موسی کلیم الله جلد 3

مشخصات کتاب

‌سرشناسه : ترقی، سوده، ۱۳۶۴ -

عنوان و نام پدیدآور : موسی کلیم‌الله/ سوده ترقی.

مشخصات نشر : تهران: نشر رزا، -۱۳۹۷

مشخصات ظاهری : ج.: جدول، نقشه؛ ۲۲×۲۹ س‌م.

شابک : دوره 978-622-99372-6-6 : ؛ ۶۰۰۰۰۰ ریال: ج.۱‌978-622-99372-5-9 : ؛ ۴۰۰۰۰۰ ریال : ج.۲‌978-622-99497-8-8 : ؛ ۳۵۰۰۰۰ ریال : ج.۳‌978-622-99497-9-5 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : ج. ۲ و ۳ (چاپ اول : ۱۳۹۷) .

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۳ . تاریخ فراز و نشیب‌های زندگی ۱۲۰ ساله‌ی حضرت موسی علیه‌السلام (قبل تولد تا پس از وفات) ...

موضوع : موسی، پیامبر یهود

موضوع : Moses (Biblical leader)

موضوع : موسی، پیامبر یهود -- داستان

موضوع : Moses (Biblical leader) -- Fiction

موضوع : قرآن -- قصه‌ها

موضوع : Qur'an stories

موضوع : پیامبران -- سرگذشتنامه

موضوع : Prophets -- Biography

رده بندی کنگره : BP۸۸/۴/ت۴م۹ ۱۳۹۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۶

شماره کتابشناسی ملی : ۵۲۶۷۸۵

اشاره

موسی کلیم‌الله

تارِِیخ فراز و نشیب‌های زندگی 120 ساله‌ی حضرت موسی علیه السلام

(قبل از تولّد تا پس از وفات)

بر اساس آیات و روایات و تورات و اشعار شعرای ایرانی

جلد سوم

سوده ترقّی

فهرست مطالب

مقدمه. 11

گفتار اول: ماجراهای هجرت موسی علیه السلام با بنی‌اسرائیل ازصحرای سینا به صحرای فاران و صین (110- 100 سالگی)

فصل اوّل: داستان سرپیچی از روز سبّت (اصحاب السبت) در منطقه‌ایلة در 5 قسمت

«جدول خلاصه قسمت‌های این داستان» 16

قسمت اوّل: نافرمانی از روز سَبّت. 17

قسمت دوّم: مردی که قانون سبّت را شکست 21

قسمت سوّم: عذاب عصیانگران روز شنبه! 24

قسمت چهارم: لباس منگوله‌دار برای یاد خدا 30

قسمت پنجم: بررسی پیام‌های 3 دسته آیات. 31

فصل دوّم: داستان فتنه‌ی قارون (قورح در عبری) پسرعموی موسی در 13 قسمت 35

«جدول خلاصه قسمت‌های این داستان» 35

قسمت اوّل: سابقه‌ی قارون قبل از مبارزات موسی علیه السلام با فرعون 36

قسمت دوّم: ایمان آوردن ظاهری قارون به موسی علیه السلام 41

قسمت سوّم: قارون و جنون نمایش ثروتش!. 42

قسمت چهارم: نصیحت دانشمندان مؤمن بنی‌اسرائیل به قارون. 44

قسمت پنجم: پاسخ قارون یاغی و ستمگر به این واعظان دلسوز. 47

قسمت ششم: پاسخ کوبنده‌ی خداوند به قارون و قارون‌ها 49

قسمت هفتم: فرمان زکات به بنی‌اسرائیل و ظاهر شدن چهره‌ی منافق قارون در پس این امتحان 50

قسمت هشتم: نقشه‌ی قارون و خنثی شدن تصمیم ناجوانمردانه‌ی او. 52

قسمت نهم: عذاب و مرگ قارون ویارانش 53

قسمت دهم: عبرت مردم از مرگ قارون 58

قسمت یازدهم: وعده‌ی خداوند برای مبارزه با سلطه‌جویی و فساد در ارض. 61

قسمت دوازدهم: وقایع پس از مرگ قارون. 63

قسمت سیزدهم: بررسی پیام‌های قرآنی 3 دسته آیات. 67

فصل سوم: داستان آتش گرفتن خیمه اجماع با صاعقه و قتلی مشکوک در پشت خیمه و دستور ذبح گاو ویژه برای پیدا کردن قاتل در 9 قسمت

«جدول خلاصه قسمت‌های این داستان» 75

قسمت اوّل: قانون قتلی که قاتلش معلوم نیست. 76

قسمت دوّم: ماجرای صاحب آن گاو طلائی. 76

قسمت سوم: قتلی مشکوک (عامیل بن راحیل) بعد از سوختن خانه‌ی اجماع و آمدن صاعقه 79

قسمت چهارم: نزاع مردم و داوری موسی علیه السلام برای پیدا کردن قاتل و دستور ذبح گاو. 80

قسمت پنجم: آغاز ایرادهای بنی‌اسرائیلی قبل از ذبح گاو 82

قسمت ششم: ذبح گاو پس از ایرادهای بنی‌اسرائیلی 88

قسمت هفتم: نحوه‌ی زنده شدن مقتول 90

قسمت هشتم: قساوت و سنگدلی بنی‌اسرائیل 93

قسمت نهم: بررسی پیام‌های قرآنی 1 دسته آیات. 95

گفتار دوم: هجرت موسی علیه السلام به‌تنهایی از صحرای فاران تا اردن تا قبل از وفاتش (110 – 120 سالگی)

فصل اول: داستان وفات هارون علیه السلام(سال 1408 ق.م) در موسیره یا بیابان تیه وقایع پس‌ازآن در 7 قسمت

«جدول خلاصه قسمت‌های این داستان» 101

قسمت اوّل: مرگ هارون علیه السلام در کوه هور. 102

قسمت دوّم: تهمت قتل برادر به موسی و امداد خداوند برای جلوگیری از این تهمت. 104

قسمت سوّم: ویژگی‌های حضرت هارون علیه السلام 105

قسمت چهارم: وقایع پس از وفات هارون علیه السلام. 107

قسمت پنجم: جنگ‌های (پس از وفات هارون)، در درّه‌ی موآب مشرف‌به بیابان و کوه پیسگاه. 109

قسمت ششم: درخواست قبیله‌های شرق رود اردن (رئوبین و جاد) 113

قسمت هفتم: خداوند به موسی علیه السلام اجازه‌ی ورود به سرزمین موعود را نمی‌دهد 116

فصل دوم) داستان فتنه‌ی بلعم باعورا قبل از فتح اِریحا و بعد از رسیدن به دشت موآب و شکست آن‌ها در فتنه‌ی بلعم باعورا و هلاک بیست هزار نفر از بنی‌اسرائیل بر اثر طاعون و وقایع پس‌ازآن در 14 قسمت

«جدول خلاصه قسمت‌های این داستان». 119

قسمت اوّل: معرّفی بلعم باعورا و چگونگی فریب او برای نقشه‌ای شوم. 120

قسمت دوم: وسوسه گران گرد بلعم باعورا 122

قسمت سوّم: بلعام و الاغش. 124

قسمت چهارم: اولین وحی بلعام 125

قسمت پنجم: دومین وحی بلعام. 126

قسمت ششم: سومین وحی بلعام. 127

قسمت هفتم: چهارمین وحی بلعام 127

قسمت هشتم: آخرین وحی بلعام. 128

قسمت نهم: پافشاری بلعم بر اجرای تصمیمش (نفرین و جادوی سپاه موسی با اسم اعظم خداوند). 128

قسمت دهم: نقشه‌ی دوّم بلعم برای سرکوبی سپاه موسی. 129

قسمت یازدهم: تشبیه بلعم به سگان تشنه. 130

قسمت دوازدهم: سرگذشت «بلعم» و علمای دنیاپرست 131

قسمت سیزدهم: وقایع پس از فتنه‌ی بلعام (بلعم باعورا) 135

قسمت چهاردهم: بررسی پیام‌های قرآنی 1 دسته آیات 151

فصل سوم: داستان سخنرانی موسی علیه السلام خطاب به نسل جدید بنی‌اسرائیل،

روز اوّل، ماه یازدهم، سال چهلّم خروج از مصر، در بیابان عربه (در صحرای موآب) در شرق رود اُردُن و ماجرای وفات موسی علیه السلام در 6 قسمت

«جدول خلاصه قسمت‌های این داستان» 154

قسمت اوّل: سخنرانی موسی برای یادآوری سرکشی‌های پدرانشان درگذشته تحت دو عنوان کلّی 157

قسمت سوّم: وفات حضرت موسی علیه السلام (در روز 7 آذر و شب 21 ماه رمضان) در بیابان تیه 204

قسمت چهارم: ویژگی‌های حضرت موسی علیه السلام. 207

قسمت پنجم: تجلیل از مقام موسی و هارون علیهم السلام. 210

قسمت ششم: بررسی پیام‌های قرآنی 1 دسته آیات 211

«فصل چهارم) خلاصه سفرنامه‌ی بنی‌اسرائیل از مصر تا موآب در طی 40 سال آوارگی در صحرا:. 213

گفتار سوم: هجرت موسی علیه السلام در 120 سالگی از دنیا به عالم برزخو پایان سرگردانی 40 ساله‌ی بنی‌اسرائیل 217

فصل اول: داستان ورود بنی‌اسرائیل به سرزمین موعود (کنعان) پس از وفات موسی با رهبری یوشع بن نون تا وفات یوشع بن نون در 34 قسمت

«جدول خلاصه قسمت های این داستان». 219

قسمت اوّل: آغاز رهبری یوشع علیه السلام در 97 سالگی. 222

قسمت دوّم: دستور تصرّف کنعان توسّط خداوند به یوشع علیه السلام. 222

قسمت سوّم: یوشع علیه السلام جاسوسانی به اِریحا می‌فرستد 223

قسمت چهارم: عبور بنی‌اسرائیل از رود اُردُن. 225

قسمت پنجم: برداشتن دوازده سنگ یادبود از وسط رود اردن و ساختن بنای یادگاری در جلجال 226

قسمت ششم: ختنه در جلجال و برگزاری عید پسح 227

قسمت هفتم: یوشع علیه السلام و مرد شمشیر به دست 228

قسمت هشتم: سقوط اِریحا. 228

قسمت نهم: گناه عخان و شکست 3 هزار سرباز بنی‌اسرائیلی از سربازان شهر عای به دلیل این گناه. 230

قسمت دهم: تسخیر و خرابی شهر عای 232

قسمت یازدهم: قرائت قوانین تورات بر کوه عیبال 233

قسمت دوازدهم: حیله‌ی جبعونی ها 234

قسمت سیزدهم: مبارزه بنی اسرائیل با «ادونی صدق»(پادشاه اورشلیم) در جبعون و اطراف آن. 235

قسمت چهاردهم: شکست پادشاهان اموری. 236

قسمت پانزدهم: تصرّف شهرهای جنوبی اموری‌ها. 237

قسمت شانزدهم: شکست پادشاهان شمالی. 238

قسمت هفدهم: پادشاهانی که از یوشع شکست خوردند 239

قسمت هجدهم: سرزمین‌های تسخیر نشده. 240

قسمت نوزدهم: دستورات خداوند به بنی‌اسرائیل قبل از ورود به بیت‌المقدس 240

قسمت بیستم: لجاجت شدید بنی‌اسرائیل و عمل نکردن به دستورات خداوند و رهبرشان. 243

قسمت بیست و یکم: عذاب این نافرمانی 244

قسمت بیست و دوّم: عاقبت بازماندگان از عذاب الهی. 246

قسمت بیست و سوّم: تقسیم زمین‌های 5/9 قبیله و تقسیم کنعان به‌حکم قرعه. 246

قسمت بیست و چهارم: نحوه‌ی تقسیم بقیّه‌ی زمین‌ها بین 7 قبیله 253

قسمت بیست و پنجم: بنی‌اسرائیل سرزمین موعود را تسخیر می‌کند. 259

قسمت بیست و ششم: بازگشت قبایل شرق رود اُردُن. 259

قسمت بیست و هفتم: قربانگاه کنار رود اُردُن 260

قسمت بیست و هشتم: وصیت یوشع علیه السلام. 261

قسمت بیست و نهم: تجدیدعهد در شکیم 262

قسمت سی‌ام: مرگ یوشع و العازار و دفن استخوان‌های یوسف در شکیم. 264

قسمت سی ویکم: جانشینان یوشع علیه السلام. 265

قسمت سی و دوم: وقایع پس از وفات یوشع علیه السلام و مرگ کالیب (وصی دوّم یوشع). 265

قسمت سی و سوم: نام و نسب پیغمبران بنی‌اسرائیلی پس از وفات موسی علیه السلام 266

قسمت سی و چهارم: بررسی پیام‌های قرآنی 2 دسته آیات. 267

فصل دوّم: جدول خلاصه 80 واقعه‌ی زندگی موسی علیه السلام از تولد تا 32 سال پس از وفاتش. 271

گفتار چهارم: موسی الگوی مقاومت و صبربرای پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و مبلغان دینی 278

فصل اول: اهداف حضرت موسی علیه السلام در تبلیغ. 279

فصل دوم: چگونگی آماده شدن حضرت موسی علیه السلام برای تبلیغ 281

فصل سوم: دوازده شیوه‌ی دعوت حضرت موسی علیه السلام. 284

فصل چهارم: بررسی 29 از دسته آیات خطاب شده به پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در رابطه با داستان موسی علیه السلام. 299

منابع و مآخذ. 329

مقدمه

الحمد لله ربّ العالمین و الصلاة والسّلام علی خیر خلقه محمّد خاتم النبییّن و مدینة العلم و علی عترته الطاهرة ابواب المدینه

امیر المومنین فرمودند: (فاتّقو الله َ، عبادَ اللهِ! َتقیّةَ ذی لُبِّ شَغَلَ التفکُّرُ قلبَهُ) ⁽¹⁾ای بندگان خدا! تقوا پیشه کنید، تقوای خردمندی که اندیشیدن، جان او را مشغول داشته است.

بنا به سفارش امیرالمؤمنین علیه السلام که تقوا و تعقّل و تفکر را در رابطه باهم مطرح کرده‌اند، نباید نگاه ما به قصص قرآن نگاه صرفاً تاریخی باشد چراکه قرآن تنها کتاب داستان نیست و باید از آن عبرت گرفته شود و موارد اختلاف ادیان را بر اساس این آیه (إِنَّ هَذَا الْقُرْءَانَ یَقُصُّ عَلیَ بَنیِ إِسْرَ ءِیلَ أَکْثرَ الَّذِی هُمْ فِیهِ یخَتَلِفُونَ) ⁽²⁾برطرف کند.

مجموعه‌ی حاضر تحت عنوان «موسی کلیم‌الله» تاریخ تحلیلی فرازو نشیب های زندگی 120 ساله‌ی حضرت موسی کلیم‌الله (قبل از تولّد تا پس از وفات) بر اساس آیات و روایات و تورات و اشعار شعرای ایرانی» است و همگی مطالب تفسیری بر اساس 4 تفسیر [ مجمع البیان ، المیزان ، نمونه ، نور] تنظیم گردیده است و با این انگیزه تألیف یافته است که در آینده با توجه به این مجموعه، به‌دوراز هرگونه مطلب جعلی و خرافه در روایات، یک فیلم‌نامه قرآنی از زندگی پربرکت ایشان تهیّه شود.

با توجه به اینکه روایت قرآن از داستان حضرت موسی علیه السلام به علل گوناگون به ترتیب زمانی ذکر نشده ⁽³⁾

عللل درونی (به خود قرآن برمی گردد): (روش مزجی در بیانات قرآنی، نادیده گرفتن حذفها و ایصالها در جمله‌بندیهای قرآن و نزول تدریجی آیات)

علل خارجی (از بیرون موجب پدیدآمدن این توهّم شده است): (ترجمه‌های لفظ به لفظ، طولانی شدن مطالب تفسیری در متون تفسیر و غفلت از زمینه‌ها و اسباب النزول).

برای اطلاعات بیشتر، رک به: مقاله ی «علل پراکنده به نظر آمدن قرآن» نویسنده: عبدالهادی فقهی زاده

تکرار در قرآن از اسالیب فصاحت است و بلیغ تر از تأکید به شمار می رود.

تکرار سبب می شود کلام مستقر گردد.

تکرار بیانگر معجزه بودن قرآن است تا اعلان کند که از آوردن مثل آن عاجز هستند.

و نوعی تحدی به شمار می رود.

تکرار برای متنبّه کردن و القای کلام است به حدّی که شنونده آن را قبول نماید.

تکرار برای این است که تمام معانی در دل و قلب مخاطب جای گیرد.

در هر تکرار متعلّقات جدیدی است که با آنها داستان شکل نو به خود می گیرد و معنای آن در چند مرحله به صورت تمام، دریافت می شود.

تکرار بر تأثیر کلام می افزاید زیرا با اسالیب متفاوت بیان می شود و شیوه ی عرب ها بوده است.

ازآنجاکه بسیاری از مطالب تورات در طول سالیان سال تحریف یافته است، امّا در برخی مطالب اشتراکاتی با قرآن کریم دارد که نقاط اشتراک و اختلاف آن با قرآن در ذیل بیان قسمت‌های مختلف این داستان روشن‌شده است؛ و برخی از قسمت‌ها که از تورات بیان‌شده و در قرآن به آن‌ها اشاره‌ای نشده نیز صرفاً جهت اطلاع از تاریخ و ترتیب زمانی قسمت‌ها و تکمیل زنجیره‌ی داستان ذکر گردیده.

همچنین با بهره‌گیری از اشعار شعرای ایرانی، رنگ و بوی عرفانی خاصی به بخش‌های مختلف داستان داده‌شده تا علاقه‌مندان به شعر و ادب نیز از مطالعه‌ی این داستان لذّت برند.

به‌طور کلّی داستان حضرت موسی، به‌صورت پراکنده در 34 سوره قرآن ذکرشده و از میان آن‌ها حدود 6 سوره با حروف مقطعه شروع‌شده.

آیات اوّل این شش سوره، همچون مقدماتی، گاه مستقیم و گاه غیرمستقیم، محور سوره را ذکر می‌کند.

محوری که بخش‌های متعدّدی دارد، هرچند همگی با پایانی مرتبط با مقدمه یا با ذکر دوباره‌ی برخی از قسمت‌های مقدمه به هم می‌پیوندند تا اینکه سوره چنان کلّ واحدی درآید که به دعوت محمّدی و در مقدمه‌ی آن مبدأ توحید وعد وعید و... را اشاره کند.

ولی ترتیب سوره‌ها با بیان اجزای قصّه ارتباطی ندارد چراکه می‌بینیم یک سوره اجزایی از داستان را بدون توجّه به ترتیب زمانی حوادث در این اجزاء بیان می‌کند گاه خطاب به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، گاه خطاب به قریش، زمانی خطاب به هردو زمانی خطاب به‌تمامی بشریت است

این شش سوره به ترتیب نزول این موارد هستند: «المص (اعراف)، طه (طه)، طسم (شعراء)، طسم (قصص)، الر (یونس)، حم (غافر)» این امر مطلبی را که قبلاً و بارها بیان کرده‌ایم، تأکید می‌کند و آن اینکه: هدف از ذکر داستان‌های قرآنی ارتباط دادن بین دعوت محمّدی با احوال پیامبران پیشین و درنتیجه پند گرفتن از سرنوشت افرادی است که پیامبران پیشین را تکذیب کردند است و مخاطب نیز، گاهی به‌صراحت و گاهی به شکل ضمنی، قریش است.

داستان زندگی حضرت موسی علیه السلام بر اساس هجرت‌های مختلف حضرت موسی علیه السلام، در 3 جلد تقسیم‌شده است و هر جلد شامل گفتارها و فصل‌های مختلف است: در ابتدای هر فصل جدولی که خلاصه صحنه‌های آن داستان را شامل می‌شود ذکرشده است؛ و سپس به بیان دقیق داستان در قسمت‌های مختلف پرداخته‌شده و در ابتدای هر قسمت جدول خلاصه‌ی آن داستان به‌صورت نگاه اجمالی آورده شده و در ذیل بیان قسمت‌های داستان به اشعار برخی شاعران ایرانی و برجسته بخصوص مولوی و شیخ صفی علیشاه و شاعران دیگر اشاره‌شده و ابعاد عرفانی داستان برای علاقه‌مندان به بحث‌های عرفانی و ادبی نیز در فراخور موضوع آورده شده همچنین در هر قسمت به نکات مهم تفسیری آیات نیز اشاره‌شده و برای اینکه ترسیم روشن‌تری از مراحل هجرت و سفرها وقایع این داستان به دست آید، در برخی موارد به نقشه‌ی جغرافیایی آن مکان نیز مراجعه شده که استفاده از این امر (به کار بردن نقشه) در بسیاری موارد سؤالات و ابهامات بسیاری را برطرف کرده است و در آخر هر داستان نیز مجموعه‌ای از پیام‌های آیات را که برگرفته از تفسیر نور آقای قرائتی (مد ظلّه العالی) است بیان‌شده است تا ذکر این داستان‌ها به همان هدفی که خود خداوند می‌خواهد و آن

عبرت‌آموزی برای آیندگان است، بیانجامد و راهنمای ما در زندگی امروزمان باشد نه اینکه فقط داستانی را درگذشته مرور کنیم و از یک قصه‌ی تاریخی مطلع شویم.

زیرا هدف پروردگار و ما از تاریخ درس گرفتن است و این در سایه‌ی تفکّر و آگاهی صحیح از تاریخ است.

در آخر لازم است سلامی به وارث تمام انبیاء از آدم تا خات م صلی الله علیه و آله وارث امام علی علیه السلام و امام حسن علیه السلام که همان امام سوم شیعیان، امام حسین علیه السلام است بدهیم. آن امامی که تمام خصلت‌های نیک انبیاء گذشته (از آدم تا خاتم) را در خود دارد. آن امامی که در روز عاشورا خونش را درراه خدا بذل کرد و ثارالله لقب گرفت و حتی معامله‌ی یک‌طرفه باخدا کرد و در قبال خونش چیزی از خداوند نخواست. (بذلٌ مهجّته فیک) ⁽¹⁾

آن امامی که معرفت او راهی برای رسیدن به معرفت الله است. آن امامی که تجلّی تمام اوصاف (جمال و جلال) الهی است.

آن امامی که مخزن وحی و سرُّ الله است؛ و اگر محبت او در قلب کسی قرار گیرد جزء مؤمنین محسوب می‌شود یعنی حب او علامت ایمان است و می‌دانیم که خداوند دوست مؤمنین است (اللهُ ولیُّ الذین آمنوا)

السّلام علیک یا اباعبدالله و علی الأرواح الّتی حلّت بفنائک علیکم منّی جمیعاً سلام‌الله ابداً ما بقیتُ و بقی اللیّلُ و النهار اللهُمَّ، إنّی أسألُک َ بنور وجهک الکریم، الذّی تجلّیتَ به للجبلِ فجعلته دکّا و خرّ موسی صعقاً و بإسمک الذّی فلقت به البحر لموسی و أغرقت فرعون و قومه و أنجیتَ به موسی بن عمران َ و من معه و بإسمک الذّی دَعاک به لموسی بن عمران من جانب الطور الأیمن فأستجبت له و ألقیت علیه محبّةً منک و بإسمک الذّی دَعتک َ به آسیةُ إمرأةُ فرعون إذ قالت ربِّ إبن لی عندکَ بیتاً فی الجنّةِ و نجّنی من فرعون َ و عمله و نجّنی من القوم الظالمین، فأستجبت لها دُعاعها و بحقّ توریة موسی و بحقّ تلک المناجات ِ التّی کانت بینک و بین موسی بن عمران، فوق جبل طور سینا.

اللهُمَّ، یا من فلق البحر لبنی‌اسرائیل فأنجاهم و جعل فرعون و جنوده من المُغرقین و بمجدک الذّی کلّمت َ به عبدک و رسولک موسی بن َعمران َعلیه السلام فی المقدّسین َ فوق إحساس ِ الکرّو بین، فوق غمائم النّور، فوق تابوب الشهادةِ فی عمود النّار و فی طور سینا و فی جبل حوریث فی الوادالمقدّس فی البُقعة المبارکةِ من جانب الطّور الأیمن ِ من َ الشجرةِ و فی أرضِ مصرَ بتسعِ آیاتٍ بیّناتٍ و یوم فرقت َ لبنی‌اسرائیل البحر و فی المنبجسات الّتی صنعتَ بها العجائبَ فی بحرِ سوفٍ و عقَدتَ ماء البحرِ فی قلبِ الغمرِ کالحجارةِ و جاوزتَ ببنی‌اسرائیل البحرَ و تمّت کلمتُک الحُسنی علیهم بما صبروا و أورثتهُم مشارق الأرضِ و مغاربها الّتی بارکتَ فیها للعالمین و أغرقتَ فرعون و جنودَه و مراکبه فی الیمّ و بإسمک العظیم الأعظم، أالأعزِّ الأجلّ الأکرم و بمجدک الذّی تجلّتَ به لموسی کلیمک علیه‌السلام فی طور سینا و بمجدک الذّی ظهَرَ لموسی بن عمران علیه السلام علی قُبّةِ الرُّمّان ِ و بآیاتک التّی وَقَعَت علی الأرضِ بمصرَبجدِ العزّةِ و الغلبة، بآیاتٍ عزیزةٍ و بسُلطان القوّةِ و بعزّةِ القدرةِ و بشأن الکلمةِ التّامّةِ و بنورک الذّی قد خرَّ من فزعه طور سیناءَ و بمجدک الذی ظهر علی طور سینا فکلّمت به عبدک و رسولک موسی بن عمران و بطلعتک فی ساعیرَ و ظهورک فی جبل فارانَ بربواتِ المقدّسین َو جنودِ الملائکةِ الصافّین َ و خشوع الملائکة المسبّحینَ و ببرکاتک الّتی بارکتَ فیها لیعقوبَ إسرائیلک فی أُمّةِ موسی علیه‌السلام.

اغفر لنا من ذنوبنا ما تقدّم منها و ما تأخّرَ و لوالدیینا و لجمیع المؤمنین و المؤمنات وسّع علینا من حلال رزقک َ و اکفنا مؤنة إنسان سَوءٍ و جارِ سَوءٍ و قرینِ سَوءٍ و سُلطانِ سَوءٍ إنّک علی کُلِّ شیءٍ قدیر و بکُلِّ شیءٍ علیم، آمّین ربَّ العالمین. ⁽²⁾

گفتار اول: ماجراهای هجرت موسی علیه السلام با بنی‌اسرائیل از صحرای سینا به صحرای فاران و صین (110- 100 سالگی)

اشاره

فصل اوّل: داستان سرپیچی از روز سبّت (اصحاب السبت) در منطقه‌ایلة در 5 قسمت

«جدول خلاصه قسمت‌های این داستان»

شماره

عنوان

قسمت‌ها به ترتیب زمان

بر

اساس

اشعار

شاعران

1

نافرمانی

از روز سَبّت

قرآن

صفی

علیشاه

2

مردی

که قانون سبّت را شکست

تورات

3

عذاب

عصیانگران روز شنبه!

