب ايجابى و سلبى نقل حديث، مجاز بودن نقل معنا، مجاز بودن نقل سخن يك امام از امام ديگر و راه هاى تحمّل حديث، همراه با تحليل هاى مورد نياز.

فصل ششم: كتابت حديث

اين فصل اختصاص دارد به رواياتى كه بر كتابت معارف حديثى تأكيد مى كنند و از اين رو، در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله و نيز در دوران زندگى اهل بيت عليهم السلام، احاديث آنان نوشته مى شد و در مقابل اين احاديث، گزارش هايى مطرح مى شود مبنى بر ممانعت پيامبر صلى الله عليه و آله از نوشتن حديث و لذا پس از وفات پيامبر صلى الله عليه و آله، كتابت حديث، به طور رسمى ممنوع شد. اين گزارش ها، در ضمن يك تحليل نقد خواهند شد.

فصل هفتم: فهم حديث

اين فصل دربارۀ درايت و فهم حديث، اكتفا نكردن به نقل و كوشش براى رفع موانع آگاهى از مقصود و معناى آن است. همچنين متن رواياتى كه احاديث اهل بيت عليهم السلام را صعب و مستصعب دانسته اند، آورده مى شود و ضمن تحليلى مراد از آنها تبيين مى گردد.

فصل هشتم: ملاك هاى درستى احاديث

براى راستى آزمايى احاديثى كه به اهل بيت عليهم السلام نسبت داده مى شوند، معيارهايى در روايات مطرح شده اند؛ مانند: مطابقت با قرآن، هماهنگى با سنّت و موافقت با قلب، فطرت و حق. در فصل هشتم، معيارهاى ياد شده، مطرح و تبيين مى شوند.

فصل نهم: عرضۀ حديث

بهترين راه براى اطمينان يافتن از صحّت حديث، در صورت امكان، عرضه و ارائه آن به پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام يا اصحاب بزرگ و مورد اعتماد آنهاست. اين اقدام در روزگارى كه امكانات لازم براى ضبط صدا و تصوير گوينده فراهم نبوده، اهمّيت بيشترى داشته است. در اين فصل، گزارش هاى متعدّدى مطرح شده كه نشان مى دهند عرضۀ حديث در صدر اسلام، يك سيرۀ جارى در ميان بسيارى از محدّثان بوده است. پايان بخش اين فصل، تحليلى است در همين زمينه.

فصل دهم: اختلاف حديث

در ميان احاديث، گاه به رواياتى برخورد مى كنيم كه ميان آنها، اختلاف و تعارض وجود دارد. لذا بايد ديد علّت چيست‌؟ و در اين گونه موارد چه بايد كرد؟ فصل دهم، دربارۀ ره نمودهايى است از اهل بيت عليهم السلام در بارۀ اسباب و علل اختلاف احاديث و درمان آن و تبيين اين موضوع.

فصل يازدهم: حديث سازى

اين فصل، شامل احاديثى است در بارۀ هشدار پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام نسبت به خطر احاديث ساختگى و پيش بينى پديد آمدن اين خطر فرهنگى در جهان اسلام. چند نمونه از احاديثى كه قطعاً جعلى اند يا قرائنى بر مجعول بودن آنها وجود دارد، همراه با تحليل هاى مورد نياز، مطرح مى شوند.

فصل دوازدهم: برخى احاديث ناب و برگزيده

اين فصل، چند نمونه از زيباترين و آموزنده ترين احاديث را تقديم خوانندگان مى نمايد؛ مانند احاديثى كه تأكيد شده شايسته است با آب طلا نوشته شوند، احاديثى كه بر درِ بهشت با آب طلا نوشته شده، احاديث سلسلة الذهب، احاديثى كه نقل آنها مورد تأكيد قرار گرفته، مواعظ كوتاه و جوامع حكمت ها.

فصل سيزدهم: محدّثان برجستۀ پيرو اهل بيت عليهم السلام

در اين فصل، برجسته ترين محدّثان پيرو اهل بيت عليهم السلام، جايگاه آنان در نقل حديث و آثار حديثى آنان به اجمال معرفى مى شوند.

فصل چهاردهم: محدّثان برجستۀ اهل سنّت

اين فصل به معرفى برجسته ترين محدّثان اهل سنّت در نقل حديث و تأليفات آنان اختصاص دارد.

فصل پانزدهم: مؤلفان برجستۀ منابع حديثى پيرو اهل بيت عليهم السلام

در اين فصل، مؤلفان برجستۀ شيعه، جايگاه آنان در نقل حديث و تأليفات حديثى آنان گزارش مى شود.

فصل شانزدهم: مؤلفان برجستۀ منابع حديثى اهل سنّت

اين فصل دربارۀ معرفى نگارندگان مشهور حديثى اهل سنّت، جايگاه آنان در نقل حديث و تأليفات حديثى آنهاست.

قدردانى

لازم مى دانم از همۀ فضلا، پژوهشگران و عزيزانى كه در تنظيم، تحقيق، تدوين، ويرايش و آماده سازى اين اثر سهيم هستند صميمانه سپاس گزارى نمايم. به ويژه فاضل ارجمند جناب آقاى محمّدرضا سجادى طلب در اخذ حديث و همكارى و ساماندهى نهايى، فاضل ارجمند جناب آقاى مهدى غلامعلى در اخذ حديث، استاد گرانقدر عبد الهادى مسعودى در ارزيابى علمى، نگارش تحليل و ترجمه، استاد ارجمند سيّد محمّدكاظم طباطبايى در ارزيابى علمى و نگارش تحليل و بيان.

در اين لحظات نورانىِ سحر و در شب قدر، در جوار مضجع مطهّر ثامن الحجج، على بن موسى الرضا - عليه آلاف التحيّة والثناء - براى همۀ خادمان حديث اهل بيت عليهم السلام از خداوند سبحان، عاجزانه پاداشى از فضل و رحمت او مسئلت مى كنم و از او مى خواهم كه ما را در صف خادمان قرآن و حديث، محشور فرمايد و از صاحب امشب، بقيّة اللّه الأعظم - روحى فداه - نيز تقاضا دارم ما را مشمول ادعيۀ زاكيۀ خود فرمايد.

ربّنا تقبّل منّا إنّك أنت السميع العليم

محمّد محمّدى رى شهرى

19 تير ماه 1394

سحر 23 رمضان المبارك 1436

مشهد مقدّس

الفَصلُ الأَوَّل:

مَعرِفَةُ السُّنَّةِ‌

1/1

مَعانِي السُّنَّةِ‌

1 - ما يُقابِلُ البِدعَةَ‌

فصل يكم: شناخت سنّت

1/1: معانى سنّت

الف - در برابر «بدعت»

أخبِرني عَنِ السُّنَّةِ وَالبِدعَةِ وعَنِ الجَماعَةِ وعَنِ الفُرقَةِ؟ فَقالَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام: السُّنَّةُ ما سَنَّ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله، وَالبِدعَةُ ما اُحدِثَ مِن بَعدِهِ‌.⁽³⁾

ومُجانَبَةِ البِدَعِ‌.⁽¹⁾

2 - ما يُقابِلُ الفَريضَةَ‌

بدعت ها.

ب - در برابر «فريضه»

فرمود: «[عمّار] كجا مى رود؟! كجا مى رود؟! من، چنين نگفته ام. من به او گفتم:

"هركس نماز بگزارد و به نمازش توجّه كند (حضور قلب داشته باشد) و در نماز با خودش چيزى نگويد يا در آن، سهو [غفلت] نكند، به اندازۀ همان توجّه

نَفسَهُ فيها أو لَم يَسهُ فيها أقبَلَ اللّهُ عَلَيهِ ما أقبَلَ عَلَيها، فَرُبَّما رُفِعَ نِصفُها أو رُبُعُها أو ثُلُثُها أو خُمُسُها، وإنَّما أمَرنا بِالسُّنَّةِ لِيَكمُلَ بِها ما ذَهَبَ مِنَ المَكتوبَةِ‌.⁽¹⁾

خداوند به او توجّه مى كند. چه بسا نيمى از آن نماز، يا يكْ چهارمِ آن، يا يكْ سومش، يا [حتّى] يكْ پنجمش [قبول و] بالا برده شود. ما به [خواندن] نافله، دستور داديم تا با آن، بخشى از نمازِ واجب كه از دست رفته است، كامل شود».

سپس پيامبر خدا صلى الله عليه و آله دو برابر نمازهاى واجب، يعنى 34 ركعت، نماز نافله، وضع كرد و خداوند عز و جل اين كار او را هم تأييد فرمود و [مجموع] نمازهاى واجب و نافله، 51 ركعت شد. دو ركعت نماز نشستۀ بعد از نماز عشا، يك ركعت و به جاى نماز وَتْر، به شمار مى آيند.⁽¹⁾

خداوند، در سال، روزۀ ماه رمضان را واجب فرمود و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله هم روزۀ ماه شعبان و سه روز از هر ماه را [مستحب] قرار داد كه [مجموعاً] دو برابر روزۀ واجب مى شود و خداوند عز و جل اين را هم به او اجازه داد.

3 - الفَرائِضُ غَيرُ القُرآنِيَّةِ‌

أصبَحتُ مَطلوباً بِثَمانٍ‌: اللّهُ تَعالى يَطلُبُني بِالفَرائِضِ‌، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه و آله بِالسُّنَّةِ‌....⁽¹⁾

الطَّهورِ، وَالوَقتِ‌، وَالقِبلَةِ‌، وَالرُّكوعِ‌، وَالسُّجودِ. ثُمَّ قالَ‌: القِراءَةُ سُنَّةٌ‌، وَالتَّشَهُّدُ سُنَّةٌ‌؛ فَلا تَنقُضُ السُّنَّةُ الفَريضَةَ‌.⁽⁴⁾

ج - واجب هاى غير قرآنى

خداوند متعال، عمل به فرائض را از من مى خواهد و پيامبر صلى الله عليه و آله، عمل به سنّت را...».

«قرائت، سنّت است، تشهّد، سنّت است و سنّت، فريضه را درهم نمى شكند».

قُلتُ‌: أَ لَيسَ اللّهُ يَقولُ‌: (إِنَّ اَلصَّفا وَ اَلْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اَللّهِ‌) ⁽¹⁾؟

قالَ‌: بَلى‌، وَلكِن قَد قالَ فيهِما: (وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اَللّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ‌) ⁽²⁾فَلَو كانَ السَّعيُ فَريضَةً لَم يَقُل: فَمَن تَطَوَّعَ خَيراً.⁽³⁾

4 - المَعارِفُ غَيرُ القُرآنِيَّةِ‌

د - معارف غير قرآنى

گفت: اگر در كتاب و سنّت نبود؟ فرمود: «چيزى نيست كه در كتاب و سنّت نباشد».

راجع: ص 54 (كُلُّ شَيءٍ فِي الكِتابِ وَالسُّنَّةِ‌).

5 - الاُسلوبُ وَالطَّريقَةُ‌

ر. ك: ص 55 (همه چيز در كتاب و سنّت، آمده است).

ه‍ - روش و شيوه

وعَلانِيَتِهِم وشاهِدِهِم وغائِبِهِم، وأَعوذُ بِاللّهِ مِمَّا استَعاذَ مِنهُ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله وعَلِيٌّ عليه السلام وَالأَوصِياءُ‌، وأَرغَبُ إلَى اللّهِ فيما رَغِبوا إلَيهِ‌، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّابِاللّهِ‌.⁽¹⁾

سنّت اوصيا (ى او) هستم. به نهان و آشكار آنان و پيدا و پنهانشان، ايمان دارم و از آنچه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و على عليه السلام و اوصيا به خدا پناه بردند، من نيز به او پناه مى برم و آنچه را آنان خواستند، من نيز مى خواهم. هيچ نيرو و توانى نيست، مگر به يارى خدا».

فَأَمَّا السُّنَّةُ مِن رَبِّهِ فَكِتمانُ سِرِّهِ‌، قالَ اللّهُ عز و جل: (عالِمُ اَلْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً * إِلاّ مَنِ اِرْتَضى مِنْ رَسُولٍ‌) ⁽³⁾.

وأَمَّا السُّنَّةُ مِن نَبِيِّهِ فَمُداراةُ النّاسِ‌؛ فَإِنَّ اللّهَ عز و جل أمَرَ نَبِيَّهُ صلى الله عليه و آله بِمُداراةِ النّاسِ‌، فَقالَ‌:

(خُذِ اَلْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ‌) ⁽⁴⁾.

وأَمَّا السُّنَّةُ مِن وَلِيِّهِ فَالصَّبرُ فِي البَأساءِ وَالضَّرّاءِ‌.⁽⁵⁾2.

فرزندى كه براى او طلب آمرزش مى كند، مصحفى كه [مى خوانده و] از خود به يادگار مى گذارد، درختى كه مى كارد، چاهى كه حَفْر مى كند، صدقۀ جارى، و سنّتى [نيكو] كه پس از او بِدان عمل مى شود.

خصلت ولىّ‌اش نيز شكيبايى در سختى و گرفتارى است.

تبيين معانىِ سنّت

در بارۀ سنّت

اشاره

تبيين معانىِ سنّت⁽¹⁾

در بارۀ سنّت

واژۀ سنّت، از ريشۀ «سنن»، در اصل به معناى جريان يافتن، روان شدن و انجام دادن عمل به سهولت و سادگى است:

أصل واحد مطرد و هو جريان الشىء و إطّراده فى سهولة و الأصل قولهم سننت الماء على وجهى أسُنُّه سنّاً، إذا أرسلته إرسالاً.⁽²⁾

ريشه و گوهر معنايى يگانه و فراگير و به معناى جريان يافتن چيزى و روان شدن آسان است. اين واژه از اين عبارت گرفته شده است كه عرب مى گويد: آب را بر صورتم جارى و روان كردم.

از اين ريشه و گوهر معنايى، سنّت به معناى سيره، روش، طريقه و سبك رفتار برآمده است.⁽³⁾

كاربرد اين واژه در اين معنا، در قرآن نيز وجود دارد. «سنّة اللّه»، در قرآن به معناى شيوه و روش پيوسته و جارى خداوند است:

(سُنَّةَ اَللّهِ اَلَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اَللّهِ تَبْدِيلاً. ⁽⁴⁾

اين، سنّت الهى است كه در گذشته نيز بوده است و هرگز براى سنّت الهى تغيير و تبديلى نخواهى يافت).

مراد از سنّت الهى، شيوه، سبك و روش الهى و به سخن ديگر، قوانين تكوينى حاكم بر جهان آفرينش است كه مستمر و مداوم اند و قابل تبديل، تغيير و تحويل نيستند:

(لا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلاً. ⁽¹⁾

هرگز براى سنّت ما تغيير و دگرگونى نخواهى يافت).

(فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اَللّهِ تَبْدِيلاً وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اَللّهِ تَحْوِيلاً. ⁽²⁾

هرگز براى سنّت خدا، تبديل نخواهى يافت و هرگز براى سنّت الهى تغييرى نمى يابى).

همچنين در آيات ديگرى، روش به كار رفته در بارۀ پيشينيان به عنوان «سنّة الأولين» مطرح شده است. از جمله در آيۀ (قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ وَ إِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ اَلْأَوَّلِينَ‌ )⁽³⁾اين عبارت ناظر به روش و عملكرد كينه توزانه مشركان و روش خداوند در مواجهه با آنان است.

سنّت، به معناى روش، معنايى عام دارد كه مى تواند به روش پسنديده و نيكو اشاره داشته باشد، همچنان كه در بارۀ روش و طريقۀ ناشايست و ناصواب نيز كاربرد دارد.⁽⁴⁾

در روايت نبوى ذيل، سنّت، به هر دو معنا اشاره دارد:

مَن سَنَّ سُنَّةً حَسنَةً كانَ لَهُ أَجرُها وَ أجرُ مَن عَمِلَ بِها إلى يَومِ القيامةِ وَ مَن سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً كانَ عَليهِ وِزرُها وَ وِزرُ مَن عَمِلَ بِها إلى يَومِ القِيامَةِ‌.⁽⁵⁾

هر كس روشى شايسته بنيان نهد، پاداش آن و پاداش هر كس كه تا روز قيامت5.

بدان عمل كند، نصيب وى خواهد شد و هر كس طريقه اى ناپسند بنيان نهد، جزاى آن و كيفر هر كس كه تا روز قيامت بدان عمل كند، بر عهدۀ او خواهد بود.

كاربرد واژۀ سنّت، در معناى لغوى، يعنى روش و طريقه، فراوان و پُر بسامد است.

اين واژه، در روايات و پيرو آن در بيان محدّثان، فقيهان و عالمان، در معانى خاص، محدود و متفاوت به كار رفته است كه اگر چه معناى لغوى را در درون خود دارد، ولى ويژگى خاصّى را در معناى لغوى اشراب كرده است كه فهم آن، مهم تر از فهم اصل معناى لغوى است. اين معانى خاص، در برخى از دانش ها و كتاب ها به اصطلاح تبديل شده اند. مقصود از اصطلاح، معنايى است كه در فرهنگ گروهى خاص، از يك واژه اراده مى شود؛ يعنى واژۀ بدون قرينه، تنها اين معنا را افاده مى كند.

ممكن است واژه اى نزد گروهى از عالمان، همانند فقيهان، در معنايى خاص به كار رود و گروهى ديگر از عالمان، همچون محدّثان، يا مفسّران، آن را در معنايى ديگر به كار گيرند، يا مفهومى خاص از آن اراده كنند.

معانى اصطلاحى سنّت كه در روايات، بدانها توجّه شده، بدين قرارند:

1. سنّت در برابر بدعت

در اين كاربرد، مراد از سنّت، رهنمودى است كه از پيامبر صلى الله عليه و آله يا امام معصوم عليه السلام صادر شده باشد:

ما يصدر من النبى صلى الله عليه و آله أو مطلق المعصوم من قول أو فعل أو تقرير.⁽¹⁾

آنچه از پيامبر صلى الله عليه و آله يا هر معصوم ديگرى صادر مى شود، خواه گفتار يا رفتار يا تأييد باشد.

بر پايه اين اصطلاح، هر سخن، عمل، يا ترك عمل از جانب معصوم عليه السلام، سنّت به شمار مى رود. سنّت، بدين معنا، يكى از ادلّۀ اربعه شمرده شده و به عنوان حجّت شرعى تلقّى مى شود و در مقابل بدعت، قرار مى گيرد. مراد از بدعت، چيزى است كه

بدون استناد به منبع وحيانى به عنوان شريعت، لحاظ شود.

در برخى روايات، بر اين معنا از سنّت، توجّه شده است:

شخصى نزد امير مؤمنان عليه السلام آمد و گفت: مرا از سنّت و بدعت، خبر ده.

امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «سنّت، چيزى است كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بنيان نهاده است و بدعت، چيزى است كه پس از ايشان، [و به نام دين،] پديد آمده باشد».⁽¹⁾

در گزارش ديگرى به نقل از ايشان آمده است:

سنّت، عبارت از سنّتِ (راه و روش) پيامبر صلى الله عليه و آله است و بدعت، هر چيزى است كه مخالف اين سنّت باشد.⁽²⁾

همچنين از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نقل شده است:

اندكِ مطابق با سنّت، برتر از بسيارِ مطابق با بدعت است.⁽³⁾

امام زين العابدين عليه السلام نيز فرمود:

برترين كارها نزد خدا، عمل مطابق با سنّت است، هر چند اندك باشد.⁽⁴⁾

امير مؤمنان عليه السلام در توصيف انسان مطلوب از ديدگاه شريعت، فرمود:

خوشا به حال كسى كه سنّت، براى او بسنده باشد و از سنّت به سوى بدعت، تجاوز نكند.⁽⁵⁾

سنّت، بدين معنا، گسترۀ معنايى فراوانى دارد و تمام گونه هاى بعد، يعنى واجبات غير قرآنى، مستحبّات و عمل مستمرّ معصومان عليهم السلام را در برمى گيرد.

امير مؤمنان عليه السلام در تبيين اين معناى سنّت، فرموده است:

سنّت، دو گونه است: سنّتى كه واجب است و عمل بدان، هدايت و ترك آن،3.

گم راهى است و سنّتى كه غير واجب است و عمل بدان، فضيلت و ترك آن، گناه نيست.⁽¹⁾

كتاب هايى همچون، السنن، نگاشتۀ نسائى، السنن الكبرى نگاشتۀ بيهقى و سنن النبى، جمع آورى شده زير نظر مرحوم مدير شانه چى،⁽²⁾به اين اصطلاح از سنّت، اشاره دارند.⁽³⁾

2. سنّت به معناى عمل مستحب

گاه سنّت، در معناى مطلق عمل مستحب به كار مى رود و در برابر «فرض»، «فريضة» يا «مكتوبة»، به معناى عمل واجب قرار مى گيرد. فقيهان، از عمل مستحب با عنوان «مسنون» ياد مى كنند. در بسيارى از روايات، بر اين معنا از سنّت، توجّه شده است.

براى نمونه، از امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام در بارۀ لزوم نماز جماعت پرسيده شد و امام عليه السلام فرمود:

نمازها [ى روزانه] واجب هستند، ولى به جماعت خواندن نماز، واجب نيست، بلكه سنّت [مستحب] است.⁽⁴⁾

از اين رو، شيخ صدوق با استفاده از متون روايى نوشته است:

نماز جماعت، در روز جمعه (نماز جمعه)، واجب و در اوقات ديگر، سنّت [مستحب] است.⁽⁵⁾

در روايتى از امام صادق عليه السلام، به نقل از فضيل بن يسار، در بارۀ نماز و روزه، چنين

آمده است:

آن گاه، نماز واجب، هفده ركعت در شبانه روز تعيين شد. سپس پيامبر خدا صلى الله عليه و آله 34 ركعت نماز مستحبّى، بنيان نهاد كه دو برابر نماز فريضه است... و خدا در هر سال، روزۀ ماه رمضان را واجب كرد و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نيز روزۀ مستحبّى ماه شعبان و سه روز از هر ماه را بنا نهاد كه دو برابر روزۀ واجب است.⁽¹⁾

امام صادق عليه السلام نيز فرمود:

سجده كردن بر زمين، واجب و بر خمره (سجاده)،⁽²⁾مستحب است.⁽³⁾

در اين روايت، سنّت در برابر فريضه قرار گرفته و به معناى عمل مستحبّ است.

امام كاظم عليه السلام در بارۀ غسل جمعه و فطر و قربان فرمود:

سنّت، [مستحب] است و واجب نيست.⁽⁴⁾

3. سنّت، به معناى واجب غير قرآنى

احكام شريعت، ريشه در قرآن و سخن معصومان عليهم السلام دارد. برخى احكام واجب، در قرآن ذكر شده اند كه در اصطلاح روايى و فقهى، «فرض اللّه» ناميده مى شوند. به اعمال واجبى نيز كه در قرآن به آنها اشاره نشده و تنها از طريق پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام تبيين شده اند، «سنّت» گفته مى شود. سنّت، در اين معنا، عمل واجب غير قرآنى است.

حسين بن نضر مى گويد:

از امام رضا عليه السلام در بارۀ گروهى سؤال كردم كه در سفرند، يكى از آنها مى ميرد و همراه آنان نيز شخصى جُنُب است، در حالى كه آب موجود در نزد آنان، اندك است و به اندازۀ غسل كردن يكى از آن دو است. كدام يك مقدّم مى شوند؟

امام عليه السلام فرمود: «شخص جُنُب، غسل مى كند و غسل ميّت، ترك مى شود؛ زيرا

غسل جنابت، فريضه است [و در قرآن ذكر شده است] و غسل ميّت، سنّت است [و در قرآن، ذكر نشده است]».⁽¹⁾

روشن است كه غسل ميّت نيز واجب است، ولى چون واجب غير قرآنى است، از آن به عنوان سنّت، ياد شده است.

شيخ طوسى، در ذيل روايتى مشابه اين روايت، نوشته است:

قرآن، دلالتى بر وجوب غسل ميّت ندارد و ما وجوب آن را از طريق روايات فهميده ايم.⁽²⁾

عبيد بن زراره، در بارۀ علّت تفاوت حكم جماع قبل از پايان يافتن طواف با همين عمل قبل از پايان يافتن سعى از امام صادق عليه السلام پرسيد. امام عليه السلام طواف را فريضه دانست كه مشتمل بر نماز هم هست و سعى را سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله برشمرد.

عبيد بن زراره، با توجّه به حكم قرآنىِ سعى مى گويد: سعى نيز در قرآن ذكر شده است. مگر خداوند نمى فرمايد: همانا صفا و مروه، از علامت هاى الهى هستند؟ امام عليه السلام در پاسخ مى فرمايد: اگر چه صفا و مروه در قرآن ياد شده اند، ولى خدا مى فرمايد: (مَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً) . اگر سعى، فريضه و واجب قرآنى بود، خداوند از اين عبارت استفاده نمى كرد.⁽³⁾

شيخ طوسى، همراه با نقل اين روايت، روايت ديگرى را نيز گزارش كرده است كه به صراحت سعى را فريضه شمرده است:

از امام صادق عليه السلام پرسيده شد: آيا سعى ميان صفا و مروه، فريضه است يا سنّت‌؟ فرمود: «فريضه است».⁽⁴⁾

شيخ طوسى، در جمع ميان دو روايت مى نويسد:5.

سخن امام صادق عليه السلام در بارۀ سنّت بودن سعى، به معناى آن است كه وجوب و فرض اين عمل از جهت سنّت احراز مى شود، نه از ظاهر قرآن. اين سخن، به معناى آن نيست كه سنّت، همانند ديگر مستحبّات است.⁽¹⁾

در بارۀ وقوف در مشعر و وقوف در عرفه نيز اين سخن از امام صادق عليه السلام نقل شده است:

توقّف در مشعر الحرام (مُزدَلَفه)، فريضه و توقّف در عرفه، سنّت است.⁽²⁾

شيخ طوسى رحمه الله در بارۀ اين روايت، اين گونه نوشته است:

مقصود از اين روايت، آن است كه وجوب وقوف در عرفه از سوى سنّت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله اعلام و روشن شده و دليل قرآنى ندارد. از اين رو، به آن «سنّت» گفته مى شود. امّا وجوب وقوف در مشعر الحرام، از سوى قرآن، روشن و اعلام شده است. از اين رو به آن «فريضه» گفته شده است.⁽³⁾

4. سنّت، به معناى سبك رفتار

واژۀ سنّت، گاه به معناى سيره و سبك رفتار است و مراد از آن، عملى است كه فرد يا گروهى از مردم آن را در مواردى خاص انجام مى دهند.

در متون روايى، عمل مستمر و هميشگى پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام به عنوان سنّت مطرح و بر پيروى از آن، تأكيد شده است.

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله با اشاره به خُلق نيكوى خويش، برخى رفتارهاى دائمى خود را يادآورى كرده و آنها را الگويى براى مسلمانان دانسته است:

پنج عمل است كه تا هنگام مرگ، آنها را ترك نخواهم كرد: غذا خوردن فروتنانه همراه با بردگان، سوار شدن بر الاغ بى پالان، دوشيدن شير بز با دستان خويش،

پوشيدن لباس خشن و پشمينه و سلام كردن به كودكان، تا آن كه اين اعمال، روش مسلمانان پس از من باشد.⁽¹⁾

كتاب سنن النبى صلى الله عليه و آله، نگاشتۀ علّامه طباطبايى رحمه الله همچنين كتاب سيرۀ پيامبر خاتم صلى الله عليه و آله اعمال مستمر و مداوم پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را گرد آورده اند.

سيره، به معناى سبك رفتار، مواردى افزون تر از عمل مستمر را نيز در برمى گيرد.

مراد از سبك رفتار، گونه و شيوۀ عمل است كه درموارد مشابه نيز تكرار مى شود، يا قابليت تكرار و استمرار دارد، حتّى اگر استمرار فعلى نداشته باشد. امام زين العابدين عليه السلام در بارۀ شيوۀ امير مؤمنان عليه السلام در جنگ جمل فرموده است:

به خدا سوگند، [امام على عليه السلام] بر اساس سيرۀ پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در فتح مكّه، با آنان رفتار كرد.⁽²⁾

در متون روايى، گاه از سيره، به معناى سبك رفتار با واژۀ «اخلاق» ياد شده است.

براى مثال، اصطلاح روايى «من أخلاق الأنبياء»، به سيره، سبك رفتار و روش پيامبران اشاره دارد.⁽³⁾

از ميان چهار معناى ياد شده براى سنّت، معناى نخست، معناى مورد نظر ما در اين مباحث است. اين معنا، سنّت را يكى از ادلّۀ اربعه دانسته و اعتبار و واقع نمايى آن را در نظر دارد.

فرق سنّت و حديث

نكتۀ مهم در اين تعريف، آن است كه تنها سخن و عملى را در برمى گيرد كه از پيامبر و اهل بيت عصمت و طهارت صادر شده باشد. بنا بر اين، اگر انتساب و استناد سخن يا

عمل به آنان ثابت نباشد، آن سخن يا عمل، سنّت شمرده نخواهد شد. از اين رو، اين سنّت، هميشه صحيح و قطعى است. به سخن ديگر، اصطلاحِ «سنّت»، هيچ گاه با وصف ضعيف يا صحيح، همراه نخواهد بود؛ زيرا صدور سخن و عمل، دو حالت دارد: يا از معصوم صادر شده است يا نه. در صورت نخست، سنّت است و در غير آن، سنّت نخواهد بود و بدعت خوانده مى شود. بنا بر اين، بر خلاف اصطلاحِ «حديث» كه تقسيم بندى چهارگانه (صحيح، حَسَن، موثّق و ضعيف) دارد، «سنّت»، هيچ دسته بندى درونى ندارد. يادكرد اين نكته نيز مفيد است كه گاه در برخى متون، به دليل تسامح در كاربرد يا براى تأكيد بيشتر، عبارت «سنّت قطعى» به كار مى رود.

1/2

اِستِنادُ السُّنَّةِ إلَى الوَحيِ‌

الكتاب

(وَ اَلنَّجْمِ إِذا هَوى * ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى * وَ ما يَنْطِقُ عَنِ اَلْهَوى * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْيٌ يُوحى‌) .⁽¹⁾

راجع: الأنعام: 50 و الشورى: 24 و الأحقاف: 8 و 9.

الحديث

1/2: استناد سنّت به وحى

قرآن

(سوگند به ستاره، هنگامى كه افول مى كند * كه هرگز همنشين شما [محمّد صلى الله عليه و آله] منحرف نشده و مقصد را گم نكرده است * و هرگز از روى هواى نفس سخن نمى گويد! * آنچه مى گويد، چيزى جز وحى كه بر او نازل شده، نيست!).

ر. ك: انعام: آيۀ 50 و شورا: آيۀ 24 و احقاف: آيۀ 8 و 9.

حديث

اُريدُ حِفظَهُ‌، فَنَهَتني قُرَيشٌ وقالوا: أ تَكتُبُ كُلَّ شَيءٍ تَسمَعُهُ ورَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله بَشَرٌ يَتَكَلَّمُ فِي الغَضَبِ وَالرِّضا؟! فَأَمسَكتُ عَنِ الكِتابِ‌، فَذَكَرتُ ذلِكَ لِرَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، فَأَومَأَ بِإِصبَعِهِ إلى فيهِ‌، فَقالَ‌: اُكتُب، فَوَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ‌، ما يَخرُجُ مِنهُ إلّاحَقٌّ‌.⁽¹⁾

خشنودى سخن مى گويد؟!». من هم ديگر ننوشتم و اين را به پيامبر خدا صلى الله عليه و آله گفتم.

ايشان با انگشتش به دهان خود اشاره كرد و فرمود: «بنويس. سوگند به آن كه جانم در دست اوست، از آن، جز حق بيرون نمى آيد».

كِتابِ اللّهِ‌. ثُمَّ قالَ في حَديثِهِ‌: إنَّ اللّهَ نَهى عَنِ القيلِ وَالقالِ‌، وفَسادِ المالِ‌، وكَثرَةِ السُّؤالِ‌.

فَقالوا: يَابنَ رَسولِ اللّهِ‌! وأَينَ هذا مِن كِتابِ اللّهِ؟

قالَ‌: إنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ في كِتابِهِ‌: (لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ‌...) ⁽¹⁾الآيَةَ‌، وقالَ‌:

(وَ لا تُؤْتُوا اَلسُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ اَلَّتِي جَعَلَ اَللّهُ لَكُمْ قِياماً) ⁽²⁾، وقالَ‌: (لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ‌) ⁽³⁾.⁽⁴⁾

لا.⁽⁵⁾

1/3

كُلُّ شَيءٍ فِي الكِتابِ وَالسُّنَّةِ‌

الكتاب

(وَ يَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ اَلْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً وَ بُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ‌) .⁽⁶⁾

(وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي اَلْأَرْضِ وَ لا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلاّ أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ ما فَرَّطْنا فِي اَلْكِتابِ مِنْ شَيْ‌ءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ‌) .⁽⁷⁾8.

گفته شد: اى فرزند پيامبر خدا! اين در كجاى كتاب خداست‌؟

فرمود: «خداوند عز و جل مى گويد: (در بسيارى از نجواى ايشان، خيرى نيست، [مگر آن كه به صدقه دادن يا نيكى، يا اصلاح ميان مردم فرمان دهد]) و مى فرمايد: (اموالى را كه خدا، مايۀ قوام شما قرار داده، به دست نابخردان مسپاريد). همچنين مى فرمايد:

(از چيزهايى مپرسيد كه اگر آشكار شود، ناراحتتان مى كند)».

فرمود: «نه».

1/3: همه چيز در كتاب و سنّت، آمده است

قرآن

([به ياد آوريد] روزى را كه از هر امّتى، گواهى از خودشان بر آنها بر مى انگيزيم و تو را براى گواه بودن بر آنان مى آوريم! و ما اين كتاب را بر تو نازل كرديم كه بيانگر همه چيز و مايۀ هدايت و رحمت و بشارت براى مسلمانان است).

(هيچ جنبنده اى در زمين و هيچ پرنده اى كه با دو بال خود پرواز مى كند، نيست، مگر اين كه امّت هايى همانند شما هستند. ما هيچ چيز را در اين كتاب، فروگذار نكرديم.

سپس همگى به سوى پروردگارشان محشور مى گردند).

الحديث

بِالكِتابِ‌. قيلَ‌: فَما لَم يَكُن فِي الكِتابِ؟ قالَ‌: بِالسُّنَّةِ‌. قيلَ‌: فَما لَم يَكُن فِي الكِتابِ ولا فِي السُّنَّةِ؟ قالَ‌: لَيسَ شَيءٌ مِن دينِ اللّهِ إلّاوهُوَ فِي الكِتابِ وَالسُّنَّةِ‌، قَد أكمَلَ اللّهُ الدّينَ‌؛ قالَ اللّهُ تَعالى‌: (اَلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ‌...) ⁽⁵⁾الآيَةَ‌. ثُمَّ قالَ عليه السلام: يُوَفِّقُ اللّهُ ويُسَدِّدُ لِذلِكَ مَن يَشاءُ مِن خَلقِهِ‌، ولَيسَ كَما تَظُنّونَ‌.⁽⁶⁾2.

حديث

چند بار اين سخن را برايشان تكرار كردم، فرمود: «[چيزى بى راه حلّ پديد] نمى آيد». سپس فرمود: «اى خيثم، [هر مسئله اى پديد بيايد، امام] به توفيق و الهام الهى به پاسخ آن، [بر مبناى كتاب و سنّت] ره نمون مى شود.⁽¹⁾آن گونه نيست كه تو مى پندارى [با اجتهاد و تفكّر و مانند انسان هاى عادى به آن برسد]».

خداوند، دين را كامل كرده است. خداوند متعال فرموده است: (امروز، دينتان را برايتان كامل كردم) تا آخر آيه». آن گاه فرمود: «خداوند، هر كس از خلقش را كه بخواهد، به الهام و توفيق خود، استوار مى دارد و آن گونه نيست كه شما مى پنداريد».د.

فرمود: «دروغ مى گويند. هيچ چيزى نيست، مگر اين كه در كتاب، آمده و در سنّت، وجود دارد».

خداوند با چه چيز بر ما اقامۀ حجّت كرده است‌؟ امام صادق عليه السلام فرمود: «اين سخن خدا كه مى فرمايد: (امروز، دين شما را برايتان كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام گردانيدم).

سپس، امام عليه السلام آيه را تا آخر، تلاوت كرد و فرمود: «اگر سنّت و واجباتش و نيز آنچه را مردم به آن نياز دارند، كامل نكرده بود، به آن احتجاج نمى كرد».

كِتابِ اللّهِ وسُنَّةِ نَبِيِّهِ‌.⁽³⁾

پژوهشى در بارۀ جامعيت قرآن

اشاره

پژوهشى در بارۀ جامعيت قرآن⁽¹⁾

از مباحث مهم و بحث برانگيز در بارۀ قرآن، جامعيت اين كتاب الهى است كه تشريح و بررسى دقيق اين موضوع، مى تواند نوع نگاه ما به قرآن و ميزان بهره بردارى ما از آن را، معيّن كند.

