بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 111

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 111 - صفر (مقدمه)

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

اشاره

الصورة

صُورَة المُؤلّف «قدّس سرّه»

مقدمه گروه ترجمه کامل بحار الانوار

خداوند را شاکریم که توفیق ترجمه کامل بزرگترین مجموعه حدیثی شیعه یعنی بحار الانوار اثر محدث و متکلم بزرگ و نام آور شیعه علامه محمد باقر مجلسی - رحمه الله - را نصیب ما کرد. این توفیق رهین ژرف اندیشی و پایمردی برادر ارجمند، فاضل و فرهیخته جناب آقای مهندس منصور واعظی دبیر کل محترم نهاد کتابخانه های عمومی سراسر کشور بود که هزینه و لوازم انجام این پروژه بزرگ و چاپ و انتشار آن را از سوی موسسه کتاب نشر (وابسته به نهاد مزبور) فراهم نمود.

در باره این ترجمه نکات و مطالب زیر گفتنی است:

الصورة

«ای برادران دینی من و ای دوستان ائمه طاهرین علیهم السّلام! اگر شما در اظهار دوستی خود صادق هستید، بشتابید به جانب خوانی که من گسترده‌ام، با دست‌های اعتراف و یقین آن را بگیرید، با وثوق و اطمینان به آن چنگ زنید و از آنها نباشید که چیزی بر زبان می‌رانند که در دل ندارند. و از آنها نباشید که از روی نادانی و گمراهی، دل‌هایشان از بدعت‌گذاری و هواپرستی سیراب شده و آنچه را که ادیان حقه ترویج کرده‌اند، با مطالب و عقاید باطل و شبیه به حق منکران شرایع مخلوط می‌سازند.

برادران من! به شما مژده می‌دهم؛ مژده می‌دهم به کتابی که جامع مقاصد و دارای نکات بی‌نظیری است که روزگار به خوبی و روشنی آنها نیاورده است، و ستارگانی است که از افق غیب درخشیده و چشم بندگان به روشنی و درخشندگی آنها ندیده است؛ رفیق شفیقی است که پیش از این کسی در صداقت و وفا، مانند آن را یاد ندارد.

ای بیچاره‌ای که منکر شاخه‌های تناور و ساقه‌های فضل و احسان آن هستی، همان حسد و عناد و کوردلی که داری برای تو کافی است!

و ای کسی که اعتراف به مقام بلند و حلاوت بیان بحار الانوار نمی‌کنی، تردیدی که از جهل و گمراهی و حماقت تو سرچشمه گرفته، برایت بس است!!

من نظر به اینکه این کتاب مشتمل بر انواع علوم و حکمت‌ها و اسرار است و از مراجعه به تمام کتب بی‌نیازکننده می‌باشد، آن را «بحار الانوار»، (دریاهای نور) جامع گوهرهای اخبار ائمه اطهار علیهم السلام، نامیدم.»⁽¹⁾

بر این اساس، باطل بودن این پندار که خود مجلسی نیز معترف به عدم اعتبار کامل بحار و مخلوط بودن آن از احادیث و روایات درست و نادرست و معتبر و غیر معتبر است، روشن می شود.

جای جای مجلدات بحار مطالبی یافت می شود که حاکی از نقد و انتقاد مجلسی بر برخی از احادیث و بی اعتمادی او به برخی کتب روایی است. به عنوان مثال در مقدمه خود بر بحار در باره کتاب مصباح الشریعه می نویسد:

«در کتاب مصباح الشریعه مطالبی وجود دارد که خردمند ماهر را به شک می اندازد. اسلوب آن شبیه سایر کلمات و احادیث و آثار اهل بیت علیهم السلام نیست. شیخ طوسی در کتاب مجالس خود بعضی از روایات مصباح الشریعه را چنین نقل می کند: روایت کرده اند برای ما جماعتی از ابی مفضل شیبانی با اسنادش از شقیق بلخی از فردی از اهل علم که برای او روایت کرده است. این نحوه نقل روایت بیانگر این است که مصباح الشریعه نزد شیخ و در عصر او موجود بوده و از آن روایت می کرده اما اطمینان کاملی به آن نداشته است و نزد او انتساب روایات آن به امام صادق علیه السلام ثابت نبوده چون سند آن به صوفیه (شقیق بلخی) منتهی می شود و از این رو مشتمل بر اصطلاحات و تعابیر صوفیان و مبتنی بر روایت از مشایخ آنان و کسانی که صوفیان در روایاتشان بدانان اعتماد دارند، می باشد.»⁽²⁾

به عنوان نمونه دیگر مجلسی در مورد دو کتاب حافظ رجب برسی با عنوان مشارق انوار الیقین و الفین در مقدمه بحار می نویسد: من اعتمادی به آنچه که فقط در این دو کتاب نقل می شود (و در کتب دیگر روایی نیامده است) ندارم زیرا این دو کتاب برسی مشتمل بر روایاتی است که موهم خبط و خلط و غلو است و به همین دلیل ما تنها روایاتی از این دو کتاب را در بحار نقل کرده ایم که با روایات برگرفته شده از اصول و منابع حدیثی معتبر موافقت دارند.»⁽³⁾

حتی گاهی مجلسی روایتی را مثلا به خاطر این که شیخ صدوق نیز آن را روایت کرده است، نقل می کند اما در انتهای روایت می نویسد: «در نظر من این خبر بسیار عجیب و غریب است و من به آن اعتماد ندارم چون از اصل معتبری نیست، گرچه به صدوق نسبت داده شده است.»⁽⁴⁾

پس مجلسی نه محدثی ساده نگر و سطحی و صرفا روایتگر، بلکه عالمی نقاد و حدیث شناس و جدا کننده سره از ناسره است.

با این حال این سئوال را می توان مطرح کرد که آیا هر آنچه از احادیث و روایات در بحار آمده است معتبر و صحیح است؟ پاسخ این سئوال بدون شک منفی است و نمی توان منکر وجود برخی احادیث ضعیف⁽⁵⁾در موسوعه عظیم بحار شد و این به دلایلی چند می تواند باشد:

منحصر به فرد حدیثی بهره ببرند اگر چه بسیاری از روایات و مطالب آن برای عموم فارسی زبانان نیز قابل استفاده است.

انتشار آنها صرف نظر شد اگر چه متن عربی آنها پیش از این در بیروت به چاپ رسیده و در بازار نشر موجود است.

در اینجا باید تشکر ویژه داشته باشیم از جناب آقای دکتر رضا ناظمیان که مسئولیت اشراف بر ترجمه 50 مجلد بحار را بر عهده داشته اند.