قرآن

صفی

علیشاه

4

لباس

منگوله‌دار برای یاد خدا

تورات

5

بررسی

پیام‌های قرآنی 3 دسته آیات

اعراف:163-

166

بقره:65-

66

مائده:60

قسمت اوّل: نافرمانی از روز سَبّت

در قرآن آمده است:

1- (از آن‌ها درباره (سرگذشت) شهری که در ساحل دریا بود بپرس! زمانی که آن‌ها در روزهای شنبه، تجاوز (و نافرمانی) خدا می‌کردند همان هنگام که ماهیانشان، روز شنبه (که روز تعطیل و استراحت و عبادت بود، بر سطح آب)، آشکار می‌شدند امّا در غیر روز شنبه، به سراغ آن‌ها نمی‌آمدند این‌چنین آن‌ها را به چیزی آزمایش کردیم که نافرمانی می‌کردند! (*)(

2- ((به یاد آر) هنگامی را که گروهی از آن‌ها (به گروه دیگر) گفتند: «چرا جمعی (گنه‌کار) را اندرز می‌دهید که سرانجام خداوند آن‌ها را هلاک خواهد کرد، یا به عذاب شدیدی گرفتار خواهد ساخت؟! (آن‌ها را به حال خود واگذارید تا نابود شوند!)» گفتند: «(این اندرزها)، برای اعتذار (و رفع مسئولیت) در پیشگاه پروردگار شماست بعلاوه شاید آن‌ها (بپذیرند و از گناه باز ایستند و) تقوا پیشه کنند!» ()) ⁽¹⁾

می بپرس از اهل آن ده از یهود

و قریه کان برکنار بحر بود

و اهل آن بر شرع موسی بوده‌اند

پس تعدی ز امر حق بنموده‌اند

کن سؤال از شنبه از اهل کتاب

کامدندی ماهیان بر روی آب

یوم سبّت ایشان ز صید ماهیان

در شریعت بوده‌اند از منهیان

روی آب آن‌ها شدندی آشکار

روز سبت ایمن چو بودند از شکار

واندر ایامی که غیر از شنبه بود

نامدند آن ماهیان نزدیک رود

تا به روز شنبه دیگر سمک

برنیاوردی سر از آب ایچ یک

می‌نماییم این‌چنین‌شان امتحان

آنچه می‌بودند در آن فاسقان

چاره پس کردند ایشان بهر صید

شنبه افکندند ماهی را به قید

روز دیگرشان درآوردند ز آب

گشت و این حیلت در ایشان جمله باب

پس ز حال آن جماعت کن سؤال

از یهودان تا چه گویند از مقال

چون‌که گفتند امتی ز ایشان چرا

پند ندهند این کسان را زین خطا

بعض یعنی بعض دیگر را ز لوم

داشتندی باز اندر نهی قوم

یا معذب ناهیی گر مدرک است

این‌چنین قومی که حقشان مهلک است

باشد از حقشان بدون معذرت

مر عذابی سخت اندر آخرت

اهل آن قریه بدندی بر سه قسم

صاید واعظ دگر ساکت باسم

واعظان گفتند ما را اعتذار

باشد از این وعظ بر پروردگار

نهی از منکر چو بر ما واجب است

پندشان بدهیم و این بر غالب است

نزد حق باشیم تا معذور ما

هم بر اینیم از ره مقدور ما

تا بود کایشان بترسند از خدا

و از عذاب آخرت و از ابتلا ⁽¹⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 268

نکته‌ها

 سرگذشت عبرت‌انگیز

جمعی از بنی‌اسرائیل که در ساحل یکی از دریاها (ظاهراً دریای احمر بوده که در کنار سرزمین فلسطین قرار دارد) در بندری بنام «ایله» (که امروز بنام بندر ایلات معروف است) زندگی می‌کردند و از طرف خداوند به‌عنوان آزمایش و امتحان دستوری به آن‌ها داده شد و آن اینکه صید ماهی را در آن روز تعطیل کنند اما آن‌ها با آن دستور مخالفت کردند و گرفتار مجازات دردناکی شدند زیرا روز شنبه تعطیل آن‌ها بود وظیفه داشتند، دست از کار و کسب و صید ماهی بکشند و به مراسم عبادت آن روز بپردازند، اما آن‌ها این دستور را زیر پا گذاردند.

بدیهی است جمعیتی که در کنار دریا زندگی می‌کنند، قسمت مهمی از تغذیه و درآمدشان از طریق صید ماهی است و گویا به خاطر تعطیل مستمری که قبلاً در روز شنبه در میان آن‌ها معمول بود، ماهیان در آن روز احساس امنیت ازنظر صیادان می‌کردند و دسته‌دسته به روی آب ظاهر می‌شدند، اما در روزهای دیگر که صیادان در تعقیب آن‌ها بودند در اعماق آب فرومی‌رفتند. این موضوع خواه جنبه طبیعی داشته و یا یک جنبه فوق‌العاده و الهی، وسیله‌ای بود برای امتحان و آزمایش این جمعیت

و هنگامی‌که این جمعیت از بنی‌اسرائیل در برابر این آزمایش بزرگ که با زندگی آنان کاملاً آمیخته بود قرار گرفتند، به سه گروه تقسیم شدند:

اینها به نصیحت‌گران می‌گفتند: خود را خسته نکنید، چون حرف‌هایتان در فاسقان اثر ندارد و آن‌ها به‌هرحال جهنّمی هستند. ولی ناهیان از منکر می‌گفتند: کار ما بی‌اثر نیست، حداقل آنکه ما نزد خدا معذوریم؛ و چه‌بسا آن‌ها به‌واسطه‌ی سخن ما دست‌بردارند و تقوا پیشه کنند.

 (قالُوا مَعْذِرَةً إِلی رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ)

اندرز دهندگان برای دو هدف این کار را انجام می‌دادند یکی به خاطر این‌که در پیشگاه خدا معذور باشند و دیگر اینکه شاید در دل گنه‌کاران مؤثر افتد و مفهوم این سخن چنین است که حتی اگر احتمال تأثیر هم ندهند باید از پند و اندرز خودداری ننمایند، درحالی‌که معروف این است که شرط وجوب امربه‌معروف و نهی از منکر احتمال تأثیر است.

ولی باید توجه داشت که گاهی بیان حقایق وظائف الهی بدون احتمال تأثیر نیز واجب می‌شود و آن در موردی است که اگر حکم خدا گفته نشود و از گناه انتقاد نگردد کم‌کم به دست فراموشی سپرده می‌شود و بدعت‌ها جان می‌گیرند و سکوت دلیل بر رضایت و موافقت محسوب می‌شود، در این‌گونه موارد لازم است حکم پروردگار آشکارا همه‌جا گفته شود هرچند اثری در گنه‌کاران نگذارد.

این نکته نیز شایان توجه است که نهی‌کنندگان می‌گفتند: می‌خواهیم در پیشگاه «پروردگارتان» معذور باشیم، گویا اشاره به این است که شما هم در پیشگاه خدا مسئولیت دارید و این وظیفه تنها وظیفه ما نیست، وظیفه شما نیز است.

¢

فواید امر به معروف و نهی از منکر

در آیه 5 و 6 سوره‌ی مرسلات، خداوند به کسانی سوگند یاد می‌کند که ذکر خدا را به دیگران القا می‌کنند، چه برای اتمام‌حجت، چه برای تأثیر و هشدار. (فَالْمُلْقِیاتِ ذِکْراً عُذْراً أَوْ نُذْراً) در کتاب امربه‌معروف و نهی از منکر، بیش از ده فایده برای امرونهی، حتّی درصورتی‌که اثر نکند، ذکر کرده‌ام که خلاصه‌اش را در اینجا بیان می‌کنیم تا شاید سکوت و ترس و بی‌تفاوتی در مقابل ترک معروف و عمل به منکر از بین برود:

(*) حضرت علی علیه السلام در نامه‌ای به نماینده‌ی خود، به خاطر حضورش در سر سفره‌ی اشراف او را توبیخ نمود. ⁽¹⁾یعنی آن حضرت برای آنکه منش زهد به اشرافی گری کشیده نشود، فردی را فدای مکتب نمود.

¢ (سبت)

به معنای قطع و تعطیل کار برای استراحت و آرامش است که از آن تعبیر به تعطیلی می‌شود.

بنابراین «یوم السبت» یعنی روز تعطیل که برای یهود، روز شنبه بود و (یَوْمَ لا یَسْبِتُونَ) یعنی روزی که تعطیل نمی‌کردند.

اینکه در قرآن در سوره «نبا» می‌خوانیم: (وَ جَعَلْنا نَوْمَکُمْ سُباتاً) (خواب شمارا مایه راحت شما قراردادیم) نیز اشاره به همین موضوع است و روز شنبه را ازاین‌جهت «یوم السبت» نامیده‌اند که برنامه‌های کسب‌وکار معمولی در آن تعطیل می‌شد، سپس این نام بر این روز باقی ماند.

¢ جمله (بِما کانُوا یَفْسُقُونَ)

اشاره به آن است که آزمایش آن‌ها به چیزی بود که آن‌ها را به‌سوی خود جلب و به نافرمانی دعوت می‌کرد و همه آزمایش‌ها همین‌گونه است، زیرا آزمایش باید میزان مقاومت افراد را در برابر کشش گناهان مشخص کند و اگر گناه کششی به‌سوی خود نداشت، آزمایش مفهومی نمی‌داشت.

¢ (شُرَّعاً)

جمع «شارع»، به معنای ساحل و کنار آب است، روز شنبه که صید تعطیل بود، ماهیان خود را از عمق آب به ساحل می‌رساندند. بعضی نیز گفته‌اند مراد از «شُرَّعاً» ماهیانی هستند که سر از آب بیرون آورده و خود را نشان می‌دهند.

¢ شرایط امتحان الهی

گاهی آزمایش الهی، درصحنه‌هایی است که تمایلات انسان به اوج می‌رسد، چنان‌که در این آیه منع از صید و آزمایش در حالی است که ماهیان بیشتر خود را نشان می‌دهند، (تَأْتِیهِمْ حِیتانُهُمْ)

¢ (أُمّة مِنهُم)

نشان می‌دهد که گروه دوم از گروه گنه‌کاران کمتر بودند زیرا از آن‌ها تعبیر به «قوما» شده است (بدون کلمه «منهم») در بعضی از روایات چنین می‌خوانیم که جمعیت شهر هشتادوچند هزار نفر بود و از آن‌ها 70 هزار نفر دست به گناه‌آلودند! ⁽¹⁾

قسمت دوّم: مردی که قانون سبّت را شکست

در تورات آمده است: ⁽²⁾

این نقشه مکان و محل زندگی اصحاب سبّت را نشان می‌دهد

قسمت سوّم: عذاب عصیانگران روز شنبه!

در قرآن آمده است:

پس چو از نسیان نیامد سودمند

آنچه را که پند داده می‌شدند

ما رهاندیم آن‌کسان را که تمام

ناهیان بودند زان فعل حرام

هم گرفتیم آنکه استم‌کاره بود

بر عذابی سخت وانشان چاره بود

زان سبب کان قوم بودند از بتر

خود ز فرمان پا نهادندی به در

سرکشی کردند پس چون آن گروه

زآنچه می‌بودند منهی زان وجوه

پس بگفتیم آن جماعت راعیان

که شما باشید خود بوزینگان

در چنان حالی که محرومید و دور

از عطا و رحمت رب الغفور ⁽³⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 268

بد سه ماهی در میان آبگیر

دام افکندند صیادان به زیر

آنکه اعقل بد ره دریا گرفت

نیم عاقل اندر آن سکنی گرفت

داشت انسی سخت با آن آبگیر

لیک فضل عقل بودش در ضمیر

میل سوی آبگیرش خام کرد

عقل زد هی واقفش از دام کرد

خویشتن را مرده کرد و بازرست

سوی بحر افکند صیادش ز شست

و آنکه هیچ از عقل فرهنگی نداشت

پخته شد در آتش و ننگی نداشت

لاجرم عقل است آن فضلی که گفت

گر نباشد عقل با خواریست جفت

باز بشنو الّذین اعتدوا

چون ز یوم السّبت گرداندند رو

روز شنبه بر یهود آن بی فتور

روز تقوی بود و تعطیل از امور

بر عبادت تا کند از جان قیام

از پی جبران غفلت‌ها تمام

از پی اصلاح عمر رفته بود

روز جبران از عثور هفته بود

این عبادت بهر آن گردید وضع

اندر اوقات معین تا بنزع

زنگ غفلت تا شود از قلب دور

کآمد او را از مشاغل در ظهور

آن توجه وان صلوة معتدل

می‌زداید زنگ غفلت‌ها ز دل

شنبه شد ز آن روز طاعت بر یهود

تا کنند آن روز اصلاح وجود

حیلت آوردند حیلت‌ساز چند

بهر صید آن روز و کردند این پسند

لاجرم اوصاف روحانی تمام

سلب شد زان فرقه از نصّ کلام

تیرگی بر تیرگی افزوده شد

صورت اوصاف بد بنموده شد

مسخشان کرد آنکه صورت‌بند بود

صورت بوزینه آمد در نمود

شد مبدل ذاتشان از فعل دون

همچو نیلی کآن به قبطی گشت خون

بس شکال آرد درین جا فلسفی

لیک بگذشت از بیان آن «صفی»

مسخ نوعی از تناسخ آمده است

و آن تناسخ بر دو قسم آمد به دست

هست یک قسم از دو قسمش نقل روح

پیش صوفی باطل است آن بالوضوح

قسم دیگر از حقیقت دان ظهور

در مقامی کوست لایق بی‌قصور

آن حقیقت در مجالی لایقه

جلوه‌گر گردد بدون عایقه

هست این حق گر تو باشی فیلسوف

باشدت بر فهم این معنی وقوف

هر صفاتی را کنی تکمیل آن

خود تو باشی صورت تمثیل آن

خصلت نیکو بود نیکو فری

ور بود بد هم تو آن را مظهری

پیشه بوزینه گیری در فعال

صورت بوزینه داری در مثال

عارفی کش دل بود آیینه‌ای

بیندت بر صورت بوزینه‌ای

شاید ار پیغمبری ذی قدرتی

از تو در خارج نماید صورتی

وصفت آید در عیان آن و این

تا تو گردی عبرتا للناظرین

گر بود آب زلالی منبعش

معدن کبریت یا خود مرجعش

ناید از وی در مقامی کار آب

بلکه باشد مستعد نار و تاب

گشته بر کبریت آثارش بدل

مسخ پس باشد بجا اندر محل

رفته وصف آدمی از وی ددیست

از حدود آدمیت معتدیست

تا فعالش چیست نزدیک خرد

سوی او گردد فعالش مسترد

اینکه بوزینه شدند آن قوم پست

ز آن بود که بر بشر او اشبه است

هر چه آدم می‌کند او در فعال

می‌کند تقلید ازآن‌رو شد مثال

از زمان نقد خود وز خلق پیش

گفت می‌کن عبرت اندر حال خویش

آنچه مابین دو دست و پشت ماست

از گذشته و حال ما در مشت ماست

از پی پیشینیان در روزگار

گشته‌ایم از بهر عبرت آشکار

تا ز حال ما مضی گیریم پند

وز زمان نقد خود بی‌چون و چند

چشم عبرت بین اگر در صورتست

هر یک از ذرات عالم عبرتست

شرح آن از حد تقریرات بیش

گر ترا چشمی است عبرت کن ز خویش ⁽¹⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 29

نکته‌ها

¢

(بَئِیسٍ)

از «بأس»، به معنای شدید و «عَتَوْا»، به معنای عصیان و سرکشی است.

¢ (عتوا)

از ماده «عتو» (بر وزن غلو) به معنی خودداری از اطاعت فرمان است و اینکه بعضی از مفسران آن را تنها به معنی خودداری تفسیر کرده‌اند برخلاف چیزی است که ارباب لغت گفته‌اند.»

¢ (کونوا)+

(بوده باشید) در اینجا یک فرمان تکوینی است، همانند: (إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ) (یس/ 28)

¢ (خاسی)

از ماده (خسأ) به معنی طرد و ذلت است، این تغییر در اصل به معنی راندن و طرد کردن سنگ آمده سپس در معنی وسیعتری که راندن توام با تحقیر باشد در موارد دیگر نیز به‌کاررفته است.

این واژه ابتدا برای طرد سگ بکار رفته، ولی سپس به‌طور عام استعمال شده است.

در آیه بجای «قردة خاسئة»، (خاسِئِینَ) فرموده که صفت برای جمع مذکّر عاقل است،

شاید این استعمال برای آن است که جسم آنان تبدیل به بوزینه شده، نه روح و عقل انسانی آنان. زیرا در این صورت، عذابِ بیشتری می‌کشند. هرچند که برخی، همانند مراغی در تفسیر خود، مراد از بوزینه شدن را یک تشبیه دانسته و گفته‌اند: این آیه نیز نظیر آیه‌ی «کَمَثَلِ الْحِمارِ» و یا «کَالْأَنْعامِ» است. یعنی مسخ معنوی آنان منظور است، نه مسخ صوری و ظاهری ولی در تفسیر أطیب البیان روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل‌شده است که فرمودند: خداوند هفت‌صد امّت را در تاریخ به خاطر کفرشان، تغییر چهره داده و به سیزده نوع حیوان، تبدیل‌شده‌اند. ⁽²⁾

¢ جمله: (فَقُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ)

کنایه از سرعت عمل است که با یک‌اشاره و فرمان الهی چهره همه آن عصیانگران دگرگون شد.

و یا بر اساس آیه‌ی 60 سوره مائده: جوانانشان به‌صورت بوزینگان و پیرانشان به‌صورت خوکان مسخ شدند.

پیرمردان سر جنبانان شکم‌پرست و شهوت‌پرستشان به خوک و جوانان مقلد چشم و گوش بسته که اکثریت را تشکیل می‌دادند به میمون تغییر چهره دادند. ⁽³⁾

 (نَکالَ)

عذابی است که اثر آن باقی و ظاهر باشد تا دیگران ببینند و عبرت بگیرند.

 (لما بَیْنَ یَدَیْها)

¢ شروع قانون شکنی

در اینکه این جمعیت، قانون‌شکنی را از کجا شروع کردند، در میان مفسران گفتگو است، از بعضی از روایات چنین استفاده می‌شود که نخست دست به حیله به‌اصطلاح شرعی زدند، در کنار دریا حوضچه‌هایی ترتیب دادند و راه آن را به دریا گشودند، روزهای شنبه راه حوضچه‌ها را باز می‌کردند و ماهیان فراوان همراه آب وارد آن‌ها می‌شدند، اما به هنگام غروب که می‌خواستند به دریا بازگردند راهشان را محکم می‌بستند، سپس روز یکشنبه شروع به صید آن‌ها می‌کردند و می‌گفتند خداوند به ما دستور داده است صید ماهی نکنید، ما هم صید نکرده‌ایم بلکه تنها آن‌ها را در حوضچه‌ها محاصره نموده‌ایم! ⁽¹⁾

بعضی از مفسران گفته‌اند آن‌ها روز شنبه قلاب‌ها را به دریا می‌افکندند، سپس روز بعد آن را از دریا بیرون می‌کشیدند و به این وسیله صید ماهی می‌نمودند؛ و از بعضی از روایات دیگر برمی‌آید که آن‌ها بدون هیچ حیله‌ای با بی‌اعتنایی کامل روزهای شنبه مشغول صید ماهی شدند.

¢ نجات امر به معروف کنندگان از عذاب الهی

ظاهر آیات فوق این است که از آن سه گروه (گنه‌کاران، ساکتان و اندرز دهندگان) تنها گروه سوم از مجازات الهی مصون ماندند و به‌طوری‌که در روایات آمده است آن‌ها هنگامی‌که دیدند اندرزهایشان مؤثر واقع نمی‌شود ناراحت شدند و گفتند ما از شهر بیرون می‌رویم، شب‌هنگام به بیابان رفتند و اتفاقاً در همان شب کیفر الهی دامان دو گروه دیگر را گرفت.

از آیات فوق چنین برمی‌آید که کیفر مسخ شدن، منحصر به گنه‌کاران بود زیرا می‌گوید: (فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ ...) (هنگامی‌که در برابر آنچه نهی شده بودند سرکشی کردند ...) ولی از طرفی از آیات فوق نیز استفاده می‌شود که تنها اندرز دهندگان از مجازات رهایی یافتند، زیرا می‌گوید: (أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ) (آن‌ها را که نهی از منکر می‌کردند رهایی بخشیدیم).

از مجموع این دو چنین استفاده می‌شود که هر دو گروه مجازات شدند، ولی مجازات مسخ، تنها مربوط به گنه‌کاران بود و مجازات دیگران احتمالاً هلاکت و نابودی همگانی بعد از مسخ چندروزه بوده است، زیرا مسخ شدگان چند

روزی پس از مسخ شدن- طبق روایات- هلاک شدند و مسخ شدگان توالد و تناسلی نداشتند و به فرموده‌ی پیامبر صلی الله علیه و آله چند روزی بیشتر زنده نبودند. ⁽¹⁾

¢ مسخ جسمانی

از ظاهر آیه استفاده می‌شود که نه‌تنها خصلت آنان (روحی)، بلکه شکل ظاهری آنان نیز تبدیل به میمون شد (جسمانی).

علاوه بر مسخ روحانی مسخ جسمانی نیز محال نیست زیرا خدایی که با یک فرمان، آتش را بر حضرت ابراهیم گلستان می‌کند، می‌تواند موجودی را به موجود دیگر و انسانی را نیز میمون کند.

مسخ «یا به تعبیر دیگر» تغییر شکل انسانی به‌صورت حیوان «مسلماً موضوعی برخلاف جریان عادی طبیعت است، البته «موتاسیون» و جهش و تغییر شکل حیوانات به‌صورت دیگر در موارد جزئی دیده‌شده است و پایه‌های فرضیه تکامل در علوم طبیعی امروز بر همان بنانهاده شده، ولی مواردی که در آن موتاسیون و جهش دیده‌شده صفات جزئی حیوانات است، نه صفات کلی، یعنی هرگز دیده نشده است که نوع حیوانی بر اثر «موتاسیون» تبدیل به نوع دیگر شود، بلکه خصوصیاتی از حیوان ممکن است دگرگون گردد و تازه جهش در نسل‌هایی که به وجود می‌آیند دیده می‌شود، نه اینکه حیوانی که متولدشده است با جهش تغییر شکل دهد، بنابراین دگرگون شدن صورت انسان یا حیوانی به‌صورت نوع دیگر امری است خارق‌العاده.

اما بارها گفته‌ایم مسائلی برخلاف جریان عادی طبیعی وجود دارد، گاهی به‌صورت معجزات پیامبران و زمانی به‌صورت اعمال خارق‌العاده‌ای که از پاره‌ای از انسان‌ها سر می‌زند، هرچند پیامبر نباشند (که البته با معجزات متفاوت است) بنابراین پس از قبول امکان وقوع معجزات و خارق عادات، مسخ و دگرگون شدن صورت انسانی به انسان دیگر مانعی ندارد.

و همان‌طور که در بحث اعجاز انبیاء گفته‌ایم، وجود چنین خارق عاداتی نه استثناء در قانون علیت است نه برخلاف عقل و خرد، بلکه تنها یک جریان «عادی» طبیعی در این‌گونه موارد شکسته می‌شود که نظیرش را در انسان‌های استثنایی کراراً دیده‌ایم «بعضی از نویسندگان معاصر، با ذکر مدارک زنده‌ای نمونه‌های فراوانی از انسان‌ها یا حیوان‌های استثنایی را جمع‌آوری کرده‌اند که کاملاً جالب است ازجمله کسانی که با انگشتان خود می‌توانستند خطوط را بخوانند!

یا بانویی که به فاصله دو ماه وضع حمل مجدد کرد و در هر نوبت دو فرزند به دنیا آورد! و یا کودکی که قلبش در بیرون قفسه سینه قرار داشت و بانویی که تا لحظه وضع حمل از باردار بودن خود هیچ‌گونه اطلاعی نداشت! و مانند این‌ها. ⁽²⁾

و اینکه بعضی ایراد کرده‌اند که مسخ برخلاف قانون تکامل و موجب بازگشت و عقب‌گرد در خلقت است، درست نیست، زیرا قانون تکامل مربوط به کسانی است که در مسیر تکامل‌اند، نه آن‌ها که از مسیر انحراف یافته و از محیط شرایط این قانون به کنار رفته‌اند، فی‌المثل یک انسان سالم در سنین طفولیت مرتباً رشد و نمو می‌کند اما اگر نقایصی در وجود او پیدا شود، ممکن است نه‌تنها رشد و نموش متوقف گردد بلکه رو به عقب برگردد و نمو فکری و جسمانی خود را تدریجاً از دست بدهد. ولی درهرحال باید توجه داشت که مسخ و دگرگونی جسمانی متناسب با اعمالی است که انجام داده‌اند، یعنی چون عده‌ای از جمعیت‌های گنه‌کار بر اثر انگیزه هواپرستی و شهوت‌رانی دست به طغیان و نافرمانی خدا می‌زدند و جمعی با تقلید کورکورانه کردن از آن‌ها، آلوده به گناه شدند، لذا به هنگام مسخ، هر گروه به شکلی که متناسب باکیفیت اعمال او بوده ظاهر می‌شده است.

¢ خلافکاری زیرپوشش کلاه‌شرعی

گرچه درآیات فوق اشاره‌ای به حیله‌گری اصحاب سبت درزمینه گناه نشده است، ولی همان‌طور که اشاره کردیم، بسیاری از مفسران در شرح این آیات اشاره به داستان کندن «حوضچه‌ها» و یا نصب «قلابها» در دریا در روز شنبه کرده‌اند و در روایات اسلامی نیز این موضوع دیده می‌شود، بنابراین مجازات و کیفر الهی که با شدت درباره این گروه جاری شد، نشان می‌دهد که چهره واقعی گناه هرگز با دگرگون ساختن ظاهر آن و به‌اصطلاح کلاه‌شرعی درست کردن، دگرگون نمی‌گردد، حرام است، خواه صریحاً انجام گیرد، یا زیر لفافه‌های دروغین و عذرهای واهی.

آن‌ها که تصور می‌کنند، گناه را می‌توان با تغییر چهره صوری تبدیل به یک عمل مجاز کرد در حقیقت خود را فریب می‌دهند و بدبختانه این کار در میان بعضی از بی‌خبرانی که خود را به دین منتسب می‌کنند، فراوان دیده می‌شود و همان است که چهره مذهب را در نظر افراد دورافتاده سخت بدنما کرده است.

عیب بزرگی که این عمل دارد - علاوه بر زشت نشان دادن چهره مذهب - این است که گناه را در نظرها کوچک می‌کند و از اهمیت آن می‌کاهد و افراد را چنان جسور در برابر گناه می‌سازد که پس ازآنجام این‌گونه کارها کم‌کم آماده برای انجام گناهان به‌طور صریح و آشکار می‌شوند.

در نهج‌البلاغه می‌خوانیم که علی علیه السلام از پیامبر ص چنین نقل می‌کند: «روزی فرامی‌رسد که مردم به‌وسیله اموالشان آزمایش می‌شوند، بر خدا منت می‌گذارند که دین‌دارند و درعین‌حال در انتظار رحمت اویند و از مجازات او خود را در امان می‌بینند. (یستحلون حرامه بالشبهات الکاذبة و الاهواء الساهیة فیستحلون الخمر بالنبیذ و السحت بالهدیة و الربا بالبیع): (حرام خدا را با شبهات دروغین و خیالات واهی حلال می‌شمرند، شراب را تحت عنوان نبیذ. ⁽¹⁾و رشوه را به‌عنوان هدیه (و حق و حساب) و ربا را به نام بیع، برای خود حلال می‌پندارند) ⁽²⁾باید توجه داشت که انگیزه این‌گونه حیله‌ها یا پوشیدن چهره زشت باطنی خود در افکار عمومی است و یا فریب دادن وجدان و کسب آرامش کاذب درونی.

¢ اَشکال مختلف آزمون‌های الهی

درست است که ماهی گرفتن از دریا برای ساحل‌نشینان کار خلافی نیست گاهی ممکن است خداوند برای امتحان و آزمایش، جمعیتی را موقتاً از این موضوع نهی کند تا مقدار فداکاری آن‌ها روشن شود و این‌یکی از اشکال امتحان خداوند است به‌علاوه روز شنبه در آئین یهود، روز مقدسی بود و دستور داشتند برای احترام آن روز و رسیدن به عبادت و برنامه‌های مذهبی دست از کسب‌وکار بکشند، ولی ساحل‌نشینان «ایله» همه این مسائل را نادیده گرفتند و آن‌چنان مجازات شدند که زندگینامه آن‌ها درس عبرتی برای آیندگان شد.

¢ دامنه مسخ در قیامت با توجّه به‌خصوصیّات روحی افراد

قسمت چهارم: لباس منگوله‌دار برای یاد خدا

در تورات آمده است: ⁽²⁾

قسمت پنجم: بررسی پیام‌های 3 دسته آیات

(وَ سَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتیِ کَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فیِ السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتَانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَ یَوْمَ لَا یَسْبِتُونَ لَا تَأْتِیهِمْ کَذَالِکَ نَبْلُوهُم بِمَا کَانُواْ یَفْسُقُونَ () وَ إِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِّنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا الله مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِیدًا قَالُواْ مَعْذِرَةً إِلیَ رَبِّکمُ‌ْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ () فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُکِّرُواْ بِهِ أَنجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُواْ بِعَذَابِ بَیسِ بِمَا کاَنُواْ یَفْسُقُونَ () فَلَمَّا عَتَوْاْ عَن مَّا نهُواْ عَنْهُ قُلْنَا لهَمْ کُونُواْ قِرَدَةً خَاسِینَ ()) ⁽¹⁾

پیام‌ها

(تَأْتِیهِمْ) ... (لا تَأْتِیهِمْ)

(لِمَ تَعِظُونَ) ... (قالُوا مَعْذِرَةً) زیرا بازنداشتن مردم از گناه، مسئولیت دارد و باید پاسخگو باشیم.