گفتنى است روايات اهل بيت عليهم السلام در اين باره را به دو دسته مى توان تقسيم كرد:

دستۀ اوّل، رواياتى هستند كه كتاب و سنّت را جامع علوم و معارف دانسته اند؛ مانند: رواياتى كه پيشتر با عنوان «همه چيز در كتاب و سنّت است»، گذشت.

دستۀ دوم، رواياتى كه همانند ظاهر شمارى از آيات، جامعيت قرآن را به طور مطلق، ذكر كرده اند كه در ادامۀ بحث، با عنوان «جامعيت مطلق»، خواهند آمد.⁽²⁾

با اندكى تأمّل در اين دو دسته روايات و در نظر داشتن اين نكته كه سنّت، در حقيقت، تبيين و تفسير قرآن است⁽³⁾، روشن مى شود كه اين روايات، نه تنها تعارضى با هم ندارند، بلكه مكمّل يكديگرند. اكنون بايد ببينيم مراد از جامعيت قرآن چيست‌؟

قرآن پژوهان، در اين كه مراد از جامعيت، چيست و قرآن، چگونه و كدام نيازمندى هاى علمى و معنوى انسان را بر مى آورَد، آراى گوناگونى دارند كه برخى از مهم ترين هاى آنها بدين قرارند:

1. جامعيت مطلق

از نظر برخى قرآن پژوهان، جامعيت قرآن، مطلق است. بر اساس اين نظر، قرآن، هر آنچه را كه بتوان تصوّر كرد و نام دانش برآن نهاد، در خود، جاى داده است، هر چند ما از شناختن آنها قاصريم. برخى طرفداران اين نظريه، از علومى مانند: طب، مناظره، هندسه، جبر و مقابله، نجوم و... را ياد كرده و بر آن رفته اند كه همۀ اين علوم در قرآن، وجود دارند.⁽¹⁾اين گروه، با استناد به آياتى كه قرآن را «تبيان» و جامع مطالب و تفصيل دهندۀ هر چيزى معرّفى مى كند، در دفاع از نظريۀ خويش كوشيده اند. از اين آيات اند:

(وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ اَلْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً وَ بُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ‌. ⁽²⁾

و اين كتاب را كه روشنگر هر چيزى است و براى مسلمانان، ره نمود و رحمت و بشارتگرى است، بر تو نازل كرديم).

(ما كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَ لكِنْ تَصْدِيقَ اَلَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ‌. ⁽³⁾

سخنى نيست كه به دروغ ساخته شده باشد، بلكه تصديق كتاب هايى است كه پيش از آن بوده و روشنگر هر چيز است و براى مردمى كه ايمان مى آورند، ره نمود و رحمتى است).

روايات پُرشمارى نيز جامعيت مطلق قرآن را تأييد كرده اند و دليلى بر اين

مدّعايند.

برخى از اين روايات، قرآن را «جامع علم اوّلين و آخرين» معرّفى مى كنند كه بايد با تفكّر در معانى اين كتاب الهى، به آن علوم دست يافت:

هر كس خواهان علم اوّلين و آخرين است، قرآن، را بكاود.⁽¹⁾

بر اساس روايتى، امام صادق عليه السلام سوگند ياد كرده كه هيچ گاه انسان در حسرت نخواهد ماند كه چرا فلان مطلب در قرآن نيست:

خداوند - تبارك و تعالى -، بيان هر چيزى را در قرآن، فرو فرستاد، چندان كه - به خدا سوگند - هيچ چيزى را كه بندگان، بدان نياز دارند، فروگذار نكرد، مگر آن كه خداوند آن را در قرآن، نازل كرده است.⁽²⁾

در روايتى ديگر از ايشان، آمده است:

خداوندِ توانا كه راستگو و نيكى كننده است، كتابش را بر شما فرو فرستاد و اخبارِ مربوط به شما و اخبار پيشينيان و اخبار آيندگان پس از شما و اخبار آسمان و زمين [همه] در آن اند. اگر كسى نزد شما بيايد و از آنها آگاهتان كند، قطعاً شگفت زده خواهيد شد.⁽³⁾

امام صادق عليه السلام همچنين فرمود:

خداوند - كه يادش گرامى باد - پيامبر شما را خاتم پيامبران قرار داد. بنا بر اين، پس از او هرگز پيامبرى برانگيخته نمى شود و كتاب شما را پايان بخش».

كتاب ها [ى الهى] قرار داد. بنا بر اين، پس از آن، هرگز كتابى نخواهد بود و بيان همه چيز و [چگونگى] آفرينش شما و آفرينش آسمان ها و زمين را و خبر آنچه پيش از شما بوده و [احكام] داورى ميان شما، و خبر آنچه را كه پس از شما خواهد بود، و موضوع بهشت و آتش و فرجام كارِ شما را در قرآن، نازل فرموده است.⁽¹⁾

با توجّه به اين احاديث و بويژه عبارت «خلقكم وخلق السماوات والأرض»، دانسته مى شود كه قرآن، افزون بر امور تشريعى، امور تكوينى، نظير خلقت آسمان و زمين و اخبار گذشته، حال و آينده را نيز در بردارد. مؤيّد اين برداشت، نقلى از امام صادق عليه السلام است كه احكام و حلال و حرام را تنها بخش كوچكى از قرآن دانسته است.⁽²⁾

2. جامعيت هدايتى

گروهى با بى اساس دانستن ادّعاى جامعيت مطلق قرآن، مقصود از كمال و جامعيت قرآن را جامعيت در شئون دينى، اعم از اصول و فروع آن دانسته و روايات جامعيت قرآن را بر فهم باطن الفاظ كه نزد معصومان عليهم السلام است، حمل كرده اند.⁽³⁾

اين گروه معتقدند شأن قرآن و دين، اقتضا نمى كند در امورى كه مربوط به يافته هاى خود بشر است، وارد شود و حتى راه نمايى كردن او هم معنا ندارد؛ زيرا خداوند به انسان، عقل داده و انسان را توانمند و خردورز و كاوشگر آفريده و ميدان تأثيرپذيرى را در طبيعت، باز گذاشته و لزومى ندارد كه خداوند، فرمول شيمى يا مسائل رياضى را توضيح دهد⁽⁴⁾و اگر هم بحثى از علوم تجربى، رياضى، نجوم و مانند

آن در قرآن آمده، فقط جنبۀ هدايتى و تربيتى آن مورد نظر بوده است.⁽¹⁾

آياتى كه غرض از نزول قرآن را هدايت مى دانند، اين نظر را تقويت مى كنند؛ مانند:

(الر كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ اَلنّاسَ مِنَ اَلظُّلُماتِ إِلَى اَلنُّورِ. ⁽²⁾

الف، لام، راء. ما قرآن را بر تو (پيامبر) نازل كرديم تا با آن، مردم را از تاريكى ها به سوى نور بيرون ببرى).

(وَ نُنَزِّلُ مِنَ اَلْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ‌. ⁽³⁾

و ما از قرآن، آنچه را براى مؤمنان شفا و رحمت است، نازل مى كنيم).

(شَهْرُ رَمَضانَ اَلَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ اَلْقُرْآنُ هُدىً لِلنّاسِ‌. ⁽⁴⁾

ماه رمضان، ماهى كه قرآن در آن فرو فرستاده شد، [كه] براى عموم مردم، ره نمود است).

شيخ طوسى⁽⁵⁾و طَبرِسى، (تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ‌) را بيان مشكلاتى دانسته اند كه مربوط به امور دين است.⁽⁶⁾زمخشرى نيز آيه را در ارتباط با امور دينى و بيان امور مربوط به سعادت افراد دانسته است.⁽⁷⁾علّامه طباطبايى نيز با توجّه به نقش هدايتى قرآن، مراد از «كلّ شىء» را همه چيزهايى دانسته كه بازگشت آنها به هدايت است، از معارف مرتبط به مبدأ و معاد گرفته تا اخلاق فاضله، احكام و اديان الهى و قصص و مواعظى كه مردم در هدايت و راه يافتنشان به آن محتاج اند.⁽⁸⁾5.

رواياتى نيز وجود دارند كه قرآن را در بيان احكام و قوانين مورد نياز مردم براى زندگى سعادتمندانه، جامع دانسته اند. در نقلى از امام على عليه السلام آمده است:

خداوند، حكمى از دين خود را بر شما پنهان نگذاشت و هيچ مطلبى را كه مورد رضايت و خشنودى اش باشد، وا نگذاشت، جز اين كه نشانى آشكار و آيه اى محكم كه از آن جلوگيرى يا به سوى آن دعوت كند، برايش قرار داد.⁽¹⁾

ايشان، در ادامه، مستند كلام خود را (ما فَرَّطْنا فِي اَلْكِتابِ مِنْ شَيْ‌ءٍ‌ )⁽²⁾و (تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ‌ )⁽³⁾قرار داده است.

سخن فاطمۀ زهرا عليها السلام در «خطبۀ فدكيه»، با بيانى كوتاه، مؤيّد اين حقيقت است:

در آن، حجّت هاى نورانى خداوند و حرام هاى تعيين شدۀ او و فضائل فراخوانده اش و عام هاى فراگير كفايت كنندۀ او و رخصت هاى ارزانى شده اش و قوانين و احكام واجب گشته اش، بيان شده اند.⁽⁴⁾

از اين روايات است نقلى از امام رضا عليه السلام كه در آن، قرآن را شامل حلال و حرام و حدود و احكام و هر آنچه بندگان بدان نياز دارند، معرّفى مى كند.⁽⁵⁾پس با توجّه به اين روايات، فهميده مى شود كه تفصيل حلال و حرام و حدود و احكام و به طور كلّى آنچه انسان بدان نيازمند است، در قرآن وجود دارد و به بيان امام صادق عليه السلام، حتّى حكم قضايى مربوط به اختلاف اشخاص نيز در آن آمده است.⁽⁶⁾5.

3. جامعيت قرآن در برابر ديگر كتاب هاى الهى

اين گروه، جامعيت قرآن را در مقايسه با ديگر متون وحيانى دانسته و در توضيح آن آورده اند كه چون ذات خداوند بر قلوب انبيا عليهم السلام تجلّى مى كند و اين تجلّيات به اعتبار اختلاف قلوب آنها متفاوت اند و با توجّه به اين كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله خاتم پيامبران و مظهر تجلّى اسم اللّه اعظم است، از اين رو، آن حضرت، جامع كمالات پيامبران و كتاب او نيز جامع كتاب هاى وحيانى است.⁽¹⁾

آيات و رواياتى كه بر مُهَيْمِن (مسلّط و مُشْرف) بودن قرآن اشاره دارند، مؤيّد اين مطلب اند كه از آن جمله است:

(وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ اَلْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ اَلْكِتابِ وَ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ‌. ⁽²⁾

و اين كتاب را به سوى تو به حق فرو فرستاديم، در حالى كه كتاب ها [ى الهى پيشين] را تصديق مى كند و نسبت به آن، [مسلّط و] نگهبان است).

در روايتى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آمده است:

سوره هاى بلند، به جاى تورات به من داده شده اند، صدتايى ها، به جاى انجيل و مثانى (دوگان ها) به جاى زبور. سوره هاى تفصيلى [و كوتاه] نيز - كه 68 سوره اند -، افزون، به من داده شده اند. اين قرآن، حاكم بر ديگر كتاب ها [ى الهى] است.

تورات، از آنِ موسى است و انجيل، از آنِ عيسى است و زبور، از آنِ داوود [عليهم السلام].⁽³⁾

در روايت ديگرى آمده است:

وَ َ‌اعطيتُ جَوامِعَ الكَلِمِ‌.⁽⁴⁾

خدا به من كلمات جامع داده است.

ابن عربى، در شرح اين روايت آورده است كه همۀ حقايق و معارف به پيامبر صلى الله عليه و آله داده شده است و به همين دليل، قرآن، همۀ معانى كتاب هاى انبياى سابق را جمع كرده است.⁽¹⁾امام خمينى رحمه الله، مراد از «جوامع الكلم» را وجود تمام منازل، از اسفل ملكى تا اعلى مراتب روحانيت و ملكوت، در قرآن دانسته و در ادامه آورده است: با توجّه به اين كه افراد در مدارك و معارف، مختلف و متفاوت اند، قرآن به طورى نازل شده كه هر كس به حسب كمال و ضعف ادراك و معارف و به حسب درجه اى كه از علم دارد، از آن استفاده مى كند.⁽²⁾

نتيجه

با نگاهى گسترده به مجموع آيات و روايات، مى توان گفت جامعيت قرآن، نسبت به همۀ معارف مورد نياز براى هدايت بشر (اعم از: احكام، عقايد، تاريخ و هر آنچه در اين خصوص، مؤثّر باشد)، پذيرفتنى است؛ امّا جامعيت مطلق قرآن، از ظواهر الفاظ قرآن، قابل استنباط نيست؛ زيرا مطالبى مانند: فرمول هاى رياضى، فيزيك و شيمى، در مدلول لفظى آيات قرآن نيستند. با اين حال، با فرض صحّت رواياتى كه قرآن را مشتمل بر علم همۀ موجودات «عِلمُ ما كانَ وَ ما يَكُونُ وَ ما هُوَ كائِنٌ إلى يَومِ القِيامَةِ‌» دانسته اند، بايد اذعان كرد كه در اين صورت، دلالت قرآن بر همۀ علوم، از طريق دلالت لفظى نخواهد بود؛ بلكه با اشاراتى است كه اسرار و زواياى پنهان را كشف مى كند و فهم متعارف مخاطبان، از آن محروم است.⁽³⁾بنا بر اين، جامعيت مطلق قرآن، در خصوص پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام است كه به بطون قرآن دسترسى دارند، چنان كه

از امام على عليه السلام نقل است كه فرمود:

از من، در بارۀ قرآن بپرسيد؛ چرا كه دانش اوّلين و آخرين، در قرآن است. [قرآن] براى هيچ گوينده اى [جاى] سخن نگذاشته است و تأويل آن را جز خدا و استواران در دانش، كسى نمى داند و اينان، يك نفر نيستند. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، يكى از ايشان بود كه خداوند سبحان، آن را به او آموخت و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله هم آن را به من آموخت و [تأويل قرآن] در فرزندان [معصومِ‌] او تا روز قيامت، باقى خواهد ماند.⁽¹⁾

بر پايۀ اين روايت و روايات مشابه،⁽²⁾اهل بيت عليهم السلام تنها كسانى هستند كه به بطون و حقايق قرآن، دسترسى داشته و از اين طريق با همۀ علوم و معارف ديگر آشنايند.).

1/4

حِكمَةُ كِتمانِ بَعضِ العُلومِ وَالأَحكامِ‌

1/4: حكمت پوشيده داشتن برخى دانش ها و احكام

يا [گروه ديگرى را يافته ام كه] در برابر حاملان حق، فرمان بُردارند؛ امّا به پيچ و خم هاى حق، بصيرت ندارند و با اوّلين شُبهه اى كه برايشان پيش مى آيد، ترديد در دل هايشان، شعله مى كشد. هان! نه اين [گروه] و نه آن [گروه، صلاحيت بهره مندى از دانش مرا ندارند]. گروهى هم هستند كه گرسنۀ لذّت هايند و رام شهوت ها. جماعتى هم شيفتۀ گِرد آوردن مال و اندوختن ثروت اند. اين دو گروه، به هيچ رو، دينْ نگهدار نيستند. مانندترين چيز به اينان، حيواناتِ چرنده اند. چنين است كه دانش با مرگ حاملان آن مى ميرد.

تَصونَ دينَكَ وعِلمَنَا الَّذي أودَعناكَ وأَسرارَنَا الَّتي حَمَلناكَ‌، ولا تُبدِ عُلومَنا لِمَن يُقابِلُها بِالعِنادِ، ويُقابِلُكَ مِن أجلِها بِالشَّتمِ وَاللَّعنِ وَالتَّناوُلِ مِنَ العِرضِ وَالبَدَنِ‌، ولا تُفشِ سِرَّنا إلى مَن يُشَنِّعُ عَلَينا عِندَ الجاهِلينَ بِأَحوالِنا، ولا تُعرِض أولِياءَنا لِبَوادِرِ الجُهّالِ‌.⁽¹⁾

وديعت نهاديم و اسرارمان را كه بر دوش تو نهاديم و علوم ما را براى كسى آشكار مساز كه از سرِ عناد با آنها و با تو، براى همان ها با دشنام و لعن و نفرين و تعرّض به آبرو و جسمت، مقابله مى كند. اسرارمان را نزد كسى افشا مكن كه ما را نزد ناآگاهان از احوال ما، زشت جلوه مى دهد. همچنين دوستان ما را در معرض كارهاى نابخردانۀ جاهلان، قرار مده.

حديث ما، سخت و ديرياب است كه به آن ايمان نمى آورد، جز بنده اى كه خداوند، قلبش را به ايمان آزموده است.

الرَّجعَةِ وغَيرِها، فَقالَ‌: إنَّ هذَا الَّذي تَسأَ لونّي عَنهُ لَم يَأتِ أوانُهُ‌، قالَ اللّهُ‌: (بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ‌) ⁽¹⁾.⁽²⁾

كُنتُ مَعَ أبي جَعفَرٍ عليه السلام جالِساً مُسنِداً ظَهري إلى زَمزَمَ‌، فَمَرَّ عَلَينا مُحَمَّدُ بنُ عَبدِ اللّهِ بنِ الحَسَنِ وهُوَ يَطوفُ بِالبَيتِ‌، فَقالَ أبو جَعفَرٍ: يا أسلَمُ‌! أ تَعرِفُ هذَا الشّابَّ؟ قُلتُ‌:

نَعَم، هذا مُحَمَّدُ بنُ عَبدِ اللّهِ بنِ الحَسَنِ‌، قالَ‌: أما إنَّهُ سَيَظهَرُ ويُقتَلُ في حالِ مَضيعَةٍ‌.

ثُمَّ قالَ‌: يا أسلَمُ‌! لا تُحَدِّث بِهذَا الحَديثِ أحَداً فَإِنَّهُ عِندَكَ أمانَةٌ‌.

قالَ‌: فَحَدَّثتُ بِهِ مَعروفَ بنَ خَرَّبوذَ، وأخَذتُ عَلَيهِ مِثلَ ما أخَذَ عَلَيَّ‌. قالَ‌: وكُنّا عِندَ أبي جَعفَرٍ عليه السلام غُدوَةً وعَشِيَّةً أربَعَةً مِن أهلِ مَكَّةَ‌، فَسَأَلَهُ مَعروفٌ عَن هذَا الحَديثِ‌، فَقالَ‌: أخبِرني عَن هذَا الحَديثِ الَّذي حَدَّثَنيهِ فَإِنّي اُحِبُّ أن أسمَعَهُ مِنكَ‌، قالَ‌: فَالتَفَتَ إلى أسلَمَ‌، فَقالَ لَهُ أسلَمُ‌: جُعِلتُ فِداكَ‌، إنّي أخَذتُ عَلَيهِ مِثلَ الَّذي أخَذتَهُ عَلَيَّ‌.