اسامی همکاران مترجم:

ب: اسامی مقابله کنندگان و ویراستاران:

مهدی نصیری

مسئول و مجری طرح ترجمه کامل بحار الانوار

[المدخل]

[مقدمات لهذا الطبع]

[كلمة الناشر]

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

الحمد للّه ربّ العالمين و الصلاة و السلام علي أفضل انبيائه و خاتم رسله محمّد المصطفي و علي آله الأطهار الأخيار.

و بعد فقد وفقنا اللّه تبارك و تعالي للقيام بطبع هذا التراث الجليل و السفر العظيم و نشره في المجتمع الحضاري المتقدم راجين من اللّه أن يسدد خطانا انه سميع مجيب.

و قد ارتأينا أن نهدي كل جهودنا الي مولاتنا أم الإمامة و مهد التراث الإسلامي «فاطمة الزهراء» صلوات اللّه عليها نرجو من اللّه و منها القبول.

كما و نودّ أن نبدي شكرنا الصادق و تقديرنا العميق الي كل من سعي في اخراج هذا التراث في طبعتها الأولي فانهم هم الوحيدون الذين يشكرون و يحمدون علي ما قاموا به من جهد و خدمة في سبيل الإسلام. فمنهم من قدم علي الكتاب او علق عليه او صحّحه او وضع له الفهارس او قام بطبعه او نشره و أخص منهم بالذكر المرحوم آية اللّه الشيخ عبد الرحيم الرباني الشيرازي و العلامة الحجة الشيخ محمّد باقر البهبودي و حجة الإسلام و المسلمين الحاجّ السيّد هداية المسترحميّ و فضيلة

مقدمات این چاپ

مقدمه موسسه انتشاراتی وفاء

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

سپاس خداوندی را که پروردگار جهانیان است ودرود و سلام بر با فضیلت ترین پیامبرانش و آخرین فرستادگانش حضرت محمد مصطفی وبر خاندان پاکیزه وبر گزیده او.

خداوند تبارک وتعالی توفیق داد تا اقدام به چاپ این میراث ارزشمند واثر بزرگ وانتشارآن در محافل علمی وادبی نماییم. امید است که خداوند ما را از خطا محفوظ بدارد، به درستی هم اوست که شنوا و جواب دهنده است.

اهدا می کنیم همه تلاش وکوششمان را به سرورمان، مادر امامت ومهد میراث اسلامی"حضرت فاطمه زهرا" سلام الله علیها بدان امید که مورد قبول خداوند وحضرتش قرار بگیرد.

تشکر صادقانه وتقدیر عمیق خود را نثار هر کسی می کنیم که برای احیای این میراث در چاپ اول آن اقدام کرده است. از جمله کسانی که بر کتاب مقدمه و یا حاشیه نوشتند و یا آن را تصحیح کردند و برای آن فهرست قرار دادند و نیز کسانی که آن را منتشر کردند. مخصوصا یاد می کنیم از مرحوم آیت الله شیخ عبد الرحیم ربانی شیرازی و علامه شیخ محمد باقر بهبودی وحجت الاسلام والمسلمین حاج سید هدایت مسترحمی و فاضل ارجمند

الحاجّ السيّد جواد العلوي و فضيلة الحاجّ الشيخ محمّد الآخوندي و الحاجّ السيّد إسماعيل الكتابچي و إخوانه الاجلاء و السيّد إبراهيم الميانجي و فضيلة الميرزا علي أكبر الغفاري و فضيلة السيّد محمّد مهدي الموسوي الخرسان و فضيلة الأستاذ يحيي العابدي الزنجانيّ و فضيلة السيّد محمّد تقي مصباح اليزديّ و فضيلة السيّد كاظم الموسوي المياموي فجزاهم اللّه عن الإسلام خير جزاء و حشرنا و اياهم مع الأئمة الأطهار و صلّي اللّه علي محمّد و آله الأخيار.

بيروت 17/ ربيع الأوّل/ 1403 ه- 1/ 1/ 1983 م

دار احياء التراث العَرَبي

حاج سید جواد علوی و فاضل ارجمند حاج شیخ محمد آخوندی و حاج سید اسماعیل کتابچی و برادران بزرگوار ایشان و سید ابراهیم میانجی و فاضل ارجمند میرزا علی اکبر غفاری و فاضل ارجمند سید محمد مهدی موسوی خراسانی و فاضل ارجمند استاد یحیی عابدی زنجانی و فاضل گرامی محمد تقی مصباح یزدی و فاضل ارجمند سید کاظم موسوی میاموی. پس خداوند بهترین پاداش را از اسلام به ایشان دهد و ما و آنها را با ائمه اطهار علیهم السلام محشور کند و درود خداوند بر حضرت محمد و خاندان برگزیده ی او.

بیروت 17/ ربیع الأوّل/ 1403 ه- 1/ 1/ 1983 م

كلمة الناشر للطبعة الأولي

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

الحمد للّه الّذي جعل الحمد مفتاحا لذكره و سببا لمزيد فضله و الصلاة علي نبيّه الّذي أرسله علي حين فترة من الرّسل و طول هجعة من الأمم و كان الناس في غمار الهمجيّة يخوضون و في بيداء الضلال يخبطون، فقام محمّد صلّي اللّه عليه و آله داعيا إلي شريعته، معلنا بنبوّته، في قوم قد ملكت سجايا الحيوانيّة أعنّة نفوسهم و أفسدت ضواري الشهوات قلوبهم التي في صدورهم؛ و سيطرت مخازي العبوديّة علي طبائعهم، تائهين في مهمه خائف و سيل إشراك جارف، فجاء صلّي اللّه عليه و آله و معه كتاب ربّه؛ و قام بأعباء الدعاية؛ و أنار نبراس؟؟؟ المدنيّة؛ و أوقد مقباس الهداية؛ و أخمد نيران الغواية؛ و دعا الناس إلي عبادة من يدبّر شئون الكيان و رفض الطواغيت و الأصنام؛ و حثّ الناس علي التعاطف و التراحم و ترك البغي و التنازع و التخاصم فلمّا انقضت أيّامه و أتي عليه يومه ترك بين الناس الثقلين: كتاب اللّه و عترته و نصّ بنجاة من تمسّك بهما من امّته، فلم يمض حتّي بيّن لهم معالم دينهم و تركهم علي قصد سبيلهم و أقام أهله علما و إماما للخلق و أوصاهم باتّباع أمرهم و الانتهاء عن نهيهم فقام بعده أوصياؤه فيما شرّع و احتذوا مثاله في كلّ ما صدع، شرحوا كلمه و نشروا دينه و أناروا طرقه و سلكوا مسلكه و أقاموا حدوده و علّموا الناس دقائق كتابه و حقائق سنّته؛ يؤلمهم بقاء الامّة في الجهل و يؤذيهم خروجهم عن صراط الفطرة و العقل؛ و استنقذوهم عن معاسيف السبيل و معامي الطريق؛ و نهضوا بهم من دركات السفالة و أخاديد الخمول و هوي الجهل إلي مستوي العلم و الفضيلة و العقل؛ و أوردوهم منهلا نميرا رويّا صافيا تطفح ضفّتاه و لا يترنّق جانباه.

