مبانی قرآنی خطبه ی فدکیه جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه:عباسی، غلام علی، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادی:خطبه فدک. فارسی. شرح

عنوان و نام پدیدآور:مبانی قرآنی خطبه‌ی فدکیه [کتاب]/ مولف غلامعلی عباسی‌فردویی.

مشخصات نشر:قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:3‌ج.

فروست:انتشارات آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه ، ۴۴۶

شابک:۴۰۰۰۰ ریال : ج.۱ : 978-964-180-184-9 ؛ ۱۵۰۰۰۰ ریال : ج.۲ 978-964-180-351-5 : ؛ ۲۰۰۰۰۰ ریال : ج.۳ 978-964-180-372-0 :

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:ج.۲ (چاپ اول: [۱۳۹۲]).

یادداشت:ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۹۳) (فیپا).

مندرجات:ج.۱. توحید یا فروغ خداشناسی.- ج.۲. نبوت، ولایت و فلسفه احکام.- ج.۳. سقیفه، فدک، امامت، معاد

موضوع:فاطمه زهرا (س)، ۸؟ قبل از هجرت - ۱۱ق. . خطبه فدک -- نقد و تفسیر

موضوع:الهیات

شناسه افزوده:فاطمه زهرا (س)، ۸؟ قبل از هجرت - ۱۱ق. . خطبه فدک . شرح

شناسه افزوده:آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر

رده بندی کنگره:BP۲۷/۲۲/ع۱۳م۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۷۳

شماره کتابشناسی ملی: ۲۴۲۳۰۲۸

اشاره

مبانی قرآنی خطبه‌ی فدکیه

تقدیم:

به ساحت ملکوتی اول مظلوم جهان اسلام

مولی امیرالمؤمنین علیه السلام

اجر و پاداش معنوی این اثر - اگر مقبول درگاه حضرت حق

است - نثار روح پدر و مادر بزرگوارم که زلال محبت و

دل‌دادگی به قرآن و عترت را در جانم جاری ساختند

و به همه‌ی شهیدان انقلاب اسلامی به ویژه برادر

شهیدم علی اکبر رنجبر فردوئی.

فهرست مطالب

مقدمه پژوهشکده 11

سرچشمه نور 13

تابش قرآن در نگاه معصوم علیه السلام و بازتاب آن 16

قرآن در نگاه علی علیه السلام 16

قرآن و تحولات اجتماعی 21

علی علیه السلام ترجمان قرآن 22

امامان علیهم السلام رازداران ملکوت 27

آفاق عرشی مصحف فاطمه علیها السلام 29

علی علیه السلام اولین مفسر قرآن 34

فاطمه بر این مکانت قدسی! 36

فاطمه، لیلة القدر است 38

بر افق برین شعر و ادب 39

فاطمه نور خدا 43

نور چیست؟ 45

بارش قرآن بر روح فاطمه 48

مصحف شریف فاطمه علیها السلام بر مشرق ملکوت 49

مکانت عرشی امامت 51

امامت از نگاه متکلمان 63

آفتاب مصحف 69

فاطمه و قرآن 71

فضّه کیست؟ 72

مبانی قرآنی خطبه فدکیه 79

فدک 79

خطبه فاطمه 82

حضور فاطمه علیها السلام در مسجد 85

متن خطبه 86

ترجمانی از خطبه 91

سند خطبه 95

چشمه آفتاب 100

تابش وحی از آسمان خطبه 103

پرتو اول

فلسفه خداشناسی 105

فرق حمد و مدح 108

فقط حمد برای اوست 110

مشرق حمد فاطمی 114

حمد یا دانشگاه معرفت 119

زلالی از زمزم حمد 119

پرتو دوم

وَ لَهُ الشُّکْرُ عَلی مَا أَلْهَمَ 125

ناسپاسی 135

آینه جان 136

آفاق الهام 137

شکر بر افق برین وحی 140

پرتو سوم

والثناء بما قدم 144

دیدار محبوب 147

پرتوی از شکر و سپاس در صحیفه 149

سخن فاطمه علیها السلام 152

سخنی با غزالی 154

گستره نعمت از نگاه فاطمه علیها السلام 157

پرتو چهارم

وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إلهَ إلَّا اللّهُ 160

جلوه اخلاص 165

تأویل چیست؟ 166

پرتو پنجم

دو تجلی‌گاه برین 177

قلب و عقل 177

دو سویه قلب 179

نگاه قرآن 183

پرتو ششم

عقل در نگاه روایات 201

ستیغ و راهبرد عقل 203

شگفتی‌های آفرینش 203

نظم آفرینش 207

پرتو هفتم

تنزیه ساحت کبریایی 212

زلال وحی 225

تابش سخنان فاطمه علیها السلام 228

پرتو هشتم

فلسفه آفرینش 233

نگارستان آفرینش 234

آفاق: قدرت، اراده 244

دو کتاب آفرینش 252

سخنان فاطمه ترجمان وحی 253

هدف از آفرینش 255

حکمت 255

هدف متعالی 263

محراب بندگی و اطاعت 267

موجودی انتخابگر 269

عصاره سخن 277

پرتو نهم

ربوبیت یا فلسفه رسالت 281

بعثت پیامبران 285

تعالی‌طلبی انسان 289

پیامبران هادیان نور 296

محمد صلی الله علیه و آله برگزیده پیامبران 300

خلاصه کلام 301

مقام بندگی 302

آفاق بندگی 306

آرمان پیامبران 307

تجلیات مقام بندگی 308

شناخت قرب 315

بر ستیغ عبادت 319

پرتو دهم

عزت و قدرت (وَ إِعْزَازاً لِأَهلِ دَعْوَتِهِ) 325

آفرینش در پرتو ولایت 330

اسلام بر اوج عزت 334

دریچه‌ای به معاد 337

فرهنگ عمل گرایی 339

اوج مقام مراقبت 344

فرجام نیک 345

فرجام بد 347

بازتاب اعمال بد و نیک در همین دنیا 348

کتابنامه 349

مقدمه پژوهشکده

إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ....1

قرآن کتاب انسان سازی و بزرگترین معجزه جاوید پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است، اگر نوع مردم در برابر معجزات فعلی چون شق القمر و تسبیح سنگ ریزه و شفای مریضان و زنده کردن مردگان انگشت تعجب به دندان گرفته و به عجز و ناتوانی خود اعتراف و اقرار می‌کنند، عالمان و فرهیختگان در برابر قرآن کریم که معجزه قولی خاتم پیامبران صلی الله علیه و آله است به خاک افتاده و خدای آنرا پرستش و سجده می‌کنند و اشک شوق از قلب و دل در برابر عظمت قرآن جاری کرده و گویای آن هستند که «الخواص للقولیة و العوام للفعلیة اطوع».

وجه اعجاز قرآن گرچه در فصاحت و بلاغت آن آشکار است اما مهمترین وجه اعجاز این کتاب الهی نه مسأله «صرفه» است و نه معجزات علمی و خبرهای غیبی و نه جنبه‌های ادبی و فصاحت و بلاغت آن، بلکه قرآن کتاب انسان سازی است و تربیت قرآنی، فردی چون حضرت امیر علیه السلام پدید آورده است که فخر کائنات و سرآمد و قطب اولیاءالله است، اعجاز قرآن را باید در معارف بلند آن و در خداشناسی و معرفی اسماء و صفات الهی جستجو نمود، هرگز و هرگز کتابی در معرفی توحید که غایت آمال و کعبه آرزوهای اولیاءالله است به پایه قرآن نمی‌رسد این همه فیلسوف و متکلم و عارف در طول تاریخ آمده‌اند و همه ریزه خوار سفره قرآن بوده و هستند و همه در برابر آن سر تعظیم فرود آورده‌اند.

پژوهشکده علوم و معارف قرآنی علامه طباطبائی رحمه الله با فضل و عنایت خداوند متعال و با استعانت از حضرت ولی عصر علیه السلام و در پرتو کرامات حضرت فاطمه معصومه علیها السلام که با هدف

جذب محققان، مؤلفان و مترجمان و صاحب نظران در زمینه‌های مختلف علوم و معارف قرآنی جهت استفاده از ظرفیت‌های موجود انقلاب شکوهمند جمهوری اسلامی به منظور پژوهش و تحقیق در علوم قرآنی، ترویج و تبیین معارف والای قرآن کریم، تدوین کتب و پژوهش‌های علمی و تحقیقی و تربیت محققان و مدرسان در حوزه‌های مختلف علوم قرآنی توسط آستانه مقدسه حضرت فاطمه معصومه علیها السلام در سال 1388 تأسیس گردید و پژوهش‌های روز آمد را وجهه همّت خود قرار داده است.

پژوهشکده

علوم و معارف قرآنی علامه طباطبائی رحمه الله

سرچشمه نور

اشاره

قالت فاطمة علیها السلام:

«... وَ نَحْنُ بقیّةٌ استَخلَفنا عَلَیکُم وَ مَعَنا کِتابُ اللّهِ، بیِّنةٌ بَصائِرُهُ، و آی فینا مُنکَشَفَةٌ سَرائِرُهُ، وَ بُرهانٌ مُنجَلِیَةٌ ظواهِرُه، مُدِیمُ البَرِیَّة اسْماعُهُ، قائِدٌ إِلیَ الرِّضوانِ اتِّباعُهُ، مُؤدٍّ إلیَ النَّجاةِ اسْتماعُهُ، فیهِ بَیانٌ حُجَج اللّهِ المُنَوَّرَة، وَ عَزائِمُهُ المُفَسَّرَة، وَ مَحارِمِهِ المُحَذِّرَة، وَ تِبْیانِهِ الجالِیَة، وَ جَمَلُهُ الکافِیَة...»⁽¹⁾

بلاغات النساء، ص 16؛ دلائل الامه، طبری، ص 113 با کمی تفاوت.

و ما یادگارانی هستیم که خداوند ما خاندان را در میان شما به خلافت گماشت و همراه ما کتاب ناطق الهی و قرآن صادق که تأویل و ترجمه‌ی آن را بر عهده‌ی ما گذاشت، قرآنی که حجت‌های آن رخشنده و آشکار است و آیاتی که درباره‌ی ماست از افق‌های تابناکش پدیدار، برهان آن روشن و از تاریکی وهم و گمان به کنار، و زمزمه و آوای آن در گوش مایه‌ی آرام و قرار، پیرویش راهگشای روضه‌ی رحمت پروردگار و شنونده‌ی آن در دو جهان رستگار.

دلیل‌های روشن الهی را در پرتو آیت‌های آن توان دید و تفسیر احکام واجب او را از مضمون آن باید شنید. حرام‌های خدا را بیان دارنده و حلال‌های او را رخصت‌دهنده و مستحبات را نمایانده، و شریعت را راهگشاینده و این همه را با رساترین تعبیر گوینده و با رساترین بیان رساننده و روشنگر است.

قرآن تابناک‌ترین زلال هدایت است که از مطلع‌النور، الهیه، بر قلب رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل گردید، این حقیقت قدسی، در سرشت آدمی که طبیعتی آسمانی است بهاران فضیلت و تقوا آفریده و می‌آفریند.⁽²⁾

زلال آسمانی وحی بر جان رسول خدا صلی الله علیه و آله جاری و نورش از افق وجود آن حضرت بر مردم تجلّی کرد. این حقیقت ملکوتی، با آن که به لفظ عربی و از همان الفبایی بود که عرب با آن سخن می‌گفت و شعر می‌سرود، ولی معجزه‌ی جاودانه‌ی رسول خدا صلی الله علیه و آله تا ابد گردید و براساس فرمایش قرآن: اگر جن و انس با هم هماهنگ شوند نمی‌توانند مانندش را بیاورند، و نیز از آوردن سوره‌ای همانند سوره‌های قرآن عاجزند!⁽¹⁾

اسراء / 88؛ بقره / 23.

قرآن، فروغ هدایت فرا روی پارسایان است⁽²⁾؛ آیاتش محکم، مشروح و از معدن و سرچشمه‌ی علم و حکمت خدا جاری است⁽³⁾؛ روشنگر هر چیز در جای خود، فصیح و گویا برای آگاهان است⁽⁴⁾؛ عزیز و شکست‌ناپذیر است⁽⁵⁾؛ زلال حکمت و علم، وارستگی و آراستگی است⁽⁶⁾؛ بیانگر حقیقت و نشانگر برای هر چیز است⁽⁷⁾؛ راهنمای مردم، نشانه‌های هدایت و فرقان میان حق و باطل است⁽⁸⁾؛ به راهی که استوارترین راه‌هاست هدایت می‌کند و به مؤمنانی که اعمال صالح انجام می‌دهند بشارت می‌دهد که برای آنها پاداش بزرگی است⁽⁹⁾؛ کوثر شفاء و رحمت است برای مؤمنان و ستمگران را جز خسران و زیان نمی‌افزاید⁽¹⁰⁾؛ باری، مبین، حکیم و مجید است⁽¹¹⁾؛ ذکر و یادآوری است⁽¹²⁾؛ نور و آفتاب تابان هدایت است، شگفت و معجزه‌ی ابدی رسول خداست.

تجلّی زلال حقیقت و معرفت است، اقیانوس بی‌کران معارف و معرفت است. آیاتش محکم و متشابه است و فقط خدا و راسخان در علم، تفسیر و ترجمه و تأویل آن را می‌دانند⁽¹³⁾.

ظاهر قرآن زیباست و باطن آن ژرف و ناپیداست، عجایب آن سپری نگردد و غرایب آن به پایان نرسد و تاریکی‌ها جز بدان ز دوده نشود⁽¹⁾

نهج‌البلاغه، خطبه 18، ص 20.

به هر روی، قرآن دارای بطون است و افق‌های فروزنده‌ای از باطن آن ساطع است، تفسیر و تأویلش را فقط پیشوایان معصوم می‌دانند. مولوی نیکو سروده است:

حرف قرآن را بدان که ظاهریست زیر ظاهر باطنی بس قاهریست

زیر آن باطن یکی بطن سوم که درو گردد خردها جمله گم

بطن چهارم از نبی خود کس ندید جز خدای بی‌نظیر بی ندید

همچنین تا هفت بطن ای بوالکرم می‌شمر تو زین حدیث معتصم⁽²⁾

نراقی نیز پرتوی از این حقیقت را می‌سراید:

ره به تأویلش نیابد هیچکس جز خدا و راسخون در علم و بس

هست قرآن را بطون اندر بطون بطن‌ها از حد تقریرم فزون⁽³⁾

قرآن کریم در سراسر قرون تا ابد، بر جان‌ها نور هدایت می‌افشاند و از تصرف و دخالت دشمنان محفوظ است. این موضوع (تحریف‌ناپذیری قرآن) ضروری اسلام و مورد وفاق جامعه‌ی اسلامی است.

قرآن کتاب هدایت و نور است. ریسمان ممدود و آویخته از عرش به سوی فرش است، که انسان‌ها با تمسک به آن، آویزه‌ی عرش خدا می‌گردند.

تفسیر و تبیین این سخن الهی، به بیان خود، چون نگاه خورشید به خورشید است که فقط در تموّجی از اقیانوس نور، تفسیر و تبیین می‌گردد و مصداقی از «نورٌ علی نور» است.

تابش قرآن در نگاه معصوم علیه السلام و بازتاب آن

ذات مقدس معصوم، که زلال‌ترین حقیقت وجود پس از حقیقت الهیه ازلیه است و به پاس‌داشت این مکانت و عظمت سرنوشت و هدایت انسان به او واگذار گردیده، تا آدمی را به خلعت خلیفة‌الهی بیاراید و او را به حلی صفات جمال و جلال خداوند متعال مزین نماید.

او، به عنوان مربی آسمانی در رشد و تعالی فرد بکوشد و جامعه را نیز در پرتو سیاست قدسی خود به کمال و تعالی برساند.

باری، ذات معصوم است که افق‌های مبین و اعلای این کتاب خدا، فرا روی او باز است، ظاهر زیبایش برای او جلوه‌گر است و باطن عمیق آن در پرتو فروغ عقل او روشن.

به هر روی، تابش و بارش این نور الهی بر جان علی علیه السلام آفتابی از معارف و معرفت و علوم آفریده که پرتوی از آن در فرازهایی از نهج‌البلاغه نمایان است.

قرآن در نگاه علی علیه السلام

«ثُمَّ أنْزَلَ عَلَیهِ الکِتابَ نُوراً لاتُطْفَأُ مَصَابِیحُهُ، وَ سِرَاجاً لا یَخْبُو تَوَقُّدُهُ، وَ بَحْراً لا یُدْرَکُ قَعْرُهُ...»⁽¹⁾

نهج‌البلاغه، خطبه 198، ص 234.

خدایش مایه سیرابی دانشمندان کرده است، و بهار دل‌های فقیهان و مقصد راه‌های پارسایان. دارویی که از پس آن بیماری نیست، و نوری که با آن تاری نیست، و ریسمانی که گرفتن‌گاه آن استوار است و پناهگاهی که قله‌ی آن پناهنده را نگاهدارست...»⁽¹⁾

همان، ترجمه: دکتر سیدجعفر شهیدی رحمه الله، ص 234.

در این سخن، افق‌هایی از ملکوت قرآن روشن و فراروی مردم قرار می‌گیرد که:

«فِیهِ شِفَاءُ الْمُشْتَفِی وَ کِفَایَةُ الْمُکْتَفی⁽²⁾؛ در آن شفای خواهنده درمان است و بسنده خواهنده‌ی این جهان و آن جهان است».

به هر روی، فرستاد او طبیب حاذق و درمان [چو نازل کرد بر ختم رسل از لطف قرآن را

و نیز آن حضرت می‌فرماید:

«کِتَابَ رَبِّکُمْ فِیکُمْ بَیِّناً حَلالَهُ وَ حَرَامَهُ وَ فَرائِضَهُ وَ فَضَائِلَهُ وَ نَاسِخَهُ وَ مَنسُوخَهُ...⁽³⁾؛ کتاب پروردگار در دسترس شماست، حلال و حرام آن پیداست، واجب و مستحب آن هویداست، ناسخ و منسوخش روشن، رخصت و عزیمت آن معین، خاص و عامش معلوم، پند و مثل‌هایش مفهوم، مطلق و مقیدش پدیدار، محکم و متشابهش آشکار، مجمل آن تفسیر شده، و نامفهومش تعبیر شده...».

و نیز آن حضرت می‌فرماید:

«... وَاعْلَمُوا أَنَّ هذَا القُرآنَ هُوَ النّاصِِحُ الَّذی لا یَغُشُّ، وَ الهَادِی الَّذِی لا یُضِلُّ، وَ المُحَدِّثُ الَّذی لا یَکْذِبُ...⁽⁴⁾؛ و بدانید که این قرآن پندگویی است که فریب ندهد، و راهنمایی است که گمراه نکند و حدیث‌خوانی است که دروغ نگوید، و کسی که با قرآن نشست جز این نبود که چون برخاست افزون شد یا از وی کاست، افزونی در رستگاری و کاهش از کوری و دل‌بیماری او؛ و بدانید کسی را که با قرآن است، نیاز نباشد و بی‌قرآن بی‌نیاز نباشد؛ پس بهبودی خود را از قرآن بخواهید و در سختی‌ها از آن طلب یاری نمایید؛ که قرآن بزرگترین آزار را موجب بهی است و آن کفر و دورویی و بیراهه شدن و گمرهی است. پس از خدا بخواهید به وسیلت قرآن، و

بدان روی آرید به دوستی آن، و به قرآن خیری مخواهید از آفریدگان، که بندگان روی به خدا نکردند با وسیلتی مانند قرآن؛ و بدانید که قرآن میانجی‌ای پذیرفته است و گوینده‌ای گواهی شده، هر که را روز رستاخیز قرآن میانجی شود بپذیرند؛ و آن را که سعایت کند، گواهیش به زیان او گیرند...»؛

«وَ إِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ، لَمْ یَعِظْ أَحَداً بِمِثْلِ هذَا القُرآنِ، فإنَّهُ حَبْلُ اللّهِ المَتِین، وَ سَبَبهُ الأَمِینُ، وَ فِیهِ رَبیعُ القَلبِ وَ یَنابِیعُ اْلعِلْمِ، وَ مَا لِلْقَلْبِ جِلاءٌ غَیْرُهُ...⁽¹⁾

همان، خطبه 176، ص 182-184.

و نیز آن حضرت در وصف قرآن می‌فرماید:

«وَ عَلَیْکُمْ بِکِتابِ اللّهِ فَإنَّهُ الحَبْلُ الْمَتِینُ، وَ النُّورُ الْمُبِینُ، وَ الشِّفَاءُ النّافِعُ...⁽²⁾؛ بر شما باد به کتاب خدا که ریسمان استوار است و نور آشکار، درمانی است سوددهنده و تشنگی را فرونشاننده، چنگ در زننده را نگهدارند، و درآویزنده را نجات بخشنده، نه کج شود تا راستش گردانند و نه به باطل گراید تا آن را برگردانند، کهنه نگردد به روزگار، نه از خواندن و نه از شنیدن بسیار».

از ملکوت حقیقت قرآن دو چشمه نور جاری است که خوبی و بدی را می‌نمایاند و به منهج حق‌جویان نور می‌افشاند، از بدی‌ها بازدارنده، و به خوبی‌ها می‌کشاند.

علی علیه السلام در تبیین این حقیقت می‌فرماید:

«إنَّ اللّهَ تَعالی أَنْزَلَ کِتَاباً هَادِیاً بَیَّنَ فِیهِ الخَیْرَ وَ الشَرَّ، فَخُذُوا نَهْجَ الخَیْرِ تَهْتَدُوا⁽³⁾؛ همانا خدای سبحان کتابی راهنما نازل فرمود و در آن نیک و بد را آشکار نمود؛ پس راه خیر بگیرید تا هدایت شوید».

قرآن که آینه‌ی تمام نمای آفرینش است، دو چهره آفرینش را ترسیم می‌کند، و دو راه را نشان می‌دهد و باطن و ظاهر را می‌نمایاند.

به قول مولوی:

از جهان دو بانگ می‌آید به ضدّ تا کدامین را تو باشی مُستعدّ

آن یکی بانگش نُشورِ اتقیا وین دگر بانگش فریب اشقیا

بانگ خار و بانگ اشکوفه شنو بعد از آن شو بانگ خارش را گرو⁽¹⁾

مثنوی معنوی، تصحیح: قوام الدین خرّمشاهی، ص 558، دفتر چهارم، ش 1622.

و نیز آن حضرت می‌فرماید:

«وَ تَعَلَّمُوا القُرآنَ فَإنَّهُ أحْسَنُ الْحَدِیثِ، وَ تَفَقَّهُوا فِیهِ فَإنَّهُ رَبیعُ الْقُلُوبِ، وَ اسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإنَّهُ شِفاءُ الصُّدُورِ، وَ أحْسِنُوا تِلاوَتَهُ فَإنَّهُ أحْسَنُ القَصَصِ‌⁽²⁾؛ قرآن را فرا گیرید که بهترین گفته‌ها است، و در آن بیندیشید که بهار قلب‌ها است، از نور آن شفا بجویید که شفای دل‌های بیمار است، آن را به زیباترین وجه تلاوت کنید که سودبخش‌ترین سرگذشت‌ها است».

و به گفته‌ی سنایی:

دل مجروح را شفا قرآن دل پر درد را دوا قرآن

سخن اوست واضح واثق حجت اوست لایح و لائق⁽³⁾

و نیز آن حضرت در سفارش خود پیرامون قرآن می‌فرماید:

«فَاللّهَ اللّهَ أیُّهَا النّاسُ فِیمَا اسْتَحْفَظَکُمْ مِنْ کِتابِهِ وَ اسْتَوْدَعَکُمْ مِنْ حُقُوقِه⁽⁴⁾؛ شما را به خدا، خدا را در نظر آورید، و برای آن‌چه از شما حفظ آن را خواسته‌اند (یعنی قرآن مجید) بکوشید».

این بود پرتوی از فروغ و تجلّی قرآن در نهج‌البلاغه؛ سایر امامان علیهم السلام نیز سخنان فراوانی پیرامون قرآن گفته‌اند:

امام باقر علیه السلام در توصیف و تمجید از قرآن می‌فرمایند:

«خدای تبارک و تعالی چیزی از احتیاجات امت را وانگذاشت جز آن که آن را در قرآن فرو فرستاد و برای رسولش بیان فرمود»⁽⁵⁾.

و نیز امام صادق علیه السلام در وصف قرآن می‌فرماید:

«إِنَّ اللّهَ تَبَارَکَ وَ تَعالی أَنزَلَ فِی القُرآنِ تِبیانَ کُلِّ شَیءٍ...؛ خداوند تبارک و تعالی در قرآن بیان هر چیزی را فرو فرستاده تا آن‌جا که به خدا سوگند! چیزی از نیازهای بندگان را فروگذار نکرده است؛ تا آن‌جا که هیچ بنده‌ای نمی‌توند بگوید: ای کاش این در قرآن آمده بود جز آن که خداوند آن را در قرآن فرو فرستاده است»⁽¹⁾

همان، ح 1.

و نیز آن حضرت در حدیثی دیگر فرموده‌اند:

«هیچ امری نیست که دو نفر در آن اختلاف کنند جز آن که در قرآن ریشه و اساس آن اختلاف وجود ندارد بلکه اصل صحیح و راه حل آن اختلاف وجود دارد ولی عقل‌های مردم به آن نمی‌رسد»⁽²⁾.

و نیز آن حضرت فرمود:

«قَدْ وَلَدَنِی رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وَ أنَا أعْلمُ...؛ من فرزند رسول خدایم و به قرآن آگاهم. آغاز خلقت و فرجام آن در این کتاب است. خبر آسمان و زمین و بهشت و جهنم در اوست. خبر گذشته و آینده در آن کتاب است. تمام این علوم و حقایق را می‌دانم آن‌گونه که به کف دست خود می‌نگرم همانا خدا می‌فرماید: «در قرآن است بیان آشکار هر چیز»⁽³⁾.

و نیز در بیان دیگری فرمود:

«... همانا قرآن کتابی است که اخبار گذشتگان و آیندگان در آن است و آن کتاب، داور میان شماست و ما به آن آگاه هستیم»⁽⁴⁾.

امام کاظم علیه السلام نیز در پاسخ سؤالی فرمود:

«قَالَ بَلْ کُلُّ شَیءٍ فِی کِتَابِ اللّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله؛ آری همه چیز در کتاب خدا و سنت رسول خداست»⁽¹⁾

همان، ص 62، ح 10.

به هر روی، قرآن سرچشمه‌ی همه‌ی حقایق است و علم اول و آخر در آن قرار دارد. فروغ هدایت‌گر و حیات آفرینش، در همه‌ی آفاق اعجازآمیز است. قلب‌ها را خاضع و خاشع می‌کند، جامعه‌ها را متحوّل می‌سازد.

قرآن و تحولات اجتماعی

امیرالمؤمنین علیه السلام نقش تحول‌آفرین قرآن را در شبه جزیره‌ی عرب و مردم جاهل آن زمان چنین بیان می‌کند:

«أیُّهَا النّاسُ إِنَّ اللّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالی أَرْسَلَ إِلَیْکُمُ الرَّسُولَ صلی الله علیه و آله، وَ أَنْزَلَ إلَیْهِ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ، وَ أنْتُمْ امّیُّونَ عَنِ الْکِتَابِ وَ مَنْ أنْزَلَهُ...⁽²⁾؛ ای مردم! خدای تبارک و تعالی، پیامبر صلی الله علیه و آله را به سوی شما فرستاد و قرآن حق را به او نازل کرد در حالی که شما از قرآن و فرستنده‌ی آن بی‌خبر بودید، و نیز از پیامبر و مبعوث‌کننده‌ی او. در زمان فترت و خواب طولانی ملت‌ها، و پیامد آن گسترش نادانی و سرکشی، فتنه و گسیختن اساس محکم و کوری بصیرت و طغیان ستم و کاهش دین و شعله‌ور شدن آتش جنگ‌ها؛ هم‌زمان با زردی گلستان باغ جهان و خشکیدن شاخه‌ها و پراکندگی برگ‌ها و نومیدی از میوه و فرو رفتن آب‌های آن، پرچم‌های هدایت فرسوده و پرچم‌های هلاکت و نادانی افراشته بود».

دنیا روی در هم کشیده و عبوس به مردم پشت کرده بود و روی خوشی نشان نمی‌داد، میوه‌ی دنیا آشوب، و خوراکی آن مردار بود. نهانش ترس و آشکارش شمشیر بود. بند از بند شما جدا گشته و پراکنده بودید. دیدگان مردم جهان کور، و روزگارشان تاریک بود. پیوند

خویشی خود را بریده و خون یکدیگر را می‌ریختند. دختران خود را در جوار خود زنده به گور می‌کردند. زندگی خوش و رفاه و آسایش از آنان دور گشته بود. نه از خدا امید پاداش و نه از او بیم کیفری داشتند. زنده‌ی آنان کور مشرک و مرده‌ی آنان در آتش و نومید.

در این هنگامه‌ی غم‌بار و در این ظلمتکده‌ی جهل، تجلی اعظم جلوه کرد و رسول حق با قرآن هدایت‌گرش مبعوث شد. قرآنی که کتاب‌های پیشین را تصدیق کرد و حلال را از حرام و مشکوک جدا نمود.

علی علیه السلام ترجمان قرآن

آری، این قرآن بود که تحولی بزرگ و انقلابی شگفت در آن جامعه پدید آورد ولی با همه‌ی این عظمت:

«ذَلِکَ القُرآنُ فَاسْتَنْطِقُوهُ وَ لَنْ یَنْطِقَ لَکُمْ، اخْبِرُکُمْ عَنْهُ إِنَّ فِیهِ عِلْمَ مَا مَضَی وَ عِلْمَ مَا یَأتِی إِلی یَومِ القِیَامَة، وَ حُکْمَ مَا بَیْنَکُمْ، وَ بَیَانَ مَا أَصْبَحْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ فَلَوْ سَألْتَمُونِی عَنْهُ لَعَلَّمْتُکُمْ‌⁽¹⁾

همان، ص 61.

امیرالمؤمنین علیه السلام در وصف حال خود چنین فرمود:

«اصحاب آن حضرت می‌دانند که آن حضرت فقط با من چنین رابطه‌ای داشت. بسا بود که در خانه بودم و رسول خدا صلی الله علیه و آله نزد من می‌آمد و گاهی نیز من بر آن حضرت وارد می‌شدم. آن حضرت زنان خود را بیرون می‌کرد و تنها با من بود؛ ولی چون آن حضرت برای خلوت به منزل ما می‌آمد، فاطمه و فرزندانم را بیرون نمی‌کرد. چون از او می‌پرسیدم جواب می‌داد و چون پرسشم تمام می‌شد شروع به پاسخ می‌کرد. هیچ آیه‌ای از قرآن به رسول خدا نازل نشد، جز آن‌که بر من خواند و املا فرمود و من به خط خود نوشتم و تأویل و تفسیر، ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه و خاص و عام آن

را به من آموخت و از خدا خواست که فهم و حفظ آن را به من عطا فرماید و از زمانی که آن دعا را درباره‌ی من فرمود هیچ آیه‌ای از قرآن و هیچ علمی را که از آن حضرت فرا گرفتم فراموشم نشد. و آن‌چه را که خدا به پیامبر آموخت از حلال و حرام، امر و نهی، گذشته و آینده و آن‌چه بر پیامبران پیش از او نازل شده بود از اطاعت و معصیت، همه را به من تعلیم داد و من آن را حفظ کردم و حتی یک حرف آن را فراموش نکردم، سپس دستش را بر سینه‌ام گذاشت و از خدا خواست دلم را مالامال از علم و فهم و حکمت و نور کند و چنین شد»⁽¹⁾

همان، ص 64، باب اختلاف الحدیث، ح 1.

و نیز آن حضرت فرمود:

«... وَ هَذَا القُرآنُ إِنَّمَا هُوَ خَطٌّ مَسْتُورٌ بَیْنَ الدَّفَّتَیْنِ، لَا یَنْطِقُ بِلِسَانٍ، وَ لَابُدَّ لَهُ مِنْ تَرْجُمَانٍ، وَ إِنَّمَا یَنْطِقُ عَنْهُ الرِّجَالُ...»⁽²⁾؛ ولی این قرآن خطوطی است که در میان دو جلد نهان است. با زبان سخن نمی‌گوید و نیازمند به ترجمان است و تنها انسان‌ها از آن سخن می‌گویند.

به هر حال، نزول قرآن و تجلّی آن حقیقت عرشی بر مردم در قالب الفاظ است. مردم فقط با این الفاظ در ارتباطند و این الفاظ زبان ندارند، ولی ظاهری و باطنی دارند و نشانی از آن حقیقت قدسیه الهیه ازلیه، که اشراق ذات ذوالجلال است. از افق اعلا تابیده و از اوج ملکوت ارسال شده است.

به راستی چه کسی می‌تواند آن حقیقت ملکوتی را از افق الفاظ ظاهر نماید؟ آیا به جز رسول خدا و بهترین تربیت‌شدگانش علی و فاطمه و فرزندان معصومش علیهم السلام کس دیگری می‌توان یافت؟ بدون تردید هرگز! این خانه‌ی علی و فاطمه است که محل نزول قرآن و فرشتگان الهی است، اسرار الهی در این خانه پنهان است. رسول خدا در آن خانه با علی و فاطمه خلوت می‌کند و اسرار ملکوت را برای آنان نمایان می‌سازد. بام این خانه عرش‌الرحمن است و رودی از نور از عرش خدا بر این خانه جاری است. علی و فاطمه و فرزندان معصوم آن دو بزرگوارند که مفسران قرآنند، آنانند که ترجمان وحی الهی می‌کنند.

ناصر خسرو زیبا سروده است:

مر نهفته دفتر تنزیل را [معنی و تأویل حیدر زیور است

مشکل تنزیل بی تأویل او بر گلوی دشمن دین خنجر است⁽¹⁾

دیوان ناصر خسرو، ص 35.

بیان این حقیقت شعر «بهار» را فروغ می‌بخشد، او نیز چنین می‌سراید:

برون ز یک سخنت حکمتی نمی‌بینند اگر به چلّه نشینند صد هزار حکیم

تویی حقیقت قرآن برتر از قرآن که صامت است و کریم و تو ناطقی و کریم

بود بهشت برین، ساحت ولایت تو طریقت تو در آن، جوی کوثر و تسنیم⁽²⁾

و نیز همو سروده:

راز قرآن را ز صاحب خا نه جویا شو که هست [از مراد میزبان بی‌شبهه مهمان بی‌خبر]

آنکه از قرآن همان الفاظ تازی خواند و بس [هم به قرآن کاو بود از راز قرآن بی‌خبر⁽³⁾]

به هر روی، چون آنان دانش را از منابع بشری و از لابه‌لای کتاب‌ها فرا نگرفته‌اند؛ بلکه شهد علم را دست خدای علیم و دانا در کامشان ریخته است. علم آنان از مقوله علم حضوری است نه از جنس علم حصولی؛ بلکه پرتوی از مقام قرب آنان است بدون شک، مقصود از نزدیک شدن انسان به خدا نزدیکی مکانی و جسمی نیست؛ بلکه قرب روحی است، یعنی روح انسان به خدا نزدیک می‌شود، پس قربی که انسانِ کمال‌یافته به آن می‌رسد درک عمیق ارتباط خود با خداست، تکامل روح، رهایی از تیرگی و اکتساب شفافیت است. شما اگر به جسم بسیار شفافی بنگرید، گاهی در وجود آن شک می‌کنید؛ یعنی این جسم به حدی از شفافیت رسیده است که فقط ماورای خود را نمایش می‌دهد و خود آن چیزی به حساب نمی‌آید، بلکه فقط جنبه‌ی جلوه‌گری و نمایش‌دهی دارد. خودآگاهی درانسان، گاهی به حدی می‌رسد که خود را عین‌الربط می‌یابد، از خود وجودی ندارد و برای خود جدای از آن منبع، وجودی قائل نیست، هر چه هست از او دارد و با اراده‌ی اوست، با نیروی او حرکت، درک و

زندگی می‌کند. تکامل روحی رسیدن به چنین مرحله‌ای است و این مرحله یافتن است نه تنها دانستن، نه فقط می‌داند؛ بلکه حضوراً و شهوداً ربطی بودن خود را می‌یابد. به هر حال، اسم چنین مقامی را چه می‌توان گذاشت؟ شاید برای این مقام نامی بهتر از «قرب الی اللّه» یا «عنداللّه» یافت نشود. نتیجه این که آدمی می‌تواند به مرحله‌ای از خودآگاهی برسد که بین خود و خدا واسطه و حجابی را نبیند و به تعبیر رسا قرب به خدا پیدا کند. در این صورت است که ابزار دیدن و هر چیز را که می‌بیند از خداست و برای خود هیچ استقلالی نمی‌یابد و این است معنای قرب حقیقی.

انسانی که به این مقام رسید، دیگر چشم او چشم خدایی، گوش او گوش خدایی و اراده‌ی او نیز خدایی می‌شود. هر علم و لذات و کمال و بهجت و سرور آن‌جا است⁽¹⁾

نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، آیت‌الله مصباح یزدی، ص 350-349.

این‌جا مقام جوشش علم لدنّی است. چشمه خورشید علم «اللّه» در این مقام ساطع می‌گردد. و آنان که بر اوج این مقام درخشیدند، بر همه‌ی علوم آگاهند، چیزی نزد آنان ناپیدا نیست تا با کاوش و جست‌وجو آن را بیابند.

آنان فرمان‌روایان اقالیم معرفتند، که زمزمه‌ی وحی در زبان آنان زمزم حیات‌آفرین انسان کامل را پدید می‌آورد. گفتار آنان پرده‌های نور از ظواهر قرآن برمی‌دارد و فروغ آفاق قرآن را نمایان‌گر است.

جوشش سخن، از چشمه‌ی عصمتشان، چونان نور از چشمه‌ی خورشید، که بی‌پایان و بی‌کران است.

ده‌ها روایت این حقیقت عرشی را نمایان می‌نماید.

در روایتی علی علیه السلام شریک علمی رسول خدا صلی الله علیه و آله است. جبرئیل دو انار برای رسول خدا صلی الله علیه و آله آورد، آن حضرت یکی از انارها را تناول کرد و دیگری را به دو قسمت نمود، نیمی از آن را خود میل نمود و نیم دیگر آن را به علی علیه السلام عطا کرد تا آن حضرت تناول نماید. آن‌گاه آن حضرت فرمود:

«یَا أخِی! هَلْ تَدْرِی مَا هَاتَانِ الرُّمَانَتَانِ؟ قَالَ: لَا. قال: أمَّا الْاُولی فَالنُّبُوَّةُ، لَیْسَ لَکَ فِیهَا نَصِیبٌ، وَ أمَّا الاُخْری فَالْعِلْمُ، أنْتَ شَرِیکِی فِیهِ...⁽²⁾؛ علی جان! برادرم آیا سرّ این دو انار را می‌دانی؟ آن حضرت عرض کرد نمی‌دانم. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آن

انار نخست نبوت و پیامبری است که مخصوص من است و انار دومی علم است که خداوند متعال تو را شریک من در آن قرار داد».

راوی از امام صادق علیه السلام پرسید چگونه آن حضرت شریک علم رسول خدا بود؟ آن حضرت فرمود: «خداوند علمی را به پیامبرش نیاموخت مگر آن که به او فرمان داد تا آن علم را به علی تعلیم نماید».

باری مکانت علمی پیشوایان معصوم و حضرت فاطمه علیها السلام همانند رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. آنان نیز چون رسول خدا، از همان سرچشمه زلال ملکوتی اشراب شده‌اند. و آفاق ملکوت اعلی بر آنان باز بود.

آن ذوات مقدس و معصوم «محدَّث» بودند؛ مقصود آن که فرشتگان «جبرئیل» با آنان سخن می‌گفت.

امام صادق علیه السلام در تعریف و تبیین «محدَّث» می‌فرماید:

«إنَّهُ یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ لَا یَرَی الشَّخْصَ؛⁽¹⁾

همان، باب أنّ الائمّة علیهم السلام محدثون...، ص 271، ح 4.

روایاتی روشنگر این حقیقت است:

«... أَنَّ اوْصِیَاءَ مُحَمَّدٍ علیه و علیهم‌السلام مُحَدَّثُونَ»⁽²⁾.

«اَلْأئِمَّةُ عُلَمَاءٌ، صَادِقُونَ، مُفَهَّمُونَ، مَحَدَّثُونَ»⁽³⁾.

افزون بر این فضیلت قدسی، وجود آن گنجینه‌داران علم خدا و گنج‌بران دانش و نور، به پنج روح، که اولین آن روح‌القدس است، آراسته‌اند.

امامان علیهم السلام رازداران ملکوت

از این منظر و از افق ملکوتی این روح بر ملکوت الهی می‌نگریستند و همه‌ی آفاق و گستره جهان هستی مسخّر آنان بود، همه چیز را می‌دانستند و به آینده و گذشته آگاه بودند.

در حدیثی چنین آمده:

«... فَبِرُوح الْقُدُسِ یَا جَابِرُ عَرَفُوا مَا تَحْتَ الْعَرْشِ إلی مَا تَحْتَ الثَّری»⁽¹⁾

همان، باب فیه ذکر الارواح التی فی الائمة علیهم السلام، ص 272، ح 2.

«هان! فَأَیْنَ یُتَاهُ بِکُمْ، بَلْ کَیْفَ تَعْمَهُونَ وَ بَیْنَکُمْ عِتْرَةُ نَبِیِّکُمْ...»⁽²⁾گمراهی تا کجا؟ سرگشتگی تا کی و چرا؟ خاندان پیامبرتان میان شماست که زمامداران حق و یقینند و پیشوایان دینند، با ذکر جمیل و گفتار راست قریند، پس از همان مشرق قرآن تابانند، آنان را بر همان افق نظاره کنید و آزمندانه جهت سیراب شدن از زلال هدایت آنان به سویشان بشتابید.

و نیز آن حضرت در وصف و ستایش این خاندان می‌فرماید:

«عِتْرَتُهُ خَیْرُ العِتَرِ، وَ أُسْرَتُهُ خَیْرُ الْأُسَرِ...⁽³⁾؛ فرزندان او بهترین فرزندانند، و خاندانش نیکوترین خاندان و دودمان او بهترین دودمان، در گرداگرد مکه روئیدند و در کشتزار بزرگواری بالیدند، شاخه‌هایشان بلند و سر به آسمان کشیده است و دست کسی به میوه‌ی آن نارسیده است».

و نیز آن حضرت می‌فرماید:

«وَ إِنَّمَا الْأَئِمَّةُ قُوَّامُ اللّهِ عَلَی خَلْقِهِ وَ عُرَفَاءُهُ عَلَی عِبَادِهِ...⁽⁴⁾؛ همانا امامان از جانب خدا تدبیرکننده‌ی کار مردمانند و کارگزاران بندگانند».

و نیز می‌فرماید:

«نَحْنُ الشِّعَارُ وَ الْأصْحَابُ، وَ الْخَزَنَةُ وَ الْأَبْوَابُ...»⁽¹⁾

همان، خطبه 154، ص 152.

«فِیهِمْ کَرَائِمُ القُرآنِ، وَ هُمْ کُنُوزُ الرَّحْمنِ...»⁽²⁾. مصداق آیت‌های بلند معنی قرآن‌اند، و گنجینه‌های خدای رحمانند. اگر سخن گویند جز راست نگویند، و اگر خاموش مانند بر آنان پیشی نجویند؛ و نیز آن حضرت می‌فرماید:

«نَحْنُ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ، وَ مَحَطُّ الرِّسَالَةِ، وَ مُخْتَلَفُ المَلَائِکَةِ، وَ مَعَادِنُ الْعِلْمِ، وَ یَنَابِیعُ الْحِکَمِ،...»⁽³⁾؛ ما درخت نبوتیم و فرود آمد رسالت، جای آمد و شد فرشتگان رحمت و کان‌های دانش و چشمه‌سارهای بینش و نیز در ستایش عترت می‌فرماید:

«... فَإنَّهُمْ عَیْشُ الْعِلْم، وَ مَوْتُ الْجَهلِ...»⁽⁴⁾آنان حیات و زندگی دانشند و جهل و ظلمت به فروغ دانش آنان مرده، نیکو سروده‌اند:

آن باغ را ز مهر علی برجو خود گر دلت ز دانش مشحون است

حکمت ز خاندان علی آموز کاین خوبتر ز رأی فلاطون است

به هر حال، این حقیقت تابان که ذوات معصومین علیهم السلام مکانتی قدسی و ملکوتی داشته، هم‌راز و هم‌سخن فرشتگان بوده‌اند؛ درهای به سوی جهان غیب بر آنان باز و از دانش اول و آخر برخوردار بودند، از مسلمات مذهب شیعی است. آیات قرآن این حقیقت را مدلل می‌نمایند و صدها حدیث و روایت این مکانت را ارج می‌نهند.

ابوبصیر می‌گوید: خدمت امام صادق علیه السلام عرض کردم قربانت، می‌خواهم از شما پرسشی کنم، آیا در این‌جا کسی هست که سخن مرا بشنود؟ امام علیه السلام پرده‌ای که میان او و اتاق دیگری آویخته بود بالا زد و نگاهی به آن سوی کرد و فرمود: «ای ابومحمد، از هر چه خواهی بپرس». گفتم فدایت، شیعیان می‌گویند که: «رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام بابی از دانش آموخته که از آن هزار باب به روی وی گشوده شده است». امام فرمود: «ای ابومحمد، رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی هزار باب دانش آموخت که از هر باب آن هزار باب گشوده شد». گوید:

گفتم به خدا سوگند علم این است؛ ساعتی آن حضرت سر انگشت به زمین نهاد و سپس فرمود: «به حقیقت این علم است؛ ولی باز آن نهایت علم ما نیست. همانا «جامعه» نزد ماست و مردم چه می‌دانند که جامعه چیست؟» گفتم: فدایت جامعه دیگر چه می‌باشد؟ فرمود: «یک دفتری است که هفتاد ذراع به ذراع رسول خدا صلی الله علیه و آله درازا دارد و به املای آن حضرت است که از زبان خود بیان کرده و علی علیه السلام به دست خود نگاشته‌اند. هر حلال و حرام و هر چه مورد نیاز مردم باشد در آن است، حتی غرامت یک خراش در تن...». باز فرمود: «این هم کرانه‌ی بی‌انتهای دانش ما نمی‌باشد؛ بلکه «جفر» نیز در نزد ماست و مردم از جفر چه می‌دانند؟». گفتم: بفرمایید که جفر کدام است؟ فرمود: «ظرفی است از پوست که در آن است علم پیامبران و اوصیای آنان و نیز علم دانشمندان گذشته از بنی‌اسرائیل»، گفتم به راستی این است همان علم کامل! فرمود: «این هم علمی است، ولی نهایت و پایان آن نیست». آن‌گاه ساعتی خاموش ماند و بار دیگر فرمود:

«وَ إِنَّ عِنْدَنَا لَمُصْحَفَ فاطِمَةَ علیها السلام، وَ مَا یُدْرِیهِمْ مَا مُصْحَفُ فَاطِمَةَ...؛ نزد ما مصحف فاطمه علیها السلام است. اینان نمی‌دانند که مصحف فاطمه چیست؟» و آن‌گاه در تبیین مصحف چنین فرمود:

«مُصْحَفٌ فِیهِ مِثْلُ قُرآنِکُمْ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ...». گفتم به خدا کمال علم در این است. فرمود: «این نیز علمی است ولی نهایت و پایان آن نیست»، آن‌گاه ساعتی خاموش ماند و باز فرمود: «همانا نزد ماست علم به آن‌چه بوده و هر آن‌چه خواهد بود تا روز قیامت»⁽¹⁾

همان، باب فیه ذکر الصحیفه...، ج 1، ص 239-238.

آفاق عرشی مصحف فاطمه علیها السلام

در تعریف و چگونگی تدوین این کتاب آسمانی و محتوای قدسی آن در ادامه‌ی خبر ابوعبیده چنین آمده: امام صادق در پاسخ این سؤال که مصحف فاطمه چیست؟ فرمود: «شما از آن‌چه می‌خواهید یا نمی‌خواهید کاوش و پژوهش می‌نمایید. حق این است که فاطمه علیها السلام پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله هفتاد و پنج روز زنده بود و اندوه فراوانی از مرگ پدر در دل داشت. جبرئیل می‌آمد و او را سرسلامتی می‌داد و در مرگ پدر به او تسلیت می‌گفت و او را خوش‌دل می‌داشت و از پدرش و جایگاه رفیع او گزارش می‌داد، و از آن‌چه پس از او برای فرزندانش پیش می‌آید به او خبر می‌داد و علی علیه السلام آنان را می‌نوشت و این است مصحف فاطمه علیها السلام»⁽²⁾.

در این مصحف، علم به تمام حوادث و رخ‌دادهای آینده موجود است:

«وَ لکِنْ فِیهِ عِلْمُ مَا یَکُونُ»⁽¹⁾

همان، ص 240، ح 2.

این جام جهان‌نمای قدسی، در دسترس اهل‌بیت علیهم السلام بود. بدان می‌نگریستند و از حوادث و رخ‌دادهای تلخ و شیرین آینده خبر می‌دادند.

امام صادق علیه السلام پیرامون «زنادقه» می‌فرماید:

«تَظْهَرُ الزَّنَادِقَةُ فِی سَنَةِ ثَمانٍ‌َ وَ عِشْرِینَ وَ مِأةٍ...⁽²⁾؛ فتنه آنان در سال 128 ظاهر خواهد شد و من این خبر را از مصحف فاطمه دریافتم».

شگفتا! فاطمه کیست و بر چه افق مبینی می‌درخشد که امام صادق علیه السلام نیز از سرچشمه زلالی که خداوند در جان زهرا جاری کرد و آن روح عرشی را لبریز نمود استفاده می‌کند، باید به این مکانت قدسی نگریست!

به هر روی، آنان وارثان جمله‌ی پیامبرانند، نشانه‌های الهی پیامبران نزد آنان بود. امام صادق علیه السلام فرمود:

«ألْوَاحُ مُوسی علیه السلام عِنْدَنَا، وَ عَصا مُوسی عِنْدَنَا، وَ نَحْنُ وَرَثَةُ النَّبِیینَ‌⁽³⁾؛ آنان بر افق بلند «اسم اعظم» خدا می‌درخشند و از اشراق آن، همه‌ی موجودات مطاع و فرمانبر آنانند».

جابر از امام باقر علیه السلام روایت می‌کند که آن حضرت فرمود:

«إنَّ اسْمَ اللّهِ الْأعْظَمَ عَلی ثَلَاثَةٍ وَ سَبْعِینَ حَرْفاً...»؛ همانا اسم اعظم خدا هفتاد و سه حرف است و یک حرف آن را «آصف» فرا گرفت و آن را به زبان آورد، زمین میان او و میان تخت بلقیس - از بیت‌المقدس تا صنعای یمن - حدود دو ماه بود. این فاصله در هم نوردید تا تخت حاضر شد. و سپس زمین به حال خود برگشت. این کار در کم‌تر از چشم به هم زدن انجام شد.

«هفتاد و دو حرف از اسم اعظم نزد ماست و یک حرف از آن که همان اسم «مستأثر» است مخصوص خدا است که برای خویش برگزیده است»⁽⁴⁾.

باری، ائمه هدی علیهم السلام بر آن مکانت می‌درخشند و از تجلیات اسم اعظم برخوردارند آنان وارث دانش پیامبران و اوصیای آنانند.

در خبری، عبداللّه بن جندب این مقام را تعریف و از مکتوب امام رضا علیه السلام چنین نقل می‌کند که آن حضرت در پاسخ نامه‌ای چنین نگاشت:

«... فَنَحْنُ امَنَاءُ اللّهِ فِی أرْضِهِ، عِنْدَنَا عِلْمُ الْمَنَایَا وَ البَلَایَا وَ أنْسَابُ الْعَرَبِ...»؛

همانا خدای متعال محمد را امین خود در خلق قرار داد و چون آن حضرت وفات کرد، ما خاندان او وارثان آن حضرتیم. ما امناء خدا بر روی زمین می‌باشیم، و نزد ماست علم بلاها و مرگ‌ها و انساب عرب و علم پیدایش «زایش» اسلام. همانا ما هر که را ببینیم می‌شناسیم، و می‌دانیم که آیا از روی حقیقت ایمان آورده و یا آن‌که نقاب ایمان بر چهره دارد - و باطنش مالامال از کفر است - شیعیان، به نام خود و پدرانشان در دفاتر ما ثبتند؛ خدا از ما و آنان تعهد گرفته است. شیعیان، از همان زلال می‌نوشند که ما نوشیده‌ایم و به راهی می‌روند که ما می‌رویم. جز ما و آنان، کسی مسلمان واقعی نیست ما نجیب و ناجی هستیم و ما بازماندگان همه پیامبرانیم، ما زادگان اوصیائیم و ما را خداوند در کتابش امتیاز و برتری بخشیده است. از همه‌ی مردم به کتاب خدا شایسته‌تریم، و از همه به رسول خدا نزدیک‌تریم. خداوند دینش را به حساب و پاس‌داشت ما تشریع کرده و در قرآن چنین می‌فرماید:

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصّی بِهِ نُوحاً...1.

«برای شما از دین همان را تشریع کرد که نوح را بدان سفارش نمود و آن‌چه ما به تو وحی کردیم و به ابراهیم و موسی و...»؛

خدا به ما آموخته است آن‌چه را باید بدانیم و به ما سپرده است علم آنان را، ما وارثان رسولان اولوالعزم می‌باشیم⁽¹⁾.

و هر کتابی از آسمان نازل گردید:

«وَ کُلُّ کِتَابٍ نَزِل...» همه‌ی آنان نزد ما خاندان است؛ صحف و توراة، انجیل و زبور و ذکر و الواح، چون ما میراث‌بران رسول خدا هستیم⁽²⁾.

امام سجاد علیه السلام نیز در تبیین این مکانت علمی فرمود:

«... فَنَحْنُ وَ اللّهِ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ، وَ بَیْتُ الرَّحْمَةِ، وَ مَعْدِنُ الْعِلْمِ...⁽¹⁾

همان، باب إنّ الائمة معدن العلم...، ص 221، ح 1.

و نیز امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«کلیدهای حکمت نزد ماست، معدن دانش ما هستیم، اسرار خداوند نزد ماست و ما امانت خداوند در میان بندگان و «حرم اللّه الاکبر» می‌باشیم»⁽²⁾.

و نیز امام کاظم علیه السلام می‌فرماید:

«ما وارث قرآنیم که در آن است آن‌چه کوه‌ها را به گردش آورد، و کشورها را قطع مسافت کند، و مرده‌ها بدان زنده شوند. ما آب زیر هوا را بشناسیم و به راستی در کتاب خدا آیاتی است که هر چه به وسیله‌ی آن خواسته شود به اذن خدا اجرا گردد و با آن‌چه که خدا بدان اجازه داد و در کتب گذشتگان ثبت شده و خدا همه را در ام‌الکتاب برای ما قرار داد».

خداوند می‌فرماید:

وَ ما مِنْ غائِبَةٍ فِی السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِلاّ فِی کِتابٍ مُبِینٍ‌3 ؛

«هیچ نهفته و پنهانی در آسمان‌ها و زمین نیست مگر در نامه‌ای آشکار است».

و نیز می‌فرماید:

«آنگاه ما به ارث دادیم کتاب را به برگزیدگان از بندگان خود»⁽³⁾، «ما را خدای عزّوجلّ برگزیده است و به ما ارث داده است، این کتابی را که در آن شرح و بیان هر چیزی است»⁽⁴⁾.

به پاس‌داشت همین مکانت قدسی است که افق برین دانش ائمه علیهم السلام در زیارت جامعه چنین تعریف گردیده:

«شما گنجینه‌داران علم خدا، گنج‌بران دانش و نور و برهان الهی، نگاه‌داران راز الهی، خزانه‌داران علم خداوندی، ودیعه‌داران حکمت ربانی و زبان‌های وحی الهی هستید»⁽¹⁾

مفاتیح الجنان، زیارت جامعه کبیره، ص 1060.

به هر حال، همه‌ی کتب آسمانی نزد ائمه بود؛ به خصوص قرآن، این قطب‌نمای پارسایی و هدایت. به همین دلیل، امام باقر علیه السلام فرمود:

«آیا جز علی علیه السلام، همه‌ی قرآن را آن گونه که نازل شد، جمع‌آوری نمود؟ بدون شک کسی که چنین ادعایی کند دروغگو می‌باشد فقط آن حضرت بود که قرآن را جمع‌آوری نمود و نگهداری کرد و امامان پس از او نیز چنین کردند»⁽²⁾.

باری، قرآن در جام جهان‌نما و ملکوت‌نگر روح امامان بدرخشید. امام صادق فرمود: «به خدا سوگند، از اول کتاب تا آخرش را می‌دانم - با همه‌ی آفاق و بطونش - چنان‌چه گویا در کف من قرار دارد و در آن است خبر آسمان و زمین و خبر آن‌چه در آینده رخ خواهد داد»⁽³⁾.

شگفتا! گویا امام علیه السلام بر افق اعلای آفرینش خداوند ایستاده و همه چیز در کف حقیقت‌نمایش جلوه‌گر است.

در حدیثی دیگر آن حضرت فرمود:

«گفت آن که نزد او علمی از کتاب بود آن را برایت می‌آورم پیش از آن که چشم بر هم زنی»⁽⁴⁾.

راوی می‌گوید: آنگاه امام صادق علیه السلام انگشتان خود را از هم گشود و دست بر سینه نهاد و فرمود:

«به خدا سوگند همه‌ی علم کتاب نزد ماست»⁽⁵⁾.

اکنون که پرتوی از دانش الهی ائمه هدی علیهم السلام آشکار شد، می‌توان فهمید که چرا قرآن بدون حجاب فقط بر جان آنان می‌تابد و چرا آنان رازداران و گنجینه‌داران علم خدایند. بدون شک قرآن معصوم است، چون سخن خداست و تجلّی حقیقی آن بر افق منیر جان معصوم است.

علی علیه السلام اولین مفسر قرآن

از این رو، علی علیه السلام را باید اولین مفسّر و ترجمان قرآن دانست. او بود که شریک علم رسول خدا و عالم به تأویل کتاب و راسخ در علم بود. به روح‌القدس مزین بود و همه‌ی حقایق عالم در پیش روی او قرار داشت.

آن حضرت حجاب‌های نور را از سیمای آیات قرآن برمی‌داشت و زلال مفاهیم قرآن را بر جان پارسایان جاری ساخت. فاطمه و فرزندان معصومش نیز بر این افق درخشیدند و با رفع حجاب‌های نور از ظاهر الفاظ قرآن، دریچه‌هایی از ملکوت را گشودند و فروغی از حقیقت آن را فراروی مردم نهادند.