قالَ‌: فَقالَ أبو جَعفَرٍ عليه السلام: لَو كانَ النّاسُ كُلُّهُم لَنا شيعَةً لَكانَ ثَلاثَةُ أرباعِهِم لَنا شَكّاكاً، وَالرُّبُعُ الآخَرُ أحمَقَ‌.⁽³⁾

رجعت و غير آن، سؤال كردم. فرمود: «اين چيزى كه در بارۀ آن از من سؤال مى كنيد، هنوز وقتش نرسيده است. خداوند مى فرمايد: (بلكه آنچه را كه به دانش آن چيرگى نداشتند و هنوز تأويل آن به آنان نرسيده است، دروغ شمردند)».

گفتم: آرى. او محمّد بن عبد اللّه بن حسن است.

فرمود: «زودا كه او قيام كند و به خوارى كشته شود».

سپس فرمود: «اين سخن را به هيچ كس مگو، چون در نزد تو امانت است».

من اين سخن را به معروف بن خرّبوذ گفتم و مانند همان تعهّد را كه امام از من گرفته بود [كه به كسى نگويم] از او گرفتم. ما چهار تن از اهل مكّه، صبح و شام با امام باقر عليه السلام بوديم. معروف، از امام باقر عليه السلام در بارۀ اين حديث پرسيد و گفت: شما خود از اين حديث كه اَسلَم به من خبر داده، برايم بگو كه دوست داريم آن را از شما بشنوم. امام عليه السلام نگاهى [تند] به اَسلَم كرد. اَسلَم به ايشان گفت: فدايت شوم! من همان [تعهّدى] را كه شما از من گرفتيد، از او گرفتم.

امام باقر عليه السلام فرمود: «اگر همۀ مردم هم شيعۀ ما باشند، سهْ چهارم آنان، در ما شك دارند و يكْ چهارم ديگر هم كم عقل اند!!⁽¹⁾».

حَديثي مَا استَحلَلتُ أن أكتُمَهُم حَديثاً.⁽¹⁾

فَقالَ أبو بَصيرٍ: فَوَاللّهِ ما وَجَدتُ حَديثاً واحِداً كَتَمتُهُ‌.⁽²⁾

إنَّ العَبدَ لَيَقَعُ إلَيهِ الحَديثُ مِن حَديثِنا فَيَدينُ اللّهَ عز و جل بِهِ فيما بَينَهُ وبَينَهُ‌؛ فَيَكونُ لَهُ عِزّاً فِي الدُّنيا ونوراً فِي الآخِرَةِ‌، وإنَّ العَبدَ لَيَقَعُ إلَيهِ الحَديثُ مِن حَديثِنا فَيُذيعُهُ‌؛ فَيَكونُ لَهُ ذُلاًّ فِي الدُّنيا، ويَنزِعُ اللّهُ عز و جل ذلِكَ النّورَ مِنهُ‌.⁽³⁾

حديث مرا پوشيده مى داشتند، هرگز روا نمى شمردم كه حديثى را از آنان، پوشيده دارم.

ابو بصير گفت: به خدا سوگند، يك حديث هم نيافتم كه آن را پوشيده داشته باشم!

الفَصلُ الثاني:

حُجِّيَّةُ السُّنَّةِ‌

2/1

وُجوبُ التَّمَسُّكِ بِالسُّنَّةِ‌

الكتاب

(وَ ما آتاكُمُ اَلرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اِتَّقُوا اَللّهَ إِنَّ اَللّهَ شَدِيدُ اَلْعِقابِ‌) .⁽¹⁾

(وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اَللّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ اَلْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ يَعْصِ اَللّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً) .⁽²⁾

(لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اَللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اَللّهَ وَ اَلْيَوْمَ اَلْآخِرَ وَ ذَكَرَ اَللّهَ كَثِيراً) .⁽³⁾

(قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اَللّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اَللّهُ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ اَللّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ * قُلْ أَطِيعُوا اَللّهَ وَ اَلرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اَللّهَ لا يُحِبُّ اَلْكافِرِينَ‌) .⁽⁴⁾

الحديث

فصل دوم: حجّيت سنّت

2/1: وجوب تمسّك به سنّت

قرآن

(آنچه را پيامبر براى شما آورده، بگيريد [و اجرا كنيد] و از آنچه نهى كرده، خوددارى نماييد و از [مخالفت] خدا بپرهيزيد كه خداوند، سخت كيفر است!).

(براى هيچ مرد و زن باايمانى مجاز نيست كه چون خدا و پيامبرش كارى را دستور دهند، آنان در كارشان اختيارى داشته باشند و هر كس خدا و پيامبرش را نافرمانى كند، به گم راهى آشكارى گرفتار شده است!).

(مسلّماً براى شما در زندگى پيامبر خدا، سرمشق نيكويى بود، براى آنها كه اميد به رحمت خدا و روز رستاخيز دارند و خدا را بسيار ياد مى كنند).

(بگو: «اگر خدا را دوست مى داريد، از من پيروى كنيد تا خدا [نيز] شما را دوست بدارد و گناهانتان را ببخشد و خدا، آمرزندۀ مهربان است». * بگو: «از خدا و رسول، اطاعت كنيد و اگر سرپيچى كنيد، خداوند، كافران را دوست نمى دارد»).

حديث

عَلى مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ... وثَبِّتني عَلى دينِ مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ، وعَلى هَدىِ مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ، وعَلى سُنَّةِ مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ، عَلَيهِ وعَلَيهِمُ السَّلامُ‌.⁽¹⁾

2/2

فَضلُ التَّمَسُّكِ بِالسُّنَّةِ وبَرَكاتُها

الكتاب

(قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اَللّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اَللّهُ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ اَللّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ‌) .⁽⁶⁾

(كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَ يُزَكِّيكُمْ وَ يُعَلِّمُكُمُ اَلْكِتابَ وَ اَلْحِكْمَةَ‌1.

معبودى جز تو نيست! بر محمّد و خاندان محمّد، درود فرست.... و مرا بر آيين محمّد و خاندان محمّد و بر [شيوه و] سيرۀ محمّد و خاندان محمّد و بر سنّت محمّد و خاندان محمّد - كه بر او و آنان درود باد - استوار بدار!

اگر آن را بپذيريد، به راه درست، ره نمون شده ايد و توفيق خير يافته ايد و اگر خوددارى كنيد، جز بر دورى تان از خدا نمى افزاييد.

2/2: فضيلت و بركات تمسّك به سنّت

قرآن

(بگو: «اگر خدا را دوست مى داريد، از من پيروى كنيد تا خدا [نيز] شما را دوست بدارد و گناهانتان را ببخشد و خدا، آمرزندۀ مهربان است»).

(همان گونه [كه با تغيير قبله، نعمت خود را بر شما كامل كرديم]، رسولى از خودتان در

وَ يُعَلِّمُكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ‌) .⁽¹⁾

(اَلَّذِينَ يَتَّبِعُونَ اَلرَّسُولَ اَلنَّبِيَّ اَلْأُمِّيَّ اَلَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي اَلتَّوْراةِ وَ اَلْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهاهُمْ عَنِ اَلْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ اَلطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ اَلْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ اَلْأَغْلالَ اَلَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اِتَّبَعُوا اَلنُّورَ اَلَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ‌) .⁽²⁾

الحديث

ميان شما فرستاديم تا آيات ما را بر شما بخواند و شما را پاك كند و به شما، كتاب و حكمت بياموزد و آنچه را نمى دانستيد، به شما ياد دهد).

(همان ها كه از فرستاده [ىِ خدا]، پيامبر «اُمّى» پيروى مى كنند؛ پيامبرى كه صفاتش را در تورات و انجيلى كه نزدشان است، مى يابند. آنها را به معروف، دستور مى دهد و از منكر، باز مى دارد. اشياى پاكيزه را براى آنها حلال مى شمُرَد و ناپاكى ها را تحريم مى كند و بارهاى سنگين و زنجيرهايى را كه بر آنها بود، [از دوش و گردنشان] بر مى دارد. پس كسانى كه به او ايمان آوردند و حمايت و يارى اش كردند و از نورى كه با او نازل شده، پيروى نمودند، آنان، همان رستگاران اند).

حديث

لا تَأمُرونَ بِالمَعروفِ ولا تَنهَونَ عَنِ المُنكَرِ، وَالقائِمونَ بِالكِتابِ وَالسُّنَّةِ كَالسّابِقينَ الأَوَّلينَ مِنَ المُهاجِرينَ وَالأَنصارِ.⁽¹⁾

جهل. در آن روزگار، نه امر به معروف مى كنيد و نه نهى از منكر. برپا دارندگان كتاب و سنّت [در آن زمان]، مانند نخستين مهاجران و انصار صدر اسلام هستند.

2/3

حُرمَةُ مُخالَفَةِ السُّنَّةِ‌

الكتاب

(قُلْ أَطِيعُوا اَللّهَ وَ أَطِيعُوا اَلرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَ عَلَيْكُمْ ما حُمِّلْتُمْ وَ إِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَ ما عَلَى اَلرَّسُولِ إِلاَّ اَلْبَلاغُ اَلْمُبِينُ‌) .⁽²⁾

(لا تَجْعَلُوا دُعاءَ اَلرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً قَدْ يَعْلَمُ اَللّهُ اَلَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً فَلْيَحْذَرِ اَلَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ‌) .⁽³⁾

الحديث

2/3: حرمت مخالفت با سنّت

قرآن

(بگو: «خدا را اطاعت كنيد و از پيامبرش فرمان بريد و اگر سرپيچى نماييد، پيامبر، مسئول اعمال خويش است و شما، مسئول اعمال خود؛ امّا اگر از او اطاعت كنيد، هدايت خواهيد شد و بر [عهدۀ] پيامبر، چيزى جز رساندن آشكار نيست!»).

(صدا كردن پيامبر را در ميان خود، مانند صدا كردن يكديگر، قرار ندهيد. خداوند، كسانى از شما را كه پشت سرِ ديگران پنهان مى شوند و يكى پس از ديگرى فرار مى كنند، مى شناسد. پس، آنان كه با فرمان او مخالفت مى كنند، بايد بترسند از اين كه فتنه اى دامنشان را بگيرد يا به عذابى دردناك گرفتار آيند!).

حديث

لِسُنَّتي....⁽¹⁾

(كسانى كه گفتند پروردگار ما اللّه است، سپس ايستادگى كردند، فرشتگان بر آنان فرود مى آيند [و مى گويند:] مترسيد و اندوهگين نباشيد و شما را به بهشتى كه وعده داده مى شديد، بشارت باد) و شما هم گفتيد: «پروردگار ما، اللّه است». پس در [عمل به] كتاب او و راه آشكار فرمان او و راه درست عبادت او، ايستادگى ورزيد و از آن بيرون نرويد و در آن، بدعت مگذاريد و از آن، تخلّف نكنيد.

(وَ ما آتاكُمُ اَلرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا) ⁽³⁾، وقالَ عز و جل: (مَنْ يُطِعِ اَلرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اَللّهَ‌) ⁽⁴⁾.

قالَ‌: ثُمَّ قالَ‌: وإنَّ نَبِيَّ اللّهِ فَوَّضَ إلى عَلِيٍّ وَائتَمَنَهُ‌، فَسَلَّمتُم وجَحَدَ النّاسُ‌، فَوَاللّهِ لَنُحِبُّكُم أن تَقولوا إذا قُلنا وأَن تَصمُتوا إذا صَمَتنا، ونَحنُ فيما بَينَكُم وبَينَ اللّهِ عز و جل، ما جَعَلَ اللّهُ لِأَحَدٍ خَيراً في خِلافِ أمرِنا.⁽⁵⁾

2/4

طاعَةُ النَّبِيِّ طاعَةُ اللّهِ‌

الكتاب

(مَنْ يُطِعِ اَلرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اَللّهَ وَ مَنْ تَوَلّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً) .⁽⁶⁾

الحديث

«خداوند عز و جل پيامبرش را بر محبّت خودش تربيت كرد و فرمود: (به راستى كه تو، داراى اخلاق والا هستى). سپس به او اختيار داد و فرمود: (هر چه را پيامبر برايتان آورد، بگيريد و از آنچه شما را نهى كرد، باز ايستيد) و نيز فرمود: (هر كس از پيامبر فرمان برَد، از خدا فرمان برده است)».

امام عليه السلام سپس فرمود: «پيامبر خدا به على اختيار داد و او را امين شمرد و شما پذيرفتيد و مردم (غير شيعه) سر باز زدند. به خدا سوگند، ما دوست داريم كه هر گاه ما سخن گفتيم، شما هم سخن بگوييد و هرگاه ما سكوت كرديم، شما نيز سكوت كنيد و ما، واسطۀ ميان شما و خداوند عز و جل هستيم. خداوند براى هيچ كس در مخالفت با فرمان ما، خير و نفعى قرار نداده است».

2/4: اطاعت از پيامبر، اطاعت از خداست

قرآن

(كسى كه از پيامبر اطاعت كند، خدا را اطاعت كرده است و كسى كه روى گرداند، ما تو را نگهبان [و مراقب] او نفرستاديم [و در برابر او، مسئول نيستى]).

حديث

پس فرمان بُردارى از او را در كنار فرمان بُردارى از خود قرار داد و نافرمانى از او را در كنار نافرمانى از خود، و اين خود، دليلى است بر تفويض [اختيارات خود و امر بندگانش] به او و حجّتى است بر كسى كه از او پيروى يا نافرمانى كند. اين مطلب را در چندين جا از كتاب بزرگ خود، بيان كرده و براى تشويق به پيروى از او و ترغيب به تصديق او و پذيرفتن دعوتش فرموده است: (بگو: اگر خدا را دوست داريد، از من پيروى كنيد تا خدا هم شما را دوست بدارد و گناهانتان را بيامرزد). بنا بر اين، پيروى از پيامبر صلى الله عليه و آله، دوست داشتن خداست و خشنودى او، آمرزش گناهان و كمال رستگارى و واجب شدن بهشت است و در پشت كردن به او و روى گردانى، مخالفت با خداست و [موجب] خشم و ناخشنودى او و دورى از وى. اينها، سبب جاى گرفتن در آتش دوزخ است. اين، فرمودۀ خداست:

(و هر كس از گروه ها [ى مخالف] به آن كفر ورزد، آتش، وعده گاه اوست)؛ يعنى او را انكار و نافرمانى كند.

پس، دو «اللّه أكبرِ» نخست، هشدارى است به شنوندگان نسبت به جملات بعدىِ اذان.

علّت آن كه بعد از تكبير، شهادتين قرار داده شده، اين است كه گام نخست ايمان، توحيد و اقرار به يگانگى خداوند متعال است و گام دومش، اقرار به رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله

ومَعرِفَتَهُما مَقرونَتانِ‌.⁽¹⁾

2/5

طاعَةُ أهلِ البَيتِ طاعَةُ النَّبِيِّ‌

الكتاب

(يا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اَللّهَ وَ أَطِيعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِي اَلْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اَللّهِ وَ اَلرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ اَلْيَوْمِ اَلْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلاً) .⁽³⁾

الحديث

قُلتُ‌: يا رَسولَ اللّهِ‌! ومَن شُرَكائي‌؟

قالَ‌: الَّذينَ قَرَنَ اللّهُ طاعَتَهُم بِطاعَتِهِ وبِطاعَتي.

قُلتُ‌: مَن هُم يا رَسولَ اللّهِ؟

قالَ‌: الَّذينَ قالَ اللّهُ تَعالى فيهِم: (يا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اَللّهَ وَ أَطِيعُوا اَلرَّسُولَ‌9.

و اين كه اطاعت آن دو و شناختشان، به هم پيوسته اند.

(هركس پيامبر را اطاعت كند، خدا را اطاعت كرده است).

2/5: اطاعت از اهل بيت، اطاعت از پيامبر است

قرآن

(اى كسانى كه ايمان آورده ايد! از خدا اطاعت كنيد و از پيامبر، اطاعت كنيد و [نيز] از فرمان روايانتان. و هر گاه در چيزى نزاع داشتيد، آن را به خدا و پيامبر، باز گردانيد [و از آنها داورى بطلبيد]، اگر به خدا و روز رستاخيز ايمان داريد! اين [كار] براى شما بهتر و عاقبت و پايانش نيكوتر است).

حديث

گفتم: اى پيامبر خدا! شريكان من چه كسانى اند؟

فرمود: «كسانى كه خداوند، اطاعت از آنان را به اطاعت از خود و من، پيوند زده است».

گفتم: اى پيامبر خدا! آنان چه كسانى اند؟

فرمود: «كسانى كه خداوند متعال در بارۀ آنان گفت: (اى كسانى كه ايمان آورده ايد!

وَ أُولِي اَلْأَمْرِ مِنْكُمْ‌) ⁽¹⁾.

قُلتُ‌: يا نَبِيَّ اللّهِ‌! مَن هُم‌؟

قالَ‌: هُمُ الأَوصِياءُ بَعدي.⁽²⁾

شُرَكائِيَ الَّذينَ قَرَنَهُمُ اللّهُ بِنَفسِهِ وبي وأنزَلَ فيهِم: (يا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اَللّهَ وَ أَطِيعُوا اَلرَّسُولَ‌...) الآيَةَ‌، فَإِن خِفتُم تَنازُعاً في أمرٍ فَأَرجِعوهُ إلَى اللّهِ وَالرَّسولِ واُولِي الأَمرِ. قُلتُ‌: يا نَبِيَّ اللّهِ‌! مَن هُم‌؟ قالَ‌: أنتَ أوَّلُهُم.⁽³⁾

(يا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اَللّهَ وَ أَطِيعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِي اَلْأَمْرِ مِنْكُمْ‌) ⁽⁴⁾قُلتُ‌: يا رَسولَ اللّهِ‌! عَرَفنَا اللّهَ ورَسولَهُ‌، فَمَن اُولُو الأَمرِ الَّذينَ قَرَنَ اللّهُ طاعَتَهُم بِطاعَتِكَ؟

فَقالَ صلى الله عليه و آله: هُم خُلَفائي يا جابِرُ، وأئِمَّةُ المُسلِمينَ [مِن] بَعدي، أوَّلُهُم عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ‌، ثُمَّ الحَسَنُ وَالحُسَينُ‌، ثُمَّ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ‌، ثُمَّ مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ المَعروفُ فِي التَّوراةِ بِ‍ «الباقِرِ»، وسَتُدرِكُهُ يا جابِرُ، فَإِذا لَقيتَهُ فَأَقرِئهُ مِنِّي السَّلامَ‌، ثُمَّ الصّادِقُ جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ، ثُمَّ موسَى بنُ جَعفَرٍ، ثُمَّ عَلِيُّ بنُ موسى‌، ثُمَّ مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ‌، ثُمَّ عَلِيُّ بنُ مُحَمَّدٍ، ثُمَّ الحَسَنُ بنُ عَلِيٍّ‌، ثُمَّ سَمِيّي وكَنِيّي، حُجَّةُ اللّهِ في أرضِهِ‌، وبَقِيَّتُهُ‌9.