و هناك رهط من الامّة، الامويّة الغاشمة، قد ضرب اللّه بينهم و بين الحقّ بسور ظاهره الرّحمة و باطنه العذاب، أرادوا خضد شوكة العترة و إضاعة حقّهم و إباحة نصبهم و نبذوا كتاب اللّه وراء ظهورهم و أبقوا شطرا من الامّة في الذهول و بيئة الضلالة و الاستكانة و الخمول، أحيوا البدعة و أماتوا السنّة و فعلوا ما فعلوا و ابتدعوا ما ابتدعوا و أحدثوا في الإسلام ما ليس في الحسبان.

سخن ناشر چاپ اول بحار

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

حمد وسپاس خدایی را که حمد را کلید یاد خودش و سبب زیادشدن فضلش قرار داد و درود بر پیامبرش در هنگامه فترت و غیبت پیامبران و غفلت و نا آگاهی طولانی امتها؛ در آن هنگام که مردم در نا آگاهی و پستی غوطه ور و در بیابان گمراهی سرگردان بودند. پس به پا خاست حضرت محمد که درود خداوند بر او وخاندانش باد دعوت کننده به شریعت خویش و اعلان کننده به نبوت خود در قومی که ملکات و سجایای حیوانی جانهای آنها را لگام زده بود و ابرهای سیاه شهوات قلب هایی را که در سینه داشتند فاسد کرده بود و ننگ و شرم بردگی بر طبیعت آنها مسلط شده بود و در بیابان های بی آب سر گردان و ترسان و در سیل شرک مصیبت زده بودند. پیامبر صلی الله علیه واله در حالی که کتاب پروردگارش همراه او بود، مبعوث شد و برای فراهم کردن آرامش قیام کرد؛ چراغ مدنیت را روشن و آتش هدایت را شعله ور و شعله های گمراهی را خاموش کرد. و مردم را به عبودیت کسی فرا خواند که شئون عالم را تدبیر می کند. او طاغوتها و بتها را شکست و مردم را بر مهربانی و ترحم به یکدیگر و ترک فساد و تباهی و جنگ و خصومت تحریک کرد.

آن گاه که عمرش به پایان و مرگش فرا رسید، برای مردم دو شیء گران بها باقی گذاشت: کتاب خدا و اهل بیتش را؛ و به نجات یافتن کسانی از امتش تصریح نمود که تمسک به آن دو کنند. پس لحظه ای نگذشت مگر اینکه برای آنها علوم دینشان را بیان و آنها را بر پیمودن راه راست تشویق کرد. و اهل بیتش را پیشوا و امام برای خلق قرار داد و آنها را به تبعیت از امر و ترک کردن نواهی ایشان سفارش نمود. جانشینان او در تمامی امور به آنچه که او تشریع کرده بود اقتدا کردند و سخنان او را تبیین و دینش را منتشر کردند و مسیر او را روشن ساختند و به راه و روش او طی طریق کردند و حدود الهی را بر پا داشتند و مردم را از دقائق کتاب و حقایق سنتش اگاه ساختند، چه آن که باقی ماندن امت در جهل بر ایشان دردناک بود و خروج آنها از صراط فطرت وعقل آزارشان می داد، از این رو آنها را از انحراف از مسیر و سرگردانی در راه نجات دادند. و آنها را از اعماق پستی و گودالهای نادانی به مسیر هموار علم و فضیلت و عقل رهنمون و آنها را به چشمه ای پاک و زلال که محتوای آن لبریز و اطراف آن تیره ناشدنی است، وارد کردند.

و بودند گروهی از امویان ستمگر، که خداوند بین آنها و بین حق دیواری قرار داد که ظاهر آن رحمت و باطن آن عذاب بود. اینان شکستن شوکت اهل بیت و ضایع کردن حق آنها و مباح کردن مناصب آنان را اراده کردند و کتاب خدا را پشت سر انداختند و گروهی از امت را در فراموشی و سرگشتگی و حالت گمراهی و بیچارگی و تنگنا قرار دادند. بدعت را زنده و سنت را میراندند و کردند آنچه که کردند و آغاز کردند آنچه که آغاز کردند و احداث کردند در اسلام آنچه را که از دین محسوب نمی شد.

و اخري قوم رضي اللّه عنهم و رضوا عنه، استضاءوا بنور القرآن و تمسّكوا بحجزة أهل بيت الوحي و شيّدوا بهم و وطّدوا بهم دعائم دينهم و أشادوا بذكرهم و اقتصّوا آثارهم و نهجوا منهجهم و ذبّوا عن حريمهم و قاموا بواجب حقوقهم، لم يثبّط هممهم بعد الغاية الّتي يقصدون و لم يحل شي‌ء بينهم و بين ما يرجون و لم تأخذهم في اللّه لومة لائم، رجال صدقوا ما عاهدوا اللّه عليه، فنهضوا لتدعيم الحقّ و تنوير أفكار المجتمع فجمعوا في عامّة العلوم و شتّي أنواع الفنون ما أخذوا عن الأئمّة الكرام و عيبة علم الملك العلّام فألّفوا و أفادوا و دوّنوا فأجادوا و خلّفوا من أصناف التصانيف و آلاف التآليف في جميع الأنحاء و الأغراض و الأنواع من فقه و معارف و خطب و رسائل و حكم و مواعظ و أخلاق و سنن و ملاحم و فتن كتبا منشّرة و صحفا مكرّمة مرفوعة مطهّرة. فأبقت لهم كيانا خالدا و ذكرا جميلا و صحيفة بيضاء تبقي مع الدّهر تذكر و تشكر.

و من الأسف قد نشبت بين أجيال المسلمين خلال تلك القرون حروب طاحنة و فتن غاشمة و دواهي عظيمة منذ عهدهم الأوّل عهد الصحابة الأوّلين ثمّ في أدوارهم المتتابعة و تعرّضوا في بعض تلكم الحوادث للمكتبات العامرة الإسلامية الّتي تربو عدد مجلّداتها مئات الالوف كمكتبة «الصاحب» و مكتبة «شيخ الطائفة» و غيرهما تارة بالإحراق و اخري بالإغراق و ما بقيت بعد هاتيكم الكوارث و الهنابث ذهبت و اندرست أو دثرت و انطمست جلّها في حادثة «التاتار» فما بقي من تلك المؤلّفات الذّهبية و الآثار المذهبيّة إلّا قليل من كثير و ذلك في زوايا نسجت عليها عناكب النسيان.