به عبارت دیگر، مفاهیم قرآن و آموزه‌های وحی که از زبان ائمه هدی علیهم السلام صادر می‌شد و گفتار، اعمال و سیره‌ی آن ذوات مقدس، در تفسیر و ترجمه و تبیین دین و قرآن مبین، ترجمانی از وحی و بازتابی از تجلی آن نور ربانی بر جان روح‌القدسی آن ذوات مقدس بود؛ چون تابش و تجلی وحی بر آن جان بود که چشمه‌ی جوشان نور سنت را جاری ساخت. زلالی که دین و معارف دینی را تفسیر و جانی تازه بخشید. بارش وحی بر آن چشمه‌ی نور بود که «نورٌ علی نور» شد. این فروغ و تجلی، گاه در محراب عبادت و راز و نیاز و مقام بندگی نسبت به ساحت کبریایی بود که در بستر دعا و نیایش جلوه‌گر می‌شد و قرآن صاعد تجلی می‌کرد، ملکوت را نورباران، و مفاهیم عرشی مناجات شعبانیه، و مناجات‌های دیگر و ادعیه‌ای همانند کمیل، صباح، عرفه و... عالم قدس را نورباران می‌ساخت. به هر روی، دعاهای مأثور ائمه علیهم السلام از این مقوله تجلیات قدسی است و گاهی آن تابش و بازتاب، در رابطه با مفاهیم و معارف کاربردی و مورد نیاز مردم بود. ارائه راه‌کارها و رهیافت‌های کارآمد برای شناسایی مصادیق فضیلت و پارسایی و رذیلت‌های اخلاقی که انسان را بالنده و متعالی می‌ساخت، جامعه‌ی اخلاقی - علمی - فرهنگی، پدید می‌آورد. ناهنجاری‌ها را از جامعه می‌زدود، انسان را آراسته به فضیلت و گهر اخلاق می‌نمود. حقوق و احکام و معارف را بیان می‌داشت، آدمی را به مقام «کرمنا» و «احسن تقویم» می‌رساند و به خلعت مقام خلیفة‌الهی او را می‌آراست.

و این همه گهر تابان را معصوم، از معدن قرآن استخراج می‌نماید، چون او خود فرمود:

«إنَّ اللّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالی أنزَلَ فِی الْقُرآن تِبْیَانَ کُلِّ شَیءٍ...»⁽¹⁾

همان، کتاب فضل العلم، باب الرّد إلی الکتاب و السنة...، ص 59، ح 1.

به هر روی، سرچشمه‌ی زلال علم الهی و کتاب خدا، خاندان معصوم رسول خداست؛ آنانند که «خزان علم» و «معادن حکمت» خداوندند. قرآن با حقیقت الهیه آسمانی، قبل از نزول، بر قلب آنان تابید و این قدسیان را آگاه بر همه‌ی اسرار و حقایق ساخت و علم «ما کان و ما یکون» را در خدمت آنان قرار داد.

این حقیقت آن چنان آفتابی و روشن است که خادمان و حواریون این خاندان که در پرتو این حقیقت تابان بودند، دریچه‌ای از ملکوت اعلی بر جان آنان گشوده شد تفسیر قرآن را از این خاندان آموختند و آگاه به اسرار الهی گشتند.

اگر عبداللّه بن عباس، مفسّر قرآن است، او دانش‌آموخته مکتب قرآنی علی علیه السلام است. از محضر آن حضرت تفسیر قرآن را فرا گرفت و نامش را به عنوان اولین مفسّر در تاریخ اسلام رقم زد. کتابی در تفسیر قرآن، بجز «مقیاس» برای او نگاشته‌اند.⁽²⁾

میثم تمار، نیز از حواریون امیرالمؤمنین و از اصحاب مخصوص امام حسن و امام حسین علیهم السلام است. او از محضر امیرالمؤمنین تفسیر قرآن را فرا گرفت؛ با وجود آن که ابن عباس از مفسران ممتاز قرآن است، ولی از محضر میثم استفاده می‌کرد. روزی میثم به او گفت: «پسر عباس آن چه از تفسیر قرآن می‌خواهی از من بخواه که من تنزیل و تأویل قرآن را از علی علیه السلام آموخته‌ام. ابن عباس سخن میثم را پذیرفت. قلم و دوات و کاغذی طلب کرد و بیانات او را نگاشت. میثم تفسیری را به املای امیرالمؤمنین نگاشته‌اند⁽³⁾. او از آینده و وقایع آینده می‌گفت، به حبیب خبر شهادتش را می‌داد و حبیب نیز با او چنین می‌گفت⁽⁴⁾. از اخبار آینده و حوادث پیش روی می‌گفت؛ و این نبود جز فراگیری این حقایق در پرتو علی و قرآن، که علی و قرآن با همند.

سعید بن جبیر (التابعی الشهید) نیز دانش‌آموخته این مکتب است. او تفسیر قرآن را از مکتب علی و شاگردش ابن‌عباس آموخت و کتاب معتبری تألیف کرد. باری پرتوی از قرآن در

سایه‌سار مکتب علی، جان او را روشن و آسمانی ساخت و او را در پرتو مکتب ولایت قرار داد. او از دوستداران و اصحاب امام زین‌العابدین علیه السلام بود و به همین دلیل، حجاج او را به شهادت رساند.

ابوحمزه ثمالی، ثابت بن دینار «ابوصفیه»⁽¹⁾

همان، ص 176، ش 81؛ و ص 346، ش 265-268.

«ابوحمزه فی زمانه مثل سلمان فی زمانه» این فقیه پارسا و عارف ربانی که جامع عقل و عشق بود کتابی در تفسیر قرآن تألیف کرد»⁽²⁾.

به هر روی، نمی از یم زلال قرآن از دریای نور امامت جاری، و جان صدها مفسر قرآن را نورباران ساخت، چهره‌هایی در این راستا تربیت شدند که فروغ نام و یادشان صفحات زرینی از کتب تراجم و رجال را مزین کرده، و مدام آوازه‌ی نامشان در گوش تاریخ طنین‌افکن است⁽³⁾.

این افراد، فقط قطره‌ای از زلال قرآن را چشیدند؛ ولی ذوات مقدس ائمه هدی علیهم السلام که خود «خزان علم خدا و ترجمان کلام اویند» آیا می‌توان به نگاه قرآنی آنان نگاه کرد هرگز! فاطمه علیها السلام «کوکب فروزنده» و مشکاة این خاندان است⁽⁴⁾، خاندانی که منزلت آنان نیکوترین منزلت قرآن است. و از مشرقی فروزاننده که قرآن از آن ساطع است.

علی علیه السلام فرمود:

«فَأَنْزِلُوهُم بِأَحْسَنِ مَنَازِلِ الْقُرآن»⁽⁵⁾.

فاطمه بر این مکانت قدسی!

او کیست و پرتو جلالتش از چه افقی می‌درخشد؟

او محمد است که گفته‌اند:

هی احمد الثانی و احمد عصرها هی عنصر التوحید فی عرصاتها⁽⁶⁾

بلکه او جان و قلب پیامبر است؛ که آن حضرت فرمود:

«... فَهِیَ بِضْعَةٌ مِنّی هِیَ قَلْبِی وَ رُوحِیَ الَّتِی بَیْنَ جَنْبِی، فَمَنْ آذَاهَا فَقَدْ آذَانِی»⁽¹⁾

الغدیر، ج 3، ص 20.

فاطمه علیها السلام، شخصیت فرزانه و انسان والاگهری است، که نشان و ویژگی زن بودن را به همراه دارد تا هم نشان قدرت رسا و بی‌بدیل خدا و توانایی شگرف او در بیکرانه‌ی هستی باشد و هم شاهکار بدیع آفرینش بر تارک تاریخ؛ چرا که خدای توانا بنده‌ی برگزیده‌اش «محمد صلی الله علیه و آله» را آفرید تا نشان اقتدار و توان بی‌همانند او در میان همه‌ی پیامبران باشد و آن‌گاه دخت فرزانه و پاره‌ی تن او «فاطمه» را از او پدید آورد تا نشان اقتدارش در آفرینش انسان بی‌نظیر از جنس زن باشد، انسان والایی که عصاره همه‌ی فضیلت‌ها و مجموعه‌ای از موهبت‌هاست، و وجود مبارکش افق برین مکارم و چشمه فیاض ارزش‌ها.

به راستی که خدای متعال کامل‌ترین بهره از شکوه و بزرگی را به او ارزانی داشت و او را به حلّی و خلقت انسان کامل بیاراست، به گونه‌ای که از فجر آفرینش تا پایان آن برای هیچ بانویی جز او، اوج گرفتن بر ستیغ این قله و بال کشیدن به این مقام و منزلت والا امکان‌پذیر نبوده است. چرا که او در حقیقت از آن گروه از بندگان برگزیده و دوستان پاک و محبوب خداست که پیش از آن که زمینیان آنان را بشناسند آسمانیان ساحتشان را ستوده و مقامشان را ارج نهاده‌اند. آیات روشنی از قرآن شریف در مورد منزلت شکوهبار فاطمه و خاندانش در بارگاه خدا فرود آمده است. آیاتی که، از هنگامه تجلی بر قلب شفاف پیامبر تا هنگامه رستاخیز همواره تلاوت می‌گردد و تابش مجد و عزت و عظمت آنان را به نمایش می‌گذارد. او به افقی می‌درخشد که انسان به هر اندازه بیش‌تر و افزون‌تر به سوی کمال و معنویت اوج بگیرد و حقایق جهان هستی را بهتر دریابد و از راز و رمز آفرینش و صعود و تعالی‌ها و سقوطها آگاه‌تر گردد، شکوه و شخصیت این برترین بانوی گیتی برای او به صورت آفتاب تابانی از افق آشکار می‌گردد و امتیازات و ویژگی‌هایش به صورت درخشنده‌تری جلوه‌گر می‌شود؛ چرا که فاطمه علیها السلام همان بانوی گران‌مایه‌ای است که خدای بزرگ او را می‌ستاید، به خشنودی او خشنود می‌گردد و با غضب و خشم او خشمگین می‌شود. پیامبر بزرگ خدا او را به شکوه و بزرگی مقام و منزلت یاد می‌کند و امیرمؤمنان علیه السلام به دیده‌ی بزرگی و احترام

به او می‌نگرد و از او تجلیل می‌کند و همه‌ی ذوات مقدس ائمه هدی علیهم السلام ساحت آن مادر آسمانی را می‌ستایند و در مقابل نام آن بانوی باعظمت تواضع می‌نمایند.

بانوی بزرگی که در قرون و اعصار به نام بلندآوازه‌ی او نظام‌ها بر پا گشته و قدرت‌ها تأسیس شده و نیز نام ستم‌سوزش قدرت‌ها و حکومت‌ها را نابود ساخته است او که در هفتاد و پنج یا نود و پنج روز، بزرگ‌ترین دانشگاه ولایت و امامت را تأسیس کرد و میلیاردها انسان را به پرتو فروغ ولایت منوّر ساخت.

آری، فاطمه انسان برتری که به خاطر دوستی او در روز رستاخیز فوج فوج وارد بهشت می‌شوند و نیز پیامبران از آدم تا پدر بزرگوارش به زیارت او می‌روند⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 43، ص 225-228؛ تفسیر فرات، ص 476؛ عوالم، ج 11، ص 318.

فاطمه، لیلة القدر است

امام باقر علیه السلام در تفسیر و بیان سوره‌ی «قدر» فرمود:

«إنَّ فَاطِمَةَ هِیَ لَیْلَةُ الْقَدْرِ مَنْ عَرَفَ فَاطِمِةَ حَقَّ مَعْرِفَتَهَا فَقَدْ أَدْرَکَ لَیْلَةَ الْقَدْرِ، وَ إنَّمَا سُمِّیَتْ فَاطِمَةُ لِأَنَّ الْخَلْقَ فُطِمُوا عَنْ مَعْرِفَتِهَا، مَا تَکَامَلَت النُّبُوَّةُ لِنَبِیٍّ حَتّی أَقَّرَ بِفَضْلِهَا وَ مَحَبَّتِهَا، وَ هِیَ الصِّدِّیقَةُ الْکُبْری، وَ عَلی مَعْرِفَتِهَا دَارَتِ الْقُرُونُ الاُولی».⁽²⁾

امام صادق نیز در تفسیر آیه: إِنّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ3 فرمود:

«أللَّیْلَةُ فَاطِمَةُ الزَّهْرَاء، وَ الْقَدْرُ اللّه، فَمَنْ عَرَفَ حَقَّ مَعْرِفَتِهَا فَقَدُ أدْرَکَ لَیْلَةَ الْقَدْرِ، وَ إنَّمَا سُمِّیَتْ «فاطمةُ» لِأنَّ الْخَلْقَ فُطِمُوا عَنْ مَعْرِفَتِهَا؛⁽³⁾چون فاطمه در وادی حجاب‌های نور مستور است، کسی او را نمی‌شناسد و خلق از نظاره بر مکانت آسمانیش عاجز و ناتوانند؛ او لیلة‌القدر است، چون لیلة‌القدر، ظرف نزول قرآن و فرشتگان است. در آن شب امواج نور خداوند موج می‌زند، فرشتگان و روح به محضر

امام زمان «عج» می‌رسند، امور مردم تقدیر می‌گردد، و سینه‌ی فاطمه، ظرف حقایق و انوار الهی است فروغ قرآن در آن می‌تابد، معارف قرآن از آن ساطع است؛ و چون «لیلة‌القدر»، ظرف نزول قرآن است، و قرآن هدایت برای پارسایان، و نیز فرقان است، میزان برای تشخیص حق از باطل».

فاطمه علیها السلام نیز فرقان حق و باطل است، اهل ایمان نشانه‌ی ولایت او را بر چهره دارند و پیروان مکتب فاطمی‌اند.

او لیلة‌القدر است، که از سپهر قداست و عصمتش یازده قرآن تجلی کرد؛ و نیز مقام و مکانت رفیعش جز بر پدر و شوهر و فرزندان معصومش بر دیگران پوشیده است. آخر او سرّالوجود است و درک مقام والایش تشرّف به مقام رفیع لیلة‌القدر است، بعضی در همانندی و شباهت‌های فاطمه علیها السلام به «لیلة‌القدر» چهارده وجه شباهت ذکر کرده‌اند⁽¹⁾

فاطمة‌الزهراء لیلة‌القدر، السید عادل العلوی، صص 9-29.

محقق اصفهانی پیرامون کرامتش می‌سراید:

لانّها قطب الرحی الوجود فی قوسی النزول و الصعود

بهجة قلب عالم الامکان و بهجة الفردوس فی الجنان

ومرکز الخمسة من اهل العبا و محور التسع علوّاً و اباً

وفی محیاها بعین الاولیاء عینان من ماء الحیاة و الحیا

بل وجهها الکریم وجه الباری و قبلة العارف بالاسرار

روح النبی فی عظیم المنزلة و فی الکفاء کفو من لا کفو له⁽²⁾

بر افق برین شعر و ادب

محور اصلی پنج تن آل عباست و محور نه امام معصوم که همگی بلندمرتبه هستند. بزرگ جمع دوستان است و دو چشمه از آب حیات و حیاء از کوهسار و ملکوت معنویتش جاری است.

سیمای کریم او، فروغ کرامت خداوند باری‌تعالی است و او قبله‌ی عارفان به اسرار است. در منزلت جان و روح پیامبر خداست و هم‌شأن و هم‌کفو کسی است که همتایی ندارد.

شگفتا! او قطب عالم وجود است و محبت به او سبب پایداری و بالندگی و کمال و تعالی است.

وحبّها من الصفات العالیه علیه دارت القرون الخالیة

و در سروده‌ای دیگر محبوب خدا چنین ستایش می‌گردد:

جوهرة النّدی من الکنز الخفی بدت فأبدت عالیات الاحرف

وقد تجلی من سماء العظمة من عالم الاسماء اسمی کلمة

بل هی امّ الکلمات المحکمة فی جنب ذاتها فکانت مبهمة

فی الافق المجد هی الزهراء للشمس من زهرتها الضیاء

بل هی نور عالم الانوار و مطلع الشموس و الاقمار

یا قبلة الارواح و العقول و کعبة الشهود و الوصول⁽¹⁾

همان، صص 30-31.

فاطمه، گوهر تابناک قدس و پاکی از گنجینه‌ی پنهان آفرینش است که با فروغ میلادش، واژه‌ی بلند «فضیلت» آشکار شد. او از افق آسمان عظمت و از مشرق پرفروغ‌ترین «اسماء» تجلّی کرد.

او مادر کلمات محکم خداوند است و خداگونه ذاتش در غیب نامعلوم است. در افق و کرانه‌ی عظمت فروزنده است و خورشید، درخشندگی از او دارد. او منشأ نور عالم انوار است و او سرآغاز طلوع خورشیدها و ماه‌هاست. او کهربای جان‌ها و عقل‌هاست و کعبه عرفان و شهود و وصل است.

باری، زهرا علیها السلام، کوثر قرآن، و جلوه‌ی جمال و جلال خداست. ادامه‌ی رسول است و همتای علی علیه السلام، حصن محکم ولایت است و آموزگار مکتب شهادت؛ تلاوت بیداری است و بهار سرشار دل‌های آشنا. زهرا علیها السلام، معرف نهایت کمال زن است، اوج عروج یک انسان؛ و چشمه‌ی غدیر در ادبستان معارف او جاری شد و غدیری‌ها در دامان عصمتش به رویش رسیدند.

او، دریایی است بی‌کرانه، و کوهی است بر افراز همه‌ی فرازها، از این روست که هر چه به قله‌اش نزدیک‌تر شویم چشم‌انداز بیش‌تری می‌بینیم. سخنرانی او در مسجد، چون منشوری است که ابعادش به عدد زاویه‌ی دیدها و حوادث روزهاست.

به هر روی، به عشق نوشیدن قطره‌ای از صاغر ولایتش و برگرفتن نمی از یم دریای قدسش جلوه‌ای از جلوات و شمّه‌ای از ملکاتش فروغ دیدگانمان باد.

آیا می‌توان او را شناخت، شخصیت والایی که طنین فریادش در مسجد همپای ضربت علی علیه السلام در خندق است و جغرافیای خانه‌ی گلی‌اش تاریخ انسان کامل را تفسیر می‌کند. او که وسعت سینه‌ی سوزانش درس چگونگی دفاع از امام زمان خویش را تحلیل کرد و بانوی نمونه دیگری چون زینب علیها السلام را پرورش داد.

او که وجودش مشرق کلمات الهی بوده، و فروغ معرفة‌اللّه از آن ساطع بود.

دوره‌ی جنینی انیس و همراز مادر بود، و با او سخن می‌گفت و غبار هجران از چهره‌ی مادر می‌زدود.⁽¹⁾

الغدیر، ج 3، ص 18.

کانت تحدّث امّها و امّها تکتمة اذا النبی دخلا

فقال: یا بنت خویلد لمن تحدثین و البیت خلا

فقالت: الجنین فی بطنی غدا یؤنسنی حدیثها قال بلی

هی ابنتی و إنّها الانثی التی قد فقدت بفضلها المماثلا⁽²⁾

او که، چون از مادر متولد گردید سر به سجده نهاد و خدای را ستایش کرد.⁽³⁾

او که، شاخسار درخت طوبا در بهشت بی‌مانند بود؛ درختی که اصل آن رسول خدا و فرع آن فاطمه بود. در بستر امامت علی به رشد و شکوفایی رسید حسن و حسین میوه‌ی آن درخت و شیعیان برگ‌های آن درختند.⁽⁴⁾

ابویعقوب بصری پیرامون این حدیث چنین سروده:

یا حبّذا دوحة فی الخلد نابتة ما فی الجنان لها شبه من الشجر

المصطفی اصلها و الفرع فاطمة ثمّ اللقاح علی سیّد البشر

والهاشمیان سبطاه لها ثمر و الشیعة الورق الملتف بالثمر

هذا مقال رسول اللّه جاء به اهل الروایات فی العالی من الخبر⁽¹⁾

الغدیر، ج 3، ص 8.

او که زیباترین جلوه‌های آفرینش بود، کوکب دری، که فروزنده‌ترین تابش را بر آسمان کرامت و عظمت داشت، گوهری بی‌بدیل و بی‌همتا؛ که رسول خدا صلی الله علیه و آله در وصف او فرمود:

«لَوْ کَانَ الْحُسْنُ شَخْصاً لَکَانَ فَاطِمَةَ، بَلْ هِیَ أعْظَم، إنَّ فَاطِمَةَ إبْنَتِی خَیْرُ أهْلِ الأرْضِ عُنْصُراً وَ شَرَفاً وَ کَرَماً؛⁽²⁾او اسوه‌ی آسمانی برای اهل ایمان است. از زندگانی معصومانه‌ی او فروغ هدایت می‌تابد، عصاره‌ی آفرینش و لطیفه‌ی خلقت است».

محقق اصفهانی این حقیقت را چنین می‌سراید:

تمثلث رقیقة الوجود لطیفة جلّت عن الشهود

تطوّرت فی افضل الاطوار نتیجة الأدوار و الأکوار

تصوّرت حقیقة الکمال بصورة بدیعة الجمال

فإنّها الحوراء فی النزول و فی الصعود محور العقول⁽³⁾

در پرتو آفرینش او، لطیفه‌ای از بیکران خلقت آشکار گردید. در بهترین افق‌های برین تجلی کرد؛ و به رشد و بالندگی رسید. او ثمره‌ی زمان‌ها سرشت‌ها و طینت‌ها است. حقیقت کمال در وجود او نمایان گردید. او جمال بدیع آفرینش بود. در تابش او از آسمان سیمای «حورا» درخشید و بازتاب این تجلی به سوی آسمان محور عقول را تحقق بخشید.

باری، این اشعار که ترجمانی از مفاهیم ده‌ها روایت است، رفعت و مدحت این بانو را به نمایش می‌گذارد و افق‌هایی از مکانت عرشی این صدیقه را می‌نمایاند.

به هر حال، این حقیقت زمزمه همه‌ی پارسایان است که:

«ففاطمة الزهراء قطب الاولیاء و العرفاء و معراج الانبیاء و الأوصیاء، صدرها خزانة الاسرار، و وجودها ملتقی الانوار، فهی حلقة الوصل بین انوار النبوة و انوار الامامة، فأبوها محمد «رسول‌اللّه» و بعلها علی وصیّه و خلیفته امام المتقین و امیرالمؤمنین، و منها أئمة الحق و الرّشاد و ارکان التوحید و ساسة العباد» ⁽¹⁾

فاطمة‌الزهراء لیلة القدر، ص 12.

فاطمه نور خدا

او نور است و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

«... فَالسَّمَاوَاتُ وَ الأرْضُ مِنْ نُورِ إبْنَتِی فَاطِمَةَ وَ نُورِ إبْنَتِی فَاطِمَةَ مِنْ نُورِاللّهِ...»⁽²⁾

امام صادق علیه السلام نیز در تبیین این حقیقت فرمود:

«جز خدا هیچ نبود پس خداوند «پنج نور» را از مشرق جلال و عظمت خود آفرید و برای هر یک از آن انوار اسمی از اسم‌های خود را قرار داد؛ چرا که خدا «حمید» است و این نام در محمد صلی الله علیه و آله ظهور یافت و خدا «اعلی» است و این نام در علی علیه السلام تجلی کرد و برای خدا «اسماء حسنی» می‌باشد که در نام‌های حسن و حسین آشکار گردید و از اسم «فاطر» خداوند، نام فاطمه علیها السلام بدرخشید؛ چون خداوند آن انوار را آفرید آنان را در میثاق قرار داد؛ سپس در طرف راست عرش جای گرفتند».

خدای متعال فرشتگان را نیز از نور آفرید، چون فرشتگان به این پنج نور نگریستند شأن و منزلت این انوار به آنان بزرگ جلوه نمود و تسبیح خدای متعال را از آنها فرا گرفتند... و آن هنگام که خداوند آدم علیه السلام را آفرید آن حضرت در یمین عرش این انوار فروزان را مشاهده کرد. از ساحت کبریایی از نام آنان جویا شد. خد ای متعال در پاسخ فرمود: «ای آدم! آنان برگزیدگان من هستند و آنان را از نور عظمت خود آفریده‌ام و از نام‌های خود نامی برای آنها انتخاب کرده‌ام. آدم عرض کرد پروردگارا! به حقی که تو بر آنان داری نام‌های آنان را به من

بیاموز. باری‌تعالی آن اسامی را به آدم آموخت و فرمود: «ای آدم این اسم‌ها در نزد تو امانت می‌باشد که غیر تو نباید به آن آگاه گردد آدم قبول کرد»⁽¹⁾

ر. ک: الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهراء، ج 1، ص 334-289.

بازتاب این حقیقت در قرآن چنین آمده:

«و خدا همه‌ی نام‌ها را به آدم بیاموخت، پس از آن، همه‌ی اسماء را به فرشتگان عرضه کرد و گفت اگر راست می‌گویید مرا از نام اینها خبر دهید. گفتند تو را تنزیه می‌کنیم که ما دانشی جز آنچه تو به ما آموخته‌ای نداریم که دانای فرزانه تنها تویی. گفت ای آدم فرشتگان را از نام ایشان آگاه کن و چون از نام آنها آگاهشان کرد گفت مگر به شما نگفتم که من نهفته‌های آسمان و زمین را می‌دانم، آنچه را که شما آشکار کرده‌اید و آنچه را پنهان می‌داشتید می‌دانم»⁽²⁾.

به هر روی، فاطمه علیها السلام نور تابناکی است که خداوند قنادیل مشعشع و فروزنده‌ی عرش و فروغ آسمان‌ها را از تلألؤ آن آفرید و شگفتا! که یازده زلال‌ترین ذات مقدس معصوم نیز از مشرق نور او فروزان است⁽³⁾. او نور است و از نور خداست و خدا نور آسمان‌ها و زمین است⁽⁴⁾. قرآن نیز نور و کتاب منیر است⁽⁵⁾.

فاطمه، زهرا و زهره است، حورا انسیه است؛ چون بدر تمام و خورشیدی تابان بود که از پس ابر نمایان گردد.

آن‌گاه که فرشتگان و آسمان و زمین در ظلمت بودند، فروغ زهرا بر همه‌ی آفاق نور افشاند. فروغ نور زهرا علیها السلام فرشتگان را به حمد و تسبیح خدا وا داشت و خداوند تمام ثواب آن تسبیح و تقدیس را برای فاطمه و شوهر و فرزندان و دوست‌داران آن حضرت قرار داد⁽⁶⁾.

باری ده‌ها حدیث با عبارات مختلف و افق‌های گوناگون جلوه‌ای از نورانیت فاطمه علیها السلام را به نمایش می‌گذارد و حجاب نور از چهره‌ی قدسی این کوکب دری برمی‌دارد. از سوی دیگر دانسته شد که قرآن نور و کتاب منیر است؛ بنابراین زهراء از منظر قرآن و قرآن از منظر فاطمه مصداق بارز نورٌ علی نور است و چون دو نور بر هم بدرخشند و دو بحر عصمت با هم ملاقات، از این تابش «نورٌ علی نور» گوهر سنت جاری می‌گردد سنتی که حجت خداست.

نور چیست ؟

براستی می‌توان برای نور تعریف و تبیین درستی ارائه کرد؟

آیا می‌توان به نور نگریست و آن را تحلیل کرد و شناخت؛ یا آنکه هر چه به کانون نور نزدیک‌تر شویم افق دید و بینش ما محدودتر می‌شود. بدون شک کشف و درک صحیح واقعیات نه تنها کاری بسیار مشکل، بلکه در پاره‌ای از امور غیرممکن است. و باید پذیرفت که: «أَنّ التعاریف للحقائق کلها لیست إلّا بیان بعض الآثار» و نیز: «العلم بحقائق الاشیاء صعب المنال جداً»⁽¹⁾

مواهب الرحمن، ج 11، ص 127.

و لذا به آثار و پیامدها باید روی آورد و از این منظر به وصف آن حقایق پرداخت. از این رو برای یک حقیقت ده‌ها تعریف ارائه شده با آنکه ذات آن یک حقیقت است.

به همین دلیل در تعریف نور نیز گفته‌ها فراوان است:

بعضی در تعریف نور گفته‌اند: «أَنّه کیفیة خاصة ظاهرة بنفسها»؛ و نیز گفته‌اند: «و أَنّه خلاف الظلمة»؛ و نیز گفته‌اند: «هو الظاهر فی نفسه المظهر لغیره»؛ و نیز گفته‌اند: «أَنّه حقیقة الوجود»؛ و نیز گفته‌اند: «أَنّه الصراط المستقیم الموصل للحقیقة»؛ و نیز گفته‌اند: «أَنّه القوة، او الحلاوة فی الباطن، او الوصول الی الحق»⁽²⁾.

بنابراین، باید پذیرفت که تعابیر و تعاریف گوناگون برای یک حقیقت، بیانگر آن است که شناخت آن ماهیت دور از دست‌رس انسان است و راهی برای شناخت واقعی آن حقیقت پیش روی انسان باز نیست؛ و اینکه گفته‌اند حقایق دست‌یافتنی نیستند و فقط خواص و آثار آن برای انسان تعریف می‌گردد - تا آنکه ذهن را قانع سازد، اگر چه روح قانع نگردد - مطلبی علمی و مدلل است.

باری، مشرق تابان نور حقیقی که هیچ‌گونه اختلاف تشکیکی در آن راه ندارد، مختص مبدء ذوالجلال و الاکرام است⁽³⁾.

خداوند خود را با وصف نور می‌ستاید:

اَللّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ‌1 ؛ «نوری بی‌نهایت از جمیع جهات».

«جلالاً و جمالاً و اشراقاً و ملکوتاً؛ و تمام انوار ساطع و جاری از دریای جبروت اوست».

خداوند در دعا چنین ستایش می‌گردد:

«یَا نُورَ النُّور، یَا مُنَوِّرَ النُّور، یَا خَالِقَ النُّور، یَا مُدَبِّرَ النُّور، یَا مُقَدِّرَ النُّور، یَا نُورَ کُلِّ نُور، یَا نُوراً بَعْدَ کُلِّ نُور، یَا نُوراً فَوْقَ کُلِّ نُور، یَا نُوراً لَیْسَ کَمِثْلِهِ نُور»⁽¹⁾.

بنابراین تمام عالم امکان پرتوی از فروغ نور او و فیضی از بحار انوار اوست. او از فرط نور خود پنهان است و حجاب او نور است.

به همین دلیل حکیم سبزواری در منظومه خود چنین سروده:

یا من هو اختفی لفرط نوره...

در دعا می‌خوانیم:

«اللهم رب النور العظیم...؛ نور فاطمه از نور خداست و از این افق نمایان است و برای او دو نور است».⁽²⁾

قرآن نیز نور خداست و نور حقیقت‌نماست. هر آنچه از این افق نمایان گردد از مصدر ذات ذوالجلال است، اگر کتابی آسمانی مشرق تابان تجلیات الهی گردد، و یا قلب پیامبری مطلع‌الانوار گردد، و یا صدیقه‌ای معصومه چون فاطمه جلوه‌ای تابان از این حقیقت باشد این تابش‌ها و تجلیات از یک چشمه نور است و آن نور خداست که نور آسمان‌ها و زمین است فاطمه بر این مکانت و ستیغ عظمت می‌درخشد.

اوست که چنین ستایش می‌گردد:

«وَ نادیتَ فی الملأ العلی: أنا الفاطر و هی فاطمة، و بنورها ظهرت الاشیاء من الفاتحة إلی الخاتمه، فإسمها اسمک، و نورها نورک، و ظهورها ظهورک، و لا اله غیرک، و کل

کمال ظلّک، و کل وجود ظلّ وجودک، فلمّا فطرتها فطمتها عن الکدورات البشریه، و اختصصتها بالخصائص الفاطمیة، مفطومة عن الرعونات العُنصریه، و نزّهتها عن جمیع النقائص، مجموعة من الخصائل المرضیّه؛ بحیث عجزت العقول عن ادراکها، و الناس فطموا عن کنه معرفتها، فدعا الاملاک فی الافلاک بالنوریة السماویة و بفاطمة المنصوره،... ام السبطین و اکبر حج اللّه علی الخافقین، ریحانة سدرة المنتهی، و کلمة التقوی، و العروة الوثقی، و ستراللّه المرفی، و السعیدة العظمی، و المریم الکبری، والصلاة الوسطی، و الانسیة الحوراء، التی بمعرفتها دارت القرون الاولی، و کیف احصی ثناها، و إنّ فضائلها لا تحصی، و فواضلها لا تقضی، البتول العَذراء، و الحرّة البیضاء، ام ابیها و سیدة شیعتها و بنیها، ملکة الانبیاء، الصدیقة فاطمة الزهراء علیها السلام».

نعم ما قال:

خجلاً من نور بهجتها تتواری الشمس فی الافق

وحیاءً من شمائلها یتغطّی الغصن فی الورق⁽¹⁾

فاطمة الزهراء بهجة قلب المصطفی، احمد رحمانی بحرامی، ج 1، ص 24، نقلاً من الخصائص الفاطمیه.

او که:

«... قد اشرقت الجنان من حسن وجهها...»⁽²⁾.

بدون تردید، جمالی که جنان را نورباران سازد، جلوه‌ی عبادتش در محراب بندگی، مدینه را نورباران خواهد ساخت.

ابان بن تغلب می‌گوید:

قلت لابی عبداللّه الصادق علیه السلام یابن رسول اللّه لم سمّیت الزهراء بالزهراء، فقال لِأَنّها تزهر لامیرالمؤمنین فی النهار ثلاث مرات بالنور، کان یزهر نور وجهها نوراً ابیض عند صلاة الغداة، و الناس فی فراشهم فیدخل بیاض ذلک النور الی حجراتهم بالمدینه....⁽³⁾

آری، نوری که مدینه را روشن و خانه‌ی اصحاب در پرتو آن روشن می‌شد، سرانجام در چهره‌ی امام حسین نمایان شد و سیمای ذوات مقدس امامان به آن فروغ منور گردید.

مشکاة نوراللّه جلّ جلاله زیتونة عمّ الوری برکاتها

هی قطب دائرة الوجود و نقطة لما تنزلت اکثرت کثراتها

هی احمد الثانی و احمد عصرها هی عنصر التوحید فی عرصاتها⁽¹⁾

فاطمة‌الزهراء لیلة القدر، ص 18.

بارش قرآن بر روح فاطمه

اکنون بر این مشرق تابناک، باید نگاه فاطمه به قرآن را نگریست. نگاهی که مصداق «نورٌ علی نور» است و در این ساحت قدسی باید فاطمه و قرآن را زیارت کرد. چون دو نور، نظاره‌گر یکدیگرند، حجابی در کار نیست، حتی حجاب نور. بنابراین باید گفت که فاطمه خود تفسیر و ترجمان قرآن است. و قرآن با تمام آفاق نورانیش، ظاهر و بطون عرشی خود بر آن حضرت تجلی کرده و سرچشمه معرفت نیز در بازتاب این نور «نورٌ علی نور» است و فروغ هدایت و معرفت از آن ساطع و نمایان است. بر افق‌های گوناگون دینی فروغ و فروز هدایت می‌پراکند از قرآن می‌گوید و قرآن وصف جمال اوست.

مگر نه این است که ابن عباس می‌گوید پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

«همانا قرآن به چهار قسمت تقسیم شده است: یک چهارم آن در جلالت من و اهل‌بیت من است و یک چهارم آن در بیان رذیلت دشمنان ماست و یک چهارم آن در بیان حلال و حرام خداوند و یک چهارم باقیمانده آن در بیان واجبات و احکام نازل شده است».

و در پایان فرمود:

«همانا خداوند کرائم قرآن را در شأن علی علیه السلام نازل کرد»⁽²⁾.

و نظیر این روایت را اصبغ بن نباته از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل می‌کند که آن حضرت فرمود:

«ثلث قرآن در بیان فضیلت ما اهل‌بیت نازل گردیده و ثلث آن در سرزنش دشمنان ما نازل شده است و ثلث آن پیرامون فرائض و سنن و معارف اسلامی است»⁽³⁾.

مصحف شریف فاطمه علیها السلام بر مشرق ملکوت

«المصحف و ما ادراک ما المصحف»؛ صحیفه‌ای بیضاء و نورانی است. کتابی است که امام صادق علیه السلام به وجود آن افتخار می‌کند و آن را سرچشمه علوم معرفی می‌کند و می‌فرماید: «علم ما یکون» در آن موجود است.

آن حضرت می‌فرماید:

«... وَ إنَّ عِنْدَنَا لَمُصْحَفُ فَاطِمَةَ علیها السلام، وَ مَا یُدْرِیهِمْ مَا مُصْحَفُ فَاطِمَةَ علیها السلام؟ قَالَ قُلْتُ: وَ مَا مُصْحَفُ فَاطِمَةَ علیها السلام؟ قَالَ: مُصْحَفٌ فِیهِ مِثْلُ قُرآنِکُمُ هذا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، وَ اللّهِ مَا فِیهِ مِنْ قُرآنِکُمْ حَرْفٌ وَاحِدٌ...»⁽¹⁾

اصول کافی، ج 1، ص 239، ح 1.

شگفتا: حماد بن عثمان می‌گوید: شنیدم که امام صادق علیه السلام می‌فرمود:

«در سال 128 زنادقه ظهور کنند و من این راز را از مطالعه‌ی مصحف فاطمه دریافتم».

عرض کردم مصحف فاطمه چیست؟ فرمود:

«چون خدای تعالی جان پیغمبر را گرفت و آن حضرت همنشین رفیق اعلی شد فاطمه علیها السلام از وفات آن حضرت تا آنجا اندوهناک شد که جز خدای عزوجل نداند...».⁽²⁾

در حدیثی دیگر امام صادق علیه السلام فرمود:

«فاطمه علیها السلام پس از پدر، هفتاد و پنج روز زنده ماند. اندوه سختی از مرگ پدر در دل داشت. جبرئیل برای تسلیت و آرامش او نزد او می‌آمد و نسبت به پدرش به او تسلیت می‌گفت و او را دل‌داری می‌داد و از حال پدر و مکان آن حضرت به او گزارش می‌داد و آنچه را در آینده نسبت به ذریه‌ی او رخ می‌داد به او گزارش می‌داد و علی علیه السلام آن‌ها را می‌نوشت»⁽³⁾.

باری، مصحفی به فاطمه علیها السلام نازل گردید که رایحه وحی به همراه داشت از سر چشمه علم ازلی حضرت حق جاری بود.

امام صادق علیه السلام در تبیین این حقیقت فرمود:

«... وَ خَلَّفَتْ فَاطِمَةُ مُصْحَفاً مَا هُوَ قُرآن، وَ لَکِنَّه کَلامٌ مِنْ کَلَامِ اللّهِ أنْزَلَهُ عَلَیْهَا، إملاء رسول اللّه وَ خَط علی»⁽¹⁾

بحار، ج 26، ص 41، ح 73 به نقل عن البصائر؛ بصائر الدرجات، ص 155 با کمی زیادة؛ القطرة، ج 1، ص 364، ح 254.

این که امام صادق علیه السلام به کرات می‌فرمایند این صحیفه قرآن نیست بیانگر شباهت این کتاب آسمانی با قرآن است و این که این کتاب نیز از سرچشمه علم لایزال حق جاری شده و امین وحی «جبرئیل» آن را نازل کرده است، بدون شک سخن، سخن خداست. جبرئیل از خود چیزی نمی‌گوید او امین خداوند است و هر آنچه خداوند فرمان دهد همان را انجام می‌دهد.

از این منظر است که امام صادق علیه السلام مکرر به آن کتاب می‌نگریست، جام جهان‌نمای آن حضرت بود؛ آن حضرت فرمود: «کنت أنظر فی کتاب فاطمه علیها السلام...»⁽²⁾.

و نیز، صحیفه یکی از آن دو کتابی است که امام صادق علیه السلام در تبیین آن فرمود:

«واللّه إنّ عندی لکتابین...» دو کتابی که تاریخ‌نامه از زندگانی همه پیامبران و همه سلاطینی است که بر زمین سلطنت و حکمرانی کرده‌اند⁽³⁾. و آن کتابی است که به عنوان ناموس خاندان عترت مزین است.

حبابه و البیة به حضرت امام صادق می‌گوید:

إِنَّ لِی إبْنَ أخ وَ هُوَ یَعْرِفُ فَضْلَکُمْ وَ إِنِّی احِبُّ إِن تُعلّمنی أَمِنْ شِیعَتِکُمْ هُوَ؟ قال: «وَ مَا اسْمُه؟» قالت فلان بن فلان... «فقال یا فلانه هات الناموس، فجاءت بصحیفه...»⁽⁴⁾.

شگفتا! صحیفه، ناموس خاندان عترت و شناسنامه شیعیان تا قیامت است. و هر آن کس که به گوهر تشیع آراسته گردد، نامش در این کتاب آمده است.

افزون بر چهل حدیث ساحت «مصحف» را می‌ستاید⁽⁵⁾و افق‌هایی از این مصحف آسمانی را فرا روی دوستان اهل بیت علیهم السلام قرار می‌دهد.

این کتاب همانند وحی است و زلال آسمانی است که از سرچشمه‌ی علم خدا به وسیله‌ی امین وحی، جبرئیل بر جان فاطمه جاری گردید.

قدسی و ملکوتی بودن این مصحف چنان است که از آن فروغ قرآنی ساطع بود و آن چنان در نزد ائمه هدی علیهم السلام از مکانت قدسی برخوردار بود که بعضی از اصحاب تصور می‌کردند که قرآن است. از این رو ذوات مقدس ائمه علیهم السلام بارها هشدار دادند که این مصحف قرآن نیست:

«أما واللّه ما هو بالقرآن»⁽¹⁾

بصائر الدرجات، ص 151، ح 2؛ بحار، ج 26، ص 38، ح 69.

ولی همان فروغ تابناک است و از سرچشمه وحی تجلی کرده و امین وحی آن را بر جان فاطمه نازل کرده است.

مصحف قابل تعریف و شناخت نمی‌باشد و بی‌کران دانش الهی است که خداوند در هفتاد و پنج روز به فاطمه آموخت، خدایی که در یک شب قرآن را بر قلب رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل کرد و نیز رسول خدا که در یک لحظه‌ی آسمانی، آفاق هزار باب علم که از هر بابی هزار باب علم باز می‌گردد در جان علی گشود؛ لیلة‌القدر فاطمه چه گسترده و دامنه‌دار است و هفتاد و پنج روز آن حضرت در پرتو تابش علم خداست.

همین افق بلند و مکانت آسمانی مصحف است که ذوات مقدس أَئمه هدی علیهم السلام بوجود مصحف افتخار می‌کنند و آن را مشرق تابان رخ‌دادها و علم «بما یکون» تا قیامت می‌دانند.

مکانت عرشی امامت

امامی که خود در فرهنگ اسلامی از اوج مکانت قدسی برخوردار است، او فروزنده‌ترین ستاره آسمان نبوت است.

امامتی که ده‌ها آیه و حدیث مقام او را تبیین می‌کند، و مکانت آسمانی او را ارج می‌نهد و فاطمه علیها السلام نیز به پاسداشت این منزلت است که بر کودتاگران سقیفه بانگ می‌زند که چرا حقیقت را دگرگون کردید:

«وَیْحَهُمْ أنّی زَحْزَحُوهَا عَنْ رَوَاسِیَ الرِّسَالَةِ، وَ قَوَاعِدِ النُّبُوَّة، وَ مَهْبِطَ الرَّوْحِ الأمِین، ألطَّیِّبِینَ بِاُمُورِ الدُّنْیَا وَ الدِّین»⁽²⁾.

وای بر آنان! چرا نگذاشتند حق در مرکز خود قرار یابد، و خلافت بر پایه‌های نبوت استوار ماند، آنجا که فرودآمد جبرئیل امین است، و چرا نگذاشتند حکومت به عهده آن که آگاه به امور دنیا و دین است قرار گیرد.

به هر روی، فاطمه علیها السلام بر آنان فریاد می‌زند و هشدار می‌دهد؛ چرا که نگذاشتند امامت اسلامی از همان مطلعی که نبوت از آن ساطع است، تجلی کند، چرا امامت را که یک مقام قدسی و الهی بود و از افق ملکوت می‌درخشید زمینی و انتخابی جلوه دادند.

امام باقر علیه السلام در تبیین مقام و مکانت امامت فرمود:

فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنا...1 فقال یا اباخالد

«ألنُّورُ، وَ اللّهِ الْأئِمَّة»⁽¹⁾به خدا سوگند مقصود از نور در این آیه پیشوایان از آل محمد می‌باشند.

و نیز همین فروغ در سخن امام کاظم می‌درخشد آن حضرت فرمود:

«ألإمَامَةُ هِیَ النُّور»⁽²⁾.

در حدیثی نادر و جامع امام علی بن موسی الرضا علیهما السلام به تبیین امامت می‌پردازد و افق‌های این مکانت آسمانی را روشن و فراروی مسلمانان می‌نهد. آن حضرت در پاسخ به عبدالعزیز بن مسلم در حدیثی طولانی می‌فرماید: «ای عبدالعزیز! این مردم نادانند و در معرفت دین خود حیران و فریب‌خورده، همانا خدای عزّوجل جان رسول خود را نگرفت، تا دینی را برای او کامل کرد و قرآنی به او نازل کرد که شرح همه چیز در آن است. حلال و حرام و حدود و احکام و آنچه مردم بدان نیاز دارند همه را در آن بیان کرده است و فرموده است:

ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ‌ءٍ4 .

در آخرین سفر رسول خدا «حجة‌الوداع» نیز این آیه بر پیامبر خدا نازل گردید:

اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ‌5

«امروز دین را برای شما کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را برای شما پسندیدم تا دین شما باشد».

«... وَ أمْرُ الإمَامَةِ مِنْ تَمَامِ الدِّین⁽¹⁾

اصول کافی، کتاب الحجة باب نادر جامع فی فضل الامام و صفانه، ص 385، ح 1.

رسول خدا صلی الله علیه و آله از دنیا نرفت تا برای مردم همه‌ی معالم و معارف دینی را بیان کرد و راه را برایشان روشن ساخت و آنها را بر جاده حق رهنمون ساخت و علی علیه السلام را رهبر و پیشوای آنان قرار داد و از چیزی که مورد نیاز امت باشد چیزی فرو نگذاشت تا آن را بیان نمود. هر که گمان برد که خداوند دینش را کامل نکرده است کتاب خدا را رد کرده است و هر که کتاب خدا را مردود سازد، کافر است.

آگاه باش! آیا مردم قدر و مکانت امامت را می‌شناسند تا امام را اختیار و انتخاب کنند.

«إنَّ الْإمَامَةَ أجَلُّ قَدْراً وَ أعْظَمُ شَأناً وَ أعْلی مَکَاناً...؛ همانا امامت اندازه‌ای فراتر و مقامی والاتر و موقعیتی برتر و آستانی رفیع و منیع، و عمقی ژرف‌تر از آن دارد، که مردم با عقل خود بدان رسند و با اندیشه خود آن را درک کنند و امامی همتای این مکانت آسمانی برگزینند».⁽²⁾

امامت، مقامی است که حضرت ابراهیم علیه السلام پس از آن که به مقام نبوت و خلّت رسید، خدایش او را به این مقام مزین نمود و نامش را به وسیله‌ی آن مقام و مرتبت بلند آوازه نمود و فرمود:

إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً...3 خلیل از شادمانی این تشرّف، عرض کرد: قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی ؛ و از ذریه و نژادم، هم؟ خدای متعال فرمود: قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ‌4 ؛ عهد و فرمان من به ظالمان نخواهد رسید.

این آیه امامت و پیشوایی هر ستمگری را تا روز قیامت باطل کرد. و امامت را مخصوص برگزیدگان پاک قرار داده است.

سپس خداوند، ابراهیم را گرامی داشت و امامت را در ذرّیه و نژاد برگزیده‌ی او نهاد و فرمود:

«اسحاق و یعقوب را به او غنیمت بخشیدیم و همه را شایسته نمودیم و آنها را رهبرانی قرار دادیم که به دستور ما هدایت می‌کردند و انجام کارهای خیر را به آنها وحی کردیم و به پا داشتن نماز و پرداخت زکات را و تنها ما را عبادت می‌کردند»⁽¹⁾

انبیاء / 72-73.

این امامت همیشه در ذرّیه او بود و از هم ارث می‌بردند و قرن به قرن تا زمان رسالت پیامبر خدا رسید و تجلی اعظم رخ داده این مقام امامت به آن حضرت رسید و به دستور خدا، پیامبر این خلعت آسمانی را به علی واگذار نمود. آن‌چنان که خدای متعال بدان فرمان داده بود و پس از او به ذرّیه برگزیده‌اش منتقل گردید. آنان که خدا به آنها علم و ایمان داده و در شأن‌شان فرموده است: وَ قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِیمانَ...2 ؛ و کسانی که به علم و ایمان مزین شدند گویند همان‌طور که خدا در کتابش خبر داده بود... آنها فرزندان علی علیه السلام هستند تا قیامت؛ زیرا پس از محمد صلی الله علیه و آله پیغمبری نخواهد بود.

«فَمِنْ أیْنَ یَخْتَارُ هؤُلَاء الْجُهَّال؟»⁽²⁾این جاهلان از چه روی، برای خود امام می‌تراشند، با آن‌که:

«إنَّ الْإمَامَةَ هِیَ مَنْزِلَةُ الْأنْبِیَاء، وَارِثُ الْأوْصِیَاء...»⁽³⁾امامت مقام پیامبران و میراث اوصیاء آنان است.

امامت خلافت و جانشینی از سوی خدا و رسول است. و مقام امیرالمؤمنین و میراث حسن و حسین است.

«إنَّ الْإمَامَةَ زِمَامُ‌الدِّینِ، وَ نِظَامُ الْمُسْلِمِینِ، وَ صَلَاحُ الدُّنْیَا وَ عِزَّ الْمُؤْمِنِین...؛ همانا امامت زمام دین و نظام مسلمین و عزت مؤمنین است».

«إنَّ الْإمَامَة اسُّ الْإسْلَامِ النّامِی وَ فَرُعُهُ السّامِی⁽⁴⁾...؛ امامت بنیان و اساس اسلام بالنده و شاخسار برین آن است».

به وسیله‌ی امامت، نماز و روزه، زکات و حج و جهاد بر پا می‌شوند، غنیمت و صدقات فراوان می‌گردند، حدود و احکام اجرا می‌شوند، مرزها و نواحی کشور مصون می‌ماند، امام

حلال و حرام خدا را آشکار می‌کند و حدود خدا را بر پا می‌دارد و از دین خدا دفاع می‌کند و با حکمت و پند نیک و برهان رسا مردم را به راه خدا دعوت می‌نماید.

«ألْإمَامُ کَالشَّمْسِ الطَّالِعَةِ الْمُجَلَّلَةِ بِنُورِهَا لِلْعَالَمِ...؛ امام خورشید فروزنده آسمان هدایت است که جهان را به امواج نورانی خود فروزان ساخته و بر افقی می‌درخشد که دست و دیده‌ی مردم بدان نمی‌رسد».

امام مهتاب روشنی‌بخش و چراغ فروزنده، نور ساطع و ستاره‌ی هدایت در تاریکی شب‌ها و تنهایی بیابان‌ها و گرداب دریاها است.

امام آب گوارایی برای تشنگان هدایت و رهبر به حق و نجات‌بخش از نابودی‌هاست.

امام چون آتشی، حرارت زندگی برای سرمازدگان است و دلیلی در تاریکی‌هاست که هر که از آن جد ا شود هلاک می‌گردد.

امام ابری است بارنده، بارانی است سیل‌آسا، آفتابی است فروزان، و آسمانی است سایه‌گستر، و زمینی است گسترده و چشمه‌ای جوشنده و غدیر و باغی است.

امام همدمی است یار و رفیق، پدری است مهربان، و برادری است دلسوز، و مادری است مهربان و نیکوکردار نسبت به فرزند خردسال، و پناه‌گاه بندگان خدا، در ترس‌ها و پیشامدهای ناگوار است.

امام، امین خدا در میان مخلوق، و حجت و رهنمای او بر بندگان، و خلیفه‌ی اوست در بلاد و دعوت‌کننده به سوی خدای «عزّوجلّ» و دفاع‌کننده از حقوق خدای «جل جلاله» است، امام از گناهان پاک و منزه از عیوب است، به گوهر دانش آراسته و به حلم و بردباری مزین است.

او نظام دین و عزّت مسلمین و موجب خشم منافقین و نابودی کفّار است.

«ألْإمَامُ وَاحِدُ دَهْرِهِ، لَا یُدَانِیهِ أحَدٌ..»؛ امام یگانه روزگار خویش است، هیچ کسی با او همتا و هیچ دانشمندی با او همتا نیست. جایگزینی ندارد و همانند و نظیری برای او نمی‌باشد، معدن فضیلت ذاتی است بدون آن که در طلب و اکتساب آن باشد، این آبشار فضل از سوی «مفضّل وهّاب» بر جان او جاری شده است.

کیست که بتواند امام را بشناسد و بتواند او را انتخاب کند؟ هیهات هیهات!

خردها در توصیف آن گمراهند و خاطرها در گمگاه، عقل‌ها سرگردان و چشم‌ها بی‌بصیرت، بزرگان در این مقام کوچکند و حکیمان در حیرت، بردباران کوته‌نظر و هوشمندان

گیج و نادان، شعرا لال و گنگند و ادیبان درمانده، و سخنرانان بی‌زبان؛ شرح یک مقامش نتوانند و وصف یکی از فضائلش ندانند، همه به عجز و ناتوانی معترفند، چگونه توان کنهش را وصف کرد و اسرارش را فهمید؟ چطور کسی به جای او ایستد و حاجت مربوط به او برآورد؟ نه چطور؟ از کجا؟ او در مقام خود اختری است فرزونده که برافروزد، و از دست‌رس دست‌یازان و وصف واصفان فراتر است. انتخاب بشر کجا به این پایه رسد؟ عقل کجا و مقام امام کجا؟ «فَأینَ الْإخْتِیارُ مِنْ هَذَا، وَ أینِ الْعُقُولُ عَنْ هَذَا، وَ أینَ یوجَدُ مِثْلُ هَذَا؟!»

به هر روی، کجا چنین شخصیتی یافت شود! گمان برند که در غیر خاندان رسول صلی الله علیه و آله امامی یافت شود؟ خودشان تکذیب خود کنند، بیهوده آرزو برند و به گردنه‌ی بلند لغزاننده‌ای گام نهند که آنها را به نشیب پرتاب کند، خواهند به عقل نارسای خود امامی سازند و به رأی گمراه‌کننده‌ی خود پیشوایی پردازند؛ جز دوری از مقصد حق بهره نبرند، خدا آنها را بکشد، آخر تا کی دروغ گویند، به پرتگاه درآمدند و دروغ بافتند و سخت به گمراهی افتادند و به سرگردانی گرفتار شدند. دانسته و فهمیده امام خود را گذاشتند و پرچم باطل افراشتند:

وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ کانُوا مُسْتَبْصِرِینَ‌1 ؛

«شیطان کارشان را برابرشان آرایش داد و آنها را از راه باز گرداند؛ با آنکه حق فراروی آنها قرار داشت».

از انتخاب و گزینش خدای «جلّ جلاله» و رسول او، روی برتافتند و به انتخاب خویش گرائیدند با آنکه قرآن به آنان هشدار دهد که:

«پروردگار تو بیافریند آنچه بخواهد، و انتخاب کند. آنان در کار خود اختیاری ندارند، منزه است خدا و برتر است از آن چه شریک او شمارند»⁽¹⁾.

و نیز می‌فرماید:

«برای هیچ مرد و زن با ایمانی اختیاری در برابر حکم خدا و رسولش در امری از امورش نیست»⁽²⁾.

و نیز می‌فرماید:

«چیست برای شما، چگونه داوری می‌کنید، آیا کتابی شما راست که از آن آموخته‌اید، که آنچه را شما انتخاب می‌کنید از آن شماست، و یا ما سوگند خورده‌ایم که شما تا روز قیامت می‌توانید هر حکمی برانید، ای پیامبر! از ایشان جویا شو که این کتاب بر کدامشان نازل شده است؟ نکند شرکایی دارند که در قیامت با شفاعت آنها دارای سرنوشتی برابر با مسلمانان می‌شوند، اگر چنین است پس شرکایشان را معرفی کنند اگر راست می‌گویند»⁽¹⁾

قلم / 36-41.

و نیز فروغ وحی است:

«آیا در قرآن تدبر نکنند، یا قفل بر دل دارند یا خدا دلشان را مهر کرده و نمی‌فهمند»⁽²⁾.

و نیز در قرآن چنین آمده:

«و مانند کسانی مباشید که گفتند شنیدیم و حال آن که نمی‌شنوند، همانا بدترین جانداران نزد خدا کر و گنگ‌هایی هستند که عقل ندارند، اگر خدا در آنان خیری می‌دانست آنان را شنوا می‌ساخت هرچند اگر هم می‌شنیدند پشت کرده و رو بر می‌گرداندند»⁽³⁾.

و یا گویند:

«شنیدیم و عمداً مخالفت کردیم»⁽⁴⁾

و نیز در قرآن آمده:

«آن فضل و برتری است که خدا به هر که خواهد دهد و خدا صاحب فضل بزرگ است»⁽⁵⁾.

به هر روی، امام علیه السلام پس از تبیین مکانت عرشی امامت و افق‌های روشن آن که فقط با جعل اشراقیه نورانیه الهیه، امام برگزیده می‌شود، این فروغ و حقیقت را به پرتو آیات قرآن

مزین و مدلل ساخته، و در ادامه‌ی سخن خود می‌فرماید:

«فَکَیْفَ لَهُمْ بِإخْتِیَارِ الْإمَام»؟! چگونه می‌توانند امام را انتخاب کنند با آنکه امام باید:

1 - دانای مطلق باشد؛

2 - پیشوا و رهبری باشد که هرگز از بار سنگین مسؤولیت شانه خالی نکرده و نکول ننماید؛

3 - معدن قدس و طهارت، نور و زهد، علم و عبادت باشد؛

4 - از سوی رسول خدا معین شده باشد؛

5 - از نژاد فاطمه‌ی زهرا باشد؛

6 - در نسب او تیرگی و گفتگو نباشد و از بالاترین خاندان در قبیله‌ی قریش و برگزیده از هاشم و عترت رسول اکرم و مرضی خدای «عزّوجلّ» باشد؛

7 - شرف اشراف و زاده‌ی عبد مناف باشد؛

8 - موجب بالندگی علم گردد و دارای مقام کامل بردباری و حلم باشد؛

9 - مملو و لبریز از معنویات امامت و دانای به تدبیر و سیاست باشد؛

10 - واجب الاطاعه باشد و به امر خدا قیام کند؛

11 - ناصح بندگان خدا و حافظ دین خدای عزوجل باشد.