از خدا اطاعت كنيد و از پيامبر، اطاعت كنيد و [نيز] از فرمان روايانتان).

گفتم: اى پيامبر خدا! آنان (فرمان روايان)، چه كسانى اند؟

فرمود: «آنان، اوصياى پس از من هستند».

«شريكان من، كسانى هستند كه خداوند، آنها را با خود و با من همراه كرد و اين آيه را در بارۀ آنها نازل فرمود: (اى كسانى كه ايمان آورده ايد! خدا را اطاعت كنيد و از پيامبر و اولو الأمر خود اطاعت كنيد). پس اگر از اختلاف در امرى ترسيديد، آن را به خدا و پيامبر و اولو الأمر (اختيارداران)، ارجاع دهيد».

گفتم: اى پيامبر خدا! ايشان، كيان اند؟

فرمود: «تو نخستينِ آنهايى».

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «اى جابر! آنها جانشينان من و امامان مسلمانان پس از من هستند. نخستين ايشان، على بن ابى طالب است وسپس حسن وحسين و بعد على بن الحسين و سپس محمّد بن على كه در تورات به «باقر» شهرت دارد و تو - اى جابر - او را درك خواهى كرد. هر گاه او را ديدى، سلام مرا به او برسان. سپس صادق، جعفر بن محمّد، سپس موسى بن جعفر، سپس على بن موسى، سپس محمّد بن على، سپس على بن محمّد، سپس حسن بن على، سپس همنام و هم كنيۀ من، حجّت خدا در زمين و باقى ماندۀ او در ميان بندگانش، فرزند حسن بن على خواهد بود. همان كه

في عِبادِهِ‌، ابنُ الحَسَنِ بنِ عَلِيٍّ‌، ذاكَ الَّذي يَفتَحُ اللّهُ تَعالى ذِكرُهُ - عَلى يَدَيهِ مَشارِقَ الأَرضِ ومَغارِبَها، ذاكَ الَّذي يَغيبُ عَن شيعَتِهِ وأَولِيائِهِ غَيبَةً لا يَثبُتُ فيها عَلَى القَولِ بِإِمامَتِهِ إلّامَنِ امتَحَنَ اللّهُ قَلبَهُ لِلإِيمانِ‌.⁽¹⁾

خداوندِ والانام، به دست او، خاوران و باختران زمين را بگشايد. همان كه از ديدگان شيعيان و اوليايش چنان [طولانى] غايب خواهد شد كه در آن زمان، جز كسى كه خداوند دلش را به ايمان آزموده، كسى در اعتقاد به امامت او پايدار نخواهد ماند.

وَ أُولِي اَلْأَمْرِ مِنْكُمْ‌) -: إيّانا عَنى خاصَّةً‌، أمَرَ جَميعَ المُؤمِنينَ إلى يَومِ القِيامَةِ بِطاعَتِنا.⁽¹⁾

پيامبر و اولياى امر خود اطاعت كنيد) -: مقصود آيه، تنها ما هستيم. خداوند، به همه مؤمنان دستور داده تا روز رستاخيز، از ما فرمان بَرند.

فرمود: اوصيا هستند.

به ايشان گفتم: مردم مى گويند: پس چرا نامى از على و اهل بيت او عليهم السلام در كتاب خداوند عز و جل به ميان نيامده است‌؟

فرمود: «به آنها بگوييد: بر پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نماز نازل شد، در حالى كه خداوند به سه و چهار ركعت بودن آن براى آنان، تصريح نكرد و اين پيامبر صلى الله عليه و آله بود كه آن را براى مردم، تفسير كرد. نيز زكات بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد و تصريح نشد كه در هر چهل درهم، يك درهم زكات بدان تعلّق مى گيرد و پيامبر صلى الله عليه و آله، آن را براى مردم تفسير فرمود. نيز حج بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد و گفته نشد: «هفت بار طواف كنيد» و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بود كه آن را براى آنها باز گفت و آيۀ: (خدا را اطاعت كنيد و از پيامبر و اولياى امر خود اطاعت كنيد) نازل شد كه در حقيقت، در حقّ على، حسن و حسين عليهما السلام نازل شده است».

عِندِهِ قالَ عَلِيُّ بنُ صالِحٍ‌: ما صَنَعنا شَيئاً! ألا كُنّا سَأَلناهُ مَن هؤُلاءِ العُلَماءُ؟ فَرَجَعا إلَيهِ فَسَأَلاهُ‌، فَقالَ‌: الأَئِمَّةُ مِن أهلِ بَيتِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله.⁽¹⁾

هستند؟ امام عليه السلام فرمود: «عالمان». هنگامى كه آن دو از نزد امام بيرون آمدند، على بن صالح گفت: ما هيچ كارى نكرديم! چرا از امام عليه السلام نپرسيديم كه اين عالمان، چه كسانى هستند؟ پس باز گشتند و از ايشان سؤال كردند. امام عليه السلام فرمود: «امامان از اهل بيت پيامبر خدا صلى الله عليه و آله».

فرمود: «آرى. آنان، كسانى اند كه خداوند عز و جل فرمود: (از خدا اطاعت كنيد و [نيز] از پيامبر اطاعت كنيد و [نيز] از اولياى امر خود) و آنان، كسانى اند كه خداوند عز و جل فرمود: (ولىّ شما، تنها خدا و پيامبرش هستند و [نيز] مؤمنانى كه نماز مى خوانند و در حال ركوع، صدقه مى دهند)».

على، تو را از هدايت، دور نمى كند و تو را به پستى ره نمون نمى سازد. اى عمّار!م.

ولا يَدُلُّكَ عَلى رَدىً‌. يا عَمّارُ! طاعَةُ عَلِيٍّ طاعَتي، وطاعَتي طاعَةُ اللّهِ تَعالى‌.⁽¹⁾

فرمانبرى از على، فرمانبرى از من است و فرمانبرى از من، فرمانبرى از خداست.

همانا على، پرچم هدايت و پيشواى دوستان من و روشنايى [راه] كسانى است كه مرا اطاعت مى كنند. اوست آن كلمه اى كه پرهيزگاران را ملزم به همراهى آن كردم.⁽¹⁾هر كه او را دوست بدارد، مرا دوست داشته است و هر كه از او اطاعت كند، از من اطاعت كرده است.

هُوَ الأَمينُ المَأمونُ عَلى سِرِّ اللّهِ المَكنونِ‌⁽¹⁾.⁽²⁾

باب هم، [امام] امين امانتدار سرّ نهان خداوند است.

پس كسى كه از ما فرمان برَد، از خدا فرمان بُرده است و كسى كه از ما نافرمانى كند، از خدا نافرمانى كرده است».

تمهيد ي‍ الحمد لله ن

تبيين حجّيتِ سنّت نبوى

اشاره

تبيين حجّيتِ سنّت نبوى⁽¹⁾

اعتبار، يا حجّيت سنّت نبوى، در مرحلۀ علم و عمل، سنّت را در كنار قرآن، محور معارف دينى و سنگ بناى علوم اسلامى قرار مى دهد.

مراد از اعتبار سنّت، واقع نمايى و حقيقت بودن آن است به گونه اى كه آن را به مثابه مسير دستيابى به واقع، قرار مى دهد. مراجعه به سنّت، به معناى رسيدن به علم واقعى صحيح و به دور از هر شائبه اى است كه صلاحيت لازم براى آگاهى بخشى در موضوعات و احكام مختلف را داراست.

اصطلاح حجّيت سنّت نبوى، بيشتر در مباحث فقهى و اصولى كاربرد دارد و به معناى محوريت سنّت در مقام عمل است.

اعتبار و حجّيت سنّت نبوى، در ميان مسلمانان، امرى مقبول، مسلّم و فراگير بوده است. آنان از ابتداى پذيرش پيامبرى رسول اكرم صلى الله عليه و آله سخن ايشان را به عنوان فرستادۀ خدا پذيرفته وآموزه هاى اعتقادى، اخلاقى و فقهى پيامبر خاتم را واقع نما و ملاك عمل و دستيابى به فلاح و رستگارى برشمردند.

دلايل اعتبار سنّت

1. رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله

اصلى ترين دليل اعتبار سنّت و كلام نبوى براى مسلمانان، پذيرش رسالت ايشان است؛ زيرا مهم ترين سخن و ادّعاى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، ادعاى پيامبرى از جانب بارى تعالى و نزول فرشتۀ وحى بر ايشان است. پذيرش اين جايگاه و منصب از جانب مسلمانان، مستلزم آن است كه سخنان ديگر ايشان نيز معتبر شمرده شود. حتّى مى توان گفت كه پذيرش پيامبرى رسول خدا صلى الله عليه و آله و نپذيرفتن سخنان و افعال ديگر او، همچون اجتماع نقيضين خواهد بود كه به لحاظ عقلى محال است.

اين دليل به عنوان دليل عقلى مطرح مى شود كه دليل نقلى نيز آن را اثبات مى كند.

از منظر قرآن، اوامر و نواهى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله، مستند به وحى است و همانند آيات قرآن از اعتبار لازم بهره مند است.

2. عصمت پيامبر صلى الله عليه و آله

مسلمانان بر عصمت پيامبران، بويژه پيامبر خاتم صلى الله عليه و آله، اتّفاق نظر دارند و استدلال هاى عقلى و نقلى بر آن اقامه كرده اند.

پذيرش عصمت پيامبر صلى الله عليه و آله، به معناى آن است كه سخنانش در بارۀ معارف دينى، مطابق واقع بوده و معتبر و شايستۀ پيروى است و متعلَّق اوامر او، محبوب خدا و متعلِّق نواهى او، مبغوض شريعت و خداى متعال است.

همان گونه كه سخن او در تبيين باورهاى اعتقادى پذيرفتنى است، توصيۀ او به انجام دادن كارهاى پسنديده و دورى گزيدن از كارهاى ناشايست در حوزۀ احكام شرعى و اخلاق دينى نيز شايستۀ پيروى است.

با توجّه به دلايل اثبات عصمت، استدلال به عصمت براى اثبات حجّيت سنّت

نبوى را مى توان به عنوان دليل مستقل عقلى يا دليل غيرمستقل عقلى⁽¹⁾مطرح ساخت.

3. تأكيد قرآن بر لزوم اطاعت از پيامبر صلى الله عليه و آله

آموزه هاى قرآنى فراوانى در حجّيت و اعتبار سخن پيامبر صلى الله عليه و آله و لزوم پيروى از ايشان، وجود دارند. امر و توصيه به اطاعت از پيامبر صلى الله عليه و آله، همگون شمردن اطاعت از خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله، هدايتگرى تعليمات پيامبر صلى الله عليه و آله، پرهيز از پيروى نكردن از ايشان و...، مورد تأكيد قرآن اند. آيات مربوط دلالت دارند كه سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله، معتبر، واقع نما، حقيقت و حجّت هستند.

25 آيۀ از قرآن كريم، به اطاعت از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله سفارش كرده و از مخالفت با ايشان، پرهيز مى دهند:

(يا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اَللّهَ وَ أَطِيعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِي اَلْأَمْرِ مِنْكُمْ‌. ⁽²⁾

اى كسانى كه ايمان آورده ايد! خدا را اطاعت كنيد و پيامبر و اولياى امر خود را [نيز] اطاعت كنيد).

(وَ أَطِيعُوا اَللّهَ وَ اَلرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ‌. ⁽³⁾

از خدا و پيامبر فرمان بَريد، باشد كه مشمول رحمت قرار گيريد).

آيه اى نيز اطاعت از پيامبر صلى الله عليه و آله را اطاعت از خدا دانسته است:

(مَنْ يُطِعِ اَلرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اَللّهَ‌. ⁽⁴⁾

هر كس از پيامبر فرمان برَد، در حقيقت، خدا را فرمان بُرده است).

و در آيه اى اطاعت از او را رستگارى شمرده است:

(وَ مَنْ يُطِعِ اَللّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً. ⁽¹⁾

و هر كس خدا و پيامبرش را فرمان برَد، قطعاً به رستگارى بزرگى دست يافته است).

زيرا اطاعت از پيامبر صلى الله عليه و آله، طريق و مسير هدايت است:

(وَ إِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا. ⁽²⁾

و اگر اطاعتش كنيد، هدايت مى يابيد).

در برخى آيات، اطاعت از او را نشانۀ ايمان دانسته است:

(وَ أَطِيعُوا اَللّهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ‌. ⁽³⁾

و اگر ايمان داريد، از خدا و پيامبرش اطاعت كنيد).

و نپذيرفتن سخنان او را كفر به خداوند شمرده است:

(قُلْ أَطِيعُوا اَللّهَ وَ اَلرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اَللّهَ لا يُحِبُّ اَلْكافِرِينَ‌. ⁽⁴⁾

بگو: «خدا و پيامبر [او] را اطاعت كنيد». پس اگر روى گردان شدند، قطعاً خداوند، كافران را دوست ندارد).

و روى گردانى از او را سبب گم راهى دانسته است:

(قُلْ أَطِيعُوا اَللّهَ وَ أَطِيعُوا اَلرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَ عَلَيْكُمْ ما حُمِّلْتُمْ وَ إِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَ ما عَلَى اَلرَّسُولِ إِلاَّ اَلْبَلاغُ اَلْمُبِينُ‌. ⁽⁵⁾

بگو: «خدا و پيامبر [او] را اطاعت كنيد. پس اگر پشت نموديد، [بدانيد كه] بر عهدۀ4.

اوست آنچه تكليف شده و بر عهدۀ شماست آنچه موظّف هستيد و اگر اطاعتش كنيد، هدايت مى يابيد و بر فرستاده [ى خدا] جز ابلاغ آشكار [مأموريتى] نيست).

در آياتى ديگر، به صراحت، اوامر و نواهى پيامبر صلى الله عليه و آله را شايستۀ پيروى دانسته و به آنها، فرمان داده است:

(وَ ما آتاكُمُ اَلرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اِتَّقُوا اَللّهَ إِنَّ اَللّهَ شَدِيدُ اَلْعِقابِ‌. ⁽¹⁾

آنچه را پيامبر براى شما آورده، بگيريد [و اجرا كنيد] و از آنچه نهى كرده، خوددارى نماييد و از [مخالفت با] خدا بپرهيزيد كه خداوند، كيفرش شديد است!).

بنا بر اين، از منظر قرآن، سخن، فعل و تقرير پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله معتبر بوده و پيروى از آن، پسنديده و الزامى است و فرمان به اطاعت پيامبر صلى الله عليه و آله، در اين راستا ارزيابى مى شود.

اگر چه ظاهر اوامر قرآنى، فرمان مولوى به اطاعت از پيامبر صلى الله عليه و آله است، ولى در واقع، اين اوامر قرآنى، زمينه اى ارشادى دارند؛⁽²⁾زيرا تا زمانى كه عقل انسانى به وجود آفريدگار توانا ايمان نداشته و پيامبرىِ رسول اكرم صلى الله عليه و آله را نپذيرفته باشد، كلام الهى را3.

نيز كه بر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نازل گشته، نخواهد پذيرفت. او تنها پس از پذيرش خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله و اعتقاد به پيروى از آنان، آيات الهى را حجّت خواهد شمرد. بنا بر اين، آموزه هاى قرآنى، محتاج به حكم پيشين عقل و فطرت انسانى به حجّيت سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله و واقع نمايى آن است. بنا بر اين، آيات الهى كه بر اطاعت از خداى متعال و پيامبر صلى الله عليه و آله فرمان داده اند، احكام ارشادى تلقّى مى شوند.

4. تصريح قرآن بر اسوه بودن پيامبر صلى الله عليه و آله

قرآن كريم، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را اسوه و الگوى مؤمنان معرّفى كرده است:

(لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اَللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اَللّهَ وَ اَلْيَوْمَ اَلْآخِرَ وَ ذَكَرَ اَللّهَ كَثِيراً. ⁽¹⁾

قطعاً براى شما در [اقتدا به] پيامبر خدا، سرمشقى نيكوست؛ براى آن كس كه به خدا و روز بازپسين، اميد دارد و خدا را فراوان ياد مى كند).

اسوه بودن پيامبر صلى الله عليه و آله بدان معناست كه تمامى افعال، تروك و سخنان ايشان، شايستۀ الگوبردارى و پيروى است؛ زيرا او براى كسانى كه به مبدأ و معاد باور دارند، الگويى نيكوست.

روشن است كه الگو معرّفى كردن پيامبر صلى الله عليه و آله به معناى حجّيت و اعتبار همه سخنان و افعال ايشان است. در غير اين صورت، توصيه به سرمشق قرار دادن رفتار پيامبر صلى الله عليه و آله در برخى از موارد، موجب هلاكت انسان و دست نيافتن او به طريق صحيح مى شود.

گروه پيشين آيات نيز به گونه اى الگوگيرى از سخن و فعل پيامبر صلى الله عليه و آله توصيه مى كردند و پيروى از ايشان را هدايت مى شمُرند.

5. تأكيد قرآن بر وحيانى بودن سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله

قرآن كريم، سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله را وحيانى و واقع نما، معرّفى كرده و ايشان را از گفتار

هواخواهانه، دور مى داند:

(ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى * وَ ما يَنْطِقُ عَنِ اَلْهَوى * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْيٌ يُوحى * عَلَّمَهُ شَدِيدُ اَلْقُوى * ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوى * وَ هُوَ بِالْأُفُقِ اَلْأَعْلى‌. ⁽¹⁾

همنشين شما نَه گم راه شده و نَه در نادانى مانده است و از سرِ هوس، سخن نمى گويد. اين سخن، بجز وحيى كه وحى مى شود، نيست. آن را [فرشتۀ] پرتوان به او فرا آموخت؛ نيرومندى كه مسلّط ايستاد، در حالى كه در اُفق اعلى بود).