(بِعَذابٍ بَئِیسٍ)، (کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ)

(عَتَوْا)، (قِرَدَةً خاسِئِینَ) آری، ملّتی که در برابر قانون الهی گردنکشی کند، میمون‌وار از دیگران تقلید خواهد کرد.

(وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْاْ مِنکُمْ فیِ السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ کُونُواْ قِرَدَةً خَاسِینَ () فجَعَلْنَاهَا نَکَالًا لِّمَا بَینْ‌َ یَدَیهْا وَ مَا خَلْفَهَا وَ مَوْعِظَةً لِّلْمُتَّقِینَ ()) ⁽¹⁾

پیام‌ها

در جهان طبیعت، تبدیل موجودی به موجود دیگر ممکن است. (کُونُوا قِرَدَةً)

(کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ)

(قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُم بِشرَ مِّن ذَالِکَ مَثُوبَةً عِندَ الله مَن لَّعَنَهُ الله وَ غَضِبَ عَلَیْهِ وَ جَعَلَ مِنهْمُ الْقِرَدَةَ وَ الخْنَازِیرَ وَ عَبَدَ الطَّاغُوتَ أُوْلَئکَ شر مَّکاَنًا وَ أَضَلُّ عَن سَوَاءِ السَّبِیلِ ()) ⁽¹⁾

پیام‌ها

فصل دوّم: داستان فتنه‌ی قارون (قورح در عبری) پسرعموی موسی در 13 قسمت

«جدول خلاصه قسمت‌های این داستان»

اشعار

شاعران

بر

اساس

عنوان

قسمت‌ها به ترتیب زمان

شماره

صفی

علیشاه

قرآن

سابقه‌ی

قارون قبل از مبارزات موسی با فرعون

1

صفی

علیشاه

قرآن

و روایات

ایمان

آوردن ظاهری قارون به موسی

2

صفی

علیشاه

قرآن

و روایات

قارون و جنون نمایش ثروتش!

3

صفی

علیشاه

قرآن

و روایات

نصیحت دانشمندان مؤمن بنی‌اسرائیل به قارون

4

صفی

علیشاه

مولانا

قرآن

پاسخ قارون یاغی و ستمگر به واعظان

5

قرآن

پاسخ کوبنده‌ی خداوند به قارون و قارون‌ها

6

روایات

و تورات

فرمان

زکات (قانون عشریه) به بنی‌اسرائیل و ظاهر شدن چهره‌ی منافق قارون در پس این

امتحان (شورش قورح)

7

قرآن

و روایات

نقشه‌ی قارون و خنثی شدن تصمیم

ناجوانمردانه‌ی او

8

صفی

علیشاه

مولانا

منصور

حلّاج

جامی

حافظ

فرّخی

ناصرخسرو

منوچهری

شمس

ظهیر

فاریابی

صائب

روایات

و تورات

عذاب

و مرگ قارون ویارانش

9

صفی

علیشاه

انوری

سعدی

خاقانی

قرآن

عبرت

مردم از مرگ قارون

9

صفی

علیشاه

قرآن

وعده‌ی

خداوند برای مبارزه با سلطه‌جویی و فساد در ارض

11

روایات

و تورات

وقایع

پس از مرگ قارون

12

غافر:23-24

عنکبوت:

39- 43

قص‌ص:76-

84

بررسی

پیام‌های قرآنی 3 دسته آیات

13

قسمت اوّل: سابقه‌ی قارون قبل از مبارزات موسی با فرعون

موسی پس از نجات از شر سامری به شر دیگری در رابطه با قارون بن یَصهُربن قاهث (پسرعمویش) دچار شد. ⁽¹⁾

رسالت موسی علیه السلام از آغاز هم برای مبارزه با سه کس بود: فرعون، هامان، قارون.

در قرآن امده است:

1- «قارون از قوم موسی بود، اما بر آنان ستم کرد ما آن‌قدر از گنج‌ها به او داده بودیم که حمل کلیدهای آن برای یک گروه زورمند مشکل بود!» ⁽²⁾

قصه قارون کنون آمد به‌پیش

بود او ابن عم موسی یا که خویش

پس بر ایشان خواست جوید برتری

در فساد او بود همچون سامری

ما عطا کردیم بر او بس ز گنج

که بد از حمل مفاتیحش به رنج

صاحبان قوّت از حمل کلید

رنج می‌بردند بس بود آن مزید ⁽³⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 558

نکته‌ها

 علت بغی و ظلم قارون

آن بود که ثروت سرشاری به دست آورده بود و چون ظرفیت کافی و ایمان قوی نداشت، این ثروت فراوان او را فریب داد و به انحراف و استکبار کشانید.

(*) از ابن عباس در تفسیر آیه (فَبَغی علی قومه) آمده است: موسی هنگامی‌که در مصر به سر می‌برد قارون را حاکم بر بنی‌اسرائیل گردانیده بود اما وی در حق آن‌ها ظلم روا داشت. ⁽⁴⁾

 «مفاتح»

جمع «مفتح» (بر وزن مکتب) به معنی محلی است که چیزی را در آن ذخیره می‌کنند، مانند صندوق‌هایی که اموال را در آن نگهداری می‌نمایند. به‌این‌ترتیب مفهوم آیه چنین می‌شود که قارون آن‌قدر طلا و نقره و اموال گران‌بها و قیمتی داشت که صندوق آن‌ها را، گروهی از مردان نیرومند به‌زحمت جابجا می‌کردند.

 «عصبه»

به معنی جماعتی است که دست‌به‌دست هم داده‌اند و نیرومندند و همچون اعصاب یکدیگر را گرفته‌اند روشن می‌شود که حجم جواهرات و اموال گران‌قیمت قارون چقدر زیاد بوده است. (بعضی می‌گویند «عصبه» به ده نفر تا چهل نفر می‌گویند).

 جمله «تنوء»

از ماده «نوء» به معنی قیام کردن با زحمت و سنگینی است.

و در مورد بارهای پُر وَزنی به کار می‌رود که وقتی انسان آن را حمل می‌کند از سنگینی او را به این‌طرف و آن‌طرف متمایل می‌سازد!

2- «و «قارون» و «فرعون» و «هامان» را نیز هلاک کردیم موسی با دلایل روشن به سراغشان آمد، امّا آنان در زمین برتری جویی کردند، ولی نتوانستند بر خدا پیشی گیرند! () ما هر یک از آنان را به گناهانشان گرفتیم، بر بعضی از آن‌ها طوفانی از سنگریزه فرستادیم و بعضی از آنان را صیحه آسمانی فروگرفت و بعضی دیگر را در زمین فروبردیم و بعضی را غرق کردیم خداوند هرگز به آن‌ها ستم نکرد، ولی آن‌ها خودشان بر خود ستم می‌کردند! () مثَل کسانی که غیر از خدا را اولیای خود برگزیدند، مثَل عنکبوت است که خانه‌ای برای خود انتخاب کرده درحالی‌که سست‌ترین خانه‌های خانه عنکبوت است اگر می‌دانستند! () خداوند آنچه را غیر از او می‌خوانند می‌داند و او شکست‌ناپذیر و حکیم است. () این‌ها مثالهایی است که ما برای مردم می‌زنیم و جز دانایان آن را درک نمی‌کنند. ()» ⁽¹⁾

هم دگر قارون و فرعون عدو

باز آن هامان پر مکر و دو رو

موسی او با بینات آشکار

سوی ایشان آمد از پروردگار

سرکشی کردند پس اندر زمین

می نبودند آن گروه از سابقین

پیشی اعنی تا که بر حکم خدا

بازگیرند از پی دفع قضا

پس گرفتیم آن‌کسان را بالتمام

که بیان شد بر گناه و انتقام

پس از ایشان بود بعضی غالباً

خود من ارسلنا علیه حاصبا

بر فرستادیم یعنی بی‌درنگ

سوی او بادی که در وی بود سنگ

هم بد از ایشآن‌که بر وجهی شگفت

مر عذاب صیحه او را برگرفت

بعض دیگر را از ایشان هم‌چنین

منخسف کردیم ما اندر زمین

برخ دیگر را از ایشان بازهم

غرق فرمودیم در طوفان و یم

حق نکرد استم بر ایشان لیک خود

ظالمان بودند بر خود بی ز حد

داستان آن‌کسان که دوستان

جز خدا بگرفته‌اند از این و آن

در مثل باشند همچون عنکبوت

که فراگیرد ز بهر خود بیوت

سست تربیت آنچه بینی از بیوت

می‌نباشد خود ز بیت عنکبوت

نه ورا سقف است و دیوار و ستون

نه پناه از حرّ و برد اندر سکون

نیم بادی گر وزد او را برد

تار تارش جمله را از هم درد

هیچ اگر باشند دانا در عمل

هست با دینشان موافق این مثل

هر چه را جز حق تو گیری یار و دوست

همچو بیت عنکبوت آن حب اوست

حق بداند آنچه را خوانند باز

از هر آن چیزی جز او بی‌امتیاز

او به ملک خود عزیز است و حکیم

غالب و استوده کردار از قدیم

این مثل‌ها می‌زنیم از بهر ناس

غیر دانایان نفهمند از شناس ⁽¹⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 565

نکته‌ها

¢ قارون هم خدا را خواست هم خرما را

قارون همکار فرعونیان و در خط آن‌ها بوده؛ و در تواریخ نیز می‌خوانیم که او از یک‌سو نماینده فرعون در بنی‌اسرائیل بود و از سوی دیگر خزانه‌دار گنج‌های فرعون و اینجا است که پرونده قارون روشن‌تر می‌شود: فرعون برای اینکه بنی‌اسرائیل را به زنجیر کشد و تمام هستی آن‌ها را غارت کند یک نفر مرد منافق حیله‌باز و به‌اندازه کافی بی‌رحم، از میان بنی‌اسرائیل برگزید و زمام اختیار آن‌ها را به دست او سپرد تا به نفع دستگاه جبارش آن‌ها را استثمار کند و بر خاک سیاه بنشاند و از این رهگذر ثروت کلانی نیز برای خود کسب کند.

قرائن نشان می‌دهد که بعد از نابودی فرعونیان مقدار عظیمی از ثروت و گنج‌های آن‌ها در دست قارون ماند و موسی علیه السلام تا آن زمان مجال این را پیدا نکرده بود که این ثروت بادآورده فرعونی را به نفع مستضعفان از او بگیرد.

بعضی نیز عقیده دارند او بر گنج‌های نهفته یوسف آگاهی یافته بود. ⁽²⁾

به‌هرحال خواه او این ثروت را در عصر فرعون پیداکرده باشد و یا از طریق غارت گنج‌های او یا به گفته بعضی از طریق علم کیمیا و آگاهی بر فنون تجارت سالم، یا آشنایی به اصول استثمار مستضعفان، هر چه بود... او مظهر ثروت توأم با غرور و خودخواهی و غفلت بود و فرعون مظهرقدرت استکباری توأم با شیطنت و هامان الگویی برای معاونت از ظالمان مستکبر بود.

قارون تکیه‌بر ثروت و زینت و گنج‌ها و علم و دانشش کرد و فرعون و هامان تکیه‌بر لشکر و قدرت نظامی و نیروی تبلیغاتی عظیم در میان توده‌های ناآگاه. ولی «آن‌ها با اینهمه نتوانستند بر خدا پیشی گیرند و از چنگال قدرت او فرار کنند» (عنکبوت:39).

¢ نابودی قارون

خداوند فرمان نابودی قارون را به زمینی داد که مهد آسایش او بود و فرمان نابودی فرعون و هامان را به آبی که مایه حیات است، خدا برای نابودی آن‌ها لشکرهای آسمان و زمین را بسیج نکرد، بلکه آنچه مایه حیات آن‌ها بود فرمان مرگ آن‌ها را اجرا کرد!

¢ (سابقین)

جمع «سابق» به معنی کسی است که پیشی می‌گیرد و جلو می‌افتد و اگر می‌فرماید: آن‌ها پیشی نگرفتند مفهومش این است آن‌ها نتوانستند از قلمرو قدرت خدا با امکاناتی که در اختیار داشتند بگریزند و از عذاب الهی رهایی یابند، بلکه در همان لحظه‌ای که خداوند اراده کرد آن‌ها را به دیار عدم با ذلت و زبونی فرستاد.

برای تأکید این واقعیت که این‌ها همه گرفتار عکس‌العمل کارهای خویش شدند و محصولی را درو می‌کردند که بذر آن را خودشان پاشیده بودند، خداوند می‌فرماید: «خداوند هرگز به آن‌ها ظلم و ستم نکرد، آن‌ها بودند که بر خویشتن ستم کردند» (عنکبوت/ 40) آری مجازات این جهان و جهان دیگر بازتاب و تجسمی است از اعمال انسان‌ها، در آنجا که تمام راه‌های اصلاح و بازگشت را به روی خود ببندند.

خدا عادل‌تر از آن است که کوچک‌ترین ظلم و ستمی درباره انسانی روا دارد.

این آیه مانند بسیاری دیگر از آیات دیگر قرآن به‌روشنی اصل آزادی اراده و اختیار انسان را تثبیت می‌کند و این حقیقت را روشن می‌سازد که تصمیم‌گیری‌های همه‌جا از خود انسان است و خدا او را آزاد آفریده و آزاد خواسته است، بنابراین اعتقاد پیروان مکتب جبر که متأسفانه در میان مسلمان‌ها نیز وجود دارند با این منطق نیرومند قرآن ابطال می‌شود.

¢ تکیه‌گاه‌های سست همچون لانه عنکبوت!

هر حیوان و حشره‌ای برای خود خانه و لانه‌ای دارد، اما هیچ‌یک از این خانه‌ها به سستی خانه عنکبوت نیست.

اصولاً خانه باید دیوار و سقف و دری داشته باشد و صاحب آن را از حوادث حفظ کند طعمه و غذا و نیازهای او را در خود نگاه دارد. بعضی از خانه‌ها سقف ندارند اما لااقل دیواری دارند یا اگر دیوار ندارند سقفی دارند؛ اما لانه عنکبوت که از تعدادی تارهای بسیار نازک ساخته‌شده نه دیواری دارد، نه سقفی، نه حیاطی و نه دری، این‌ها همه از یک‌سو.

از سوی دیگر مصالح آن به‌قدری سست و بی‌دوام است که در برابر هیچ حادثه‌ای مقاومت نمی‌کند. اگر نسیم ملایمی بوزد تاروپودش را درهم می‌ریزد! اگرچند قطره باران بر آن ببارد آن را متلاشی می‌کند! کم ترین شعله آتشی به آن برسد نابودش می‌سازد. حتی اگر گردوغبار بر آن بنشیند پاره‌پاره می‌شود و از سقف خانه آویزان می‌گردد.

معبودهای دروغین این گروه نیز نه سودی دارند و نه زیانی، نه مشکلی را حل می‌کنند و نه در روز بیچارگی پناهگاه کسی هستند. درست است که این خانه برای عنکبوت با آن پاهای بلند و طولانی‌اش هم مرکز استراحت است و هم در و دکان و دامی برای صید حشرات و تحصیل غذا. ولی در مقایسه با خانه‌های حیوانات و حشرات دیگر بی‌نهایت سست و بی‌دوام است. کسانی که غیر خدا را تکیه‌گاه خود قرار دهند تکیه آن‌ها بر تارعنکبوت است.

آن‌ها که غیر از خدا را معبود خویش برگزینند تکیه آن‌ها بر تارعنکبوت است تخت و تاج فرعون‌ها، اموال بی‌حساب قارون‌ها، قصرها و گنج‌های شاهان، همه مانند تارهای عنکبوت است. بی‌دوام، سست، غیرقابل‌اعتماد و ناپایدار در برابر طوفان حوادث. تاریخ نیز نشان می‌دهد که به‌راستی هیچ‌یک از این امور نمی‌تواند تکیه‌گاه انسان گردد. ولی آن‌ها که بر ایمان و توکل بر خدا تکیه می‌کنند تکیه‌بر سد پولادین دارند.

ذکر این نکته نیز در اینجا ضروری است: خانه عنکبوت و تارهای او بااینکه ضرب‌المثل در سستی است خود از عجایب آفرینش است که دقت در آن انسان را به عظمت آفریدگار آشناتر می‌کند.

تارهای عنکبوت از مایع لزجی ساخته می‌شود که در حفره‌های بسیار کوچکی همچون سرسوزن در زیر شکم او قرار دارد، این مایع دارای ترکیب خاصی است که هرگاه در مجاورت هوا قرار گیرد سخت و محکم می‌شود.

عنکبوت آن را به‌وسیله چنگال مخصوصش از این حفره‌ها بیرون کشیده و تارهای خود را از آن می‌سازد.

می‌گویند هر عنکبوت قادر است با همین مایع بسیار مختصر که در اختیار دارد در حدود پانصد متر از این تارها بتند! بعضی نوشته‌اند که سستی این تارها بر اثر نازکی فوق‌العاده است وگرنه از تار فولادینی که به ضخامت آن باشد محکم‌تر

است! عجیب اینکه این تارها گاهی هرکدام از چهار رشته تشکیل‌شده و هر رشته‌ای نیز خود از هزار رشته! تشکیل یافته که هرکدام از سوراخ بسیار کوچکی که در بدن او است بیرون می‌آید اکنون فکر کنید هر یک از این تارهای فرعی چه اندازه ظریف و دقیق و باریک تهیه می‌شود.

علاوه بر عجایبی که در مصالح ساختمانی خانه عنکبوت به‌کاررفته، شکل ساختمانی و مهندسی آن نیز جالب است، اگر به خانه‌های سالم عنکبوت دقت کنیم منظره جالبی همچون یک خورشید با شعاع‌هایش بر روی پایه‌های مخصوصی از همین تارها مشاهده می‌کنیم البته این خانه برای عنکبوت خانه مناسب و ایده‌آلی است ولی درمجموع سست‌تر از آن تصور نمی‌شود و این‌چنین است معبودهایی که غیر از خدا می‌پرستند.

با توجه به اینکه عنکبوت تنها یک نوع نیست بلکه بعضی از دانشمندان مدعی هستند که تاکنون بیست هزار نوع عنکبوت شناخته‌شده است! و هرکدام ویژگی‌هایی دارند عظمت قدرت خدا در آفرینش این موجود کوچک آشکارتر می‌شود.

¢ (اولیا)

(جمع ولی) به‌جای «اصنام» و بت‌ها شاید برای اشاره به این نکته است که نه‌فقط معبودهای ساختگی که پیشوایان و رهبران غیر الهی نیز در همین حکم‌اند.

¢ ( لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ )

مربوط به بت‌ها و معبودهای دروغین است، نه مربوط به سستی خانه عنکبوت، چراکه سستی آن را همه می‌دانند، بنابراین مفهوم جمله چنین است اگر آن‌ها از سستی معبودان و پایگاه‌هایی که غیر از خدا برگزیده‌اند باخبر بودند به‌خوبی می‌دانستند که این‌ها در سستی همانند تارعنکبوت‌اند.

¢ هشدار تهدیدآمیزی به مشرکان غافل و بی‌خبر

«خداوند آنچه را آن‌ها غیر از او می‌خوانند می‌داند» شرک آشکار آن‌ها و شرک مخفی و پنهانشان، هیچ‌یک بر خدا پوشیده نیست. «و او است قادر شکست ناپذیر و حکیم علی الاطلاق» (42 عنکبوت).

اگر مهلت به آن‌ها می‌دهد، نه به خاطر آن است که نمی‌داند یا قدرتش محدود است، بلکه حکمت او ایجاب می‌کند که فرصت کافی دهد تا بر همه اتمام‌حجت شود و آن‌ها که شایسته هدایت‌اند، هدایت گردند.

قرآن می‌گوید: خدا می‌داند شما چه چیزهایی را می‌خوانید، هر که باشند و هر چه باشند، در برابر قدرت فرمان او چون تارعنکبوت‌اند و از خود چیزی ندارند که به شما بدهند.

قسمت دوّم: ایمان آوردن ظاهری قارون به موسی

قارون بعد از پیروزی موسی بر فرعونیان ایمان اختیار کرد و به‌سرعت تغییر چهره داد و با زبردستی خاصی که ویژه این گروه است خود را در صف قاریان تورات و آگاهان بن اسرائیل جا زد، درحالی‌که بعید است ذره‌ای ایمان در چنین قلبی نفوذ کند. هنگامی‌که بنی‌اسرائیل در مسیر خود به بیت‌المقدس، چهل سال در بیابان تیه، ماندند، برای نجات خود از سرگردانی همواره به قرائت تورات و دعا و گریه اشتغال داشتند. قارون بسیار خوش‌صدا بود و تورات و دعاها را با صدای شیوای خود می‌خواند؛ و از علم و حکمت بهره‌ی وافری داشت به‌طوری‌که جمعیت بنی‌اسرائیل که به دو بخش شده بودند: موسی عهده‌دار قضاوت در یک بخش و قارون دادستان بخش دیگر بود. از طرفی موسی علیه السلام ریاست کشتارگاه و بیت القربان را به هارون بخشیده بود تا بنی‌اسرائیل هدایای خویش را برای قربانی به او بسپارند. هارون نیز هر قربانی را که برای ذبح به داخل کشتارگاه می‌برد آتش از آسمان فرود آمده و آن را طعمه خویش می‌ساخت. قارون به امتیازی که موسی به برادرش داده بود اعتراض کرد و از او خواست تا آن سمت را به او واگذارد؛ اما موسی گفت: این مسئولیت را بر اثر فرمان الهی به هارون بخشیده است و برای اثبات مدعای خویش چوب‌دستی‌های مختلفی را به یکدیگر بسته و در میان عبادتگاه بنی‌اسرائیل قرارداد و صبح که شد از میان آن عصاها فقط عصای هارون بود که بر آن برگ‌های سبز رویید.

در قرآن آمده است:

1- اما باوجوداین معجزه باز «قارون موسی را به سحر و جادو متهم ساخت» ⁽¹⁾و از او کناره گرفت.

موسی نیز به خاطر حسن قرابت میان آن‌ها از تعرض بیشتر به وی خودداری می‌ورزید.

ما فرستادیم موسی را یقین

با نشانی‌ها و سلطان مبین

جانب فرعون مردود شریر

هم دگر قارون و هامان وزیر

اختصاص این سه تن اندر بیان

هست زافزونی کفر از دیگران

پس بگفتند او بود در ادعا

ساحری کذاب نز راه خدا ⁽²⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 655

وقتی‌که ماندگار شدن بنی‌اسرائیل به طول انجامید قارون از آن‌ها کناره گرفت و در مجالس مناجات و دعای آن‌ها شرکت نمی‌کرد. روزی موسی نزد او رفت و به او گفت: «اگر از جمعیت ما کناره بگیری مشمول عذاب الهی خواهی شد» (شاید آغاز انحراف قارون ازاینجا شروع شد زیرا که صبر بر مصیبت آوارگی نداشت و ایمانش با شک و تردید همراه بود)

قارون گفتار موسی را به باد مسخره گرفت و موسی با ناراحتی از جدا شد. قارون به خدمتکارانش دستور داد که خاکستری را با آب تر کنند و به سروصورت موسی بریزند و آن‌ها این اهانت را به آن حضرت کردند و موسی قارون را نفرین کرد.

قسمت سوّم: قارون و جنون نمایش ثروتش!

معمولاً ثروتمندان مغرور گرفتار انواعی از جنون می‌شوند، یک شاخه آن «جنون نمایش ثروت» است، آن‌ها از اینکه ثروت خود را به رخ دیگران بکشند لذت می‌برند، از اینکه سوار مرکب راهوار گران‌قیمت خود شوند و از میان پابرهنه‌ها بگذرند و گردوغبار بر صورت آن‌ها بیفشانند و تحقیرشان کنند احساس آرامش خاطر می‌کنند! گرچه همین نمایش ثروت غالباً بلای جانشان است زیرا کینه‌ها در سینه‌ها پرورش می‌دهد و احساسات را بر ضد آن‌ها بسیج می‌کند و بسیار می‌شود که همین عمل زشت و شرم‌آور طومار زندگی آن‌ها را درهم می‌پیچد و یا ثروتشان را بر باد می‌دهد!

ممکن است این کار جنون‌آمیز انگیزه‌ای مانند «تطمیع افراد طمع‌کار» و «تسلیم افراد سرکش» داشته باشد، ولی آن‌ها حتی بدون این انگیزه این عمل را انجام می‌دهند، این‌یک نوع هوس است نه برنامه و نقشه.

به‌هرحال قارون از این قانون مستثنا نبود، بلکه نمونه بارز آن محسوب می‌شد، قرآن در یک جمله درآیات موردبحث آن را بیان کرده می‌فرماید:

1- «(روزی قارون) با تمام زینت خود در برابر قومش ظاهر شد، آن‌ها که خواهان زندگی دنیا بودند گفتند: «ای‌کاش همانند آنچه به قارون داده‌شده است ما نیز داشتیم! به‌راستی که او بهره عظیمی دارد!» ⁽¹⁾

پس به‌روز شنبه قارون شد برون

بر گروه خود به آئینی فزون

پس بگفتند آن‌کسانی که زیاد

بودشان رغبت به دنیا و اعتماد

از طریق غبطه یا لیت لنا

مثل آنچه یافت قارون از عطا

کاو ز دنیا باشدش بهره عظیم

هستش افزون ملک و مال و زر و سیم ⁽²⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 559

نکته‌ها

¢ تفاخر قارون

قارون با یک جمعیت چهارهزارنفری در میان بنی‌اسرائیل رژه رفت، درحالی‌که چهار هزار نفر بر اسب‌های گران‌قیمت با پوشش‌های سرخ سوار بودند کنیزان سپیدروی با خود آورد که بر زین‌هایی طلایی که بر استرهای سفیدرنگ قرار داشت سوار بودند، لباس‌هایشان سرخ و همه غرق زینت‌آلات طلا! بعضی عدد نفرات او را هفتاد هزار نوشته‌اند و مسائل دیگری از این قبیل.

(*) از «خیثمه» روایت‌شده است که کلید گنج‌های قارون آن‌قدر زیاد بود که بر شصت اشتر دست‌وپا سفید حمل می‌گردید سنگینی کلیدهای آهنین به حدی بود که مجبور شدند آن‌ها را از جنس چوب بسازند وقتی بلند کردن آن‌ها نیز مشکل گشت کلیدهایی از پوست گاو ساختند.

قارون به هرکجا که سفر می‌کرد کلیدهای خویش را نیز به همراه می‌برد او گاه با تکبر به همراه ثروت‌های بیشمارش سوار بر استرهای پیشانی‌سفید درحالی‌که بر آن‌ها زین‌های ارغوانی نهاده شده بود در برابر مردم ظاهر می‌گشت؛ و بر استرهای او پارچه‌های زردرنگ آویخته بودند و چهار هزار اسب‌سوار به همراه سه هزار کنیزک سیمین‌تن که همگی در لباس‌های سرخ و انواع زینت‌ها غرق‌گشته بودند قارون را همراهی می‌کردند.

¢ «فی زینته»

گویای این حقیقت است که او تمام توان و قدرت خود را به کار گرفت تا آخرین زینت و بالاترین ثروت خود را به نمایش بگذارد و ناگفته پیدا است که مردی با این ثروت چه‌ها می‌تواند انجام دهد؟! در تواریخ داستان‌ها، یا افسانه‌های زیادی در این زمینه نقل‌شده است.

¢ برخورد مردم با تفاخر قارون

اکثریت دنیاپرست که این صحنه خیره‌کننده قلبشان را از جا تکان داد و آه سوزانی از دل کشیدند و آرزو که ای‌کاش به‌جای قارون بودند، حتی یک روز و یک ساعت و یک‌لحظه! چه زندگی شیرین و جذابی چه عالم نشاط‌انگیز و لذت بخشی؟ آفرین بر قارون و بر این ثروت سرشارش! چه جاه و جلالی؟ و چه حشمتی تاریخ مثل او را به خاطر ندارد، این عظمت خدادادی است! ... و مانند این حرف‌ها؛ و آرزو داشتند تا بتوانند بسان اطرافیان قارون زندگی نمایند اما خداوند به موسی وحی فرستاد تا بنی‌اسرائیل را وادار نماید به چهارگوشه لباس خویش پارچه‌هایی سبزرنگ بدوزند تا بدین‌وسیله هر وقت در جامه خویش نگریستند خدای را به یادآورند.