خداوند به پیامبران و امامان علیهم السلام توفیقی خاص عنایت کرده و آنان را از مخزن علم و حکمت خود عطا فرموده است. دیگران را از آن دانش و حکمت بهره‌ای نیست از این رو آنان از همه برترند و علمشان سرآمد دانش روزگار است.

هین مکش بهر هوا آن بار علم تا شوی راکب تو برد هوار علم

هین بکش بهر خدا این بار علم تا ببینی در درون انبار علم

از هواها کی رهی بی جام هو ای ز هو قانع شده با نام هو

خویش را صافی کن از اوصاف خویش تا به بینی ذات پاک صاف خویش

بینی اندر دل علوم انبیاء بی کتاب و بی معیر و اوستا ⁽¹⁾

معارف نهج‌البلاغه در شعر شاعران، ص 339.

خداوند در قرآن می‌فرماید:

«آیا کسی که رهبری به حق کند شایسته‌ی پیروی و هدایت است یا آن که خود نیازمند هدایت است، چه شده شما را؟ چگونه قضاوت می‌کنید»⁽¹⁾

یونس / 35.

و یا می‌فرماید:

«به هر که حکمت داده شد خیر بسیار داده شده و جز خردمندان یادآور آن نباشند»⁽²⁾.

و نیز پیرامون طالوت می‌فرماید:

«به راستی خدا او را بر شما برگزید و افزونی در علم و جسم داد، خدا به هر که خواهد ملکش را بدهد، خدا واسع و داناست»⁽³⁾.

و درباره پیامبر خود «محمد صلی الله علیه و آله» می‌فرماید:

«کتاب و حکمت را بر تو فرو فرستاد و آنچه نمی‌دانستی تعلیمت کرد و فضل خدا بر تو بزرگ است»⁽⁴⁾.

و پیرامون ائمه هدی علیهم السلام از اهل بیت پیامبر و ذرّیه آن حضرت که جلوه‌های خاندان ابراهیم‌اند چنین فرماید:

«آیا حسد برند به مردم در آنچه خدا از فضل خود به آنها داده، محققاً عطا کردیم به آل ابراهیم کتاب و حکمت را و به آنها ملک بزرگی بخشیدیم * برخی بدان ایمان داشته و برخی نداشته، آتشی افروخته به قدر کفایت دارد»⁽⁵⁾.

امام علیه السلام در ادامه می‌فرماید:

«وَ إنَّ الْعَبْدَ إذَا اخْتَارَهُ اللّهُ «عزّوجلّ» لِاُمُورِ عِبَادِهِ، شَرَحَ صَدْرَهُ لِذَلِکَ، وَ أوْدَعَ قَلْبَهُ یَنَابِیعَ الْحِکْمَةِ، وَ ألْهَمَهُ الْعِلْمَ إلْهَاماً...»؛ همانا چون خداوند بنده‌ای را برای اصلاح و

اجرای امور بندگانش برگزیند او را به شرح صدر می‌آراید و در دلش چشمه‌های حکمت و زلال فرزانگی جاری می‌کند. دانش خود را از راه الهام به او بیاموزد، تا در پاسخ هیچ سؤالی در نماند و از حق و حقیقت سرگردان نشود، زیرا از طرف خداوند، معصوم است و مشمول کمک و تأییدات اوست. از خطا و لغزش و برخورد نادرست در امان است.

خداوند او را به این صفات مزین ساخته تا حجت بالغه بر تمام بندگانش باشد و گواه او بر همه‌ی مخلوقاتش، این فضل و علو رتبت از سوی خداوند است که به هر که خواهد عطا می‌کند و خدا دارای فضل بزرگی است.

«تَعَدَّوا - وَ بَیْتِ اللّهِ - الْحَقَّ، وَ نَبَذُوا کِتَابَ اللّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِم...»؛ سوگند به کعبه به حریم حق تجاوز کردند و کتاب خدا را پشت سر انداختند.

«کیست گمراه‌تر از آن‌که پیرو هوی و هوس خویش است، بدون راهنمایی خدا، به درستی که خداوند مردم ستمگر را هدایت نمی‌کند»⁽¹⁾

قصص / 50.

و می‌فرماید:

«و این جدال عداوت بزرگی است نسبت به خدا و به کسانی که ایمان آورده‌اند و خداوند مهر می‌زند بر هر قلبی که متکبر و جبّار باشد»⁽²⁾.

این حدیث شریف⁽³⁾افق‌هایی از مقام و ملکوت قدسی «امامت» را روشن و نمایان می‌سازد. محتوای آسمانی آن که جلوه‌هایی از باطن و ظاهر، تفسیر و تأویل قرآن در آن موج می‌زند، بهترین گواه و سند صحت این حدیث شریف است.

به راستی، به جز ذات مقدس معصومی چون امام هشتم که زلال‌ترین حقیقت آسمانی است چه کسی می‌تواند سخنانی با این محتوا و آفاق بلند بیان فرماید، به همین دلیل با آن که حدیث از نظر سند مرفوعه است و عبدالعزیز بن مسلم نیز در هیچ کتاب رجالی، به جز رجال شیخ تعریف نشده، بزرگان عرصه دین و معرفت ساحت حدیث را ستوده و به عنوان «روایة مبسوطة شریفه» آن را مزین ساخته‌اند.

به هر روی، ساحت قدسی امامت در آیات و روایات تبیین گردیده و فروغ جعل اشراقیه الهیه دانسته شده است.

امام صادق علیه السلام در خطبه‌ای آراستگی آسمانی امام را این‌گونه بیان می‌فرماید:

«إِنَّ اللّهَ «عَزَّوَجَلَّ» أَوْضَحَ بِأَئِمَّةِ الْهُدی مِنْ أَهْلِ بَیْتِ نبیّنا عَنْ دِینِهِ، وَ أَبْلَجَ بِهِمْ عَنْ سَبِیلِ مِنْهَاجِهِ، وَ فَتَحَ بِهِمْ عَنْ بَاطِنِ یَنَابِیعِ عِلْمِهِ، فَمَنْ عَرَفَ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَاجِبَ حَقِّ إِمَامِهِ وَجَدَ طَعْمَ حَلَاوَةِ إِیمَانِهِ، وَ عَلِمَ فَضْلَ طَلَاوَةِ إِسْلَامِهِ؛ لِأَنَّ اللّهَ «تَبَارَکَ وَ تَعَالی» نَصَبَ الْإِمَامَ عَلَماً لِخَلْقِهِ، وَ جَعَلَهُ حُجَّةً عَلی أَهْلِ مَوَادِّهِ وَ عَالَمِهِ، وَ أَلْبَسَهُ اللّهُ تَاجَ الْوَقَارِ، وَ غَشَّاهُ مِنْ نُورِ الْجَبَّارِ، یَمُدُّ بِسَبَبٍ إِلیَ السَّمَاءِ، لَا یَنْقَطِعُ عَنْهُ مَوَادُّهُ، وَ لَا یُنَالُ مَا عِنْدَاللّهِ إِلَّا بِجَهَةِ أَسْبَابِهِ، وَ لَا یَقْبَلُ اللّهُ أَعْمَالَ الْعِبَادِ إِلَّا بِمَعْرِفَتِهِ، فَهُوَ عَالِمٌ بِمَا یَرِدُ عَلَیْهِ مِنْ مُلْتَبِسَاتِ الدُّجی، وَ مُعَمِّیَاتِ السُّنَنِ، وَ مُشَبِّهَاتِ الْفِتَنِ،... حُجَجُ اللّهِ وَ دُعَاتُهُ وَ رُعَاتُهُ عَلی خَلْقِهِ، یَدِینُ بِهَدْیِهِمُ الْعِبَادُ، وَ تَسْتَهِلُّ بِنُورِهِمُ الْبِلَادُ، وَ یَنْمُو بِبَرَکَتِهِمُ التَّلَادُ، جَعَلَهُمُ اللّهُ حَیَاةً لِلْأَنَامِ، وَ مَصَابِیحَ لِلظَّلامِ وَ مَفَاتِیحَ لِلْکَلَامِ، وَ دَعَائِمَ لِلْإِسْلَامِ، جَرَتْ بِذَلِکَ فِیهِمْ مَقَادِیرُ اللّهِ عَلی مَحْتُومِهَا، فَالْإِمَامُ هُوَ الْمُنْتَجَبُ الْمُرْتَضی، وَ الْهَادِی الْمُنْتَجی، وَ الْقَائِمُ الْمُرُتَجی، إصْطَفَاهُ اللّهُ بِذَلِکَ، وَ اصْطَنَعُهُ عَلی عَیْنِهِ فِی الذَّرِّ حِینَ ذَرَأَهُ، وَ فِی الْبَرِیَّةِ حِینَ بَرَأَهُ، ظِلّاً قَبْلَ خَلْقِ نَسَمَةٍ عَنْ یَمِینِ عَرْشِهِ، مَحْبُوّاً بِالْحِکْمَةِ فِی عِلْمِ الْغَیْبِ عِنْدَهُ، إِخْتَارَهُ، بِعِلْمِهِ، وَ انْتَجَبْهُ لِطُهْرِهِ..»⁽¹⁾

همان، ح 2.

باری درخشش ساحت امام از زبان امام صادق علیه السلام نیز به این شرح است: آن حضرت فرمود: «خدای «عزّوجلّ» به وجود ائمه هدی علیهم السلام از خاندان رسول صلی الله علیه و آله فروغ دین خود را نمایان ساخت و به وسیله‌ی آن ذوات مقدس راه و روش خود را آشکار نمود و عمق چشمه‌ی

دانش خود را شکافته، و جاری ساخت. هر کس از امت محمد صلی الله علیه و آله حق واجب امامش را بشناسد، طعم شیرین ایمان را چشیده و زیبایی برین اسلامش را درک کند؛ زیرا خدای تبارک و تعالی امام را رهبر خلق خود قرار داد و او را حجت بر اهل عالم قرار داد.

تاج وقار بر سر او نهاد و نور جبروتش او را فرا گرفته، با ریسمانی ممدود او را آسمانی ساخته و آبشار فیوضاتش بر او جاری، و از او قطع نشود و آنچه نزد خداست جز به وسیله‌ی او تبیین نگردد، و اعمال بندگان در پرتو معرفت به او پذیرفته می‌گردد. او به امور مشتبه و تیره و سنت‌های کور و درهم و فتنه‌های پیچیده داناست، خداوند امامت را در نسل امام حسین قرار داده و از فرزندان آن حضرت انتخاب می‌کند. امامی برمی‌گزیند که رهبر و هادی و روشنگر و سرپرست و حجت و عالم است، امامانی از طرف خدا که به حق رهبری کنند، و بدان دادگستری نمایند، حجت‌های خدا و دعوت‌کنندگان به حق و رعایت کنندگان خلق که به برکت رهبری آنها بندگان هدایت شوند و به نورشان کشورها آباد شود و به برکتشان ثروت‌های کهن افزوده گردد، خدا آنها را وسیله‌ی زندگی مردم نموده و چراغ‌های تاریکی برافروخته و کلید سخن و ستون‌های اسلام ساخته، تقدیر حتمی خدا بر این جاری است که امام همان شخصی باشد که منتخب است و پسندیده، و رهبر و محرم اسرار، خدایش او را برگزید و در عالم ذر او را دیده و شناخته و برای همان هدف او را آفریده و در میان آفریده‌ها او را نمایش داده است پیش از آفرینش بشر سایه‌ی او بر عرش نور تابیده و در سمت راست عرش جای گرفته و در بحر حکمت و دانش غیب او شناور گشت....

امام یادگاری از آدم و بهترین نژاد نوح است. برگزیده‌ی خاندان ابراهیم و سلاله‌ی اسماعیل و زبده و انتخاب‌شده از حضرت محمد صلی الله علیه و آله است. همیشه او مقصود و منظور خداست، او را نگه می‌دارد و در حمایت اوست. دام‌های شیطان و لشگرش را از او دور می‌سازد، افسون جادوگران و شر شب‌صفتان را از او مانع می‌گردد، چنگال بدی را از او برمی‌گرداند. و او را از عاهات بر کنار می‌دارد و از آفات برحذر می‌دارد. از گناه معصوم، و از هرگونه پلیدی و هرزگی مصون است. هر جا باشد به بردباری و نیکوکاری معروف است، و به عفاف و دانش و فضل بی‌نهایت موصوف و آراسته.

مسندنشین پدر باشد و تا پدر هست دم به گفتار نزند، چون دوره‌ی امامت پدر سپری شد و تقدیر و خواست خداوند درباره‌ی او به پایان رسید و اراده‌ی خداوند او را به سوی دار محبت خود کشید، او پس از وی بر مسند امر خدا نشیند، خداوند دین خود را بر عهده‌ی او سپارد و او را حجت بر بندگان خویش نماید. سرپرست بلادش قرار دهد و به فرشته روح او را تأیید نماید، و علم خود را به وی عطا نماید. و به حق‌گویی خود آگاهش نماید و راز خود را به او

سپارد و برای کارهای بزرگ او را نماینده خود قرار دهد، فضیلت بیان و دانش خود را در اختیار او گذارد. رهبر خلقش نماید و حجت اهل عالمش گرداند، و چراغ فروزان اهل دینش نماید، و والی بر بندگانش. او را برای امامت مردم پسندید و راز خود را به او سپرد و او را نگهبان دانش خویش ساخت. گنج حکمتش را در وجود او نهاد و رهبری دینش را به او سپرد و او را برای این مقصود بزرگ و متعالی، جانشین و نماینده‌ی خود قرار داد. روش‌های دین و فرائض و حدود خود را به وجود او زنده داشت، و آن امام برحق، هنگام سرگردانی نادان‌ها وگمراهی جدال‌چیان، عدل و راستی را با نور درخشان فروزان ساخت، و درد مردم را با درمان سودمند شفا بخشید...»⁽¹⁾

اصول کافی، ج 1، ص 204-203.

این بود تبیین مکانت امامت، و صفات بارز امام از نگاه دو امام علیهما السلام؛ البته تا آنجا که برای انسان قابل درک است و إلّا واقعیت آن است که باید گفت:

«و ما أدراک ما الامامه».

امامت از نگاه متکلمان

براساس همین مفاهیم آیات قرآن و روایات است که متکلمین شیعی، امامت را یک مقام قدسی الهی دانسته و در تعریف آن گفته‌اند: «ألإمامةُ ریاسة عامّة الدینیة، مشتمله علی ترغیب عموم الناس فی حفظ مصالحهم الدینیه و الدنیاویه، و زجرهم عما یضرهم بحسبها»⁽²⁾.

امامت ریاست و پیشوایی دین و دنیای امت اسلامی است که مردم را به کمال و رستگاری رهبری می‌نماید و عموم مردم را بر آنچه که صلاح دنیا و آخرتشان در آن است هدایت نموده و از آنچه موجب ضرر و زیان آنان است باز می‌دارد. و نیز علامه حلی در «الفین» چنین می‌گوید: «هو الانسان الذی له الرئاسة العامه فی الدین و الدنیا بالاصالة فی دارالتکلیف»⁽³⁾و نیز ابن میثم بحرانی در این رابطه گفته است: «و هی رئاسة عامة فی امور الدین و الدنیا بالاصاله».

و امام از جانب خداوند معین می‌گردد: «لیکون لطفاً لنا لاداء الواجبات العقلیه... إنّه یجب أن یکون الامام معصوماً»⁽⁴⁾.

آری، از همین منظر و نگاه قرآنی است که بزرگان مکتب شیعی آن کس را که به صفات برین آسمانی آراسته، و به گوهر ولایت الهی، مزین و به نشان عصمت فروزنده باشد امام می‌دانند.

شریف مرتضی در «الشافی» در این رابطه چنین می‌نگارد: «من کان بهذه الصفة فهو الامام المفترض الطاعة»⁽¹⁾

الشافی فی الامامة، شریف مرتضی، ج 2، ص 281.

پس آنگاه در پرتو استدلال به آیه شریفه أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ‌2 چنین نگاشته است: «و هو منصوص علیه معصوم»⁽²⁾اطاعت و پیروی از امام را خداوند بر همگان واجب کرده، پس بدون شک باید او از هرگونه خطا و اشتباه مصون بوده و به ملکه عصمت مزین باشد.

شیخ طوسی نیز که از پویندگان راه و از شاگردان علم‌الهدی است در تبیین مقام امامت می‌فرماید:

«و هو الامامة التی لا یتم التکلیف عن دونها...، و إنّما قلنا إِنَّ الإخْلال بها یعود بالنقض علی ادلة التوحید و العدل؛⁽³⁾امامت شرط بقاء تکلیف و فروغ عدل خداوند است و به عبارت دیگر، تزلزل در این بنیان، عدل و توحید را می‌لرزاند».

و در ادامه می‌گوید:

«فلابدّ - علی هذا - من أن یکون الامام معصوماً لیخرج عن العلة المحوجة إلی الامام⁽⁴⁾؛ وجود امام به ملکه عصمت آراسته گردیده و او نیز چون پیامبر چهره‌ای معصوم و قدسی است. نیازمندی جامعه به وجود امام می‌طلبد که امام معصوم باشد».

و نیز فرموده است:

«والعصمة عند الامامیة شرط اساسی لجمیع الانبیاء و الائمة».⁽⁵⁾

حکیم لاهیجی نیز در کتاب «گوهر مراد» چنین می‌نگارد:

«پس مراد از امامت نیست مگر ریاست عامّه مسلمین در امور دنیا و دین بر سبیل خلیفگی و نیابت از پیغمبر، و از عجایب امور آن است که تعریف مذکور برای امامت متفق علیه است میان ما و مخالفین ما و حال آن که هیچ یک از خلفا و ائمه که ایشان مختص‌اند به قول به امامت ایشان متصف نیستند به جمیع امور معتبره در مفهوم امامت».⁽¹⁾

گوهر مراد، لاهیجی، ص 329.

در فراز دیگری می‌نگارند:

«از مواضع خلاف عصمت امام است. امامیه عصمت امام را واجب دانند بنابر آن که وجود امام از مقوّمات دین است نزد ایشان و با عدم عصمت مأمون از تغییر و تبدیل نتوان بود»⁽²⁾.

مرحوم قاضی در «احقاق الحق» نیز همین معنا را دنبال کرده و چنین نگاشته است:

«فإنّ الامام یجب أن یکون معصوماً ذهب الامامیة إلی أنّ الائمة کالانبیاء فی وجوب عصمتهم»⁽³⁾.

امام چون پیامبر، باید معصوم بوده و از آغاز زندگی تا پایان آن از گناه منزه باشد:

«لِأَنّهم حفظة الشرع و القوامون به، حالهم فی ذلک کحال النبی صلی الله علیه و آله...⁽⁴⁾؛ چون همانند پیامبر حافظ و نگهبان دین و به پا دارنده‌ی احکام آن می‌باشد».

باری امام از روح قدسی برخوردار است، چون از مطلع نبوت فروزان است: «النبوة تختصّ فی روحها بقوة قدسیه...»⁽⁵⁾؛ نبوت در هویت الهی‌اش به قوّه قدسی اختصاص یافته، که در پرتو آن قوه‌ی قدسی روح و جان جهان آفرینش است و همان گونه که روح در بدن انسان تصرف می‌نماید و موجب حرکت اعضاء می‌گردد فروغ قدسی روح پیامبر منشأ افاضه در جهان ممکن است و در آن تصرف می‌نماید و جلوه‌های اعجاز و کرامات از این مشرق تجلی می‌کند.

«الروح القدسیه لا یشغلها جهة تحته عن جهة فوقه...»⁽¹⁾

همان، فص 47.

جسم ظاهر روح مخفی آمده است جسم همچون آستین، جان همچو دست

باز عقل از روح، مخفی‌تر بود حس به سوی روح، زودتر ره برد

روح وحی از عقل پنهان‌تر بود زآنکه او غیب است و او زان سر بود

آن حسی که حق بدان حس مظهر است نیست حس این جهان آن دیگر است

حس حیوان گر بریدی آن صور با یزید وقت بودی گاو و خر

غیر فهم و جان که در گاو و خر است آدمی را فهم و جان دیگر است

باز غیر فهم و جان آدمی هست فهمی در نبی و در ولی⁽²⁾

به هر روی، پیغمبران و اوصیای آنان راهنمایان انسان به جهان غیبند، آمده‌اند تا آن افق را بر انسان بگشایند و مردم را به غیب و ماورای ظاهر معتمد سازند. آنان آمدند تا چراغ عقل و ژرف‌اندیشی را فراروی انسان قرار دهند، و لایه‌های پنهان جهان را به انسان بنمایانند.

علی علیه السلام می‌فرماید:

«هُمْ عَیْشُ العِلْم وَ مَوْتُ الْجَهْلِ»⁽³⁾؛ حیات دانش بوده، و نادانی در پرتو فروغ علمشان نابود گشت، دین در پرتو عقل تابانشان تفسیر شد

«عَقَلُوا الَّدِینَ عَقْلَ وِعَایَةٍ وَ رِعَایَةٍ...»⁽⁴⁾؛

یاعلی از تنگنای ظلمت جهلم رهان گمرهان را هم تویی در دیده مصباح الضیاء⁽⁵⁾

باری، دین در پرتو خرد، انسان را به کمال و تعالی می‌رساند، و از این منظر، در نگاه پیشوایان دینی ما، عقل مشعل فروزان فضای دین‌پیمایی است، و مهندسی حدیثی ما بر آن قرار گرفته که در نخستین جامع حدیثی ما کتاب «العقل» مطلع النّور زلال آسمانی حدیث شیعه است.

ناصرخسرو چنین سروده:

راست آن است ره دین که پسند خرد است که خرد اهل زمین را از خداوند عطاست

عدل بنیاد جهان است بیندیش که عدل جز به حکم خرد از جور به حکم که جداست

خرد آن است که مردم ز بها و شرفش از خداوند جهان اهل خطاب است و ثنا است

خرد اندر ره دنیا سره یارست و سلاح خرد اندر ره دین نیک دلیل است و عصا است

خرد از هر خللی پشت و ز هر غم فرج است خرد از بیم امان است و ز هر درد شفاست

بی خرد گر چه رها باشد در بند بود با خرد گرچه بود بسته چنان دان که رهاست⁽¹⁾

دیوان ناصرخسرو، صص 123-22-21.

این ذوات مقدس و معصوم به دنبال آنند که میان مردم و جهان غیب رابطه برقرار نمایند و حلقه‌ی اتصال میان مردم و عالم غیب باشند. مردم را به مددهای غیبی به ویژه در شرایط خاص، معتقد نمایند، و افقی برین و امیدآفرین فراروی انسان باز نمایند⁽²⁾.

چه نیکو گفته است سید ابن طاووس به فرزند خویش:

«... و منها أن یقال لمن زعم أَنّ الائمة لا یحتاجون إلی العصمة هل تقبل عقولکم...» پس خدای «عزّوجلّ» پیامبر را معصوم قرار داد و به او وحی فرستاد و در هر چه امت را به آن نیاز بود با او سخن گفت. او را تا سدرة‌المنتهی بالا برد و آنچه لازم بود به او وحی کرد و خدای «عزّوجلّ» می‌دانست و آگاه بود که پس از رحلت او مردم به رهبر و امام محتاجند، اسلام دینی جهانی است آمده تا فروغش بر همه‌ی جهان بتابد و کلمه‌ی «لا إله إلّا اللّه» بر جهان طنین افکند، بدون شک جنگ‌ها و فتوحات در پیش خواهد بود. دروازه‌های کشورها بر مسلمانان باز و موج اسلام کرانه‌های جهان را فرا خواهد گرفت. مسلمانان به فزونی و کثرت می‌رسند و در سراسر جهان پراکنده خواهند شد و میانشان اختلاف روی خواهد داد و در این زمان دریچه وحی مسدود خواهد بود. آیا کسی وجود نخواهد داشت که به جای پیامبر اکرم امت اسلام را رهبری کند و

بار امت را بر دوش کشد و با عدل و علم و ملکه عصمت خویش کارها را سر و سامان دهد و مورد اعتماد مردم باشد؟ هر کس به خدای «جلّ جلاله» و نیای تو «محمد صلی الله علیه و آله» چنین گمانی داشته باشد همانا شخصی غافل و یا دشمنی جاهل خواهد بود. فرزندم با توجه به این که انسان‌ها نابرابر و از عناصر گوناگونی آفریده شده‌اند و آفرینش آنان از گوهرها؛ مواد خاکی، عقول و ارواح افلاکی مختلفی است.

بنابراین، اگر امام دارای همان صفات نبوت - که از جمله‌ی آن صفات ملکه‌ی عصمت کبری است - نباشد هرگز جامعه به سرمنزل مقصود و ستیغ فرزانگی انسان کامل نخواهد رسید»⁽¹⁾

کشف‌المحجة، ابن طاووس، فصل 59، ص 40-39.

حال روشن گردید که همان گونه که رسول خدا صلی الله علیه و آله پای بر فرش و سر در عرش خدا دارد، چرا که:

قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ‌2 ؛ او همانند مردم است.

با مردم می‌نشیند و گفتگو می‌کند، غذا می‌خورد و آنچه یک انسان داراست او نیز دارا می‌باشد؛ ولی در همان حال سر بر عرش‌الرحمن می‌ساید و در ملکوت ا علی سیر و سیاحت می‌کند، با رفیق اعلی هم‌راز و با فرشتگان و جبرئیل هم‌آواز است.

امام در نگاه اعتقادی و کلامی شیعی از همان مطلع نبوت می‌تابد و از همان مکانت عرشی برخوردار است. در حقیقت نبوت و امامت تابش یک حقیقتند بلکه امامت فروزنده‌ترین آفتاب این آسمان است؛ البته بعضی از پیامبران خدا امام بوده‌اند.

به هر روی، امام شخصیتی آسمانی است، درک مقام و جلالت او بر غیرراسخان در علم پنهان است. اوست که 72 مقام و رتبه‌ی اسم اعظم را فرا گرفته، فقط «حرف مستأثر» بر او پنهان است⁽²⁾همه‌ی نشانه‌های پیامبران را داراست⁽³⁾گنجینه‌دار دانش پیامبران است⁽⁴⁾و هر زمان که اراده کنند بدانند هر چه بخواهند می‌دانند⁽⁵⁾. و علم بما کان و ما یکون نزد آنان است⁽⁶⁾.

آفتاب مصحف

این ستیغ تلألؤ امامت است و فاطمه را بر این افق باید نگریست و سخنان آن بانو در این عرصه‌ی نور تحلیل و تفسیر می‌گردد. او گوهری آسمانی است و آراسته به ملکه‌ی عصمت و ولایت؛ و «مصحف» آن حضرت آفتاب این افق است.

امام صادق و سایر امامان به وجود مصحف افتخار می‌کردند. آن را از اسرار امامت می‌شناختند. در واقع جام جهان‌نمای امامان و مشرق تابان علم خدا بود، و لوح فاطمه علیها السلام نیز که مزین به اسماء ائمه اثنی عشر «صلوات الله علیهم» بوده، جلوه‌ای دیگر از مکانت قدسی فاطمه است⁽¹⁾

الموسوعة الکبری عن فاطمة‌الزهراء، ج 19، ص 334-344، مجموعاً 15 حدیث.

شگفتا فاطمه کیست؟ او که ثمره‌ی هفتاد و پنج روز از زندگانیش در سیر صعودی و نگاه آسمانی آن حضرت مصحف تجلی می‌کند و در نگاه سیاسی اجتماعی او اساس مکتب تشیع پایه‌ریزی می‌شود، مکتبی که میلیاردها انسان را در پرتو ولایت علی نورباران می‌سازد، مکتبی عاشورایی و انقلاب‌آفرین که پرتوی از آن امروزه افق روشن و امیدآفرینی را فراروی مسلمانان گشوده است.

بدون شک فاطمه علیها السلام دارای مقام امر و ولایت کبری است. امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«عَلی کُلِّ امْرِءٍ غَنَمَ أو اکْتَسَبَ الْخُمْس مَمَّا أصَابَ لِفَاطِمَةَ علیها السلام وَ لِمَنْ یَلِی أمْرَهَا مِنْ بَعْدِهَا مِنْ ذُرِّیَتَهَا الْحُجَج عَلَی النَّاسِ...»⁽²⁾.

اگر چه در سند این روایت نام عبداللّه بن قاسم خضرمی دیده می‌شود و نامبرده را نجاشی تضعیف کرده، ولی او از ر اویان کامل‌الزیارات بوده و به توثیق ابن قولویه موثّق می‌باشد. به هر روی، این جمله

«وَ لِمَنْ یَلِی أمْرُهَا مِنْ بَعْدِهَا مِنْ ذُرَّیَتِهَا الُحُجَج عَلَی النَّاسِ...» مقام ولایت آسمانی را برای آن صدّیقه معصومه آشکار می‌سازد، او دارای مقام امراست. همان مقام امری که فقط به فرزندان معصوم آن حضرت رسیده است.

و در حدیثی دیگر، امام حسن عسکری علیه السلام می‌فرماید:

«نَحْنُ حُجَجُ اللّهِ عَلیَ الْخَلُقِ وَ فَاطِمَةُ الزَّهْرَاء حُجَّةُ‌اللّهِ عَلَیْنَا⁽³⁾ما حجت خدا بر مردمیم و فاطمه‌ی زهرا حجت خدا بر ماست».

آن بانوی بزرگ، اسوه‌ی قدسی و پاکی برای امام زمان علیه السلام است. در توقیع مبارک آن حضرت در پاسخ به مکاتبه‌ای چنین نگاشته:

«وَ فِی إبْنَتِهِ رَسُول اللّهِ صلی الله علیه و آله لِی اسْوَةٌ حَسَنَةٌ...»⁽¹⁾

بحار، ج 53، ص 179-180، ح 9، به نقل از احتجاج طبرسی.

شگفتا! به راستی چه فروزنده جایگاه قدسی برای این بانو است؛ او که حبیبه‌ی خدا، محبوبه رسول خدا روح، قلب و جان نبوت و مادر امامت است. او که سرّ وجود، و آفرینش و راز آسمانی اصحاب کساء است. خدای متعال هم اصحاب کساء را به نام مبارک او آغاز می‌کند:

«هُم فاطمة و ابوها و بعلها و بنوها»⁽²⁾و چهار چهره‌ی آسمانی دیگر را نیز به نام او می‌خواند.

این بود پرتوی از جمال فاطمه، که جمال حسنای الهی است⁽³⁾او که صدها آیه‌ی قرآن به تفسیر و تأویل، باطن و ظاهر، با قلم نور سیمای عرشی او را آراسته و نمایان می‌سازد»⁽⁴⁾. صدها سخن و حدیث رسول حق صلی الله علیه و آله ساحت قدسی آن محبوبه‌ی پدر و حبیبه خدا را می‌ستاید⁽⁵⁾علی علیه السلام از مقام شفاعت آن بانو می‌گوید و او را «نعم العون» در محراب اطاعت و بندگی خدا معرفی می‌نماید⁽⁶⁾.

حسن علیه السلام فرزند نازنینش از عبادت و شب‌زنده‌داری او می‌گوید و از مهرورزی و مهربانی و دعای او برای مؤمنین و مؤمنات گزارش می‌دهد⁽⁷⁾.

حسین علیه السلام از زبان رسول خدا، او را سرور قلب رسول خدا

«فاطمة بهجة قلبی» می‌داند⁽⁸⁾.

آری، فاطمه سرور قلب پیامبر و فرزندان فاطمه میوه‌ی قلب آن حضرت، و شوهر فاطمه فروغ دیده پیامبر خدا بودند، و امامان از فرزندان فاطمه امناء پروردگار و ریسمان ممدود از

عرش تا فرش بوده که بندگان را به خدا متصل می‌ساختند. آری، علی علیه السلام در سخنی کوتاه در نهج‌البلاغه ساحت این بانو را این‌گونه می‌ستاید: «وَ مِنَّا خَیرُ نِسَاءِ العالمین»⁽¹⁾

نهج‌البلاغه، نامه 28، ص 293.

اقبال لاهوری این شکوه و مجد آسمانی را چنین به نظم آورده:

مریم از یک نسبت عیسی عزیز از سه نسبت حضرت زهرا عزیز

نور چشم رحمة للعالمین آن امام اولین و آخرین

بانوی آن تاجدار هل أتی مرتضی مشکل گشا، شیر خدا

مادر آن مرکز پرگار عشق مادر آن کاروان سالار عشق

آن یکی شمع شبستان حرم حافظ جمعیت خیر الامم

وآن دگر مولای ابرار جهان قوت بازوی احرار جهان⁽²⁾

و شهریار ملک ادب نیز چنین می‌سراید:

همسری تاج سرستم که به جانش بپرستم کرم خاص خدایی که به جانش بپرستم

فخر از زهره‌ی زهرا و دو والا بپرستم خود نبی داشته‌ی دامادم و فخر پدرستم⁽³⁾

رفعت سمنانی نیز چنین سروده:

هر چه خدا در خفا کمال نهان داشت کرد عیان در وجود حضرت زهرا

وی که به اخلاق علم و فضل تو معروف وی که به جود و کرم یگانه‌ی دنیا⁽⁴⁾

فاطمه و قرآن

حیات و زندگانی فاطمه علیها السلام، ترجمانی از «تربیت وحیانی» است. فاطمه در دامان پدری پرورش یافت که قلب مبارکش تجلی‌گاه فروغ وحی بود. از این منظر، قرآن بیش‌ترین اثر را در تربیت «فاطمه» و زندگی آن بزرگوار داشته است.

موج نورانی وحی آن‌چنان خانه‌ی فاطمه را لبریز ساخته که فضّه خادمه آن حضرت با زبان قرآن گفتگو می‌کند.

فضّه کیست ؟

آری، خدمتگزار خانه‌ی فاطمه، فضّه که بنا بر نقل بعضی از روایات خواهر قنبر غلام علی علیه السلام و از اهل حبشه بوده است.

او بانوی بانوان است. فضّه را پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به فاطمه بخشید تا خدمتگزار او باشد؛ ولی خانه‌ی علی برای او بهترین آموزشگاه گردید. به پاس حضورش در خانه‌ی علی علیه السلام و فراگیری معارف اسلامی دُر بی‌همتای معرفت و ایمان شد.

خانه‌ی گلین علی علیه السلام برای او عرش‌الرحمن بود، او در پرتو آیات سوره انسان نورباران شد؛ او نیز چون معصومان آن خاندان روزه گرفت و چون آن عرشیان ایثار کرد و خداوند ایثارشان را ستود و در پرتو این آیات⁽¹⁾

انسان / 7-22.

البته سرشت پاک و آموزش فاطمه و علی علیهما السلام از آن خادمه بانویی نمونه تربیت کرد؛ آن‌گونه که مردان بزرگ نیز مبهوت جلالت و دانایی او گردیده‌اند. در خبر است که او حافظ قرآن بود و پیوسته آیات قرآن را تلاوت می‌کرد، از سروده‌ی وحی جانش به بهجت ملکوتی مزین گشته و مدام با آیات قرآن گفتگو می‌کرد. او بیست سال جز با قرآن سخنی نگفت.

ابوالقاسم قسری می‌گوید:

در سفر حج از کاروان عقب افتادم. در بیابان به زنی برخورد کردم او را نشناختم، متعجب و شگفت‌زده شدم از او پرسیدم تو کیستی؟ در جوابم گفت: وَ قُلْ سَلامٌ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ‌2 سلام کردم، پاسخ سلامم را داد. گفتم: در اینجا چه کار می‌کنی؟ در پاسخم گفت: وَ مَنْ یَهْدِ اللّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ‌3 دانستم که راه را گم کرده، از او پرسیدم: از آدمیانی یا از جن؟ در پاسخم گفت: یا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ‌4 گفتم از کجا می‌آیی؟ پاسخ گفت: یُنادَوْنَ مِنْ مَکانٍ

بَعِیدٍ1 از هدف و مقصود او پرسیدم. پاسخم گفت: وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً2 گفتم چند روز است که از کاروان جدا شده‌ای؟ جواب داد: وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما فِی سِتَّةِ أَیّامٍ‌3 گفتم گرسنه‌ای؟ پاسخ گفت: وَ ما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لا یَأْکُلُونَ الطَّعامَ...4 گفتم پشت سر من سوار شو. در پاسخ گفت: لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلاَّ اللّهُ لَفَسَدَتا5 پس پیاده شدم و آن بانوی باکرامت سوار شد و گفت: سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا6 . چون به قافله رسیدیم، پرسیدم آیا کسی را در قافله داری؟ پاسخ داد: یا داوُدُ إِنّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ‌7 ؛ وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ‌8 ؛ یا یَحْیی خُذِ الْکِتابَ‌9 ؛ یا مُوسی إِنَّهُ أَنَا اللّهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ‌10 ؛ دانستم که این اسامی آشنایان با او هستند. گفتم چه نسبتی با این افراد داری؟ پاسخ داد: اَلْمالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیاةِ الدُّنْیا11 آگاه شدم که این

افراد پسران او هستند، آن‌گاه پاداشی به من عطا کرد. از فرزندان او پرسیدم که این بانوی باعظمت کیست؟ گفتند مادر ما فضّه خادمه حضرت فاطمه زهرا است که از بیست سال پیش تاکنون فقط با زبان قرآن گفتگو می‌کند. آن بانو چنان باعظمت است که مخالفان نیز شکوه او را می‌ستایند. در خبر است که روزی عمر بن خطاب تحت تأثیر دانش این بانو قرار گرفته و گفت: «یک تار موی آل ابی‌طالب هم از عمر بن خطاب داناتر است».

به هر روی، فضه در پرتو تربیت وحیانی علی و فاطمه، بانوی نمونه‌ای می‌گردد که هنوز آوازه‌ی نامش در تاریخ طنین می‌افکند. او به دانش غریبه نیز آگاهی داشت پیرامون او

گفته‌اند: او به دانش کیمیا آگاهی داشت چون گام در خانه‌ی علی علیه السلام نهاد قطعه مسی را گرفته و به طلا تبدیل کرد و نزد امیرالمؤمنین آورد. آن حضرت فرمود: «آفرین فضه؛ ولی اگر فلان کار را کرده بودی این طور رنگش بهتر و در نتیجه ارزش بیشتری می‌یافت. فضه پرسد: «مگر شما علم کیمیا می‌دانید؟ آن حضرت پاسخ داد آری، و آن‌گاه اشاره به حسین علیه السلام کرد فرمود: این کودک نیز می‌داند. آن‌گاه اشاره‌ای به زمین کرد. زمین شکافته شد و خزانه‌ای مملو از شمش طلا نمایان گردید؛ سپس فرمود: «فضه این شمش را هم روی آنها بگذار».

گویی آیة‌اللّه محقق اصفهانی در سروده‌ای در ثنا و ستایش فاطمه علیها السلام اشاره به این داستان کرده و می‌گوید:

مفتقرا متاب روی از در او به هیچ سو زانکه مس وجود را فضّه او طلا کند⁽¹⁾

الذریعه، ج 9، ص 1082؛ الدر المنثور فی ربات الخدور، ص 439؛ اعلام النساء المؤمنات، محمد الحسون، ص 595-597، ش 356؛ بحار، ج 41، ص 273؛ و ر. ک: الموسوعة الکبری، ج 17، ص 428-522.

به هر روی، آن بانوی بزرگواری است که امیرالمؤمنین در توصیفش گفته‌اند:

«أللّهُمَّ بَارِک لَنَا فِی فِضَّتِنَا» و او در نهضت عاشورا همراه امام حسین علیه السلام بود و کمک می‌کرد زینب علیها السلام را در حفظ و نگهداری اطفال در مسیر کوفه و شام. برخی او را با قنبر برادر دانسته و فرزند پادشاه حبشه و بعضی او را از هندوستان دانسته‌اند خلاصه،

«کانت فضة النوبیة جاریة الزهراء فی درجة عالیة من الایمان و التقوی». این تابش قرآن بر فضّه کنیز زهرا علیها السلام است؛ ولی فاطمه با آن سرشت و طینت عرشی بارش وحی بر روح او چه معجزه‌ای می‌آفریند خدا و رسولش و ائمه معصومین علیهم السلام می‌دانند!

به هر روی، با توجه به روح عرشی و طینت بهشتی آن صدیقه، فروغ وحی با بیش‌ترین پرتو در زندگی آن حضرت درخشش داشته است. تسبیح، تحمید، شکر و ثنا، نیایش و پرستش، توحید و یگانه‌ستایی و صدها مفاهیم آسمانی دیگر که از زبان آن حضرت ساطع است، جلوه‌هایی از آیات قرآن است. زندگی آن حضرت چون دانشگاهی برای همه‌ی تاریخ است که در آن انسان و قرآن چون جسم و روح شاکله‌ی واحدی را پدید آورده و قرآن با همه آفاق بطونش در آن تفسیر گردیده است.

قرآن در اوج فروغ عرشی و حقیقت آسمانی خود بر جان «فاطمه» تابیده و انوار آن در رفتار، اندیشه و مقال آن حضرت فروزان است.

آن حضرت در دعای روز دوشنبه خود چنین می‌فرماید:

«وَ تَبَصُّراً فِی کِتَابِکَ، وَ فَهْماً فِی حُکْمِکَ... وَ لَا تَجْعَلِ الُقُرآنَ بِنَا مَا حِلّاً...⁽¹⁾

بحار، ج 87، ص 338.

و نیز در تعقیبات نماز ظهر همین مفهوم را تکرار نموده و چنین نیایش می‌کند:

«وَالْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی لَمْ یَجْعَلْنِی جَاحِداً لِشَیءٍ مِنْ کِتَابِهِ‌⁽²⁾؛ حمد و سپاس برای خدایی است که فروغ وحی را بر جانم جاری ساخت و مرا منکر آیات کتابش قرار نداد».

آن حضرت در خطبه بلیغ و منشور آسمانی فدکیه نیز پیرامون قرآن سخنان شیوایی را بیان فرمود که در آغاز کتاب ذکر گردید:

«و نَحنُ بَقِیَّةٌ...». در این سخن، فاطمه علیها السلام جایگاه و مکانت قرآن و اهل بیت علیهم السلام را می‌نگرد و تعامل این دو آینه حق‌نما و مشرق فروزان حقیقت را نمایش می‌دهد، مشرقی که تجلی‌گاه نور علی نور است و تفسیری از حدیث شریف ثقلین که قرآن و اهل بیت با هم‌اند و هرگز میان آن دو جدایی نخواهد بود.

بدون شک فاطمه و اهل بیت علیهم السلام ستارگان هدایت‌گر قرآنند، ده‌ها آیه در تبیین و توصیف این مقام نازل شده است و آیات فراوانی از قرآن - با تفسیر و تأویل - بر جلالت فاطمه علیها السلام دلالت می‌کند. از همین منظر است که «فاطمه» مشکات، کوکب دری، بحر مواج عصمت و عفت، شاخسار درخت طوبی و مبارک قرآن است.

آن بانو قلب پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و قلب پیامبر تجلی‌گاه تابش وحی بود⁽³⁾. او همراز جبرئیل، آورنده‌ی وحی خداست و به همین دلیل شمیم قدسی فاطمه از گلواژه‌های وحی جان را به زیارت ملکوت می‌برد.

در پرتو آیه‌ی نور، امام صادق علیه السلام فرمود: «فاطمه علیها السلام مشکات قرآن کریم است»⁽⁴⁾. و امام کاظم علیه السلام فرمود: «فاطمه کوکب دری در آیه‌ی نور است»⁽⁵⁾.

فاطمه، تابش جمال حق در سوره مبارکه «دهر» است، که به پاس حرمتش «حور» محو جمال الهی او شده است⁽¹⁾

روح المعانی، آلوسی، ج 29، ص 157.

آن حضرت شخصیت ممتاز آیات مودت فی القربی است⁽²⁾.

و منظور از قُرَّةَ أَعْیُنٍ آیه مبارکه: وَ ذُرِّیّاتِنا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقِینَ إِماماً3 آن بانو و حسن و حسین فرزندان آن حضرت می‌باشند.

و نیز، مقصود از دو بحر در آیه: مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ‌4 علی و فاطمه علیهما السلام می‌باشند⁽³⁾.

انس بن مالک گفته است: مقصود از دو بحر علی و فاطمه علیهما السلام می‌باشند⁽⁴⁾. ابوسعید خدری می‌گوید: «چون آیه: فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ...7 نازل گردید رسول خدا صلی الله علیه و آله علی، فاطمه، حسن و حسین را فرا خواند و فرمود: پروردگارا! اینان اهل بیت من هستند»⁽⁵⁾.

عکرمه می‌گوید: مقصود از آیه أُولئِکَ الَّذِینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ إِلی رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ‌9 پیامبر، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام می‌باشند⁽⁶⁾.

جابر بن عبداللّه انصاری می‌گوید که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«خداوند علی و فاطمه و فرزندان معصومشان را «حجت» قرار داد و آنان افق‌های رحمت و درهای علم و دانش در میان امت هستند، کسی که آنان را هادی و پیشوای خود قرار دهد به صراط مستقیم هدایت شده است و این است جلوه‌ی نورانی: اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ » جابر در روایتی دیگر می‌گوید: که پیامبر خدا فرمود: «زهرا زهره‌ی فروزان آسمان هدایت است»⁽⁷⁾.

و نیز در پرتو آیه: أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللّهُ‌1 از امام محمد باقر علیه السلام روایت شده که فرمود:

«رسول خدا اصل و ریشه درخت است، علی فرع آن حسن و حسین ثمره‌ی آن و فاطمه شاخسار آن است و در حدیثی دیگر از پیامبر خدا نقل شده که فاطمه فرع آن درخت مبارک است»⁽¹⁾.

از عبداللّه بن مسعود روایت شده که آیه‌ی: إِنِّی جَزَیْتُهُمُ الْیَوْمَ بِما صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ‌3 در شأن و منزلت علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام نازل گردیده است و پاداش صبر و بردباری برای آن رستگاران است⁽²⁾.

و نیز از ابن‌عباس روایت شده که منظور از کلمات فَتَلَقّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ‌5 محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام می‌باشند⁽³⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود:

«لیلة‌القدر؛ فاطمه و الروح؛ روح‌القدس است که در جان و روح فاطمه نازل می‌گردد و این است تأویل سوره قدر».

امام باقر علیه السلام فرموده است:

«خانه علی و فاطمه قسمتی از حجره رسول خداست و سقف آن عرش‌الرحمن است و باطن این خانه تا عرش خداوند امتداد دارد که فرودگاه فرشته‌ی وحی است»،

و در بیانی دیگر فرمود:

«خداوند متعال در بصیرت محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام نوری نهاده است که آنان بر عرش خدا می‌نگرند و بام خانه‌ی آنان عرش‌الرحمن است»⁽⁴⁾.

ابن عباس روایت می‌کند که آیه‌ی: وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ‌1 در شأن و منزلت رسول خدا، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام نازل گردید⁽¹⁾. و نیز همو روایت می‌کند که آیه‌ی: وَ یُؤْثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ‌3 در ستایش و مدح فاطمه و علی و فرزندان آن دو بزرگوار علیهم السلام نازل گردیده است⁽²⁾. ابوسعید خدری روایت می‌کند که پس از نزول آیه‌ی وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ‌5 رسول خدا فاطمه را فرا خواند و فدک را به وی بخشید⁽³⁾.

ابان بن تغلب از امام جعفر صادق علیه السلام و آن حضرت از پدران بزرگوارش روایت می‌کند که چون آیه‌ی فوق نازل گردید رسول خدا دخترش فاطمه علیها السلام را دعوت کرد و فدک را به وی بخشید، ده‌ها سند و حدیث این حقیقت را تبیین و مدلل می‌کند و روایات پیرامون بخشیدن فدک فراوان است که در موضوع فدک به آن اشاره خواهد شد⁽⁴⁾.

به هر روی، فروغ مکارم و جلالت زهرا علیها السلام بر افق‌های نورانی قرآن ساطع است. آنچه گفته شد پرتوی از مکارم و جلالت آن صدیقه است، شأن و افق اعلای مکارم آن حضرت را باید در این آیه: فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ8 زیارت کرد. آری آن صدیقه، زهره‌ی این افق برین است، افقی که خورشید فروزنده‌اش رسول خداست، و ماه تابانش علی و فرقدین آن حسن و حسین⁽⁵⁾.

آنان فاطمه را در قرآن زیارت می‌کنند که بصیرت جانشان درهای ملکوت را گشوده و مخاطبان و عالمان راسخ در علم کتابند، در بطون قرآن شناور و شهد علم را دست توانای علیم در کامشان ریخته است.

آنان رابطه بین این سخن رسول خدا را که فرمود:

«فاطمه ثمره‌ی قلب من است و روح و جان من است»

با این آیه که: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ * عَلی قَلْبِکَ‌1 را می‌دانند و اینکه آن ذوات مقدس فرموده‌اند:

«فینا کرائم القرآن» از همین افق می‌درخشد.

مبانی قرآنی خطبه فدکیه

اکنون به موضوع کتاب بازگشته و سخنان فاطمه را در این خطبه از افق وحی بنگریم. بدون شک، این سخنرانی تاریخی، شیوا، بلیغ، گله‌آمیز، ترساننده و آتشین، بازتابی از وحی و ترجمانی از قرآن است. می‌طلبد پیش از ورود در مباحث قرآنی خطبه، نیم نگاهی به داستان فدک در تاریخ و نیز مصادر و منابع خطبه داشته باشیم.

فدک

فدک سرزمین بابرکت و غله‌خیزی است در شمال حجاز، که فاصله‌ی آن تا مدینه صد و چهل کیلومتر است. و در روزگاران پیش «مسیرة یومین» بوده است⁽¹⁾. سال هفتم هجرت فرا رسید، دژهای یهودیان خیبر گشوده و فتح شد. فدکیان از این رخ‌داد پیروزمندانه مسلمانان ترسیدند. آنان نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند و نصف یا تمام آن سرزمین را به رسول خدا صلی الله علیه و آله واگذار کردند، و از آن تاریخ به ملک خاص و خالص رسول خدا صلی الله علیه و آله درآمد. زیرا از اراضی «ما لم یوجف علیه بخیل و لا رکاب» بود و خداوند در پرتو وحی بیان داشتند:

ما أَفاءَ اللّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُری فَلِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی

وَ ما أَفاءَ اللّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لا رِکابٍ‌3.

بنابراین «فکانت خالصة لرسول اللّه صلی الله علیه و آله»⁽²⁾؛ پس بنابر صریح این دو آیه، فدک ملک طلق رسول خدا صلی الله علیه و آله بوده است و این موضوع مورد وفاق مسلمانان است. و چون آیه مبارکه: وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ‌5 نازل شد رسول خدا فاطمه علیها السلام را فراخواند «و اعطاها فدکاً».

احمد بن حنبل در مسند خود در باب صله رحم از ابوسعید خدری نقل کرده است که چون آیه وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ نازل شد پیامبر خدا فرمود:

«یا فاطمة لکِ فدک» براساس این خبر فدک به ملک زهرا علیها السلام درآمد.

خلیفه‌ی اول آن را از تصرف فاطمه علیها السلام درآورده و عاملان آن حضرت را از آن‌جا بیرون کرد. و آن را از جمله اموال عمومی اعلام نمود. بنا بر نقلی عمر فدک را به ورثه‌ی رسول خدا باز گرداند تا در همان مواردی که ابوبکر و خود او درآمد آن را مصرف می‌کردند آنان نیز چنین کنند. عثمان آن را باز پس گرفت و ارزانی مروان بن حکم داشت⁽¹⁾

همان، ص 488.

عبدالعزیز، سهم خود را به پسرش عمر بن عبدالعزیز بخشید و بعد از مردن عبدالملک تمام فدک به تصرف عمر بن عبدالعزیز درآمد.

عمر بن عبدالعزیز پس از رسیدن به حکومت و سلطنت با اعلان رسمی، آن را از ملکیت خود بیرون آورد و آن را از بیت‌المال قرار داد؛ ولی تولیت و مصرف آن را به فرزندان فاطمه علیها السلام واگذار نمود. برخی او را ملامت کردند که تو با این کار خود بر ابوبکر و عمر طعنی واردکرده و توهین نمودی. او در پاسخ آنان گفت:

«إنّهما طعنا أنفسهما طعناً بغصب فدک».

یزید بن عبدالملک آن را از بنی‌فاطمه پس گرفت و در تصرف بنی‌مروان بود تا سلطنت این خاندان شوم به پایان رسید. چون حکومت و سلطنت به بنی‌عباس رسید اولین حاکم این خاندان، سفاح آن را به فرزندان فاطمه بازگرداند و به حسن بن حسن بن علی بن ابی‌طالب علیهم السلام واگذار کرد، چون منصور به سلطنت رسید آن را باز ستاند. بار دیگر مهدی عباسی آن را به فرزندان فاطمه علیها السلام برگرداند. هادی آن را باز پس گرفت و بار دیگر مأمون فدک را به فرزندان فاطمه برگرداند. متوکل آن را پس گرفت و آن را به مازیار از فرماندهان خود بخشید و او شخصی را فرستاد تا یازده درخت خرما را که رسول خدا آنان را غرس کرده

بود ببرد و آن شخص چنین کرد و فلج گردید⁽¹⁾

همان، ص 488-489.

مأمون به مولای خود مبارک طبری می‌نویسد: فدک را هر چه هست و با همه حقوقی که بدان منسوب است و هر چند برده که در آن کار می‌کند و هر مقدار غله که درآمد آن می‌باشد و نیز دیگر متعلقات آن به ورثه‌ی فاطمه دختر پیغمبر برگرداند.

مأمون تولیت فدک را به محمد بن یحیی بن حسین بن زید بن علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب و محمد بن عبدالله بن حسن بن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب می‌دهد تا درآمد آن را به مستحقان آن برسانند. تو قثم بن جعفر! از دستور «امیرالمؤمنین» و طاعتی که خدا وی را بدان ملزم ساخت و توفیقی که در تقرب خود و پیغمبر خود نصیب او نمود. آگاه باش و کسان خود را نیز از آن آگاه ساز، و محمد بن یحیی و محمد بن عبداللّه را به جای مبارک طبری بگمار و آنان را در کار افزون کردن محصول فدک و آباد نمودن آن یاری کن إن‌شاءاللّه روز چهارشنبه دوم ذوالقعده سال دویست و ده»⁽²⁾.

این فرمان موجب سرور و خوشحالی شیعیان گردید و این استرداد حق را ستودند. دعبل خزاعی، شاعر شیعی مشهور قرن دوم و نیمه قرن سوم در این باره چنین سرود:

أصْبَحَ وَجْهُ الزَّمَانَ قَدْ ضَحِکاً بِرَدِّ مَأمُونُ هَاشِمَ فدکاً⁽¹⁾

دیوان دعبل، ص 247.

چهره روزگار خندان شد، چون مأمون فدک را به بنی هاشم باز گرداند.

به هر روی، واگذاری فدک به فاطمه در زمان رسول خدا امری مسلم و آشکار و معروف بود و خاندان پیغمبر در آن اختلافی نداشتند.

این فرمان در آغاز قرن سوم هجری یکصد سال پیش از مرگ طبری و یکصد و سی سال پیش از مرگ بلاذری نوشته شده، فرمان به ظاهر خلیفه‌ای است به مأمور خود یعنی فرمان رسمی و سندی دولتی است.

از مضمون فرمان روشن است که آن‌چه در روزهای نخستین پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله رخ داده بدعتی خلاف و مصلحت‌بینی سیاسی - شیطانی بوده است. این مصلحت‌نگری و بدعت‌گذاری، سنت جاری رسول خدا را تغییر داد و پیامدهای ناگواری را در تاریخ اسلام رقم زد.

در این فرمان حکومتی، مأمون بدعت غصب فدک را باطل و مردود اعلام کرده است باری، علی علیه السلام در زمان خلافت خود از این بدعت و غصب شکایت کرده و در نامه‌ی خود به عثمان بن حنیف می‌نگارد:

«بَلی کَانَتْ فِی أیْدِینَا فَدَکٌ مِنْ کُلِّ مَا أظَلَّتْهُ السَّمَاءُ، فَشَحَّتْ عَلَیْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ‌⁽²⁾آری، از همه آنچه آسمان به آن سایه انداخته تنها فدک برای ما بود که آن را هم عده‌ای بخل ورزیده و از ما گرفتند، شگفتا فقط فدک در اختیار فاطمه است، ولی دست ظلم و بیداد آن را از فاطمه می‌گیرد و عوامل آن حضرت را از فدک اخراج می‌کند»⁽³⁾.

خطبه فاطمه

باید فاطمه علیها السلام در مقابل این بدعت و دگرگونی سنت رسول خدا قیام کند. بدون شک نهضت فاطمه به خاطر آن نبود که این دهکده در دست فاطمه و فرزندان او باشد تا امرار

معاش خود و فرزندان را بنماید. مشکل فاطمه این بود که فرهنگ ویرانگر اجتهاد در مقابل نص آغاز شده، و این آغاز فتنه شومی بود و بدون شک پایان آن نخواهد بود. فردا اجتهادی دیگر پیش می‌آید و همچنین آن گاه چه کسی ضمانت خواهد کرد که خلیفه دیگری با اجتهاد خود دگرگونی‌های اساسی در دین پدید نیاورد؟⁽¹⁾

زندگانی فاطمه زهرا، شهیدی، ص 119.

به هر روی فاطمه علیها السلام بر افق مبین روح قدسی خویش خطرات و پیامدهای ناگواری را برای اسلام مشاهده کرد. بدعت امروز خلیفه آغاز یک دگرگونی در اسلام خواهد شد. شگفتا چگونه پیش‌بینی آن حضرت به وقوع پیوست و کمتر از پنجاه سال چه بدعت‌ها پدید آمد، و در نظام عقیدتی، سیاسی، فرهنگی اسلام چه دگرگونی‌هایی آشکار شد روح اسلام را از پیکره‌ی اسلام جدا کردند و جسدی بی‌روح از آن بیشتر باقی نگذاشتند.⁽³⁾

فاطمه علیها السلام در سخنانی که با زنان مهاجر و انصار - که به عیادت آن بانو آمده بودند - پرده از آن فجایع و رخ‌دادهای آینده برداشته و در فرازهایی از سخنانش چنین فرمود:

«... أَمَا لِعَمْرِ إِلهُکُنَّ لَقَدْ لَقِحَتْ فَنَظِرَةٌ رَیْثَمَا تَنْتِجُ، ثُمَّ احْتَلِبُوا طِلَاعَ الْقَعْبِ دَماً عَبِیطاً، وَ ذُعَافاً مُمْقِراً، هُنَالَکَ یَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ، وَ یَعْرِفُ التَّالُونَ غِبَّ مَا أَسَّسَ

الْأوَّلُونَ؛ ثُمَّ طِیبُوا عَنْ أَنْفُسِکُمْ نَفْساً، وَ طَأمِنُوا لِلْفِتْنَةِ جَأْشاً، وَ أَبْشِرُوا بِسَیْفٍ صَارِمٍ، وَ بِقَرْح شَامِل، وَ اسْتِبْدادٍ مِنَ الظَّالِمِینَ، یَدَعُ فَیْئَکُمْ زَهِیداً، وَ جَمْعَکُمْ حَصِیداً، فَیَاحَسْرَةً لَکُمْ وَ أَنِّی بِکُمْ‌⁽¹⁾

بلاغات النساء، ابن طیفور، ص 20.