اين آيات، اشاره اى روشن به اعتبار سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله دارد. اين سخنان، همگى از جانب خداى تعالى بر او القا شده و او بازگو كنندۀ معارف الهى به بشر است. آيات (وَ ما يَنْطِقُ عَنِ اَلْهَوى * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْيٌ يُوحى‌ )، به شبهه اى اشاره دارد كه برخى با استناد به تمايلات انسانى پيامبر صلى الله عليه و آله، برخى سخنان ايشان را ناشى از اين تمايلات خوانده بودند. آيۀ قرآن، در پى نفى اين نسبت ناروا به پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و اثبات وحيانى بودن و صحت سخنان ايشان است؛ زيرا ايشان به ميل خود سخن نگفته و بر اساس هوا و هوس عمل نمى كند. بلكه گفتار او، تنها بازگويىِ الهام و وحى الهى است.

اگر چه آيه در صدد بيان حجّيت سخن ايشان است، ولى ملاك تبيين شده در آيه، يعنى سخن به ميل خويش نگفتن، افعال ايشان را نيز در برمى گيرد؛ زيرا نفى هواخواهى پيامبر صلى الله عليه و آله شامل افعال ايشان نيز مى گردد.

افزون بر آن، مقصود از وحى، تنها وحى قرآنى نيست؛ بلكه همۀ سخنان و افعال ايشان، به تعليم حق و نمايانگر واقع بوده است. هر آنچه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به عنوان آموزۀ شريعت بيان كند، از منبع فيض الهى نشئت گرفته و واگويۀ آموزه اى وحيانى است. واژۀ «وحى»، معنايى گسترده تر از وحى قرآنى دارد و شامل انواع آگاهى هايى است كه از طريق شعور مرموز درونى به صورت نهانى و سريع براى انسان حاصل7.

مى شود.

6. وظيفۀ تبيين گرى پيامبر صلى الله عليه و آله

از منظر قرآن، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله، تبيين كنندۀ قرآن و مفسّر آن است. او وظيفه دارد آموزه هاى قرآنى را براى مردم تبيين كند و آن را براى آنان، شفّاف و روشن سازد، ظرايف و ويژگى هاى آن را بيان كند و مردم را با حقيقت معارف اين كتاب آسمانى، آشنا سازد:

(وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ اَلذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ‌. ⁽¹⁾

و اين قرآن را به سوى تو فرود آورديم تا براى مردم، آنچه را به سوى ايشان نازل شده است، توضيح دهى، و اميد كه آنان بينديشند).

(وَ ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ اَلْكِتابَ إِلاّ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ اَلَّذِي اِخْتَلَفُوا فِيهِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ‌. ⁽²⁾

و ما [اين] كتاب را بر تو نازل نكرديم، مگر براى اين كه آنچه را در آن اختلاف كرده اند، براى آنان توضيح دهى، و [آن] براى مردمى كه ايمان مى آورند، ره نمود و رحمتى است).

روشن است كه لازمۀ مبيّن و مفسّر بودن پيامبر صلى الله عليه و آله، آن است كه سخنان او معتبر و حجّت باشند؛ زيرا در غير اين صورت، مُفسّر دانستن پيامبر صلى الله عليه و آله و تأكيد بر آن، بى معنا جلوه مى كند.

او بايد در موارد اختلافى، راه حقّ و حقيقت را بر مسلمانان، آشكار كند و با تفسير صحيح خويش، معارف واقعى قرآنى را بر آنان، روشن سازد. بى شك، مصداق كامل «راسخان در علم»، كه از تأويل متشابهات قرآن آگاه اند و در قرآن بدانها اشاره شده،

پيامبر صلى الله عليه و آله است.⁽¹⁾

7. اعتماد سيرۀ عقلا بر خبر ثقه

بناى عقلا بر آن است كه بر خبر و گزارش فرد ثقه و مورد اعتماد، ارزش نهند و آن را بپذيرند و بى اعتنايى بدان را ناپسند بشمارند.

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در طول دوران زندگانى خويش، به عنوان فردى ثقه و راستگو، مورد توجّه و اعتماد دوستان و حتّى دشمنان خويش بود. آنان پذيرفته بودند كه ايشان، هيچ گاه به ناراستى و نادرستى سخن نمى گويد.

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله با تكيه بر اين اعتبار و وجاهت، با مشركان احتجاج كرد و فرمود:

«اگر شما را از دشمنى در پشت كوه خبر دهم، باور مى كنيد؟». همه مخاطبان، به اعتماد به گفته هاى ايشان، اذعان كردند. آن گاه با اتّكا به اين سيرۀ عقلايى، مردمان را از آتش دوزخ، بيم داد و آنان را به خداپرستى دعوت كرد.⁽²⁾

روشن است كه پذيرش وثاقت اعلاى پيامبر صلى الله عليه و آله همراه با آگاهى از نقش بازگويى او از جانب پروردگار، به معناى پذيرش همۀ سخنان او (قرآن و سنّت) است.

8. سيرۀ متشرّعه در اعتبار سنّت نبوى

سيرۀ مسلمانان از آغاز تاكنون، اين بوده است كه سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله را معتبر دانسته، حجّيت آن را در موارد مختلف مى پذيرفتند. حجّيت اجمالى سنّت نبوى، هميشه مورد قبول متشرّعان بوده است.

9. روايات نبوى

اگر چه با استدلال به روايات نبوى نمى توان حجّيت سنّت نبوى را اثبات كرد، ولى

دست كم مى توان به عنوان مؤيّد دلايل پيشين عقلى و قرآنى، به آن توجّه داشت.

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله سخنان خويش را همانند قرآن، معتبر شمرده و پيروى از آن را لازم دانسته است. صدور اين سخنان از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله براى پيشگيرى از آفتى بود كه پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله پديد آمد و اجتهاد و برداشت صحابيان را در كنار نصّ سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله و گاه مقدّم بر آن قرار مى داد. مقدام بن معدى كرب مى گويد:

همانا پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «به زودى آن مرد بر تختش تكيه مى زند و حديثى از احاديث مرا نقل مى كند و مى گويد: "ميان ما و شما، كتاب خداست. هر حلالى را كه در آن يافتيم، حلال مى شمريم و هر حرامى را كه در آن يافتيم، حرام مى شماريم". هان! هر آنچه را پيامبر خدا صلى الله عليه و آله حرام كند، مانند آن است كه خداوند، حرام كرده است».⁽¹⁾

در گزارش مشابه ديگر، از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نقل شده است:

آيا يكى از شما كه بر سرير قدرت تكيه زده است، گمان مى كند كه خداوند متعال، چيزى را حرام ننموده، مگر آن كه در قرآن، آن را بيان كرده است‌؟ آگاه باشيد! به خدا سوگند، من نيز فرمان داده، موعظه كرده و شما را از چيزهايى برحذر داشتم كه آنها همانند قرآن يا بيشتر است.⁽²⁾

از مجموع دلايل پيش گفته، حجّيت سنّت نبوى، خواه گفتارى يا رفتارى، روشن مى شود. اين دلايل، مبتنى بر موارد قطعى و مسلّم باورهاى مسلمانان هستند. بنا بر اين، رأى و نظر كسانى كه تنها قرآن را حجّت مى شمرند و سنّت نبوى را به كنارى مى نهند، پذيرفتنى نيست، خواه ادّعاى آنان، بى اعتبارى سنّت در همه موارد باشد يا آن كه اعتبار سنّت را تنها در موارد خاص و ويژه، انكار كنند.».

الفَصلُ الثالث:

ميزانُ مَعرِفَةِ السُّنَّةِ‌

3/1

الرُّجوعُ إلى أهلِ البَيتِ عليهم السلام

قالَ‌: يَابنَ أخي! وَاللّهِ لَقَد كَبِرَت سِنّي، وقَدِمَ عَهدي، ونَسيتُ بَعضَ الَّذي كُنتُ أعي مِن رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، فَما حَدَّثتُكُم فَاقبَلوا، وما لا فَلا تُكَلِّفونيهِ‌. ثُمَّ قالَ‌:

قامَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَوماً فينا خَطيباً بِماءٍ يُدعى «خُمّاً» بَينَ مَكَّةَ وَالمَدينَةِ‌، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنى عَلَيهِ‌، ووَعَظَ وذَكَّرَ، ثُمَّ قالَ‌: أمّا بَعدُ، ألا أيُّهَا النّاسُ‌! فَإِنَّما أنَا بَشَرٌ يوشِكُ أن يَأتِيَ رَسولُ رَبّي فَاُجيبَ‌، وأَنَا تارِكٌ فيكُمُ ثِقلَينِ‌: أوَّلُهُما كِتابُ اللّهِ‌، فيهِ الهُدى وَالنّورُ، فَخُذوا بِكِتابِ اللّهِ وَاستَمسِكوا بِهِ‌.

فَحَثَّ عَلى كِتابِ اللّهِ ورَغَّبَ فيهِ‌، ثُمَّ قالَ‌:

وأَهلُ بَيتي، اُذَكِّرُكُمُ اللّهَ في أهلِ بَيتي! اُذَكِّرُكُمُ اللّهَ في أهلِ بَيتي! اُذَكِّرُكُمُ اللّهَ في جاى متن عربى

فصل سوم: ملاك شناخت سنّت

3/1: مراجعه به اهل بيت:

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله را ديده اى، حديثش را شنيده اى، كنار او جنگيده اى و پشت سرش نماز خوانده اى. اى زيد! به راستى كه تو توفيقات فراوانى داشته اى. اى زيد! آنچه از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله شنيده اى، براى ما باز گو.

زيد گفت: اى برادرزاده! به خدا، سنّم بالا رفته و سالخورده گشته ام و زمان درازى گذشته و برخى مطالب را كه از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به ياد داشته ام، فراموش كرده ام. پس آنچه را براى شما بازگو كردم، بپذيريد و آنچه را نه، به زور از من نخواهيد.

سپس گفت: روزى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در آبگيرى به نام خُم، واقع در ميان مكّه و مدينه، براى ما خطبه خواند و نخست، حمد و ثناى خدا به جاى آورد و پند و اندرز داد و آن گاه فرمود: «اينك، اى مردم! من نيز يك بشر هستم و زودا كه پيك پروردگارم بيايد و اجابتش كنم. من دو چيز گران سنگ در ميان شما بر جاى مى گذارم: نخستينِ آنها، كتاب خداست كه در آن، هدايت و نور است. پس، كتاب خدا را بگيريد و بدان، تمسّك جوييد».

ايشان به كتاب خدا، تشويق و ترغيب فرمود و سپس فرمود: «و [ديگرى] اهل بيتم.

خدا را خاطرنشانتان مى كنم در بارۀ اهل بيتم. خدا را خاطرنشانتان مى كنم در بارۀ

أهلِ بَيتي!⁽¹⁾

ثُمَّ قالَ‌: أيُّهَا النّاسُ‌! إنّي تارِكٌ فيكُم أمرَينِ لَن تَضِلُّوا إنِ اتَّبَعتُموهُما، وهُما:

كِتابُ اللّهِ‌، وأهلُ بَيتي عِترَتي.

ثُمَّ قالَ‌: أتَعلَمونَ أنّي أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم‌؟ - ثَلاثَ مَرّاتٍ - قالوا: نَعَم، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِيٌّ مَولاهُ‌.⁽³⁾

اهل بيتم. خدا را خاطرنشانتان مى كنم در بارۀ اهل بيتم».

كتاب خدا - كه رشته اى كشيده شده از آسمان به زمين است - و [ديگرى] عترتم، [يعنى] اهل بيتم. اين دو، هرگز از يكديگر جدا نمى شوند تا در كنار حوض [كوثر]، نزد من وارد آيند. پس بنگريد چگونه جانشينى براى من در بارۀ آنها هستيد.

سپس سه بار فرمود: «آيا مى دانيد من به مؤمنان، از خود آنان سزاوارتر (اَولى‌) هستم‌؟».

مردم گفتند: آرى.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «هر كه من مولاى اويم، پس على مولاى اوست».

كَيفَ تَخلُفونّي فيهِما.⁽¹⁾

پس از من، چگونه جانشينى براى من در بارۀ آنها خواهيد بود.

هر كه بر آن سوار شد، نجات يافت و هر كه از آن باز مانْد، غرق گشت.

الرَّأسِ‌؛ فَإِنَّ الجَسَدَ لا يَهتَدي إلّابِالرَّأسِ ولا يَهتَدِي الرَّأسُ إلّابِالعَينَينِ‌.⁽¹⁾

وقُلتُ لِلنّاسِ‌: تَعلَمونَ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله كانَ هُوَ الحُجَّةَ مِنَ اللّهِ عَلى خَلقِهِ؟ قالوا: بَلى‌، قُلتُ‌: فَحينَ مَضى رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله مَن كانَ الحُجَّةَ عَلى خَلقِهِ؟ فَقالوا:

القُرآنُ‌، فَنَظَرتُ فِي القُرآنِ فَإِذا هُوَ يُخاصِمُ بِهِ المُرجِئُ وَالقَدَرِيُّ وَالزِّنديقُ الَّذي لا يُؤمِنُ بِهِ حَتّى يَغلِبَ الرِّجالَ بِخُصومَتِهِ‌، فَعَرَفتُ أنَّ القُرآنَ لا يَكونُ حُجَّةً إلّابِقَيِّمٍ‌، فَما قالَ فيهِ مِن شَيءٍ كانَ حَقّاً - إلى أن قالَ‌: - فَأَشهَدُ أنَّ عَلِيّاً عليه السلام كانَ قَيِّمَ القُرآنِ‌، وكانَت طاعَتُهُ مُفتَرَضَةً‌، وكانَ الحُجَّةَ عَلَى النّاسِ بَعدَ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، وأَنَّ ما قالَ فِي القُرآنِ فَهُوَ حَقٌّ‌. فَقالَ‌: رَحِمَكَ اللّهُ‌.⁽³⁾

چشمان، هدايت نمى شود.

فرمود: «درست گفتى»...

من به مردم (ديگر انديش) گفتم: آيا شما مى دانيد [و معتقديد] كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، حجّت خدا بر خلقش بود؟ آنها گفتند: آرى. گفتم: پس هنگامى كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله از دنيا رفت، چه كسى حجّت بر خلقش بود؟ گفتند: قرآن. من در قرآن نگريستم و ديدم كه مُرجئى⁽¹⁾و قَدَرى⁽²⁾و [حتّى] زنديق كه به آن ايمان ندارد، براى چيره آمدن بر افراد در مجادله اش، به قرآن استدلال مى كند. پس دريافتم كه قرآن، حجّت نيست، مگر با متولّى، و آنچه آن متولّى در بارۀ قرآن بگويد، همان درست است.... پس گواهى مى دهم كه على عليه السلام، متولّى قرآن بود و اطاعت از او، واجب است و پس از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، او حجّت بر مردم بود و هر چه او در بارۀ قرآن گفته، همان درست است.

امام صادق عليه السلام فرمود: «رحمت خدا بر تو باد!».

هِشامٌ ورَبِّ الكَعبَةِ‌! قالَ‌: فَظَنَنّا أنَّ هِشاماً رَجُلٌ مِن وُلدِ عَقيلٍ كانَ شَديدَ المَحَبَّةِ لَهُ‌.

قالَ‌: فَوَرَدَ هِشامُ بنُ الحَكَمِ‌، وهُوَ أوَّلُ مَا اختَطَّت لِحيَتُهُ‌، ولَيسَ فينا إلّامَن هُوَ أكبَرُ سِنّاً مِنهُ‌، قالَ‌: فَوَسَّعَ لَهُ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام وقالَ‌: ناصِرُنا بِقَلبِهِ ولِسانِهِ ويَدِهِ‌...

فَقالَ لِلشّامِيِّ‌: كَلِّم هذَا الغُلامَ - يَعني هِشامَ بنَ الحَكَمِ - فَقالَ‌: نَعَم.

فَقالَ لِهِشامٍ‌: يا غُلامُ‌! سَلني في إمامَةِ هذا، فَغَضِبَ هِشامٌ حَتَّى ارتَعَدَ، ثُمَّ قالَ لِلشّامِيِّ‌: يا هذا! أرَبُّكَ أنظَرُ لِخَلقِهِ أم خَلقُهُ لِأَنفُسِهِم‌؟

فَقالَ الشّامِيُّ‌: بَل رَبّي أنظَرُ لِخَلقِهِ‌، قالَ‌: فَفَعَلَ بِنَظَرِهِ لَهُم ماذا؟ قالَ‌: أقامَ لَهُم حُجَّةً ودَليلاً كَي لا يَتَشَتَّتوا أو يَختَلِفوا، يَتَأَلَّفُهُم ويُقيمُ أوَدَهُم ويُخبِرُهُم بِفَرضِ رَبِّهِم، قالَ‌: فَمَن هُوَ؟ قالَ‌: رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله، قالَ هِشامٌ‌: فَبَعدَ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله‌؟ قالَ‌: الكِتابُ وَالسُّنَّةُ‌، قالَ هِشامٌ‌: فَهَل نَفَعَنَا اليَومَ الكِتابُ وَالسُّنَّةُ في رَفعِ الاِختِلافِ عَنّا؟ قالَ الشّامِيُّ‌: نَعَم، قالَ‌: فَلِمَ اختَلَفنا أنَا وأَنتَ وصِرتَ إلَينا مِنَ الشّامِ في مُخالَفَتِنا إيّاكَ؟! قالَ‌: فَسَكَتَ الشّامِيُّ‌.

فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام لِلشّامِيِّ‌: ما لَكَ لا تَتَكَلَّمُ؟ قالَ الشّامِيُّ‌: إن قُلتُ‌: لَم نَختَلِف، كَذَبتُ‌، وإن قُلتُ‌: إنَّ الكِتابَ وَالسُنَّةَ يَرفَعانِ عَنَّا الاِختِلافَ‌، أبطَلتُ‌؛ لِأَ نَّهُما).

امام عليه السلام سر از سايبان بيرون آورد كه ناگاه چشمش به شترى در حال دويدن⁽¹⁾افتاد. پس فرمود: «به خداى كعبه سوگند، اين [سواره] هشام است». ما فكر كرديم مقصود، هشام از فرزندان عقيل است كه امام عليه السلام، وى را بسيار دوست مى داشت. وقتى آمد، ديديم هشام بن حكم است كه ريشش تازه روييده بود و همۀ ما از وى بزرگ تر بوديم. امام صادق عليه السلام براى وى جا باز كرد و فرمود: «[اين است] ياور ما با دل، زبان و دست...!».

آن گاه امام عليه السلام به مرد شامى فرمود: «با اين نوجوان (هشام بن حكم) بحث كن‌؟».