در حقیقت در اینجا کوره عظیم امتحان الهی داغ شد، از یک‌سو قارون در وسط کوره قرارگرفته و باید امتحان خیره‌سری خود را بدهد و از سوی دیگر دنیاپرستان بنی‌اسرائیل در گرداگرد این کوره قرارگرفته‌اند.

اما در مقابل این گروه عظیم گروه اندکی عالم و اندیشمند، پرهیزگار و باایمان که افق فکرشان از این مسائل برتر و بالاتر بود در آنجا حاضر بودند، کسانی که شخصیت را با معیار زر و زور نمی‌سنجیدند، کسانی که ارزش‌ها را در امکانات مادی جستجو نمی‌کردند، کسانی که بر این‌گونه نمایش‌های مسخره همیشه لبخند تمسخرآمیز می‌زدند و این مغزهای پوک را تحقیر می‌کردند آری گروهی از آن‌ها در اینجا بودند چنان‌که قرآن می‌گوید:

2- «اما کسانی که علم و دانش به آن‌ها داده‌شده بود گفتند: «وای بر شما ثواب الهی برای کسانی که ایمان آورده‌اند و عمل صالح انجام می‌دهند بهتر است، اما جز صابران آن را دریافت نمی‌کنند.» ⁽¹⁾

پس بر ارباب تمنا گفت چند

آنکه بودندی ز دانش بهره‌مند

ویل باد از این تمنا بر شما

بهتر از این‌هاست پاداش خدا

بر کسی کو بر رسول و کردگار

بگرود هم باشد او شایسته کار

می نیابند این‌چنین توفیق را

جز شکیبایان صابر در بلا ⁽²⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 559

نکته‌ها

¢

حسرت نخوردن به مال دیگران

آن‌ها که در مقابل زرق‌وبرق‌های هیجان‌انگیز و زینت‌های دنیا استقامت به خرج می‌دهند، آن‌ها که در برابر محرومیت‌ها مردانه می‌ایستند و در مقابل ناکسان سر فرونمی‌آورند، آن‌ها که در بوته آزمایش الهی، آزمایش مال و ثروت و ترس و مصیبت، همچون کوه پابرجا می‌ایستند آری این‌ها لیاقت ثواب الهی را دارند.

مسلماً منظور ازجمله (الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ) دانشمندان مؤمن بنی‌اسرائیل است که در میان آن‌ها مردان بزرگی همچون «یوشع» بودند... ولی جالب این است در برابر جمله (الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا) که درباره گروه اول آمده، تعبیر به «الذین یریدون الحیاة الآخرة» نمی‌کند بلکه تنها تکیه‌بر علم می‌کند، چراکه «علم» خمیرمایه و ریشه ایمان و استقامت و عشق به ثواب الهی و سرای آخرت است.

¢ ضمناً تعبیر به (الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ) پاسخ کوبنده‌ای است به قارون که خود را عالم می‌دانست.

قرآن می‌گوید: عالم این‌ها هستند که افق فکرشان این‌چنین بلند است، نه تو خیره‌سر و مغرور! و به‌این‌ترتیب بازهم می‌بینیم که ریشه همه برکات و خیرات به علم و دانش حقیقی بازمی‌گردد.

قسمت چهارم: نصیحت دانشمندان مؤمن بنی‌اسرائیل به قارون

در قرآن آمده است:

1- «به خاطر بیاور زمانی را که قومش (مردانی دانشمند، پرهیزگار، هوشیار، نکته‌سنج و با شهامت) به او گفتند: این‌همه خوشحالی آمیخته با غرور و غفلت و تکبر نداشته باش که خدا شادی کنندگان مغرور را دوست نمی‌دارد» ⁽¹⁾

2- «و در آنچه خدا به تو داده، سرای آخرت را بطلب و بهره‌ات را از دنیا فراموش مکن و همان‌گونه که خدا به تو نیکی کرده نیکی کن و هرگز در زمین در جستجوی فساد مباش، که خدا مفسدان را دوست ندارد!» ⁽²⁾

یاد کن گفتند چون قومش ز پند

که مشو مغرور و شاد از مال چند

حق فرحناکان ندارد هیچ دوست

زآن‌که غافل هر فرحناکی از اوست

می‌بجو در آنچه حق کردت عطا

تو سرای آخرت را بی‌خطا

بهره خود را فراموش از جهان

هم مکن از تندرستی و توان

کن تو نیکی بر عباد انسان که حق

بر تو نیکی کرد بی‌خوف و غلق

هم تبه‌کاری مجوی اندر زمین

إن الله لا یحبّ المفسدین ⁽³⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 558

نکته‌ها

v سرای آخرت را بطلب

اشاره به اینکه مال و ثروت برخلاف پندار بعضی از کج‌اندیشان، چیز بدی نیست، مهم آن است که ببینیم در چه مسیری به کار می‌افتد و اگر به‌وسیله آن «ابتغاء دار آخرت» شود، چه چیزی از آن بهتر است؟ اگر وسیله‌ای برای غرور و غفلت و ظلم و تجاوز و هوسرانی و هوس‌بازی گردد، چه چیز از آن بدتر؟!

این همان منطقی است که در جمله معروف امیر مؤمنان علی علیه السلام درباره دنیا به‌روشنی از آن یادشده است: «من ابصر بها بصرته و من ابصر الیها اعمته»: «کسی که به دنیا به‌عنوان یک وسیله بنگرد چشمش را بینا می‌کند و کسی که به‌عنوان یک هدف نگاه کند نابینایش خواهد کرد»!(نهج البلاغه، خطبه 82 ) و قارون کسی بود که با داشتن آن اموال عظیم، قدرت کارهای خیر اجتماعی فراوان داشت ولی چه سود که غرورش اجازه دیدن حقایق را به او نداد.

¢ سهم و بهره‌ات از دنیا

این‌یک واقعیت است که هر انسان سهم و نصیب محدودی از دنیا دارد، یعنی اموالی که جذب بدن او، یا صرف لباس و مسکن او می‌شود مقدار معینی است و مازاد بر آن به‌هیچ‌وجه قابل‌جذب نیست و انسان نباید این حقیقت را فراموش کند.

مگر یک نفر چقدر می‌تواند غذا بخورد؟ چه اندازه لباس بپوشد؟ چند مسکن و چند مرکب می‌تواند داشته باشد؟ و به هنگام مردن چند کفن با خود می‌تواند ببرد؟ پس بقیه خواه‌وناخواه سهم دیگران است و انسان امانت‌دار آن‌ها!

(*) و چه زیبا فرمود: امیر مؤمنان علی علیه السلام: «یا بن آدم ما کسبت فوق قوتک فانت فیه خازن لغیرک»: ⁽¹⁾(ای فرزند آدم! هر چه بیشتر از مقدار خوراکت به دست می‌آوری خزانه‌دار دیگران در مورد آن خواهی بود!)

(*) تفسیر دیگری برای این جمله در روایات اسلامی و سخنان مفسران دیده می‌شود که با تفسیر فوق قابل‌جمع است و ممکن است هر دو معنی مراد باشد، (چون استعمال لفظ در اکثر از معنی واحد جایز است) و آن اینکه:

در معانی الأخبار از امیر مؤمنان علی علیه السلام در تفسیر جمله (وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا) ⁽²⁾چنین آمده است: (لا تنس صحتک و قدرتک و فراغک و شبابک و نشاطک أن تطلب بها الآخرة): (تندرستی و قوت و فراغت و جوانی و نشاطت را فراموش مکن و به‌وسیله این (پنج نعمت بزرگ) آخرت را بطلب!) و طبق این تفسیر جمله فوق هشداری است به همه انسان‌ها که فرصت‌ها و سرمایه‌ها را از دست ندهند که فرصت چون ابر درگذراست.

¢ نیکی به مردم

این نیز یک واقعیت است که انسان همیشه، چشم بر احسان خدا دوخته و از پیشگاه او هرگونه خیر و نیکی را تقاضا می‌کند و همه گونه انتظار از او دارد، در چنین حالی چگونه می‌تواند تقاضای صریح یا تقاضای حال دیگران را نادیده بگیرد و بی‌تفاوت از کنار همه این‌ها بگذرد؟! و به تعبیر دیگر همان‌گونه که خدا به تو بخشیده است به دیگران ببخش، شبیه این سخن را در آیه 22 سوره نور در مورد عفو گذشت می‌خوانیم: (وَ لْیَعْفُوا وَ لْیَصْفَحُوا أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ الله لَکُمْ): «مؤمنان باید عفو کنند و صرف‌نظر کنند آیا دوست نمی‌دارید خداوند بر شما ببخشد»؟ این جمله را به تعبیر

دیگر چنین می‌توان تفسیر کرد که گاه خداوند مواهب عظیمی به انسان می‌دهد که در زندگی شخصی‌اش نیاز به همه آن ندارد، عقل توانایی می‌دهد که نه‌فقط برای اداره یک فرد، بلکه برای اداره یک کشور کارساز است، علمی می‌دهد که نه یک انسان، بلکه یکجامعه می‌تواند از آن استفاده کند، اموال و ثروتی می‌دهد که درخور برنامه‌های عظیم اجتماعی است؛ و این‌گونه مواهب الهی مفهوم ضمنی‌اش این است که همه آن به تو تعلق ندارد بلکه توکل پروردگار در منتقل ساختن آن به دیگران هستی، خدا این موهبت را به تو داده که با دست تو بندگانش را اداره کند.

«نکند که این امکانات مادی تو را بفریبد و آن را درراه «فساد» و «افساد» به کارگیری: هرگز فساد در زمین مکن که خدا مفسدان را دوست ندارد.

این نیز یک واقعیت است که بسیاری از ثروتمندان بی‌ایمان گاه بر اثر جنون افزون‌طلبی و گاه برای برتری‌جویی دست به فساد می‌زنند جامعه را به محرومیت و فقر می‌کشانند همه‌چیز را در انحصار خود می‌گیرند، مردم را برده و بنده خود می‌خواهند و هرکسی زبان به اعتراض بگشاید او را نابود می‌کنند و اگر نتوانند از طریق تهمت به‌وسیله عوامل مرموز خود او را منزوی می‌سازند و خلاصه جامعه را به فساد و تباهی می‌کشند.

¢ اهداف اندرزگویان

¢ موضع اسلام در برابر مسئله ثروت

نباید ازآنچه گفتیم این‌چنین استنباط شود که اسلام در برابر مال و ثروت موضع منفی دارد و با آن مخالف است، نباید تصور کرد که اسلام، فقر را می‌پسندد و دعوت به فقر می‌کند و آن را وسیله کمالات معنوی می‌داند. بلکه به‌عکس اسلام به‌عنوان یک وسیله مؤثر و کارساز روی آن تکیه می‌کند در آیه 180 سوره بقره از «مال» تعبیر به «خیر» شده است.

در حدیثی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم: (نعمَ العَون الدنیا علی طلب الآخرة): ⁽¹⁾(دنیا کمک خوبی است برای رسیدن به آخرت). بلکه آیات موردبحث که شدیدترین مذمت را از قارون ثروتمند مغرور می‌کند شاهد گویایی بر این موضوع است، ولی اسلام ثروتی را می‌پسندد که به‌وسیله آن «ابتغاء دار آخرت» و طلب سرای دیگر شود، چنان‌که دانشمندان بنی‌اسرائیل به قارون گفتند: «وَ ابْتَغِ فِیما آتاکَ الله الدَّارَ الآخرة» اسلام ثروتی را می‌پسندد که در آن «أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ الله إِلَیْکَ» و نیکی به همگان باشد. اسلام ثروتی را مدح می‌کند که در آن «لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا» تحقق یابد.

بالأخره اسلام ثروتی را خواهان است که مایه فساد در زمین و فراموش کردن ارزش‌های انسانی و گرفتار شدن در مسابقه جنون‌آمیز «تکاثر» نگردد و انسان را به «خود برتربینی» و «تحقیر دیگران» و حتی رویارویی با پیامبر خدا نکشاند.

وسیله‌ای باشد برای استفاده همگان، برای پر کردن خلأهای موجود اقتصادی، برای مرهم نهادن بر زخم‌های جانکاه محرومان و برای رسیدن به نیازها و مشکلات مستضعفان.

علاقه به چنین ثروتی با چنین هدف‌های مقدسی علاقه به دنیا نیست، علاقه به آخرت است، چنان‌که در حدیثی می‌خوانیم یکی از یاران امام صادق علیه السلام خدمتش آمد و شکایت کرد که ما دنبال دنیا هستیم و به آن علاقه‌مندیم (از این می‌ترسیم که دنیاپرست باشیم).

امام (که پاکی و تقوای آن مرد را می‌دانست) فرمود: با این ثروت دنیا چه می‌خواهی انجام دهی؟ در پاسخ عرض کرد: هزینه خود و خانواده‌ام را تهیه کنم و به خویشاوندانم کمک نمایم، درراه خدا انفاق کنم و حج و عمره بجا آورم امام فرمود: (لیسَ هذا طلبُ الدُّنیا هذا طلبُ الآخرة): این، دنیاطلبی نیست این طلب آخرت است.

قسمت پنجم: پاسخ قارون یاغی و ستمگر به این واعظان دلسوز

در قرآن آمده است: قارون با همان حالت غرور و تکبری که از ثروت بی‌حسابش ناشی می‌شد چنین گفت:

1- «این ثروت را به‌وسیله دانشی که نزد من است به دست آورده‌ام!» ⁽¹⁾

گفت من داده شدم نبود جز این

مال و اموالی که دارم این‌چنین

خود ز علمی کان بود نزدیک من

وان بود از عقل و رای نیک من

من ز اسرائیلیان آگه‌ترم

بر کتاب این مال را زان درخورم

یا که از کسب و فلاحت و اتّجار

یافتم این ملک و مال بی‌شمار

گفته‌اند او داشت علم کیمیا

کیمیا عقل است گر داری بها

عقل را باشد علامات و نشان

گر که گویم بازمانم از بیان ⁽²⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 559

قارون گفت: این مربوط به شما نیست که من با ثروتم چگونه معامله کنم! من که با علم و آگاهیم در ایجاد آن دخالت داشته‌ام در مصرف آن نیاز به ارشاد و راهنمایی کسی ندارم! به‌علاوه لا بد خداوند مرا لایق این ثروت می‌دانسته که به من عطا کرده است راه مصرف آن را نیز به من یاد داده، از دیگران بهتر می‌دانم و لازم به دخالت شما نیست! و از همه این‌ها گذشته من زحمت‌کشیده‌ام، رنج‌برده‌ام، خون‌جگر خورده‌ام تا این ثروت را اندوخته‌ام، دیگران هم اگر لیاقت و توانایی دارند چرا زحمت نمی‌کشند؟ من مزاحم آن‌ها نیستیم! و اگر ندارند چه‌بهتر که گرسنه بمانند و بمیرند جمله «أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدِی) را به هر یک از معانی سه‌گانه فوق یا به همه آن‌ها می‌توان تفسیر کرد.

این‌ها منطق‌های پوسیده و رسوایی است که غالباً ثروتمندان بی‌ایمان در مقابل کسانی که آن‌ها را نصیحت می‌کنند اظهار می‌دارند.

نکته‌ها

¢ علم قارون چه بود؟

آیا به علم کیمیا، آن‌چنان‌که بعضی از مفسران گفته‌اند؟ یا به علم تجارت و کشاورزی و فنون صنعت؟ و یا به علم مدیریت خاصش که توانسته بود از طریق آن این ثروت عظیم را به چنگ آورد؟ یا همه این‌ها؟ بعید نیست که مفهوم آیه معنی وسیعی داشته باشد و همه را شامل شود. (البته صرف‌نظر از اینکه علم کیمیا- علمی است که به‌وسیله آن می‌توان از مس و مانند آن طلا بسازند- افسانه است یا واقعیت).

¢ دیدگاه مولانا

ایشان می‌گوید: همیشه نمی‌توان به علوم خود اعتماد کرد؛ زیرا قارون که به علم خود مغرور بود؛ همان علم باعث گمراهی و هلاکتش شد؛ پس راه شناخت حق، شهود قلبی است و علوم ظاهری نه‌تنها نمی‌توانند واسطه‌ی معرفت حق شوند، بلکه گاه باعث گمراهی نیز می‌شوند:

چه کشید از کیمیا قارون ببین

که فروبردش به قعر خود زمین

بو الحکم آخر چه بربست از هنر

سرنگون رفت او ز کفران در سقر ⁽¹⁾

مولوی، مثنوی‌معنوی، دفتر ششم، ص 1033

علم چون آموخت سگ رست از ضلال

می‌کند در بیشه‌ها صید حلال

سگ چو عالم گشت شد چالاک زحف

سگ چو عارف گشت شد ز اصحاب کهف

سگ شناسا شد که میر صید کیست

ای خدا آن نور اشناسنده چیست

کور نشناسد نه از بی چشمی است

بلکه این ز آن است کز جهل است مست

نیست خود بی چشم تر کور از زمین

این زمین از فضل حق شد خصم بین

نور موسی دید و موسی را نواخت

خسف قارون کرد و قارون را شناخت

رجف کرد اندر هلاک هر دعی

فهم کرد از حق که یا أَرْضُ ابلعی ⁽²⁾

مولوی، مثنوی‌معنوی ، دفتر دوم، ص 278

کسی که از اسرار حق آگاهی ندارد و می‌خواهد حقایق الهی را به حیله‌ها و تدبیرهای این جهانی خود مثل زند و برای کارهای خود توجیهی بیاورد؛ با این کار باعث ویرانی و نابودی خود می‌شود:

کی رسدتان این مثل‌ها ساختن؟

سوی آن درگاه پاک انداختن؟

آن مثل آوردن، آن حضرت است

که به علم سرّ و جهر او آیت است

این مثال آورد قارون از لجاج

تا فروشد در زمین با تخت و تاج ⁽³⁾

مولوی، مثنوی‌معنوی ، دفتر سوم، ص 464

قسمت ششم: پاسخ کوبنده‌ی خداوند به قارون و قارون‌ها

در قرآن آمده است:

1- (آیا او نمی‌دانست که خداوند اقوامی را پیش از او هلاک کرد که نیرومندتر و ثروتمندتر از او بودند؟! (و هنگامی‌که عذاب الهی فرا رسد)، مجرمان از گناهانشان سؤال نمی‌شوند. (*)) ⁽¹⁾

تو می‌گویی آنچه داری از طریق علم و دانشت داری، اما فراموش کردی که از تو عالم‌تر و نیرومندتر و ثروتمندتر فراوان بودند، آیا توانستند از چنگال‌مجازات الهی رهایی یابند؟

پس پی توبیخ او فرمود حق

او ندانست این خود آیا در نسق

که ز پیش از وی حق از اهل قرون

که ز وی بودند از هر ره فزون

قوت و جمعیت از وی بیشتر

بودشان هم ملک و مال و سیم و زر

تا چسان فرمود ایشان را هلاک

نیستشان مر عظم و لحم الّا که خاک

هم نه پرسیده شوند آن مجرمان

از گناه خود که باشدشان نشان

یعنی از سیما شوند اشناخته

هم به دوزخ بی سؤال انداخته ⁽²⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 559

نکته‌ها

¢ سخنان روشن‌ضمیران بنی‌اسرائیل به قارون

1- آنها گفته بودند «ما آتاک الله ...) (خدا این مال و ثروت را به تو داده)

اما این بی‌ادب جسور با این سخن مقابله کرد و گفت: (آنچه را دارم از علم خویش دارم) اما خداوند در جمله بالا کوچکی قدر و قوت او را در برابر اراده و مشیتش آشکار می‌سازد.

2- هشدار دیگری به او (به هنگام نزول عذاب الهی، مجرمان از گناهانشان سؤال نمی‌شوند) اصلاً مجالی برای پرسش و پاسخ نیست، عذابی است قاطع و دردناک و کوبنده و ناگهانی.

یعنی امروز آگاهان بنی‌اسرائیل به قارون نصیحت می‌کنند و مجال اندیشه و پاسخ به او می‌دهند اما هنگامی‌که اتمام‌حجت شد و عذاب الهی فرارسید، دیگر مجالی برای اندیشه یا سخنان ناموزون و کبر آلود نیست، عذاب الهی همان و نابودی همان!

¢ منظور از این سؤال که در مورد مجرمان نفی‌شده کدام سؤال است؟ در دنیا یا آخرت؟

بعضی از مفسران، اولی را انتخاب کرده‌اند و بعضی دومی را و مانعی ندارد که هر دو مراد باشد، یعنی هم در موقع مجازات استیصال در دنیا از آن‌ها سؤالی نمی‌شود تا بخواهند پشت‌هم‌اندازی کنند و عذرتراشی نمایند و خود را بی‌گناه قلمداد کنند و هم در قیامت، چراکه در آنجا بدون سؤال همه‌چیز روشن است و به گفته قرآن، چهره‌ها خود گواهی بر وضع مجرمان می‌دهد! «یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیماهُمْ) (رحمن:41) و به‌این‌ترتیب آیه موردبحث هماهنگ

با آیه 39 سوره رحمان است که می‌فرماید: (فَیَوْمَئِذٍ لا یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ): در آن روز از هیچ‌یک نه انسان و نه جن درباره گناهش سؤال نمی‌شود.»

¢ در اینجا سؤال دیگری مطرح است که این تعبیر با آیه 92 سوره حجر که می‌گوید: (فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ)(قسم به پروردگارت که ما از همه آن‌ها سؤال می‌کنیم)، چگونه سازگار است؟ این سؤال را نیز از دو راه می‌توان پاسخ گفت:

نخست اینکه قیامت، مواقف متعددی دارد بعضی از مواقف سؤال می‌کنند، اما در بعضی از مواقف همه‌چیز روشن است و نیاز به سؤال ندارد.

دیگر اینکه سؤال دو گونه است: «سؤال تحقیق» و «سؤال سرزنش» در قیامت نیاز به «سؤال تحقیق» نیست، چراکه همه‌چیز عیان است و حاجت به بیان نیست، ولی «سؤال سرزنش‌آمیز» در آنجا وجود دارد که این خود یک نوع مجازات روانی برای مجرمان است. درست همانند سؤالی که پدر از فرزند ناخلفش می‌کند و می‌گوید: آیا من این‌همه به تو خدمت نکردم؟ و آیا جزای آن‌همه خدمت خیانت و فساد بود؟!(درحالی‌که هر دو از جریان‌ها باخبرند و منظور پدر سرزنش فرزند است).

قسمت هفتم: فرمان زکات به بنی‌اسرائیل و ظاهر شدن چهره‌ی منافق قارون در پس این امتحان

بین قارون و موسی دشمنی و جاروجنجال جدی نبود تا اینکه فرمان گرفتن زکات از طرف خداوند بر موسی صادر شد ...

روزی موسی نزد قارون رفت و از او مطالبه‌ی زکات نمود، آن‌هم زکات اندک، یعنی از هر هزار دینار نوع کالا، یک نوع.

قارون در آغاز از این دستور سرپیچی نکرد، ولی به خانه‌اش آمد و به‌حسابرسی پرداخت و متوجه شد که زکات مالش بسیار خواهد شد و حرص و دنیاپرستی باعث گردید که برای حفظ مال خود به یک آشوب ناجوانمردانه دست بزند.

از «خیثمه» روایت‌شده است هنگامی‌که ثروت قارون از اندازه گذشت قانون زکات در میان بنی‌اسرائیل وضع گشته بود موسی ازاین‌جهت نیز با وی مدارا نموده و از او خواست تا در ازای هر هزار دینار یک دینار و در برابر هر هزار گوسفند یک گوسفند را به‌عنوان زکات از مال خویش خارج سازد؛ اما او به پرداخت همین مقدار کم نیز رضایت نداد و از بنی‌اسرائیل خواست تا آن‌ها نیز اموال خویش را به‌عنوان زکات به موسی ندهند.

¢

در تورات در مورد زکات آمده است: ⁽¹⁾

خود انتخاب می‌کند به‌قدری دور باشد که به‌راحتی نتوانید عشریه های خود را به آنجا حمل کنید، آنگاه می‌توانید عشریه ی محصولات و رمه‌هایتان را بفروشید و پولش را به عبادتگاه خداوند ببرید.

¢ داستان شورش قورح، داتان و ابیرام نیز در تورات این‌گونه بیان‌شده: ⁽¹⁾

حالا هم خیال داری بر ما حکومت کنی؟ از این گذشته، هنوز که ما را به سرزمین حاصلخیزی که وعده داده بودی نرسانیده ای و مزرعه و تاکستانی به ما نداده‌ایچه کسی را می خواهی فریب دهی؟ ما نمی‌خواهیم بیاییم»

قسمت هشتم: نقشه‌ی قارون و خنثی شدن تصمیم ناجوانمردانه‌ی او

قارون بنی‌اسرائیل را جمع کرد و برایشان سخنرانی نمود و گفت: «ای بنی‌اسرائیل موسی شمارا به هر چیزی دستور داد، از او اطاعت کردید، ولی اینک می‌خواهد (به‌عنوان زکات) اموال و ثروت شمارا از دستان خارج کند»

جمعیتی از بنی‌اسرائیل فریب این سخنرانی را خوردند و گفتند: «ای قارون تو سرور و بزرگ ما هستی، ما مطیع تو هستیم هرگونه تو دستور دهی اطاعت می‌کنیم.»

قارون به چند نفر گفت: «به شما دستور می‌دهم فلان زن بی‌عفت را به اینجا بیاورید و با او قرار بگذارید (تا او در مقابل فلان مبلغ رشوه) در انظار مردم بگوید: «موسی بامن زنا کرد»

آن‌ها نزد آن زن رفتند و قراردادی در این مورد با او بستند و آن زن نیز قبول کرد.

تا اینکه روزی قارون بنی‌اسرائیل را در یکجا جمع کرد و سپس نزد موسی آمد و گفت: «ای موسی! قوم تو برای استماع سخنرانی و موعظه ی شما، اجتماع کرده‌اند.»

در روز موعود موسی بر فراز منبری به اندرز مردم مشغول بود و بعضی از قوانین حدود و قصاص را شرح می‌داد از آن جمله می‌گفت: ای بنی‌اسرائیل!

— کسی که دزدی کند دستش را جدا می‌کنیم،

— هر کس که تهمتی ناروا زند هشتاد ضربه تازیانه خواهد خورد

— و کسی که بدون داشتن زن زنا نماید صد ضربه خواهد خورد

— و هرگاه مردی که دارای همسر است زنا نماید او را سنگسار خواهیم کرد تا جان دهد.

— ناگهان قارون در میان جمعیت فریاد زد: «اگرچه زنا کار خودت باشی؟»

موسی گفت: «اگرچه خودم باشم.»

قارون گفت: «بنی‌اسرائیل می‌گویند: «تو با فلان زن روسپی زنا کرده‌ای»

موسی گفت: «آن زن را به اینجا بیاورید اگر گفت با من زنا کرده، سخن او را بگیرید و مرا سنگسار کنید» عده‌ای رفتند و آن زن را آوردند.

موسی علیه السلام که خود را در معرض تهمتی بس بزرگ دید آن زن را به تورات و آیات الهی قسم داد تا لب گشوده و به بی‌گناهی او اقرار نماید؛ و موسی به او رو کرد و گفت: «ای زن! آیا من با تو زنا کرده‌ام؟! آن‌گونه که این قوم می‌گویند؟! به لطف خداوند آن زن دگرگون‌شده و با خود گفت: این بهترین فرصت است تا از خداوند درخواست توبه نموده و حقیقت را فاش کنم.

زن گفت: «نه آن‌ها دروغ می‌گویند، آن‌ها با من قرارداد بستند که این نسبت دروغ را به تو بدهم»، این‌ها از من دعوت کردند و پاداش سنگینی قراردادند که تو را متهم کنم، ولی گواهی می‌دهم که تو پاکی و رسول خدایی! در روایت دیگری آمده است که آن زن گفت: وای بر من، من هر کار خلافی را کرده‌ام اما تهمت به پیامبر خدا نزده‌ام و سپس دو کیسه پولی را که به او داده بودند نشان داد و گفتنی‌ها را گفت.