به خدایتان سوگند! آنچه نباید بکنند کردند. نواها ساز و فتنه‌ها آغاز شد حال لختی بپایند! تا به خود آیند و ببینند، چه آشوبی بپا خیزد و چه خونها بریزد. شهد زندگی در کام‌ها شرنگ و جهان پهناور بر همگان تنگ گردد. آن روز زیانکاران را باد در دست، و آیندگان به گناه رفتگان گرفتار و پای بستند.

اکنون آماده باشید که گرد بلا انگیخته شد و تیغ خشم خدا از نیام انتقام آهیخته، شما را نگذارد تا دمار از روزگارتان برآورد، آن گاه دریغ سودی ندارد.

جمع شما را بپراکند و بیخ و بنتان را برکند. دریغا که دیده‌ی حقیقت‌بین ندارید. بر ما هم تاوانی نیست که داشتن حق را ناخوش می‌دارید⁽²⁾. این سخنان که در آن روز درد دل و گله و شکوه بانویی داغ‌دیده و ستم‌دیده می‌نمود، به حقیقت اعلام خطری بود که نه تنها مهاجر و انصار؛ بلکه نظام حکومت و آینده امت اسلامی را تهدید می‌کرد.

رخ‌دادها وحوادث آینده آینه حقیقت‌نمای این گفتار گردید فروغی که از جام جهان‌نما و خدانگر جان فاطمه در این گفتار می‌درخشید آینده را خوب به نمایش گذاشت.

چون دیری نپایید که آن‌چه دختر رسول خدا در بستر بیماری و نیز پیش از آن در «خطبه فدکیه» از آن خبر داد و مردم را از پایان آن ترساند، تحقق یافت. آن روز گفتند پیامبری و رهبری نباید در یک خاندان بماند. گفتند «قریش» این طایفه خودخواه و برتری‌جو، باید هم‌چنان مهتری کند؛ آن روز پایان کار را نمی‌دیدند، ندانستند که مهتری از قریش به خاندان امیه و سپس به فرزندان ابوسفیان و تیره حکم بن عاص و مروانیان می‌رسد، ندانستندکه تندباد این تصمیم عجولانه و خودخواهانه شیطانی، گردی را که بر روی اخگر سوزان دشمنی دیرینه و کهنه اعراب قحطانی و عدنانی است به یک سو خواهد زد، چه خون‌ها جاری خواهد شد، چه تاریخ خون‌بار و سیاهی رقم خواهد خورد، آنان آتشی را افروختند که سراسر شرق و غرب جهان اسلام را در بر گرفت، بار دیگر، امتیازهای قبیله‌ای و نژادی بر جای فرهنگ

توحید و خداشناسی قرار گرفت، چنددستگی‌ها چهره‌ی زشت خود را نمایان ساخت، اعراب در دو صف حق و باطل و یا دو باطل در مقابل هم می‌ایستادند ابتدا، صف‌بندی با عنوان دو طایفه بزرگ عدنانی و قحطانی شکل گرفت، ولی کم‌کم و در سال‌های بعدی در طول تاریخ درگیری نام‌های دیگری به خود گرفتند چون: یمانی، مضری و یمانی، قیسی و کلبی، ازدی و تمیمی و صحنه مبارزه و میدان تاخت و تاز و خون‌ریزی این اقوام از خراسان بزرگ گرفته تا خوزستان، از سیستان تا غرب ایران، از عراق تا شام و حجاز و مصر، سراسر افریقا، جزیره‌های سیسیل و رودس و تا جنوب اسپانیا بود⁽¹⁾

همان، ص 182.

حضور فاطمه علیها السلام در مسجد

فاطمه علیها السلام که در اندیشه تابناکش این پیامد شوم را مشاهده می‌کرد و می‌دید که آتشفشان فتنه در سرزمین اسلام فوران کرده است، تصمیم گرفت که با جهاد و ارشاد خود جلو این خطر بزرگ را بگیرد. او به مسجد آمد؛ تا در جمع مسلمانان آنان را از خواب غفلت و جهالت بیدار کند و آب حیات بر سرزمین جانشان جاری سازد. در آن روزگار، مسجد تنها مرکز دادخواهی بود. هر کس از حاکم یا صاحب قدرتی شکایتی داشت، اگر حقی را از دست داده و یا خطری بر اسلام و مسلمانان را مشاهده می‌کرد به مسجد می‌آمد و شکوه‌ی خود را بر مسلمانان عرضه می‌کرد و مسلمانان مکلف بودند تا آنجا که می‌توانند او را یاری کنند و حق او را بشناسند و یا از آن پیامد شوم جلوگیری کنند. اکنون از دختر پیغمبر حقی گرفته شده و با گرفتن این حق سنّتی شکسته شده و این آغاز خطرناکی برای اسلام است. او می‌دید که نزدیک است حکومت در اسلام رنگ نژاد و قبیله را به خود گیرد و امامت را که از مطلع نبوت ساطع است، لباس سلطنت پوشد، و سلطنت و آن کاخ‌ها و فساد و فحشاء، ظلم و سمتی را که به دنبال دارد، به راستی دیگر از اسلام چه می‌ماند، از اخلاق و مکارمش، از توحید و معادش، از حریت و آزادگی و فرزانگی.

متکبران قریش از مهاجران، براساس برتری‌طلبی خود انصار را از میدان سیاست راندند؛ انصار که خود یاوران رسول خدا صلی الله علیه و آله بودند، پس از او خواهان زمام‌داری و ریاست گشتند و نغمه‌ی شوم «امیر منکم و امیر منا» را نواختند.

قریش خودخواه و برتری‌طلب، در دوره پیش از اسلام خود را عنصری ممتاز می‌دانست و امتیازاتی برای خویش قائل بود. با آمدن اسلام آن امتیازها از میان رفت. اکنون بار دیگر، این مردم گردن افراشته‌اند و ریاست مسلمانان را حق خود می‌دانند آن هم نه براساس امتیازات معنوی چون علم و پارسایی و عدالت و جهاد، بلکه فقط بدین جهت که از قریش هستند.

دختر رسول خدا نمی‌توانست در مقابل این بدعت و نوآوری‌ها آرام و خاموش بماند. باید مسلمانان را از این خطر برحذر دارد؛ اگر پذیرفتند که آن حضرت به آرمان الاهی خود رسیده است و اگر نه، نزد خداوند متعال معذور خواهد بود. این بود که آن بانوی بزرگ، خود را برای طرح شکایت و یا پیامی تاریخی برای عموم مسلمانان در طول تاریخ آماده ساخت. در حالی که جمعی از زنان خویشاوندش گرد وی را گرفته بودند روانه مسجد، این مجمع عمومی مسلمانان گردید. چون به سوی مسجد می‌رفت راه رفتن او به راه رفتن پدرش می‌ماند. ابوبکر با گروهی از مهاجران و انصار در مسجد نشسته بودند. میان فاطمه و حاضران چادری آویختند. فاطمه علیها السلام نخست ناله‌ای کرد که مجلس را لرزاند، حاضران به گریه افتادند سپس لحظه‌ی خاموش ماند تا مردم آرام گرفتند آن‌گاه سخنان خود را آغاز کرد که به حق «کالنور علی الطور» است و آفتابی از براهین ساطع و نشانه‌های هدایت‌گر خداوند می‌باشد⁽¹⁾

زندگانی فاطمۀ زهرا علیهاالسلام، دکتر سید جعفر شهیدی، ص 122.

متن خطبه

«أَلْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أنْعَمَ، وَ لَهُ الشُّکْرُ عَلَی مَا أَلْهَمَ، وَ الثَّنَاءُ بِمَا قَدَّمَ، مِنْ عُمُومِ نِعَمةٍ إِبْتَدَاهَا، وَ سُبُوغِ آلَاءٍ أسْدَاهَا، وَ إحْسَانِ مِنَنٍ وَالَاهَا، جَمَّ عَنِ الْإِحْصَاءِ عَدَدُهَا، وَ نَأَی عَنِ الْمُجازَاتِ أَمَدُهَا، وَ تَفَاوَتَ عَنِ الْإِدْرَاکِ أَبَدُهَا، وَاسْتَنَنَ الشُّکرَ بِفَضائِلِها، وَ اسْتَحْمَدَ إِلَی الْخَلَائِقِ بِإِجْزَالِهَا، وَ ثَنَّی بِالنَّدْبِ إِلَی أَمْثَالِهَا، وَ أَشْهَدُ أَنَّ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، کَلِمَةً جَعَلَ الْإِخْلَاصَ تَأْوِیلَهَا، وَ ضَمَّنَ الْقُلُوبَ مَوْصُولَهَا، وَ أَنَارَ فِی الْفِکْرَةِ مَعْقُولَهَا، الْمُمْتَنِعُ مِنَ الْأَبْصَارِ رُؤْیتُهُ، وَ مِنَ الْأَوْهَامِ الْإحاطَةُ بِهِ. إِبْتَدَعَ الْأَشْیاءَ لَا مِنْ شَیءٍ قَبْلَهَا، وَ احْتَذَاها بِلا مِثالٍ، لِغَیرِ فَائِدَةٍ زادَتْهُ، إِلَّا إِظْهَاراً لِقُدْرَتِهِ، وَ تَعَبُّداً لِبَرِیتِهِ، وَ إِعْزَازاً لِدَعْوَتِهِ، ثُمَّ جَعَلَ الثَّوَابَ عَلَی طَاعَتِهِ، وَ الْعِقَابَ عَلَی مَعْصِیتِهِ، زِیادَةً لِعِبَادِهِ عَنْ نَقِمَتِهِ وَ

حِیاشَةً لَهُمْ إِلَی جَنَّتِهِ. وَ أَشْهَدُ أَنَّ أَبِی مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، إخْتَارَهُ قَبْلَ أَنْ یَجْتَبَلَهُ، وَ اصْطَفَاهُ قَبْلَ أَنِ ابْتَعَثَهُ، وَ سَمّاهُ قَبلَ أن اسْتنجَبَهُ، إِذِ الْخَلَائِقُ بِالْغُیوبِ مَکْنُونَةٌ، وَ بِسِتْرِ الْأَهَاوِیلِ مَصُونَةٌ، وَ بِنِهَایةِ الْعَدَمِ مَقْرُونَةٌ. عِلْماً مِنَ اللَّهِ «عزّوجلّ» بِمَآیِلِ الْأُمُورِ، وَ إِحَاطَةً بِحَوَادِثِ الدُّهُورِ، وَ مَعْرِفَةً بِمَوَاضِعِ الْمَقْدُورِ. إبْتَعَثَهُ اللَّهُ تَعَالَی عزّوجلّ إِتْماماً لِأَمْرِهِ، وَ عَزِیمَةً عَلَی إِمْضَاءِ حُکْمِهِ، فَرَأَی صلی الله علیه و آله الْأُمَمَ فُرَّقاً فِی أَدْیانِهَا، عُکَّفاً عَلَی نِیرَانِهَا، عَابِدَةً لِأَوْثَانِهَا، مُنْکِرَةً لِلَّهِ مَعَ عِرْفَانِهَا. فَأَنَارَ اللَّهُ «عزّوجلّ» لِمُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ ظُلَمَهَا، وَ فَرَّجَ عَنِ الْقُلُوبِ بُهَمَهَا، وَ جَلَی عَنِ الْأَبْصَارِ غًمَمَهَا، ثُمَّ قَبَضَ اللَّهُ نَبِیهُ صلی الله علیه و آله قَبْضَ رَأْفَةٍ وَ اخْتِیارٍ. رَغْبَةً بِأَبِی صلی الله علیه و آله عَنْ هذِهِ الدَّارِ، مَوْضُوعاً عَنهُ الْعِبْ وَ الْأوْزَارُ، مُحْقَفٍ بِالْمَلَائِکَةِ الْأبْرَارِ، وَ مُجَاوَرَةِ الْمَلِکِ الْجَبَّارِ، وَ رِضْوَانِ الرَّبِّ الْغَفّارِ، صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ نَبِی الرَّحْمَةِ، وَ أَمِینِهِ عَلی وَحْیهِ، وَ صَفِیهِ مِنَ الْخَلائقِ وَ رَضِیهِ صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ «وَ آلِهِ وَ سَلَّم» وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ. ثُمَّ أنْتُمْ عِبَادَ اللَّهِ (تُرِیدُ أَهْلَ الْمَجْلِسِ) نُصُبُ أَمْرِ اللّهِ وَ نَهْیهِ، وَ حَمَلَةُ دِینِهِ وَ وَحْیهِ، وَ أُمَنَاءُ اللَّهِ عَلی أَنْفُسِکُمْ، وَ بُلَغَاؤُهُ إِلَی الْأُمَمِ. زَعَمْتُمْ حَقّاً لَکُمْ لِلّهِ فِیکُمْ عَهْدٌ قَدَّمَهُ إِلَیکُمْ، وَ نَحنُ بَقِیةٌ اسْتَخْلَفْنَا عَلَیکُمْ، وَ مَعَنا کِتَابُ اللَّهِ، بَینَةٌ بَصَائِرُهُ، وَ آی فینا مُنْکَشِفَةٌ سَرَائِرُهُ وَ بُرْهَانٌ مُنجَلِیةٌ ظَوَاهِرُهُ، مُدِیمُ الْبَرِیةِ اسْمَاعُهُ، قَائِدٌ إِلَی الرِّضْوَانِ أتِّبَاعُهُ، مُؤَدٍّ إِلَی النَّجَاةِ اسْتِمَاعُهُ، فِیهِ بَیانُ حُجَجِ اللَّهِ الْمُنوَّرَةِ، وَ عَزائِمَهُ المُفَسَّرَةِ، وَ مَحَارِمَهُ الْمُحَذَّرَةِ، وَ تِبیانَهُ الْجَالِیةِ، و جَمَلُهُ الْکافِیَةِ، وَ فَضائِلَهُ الْمَنْدُوبَةِ، وَ رُخَصَهُ المَوْهُوبَةِ، وَ شَرائعَهُ الْمَکْتُوبَةِ. فَفَرَضَ اللهُ الْإِیمَانَ تَطْهِیراً لکُم مِنَ الشِّرْکِ، وَ الصَّلَاةَ تَنْزِیهاً عَنِ الْکِبْرِ، وَ الصِّیامَ تَثْبِیتاً لِلْإِخْلَاصِ، وَ الزَّکَاةَ تَزییداً فِی الرِّزْقِ، وَ الْحَجَّ تَسْلِیةً لِلدِّینِ، وَ الْعَدْلَ تَنَسُّکاً لِلْقُلُوبِ وَ طَاعَتَنا نِظَاماً وَ إِمَامَتَنا أمناً مِنَ الْفُرْقَةِ، وَ حُبَّنا عِزّاً لِلْإِسْلَامِ وَ الصَّبْرَ مَنجاةً، وَ الْقِصَاصَ حَقْناً لِلدِّمَاءِ وَ الْوَفَاءَ بِالنَّذْرِ تَعَرُّضاً لِلْمَغْفِرَةِ، وَ تَوْفِیةَ الْمَکَاییلِ وَ الْمَوَازِینِ تَغْییراً لِلْبَخْسَةِ، و النّهی عَن شُرْبِ الْخَمْر تَنْزِیهاً عَنِ الرِّجس، و قذف المحصنات إجتناباً للّعنة، و تَرَک السّرق إیجاباً لِلعفة، و حَرَّمَ اللهٌ عزوجل الشّرک إخلاصاً لَهُ بالرُبُوبیة. یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ‌1 وَ أطیعُوهُ فیما أمَرَکُم بِهِ و نَهاکُم عنه، فإنّه: إِنَّما یَخْشَی اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ2».

ثُمَّ قَالَتْ: «أیهَا النَّاسُ أنَا فَاطِمَةُ وَ أبِی مُحَمَّدٌ، أَقُولُ ها عَوْداً وَ عَلی بَدْءٍ، لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ‌1 ، فَإِنْ تَعْرِفُوهُ تَجِدُوهُ أَبِی دُونَ آبائِکُمْ، وَ أَخَا ابْنِ عَمِّی دُونَ رِجَالِکُمْ، فَبَلَغَ النِّذَارَةِ، صَادِعاً بالرِّسَالَةَ، مَائِلًا عَنْ مَدْرَجَةِ الْمُشْرِکِینَ، ضَارِباً لِثَبَجِهُمْ، آخِذاً بِکَظمِهِمْ، یَهْشِمُ الْأصْنَامَ، وَ ینْکُثُ الْهَامَّ، حَتَّی هَزَمَ الْجَمْعُ وَ وَلَّوُا الدُّبُرَ، و تَفَرَّی اللَّیلُ عَنْ صُبْحِهِ، وَ أسْفَرَ الْحَقُّ عَنْ مَحْضِهِ، وَ نَطَقَ زَعِیمُ الدِّینِ، وَ خَرَسَتْ شَقَاشِقُ الشَّیاطِینِ، وَ کُنْتُمْ عَلی شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ، مُذْقَةَ الشَّارِبِ، وَ نُهْزَةَ الطَّامِعِ، وَ قَبْسَةَ الْعَجْلَانِ، وَ مَوْطَأ الْأَقْدَامِ، تَشْرَبُونَ الطَّرْقَ، وَ تَقْتَاتُونَ الْوَرَقَ، أذِلَّةً خَاسِئِینَ، تَخافُونَ أَنْ یتَخَطَّفَکُمُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِکُمْ، فَأَنْقَذَکُمُ اللَّهُ بِرسولِهِ بَعْدَ اللَّتَیا وَ الَّتِی، وَ بَعْدَ ما مُنِی بِبُهَمِ الرِّجَالِ، وَ ذُؤْبَانِ الْعَرَبِ، وَ مَرَدَةِ أَهْلِ الْکِتَابِ.

کُلَّما حَشَوْا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا، أَوْ نَجَمَ قَرْنُ الضَّلالِ، وَ فَغَرَتْ فَاغِرَةٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ، قَذَفَ بِأَخیِهِ فِی لَهَوَاتِهَا، فَلَا ینْکَفِئُ حَتَّی یطَأَ صِمَاخَهَا بِأَخْمُصِهِ، وَ یخْمِدَ لَهَبَهَا بِحَدِّهِ، مَکْدُوداً فِی ذَاتِ اللَّهِ، قَرِیباً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ، سَیداً فی أَوْلِیاءِ اللَّهِ، وَ أَنْتُمْ فِی بُلَهْنِیَةٍ، وَادِعُونَ آمِنُونَ، حَتّی إذ اخْتَارَ اللَّهُ لِنَبِیهِ دَارَ أَنْبِیائِهِ، ظَهَرَت خَلَّةُ النِّفَاقِ، وَ سَمَلَ جِلْبَابُ الدِّینِ، وَ نَطَقَ کَاظِمُ الْغَاوِینَ، وَ نَبَغَ خَامِلُ الْآفِلِینَ، وَ هَدَرَ فَنِیقُ الْمُبْطِلِینَ، فَخَطَرَ فِی عَرَصَاتِکُمْ، وَ أَطْلَعَ الشَّیطَانُ رَأْسَهُ مِنْ مَغْرَزِهِ صَارِخاً بِکُمْ، فَوَجَدَکُمْ لِدُعائِهِ مُسْتَجِیبِینَ، وَ لِلْغِرَّةِ فِیهِ مُلَاحِظِینَ، فَاسْتَنْهَضَکُمْ فَوَجَدَکُمْ خِفَافاً، وَ أَحْمَشَکُمْ فَأَلْقَاکُمْ غِضَاباً، فَوَسَمْتُمْ غَیرَ إِبِلِکُمْ، وَ أَوْرَدْتُموها غَیرَ شِرْبِکُمْ، هَذَا وَ الْعَهْدُ قَرِیبٌ، وَ الْکَلْمُ رَحِیبٌ، وَ الْجُرْحُ لَمَّا ینْدَمِلْ، زَعَمْتُمْ خَوْفَ الْفِتْنَةِ أَلا فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکافِرِینَ‌2 ، فَهَیهَاتَ مِنْکُمْ وَ أنّی بِکُمْ، «وَ أَنَّی تُؤْفَکُونَ»⁽¹⁾وَ هَذا کِتَابُ اللَّهِ بَینَ أَظْهُرِکُمْ، زَوَاجِرُهُ بَیِّنَةٌ، وَ شَوَاهِدُهُ لائِحَةٌ، وَ أَوَامِرُهُ وَاضِحَةٌ، أرَغْبَةً عَنْهُ

تُرِیدُونَ..، أَمْ بِغَیرِهِ تَحْکُمُونَ؟ بِئْسَ لِلظّالِمِینَ بَدَلاً1 ، وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ‌2.

ثُمَّ لَمْ تَرَیَّثُوا إِلَّا رَیثَ أَنْ تَسْکُنَ نَغْرَیهَا، تَشرَبُونَ حَسواً وَ تُسِرُّونَ فِی ارْتِغَاءٍ، وَ نَصْبِرُ مِنْکُمْ عَلَی مِثْلِ حَزِّ الْمُدَی، وَ أَنْتُمْ الان تَزْعُمُونَ أن لَا إِرْثَ لَنَا أفَحُکْمُ الْجَاهِلِیةِ تَبْغُونَ ⁽¹⁾وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ حُکْماً لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ‌4.

وَیهاً مَعْشَر المُهَاجِرِینَ ااُبْتَرَّ إرْثَ أبی؟ یا ابْنَ أَبِی قُحَافَةَ! أَفِی الکِتَابِ أَنْ تَرِثَ أَبَاکَ وَ لَا أَرِثَ أَبِی؟ لَقَدْ جِئْتِ شَیْئاً فَرِیًّا5.

فَدُونَکُمَا مَخْطُومَةً مَرْحُولَةً، تَلْقَاکَ یوْمَ حَشْرِکَ، فَنِعْمَ الْحَکَمُ اللَّهُ، وَ الزَّعِیمُ مُحَمَّدٌ، وَ الْمَوْعِدُ الْقِیامَةُ، وَ عِنْدَ السَّاعَةِ یَخْسَرُ المُبطِلُونَ‌⁽²⁾، وَ لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ‌7.

ثُمَّ انحَرَفَتْ إلی قَبْرِ النَّبی صلی الله علیه و آله وَ هِیَ تَقُولُ:

قَدْ کَانَ بَعْدَک أنباءٌ وَ هَنْبَثَةً لَوْ کُنتَ شَاهِدهَا لَمْ تَکْثُرِالخَطْبُ

إِنّا فَقَدْ نَاکَ فَقْدَ الأرْضِ وابِلَهَا وَاخْتَلَّ قَوْمُکَ فَأشْهَدْهُمْ وَ لا تَغِبُ

مَعْشَرَ الْبَقِیةِ وَ أَعْضَادَ الْمِلَّةِ، وَ حُصُونَ الْإِسْلَامِ، مَا هَذِهِ الْغَمِیزَةُ فِی حَقِّی؟ وَ السِّنَةُ عَنْ ظُلَامَتِی، أمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: ألْمَرْءُ یحْفَظُ فِی وُلْدِهِ؟ سَرْعَانَ مَا أَجْدَبْتُمْ فَأکدَیتُم، وَ عَجْلَانَ ذَا إِهَالَةٍ، تَقُولُونَ مَاتَ رَسُولُ اللَّهُ صلی الله علیه و آله فَخَطْبٌ جَلِیلٌ اسْتَوْسَعَ وَهْیُهُ، وَ اسْتَنْهَرَ فَتْقُهُ، وَ فُقَد رَائِقُهُ، وَ أَظْلَمَتِ الْأَرْضُ لِغَیبَتِهِ، وَ اکْتَأبَتْ خِیرَةُ اللّه لِمُصِیبَتِهِ، وَ خَشَعَتِ الْجِبَالُ، وَ اکدَتِ الآمَالُ، وَ أُضِیعَ الْحَرِیمُ، وَ أُذِیلَتِ الْحُرْمَةُ عِنْدَ مَمَاتِهِ، وَ تِلْکَ نَازِلَةٌ عَلَیْنَا، بِهَا کِتَابُ اللَّهِ فِی أَفْنِیَتِکُمْ فِی مُمْسَاکُمْ وَ مُصْبَحِکُمْ، یَهتِفُ بِهَا فی أسْمَاعِکُمْ، وَ

قبلَهُ حَلَّتْ بَأنْبِیَاءِ اللّهِ عزّوجلّ وَ رُسُلِهِ. وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللّهُ الشّاکِرِینَ‌1. إِیهاً بَنِی قَیلَةَ أُهْضِمَ تُرَاثُ أَبِیه «هاء سکت» وَ أَنْتُمْ بِمَرْأًی وَ مَسْمَعٍ، تُلْبِسُکُمُ الدَّعْوَةُ، وَ تَمْثُلُکُمُ الْحِیرَةُ، وَ فیکُمُ الْعَدَدُ وَ الْعُدَّةِ، وَ لَکُمُ الدّارُ وَ عِندَکُم الجُنَنُ.

وَ أنتُمُ الْآن نُخْبَةُ اللّهِ الَّتِی انْتُخِبَتْ لِدِینِه، وَ أنصَارُ رَسُولِهِ، وَ أهلُ الإسْلامِ، وَالخِیَرَةُ الَّتِی اخْتَبَرَتْ لَنَا أهْلَ الْبَیْتِ، فَبَادَیْتُمُ العَرَب، وَ نَاهَضْتُمُ الاُمَمَ، وَ کَافَحْتُمُ البُهَمَ.

لا نَبْرَحُ نَأمُرُکُمْ وَ تَأمُرُونَ، حَتّی دَارَتْ لَکُمْ بِنَا رَحَی الإسْلامِ، وَ دَرَّ حَلَبُ الْاَنَام، وَ خَضَعَتْ نَعْرَةُ الشِّرکِ، وَ بَاخَتْ نِیرانُ الْحَرْبِ، وَ هَدَاَتْ دَعْوَةُ الهَرْجِ، وَ اسْتَوْسَقَ نِظَامُ الدِّینِ، فَإنّی حُرْتُمْ بَعْدَ الْبَیَانِ وَ نَکَصْتُمْ بَعدَ الأَقْدَامِ، وَ أسْرَرْتُمْ بَعْدَ الْأَعلان. «لِقَوْمٍ نَکَثوُا أیْمَانَهُمْ» ⁽¹⁾أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ‌3.

ألا قَدْ أری أنْ اخْلَدْتُم إلَی الْخَفْضِ وَ رَکَنْتُمْ إلَی الدَّعَةِ، فَعُجْتُم عَنِ الدِّینِ، وَ مَجَجْتُمُ الَّذِی وَ عَیْتُمْ وَ دَسَعْتُمُ الَّذِی سَوَّغْتُم إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً فَإِنَّ اللّهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ4 ألا وَ قَد قُلْتُ الَّذِی قُلْتُهُ عَلی مَعرِفَةٍ مِنِّی بِالْخِذْلانِ الَّذِی خَامَرَ صُدُورَکُمْ، وَاسْتَشْعَرْتُهُ قُلُوبَکُمْ، وَ لَکِنْ قُلْتُهُ فَیْضَةَ النَّفْسِ، وَ نَفثَةَ الغَیْظِ، وَ بَثَّةَ الصَّدْرِ، وَ مَعْذِرَةَ الحُجَّةِ، فَدُونکُمُوها، فَاحْتَقِبُوهَا مُدْبِرَة الظَّهرِ، نَاکِبَةَ الْحَقِّ، بَاقِیَةَ الْعَارِ، مَوْسُومَةً بِشَنَارِ الْأبَدِ، مَوْصُولَةً بِنَارِ اللهِ الْمُوقَدَةِ الَّتِی تَطَّلِعُ عَلیَ الْاَفْئِدَةِ، فَبِعَیْنِ اللهِ ما تَفْعَلُون وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ‌5 وَ أنَا ابْنَةُ نَذِیرٍ لَکُمْ بَیْنَ یَدَیْ عَذَابِ الله، «فَاعْمَلُوا إنَّا عَامِلوُنَ» ⁽²⁾وَ انْتَظِرُوا إِنّا مُنْتَظِرُونَ‌7.

ترجمانی از خطبه

ستایش خدای را، بر آن‌چه ارزانی داشت، و سپاس او را، بر اندیشه‌ی نیکو که در دل نگاشت، سپاس بر نعمت‌های فراگیر که از چشمه لطفش جوشید و عطاهای فراوان که بخشید و نثار احسان که پیاپی پاشید. نعمت‌هایی که از شمار افزون است و پاداش آن از توان بیرون و درک نهاییش نه در حد اندیشه‌ی ناموزون.

سپاس را مایه‌ی فزونی نعمت نمود، و ستایش را سبب فراوانی پاداش فرمود، و به درخواست پیاپی، بر عطای خود بیفزود. گواهی می‌دهم که خدای جهان یکی است، و جز او خدایی نیست. ترجمان این گواهی، دوستی بی‌آلایش است و پایبندان این اعتقاد، دل‌های با بینش، و راهنمای رسیدن بدان چراغ دانش. خدایی که دیدگان، او را دیدن نتوانند و گمان‌ها، چونی و چگونگی او را ندانند. همه چیز را از هیچ پدید آورد و بی نمونه‌ای انشا کرد. نه به آفرینش آنها نیازی داشت و نه از آن خلقت سودی برداشت؛ جز آن که خواست قدرتش را آشکار سازد و آفریدگان را بنده‌وار بنوازد و بانگ دعوتش را در جهان اندازد. پاداش را در گرو فرمان‌برداری نهاد و نافرمان را به کیفر بیم داد؛ تا بندگان را از عقوبت برهاند و به بهشت کشاند.

گواهی می‌دهم که پدرم محمد بنده‌ی او و فرستاده‌ی اوست. پیش از آن که او را بیافریند، برگزید، و پیش از پیمبری، تشریف انتخاب بخشید، و به نامیش نامید که می‌سزید. و این هنگامی بود که آفریدگان، از دیده نهان بودند و در پس پرده بیم نگران. و در پهنه بیابان عدم سرگردان. پروردگار بزرگ پایان همه‌ی کارها را دانا بود و بر دگرگونی‌های روزگار محیط بینا و به سرنوشت هر چیز آشنا. محمد صلی الله علیه و آله را برانگیخت تا کار خود را به اتمام و آن‌چه را مقدر ساخته به انجام رساند. پیغمبر که درود خدا بر او باد دید: «هر فرقه‌ای دینی گزیده و هر گروه در روشنایی شعله‌ای خزیده و هر دسته‌ای به بتی نماز برده و همگان یاد خدایی را که می‌شناسند از خاطر سترده‌اند».

پس خدای بزرگ، تاریکی‌ها را به نور محمد روشن ساخت و دل‌ها را از تیرگی کفر بپرداخت و پرده‌هایی که بر دیده‌ها افتاده بود به یک سو انداخت. سپس از روی گزینش و مهربانی جوار خویش را به او ارزانی داشت و رنج این جهان که خوش نمی‌داشت از دل او برداشت و او را در جهان فرشتگان مقرّب گماشت و چتر دولتش را در همسایگی خود افراشت و طغرای مغفرت و رضوان را به نام او نگاشت.

درود خدا و برکات او بر محمد صلی الله علیه و آله پیامبر رحمت، امین وحی و رسالت و گزیده از آفریدگان و امت باد. سپس به مجلسیان نگریست و چنین فرمود: «شما بندگان خدا! نگاهبانان حلال و حرام و حاملان دین و احکام و امانت‌داران حق و رسانندگان آن به خلقید».

حقی را از خدا بر عهده دارید و عهدی را که با او بسته‌اید، پذیرفتار. ما خاندان را در میان شما به خلافت گماشت و تأویل «کتاب اللّه» را به عهده ما گذاشت. و حجّت‌های آن آشکار است و آن‌چه درباره‌ی ماست پدیدار، و برهان آن روشن. از تاریکی گمان به کنار و آوای آن در گوش‌ها مایه آرامش و قرار و پیرویش راهگشای روضه‌ی رحمت پروردگار و شنونده‌ی آن در دو جهان رستگار است. دلیل‌های آن روش الهی را در پرتو آیت‌های آن توان دید و تفسیر احکام واجب او را از مضمون آن باید شنید. حرام‌های خدا را بیان‌دارنده است و حلال‌های او را رخصت‌دهنده، و مستحبات را نماینده و شریعت را راه‌گشاینده، و این همه را با رساترین تعبیر گوینده و با روشن‌ترین بیان رساننده. سپس ایمان را واجب فرمود و بدان زنگ شرک را از دل‌هایتان زدود.

با نماز، خودپرستی را از شما دور نمود. روزه را نشان‌دهنده‌ی دوستی بی آمیغ ساخت و زکات را مایه افزایش روزی بی‌دریغ، و حج را آزماینده در حبّ دین، و عدالت را نمودار مرتبه یقین، و پیروی ما را مایه‌ی وفاق، و امامت ما را مانع افتراق، و دوستی ما را عزّت مسلمانی، و بازداشتن نفس را موجب نجات، و قصاص را سبب بقاء زندگانی. وفاء به نذر را موجب آمرزش، و تمام پرداختن پیمانه و وزن را مانع از کم‌فروشی و کاهش قرار داد. فرمود: می‌خوارگی نکنند تا تن و جان را از پلیدی پاک سازند و زنان پارسا را تهمت نزنند تا خویش را سزوار لعنت نسازند. دزدی را منع کرد تا راه عفت پویند و شرک را حرام فرمود تا به اخلاص طریق یکتاپرستی جویند. پس آن گونه که می‌باید، ترس از خدا را پیشه‌ی خود سازید و جز مسلمان از دنیا نروید. آن‌چه فرموده است به جا آرید و خود را از آن‌چه نهی کرده باز دارید که «تنها دانایان از خدا می‌ترسند».

مردم! چنان که در آغاز سخن گفتم: من فاطمه‌ام و پدرم محمد است «همانا پیامبری از میان شما به سوی شما آمد که رنج شما بر او دشوار بود و به گرویدنتان امیدوار و به مؤمنان، مهربان و غمخوار».

اگر او را بشناسید، می‌بینید او پدر من است، نه پدر زنان شما. و برادر پسر عموی من است نه مردان شما. او رسالت خود را به گوش مردم رساند و آنان را از عذاب الهی ترساند. فرق و

پشت مشرکان را به تازیانه توحید خست و شوکت بت و بت‌پرستان را در هم شکست؛ تا جمع کافران از هم گسیخت، صبح ایمان دمید و نقاب از چهره حقیقت فرو کشید. زبان پیشوای دین در مقال شد و شیاطین سخنور لال. در آن هنگام، شما مردم بر کنار مغاکی از آتش بودید خوار و در دیده همگان بی‌مقدار. لقمه هر خورنده و شکار هر درنده و لگدکوب هر رونده.

نوشیدنیتان، آب گندیده و ناگوار، خوردنیتان پوست جانور و مردار پست و ناچیز، ترسان از هجوم همسایه و همجوار؛ تا آن که خدا با فرستادن پیغمبر خود، شما را از خاک مذلت برداشت و سرتان را به اوج رفعت افراشت پس از آن همه رنج‌ها که دید و سختی که کشید. رزم‌آوران ماجراجو و سرکشان درنده‌خو و جهودان دین به دنیا فروش و ترسایان حقیقت ناخوش، از هر سو بر او تاختند و با او نرد مخالفت باختند.

هرگاه آتش کینه افروختند آن را خاموش ساخت و گاهی که گمراهی سر برداشت یا مشرکی دهان به ژاژ انباشت برادرش علی را در کام آنان انداخت. علی باز نایستاد تا بر سر و مغز مخالفان نواخت و کار آنان با دم شمشیر ساخت. او این رنج را برای خدا می‌کشید و در آن، خشنودی پروردگار و رضای پیغمبر صلی الله علیه و آله را می‌دید و مهتری اولیای حق را می‌خرید، اما در آن روزها شما در زندگانی راحت و آسوده، و در بستر امن و آسایش غنوده بودید.

چون خدای تعالی همسایگی پیامبران را برای رسول خویش برگزید، دورویی آشکار شد و کالای دین بی‌خریدار. هر گمراهی دعوی‌دار، و هر گمنامی سالار، و هر یاوه‌گویی در کوی و برزن در پی گرمی بازار. شیطان از کمین‌گاه خود سر برآورد و شما را به خود دعوت کرد و دید چه زود سخنش را شنیدید و سبک در پی او دویدید و در دام فریبش خزیدید و به آواز او رقصیدید.

هنوز دو روزی از مرگ پیغمبرتان نگذشته و سوز سینه‌ی ما خاموش نگشته، آن‌چه نبایست، کردید و آن‌چه از آنتان نبود، بردید، و بدعتی بزرگ پدید آوردید. به گمان خود خواستید فتنه برنخیزد و خونی نریزد اما در آتش فتنه فتادید و آن‌چه کشتید به باد دادید که: «دوزخ جای کافران است و منزل‌گاه بدکاران» است. شما کجا و فتنه خواباندن کجا؟ دروغ می‌گویید! و راهی جز راه حق می‌پویید! و گرنه این کتاب خداست میان شما! نشانه‌هایش بی‌کم وکاست هویدا و امر و نهی آن روشن و آشکارا. آیا داوری جز قرآن می‌گیرید؟ یا ستمکارانه گفته‌ی شیطان را می‌پذیرید؟ «کسی که جز اسلام دینی پذیرد، روی رضای پروردگار نبیند و در آن جهان با زیانکاران نشیند». چندان درنگ نکردید که این سوار سرکش

رام و کار نخستین تمام گردد، نوایی دیگر ساز و سخنی جز آن‌چه در دل دارید آغاز کردید! می‌پندارید ما میراثی نداریم. در تحمل این ستم نیز بردباریم و بر سختی این جراحت پایداریم. مگر به روش جاهلیت می‌گرایید؟ و راه گمراهی می‌پیمایید؟ «برای مردم با ایمان چه داوری بهتر از خدای جهان».

ای مهاجران! این حکم خداست که میراث مرا بربایند و حرمتم را نپایند؟ پسر ابوقحافه! خدا گفته تو از پدر ارث بری و میراث مرا از من بِبُری؟ این چه بدعتی است در دین می‌گذارید! مگر از داور و روز رستاخیز خبر ندارید؟ اکنون تا دیدار آن جهان، این ستور آماده و زین نهاده ترا ارزانی باد! وعده‌گاه، روز رستاخیز! خواهان محمد صلی الله علیه و آله و داور خدای عزیز! آن روز ستم‌کار رسوا و زیان‌کار و حق ستم‌دیده برقرار خواهد شد!

به زودی خواهد دید که هر چیزی را جایگاهی است و هر مظلومی را پناهی.

پس به روضه‌ی پدر نگریست و گفت:

رفتی و پس از تو فتنه بر پا شد کین‌های نهفته آشکارا شد

این باغ، خزان گرفت و بی بر گشت وین جمع بهم فتاد و تنها شد⁽¹⁾

زندگانی فاطمۀ زهرا، ص 133.

ای گروه مؤمنین! ای یاوران دین! ای پشتیبانان اسلام! چرا حق مرا نمی‌گیرید؟ چرا دیده به هم نهاده و ستمی را که به من می‌رود می‌پذیرید؟ مگر نه پدرم فرمود: «احترام فرزند، حرمت پدر است»؟ چه زود رنگ باختید و بی‌درنگ در غفلت خفتید، پیش خود می‌گویید محمد صلی الله علیه و آله مُرد، آری او مُرد و جان به خدا سپرد! مصیبتی است بزرگ، و اندوهی است سترگ، و شکافی است که هر دم گشاید و هرگز به هم ناید. فقدان او زمین را لباس ظلمت پوشاند و برگزیدگان خدا را به سوگ نشاند. شاخ امید بی بر و کوه‌ها زیر و زبر شد، حرمت‌ها تباه و حریم‌ها بی‌پناه ماند. اما نه چنان است که شما این تقدیر الهی را ندانید و از آن بی‌خبر مانید. قرآن در دست‌رس شما است شب و روز می‌خوانید؛ چرا و چگونه معنی آن را نمی‌دانید؟ که پیامبران پیش از او نیز مردند و جان به خدا سپردند. محمد نیز جز پیغمبری نبود، پیغمبرانی پیش از او آمدند و رفتند. «اگر او کشته شود یا بمیرد، به گذشته خود باز می‌گردید؟ کسی که چنین کند خدا را زیانی نمی‌رساند و خدا سپاسگزاران را پاداش خواهد داد. آوه! پسران قیله پیش چشم شما، میراث پدرم ببرند و حرمتم را ننگرند! و شما هم‌چون بی‌هوشان فریاد مرا نشنوید؟ در حالی که سربازان دارید با ساز و برگ فراوان و اثاث و خانه‌های آبادان.

امروز شما برگزیدان خدا، پشتیبانان دین و یاوران پیغمبر و مؤمنین، و حامیان اهل بیت طاهرینید! شمایید که با بت‌پرستان عرب درافتادید! و برابر لشگرهای گران ایستادید! چند که از ما فرمان‌بردار و در راه حق پایدار بودید، نام اسلام را بلند، و مسلمانان را ارجمند، و مشرکان را تار و مار، و نظم را برقرار، و آتش جنگ را خاموش و کافران را حلقه بندگی در گوش کردید.

اکنون پس از آن همه زبان‌آوری، دم فرو بستید و پس از پیش‌روی، وا پس نشستید، آن هم برابر مردمی که پیمان خود را گسستند و حکم خدا را به کار نبستند، «از اینان بیم مدارید تا هستید از خدا بترسید اگر حق پر ستید!» ولی جز این نیست که به تن‌آسایی خو کرده‌اید و به سایه‌ی امن و خوشی پناه برده‌اید. از دین خسته‌اید و از جهاد در راه خدا نشسته، و آن‌چه را شنیده به کار نبسته، ولی بدانید که:

گر جمله کاینات کافر گردند بر دامن کبریاییش ننشیند گرد

باری من آن چه شرط بلاغ است با شما گفتم؛ ولی می‌دانم خوارید و در چنگال زبونی گرفتار؛ چه کنم که دلم خون است و باز داشتن زبان شکایت، از طاقت برون! و نیز می‌گویم برای اتمام حجت بر شما مردم دون! بگیرید! این لقمه‌ی گلوگیر بر شما ارزانی و ننگ حق‌شکنی و حقیقت‌پوشی بر شما جاودانی باد؛ ولی شما را آسوده نگذارد؛ تا به آتش افروخته‌ی خدا بیاندازد! آتشی که هر دم فروزد و دل و جان را بسوزد. آن‌چه می‌کنید خدا می‌بیند و ستم‌کار به زودی داند که در کجا نشیند. من پایان کار را نگرانم و چون پدرم، شما را از عذاب خدا می‌ترسانم. به انتظار بنشیند تا میوه‌ی درختی را که کشتید، بچینید و کیفر کاری را که کردید ببینید»⁽¹⁾

زندگانی فاطمه‌ی زهراء علیها السلام، ص 126-135.

سند خطبه

این خطبه‌ی شگفت و منشور آسمانی با اسناد فراوانی نقل گردیده و ده‌ها کتاب به نقل تمام یا فرازهایی از این خطبه‌ی هدایت‌گر و رسواگر مزین و آراسته‌اند.

ابوالفضل، احمد بن ابی‌طاهر «ابن طیفور» متولد به سال 204 این خطبه را به روایت حضرت زینب کبری علیها السلام و نیز به روایت امام حسین علیه السلام و عبداله بن الحسن نگاشته است⁽²⁾.

و نیز طبری در کتاب «دلائل‌الامة» این خطبه را نقل می‌نماید⁽¹⁾

دلائل‌الامامة، محمد بن جریر بن رستم طبری، ص 111-123.

صدوق رحمه الله در «من لا یحضره الفقیه» فرازی از آن می‌نگارد که صاحب وسائل نیز همان فراز را نقل می‌نماید⁽²⁾.

صدوق در «علل الشرایع» نیز قسمتی از این خطبه را می‌نگارد⁽³⁾.

طبرسی در «احتجاج» نیز این خطبه را به روایت عبداله بن الحسن علیه السلام نقل نموده‌اند⁽⁴⁾.

و نیز علم‌الهدی سیدمرتضی در کتاب «الشافی» به روایت عایشه این خطبه را می‌نگارد⁽⁵⁾.

شیخ طوسی در «امالی» نیز قسمتی از این خطبه را ذکر می‌نماید⁽⁶⁾.

اربلی نیز در کتاب «کشف‌الغمه» این خطبه را نقل کرده‌اند⁽⁷⁾.

ابن طاوس نیز این خطبه را به روایت عایشه می‌نگارد.

بزرگان دیگری چون ابن ابی‌الحدید معتزلی این خطبه با سه روایت نقل نموده‌اند؛

یوسف بن حاتم شامی به روایت حضرت زینب کبری آن را نقل می‌نمایند، ابی سعد منصور بن حسین آبی، محمد اخباری نیشابوری، خوارزمی، ابن اثیر، ابن جوزی، شیخ مفید، ابن شهرآشوب، علامه‌ی مجلسی، ابن میثم، سیدامین، عبدالوهاب کاشی، محمد علی قراجه داغی انصاری، عمر رضا کحاله، عبدالمنعم فرطوسی، مسعودی، شیخ حر عاملی، سیدشرف‌الدین جبل‌عاملی، زمخشری، زبیدی، ابن منظور و...⁽⁸⁾.

باری، ده‌ها کتاب و موسوعه و جزوه به تمام خطبه یا فرازهایی از آن مزینند همانند: دلائل الامامة، علل‌الشرایع، تذکرة الحمدونیة، الفاضل فی صفة الاب الکامل، بحارالانوار، احقاق الحق، اهل‌البیت علیهم السلام لتوفیق ابی علم، الزهراء فی السنة و التاریخ و الادب، اعیان النساء عبرالعصور المختلفه، اعلام النساء المؤمنات، وفاة الصدیقه الزهراء للمُقرّم، مسند فاطمة‌الزهراء، بلاغات النساء، عوالم العلوم، انوار الیقین فی امامة امیرالمؤمنین علیه السلام، العبقریات الاسلامیة،

سفینة‌البحار، مناقب اهل‌البیت علیهم السلام، المرأة فی ظل الاسلام، اعلام النساء، الاحتجاج، هدی الملة إلی أن فدک نحله، النص و الاجتهاد، معادن الحکمة فی مکاتیب الائمة، الجنة العاصمة، الفوائد الطوسیه، فاطمة‌الزهراء من المهد إلی اللحد، شرح خطبه الصدیقة فاطمة الزهراء للخاقانی، من فقه الزهراء، شرح خطبه الزهراء و اسبابها لنزیه قمیحاً، فاطمة‌الزهراء ام الائمة و سیدة النساء، شرح خطبه الزهراء للنقوی، شرح خطبه الزهرا للزنجانی، فاطمة صوت الحق الالهی، فدک و فاطمة قصة جهاد الزهراء، قبسات من حیاة سیدة نساء العالمین فاطمة الزهراء، قدّیسة الاسلام، ریاحین الشریعة، ظلامات فاطمة الزهراء، الدمعة الساکبة، الزهراء و خطبة فدک للشریعتمداری، فاطمة‌الزهرا من قبل المیلاد إلی بعد الاستشهاد، فاطمة‌الزهراء بهجة قلب المصطفی صلی الله علیه و آله، اللمة البیضاء فی شرح خطبة الزهراء، فاطمة‌الزهرا للعکبی، اعلموا أَنّی فاطمة، حق الیقین، الشافی، شرح الاخبار، الطرائف، الفائق، الاربعین، المناقب لابن مردویه، الانوار النعمانیة، کشف‌الغمه، السقیفة و فدک، شرح نهج‌البلاغه، تظلَم الزّهراء علیها السلام، موسوعة الامام الصادق علیه السلام، فدک فی تاریخ، مسند فاطمة الزهراء علیها السلام للعطاردی، الدر النّظیم فی مناقب الائمة الهامیم، نشر الدّر للآبی، جواهر المطالب للباعونی، کتاب المبین، کتاب المنظوم و المنثور فی ذکر خطب النساء و اشعارها «مخطوط» عن مسند عبداللّه بن الحسن، مسند عبداللّه بن الحسن بن علی بن ابی‌طالب «مخطوط» مقتل الحسین علیه السلام، منال الطالب فی شرح طوال الغرائب، لابن اثیر، تذکرة الخواص، امالی مفید، من لا یحضره الفقیه، وسائل‌الشیعه، المناقب لابن شهرآشوب⁽¹⁾

همان، 173-319.

به هر روی، بسیاری از بزرگان عرصه‌ی دین و دانش و معرفت و ادب، تمام متن یا فرازهایی از آن را نقل کرده‌اند و پیرامون آن به تحلیل و تفسیر پرداخته و به پاس تجلیل از این سند ملی اسلامی شعر سروده‌اند. هر کسی که از خم ولایت - که همان اجر رسالت است - قدحی نوشیده، خود را در منظر و نگاه این خطبه‌ی آفتاب قرار داده تا پرتوی از آن جانش را فاطمی کرده و مشعلی فراروی او گردد.

اگرچه در این میان، بعضی از دشمنان و مخالفان لجوج نتوانسته‌اند فروغ هدایت‌گر این منشور آسمانی را برتابند، چون مفاهیم هدایت‌گر و افشاگرش خوشایند آنان نبوده است، بدین سبب به سجع زیبای معجزه‌گونه‌اش متعرض شده و خواسته‌اند در صدور این سخنان بلیغ

آسمانی از فاطمه تردید کنند. عجبا! دشمن چگونه کر و کور می‌گردد، ابوالعینا می‌تواند چنین کلماتی را بگوید؛ ولی آن که خود مظهر جمال و حسن خداست و رسول خدا در بیان کرامتش می‌فرماید:

«لو کان الحسن شخصاً لکان فاطمة، بل هی اعظم...»⁽¹⁾

فرائد السمطین، ج 2، ص 68.

بدون تردید، این شک و تردید نسبت به صدور این خطبه، به خاطر مفاهیم افشاگر و رسواگر آن است. آنان این حقیقت تاریخی را برنمی‌تابند و نمی‌خواهند با این واقعیت آشنا گردند، چون اگر چنین بوده باشد سقیفه و بانیان آن زیر سؤال می‌روند و پذیرش این واقعیت برای آنان تلخ و ناگوار است. البته این گونه مخالفت و عناد ریشه دیرینه دارد. و القای شک و تردید، در چنین خطبه‌هایی با آن افق‌های معرفتی، سیاسی، اجتماعی، چیزی نیست که مسبوق به سابقه نباشد. در طول تاریخ، هر اثر و شخصیتی که از ویژگی خاصی برخوردار بود، از اتهام و بدگویی حسودان و معاندان کوته‌نظر مصون نبوده است. از قرآن کریم و شخصیت والای پیامبر صلی الله علیه و آله تا امیرالمؤمنین و نهج‌البلاغه‌اش؛ پس از نزول قرآن کریم کفار هم به اصل قرآن و هم آیات آن شک و تردید روا داشتند، گاه آنرا «سحر یؤثر» و گاه اساطیر می‌خواندند.

مولوی نیکو سروده:

چون کتاب اللّه بیامد هم بر آن این چنین طعنه زدند آن کافران

که اساطیر است و افسانه نژند نیست تعمیقی و تحقیقی بلند

به هر روی، این خطبه بلند - که هدفی آسمانی را دنبال کرده، می‌خواهد نقد جامعه حاضر، پیدایش تحول و دگرگونی در نظام رهبری اسلام و رویش بدعت‌ها را نهادینه و ثبت تاریخی نماید - از نقدها و شبهه‌ها و دشمنی‌ها و انکارها در امان نخواهد بود. و فرقه‌ای بر پایه‌ی تعصبات مذهبی و اعتقادی خود حتی حاضرند بر چهره خورشید نیز خاک بپاشند و به تصور خود نور خدا را خاموش نمایند.

باری، باید گفت در خطبه بلیغ فاطمه، تشبیه و استعاره و کنایه موج می‌زند و نظیر چنین هنری در گفتار خاندان رسالت فراون است. - گذشته از این که عرب حجاز مزین به گوهر سجع‌گویی بوده و این هنر پیش از اسلام در مکه رواج داشته است و به پاس همین همنوایی، نخستین دسته از آیات مکی قرآن کریم از این هنر آسمانی لبریزند، پس از نزول قرآن، فروغ این هنر جلوه‌ی دیگری یافت و به خصوص خاندان رسالت که محل نزول قرآن بودند، جبرئیل در خانه آنان رفت و آمد می‌کرد.

شهد علم را دست توانای عالم علیم در کامشان ریخته بود. نهج‌البلاغه نیز از این افق ساطع است، آن کتاب نیز خطبش مسجّع است، و چون در آن کتاب خطبه‌ی شقشقیه است، خطبه‌ای رسواگر و افشاگر، این زلال حقیقت را مخالفان برنمی‌تابند. از این نگاه است که ذهبی می‌گوید: هر آن کس که به نهج‌البلاغه نظری کند یقین پیدا می‌کند که این سخنان از آن علی نیست بلکه دروغ‌هایی است که به آن حضرت نسبت داده شده است⁽¹⁾

میزان الاعتدال، ذهبی، ج 2، ص 228.

و نیز ابن حجر عسقلانی می‌گوید: در نهج‌البلاغه به طور آشکارا به ابابکر و عمر دشنام داده شده است و آنها مورد بی‌احترامی قرار گرفته‌اند⁽²⁾.

ابن عبدربّه مالکی نیز می‌نگارد: خطبه شقشقیه از مانند علی که خداوند به وسیله ایمان به او شرح صدر داد و سینه‌ی او را پر از حکمت و بیان کرد و در رثای ابی‌بکر گریان شد و در جنگ‌های «رده» از لشگریان مخلص او بود و فرماندهی عده‌ای به عهده‌ی او و زبیر و ابن مسعود واگذار شد و با ابوبکر بیعت کرد و تا آخر در کنار او بود و با عمر نیز بیعت نمود و با او بود و او را به دامادی خود برگزید و ام‌کلثوم دختر خود را به ازدواج او درآورد و با خلیفه سوم (عثمان) نیز بیعت کرد و از ملازمت او و موافقت و حمایت او دریغ نکرد؛ حتی در حالی که عثمان مورد ملامت عایشه قرار گرفت علی او را تأیید و حمایت کرد و وقتی که افرادی مانند معاویه از او روی برگرداندند باز هم علی او را ترک نکرد، بعید می‌باشد⁽³⁾.

به هر روی، این نقدها مبنای خاص خود را دارد، چون شخص نمی‌خواهد در مقابل کج‌راهه‌ی خود به صراط مستقیم هدایت گردد، اکنون که چراغی فراروی او نهاده و چهره‌ی

حق آشکار و نقاب از آن برداشته شده، به انکار حقیقت می‌پردازد و به صدور این سخن از مولی «علی» شک می‌کند.

زینب علیها السلام دختر علی و فاطمه علیهما السلام در اوج مصائب و مشکلات، چون وارد بر ابن زیاد می‌گردد با فصاحت تمام می‌گوید:

«لَقَد قَتَلْتَ کَهْلِی وَ أَبَرْتَ أَهلی، وَ قَطَعْتَ فَرعِی، وَ اجتَثَثْتَ أَصلی، فَإنْ یَشفِکَ هَذا فَقَد اشفیتَ‌⁽¹⁾

تاریخ طبری، ج 7، ص 372.

ابن زیاد گفت سخن به سجع می‌گوید، پدرش نیز سخن‌های مسجّع می‌گفت⁽²⁾.

باری، باید اذعان کرد که آن‌چه سبب انکار منکران است، سجع زیبای خطبه نیست بلکه محتوای آسمانی آن است که چون دائرة‌المعارفی از فرهنگ و معرفت اسلامی است و نیز پرچم انقلاب نهضت شیعی است که در طول تاریخ اسلام بر بام رفیع اسلام به اهتزاز است و در پرتو آن میلیاردها انسان به مکتب امامت و ولایت هدایت و رهبری شده‌اند.

چشمه آفتاب

فاطمه علیها السلام چون پدر و شوهر خطبه می‌خواند، و زمزم حیات‌آفرین معارف و معرفت اسلامی از مشرق زبانش جاری می‌گردد. او زلزله می‌آفریند و بنیان سقیفه را به لرزه درمی‌آورد، و آنان که دل به سیاست و ریاست سپرده بودند، کاخ آمال خود را در حال فروپاشی می‌بینند.

شگفتا! این خطبه‌ی آسمانی، با افق‌های برینش چون گوی نور می‌درخشد و روشنگر راه حق‌جویان است. بلاغت و فصاحت، در آن موج می‌زند و لبریز از مفاهیم الهیه و آموزه‌های وحی است، منشور هدایت و رستگاری و سندی تابناک بر حقانیت مکتب تشیع است.

چون فاطمه در این خطبه، خطبه‌ی پدر در غدیر را شرح می‌دهد و آیات نازله آن رخ‌داد آسمانی را تفسیر می‌کند و فروغ جعل ولایت الهیه‌ی «علی» را نمایان می‌سازد. او فدک را بهانه‌ی آن بها می‌داند و امامت علی علیه السلام را می‌طلبد، اگر فریاد فاطمه نبود، اگر طنین این

خطبه در تاریخ اسلام ایجاد نمی‌شد، اگر اعتراض فاطمه نبود، اگر آن بانو در مقابل سقیفه و بانیان آن نمی‌ایستاد و فریاد روشنگر و افشاگرانه خود را بلند نمی‌کرد، معلوم نبود تاریخ اسلام چگونه رقم می‌خورد و آیا این جمع بزرگ شیعی امروز وجود داشت یا خیر؟ بدیهی است که شجره مبارکه تشیع را آن بزرگوار غرس نمود و نهضتی آفرید که علی علیه السلام پس از 25 سال بار دیگر پرچم آن را به اهتزاز درآورد و برافراشت و در سخنان بلیغ خود در خطبه‌ها و به خصوص «شقشقیه» از آن ظلم بزرگ که بر اسلام روا داشته بودند پرده برداشت و مسیر و منهج امامت را نمایاند.

در ستودن و ستایش این خطبه هیچ جمله و سخنی کافی نیست، این خطبه سند عزت اسلام و مسلمین، و عصاره معارف و معرفت اسلامی است، فروغ عقائد و اعتقادات از آن نمایان است و تشریح احکام و فلسفه آن از مشرق آن تابان است.