فهنالك نهض بطل عبقريّ إلهيّ كأنّه أمّة في نفسه، شمّر عن ساق الجدّ و جمع ما لديه من هذه الأصول و بعث من يفحص عنها من العظماء و الفحول، فتفحّصوا عن الدفائن المغمورة و خزائن الكتب المهجورة و المكتبات الدارسة المطمورة و تجسّسوا عن علماء الأمصار و تتّبعوا خلال الدّيار؛ فجمع ما وصل إليه من الأثر و قام بإحياء ما دثر، ضامّا شعثها، جامعا شملها، و بذل همّته القعساء في تنظيم ما جاءت من الأرجاء، فرتّب أصوله و قرّر فصوله و بوّب أبوابه و أسّس أساسه و علّوا عليها صروحه و فسّر غريبه و أوضح جدده و أبلج معضله و جاء بكتاب كريم لم يري الدّهر مثله. فهو و الحقّ مشكاة أنوار الوحي و مصباح السالك في دهماء الوخي، تمثّل مجلّداته الضخمة أمام القارئ كالنجوم الزاهرة

و گروهی دیگر «که خداوند از آنها راضی است و آنان نیز از خداوند راضیند»، به نور قرآن روشنایی جستند و به خاندان اهل بیت وحی تمسک کردند و به وسیله آنها پشتوانه¬های دینشان را محکم واستوار کردند؛ به یاد آنان سر بلند شدند و در پی آنان رفتند و راه آنان را پیمودند و از حریمشان دفاع کردند و برای حقوق واجب آنها قیام کردند، به خاطر هدفی که در پی آن بودند همت¬هایشان سرد نشد و چیزی بین آنان و بین آنچه امید آن را داشتند مانع نشد و سرزنش سرزنش¬گران آنان را از راه خدا باز نداشت. مردانی که در عهدی که با خداوند بسته بودند صادقانه ایستادند، پس برخاستند برای محکم ساختن حق و روشن کردن افکار جامعه. پس در همه علوم و انواع مختلف فنون آنچه را که از امامان با کرامت و مخزن علم ملک علّام گرفته بودند، جمع آوری و تالیف کردند و انواع تصنیف¬ها و هزاران تالیف در همه انواع و غرض¬ها و انواع علوم از فقه ومعارف وخطبه¬ها ودانش نامه¬ها وحکمت¬ها و موعظه¬ها و اخلاق و سنتها و اشعار حماسی و پند و عبرتها را منتشر کردند؛ کتاب¬هایی روح افزا و صفحاتی مورد تکریم و بلند مرتبه و پاکیزه. پس باقی ماند همراه روزگار برای آنها شخصیتی جاودان و یادی زیبا و صحیفه¬ای نورانی. درود و سپاس بر آنان.

و متاسفانه در این میان بین گروهی از مسلمین جنگ¬های از بین برنده و فتنه¬های ظالمانه و کینه-های بزرگ رخ داد که از خلال آن به آثار اسلامی و شیعی که تعداد آنها صدها هزار، مثل نوشته-های «الصاحب» و نوشته¬های «شیخ الطائفه» وغیر آنها بود، تعرض کردند. یک بار با آتش زدن و بار دیگر با غرق کردن و آنچه که بعد از آن سختی¬ها و مصیبت¬ها باقی ماند، در حادثه حمله مغولان از بین رفت و کهنه و یا محو و نابود گشت. پس از آن تالیفات طلایی وآثار مذهبی چیزی باقی نماند مگر اندکی از آن و آن در گوشه¬هایی بود که تارهای فراموشی بر آنها تنیده شده بود.

در این هنگام به پا خاست نابغه¬ای بزرگ و الهی که گویی خود به تنهایی بسان امتی بود. با جدیت کمر همت بست و آنچه را که از این اصول نزد وی بود، جمع کرد و کسانی را فرستاد که آنها را از بزرگان و اعاظم جستجو کنند، پس جستجو کردند از دفینه¬ها و خزینه¬های کتاب¬های کنار گذاشته شده و نوشته¬های درسی پنهان شده و تجسس کردند از علمای شهرها و گشتند در بین دیار، پس جمع کرد آنچه که رسید به او از آثار و قیام کرد به زنده کردن آنچه که از بین رفته بود. گردآوری کرد آنچه را درهم ریخته بود، جمع کرد آنچه را که از هم پاشیده شده بود و مبذول کرد همت والای خود را در تنظیم آنچه که به دست آمده بود. پس مرتب کرد اصول آن را و تقریر کرد فصل¬های آن و باب باب کرد آن را و اساس آن را تاسیس نمود و نظرات خود را بیان نمود و سختی¬های آنرا توضیح داد و دشواری¬های آن را روشن ساخت ، و کتابی با کرامت ارائه کرد که روزگار مانند آن را نخواهد دید. پس آن به حق چراغدان انوار وحی و چراغ سالک است در تاریکی راه، جلدهای ستبر آن در پیش روی خواننده بسان ستارگان تابان

أو كالبحار الزاخرة، يحمل بين دفّتيه من العلوم كلّها و من الفنون جلّها، يحتوي ما تحتاج إليه الامّة و لا يغادر منه شيئا، فلن يفقد الناظر فيه بغيته و يجد كلّ طالب بلغته، بحر متلاطم الأمواج، جيّاش العباب، فيه اللّؤلؤ و المرجان و الدّرّ الوضّاء و الحجّة البالغة و البرهان الساطع و العلم الناجع و الأدب الناصع، و فيه ... و فيه ما ليس في وسعنا و أيّ ثقافيّ دينيّ أن نحصيه و نعدده. فجزي اللّه مؤلّفه العلّامة مولانا «المولي محمّد باقر المجلسيّ» عنّا و عن جميع المسلمين خير الجزاء علي موسوعته الّتي لا تتناهي.