لحظه‌ای بعد همه‌چیز روشن گشت و موسی سجده‌کنان در برابر خداوند به شکرگزاری مشغول گشت. (گویا آن زن نیز به‌پیش بینی موسی و سخنان قبل از تهمت زدن به موسی که توسط خود موسی ایراد گردیده بود جرقه یا ایمان دلش را روشن کرده بود و بدین خاطر خدا را شکر کرد که فریب وسوسه‌ی پول قارون را نخورد و حقیقت را بر زبان جاری ساخت) و در اینجا بود که خداوند مجازات قارون زشت‌سیرت و منافق را صادر کرد.

قسمت نهم: عذاب و مرگ قارون ویارانش

خداوند بر قارون و آن جمعیت همدستش غضب کرد و فرمان «خسف» (فرورفتن در زمین) را در اختیار موسی علیه السلام قرارداد و به موسی فرمود: «به زمین فرمان بده تا قارون و خانه‌اش را در کام خود فروبرد» موسی از خداوند خواست تا عذابش را بر وی نازل گرداند...

آن روز قارون در میان قصر خود نشسته بود که ناگهان مشاهده کرد درب به اراده موسی بازشده و آن حضرت به‌طرف وی می‌آید. چیزی نگذشت که قصر عظیم قارون منهدم گشت و موسی به زمین گفت: «آن‌ها را بگیر» و زمین آن‌ها را تا ساق پایشان گرفت.

صدای ناله و استغاثه قارون به هوا برخاست. او موسی را هفتاد بار به قرابتی که میانشان بود قسم داد اما سخنان وی هیچ تأثیری در موسی ننهاد؛ و بار دیگر موسی به زمین گفت: «آن‌ها را بگیر» و زمین آن‌ها را تا گردن‌هایشان گرفت. آن‌ها ناله و گریه می‌کردند و به موسی التماس می‌نمودند که به آن‌ها رحم کند. ولی موسی برای آخرین بار به زمین گفت: «آن‌ها را بگیر» و زمین همه‌ی آن‌ها را در کام خود فروبرد.

در قرآن آمده است:

1- «سپس ما، او خانه‌اش را در زمین فروبردیم و گروهی نداشت که او را در برابر عذاب الهی یاری کنند و خود نیز نمی‌توانست خویشتن را یاری دهد.» ⁽¹⁾

پس فروبردیم او را از کمین

با سرا و گنج و مالش در زمین

پس گروهی هیچش از یاران نبود

تا که بتوانند از او یاری نمود

یا عذابی را از او دارند باز

دون آن‌قدرت نمای کارساز

هم نبود او تا ز موسی در مقام

زانچه با او کرد بکشد انتقام

یا نبد زان آن‌که بتواند نمود

از خود او دفع عذابی در حدود ⁽²⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 560

مسلّم است که در آن قصر قارون تنها نبود، او اطرافیانش، او هم‌سنگرانش او یاران ظالم و ستمگرش همه در اعماق زمین فرورفتند.

و نه جیره‌خوارانش و نه دوستان صمیمی‌اش و نه اموال و ثروتش، هیچ‌یک او را از چنگال عذاب الهی نجات ندادند و همه به قعر زمین فرورفتند!

سپس خداوند به موسی وحی کرد: «به التماس آن‌ها توجه و ترحم نکردی ولی اگر آن‌ها به من استغاثه می‌کردند من جواب مثبت به آن‌ها می‌دادم.» ⁽¹⁾

آنگاه آن حضرت به خداوند عرضه داشت: پروردگارا اگر قارون مرا به ذات مقدس تو قسم داده بود یقیناً اجابتش می‌کردم.

اما باری‌تعالی که از این کار موسی خوشنود نبود خطاب به او گفت: بدان اگر من جای تو بودم دعوتش را پذیرا می‌گشتم.

(*) قتاده می‌گوید: بعد از مرگ قارون در میان مردم شایع گشت که موسی وی را به خاطر دستیابی بر ثروت بیکرانش به هلاکت رسانده است کمی بعد با نفرین موسی تمام قصر و ثروت‌های قارون در سینه زمین فرورفت تا پیامبر خدا از این تهمت ناروا مبرا گردد. ⁽²⁾

v در تورات آمده است: ⁽³⁾

موسی به قورح گفت: «تو تمامی یارانت فردا صبح به حضور خداوند بیایید، هارون نیز اینجا خواهد بود. فراموش نکنید آتشدان‌ها را با خودتان آورده، روشن کردند و بُخور بر آن‌ها گذاشتند و با موسی و هارون کنار در ورودی خیمه‌ی عبادت ایستادند.

دراین‌بین، قورح تمامی قوم اسرائیل را علیه موسی و هارون تحریک کرده بود و همگی آن‌ها نزد در خیمه‌ی عبادت جمع شده بودند.

حضور پرجلال خداوند بر تمام قوم اسرائیل نمایان شد.

پس قوم اسرائیل از اطراف خیمه‌های قورح و داتان و ابیرام دور شدند.

داتان و ابیرام با زنان و پسران و اطفال خود از خیمه‌هایشان بیرون آمده، دم در ایستادند.

اگر این مردان به مرگ طبیعی یا در اثر تصادف یا بیماری بمیرند، پس خداوند مرا نفرستاده است.

امّا اگر خداوند معجزه‌ای نموده، زمین باز شود و ایشان را با هرچه که دارند ببلعد و زنده‌به‌گور شوند، آن‌وقت بدانید که این مردان به خداوند اهانت کرده‌اند. »

به‌محض این‌که سخنان موسی تمام شد، ناگهان زمین زیر پای قورح و داتان و ابیرام دهان گشود و آن‌ها را با خانواده‌ها و همدستانی که با آن‌ها ایستاده بودند، همراه با داروندارشان فروبرد.

پس به‌این‌ترتیب، زمین‌بر ایشان به هم آمد و ایشان زنده‌به‌گور شدند و از بین رفتند.

اسرائیلی‌هایی که نزدیک آن‌ها ایستاده بودند، از فریاد آن‌ها پا به فرار گذاشتند، چون ترسیدند زمین، ایشان را هم به کام خود فروبرد.

سپس آتشی از جانب خداوند فرود آمد و آن 250 نفری را که بُخور تقدیم می‌کردند، سوزانید.

این پوشش قربانگاه برای قوم اسرائیل، خاطره‌ی عبرت‌انگیزی خواهد بود.»

پس العازار کاهن، آن آتشدان‌های مفرغی را گرفته در هم کوبید و از آن ورقه‌ای فلزی برای پوشش قربانگاه ساخت تا برای قوم اسرائیل عبرتی باشد که هیچ‌کس، غیر از نسل‌هارون، جرئت نکند در حضور خداوند بُخور بسوزاند، مبادا همان بلایی بر سرش آید که بر سر قورح و طرفدارانش آمد.

بدین ترتیب دستورات خداوند به موسی، عملی گردید. امّا فردای همان روز، بنی‌اسرائیل دوباره علیه موسی و هارون زبان به شکایت گشودند و گفتند: «شما قوم خداوند را کشته‌اید»

ولی وقتی آن‌ها دور موسی و هارون را گرفته بودند، ناگهان ابر، خیمه‌ی عبادت را پوشاند و حضور پُرجلال خداوند نمایان شد.

هارون مطابق دستور موسی عمل کرد و به میان قوم شتافت، زیرا بلا شروع‌شده بود، پس بخور بر آتش نهاد و برای ایشان کفّاره نمود. او بین زندگان و مردگان ایستاد و بلا متوقف شد. بااین‌حال علاوه بر آنانی که روز پیش با قورح به هلاکت رسیده بودند 14700 نفر دیگر هم مردند.

هارون نزد موسی به در خیمه‌ی عبادت بازگشت و بدین ترتیب بلا رفع شد.

نکته‌ها

¢ آری هنگامی‌که طغیان و سرکشی و تحقیر مؤمنان تهیدست و توطئه بر ضد پیامبر پاک خدا، به اوج خود برسد، دست قدرت الهی از آستین بیرون می‌آید و به حیات طغیانگران پایان می‌دهد، چنان آن‌ها را درهم می‌کوبد که زندگی آن‌ها عبرتی برای همگان می‌گردد.

¢ مسئله «خسف»

به معنی فرورفتن و پنهان گشتن در زمین است، بارها در طول تاریخ بشر واقع‌شده است که زمین‌لرزه شدیدی آمده و زمین از هم شکافته شده و شهر یا آبادی‌هایی را در کام خود فرو بلعیده است، ولی این خسف با موارد دیگر متفاوت بود، طعمه اصلی او فقط قارون و گنج‌های او بود.

عجبا! فرعون در امواج نیل فرو می‌رود و قارون در اعماق زمین، آبی که مایه حیات است مأمور نابودی فرعونیان می‌شود و زمینی که مهد آرامش است گورستان قارون و قارونیان.

¢ دیدگاه مولانا

قارون نمونه‌ی یک فرد ثروتمند مترف و منکر است که مولانا برای بیان لطف حق از داستان وی بهره می‌گیرد و می‌گوید: خداوند آن‌چنان بخشنده است که مال و ثروت بی‌شمار به قارون کافر نعمت می‌دهد، پس به کسی که به او روی آورد چه نعماتی خواهد داد؟!

آن‌که معرض را ز زر قارون کند

رو بدو آری به طاعت چون کند ⁽¹⁾

مولوی، مثنوی معنوی، دفتر چهارم، ص 607

مولانا بار دیگر از این ماجرا نیز سود برده، به این نکته اشاره می‌کند که:

عوامل و اسباب این جهان هرچه می‌کنند به اراده‌ی حق و فعل حق است:

خاک قارون را چو فرمان در رسید

با زر و تختش به قعر خود کشید ⁽²⁾

مولوی، مثنوی‌معنوی، دفتر اول، ص 41

در این جهان مادی هر چیزی خاصیتی و کاربردی دارد؛ امّا اگر مشیّت حق ایجاب کند، پدیده‌ها به ضد خود بدل می‌شوند تا جنگ‌ها را فیصله دهند.

اعجاز پیامبران این‌گونه ابزارها را به کار گرفت و این عوامل مأمور پروردگار شدند تا دو روح نیکان و بدان، بدانند که حق با کدام است؟ ⁽³⁾

هم نکر سازید بر قارون ز کین

در حلیمی این زمین پوشید کین

تا حلیمی زمین شد جمله قهر

برد قارون را و گنجش را به قعر ⁽⁴⁾

مولوی، مثنوی‌معنوی، دفتر ششم، ص 1019

این انتساب ادراک و شعور به جمادات که دنیای عارف را سراپا در نور معرفت مستغرق می‌سازد در مثنوی مکرّر هست و حاکی از توجّه مولانا به امکان وجود مراتب تکامل، مادون انسان؛ امّا به‌هرحال طلایه‌ی وجود انسان هستند و بعضی متفکّران جدید هم به نظیر این نظریه قائل شده‌اند، باری مولانا به مناسبت ذکر ارتباط عناصر با حق و این‌که آن‌ها با حق زنده‌اند و با خلق مرده‌اند خاطرنشان می‌کند » ⁽⁵⁾که خاک به‌فرمان خدا قارون را فرومی‌برد و نابود می‌کند، پس جمادات به قدرت حق شنوا و بینایند، محرمی می‌خواهد تا این حقایق را درک کند:

خاک قارون را چو ماری درکشد

استن حنّانه آید در رشد

ما سمیعیم و بصیریم و خوشیم

با شما نامحرمان ما خامشیم ⁽¹⁾

مولوی، مثنوی‌معنوی، دفتر سوم، ص 387

باد را دیدی که با عاد آنچه کرد

آب را دیدی که در طوفان چه کرد

آنچه بر فرعون زد آن بحر کین

و آنچه با قارون نمودست این زمین ⁽²⁾

مولوی، مثنوی‌معنوی ، دفتر چهارم، ص 590

این زمین را گر نبودی چشم جان

از چه قارون را فروخورد آن‌چنان ⁽³⁾

مولوی، مثنوی‌معنوی ، دفتر چهارم ، ص 661

بنا بر همین نظریه معتقد است که «عدم معرفت و کژ فهمی از کوردلی ناشی می‌شود نه از فقدان چشم ظاهری» ⁽⁴⁾زیرا که انسان‌ها از جهل و نادانی از معرفت حقیقی بی‌خبرند؛ امّا زمین با عنایت حق توانست قارون را از موسی تشخیص دهد و در خود فرو بلعد.

چون زمین دانیش دانا وقت خسف

در حق قارون که قهرش کرد و نسف ⁽⁵⁾

مولوی، مثنوی‌معنوی، دفتر چهارم، ص 679

یار نیکت رفت بر چرخ برین

یار فسقت رفت در قعر زمین

تو بماندی در میانه آن‌چنان

بی‌مدد چون آتشی از کاروان

دامن او گیر ای یار دلیر

کاو منزه باشد از بالا و زیر

نی چو عیسی سوی گردون برشود

نی چو قارون در زمین اندر رود

با تو باشد در مکان و بی‌مکان

چون بمانی از سرا و از دکان ⁽⁶⁾

مولوی، مثنوی‌معنوی ، دفتر سوم، ص 358

· اشعار دیگر شاعران برجسته‌ی ایرانی:

از تعلق گشت قارون زیر زمین

وز تجرد رفت عیسی جانب چارم سما ⁽⁷⁾

دیوان منصور حلاج، ص 6

آن را که زیر زمین کشد درون

نی موسی‌اش آورد برون نی هارون

چون قارون فاسد شده را ز روزگار وارون

لا یمکن أن یصلحه العطارون ⁽⁸⁾

دیوان جامی، ص 770

گنج قارون که فرو می‌شود از قهر هنوز

خوانده باشی که هم از غیرت درویشان است ⁽⁹⁾

دیوان حافظ، ص 32

تا خواسته با قارون در خاک نهان است

بدخواه و بداندیشش در خاک نهان باد ⁽¹⁰⁾

دیوان فرخی، ص 36

گویی کز زیرخاک تیره برآمد

گنج به سرنهاده صورت قارون ⁽¹⁾

دیوان ناصر خسرو، ص 402

بر هوا رفتی چو عیسی بی معجز

یا چو قارون به زمین وین نبود جایز ⁽²⁾

دیوان منوچهری، ص 204

فروشد در زمین سرما چو قارون و چو

ظلم او

برآمد از زمین سوسن چو تیغ آبدار ای دل ⁽³⁾

کلیات شمس، ص 1259

قارون هلاک گشت و هنوز از غرور او

آید به گوش طالب دنیا صدای گنج ⁽⁴⁾

دیوان ظهیر فاریابی، ص 203

سر برآورد از زمین در عهد ما بی‌حاصلان

تخم قارونی که موسی پیش‌ازاین در خاک کرد ⁽⁵⁾

دیوان صائب، ج 3، ص 1167

قسمت دهم: عبرت مردم از مرگ قارون

تماشاچیان دیروز را که از مشاهده جاه و جلال قارون به وجد و سرور آمده بودند و آرزو می‌کردند که ای‌کاش برای همیشه یا لااقل یک‌لحظه به‌جای او بودند.

در قرآن آمده است:

1- «و آن‌ها که دیروز آرزو می‌کردند بجای او باشند (هنگامی‌که این صحنه را دیدند) گفتند: «وای بر ما! گویی خدا روزی را بر هر کس از بندگانش بخواهد گسترش می‌دهد یا تنگ می‌گیرد! اگر خدا بر ما منت ننهاده بود، ما را نیز به قعر زمین فرو می برد! ای وای گویی کافران هرگز رستگار نمی‌شوند!» ⁽⁶⁾

صبح کردند آن‌کسان که روز پیش

حسرت قارونشان می‌بود پیش

و یکان الله بگفتند از عجب

این کلام است از تعجب در عرب

می‌گشاید بر عبادش رزق تنگ

می‌نماید چون‌که خواهد بی‌درنگ

گر نبودی آنکه حق منّت نهاد

خود بما که مال دنیامان به داد

در زمین بردند هم ما را فرو

منتی باشد خود این بر ما از او

می‌نماید بر صواب این حال و کار

که نکردند اهل کفر آن رستگار ⁽⁷⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 560

امروز بر ما ثابت شد که هیچ‌کس از خود چیزی ندارد، هر چه هست از ناحیه او است، نه عطایش دلیل بر رضایت و خشنودی از کسی است و نه منعش دلیل بر عدم ارزش او در پیشگاه خدا است. او با همین ثروت‌ها افراد و اقوام را به

آزمایش می‌کشد و نهاد و سیرت آنان را آشکار می‌سازد. سپس در این فکر فرورفتند که اگر دعای مصرانه آن‌ها دیروز به اجابت می‌رسید و خدا آن‌ها را به جای قارون می‌گذاشت، امروز چه خاکی بر سر می‌کردند؟

لذا در مقام شکر این نعمت برآمدند و گفتند: «اگر خداوند بر ما منت نگذارده بود، ما را هم به قعر زمین فرو می‌برد»! «ای وای! مثل اینکه کافران هرگز رستگار نمی‌شوند»

الآن حقیقت را با چشم خود می‌بینیم و نتیجه غرور و غفلت و سرانجام کفر و شهوت را.

و نیز می‌فهمیم که این‌گونه زندگانی‌هایی که دورنمای دل‌انگیزی دارد چه وحشت‌زا است؟

نکته‌ها

¢ نتیجه ی فسق

سرانجام، قارون مغرور با کفر و بی‌ایمانی از دنیا رفت، هرچند یک روز در اعداد قاریان تورات و دانشمندان بنی‌اسرائیل بود و خویشاوندی نزدیکی با موسی داشت.

داستان قارون- سمبل ثروتمند مغرور- که قرآن مجموع آن را ضمن هفت آیه به طرز بسیار جالبی بیان کرده است، پرده از روی حقایق بسیاری در زندگی انسان‌ها برمی‌دارد.

این داستان روشنگر این حقیقت است که غرور و مستی ثروت گاه انسان را به انواع جنون می‌کشاند، جنون نمایش دادن ثروت و به رخ دیگران کشیدن جنون لذت بردن از تحقیر تهی‌دستان! و باز همین غرور و مستی و عشق بی‌حدوحصر به سیم و زر، گاه سبب می‌شود که دست به زشت‌ترین و ننگین‌ترین گناهان بزند، در مقابل پیامبر پاک خدا، قیام کند و به مبارزه و ستیز با حق و حقیقت برخیزد و حتی بی‌شرمانه‌ترین تهمت‌ها را به پاک‌ترین افراد ببندد حتی با استفاده از ثروت خود از زنان آلوده هرجایی برای رسیدن به مقصدش کمک گیرد.

غرور و مستی ناشی از ثروت به انسان اجازه نمی‌دهد که نصیحت اندرزگویان را بشنود و سخن خیرخواهان را به کار بندد. این مغروران بی‌خبر، خود را از همه دانشمندتر و آگاه‌تر می‌دانند و به گمان اینکه ثروتشان‌که گاه از طریق غصب حقوق دیگران به‌دست‌آمده است دلیل بر عقل و هوش و درایت آن‌ها است، همه را نادان و خود را دانا می‌پندارند! حتی کارشان به‌جایی می‌رسد که در برابر پروردگار اظهار وجود می‌کنند و دم از استقلال می‌زنند و می‌گویند: آنچه را پیداکرده‌ایم به ابتکار و هوش سرشار و خلاقیت و استعداد و اطلاعات بی‌نظیر خودمان بوده است؛ و دیدیم سرانجام این‌گونه مغروران تبهکار به کجا می‌رسد؟! اگر قارون با اطرافیانش و تمام ثروتش به قعر زمین فرورفت و نابود شد دیگران به اشکال دیگری نابود می‌شوند و گاه حتی زمین، ثروتشان را به شکل دیگری می‌بلعد، یعنی ثروت‌های عظیم خود را تبدیل به کاخ‌ها، باغ‌ها و زمین‌هایی می‌کنند که هرگز از آن استفاده نخواهند کرد و گاه حتی اموال خود را می‌دهند و زمین‌های بایر و موات را خریداری می‌کنند، به این خیال که آن را تقسیم کرده و به قیمت‌های گزافی بفروشند و به‌این‌ترتیب، زمین ثروتشان را می‌بلعد!

این‌گونه افراد سبک‌مغز، چون راهی برای خرج کردن ثروت عظیم خود پیدا نمی‌کنند رو به‌سوی ارزش‌های خیالی می‌آورند، مجموعه‌ای از کاسه کوزه‌های شکسته قدیمی را، به‌عنوان عتیقه‌های گران‌بها! و گاه مجموعه‌ای از تابلوهای بی‌رنگ و یا حتی مجموعه‌ای از تمبرهای پستی، اسکناس‌ها و مانند آن‌که متعلق به سال‌ها و یا قرون گذشته است، به‌عنوان باارزش‌ترین کالاها در قصر و کاخ خود جمع‌آوری می‌کنند که اگر به‌دقت به آن‌ها نگاه کنیم گاهی می‌بینیم جای آن‌ها فقط در زباله‌دان است!

آن‌ها این زندگی تجملی و تخیلی را در حالی فراهم آورده‌اند که در شهر و دیار آن‌ها و گاه در همسایگی دیواربه‌دیوارشان افراد محرومی هستند که شب گرسنه می‌خوابند و عجب اینکه چنان وجدان آن‌ها تحلیل رفته که حتی کمترین ناراحتی از این وضع احساس نمی‌کنند! گاه حیوانات آن‌ها دارای مرفه‌ترین زندگی هستند و حتی از معلم و پزشک و دارو بهره می‌گیرند، درحالی‌که انسان‌های مظلومی در نزدیکی آن‌ها در بدترین شرایط زندگی می‌کنند و یا در بستر بیماری ناله سر داده‌اند، نه پزشکی بر بالین آن‌ها حاضر می‌شود و نه قطره دوائی.

— اشعار دیگر شاعران برجسته ایرانی:

نکنم خواجه را به شعر هجا

لیک برخوانم آیتی ز نبی

إن قارون کان من موسی

خواجه آن است که آید پی فی ⁽¹⁾

دیوان انوری، ج 2، ص 733

آن‌کس که به دنیا و درم خیر بیندوخت

سر عاقبت اندر بر دینار و درم کرد

خواهی متمتع شوی از دنیی و عقبی

با خلق کرم کن چو خدا با تو کرم کرد ⁽²⁾

گلستان سعدی، ص 39

از زکات جرعه‌ی دریا کشان

مفلسان گنج روان درخواستند ⁽³⁾

دیوان خاقانی، ص 398

شرع با گنج روان از کلک توست

عقل بر گنج روان‌خواهم فشاند ⁽⁴⁾

دیوان خاقانی ، ص 11

قسمت یازدهم: وعده‌ی خداوند برای مبارزه با سلطه‌جویی و فساد در ارض

در قرآن آمده است:

1- «(آری)، این سرای آخر تو را (تنها) برای کسانی قرار می‌دهیم که اراده برتری‌جویی در زمین و فساد را ندارند و عاقبت نیک برای پرهیزگاران است! () کسی که کار نیکی انجام دهد، برای او پاداشی بهتر از آن است و به کسانی که کارهای بد انجام دهند، مجازات بدکاران جز (به مقدار) اعمالشان نخواهد بود. ()» ⁽¹⁾

یا کسی کو نگرویده بر خدای

رستگاری نیستش در دو سرای

این است دار آخرت و اندر نشان

ما بگردانیم بهر آن‌کسان

می نخواهند آن‌کسان اندر یقین

کبر و افساد و علوی در زمین

هست انجام پسندیده و نکو

از برای اهل تقوی جمله زو

هر که آید خصلتی را بر نکو

بهتر از آن در جزا باشد بر او

وانکه کار بد کند آید به‌پیش

هم مر او را مثل آنچه کرده خویش ⁽²⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 560

نکته‌ها

¢ عوامل محرومیت انسان از مواهب آخرت

آنچه سبب محرومیت انسان از مواهب سرای آخرت می‌شود در حقیقت همین دو است، برتری‌جویی (استکبار) و «فساد در زمین» که همه گناهان در آن جمع است. چراکه هر چه خدا از آن نهی کرده حتماً برخلاف نظام آفرینش انسان و تکامل وجود بوده. بنا براین ارتکاب آن نظام زندگی او را بر هم می‌زند لذا مایه فساد در زمین است.

حتی مسئله «استعلاء» و برتری‌جویی خود یکی از مصادیق «فساد در ارض» است، ولی اهمیت فوق‌العاده آن سبب شده است که بالخصوص مطرح گردد. در شرح‌حال و سرنوشت قارون دیدیم آنچه مایه بدبختی و هلاک و نابودی او شد همان استکبار و برتری‌جویی بود.

در روایات اسلامی مخصوصاً روی این مسئله بسیار تکیه شده است تا آنجا که در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السلام می‌خوانیم: «ان لرجل لیعجبه ان یکون شراک نعله اجود من شراک نعل صاحبه فیدخل تحتها»! ⁽³⁾«گاه می‌شود که انسان از این لذت می‌برد که بند کفش او از بند کفش دوستش بهتر باشد و به خاطر همین داخل تحت این آیه می‌شود»، (چراکه این هم شاخه کوچکی از برتری‌جویی است!) و قارون هم فساد در زمین کرد و هم علو برتری‌جویی به‌مقتضای (فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ) (قص‌ص:79).

(*) در حدیث دیگری از امیر مؤمنان علی علیه السلام چنین آمده است که به هنگام خلافت ظاهری شخصاً در بازارها قدم می‌زد، گم‌شده‌ها را راهنمایی می‌کرد، ضعیفان را کمک می‌نمود و از کنار فروشندگان و کسبه رد می‌شد و این آیه را

برای آن‌ها می‌خواند: (تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساد) ⁽¹⁾، سپس می‌فرمود: «نزلت هذه الایة فی اهل العدل و التواضع من الولاة و اهل القدرة من الناس»: «این آیه درباره زمامداران عادل و متواضع و همچنین سایر قدرتمندان از توده‌های مردم نازل شده است». یعنی همان‌گونه که من حکومت را وسیله برتری‌جویی خودم قرار نداده‌ام شما نیز نباید قدرت مالی خود را وسیله سلطه بر دیگران قرار دهید که سرانجام و عاقبت نیک از آن گروهی است که نمی‌خواهند برتری‌جویی و فساد کنند.

همان‌گونه که قرآن در پایان آیه موردبحث می‌فرماید: «و عاقبت از آن پرهیزکاران است» و «عاقبت» به مفهوم وسیع کلمه، سرانجام نیک، پیروزی در این جهان، بهشت و نعمت‌هایش در جهان دیگر است، دیدیم که قارون‌ها و فرعون‌ها چه عاقبتی پیدا کردند بااینکه قدرت آن‌ها بی‌نظیر بود؟ چون تقوی نداشتند به دردناک‌ترین سرنوشت مبتلا شدند.

(*) از امام صادق علیه السلام نقل‌شده: هنگامی‌که امام علیه السلام این آیه را تلاوت نمود شروع به گریه کرد و فرمود: «ذهبت و الله الأمانی عندَ هذه الایة»: ⁽²⁾«باوجوداین آیه همه آرزوها بر باد رفته است»! و دسترسی به سرای آخرت مشکل است!

v قانون پاداش الهی

بیان یک قانون کلی که آمیزه‌ای است از «عدالت» و «تفضل» در مورد پاداش و کیفر: «کسی که کار نیکی انجام دهد، پاداشی بهتر از آن دارد» و این همان مرحله «تفضل» است: یعنی خداوند همچون مردم تنگ‌چشم نیست که به هنگام رعایت عدالت، سعی می‌کنند مزد و پاداش درست به‌اندازه عمل باشد او گاهی ده برابر و گاه صدها برابر و گاه هزاران برابر، از لطف بی‌کرانش پاداش عمل می‌دهد و حداقل آن‌همان ده برابر است.

چنان‌که در آیه 160 سوره انعام می‌خوانیم: (مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها) و حداکثر آن را تنها خدا می‌داند که گوشه‌ای از آن در مورد انفاق درراه خدا، در آیه 261 سوره بقره آمده است.

البته این مضاعف ساختن اجر و پاداش بی‌حساب نیست، بستگی به میزان پاکی عمل و اخلاص و حسن نیت و صفای قلب دارد، این مرحله تفضل الهی درباره‌نیکوکاران سپس به ذکر مجازات بدکاران پرداخته، می‌گوید «به کسانی که کار بد کنند مجازاتی جز اعمالشان داده نمی‌شود»! و این مرحله «عدل» پروردگار است، چراکه ذره‌ای بیش ازآنچه انجام داده‌اند کیفر نمی‌شوند.