بیان اسلام ناب محمدی است و منشور هدایت است تا روز قیامت.

برکتی آسمانی در تاریخ است و چشمه جوشان خورشید است که از آن نور و حرارت و حیات جاری است. ترجمانی از آموزه‌های وحی و گنجینه‌ای از حقایق است. نوای مظلومیت حق و عدل، و فریاد بلند انسان ستم‌دیده و غارت‌شده است که همیشه در گوش تاریخ زمزمه می‌گردد. عقیده و دین و سعادت برای بشر است، بهشت رضوان و شهر سلام و مدینه‌ی فضیلت است، تأویلی از «والشمس و الضحی» است. شعاع آن جهان‌گستر است و امواجش کرانه‌های تاریخ را در هم نوردیده و صخره‌های بیداد و جهالت را متلاشی می‌کند. آهنگش چون مزامیر داودی موسیقی «سبّوح قدّوس» است. خدانمایی‌اش چون مناجات کلیم، پندآموزی آن چون نصایح لقمان، احتجاج و انذارش چون سخن نوح و هود، و صلح و احیاگری آن چون دم عیسی است، پیامدنمایی آن را تاریخ خون‌بار جهان اسلام به نمایش می‌گذارد. افق عرشی این خطبه، آیات قرآن را ترجمان است. باطن آن، طنین آموزه‌های وحیانی و ظاهر آن آراسته به آیات قرآنی است. مفاهیم آن تفسیری از آیات قرآن، و رمز شناخت حق از باطل در آن تجلّی فرقان است.

فصل‌الخطاب همه‌ی قیل و قال‌ها پیرامون جریان محکوم سقیفه است.

هنر بلاغت و فصاحتش جلوه‌ای از بلاغت قرآن است. این خطبه در حقیقت ترجمانی از فرهنگنامه قرآنی و دائرة‌المعارفی از معارف اسلامی است.

شهد معرفت به خدا و اعتقادات ناب اسلامی از آن به کام جان جاری است. افق‌های این سخنان بلیغ به فروغ وحی الهی فروزنده و روشن است. صدیقه شهیده در این خطبه،

آموزه‌های وحی را تفسیر و تحلیل می‌نماید و راهی روشن و صراط مستقیمی را فراروی مردم قرار می‌دهد. این خطبه آیه‌ای از حمد و ثنای الهی است، توحید و یگانه‌شناسی، بعثت پیامبران و تجلّی اعظم رسالت مصطفوی، راه رشد و هدایت‌گر رسالت، انذار و تبشیر به مردم، پند و اندرز و بیم به مهاجران و انصار، قرآن و اهل بیت، اسرار و فلسفه احکام و دستورات الهی، مکانت وحدت‌آفرین امامت و ولایت، مهر و رحمت پیامبر خدا، جایگاه و جهاد علی، رخ‌دادها و بدعت‌های پس از رحلت رسول خدا را تبیین و آشکار می‌سازد.

محکمه‌ای به گستردگی حقیقت را بر پا می‌کند و در درازای تاریخ از حق و عدل دفاع و باطل و بدعت را محکوم می‌نماید.

البته باید چنین باشد! چون این خطبه فاطمی است و فاطمه بر ستیغ همه فضیلت‌ها تابان است.

اوست که کوثر خدا، روح نبی و همتای علی است؛ حبیبه خدا و لیلة‌القدر قرآن است؛ مشکات خدا، مصباح هدی و شمس و ضحای اسلام است؛ معنای جمال، تفسیر جلال و تأویل کمال است.

واژه وفا، مظهر صفا و سوره هل اتی است؛

دختر رسالت، شوهر ولایت و مادر امامت است،

فاطمه جان و ای ریحانه رسول خدا،

ای با عصای موسی؛ ای بر صلیب عیسی،

ای ایوب بلاها، ای مغصوب فراق‌ها، ای یوسف جفاها

ای کوه پرابهت، ای زلال محبت، ای چشمه طهارت.

ای اسوه خدایی ای جلوه الهی، ای عشق کبریایی

بر ما ببخشای، که از تهجدت گفتیم، از جهادت، از اسرار وجودت؛ ولی زلال پیامت را نشنیدیم.

از خانه گلی تو شنیدیم ولی از رنج قرنها و بلوغ بیداری و راز کوفتن درکوبهایت هرگز!

وصف تو گفتیم و چه بی‌روح، چون که بلندای خورشید را در جلوه‌ای از شمع به نظاره نشستیم.

ای آموزگار ظرافت، تو خود به ما بیاموز، تلاوت بیداری، بلوغ انذار و رنج تاریخ را که سخت محتاج آنیم.

دشت را از تدبیر تو نشانی نیست، که با نیم‌نگاهی کوه و کرانه‌اش را در آغوش می‌نشانیم، تدبیر و عمق نگاه تو، دریایی است بی‌کرانه، کوهی است همپای تاریخ؛ ای آفتاب سفرکرده، من فریاد سبز تو را که از پشت دیوار قرن‌ها طنین‌افکن است شنیدم، و شعله‌های درب خانه‌ات که در آتش کین می‌سوخت دیدم، من سراغ خونین تو را از لاله‌ی سوخته‌ی در میان در و دیوارهای تاریخ گرفتم، و شاهد تاریکی زمین در روز نفرین تو بر کسانی که قرص آفتاب را به قرص نانی فروختند.

من از گلوی تو صدای خدا و حق‌طلبی را شنیدم و به لب‌های سوخته‌ات آیه تشنگی مردم را از فرهنگ و معارف اسلامی مشاهده نمودم.

فاطمه جان، در جغرافیای خانه‌ی گلی تو، تاریخ انسان کامل تفسیر شد و رنج‌ها و جهادها، به راستی این خانه معجزه‌ی تاریخ است.

فاطمه جان، در ناله‌های پرسوزت بر زمین از دست رفته فدک، آیات غدیر تفسیر شد و زلال چشمه غدیر سیرابم کرد، از دیدگان نورانی‌ات اشک‌های تو را دیدم که چگونه طوفان آفرین تاریخ است، اشکی که ترجمانی از کتاب مظلومیت شماست، و پیوسته بر علیه ستم و ستم‌گر جاری است.

تابش وحی از آسمان خطبه

از دو افق برین و آسمانی فروغ وحی از این سخنان بلیغ و ماندگار فروزان است؛ نخست آن که در حقیقت، مفاهیم و محتوای این خطبه همان آموزه‌های وحیانی و بازتاب تابش وحی بر روح فاطمه اطهر است، روح محمدی صلی الله علیه و آله فاطمه که با طنین وحی هماهنگ است و عظمت آن جبرئیل را از آسمان به زمین فرود می‌آورد. بدیهی است که او گهر بی‌همتایی است که در دامان رسول خدا صلی الله علیه و آله تربیت گردید و فروغ روحش بر افق اعلای الهی نمایان است که از آن جلوه‌های نور ساطع است. از نگاه دیگر، آن بزرگوار سخنان خود را به آیات قرآن مزین و مدلل ساخته تا با این تجلی نور علی نور چلچراغی هدایت‌گر فرا روی آن مردم قرار داده و راه صحیح را به آنان بنمایاند. بنابراین نوشتار حاضر در سه بخش پیرامون این خطبه و مفاهیم آن به تحلیل می‌پردازد. در بخش اول به تبیین و جلوه‌نمایی ریشه‌ها و سرچشمه‌های وحیانی این سخنان می‌پردازد که پیرامون توحید و خداشناسی است و دفتر اول این مجموعه در واقع ترجمان همان آیات قرآنی است که در توصیف خدای متعال و اسماء و صفات آن ذات اقدس

نازل شده است. دفتر دوم به تحلیل و تفسیر مجموعه آیاتی می‌پردازد که در تبیین مقام و مکانت پیامبر خدا و رسالت آن حضرت نازل گردیده است، در این دفتر به تبیین فلسفه احکام و نیز آفاق برین و ملکوتی قرآن نیز پرداخته می‌گردد، دفتر سوم این مجموعه، به تبیین جایگاه و مکانت آسمانی امامت در قرآن پرداخته و نیز به تبیین مسائل سیاسی اجتماعی و دگرگونی‌هایی که بعد از رحلت جانکاه نبی اعظم صلی الله علیه و آله به وقوع پیوست می‌پردازد و از آن مجموعه حقایق و معارف تاریخی اسلامی پرده برمی‌دارد، در خاتمه‌ی همین دفتر، مجموعه‌ی آیات قرآنی که حضرت فاطمه علیها السلام در متن سخنان خویش به آنان استناد کرده و فرمایشات خود را به فروغ آیات مزین ساخته‌اند تفسیر و تبیین می‌گردند. امید است لطف و عنایت آن بانوی بزرگوار شامل این سطور گردد و این مقصود حاصل و این آرمان تحقق یابد. انشاءاللّه.

پرتو اول

اشاره

با وجود آن که جامع‌ترین کلمه‌ی «تحمید» الحمد للّه رب العالمین است که هم شامل عالم تکوین اعم از آسمان‌ها و زمین و عالم مجرد و ماده می‌گردد و هم عالم تشریع و تدوین را شامل است؛ ولی فاطمه علیها السلام که خود گوهر «تحمید» است و در پرتو نور عرشی آن ذات مقدس، فرشتگان تحمید و تسبیح و تهلیل را فرا گرفتند، طلیعه‌ی این خطبه نورانی را این‌گونه آغاز می‌کند:

«أَبْتَدْءُ بِحَمْدِ مَنْ هُوَ اوْلی بِالْحَمْدِ وَ الَطّولِ وَ الْمَجْدِ، الْحَمْدُ لِلّهِ عَلی مَا أَنْعَمَ...» آن حضرت از حمد و ستایش بر نعمت‌های خداوند آغاز می‌کند با آن که آن حضرت می‌داند «حمد» مقام ستایش و سپاس است، خواه در مقابل نعمت که شکر نام می‌گیرد و خواه بدون نعمت، که آن ذات استحقاق ستایش را دارد. در لغت چنین آمده: والحمد هو الثناء بالجمیل علی قصد التعظیم و التبجیل للممدوح سواءٌ النعمه و غیرها⁽¹⁾

مجمع البحرین، ص 569، ماده «ح م د»؛ اقرب الموارد، ص 228.

فلسفه خداشناسی

اکنون این پرسش مطرح است: چرا فاطمه از حمد بر نعمت‌های خدا آغاز می‌کند؟ در پاسخ باید گفت آن بزرگوار می‌خواهد از دین و ارکان آن توحید و معرفت و معارف الهی سخن بگوید، باید در آغاز اشاره‌ای به فلسفه خداشناسی نموده و پرده از چهره این حقیقت بردارد.

به راستی چرا ما باید خدا را بشناسیم و ساحتش را ستایش نماییم، چون خداوند منعم است و سپاس منعم فریاد فطرت و آهنگ روح آدمی است. این حکم عقل و داوری وجدان است.

از سوی دیگر، فاطمه می‌خواهد در پرتو این سخنان گرد بیداری به چشمان به خواب رفته مسلمانان بیافشاند، آنان که به یک باره به همه‌ی حقایق گذشته پشت کرده و در انجمنی نظام رهبری اسلام را دگرگون ساخته و بدعتی بزرگ آفریده‌اند. بنابراین باید فاطمه از نعمت رسالت و برکت هدایت پدر بگوید و از نعمتی بزرگ که همه نعمت‌ها به طفیل وجود اویند سخن بگوید، او می‌خواهد مسلمانان را به رسالت پیامبر رحمت باز گردانده و از عزت‌آفرینی آن رسالت برای آن جمع پرده بردارد: مگر در پرتو نعمت رسالت آن حضرت، شما به آن همه

شکوه و عزّت نرسیدید؟ مگر آن حضرت شما را از خاک بر آسمان کرامت و عزّت قرار نداد؟ مگر آن شعله‌های خشم و جهل و کین را در میان شما خاموش نساخت؟ پس چرا حرمت این نعمت بزرگ را پاس نمی‌دارید؟! و چرا نسبت به این نعمت بزرگ قدر ناشناسید؟

بنابراین باید فاطمه از نعمت‌های الهی بگوید و خدای را به پاس همه نعمت‌ها و به خصوص نعمت‌های معنوی که اوج آن در رسالت رسول خدا بدرخشید و تجلی اعظم رخ داد بیان نماید.

به هر روی، آن صدیقه از حمد شروع می‌کند، واژه مقدسی که افزون بر 60 مورد این واژه و مشتقات آن در قرآن استعمال شده است و بر آفاق روشنی می‌درخشد.

مقام حمد، محراب بندگی و ستایش خداست. ستایش ذات مقدسی که جامع همه کمالات است و بدین سبب همه مدح‌ها و ستایش‌ها به او باز می‌گردد. آیاتی از قرآن این فروغ را می‌نمایاند همانند:

اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ‌1

و اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی...2

و قُلِ الْحَمْدُ لِلّهِ‌3

و هُوَ لَهُ الْحَمْدُ4.

و از آنجا که حمد تنها در برابر نعمت‌های خدا نمی‌باشد، بلکه همه اسماء و صفات و کلمات تکوینی و تدوینی او را شامل می‌گردد، خواه اثر و مقتضای آن اوصاف به غیر برسد یا نرسد. زیرا تنها جلوه جمال خدا نیست که باید حمد گردد؛ بلکه جلوه‌ی جلالی او نیز محمود است.

قرآن این حقیقت را نمایان ساخته و چنین می‌فرماید:

وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ کَبِّرْهُ تَکْبِیراً5.

به هر روی، افزون بر آن که کمال و جمال خدای سبحان مستحقّ ستایش است، منزه بودن او نیز جای حمد و ستایش است. تحمید نه تنها از چنین گستره‌ای برخوردار است، بلکه تمام مصادیق و جلوه‌های تسبیح، تهلیل و تکبیر را نیز شامل می‌گردد پس تسبیح، تهلیل و تکبیر خدای سبحان همه از مصادیق حمد و ستایش خداوند است. برعکس آن نیز حقیقت، تحمید و تهلیل و تکبیر خداوند نیز همه از مصادیق و جلوه‌های تسبیح ذات اقدس الهی است.

در حقیقت باید گفت تسبیح، تحمید، تهلیل و تکبیر، اگر چه با هم اختلاف مفهومی دارند، ولی همه از وحدت مصداقی برخوردارند. دلیل این حقیقت، آیات مبارکی است که در قرآن تسبیح و تحمید را به هم آمیخته‌اند همانند:

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السّاجِدِینَ‌1

وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِها2

وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِبْکارِ3

سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ حِینَ تَقُومُ‌4 .

باری، نه تنها تحمید و تسبیح انسان‌ها فروغ یک حقیقت است که فرشتگان نیز چنین می‌باشند در قرآن چنین می‌خوانیم:

وَ تَرَی الْمَلائِکَةَ حَافِّینَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ‌5

و یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ‌6.

و أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ‌7.

فراتر آن که همه موجودات در اقیانوس حمد و تسبیح خداوند شناورند و این حقیقت در این آیه جلوه‌گر است:

وَ إِنْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلاّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ‌8.

خلاصه، این اقتران حمد و تسبیح، همه‌ی پدیده‌ها و عالم هستی را در بر گرفته است و تسبیح خداوند همان تحمید، و تحمید خداوند تسبیح اوست.

حدیثی از امام صادق علیه السلام نیز این حقیقت را بازگو می‌نماید، آن حضرت در تبیین «اللّه اکبر» می‌فرماید:

قَالَ رَجُلٌ عِنْدَهُ اللّهُ أَکْبَر فَقَالَ: «أللّهُ أکْبَرُ مِنْ أیُّ شَیْ‌ءٍ»؟ فَقَالَ: مِنْ کُلِّ شّیْ‌ءٍ؟ فَقَالَ أَبُوعَبْداللّه علیه السلام: «حَدَّدْتَهُ» فَقَالَ الرَّجُلُ: وَ کَیْفَ أَقُولُ؟ فَقَالَ: «أَللّهُ أَکْبَرُ مِنْ أَنْ یُوصَفُ»⁽¹⁾

بحار، ج 90، ص 219.

به هر روی، حمد در برابر قدح و بدگویی، به معنای ستایش در برابر کمال و کار اختیاری زیباست. خوه اثر آن کمال به غیر برسد و یا نه و در صورت رسیدن به غیر خدا، خواه دریافت‌کننده همان شخص ستایش‌گر باشد و یا غیر او و نیز چه او از خردورزان و صاحب اندیشه و عقل باشد یا از غیر ذوی‌العقول.

حمد خدای سبحان در برابر اسمای حسنای جمالی و جلالی اوست؛ چه این اسماء نمایان‌گر کمالاتی باشد که اثر آن به غیر نیز می‌رسد، همانند: «خالقیت» و «رازقیت» یا آن که فقط حمد در مقام تنزیه و تقدیس از ماده و ماهیت، و چه به لحاظ کلمات تکوینی او چون: اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ‌2.

و چه به لحاظ کلمات تدوینی او همانند: اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی أَنْزَلَ عَلی عَبْدِهِ الْکِتابَ‌3.

باری، الفاظ «حمد»، «مدح»، «ثناء» و «شکر» گرچه از نظر معنا به هم نزدیکند، ولی مرادف هم نمی‌باشند و تفاوت لطیف و دقیقی با یکدیگر دارند. چنان که در زبان فارسی نیز واژه‌ی «سپاس» که معادل شکر است با واژه‌ی «ستایش» که معادل حمد است با هم متفاوتند گر چه به ظاهر مرادف هم پنداشته شده‌اند.

فرق حمد و مدح

مشهور است که حمد و مدح همتا و همانندند همان گونه که دو واژه‌ی «قدح و هجو» نیز همتا و هم‌ردیف همند؛ ولی باید دانست که این دو واژه که دو ریشه متفاوت دارند دارای دو معنای متفاوتند و بدین سبب کاربرد آن دو نیز با هم فرق می‌کند⁽²⁾.

حمد فقط در برابر صاحب کمالی است که دارای عقل و اندیشه باشد، ولی مدح «قول حاکی از عظمت حال ممدوح» که در مقابل ذم است پیرامون غیر عاقل نیز استعمال می‌شود. مثلاً گوهری زیبا و ارزشمند قابل مدح است ولی قابل ستایش و حمد نمی‌باشد⁽¹⁾

تسنیم، آیة‌الله جوادی آملی، ج 1، ص 326-327، به نقل از المیزان، ج 1، ص 19.

تفاوت دیگر حمد و مدح، آن است که حمد تنها در برابر کارهای اختیاری است، ولی مدح درباره امور غیراختیاری نیز به کار می‌رود مثلاً بلندی قامت و زیبایی چهره در انسان با این که اختیاری نیست قابل مدح و سپاس است؛ ولی قابل ستایش و حمد نیست برخلاف انفاق و علم‌آموزی که هم ممدوح است و هم محمود. بنابراین هر حمدی مدح است، ولی هر مدحی حمد نمی‌باشد⁽³⁾.

برخی گفته‌اند: در مفهوم حمد، وصول اثر کمال محمود به غیر نهفته است و به اصطلاح حمد آن است که نه‌تنها از فضایل، بلکه از فواضل نیز باشد برخلاف مدح که از این جهت نیز اعم است⁽⁴⁾.

مفسر بزرگ «تسنیم» این مطلب را نمی‌پذیرد و می‌گوید: این سخن درست نیست زیرا در قرآن کریم و بعضی از ادعیه، خدای سبحان بر کمالاتی حمد می‌گردد که اثر آن به غیر نمی‌رسد همانند: اولیت و آخریت و تجرّد همانند:

اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ کَبِّرْهُ تَکْبِیراً5 و یا در این نیایش امام سجاد در صحیفه چنین خدا را ستایش می‌کند:

«ألْحَمْدُ لِلّهِ الَأَوَّلِ بِلَا أوَّلٍ کَانَ قَبْلَهُ، وَ الْاخِرِ بِلَا آخِرٍ یَکُونُ بَعْدَهُ، أَلَّذِی قَصُرَتْ عَنْ رُؤْیَتِهِ أَبْصَارُ النَّاظِرِینَ، وَ عَجَزْتَ عَنْ نَعْتِهِ أَوْهَامُ الْوَاصِفِینَ»⁽⁵⁾.

بدیهی است بی‌آغاز و بی‌انجام، مجرّد، نداشتن فرزند و ولی و شریک و مانند آن از کمالاتی است که اثر آن به دیگری نمی‌رسد⁽⁶⁾.

برخی نیز با این تفاوت که حمد، تنها در ستایش سزاوار به کار می‌رود ولی مدح در ستایش‌های باطل نیز کاربرد دارد چون: «احثوا فی وجوه المداحین التراب»⁽¹⁾

بحار، ج 70، ص 294.

وَ یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا بِما لَمْ یَفْعَلُوا2.

و نیز امیر پارسایان علی علیه السلام می‌فرماید:

«وَ أُبْتَلی بِحَمْدِ مَنْ أَعْطَانِی⁽²⁾؛ و به ستودن کسی مبتلا شدم که به من عطایی ارزانی داشته».

و نیز می‌فرماید:

«وَ تَبْتَغِی فِی قَوْلِکَ لِلْعَامِلِ بِأَمْرِکَ أَنْ یُوَلِیَکَ الْحَمْدُ دُونَ رَبِّهِ...⁽³⁾؛ تو از آن که سخنت را به کار بندد چشم‌داشت داری که تو را سپاس گوید و پروردگارش را به حساب نیاورد».

فقط حمد برای اوست

به هر روی، حمد و ستایش برای خداست و هر حمد و ستایشی از هر حامد و ستایش‌گری و برای هر محمود و ستایش‌شده‌ای که باشد در حقیقت حمد خدای سبحان است، جز او هیچ کس سزاوار حمد نیست او حمید محض و محمود علی‌الاطلاق است.

قرآن کریم سراسر عوالم هستی امکانی و این اقیانوس بی‌کرانه‌ی هستی را مخلوق خداوند سبحان دانسته و بدون شک چون هستی ممکن جلوه‌ای از اوست زیبا و نیکوست:

قُلِ اللّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ5 و اَلَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ‌6.

بنابراین هر چه به خلعت «شی» آراسته گردیده، که شامل سراسر عوالم و هستی امکانی است به لباس زیبایی و حسن آراسته است و چون حمد در برابر کمال، جمال و عطای نعمت

است پس حمد مطلق ازلی و ابدی از آن خداست و هیچ کس دیگر، سزاوار حمد نیست و بر این افق نور آنان که واسطه‌های فیض و مجاری رحمت اویند تحت‌الشعاع و سرآغاز سلسله‌ی فیض تنها ذات اقدس الهی است.

فاطمه چون از این مطلع می‌تابد و سخن خود را از حمد آغاز می‌کند به چنین گستره‌ی عظیم و بی‌نهایت نیز می‌نگرد و از همان ابتداء از حمد شروع می‌کند که در وا قع روح توحید را نمایان کرده باشد و ثنا و ستایش را فقط از آن خدا بداند، خدای بزرگ حمید است که هم به معنای محمود و هم به معنای حامد به کار می‌رود او محمود است. بر این اساس تمام ستایش‌های موجودات از آن اوست و هم حامد حقیقی ذات اقدس متعال است و تنها اوست که می‌تواند حق ستایش خود را ادا نماید و در زیبا سخن «الحمد للّه» این دو افق نمایان است که افق نخست آن که مقام محمود است در این سطور پیش رو تبیین می‌گردد:

الف) او محمود است⁽¹⁾

تسنیم، ج 1، ص 340.

به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست

چون حمد همان ثنا و ستایش در بربر کار زیباست از این رو همه‌ی حمدها از آن خداوند جمیل جمال آفرین است⁽²⁾.

باید توجه داشت که زیبایی کارهای خدا مطلق است نه نسبی، تا تنها نسبت به خود آن ذات اقدس یا برخی اشیاء خوب و زیبا باشد. فعل خدا سراسر جمال، و جمال او جمیل مطلق، و کمال او کامل صرف است، و این راز نیایش بندگان خدا در محراب عبادت سحر ماه رمضان است:

«أَللّهُمَّ إنِّی أَسْئَلُکَ مِنْ جَمَالِکَ بِأَجْمَلِهِ وَ کُلُّ جَمَالِکَ جَمِیل، أَللّهُمَّ إنِّی أَسْئَلُکَ بِجَمَالِکَ کُلِّهِ» و

«أَللّهُمَّ إنِّی أَسْئَلُکَ مِنْ کَمَالِکَ بِأَکْمَلِهِ وَ کُلُّ کَمَالِکَ کَامِل، أَللّهُمَّ إنِّی أَسْئَلُکَ بِکَمَالِکَ کُلِّهِ»⁽¹⁾

مفاتیح‌الجنان، دعای سحر.

و نیز براساس ربوبیت مطلقه خدای سبحان و فروغ توحید افعالی، در اسناد فعل به فاعل، سهمی برای غیر خدا نمی‌ماند. زیرا تنها فیض الهی است که همه‌ی عوالم هستی را اداره می‌کند و کارهایی که به دیگران اسناد داده می‌شود، جز ظهور و تجلی فیض و فعل خدا نیست.

به همین دلیل، قرآن کریم در پرتو آیاتی، پیروزی رزمندگان و جهاد آنان را عمل خود معرفی می‌کند همانند: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لکِنَّ اللّهَ قَتَلَهُمْ‌2.

و نیز پیرامون رسول اکرم می‌فرماید: وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللّهَ رَمی‌3 چون تنها فیض خداست که همه‌ی هستی و از جمله میدان‌های نبرد حق با باطل را اداره و تدبیر می‌کند. براساس همین نگاه عارفانه‌ی قرآنی است که امام خمینی پیرامون آزادسازی خرمشهر فرمود: خرمشهر را خدا آزاد کرد. و نیز در مدح رزمندگان حماسه‌آفرین فتح‌المبین فرمود: از دور دست و بازوی قدرتمند شما را که دست خدا بالای آن است می‌بوسم⁽²⁾. عارفی چون امام خمینی، دستی را می‌بوسد که ظهور و تجلی دست خدا است و گرنه عارف، دست غیرخدا را نمی‌بوسد. باری این قرآن است که می‌فرماید:

فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ‌5.

به هر روی، این سروش وحی است که پس از شکست کافران، رزمندگان را ستایش نمی‌کند بلکه قلع و قمح و قطع ریشه ستم‌کاران را بیان کرده و از ذات مقدس خود ستایش می‌کند.

اگر در آیاتی از قرآن، بهشت را پاداش و جزای عمل مؤمنان دانسته، و یا سخن از خریدن جان و مال مؤمنان در برابر بهشت است، و یا از قرض‌الحسنه بندگان به خدای غنی سخن

می‌گوید، نه بیانگر استحقاق است، بلکه همه این‌ها برای تشویق است، زیرا مِلک و مُلک آسمان‌ها و زمین از آن اوست⁽¹⁾

اعراف / 43؛ توبه / 111؛ حدید / 11؛ آل عمران / 189؛ بقره / 116؛ یونس / 31.

او جامع کمالات است از مشرق جودش فروغ وجود ساطع و عدمستان را به خلعت وجود آراسته است. همه چیز از او و برای اوست، پس حمد و ستایش‌ها نیز از برای خداست و به او باز می‌گردد. جلوه‌های قدس الهی و ذوات معصومین این حقیقت را آشکار ساخته و در تبیین آن چنین گفته‌اند:

امام سجاد می‌گوید:

«وَ لَوْ دَلَّ مَخْلُوقٌ مَخْلُوقاً مِنْ نَفْسِهِ عَلی مِثلِ الَّذِی دَلَلْتَ عَلَیْهِ عِبَادَکَ مِنْکَ کَانَ مَوْصُوفاً بِالْإحْسَان... فَلَکَ الْحَمْدُ»⁽²⁾.

و امام محمد باقر علیه السلام در مقام ستایش خداوند چنین ستایش می‌کند:

«وَ أَنْتَ جَمَالُ السَّمواتِ وَ الْأرْضِ فَلَکَ الْحَمْدُ، وَ أنْتَ زَیْنُ السَّمواتِ وَ الْأرْضِ فَلَکَ الْحَمْدُ»⁽³⁾.

و امام موسی بن جعفر علیهما السلام در نیایش جمعه، خدای سبحان را چنین حمد می‌کند:

«... وَ لَکَ الْحَمْدُ... وَاسْتَخْلَصْتَ الْحَمْدَ لِنَفْسِکَ، وَ جَعَلْتَ الْحَمْدَ مِنْ خَاصَّتکَ، وَ رَضِیتَ بِالْحَمْدِ مِنْ عِبَادِکَ، وَ فَتَحْتَ بِالْحَمْدِ کِتَابَکَ، وَ خَتَمْتَ بِالْحَمْدِ قَضَائَکَ، وَ لَمْ یَعْدِلْ إلی غَیْرِکَ، وَ لَمْ یَقْصُرِ الْحَمْدُ دُونَکَ، فَلَا مَدْفَعَ لِلْحَمْدِ عَنْکَ، وَ لَا مُسْتَقرًّ لِلْحَمْدِ إلَّا عِنْدَکَ وَ لَا یَنْبَغِی الْحَمْدُ إلَّا لَکَ»⁽⁴⁾.

امام سجاد در نیایش خود می‌گوید:

بار خدایا اگر مخلوقی بتواند چون تو چنین فروغ هدایت‌گری را فرا روی مردم قرار دهد او نیز سزاوار حمد و ستایش است؛ ولی همه‌ی نعمت‌ها و علوم از آن توست پس فقط تو سزاوار حمد و ستایشی.

و امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

سراسر عوالم هستی امکان، جلوه‌ای از زیبایی توست و حمد نیز شایسته مقام زیبایی‌آفرین است؛ و در نیایش جمعه نیز با تصریح به این که حمد جز حریم و ساحت قدس خدای سبحان هیچ قرارگاهی ندارد و حمد جز برای او سزاوار نیست به وضوح حمد را فقط از آن خدای سبحان می‌داند.

به هر روی، اگر چه مقام محمود فقط از آن خداست، حامد نیز جز ذات لایزال حق نمی‌تواند باشد، بلکه حامد حقیقی او نیز جز خود او نیست، زیرا حمد حقیقی بدون شناخت حقیقی نعمت‌های الهی ممکن نیست و شناخت همه نعمت‌های او برای غیر خدا ممکن نمی‌باشد پس مقام حامد نیز اختصاص به خدا دارد.

مشرق حمد فاطمی

مقام حمد، افق مبینی است که فروغ ستایش از آن به ساحت معبود محمود می‌تابد. حامد و ستایش‌گر، ستایش ممدوح خود می‌کند و در پرتو حمد، به مقام محمود می‌رسد. او ذات معشوق خود را که جامع همه‌ی کمالات است می‌ستاید و او را ثنا می‌گوید خواه نعمتی در میان باشد یا نباشد. مقام حامدان خدا، در قرآن چشم‌افروز است، در مدح آنان خداوند می‌فرماید:

اَلتّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ...1.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در تعریف این مقام می‌فرماید:

«أَوَّلُ مَنْ یُدْعی إلَی الْجَنَّةِ الْحَمّادُونَ الَّذِینَ یَحْمَدُونَ اللّهَ فِی السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ؛⁽¹⁾آری، اولین کسانی که به سوی بهشت خوانده می‌شوند حامدانند؛ آنانند که در حال خوشی و ناراحتی خدا را حمد و ستایش می‌نمایند».

و در حدیث دیگر می‌فرماید

:«لَوْ أَنَّ الدُّنْیَا کُلَّهَا لُقْمَةٌ وَاحِدَةٌ فَأَکَلَهَا الْعَبْدُ الْمُسْلِم، ثُمَّ قَالَ الْحَمْدُ لِلّهِ لَکَانَ قَوْلُهُ ذَلِکَ خَیْراً مِنَ الدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا»⁽²⁾.

به راستی چرا حمد خدای سبحان از دنیا و همه چیز آن برتر است؟ چون حمد خداوند مصداق إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ‌1 کلم طیب است و هر چه چنین باشد به سوی خدای منزه، از هر جهت بالا می‌رود و هر چه به سوی او بالا رفت، به مقام «عند» رسیده و عندالهی می‌گردد و دیگر فناپذیر نیست ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللّهِ باقٍ‌2.

در نتیجه چیزی که ابدی و جاوید است از آن‌چه که محدود و زودگذر است بهتر خواهد بود. از این رو حمد مؤمن بهتر از دنیای زودگذری است که دل‌بستگی به آن اساس همه‌ی گناهان است.

با توجه به مکانت عرشی مقام تحمید است که رسول خدا به ستیغ این مقام می‌درخشد.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«کَانَ رَسُولُ اللّهِ إذَا أَصْبَحَ قَالَ: أَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ حَمْداً کَثِیراً طَیِّباً عَلی کُلِّ حَالٍ ثَلَاثْمَأَة وَ سِتِّینَ مَرَّة وَ إذَا أَمْسی قَالَ مِثْلَ ذَلِکَ»⁽¹⁾.

و در حدیثی دیگر چنین آمده:

«وَ کَانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إذَا أَصْبَحَ وَ طَلَعَتِ الشَّمْسُ یَقُولُ: أَلْحَمْدِ لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ حَمْداً کَثِیراً طَیِّباً عَلی کُلِّ حَالٍ یَقُولُهَا ثَلَاثْمِأَة وَ سِتِّینَ مَرَّة شُکْراً»⁽²⁾.

فاطمه علیها السلام در این مقام، عالی‌ترین الگوست. او از آموزه‌های وحی خدای حمید و دامان پدری که محمود و محمد است، آموخته که در این فراز بلند و محراب نیایش با معبود محمود چگونه سخن بگوید و با چه کلام و گویشی با خدا راز و نیاز کند. گویی فروغ آیات خداوند است که از جان فاطمه به ساحت ملکوت برمی‌تابد. آن مجموعه آیات قران پیرامون «تحمید» به روح آن حضرت تابیده و بدون شک بازتاب آن این ستایش‌ها خواهد بود.

در این محراب قدس، آن حضرت این‌گونه خدا را ستایش می‌کند:

«أَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی بِنِعَمِهِ بَلَغَتْ مَا بَلَغَتْ مِنَ الْعِلْمِ بِهِ، وَ الْعَمَل لَهُ، وَ الرَّغْبَةِ إلَیْه...؛⁽³⁾ستایش مخصوص خداوند سبحان است که ما را در پرتو نعمت‌هایش قرار

داده و شناخت به او - که از بالاترین نعمت‌هاست - به ما ارزانی داشته و پاس بندگی‌اش را به ما عنایت نموده و دل‌های ما را به سوی خود متوجه ساخته و اطاعت اوامرش را بر ما لازم گردانیده است. سپاس او را می‌گویم که مرا منکر آیات کتابش قرار نداده، بلکه فروغ آیات قرآن بر جانم جاری گشته - و نیز با بصیرت مرا هدایت کرده که سرگردان و متحیر در منهج بندگی‌اش نیستم. او را می‌ستایم که مرا به دین خود هدایت کرد و جز بندگی خودش چیزی در جانم ننهاد و فقط پرستش خودش را به من ارزانی داشت».

و در فرازی دیگر چنین ستایش می‌کند:

«وَ الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی لَمْ یَجْعَلْنِی کَافِراً لِأَنْعُمِهِ، وَ لَا جَاهِداً لِفَضْلِهِ، فَالْخَیْرُ مِنْهُ وَ هُوَ أَهْلُهُ...»⁽¹⁾

همان، ص 186.

و در مقام حمد خداوند به پاس رفعت و جلالتش چنین ستایش می‌کند:

«أَلْحَمْدُ لِلّهِ الْعَلِیِّ الْمَکَانِ، أَلرَّفیعِ الْبُنْیَانِ، أَلشَّدِیدِ الْإمْکَان، أَلْعَزِیزِ السُّلْطَان، أَلْعَظِیمِ الشَّأْن، أَلْوَاضِح الْبُرْهَان، أَلرَّحِیمِ الرَّحْمن، أَلْمُنْعِمِ الْمَنَّان، أَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی...⁽²⁾سپاس شایسته‌ی خداوندی است که مکانتش بلند، بنیانش برتر و پابرجا، ارکانش استوار، سلطنتش پایدار، مقامش رفیع، برهانش روشن و نیز بخشنده، مهربان و روزی‌رسان و منّان است؛ ستایش از آن خداوندی است که از هر مخلوقی که او را به حقیقت ربوبی و قدرت خداوند می‌شناخت مستور مانده است. دیدگان، او را نمی‌یابند و اخبار، او را در بر نمی‌گیرند. به راستی چه کسی را یارای حمد اوست؟»

به هر روی طنین «حمد» فاطمه، عالم‌گستر و بی‌نهایت است. او در ستایشی چنین می‌گوید:

«أَللّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ مِلْاءَ السَّمواتِ السَّبع، وَ مِلْاءَ طِبَاقهنّ، وَ مِلْاءَ الْأرْضِ السَّبْع وَ مِلْاءَ مَا بَیْنَهُمَا، وَ مِلْاءَ عَرْشِ رَبَّنَا الْکَرِیم...»⁽³⁾.

و در ستایشی دیگر این گونه خدا را می‌ستاید:

«أَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی لا یَنْسی مَنْ ذَکَرَهُ، أَلْحَمْدِ لِلّهِ الَّذِی لا یُخَیِّبُ مَنْ دَعَاهُ، أَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی مَنْ تَوَکَّلَ عَلَیْهِ کَفَاهُ، أَلْحَمْدُ لِلّهِ...»⁽¹⁾

همان، ص 228.

و نیز مقام ذات، افعال و نعمت‌های مادی و معنوی خدا را این گونه می‌ستاید:

«أَلْحَمُدِ لِلّهِ رَفِیع الدَّرَجَاتِ، مُنَزِّلِ الْآیَاتِ، وَاسِعِ الْبَرَکَاتِ، سَاتِرِ الْعَوْرَاتِ، قَابِلِ الْحَسَنَاتِ، مُقِیلِ الْعَثَرَاتِ، مُنَفِّسِ الْکُرُبَاتِ، مُنْزِلِ الْبَرَکَاتِ، مُجِیبِ الدَّعَوَاتِ، مُحْیِی الْأَمْوَاتِ، إلهِ مَنْ فِی الْأَرْضِ وَ السَّموَاتِ» ⁽²⁾.

آن حضرت به پاس شکر نعمت عبادت و مکارم اخلاق خدای سبحان را این‌گونه می‌ستاید:

«ألْحَمْدُ لِلّهِ عَلی کُلِّ حَمْدٍ، وَ ذِکْرٍ، وَ شُکْرٍ، وَ صَبْرٍ، وَ صَلَاةٍ، وَ زَکَاةٍ، وَ قِیَامٍ، وَ عِبَادَةٍ، وَ سَعَادَةٍ، وَ بَرْکَةٍ، وَ زِیَادَةٍ، وَ رَحْمَةٍ، وَ نِعْمَةٍ، وَ کَرَامَةٍ، وَ فَرِیضَةٍ، وَ سَرَّاءٍ، وَ ضَرَّاءٍ، وَ شِدَّةٍ، وَ رَخَاءٍ، وَ مُصِیبَةٍ، وَ بَلَاءٍ، وَ عُسْرٍ، وَ یُسْرٍ، وَ غِنَاءٍ، وَ فَقْرٍ، وَ عَلی کُلِّ حَالٍ وَ فِی کُلِّ أَوَانٍ وَ زَمَانٍ وَ کُلِّ مَثْوی وَ مُنْقَلَبٍ وَ مَقَامٍ‌⁽³⁾سپاس و ستایش خداوند را سزاوار است بر هر مدح و ذکرش، و بر هر شکر و صبرش، او را سپاس می‌گویم بر هر نماز و زکات، و در هر قیام و عبادتی، بر هر سعادت و کامیابی، و بر هر برکت و زیادتی. او را ستایش می‌کنم بر هر رحمت و نعمتی، و او را می‌ستایم بر هر کرامت و فریضه‌ای. بر هر خوشی و ناخوشی، در هنگامه‌های سخت و آسایش او را ستایش می‌کنم و در هر مصیبت و بلایی ساحتش را می‌ستایم، در هر تنگنا و گشایشی او را حمد می‌گویم، بر هر بی‌نیازی و فقری ستایش می‌نمایم و در هر زمان و مکان و در حال حرکت و توقف و در هر لحظه و جایگاه او را می‌ستایم».

اوج تابش حمد خداوند، در این جملات آشکار گردیده است.

فرزند بزرگوارش امام سجاد علیه السلام نیز اوج فروغ و فروز حمد را در نیایشی این چنین می‌نمایاند:

«أَلْحَمْدُ لِلّهِ الْأَوَّلِ بِلَا أَوَّلٍ کَانَ قَبْلَهُ، وَ الْآخِرِ بِلَا آخِرٍ یَکُونُ بَعْدَهُ، أَلَّذِی قَصُرَتْ عَنْ رُؤْیَتِهِ أَبْصَارِ النَّاظِرِینَ، وَ عَجَزْتَ عَنْ نَعْتِهِ أَوْهَامُ الْوَاصِفِینَ...؛ حمد ویژه‌ی خدایی است که در اولیت بی‌آغاز و در آخریت بی‌انجام است، خدایی که دیده‌ی کوتاه‌بین اهل نظر توان رؤیت و مشاهده‌ی او را ندارد و اوهام و اندیشه‌های واصفان را یارای وصف او نیست».

ستایش از آن خدایی است که اگر توفیق شناخت حمد خود را از بندگانش دریغ می‌کرد و به انسان‌ها نمی‌آموخت تا در برابر نعمت‌های پیاپی او حمد کنند در نعمت‌هایش تصرف کرده، از آن بهره‌مند می‌شدند و او را حمد نمی‌کردند و بدون هیچ‌گونه سپاسی از رزق الهی به طور گسترده بهره‌برداری می‌کردند و با چنین کفرانی از حدود انسانیت خارج، و به مرز بهیمیت می‌رسیدند آن‌گاه همانند چهارپایان یا فروتر از آنها می‌شدند.

حمد و ستایش خدای را...، حمدی که خدای سبحان با آن ما را هم‌زیست حامدان و شاکران قرار داد تا با آن بال به سوی رضایت و عفو ذات اقدس الهی از دیگران سبقت گیریم؛ حمدی که تاریکی‌های برزخ با آن زدوده شود و پیمودن راه برزخ به سوی قیامت کبری و رستاخیز عمومی با آن آسان گردد و جایگاه ما در نزد شاهدان اعمال «پیامبران، امامان و فرشتگان» با آن، شریف و گرامی شود. در روزی که هر کس برابر ره‌آوردش جزا داده شود و به هیچ کس ستمی نمی‌رود؛ حمدی که ما را به برترین مقام علیین برساند؛ حمدی که در روز خیره شدن چشم‌ها، دیده‌ی ما بدان روشن گردد و در روز سیاه شدن سطح اندام‌ها، روی ما به آن سفید گردد؛ حمدی که مایه‌ی رهایی از آتش دردناک الهی و عامل نیل به جوار کریمانه‌ی حق باشد؛ حمدی که با آن به عالم فرشتگان مقرّب راه یافته با آنان رقابت کنیم و با آن به پیامبران مرسل بپیوندیم، در جایگاه بی‌زوال ابدی و محل کریمانه و تحول‌ناپذیر... و ما چگونه می‌توانیم سپاس او را به جای آوریم و از عهده شکرش برآییم؟ هرگز چنین توانی نداریم....

حمد و سپاس خدای را به سان حمد نزدیک‌ترین فرشتگان و کریم‌ترین بندگان و پسندیده‌ترین حامدان و ستایش‌گران؛ حمدی که همانند برتری خدا بر همه‌ی آفریدگان، از همه سپاس‌ها برتر است؛ و سپاس خدای را در برابر نعمت‌هایی که به ما و گذشتگان عطا کرده و به آیندگان می‌بخشد؛ حمدی به گستردگی آنچه علم خدا به آن احاطه دارد و به میزان چندین برابر هر یک از آنها؛ حمدی جاویدان تا روز قیامت؛ حمدی به آن گستردگی که نه مرزپذیر است و نه شمارش‌بردار؛ نه پایانی برای امتداد آن و نه تمامیتی برای زمان آن

است؛ حمدی که عامل رسیدن به طاعت و عفو او باشد و سبب رضایتش و وسیله مغفرتش و راهی برای بهشتش و رهاننده از عذابش و مایه‌ی ایمنی از خشم او و توان و قدرت بر طاعت او، و مانعی در برابر معصیت او، و دست یاری بر ادای حقش؛ حمدی که با آن در ردیف اولیای سعادتمند خدا و در سلک شهیدان راه او قرار گیریم؛ زیرا او «إنّه ولی حمید» سرپرستی ستایش شده است⁽¹⁾

صحیفه سجادیه، دعای اول؛ تسنیم، ج 1، ص 364-369.

حمد یا دانشگاه معرفت

امام سجاد علیه السلام در این دعا «حمد» را با توحید خدای سبحان آغاز و پس از بیان رازقیت خدا، حسابرسی اعمال و کیفر تبهکاران و پاداش نیکوکاران به تبیین ویژگی‌ها و آثار حمد، در دنیا، برزخ و قیامت و مقام رفیعی که با حمد می‌توان به آن دست یافت می‌پردازد.

زلالی از زمزم حمد

الف) در این نیایش، حمد فصل مقوّم انسان است فراتر از آن‌چه فیلسوفان می‌گویند که «نطق» فصل مقوّم و مرز انسانیت انسان است، در فرهنگ قرآن و عترت، انسان فقط حیوان ناطق نیست بلکه حیوان ناطق حامد است.⁽²⁾

بنابراین اگر کسی حامد و ستایشگر نبود و این زلال بر روحش جاری نگشته بود، او ولو ناطق و گویاست، ولی هنوز از قلمرو حیوانیت خارج نشده است، زیرا چهارپایانند که از نعمت‌های الهی بهره‌مند بوده، ولی حامد و ستایشگر منعم نمی‌باشند.

شگفتا، آن‌چه انسان را بر افق انسانیت آشکار می‌سازد و او را از حیوانات جدا می‌کند، مرتبه کامل حمد است که امام سجاد علیه السلام در این دعا و دعای پنجاه و یکم صحیفه بیان کرده‌اند و گرنه همه‌ی موجودات مسبّح و حامد ذات اقدس الهی هستند: إِنْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلاّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ‌3 راز این که خدای متعال پیرامون بعضی از انسان‌ها می‌فرماید که آنان وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا

یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها1 همین است که حیوانات نیز مرتبه‌ی ضعیف شکر و سپاس را دارند ولی چون از عقل بی‌بهره‌ند به کمال حمد «معقول» نمی‌رسند، و لی انسان با داشتن عقل، اگر عقل خود را مغلوب شهوت و غضب حیوانی نسازد بر اوج کرامت می‌درخشد، و اگر عقل خود را مغلوب ساخت از حیوانات نیز پست‌تر می‌گردد؛ چون با چراغ به بیراهه می‌رود، عقل او در اسارت هوس‌هاست:

«وَ کَمْ مِنْ عَقْلٍ أَسِیر تَحْتَ هَوی أَمِیر»⁽¹⁾.

ب) حمد، عامل همزیستی با پیامبران و فرشتگان و ره‌توشه‌ای برای سرعت و سبقت به سوی رضایت و عفو الهی است.

ج) حمد، روشنگر تاریکی‌های جهان برزخ و هموارکننده‌ی عقبه‌های راه انسان به سوی رستاخیز است؛ تاریکی برزخ پیامد گناهان است که فروغ حمد، این ظلمتکده را روشن می‌سازد. با روشن شدن برزخ، راه انسان به سوی قیامت کبری هموار، و پیمودن این راه آسان می‌گردد.

به هر روی، حقیقت مرگ، انتقال از عالمی به عالم دیگر است:

«لکِنَّکُمْ تَنْتَقِلُونَ مِنْ دَارٍ إلی دَارٍ»⁽²⁾مرگ جسد، مرگی است که در دانش زیست‌شناسی مطرح است، ولی جان نمی‌میرد و این نور حق خاموش نمی‌شود. انتقال و پرواز از دنیا به جهان برزخ، برای بعضی بسیار آسان و نسبت به افرادی بسیار دشوار است.

رزمنده‌ای که صبح‌گاهان در میدان نبرد، هدف تیر دشمن قرار گرفته و مدت‌ها در خون خود می‌غلتد و شناور است؛ گرچه به ظاهر پنداشته می‌شود که با فشار مرگ دست به گریبان است، ولی این چنین نمی‌باشد، او هرگز توجهی به دنیا ندارد و همانند تشنه‌ی بی‌تابی است که در هوای گرم و سوزان، چشمه‌ساری از آب خنک و زلال می‌یابد و تن به آن می‌سپارد. از این رو امام باقر علیه السلام در پاسخ این پرسش، که شهیدان کربلا در برابر رگبار تیرها چه احساسی داشتند؟ فرمود: «همان احساسی که شما از فشار دادن یکی از انگشتان خود با دو انگشت دیگر دارید»⁽³⁾.

مرگ سرخ و پرواز از دنیا به برزخ، برای شهید لذّت بخش است نه رنج آور. ولی تبهکار که به سرعت جان می‌دهد گر چه به ظاهر فشار جان دادن ندارد؛ ولی جدا شدن روح او از جلوه‌های دنیوی و انتقال به عالم برزخ، برای او سخت و دردناک است.

قرآن، این حقیقت را این گونه بازگو می‌کند:

وَ لَوْ تَری إِذْ یَتَوَفَّی الَّذِینَ کَفَرُوا الْمَلائِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبارَهُمْ وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِیقِ‌1.

سرّ زدن بر چهره و پشت آنان شاید این باشد که: فرشتگان مأمور دنیا که انسان گناهکار را تهی‌دست می‌بینند، با زدن بر پشت او، وی را از دنیا بیرون می‌رانند و مأموران برزخ نیز چون او را تهی‌دست در حال آمدن مشاهده می‌کنند به صورتش می‌کوبند، او این‌گونه استقبال و بدرقه می‌گردد و این خود گونه‌ای از عذاب و فشار قبر است و بر این اساس که عالم قبر همان جهان برزخ است، انسان تبهکار گرچه در فضای باز آسمان یا دریا بمیرد، فشار قبر دارد. کسی که توانست به آسانی از دنیا به برزخ راه یابد، راه برزخ به سوی قیامت نیز بر او آسان و هموار خواهد بود.

به هر روی، راز این که حمد و ستایش خدا، راه برزخ به قیامت را آسان می‌سازد این است که انسان ستایشگر، خدا را ولی خود می‌داند و کسی که ولی نعمت خود را به خوبی بشناسد، او را حمد می‌کند و هرگز به سوی کس و چیز دیگری گرایش نخواهد داشت.

کسی که نعمت‌ها را از سوی غیر خدا بداند، رشته محبت و ولایتش به خدا را پاره کرده، ارتباطی با آن مبدء نور و فیض و رحمت نداشته، و لذا اگر چه به زبان «أَلْحَمْدُلِلّه» بگوید، فقط لقلقه زبانی دارد و روح او، روح حامد نیست. بنابراین کسی که طلب‌کارانه نعمت را دست‌رنج خود می‌داند، به حقیقت حمد نرسیده و ولی‌نعمت خود را نشناخته است.

دنیاگرایان پس از مرگ، همانند حال خواب، یک سلسله خاطرات دارند و بسیاری از آنان مرگ را نمی‌فهمند و از انتقال به جهان دیگر آگاه نیستند، آن‌گاه است که چون تلقین میت را می‌شنوند و اموری را مشاهده می‌کنندکه با آن مأنوس نیستند، تازه می‌فهمند که مرده‌اند و به عالم بزرخ منتقل شده‌اند و چون حقیقت مرگ انتقال است و انسان وابستگی و دل‌بستگی‌های فراوانی به دنیا دارد، تا همه‌ی آن وابستگی‌ها قطع نشود، او وارد برزخ نمی‌شود. برای گسستن همه‌ی این پیوندها نیز زمانی طولانی لازم است.

انسان شیفته دنیا همانند معتادی است که در بازداشتگاه به سر می‌برد که اعتیادش باقی است؛ ولی مورد اعتیادش در دسترس او نیست و از این رو به عذابی دردناک گرفتار است. انسان دنیاگرا با قلبی آکنده از تعلق به دنیا می‌میرد و این علاقه تا مدت‌ها او را می‌سوزاند تا به تدریج و بر اثر اشتغال به عقبات برزخ علاقه‌اش از دنیا بریده شود، زیرا آن‌جا راه درمانی وجود ندارد.

د) حمد، جایگایه شرافتمندانه نزد گواهان قیامت به انسان می‌بخشد.

ه -) حمد، عامل ترفیع انسان به اعلی علیین، مایه‌ی روشنی چشم و روسفیدی در قیامت است.

به هر روی، با این افق‌های معرفتی و معارفی حمد، روشن می‌گردد که حمد فقط گفتن «الحمدللّه» نیست بلکه حمد حقیقی، عقیده و اخلاق عملی است که اگر کسی به آن آراسته شد به آن مقام رفیع می‌رسد.

حامد باید با تمام وجود، خدا را ستایش کند، هم نعمت‌های الهی را بشناسد و هم آنها را از خدا بداند و هم آنهارا در بستر مناسب صرف نماید.

و) حمد، عامل رهایی از عذاب دردناک آتش و رهیابی به جوار کریمانه حق است.

ز) حمد، وسیله‌ای برای رقابت با فرشتگان و پیوستن به پیامبران در بهشت است.

ح) حمد، عامل دست‌یابی انسان به طاعت، عفو، رضوان و مغفرت حق است.

ط) حمد، راهی به سوی بهشت لقای حق و نگهبانی در برابر انتقام‌ها و عقوبت‌های الهی و مایه‌ی ایمنی از خشم خداوند است.

ی) حمد، حاجز و مانعی در برابر عصیان و دست یاری برای ادای حق خداست.

ک) حمد، عامل عروج به اوج سعادت اولیاء و پیوستن به سلک شهیدان راه خداست⁽¹⁾

تسنیم، ج 1، ص 364-374.

باری، حمد، دانشگاه بزرگ معرفت است و حامدان، بندگان خاص خدا هستند که در محراب نیایش مقام محمود، مفهوم انسان کامل را ترجمانند.

بر بلندای این طاق ملکوت چهره‌ی پیامبران و اولیای خدا می‌درخشد؛ آنان که پس از حقیت ازلیه الهیه، زلال‌ترین جلوه‌های حقیقتند و مصادیق آن در کامل‌ترین نصاب چهارده معصومند⁽²⁾.

امام سجاد در نیایشی پرده از رخ این مقام برمی‌افکند و در مقام حضور «عندی» چنین نیایش می‌کند:

«فَأَنْتَ عِنْدِی مَحْمُودٌ، وَ صَنِیعُکَ لَدَیَّ مَبْرُورٌ، تَحْمَدُکَ نَفْسِی وَ لِسَانِی وَ عَقْلِی، حَمْداً یَبْلُغُ الْوَفَاءَ، وَ حَقِیقَةَ الشُّکْرِ، حَمْداً یَکوُنُ مَبْلَغَ رِضَاکَ عَنِّی فَنَجِّنِی مِنْ سُخْطِکَ»⁽¹⁾

صحیفه سجادیه، دعای 51.

با وجود این اوج و تابش باز هم، فتح ملکوت حمد را ناممکن می‌دانند و امیرالمؤمنین می‌فرماید:

«أَلْحَمُدُ لِلّهِ الَّذِی لَا یَبْلُغُ مِدْحَتَهُ الْقَائِلوُنَ...»⁽²⁾؛ سپاس خدایی را که سخنوران در ستودن او بمانند.

عطار این گونه می‌سراید:

عقل جان را گرد ذاتت راه نیست وز صفاتت هیچ کس آگاه نیست

عقل اگر از تو وجودی پی برد لیک هرگز ره بکنهت کی برد

چند گویم چون نیایی در صفت چون کنم چون من ندارم معرفت

ذرّه ذرّه در دو گیتی وهم توست هر چه دانی نه خداست آن فهم توست

صد هزاران طور از جان برتر است هر چه خواهم گفت او زان برتر است⁽³⁾

و همو سروده است:

وصف او چون کار جان پاک نیست عقل را سرمایه‌ی ادراک نیست

هیچ دانایی کمال او ندید هیچ بینایی جمال او ندید

در کمالش آفرینش ره نیافت دانش از پی رفت و بینش ره نیافت

او سلیمان است ما موری گدا در نگر کو از کجا ما از کجا

انبیا در وصف تو حیران شده سرشناسان نیز سرگردان شده⁽⁴⁾

باری حمد و ستایش او همه جا را فرا گرفته است علی علیه السلام می‌فرماید:

«أَلْحَمْدُ لِلّهِ الفَاشِی فِی الْخَلْقِ حَمْدُهُ»⁽⁵⁾

عالم پر از حمد و ثنا از طوطیان آشنا

مرغ دلم بر می‌پرد چون ذکر مرغان می‌رود⁽¹⁾

کلیات شمس تبریزی، ص 238.

و همه باید ستایش او کنند و حمد او گویند:

«وَ لَا یَحْمَدُ حاِمدٌ إِلّا رَبَّهُ»⁽²⁾

همه تسبیح گویانند اگر ماهست اگر ماهی

و لیکن عقل استاد است او مشروح‌تر گوید⁽³⁾

آری، حمد و ستایش او را سزاوار است که همه‌ی آفریده‌ها را براساس علم و حکمت خلقت وجود بخشد:

«مُبْتَدعُ الْخَلَائِقِ بِعِلمِهِ، وَ مُنْشِئُهُم بِحِکْمَتِهِ»⁽⁴⁾؛ و ستایش او را سزد که فرجام همه امور به سوی اوست:

«أَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی إلَیْهِ مَصَائِرِ الْخَلْقِ وَ عَوَاقِبِ الْأمر...»⁽⁵⁾ستایش خدای را که به سوی اوست بازگشتن آفریدگان و پایان کارهای جهان، او را سپاس می‌گوییم به احسان وی که فراوان است و برهان او که رخشان است و بخشش او که افزون است و نعمت او که از اندازه برون است.

فاطمه علیها السلام آن در صدف معرفت و پرورش یافته دامان پیامبر و قران، پس از حمد بار دیگر به حمد خدا می‌پردازد و فلسفه و حکمت آن را بیان می‌دارد:

«مِنْ عُمُومِ نِعَمٍ إِبْتِدَاهَا، وَ سُبُوغَ آلَاءٍ أَسْدَاهَا...» ⁽⁶⁾و ترجمانی از آیات قرآن را ارائه می‌کند چون کتاب مبین گویای آن است:

وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللّهَ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ‌7.

و نیز می‌فرماید:

«وَآتَاکُمْ مِنْ کُلِ‌ّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوهَا»⁽⁷⁾.