گفت: باشد. آن گاه، شامى خطاب به هشام گفت: اى نوجوان! در بارۀ امامت اين مرد از من بپرس. هشام، از اين سخن چنان خشم گرفت كه بر خود مى لرزيد. سپس به شامى گفت: اى مرد! آيا خداوند در بارۀ خلقش آگاه تر است يا مردم، خودشان در بارۀ خودشان‌؟

مرد شامى گفت: خداوند بر خلقش آگاه تر است. هشام گفت: خدا با اين آگاهى براى مردم، چه مى كند؟ شامى پاسخ داد: براى آنان، حجّت و برهان، اقامه مى كند تا پراكنده نشوند و يا اختلاف نكنند. آنان را به هم انس مى دهد و كجىِ آنان را راست مى گردانَد و واجبات پروردگارشان را به آنان خبر مى دهد.

هشام پرسيد: آن حجّت كيست‌؟ شامى پاسخ داد: پيامبر خدا صلى الله عليه و آله. هشام پرسيد: پس از پيامبر خدا؟ شامى گفت: كتاب و سنّت. هشام پرسيد: آيا كتاب و سنّت، امروزه در رفع اختلاف هايمان سودى داشته اند؟ شامى پاسخ داد: آرى.

هشام گفت: چرا پس من و تو اختلاف داريم و تو از شام براى مخالفت با ما تا اين جا آمده اى‌؟

مرد شامى ساكت شد. امام صادق عليه السلام [از شامى] پرسيد: «چرا سخن نمى گويى‌؟».

شامى گفت: اگر بگويم اختلاف نداريم، دروغ گفته ام و اگر بگويم كتاب و سنّت، اختلاف ما را از ميان مى برند، نادرست است؛ زيرا قرآن و سنّت، رويكردهاى گوناگون دارند. اگر).

يَحتَمِلانِ الوُجوهَ‌، وإن قُلتُ‌: قَدِ اختَلَفنا وكُلُّ واحِدٍ مِنّا يَدَّعِي الحَقَّ‌، فَلَم يَنفَعنا إذاً الكِتابُ وَالسُّنَّةُ‌!⁽¹⁾

راجع:

موسوعة معارف الكتاب والسنّة: ج 6 ص 66 (عدد الأئمّة من أهل البيت عليهم السلام) و ص 114-121 (مكانتهم / مثلهم مثل سفينة نوح عليه السلام ومثلهم مثل باب حطّة، ومثلهم مثل بيت اللّه عز و جل، ومثلهم مثل النجوم، ومثلهم مثل الرأس والعينين) و ص 134 (عدل القرآن).

3/2

كُنوزُ أحاديثِ النَّبِيِّ عِندَ أهلِ بَيتِهِ‌

بگويم اختلاف داريم و هر كدام از ما مدّعى حقّ است، در اين صورت، كتاب و سنّت، سودى براى ما نداشته اند.

ر. ك:

دانش نامۀ قرآن و حديث: ج 9 ص 311 (شمار امامان اهل بيت عليهم السلام)، و ص 385-403 (منزلت اهل بيت عليهم السلام / اهل بيت عليهم السلام چونان كشتى نوح عليه السلام و اهل بيت عليهم السلام به سان باب حطة و اهل بيت عليهم السلام مانند خانۀ خدا و اهل بيت عليهم السلام به منزلۀ سر و دو چشم) و ص 419 (همتايى با قرآن).

3/2: گنجينه هاى احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله نزد خاندان اوست

أخي. فَأَرسَلوا إلى عَلِيٍّ عليه السلام، فَدَخَلَ‌، فَوَلَّيا وُجوهَهُما إلَى الحائِطِ ورَدّا عَلَيهِما ثَوباً فَأَسَرَّ إلَيهِ‌، وَالنّاسُ مُحتَوِشونَ وَراءَ البابِ‌، فَخَرَجَ عَلِيٌّ عليه السلام فَقالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَ النّاسِ‌:

أسَرَّ إلَيكَ نَبِيُّ اللّهِ شَيئاً؟ قالَ‌: نَعَم، أسَرَّ إلَيَّ ألفَ بابٍ‌، في كُلِّ بابٍ ألفُ بابٍ‌.⁽¹⁾

«برادرم را نزدم بخوانيد». در پىِ على عليه السلام فرستادند و او آمد؛ آن دو رويشان را به ديوار كردند و پارچه اى را روى خود انداختند و پيامبر صلى الله عليه و آله با او راز گفت، در حالى كه مردم پشت در گِرد هم آمده بودند. على عليه السلام بيرون آمد و مردى از ميان مردم به او گفت: آيا پيامبر خدا صلى الله عليه و آله رازى با تو گفت‌؟ على عليه السلام فرمود: «آرى. از هزار در [حكمت] با من راز گفت كه هر كدام، هزار در [به حكمت هاى ديگر] دارد».

أفَيَرَونَ أنَّهُم عَلِموا وَاهتَدَوا وجَهِلنا وضَلَلنا؟! إنَّ هذا لَمُحالٌ‌.⁽¹⁾

3/3

كَيفِيَّةُ انتِقالِ أحاديثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله إلى أهلِ البَيتِ عليهم السلام

گمان مى كنند كه آگاه شده اند و ره يافته اند؛ ولى ما نمى دانيم و گم راه شده ايم‌؟! اين، مُحال است».

3/3: چگونگى انتقال احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله به اهل بيت عليهم السلام

«يا عَلِيُّ‌! ادنُ مِنّي حَتّى اُسِرَّ إلَيكَ ما أسَرَّ اللّهُ إلَيَّ‌، وأَئتَمِنَكَ عَلى مَا ائتَمَنَنِيَ اللّهُ عَلَيهِ‌»، فَفَعَلَ ذلِكَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله بِعَلِيٍّ عليه السلام، وفَعَلَهُ عَلِيٌّ عليه السلام بِالحَسَنِ‌، وفَعَلَهُ الحَسَنُ بِالحُسَينِ‌، وفَعَلَهُ الحُسَينُ بِأَبي، وفَعَلَهُ أبي بي، صَلَواتُ اللّهِ عَلَيهِم أجمَعينَ‌.⁽¹⁾

فَجاءَهُ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام، وأَلزَقَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله صَدرَهُ بِصَدرِهِ‌، وأَومَأَ إلى اُذُنِهِ فَحَدَّثَهُ بِأَلفِ حَديثٍ‌، لِكُلِّ حَديثٍ ألفُ بابٍ‌.⁽²⁾

قالَ‌: فَقالَ‌: هاتِ‌، فَقُلتُ لَهُ‌: كُنّا نَأتي أخاكَ مُحَمَّدَ بنَ عَلِيٍّ عليه السلام نَسأَ لُهُ‌، فَيَقولُ‌:

قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله، وقالَ اللّهُ - جَلَّ وعَزَّ - في كِتابِهِ‌، حَتّى مَضى أخوكَ‌، فَأَتَيناكُم آلَ مُحَمَّدٍ وأَنتَ فيمَن أتَيناهُ فَتُخبِرونا بِبَعضٍ ولا تُخبِرونا بِكُلِّ الَّذي نَسأَ لُكُم عَنهُ‌، حَتّى أتَينَا ابنَ أخيكَ جَعفَراً، فَقالَ لَنا كَما قالَ أبوهُ‌: قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله، وقالَ تَعالى‌.3.

على! نزديكم بيا تا رازهايى را كه خداوند به من گفته، با تو بگويم و تو را امين بر چيزهايى كنم كه خداوند، مرا بر آنها امين كرده است».

پيامبر صلى الله عليه و آله، اين كار را براى على عليه السلام كرد و على عليه السلام، آن را براى حسن و حسن، براى حسين و حسين، براى پدرم كرد و پدرم نيز آن را براى من، انجام داد. درودهاى خدا بر همۀ آنان باد!

عايشه و حفصه، در پىِ پدرانشان فرستادند. هنگامى كه آن دو آمدند، پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، روى سر و صورتش را پوشانْد و آن دو باز گشتند.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله روى سرش را گشود و آن گاه فرمود: «دوستم را نزدم فرا بخوانيد».

حفصه و عايشه، در پى پدرانشان فرستادند و چون آمدند، پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، صورتش را پوشانْد. آن دو رفتند و گفتند: چنين نمى بينيم كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله با ما كار داشته باشد.

حفصه و عايشه گفتند: آرى. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «دوستم (يا فرمود: محبوبم) را برايم فرا بخوانيد»، امّا ما اميد داشتيم كه شما دو تن، همان [دوست و محبوب او] باشيد.

سپس امير مؤمنان عليه السلام آمد و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، سينه بر سينۀ او چسباند و به گوشش اشاره كرد و هزار سخن با او گفت كه هر سخن، هزار در [به حكمت] داشت.

فَتَبَسَّمَ وقالَ‌: أما وَاللّهِ إن قُلتَ هذا فَإِنَّ كُتُبَ عَلِيٍّ عليه السلام عِندَهُ‌.⁽¹⁾

3/4

إسنادُ أحاديثِ أهلِ البَيتِ إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله

وقالَ‌: يا جابِرُ! لَحَديثٌ واحِدٌ تأخُذُهُ عَن صادِقٍ خَيرٌ لَكَ مِنَ الدُّنيا وما فيها.⁽²⁾

قالَ‌: فَسَكَتَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام ساعَةً‌، ثُمَّ قالَ‌: قالَ اللّهُ عز و جل: إنَّ مِن عِبادي مَن يَتَصَدَّقُ‌1.

زيد، لبخند زد و گفت: هان! به خدا سوگند، حال كه اين را مى گويى، بدان كه كتاب هاى على عليه السلام نزد اويند.

3/4: استناد احاديث اهل بيت به پيامبر صلى الله عليه و آله

فرمود: «پدرم به نقل از جدّم به نقل از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به نقل از جبرئيل عليه السلام به نقل از خداوند عز و جل براى من حديث گفته است. هر حديثى براى تو بگويم، با اين اِسناد است».

و فرمود: «اى جابر، يك حديث كه از فردى راستگو فرا گيرى، براى تو بهتر است از دنيا و آنچه در آن است».

امام صادق عليه السلام، اندكى سكوت كرد و سپس فرمود: «خداوند عز و جل مى فرمايد: "يكى از بندگان من، پاره اى خرما صدقه مى دهد، آن را برايش رشد مى دهم، همان گونه كه يكى از شما، كرّه اسبش را رشد مى دهد، تا آن كه آن را مانند كوه اُحد قرار مى دهم"».

بِشِقِّ تَمرَةٍ فَاُرَبّيها لَهُ فيها كَما يُرَبّي أحَدُكُم فَلُوَّهُ حَتّى أجعَلَها لَهُ مِثلَ اُحُدٍ.

فَخَرَجتُ إلى أصحابي، فَقُلتُ‌: ما رَأَيتُ أعجَبَ مِن هذا! كُنّا نَستَعظِمُ قَولَ أبي جَعفَرٍ عليه السلام: «قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله» بِلا واسِطَةٍ‌، فَقالَ لي أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام: «قالَ اللّهُ عز و جل» بِلا واسِطَةٍ‌!⁽¹⁾

من نزد همراهانم رفتم و گفتم: از اين شگفت تر نديده ام! ما نقل قول مستقيم و بدون واسطۀ ابو جعفر [امام باقر عليه السلام] را كه مى گفت: «پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود» بزرگ مى شمرديم و اكنون، ابو عبد اللّه [امام صادق عليه السلام] براى ما بدون واسطه مى گويد:

«خداوند عز و جل مى فرمايد».

«آرى.

هذا عَلَيَّ؟ قالَ‌: نَعَم، قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: «مَن لَبِسَ ثِيابَ شُهرَةٍ فِي الدُّنيا ألبَسَهُ اللّهُ ثِيابَ الذُّلِّ يَومَ القِيامَةِ‌»، قالَ عَبّادٌ: مَن حَدَّثَكَ بِهذا؟ قالَ‌: يا عَبّادُ! تَتَّهِمُني‌؟! حَدَّثَني آبائي عليهم السلام عَن رَسولِهِ صلى الله عليه و آله.⁽¹⁾

قَولي هذا قَولُ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام. قالَ‌: بِها نَزَلَ جَبرَئيلُ عليه السلام.⁽³⁾

وَاللّهِ‌، إنّي ما اُخبِرُكَ إلّاعَن رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله عَن جَبرَئيلَ عَنِ اللّهِ عز و جل.⁽⁴⁾

راجع: العنوان السابق.2.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: "هركه در دنيا لباس شهرت بپوشد، خداوند در روز قيامت، جامۀ خوارى بر او بپوشانَد"».

عَبّاد گفت: چه كسى اين [حديث] را به شما گفت‌؟ فرمود: «اى عبّاد! مرا متهّم مى كنى‌؟! پدرانم عليهم السلام از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله برايم نقل كرده اند».

«جبرئيل عليه السلام به همين نازل شده است».

به خدا سوگند، من چيزى به تو نمى گويم، مگر [به نقل] از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، از جبرئيل، از خداوند عز و جل».

ر. ك: عنوان قبلى.

3/5

الاِنسِجامُ‌

3/6

لا يوجَدُ عِلمٌ صَحيحٌ إلّاما صَدَرَ مِن أهلِ البَيتِ‌

3/5: سازوارى

3/6: علم صحيح يافت نمى شود، جز آنچه از اهل بيت صادر مى شود

فرمود: «خير».

گفتم: حَكَم بن عُتيبه، مى گويد جايز است.

فرمود: «خدايا! از گناهش مگذر. آيا خداوند به حَكَم نفرموده است: (و اين قرآن براى تو و قومت، تذكّرى است)؟ حَكَم، به راست يا چپ برود، [خواهد فهميد كه] به خدا سوگند، علم به دست نمى آيد، مگر از اهل بيتى كه جبرئيل عليه السلام بر آنها نازل شده است».

صادِقٍ أخَذنا، فَإِن تَتَّبِعوا آثارَنا تَهتَدوا بِبَصائِرِنا.⁽¹⁾

حكم خدا، حكم مى كنيم و سخنِ راست گو را برگرفته ايم. پس اگر آثار ما را دنبال كنيد، با روشنگرى هاى ما هدايت مى شويد.

گفتم: اى فرزند پيامبر خدا! هر كس از اهل بيت باشد، آنچه را فرزندان على و فاطمه عليهما السلام ارث مى برند، ارث مى برَد؟

فرمود: «جز امامان دوازده گانه، كسى آن را به ارث نمى برَد».

ديناراً، وإنَّما أورَثوا أحاديثَ مِن أحاديثِهِم، فَمَن أخَذَ بِشَيءٍ مِنها فَقَد أخَذَ حَظّاً وافِراً. فَانظُروا عِلمَكُم هذا عَمَّن تَأخُذونَهُ‌؛ فَإِنَّ فينا أهلَ البَيتِ في كُلِّ خَلَفٍ عُدولاً يَنفونَ عَنهُ تَحريفَ الغالينَ‌، وَانتِحالَ المُبطِلينَ‌، وتَأويلَ الجاهِلينَ‌.⁽¹⁾9.

ارث مى نهند، نه دينارى؛ بلكه احاديثى از احاديث خود را به ارث مى نهند. پس هر كس قدرى از احاديث را فرا گيرد، به بهره اى فراوان، دست يافته است. پس بنگريد اين دانش خود را از چه كسى فرا مى گيريد؛ زيرا در هر نسل، افراد عادلى از ما اهل بيت هستند كه تحريف غاليان و به لباس دين در آمدن مُبطلان و تأويل جاهلان را از اين دين، دور مى كنند.

تمهيد ي‍ الحمد لله ن

تبيين ملاك احراز سنّت

تبيين ملاك احراز سنّت⁽¹⁾

پس از اثبات حجّيت سنّت در فصل دوم، مسئلۀ مهم اين است كه سنّت پس از پيامبر صلى الله عليه و آله چگونه قابل اثبات و احراز است‌؟ موضوع فصل سوم، پاسخ به اين سؤال و تبيين ملاك احراز و اثبات سنّت است.

كسانى كه در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله حضور داشتند، با آن حضرت و كلام ايشان به گونۀ مستقيم، يا با واسطه هايى اندك و قابل ارزيابى، روبه رو بودند. از اين رو، احراز سنّت، يا راستى آزمايىِ حكايت سنّت، آسان و قابل دسترس و اطمينان بود.

امّا پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله و در دوره هاى بعد، مسلمانان با حديث - كه گزارش و حكايت سنّت است - مواجه شدند.

مجموعۀ گزارش هاى سنّت، در اين زمان، در دو گروه متمايز جاى مى گيرند:

پس از تشكيل نهاد خلافت و كنار نهاده شدن اهل بيت عليهم السلام از قدرت، بويژه پس از حاكميت صد سالۀ بنى اميّه و حاكميت پانصد سالۀ بنى عبّاس، دو مسير پيش گفته، به گونه اى مشخّص از يكديگر جدا شدند و گاه رويكردى متفاوت و حتّى متعارض در پيش گرفتند.

برخى، اين دو رويكرد و گزارش از سنّت نبوى را «مدرسۀ اهل بيت عليهم السلام» و «مدرسۀ خلفا» نام گذارى كرده اند.⁽¹⁾

اكنون اين پرسش رخ مى نمايد كه كدام گزارش و رويكرد، مسيرى صحيح و مطمئن براى احراز سنّت نبوى، دستيابى به معارف الهى و دورى از گم راهى و ضلالت است‌؟

پاسخ به اين پرسش و ارائۀ طريق صحيح دستيابى به سنّت، دغدغۀ پيامبر گرامى اسلام بوده و ايشان در زمان حيات خويش، بويژه در سال هاى پايانى عمر خود، مسير صحيح دستيابى به سنّت را معلوم كرده اند.

حديث متواتر و مشترك ثقلين،⁽²⁾نمونه اى روشن از تلاش و تأكيد پيامبر صلى الله عليه و آله در معرّفى طريق صحيح دستيابى به سنّت است:

من در ميان شما چيزى بر جاى مى گذارم كه اگر به آن تمسّك جوييد، پس از من هرگز گم راه نخواهيد شد. يكى از آن دو، باعظمت تر از ديگرى است: كتاب خدا - كه رشته اى كشيده شده از آسمان به زمين است - و [ديگرى] عترتم، [يعنى] اهل بيتم. اين دو، هيچ گاه از يكديگر جدا نمى شوند تا در كنار حوض [كوثر]، نزد من آيند. پس بنگريد كه پس از من، چگونه جانشينى براى من در بارۀ آنها خواهيد بود.⁽³⁾

حديث ثقلين، در صدد معرفى عِدل و قرين قرآن براى رهايى از گم راهى است.

روشن است كه معرّفى عترت به همراه قرآن در اين سخن، در صدد خار ج كردن سنّت نيست، بلكه در مقام معرّفى مسير درست دستيابى به سنّت است.

به سخن ديگر، حجّيت سنّت، در هندسۀ معارف وحيانى، امرى مفروض و6.

پذيرفته است و حديث ثقلين و ديگر احاديثى كه در فصل سوم آمده اند، در واقع در صدد تبيين مسير و ملاك هستند.