ألا و قد طبع ذلك الكتاب بتمامه في خمس و عشرين مجلّدا بنفقة صاحب السماحة و الكرم ارومة الفضل و الهمم «الحاجّ محمّد حسن الأصفهانيّ» أمين دار الضرب الملقّب ب [الكمپاني] فنفدت تلكم النسخ مع كثرة من يرغب في اقتنائها و شدّة مسيس الحاجة إليها فمنّ المولي سبحانه و أنعم علينا و شرّفنا بتجديد طبعه علي هذا الجمال البهيّ و الطرز المرغّب فيه مزدانا بتعاليق نافعة علميّة لجمع من أعلام قم المشرّفة؛ فالواجب علينا أن نسدي شكرنا الجزيل و ثناءنا العاطر إلي حضرة العلّامة الجليل «الحاجّ السيّد محمّد حسين الطباطبائي» أبقاه اللّه علما للخلق و منارا للحقّ الذي هو رأس هذه اللّجنة، و قد بيّن من الكتاب ما أشكل فهمه علي الطالب المستنير و نرمز إلي تعاليقه ب [ط]. و إلي العالم الخبير و المتتبّع البصير «الشيخ عبد الرحيم الربانيّ الشيرازيّ» أدام اللّه إفضاله و كثّر أمثاله حيث بذل جهده في تصحيح الكتاب سندا و متنا و ترجم بعض رجاله و أوضح مشكله و شرح غامضه و علّق عليه مقدّمة ضافية شافية ليتيسّر لمعتنقيه أن يرتشفوا مناهله و يقتطفوا ثمار محاسنه. و إلي الفاضل الأديب و المحقّق الأريب «الشيخ يحيي العابديّ الزنجانيّ» أيّده اللّه و وفّقه لمراضيه الذي بذل غاية سعيه وراء تصحيح الكتاب و تحسينه و تنميقه و مقابلته و عرضه علي نسخه المتعدّدة فجاء الكتاب- بحول اللّه و طوله- يروق طبعه هذا كلّ مثقّف دينيّ له إلمام بهذا المهمّ و ذلك لخلوّه من الخلل و الخطأ إلّا نزر زهيد لا يعبأ.

و في الختام لا يسعنا إلّا أن نثني علي مجهود شقيقنا الفاضل «عليّ أكبر الغفاريّ» حيث عاضدنا في كثير من الموارد الّتي تحتاج إلي دقّة النظر. و كان حقّا علينا أن نسطّر لهم آية من الحمد في تضاعيف هذا السفر القيم الخالد و لروّاد الفضيلة الذين وازرونا في هذا المشروع شكر متواصل غير ممنوع و لا مقطوع.

الحاجّ السيّد جواد العلوي

یا همانند دریاهای مواج می ماند؛ حمل می کند در میان مجلدات خود تمامی علوم و قسمت اعظمی از فنون را، آنچه امت به آن احتیاج دارند دربر دارد، و چیزی را از آن فرو نگذاشته است، پس هرگز بیننده در آن خواسته و مطلوب خود را گم نخواهد کرد و هر آنچه را که می خواهد می یابد؛ دریایی است با امواج توفنده، رودیست خروشان. درونش لولوء و مرجان و گوهرهای درخشان و حجت بالغه و دلایل محکم و علم مفید و ادب روشن است، و درون آن است آنچه که ذکر آن در وسع ما نیست. به راستی کدامین عالم ماهر و با فراست دینی است که بتواند محاسن آن را بشمارد. خداوند به خاطر این موسوعه، مؤلف آن علامه مولی محمد باقر مجلسی را از جانب ما و از جانب تمامی مسلمین پاداشی بی پایان دهد.

بدانید که همه این کتاب در بیست وپنج جلد با خرج صاحب کرامت از تبار فضل و همت حاج محمد حسن اصفهانی امین دار الضرب ملقب به کمپانی چاپ شد و در مدتی کوتاه درحالی که هنوز افراد زیادی در پی تهیه آن بودند و بدان احساس نیاز می کردند، نسخه های آن تمام شد. پس خداوند سبحان بر ما منت نهاد و به ما نعمت وشرافت داد به خاطر تجدید چاپ آن به این زیبایی و نیکویی به گونه ای که به مطالعه آن رغبت است و در حالی که به حواشی سود مند علمی از اعلام قم شریف آراسته است. از همین رو بر ما واجب است که تشکر فراوان و سپاس فرح بخش خود را به حضرت علامه جلیل حاج سید محمد حسین طباطبایی ابلاغ کنیم. خداوند او را پیشوایی برای خلق و راهنمایی برای حق، باقی بدارد. ایشان آنچه را از کتاب که فهمش برای طالب روشن فکر مشکل بود تبیین کرد و ما پاورقی های ایشان را با «ط» رمز گذاری کردیم و نیز قدردانی خود را به عالم آگاه و جستجوگر بینا شیخ عبدالرحیم ربانی شیرازی «که خداوند فضائلش را مستدام و امثال وی را زیاد کند» ابلاغ می کنیم چرا که کوشش خود را در تصحیح کتاب هم از حیث سند و هم متن مبذول داشت و بعضی از رجال کتاب را روشن و مشکلات آن را توضیح و دشواری های آن را شرح کرد و به آن مقدمه ای پر محتوا و قانع کننده اضافه کرد تا طالبان به آسانی از آب آن بنوشند و میوه های نیکوی آن را بچینند. و نیز از فاضل ادیب و محقق کاردان شیخ یحیی عابدی زنجانی «که خداوند او را تایید کند و موفق بدارد» تشکر می کنیم که نهایت سعی خود را در جهت تصحیح کتاب و نیکو کردن و آراستگی آن و مقابله آن وعرضه کردن آن بر نسخه های متعدد مبذول داشت. و به حول و قوه الهی کتاب به جایی رسید که چاپ آن چشم هر عالم فرهیخته دین را که به این امر مهم توجه داشته باشد خیره می کند. و این به خاطرخالی بودن کتاب از سستی وخطاست مگر کم و اندک که قابل اعتناء نیست.

در پایان باید سپاس گزاری کنیم از برادر تلاشگر فاضلمان علی اکبر غفاری که ما را در بسیاری از مواردی که نیاز به دقت نظر داشتیم کمک کرد و حق است بر ما که بنویسیم برای آنها نشانه ای از سپاس و تشکر بی پایان در اضافات این کتاب بزرگ استوار و پر فضیلت جاودان، کسانی که مارا در این کار یاری کردند.

حاج سیّد جواد علوی

كلمة الناشر: المكتبة الإسلامية

بسمه تعالي

الحمد للّه علي فضله و إحسانه، و الشكر له علي نعمائه و سوابغ آلائه، حيث وفّقنا لاحياء تراث الدّين و نشر آثار خير المرسلين محمّد و عترته الأمجاد الأطهرين: الأئمّة الأبرار، عليهم صلوات اللّه الرّحمن ما دام اللّيل و النهار.

و بعد- فهذه الموسوعة الكبري من ينابيع علومهم الفاخرة، و مناهل حكمهم القيّمة الزاخرة، و هو بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمّة الأطهار، الّذي لم ينسج علي منواله و لم يجمع علي شاكلته: جمعا و نظما و شرحا و إيضاحا و تبيانا، لمؤلّفه العبقريّ الفذ البطل: وحيد عصره، و فريد دهره، غوّاص بحار الحقائق، حلال الغوامض و الدقائق، المولي العلّامة البحّاثة، ذي الفيض القدسي مولانا محمّد باقر المجلسيّ، أعلي اللّه في غرفات الجنان مقامه، و حشره مع أحبّائه محمّد و آله، وفّقنا اللّه تعالي- و له المنّ و الشكر- لاخراج هذا السفر القيّم و تكميل طبعتها بهذه الصورة الرائقة: ضبطا و تصحيحا و إتقانا، يروق جماله كلّ ناظر يفصل بين الغثّ و السمين و كلّ باحث ثقافيّ ينقد الزيّف المموّه من العقيان الثمين.