هر کس به زبانی صفت و نعت تو گوید بلبل به غزل‌خوانی و قمری به ترانه⁽⁸⁾

پرتو دوم

وَ لَهُ الشُّکْرُ عَلی مَا أَلْهَمَ

فاطمه علیها السلام پس از حمد و ستایش خداوند، زبان به شکر خدای سبحان می‌گشاید و می‌گوید:

«وَ لَهُ الشُّکْرُ عَلی مَا ألْهَمَ».⁽¹⁾

بلاغات النساء، ص 19.

اگر چه میان واژه حمد و شکر تفاوت‌هایی موجود است، از این رو که: شکر به معنای سپاسگزاری در مقابل کفران است و چنان که کفران صحیح نیست مگر از کسی که استفاده از نعمت نموده و از آن بهره‌مند شده است و در مقابل نافرمانی کرده و از آن قدردانی نکرده است، شکر و سپاس نیز بر نعمتی صحیح است که به شخص سپاسگزار رسیده باشد برخلاف حمد که ستایشی است در برابر مطلق نیکویی. بنابراین به جای «أَلْحَمْدُ لِلّهِ» الشکر للّه نمی‌توان گفت، چون شکر، سپاس نعمتی بود که به خود سپاسگزار رسیده است، فاطمه علیها السلام با بیان شکر، پس از حمد می‌خواهد بیان کند از نعمتی می‌گویم که همه در آن شناوریم و پرتو آن بر همه‌ی ما تابیده است. تفاوت دیگری نیز در میان این دو واژه مشهود است و آن این که حمد مختص ذات حضرت حق است، محمود حقیقی، فقط خدای سبحان است.⁽²⁾

و اگر خداوند، حمد مقام صالحان کرده و در بیان علی علیه السلام این فروغ می‌درخشد آن حضرت می‌گوید:

«فَرَضِیَ سَعْیَهُمْ وَ حَمِدَ مَقَامَهُمْ»⁽³⁾. علی علیه السلام چشم‌اندازی را فرا روی درک و خرد مردمش می‌گشاید و گرنه در یک تحلیل و جمع‌بندی نهایی غیر خداوند سهمی در حمد نداشته بلکه خدای سبحان حامد و ستایش‌گر کمال خویش است. او با فعلی از افعال خود ستایشگر فعل دیگری است. باری براساس توحید افعالی و ربوبیت مطلق خدای متعال، اعمال صالح و سعی مشکور بندگان خدا چیزی جز ظهور و تجلّی فعل خدا نمی‌باشد و حمد نسبت به آن در حقیقت حمد و ستایش فعل خداست. از سوی دیگر حمد خدا از مقام صالحان، نیز نعمتی از خداوند است که در برابر آن حمد خدا لازم است. بنابراین، کسی که در دید و نظر ابتدایی محمود خداست، به نگاه نهایی به خاطر این که محمود خدا بوده، باید حامد خدا باشد و خدا را ستایش کند.

خلاصه، حمد از آن خداوند است، و لک الحمد، آهنگ نیایش ذوات مقدس معصومین علیهم السلام است.

امیرالمؤمنین علیه السلام در تبیین این حقیقت می‌فرماید:

«وَ لَا یَحْمَدُ حَامِدٌ إلَّا رَبَّهُ»⁽¹⁾

همان، خطبه 16، ص 18.

ولی شکر، چنین نیست و در فرهنگ دینی و قرآن چنین آمده: أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوالِدَیْکَ‌2 که دستور شکر غیر خدا آمده است.

با وجود این تفاوت، فروغ «حمد» بر شکر نیز می‌تابد و در روایاتی این حقیقت نمایان است.

«مَا أَنْعَمَ اللّهُ عَلی عَبْدٍ بِنِعْمَةٍ صَغُرَتْ أَوْ کَبُرَتْ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلّهِ إلّا أَدّی شُکْرَهَا»⁽²⁾.

«أَلشُّکْرُ لِلنِّعَمِ اجْتِنَابُ الْمَحَارِم وَ تَمَامُ الشُّکْرِ قَوْلُ «ألْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ»⁽³⁾.

خَرَجَ أَبُوعَبْدِاللّهِ علیه السلام مِنَ الْمَسْجِدِ وَ قَدْ ضَاعَتْ دَابَّتُهُ فَقَالَ: لَئِنْ رَدَّهَا اللّهُ عَلَیَّ لَأَشْکُرَنَّ اللّهَ حَقَّ شُکْرِهِ» قَالَ: فَمَا لَبِثَ أَنْ اتِیَ بِهَا فَقَالَ: «الْحَمْدُلِلّهِ» فَقَالَ قَائِلٌ لَهُ:... جُعِلْتُ فِدَاکَ أَلَیْسَ قُلْتَ لَأَشْکُرَنَّ اللّهَ حَقَّ شُکْرِهِ؟ فَقَالَ أَبُوعَبْدِاللّه: أَلَمْ تَسْمَعْنِی قُلْتُ: «أَلْحَمْدُلِلّهِ»⁽⁴⁾.

باری، در واقع شکر، یکی از مصادیق حمد است و واژه حمد از جوامع‌الکلمی است که چون آفتاب فروغش فراگیر است⁽⁵⁾.

از جن و انس و جامد و نامی و وحش و طیر

هر یک جدا به حمد تو داستان سرا شود⁽⁶⁾

اکنون جای این پرسش است که فاطمه علیها السلام که در ابتدا با «حمد» مقام خدا را ستایش نمود اکنون چرا باز با واژه‌ی شکر آن مقام را می‌ستاید و سپاسگزاری می‌کند؟

پاسخ آن که، تابش شکر فاطمه از دو منظر پدیدار است؛ نخست آن که فاطمه است با آن روح عرشی و آسمانی مقام حمد و سپاس خدا طراوت روح اوست.

او که حبیبه‌ی خدا و فانی در عشق و محبت خداوند است؛ آن گاه که پدر به او می‌گوید: «فاطمه جانم! اینک جبرئیل در کنار من است و از سوی خدا پیام آورده که فاطمه هر چه از خدا می‌خواهد بخواهد که خدا به او عطا می‌کند»، در پاسخ می‌گوید:

«شَغَلَتْنِی عَنْ مَسْأَلَةٍ لَذَّةُ خِدْمَتِهِ، لَا حَاجَةَ لِی غَیْرُ النَّظَرٍ إِلی وَجْهِهِ الْکَرِیم فِی دَارِ السَّلَامِ»⁽¹⁾

ریاحین الشریعة، ج 1، ص 105.

و نیز آن حضرت در نیایش خود می‌گوید:

«وَ أَسْئَلُکَ لِذَّةَ النَّظَرِ إلی وَجْهِکَ»⁽²⁾و نیز:

«وَ أَسْئَلُکَ النَّظَرَ إلی وَجْهِکَ، وَ الشَّوْقَ إلی لِقَائِکَ»⁽³⁾و نیز چنین نیایش می‌کند:

«أَللّهُمَّ اجْعَلْنَا مِمَّنْ کَأَنَّهُ یَرَاکَ، إِلی یَوْمِ الْقِیَامَةِ الَّذِی فِیهِ یِلْقَاکَ، وَ لَا تَمُتْنَا إلَّا عَلی رِضَاکَ»⁽⁴⁾.

فاطمه علیها السلام بر افق برین «لِقاء» می‌درخشد، مقامی که از آنِ «خاص‌الخواص» است.

مقامی که فروغ آن در قرآن می‌درخشد و افزون بر بیست مرتبه از این افق پرده‌برداری شده و واژه «لقاءاللّه» نورافشانی کرده است. به راستی مقام «لقاءاللّه» کدام است؟ آیا همان مرگ است آن گونه که بعضی گفته‌اند یا آن که مقام لقاء روح بر مشرق نور حضرت حق است و ملاقات جان عاشق با خداوند، همان وصول و زیارت و نظر بر وجه اللّه و دیدن قلب است. فیض سروده است:

خوشا آن دل که از اغیار ببرید خوشا آن جان که از جز یار بگسست

خوشا آن دل که با دلدار آمیخت خوشا آن جان که با جانانه پیوست

خوش آن کو از سر کونین برخاست بخلوت خانه‌ی توحید بنشست⁽⁵⁾

و به هر روی،

دل می‌نتوان به غیر بستن باید بجز از خدا گسستن⁽¹⁾

همان، ص 39.

به هر روی، در تفسیر «قد قامت الصلوة» امیرالمؤمنین می‌فرماید: «نزدیک شد وقت زیارت» و در دعاها مکرراً وارد شده است

:«و لا تحرمنی النظر إلی وجهک»؛ بارالها مرا از نظر به وجهت محروم مفرما و علی علیه السلام فرمود:

«وَ لکِنْ تَرَاهُ الْقُلُوبُ بِحَقَایِقِ الْاِیمَان⁽²⁾» که دل‌ها خدا را می‌بینند، و در مناجات شعبانیه آمده است:

«وَ أَلْحِقْنِی بِنُورِ عِزِّکَ الْأَبْهَجِ، فَأَکُونَ لَکَ عَارِفاً⁽³⁾»؛ بارالها مرا به نور عزّتت که خلعتی بهجت‌آفرین است بیارای تا تو را بشناسم. و نیز در همین مناجات می‌خوانیم:

«وَ أنِرْ أَبْصَارَ قُلُوبِنَا بِضِیَاءِ نَظِرَهَا إلَیْکَ، حَتّی تَخْرِقَ أَبْصَارُ الْقُلُوبِ حُجُبَ النُّورِ، فَتَصِلَ إِلی مَعْدِنِ الْعَظَمَةِ، وَ تَصِیرُ أَرْوَاحُنَا مُعَلَّقَةً بِعِزِّ قُدْسِکَ‌⁽⁴⁾بار خدایا! چشم دل ما را به نوری که بتواند به تو نگاه کند منوّر فرما؛ تا فراسویی که چشمان دل‌ها حجاب‌های نور را بشکافد و به کان عظمت برسد. و جان‌های ما آن‌چنان شود که به عزت قدس تو تعلق یابد».

و نیز در دعای کمیل زمزمه می‌شود:

«وَ هَبْنِی صَبَرْتُ عَلی عَذَابِکَ فَکَیْفَ أَصْبِرُ عَلی فِرِاقِکَ؛ گیرم که به سوز عذابت بردباری کنم، ولی چگونه بر فراق تو شکیبا باشم».

به هر روی، این مقام لقاء و زیارت الرحمن است که بر این افق ذوات خاص «حجج‌اللّه» می‌درخشند. شگفتا! این چه مقام و مرتبتی است؟ آنان که خود، وجه‌اللّه و اسم اعظم پروردگارند و آنان که از پرتو نورشان خداوند بهشت و نعمت‌های آن را آفرید.

این مقام لقاء است نه دیدار بهشت و حورالعین.

مگر در دعای شب شنبه که در جمال الاسبوع و ربیع‌الاسابیع آمده پس از نیایش و تقدیم درود و صلوات و دعا به وجود مبارک رسول خدا چنین نمی‌خوانیم:

«وَ ارْزُقُهُ نَظَراً إلی وَجْهِکَ یَوْمَ تَحْجِبُهُ عَنِ الْمُجْرِمِین»؛ خدایا به او روزی کن که به وجه تو نظر کند آن روز که وجهت را از گناهکاران پوشیده می‌داری. این نظاره بر وجه، افق اعلی است که وصف بهشت و نعمت‌های آن در آن نمی‌گنجد.

آخر این نیایش و ادعیه‌ای است که پیامبران و اولیاء خداوند حتی رسول خدا می‌خواندند، آن حضرت که خود اسم اعظم و وجه خداست در خبر معراج است که آن حضرت پس از رکوع خطاب رسید:

«فَانْظُرْ إلی عَرْشِی، قَالَ صلی الله علیه و آله فَنَظَرْتُ إلی عَظمةٍ ذَهَبَتْ لَهَا نَفْسِی وَ غُشِیَ عَلَیَّ...⁽¹⁾

رساله لقاء اللّه، ص 10.

آنان که پس از نیل به درجه قرب و فانی فی اللّه، مصداق کامل «وجه اللّه» و «جنب‌اللّه» و «اسم‌اللّه» می‌گردند، آنان که خود فرموده‌اند: «نحن الاسماء الحسنی» ماییم نام‌های زیبای خداوند؛ و بدون شک مقصود از این نام‌ها اسم لفظی نیست، پس مقصود اسم عینی خواهد بود، آن‌گونه که اخبار از این راز پرده برمی‌دارد و افق این غیب را می‌گشاید که خداوند متعال را اسماء عینیه غیرلفظیه است که با آن‌ها تدبیر جهان آفرینش می‌نماید. خداوند با آن اسماء در عوالم تجلی می‌کند و تأثیرات در عالم به وسیله‌ی آن نام‌ها واقع می‌شود؛ بلکه وجود همه‌ی عوالم از تجلیات اسماء إلهیه است؛ آن گونه که در نیایش‌های ائمه علیهم السلام جلوه‌گر است در دعای سمات چنین آمده:

«وَ بِاسْمِکَ الَّذِی تَجَلَّیْتَ بِهِ عَلی...؛ بار خدایا تو را به آن نامت می‌خوانم که به آن بر حضرت موسی، ابراهیم و... تجلی کردی»⁽²⁾.

و نیز:

«وَ بِاسْمِکَ الَّذِی خَلَقْتَ بِهِ السَّموَاتِ وَ الْأَرْضِ... خدایا تو را به آن نامت می‌خوانم که به وسیله آن آسمان‌ها و زمین را آفریدی».

و در دعای کمیل است:

«وَ بِأَسْمَائِکَ الَّتِی مَلَئَتْ أَرْکَانَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ؛ بارالها تو را می‌خو انم به آن نام‌هایت که ارکان همه چیز را پر کرده است»⁽¹⁾

مفاتیح الجنان، دعای کمیل.

باری، مقام اسم که شناخت و بینش آن برای غیرذوات معصومین ممکن نیست فقط آنان که خود مظهر اسماء حسنای خداوند بوده‌اند، آن را می‌شناسند و از آن می‌گویند.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«قَالَ إنَّ اللّهَ «تَبَارَکَ وَ تَعَالی» خَلَقَ إسْماً بِالْحُرُوفِ غَیْرَ مُتّصَوَّتٍ وَ بِاللَّفْظِ غَیْرَ مُنْطَقٍ، وَ بِالشَّخْصِ غَیْرَ مُجَسَّدٍ، وَ بِالتَّشْبِیهِ غَیْرَ مَوْصُوفٍ، وَ بِاللَّوْنِ غَیْرَ مَصْبُوغٍ...؛⁽²⁾همانا خدای تعالی اسمی را آفرید که به حرف صدادار نیست و در لفظ به نطق نمی‌آید و در مقام تشخیص در قالب جسد نیست و در تشبیه قابل توصیف نیست و در رنگ، رنگ‌آمیزی نشده است: آن اسمی است بی‌کران و نامحدود، از حس توهم‌کنندگان در حجاب است و پوشیده‌ای است بدون نقاب، پس او را کلمه تمامی قرار داد بر چهار جزء که قرین هم بوده و هیچ‌یک بیش از دیگری نبود و سه اسم از آن چهار اسم را چون خلق بدان‌ها نیازمند بود ظاهر کرد و یکی از آن‌ها را محجوب نمود. آن اسم مکنون مخزون است. و اینان بودند نام‌هایی که ظاهر شدند. پس ظاهر همان اللّه تعالی است. و خدای سبحان برای هر یک از این اسماء چهار رکن را مسخر کرد؛ پس همگی دوازده رکنند، سپس برای هر رکن از این رکن‌ها سه اسم آفرید که فعلی منسوب به آن ارکان بودند و آن اسم‌ها عبارتند از «الرحمن، الرحیم، الملک، القدوس، الخالق، الباریء، المصور...» پس این اسماء و آن‌چه از اسماء حسنی باشد تا سیصد و شصت اسم تمام نسبشان به آن سه اسم است. سه اسم پنهان، و در خزینه‌ی غیب نگه‌داری شده و این است آن‌چه خدای تعالی می‌فرماید:

قُلِ ادْعُوا اللّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَیًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی‌3.

این منزلت و افق برین اسم است که در روایات و ادعیه می‌درخشد.

در تبیین این مقام ائمه ما علیهم السلام فرموده‌اند:

«که ما اسماء حسنای خدا هستیم. بلکه امام اسم اعظم است. به اعتقاد شیعه امامیه، اشرف مخلوقات رسول خداست. و بر این تقریر او اسم اعظم خداست و در ادعیه، آن حضرت را حجاب اقرب خوانده‌اند، یعنی فقط امکان تو، حجاب بود میان تو و خدایت، همان تعبیری که می‌گوید ما را جز به مقام الوهیت، به هر مقامی خواستید ستایش کنید، آری حجاب، امکان موجود است»⁽¹⁾

مفاتیح الجنان، دعاهای هر روزه ماه رجب.

و به گفته حافظ:

تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز

به هر حال، پس آن حضرت اقرب مخلوقات است، و اکنون اگر این اسماء و صفات از مراتب حقیقت رسول خدا باشد، لابد قرب آن بزرگوار، قرب معنوی، و معرفت او حقیقت خواهد بود؛ اکنون که این افق بدرخشید و مقام اسم اعظم ساطع شد که آن وجود رسول خدا است، مقام عرشی فاطمه نیز تابان می‌گردد، چون او روح رسول خدا بود. و تجلی لقاء آن حضرت نیز آشکار می‌گردد. که آن حضرت فرمود:

«فَاجْعَلْنِی کَأَنِّی أَرَاکَ إلی یَوْمِ الْقِیمَةِ الَّذِی فِیهِ أَلْقَاکَ»⁽²⁾.

آری فاطمه، بر ستیغ این مقام است، مقامی که اگر انسان بر آن ایستاد، چشم جانش باز می‌گردد، و جهان غیب را مشاهده می‌کند.

امام سجاد علیه السلام می‌فرماید:

«إنَّ لِلْعَبْدِ أَرْبَعُ أَعْیُنٍ: عَیْنَانِ یُبْصِرُ بِهِمَا أَمْرَ دِینِهِ وَ دُنْیَاه، وَ عَیْنَانِ یُبْصِرُ بِهِمَا أَمْرَ آخِرَتِهِ، فَإذَا أَرَادَ اللّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً فَتَحَ لَهُ الْعَیْنَیْنِ الَّذَیْنِ فِی قَلْبِهِ فَأَبْصر بِهِمَا الْغَیْبَ...⁽³⁾همانا برای بنده چهار چشم می‌باشد که با دو چشم، امر دین و دنیایش را می‌بیند و با دو چشم دیگر، آخرتش را نگاه می‌کند. پس چون خدای تعالی برای بنده‌ای نیکی بخواهد، آن دو دیده که در دل است می‌گشاید، پس با آن دو دیده، نادیدنی‌ها را مشاهده می‌کند. «آن‌چه نادیدنی است آن بینی»».

چهار چشمم از برون و از درون بر رخ زیبای عشق ذو فنون

عشق هر دم جلوه‌ای دیگر کند عاشقان بر روی خوبش ناظرون⁽¹⁾

رساله لقاء اللّه، ص 22، پاورقی.

جرعه‌نوشان عشق، در این محراب به معراج می روند، بصیرتشان، پرده‌های حجاب را می‌شکافد و افق‌های جهان غیب را می‌بینند، حال که چنین است، حضرت زهرا علیها السلام که بر اوج این تجلی است، او که شوق لقاء خدا، همه‌ی وجودش را احاطه کرده، اسرار غیب و نهان بر او آشکار است. او مقام شکر و شاکرین را می‌شناسد، چون بارش آبشار نعمت‌های الهی را در عالم شهود و غیب می‌بیند و ثناگوی خداست.

فاطمه در محراب شکرگزاری سرآمد است، چون خانه‌ی او خانه‌ی وحی و نبوت و امامت است، رسول خدا صلی الله علیه و آله بنده‌ی شکور خداست و علی بر این افق تابان است و فاطمه علیها السلام ستاره‌ی فروزنده‌ی خانه محمد صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام است.

علی علیه السلام پیرامون شکر می‌فرماید:

«أَلْحَمْدُ لِلّهِ الْوَاصِلِ الْحَمْدَ بِالنِّعَمِ، وَ النِّعَمَ بِالشُّکْرِ»⁽²⁾سپاس خدای راست که ستایش را به نعمت‌ها پیوسته می‌دارد و نعمت‌ها را به سپاس وابسته می‌کند».

و نیز می‌فرماید همه موجودات به پاس نعمت‌های او سپاسگزار اویند:

«وَ سَجَدَتْ لَهُ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصَالِ أَلْأَشْجَارُ النَّاظِرَةُ...»⁽³⁾و درختان شاداب سبزفام، هر بام و شام به درگاه او نماز برند؛ و نیز می‌فرماید:

«وَالشُّکْرُ زِینَةُ الغِنی»⁽⁴⁾و سپاس و شکر آرایش توانگری است؛ و فرمود:

«وَ مَنْ شَکَرَهُ جَزَاهُ»⁽⁵⁾و هر که او را سپاس دارد جزا دهد؛ و فرمود:

«وَ مَنْ أُعْطِیَ الشُّکْرَ لَمْ یُحْرَمِ الزِّیَادَةَ»⁽⁶⁾و آن را که سپاس عطا شد، از فزوده گشتن محروم نگردید. با وجود سپاس و شکر ولی چه کسی می‌تواند از عهده شکر او برآید:

«یَعْجِزُ عَنْ شُکْرِ مَا أُوتِیَ...»⁽⁷⁾در سپاس آنچه بدان داده‌اند ناتوان است.

از سپاس نعمت‌های او همه عاجزند:

عاجزیم از شرک نعمت‌های تو عجز ما بین بگذر از کفران ما

ای بدی از ما و نیکویی ز تو آن خود کن پرده پوش آن ما⁽¹⁾

دیوان فیض کاشانی، ص 4.

باری، بندگان شکور خداوند اندکند، و از خاصان این بندگان فاطمه است. او رفتار خود و خاندانش مشکور و مورد قدرشناسی خداوند است:

إِنَّ هذا کانَ لَکُمْ جَزاءً وَ کانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُوراً2 آری خدای سبحان ایثارشان را تقدیر می‌کند و آنان که شکورند خداوند به نعمت‌های مادی و معنوی آنان می‌افزاید.

با غم و درد تو کنم دم به دم شکر که «بالشکر تدوم النعم»⁽²⁾

زمزمه فاطمه در این مقام چنین است در دعای روز شنبه:

«وَ زِدْنَا لَکَ شُکْراً»؛⁽³⁾

در دعای روز سه‌شنبه:

«وَاجْعَلْ ذِکْرَهُمْ لَنَا شُکْراً»؛⁽⁴⁾

در دعای روز پنج‌شنبه:

«وَ أَعِنَّا عَلی شُکْرِکَ وَ ذِکْرِکَ...»؛⁽⁵⁾

و نیز در دعای نور:

«... وَ عَلَی السَّرَاءِ وَ الضَّرَّاءِ مَشْکُورٌ».⁽⁶⁾

بنابراین در عرصه‌ی نعمت‌های الهی است که فاطمه حمد و شکر و ثنای خدا می‌گوید، پس از حمد می‌گوید:

«وَ لَهُ الشُّکْرُ عَلی مَا أَلْهَمَ» چون در منظر فاطمه دو افق پدیدار است از یک سو افق اعلا و تابش انوار نعمت، پس باید ساحت کبریایی خدا را ستایش کند و سپاس گوید؛ ولی از سوی دیگر، او با مردمی سخن می‌گوید که حق ناشناس و قدر ناسپاسند؛ مردمی که تا دیروز در لجن‌زار جاهلیت غوطه‌ور بودند، در بدترین بستر و فضا زندگی می‌کردند،

خوراکشان مردار و سوسمار، و آب آشامیدنی آنان گنداب بود. نه تمدنی و فرهنگی، نه جامعه‌ای و سیاستی، نه اخلاق و انسانیتی، دختران را زنده به گور می‌کردند و مجسمه‌های سنگی و چوبی را ستایش می‌نمودند، خرافات به آنان چنگ زده بود و در آتش جهل و بیداد می‌سوختند.

دو جامعه متمدن آن روز - ایران و روم - آنان را به رسمیت نمی‌شناختند؛ تا آن که دریچه آسمان بر آنان باز شد و بر افق برین نبوت، فروغ رحمت و مهربانی بدرخشید و ستاره‌ای بدرخشید و ماه مجلس شد - تجلی اعظم رخ داد و بر شب جهل و خرافه‌ی آنان نور افشاند. تلاوت وحی را به آنان آغاز کرد و در پرتو تعالیم وحی آنان را از خاک برگرفت و بر تارک افلاک نشاند. مردمی بزرگ، عزیز و مقتدر تربیت نمود، بت‌ها را شکست و نور توحید را نمایان ساخت. غبار از چهره فطرت آنان برگرفت و فروغ فطرت خدانما و خدانگر آنان را جلوه‌گر ساخت، آخر، انسان موجودی است که خداوند لباس احسن را خلعت وجودش ساخته و او را به تاج «کَرَّمْنَا» آراسته است. پای در خاک و دست بر افلاک دارد، بر زمین نشسته و بر ملکوت ایستاده است، هم عرشی است و هم فرشی؛ گستره‌ی وجودش بی‌نهایت است؛ جهانی بزرگ در ژرفای جان او به ودیعت نهاده‌اند. از افق جان او، چشمه خورشید حقیقت و معرفت تابان است، روحش جام جهان و آینه‌ی حق‌نماست که زلال معرفت و معبودستایی از آن جاری است، به همین دلیل است که مردمانی با دیدن پیامبران و ایمان به آنان، گویی گمشده‌ی دل خویش را می‌یافتند. این حقیقت، همان فروغ «سپس پلیدکاری و پرهیزکاری‌اش را به آن الهام کرد» می‌باشد.

خدانگر و خداشناس است، زشتی و زیبایی‌ها را می‌شناسد، خوبی و بدی را تشخیص می‌دهد.

قرآن این حقیقت را برمی‌افروزد و پیرامون انسان می‌فرماید:

وَ نَفْسٍ وَ ما سَوّاها * فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها1.

مراد از الهام، همان علم است که به صورت تصور و تصدیق در جان آدمی نهاده شده است. الهام فجور و تقوا از جانب خداوند بدین معناست که شناخت، بدی و خوبی، زشت و زیبایی را خداوند به طور فطری به انسان آموخته است.

در سوره روم نیز نقاب از چهره فطرت می‌گشاید و می‌فرماید:

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّهِ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النّاسِ لا یَعْلَمُونَ‌1.

«پس روی خویش را به سوی دین یکتاپرستی فرا دار، در حالی که از همه‌ی کیش‌ها روی برتافته‌ای و حق‌گرا هستی، به همان فطرتی که خدا مردم را بر آن آفریده است. آفرینش خدا «فطرت توحیدی» را دگرگونی نیست این است دین راست و استوار، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند».

به هر روی، از چشمه‌ی فطرت انسان زلال معرفت جاری است. دست آفریدگار علیم، بذر خوبی‌ها را در سرزمین فطرت انسان افشانده است، چون اوست که خوبی‌ها و بدی‌ها را الهام می‌کند.

ناسپاسی

و اینک افق تابناک سخن فاطمه که می‌فرماید:

«وَ لَهُ الشُّکْرُ عَلی مَا أَلْهَمَ» آشکار می‌گردد. آن حضرت با نامردمانی سخن می‌گوید که نعمت بزرگ رسالت را کفران و ناسپاسی کرده‌اند، اجر رسالت را نادیده انگاشته‌اند، اینک بر آنان هشدار می‌دهد که هان! ای مردم! آیا این است شکر نعمت‌های خداوند؟ این است اجر و مزد رسالت پدرم؟ چرا بر چهره‌ی اسلام سیلی زدید، دگرگونی و بدعت آفریدید، نظام رهبری اسلام را دگرگون ساختید. آیا این است مودت به ذوالقربی؟⁽¹⁾این است تمسک به عترت و قرآن⁽²⁾؟

باری، فاطمه از شکر بر نعمت الهام می‌گوید، چون چراغ فطرت، فروغی حقیقت‌نما دارد و سرچشمه جوشان معرفة‌اللّه است، شناخت خوبی و بدی، و زشتی و زیبایی از این سرچشمه است، و اکنون مسلمانان به آن‌چه کرده‌اند بنگرند و در همان آینه حق‌نمای فطرتشان زشتی کار خود را می‌بینند.

آینه جان

باری، زلال معرفت از چشمه‌ی جان جاری است. علی علیه السلام در بیان این حقیقت می‌فرماید:

«وَ کَلِمَةُ الْإِخْلَاصِ فَإِنَّهَا الْفِطْرَةُ»⁽¹⁾

نهج‌البلاغه، خطبه 110، ص 107.

و نیز آن حضرت می‌فرماید:

«... أللّهُمَّ... وَ جَابِلَ الْقُلُوبِ عَلی فِطْرَتِهَا شَقِیِّهَا وَ سَعِیدِها»⁽²⁾. شگفتا امیرالمؤمنین به گونه‌ی نیایش از این نعمت فطرت سخن می‌گوید: بار خدایا! ای آفریننده دل‌ها بر وفق فطرت؛ خواه تاریکی شقاوت بر آن سایه افکند و یا فروغ سعادت و توحید بر آن پرتو افکند.

و نیز آن حضرت می‌فرماید:

«أَللّهُمَّ إِلَیْکَ أَفَضَتِ الْقُلُوبُ»⁽³⁾خدایا دل‌ها به سوی تو روان است و تو را می‌جوید و می‌خواند، ما را با تو عهد بندگی است، میثاقی فطری.

به گفته‌ی نظامی گنجوی:

خدایا چون گل ما را سرشتی وثیقت‌نامه‌ای بر ما نوشتی

من آن خاکم که مغزم دانه‌ی توست بدین شمعی دلم پروانه‌ی توست

دل مست مرا هشیار گردان ز خواب غفلتم بیدار گردان⁽⁴⁾

و فیض نیکو سروده است:

منزل‌گه یار است دل، مأوای دل‌دار است دل وز غیر بیزار است دل، کی جای اغیار است دل

از پرتو رخسار او جان مجمع انوار شد از عکس خال و خط او، پیوسته گلزار است دل

تا روی او را دیده‌ام، محراب جان ابروی اوست تا چشم او را دیده‌ام، پیوسته بیمار است دل

بر دور شمع روی او، پروانه‌ی دل بی‌شمار در تار زلفش مو به مو گم گشته بسیار است دل

تا در دل من جا گرفت، عشقش به دل مأوی گرفت کار جنون بالا گرفت از عقل بیزار است دل

گاهی ز وصلش سرخوشم، گاهی به هجران مبتلا گه سود دارد گه زیان، در عشق ما زار است دل⁽¹⁾

دیوان فیض کاشانی، ص 243.

و امام خمینی قدس سره:

ذرّات وجود عاشق روی ویند با فطرت خویشتن ثناگوی ویند

ناخواسته و خواسته دل‌ها همگی هر جا که نظر کنند در سوی ویند⁽²⁾

این شعله فروزان فطرت است.

آفاق الهام

به هر روی، اگرچه «ما ألهم» در نگاه اول همان فطرت است که همه‌ی مردم از آن برخوردارند و نعمتی بسیار بزرگ است و سپاس خدا را می‌طلبد؛ ولی با نگاهی ژرف، جلوه‌ای دیگر نمایان می‌شود و پرده‌ای دیگر آشکار می‌گردد و آن إلهام ویژه و خاص خداوند است که مخصوص بندگان مقرب و ذوات معصومین علیهم السلام است، افقی ملکوتی و آسمانی است که معارف حقیقت از آن تجلی می‌کند.

نقطه‌ی نور و جعل مقام و قیام به امر است:

«فَإذَا أَرَادَ اللّهُ إظْهَارَ أَمْرِهِ نَکَثَ فِی قَلْبِهِ فَظَهَرَ فَقَامَ بِأمْرِ اللّهِ»⁽³⁾.

الهام تقوا و پارسایی است:

«أَللّهُمَّ ألهِمْنِی التَّقْوی»⁽⁴⁾

و عمل خیر است:

«أَللّهُمَّ أَلْهِمْنِی الْخَیْرَ وَ الْعَمَلَ»⁽⁵⁾

فروغ بصیرت است:

«هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلی حَقِیقَةِ الْبَصِیرَةِ وَ بَاشَرُوا رُوحَ الْیَقِینِ»⁽⁶⁾همراهی جبرئیل و مکائیل است.

سخن گفتن جبرئیل است، چون تدوین مصحف، و فروغ علم خداست:

«لَمَّا وُلِدَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام أَوْحیَ اللّهُ إلی مَلَکٍ فَأَنْطَلَقَ بِهِ لِسَانَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَسَمَّاهَا فَاطِمَةَ، ثُمَّ قَالَ: إنِّی فَطَمْتُکِ بِالْعِلْمِ وَ فَطَمْتُکِ مِنَ الطَّمثِ ثُم قَالَ أَبُوجَعْفَرٍ: وَاللّهِ لَقَدْ فَطَمَهَا اللّهُ بِالْعِلْمِ...⁽¹⁾

اصول کافی، ج 1، ص 4، ح 6.

این فرایند مبارک افقی برین است که بر جان اولیاء خدا باز می‌شود. و صدیقه بر ستیغ این کمال و تعالی است. این گونه الهام حصول و دریافت حالات انجذاب و کشیده شدن به اعمال نیک و حقایق عالیه است؛ حالتی ویژه که شخص به طور دفعی آن را می‌یابد. به هر روی چون نفس به آخرین مرحله کمال عقلی و عملی نائل گردید و از حرکات و افکار برای رسیدن به مطلوب و مجهول بی‌نیاز شد، قدرت علمی و عملی وی متحد می‌گردد، علمش عمل، و عملش علم می‌شود، چون علم و قدرت در موجودات مجرد نسبت به مادون خود، و در این مقام است که نفس انسان و قوا و جوارح، همه یک چیز می‌گردند، جسد و روح دو چیز نیست، بلکه هر دو یک تابش و یک فروغند.

به گفته‌ی شاعر:

از صفای می و لطافت جام به هم آمیخت رنگ و جام مدام

همه جام است نیست گویی می یا شراب است نیست گویی جام

در چنین مرتبه‌ای است که انسان در ملک و ملکوت تصرف کرده و همه‌ی جهان به فرمان او می‌گردد.

حکیم سبزواری می‌گوید: «قوّه و نفس آدمی تا بدان‌جا می‌رسد که هیولای این جهان در فرمانش می‌آید که آن را از صورتی به صورت دیگر مبدل سازد، فرمان می‌دهد، هوا منقلب می‌گردد، و به خواست او باران می‌آید و یا به اراده‌ی او طوفانی بر پا می‌شود، خلاصه عنصر این عالم در اطاعت و فرمان اویند، همه‌ی این جهان، مانند اجزاء بدنش در اختیار او، و او روح کلی این عالم می‌گردد:

یطبعه العنصر طاعة الجسد للنفس فالکل کجسمه یعد

باری، در عالم امکان، اشرف از عقل و پست‌تر از ماده‌ی عنصری وجود ندارد، که در واقع دو سویه‌ی وجود ممکنند و هر دو در انسان کامل جمع می‌شوند و انسان کامل در وحدت خود همه‌ی هستی را در بر دارد.

در اشعار منتسب به علی علیه السلام چنین آمده:

دَوَائُکَ فِیکَ وَ مَا تَشْعُرُ وَ دَاءُکَ مِنْکَ وَ لَا تُبْصِرُ

وَ أَنْتَ الْکِتَابُ الَّذِی بِآیَاتِهِ یُظْهَرُ الْمُضْمَرُ

أَتَزْعَمُ أَنَّکِ جُرْمٌ صَغِیرٌ وَ فِیکَ انْطَوی الْعَالَمُ الْأَکْبَرُ

در مصباح الشریعه چنین گوید:

صورت آدمی، بزرگ‌ترین دلیل قادر متعال است و آن صورت کتایی است که رب‌العزة به قلم قدرت خویش نگاشته است و آن بنایی است که به حکمت خود ساخته، و همان صورت به تنهایی همه‌ی صورت‌ها و حقایق آفرینش است و همان مختصری از دانش‌های لوح محفوظ است و آن بر همه غائب شاهد و دلیل بر همه‌ی معاند و منکر است و همان راه مستقیم به خیر و نیکویی و صراط موجود در میان بهشت و دوزخ است.

پس در نوع انسان چنین قدرتی است که می‌تواند تا این اوج پرواز کند، ولی انسان قدر خود نشناخته و گوهری که از صدف کون و مکان بیرون است آن را به سفال بی‌ارزش مادی این دنیا می‌فروشد؛ تا چه رسد به آنانی که بر این سپهر عقل محض و صادر اولند، آنان که آغاز و پایان آفرینش به برکت وجود آنان است، بلندپایگانی که خدا آنان را بدون کسب و اکتساب، به وجود روح القدسی مزین ساخته، و آفاق بلند ملکوت آنان در زیارت جا معه چشم‌افروز است.

از این منظر است که شیخ‌الرئیس در مقامات العارفین می‌گوید:

«پیش مردم، ساده‌لوح کسی است که آن‌چه را شنیده، باور کند و نزد من ساده‌تر از او کسی است که آن‌چه را از مقامات این ذوات مقدس شنید انکار نماید».⁽¹⁾

اشارات، نمط آخر، مقامات العارفین.

بنابراین آینه چهره‌نمای آن جلوه‌های الهی سخنان خود آن بزرگواران و آیات قرآن است.

و جز بر آن ستیغ ندرخشند که امام رضا علیه السلام فرمودند:

«... فَمَنْ ذَا الَّذِی یَبْلُغُ مَعْرِفَةَ الْإمَامِ أَوْ یُمْکِنُهُ اخْتِیَارُهُ، هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ! ضَلَّتِ الْعُقُولُ، وَ تَاهَتِ الْحُلُومُ، وَ حَارَتِ الْأَلْبَابُ، وَ خَسَأَتِ الْعُیُونُ، وَ تَصَاغَرَتِ الْعُظَمَاءُ وَ تَحَیَّرَتِ الْحُکَمَاءُ وَ تَقَاصَرَتِ الْحُلَمَاءُ...؛⁽¹⁾

اصول کافی، ج 1، ص 201، ح 1.

خلاصه، فاطمه آراسته به این حققت آسمانی و بر این مکانت ایستاده است و باید خدای را بر این «الهام و اشراق» الهی که وجودش را نورباران ساخته شاکر و سپاسگزار باشد.

شکر بر افق برین وحی

این واژه «ش - ک - ر» و مشتقات آن افزون بر هفتاد مورد در قرآن کریم تکرار گردیده و فروغ شکر را آشکار ساخته است. در آیاتی بندگان را به این وصف می‌ستاید و مأجور می‌شناسد چون:

وَ سَیَجْزِی اللّهُ الشّاکِرِینَ‌2

و وَ سَنَجْزِی الشّاکِرِینَ‌3

و أَ لَیْسَ اللّهُ بِأَعْلَمَ بِالشّاکِرِینَ‌4

و لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّاکِرِینَ‌5

و کُنْ مِنَ الشّاکِرِینَ‌1

و لِکُلِّ صَبّارٍ شَکُورٍ2

و عِبادِیَ الشَّکُورُ3

و إِنَّهُ کانَ عَبْداً شَکُوراً4

و شاکِراً لِأَنْعُمِهِ‌5

و فَأُولئِکَ کانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً6

و کانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً7

و أَنِ اشْکُرْ لِلّهِ‌8

و أَنِ اشْکُرْ لِی9

و وَ اشْکُرُوا لِی10

و وَ اشْکُرُوا لِلّهِ‌11

و وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ‌12

و وَ اشْکُرُوا لَهُ‌13

و یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ‌14

و لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ‌15.

و در پرتو آیاتی ناسپاسان ملامت و سرزنش شده‌اند چون:

أَکْثَرَ النّاسِ لا یَشْکُرُونَ‌1

و وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَشْکُرُونَ‌2

و فَلَوْ لا تَشْکُرُونَ‌3 و....

بنا بر نقل مصباح‌الشریعه، امام صادق علیه السلام در تعریف شکر چنین می‌فرماید:

«فِی کُلِّ نفس من أنفاسک شکر لازم لک، بل الف او اکثر، و أَدنی الشکر...⁽¹⁾؛ در هر نفسی از نفس‌های تو شکری لازم است، بلکه هزار شکر و بیشتر، و کمترین شکر آن است که آگاه باشی نعمت از سوی خدا به تو رسیده است و آن را از آن محبوبی سوی اللّه ندانی و نیز به آنچه او عطا می‌کند و می‌بخشد راضی باشی، و نعمت‌های وافر او را بستر گناه و نافرمانی خدای متعال قرار ندهی، پس در همه‌ی اوقات زندگی خود بنده شاکر و سپاسگزار خدا باش. و در همه‌ی حالات، خود را در پرتو فروغ مهربانی خدایت بنگر، و بدان! اگر در نزد خداوند عبادتی برتر و بالاتر از شکر بود، خدای سبحان آن را نام می‌برد و به انجام آن فرمان می‌داد ولی چون از شکر عبادتی برتر نیست، فرمان به شکرگزاری داده و از میان بندگان خود آنان را برگزید که به خلعت شکرگزاری آراسته‌اند و البته آنان بسیار کمند».

کمال و فراز شکر آن است که به زبان قلب و با اخلاص تمام، به عجز و ناتوانی سپاس او اقرار کنی که از انجام کمترین مرتبه شکر خدا عاجز و درمانده‌ای، زیرا اگر به شکرگزاری او موفق گشتی بدان که فروغ توفیق خدا بر تو تابیده و آن نیز نعمتی بزرگ است و شکر می‌طلبد. پس انجام هر شکری نیز خود شکری دیگر می‌طلبد،

به هر روی، انسان مستغرق دریای نعمت‌های اوست و بدون شک در انجام شکر و سپاس خدا عاجز و ناتوان است. پس چگونه انسان می‌تواند بنده‌ی شکور خدا باشد، جز با اظهار عجز و ناتوانی از سپاس و بندگی او.

به هر روی، شکر و سپاس از یک سو فرمان خدای سبحان است و از سوی دیگر، فریاد فطرت که در مقابل منعم بزرگ باید سپاسگزار بود. خداوند بندگان صالح و پارسای خود را به این صفت آراسته و تکریم نموده است. ناسپاسان را نیز توبیخ و سرنزش کرده آیات بسیاری از قرآن این حقیقت را بیان نموده است.

فروغ شکر را می‌توان در سیمای پیامبران خدا تماشا کرد، و آنان به این خلعت برین آراسته‌اند؛ ستیغ این وصف، توصیف خدای سبحان خویش را به شکور و شاکر است. آن‌جا که می‌فرماید:

وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّهَ شاکِرٌ عَلِیمٌ‌1 و وَ کانَ اللّهُ شاکِراً عَلِیماً2

و نیز می‌فرماید:

إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَکُورٌ3 و إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ4

و وَ اللّهُ شَکُورٌ حَلِیمٌ‌5.

خلاصه آن که، این تابش و جلوه‌ی «مقام شکر» در پرتو آیات قرآن است. و بدون شک آموزه‌های وحی جان‌های مؤمنین و بندگان مقرّب خدا را به این حقیقت آسمانی مزین ساخته‌اند، شگفتا که فاطمه علیها السلام که دریای بی‌کران روحش مالامال از عشق و محبت به خداست و جانش از موج شوق لقاء خداوند لبریز و در مقام بندگی خدا بر بلندای این سپهر می‌درخشد، وحی و سخن خداوند در جان الهی او چه بازتابی دارد و چه موج‌هایی می‌آفریند او در آراستگی به مقام شکر خداوند، چگونه تجلی خواهد کرد و آموزه‌های وحی او را بر چه اوجی می‌رساند؟ بدیهی است که او نیکو می‌درخشد و در مقام شکرگزاری خداوند چون پیامبران و بندگان مخصوص خدا «شکور» خواهد بود که خداوند فرموده است:

وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ6 و این است ترجمان ده‌ها آیه‌ی پیرامون شکر که:

«وَ لَهُ الشُّکْرُ عَلی مَا أَلْهَمَ» بازتابی از فروغ این آیات است.

پرتو سوم

والثناء بما قدم

فاطمه علیها السلام حمد و شکر را با ثناء و ستایش خداوند به کمال می‌رساند و آن‌گاه حمد و شکر و ثناء را مدلل ساخته و می‌فرماید:

«مِنْ عُمُومِ نِعْمَةٍ إبْتَدَأهَا، وَ سُبُوغِ آلاءٍ أَسْدَاهَا، وَ إحْسَانِ مِنَنٍ وَالَاهَا»⁽¹⁾

فرازی از خطبه.

حمد و شکر و ثناء فریاد و ندای فطرت، و پیام جان انسان است، آخر شکر و حمد و ثنای منعم علی الاطلاق از یک سو و ذات جامع کمالات از سوی دیگر، لازم عقلی است. و بدون تردید خدای متعال مستحق ستایش و سپاس و ثناء است. او که پیش از وجود ما، بی‌کرانی از نعمت‌ها را تقدیم کرد، سفره‌ی جود و احسان خود را گسترد، نظامی هماهنگ و بی‌کران بر پا داشت، نظامی بدیع و زیبا، که از آن بهتر ممکن نیست «لیس فی الامکان ابدع ممّا کان» آسمان را برافراشت و کوه‌ها را استوار نمود و زمین را گسترد⁽²⁾. خورشید و گستره‌ی نور آن را آفرید، تا نور افشاند و حرارت بخشد و حیات بیافریند. و شب را به گهر درخشنده‌ی ماه آراست و نورافشان نمود، و روز را روشن نمود و با شب، روز را پوشاند، با ستارگان، آسمان را زیبا نمود. طبیعتی زیبا آفرید که جز خود طبیعت آینه زیبایی‌های او نیست. هیچ نقاش هنرمند، نمی‌تواند پرتوی از این همه زیبایی را که در بی‌کران پدیده‌های خدا موج می‌زند، جلوه‌گر سازد. سبحان‌اللّه! آن همه عظمت در دریاهایش که مشرق تابانی از عجایب خداست، آن همه شکوفه، که از دل سیاه خاک می‌روید و نمایان می‌گردد، شگفتا از این همه راز و عظمت و بزرگی، که ذوات مقدس معصوم در مقابل این همه عظمت مبهوت می‌گردند، انسان و بدایع آفرینش او، کدام نقاش می‌تواند در «ظلمات ثلاث» این گونه صورت آرایی کند، که جلوه‌ای از جمال او، زنان مصری را بی‌تاب کند، که دست از نارنج نشناسند و زبان بر ستایش او بگشایند و بگویند:

قَطَّعْنَ أَیْدِیَهُنَّ وَ قُلْنَ حاشَ لِلّهِ ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلاّ مَلَکٌ کَرِیمٌ‌3 ؛

«دست‌های خود بریدند و گفتند منزه است خدا، این که بشر نیست این فرشته‌ای بزرگوار است».

باری، دریای بی‌کران نعمت‌های الهی موّاج است، و به راستی چه کسی می‌تواند ساحت این منعم کریم را سپاس و ستایش کند؛ به جز آنان که وجودشان ترجمان وحی الهی بود. این فروغ فقط در ادعیه و نیایش‌های آنان می‌درخشد آنانند که کلمه طیب خداوند بوده، و کلمه تکوین و تشریع خدای را ترجمانند. ادعیه و نیایش‌های آن ذوات مقدس - که قرآن صاعد است - نمایشی از سپاس و ستایش در این ساحت و محضر ربوبی است.

آن‌گاه که علی علیه السلام در دعای صباح چنین نیایش می‌کند:

«أَللّهُمَّ یَا مَنْ دلَعَ لِسَانَ الصَّبَاحِ بِنُطْقِ تَبَلُّجِهِ...⁽¹⁾

طلیعه دعای صباح.

«یَا مَنْ دَلَّ عَلی ذَاتِهِ بِذَاتِهِ‌⁽²⁾ای خدایی که هستیش دلیل هستی اوست».

که گفته‌اند:

آفتاب آمد دلیل آفتاب گر دلیلت باید از وی رو متاب

و نیز امام حسین علیه السلام در دعای عرفه که گستره‌ای بی‌نهایت از معارف و معرفت است، افق‌هایی فراروی بصیرت دل می‌گشاید. بر مفاهیم و مضامین این نیایش، شعاع تابناک نعمت‌های مادی و معنوی خدا جلوه‌گر است و به پاس‌داشت آن، با زمزمه‌ی حمد و سپاس، ساحت قدسی منعم را می‌ستاید، زمزمه‌ای عارفانه و عاشقانه، که زلال زمزم آن، هزاران جان عارف مشتاق را به سرور و بهجت می‌رساند.

و اینک فرازهایی از آن نیایش فروغ دیدگان می‌گردد، آن حضرت نیز، از اولین نعمت‌ها می‌گوید، نعمت‌هایی که بستر پیدایش من گردید:

«إبْتَدَأْتَنِی بَنِعْمَتِکَ، قَبْلَ أَنْ أَکُونَ شَیْئاً مَذْکُوراً...؛⁽³⁾پروردگارم، جودت، وجودم بخشید، و خلعت وجود پوشیدم، و نابود بودم، هستی‌ام بخشیدی».

و آن‌گاه گستره‌ی نعمت‌های بی‌شمار الهی را می‌ستاید:

«لَمْ تَرْضَ لِی یَا إلهِی نِعْمَةً دُونَ أُخْری، وَ رَزَقْتَنِی مِنْ أَنْوَاعِ الْمَعَاش،... تَقَدَّسَتْ أَسْمَاؤُکَ وَ عَظُمَتْ آلَاءُکَ، فَأَیُّ نِعَمِکَ یَا إلهِی أُحْصِی عَدَداً وَ ذِکْراً، أَمْ أَیُّ عَطَایَاکَ أَقُومُ بِهَا شُکْراً...؛ نام‌های مقدست پاک، و نعمت‌هایت بزرگ، پروردگارا کدام یک ازنعمت‌های بی‌حسابت را می‌توان نام برد و شمارش کرد و کدام‌یک از عطاهایت را می‌توان سپاس‌گزار و شاکر بود، در صورتی که نعمتت بیش از آن است که ریاضیدانان به شمار آرند و حافظه‌های دانا آن را بفهمند...».

چگونه بتوانند؟ هرگز که تو خود در کتابت قرآن خبر دادی، که اگر خواهید نعمت‌های خدا را به شمار آرید هرگز نتوانید⁽¹⁾

ابراهیم / 34؛ نحل / 18.

امام علیه السلام در بی‌نهایت امواج نعمت‌های الهی شناور است، نعمت‌هایی که هر کدام جلوه‌ای از ربوبیت خدا را نمایش می‌دهد او خدا را بر این محراب می‌ستاید و سپاس می‌گوید، طنین

«أَللّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ وَ لَکَ الْحَمْد» آن حضرت ملکوت را نورباران می‌کند، به کرات این جلوه عشق و معرفت در نیایش امام نمایان است:

«تَبَارَکْتَ وَ تَعَالَیْتَ، فَلَکَ الْحَمْدُ دَائِماً وَ لَکَ الشُّکْرُ وَاصِباً أَبَداً⁽²⁾تویی که نعمت‌ها عنایت کردی، حمد و ستایش مخصوص توست و شکر و سپاس دائم تو را سزد».

آن حضرت، در فرازی، فروغ سپاس و ستایش خود را چنین جلوه‌گر می‌سازد:

«أَنْ لَوْ حَاوَلْتُ وَ اجْتَهَدْتُ مَدَی الْأَعْصَارِ وَ الْأَحْقَابِ، لَوْ عُمِّرْتُهَا أَنْ أُؤَدِّیَ شُکْرَ وَاحِدَةٍ مِنْ أَنْعُمِکَ، مَا اسْتَطَعْتُ ذَلِکَ إلَّا بِمَنِّکَ الْمُوجَبِ عَلَیَّ بِهِ شُکْرُکَ أَبَداً جَدِیداً وَ ثَنَاءً طَارِفاً عَتِیداً» ⁽³⁾.

شگفتا سپاس امام در مقابل نعمت‌ها، انسان را حیران می‌کند این چگونه سپاس‌گزاری است؟ مردم ما، به مدح سعدی می‌پردازند که مقام شکر را چه نیکو در نثر و نظم خود تبیین

ساخته: «هر نفسی که فرو می‌رود ممدّ حیات است و چون برمی‌آید مفرّح ذات، پس در هر نفسی دو نعمت و بر هر نعمتی شکری لازم پس:

از دست و زبان که برآید کز عهده‌ی شکرش به در آید

بنده همان به که ز تقصیر خویش عذر به درگاه خدا آورد

ورنه سزاوار خداوندیش کس نتواند که بجا آورد⁽¹⁾

طلیعه گستان سعدی.

سخن و نیایش امام اوج و ستیغ است، آن حضرت می‌فرماید: «اگر قرن‌ها عمر کنم و پیوسته در شکرگزاری و سپاس تو باشم، شکر یکی از نعمت‌های بی‌کرانت را انجام ندهم، مگر در پرتو لطف و منت خودت، که آن هم نعمتی دیگر است و شکر و سپاسی جاوید می‌طلبد، هیهات! افق برین این سخن کجا و سخن سعدی، فقط می‌توان گفت پرتوی از آفتاب سخن امام در کلام سعدی جلوه‌گر است»⁽²⁾.

دیدار محبوب

به هر روی، امام با وجود سپاس و شکر، ستایش و نیایش به ساحت خدا در مقابل نعمت‌های بی‌کران او، در یک تابش و جلوه‌ای دیگر، حجاب‌های نور نعمت‌ها را می‌شکافد و از افقی برین ساحت خدا را زیارت کرده و او را می‌ستاید آن حضرت می‌گوید:

«أَللّهُمَّ اجْعَلْنِی أَخْشَاکَ کَأَنِّی أَرَاکَ‌⁽³⁾خدایا مرا مقامی از خوف و خشیت عطا کن که گویا تو را می‌بینم».

در اوج و پروازی دیگر، ستیغ قله معرفت را فتح می‌کند و بر آن افق خدای را چنین نیایش می‌کند:

«اَیَکُونُ لِغَیْرِکَ مِنَ الظُّهُورِ مَا لَیْسَ لَکَ حَتّی یَکُونَ هُوَ الْمُظْهِرَ لَکَ، مَتی غِبْتُ حَتّی تَحْتَاجَ إلی دَلِیلٍ یَدُلُّ عَلَیْکَ، وَ مَتی بَعُدْتَ حَتّی تَکُونَ الْآثَارُ هِیَ الَّتِی تُوصِلُ إلَیْکَ، عَمِیَتْ عَیْنٌ لَا تَرَاکَ عَلَیْهَا رَقِیباً⁽⁴⁾آیا موجودی غیر تو ظهوری دارد

که تو نداشته، و او سبب پیدایی و ظهور تو گردد؟ کجا پنهان بوده‌ای تا نیاز به دلیلی برای آشکار شدنت باشد؟ کور باد چشمی که تو را نمی‌بیند با آن که همیشه مراقب او هستی».

و پایان معراج حسین علیه السلام، رفع همه‌ی حجاب‌هاست. او به مقام تجلّای کامل می‌رسد، تجلّائی که همه چیز آینه است و فقط رخ یار را می‌نمایاند او که صورت معشوق در آینه می‌بیند به آینه فکر نمی‌کند، معشوق را می‌خواهد و آینه، فانی در صورت معشوق است.

آن حضرت چنین نیایش می‌کند:

«وَ أَنْتَ الَّذِی تَعَرَّفْتَ إلَیَ‌ّ فِی کُلِّ شَیْ‌ءٍ، فَرَأَیْتُکَ ظَاهِراً فِی کُلِّ شَیْ‌ءٍ، وَ أَنْتَ الظَّاهِرُ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ، یَا مَنْ اسْتَوی بِرَحْمَانِیَّتِهِ، فَصَارَ الْعَرْشُ غَیْباً فِی ذَاتِهِ، مَحَقْتَ الْآثَارَ بِالْآثارِ، وَ مَحَوْتَ الْأَغْیَارَ بِمُحِیطَاتِ أَفْلَاکِ الْأَنْوَارِ، یَا مَنْ احْتَجَبَ فِی سُرَادِقَاتِ عَرْشِهِ عَنْ أَنْ تُدْرِکَهُ الْأَبْصَارُ، یَا مَنْ تَجَلّی بِکَمَالِ بَهَائِهِ...»⁽¹⁾

همان، ص 441.

این چه مفاهیم بلند و آموزه‌های عرشی است که ترجمانی برای آن، به جز روح معصوم نمی‌باشد، هیچ عبارتی نمی‌توند این حقیقت را ترجمه نموده و بنمایاند فقط تجلی‌گاه این ملکوت، روح معصوم است، البته زلال‌ترین روح و حقیقت قدسی. و گرنه تجلای خدا آن هم نه در تابش «بکمال بهائه» موسی علیه السلام را بی‌هوش ساخت.

به هر روی، این زلال در ادعیه و نیایش‌های صادره از سوی ذوات معصومین علیهم السلام جاری است.

در دعای افتتاح که نیایش شب‌های ماه رمضان مؤمنین است این‌گونه زمزمه می‌شود:

«أَللّهُمَّ إنِّی أَفْتَتِحُ الثَّنَاءَ بِحَمْدِکَ»⁽²⁾.

و آن‌گاه در ادامه می‌خوانیم:

«أَلْحَمْدُ لِلّهِ بِجَمِیع مَحَامِدِهِ کُلِّهَا، عَلی جَمِیع نِعَمِهِ کُلِّهَا»⁽³⁾.

پرتوی از شکر و سپاس در صحیفه

حسن مقال، در مقام سپاس و شکرگزاری نیایش امام سجاد علیه السلام در صحیفه است. آن حضرت چنین نیایش می‌کند:

«أَللّهُمَّ إنَّ أَحَداً لَا یَبْلُغُ مِنْ شُکْرِکَ غَایَةً إِلّا حَصَلَ عَلَیْهِ مِنْ إِحْسَانِکَ مَا یُلْزِمُهُ شُکْراً، وَ لَا یَبْلُغُ مَبْلَغاً مِنْ طَاعَتِکَ وَ إِنِ اجْتَهَدَ إِلَّا کَانَ مُقَصِّراً دُونَ اسْتِحْقَاقِکَ بِفَضْلِکَ، فَاشْکُرَ عِبَادِکَ، عَاجِزٌ عَنْ شُکْرِکَ...⁽¹⁾

صحیفه سجادیه، دعای 37، ص 244-249.