همچنين معرّفى اهل بيت عليهم السلام در روايات ديگر نبوى با اوصافى همچون «مَثَلُهُم مَثَلُ سَفينَةِ نُوحٍ‌»⁽¹⁾، «مَثَلُهُم مَثَلُ النُّجُومِ‌»⁽²⁾، «مَثَلُهُم مَثَلُ بابِ حِطَّةٍ‌»⁽³⁾، «مَثْلُهُم مَثَلُ بَيتِ اللّهِ‌»⁽⁴⁾و... ،همچون حديث ثقلين، به عنوان ملاك و معيار احراز سنّت است.

اهل بيت عليهم السلام نيز بر اين موضوع، تأكيد كرده اند و خود را وارث علم پيامبر معرّفى كرده، روايات خود را به ايشان مسند كرده اند.⁽⁵⁾

ايشان تأكيد كرده اند كه علم صحيح، تنها نزد اين خانواده است و هيچ مسيرى جز اهل بيت عليهم السلام ندارد:

به شرق و غرب برويد. دانش صحيحى را نمى يابيد، مگر آنچه از نزد ما اهل بيت آمده باشد.⁽⁶⁾

اين سخن، به معناى آن نيست كه ديگر معارف، به طور كلّى باطل اند و هيچ مضمون صحيحى در آنها نيست؛ بلكه در صدد ارائۀ معيار و ملاك براى سنجش و ارزيابى معارف صحيح از سقيم است، يعنى معارف ديگر بر معارف صادر شده از اهل بيت عليهم السلام عرضه شده و معارف هماهنگ و غير مخالف با آنها، اخذ مى شود.

از اين رو، مراجعه به معارف ديگر، از جمله معارف نقلى موجود در منابع ديگر،3.

مجاز و مطلوب است؛ ولى پس از سنجش و احراز هماهنگى و عدم مخالفت با معارف اهل بيت عليهم السلام، معتبر و قابل عمل خواهند بود.

اهل بيت عليهم السلام بر اين نكته تأكيد داشته و از وجود علم پيامبر صلى الله عليه و آله، نزد اصحاب ديگر سخن گفته و خود را معيار شناسايى صحيح از سقيم، معرّفى كرده اند.

هشام بن سالم مى گويد:

به امام صادق عليه السلام گفتم: نزد اهل سنّت هم احاديث صحيحى از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله وجود دارد؟ فرمود: «آرى. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله [معارف الهى را] به مردم رساند و رساند و رساند، ولى گنجينۀ علم و حكم فصل ميان مردم، نزد ماست».⁽¹⁾

مشابه اين سخن از اميرمؤمنان عليه السلام و امام باقر عليه السلام نيز گزارش شده است.⁽²⁾

در موردى ديگر، امام كاظم عليه السلام به يكى از ياران خود دستور مى دهد كه روايات اهل سنّت را بشنود و بر ايشان عرضه كند.⁽³⁾

روايات ناظر به احراز سنّت نبوى از طريق اهل بيت عليهم السلام دربردارندۀ قاعده اى كلّى در استناد سخن به پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام است.

لازم است اين شيوه در دستيابى نسل هاى پسين به روايات اهل بيت عليهم السلام نيز رعايت شود. زيرا تنها از اين طريق مى توان سنّت را احراز كرد.1.

الفَصلُ الرابع:

أهَمِّيَةُ مَعرِفَةِ الحَديثِ‌

4/1

تَعَلُّمُ الحَديثِ وَتَعليمُهُ‌

فصل چهارم: اهمّيت شناختن حديث

4/1: فراگيرى حديث و حديث آموزى

«خداوند، خوش رو كند بنده اى را كه سخن مرا مى شنود و آن را در مى يابد و حفظ مى كند و به كسى كه نشنيده، مى رساند؛ زيرا بسا حامل علمى كه خود، عالِم نيست و بسا كسى كه علم را به كسى منتقل مى كند و آن كس از او، داناتر است».

(3) . الفردوس: ج 2 ص 427 ح 3878 عن الإمام عليّ عليه السلام، كنز العمّال: ج 10 ص 143 ح 28724.

(4) . قال المجلسي رحمه الله: يظهر من استشهاده بالآية أنّ الأخذ فيها شامل للتعلم والعمل وإن احتمل أن يكون الاستشهاد من جهة أنّ العمل يتوقّف على العلم (بحار الأنوار: ج 2 ص 146 ذيل ح 14).

(5) . المحاسن: ج 1 ص 356 ح 755 عن جابر و ص 358 ح 766، مشكاة الأنوار: ص 236 ح 673 وفيه صدره إلى «وفضّة» وكلاهما عن الإمام الصادق عليه السلام، مستطرفات السرائر (المحاسن): ص 157 ح 25 عن جابر نحوه، بحار الأنوار: ج 2 ص 146 ح 14.

(6) . المحاسن: ج 1 ص 356 ح 756، بحار الأنوار: ج 2 ص 146 ح 15.

(7) . الاختصاص: ص 61 عن ميسّر بن عبدالعزيز، الأمالي للمفيد: ص 42 ح 10 عن جابر عن الإمام الباقر عليه السلام نحوه، بحار الأنوار: ج 2 ص 148 ح 21.

4/2

تَعليمُ الأَولادِ الحَديثَ‌

فرمود: «آرى. خداوند مى فرمايد: (اى كسانى كه ايمان آورده ايد! خود و خانواده تان را از آتشى كه هيزم آن مردمان و سنگ هايند، حفظ كنيد) و فرموده است:

(خانوادۀ خود را به خواندن نماز، فرمان ده و خود بر آن، پاى فشار).

گفتم: چگونه امر شما را زنده مى گرداند؟

فرمود: «دانش هاى ما را فرا مى گيرد و آنها را به مردم مى آموزد».

4/2: حديث آموزى به فرزندان

4/3

مُذاكَرَةُ الحَديثِ‌

تَجلِسونَ وتُحَدِّثونَ؟ قالَ‌: قُلتُ‌: نَعَم جُعِلتُ فِداكَ‌، قالَ‌: تِلكَ المَجالِسَ اُحِبُّها، فَأَحيوا أمرَنا يا فُضَيلُ‌! فَرَحِمَ اللّهُ مَن أحيا أمرَنا، يا فُضَيلُ‌! مَن ذَكَرَنا أو ذُكِرنا عِندَهُ فَخَرَجَ مِن عَينِهِ مِثلُ جَناحِ الذُّبابِ‌، غَفَرَ اللّهُ تَعالى ذُنوبَهُ ولَو كانَت أكثَرَ مِن زَبَدِ البَحرِ.⁽⁵⁾4.

4/3: گفت و شنودِ حديث

4/4

بَرَكاتُ مُذاكَرَةِ الحَديثِ‌

«آن را نزد عالمان و دينداران و خردمندان، ياد كنيد».

4/4: بركت هاى گفتگوى حديثى

لَتَرينُ كَما يَرينُ السَّيفُ‌؛ جِلاؤُهَا الحَديثُ‌.⁽¹⁾

دل هاست. دل ها نيز مانند شمشير، زنگار مى گيرند كه جلاى آنها، حديث است.

رحمت خدا بر كسى كه معارف ما را زنده نگه دارد.

تمهيد ي‍ الحمد لله ن

تبيين آموزش همگانى حديث

تبيين آموزش همگانى حديث⁽¹⁾

آموزش باورها و نهادينه كردن ارزش ها، راهى است كه حيات فرهنگى يك ملّت را استمرار مى بخشد و آن را ميان همۀ اقشار جامعه مى گسترَد. تمدّن بشر، از طريق همين تعليم و تعلّم، باقى مانده و گاه عمق و گسترش يافته است. هر نسل انسانى، ميراث نسل هاى پيشين را به نسل پس از خود انتقال داده است. پدران و مادران، باورها و ارزش هاى خود را در جامه اى نو يا با همان قالب كهن، به فرزندان خود، منتقل مى كنند. آموزگاران و مربّيان نيز همين رسالت را در برابر شاگردان خويش، به گونه اى ديگر بر دوش گرفته و نويسندگان و سخنرانان نيز سهمى مهم در اين ميان دارند.

اسلام، به عنوان دينى تمدّن ساز و هديه اى الهى براى همۀ بشر، همۀ باورها و ارزش هاى اساسى لازم و نيكو را در خود جاى داده است. روشن است كه آموزش عناصر فرهنگى و ارزشى اين دين بزرگ، نياز هميشگى امّت اسلامى و راز بقاى آن است. نيز مى دانيم بيشتر آموزه هاى دينى اسلام، متن محور و برخاسته از قرآن و حديث است. اين به معناى نياز جامعۀ اسلامى به يادگيرى و ياددهى هميشگى قرآن و همچنين حديث، به عنوان گزارشگر سنّت پيامبر و سيرۀ اهل بيت عليهم السلام است. درخور

توجّه اين كه پيامبر اكرم - كه آورندۀ دين اسلام است - در سفارش مهم، تاريخى و مشهورش، دو يادگار گران سنگ بر جاى مانده از خود را قرآن و عترت، معرّفى مى كند؛ قرآن، به عنوان وحى الهى و عترت، به عنوان مرجع اصلى تفسير و تبيين و تطبيق آن.

بر اين پايه، همان گونه كه عترت، همبَر كتاب خداست، سخن ايشان نيز همراه و همنواى كلام خداست. از زاويه اى ديگر، اين عترت است كه در جارى زمان و همراه مردمان، در هر جا حضور دارد. گفتار و رفتار آنان است كه همراه انسان و در سير حركتش، او را از ترديد و دو راهى ها، رهايى مى بخشد. حديث آنان است كه بر سرِ هر پيچ تاريخى، آدمى را به سوى قرآن، فرا مى خواند. در هر جا كه لازم است، موضع مى گيرد و معناى واقعى و خارجى قرآن و وظيفۀ الهى هر فرد را معيّن مى كند.

گفتار و رفتار اهل بيت عليهم السلام، در طول حدود سه قرن به تحقّق پيوسته و اين، به معناى گشايش يك عرصۀ وسيع براى سرمشق گرفتن از ايشان در همۀ فراز و نشيب هاى زندگى است.

حديث، سخن و عمل معصومان را در درازاى سه قرن زندگى انسانى، حكايت مى كند و از اين رو، الگوهايى از تطبيق عملى قرآن و نمونه هايى از زندگى الهى را در پيش ديد ما مى نهد. حديث، انسان را به درون دين مى برَد، هسته و پوستۀ آن را يك جا به او مى نمايانَد و قواعد روزآمد كردن دين را در فرايند اجتهاد علمى، در اختيار مى نهد. اهل بيت عليهم السلام، آموزه هاى جان بخش جاويد قرآن را در روزگار سختى و آسانى، آزادى و خفقان، رفاه و تنگ دستى و ده ها وضعيت ديگر، عينيت مى بخشند و الگويى براى سبْك زندگى ايمانى، به دست مى دهند؛ سبْكى از زندگى كه خدا به آن رنگ زده است: (وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اَللّهِ صِبْغَةً‌) ⁽¹⁾و حديث، گزارشگر اين زندگى ايمانى است.).

سخنى اين چنين، خود ارزش آن را دارد كه در كنار سخن خداوند، فرا گرفته شود و ياد گيرنده اش، همچون ياد گيرندۀ كلام الهى، قدر بيند و بر صدر نشيند.

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله، خود در تعليم كتاب و حكمت كوشيد و امام على عليه السلام را با عنوان دانش آموخته برجسته و درخشان اين مدرسۀ الهى، و گروهى از مسلمانان صدر اسلام را به عنوان الگوهايى پُرتلاش، فهيم، والا، ايثارگر، مجاهد و مقاوم، به همگان معرّفى كرد.

امام على عليه السلام و همۀ جانشينان او، يكى از پى ديگرى، اين زنجيرۀ تعليم مقدّس را استمرار بخشيدند. آنان با تعليم و تربيت صدها راوى برجسته و پاسخ گويى به هزاران سؤال و شبهۀ آسان و دشوار، كوشيدند حديث را در همۀ ساحت هايش، فراز آورند. در تفسير قرآن به ارائۀ انبوهى از احاديث پرداختند كه اكنون بيش از 12 هزار از آنها در جوامع تفسير روايى، گِرد آمده اند. اين، شمار رواياتى است كه آشكارا به قرآن، نظر دارند؛ و گر نه همۀ سخنان اهل بيت عليهم السلام، برگرفته از قرآن و ناظر به آن هستند. در دانش فقه، به پرسشگرانِ بسيارى پاسخ دادند و تنها به محمّد بن مسلم، 46 هزار مسئله آموختند⁽¹⁾. اكنون مجموعه احاديث فقهى گزارش شده از آنان، شامل ده ها جلد كتاب مى شود.⁽²⁾در عرصۀ اخلاق و تاريخ و سيره نيز چنين است.

امامان عليهم السلام، روايان و شاگردان خود را تشويق مى كردند تا به تعلّم و گردآورى حديث بپردازند و از فرصت نهادن براى بررسى و نقد آنها نيز دريغ نمى كردند.⁽³⁾در گزارش هاى تاريخى مى خوانيم كه همين وضعيت، ميان راويان درجه يك با شاگردانشان برقرار بوده و آنان با تشكيل حلقه هاى علمى، به مذاكرۀ حديث و احياى امر اهل بيت عليهم السلام پرداخته اند.⁽⁴⁾در يك گزارش شايان توجّه، مى خوانيم كه محبوب،ه.

پدر راوى بزرگ شيعى، حسن بن محبوب، براى هر حديثى كه او مى نوشت، يك درهم به او جايزه مى داد.⁽¹⁾ظهور حلقه ها، مدرسه ها و حوزه هاى حديثى در مدينه و كوفه را مى توان برخاسته از اهتمام ائمّه عليهم السلام به تعليم حديث دانست؛ امرى كه به صورت مكرّر اهل بيت عليهم السلام بدان سفارش كرده و برخى از آنها در همين باب، نقل شده اند.⁽²⁾

تعليم حديث و آثار و سيرۀ پيامبر اكرم و اهل بيت او عليهم السلام، چندان مهم است كه يكى از علّت هاى وجوب حج، دانسته شده است. اين، به معناى نيكو و ضرورى بودن هزينه كردن ميلياردها تومان و صرف وقت چند ميليون حج گزار در هر سال براى اين امر است. يك حديث، به صراحت فراگيرى سنّت نبوى، تعاليم اصلى دين و نقل اخبار امامان و نشر آن در همه سوى عالَم را از علّت هاى وجوب حج شمرده است.⁽³⁾

افزون بر اين، يادگيرى حديث از فردى راست گو، از همۀ دنيا و اشياى قيمتى آن، ارزشمندتر است.⁽⁴⁾تعليم و تعلّم حديث، عبادت به شمار آمده است و يادگيرى دو حديث سودمند به حال خود يا ديگرى، برتر از عبادت شصت ساله دانسته شده است.⁽⁵⁾همچنين مايۀ مباهات الهى به فرشتگان، خوانده شده⁽⁶⁾و برخى مجلس هاى آن، محبوبِ امامان عليهم السلام⁽⁷⁾و زمينۀ احياى امر ايشان⁽⁸⁾شمرده شده است. اين همه، به هيچ روى، اغراق و گزاف نيست؛ چه، برخاسته از ارزش والاى حديث است كه در آغاز سخن به آن اشاره شد. افزون بر آن، اين همه را مى توان نتيجۀ اثرگذارى حديث در نهاد آدمى دانست. حديث اهل بيت عليهم السلام، غبار از جان مى شويد،⁽⁹⁾دل را زنده مى كند⁽¹⁰⁾3.

و پيروان اهل بيت عليهم السلام را به هم مى پيوندد؛ امرى كه تنها در دست قدرت خداست.⁽¹⁾

نكتۀ مهم، زمان يادگيرى است. اگر چه هيچ زمانى براى يادگيرى دير نيست، امّا فراگيرى حديث در كودكى و پيش از آن كه ذهن و جان به شبهه ها و كژى ها دچار و آلوده شود، بركات افزون ترى دارد. در حديثى از امام صادق عليه السلام آمده است:

به فرزندانتان، حديث بياموزيد، پيش از آن كه مُرجِئه⁽²⁾به سوى آنان بشتابند.⁽³⁾

روشن است كه ذكر فرقه مُرجِئه، به دليل خطر فورى در آن روزگار است، امّا حديث، در اين زمان و هر عصر ديگرى ظرفيت آن را دارد كه به مصاف شبهه ها و كژى ها برود و فرهنگ ناب قرآنى را به ميدان آورَد. حديث، قابليت آن را دارد كه دست مايۀ كارهاى فرهنگى و سرمايۀ آموزش هاى دينى و ارزشى شود. حديث، مى تواند نسل نو را به گونه اى عميق و مانا با آموزه هاى ژرف و ناب اسلام، آشنا كند، بى آن كه به جمود و تندروى دچار شوند.

حفظ و يادسپارى حديث نيز فراتر از يادگيرى، ارزشى دو چندان دارد. هر حرف از حديث به ياد سپرده، در قيامت، نورى مى شود كه حافظ حديث را از دل ظلمات محشر به سوى پرديس روشن خدا، ره مى نمايد. حافظ حديث، در قيامت، عالم و فقيه محشور مى شود⁽⁴⁾و شفاعت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله او را در بر مى گيرد⁽⁵⁾و بى آن كه3.

عذابى ببيند،⁽¹⁾همراه پيامبران، صدّيقان، شاهدان و صالحان، به بهشت گام مى نهد⁽²⁾.

اينان، همان نعمت يافتگان اند كه در هر نماز، از خدا مى خواهيم ما را با آنان همراه كند، گو اين كه حفظ حديث، نعمتى سترگ است.8.

4/5

بَرَكاتُ حِفظِ أَربَعينَ حَديثاً

4/5: بركت هاى حفظ چهل حديث

أبي طالِبٍ عليه السلام، وكانَ فيما أوصى بِهِ أن قالَ لَهُ‌: يا عَلِيُّ‌! مَن حَفِظَ مِن اُمَّتي أربَعينَ حَديثاً يَطلُبُ بِذلِكَ وَجهَ اللّهِ عز و جل وَالدّارَ الآخِرَةَ‌، حَشَرَهُ اللّهُ يَومَ القِيامَةِ مَعَ النَّبِيّينَ وَالصِّدّيقينَ وَالشُّهَداءِ وَالصّالِحينَ‌، وحَسُنَ اُولئِكَ رَفيقاً.⁽¹⁾

هر كس از امّتم كه چهل حديث را براى رضاى خداى عز و جل و سراى آخرت حفظ كند، خداوند، روز قيامت، او را با پيامبران، صدّيقان (پايمردان راستين) و شهيدان و شايستگان - كه بهترين همراهان اند -، محشور مى كند».