و لقد ساعدنا في تحقيق هذه العزمة لجنة من الفضلاء و المحققين، فوازرونا في إنجاز هذا المشروع، و بذلوا إمكانيّاتهم في تحقيق أجزاء الكتاب و تخريج أحاديثها و تصحيح ألفاظها و ضبطها، و السعي وراء هذه الأمنيّة الصالحة بكلّ جدّ و جهد.

فمنهم الفاضل المكرّم و الحبر المعظم الحاجّ السيّد إبراهيم الميانجي دام ظله، فقد ساهمنا في تصحيح كلّ الأجزاء الّتي صدرت بعنايتنا عند طبعها فنصحنا في سبيل هذه الفكرة باخلاص و وفاء.

سخن ناشر: مکتبه اسلامیه

اشارة

بسمه تعالی

سپاس است برای خداوند به خاطر فضل و احسانش، و شکر برای اوست به خاطر نعمت ها و کامل بودن نشانه هایش، که توفیق داد به ما برای زنده کردن میراث دین و منتشر کردن آثار بهترین فرستادگان حضرت محمد صلی الله علیه و آله و خاندان او امامان نیکو کار که با عظمت ترین وپاک ترینند، درود خداوند بخشنده بر آنان تا وقتی که شب و روز بر قرار است.

و بعد – پس این کتابی بزرگ از چشمه های علوم فاخر اهل بیت:و زلال حکمت های استوارجوشان آنهاست؛ دریای روشنایی هاست که در بر دارنده گوهرهای اخبار ائمه اطهار است، کتابی که منظم نشده بر منوال خود و جمع نگشته برشکل خود مانند جمع کردن و نظم و شرح توضیح دادن و تبیین کردن مؤلف نابغه یگانه پهلوان، آن یگانه زمان و روزگار خود، غواص دریاهای حقایق، حل کننده پیچیدگی ها و دقایق، علامه دانشمند، دارای فیوضات قدسی، سرور ما محمد باقر مجلسی که خداوند در منزلگاه های بهشت مقامش را بلند گرداند و با دوستانش حضرت محمد و خاندانش محشورش کند.

خداوند بلند مرتبه توفیق داد، برای انتشار این کتاب استوار و کامل کردن چاپ آن به این صورت پاکیزه و ناب، از حیث ضبط و تصحیح و متقن بودن، که زیبایی آن چشم هر بیننده ای را خیره می کند که فرق بین غث و سمین را دریابد و هر محقق فرهیخته ای را که سکه تقلبی را از زر ناب و با ارزش باز شناسد و گروهی از فضلا و محققین ما را در تحقیق این امر واجب یاری کردند و بار ما را در انجام این کار بر دوش کشیدند و امکانات خود را در تحقیق مجلدات کتاب و خارج کردن احادیث آن و تصحیح الفاظ و ضبط کردن آن مبذول داشتند.

از زمره آنهاست فاضل مکرم و دانشمند بزرگوار حاج سید ابراهیم میانجی که ما را در تصحیح همه مجلداتی که صادر شده بود با توجه ودقت و اخلاص و وفاداری یاری و راهنمایی کرد.

و منهم الفاضل البحّاثة و العلم الحجّة السيّد محمّد مهدي الموسوي الخرسان، حيث ساهمنا بتحقيق شطر من الأجزاء، أرسلها إلينا من مهد العلم و الشرف النجف الأشرف، فله ثناؤنا العاطر و شكرنا الجزيل الفاخر، أبقاه اللّه علما للثقافة و الدّين بمحمّد و عترته الطاهرين.

و منهم الفاضل المكرّم السيّد هداية اللّه المسترحميّ الأصبهانيّ، حيث رتّب فهرسا عامّا لهذه الموسوعة الكبري، و هو فهرس عامّ شامل لمواضيع الكتاب عن آخرها و الإشارة إلي غرر الأحاديث و نوادرها، بما فيها من استخراج فوائده الرجالية أو مباحثه اللّغويّة و الأدبيّة (يتم في ثلاثة اجزاء: 54- و قد خرج و 55 تحت الطبع و 56 سيتم إنشاء اللّه).

و منهم الفاضل الحبر الذكيّ علي أكبر الغفاريّ صديقنا المكرّم حيث ساهمنا في تحقيق بعض الأجزاء و تخريج نصوصه من المصادر و التصحيح عند الطباعة و الإشراف عليه بالتعليق و التنميق، أبقاه اللّه لخدمة الدّين و الثقافة و العلم.

و منهم الفاضل الخبير المضطلع بأعباء هذا الثقل الفادح، محمّد الباقر البهبودي، حيث ساهمنا في تصحيح كلّ الأجزاء عند طبعها بمعاضدة الفاضل المحترم الميانجي المقدّم ذكره، و مع ذلك ساعدنا في تحقيق شطر كبير من الأجزاء الّتي صدرت بعنايتنا، و بذل جهده في تحصيل النسخ الأصيلة الثمينة و مقابلة 30 جزءا من أجزاء هذه المطبوعة عليها بدقة و إتقان.

فللّه درّهم بما أخلصوا اللّه ما وعدوه، و علينا تقديم الشكر الجزيل إليهم و إطراء الثناء الجميل عليهم، حيث أجابوا ملتمسنا في تحقيق هذه الفكرة القيّمة، و اللّه هو الموفّق المعين.

المكتبة الإسلامية

الحاجّ السيّد إسماعيل الكتابچي و إخوانه

واز جمله آنهاست فاضل ارجمند سید هدایت الله مسترحمی اصفهانی که فهرست عام این کتاب بزرگ را مرتب کرد، و آن فهرستی است که شامل موضوعات کتاب از آخر و اشاره به احادیث ناب و نادر است. و درآن است استخراج فواید رجالی یا مباحث لغوی و ادبی آن.

و از جمله فاضل دانشمند و هوشمند علی اکبر غفاری دوست مورد تکریم ما است که در تحقیق بعضی از مجلدات و خارج کردن نصوص آن از مصدرهایش و تعلیق بر آن و تصحیح اغلاط چاپی یاریمان کرد. خداوند او را در خدمت دین و فرهیختگی و علم باقی بدارد.

و از آن جمله است فاضل آگاه و ذو ابعاد در فراهم آوردن این بار سنگین و سخت، محمد باقر بهبودی که هنگام چاپ آن به ما در تصحیح همه مجلدات، به همراه فاضل محترم میانجی که قبلاً از وی یاد شد، کمک کرد و در تحقیق قسمت بزرگی از مجلداتی که مد نظر ما بود، یاریمان نمود و تلاش خود را با دقت و استواری در به دست آوردن نسخه های اصلی با ارزش و مقابله 30 جلد از مجلدات این کتاب مبذول داشت.