«فَسُبْحَانَکَ! مَا أَبْیَنَ کَرَمَکَ فِی مُعَامَلَةِ مَنْ أَطَاعَکَ أَوْ عَصَاکَ: تَشْکُرُ لِلْمُطِیعِ مَا أَنْتَ تَوَلَّیْتَهُ لَهُ، وَ تُمْلِی لِلْعَاصِی فِیمَا تَمْلِکُ مُعَاجَلَتَهُ فِیهِ...»⁽²⁾.

منزه و پاکی، شگفتا چه روشن و آشکار است کرم و بزرگواریت در رفتار با کسی که ترا اطاعت و فرمان‌بری کرده و یا معصیت و نافرمانی نموده است: فرمان‌بر را برای آن‌چه خود برای او آماده نموده‌ای، پاداش می‌دهی، و گنه‌کار را با آن که به شتاب در کیفر او توانایی مهلت می‌دهی! به هر یک از مطیع و عاصی چیزی عطا کرده‌ای که سزاوار آ ن نیست و بر هر کدام چیزی احسان نموده‌ای که عمل و کردارشان از آن کوتاه است...

«فَمَنْ أَکْرَمُ - یَا إلهِی - مِنْکَ، وَ مَنْ أَشْقی مِمَّنْ هَلَکَ عَلَیْکَ»؟ باری، منتهی شکر نعمت خداوند اقرار به عجز و ناتوانی از ادای شکر است. حضرت صادق علیه السلام فرمود: «خدای عزوجل به موسی علیه السلام وحی نمود: ای موسی شکر مرا آن گونه که شایسته است بجا آور، موسی گفت: پروردگارا چگونه شکر ترا آن‌چنان که شایسته توست به جا آورم؟ در حالی که شکرگزاری من نیز خود نعمتی است که بر من احسان کردی؟ خدای تعالی فرمود: اکنون شکر مرا بجا آوردی که دانستی آن نعمت شکرگزاری نیز از جانب من است»⁽³⁾.

به هر روی، سپاس و ستایش، زلال بندگی خداست که از سرچشمه‌ی عصمت جاری است. آن ذوات مقدس بودند که در پاس‌داشت نعمت‌های بی‌شمار الهی مدام در نیایش و ستایش خدا بودند و نعمت‌های اول و آخر الهی را می‌ستودند، نیایش‌های آن بزرگواران از این زلال لبریز است. و اوج سپاس و شکر آن ذوات عجز از مقام شکرگزاری است.

چه نیکو گفته است مصلح‌الدین شیرازی:

باری، باران رحمت بی‌حساب خدا، همه را رسیده، و خوان نعمت بی‌دریغش همه جا کشیده، پرده‌ی ناموس بندگان به گناه فاحش ندرد و وظیفه روزی، به خطای منکر نبرد.

ای کریمی که از خزانه‌ی غیب گبر و تصرسا وظیفه‌خور داری

دوستان را کجا کنی محروم تو که با دشمن این نظر داری⁽¹⁾

گلستان سعدی / دیباچه.

ادیم، جهان سفره عام اوست بر این خوان یغما چه دشمن چه دوست

در قرآن کریم مجموعه‌ی آیاتی، نظام آفرینش را رحمت و نعمت دانسته که خداوند، این نظام را در اختیار انسان قرار داده و برای او آفریده است در آیاتی چنین آمده:

وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ2.

و نیز می‌فرماید: وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دائِبَیْنِ‌3

و نیز می‌فرماید: وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ‌4

و نیز می‌فرماید: وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهارَ5

و نیز می‌فرماید: أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّهَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ‌6

و نیز می‌فرماید: وَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً مِنْهُ‌7.

شگفتا! همه‌ی آن‌چه در آسمان و زمین است مسخّر انسان است.

در مجموعه‌ای دیگر از آیات قرآن می‌فرماید:

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً1

و نیز: اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ النَّهارَ مُبْصِراً2

و نیز: وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِی ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ3

و نیز: هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً4

و نیز: وَ اللّهُ جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ بِساطاً5

و نیز: وَ لَقَدْ مَکَّنّاکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها مَعایِشَ‌6

و نیز در واژه‌ی خلق: هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً7.

خلاصه افزون بر صد آیه‌ی نور در پرتو واژه‌های مختلف «جعل» و «سخّر» و «خلق» و واژه‌های دیگر، بحر بی‌کران پدیده‌های حضرت حق را به پاس خلقت انسان دانسته و مجموعه‌ی آفرینش را صدف پرورش گهر تابان انسان تعریف کرده است و آبشار نعمت‌ها را به پای این موجود جاری ساخته است. و در واقع، آهنگ همه‌ی پدیده‌های الهی آن است که ما از برای توایم. مفهوم همان حدیث شریف قدسی که

«خَلَقْتُ الْأَشْیَاءَ لِأَجْلِکَ» و در نثر زیبای سعدی که از آموزه‌های وحی سرچشمه می‌گیرد، این حقیقت چنین بازگو گردیده است که: «فراش باد صبا را گفته تا فرش زمردین بگسترد و دایه‌ی ابر بهاری را فرموده تا بنات نبات در مهد زمین بپرورد. در ختان به خلعت نوروزی قبای سبز ورق در بر گرفته و اطفال شاخ را به قدوم موسم ربیع کلاه شکوفه بر سر نهاده، عصاره‌ی نالی به قدرت او شهد فایق شده و تخم خرمایی بتربیتش نخل باسق گشته.

ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

همه از بهر تو سرگشته و فرمان‌بردار شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبری⁽¹⁾

سخن فاطمه علیها السلام

اینک که پرتوی از آیات قرآن پیرامون شکر و مقام شاکرین نمایان شد و با واژگان: «جعل لکم» و «سخّر لکم» و «خلق لکم» و آیات دیگر همه‌ی آفرینش را به پای انسان نثار کرد و همه چیز را طفیل وجود او معرفی کرد، به سخن فاطمه علیها السلام باز گشته، بدیهی است که این سخن

«أَلْحَمْدُ لِلّهِ عَلی مَا أَنْعَمْ، وَ لَهُ الشُّکْرُ عَلی مَا أَلْهَمْ، وَ الثَّنَاءُ بِمَا قَدَّمَ، مِنْ عُمُومِ نِعَمٍ ابْتَدَاهَا...»⁽¹⁾

طلیعه خطبه.

فاطمه علیها السلام در این فراز از گستره بی‌نهایت نعمت‌ها می‌گوید، از عموم و شمول نعمت‌ها، از این که او آغاز به احسان و بذل نعمت‌ها نمود، پیش از آن که انسان باشد، و یا بعد از وجود، استحقاق این همه نعمت را داشته باشد، چون آفریدگار نظام تکوین و تشریع را به یمن وجود انسان پدید آورد، همه را فرمان‌بر او قرار داده، و همه چیز را وقف خدمت به او دانسته است، فرشته تدبیر امور او می‌کند، حافظ اوست، و پدیده‌های هستی مسخّر فرمان او.

او آفرید تا جودی کند، و چشمه فیاض جودش جاری گردد. امیرالمؤمنین علیه السلام در آغاز خطبه متقین چنین می‌گوید:

«أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللّهَ - سُبْحَانَهُ وَ تَعَالی - خَلَقَ الْخَلْقَ حِینَ خَلَقَهُمْ غَنِیّاً عَنْ طَاعَتِهِمْ...؛ أما بعد، خدای سبحان و برتر از همگان، جهانیان را آفرید در حالی که از اطاعت آنان بی‌نیاز و از نافرمانی آنان در امان بود. چون از نافرمانی آن که او را نافرمانی کند بدو زیانی نرسد و طاعت آن کسی که فرمانش برد، به او سودی ندهد، سپس روزی آنان را میانشان قسمت کرد و بداد و هر یک را در جایی که درخور اوست نهاد»⁽²⁾.

باری، خداوند، دریای بی‌کران نعمت‌های خود را در اختیار بشر قرار داد، نعمت‌هایی که بر همه جاری است، دوست و دشمن نمی‌شناسد، عوض نمی‌طلبد، و نمی‌خواهد چون او منعم علی الاطلاق است ابتداء به جود نعمت می‌کند.

مگر امام سجاد در نیایش خود خدای را این‌گونه نمی‌ستاید:

«یَا مُبْتَدِأُ بِالنِّعَمِ قَبْلَ اسْتِحْقَاقِهَا...؛⁽¹⁾

جمال الاسبوع، ص 275؛ فرج المهموم، ص 246. هر دو کتاب از سید بن طاووس می‌باشد.

نعمت‌های خدای سبحان به پاس‌داشت استحقاق شخص نمی‌باشد، زیرا داشتن حق آن‌جا صحیح است که شخص از ناحیه‌ی خود چیزی دارا باشد و آن را به رایگان و یا در برابر پاداشی به کسی بدهد، این‌جاست که «استحقاق» معنا و مفهوم پیدا می‌کند ولی اگر موجودی از خود هیچ ندارد و در اصل هستی که کمال اول اوست و نیز در قوای دیگر که کمال‌های بعد از کمال است عین احتیاج و فقر است، هیچ چیز از او نیست و او مالک آن نمی‌باشد، در این صورت چه حقی متصوّر است؟ اگر کارفرمایی به کارگر، نیروی بدنی که فاقد آن بود عطا کرد، اعضاء و جوارح بخشید، همت و مدد و قدرت به او داد و سپس از او خواست کاری انجام دهد، آیا در چنین موردی حقی برای کارگر منظور می‌گردد؟ هرگز زیرا در همه‌ی احوال از سر تا پا نیاز محض است.

امام سجاد زین‌العارفین، این حقیقت را در تابش نیایش خود می‌نمایاند و می‌گوید: «پروردگارا! هیچ کس مستوجب آن نیست که به پاس استحقاقش او را بیامرزی و یا به سبب شایستگی از او خشنود باشی. پس هر که را می‌بخشی از انعام و فضل و احسان توست، و از هر که خشنود شوی از تفضل توست... اگر فرمان‌بر را به مجرد عملش - با آن که تو خود او را بر آن موفق کردی - پاداش می‌دادی، نزدیک بود که پاداش تو را نیابد، و نعمت و بخششت از دست او برود (چون کسی به عمل و کردار دیگری سزاوار پاداش نمی‌گردد) ولی تو به کرم و بزرگواریت او را در مقابل عمل در مدت کوتاه و نابود شدنی، به پاداش طولانی و پایدار پاداش داده‌ای...؛ سپس از او در مقابل رزقی که از خوان نعمت تو خورده تا به وسیله آن بر طاعتت نیرو گرفته از او مطالبه‌ی عوض و بها نکردی و در آلات و ابزاری که استعمال آن‌ها را وسیله‌ی رسیدن به آمرزشت قرار دادی با او سخت‌گیری ننمودی، و اگر با او چنین رفتار می‌نمودی آن‌چه «عبادت و بندگی» که برای آن رنج کشیده و آن‌چه در آن کوشش نموده بود، در برابر کوچک‌ترین احسان‌ها و نعمت‌هایت از دست رفته بود و در نزد تو در مقابل سایر نعمت‌ها در گرو می‌بود. شگفتا! پس چه کسی چیزی از پاداش ترا سزاوار می‌باشد؟! نه هرگز سزاوار نمی‌باشد، خدای من، این حال و چگونگی بندگان فرمان‌بر توست که در محراب

بندگیت کوشش نموده‌اند؛ ولی حال عاصیان و نافرمان‌بران که فرمانت را اطاعت نکرده، و مرتکب معصیت تو گشته‌اند چگونه است؟ با این حال تو در کیفر این گناه‌کار شتاب نکردی، تا باز شاید به خود باز گردد و به تو رجوع کند و توبه نماید پرتو طاعت به او بتابد و خود را تغییر دهد سبحان اللّه! حقا سزاوار بود که در همان آغاز نافرمانی و اولین گناه همه‌ی کیفرهایت را که برای همه‌ی آفریدگانت آماده ساخته‌ای بر او جاری می‌ساختی، پس هر کیفری را که از او به تأخیر انداختی و هر عذاب و شکنجه‌ی خوارکننده‌ای را که از او باز داشتی چشم‌پوشی از حق خود و رضا و خشنودی به کمتر از استحقاق خویش می‌باشد بنابراین است که باید فریاد زد:

«فمن أکرم - یا الهی - منک»⁽¹⁾

مفاتیح الجنان.

خدای راست مُسلّم بزرگواری و حکم که جرم بیند و نان برقرار می‌دارد⁽²⁾

و نیز وحشی سروده است:

رازق ما آن که به خوان نعم خواند جهان را به وجود از عدم

هست جهان سفره‌ی احسان او اهل جهان زله خور خوان او

هر که نه پرورده‌ی این نعمت است از سر خوان عدمش قسمت است

مائده‌ی فیض چه جزء و چه کل برده از او فیض چه خار و چه گل⁽³⁾

به هر روی، وقتی که با نگاه بر این افق و نظاره‌ی مطیعان، مشاهده می‌گردد که جداً هیچ‌گونه حقی قابل تصور نیست، تا استحقاق گردد، حساب گناه‌کاران و گردن‌کشان دیگر به خوبی روشن است پس فضل و کرم خدا فراگیر است و چون همه هستی و توفیقات از زلال چشمه فیض و فضل خداوند جاری است.

سخنی با غزالی

از پرتو فروغ سخن فاطمه علیها السلام عموم و شمول نعمت‌ها، از بدو آفرینش تا ابدیت تاریخ آشکار است. بنابراین تعریف منحصر و محدود غزالی از «نعمت» در کتاب «احیاءالعلوم» وی مورد مناقشه و اشکال است. او در تبیین نعمت‌ها چنین می‌نگارد: «نعمت عبارت از هر خیر و

لذت و سعادت و بلکه هر مطلوبی است که مقدمه برای نیل به مطلوب دیگری نباشد و نعمت حقیقی و راستین سعادت اخروی است و غیر از سعادت اخروی را نعمت و سعادت نامیدن، غلط و مجاز است، به همین بیان سعادت دنیوی را نعمت نمی‌توان نامید. به هر روی، نعمت عبارت از هر وسیله و سببی است که با واسطه یا بدون واسطه آدمی را به سعادت جاوید و ماندگار آخرت برساند و هر چیز غیر آن باشد نعمت نیست. بنابراین تقریر و تعریف، نگاه غزالی به نعمت‌های دنیا جنبه‌ی آلی و واسطه‌ای دارد که اگر به ذی‌المقدمه رسید نعمت است. و إلّا نعمت نیست. غزالی در ادامه به شرح و تقسیم نعمت‌ها پرداخته و در شش مبحث مطالبی را ارائه می‌کنند»⁽¹⁾

شرح خطبه‌ی حضرت زهرا علیها السلام، ص 68، به نقل از محجة البیضاء، ج 7، ص 175.

پاسخ به گفته‌ی ناصواب غزالی، همان آموزه‌های وحی است، از چشمه آفتاب وحی نیز همان زلال سخن فاطمه ساطع است که گستره نعمت‌ها عام و بی‌نهایت است و شمول آن فراگیر است و بر این خوان همه میهمانند و در پرتو بندگی و سپاس این نعمت‌ها فزونی می‌یابد و ناسپاسی موجب حرمان و کم شدن نعمت‌هاست.⁽²⁾

از بهاران کی شود سر سبز سنگ خاک شو تا گل برویی رنگ رنگ

سال‌ها تو سنگ بودی دل خراش آزمون را یک زمانی خاک باش

آب از بالا به پستی ور شود آنگه از پستی به بالا در رود

گندم از بالا بزیر خاک شد بعد از آن، آن خوشه چالاک شد⁽³⁾

و نیز فیض کاشانی سروده:

بگذار کبریا ز در مسکنت درآ خاتم به عرش هم به تضرّع نماز کرد⁽⁴⁾

قرآن در پرتو آیاتی، این حقیقت را نمایان و آفتابی می‌کند.

«خدا مثلی می‌زند، دهکده‌ای امن و آرام، و روزیش از هر طرف فراوان می‌رسید آن‌گاه منکر نعمت‌های خدا شدند و خدا به سزای اعمالی که می‌کردند پرده گرسنگی و ترس بر آنها افکند».

«و خدا برای آسایش شما از گرما، سایه‌بان‌ها از درختان و سقف و دیوار و کوه‌ها مهیا ساخت و از غارهای کوه، پوشش و اتاق‌ها برایتان قرار داد تا از سرما و گرما پناهی گیرید، و نیز لباسی که شما را از گرمای آفتاب و سرمای زمستان بپوشاند، آفرید و نیز برای آن که در جنگ محفوظ مانید لباس آهنی مقرر گردانید، چنین نعمت‌های خود را بر شما تمام و کامل کرد تا مگر مطیع و تسلیم امر او باشید».

«و نعمت خدا بر خویشتن را بیاد آرید که با یکدیگر دشمن بودید و او بین دل‌هایتان الفت برقرار کرد و در نتیجه برادر شدید...».

«و ما هرگاه به انسان نعمتی عطا کردیم رو بگردانید و دوری جست و هرگاه شر و بلایی به او روی آورد، به کلی مأیوس و ناامید گردید».

«آیت‌های خدا را به مسخره نگیرید، و یادآورید نعمت خدا را بر خویشتن با این کتاب و حکمت که بر شما نازل کرده و به وسیله‌ی آن پندتان می‌دهد و از خدا بترسید و بدانید که خدا به هر چیز دانا است».

«و چون دریا را برای شما بشکافتیم و نجاتان دادیم و فرعونیان را در جلو چشم شما غرق کردیم».

«هر نعمتی دارید، از خداست و باز چون رنجی به شما رسد در پیشگاه او زاری می‌کنید».

گستره نعمت از نگاه فاطمه علیها السلام

این آیات و ده‌ها آیه دیگر که به ظاهر و باطن، تفسیر و تأویل گستره بی‌نهایت نعمت‌های خدا را گزارش می‌کنند؛ نعمت‌هایی که به پاس‌داشت آفرینش انسان آفریده شده‌اند. زهرا علیها السلام این نثار و عطای الهی را که آموزه‌ای از ده‌ها آیه قرآن است با این فراز از خطبه

«وَ سُبُوغِ آلاء أَسْدَاهَا، وَ إحْسَانِ مِنَنِ وَالَاهَا»⁽¹⁾را تفسیر می‌نماید. بدون شک از نای آفرینش، دو آهنگ طنین‌افکن است، نخست آن که نظام هماهنگ پدیده‌ها، از آفریدگاری یگانه و بی‌همتا گزارش می‌کند و به گفته‌ی صدرا: «همبستگی موجودات با ترتیب و نظم حکمت‌آمیز نشان‌گر آن است که آفریدگار آنها یگانه و بی همتاست، و این نظام چون پیکره آدمی است که اگر چه در ظاهر از اعضای مختلف که به هم شباهتی ندارند تشکیل گردیده؛ ولی مجموعه‌ی کاملاً به هم مرتبط بوده و در خدمت یکدیگرند و هماهنگی و نظم واحدی بر این اعضاء و جوارح مختلف حاکم است. جهان هستی هم با وجود پدیده‌های گوناگونی که از همدیگر جدا است دارای اثر و طبیعت خاصی است؛ و در یک طرح کلی و شاکله‌ی عظیم هماهنگ بوده و همه، آهنگ توحید می‌سرایند، و تسبیح و تحمیدگویان حضرت حقند⁽²⁾و این هماهنگی دلالت دارد که مدبر و نگاهدارنده واحدی آنها را آفریده و بقای آنها را استمرار بخشیده است؛ زیرا اگر دو صانع بود، فساد و اختلاف نظام آفرینش را نابود می‌کرد⁽³⁾. ولی چنین نیست، نظمی اعجازگونه بر آفرینش جاری است، قرآن نیز این حقیقت را ضمن آیاتی و از جمله این آیه بیان می‌دارد:

اَلَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً ما تَری فِی خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَری مِنْ فُطُورٍ * ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ إِلَیْکَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسِیرٌ1 ؛

«آن خدایی که هفت طبقه آسمان را آفرید، تو در آفرینش رحمان هیچ تفاوتی نمی‌بینی، به دقت نظر کن، آیا هیچ سستی و ناهماهنگی در نظام عالم به چشم می‌خورد؟ نه! مسلماً اگر بار دیگر هم نظرافکنی و ژرف بیاندیشی، پلک چشمت از خستگی می‌افتد و اختلافی نخواهی یافت».

این نظام، هماهنگ است که همه چیز آن از ذره تا کهکشانش همه در پرتو نظم او هماهنگ و منظمند و هر چیز آن به جا و زیباست و به قول مولانا:

تشنه می‌گوید که کو آب گوار آب هم گوید که کو آن آب‌خوار

آسمان گوید زمین را مرحبا من ترا چون آهن و آهن‌ربا

آهنگ دوم؛ این نظام هماهنگ آن است که همه‌ی هستی به پاس‌داشت آفرینش انسان است از این حقیقت آیاتی از قرآن پرده‌برداری می‌نماید که بحث آن گذشت و اینک به پاس آراستگی این فراز از مبحث به آیات قرآن قسمتی از سوره نباء ذکر می‌گردد:

أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً * وَ الْجِبالَ أَوْتاداً * وَ خَلَقْناکُمْ أَزْواجاً * وَ جَعَلْنا نَوْمَکُمْ سُباتاً * وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِباساً * وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً * وَ بَنَیْنا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِداداً * وَ جَعَلْنا سِراجاً وَهّاجاً * وَ أَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجّاجاً2 ؛

«آیا ما زمین را برای شما گهواره و کوه‌ها را میخ قرار ندادیم؟! آیا شما را جفت نیافریدیم؟ خواب را برای شما آسایش و شب را لباس و روز را برای زندگی قرار ندادیم؟ هفت آسمان محکم را برای شما بنا نکردیم؟ خورشید را چراغ نورافشان آن نساختیم و باران از ابرهای فشرده نازل نساختیم؟...».

باری، امواج بی‌کران نعمت‌های الهی طنین‌افکن است و انسان غوطه‌ور در این اقیانوس بی‌کران است. باید پیوسته انسان نعمت‌های الهی را یادآوری نماید و سپاسگزار منعم خود باشد. قرآن سفارش می‌کند: فَاذْکُرُوا آلاءَ اللّهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ‌1.

بنی اسرائیل را سرزنش می‌کند که چرا نعمت‌های الهی را فراموش کردند و به آنان فرمان می‌دهد: یا بَنِی إِسْرائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ‌2 ؛ و عموم مردم را به یادآوری نعمت‌ها سفارش می‌کند: یا أَیُّهَا النّاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ‌3.

شگفتا! در سوره مبارکه «الرحمن» سی مرتبه انسان و جن را مورد عتاب خود قرار داده و می‌فرماید: فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ.

به هر روی، مقام سپاس و شکر آهنگ عقل و فطرت و دل است، و انسان تا آن‌جا که می‌تواند باید سپاس‌گزار خدا باشد؛ اگر چه هیچ کس را یارای شکر و سپاس خدا نمی‌باشد.

فضل خدای را که تواند شمار کرد یا کیست آن که شکر یکی از هزار کرد

پرتو چهارم

وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إلهَ إلَّا اللّهُ

در فراز نخست، فاطمه علیها السلام از نعمت‌های بی‌کران الهی سخن گفت، و نیز از حمد و سپاس او از نعمت‌ها پرده برداشت، تا لزوم شکر منعم را جلوه‌گر سازد و پیش فرضی برای این فراز به نمایش گذارد. چرا معرفت الهی و یگانه‌پرستی؟ چون او منعم علی‌الاطلاق است و شکر منعم لازم و ضروری است. فراز نخست در حقیقت فلسفه و حکمت برای معرفة‌اللّه است که آن حضرت جلوه‌هایی از ده‌ها آیه قرآن و آموزه‌های وحیانی را در آن گفتار نمایان ساختند.

در این فراز افقی ملکوتی می‌گشاید که جلال نام و معرفت الهی از آن ساطع است. از توحید و معرفة‌اللّه می‌گوید و مفاهیم بلند آسمانی را که در حقیقت نور نوشته‌ای از ده‌ها آیات قرآن و آموزه‌های وحیانی است تفسیر می‌نماید.

در این فراز چنین می‌گوید:

«وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إلهَ إِلَّا اللّهُ، کَلِمَةً جَعَلَ الْإخْلَاصَ تَأوِیلَهَا، وَ ضَمَّنَ الْقُلُوبَ مَوْصُولَهَا وَ أَبَانَ «أَنَارَ» فِی الْفِکْرَةِ مَعْقُولَهَا، أَلْمُمْتَنِعُ مِنَ الْأَبْصَارِ رُؤْیَتُهُ وَ مِنَ الْأَلْسُنِ صِفَتِهِ، وَ مِنَ الْأَوْهَامِ الْإحَاطَةُ بِهِ...⁽¹⁾

خطبه فدکیه.

او که همه‌ی پدیده‌ها را از نیستی به وجود آورد و بدون نقشه و صورتی آنان را به صورت‌ها آراست و در پرتو قدرتش به آنان خلعت وجود بخشید....

فاطمه علیها السلام در این فراز از گفتار آسمانی‌اش، دو تجلی‌گاه فروغ معرفة‌اللّه را تبیین می‌نماید.

نخست، از کعبه دل می‌گوید که آشیان قدسی الهی است و از افقش فروغ «الرحمن» جلوه‌گر است. آری از دلی که دل‌نوشته‌اش «لا إله إلّا اللّه» است.

بدون تردید آنچه بر زبان فاطمه جاری است، بازتابی از فروغ ایمان و معرفت الهی است، آموزه‌های قرآن کریم است، آخر اوست که بر ستیغ معرفت و افق بلند عرفان می‌درخشد و در نیایش‌هایش درخشنده‌ترین واژه‌های عرفانی می‌درخشند. آن حضرت در نیایش خود می‌گوید:

«أَللّهُمَّ إنِّی أَسْأَلُکَ کَلِمَةَ الْإخْلَاصِ، وَ خَشْیَتِکَ فِی الرِّضَا وَ الْغَضَبِ... وَ أَسْأَلُکَ النَّظَرَ إِلی وَجْهِکَ، وَ الشَّوْقَ إِلی لِقَائِکَ...»⁽¹⁾

بحار، ج 91، ص 225، دعاء الرضی بالقضاء.

و نیز می‌فرماید:

«وَ أَسْئَلُکَ لَذَّةَ النَّظَرَ إِلی وَجْهِکَ»⁽²⁾.

و نیز در ستایشی دیگر:

«أَللّهُمَّ اجْعَلْنَا مِمَّنْ کَأَنَّهُ یَرَاکَ إِلی یَوْمِ الْقِیَامَةِ الَّذِی فِیهِ یَلْقَاک»⁽³⁾.

اوست که فانی در عشق و محبت خداوند است؛ آن گاه که پدر به او می‌گوید: «فاطمه جانم! اینک جبرئیل نزد من است و از سوی خدا پیام آورده: «فاطمه هر چه از خدا می‌خواهد بخواهد که به او عطا می‌کنیم» فاطمه علیها السلام جواب داد:

«شَغَلَت ْ

نِی عَنْ مَسْأَلَتِهِ لَذَّةُ خِدْمَتِهِ، لَا حَاجَةَ لِی غَیْرُ النَّظَرِ إِلی وَجْهِهِ الْکَرِیم فِی دَارِ السَّلَام»⁽⁴⁾.

به همین دلیل، رسول خدا صلی الله علیه و آله شخصیت قدسی و معنوی فاطمه علیها السلام را این‌گونه می‌ستاید:

«إِنَّ ابْنَتِی فَاطِمَةَ مَلَاَء اللّهُ قَلْبَهَا وَ جَوَارِحَهَا إیمَاناً وَ یَقِیناً⁽⁵⁾خداوند قلب و همه جوارح دخترم فاطمه را مالامال و لبریز از ایمان و یقین ساخته است».

به هر روی، این افق برین عرفان فاطمه است و از عرفان او فروغ قرآن ساطع است. نیایش‌های آن حضرت آموزه‌های وحیانی و قرآن صاعد است، چون زلال قرآن بر جان فاطمه جاری گشته و شکوفه‌های معرفت و محبت به خدا در جان آن صدیقه شکوفا گشته است.

این فراز از سخنان فاطمه ترجمانی از صدها آیات قرآنی است، آیاتی که نور توحید می‌افشانند و آفاق بلند معرفت را می‌گشایند؛ و توحید حقیقی را تفسیر می‌نمایند.

آیاتی که همه صفات کمالی را در ذات او منحصر می‌نماید چون:

اَللّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی‌1

و نیز: وَ لِلّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنی فَادْعُوهُ بِها وَ ذَرُوا الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی أَسْمائِهِ سَیُجْزَوْنَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ‌2.

و نیز: هُوَ اللّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی‌3.

و نیز: هو هُوَ الْحَیُّ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ4.

و نیز: اَللّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ‌5.

و ده‌ها آیه‌ی دیگر، که علم و قدرت، قوت و عزت، حکمت و ملک و ملکوت را از او می‌دانند، و نیز آیاتی که قهر و جباریت حضرت حق را می‌ستایند همانند:

هُوَ الْواحِدُ الْقَهّارُ6 و أَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّهُ الْواحِدُ الْقَهّارُ7

و نیز آیاتی که همه‌ی گستره‌ی جهان هستی را از پرتو فیض پروردگار دانسته و این حقیقت را از زبان مشرکین نقل می‌نماید:

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ‌1 ؛ اگر از مشرکان بپرسی چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفرید، گویند خدای عزیز و دانا آفریده است؛

و نیز آیه‌ی: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللّهُ‌2 و اگر از آنان سؤال کنی چه کسی ایشان را آفریده است، گویند خدا؛

و نیز آیه‌ی: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَیَقُولُنَّ اللّهُ‌3 ؛

و نیز آیه‌ی مبارکه: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَیَقُولُنَّ‌4 و ده‌ها آیه‌ی دیگر، که همه موجودات را جاری از چشمه جود حضرت حق می‌داند.

به هر روی، زمزمه یگانه‌ستایی و حمد و تسبیح خداوند، از زبان همه‌ی موجودات طنین‌افکن است و همه‌ی پدیده‌ها با زبان نقص و نیاز و فقر خود او را می‌ستایند:

وَ إِنْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلاّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ‌5.

جمله‌ی اجزاء عالم در نهان با تو می‌گویند روزان و شبان

ما سمیعیم و بصیریم و هشیم با شما نامحرمان ما خامشیم

و به گفته‌ی ابونصر:

«صَلَّتِ السَّمَاءُ بِدَوَرَانِهَا وَ الْأَرْضُ بِرَجَجَانِهَا...» ⁽¹⁾.

آسمان با حرکت خود و زمین با جنبیدنش و آب با جریانش و باران با ریزش خود، نمازگزار خدای متعالند، او را می‌ستایند و هر آینه یاد خدا بزرگتر است.

باری، صدها آیه در توصیف و توحید خداوند، به همان جمال و جلال حقیقی و ملکوتی که بر قلب رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل می‌گشت بر جان فاطمه علیها السلام تجلی کرد. - گویا فاطمه نیز شاهد تجلی اعظم بود -؛ چون زهرا علیها السلام قلب و روح رسول خدا است. از این منظر است که نگاه و

اندیشه توحیدی فاطمه علیها السلام، نگاهی خاص و فوق درک و تصور ماست، نگاهی عرشی است، افقش تجلی‌گاه نور خداست، بسیار فراتر از نگاه‌ها و اندیشه‌های فلاسفه و عارفان به‌جا مانده در شهر اول است.

صرف‌الوجود شیخ اشراق و ملاصدرا پرتوی از این حقیقت است:

«صِرْفُ الْوُجُودِ الَّذِی لا أَتَمَّ مِنْهُ کُلّما فرضته ثانیاً فَإذَا نَظَرْتَ فَهُوَ هُوَ، إذَا لَا مَیْزَ فِی صِرْفِ شَیْ‌ءٍ، فَوُجُوبُ وُجُودِهِ الَّذِی هُوَ ذَاتُهُ بِذَاتِهِ تَعَالی یَدُلُّ عَلی وَحْدَتِهِ»⁽¹⁾

اسفار، صدرالدین محمد شیرازی «صدرالمتألهین»، ج 1، ص 135.

با آنکه این مقوله بسیار ژرف و بلند است و برای هر کسی قابل درک نیست و این نیز اشاراتی آسمانی و وحیانی دارد:

«کَمَا فِی التَنْزِیل: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ»⁽²⁾.

و نیز گفته ابونصر که چنین گفته:

«وَاجِبُ الْوُجُودِ مَبْدَءُ کُلِّ فَیْضٍ وَ هُوَ ظَاهِرٌ عَلی ذَاتِهِ، فَلَهُ الْکُلُّ مِنْ حَیْثُ لَا کِثْرَةَ فِیهِ...»⁽³⁾

و نیز گفته‌اند:

«هُوَ الْحَقُّ وَ کَیْفَ لَا، وَ قَدْ وَجَبَ، وَ هُوَ الْبَاطِنُ وَ کَیْفَ لَا وَ قَدْ ظَهَرَ، فَهُوَ ظَاهِرٌ مِنْ حَیْثُ هُوَ بَاطِنٌ وَ بَاطِنٌ مِنْ حَیْثُ هُوَ ظَاهِرٌ، فَخُذْ مِنْ بُطُونِهِ إلی ظُهُورِهِ حَتّی یَظْهَرَ لَکَ وَ یَبْطُنَ عَنْکَ»⁽⁴⁾

و نیز می‌گویند:

«أَنْفِذْ إلیَ الْأَحَدِیَّةِ، تُدْهِشَ إلی الْأَبَدِیَّةِ وَ إذَا سَأَلْتَ عَنْهَا فَهِیَ قَرِیَةٌ أَظَلَّتِ الْأَحَدِیَةُ...»⁽⁵⁾این اندیشه‌های برین فقط پرتوی از آن آفتاب است.

به هر روی، اگر چه آفاق این مفاهیم و سخنان بسیار بلند بوده و زلال حیات آفرینی است که نیز از سرچشمه وحی «شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ...» و سنت مالامال از بیان توحید جاری

گشته و درک آن برای همه آسان نیست؛ آخر جان این حکیمان و عارفان است که در پرتو تابش وحی و سخنان ذوات معصومین علیهم السلام به چنین تجلی و تابناکی رسیده و چنین گهرهای تابان از آن نمایان گردیده است. نیکو سروده‌اند:

چون که سنگ تیره گردد لعل ناب پر شود او از صفات آفتاب

خیره گشتم خیره‌گی هم خیره گشت موج حیرت عقل را از سر گذشت⁽¹⁾

حکمت الهی، الهی قمشه‌ای، ج 2، ص 21، در شرح فصوص ابونصر فارابی.

این شخصیت‌های بزرگ بودند که فروغ آیات قرآن و زلال سنت بر جانشان جاری گشت. یافتند آنچه را باید بیابند، و پرتو هستی‌آفرین از همه‌ی هستی بر جانشان تابید و هر چه بود در نگاه آنان تسبیح‌گوی ذات الهی بود. این طنین موج خداشناسی است که گاه در روح دریایی این حکما طنین افکنده و مروارید پروریده است و درج گهری به نگارش خود آفریده‌اند. در این نگاه، همه موجودات، پرتو اویند و همه نالان و با عشق، او را می‌ستایند و تنزیه می‌کنند. سعدی نیکو می‌سراید:

دوش مرغی بصبح می‌نالید عقل و صبرم ببرد و طاقت و هوش

یکی از دوستان مخلص را مگر آواز من رسید بگوش

گفت: باور نداشتم که ترا بانک مرغی چنین کند مدهوش

گفتم این شرط آدمیت نیست مرغ تسبیح‌گوی و من خاموش⁽²⁾

و در نگاهی شامل و جامع:

هر گیاهی که از زمین روید وحده لا شریک له گوید

با وجود این سخنان بلند و برین، لیک خورشید سخنان فاطمه علیها السلام را جلوه‌ای دیگر است، توحید نابی است که همه چیز در آن فانی است و حکایتی آسمانی است تفسیر سخنانش فقط در بیان خود آن حضرت آشکار می‌گردد.

جلوه اخلاص

پس از شهادت و گواهی بر یگانگی خدا می‌گوید:

«کَلِمَةً جَعَلَ الْإخْلَاصَ تَأْوِیلَهَا».⁽³⁾

تأویل چیست ؟

«التأویل»، بیان حقیقت المراد، تفسیر دلیل مراد است و تأویل حقیقت و واقعیت مراد، و به عبارت دیگر، تأویل آشکار شدن حقیقت مقصود است. از سیر و بررسی آیات قرآن استفاده می‌شود که «تأویل» از مقوله‌ی مفاهیم و الفاظ نیست بلکه از سنخ مقوله موجودات خارجی است؟⁽¹⁾

مفردات الفاظ القرآن، ص 27.

یازده ستاره و خورشید و ماه در عالم رؤیا، یوسف را سجده کردند⁽²⁾سال‌ها می‌گذرد و پس از فراز و فرودها: وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قالَ یا أَبَتِ هذا تَأْوِیلُ رُءْیایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّی حَقًّا3 .

اینک که برادران به پای یوسف افتاده و در مقابلش تواضع می‌کنند و ساحت او را می‌ستایند یوسف به پدر می‌گوید: «پدرجان این تأویل آن رؤیای من است که یازده ستاره و خورشید و ماه بر من سجده کردند».⁽³⁾

و نیز قرآن تجلی و بروز حقایق و وا قعیت‌ها را در قیامت تأویل می‌نامد: هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّ تَأْوِیلَهُ یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ‌5 و نیز آیه: بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ‌6 ؛ بلکه آنان تکذیب کردند آنچه را که بدان آگاه نبودند و هنوز تأویلش نیامده بود.

به هر روی، «تأویل» اگر چه مفاهیم و معانی دیگری نیز دارد؛ ولی بدون تردید بارزترین معنای آن واقعیت و حقیقت خارجی است.

از این رو در تعریف «تأویل» باید گفت: تحقق و واقعیت خارجی مفهوم است. اینک آفتاب سخنان فاطمه علیها السلام نمایان می‌گردد و او که پس از شهادت بر توحید در تبیین و تعریف آن می‌گوید:

«کَلِمَةً جَعَلَ الْإخْلَاصَ تَأْوِیلَهَا وَ ضَمَّنَ الْقُلوُبَ مَوْصُولَهَا، وَ أنَارَ فِی الْفِکْرَةِ مَعْقُولَهَا...»⁽⁴⁾.

توحید کلمه‌ای است که حقیقت و واقعیت آن اخلاص است.

نور توحید از افق اخلاص متجلّی است و اینک اخلاص آفاقی دارد، اخلاص در مقام توحید ذات، که فقط از آنِ صدیقین و مخلَصین است؛ آنان که نیایششان: «یا مَنْ دَلَّ عَلی ذَاتِهِ بِذَاتِهِ» بوده و آفتاب را دلیل آفتاب می‌شناسند، آنانند که در قالب مثال، دیدگان جانشان مرکز خورشید را می‌نگرد، آنجا را نگاه می‌کنند که پرتو و شعاع را می‌آفریند و به مرکز تشعشع نور رسیده‌اند.

آنان که بر قله‌ی انقطاع ایستاده، و از خدا می‌خواهند: «خدایا مرا انقطاع کامل به سوی خودت عطا فرما، و روشن ساز دیده‌های دل ما را به نوری که به آن نور تو را ببیند، تا آنکه دیده‌ی بصیرت ما حجاب‌های نور را بدرد، و به نور عظمت تو واصل گردد و جان‌های ما به مقام قدس عزتت بپیوندند.

ای خدا! مرا از آنان قرار ده که چون او را ندا کنی تو را اجابت کنند و چون به او متوجه شوی از تجلی جلال و عظمتت مدهوش می‌گردد، پس تو با او در باطن راز می‌گویی، و او به عیان به کار تو مشغول است... خدایا! مرا به نور عزتت که از هر بهجت و نشاطی برتر است ملحق فرما، تا آنکه فقط شناسای تو باشم و از غیر تو رو برگردانم.⁽¹⁾

فرازهایی از مناجات شعبانیه.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

«... وَ کَمَالُ تَوْحِیدِهِ الْإخْلَاصُ لَهُ، وَ کَمَالُ الُإخْلَاصِ لَهُ نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ...»⁽²⁾.

مقامِ، نفی صفات را، ذات معصوم و مقربان درگاه خدا درک می‌کنند. نفی صفات زائد از ذات بسیط الهی. شگفتا از این منظر و مشرق، که چون عارف به مقام وصال و شهود احدیت ذات رسد در آن نگاه، اوصاف جمال هم فانی شود، روح را دهشتی بزرگ و حیرتی ابدی رسد، حیرتی نورانی که در وصف و بیان نگنجد. نگاه دل بر این مقام احدیت است که تا ابد انسان را مدهوش و حیران می‌سازد چه مقامی است قاهر بر کل، که فقط او هست و غیر - حتی مفهوم غیر - هم در آن مقام معنا ندارد.

ابونصر در فصوص همین فروغ را جلوه‌گر است که می نگارد:

«أَنْفِذْ إلَی الْأَحَدِیَّةِ تُدْهِشَ إِلیَ الْأَبَدِیَّةِ، وَ إذَا سَأَلْتَ عَنْهَا فَهِیَ قَرِیبَةٌ أَظَلَّتِ الْأَحَدِیَّةُ فَکَانَ قَلَّما وَ أَظَلَّتِ الْکُلِّیَّةُ فَکَانَ لَوْحاً جَرَیِ الْقَلَمُ عَلَی اللَّوْحِ بِالْخَلْقِ»⁽¹⁾

فصوص، فارابی، فص پانزدهم.

نظری به دیده‌ی دل به سوی مقام احدیت کن که چگونه قاهر بر کل است که تا ابد مدهوش و حیران بمانی و چون از آن ذات یکتا از دل خود جویا شوی، «فإنی قریب» او را در قلب خود می‌یابی.

خلق در راه دیر و کعبه و لیک تو نهان در دل شکسته بُدی

و حضرتش را به نور اشراق او در باطن ذات خود شهود نمایی.

پس فرمود: «سایه انداخت مقام احدیت، یعنی مقام بساطت و هویت ذات اقدس الهی و از آن سایه قلم اعلی بوجود آمد و تمام کتاب آفرینش را رقم زد، و سایه افکند مقام الهیت یعنی جامعیت آن ذات در مقام کل مراتب اسماء و صفات کمال و از آن سایه الهیت، لوح عالم خلق پدید آمد و آن قلم اعلی بر آن لوح جاری شد و نقش نظام احسن عالم که مرآت خداست پیدا گشت:

أَ لَمْ تَرَ إِلی رَبِّکَ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَ لَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساکِناً2

باری، خورشید توحید، از افق‌های مختلفی فروزان است و زلال فرهنگ توحید ناب باید در همه‌ی عرصه‌های انسانی جاری باشد.

در عبادت، فقط او باید پرستش و عبادت گردد و در افق ولایت، فقط نور ولایت اللّه باید ساطع باشد. او باید تصرف نماید و غیر از ذات خدای متعال را تصرفی نباشد، اداره و رهبری مردم از آن اوست و همان گونه که همه موجودات در پرتو ولایت او «تکویناً»، «وحده لا شریک له» می‌گویند و همه در دریای توحید شناورند، در عرصه تشریع و تدبیر نیز فقط فرمان او باید اطاعت شود، همه چیز باید رنگ خدایی داشته باشد.

به هر روی، بازتاب عقیده توحید، در جامعه آن است که زلال فرهنگ ناب توحیدی بر پیکره جامعه و فرد جاری باشد و فروغ توحید بر سرای زندگی انسان بتابد. در اسلام عقیده‌ی ذهنی و موهوم معنا ندارد، بلکه عقیده‌ای سرآمد است که در بستر خارج تحقق یابد، جهات خارجی زندگی را جهت دهد، سازنده و عمل‌آفرین باشد. این تأویل خالص توحید است. فاطمه

این افق را فرا روی آن مردم می‌گشاید که هان! ای مسلمانان شما موحد و توحیدگرائید، به ظاهر از شرک دور و متنفرید از شما می‌پرسم، اخلاص در تأویل توحید کدام است؟ و امت موحد و یگانه‌پرست کدام امت است؟ باید پاسخ دهید: امتی که همه شؤونات او در پرتو فرمان خدا اداره و تدبیر گردد. هیچ کسی غیر از او، در سرنوشت او دخالت و تصرف ننماید و همان‌گونه که فروغ توحید از آفاق تکوین متجلی است و همه موجودات: «وحده لا شریک له» می‌گویند در عالم تشریع و فرمان و اختیار آدمی نیز، فرمان او باید مطاع و اراده او ممضی باشد. و گرنه جامعه به آلودگی شرک مبتلا می‌شود، همان شرکی که ظلم بزرگ است⁽¹⁾

لقمان / 13.

آنان که مشرک بودند، برای بتان خود تدبیر و دخالت می‌دانستند، برای آنان سلطنت می‌شناختند، آنان را شفیع می‌دانستند پس هر چیز غیرخدایی، رنگ شرک داشته و از توحید به دور است بنابراین تأویل «لا اله الا اللّه» در عرصه مدیریت جامعه و رهبری نظام چه خواهد بود.

بدیهی است که باید پرتوی از ولایت او باشد زیرا اگر رهبری نظام از سوی او نباشد اخلاص در توحید تحقق نیافته است به همین سبب وقتی امام رضا علیه السلام در مسیر هجرتش به سوی خراسان، به نیشابور می‌رسد، علما از محضر مبارکش درخواست حدیثی می‌کنند و آن حضرت در پاسخ به تقاضایشان حدیثی را از نیاکان معصومش از رسول خدا صلی الله علیه و آله و او از جبرئیل و او از خدای متعال که فرمود:

«کلمة لا إله إلّا اللّه حصنی فمن دخل حصنی أمن من عذابی» و در ادامه فرمود:

«بشروطها و أنا من شروطها».

توحید دژ امن و امان خداست و هر آنکه در آن دژ وارد شود از عذاب در امان است؛ ولی شروطی دارد و آن ولایت اهل‌البیت علیهم السلام است که در آن هنگام مصداق أتم آن امام هشتم بود.

باری، حکومتی که از سوی خدا و به جعل اشراقی، ولایی او نباشد، زبانه‌ای از آتش شرک است ولو آنکه مردم آن را برگزینند.

قرآن کریم می‌فرماید:

وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ‌1 ؛

«برای هیچ مرد و زن مؤمن اختیاری و گزینشی در مقابل فرمان و حکم خدا نیست».

شگفتا و أسفا! آنان در سقیفه چگونه برگزیدند و انتخاب کردند. اکنون بازتاب فرهنگ توحیدی را باید نگریست، فاطمه علیها السلام به آنان هشدار داد که انتخاب در مقابل فرمان خدا، مصداق شرک است.

از این منظر باید به این سخن فاطمه نیز نگریسته شود که فرمود: «کلمة جعل الاخلاص تأویلها»، هان! ای مردم، جلوه‌ای از حقیقت توحید و اخلاص در آن تعیین امامت و پیشوایی مردم از سوی خداست. حقیقتی که در «غدیر» بدرخشید و بر دستان سبز رسول خدا صلی الله علیه و آله در روز هیجدهم ذی‌الحجه و در قامت علی علیه السلام تجلی کرد؛ لیک افسوس بر شما مردم! بدانید که مسیر شما آلوده به شرک گردید و ظلمت ارتداد شما را فرا گرفت.

گوهر اخلاص از شما چهره پنهان کرده و گنداب شرک بر شما جاری شد، زندگی شما در همه شؤون مادی و معنوی، اجتماعی و فرهنگی آلوده به فرهنگ شرک شد؛ بدون شک اگر زلال اخلاص بر جان و جامعه شما جاری بود چنین نمی‌شد، اخلاصی که زلال چشمه یقین است.

علی علیه السلام می‌فرماید:

«سَبَبُ الْإخْلَاصِ الْیَقِینُ‌⁽¹⁾یقین منشأ اخلاص است».

«أَلْإخْلَاصُ ثَمَرَةُ الْیَقِینِ‌⁽²⁾اخلاص میوه درخت یقین است».

«إخْلَاصُ الْعَمَلِ مِنْ قُوَّةِ الْیَقِینِ وَ صَلَاحِ النِّیَّهِ‌⁽¹⁾

همان، ص 92.

«عَلی قَدْرِ قُوَّةِ الدِّینِ یَکُونُ خُلُوصُ النِّیَّةِ‌⁽²⁾خلوص انسان به اندازه‌ی قوت دین اوست».

«ثَمَرَةُ الْعِلْمِ إخْلَاصُ الْعَمَلِ‌⁽³⁾اخلاص میوه درخت علم و معرفت است».

«أَوَّلُ الْإخْلَاصِ أَلْیَأْسُ مِمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ‌⁽⁴⁾سرآغاز اخلاص ناامیدی از ماسوی اللّه است».

«أَلْإخْلَاصُ ثَمَرَةُ الْعِبَادَةِ‌⁽⁵⁾اخلاص میوه عبادت است».

به هر روی، اخلاص فروغ تابناک یقین، قدرت ایمان، شناخت و معرفت، قطع امید از مردم و عبادت و بندگی خدای متعال است.

بصیرت و نورانیت دل را به همراه می‌آورد و زلال حکمت و معرفت از چشمه دل به زبان جاری می‌سازد.

رسول خدا فرمود:

«مَا أَخْلَصَ عَبْدٌ لِلّهِ (عَزَّوَجَلَّ) أَرْبَعِینَ صَبَاحاً إلَّا جَرَتْ یَنَابِیعُ الْحِکْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلی لِسَانِهِ»⁽⁶⁾.

و نیز اخلاص انسان را قدرتمند می‌سازد و موجودات را مسخّر او ساخته و ترسی از او در دل همه قرار می‌دهد.

«... إِذَا کَانَ مُخْلِصاً لِلّهِ أَخَافَ اللّهُ مِنْهُ کُلَّ شَیْ‌ءٍ حَتّی هَوَّامِ الْأَرْضِ وَ سِبَاعِهَا وَ طَیْرِ السَّمَاءِ⁽⁷⁾اگر بنده‌ای با اخلاص باشد خداوند ترس او را در همه چیز قرار می‌دهد. حتی حشرات زمین و درندگان آن و پرندگان آسمان از او می‌ترسند».

و در حدیث قدسی چنین آمده است: اگر بنده‌ی خود را دوست‌دار اخلاص و خداجوی بیابم اداره امور را به او می‌سپارم⁽¹⁾

همان، ج 82، ص 136، ح 16.

به هر روی، کامیابی و سعادت، در اخلاص است.

علی علیه السلام فرمود:

«أَخْلِصُوا أَعْمَالَکُمْ تُسْعَدُوا⁽²⁾اعمال خود را خالص کنید تا سعادتمند گردید.»

و فرمود:

«أَلْإخْلَاصُ أَعْلی فُوْزٍ⁽³⁾اخلاص برترین رستگاری است».

امام جواد علیه السلام فرمود:

«أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ أَلْإخْلَاصُ‌⁽⁴⁾برترین عبادت‌ها اخلاص است. و اخلاص رمز قبولی عبادات است».

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«أَیُّهَا النَّاسُ أَخْلَصُوا أَعْمَالَکُمْ لِلّهِ تَعَالی فَإِنَّ اللّهَ لَا یَقْبِلُ إلَّا مَا خُلَّصَ لَهُ...⁽⁵⁾؛ ای مردم اعمالتان را برای خدای متعال خالص سازید زیرا خدا فقط اعمال خالص را می‌پذیرد».

این فروغ اخلاص و بندگی خداست، پرتوی از آفتاب توحید است، اخلاص نیز چون سایر صفات و ملکات دارای فراز و فرود است، مراتبی دارد، گاه اخلاص در سیمای «مخلِصین» جلوه‌گر است قرآن می‌فرماید: فَإِذا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ‌6 این پایین‌ترین مرتبه‌ی اخلاص است، اکثر مردم از چنین اخلاصی برخوردارند در هنگام خطر پرده از فطرت مشرک نیز برداشته می‌شود او نیز خدا را می‌خواند؛ ولی فرازهای دیگری دارد که برخی خاص مؤمنین و پارسایان است، چون خلوص از شرک و ریا؛ ولی بر ستیغ پرنور آن چهره کملّین می‌درخشد، و آنان که اصحاب قلوبند، اخلاص کملّین فوق تصور ماست، در این مقام است که اخلاص در چهره «مخلَصین» نمایان می‌گردد قرآن این چهره‌ها را می‌ستاید:

لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ * إِلاّ عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ‌1 ؛ إِلاّ عِبادَ اللّهِ الْمُخْلَصِینَ‌2 این گروه برخوردار از قلب سلیم بوده، و قلب سلیم آن است که در آن احدی سوای خدا نباشد. این همان چشمه معرفت که زلال عرفان ناب از آن جاری است.

این افق تجلی‌گاه سیمای پیامبران چون: ابراهیم، موسی و یوسف است⁽¹⁾. و مقام توحید ناب است. نراقی این حقیقت را چنین سروده است:

دل یکی دلدار هم باید یکی می‌نگنجد در یکی دو بی‌شکی

آن چه آن او بود بسپر به او حیث لا یطمع إلیه غیره

دل بود آئینه رخسار یار پرده زین آئینه بفکن زینهار

خالی این آئینه از زنگار کن پس مقابل با رخ دل‌دار کن

او همی گوید تو را با صد گله می‌روی آخر کجا ای صد دله

رو متاب از ما که ما آن توایم دلبر و دلدار و جانان توایم

ما از آن تو، تو آن کیستی ما به یاد تو، تو یاد چیستی

می‌کشد گاهی به لطفت گه به ناز که به خود خواند به بانگت گه به راز

گه فرستد نامه‌ات گاهی پیام گه به بیداریت خواند گه منام

حسن او گر با تو طنازی کند لطف او یاری و دمسازی کند

تو مبادا با رقیبان خو کنی رو به غیر آری و ترک او کنی⁽²⁾

باری، اگر انسان بر قله «مخلَصین» یعنی خالص‌شده‌های ناب صعود کند آراسته به مقام قدسی عصمت می‌گردد، در این بارگاه قدس او از ولایت شیطان و نفس اماره آزاد شده و در میقات ولایت الهی گام نهاده است. برای او غیر و غیریت معنا و مفهوم ندارد. در آتش قهر نمرود هم شعله عشق خدا را می‌بیند، چیزی جز او نمی‌بیند، چون ابراهیم علیه السلام به سوی آتش پرواز می‌کند، به طرف در بسته چون یوسف علیه السلام می‌دود و همانند موسی علیه السلام گام در دریا می‌گذارد، همه چیز برای او، آینه‌ی جمال خداست.

عارف جامی می‌گوید:

آنکه با ما سر سودا سپرد نیست لایق که دگر جا نگرد

هست آئین دوبینی ز هوس قبله‌ی عشق یکی باشد و بس

توحید ناب، افق اعلایی است که به جز خدا، نبیند و خود را هم نبیند، تا نیاز خود را حتی از خدا بخواهد، خودی نیست که بگوید «من و نیازم».

چه نیکو سروده:

چون رها از منجنیق آمد خلیل آمد از دربار عزت جبرئیل

گفت «هل لک حاجة یا مجتبی» گفت أمّا منک یا جبرئیل لا⁽¹⁾

حکمت الهی، ص 152.

من ندارم حاجتی از هیچ کس با یکی کار من افتاده است و بس

گفت با او جبرئیل ای پادشاه پس ز هر کس باشدت حاجت بخواه

گفت اینجا هست نامحرم مقال علمه بالحال حسبی بالسؤال

گر سزاوار من آمد سوختن لب ز دفع او بباید دوختن

می‌تواند آتشم گلشن کند شعله‌ها را شاخ نسترون کند

من نمی‌خواهم جز آنچه خواهد او حال من می‌بیند و می‌داند او

آنچه داند لایق من آن کند خواه ویران، خواه آبادان کند

او اگر خواهد بسوزاند مرا من کجا بگریزم از آتش چرا⁽²⁾

بر شهپر اخلاص می‌توان عروج کرد و فتح ملکوت نمود. به بالاترین آفاق دست یافت و به مقام قرب رسید، در این ساحت است که انسان فقط خدا را می‌بیند و به او می‌نگرد و پیرامون او طواف می‌کند. قلبش مالامال و لبریز از دوستی خداست؛ دیگر جایی برای غیر خدا نیست. چه نیکو فرمود:

«مَا أَنْعَمُ اللّهُ - عَزَّ وَ جَلَّ - عَلی عَبْدٍ أَجَلَّ مِنْ أَنْ لَا یَکُونَ فِی قَلْبِهِ مَعَ اللّهِ غَیْرُهُ...»⁽³⁾.

جلوه اخلاص از وجود و جوارح او ظاهر می‌گردد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«فَأَمَّا عَلَامَةُ الْمُخْلَص فَأَرْبَعَهٌ: یسلم قلبه، و تسلم جوارحه، و بذل خیره، و کف شره»⁽¹⁾

تحت العقول، ص 16.

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«و مَن لم یختلف سرّه و علانیة و فعله و مقالته فقد ادی الامانة و اخلص العباده...»⁽²⁾

و نیز آن حضرت فرمود:

«تَمَامُ الْإخْلَاصِ تَجَنُّبُ الْمَعَاصِی⁽³⁾کمال اخلاص اجتناب از گناهان است».

و نیز فرمود:

«أَلزُّهْدُ سَجِیَّةُ الْمُخُلَصِین⁽⁴⁾زهد، شیوه و منش مخلصان است».

و نیز فرمود:

«أَلْعِبَادَةُ الْخَالِصَةُ أَنْ لَا یَرْجُوَ الرَّجُلُ إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا یَخَافُ إلَّا ذَنْبَهُ»⁽⁵⁾.

امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

«لَا یَکُونُ الْعَابِدُ عَابِداً لِلّهِ حَقَّ عِبَادَتِهِ حَتّی یَنْقَطِعَ عَنِ الْخَلْقِ کُلِّهِ إلَیْهِ، فَحِینَئِذٍ یَقُولُ هذا خَالِصٌ لِی...⁽⁶⁾هیچ عابدی خدا را آنچنان که سزاوار است پرستش نمی‌کند مگر آنکه امیدش از تمام خلق بریده شود».

در این هنگام است که خداوند می‌فرماید:

«این بنده خالص من است آنگاه او را با لطف و کرمش می‌پذیرد».

امام صادق علیه السلام فرمود:

«أَلْعَمَلُ الْخَالِصُ الَّذِی لَا تُرِیدُ أَنْ یَحْمِدَکَ عَلَیْهِ أَحَدٌ إِلَّا اللّه عَزَّوَجَلَّ»⁽¹⁾

اصول کافی، ج 2، ص 16، ح 4.

و نیز فرمود:

«مَا بَلَغَ عَبْدٌ حَقِیقَةَ الْإخْلَاصِ حَتّی لَا یُحِبُّ أَنْ یَحْمِدَ عَلی شَیْ‌ءٍ مِنْ عَمَل لِلّهِ...⁽²⁾؛ هیچ بنده‌ای به حقیقت اخلاص نمی‌رسد مگر آن که دوست نداشته باشد که مردم او را بر کارهایی که برای خدا انجام داده است ستایش کنند».