جالب این است که می‌گوید: اعمال خود آن‌ها کیفر آن‌ها است، یعنی این عملشان که طبق قانون بقاء موجودات در عالم هستی، آثارش چه در درون جان و چه در بیرون، در این عالم باقی می‌ماند و در قیامت که روز آشکار شدن پنهانی‌ها (یوم البروز) است در شکلی مناسب خود تجسم می‌یابد و با گنه‌کاران همراه خواهد بود و آن‌ها را شکنجه و آزار می‌دهد.

¢ تکرار «سیئة»

ممکن است دلیلش این باشد که قرآن می‌خواهد روی این مطلب تکیه کند که در برابر «سیئات» کیفری جز همان عمل را که انجام داده‌اند دامنشان را نمی‌گیرد؛ و به تعبیر دیگر «خود کرده را تدبیر نیست».

¢ «حسنه» و ایمان و توحید

بدون تردید حسنه معنی وسیعی دارد و هم برنامه‌های اعتقادی و هم گفتار و هم اعمال خارجی را شامل می‌شود و اما بهتر از اعتقاد به توحید رضا و خشنودی پروردگار است که پاداش نیکوکاران است چنان‌که در آیه 72 سوره توبه می‌خوانیم: (وَ رِضْوانٌ مِنَ الله أَکْبَرُ): «خشنودی خدا از هر پاداشی برتر است».

¢ مفرد بودن «حسنه» و جمع بودن «سیئات»

بعضی معتقدند این تفاوت تعبیر اشاره به فزونی گنه‌کاران و کمی نیکوکاران است و این احتمال نیز وجود دارد که حسنات در حقیقت توحید، خلاصه می‌شوند و تمام حسنات به ریشه توحید بازمی‌گردد، درحالی‌که سیئات به ریشه شرک بازمی‌گردد که مرکز پراکندگی و تشتت و تعدد و کثرت است.

قسمت دوازدهم: وقایع پس از مرگ قارون

در تورات آمده است:

v عصای هارون شکوفه می‌آورد ⁽¹⁾

v وظایف کاهنان در برابر اهانت مردم و لاوی‌ها ⁽¹⁾

آنگاه خداوند به هارون فرمود:

v دستور هدایای کاهنان و لاویان به هارون ⁽²⁾

خداوند این دستورات را به هارون داد:

شما و پسران و دختران شماست.

v دستور هدایای کاهنان و لاویان به موسی: ⁽¹⁾

همچنین خداوند به موسی فرمود:

v خاکستر قربانی گاو سرخ، برای تهیّه‌ی آب طهارت ⁽²⁾

خداوند به موسی و هارون فرمود این قوانین را به قوم اسرائیل بدهند:

این قانونی است همیشگی برای قوم اسرائیل و غریبی که در میان ایشان ساکن است.

قسمت سیزدهم: بررسی پیام‌های قرآنی 3 دسته آیات

(وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسیَ بِایَتِنَا وَ سُلْطَانٍ مُّبِینٍ () إِلیَ فِرْعَوْنَ وَ هَامَانَ وَ قَارُونَ فَقَالُواْ سَحِرٌ کَذَّابٌ ()) ⁽¹⁾

پیام‌ها

(وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسی ... إِلی فِرْعَوْنَ)

(وَ قَارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هَامَانَ وَ لَقَدْ جَاءَهُم مُّوسیَ بِالْبَیِّنَاتِ فَاسْتَکْبرَواْ فیِ الْأَرْضِ وَ مَا کاَنُواْ سَابِقِینَ () فَکُلاًّ أَخَذْنَا بِذَنبِهِ فَمِنْهُم مَّنْ أَرْسَلْنَا عَلَیْهِ حَاصِبًا وَ مِنْهُم مَّنْ أَخَذَتْهُ الصَّیْحَةُ وَ مِنْهُم مَّنْ خَسَفْنَا بِهِ الْأَرْضَ وَ مِنْهُم مَّنْ أَغْرَقْنَا وَ مَا کَانَ الله لِیَظْلِمَهُمْ وَ لَاکِن کَانُواْ أَنفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ () مَثَلُ الَّذِینَ اتخَّذُواْ مِن دُونِ الله أَوْلِیَاءَ کَمَثَلِ الْعَنکَبُوتِ اتخَّذَتْ بَیْتًا وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنکَبُوتِ لَوْ کَانُواْ یَعْلَمُون () إِنَّ الله یَعْلَمُ مَا یَدْعُونَ مِن دُونِهِ مِن شیَ‌ْءٍ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ () وَ تِلْکَ الْأَمْثَلُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَ مَا یَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَلِمُونَ ()) ⁽¹⁾

پیام‌ها

(دُونِ الله ... کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ)

از افلاطون نقل‌شده که مگس حریص‌ترین حشره است که برای معاش خود روی ترشی، شیرینی، آلودگی و زخم می‌نشیند ولی عنکبوت در گوشه‌ای می‌تند و قناعت دارد، جالب این است که خداوند فعال‌ترین و حریص‌ترین حیوان را طعمه گوشه‌گیرترین حیوان قرار می‌دهد، مگس با پای خود به سراغ عنکبوت می‌رود و او با تارهای خود مگس را شکار می‌کند.

(چنان‌که می‌گویند: (حب الشی‌ء یعمی و یصم)، برخی علاقه‌ها انسان را کور و کر می‌کند.)

(نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما یَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ)

(إِنَّ قَارُونَ کَانَ مِن قَوْمِ مُوسیَ فَبَغَی عَلَیْهِمْ وَ ءَاتَیْنَاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتحِهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُوْلیِ الْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ الله لَا یحُبُّ الْفَرِحِینَ () وَ ابْتَغِ فِیمَا ءَاتَئکَ الله الدَّارَ الاَخِرَةَ وَ لَا تَنسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیَا وَ أَحْسِن کَمَا أَحْسَنَ الله إِلَیْکَ وَ لَا تَبْغِ الْفَسَادَ فیِ الْأَرْضِ إِنَّ الله لَا یحُبُّ الْمُفْسِدِینَ () قَالَ إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلیَ عِلْمٍ عِندِی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ الله قَدْ أَهْلَکَ مِن قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثرُ جَمْعًا وَ لَا یُسْلُ عَن ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (*) فَخَرَجَ عَلیَ

قَوْمِهِ فیِ زِینَتِهِ قَالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیَوةَ الدُّنْیَا یَالَیْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتیِ‌َ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ () وَ قَالَ الَّذِینَ أُوتُواْ الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوَابُ الله خَیرْ لِّمَنْ ءَامَنَ وَ عَمِلَ صَالِحًا وَ لَا یُلَقَّئهَا إِلَّا الصَّابرِونَ () فخَسَفْنَا بِهِ وَ بِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا کَانَ لَهُ مِن فِئَةٍ یَنصُرُونَهُ مِن دُونِ الله وَ مَا کاَنَ مِنَ الْمُنتَصِرِینَ () وَ أَصْبَحَ الَّذِینَ تَمَنَّوْاْ مَکاَنَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ الله یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لَا أَن مَّنَّ الله عَلَیْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَیْکَأَنَّهُ لَا یُفْلِحُ الْکَافِرُونَ () تِلْکَ الدَّارُ الاَخِرَةُ نجَعَلُهَا لِلَّذِینَ لَا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فیِ الْأَرْضِ وَ لَا فَسَادًا وَ الْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ () مَن جَاءَ بِالحْسَنَةِ فَلَهُ خَیرْ مِّنهْا وَ مَن جَاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلَا یجُزَی الَّذِینَ عَمِلُواْ السَّیِّاتِ إِلَّا مَا کاَنُواْ یَعْمَلُونَ ()) ⁽¹⁾

پیام‌های آیه 76-79

(الْکُنُوزِ ... فَبَغی عَلَیْهِمْ ... لا تَفْرَحْ)

(به قارون گفته شد: از این امکانات سرای آخرت را دنبال کن.)

(إِنَّما أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدِی)

(أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ)

(لا یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ)

(فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ)

پیام‌های آیه 80 - 84

(قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ) ...

(قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ الله خَیْرٌ)

(قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ الله خَیْرٌ)

(آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا یُلَقَّاها إِلَّا الصَّابِرُونَ)

(تَمَنَّوْا مَکانَهُ ... مَنَّ الله عَلَیْنا)

(چه بسیارند کسانی که کارهای خوبی انجام می‌دهند، ولی به‌واسطه گناه، منّت گذاشتن، عُجب و یا تحقیر دیگران، آن را از بین می‌برند و نمی‌توانند کار خوب خود را به قیامت برسانند.)

(فَلَهُ خَیْرٌ مِنْها ... فَلا یُجْزَی ... إِلَّا ما کانُوا یَعْمَلُونَ)

فصل سوم: داستان آتش گرفتن خیمه اجماع با صاعقه و قتلی مشکوک در پشت خیمه و دستور ذبح گاو ویژه برای پیدا کردن قاتل در 9 قسمت

«جدول خلاصه قسمت‌های این داستان»

شماره

عنوان

قسمت‌ها به ترتیب زمان

بر

اساس

اشعار

شاعران

1

قانون

قتلی که قاتلش معلوم نیست

تورات

2

ماجرای

صاحب گاو طلائی

روایات

صفی

علیشاه

3

قتلی

مشکوک بعد از سوختن خانه‌ی اجماع و آمدن صاعقه

روایات

4

نزاع

مردم و داوری موسی علیه السلام برای پیدا کردن قاتل

و دستور

ذبح گاو

قرآن

صفی

علیشاه

مولانا

حبیب

خراسانی

افلاکی

ادیب

نیشابوری

5

آغاز

ایرادهای بنی‌اسرائیلی قبل از ذبح گاو

قرآن

و روایات

صفی

علیشاه

6

ذبح

گاو پس از ایرادهای بنی‌اسرائیلی

قرآن

صفی

علیشاه

7

نحوه‌ی

زنده شدن مقتول

قرآن

و روایات

صفی

علیشاه

8

قساوت

و سنگدلی بنی‌اسرائیل

قرآن

صفی

علیشاه

9

بررسی

پیام‌های قرآنی 1 دسته آیات

بقره: 74-67

قسمت اوّل: قانون قتلی که قاتلش معلوم نیست

در تورات آمده است: ⁽¹⁾

قسمت دوّم: ماجرای صاحب آن گاو طلائی

این داستان در سه منبع روایی به سه صورت بیان شده که ما در این جا به این سه داستان اشاره خواهیم کرد:

روایت اول )

«سدی» می‌گوید: در میان بنی‌اسرائیل مردی ثروتمند زندگانی می‌کرد او پسری داشت بسیار نیکوکار. روزی شخصی مرواریدی را برای فروش به نزد آن پسر آورد وی آن را از فروشنده به مبلغ پنجاه‌هزار دینار خرید، زیرا به‌خوبی می‌دانست که ارزش مروارید بسیار بیشتر از این قیمت است اما هنگامی‌که قصد کرد پول آن شخص را بپردازد متوجه شد که کلید صندوق زیر سر پدرش که در خواب بود قرار دارد به همین خاطر از فروشنده خواست تا مدتی را صبر نماید اما وی پول خود را به‌صورت نقد و فوری طلب می‌کرد حتی آن جوان حاضر گشت بیست هزار دینار بر قیمت اولیه خرید بیفزاید بلکه فروشنده تا بیدار شدن پدرش تأمل نماید اما اصرار او بی‌فایده بود و آن شخص با ستاندن مرواریدش وی را ترک گفت. کمی بعد پدر آن جوان از خواب بیدار شد و هنگامی‌که از جریان مطلع گردید گاوی بسیار زیبا و زرد رنگ را در ازای احسان فرزندش بدو بخشید. ⁽²⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله با شنیدن این داستان فرمودند: بنگرید نیکی تا کجا انسان را سیر می‌دهد.

روایت دوم )

(*) ابن عباس می‌گوید مردی صالح در میان بنی‌اسرائیل زندگی می‌کرد او از مال دنیا تنها گوساله‌ای زیبا داشت روزی آن حیوان را به داخل بیشه‌ای آورده و از خداوند خواست تا آن را برای پسرک خردسالش حفظ نماید. ⁽¹⁾

بعد از چندی آن مرد از دنیا رحلت نمود و گوساله نیز به‌مرور بزرگ‌تر شد از سویی فرزند آن مرد برای امرارمعاش به شکستن هیزم و فروش آن‌ها اشتغال داشت.

او که مادری پیر و بیمار داشت ثلثی از شب را به نگهداری و تیمار او اختصاص می‌داد و ثلث دیگر شب را به عبادت و استراحت می‌پرداخت روزی مادرش از او خواست تا به میان بیشه رفته و به گوساله‌ای که پدرش برای او به ارث نهاده سری بزند؛ و نشانه گوساله آن است که از میان پوستش نور زرد رنگی به‌مانند خورشید به اطراف ساطع می‌گردد...

جوان داخل بیشه شد و خداوند را به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب قسم داد تا آن حیوان نزد او حاضر گردد چیزی نگذشت که گاوی زرد رنگ به او نزدیک گشته و گفت: ای جوان نیکوکار بر پشت من بنشین اما پسرک پاسخ داد مادرم مرا امر کرده تا فقط گلوی ترا نوازش دهم. سپس به همراه آن گاو به راه خویش ادامه دادند ...

کمی بعد ابلیس به‌صورت چوپانی در مقابل آن‌ها ظاهر گشت و به پسرک گفت: چوپانی هستم که به‌سوی خانواده‌ام می‌روم لکن گاوم را در میان راه‌گم‌کرده‌ام اینک از تو می‌خواهم که نجاتم بخشی و گاوت را به من بسپاری تا بعداً در ازایش دو گاو به تو بازگردانم.

آن جوان گفت: اگر در کلامت اخلاص وجود داشته باشد یقیناً خداوند کفایت خواهد نمود.

ابلیس مجدداً اصرار نموده و گفت بجای گاوت ده گاو به تو خواهم بخشید.

اما آن جوان قاطعانه به چوپان گفت که از جانب مادرش اجازه‌ای برای این کار ندارد.

چیزی نگذشت که آن شخص به‌صورت پرنده‌ای در افق ناپدید گشت.

در این لحظه گاو زرد رنگ به صدا درآمد و گفت: آن چوپان در حقیقت شیطان بود که می‌خواست مرا از تو جدا نماید اما فرشته‌ای الهی به خاطر احسان تو در حق پدر و مادرت مرا از دست او نجات بخشید.

روزها گذشت تا آنکه مادر جوان خطاب به پسرش گفت: هیزم‌شکنی و عبادت در شب و نگهداری از من ترا به‌زحمت انداخته است بهتر است این گاو را به سه دینار بفروشی تا زندگی خویش را از این راه اداره نماییم.

پسرک در اجرای فرمان مادرش به بازار فروش آمد اما فرشته‌ای الهی در تعقیب او بود تا نتیجه احسان به پدر و مادر را بدو بنمایاند.

آن فرشته دو بار به‌عنوان خریدار در برابر جوان ظاهر شد و یک‌بار حاضر شد به مبلغ 6 دینار و بار دیگر به مبلغ دوازده دینار آن گاو را خریداری نماید اما جوان هر بار تذکر مادرش را که گفته بود آن را بیش از سه دینار نفروشد به خاطر می‌آورد.

تا آنکه در مرتبه سوم پیرزن به فرزندش گفت در حقیقت آن خریدار مأمور خداوند است بهتر است از او سؤال کنی آیا صلاح است که گاو خود را بفروشیم یا نه؟

جوان به نزد همان شخص آمد و سؤال مادرش را مطرح‌نمود.

فرشته الهی از آن‌ها خواست تا از فروش آن حیوان خودداری ورزند چراکه در آینده نزدیک بنی‌اسرائیل برای یافتن قاتل «عامیل: مقتول» در ازای خرید این گاو بهای گزافی را خواهند پرداخت.

پاداش مهربانی جوان در حق پدر و مادرش ثمره داد و کمی بعد بنی‌اسرائیل برای خرید گاوی که نزد او بود ده برابر وزنش پول پرداخت کردند. ⁽¹⁾

روایت سوم )

در جای دیگر آمده است که: مرد نیکوکاری به پدر و مادر خود بسیار احترام می‌کرد دریکی از روزها که پدرش در خواب بود، معامله‌ی پرسودی برایش پیش آمد، ولی مغازه‌اش بسته بود و کلید مغازه نزد پدرش بود و پدرش نیز در آن‌وقت خوابیده بود و فروختن کالا بستگی به بیدار کردن پدر داشت تا کلیدی را که نزد پدر بود بگیرد.

مرد نیکوکار، آن معامله‌ی پر سود را به خاطر بیدار نکردن پدرش از دست داد و از سود کلانی که معادل هفتاد هزار درهم بود گذشت؛ و مشتری رفت.

وقتی پدر بیدار شد و از ماجرا اطلاع یافت از پسر مهربانش تشکر کرد و گاوی را که داشت به پسرش بخشید و گفت: «امید وارم خیر و برکت بسیار از ناحیه‌ی این گاو به تو برسد»

بود شیخی اندر اسرائیلیان

داشت طفلی خرد با گاوی چنان

با عجوزی داشت نسبت سالخورد

برد شیخ آن گاو را بر وی سپرد

گفت در مرعای خود این عجل را

دار تا نفعی دهد این طفل را

این حکایت را شنید از اشتهار

آن عجوزه کاین‌چنین گشتست کار

کرد اخبار این سخن با آن پسر

گشت خرّم ز استماع این خبر

خواست تا بفروشد آن را در زمن

کرد پس منع از فروشش پیرزن

گفت مفروش ار چه بس کوشش کنند

جز که جلدش پر زر از جوشش کنند

بر همین مبلغ که او گفتش فروخت

ز آنکه چشم آن شیخ بر رزاق دوخت

شیخ روح است و طبیعت پیرزن

طفل عقل است ار نکو دانی سخن

وان جوان کشته در معنی است قلب

که چنین نور حیات از اوست سلب

شیخ روح آن عجل یعنی نفس را

می‌سپارد بر عجوز طبع ما

تا بمرعای طبیعت پرورش

بدهد او را روزگاری در روش

تا مگر روزی چنان کآمد به نقل

گردد از وی منتفع آن طفل عقل

و آن بود بعد از رسیدن بر بلوغ

کار او یابد به دانایی فروغ

سازد از محسوس معقولات بکر

منتزع هر دم ز استعمال فکر

از چراگاه طبیعت نفس را

آرد و گیرد ازو ساز و نوا

وانکه می‌گشتند اسرائیلیان

تا چهل سال از پی عجلی چنان

باشد از سیر الی الله اعتبار

اندر اخلاق و عمل با اختیار

تا به هنگام بلوغ معنوی

کآنچهل سال است بکر و مستوی

هست منع آن عجوزه در فروش

ز انقیاد شرع منع طفل هوش

و آن قبول عقل ازو بی‌اغتشاش

بر مراعات است در نظم معاش

و آن نمودن از طلا پر پوست را

هست اشارت بر بقا بعد از فنا

نفس چون شد کشته ره بر منزل است

از معانی هر چه خواهی حاصل است

نفس چو نشد کشته حکم دوست را

پرکنی از زرّ خالص پوست را

زر خالص وحدت بی‌کثرت است

دولت بی‌انقراض و آفت است

رفت نکبت‌ها برون از شهر ما

هر چه بینی دولتست از بهر ما

دولتی کو را نباشد نقص و رنج

ملک در ملکست و گنج اندر بع گنج

در عجب زآنم که نالند این گروه

از مجاعت وز عطش در شهر و کوه

از زمین تا آسمان بنهاده خوان

وین گروه از قحط نان بر سر زنان

یا من اندر دید خود فرزانه‌ام

رفته یا عقلم ز سر دیوانه‌ام

ور توگویی بینم این‌ها من به خواب

راست‌گویی نیست با خلقم عتاب

زین گذشتم با تو گویم بالتمام

جنکته آیات و تفسیر کلام

قسمت سوم: قتلی مشکوک (عامیل بن راحیل) بعد از سوختن خانه‌ی اجماع و آمدن صاعقه

پس از چند روز که از عذاب صاعقه‌ی آتشین و سوختن افراد گذشت، قتلی مشکوک اتفاق می‌افتد و مردم نعشِ جوانی به نام (عامیل بن راحیل) را در میان لشگر می‌بینند.

(*) در بعضی روایات آمده است میان بنی‌اسرائیل پیرمردی ثروتمند زندگی می‌کرد فرزندان برادرش به طمع ثروت عموی خویش فرزند وی را به قتل رسانده سپس با حیله و تزویر وانمود به خونخواهی او نمودند تا آنکه با قربانی کردن گاو زرد رنگ توطئه آن‌ها فاش گشت. ⁽¹⁾و آن‌چنان‌که از تواریخ و تفاسیر استفاده می‌شود انگیزه قتل در ماجرای بنی‌اسرائیل را مال و یا مسئله ازدواج دانسته‌اند.

بعضی از مفسران معتقدند یکی از ثروتمندان بنی‌اسرائیل که ثروتی فراوان داشت وارثی جز پسرعموی خویش نداشت، عمر طولانی کرد، پسرعمو هر چه انتظار کشید عموی پیرش از دنیا برود و اموال او را از طریق ارث تصاحب کند، ممکن نشد، لذا تصمیم گرفت او را از پای درآورد. بالأخره پنهانی او را کشت و جسدش را در میان جاده افکند، سپس بنای ناله و فریاد را گذاشت و به محضر موسی علیه السلام شکایت آورد که عموی مرا کشته‌اند!

بعضی دیگر از مفسران گفته‌اند که انگیزه قتل این بوده است که قاتل عموی خویش تقاضای ازدواج با دخترش را نمود به او پاسخ رد داده شد و دختر را با جوانی از پاکان و نیکان بنی‌اسرائیل همسر ساختند، پسرعموی

شکست‌خورده دست به کشتن پدر دختر زد، سپس شکایت به موسی علیه السلام کرد که عمویم کشته‌شده قاتلش را پیدا کنید! به‌هرحال ممکن است در این آیه اشاره به این حقیقت نیز باشد که سرچشمه مفاسد، قتل‌ها و جنایات غالباً دو موضوع است: «ثروت» و «بی‌بندوباری های جنسی»؛ و در برخی کتب شبیه این داستان آمده که: یکی از جوانان نیک بنی‌اسرائیل، از دختری خواستگاری کرد، به او جواب مثبت دادند ولی پسرعموی او که جوان آلوده به گناه بود و از همان دختر خواستگاری کرده بود و جواب رد شنیده بود، کینه‌ی پسرعمویش را به دل گرفت و از سر حسادت شبی او را غافلگیر کرد و کشت و جنازه‌اش را دریکی از محله‌ها انداخت.

فردای آن روز به کنار جنازه آمد و با گریه و زاری و اشک تمساح و دادوفریاد گفت: «هر کس او را کشته، خون بهایش به من می‌رسد و اگر قاتل پیدا نشد، اهل آن محل باید خونبها را بپر دازند»

قسمت چهارم: نزاع مردم و داوری موسی برای پیدا کردن قاتل و دستور ذبح گاو

در قرآن آمده است:

1- چون کسی قاتل را نمی‌شناخت با یکدیگر دعوا و نزاع کردند و به همدیگر گمان بد بردند و در میان قبائل و اسباط بنی‌اسرائیل نزاع درگیری شد، هر یک آن را به طایفه و افراد قبیله دیگر نسبت می‌داد و خویش را تبرئه می‌کرد. ⁽¹⁾

بود شیخی اندر اسرائیلیان

صاحب‌مال و منال و قدر و شأن

بود او را یک جوانی خوب‌رو

بهر میراث آن بنی اعمام او

مر ورا کشتند و مخفی ساختند

نعش او را برکنار انداختند

طرح بر اسباط اسرائیل شد

بس پی این قتل قال و قیل شد

بوده هم گویند بهر وصلتی

این عمل ز ابنای عمّ یا عمّتی

دفع می‌کردند هر قومی ز خود

تا به ذبح عجل از حق امر شد ⁽²⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 30

آن جوان قلب است و روح او را پدر

مکنتش عرفان و علم با ثمر

قتل او منع از حیات واقعی است

و آن حیات واقعی جز عشق نیست

غیر استیلای شهوت هم غضب

نیست بر قطع حیات او سبب

و آن دو ابن نفس حیوانیه‌اند

قاتل ابنای روحانیه‌اند

ز آنکه نفس و روح از یک دوده‌اند

از ازل باهم برادر بوده‌اند

عقل فعال است ایشان را پدر

کآن بود روح‌القدس اندر بشر

سابق ار گفتیم عقل است ابن روح

بد مراد از عقل شخصی بالوضوح

و اندر اینجا عقل کل فعال راد

یعنی آن روح‌القدس باشد مراد

ضد ندارد حرف درویش ای ولی

گر تو ضد بینی بود از بددلی

حاصل استیلای شهوت با غضب

که بودشان نفس حیوانیه ابّ

کشته‌اند آن ابن عمّ خویش را

قلب زاده‌ای روح نیک‌اندیش را

بر قیاس اندر حدیث بی‌غلو

اکرموا عمتکم النّخله شنو

کز بقیه طین آدم گشته خلق

لیک بر وضع دگر پوشیده دلق

در نباتی نفس یعنی کامل است

نفس حیوانیه را بس مایل است

پس بنی عمند در سیر نظر

نفس انسانی و حیوانی دگر

آن دو فرزندان نفس بی‌رشد

کشته ابن عمّ خود را از حسد

بود این قتل از طمع بر مال او

معنی است آن مال و عشق‌وحال او

طمع بر آن مال هم باشد هوس

زانکه ناید کار عنقا از مگس

طرح پس کردند نعش آن همام

بر قوای روحی و طبعی تمام

و آن‌همه اندر تدافع آمدند

بهر دفع آن ز خود ساعی شدند

دفع می‌کردند از خود آن فساد

هر یکی ز آن قوه‌های فحل راد

بر صلاح و حسن و فعل و حال خود

و اشتغال خویش و استعمال خود

هر یکی دادی به ضد خویشتن

نسبت آن فعل شوم پر فتن

هست فادّارأتم از وجه لغت

آن تدافع و ان تنازع زان جهت ⁽¹⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 30

سرانجام داوری را برای فصل خصومت نزد موسی برده و حل مشکل را از او خواستار می‌شوند و چون از طرق عادی حل این قضیه ممکن نبود و از طرفی ادامه این کشمکش ممکن بود منجر به فتنه عظیمی در میان بنی‌اسرائیل گردد، موسی با استمداد از لطف پروردگار از طریق اعجاز آمیزی به حل این مشکل می‌پردازد.

خداوند به موسی دستور می‌دهد که به آن‌ها بگو یک عدد گاو ذبح کنند و دم آن را به جسد مقتول زنند و مرده خودش زنده شده و قاتل خود را معرفی خواهد کرد.

موسی این پیام را به مردم رسانید ولی آن‌ها باور نکردند و مسخره کردند و با پرسش‌ها و ایرادات بنی‌اسرائیلی کار را برای خود سخت کردند و ماجرا بدین قرار بود که ما در شش بخش مکالمه گنجانده‌ایم.

2- «به خاطر بیاورید هنگامی را که موسی به قوم خود گفت باید گاوی را سر ببرید»

3- آن‌ها از روی تعجب «گفتند: آیا ما را به مسخره گرفته‌ای»؟!

4- «موسی در پاسخ آنان گفت: به خدا پناه می‌برم که از جاهلان باشم» ⁽²⁾یعنی استهزا نمودن و مسخره کردن، کار افراد نادان و جاهل است و پیامبر خدا هرگز چنین نیست.

وین که موسی گفت از رب البشر

قوم را امر است بر ذبح بقر

نفس حیوان است گاو کشتنش

در ریاضت فرض داند ذی فنش

ذبح او منع وی است از هر هوا

وز فعالش بازبگرفتن به جا

قوم گفتند این است هزو ریشخند

یا گرفتی آنچه ناید در پسند

همچو فرعون آوری امری شنیع

تا به استهزا کنی ما را مطیع

گفت موسی می‌برم بر ربّ دین

من پناه از قول و فعل جاهلین

هست استهزا نشان اهل جهل

فعل جاهل نزد من ناید به سهل ⁽¹⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 30

نکته‌ها

¢ علت دستور کشتن گاو

قوم موسی قربانی را از بزرگترین راه‌های نزدیکی به خداوند می‌دانستند و مرکزی را برای این کار تهیه‌کرده که جز بندگان شایسته در آن وارد نمی‌شد ازاین‌رو پروردگار دستور داد: در این مشکل بزرگ قبلاً راه تقرّبی پیداکرده و قربانی کنند تا خداوند بی‌نیاز نیاز آنان را برآورده و دعایشان را به هدف اجابت برساند و علاوه از این موضوع درس کلّی یاد گرفته و در تمام حوادث و مشکلات قبلاً وسیله تقربی بکار برند.