خداوند به آنها به خاطر کار خالصانه ای که انجام دادند به آنچه که خود وعده داده جزای خیر دهد و بر ماست که تشکر فراوان خود را به آنان تقدیم کنیم، چرا که درخواست ما را در تحقیق این اندیشه استوار اجابت کردند وخداوند است که توفیق دهنده و یاری رسان است.

انتشارات اسلامی

حاج سید اسماعیل کتابچی و برادران

و من المناسب في ختام هذه الطبعة، أن نشكر مساعي أعضاء مطبعتنا أيضا و هم:

1- السيّد هادي گيتي‌آرا

2- بهروز كشور دوست

3- حسين موحدان پيمان حقّ

4- علي ابريشمي: حيث جاهدوا معنا في سبيل هذه الخدمة المرضيّة و التسريع في إخراج المطبوعة هذه بصورة رائقة نفيسة فتحمّلوا المشاقّ في قراءة الأصل (مطبوعة الكمباني) و ترصيف الحروف بدقّة و رعاية الفواصل و العلامات، و المساهمة في ذلك مع المصحّحين و مطاوعتهم في ضبط الكلمات و تشكيلها و استدراك ما سقط عن الأصل (مطبوعة الكمباني) داخل المتن و هذا ممّا يصعب علي مرصّف الحروف جدّا، فجزاهم اللّه خير الجزاء.

المطبعة الإسلامية

و مناسب است در خاتمه این نوشتار از کمک¬های اعضای چاپخانه آقایان: 1. سید هادی گیتی آرا 2. بهروز کشور دوست 3. حسین موحدان پیمان حق 4. علی ابریشمی تشکر کنیم، چرا که همراه ما، در راه این خدمت مورد رضایت، و تسریع در انتشار این چاپ، به صورت نفیس و چشمگیر تلاش کردند و سختی¬ها را در خواندن نسخه اصلی (چاپ کمپانی) و چیدمان حروف با دقت و رعایت فاصله¬ها و علامات تحمل کردند و در این مورد با مصححین درضبط کلمات و شکل آنها و استدراک آنچه که از نسخه اصلی (چاپ کمپانی) افتاده بود، همکاری کردند. خداوند بهترین پاداش¬ها را به ایشان عطا فرماید.

چاپ اسلامیه

كلمة تفضل بها الفاضل المكرم الحاجّ السيّد إبراهيم الميانجي بمناسبة ختم الكتاب

شكر و تقدير

الحمد للّه الّذي يكلّ اللّسان عن إحصاء نعمائه و نعت جلاله، و الصلاة و السلام علي نبيّه المصطفي محمّد و آله.

و بعد لقد قيّض اللّه سبحانه و اختار- و له الخيرة- الاخوان الكرام و الأعزّة العظام الكتابچيّين علي رأسهم الأخ المعظم المحترم- الحاجّ السيّد إسماعيل الكتابچي- دامت توفيقاتهم، لنشر ما وصل إلينا من الأخبار و الآثار عن نبيّنا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و آله الأئمّة الأطهار صلوات اللّه عليهم ما دامت اللّيل و النّهار، فنشروا من كلم اولئك السادة صلوات اللّه عليهم أجمعين جوامع و كتبا قيّمة تكلّ الألسن عن وصفها، و يقصر البيان عن مدحها و تعريفها.

منها كتاب وسائل الشيعة الّذي هو منية المريد و طلبة الباحث للشيخ الحرّ العاملي أعلي اللّه مقامه، و لقد عكفت عليه الفقهاء العظام في استخراج الأحكام من حين تأليفه إلي اليوم، و جعلوه مرجعا في الحلال و الحرام، و هذا الكتاب في الطبقة العليا من موساعات العلم و العمل، أخرجوه في عشرين مجلّدا بورق صقيل و شكل جميل.

و منها كتاب مستدرك الوسائل لخاتمة المحدّثين العلّامة النوريّ نوّر اللّه مضجعه في ثلاث مجلّدات المطبوع بالافست.

و منها كتاب منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة للعلّامة الخوئي قدّس سرّه في أحد و عشرين مجلّدا.

و غيرها من آثار باقية خالدة تزيد علي ثلاثمائة، يري القاري فهرسها في رسالة مستقلّة مطبوعة.

و في طليعة تلك الكتب، هذا الكتاب القيّم الّذي لم يأت الزّمان بمثله:

تقدیر و تشکر

اشاره

سپاس مخصوص خداوندی است که زمان از شمردن نعمت‌هایش و وصف کردن جلالش ناتوان است. و درود و سلام بر پیامبرش محمد مصطفی و خاندانش.

و بعد؛ خداوند سبحان مقرر نمود و اختیار کرد برادران گرامی و عزیزان معظم کتابچی را و در رأس آنها برادر محترم و معظم، حاج سید اسماعیل کتابچی (که توفیقاتشان همیشگی باد) به خاطر انتشار آنچه که از اخبار و آثار از جانب پیامبر اکرم وخاندانش ائمه اطهار که درود خداوند بر آنان باد به ما رسیده است. آنان از احادیث و کلمات آن سروران، جوامع و کتاب‌های درست و استواری نشر دادند که زبان از وصف آن ناتوان، و بیان از مدح و تعریف آن کوتاه است

از جمله آنهاست کتاب «وسائل الشیعه» - در 20 مجلد با ظاهری آراسته و زیبا - که خواسته و آرزوی اهل بحث و علم است، نوشته شیخ حر عاملی که خداوند مقامش را بلند گرداند.

از زمان تالیف این کتاب تا به امروز همه فقیهان بزرگ در استخراج احکام شرعی به این کتاب مراجعه کرده¬اند و آن را مرجع در حلال و حرام قرار داده¬اند، و این کتاب در مرتبه‌ای بالا از دایرة المعارف علم و عمل قرار دارد.

و از جمله آنهاست کتاب «مستدرک الوسائل» به قلم خاتم المحدثین علامه نوری;در سه جلد با چاپ افست.

و از جمله آنهاست کتاب «منهاج البراعه در شرح نهج البلاغه» به قلم علامه خویی1در بیست و یک جلد.

و غیر از آنها، از آثار باقیمانده که زیادتر از سیصد عنوان است و خواننده، فهرست آن را در رساله‌ای با چاپ مستقل مشاهده خواهد کرد.