این جلوه‌هایی از اخلاص، و روزنه‌هایی از فروغ و فروز نور اخلاص است. خلاصه، آنکه موحد شد و مخلص، و قلبش حریم خدا گشت همه رفتارش رنگ خدایی می‌گیرد و به گفته سعدی:

موحد چه دریای ریزی زرش چه شمشیر هندی نهی بر سرش

امید و هراسش نباشد ز کس بر این است بنیاد توحید و بس⁽³⁾

پرتو پنجم

دو تجلی گاه برین

اینک فاطمه علیها السلام پس از تبیین حقیقت توحید در اخلاص، به شرح و تفسیر آن پرداخته و تجلی‌گاه این فروغ را دل و عقل تعریف می‌کند. آری دل، چون کلمه «لا إله إلّا اللّه» دل نوشته‌ی انسان است. در حدیث قدسی چنین آمده:

«أَلْإخْلَاصُ سِرٌّ مِنْ أَسْرَارِی اسْتَوُدعته قلب من احببت من عبادی⁽¹⁾

بحار، ج 67، ص 249، ح 24، چاپ بیروت؛ منینه الحربه، ص 43.

حال تابش سخن فاطمه چشم‌افروز است که می‌فرماید:

«وَ ضَمَّنَ «خمّن» الْقُلُوبَ مَوْصُولَهَا، وَ «أَبَانَ» أَنَارَ فِی الْفِکْرَة مَعْقُولَهَا»⁽²⁾: درک توحید، در درون دلهاست و فکر عقل انسان به این فروغ منور است».

قلب و عقل

کعبه دل و افق عقل، دو مشرق فروغ توحیدند.

آیات قرآن آینه دل را خدانما می‌شناسد.

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّهِ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النّاسِ لا یَعْلَمُونَ‌3 ؛

«پس روی خود به سوی دین حنیفت قرار ده که مطابق فطرت خداست، فطرتی که خدا بشر را بر آن فطرت آفریده و در آفرینش خدا دگرگونی نیست این است دین مستقیم، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند».

فطرت دل، یعنی انسان بر حسب غریزه و خلقت خداجوست. آری، خداشناسی نور نوشته‌ای، بر جان آدمی است. فروغ خداشناسی از چشمه دل می‌تابد و جمال معبود و معشوق از جام جهان‌بین و آینه حق‌نمای «دل» نمایان است.

ممکن است غباری بر چهره‌ی فطرت بنشیند و سبب گردد که تابش خداجویی دل پنهان گردد، ولی چون نسیمی بوزد، بار دیگر آن غبارها زدوده می‌گردد و زبان نهان انسان «لا إله إلّا هو» گویان گشته و ترانه توحید می‌سراید این فروغ حتی در نهان مشرکین نیز تابان است:

فَرَجَعُوا إِلی أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّکُمْ أَنْتُمُ الظّالِمُونَ‌1 .

«آن‌گاه با خود فکر کردند و گفتند البته شما ستمکارید».

دو دهان داریم گویا همچو نی یک دهان پنهان است در لب‌های وی

یک دهان نالان شوی سوی شما ها ی و هویی در فکنده در سما

به هر روی، قرآن این بازگشت را چنین تبیین می‌نماید:

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتاکُمْ عَذابُ اللّهِ أَوْ أَتَتْکُمُ السّاعَةُ أَ غَیْرَ اللّهِ تَدْعُونَ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ * بَلْ إِیّاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شاءَ وَ تَنْسَوْنَ ما تُشْرِکُونَ‌2 ؛

«بگو اگر راست می‌گویید به من خبر دهید اگر بیاید شما را عذاب خدا و یا روز قیامت آیا غیر خدا کسی را به فریارسی خود می‌خوانید، قطعاً نه، هرگز، بلکه تنها همو را می‌خوانید و اوست که اگر بخواهد آن گرفتاری را از شما می‌برد و آن روز شرکای امروز را فراموش خواهید کرد».

و نیز می‌فرماید:

فَإِذا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ‌3

«و چون به کشتی سوار شدند خدا را همی خوانند و دین را خالص برای او دانند ولی همین که ایشان را نجات داده و به خشکی می‌رساند باز هم شرک می‌ورزند».

آری، این فروغ فطرت و فریاد دل است، که او را می‌خواند و می‌ستاید، موج محبت او در دریای دل طنین‌افکن است.

فطرت دل، یعنی انسان براساس غریزه و آفرینش خود، خداجوست و مدام «هُوَ، هُوَ» می‌گوید، مغناطیس محبت او عقربه‌ی دل را می‌چرخاند و به سوی او قرار می‌دهد خواه بداند و یا نداند.

همانند میل و غریزه کودک به مادر، کسی به او این میل را نیاموخته، ولی همین که از مادر زاده شد، دنبال او می‌گردد و او را جستجو می‌کند و به سوی پستان مادر می‌رود.

همچو میل کودکان با مادران بهر میل خود نداند در لبان

جزء عقل این از آن عقل کل است جنبش این سایه زان شاخ گل است

آری، قلب مرکز تشعشع فروغ معرفت الهی است.

دو سویه قلب

به راستی قلب چه جایگاهی از منظر وحی داراست؟

قلب در قرآن با دو چهره تعریف شده، سیمایی قدسی، و آسمانی و سیمایی شیطانی، در پرتو آیاتی از قرآن، قلب چنین می‌درخشد:

و آیات دیگر قرآن، که قلب را، می‌ستایند و تجلی‌گاه فروغ ایمان می‌شناسند.

از سوی دیگر، در قرآن چهره‌ی قلب بسیار تیره و تاریک تعریف گردیده، و ده‌ها آیه قرآن با عناوین مختلف قلب را مزبله‌دان، کفر، شرک، نفاق، شک، قساوت، مرض و سرچشمه گناهان دانسته است؛ همانند:

خَتَمَ اللّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ‌3 ؛ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ‌4 ؛ وَ طُبِعَ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ‌5 ؛ فَوَیْلٌ لِلْقاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ‌6 ؛ وَ جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً‌7 و...

بنابراین از آیات قرآن استفاده می‌شود که مکانت «قلب» در قرآن همانند انسان است او با دو چهره در قرآن آشکار گردیده است، در تعریف قرآن، انسان در آیاتی با این چهره می‌درخشد؛ «او خلیفه خدا بر زمین و مسجود فرشتگان است»⁽¹⁾به خلعت «احسن» آراسته گردیده⁽²⁾و مزین به تاج «کرّمنا» است⁽³⁾.

از سوی دیگر، واژگانی چون «کنود»⁽⁴⁾و «مغرور» ⁽⁵⁾«هلوع»⁽⁶⁾و «جزوع»⁽⁷⁾و «منوع»⁽⁸⁾و عناوین توبیخی دیگر، که گاه انسان را با واژه‌ی «بل هم اضل» سرزنش می‌کند.

به هر روی، با دقت روشن می‌گردد که ستایش و توبیخ انسان در واقع به همین قلب باز می‌گردد و قلب سرچشمه همه خوبی‌ها و بدی‌هاست، مرکز الهام فجور و تقواست. آن‌گاه که قلب آدمی کعبه‌ی خدا گردیده و بر افق مبینش نور خدا جلوه‌گر بوده و چشم دل فقط او را می‌نگرد و از چشمه‌ی دل زلال ایمان و عشق جاری است، صاحب این «قلب» مسجود فرشته، و مشرق تابان صفات حسنای الهی است. و آن‌گاه که «قلب» آشیانه‌ی شیطان گردیده، و مزبله و مرکز کفر و شرک و نفاق و سرچشمه‌ی تاریک گناه گشته است، انسان در این صورت از حیوانات و بهائم نیز پست‌تر است.

از همین منظر و نگاه است که آن را «قلب» نامیده‌اند؛ چون تحول و فراز و فرود دارد. بعضی در تعریف مقام قلب چنین گفته‌اند: «مقام قلب» مقام توجه به عالم غیب است؛ ولی با نظر به عالم شهود، و این مقام از جهت بقاء فوق همه مقامات و جامع همه و آخرین رتبه نفس است، زیرا آنجا مقام نفوس کامل مکمل پیغمبران است که در سفر «من الحق إلی الخلق» بالحق‌اند که مقام جامعیت و احاطه‌ی سدرة‌المنتهی و عرش‌الرحمن است؛ لیک از جهت حدوث اول طلوع مقام انسانیت است و آن وقتی است که نفس ناطقه را از قفس بدن روزنه به عالم غیب باز شد؛ ولی چون از چنگ قوای نفسانی شهوت و غضب خلاص نگردیده، پس گاهی از آن روزنه به عالم غیب می‌نگرد و به بال علم و عمل خالص پرواز می‌کند و گاهی محکوم نفس حیوانی شده به شهوت دنیوی پردازد.⁽¹⁾

حکمت الهی، ج 1، ص 332-333.

از این نگاه، این مقام را قلب گویند که گویا همیشه در دگرگونی و تحول است. گاهی به مقام روح که عالم مافوق است عروج می‌کند و گاهی به مقام نفس که مرتبه‌ی نازلی است باز می‌گردد⁽²⁾.

البته اگر چه قلب در چنین تب و تابی است ولی باید این مقام را میقات نخستین قلب نامید. قرآن مقام ثابت و پایدار، آرام و مطمئن را برای قلب تعریف می‌کند و آن هنگامی است که قلب در پرتو نیت خالص و ذکر خدا، به دریای الوهیت حضرت حق متصل گردد و به آرامش مطلق نائل شود.

چون قلب مرکز نیت است و نیت با اخلاص، روح عبادات است نقش قلب در عروج انسان و خداشناسی نقش اساسی و اول است.

امام خمینی قدس سره در این رابطه چنین نگاشته‌اند: «و باید دانست که نیت از اهم وظایف قلبیه است که صورت کمالیه عبادت به آن است، و نسبت آن به صورت اعمال، نسبت باطن به ظاهر، و روح به بدن و قلب به قالب است و از اهم وظایف و اشدّ شرایط آن بر عامه، تخلیص آن است و کمتر نیتی اخلاص حقیقی تواند داشت؛ بلکه خلوص مطلق، از اعلی مدارج اولیای کُمّل است، زیرا اخلاص عبارت از تصفیه عمل از مطلق شوب غیر حق است؛ و آن در عبادت «عامه» تصفیه از شرک جلی و خفی است از قبیل ریا و عجب و افتخار: «أَلا لِلّهِ الدِّینُ الْخالِصُ»1 و در عبادات «خواص» تصفیه آن است از شوب طمع و خوف که در مسلک آنها شرک است و در عبادت «اصحاب قلوب» عبارت است از تصفیه از شوب «أَنانیت» و «إِنیت» که در مسلک اهل معرفت شرک اعظم و کفر اکبر است: «مادر بت‌ها بت نفس شماست»⁽¹⁾.

و در عبادت «کُمّل» عبارت از تصفیه آن از شوب رؤیت عبودیت و عبادت؛ بلکه رؤیت کون، چنان که امام علیه السلام فرمود: «قلب سلیم آن است که ملاقات کند پروردگار را و در آن احدی سوای او نباشد»⁽²⁾پس وقتی سالک إلی اللّه، قدم بر فرق حظوظ خود، بلکه خود و عالم نهاد و خود را یکسره خالص کرد از رؤیت غیر و غیریت و در قلب او جز حق جایگزین نشد و بیت اللّه را از بت‌ها به دست ولایت پاک کرد...، دین او و عمل او و باطن و ظاهر او برای حق خالص شود...»⁽³⁾.

به هر روی، «اصحاب قلوب» بر ستیغ خداشناسی و معرفة‌اللّه می‌درخشند و گوهر تابناکی که از آن فروغ خداشناسی جلوه‌گر است همان «قلب سلیم» آنان است.

این گروه، از نفس کلّیه الهیه برخوردارند؛ نفسی که امیرالمؤمنین علیه السلام در تبیین آن به کمیل چنین فرمود: «... یا کمیل... این نفس دارای پنج قوه است: بقاء فی فناء، نعیم فی شفاء، عزٌّ فی الذّل، فقر فی الغناء و صبرٌ فی البلاء و دو خاصیت و جلوه تابناک آن تسلیم و رضا می‌باشد. این مکانت کملّین و اصحاب قلوب است که ابراهیم علیه السلام اسوه و قهرمان توحید، آن را می‌خواهد قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلی وَ لکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی...5».

نگاه قرآن

از مجموعه‌ی آیات قرآن که فروغ ایمان را برمی‌تابند، روشن می‌گردد که تابش آیات بر قلب است و فروغ ایمان از آینه دل انعکاس این تابش است.

واژگان مکرر «آمنوا» و «ایمان» و مؤمن و مشتقات آن در قرآن کریم، نگاه قلب‌مدارانه‌ی قرآن را تفسیر می‌نماید، چون قلب کانون ایمان و محبت به خداست، و قلب است که حریم امن اوست.

در مصباح‌الشریعه در تعریف عارف چنین آمده:

«أَلْعَارِفُ شَخْصُهُ مَعَ الْخَلْقِ، وَ قَلْبُهُ مَعَ اللّهِ، وَ لَوْ سَهَا قَلْبُهُ عَنِ اللّهِ طَرْفَةَ عَیْنٍ لَمَاتَ شَوْقاً إلَیْهِ...⁽¹⁾

مصباح‌الشریعه، باب 95، ص 545.

عارف امین ودایع و امانات الهی است، و مخزن اسرار خداوند است دلیل و راهنمای رحمت خداوند بر مردم است و گنجینه‌دار و حامل علم اوست. نطق و اشاره، نفس کشیدن او - همه‌ی حرکات او - به سبب خداست، برای خداست، و از خداست و با خداست.

او در فضای قدس و ملکوت پروردگار قدوس حرکت می‌کند و سیر و سیاحت دارد؛ پیوسته از الطاف فضل و کرم او بهره‌مند می‌باشد، و معرفت ریشه و پایه است برای ایمان، و ایمان شاخسار آن است. شگفتا از این سخن که چه افق برینی فرا روی دل می‌گشاید و زلالی از چشمه قدسی بر جان عارف جاری می‌سازد.

این اکسیر و کیمیاگری عشق و محبت به خداست، «حب‌اللّه» انقلاب و طوفان می‌آفریند و جان عاشق، همیشه در خیزش و پرواز به سوی معشوق معبود است.

بنا بر نقل در مصباح‌الشریعه امام صادق علیه السلام در تبیین دوستی و محبت به خدا چنین می‌فرماید:

«حُبُّ اللّهِ إذَا أضَاءَ عَلی سِرِّ عَبْدِهِ أَخْلَاهُ عَنْ کُلِّ شَاغِلٍ وَ کُلِّ ذِکْرٍ سِوَی اللّهِ، (وَ کُلُّ ذِکْرٍ سِوَی اللّهِ ظُلْمَةٌ) وَ الْمُحِبُّ أَخْلَصُ النَّاسِ سِرّاً لِلّهِ...؛⁽²⁾آفتاب محبت

خدا چون بر جان تابید او را از هر چیز غیر خدایی منزه و پاک سازد، ذکر و یاد خدا فقط دل مشغولی او خواهد بود».

دوست‌دار خدا، خالص‌ترین مردم است از جهت باطن، و قلب او صندوق اسرار خداست؛ سخنش راست و عهدش برقرار و تعهداتش محکم و استوار، اعمالش پاک، فرشتگان به گاه مناجاتش مسرور، و مباهات و افتخار می‌کنند و خد اوند به پاس‌داشت وجود او، زمین‌ها را آباد و معمور می‌گرداند.

امیر ایمان علی علیه السلام در بیان «حب‌اللّه» فرمود:

«حُبُّ اللّهِ نَارٌ لَا یَمُرُّ عَلی شَیْ‌ءٍ إلَّا احْتَرَقَ... فَمَنْ أَحَبَّ اللّهَ (أَحَبَّهُ اللّهُ) أَعْطَاهُ کُلَّ شَیْ‌ءٍ مِنَ الْمُلْکِ وَ الْمَلَکُوتِ، قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إذَا أَحَبَّ اللّهُ عَبْداً مِنُ امَّتِی قَذَفَ فِی قُلُوبِ أَصْفِیَائِهِ وَ أَرْوَاحِ مَلَائِکَتِهِ وَ سْکَّانِ عَرْشِهِ مُحَبَّتَهُ لِیُحِبُّوهُ، فَذَلِکَ الْمُحِبَّ حَقّاً، طُوبی لَهُ ثُمَّ طُوبی لَهُ، وَ لَهُ عِنْدَاللّهِ شَفَاعَةٌ یَوْمَ الْقِیَامَةِ؛⁽¹⁾

همان، ص 551-552.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«چون خداوند متعال بنده‌ای را دوست بدارد محبت او را در دل بندگان برگزیده و پاک خود و ملائکه آسمان و ساکنان عرش خود قرار می‌دهد، همگی او را دوست می‌دارند و محب و دوست خداوند متعال چنین آدمی است. خوشا به حال او، پس خوشا به حال او باد و برای او در روز قیامت مقام شفاعت است تا هر که را می‌خواهد شفاعت کند. خاستگاه و تجلی‌گاه همه‌ی دوستی‌ها باید به سمت و سوی خدا باشد، و هر چه که محبوب انسان قرار می‌گیرد به خاطر او باشد، همه‌ی دوستی‌ها و عشق‌ها را باید به ساحت او نثار کرد، و هر آنچه که محبوب دل شماست برای او باشد، زیرا که قلب

انسان، تجلی‌گاه معرفة اللّه است و این کعبه‌ی قدسی و توحید را نباید بتکده ساخت؛ بلکه باید با فروغ ولایت بت‌ها را از آن کعبه توحید بیرون افکند و در همه‌ی افق‌هایش نور خدا را جلوه‌گر ساخت»⁽¹⁾

همان، ص 552.

امام صادق در تبیین این مقصود عالی می‌فرماید:

«أَلْمُحِبُّ فِی اللّهِ مُحِبُّ اللّه وَ الْمَحْبُوبُ فِی اللّهِ حَبِیبُ اللّه، لِأَنَّهُمَا لَا یَتَحَابَّانَ إلّا فِی اللّهِ، قَالَ رَسُولُ‌اللّهِ صلی الله علیه و آله

أَلْمَرْءُ مَعَ مَنْ أَحَبَّ، فَمَنْ أَحَبَّ عَبْداً فِی اللّهِ فَإنَّمَا أَحَبَّ اللّهَ...؛ ⁽²⁾کسی که در راه خدا محبت پیدا می‌کند او دوست‌دار خداست و شخصی که در این مورد در پرتو این محبت قرار می‌گیرد محبوب و حبیب خداست، زیرا محبتی که در این میان جریان می‌یابد در راه خداست».

رسول خدا فرمود:

«هر مردی با آنچه که محبوب و مورد علاقه‌ی اوست محشور می‌گردد. پس کسی که دوست بدارد بنده‌ای را در راه خدا، خدا را دوست داشته است و خدا را دوست نمی‌دارد، مگر آن که خدا او را دوست داشته باشد»⁽³⁾.

رسول خدا فرمود:

«برترین مردم بعد از پیامبران الهی، در دنیا و آخرت، آنانی هستند که خدا را دوست داشته باشند و نیز یکدیگر را در راه خدا دوست بدارند. هر محبتی که برای خدا نباشد، فرجامش دوری از محبوب و کینه و دشمنی است، فقط دوستی خداوند و محبت در راه اوست که از یک سرچشمه جاری شده و این زلال پیوسته در افزونی و زیاد شدن است و هرگز نقص و کمبود در آن پیدا نمی‌شود»⁽⁴⁾.

خداوند متعال در قرآن می‌فرماید:

اَلْأَخِلاّءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ‌5 ؛

«دوستان در روز قیامت دشمنان یکدیگرند مگر گروه پرهیزکاران».

البته دوستی و محبت به خدا می‌طلبد که دشمنی از غیر خدا را در قلب قرار دهی چون ابتدا باید خانه‌ی دل را از دوستی غیر خدا پیرایش نمود و سپس آن را به فروغ مهر خداوند آراسته ساخت.

«لِأَنَّ أَصْلَ الْحُبِّ التَّبَرِّی عَنْ سِوَی الْمَحْبُوبِ»⁽¹⁾

مصباح‌الشریعه، باب 97، ص 557.

امیرالمؤمنین علیه السلام فرموده است:

«إِنَّ أَطْیَبَ شَیْ‌ءٍ فِی الْجَنَّةِ وَ أَلَذَّهُ حُبُّ اللّهِ وَ الْحُبُّ فِی اللّهِ وَ الْحَمْدُ لِلّهِ...⁽²⁾؛ پاک‌ترین و لذیذترین چیزی که در بهشت مورد استفاده قرار می‌گیرد محبت به خدا و دوستی در راه خداست و آخرین دعای آنان حمد و ستایش خداوند متعال است».

به هر روی، کیمیای محبت، مس وجود ما را طلایی می‌کند، قلب انسان را تجلی‌گاه نور خدا می‌سازد و بنده‌ی عارف را مشتاق زیارت خدا می‌سازد و در این ساحت است که در جان مشتاق شعله‌ای افروخته می‌گردد که همه چیز او را به جز محبت به خدا می‌سوزاند.

بنا بر نقل مصباح الشریعه، امام صادق در تبیین این مقام متعالی نیکو فرموده‌اند:

«أَلْمُشْتَاقُ لَا یَشْتَهِی طَعَاماً، وَ لَا یَلْتَذُّ شَرَاباً وَ لَا یَسْتَطِیبُ رُقَاداً وَ لَا یَأْنَسُ حَمِیماً...⁽³⁾؛ آنکه به لقای پروردگار اشتیاق دارد، به غذا و طعام اشتها نداشته، و لذت شراب را نمی‌شناسد، خواب و استراحت و قرار نداشته، و با کسی انس نمی‌گیرد، منزلی برای خود اختیار نمی‌کند و در میان آبادی سکنی نمی‌گزیند».

پوشاک لطیف در بر نکرده، و هرگز آرام و قرار ندارد، شب و روز مشغول عبادت و بندگی و تمام اندیشه و هدفش رسیدن به مطلوب و مقصود است.

او در همه حال با زبان و سخنان آتشین که از قلبی آرزومند شعله‌ور است با خدای محبوب خود مناجات و راز و نیاز می‌کند.

چنانکه حضرت موسی هنگام میعاد عرض نمود:

«... وَعَجِلْتُ إِلَیکَ رَبِ‌ّ لِتَرْضَی⁽⁴⁾؛ پروردگارا شتاب و عجله‌ام برای خشنودی تو بود».

رسول خدا صلی الله علیه و آله در توصیف حال حضرت موسی می‌فرماید:

«آن حضرت در طول مسیر رفت و برگشت به کوه طور که چهل شبانه‌روز بود، غذایی تناول نکرد و آبی نیاشامید، و استراحت و خوابی نداشت و به هیچ چیز میل نداشت و سراسر وجود او مالامال و لبریز از شوق وصال بود»⁽¹⁾

مصباح‌الشریعه، باب 97، ص 563.

از این منظر است که عارف چون قدم در میدان شوق می‌نهد بر هر آنچه غیر از اوست، - خواسته‌ها و دل‌بستگی‌ها - «نه» می‌گوید و تکبیرگوی کوه یار است و از غیر معشوق بریده و بر ستیغ قله انقطاع تجلی می‌کند در چنین حالی در میقات عشق «اللهم لبیک» گویان قیام می‌کند. و با همه‌ی توان در خدمت اوست و از جان و دل تسلیم فرمان خداست و این مقام قلب سلیم است.

خدای متعال هم به پاس‌داشت این مقام بندگی آنچه شایسته و سزاوار اوست به او عطا می‌کند، که به حقیقت باید گفت رسیدن به این مقام خود بهترین پاداش است که در حدیث آمده:

«وَ مَا أَنْعَمَ اللّهُ عَلی عَبْدٍ بِنِعْمَةٍ أَعْظَمَ وَ أَنْعَمَ وَ أَرْفَعَ وَ أَجْزَلَ وَ أَبْهی مِنَ الْحِکْمَةِ لِلْقَلْبِ...»⁽²⁾.

باری، در این مقام دل را به دل‌دار سپردن است و جان را به جانان؛

دل دادمش به مژده و خجلت همی برم زین نقد قلب خویش که کردم نثار دوست

گر باد فتنه هر دو جهان را بهم زند ما و چراغ چشم و ره انتظار دوست⁽³⁾

در این مقام است که انسان «بوجه‌اللّه» می‌نگرد و خود نیز مصداق «وجه اللّه» می‌شود صفات خدایی در آن تجلی کرده و به اخلاق خداوند آراسته می‌گردد.

از حضرت امام صادق چنین نقل شده که فرمود:

«أَلْعُبُودِیَّةُ جَوْهَرَةٌ کُنْهَهَا الرُّبُوبِیَة، فَمَا فُقِدَ مِنَ الْعُبُودِیَةِ وُجِدَ فِی الرُّبُوبِیَّةِ وَ مَا خُفِیَ عَنِ الرُّبُوبِیَّةِ أُصِیبَ فِی الْعُبُودِیَّةِ...؛⁽⁴⁾بندگی خدا، گوهری است که اساس و ذات آن ربوبیت است. پس آنچه از مقام عبودیت کم و ناپیدا شد در مقام ربوبیت پیدا

و آشکار می‌گردد و هر مقداری که از مراتب و صفات ربوبیت مخفی و پوشیده گشت در مراحل عبودیت جلوه‌گر می‌شود».

خداوند متعال می‌فرماید:

سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ‌1 ؛

«ما آیات و نشانه‌های خود را در آفاق و انفس نشان می‌دهیم، تا حق برای آنان روشن گردد و آیا برای آنان کافی نیست که خداوند بر همه موجودات حاضر و شاهد است».

تفسیر حقیقت بندگی، گذشت از همه‌ی دل‌بستگی‌ها و نثار همه‌ی چیزها به ساحت معبود است.

این مقام در حدیث قدسی نیز تجلی کرده آنجا که می‌فرماید: «عَبْدِی أَطَعْنِی...» بنده من اطاعت مرا کن و فرمان مرا فرمانبر باش تا تو را همانند خود گردانم - یعنی تو را نیز به خلعت برین ولایت بیارایم - من می‌گویم: «کن فیکون» باش، پس ایجاد می‌گردد و تو نیز بگویی: «کن» پس خواسته‌ات تحقق یابد. باری، اگر همت داشته و می‌خواهی از اهل معرفت شوی، بشری روحانی باشی، همدم فرشتگان و رفیق پیامبران و اولیا علیهم السلام گردی، کمر همت را محکم بسته و در مسیر شریعت گام گذار، در یک پیرایش روحی، صفات حیوانات و خوی بهائم را از خود دور کن و در کسوت و اخلاق روحانیون درآی، حرکتی از گِل به عالم دل، و از ماده به سوی عوالم علیین و محل مقرّبین بنما؛ تا فروغ جان الهی‌ات بر تو ظاهر گردد، و جمال جانان بر تو نمایان شود، چون با خودشناسی است که به این فوز نائل می‌گردی، و راز این گهر که «من عرف نفسه عرف ربه» بر تو تجلّی می‌کند دو چشم باطنت باز می‌گردد و آفاق غیب در محضرت نمایان می‌شود.⁽¹⁾

امام سجاد علیه السلام فرمود:

«إنَّ لِلْعَبْدِ أَرْبَعُ أَعْیُنٍ: عَیْنَانِ یُبْصِرُ بِهِمَا أَمْرَ دِینِهِ وَ دُنْیَاهُ وَ عَیْنَانِ یُبْصِرُ بِهِمَا أَمْرَ آخِرَتِهِ فَإذَا أَرَادَ اللّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً فَتَحَ لَهُ الْعَیْنَیْنِ اللَّتَیْنِ فِی قَلْبِهِ، فَأَبْصَرَ بِهِمَا الْغَیْبَ وَ أَمْرَ آخِرَتِهِ وَ إذَا أَرَادَ اللّهُ بِهِ غَیْرَ ذَلِکَ تَرَکَ الْقَلْبَ بِمَا فِیهِ‌⁽²⁾همانا برای بنده چهار چشم است که با دو چشم امر دین و دنیایش را می‌بیند و با دو چشم

امر آخرتش را می‌بیند، پس چون خدای تعالی درباره بنده‌ای اراده‌ی خیری نماید آن دو چشمی که در دل اوست می‌گشاید پس با آن دو چشم به آفاق غیب می‌نگرد».

همانند این حدیث از امام صادق علیه السلام نیز روایت گردیده است⁽¹⁾

همان.

چار چشمم از برون و از درون بر رخ زیبای عشق ذوفنون

عشق هر دم جلوه‌ای دیگر کند عاشقان بر روی خوبش ناظرون⁽²⁾

باری، معرفت و شناخت نفس، افق برین خداشناسی است. در خبر چنین آمده که از رسول اکرم صلی الله علیه و آله سؤال کردند: «کَیْفَ الطَّرِیقُ إلی مَعْرِفَةِ الرَّبِ»؟ فرمودند:

«معرفة النفس»⁽³⁾.

و بالجمله، انسانیت انسان به صورت او نیست زیرا صورت آدمی را می‌توان نقش بر دیوار کرد و نیز به جسمانیت و غرایز او نیست زیرا بهائم نیز از آن برخوردارند بلکه، انسانیت، به توحید و معرفت است، و دانشی که توحیدآفرین است.

چنانچه در روایت آمده:

«لیس العلم فی السماء فینزل إلیکم و لا فی الارض لیصعد لکم، بل هو مجبول فی قلوبکم، تخلقوا بأخلاق الروحانیین حتی یظهر لکم؛ علم در آسمان نیست تا بر شما فرود آید و در دل زمین نیست تا از دل خاک برآید؛ بلکه در اندرون دل‌های شما سرشته است، به خلعت اخلاق روحانیون درآیید تا برای شما آشکار گردد».

این که سرچشمه معارف و معرفت قلب آدمی است ترجمان آیات قرآن است قرآن، در دو سویه، نور و ظلمت این حقیقت را بیان می‌کند.

از یک سو، می‌فرماید: لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها4.

و از سوی دیگر می‌فرماید: إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْری لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ‌5.

به هر روی، انسان طرفه معجونی است که تابلو آفرینش است. از همه‌ی عوالم امکان در او نشانی هست، بلکه از تمام صفات و اسماء الهی تأثیری در آن موجود است. کتابی است که «احسن الخالقین» او را با دست خود نوشته است، اوست طرحی از لوح محفوظ، و اوست بزرگترین حجت خدا، اوست حامل امانتی که آسمان و زمین نتوانستند آنرا حمل نمایند.

انسان مشرق تابانی است که جلوه عالم حس، مثال، و عقل از آن تابان است. اگر انسان دو عالم حس و مثال، خود را تابع عقل خویش نماید، به جهانی پرواز می‌کند که نگاه بر افقش خیره‌کننده است. او معدن شرافت و عزت و تجلی‌گاه بهجت و نور و معرفت حضرت حق می‌گردد؛

ولی اگر عقلش تابع غرایز پست حیوانی شد، او در گردنه عالم حیوانی سرگردان و حیران است و ماندگار در ظلمت زمین خواهد بود و درگاه مرگ که روح از بدنش جدا می‌شود شقاوت و حرمان ابدی دامنگیر او می‌شود و بالجمله، تحصیل معرفت به خدا و «ما انزل اللّه»، انسان را آسمانی می‌کند و او را مصداق بارز این روایت قرار می‌دهد که فرمود:

«... وَ أَدْرَکَ الْعُلوُمَ اللَّاهُوتِیَّه، وَ مَنْ أَدْرَکَ الْعُلُومَ اللَّاهُوتِیَّه، صَارَ مَوْجُوداً بِمَا هُوَ إنْسَانٌ، دُونَ أَنْ یَکُونَ مَوْجُوداً بِمَا هُوَ حَیْوَانٌ وَ دَخَلَ فِی بَابَ الْملکی الصُّورِی، وَ مَا لَهُ عَنْ هذِهِ الْغَایَةِ مَعْبَرٌ⁽¹⁾

الصراط المستقیم، الفصل الثامن عشر، علی بن یونس عاملی، ج 1، ص 214.

این فراز و فرود در حدیث دیگری از امیرالمؤمنین علیه السلام نیز درخشیده است. آن حضرت فرمود:

«خلق الانسان ذا نفس ناطقه، إن زکّاها بالعلم و العمل فقد شابهت جواهر أوائل عللها، و اذا اعتدل مزاجها و فارقت الاضداد فقد شارک بها السبع الشداد⁽²⁾انسان به گونه‌ای آفریده شده است که دارای نفس ناطقه‌ای است که اگر آن نفس را به وسیله‌ی علم و عمل تزکیه نماید آن وقت است که به گهرهای نخستین علت‌هایش شباهت دارد و اگر مزاج نفس ناطقه به سر حد اعتدال رسید و از آنچه با

روحانیتش ضدیت دارد جدا شد به تحقیق که با هفت آسمان محکم و استوار، مشارکت جسته است».

باری، اگر این دولت برای کسی حاصل گشت و از حجاب ظلمت آب و گل آزاد گشت، و بر افق «معرفت‌النفس» که همان شناخت خداوند است برآمد، سرمست از صهبای می توحید است. حجاب‌های ظلمت را دریده، و دیگر میان او و محبوبش به جز حجاب‌های نور پرده‌ای نیست، که باید این حجاب‌های نور را نیز بشکافد همان گونه که گفته‌اند: «حتی تخرق ابصار القلوب حجب النور»⁽¹⁾

مفاتیح الجنان، فرازهایی از مناجات شعبانیه.

«إلهی و ألحقنی بنور عزک الابهج، فأکون لک عارفاً و عن سواک منحرفاً⁽²⁾خدایا مرا به نور مقام عزتت که نشاطش از هر نشاطی بالاتر است برسان، تا آن که فقط شناسای تو بوده و از غیر تو روگردان باشم».

لذتی که در شهود این مراتب بر اهلش دست می‌دهد همان است که امام صادق علیه السلام بیان می‌فرماید:

«لَوْ یَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِی فَضْلِ مَعْرِفَةِ اللّهِ «عَزّوَجَلَّ» مَا مَدُّوا أَعْیُنَهُمْ إلی مَا مَتَّعَ اللّهُ بِهِ الْأَعْدَاءَ مِنْ زَهْرَةِ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ نَعِیمِهَا... إنَّ مَعْرِفَةَ‌اللّهِ «عَزَّوَجَلَّ» آنِسٌ مِنْ کُلِّ وَحْشَةٍ، وَ صَاحِبٌ مِنْ کُلِّ وَحْدَةٍ، وَ نُورٌ مِنْ کُلِّ ظُلْمَةٍ، وَ قُوَّةٍ مِنْ کُلِّ ضَعْفٍ، وَ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ سُقِمٍ...⁽³⁾؛ اگر مردم می‌دانستند که در معرفت خدای تعالی چه فضیلتی است دیگر به آنچه دشمنان از آن بهره‌مند هستند از جلوه‌ها و مظاهر دنیوی، چشم نمی‌دوختند و دنیای آنان از خاکی که زیر پا لگدمال می‌گردد کم‌بهاتر بود و به نور معرفت خدا از لذتی، توصیف‌ناپذیر، بهره‌مند بودند، همانند لذتی - که عاشق از وصال معشوق می‌بیند - که کسی در کنار اولیاء خدا و در بهشت جاودان و ابدی از آن برخوردار است. همانا معرفت خدا مایه‌ی آرام و قرار دل و روان است، و یار دل‌نواز تنهایی، و روشنی‌بخش هر تاریکی است، کمک و توان در برابر هر ناتوانی و شفای همه دردهاست».

آنگاه امام در ادامه فرمودند: «پیش از شما مردمی خداپرست و پارسا بودند که به سختی کشته شدند و جان دادند، بیدادگران، آنان را در شعله‌های خشم خود سوزانده و یا با اره اعضای آنان را بریدند و زمین با همه گشادگی آن بر آنان تنگ شد ولی آنان همه‌ی این ناملایمات را به جان پذیرفتند و هرگز از راه خود باز نگشتند، بی‌دلیل آنان را آزردند، بی‌آنکه کینه‌ای در میان باشد و یا آزاری از آنان دیده باشند، جرمشان فقط آن بود:

وَ ما نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلاّ أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللّهِ الْعَزِیزِ1

عجبا! به جرم اینکه آنان خدای عزیز و حمید را می‌پرستیدند باید این گونه مجازات شوند.

هان! ای یاران، شما نیز درجات آنان را زا خداوند طلب کنید و بر ناملایمات روزگارتان شکیبا باشید تا پاداش آنان نصیب شما هم بشود.

باری مقام معرفت النفس، همان مقام اتصال به معدن عزت و عظمت الهی است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

«... إنَّ رُوحَ الْمُؤْمِنِ لَأَشَدُ إتّصَالاً بِروح اللّه من اتصال شعاع الشمس بها⁽¹⁾همانا روح مؤمن اتصالش به روح خدا از اتصال شعاع خورشید به آن شدیدتر است».

عارف در این مقام است و از این منظر نگاه می‌کند، ولی چه می‌بیند و چه مشاهده می‌کند فقط خدا می‌داند. او در آن مقام از دنیا و آنچه در آن است بی‌نیاز است و جز خدای متعال همدمی ندارد، همه حرکات و رفتارش به اشاره‌ی اوست، بوسیله‌ی او و به امر اوست. عارف در این فضای نور در گلزارهای قدس خرامان است، از الطاف بی‌نهایت او توشه‌بردار و خوشه‌چین است، او مستغرق انوار رحمت خداست.

و همان گونه که در حدیث قدسی آمده در پرتو انجام فرائض و نوافل به مقام قرب می‌رسد و آن قدر نزدیک می‌شود که محبوب خدا می‌گردد، و آنگاه به خلعت اخلاق الهی آراسته می‌شود و در این هنگام:

«کنت سمعه الذی یسمع به، و بصره الذی یبصر به و لسانه الذی ینطق به و یده الذی یبطش بها، إن دعانی اجبته و إن سألنی اعطیته»⁽²⁾من گوش او می‌شوم که با آن می‌شنود و چشم او می‌شوم که با آن می‌بیند و زبان او می‌شوم که با

آن سخن می‌گوید و دست او می‌شوم که جلوه‌ی قدرت اوست، و با آن اشیاء را می‌گیرد؛ اگر مرا بخواند اجابتش کنم و اگر از من خیری بخواهد به او عطا می‌کنم».

این فراز از انسانیت، در گفتار اهل معرفت و اعیان دین غیرقابل وصف است.

خواجه نصیرالدین قدس سره در بیان وصف عارف چنین می‌گوید: العارف اذا انقطع عن نفسه و اتصل بالحق رأی کل قدرة مستغرقه فی قدرته المتعلقة بجمیع المقدورات، و کل علم مستغرقا فی علمه الذی لا یعزب عنه شیء من الموجودات و کل ارادة مستغرقه فی ارادته التی لا یتأبی عنها شیء من المکنات...»⁽¹⁾

همان، ص 30.

شگفتا! عارف چون از نفس خود بریده شد و به مقام انقطاع رسید، به حق می‌پیوندد و می‌بیند که هر چه قدرت است در قدرت او نهفته که بر همه قادر است و همه چیز مقهور قدرت اوست، هر چه دانش است در دانش اوست، فروغ دانش او همه چیز را فرا گرفته و چیزی از دایره علم او بیرون نیست. هر اراده‌ای در اراده‌ی اوست، همه ممکنات مسخر اراده‌ی اویند، بلکه می‌یابد که او سرچشمه‌ی افاضه وجود است و هر کجا جلوه وجود جلوه‌گر است از او می‌تابد و سرچشمه فیض است. پس در این هنگام چشمی که با آن می‌بیند و گوشی که با آن می‌شنود و قدرت و توانی که با آن کارهای خود را انجام می‌دهد و علمی که با آن اشیاء را می‌شناسد و در یک جمله، تمام وجودش تجلی حق می‌گردد و لبریز از فروغ خداوند می‌شود. در این هنگام عارف آراسته به اخلاق گشته و مزین به این خلعت آسمانی می‌شود⁽²⁾.

ابونصر در فصوص به تبیین این مقام پرداخته و جلوه‌ای از این شرافت عظمی را این گونه نگاشته است: «إِنَّ لَکَ مِنکَ غَطاءٌ فضلاً عن لباسک من البدن، فأجهد أَن ترفع الحجاب فحینئذٍ تلحق، فلا تسأل عمّا تباشره فإن أَلَمتَ فویل لک و إن سلمت فطوبی لک و نفسک و انت فی بدنک کأنّک لست فی بدنک و کأَنّکِ فیِ صقع الملکوت، فتری مَا لا عَینٌ رَأَت وَ لا اذُنٌ سَمِعَت وَ لا خَطَرَ علی قَلبِ بشرٍ فاتخذ لک عند الحق عهداً إلی أن تأتیه فرداً»⁽³⁾؛ افزون بر جامه‌ای که پوشش توست، تو را پوشش دیگری است که تو را از خودت نهان ساخته «تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز» پس جهاد و کوشش کن تا آن حجاب را برداری که اگر برداشتی به مقامی می‌رسی که آنچه را انجام دهی مسؤول نیستی. پس اگر دردناک شدی و

شکست خوردی پس وای بر تو و اگر به سلامت رستی خوشا به حالت باد که در این هنگام است که جانت در حالی که در بدن تو است گویی در بدنت نیستی و گویی که در باطن ملکوت نفوذ کرده‌ای. پس خواهی دید آنچه را که هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده و به دل هیچ آدمی خطور نکرده است.

عجبا! از این مقام و افق رفیع که فروغش چشم خرد ذوی‌العقول را می‌پوشاند و در توصیف این مقام مانده و عاجزند.

بوعلی در اشارات، در وصف این مقام می‌گوید: «چه بسا عارف را در آن مقام حالتی دست می‌دهد که در آن حال از همه چیز غافل می‌شود و در حکم کسی است که تکلیفی ندارد، و چگونه تکلیف داشته باشد و حال آن که تکلیف از برای آن کس است که آن را تعقل کند و متوجه آن تکلیف باشد»⁽¹⁾

رساله‌ی لقاءاللّه، ص 32، به نقل از اشارات شیخ الرئیس نمط نهم.

و خواجه نصیرالدین طوسی در شرح کلام شیخ می‌گوید: «مراد شیخ آن است که عارف در حال اتصال به عالم قدسی، از این عالم غافل می‌شود و از هر چه در این عالم است غفلت می‌کند و در آن حال نسبت به وظایف و تکالیف شرعیه‌اش اخلالی روی می‌دهد که در این اخلال از برای او گناهی نیست که او در آن حال مانند کسی است که اصلاً تکلیف نداشته باشد زیرا تکلیف در حق کسی است که متوجه تکلیف باشد و بتواند تکلیف را تعقل نماید که در حال تعقل مکلف خواهد بود»⁽²⁾.

حافظ در سرایش خود می‌گوید:

رشته‌ی تسبیح ار بگسست معذورم بدار دستم اندر ساعد ساقی سیمین ساق بود⁽³⁾

البته این تصویر و تبیین و تعقل این مقام در افق ذهن و درایت بزرگانی است که هنوز پای در گل دارند، آفاق ملکوت بر آنان باز نگشته است؛ ولی آنان که پس از «حقیقت ازلیه الهیه» زلال‌ترین حقیقتند در عالم وجود و در چهره پیامبران و اولیاء تجلی کرده و در کامل‌ترین نصاب چهارده معصومند افق برینی می‌گشایند، او که در پرتو قرب نوافل و انجام فرائض، به مقام والای «کنت سمعه و بصره و یده» می‌رسد، و به اخلاق الهی آراسته می‌گردد، نه تنها مقام سهو و محو و غفلت از تکلیف نیست، بلکه اوج مقام تکلیف است، چون

آرمان تکلیف مقام فرمان‌بری و امتثال است و عبد در این مقام، چشم خدا و گوش خدا و دست او می‌گردد، او فانی در اراده و فرمان خداست، هر آنچه او بخواهد و اراده کند او انجام می‌دهد، چون به مقام عقل رسیده، دیگر نیازی به تعقل ندارد وچون به علم رسیده، تعلّم نمی‌خواهد انسان و بندگی او وجود او را احاطه کرده، و هر آنچه او بخواهد، چون ابراهیم بر لبه منجنیق است، سؤال برای چه، هر آنچه او می‌خواهد تکلیف من است و من همو را می‌خواهم، او می‌خواهد در آتش نمرود بسوزم، من می‌سوزم، اگر نخواهد نمی‌سوزم، چرا من از او بخواهم، بطور کلی من در محضر او چه معنا دارد، هر آنچه هست اوست، باید سکوت محض کرد که «علمه بحالی» را کفایت از سؤال می‌داند، اطاعت محض و مقام امتثال امر، است⁽¹⁾

همان، ص 33.

باری، بنده‌ی خدا در اثر مجاهدات دریافت‌های شرعی و انجام فرائض و نوافل به این مقام می‌رسد، چون عبودیت جوهری است که کنه آن ربوبیت است⁽²⁾، در این حال مجرای اراده‌ی حق و ظرف مشیت الهی می‌گردد. روایات این مقام را تبیین کرده‌اند. بنده در این مقام، سمع و بصر و دست او می‌گردد، یعنی دیگر خودی نیست، چون خود حجاب بود، و از این منظر هر چه او بخواهد انجام می‌گردد و هر چه رخ دهد و انجام گیرد از اوست، بنابراین فانی در دریای تکلیف است، و همه‌ی وجودش فرمانبر خداست، مقام، مقام امتثال محض است، در این عرصه اگر سخن از رفع تکلیف بشود منظور تکلیف لفظی است یعنی در این عرصه سنگینی و سختی معنا ندارد امتثال فرمان او تکلیف نیست، چون به عشق یار است، سنگینی معنا ندارد. اگر بر دوش شما باری نهاده‌اند تا به مقصدی برسانی، تا آنجا که مقصود را نمی‌شناسی و به مقام او عارف نگشته‌ای، این بار برایت بسیار سنگین است. خسته و درمانده‌ات می‌کند، برایت ایجاد سؤال و پرسش می‌نماید و ده‌ها چرا و چرا شما را احاطه می‌کند، ولی همین که مقصود را شناختی و جمال او را مشاهده کردی.

عجبا! این همان معشوق پنهان من است که از شوق لقایش قلبم آرام نداشت این هدیه را به ساحت او می‌برم، پس از لقا و اتصال دیگر، آن بار بر دوشت سنگینی نمی‌کند، بلکه می‌خواهی از شوق پرواز کنی، چون این هدیه برای دلدار است به عنوان مثال، اگر ظرف آبی به شما داده‌اند و گفته‌اند برای آقایی ببر که تشنه است پیش از آنکه او را بشناسی، ظرف آب برایت سنگینی دارد و حرکت شما به سوی مقصد برایت خستگی‌آفرین، ولی چون دانستی که

آب را برای «امام زمان ارواحنا فداه» می‌بری، هان، چه حالی به شما دست می‌دهد؟ خستگی می‌شناسی؟ طی راه برایت سخت است؟ ظرف آب سنگینی می‌کند؟ هرگز، بلکه همه شوق و اشتیاق است.

به هر روی، این حقیقتی است که ده‌ها روایت آن را گزارش کرده‌اند و طبق آن در نیایش‌های ائمه هدی علیهم السلام و رسول خدا صلی الله علیه و آله جلوه‌گر است. هرگز مقام اتصال و قرب، مقام رفع تکلیف و سهو غفلت نیست، بلکه اوج اطاعت است و مقام فنای محض، فنای عاشق و عشق در معشوق، زنان مصری آن‌گاه که جمال یوسف علیه السلام بر آنان تجلی کرد، دست خود را فراموش کردند و به جای ترنج دست خود بریدند، ولی آرمان و هدفی برتر را فرا روی خود قرار دادند، در همان حال، تعقل و تدبر و خیراندیشی همه وجود آنان را احاطه کرده بود. اینکه می‌گویند عشق چشم عقل را نابینا می‌سازد و عقل مقام تکلیف است هرگز، عشق خود چشم عقل است و عقل و دل، دو چهره‌ی تابان یک خورشیدند البته، فرق میان عارف و فیلسوف و پیامبر و امام همین است فرقی از آسمان تا زمین، در بیان امام چون به مقام عقل رسید، باز افقی برتر فرا روی اوست که تعقل می‌کند. او پرتوی است که اگر به مرکز خورشید بازگشت، باز به خورشید می‌نگرد و خود را خورشید نمی‌شناسد.

ولی عارف چنین نیست، چون به خورشید بازگشت و متصل شد خود را خورشید می‌شناسد. ادعیه و سخنان آسمانی ذوات معصومین روشنگر این فاصله عرش تا فرش است آنان بودند که بر این افق درخشیدند.

علی علیه السلام در نهج‌البلاغه به کمیل می فرماید:

«... هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلی حَقِیقَةِ الْبَصِیرَةِ وَ بَاشَرُوا رُوحَ الْیَقِینِ، وَ اسْتَلَانُوا مَا اسْتَوْعَرَهُ الْمُتْرَفُونَ، وَ أَنِسُوا بِمَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ الْجَاهِلُونَ، وَ صَحِبُوا الدُّنْیَا بِأَبْدَانٍ، أَرْوَاحُهَا، مُعَلَّقَةٌ بِالْمَحَلِّ الْأَعْلی...⁽¹⁾

نهج‌البلاغه، کلمات قصار، فرازی از کلام 147، ص 388.

ولیک، با رسیدن بر این ستیغ و مقام افتراق جان از بدن، غوطه‌ی بحر تکلیفند و مدام به انجام فرائض و نوافل مشغول.

ابوالورداء نقل می‌کند شبی علی علیه السلام را در مناجات و نماز و دعا دیدم که ناگهان آوای آن حضرت قطع شد. دیگر حرکتی نداشت. پنداشتم خواب بر آن حضرت عارض شده، گفتم بروم و برای نماز صبح بیدارش کنم. می‌گوید: نزد آن حضرت آمدم، دیدم علی علیه السلام چون چوب خشکی روی زمین افتاده است نزدیک شدم او را حرکت دادم، ولی حرکت نکرد دست و پایش را جمع کردم، جمع نشد. گفتم: علی از دنیا رفته است. استرجاع‌گویان نزد فاطمه علیها السلام آمدم و چون داستان را برای فاطمه بیان کردم، او فرمود: «علی نمرده است و آنچه تو دیده‌ای، حالتی است که بر علی عارض شده از خوف و خشیت خدا»⁽¹⁾

بحار، ج 41، ص 12.

آری این مطلع عرشی و این دل‌دادگی به حضرت دوست، در محراب نماز و ستایش و دعا، فرائض و نوافل است، که از جمال علی علیه السلام جلوه‌گر است.

اوست که:

«وَ هُوَ قَابِضٌ عَلی لِحْیَتِهِ وَ یَتَمَلْمَلُ تَمَلْمُلَ السَّلِیمِ وَ یَبْکِی بُکَاءَ الْحَزِین...»⁽²⁾

آیه مبارکه: أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّیْلِ ساجِداً وَ قائِماً یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ‌3 در شأن اوست و ترجمانی از عبادتآن بزرگوار است⁽³⁾.

این طنین عرفان علی علیه السلام است که تجلّی آن ملکوت را پر کرده بود، ولی در همه‌ی لحظه‌ها و آنات زندگی، در محراب بندگی و اطاعت و مسؤولیت است. او در محراب فرائض و تکلیف به سوی خدا در پرواز است، هر چقدر نزدیک‌تر و مقرّب‌تر می‌گردد خدایش را بزرگ‌تر و خود را فانی و محو در انجام فرمان و تکلیف خدا می‌شناسد.

او که جلوه‌ای از عرفانش در مناجات شعبانیه می‌درخشد:

«إلهِی کَأَنِّی بِنَفْسِی وَاقِعَةٌ بَیْنَ یَدَیْکَ وَ قَدْ أَظَلَّهَا حُسْنُ تَوَکُّلِی عَلَیْکَ...؛ إلهِی فَسُرَّنِی بِلِقَائِکَ...؛ إِلهِی هَبْ لِی کَمَالَ الْإِنْقِطَاعِ إِلَیْکَ...؛ إلهِی وَ اجْعَلْنِی مِمَّنْ نَادَیْتَهُ فَأَجَابَکَ، إِلهِی وَ أَلْحِقْنِی بِنُورِ عِزِّکَ الْأَبْهَجِ...».

شگفتا! او که نیایش‌هایش در دعای صباح و کمیل و... عرفای بزرگ را مبهوت و متحیر ساخته است، و خطبه‌های توحیدیش در نهج‌البلاغه حکمای بزرگ را به اعجاب و شگفتی وا داشته.

عجبا! که از فهم مفاهیم یگانه‌ستایی او همه عاجزند، او همیشه بنده‌ی خداست و در محراب بندگی ساجد و راکع است.

مناجات علی علیه السلام در محراب مسجد کوفه، پرتوی از مقام بندگی او است. انبیاء و اولیاء خدا چنین بوده‌اند. حضرت شعیب علیه السلام بر بام بلند هفت شهر عشق ایستاده است. روحش لبریز از محبت خداست، ولی یک لحظه از مقام بندگی و تکلیف غافل نیست.

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«بَکی شُعَیْبُ مِنْ حُبِّ اللّهِ حَتّی عَمی، فَرَدَّ اللّهُ عَلَیْهِ بَصَرَهُ، ثُمَّ بَکی حَتّی عَمَی، فَرَدَّ اللّهُ عَلَیْهِ بَصَرَهُ، ثُمَّ بَکی حَتّی عَمی فَرَدَّ اللّهُ عَلَیْهِ بَصَرَهُ، فَلَمَّا کَانَتِ...؛⁽¹⁾

علل‌الشرایع، ج 1، باب 51، ص 54.

پس خدا (جلّ جلاله) به او وحی کرد حال که چنین است کلیم خود (حضرت موسی) را به خدمتگزاریت می‌فرستم.

رسول خدا صلی الله علیه و آله که بر افق اعلای سدرة المنتهی تجلی کرد و در عین بلندی رتبه‌اش به خدا نزدیک و نزدیک‌تر شده، آن‌قدر بالا رفت که بیش از دو کمان و یا کم‌تر فاصله نماند، و در آنجا جبرئیل به بنده‌ی خدا وحی کرد آنچه را وحی کرد... با اینکه او را یک بار دیگر در نزد

سدرة‌المنتهی دیده بود، که جنت‌المأوی آنجاست و هنگامی دیده بود که آنچه بر سدره احاطه داشت آن را پوشانده بود»⁽¹⁾

نجم / 7-16.

رسول خدا که آن‌قدر بالا رفت، که به وهم و اندیشه صدراها نیز نرسد، دریاهای نور را هم در هم نوردید، گام در بهشت خدا نهاد و آن را مزین ساخت. این همه اوج و فراز و عروج و تجلی، که گستره ملکوت را پوشاند، مدام آن حضرت تکرار می‌فرمود: «چه کسی از من بنده‌تر»؛

«أَلا أَکُونُ عَبْداً شَکُوراً»⁽²⁾؟ آیا بنده‌ی شکرگزار خدا نباشم؟ بنده‌ای سپاسگزار، هر لحظه و آنِ زندگی او، محراب عبادت خدا بود. و فرمانش بر فرائض و نوافل، امتثال و اطاعت امر خدای متعال. به راستی این اختلاف چرا؟

چرا عارف و فیلسوف، چون مقداری اوج می‌گیرد سخن از رفع تکلیف و محو آن می‌گوید؛

ابونصر فارابی: «فلا تسأل عمّا تباشره»⁽³⁾می‌گوید و بوعلی نیز می‌گوید:

«چه بسا عارف را در حالتی که به او دست می‌دهد غفلتی حاصل می‌شود که در آن حال از همه چیز غافل می‌شود، او در آن حالت در حکم کسی است که تکلیفی ندارد و چگونه تکلیف داشته باشد و حال آنکه تکلیف از برای کسی است که تکلیف را تعقل کند و متوجه آن تکلیف باشد»⁽⁴⁾.

خواجه نصیرالدین طوسی نیز در شرح کلام شیخ فرموده است:

«مقصود شیخ آن است که عارف در حال اتصالش به عالم قدس از این عالم غافل می‌شود و از هر چه در این عالم است غفلت می‌کند و در آن حال نسبت به وظایف و تکالیف شرعیه‌اش اخلالی روی می‌دهد که در این اخلال از برای او گناهی نیست که او در آن حال مانند کسی است که اصلاً تکلیف نداشته باشد زیرا تکلیف در حق کسی است که متوجه تکلیف باشد و بتواند تکلیف را تعقل نماید که در حال تعقل مکلف خواهد بود»⁽⁵⁾.

پرتو ششم

اشاره

آری، پاسخ این اختلاف دو مکتب، در بیان فاطمه علیها السلام است آنگاه که می‌فرماید:

«وَ ضَمَّنَ الْقُلُوبَ مَوْصُولَهَا وَ «أَبَانَ» أَنَارَ فِی الْفِکَرَةِ مَعْقُولَهَا»⁽¹⁾

خطبه فدکیه، بلاغات النساء، ص 19.

قلب انسان سراچه نور توحید است و «لا إله إلّا اللّه» دل‌نوشته انسان است، افق قلب تجلی‌گاه عشق به خداست؛ ولی فروغ چشمه خورشید قلب از نورافشانی عقل است، آفتاب عقل بر سرزمین دل پرتو می‌افکند و محبت به خدا بازتابش این فروزندگی و پرتوافشانی است.

در ده‌ها آیه‌ی قرآن به نقش اساسی، هدایت‌گر و توحیدی عقل در قالب واژه‌ها و مفاهیم مختلفی اشاره گردیده است. گاهی انسان را با فرمان به «تدبّر» به خداشناسی و معرفت‌اللّه می‌خواند همانند: «این کتابی است که ما به سوی تو نازل کردیم تا در آیات آن تدبر کنند و در نتیجه خردمندان متذکّر شوند»⁽²⁾.

و در آیات بسیاری از واژه‌ی «عقل» و مشتقات آن، فروغ معرفت‌اللّه ساطع و فروزان است.

گاهی اندیشه در آیات الهی، چلچراغ این راه است همانند: «به درستی که در خلقت آسمان‌ها و زمین و اختلاف شب و روز و کشتی‌ها که در دریا به سود مردم در جریانند و در آنچه که خدا از آسمان نازل می‌کند، یعنی آبی که با آن زمین را بعد از مرگش زنده می‌سازد و از هر نوع جنبنده در آن منتشر می‌کند و گرداندن بادها و ابرهایی که میان آسمان و زمین مسخّرند آیات و دلیل‌هایی است برای مردمی که تعقّل می‌کنند»⁽³⁾.