هدف آیات این است که: چون مشرکین عرب موضوع زنده شدن مردگان را در روز جزا چندان باور نداشتند و می‌گفتند پس از استخوان شدن و از بین رفتن چگونه امکان دارد دومرتبه زنده شویم ازاین‌رو پروردگار به آنان گوشزد می‌کند که این جریان با وسعت دایره قدرت الهی کمال امکان را دارد و این داستان را به‌عنوان نمونه بیان می‌فرماید و در ضمن این آیات راهنمای صدق نبی اکرم است زیرا که قصّه‌هایی را در معرض اختیار آنان قرار می‌دهد که جز از راه وحی الهی یا مطالعه کتب پیشینیان بر آن‌ها اطلاع نتوان یافت و یهود پس از شنیدن این قصه‌ها تصدیق کردند نبی اکرم را چون می‌دانستند که او درس نخوانده و کتابی را مطالعه نکرده پس راه اطلاع منحصر به وحی خواهد بود.

قسمت پنجم: آغاز ایرادهای بنی‌اسرائیلی قبل از ذبح گاو

در قرآن آمده است: پس‌ازآنکه آن‌ها اطمینان پیدا کردند استهزایی در کار نیست و مسئله جدی است

1- «گفتند: اکنون که چنین است از پروردگارت بخواه برای ما مشخص کند که این چگونه گاوی باید باشد»؟!

به‌هرحال، موسی علیه السلام در پاسخ آن‌ها گفت:

2- «خداوند می‌فرماید باید ماده‌گاوی باشد که نه پیر و از کار افتاده و نه بکر و جوان بلکه میان این دو باشد» ⁽²⁾

برای اینکه آن‌ها بیش از این مسئله را کش ندهند و با بهانه‌تراشی فرمان خدا را به تأخیر نیندازند در پایان سخن خود اضافه کرد:

3- «آنچه به شما دستور داده‌شده است انجام دهید»

ولی باز آن‌ها دست از پرگویی و لجاجت برنداشتند و

4- «گفتند: از پروردگارت بخواه که برای ما روشن کند که رنگ آن باید چگونه باشد»؟!

موسی علیه السلام در پاسخ گفت:

5- خدا می‌فرماید: «گاو ماده‌ای باشد زرد یک دست که رنگ آن بینندگان را شاد و مسرور سازد». ⁽¹⁾

خلاصه این گاو باید کاملاً خوش‌رنگ و درخشنده باشد، آن‌چنان زیبا که بینندگان را به اعجاب وادارد و عجب این است که بازهم به این مقدار اکتفا نکردند و هر بار با بهانه‌جویی کار خود را مشکل‌تر ساخته و دایره وجود چنان گاوی را تنگ‌تر نمودند.

(*) امام باقر علیه السلام فرمودند: هر کس کفش زرد رنگ به پا کند همواره مسرور و شادمان خواهد بود زیرا که قرآن فرموده است: (صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النَّاظِرِینَ) ⁽²⁾

6- باز «گفتند از پروردگارت بخواه برای ما روشن کند این چگونه گاوی باید باشد»؟(ازنظر نوع کار کردن) «چراکه این گاو برای ما مبهم شده» «و اگر خدا بخواهد ما هدایت خواهیم شد»! ⁽³⁾

7- مجدداً «موسی گفت: خدا می‌فرماید: گاوی باشد که برای شخم زدن، رام نشده و برای زراعت آبکشی نکند» «و از هر عیبی برکنار باشد» و «حتی هیچ‌گونه رنگ دیگری در آن نباشد».

در اینجا که گویا سؤال دیگری برای مطرح کردن نداشتند

8- «گفتند حالا حق مطلب را ادا کردی»! ⁽⁴⁾

قوم گفتند از خدا می‌کن سؤال

کآنچه باشد چیستش یعنی خصال؟

گفت آن نبود مسن لا فارض است

نه بر او آثاری پیری عارض است

تا که زایل باشد استعداد او

محکم است و بی‌خلل بنیاد او

هم نباشد بکر یعنی بس جوان

که بود نا مستعد و ناتوان

تا شماری قاصر و ناقابلش

هم بود حمل ریاضت مشکلش

بل عوان است آن نه پیر و نه جوان

هست یعنی در میان این و آن

واجب است این نزد عقل ذوفنون

از بیان فافعلوا ما تؤمرون

قوم گفتند از خدا خواه این زمان

تا چه باشد رنگ او بهر نشان

گفت گوید حق که رنگ اوست زرد

هر که زین رنگش شناسد اوست مرد

با تو گوید سرّ لونش را «صفی»

تا نباشد بر ضمیرت مختفی

هست رنگ جسم اسود در نمود

ز آنکه نبود هیچ نورش در وجود

رنگ آن نفس نباتی اخضر است

زآنکه در وی نور هستی اظهر است

لیک غالب باشد اندر وی سواد

زآنکه ادراکش نباشد در نهاد

رنگ قلب آمد سفید از روی قسم

کو مجرد باشد ار دانی ز جسم

وز ره ادراک و نورانیش

وز کمال و از علوّ رتبتش

نفس حیوانیه بی‌شک احمر است

که به حیوانات عجب او درخور است

نور ادراکش چه باشد در نهاد

وز علاقه جسم هم دارد سواد

لاجرم احمر بود بی‌اعتراض

و آن مرکب از سواد است و بیاض

لیک اندر وی سواد افزون‌تر است

و اندر انسان نفس لونش اصفر است

نور ادراکش چو غالب‌تر بود

در جوار قلب زان اصفر بود

زآنکه صفرة حمرتی باشد که آن

مر بیاضش غالب است اندر عیان

فاقع آمد لون او اندر صفا

فاقع اعنی هست پر ضوء و بها

شد مشعشع از شعاع نور قلب

دارد استعداد بر دستور قلب

از لقایش ناظرین گردند شاد

نور استعدادش آمد چون زیاد

ناظرین آن کاملان عارف‌اند

که ز استعداد هر کس واقف‌اند

دوست دارند اهل استعداد را

طالبان راه استرشاد را

قوم گفتند اشتباه افزوده گشت

زین بقر افزون بود در کوه و دشت

مستعد یعنی فزون در مردم است

آنکه باشد طالب و قابل کم است

مستعد بسیار و طالب اندک است

و آنکه شد طالب ز صید قابل یک است

نیست هر طبعی یقین قابل به کار

هم نه هر قابل بود طالب شعار

نیست هر طالب صبور و جاهد او

هر صبوری هم نباشد واجد او

خواه از حق تا بما واضح شود

بی‌تشابه اصل آن لایح شود

گر خدا خواهد مگر یابیم بخت

وز گروه مهتدون باشیم سخت

یعنی اندر ذبح این شایسته گاو

یک جهت باشیم و سخت و کنجکاو

و آنکه انشاء الله آمد در بیان

بود ز استعداد ایشان یک نشان

ز آنکه دانستند بی تقدیر حق

می نگیرد هیچ نقشی بر ورق

گفت احمد رهنمای هر صواب

کرد استثنا بر ایشان فتح باب

گر نمی‌گفتند استثنا به فال

فتح این ره بهر ایشان بد محال

نیست استثنا مراد از لفظ آن

یافت باید سرّ آن در قلب و جان

تا تو دانی بی‌اراده و امر او

نه رگی اندر بدن جنبد نه مو

نه که استثنا بگفت آری و لب

پس نبینی غیر خود را دی سبب

گر بود توفیقی از ربّ الانام

در مقامش شرح این گویم تمام

منتظر باشند نک ارباب ربح

تا شناسند آن بقر را بهر ذبح

گفت گوید لا ذلولست این بقر

نیست سرکش تا بود دور از اثر

بلکه منقاد است بر امر و مطیع

زیر بار شرع آید بس سریع

در شیار ارض آید بر مراد

دارد استعداد یعنی بر سداد

آب ندهد حرث یعنی عاری است

از معارف وز حکم گر کاری است

سالم است از هر علامت در سراغ

نیست او را هیچ اصلاً نقش و داغ

یعنی آزاد است ز آداب و سنن

هم ز عادات و شرایع بی‌سخن

نیست او را خالی از رنگ دگر

اعتقاد و مذهب اعنی در نظر

تا صلاحیت در او نبود تمام

بهر ذبح واقف‌اند از این کرام

قوم گفتند این زمان بی‌کم و کاست

جئت بالحق یعنی آوردی تو راست

گشت ثابت بهر طلاب کمال

آنچه بود آن مشتبه بی‌قیل و قال ⁽¹⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 30

پس فضول آورد قوم اندر کلام

ز آن همه تفتیش و تحقیقات خام

هیچ یعنی نفس ازین ره شاد نیست

سهل و آسان در عمل منقاد نیست

گفت پیغمبر کزان تفتیش و جدّ

سخت شد این کار بر هر مستعد

گر نمی‌گشتند آن‌سان سخت‌گیر

زود گشتی قصدشان حاصل نه دیر

گفت هم زین قبل ز اکثار سؤال

فرقه‌ای گشتند هالک بالمآل

قوم رفتند از پی تحصیل گاو

سال‌ها گشتند هر سو کنج کاو ⁽²⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 30

نکته‌ها

¢ عاقبت پرسش‌های فراوان و بیجا

بدون شک «سؤال» کلید حل مشکلات و برطرف ساختن جهل و نادانی است، اما مانند هر چیز اگر از حد و معیار خود تجاوز کند و یا بی‌مورد انجام گیرد، دلیل انحراف و موجب زیان است، اعتدال در هر کاری یک ارزش است. گاهی افراد با دیدن نشانه‌ای بسیار ساده، یقین پیدا می‌کنند، ولی برخی باوجود بیان صریح (أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً) وسوسه می‌کنند. نباید در بیان‌های روشن و صریح، دچار وسوسه شد.

بنی‌اسرائیل مأمور بودند گاوی را ذبح کنند، بدون شک اگر قید و شرط خاصی می‌داشت تأخیر بیان از وقت حاجت ممکن نبود و خداوند حکیم در همان لحظه که به آن‌ها امر کرد بیان می‌فرمود، بنابراین وظیفه آن‌ها در این زمینه

قید و شرطی نداشته و لذا «بقره» به‌صورت «نکره» در اینجا ذکرشده است. ولی آن‌ها بی‌اعتنا به این اصل مسلم، شروع به سؤالات گوناگون کردند:

زیرا افراد لجوج و خودخواه غالباً پرحرف و پر سؤال‌اند و در برابر هر چیز بهانه‌جویی می‌کنند. قرائن نشان می‌دهد که اصولاً آن‌ها نه معرفت کاملی نسبت به خداوند داشتند و نه نسبت به‌موقعیت موسی علیه السلام، لذا بعد از همه این سؤال‌ها گفتند الآن جئت بالحق: «حالا حق را بیان کردی»! گویی هر چه قبل از آن بوده باطل بوده است!

به‌هرحال، هرقدر آن‌ها سؤال کردند خداوند هم تکلیف آن‌ها را سخت‌تر کرد، چراکه چنین افراد، مستحق چنان مجازاتی هستند، لذا در روایات می‌خوانیم که در هر مورد خداوند سکوت کرده، پرسش و سؤال نکنید که حکمتی داشته و لذا در روایتی از امام علی بن موسی‌الرضا علیه السلام چنین آمده اگر آن‌ها در همان آغاز، هر ماده‌گاوی انتخاب کرده و سربریده بودند کافی بود. (و لکن شدوا فشدد الله علیهم): ⁽¹⁾«آن‌ها سختگیری کردند خداوند هم بر آن‌ها سخت گرفت». شاید برای اینکه می‌خواستند حقیقت، لوث گردد و قاتل معلوم نشود و این اختلاف هم چنان میان بنی‌اسرائیل ادامه یابد، جمله: (فَذَبَحُوها وَ ما کادُوا یَفْعَلُونَ) نیز اشاره به همین معنی است.

¢ اوصاف و قیودی که بعداً برای این گاو ذکرشده ممکن است اشاره به یک حقیقت اجتماعی در زندگی انسان‌ها بوده باشد:

قرآن گویا می‌خواهد این نکته را بیان کند که گاوی که باید نقش احیاکننده داشته باشد، ذلول یعنی تسلیم بدون قید و شرط و باربر و اسیر و زیردست نباشد، همچنین نباید رنگ‌های مختلف در اندام آن به چشم بخورد بلکه باید یکرنگ و خالص باشد.

به‌طریق‌اولی کسانی هم که در نقش رهبری و احیاء کردن اجتماع ظاهر می‌شوند و می‌خواهند قلب‌ها و افکار مرده را احیا کنند، باید رام دیگران نگردند، مال و ثروت فقر و غنی، قدرت و نیروی زورمندان، در هدف آن‌ها اثر نگذارد، کسی جز خدا در دل آن‌ها جای نداشته باشد، تنها تسلیم حق و پایبند دین باشند، هیچ‌گونه رنگی در وجودشان جز رنگ خدایی یافت نشود و این افراد هستند که می‌توانند بدون اضطراب و تشویش به کارهای مردم رسیدگی کرده، مشکلات را حل نموده و آن‌ها را احیاء کنند. ولی دلی که متمایل به دنیا و رام دنیا است و این رنگ وی را معیوب ساخته، چنین کسی نمی‌تواند با این عیب و نقصی که در خود دارد قلوب مرده را زنده سازد و نقش احیاکننده داشته باشد.

(*) امام رضا علیه السلام در بیان نوع گاوی که قرار بود ذبح گردد فرمودند: ممکن بود که بنی‌اسرائیل هر گاوی را بتوانند ذبح نمایند اما چون آن‌ها در هر کاری شدت عمل به خرج می‌دادند و به دنبال ماجراجویی بودند خداوند نیز به آن‌ها سخت گرفت. ⁽²⁾

(*) امام عسگری علیه السلام می‌فرمایند: قیمت بسیار زیاد گاو باعث شد تا از کشتن آن صرف‌نظر نمایند اما لجاجت و اتهامی که به آن‌ها تحمیل گشته بود باعث گشت تا علیرغم خواسته باطنی به ذبح آن حیوان تن در دهند. آن‌ها سپس از شدت فقر و تنگدستی به موسی شکوه کردند آن حضرت نیز دعای آن جوان و صلوات بر محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله را بدان‌ها گوشزد نمود. بنی‌اسرائیل نیز به توصیه موسی دست بر دعا برداشته و گفتند: «اللهم إلیک إلتجأنا و علی فضلِک إعتمَدنا فأزِل فقرَنا و سیُدخلنا بجاه محمد و علی و فاطمة و الحسن و الحسین و الطیبین من آلهم» و از پس این مناجات خداوند به موسی فرمان داد تا بزرگان بنی‌اسرائیل را به‌سوی خرابه‌ای که زیر آن گنجی نهفته است راهنمایی نماید. نمایندگان قوم به محل موردنظر رسیدند و دو برابر آنچه را که در ازای خرید گاو پرداخته بودند در آنجا یافتند. ⁽¹⁾

(*) در تفسیر امام عسگری علیه السلام آمده است: بنی‌اسرائیل برای آنکه بتوانند آن گاو ماده با خصوصیاتی که ذکر گردید را بخرند دارائی‌های خود را روی‌هم نهادند مبلغی که در پوست آن گاو جمع گشت چیزی در حدود پنج هزار دینار بود. ⁽²⁾

تصویر گاو ویژه و نهایی برای کشتن تقریبا به این صورت بوده است

قسمت ششم: ذبح گاو پس از ایرادهای بنی‌اسرائیلی

در قرآن آمده است:

1- گاو را با هر زحمتی بود به دست آوردند «و آن را سر بریدند، ولی مایل نبودند این کار را انجام دهند»! ⁽¹⁾

نکته‌ها

¢ چه کسانی قاتل آن جوان را می شناختند

از ذیل آیه 72 همین داستان نیز استفاده می‌شود که لااقل گروهی از آن‌ها قاتل را می‌شناختند و از اصل جریان مطلع بودند و شاید این قتل بر طبق توطئه قبلی میان آن‌ها صورت گرفته بود اما کتمان می‌کردند، زیرا در ذیل همین آیه می‌خوانیم: و (به یادآورید) هنگامی را که فردی را به قتل رساندید سپس درباره (قاتل) او به نزاع پرداختید و خداوند آنچه را مخفی می‌داشتید، آشکار می‌سازد. ) ⁽²⁾

گشت ظاهر آنچه بود اندر کمون

مخرج و الله کنتم تکتمون ⁽³⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 31

گاو را کشتند و فعلی نیک بود

لیک ترکش قوم را نزدیک بود

ز آنکه ما کادوا بر این بودش دلیل

که نبد نزدیک این فعل جمیل ⁽⁴⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی ، ص 30

¢ دیدگاه مولانا

مولانا می‌گوید: روح زمانی به حیات معنوی دست می‌یابد و اسرار دان غیب می‌گردد که با تیغ ریاضت نفس اماره را چون گاو موسی ذبح کنی.

که ببندیدم قوی وز ساز گاو

بر سر و پشتم بزن وین را مکاو

تا ز زخم لخت یابم من حیات

چون قتیل از گاو موسی ای ثقات

تا ز زخم لخت گاوی خوش شوم

همچو کشته‌ی گاو موسی گش شوم

زنده شد کشته ز زخم دم گاو

همچو مس از کیمیا شد زر ساو

کشته برجست و بگفت اسرار را

وانمود آن زمره‌ی خون‌خوار را

گفت روشن کاین جماعت کشته‌اند

کاین زمان در خصمی‌ام آشفته‌اند

چون‌که کشته گردد این جسم گران

زنده گردد هستی اسرار دان

جان او بیند بهشت و نار را

باز داند جمله‌ی اسرار را

وا نماید خونیان دیو را

وا نماید دام خدعه و ریو را

گاو کشتن هست از شرط طریق

تا شود از زخم دمش جان مفیق

گاو نفس خویش را زوتر بکش

تا شود روح خفی زنده و بهش ⁽⁵⁾

ص 240

مولانا در شعری تحت عنوان «بیان آن‌که نفس آدمی به‌جای آن خونی است که مدعی گاو گشته بود و آن گاوکشنده عقل است و داود حق است یا شیخ که نایب حق است که به قوت و یاری او تواند ظالم را کشتن وتوانگر شدن به روزی بی‌کسب و بی‌حساب» با اشاره به زنده شدن مقتول در اثر زدن دم گاو ذبح‌شده و معرفی قاتل خود، به بیان رفض اسباب می‌پردازد و می‌گوید: «جهت نیل به مرتبه تجربه شهودی است که نزد عارف تعلیم وحی همه‌جا برخلاف آنچه تلقین عقل به نظر می‌رسد بر قطع اسباب مبتنی می نماید و انبیائ و اولیاء که ارباب معجزات و کرامات بوده اند، در قطع اسباب کوشیده اند چنانکه حتی تمام قرآن در نزد گوینده مثنوی، متضمن رفض اسباب و علت، به نظر می‌آید» ⁽¹⁾

نفس خود را کش جهان را زنده کن

خواجه را کشته ست او را بنده کن

مدعی گاو نفس تست هین

خویشتن را خواجه کرده ست و مهین

آن کشنده‌ی گاو عقل تست رو

بر کشنده‌ی گاو تن منکر مشو

عقل اسیر است و همی‌خواهد ز حق

روزی بی‌رنج و نعمت بر طبق

روزی بی‌رنج او موقوف چیست

آن‌که بکشد گاو را کاصل بدی است

نفس گوید چون کشی تو گاو من

ز انکه گاو نفس باشد نقش تن

خواجه‌زاده‌ی عقل مانده بی‌نوا

نفس خونی خواجه گشت و پیشوا

روزی بی‌رنج می‌دانی که چیست

قوت ارواح است و ارزاق نبی است

لیک موقوف است بر قربان گاو

گنج اندر گاو دان ای کنج کاو

دوش چیزی خورده‌ام ور نی تمام

دادمی در دست فهم تو زمام

دوش چیزی خورده‌ام افسانه است

هر چه می‌آید ز پنهان‌خانه است

چشم بر اسباب از چه دوختیم

گر ز خوش چشمان کرشم آموختیم

هست بر اسباب اسبابی دگر

در سبب منگر در آن افکن نظر

انبیا در قطع اسباب آمدند

معجزات خویش بر کیوان زدند

بی‌سبب مر بحر را بشکافتند

بی زراعت چاش گندم یافتند

ریگ‌ها هم آرد شد از سعیشان

پشم بز ابریشم آمد کش کشان

جمله قرآن هست در قطع سبب

عز درویش و هلاک بو لهب

مرغ بابیلی دو سه سنگ افکند

لشکر زفت حبش را بشکند

پیل را سوراخ‌سوراخ افکند

سنگ مرغی کاو به بالا پر زند

دم گاو کشته بر مقتول زن

تا شود زنده همان‌دم در کفن

حلق ببریده جهد از جای خویش

خون خود جوید ز خون پالای خویش

همچنین ز آغاز قرآن تا تمام

رفض اسباب است و علت والسلام ⁽²⁾

مولوی، مثنوی‌معنوی، دفتر سوم، ص 452

بار دیگر برای بیان رسیدن به حیات معنوی از این ماجرا بهر می‌گیرد و «مرید هستی خود را به گاو موسی تشبیه می‌کند که برای قربانی شدن پدید آمده است تا با مرگ خود درراه حق به دیگران یاری کند و آن‌ها را به حیات معنوی برساند»

گاو اگر خسبد و گر چیزی خورد

بهر عید و ذبح او می‌پرورد

گاو موسی دان مرا جان داده‌ای

جزو جزوم حشر هر آزاده‌ای

گاو موسی بود قربان گشته‌ای

کمترین جزوش حیات کشته‌ای

برجهید آن کشته ز آسیبش ز جا

در خطاب اضربوه بعضها

یا کرامی اذبحوا هذا البقر

إن أردتم حشر أرواح النظر

از جمادی مردم و نامی شدم

وز نما مردم به حیوان بر زدم

مردم از حیوانی و آدم شدم

پس چه ترسم کی ز مردن کم شدم ⁽¹⁾

مولوی، مثنوی‌معنوی، دفتر سوم ، ص 512

· اشعار دیگر شاعران برجسته ایرانی:

گاو موسی است تن که قربانش

تو به قربان کردگار کنی ⁽²⁾

دیوان حبیب خراسانی، ص 30

گاو اگر خسبد و گر چیزی خورد

بهر عید و ذبح او می‌پرورد ⁽³⁾

افلاکی

چو گاو کلیم است اشعار من

پی حشر این مردگان وطن

تو هر پاره‌ای زین چو بر مرده‌دل

زنی چون چراغی شود مشتعل ⁽⁴⁾

شمیسا، فرهنگ تلمیحات، ص 483

قسمت هفتم: نحوه‌ی زنده شدن مقتول

در قرآن آمده است:

1- «سپس گفتیم قسمتی از گاو را به مقتول بزنید» (تا زنده شود و قاتل خود را معرفی کند)

2- «آری خدا این‌گونه مردگان را زنده می‌کند» «و این‌گونه آیات خود را به شما نشان می‌دهد تا تعقل کنید» ⁽⁵⁾

پس به ذبح عجل شد امر جلیل

تا زنند اعضای او را بر قتیل

گفت هم به بعضها قلنا اضربوه

تا که گردد زنده قلب باشکوه

دمّ گاو آمد اشارت بی‌سخن

بر اماته نفس پرآشوب و فن

دم ز اعضای وی آخر وا ضعف است

زین سپس باقی حیات اشرف است

چون‌که آخر شد حیات نفس خوار

زنده شد دل اول عشق است و کار

این‌چنین حق زنده سازد مرده را

تا کند چون عاشق دل‌برده را

تا کنید اندیشه درآیات او

پی برید از وصف او بر ذات او

هیچ دیدی در خزان کز بادها

چون بمیرند این درختان جابه‌جا

می‌شود خشک و سیه چون پرّ زاغ

از یکی باد خزانی دشت و باغ

از نسیمی افتد اندر شاخ و برگ

چون بر وی محتضر آثار مرگ

همچو قبرستان شود گلزارها

جای گل‌ها جمله گیرد خارها

چون وزد باز آن نسیم فروردین

مردگان سرها برآرند از زمین

گردد از باد بهاری هر شجر

پای تا سر پر شکوفه پرثمر

هیچ کردی فهم و آوردی به یاد

کز کدامین مروحه جست این دو باد

آن‌یکی میراند و داد این‌یک حیات

این‌یک است از موت و بعثش در نبات

بهر هر شیئی چنین دان بی ز بحث

هر دمی صد حشر و نشر و موت و بعث

فرع‌ها دیدی ندیدی اصل‌ها

مرجع این بادها و فصل‌ها

هرزمانی بر تو فصلی دیگر است

مانده فرعی رو به اصلی دیگر است

همچنین تا اصل اول کاین فصول

جمله از وی منتزع شد در نزول

نه خزان است اندر آنجا نه تموز

ز آن بود فصلی بهشت جان فروز

چون بمیراند ز هر فصلی حقت

می‌کند بر فصل دیگر ملحقت

چون‌که مردی از جماد و از نبات

یابی از حیوان و پس ز آدم حیات

باز بیرون زین فصول اربعه

هست فصلی از ملک در مطمعه

چون از آن‌هم بگذری یا بی حیات

از لقای ذوالجلال ذو الصفات

پس چرا این موتت ای جان مشکل است

کز پیش هر دم حیاتی حاصل است

می‌رسد از هر کنارم بوی او

می‌کشد بویش دلم را سوی او

می‌سپارم جان ز بوی دلکشش

جآنچه باشد پیش روی مهوشش

عشق می‌گوید به کوشم با فنا

گر ز جان لافی در این ره کودنی

هیچ داری گر جوی شرمندگی

کن فرامش مردگی و زندگی

جان و جان‌پردازی آنجا بازی است

زندگی و مردگی غمازی است

این منم یعنی که بر وی جان دهم

آنچه جانان داد بر جانان دهم

با تو گویم گر نه زین آزرده‌ای

تا تو دانی زنده‌ای یا مرده‌ای

بی‌خبر ز آن نرگس مستانه‌ای

وز حیات عاشقان بیگانه‌ای

عاشقان را هم نه این گنجایش است

گر کند لطف او خود از بخشایش است

ای خوش آن عاشق که یارش می‌برد

نی که او خود می‌رود ره بی‌خرد

ای که بس کس را به خود ره داده‌ای

وز همه مستغنی و آزاده‌ای

مر «صفی» را هم که عمری از یقین

هست در کوی تو خاکسترنشین

شاید ار پردازیش خاطر ز غیر

جز تو هیچش تا نیاید پیش سیر

گر که هم زین آرزو ناقابل است

قابلیت بخش سلطان دل است

دل بپردازش ز غیر ذات خود

فارغ از کونین و محو مات خود

خواهم آن جامی ز دست می‌فروش

که نیابم هرگز از مستی بهوش

تا شناسم کاین کدام است آن کدام

دوزخ است این بهر عاشق یا مقام ⁽¹⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 31

پس زدند اعضای او بر کشته باز

زنده گشت و شد برون از پرده راز

داد قاتل را نشان در ساعت او

از میان برخاست حرف و گفتگو ⁽²⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 31.

نکته‌ها

¢ این ماجرا دقیقاً چه روزی اتفاق افتاد معلوم نیست و اینکه چقدر از فرمان این دستور گذشت و با بهانه‌جویی آن را به تعویق انداختند ولی ظاهراً در فاصله‌ی کمی مثل یک یا دو روز به طول انجامید زیرا پس‌ازاینکه بنی‌اسرائیل آن گاو ویژه را پس از چانه‌زنی‌های مکرر باقیمت بسیار گرانی (به پر بودن پوست آن از طلا) خریدند و گاو را آوردند و ذبح کردند و قسمتی از بدن او را بریدند ⁽³⁾

اوّل: از مجاهد و قتاده و عکرمه نقل شده: آن عضو ران گاو بود که بمقتول زده شد و پس از زنده شدن کشنده خویش را معرفی کرد و دو باره مرد.

دوّم: از سعید بن جبیر حکایت شده: آن عضو دم گاو بود.

سوّم: از ضحاک روایت شده: آن عضو زبان گاو بود.

چهارم: از ابی العالیه نقل شده: آن عضو استخوانی از استخوانهای گاو بود

پنجم: از سدی حکایت شده: آن عضو گوشت پاره‌ای است که بین دو کتف قرار دارد.

ششم: از ابو زید روایت شده: بعضی از پاره‌های اعضاء گاو بود و تمام این اقوال بحسب ظاهر محتمل است.

(طبرسی، ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج‌1، ص 218)

¢ پس از زنده شدن آن جوان به اذن خداوند با دخترعمویش ازدواج کرد و با ثروت کلانی که از همان گاوی که جانش را نجات داده بود و قاتلش را نیز معرفی کرده بود. همان دعای پدرش که به او گفته بود: «امیدوارم خیر و برکت بسیار از ناحیه‌ی این گاو به تو برسد» زندگی مشترک خوبی را آغاز کرد.

¢ حضرت موسی فرمود: (انظروا الی البر ما یبلغُ بأهله) بنگرید به نیکی، که چه به اهلش می‌رساند.

و پیامبر اسلا م صلی الله علیه و آله نیز فرمودند: (انظروا الی البر ما بلغَ بأهله): (نیکی را بنگرید که با نیکوکار چه می‌کند؟!) ⁽⁴⁾

¢ (*) در تفسیر امام عسگری علیه السلام آمده است: بنی‌اسرائیل بعدازآنکه قاتل شناسایی شد به موسی گفتند: نمی‌دانیم از اینکه خون مقتول به هدر نرفت خوشحال باشیم یا بر این جوان که خداوند او را صاحب چنین ثروتی عظیم گردانید. در

این حال خداوند به موسی وحی فرستاد هر کس که مانند این جوان به پدرش خدمت نماید او را با محمد محشور می‌گردانم و در دنیا زندگانی همراه با رفاه و در آخرت جایگاهی بهشتی بدو عطا خواهم نمود.

¢ فضل و بخششی که بر این جوان مبذول داشته‌ام به خاطر آن است که وی ذکر محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله را از زبان موسی علیه السلام شنید. سپس جوان از موسی خواست تا او را به نحوه نگهداری از اموالش راهنمایی کند تا همواره از شر حاسدان و ستمگران در امان باشد موسی علیه السلام نیز از او خواست تا درود بر محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله را همیشه بر زبان خویش جاری سازد تا از جمیع فتنه‌ها مصون ماند.

¢ در همین لحظه مقتول که صدای موسی را شنیده بود خداوند را به مقام اهل‌بیت علیهم السلام قسم داد تا بار دیگر به دنیا بازگردد. در میان حیرت حاضرین دعای او مستجاب گشت و او مدت هفتادسال در کمال تندرستی به زندگانی خویش در این سرا ادامه داد و به همراه همسرش در یک روز از دنیا رخت بربسته و به بهشت جاوید پر کشیدند. خداوند سپس به موسی فرمود اگر قاتل این شخص نیز مرا به همین صورت قسم می‌داد رسوایش نمی‌ساختم.

قسمت هشتم: قساوت و سنگدلی بنی‌اسرائیل

گشت قاسی پس شمارا دل چو سنگ

سخت‌تر زان بلکه دل بگرفته زنگ

بعد ذلک کالحجاره او اشدّ

بعدازآن آیت چنین شد بی‌رشد

سخت‌تر از سنگ بودن آهن است

قلب‌ها بسیار از آن رویین‌تن است

که نیابند از مواعظ لینتی

یا که تنبیه از ظهور آیتی

سنگ‌ها هم زآنکه دارند اختلاف

در جمودت هم به نرمی بی‌خلاف

بعضی از آن گردد اندر سودها

منفجر ز آن آب‌ها و رودها

سنگ‌ها منشق شود بسیار از آن

تا شود زان آب‌های خوش روان

بازمی‌آیند بعضی ز آن فرود

خشیت حق را ز تأثیر وجود

هم چنان کز کوه بینی سنگ‌ها

ریزد و هابط شود فرسنگ‌ها

نیست حق غافل ز فعل نیک و دون

گر نه ای غافل ز عمّا تعملون

قلب‌ها را هم‌چنین دان یک‌به‌یک

ظاهر است و نیست حاجت بر محک

آن‌یکی سخت و سیه همچون حجر

که نگیرد هیچ نقشی از تبر

هم بود قلبی کزو آید برون

چشمه‌ها و نهرها از حد فزون

همچو سنگی کز عصای موسوی

گشت ظاهر زو عیون معنوی

علم توحید است و عرفان آن عیون

کز زبان اهل‌دل آید برون

هست مستغرق به بحر علم و نور

نهرها منشق شود زان در فطور

هر که نوشد جرعه‌ای زآن تا ابد

زنده ماند چون سپهر بی عمد

قلب دیگر هست قلب با خشوع

که کند بر حق بهر آنی رجوع

هر دمی ریزد ز خوف حق چو کوه

وجهه او گشته با حق از وجوه

مایل است آن دل به‌سوی اصل خود

تا نماند بی‌نصیب از وصل خود

آن دل زهّاد و اهل طاعت است

بر وی از حق هر دمی صد رحمت است

قلب دیگر باشد ار دانی سخن

با تو آن معشوق جان گوید نه من

پاره‌پاره چاک‌چاک از داغ عشق

هر دمی بر وی رسد ابلاغ عشق

همچو برقی که زند بر ابر هی

که به دشت و کوه بارد پی به پی

بر دل عاشق زند برق از درون

تا شود جاری ز چشمش جوی خون

می‌شکافد دم بدم از یاد دوست

جاری از وی هر دمی صد نهر و جوست ⁽¹⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 32

نکته‌ها

¢ این تهدیدی است سربسته برای این جمعیت بنی‌اسرائیل و تمام کسانی که خط آن‌ها را ادامه می‌دهند. خداوند در این آیه می‌فرماید: به جهت بی‌توجهی شما به این‌همه نشانه و آیه که از روی لجاجت و کینه بود، دل‌های شمارا قساوت فراگرفت و سنگدل شدید و ای‌بسا که دل‌هایتان از سنگ نیز سخت‌تر شد.

¢ سنگ‌ها، مراحل مختلفی دارند:

خرد می‌شوند، از آن‌ها نهرها جاری‌شده و انسان‌ها را سیراب می‌کنند. (یَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ)

انفجار ندارند، ولی حدّ اقل خود و اطراف خود را تر می‌کنند. (فَیَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ)

از خشیت الهی، سقوط و سجود دارند. (یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ الله)

¢ اگر خداوند بر گروهی غضب می‌کند بی‌دلیل نیست:

بنی‌اسرائیل در تعبیراتی که در این داستان در برابر موسی علیه السلام داشتند، نهایت جسارت را نسبت به او حتی خلاف ادب نسبت به ساحت قدس خداوند نمودند.

در آغاز گفتند: آیا تو ما را مسخره می‌کنی؟ و به‌این‌ترتیب پیامبر بزرگ خدا را متهم به سخریه نمودند.

در چند مورد می‌گویند از خدایت بخواه ... مگر خدای موسی باخدای آن‌ها فرق داشت؟ بااینکه موسی صریحاً گفته بود خدا به شما دستور می‌دهد.

در یک مورد می‌گویند اگر پاسخ این سؤال را بگویی ما هدایت می‌شویم که مفهومش آن است که بیان قاصر تو موجب گمراهی است

¢ و در پایان کار می‌گویند: حالا حق را آوردی! این تعبیرات همه دلیل بر جهل و نادانی و خودخواهی و لجاجت آن‌ها است.

قسمت نهم: بررسی پیام‌های قرآنی 1 دسته آیات

(و إِذْ قَالَ مُوسیَ لِقَوْمِهِ إِنَّ الله یَأْمُرُکُمْ أَن تَذْبحَواْ بَقَرَةً قَالُواْ أَ تَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَکُونَ مِنَ الجْاهِلِینَ () قَالُواْ ادْعُ لَنَا رَبَّکَ یُبَینِ‌ّ لَّنَا مَا هِیَ قَالَ إِنَّهُ یَقُولُ آن‌ها بَقَرَةٌ لَّا فَارِضٌ وَ لَا بِکْرٌ عَوَانُ بَینْ‌َ ذَالِکَ فَافْعَلُواْ مَا تُؤْمَرُونَ () قَالُواْ ادْعُ لَنَا رَبَّکَ یُبَینِ‌ّ لَّنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ یَقُولُ آن‌ها بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَّوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِینَ () قَالُواْ ادْعُ لَنَا رَبَّکَ یُبَینِ‌ّ لَّنَا مَا هِیَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَبَهَ عَلَیْنَا وَ إِنَّا إِن شَاءَ الله لَمُهْتَدُونَ () قَالَ إِنَّهُ یَقُولُ آن‌ها بَقَرَةٌ لَّا ذَلُولٌ تُثِیرُ الْأَرْضَ وَ لَا تَسْقِی الحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَّا شِیَةَ فِیهَا قَالُواْ الآن جِئْتَ بِالْحَقّ‌ِ فَذَبحَوهَا وَ مَا کاَدُواْ یَفْعَلُونَ () وَ إِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِیهَا وَ الله مخُرِجٌ مَّا کُنتُمْ تَکْتُمُونَ () فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا کَذَالِکَ یُحْیِ الله الْمَوْتیَ وَ یُرِیکُمْ ءَایَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ () ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُم مِّن بَعْدِ ذَالِکَ فَهِیَ کاَلحْجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَ إِنَّ مِنَ الحْجَارَةِ لَمَا یَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَ إِنَّ مِنهْا لَمَا یَشَّقَّقُ فَیَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَ إِنَّ مِنهْا لَمَا یهَبِطُ مِنْ خَشْیَةِ الله وَ مَا الله بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ()) ⁽¹⁾

پیام‌ها

(إِنَّ الله یَأْمُرُکُمْ) ... (أَ تَتَّخِذُنا هُزُواً)

(تَذْبَحُوا بَقَرَةً)

(یُبَیِّنْ لَنا ما هِیَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَیْنا)

(جِئْتَ بِالْحَقِّ)

(تعقّل با واژه «لعل» بکار رفته است.) (لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ)

(ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ)

(قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ)

(قَسَتْ قُلُوبُکُمْ)

گفتار دوم: هجرت موسی علیه السلام به‌تنهایی از صحرای فاران تا اردن تا قبل از وفاتش (100 – 120 سالگی)

اشاره

فصل اول: داستان وفات هارون (سال 1408 ق.م) در موسیره یا بیابان تیه وقایع پس‌ازآن در 7 قسمت

«جدول خلاصه قسمت‌های این داستان»

اشعار

شاعران

بر

اساس

عنوان

قسمت‌ها به ترتیب زمان

شماره

روایات

و تورات

وفات هارون در کوه هور

1

روایات

تهمت قتل برادر به موسی و امداد خداوند

برای جلوگیری از این تهمت

2

صفی

علیشاه

قرآن

ویژگی‌های هارون

وقایع پس از وفات هارون

4

جنگ‌های (پس از وفات هارون)، در

درّه‌ی موآب

مشرف‌به

بیابان و کوه پیسگاه

5

درخواست

قبیله‌های شرق رود اردن (رئوبین و جاد)

و

تقسیم سرزمین بین قبیله‌ها توسّط موسی

6

خداوند به موسی اجازه‌ی ورود به

سرزمین موعود را نمی‌دهد

7

مؤمنون:45

انبیاء:

48

مریم:

53

سور و آیات مربوط به‌کل داستان

قسمت اوّل: مرگ هارون علیه السلام در کوه هور

در تورات آمده است: ⁽¹⁾

در روایات آمده است:

در این نقشه «جبل هور» کاملاً مشخص است

قسمت دوّم: تهمت قتل برادر به موسی و امداد خداوند برای جلوگیری از این تهمت

در تاریخ و روایات آمده است:

بعد از فوت هارون علیه السلام موسی علیه السلام به میان بنی‌اسرائیل بازگشت و موضوع را به اطلاع آن‌ها رسانید اما قوم یهود او را به‌دروغ به قتل برادرش متهم ساختند؛ و این تهمت یکی از آزارهایی بود که بنی‌اسرائیل نسبت به پیامبرشان روا داشتند. امّا کمی بعد با دعای موسی فرشتگان تخت حامل جنازه هارون را در میان آسمان و زمین در معرض دید بنی‌اسرائیل قراردادند تا مرگ او را باور نمایند. ⁽¹⁾به امر خداوند گروهی از فرشتگان به میان آن قوم آمده و دلیل مرگ هارون را انقضای مدت حیات او مسئله‌ای طبیعی قلمداد کردند.

 دیدگاه سید مرتضی

سیّد مرتضی علم الهدی در کتاب تنزیه الأنبیاء می‌گوید: مردم بنی‌اسرائیل موسی علیه السلام را به کشتن برادرش متهم کردند چون به هارون علاقه‌مند‌تر بودند و گرایش بیشتری به او داشتند؛ ولی خداوند آن حضرت را از این نسبت ناروا تبرئه کرد و بی‌گناهی‌اش را بر همگان ثابت نمود. خدای متعال، فرشتگانی را فرمان داد که بدن هارون را بردارند و در میان خانه‌های بنی‌اسرائیل بگردانند و مُردن وی و بی‌گناهی موسی علیه السلام را اعلان کنند. (این روایت از امیر مؤمنان علیه السلام نقل‌شده است.) همچنین آمده است که موسی علیه السلام، برادرش هارون را ندا کرد، پس هارون از قبر خارج شد و در پاسخ به سؤال آن حضرت که: آیا من تو را کشته‌ام؟ گفت: نه؛ و سپس به قبر خود بازگشت. (این دو نقل ممکن است و آنچه جاهلان گفته‌اند روا و جایز نیست) ⁽²⁾

در تائید این خبر روایاتی از علی علیه السلام و ابن عباس نیز نقل گردیده است از جمله:

(*) از طلحه یکی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله نقل‌شده است که: از رسول خدا شنیدم می‌فرمود: موسی بن عمران پس از وفات برادرش هارون، عرض کرد: «خدایا! برادرم هارون از دنیا رفت، او را بیامرز»

خداوند به او چنین وحی کرد: «ای موسی! اگر از من در مورد امتهای پیشین و آینده تقاضا کنی، جواب مثبت به تو دهم، مگر در مورد قاتل حسین بن علی علیه السلام که هرگز او را نمی آمرزم» ⁽³⁾

(*) «حنان بن سدیر» می‌گوید از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا جایز است که در مصیبت پدر یا فرزند و خویشاوندان انسان پیراهن خود را چاک دهد؟ امام علیه السلام در پاسخ فرمودند: اشکالی ندارد چراکه موسی در عزای برادرش چنین کرد. ⁽⁴⁾

قسمت سوّم: ویژگی‌های حضرت هارون علیه السلام

طبق نقل بعضی از مفسران، هارون برادر بزرگ‌تر موسی بود و سه سال با او فاصله سنی داشت، قامتی بلند و رسا و زبانی گویا و درک عالی داشت یک سال قبل از وفات موسی، دنیا را ترک گفت. هارون به‌حسب سن بزرگ‌تر از موسی علیه السلام بود و موسی به‌حسب نبوت بزرگ‌تر از هارون بود

موسی علیه السلام به‌واقع و نفس الامر و به امر توحید اعلم از هارون بود.

او از پیامبران مرسل بود:

چنان‌که در آیه 45 سوره مؤمنون می‌خوانیم: (ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسی وَ أَخاهُ هارُونَ بِآیاتِنا وَ سُلْطانٍ مُبِینٍ)

پس فرستادیم موسی را دگر

با برادرش اوست هارون پی سپر

با عصا و معجزات روشنی

حجّتی ظاهر بدان بر هر تنی ⁽¹⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی، ص 496

ما به موسی و به هارون در خطاب

از عطا دادیم فرمان و کتاب

هم ضیاء و پند بر پرهیزکار

که آن‌کسان ترسند از پروردگار ⁽²⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی ، ص 471

ساختیم از قرب او دارا ز کو

هم ببخشیدیم از رحمت به او

همچو هارون کش برادر بود و یار

هم نبی از جانب پروردگار ⁽⁴⁾

صفی علیشاه، تفسیر صفی ، ص 450

هارون دوش‌به‌دوش، برادرش موسی علیه السلام در انجام این رسالت سنگین، تلاش می‌کرد؛ و حکمت آن‌که نبوّت او از رحمت کامله شد، آن است که موسی- علیه‌السلام- را خشونت در خلق بود و صلابت در دین و در نطق فصاحت نداشت. پس از خداوند برادر خود هارون را طلب کرد تا با او در دعوت شریک باشد و به اخلاق حسنه او را یاری کند و موسی به خلق هارون و فصاحت او جبران خلق و نطق خود بنماید و مردم را در طاعت خود ترغیب کند.

چنانکه موسی خود فرمود: (رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی وَ احْلُلْ عُقْدَةً من لِسانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً من أَهْلِی هارُونَ أَخِی اشْدُدْ به أَزْرِی وَ أَشْرِکْهُ فی أَمْرِی کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیراً وَ نَذْکُرَکَ کَثِیراً إِنَّکَ کُنْتَ بِنا بَصِیراً )

(طه: 35- 25). ⁽¹⁾چون به برادر خود موسی گفت یَا بْنَ أُمَّ که او را با اضافه به مادر صدا زد نه با اضافه به پدرش، زیرا رحمت برای مادر در حکم تعطف و شفقت اوفر و بیشتر است به خلاف اب و اگر این رحمت ذاتیه در مادر نبود بر مباشرت تربیت اولاد صبر نمی‌کرد. سپس هارون گفت: (لا تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لا بِرَأْسِی و فَلا تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْداءَ ) که همه این حرف‌ها نفسی از انفاس رحمت است و سبب غضب موسی علیه السلام عدم تثبّت در نظر کردن در الواحی که در دستش بود و آن‌ها را انداخت، بوده است، که اگر در الواح نظر تثبّت می‌کرد، در آن‌ها هدی و رحمت می‌یافت... ⁽²⁾که ریش هارون را در مرآی قوم خود نگیرد، بااینکه هارون بزرگ‌تر و مسن‌تر از او بود، پس این عمل از سوی هارون شفقتی بر موسی بود زیرا نبوت هارون از رحمت‌الله (از حضرت رحموت) بود، لذا از او جز این‌گونه اعمال به رویّه رحمت صادر نمی‌شود.

سپس هارون به موسی گفت من ترسیدم که تو بگویی بین بنی‌اسرائیل جدایی انداختی و مرا سبب تفریق و پراکندگی آن‌ها قرار بدهی چه اینکه عبادت عجل بین آنان تفرقه ایجاد کرد زیرا بعضی از آنان به پیروی سامری و تقلید از وی عجل را پرستش کردند و بعضی از آنان از عبادتش خودداری نمودند و توقف کردند تا موسی به نزد آنان برگردد و از وی در این امر بپرسند. لذا هارون بیم آن داشت که این فرقان و جدایی بین آنان به او نسبت داده شود. ⁽³⁾

حدیث منزلت که از شیعه و سنی به‌طور مستفیض بلکه متواتر از رسول‌الله روایت‌شده این است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود: (أنت منی بمنزلة هارون من موسی الّا انّه لا نبیّ بعدی). ⁽⁴⁾رؤسای علمای امامیه از این حدیث بر خلافت آن حضرت برهان قطعی استخراج نموده گویند: تمامی منزلت‌های هارونی به قرینه عموم منزلت وجود استثنای نبوت به‌مقتضای این حدیث متواتر برای حضرت امیر علیه السلام ثابت است و ازجمله آن منزلت‌ها خلافت وی بوده است برای حضرت موسی علیه السلام. پس حضرت امیر علیه السلام نیز از روی میزان عموم این حدیث دارای خلافت بلافصل محمدی است چنانکه هارون برای موسی علیه السلام بود. قیصری گوید: امامت لقبی از القاب خلافت و یا اسمی از اسماء خلافت است. چنانکه حق سبحانه به پیغمبران خود ابراهیم و داوود صلوات‌الله‌علیه فرمود: (إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً) ⁽⁵⁾

ص:26 (یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوی فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبیلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبیلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدیدٌ بِما نَسُوا یَوْمَ الْحِسابِ)

خلق به سیف بوده است. چنانکه برادرش موسی بدین سمت بود؛ پس نسبت امامت به هارون قوی شد زیرا از جانب حق امام مطلق بود و از جانب موسی امام مقید. ⁽¹⁾

قسمت چهارم: وقایع پس از وفات هارون

در تورات سه حادثه بعد از وفات هارون نبی بیان شده از جمله:

از زبان حضرت موسی در جای دیگر نقل‌شده است که:

قسمت پنجم: جنگ‌های (پس از وفات هارون)، در درّه‌ی موآب (مشرف‌به بیابان و کوه پیسگاه)

در تورات آمده است:

پس از آن به جنگ دو پاشاه رفتند و آنها را شکست دادند یکی سیحون و دیگری عوج که به شرح آن می پردازیم:

نخواهیم شد و آب شمارا نیز نخواهیم نوشید» ولی سیحون پادشاه موافقت نکرد و در عوض، او سپاه خود را در بیابان در مقابل قوم اسرائیل بسیج کرد و در ناحیه‌ی «یاهص» با ایشان وارد جنگ شد.

v شعرا در مورد سیحون پادشاه چنین گفته‌اند:

v این ماجرا از زبان موسی در جای دیگر نیز این‌گونه آمده: ⁽²⁾

v این ماجرا در جای دیگر از زبان موسی چنین آمده:

سرزمین دو پادشاه اموری واقع در شرق رود اردن، یعنی بر کلیه‌ی اراضی از دره‌ی ارنون تا کوه حرمون، مسلط شدیم. ⁽¹⁾

· بنابراین پادشاهانی که از موسی شکست‌خورده بودند این‌ها بودند ⁽³⁾

قسمت ششم: درخواست قبیله‌های شرق رود اردن (رئوبین و جاد) در تقسیم اراضی

در تورات آمده است: ⁽¹⁾

وقتی قوم اسرائیل به سرزمین «یعزیر و جلعاد» رسیدند، قبیله‌های رئوبین و جاد که صاحب گلّه‌های بزرگ بودند، متوجّه شدند که آنجا برای نگهداری گلّه، محل بسیار مناسبی است؛ بنابراین نزد موسی و العازار کاهن و سایر رهبران قبایل آمده، گفتند:

vاین ماجرا (تقسیم سرزمین تسخیرشده بین قبیله‌های رئوبین و جاد و نصف قبیله‌ی منسی) از زبان موسی در جای دیگر این‌گونه بیان‌شده: ⁽¹⁾

v در جای دیگر در مورد تقسیم اراضی قوم ها اینگونه آمده:

قسمت هفتم: خداوند به موسی اجازه‌ی ورود به سرزمین موعود را نمی‌دهد

در تورات آمده است:

فصل دوم: داستان فتنه‌ی بلعم باعورا قبل از فتح اِریحا و بعد از رسیدن به دشت موآب و شکست آن‌ها در فتنه‌ی بلعم باعورا و هلاک بیست هزار نفر از بنی‌اسرائیل بر اثر طاعون و وقایع پس‌ازآن در 14 قسمت

«جدول خلاصه قسمت‌های این داستان»

شماره

عنوان قسمت‌ها به

ترتیب زمان

بر

اساس

اشعار

شاعران

معرّفی بلعم باعورا

و چگونگی فریب او برای نقشه‌ای شوم

روایات

و تورات

وسوسه گران گرد بلعم

باعورا

قرآن

و روایات

صفی

علیشاه

بلعام و الاغش

تورات

اولین وحی بلعام

تورات

دومین وحی بلعام

تورات

سومین وحی بلعام

تورات

چهارمین وحی بلعام

تورات

آخرین وحی بلعام

تورات

پافشاری بلعم بر

اجرای تصمیمش

(نفرین و جادوی

سپاه موسی با اسم اعظم خداوند)

قرآن

و روایات

نقشه دوّم بلعم

برای سرکوبی سپاه موسی

(زنای بنی‌اسرائیل در

شطیم)

روایات

و تورات

تشبیه بلعم به سگان

تشنه

قرآن

صفی

علیشاه

سرگذشت «بلعم» و علمای دنیاپرست

قرآن

صفی

علیشاه

مولانا

خاقانی

ناصرخسرو

سنایی

وقایع پس از فتنه‌ی

بلعام

بررسی پیام‌های قرآنی 1 دسته آیات

اعراف:175-

178

قسمت اوّل: معرّفی بلعم باعورا و چگونگی فریب او برای نقشه‌ای شوم

بلعم باعورا دانشمند دنیاپرست و منحرف، نخست در مسیر حق بود، آن‌چنان‌که هیچ‌کس فکر نمی‌کرد روزی منحرف شود اما سرانجام دنیاپرستی و پیروی از هوای نفس چنان به سقوطش کشانید که در صف گمراهان و پیروان شیطان قرار گرفت.

از بسیاری از روایات و کلمات مفسران استفاده می‌شود که در عصر موسی علیه السلام زندگی می‌کرد و از دانشمندان و علمای مشهور بنی‌اسرائیل محسوب می‌شد و حتی موسی علیه السلام از وجود او به‌عنوان یک مبلغ نیرومند استفاده می‌کرد و کارش در این راه آن‌قدر بالا گرفت که دعایش در پیشگاه خدا به اجابت می‌رسید، ولی بر اثر تمایل به فرعون وعد وعیدهای او از راه حق منحرف شد و همه مقامات خود را از دست داد تا آنجا که در صف مخالفان موسی علیه السلام قرار گرفت.

(*) امام رضا علیه السلام فرمود: بَلعَم فرزند باعور، اسم اعظم الهی را می‌دانست و دعایش مستجاب می‌شد، ولی به دربار فرعون جذب شد و باآنکه در ابتدای کار، مبلّغ حضرت موسی علیه السلام بود، ولی سرانجام علیه موسی و یاران او اقدام کرده و بدعاقبت شد. ⁽¹⁾

(*) در تفسیر «المنار» از پیامبر اسلام ص چنین نقل‌شده که مثل «بلعم بن باعورا» در بنی‌اسرائیل همانند «امیة بن ابی الصلت» در این امت است. ⁽²⁾و قرآن، نام این شخص را نمی‌برد، ولی کارش را بازگو می‌کند تا به فرموده‌ی امام باقر علیه السلام بر هر کس که هوای نفس را بر حقّ غالب کند منطبق شود «تفسیر نور الثقلین» و چنین کسانی در هرزمانی یافت می‌شوند و اختصاص به زمان و شخص خاصی مانند بلعم باعورا ندارد.

اصولاً کمتر خطری در جوامع انسانی به‌اندازه خطر«دانشمندانی است که علم و دانش خود را در اختیار فراعنه و جباران عصر خود قرار می‌دهند و در اثر هواپرستی و تمایل به زرق‌وبرق جهان ماده (و اخلاد الی الارض) همه سرمایه‌های فکری خود را در اختیار طاغوت‌ها می‌گذارند و آن‌ها نیز برای تحمیق مردم عوام از وجود این‌گونه افراد حداکثر استفاده را می‌کنند.

این موضوع اختصاص به زمان موسی علیه السلام یا سایر پیامبران نداشته، بعد از عصر پیامبر اسلام ص و تا به امروز نیز ادامه دارد که «بلعم باعوراها» و «بو راهب‌ها» و «امیة بن ابی الصلت‌ها» علم و دانش و نفوذ اجتماعی خود را در برابر درهم و دینار یا مقام و یا به خاطر انگیزه حسد در اختیار گروه‌های منافق و دشمنان حق و فراعنه و بنی‌امیه‌ها و بنی‌عباس‌ها و طاغوت‌ها داده و می‌دهند. این گروه از دانشمندان نشانه‌هایی دارند و به‌وسیله آن می‌توان آن‌ها را شناخت، آن‌ها هواپرستانی هستند که خدای خود را فراموش کرده‌اند، آن‌ها همت‌هایی پست دارند که به‌جای توجه به شخصیت برتر و مقام والا در پیشگاه خدا و خلق خدا به پستی می‌گرایند و به خاطر همین دون‌همتی همه‌چیز خود را از دست می‌دهند، آن‌ها تحت وسوسه‌های شدید شیطان قرار دارند و به‌آسانی قابل خرید و فروشند آن‌ها همانند سگ‌های بیماری هستند که هرگز سیراب نمی‌گردند و روی این جهات مسیر حق را رها کرده، در بیراهه‌ها سرگردان‌می‌شوند و پیشوای گمراهان‌اند باید این‌گونه افراد را شناخت و به‌شدت از آن‌ها بر حذر بود.

در تورات آمده است: بالاق سفیرانی به دنبال بلعام می‌فرستد.