و در صدر همه آنها، کتاب محکم و درست قرار دارد که زمانه مثل آن را نیاورده است:

كتاب بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمّة الاطهار فانه مع اشتماله علي الأخبار و ضبطها و تصحيحها، محتو علي فوائد غير محصورة، و تحقيقات متكثّرة، و لم يوجد مسألة إلّا و فيها أدلّتها و مباديها و تحقيقها و تنقيحها مذكورة علي الوجه الأليق، و قد وصفه علماؤنا الأعلام في المعاجم و التراجم بكلّ جميل، و أثنوا علي مؤلّفه العلّامة المجلسيّ أعلي اللّه مقامه بالفقه و العلم و الفضل و التبحّر و التضلّع في الحديث، يكفيك منها المراجعة إلي كتاب الفيض القدسي للعلّامة النوريّ قدّس سره المطبوع في مقدّمة الجزء 105 من هذه الطبعة.

و قد شرعوا وفّقهم اللّه تعالي في نشر هذا الكتاب من الجزء العاشر إلي الجزء الخامس و العشرين آخر الأجزاء من الطبع القديم (إلّا الجزء الرابع عشر) فأخرجوا الأجزاء 10 و 11 و 12 و 13 في أحد عشر جزءا من هذا الطبع الجديد، مبتدئا من الجزء 43 إلي الجزء 53، ثمّ من الجزء 67 إلي الجزء 110 آخر الأجزاء، فللّه درّهم و عليه أجرهم.

و قد نشروا المصحف الشريف إلي اليوم في 60 نوعا علي أشكال مختلفة و مزايا متنوّعة بعضها فوق بعض يسرّ الناظر، و يجلو الخاطر، و قد ورد عن الإمام الصادق عليه السّلام:

ستّ خصال ينتفع بها المؤمن بعد موته: ولد صالح يستغفر له، و مصحف يقرأ فيه و قليب يحفره، و غرس يغرسه، و صدقة ماء يجريه، و سنّة حسنة يؤخذ بها بعده.

فنحن نشكرهم باخراجهم تلك الكتب القيّمة، بصورة بهيّة و تهذيب كامل، و نسأله تعالي أن يؤيّدهم و يسدّدهم، و يجعل ذلك ذخرا و ذخيرة لمعادهم، يوم لا ينفع مال و لا بنون، فجزاهم اللّه عنّا و عن الامّة المسلمة خير جزاء المحسنين و السلام عليهم و رحمة اللّه و بركاته. السادس من شهر شعبان سنة 1392.

العبد: السيّد إبراهيم الميانجي

عفي عنه و عن والديه

«بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار». این کتاب علاوه بر اشتمال بر احادیث و اخبار و ضبط و تصحیح آن، حاوی فوایدی بی¬شمار و تحقیقاتی بسیار است، و مسئله‌ای را نمی‌یابی مگر اینکه به وجهی روشن و درخشان، در ادله و مبادی و تحقیق و تنقیح آن بحث شده است. و علمای اعلام ما در همه معجم‌ها و فهرست نگاری¬ها، آن را کتابی مفید و درخشان توصیف کرده¬اند و مؤلف آن، علامه مجلسی را (که خداوند مقامش را بلند گرداند) به فقه و علم و فضیلت و تبحر و توانمندی در حدیث، ثنا و ستایش کرده¬اند. مراجعه به کتاب «فیض قدسی»، نوشته علامه نوری1، چاپ شده در مقدمه جلد یکصد و پنجم از این چاپ، تو را از مطالب بالا کفایت می‌کند.

انتشار این کتاب را از جلد دهم تا بیست و پنجم، آخرین مجلد از طبع قدیم (مگر جلد چهاردهم) شروع کردند. پس مجلدات دهم، یازدهم، دوازدهم و سیزدهم را در یازده جلد از این چاپ جدید، از ابتدای جلد پنجاه و سوم، سپس از جلد شصت و هفتم تا جلد یکصد و دهم - که آخرین جلد است - انتشار دادند. پس تلاش و کارشان برای خدا بود و بر خداوند است اجرشان.

و مصحف شریف را تا امروز در شصت نوع به شکل‌های مختلف و مزایای متنوع منتشر کردند که بیننده را مسرور می‌کند و خاطر را جلا می‌دهد. و از امام صادق علیه السلام وارد شده که

برای مؤمن شش خصلت است که به واسطه آن بعد از مرگش نفع می‌برد: 1) ولد صالحی که برایش طلب بخشش کند؛ 2) قرآنی که در راه او خوانده شود؛ 3) چاهی که حفر می‌کند؛ 4) درختی که می‌کارد؛ 5) صدقه جاریه؛ 6) و سنت نیکویی که بعد از او به آن عمل شود.

پس ما به خاطر تحقیق و انتشار این کتاب‌های ارزشمند و وزین به صورت ظریف و زیبا و در آراستگی کامل، از آنها تشکر می‌کنیم. و از خداوند متعال درخواست می‌کنیم که آنها را تایید کند و این عملشان را ذخیره آخرتشان قرار دهد؛ روزی که نه مال نفعی دارد و نه فرزندان. پس خداوند از طرف ما و امت مسلمان به آنان بهترین پاداش احسان کنندگان را عطا فرماید و سلام و رحمت و برکات خداوند بر آنان باد.

ششم شعبان سال 1392

العبد: سید ابراهیم میانجی

«که خداوند او و پدرو مادرش را بخشاید.»

كلمة موجزة حول الكتاب و مؤلّفه:

بسمه تعالي

الحمد للّه ربّ العالمين، و الصلاة و السلام علي محمّد رسول اللّه و خاتم النبيّين، و علي آله الأئمّة الطهر الميامين.

و بعد: فمن منن اللّه عليّ أن وفّقني لتحقيق آثار أهل البيت و سبرها و غورها و الاغتراف من بحار علومهم و الاقتباس من منار فضائلهم، و ذلك بعد ما أخلصني اللّه عزّ و جلّ إلي العاصمة و قيّضني لتصحيح الآثار و الإشراف علي شتّي المآثر و الأخبار من تاريخ الدين و أبواب الفقه و الحديث و التفسير، و في مقدمها كتاب بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمّة الاطهار، لمؤلّفه العلّامة العلم الحجّة ذي الفيض القدسي العلّامة المجلسيّ قدّس اللّه لطيفه، فقد كان لي- و للّه المنّ و الشكر- في إخراج هذه الموسوعة الكبري دائرة معارف المذهب أكبر سهم و أوفر نصيب و أسني توفيق، حيث أشرفت علي تمام الأجزاء عند الطباعة مقابلة و سبرا و غورا- و أحيانا نقدا و تعليقا اللّهمّ إلّا عشرين جزءا من أجزائها المائة عشر (110).

و أمّا الإشراف عليها بالتحقيق و التخريج و التعليق، فقد كان حظّي في ذلك أوفر من غيري، حيث أشرفت علي 45 جزءا منها بتحقيق متونها و تخريج نصوصها عن المصادر و مقابلتها علي النسخ المطبوعة و المخطوطة، و خصوصا ما يسّر اللّه لنا من نسخ الأصل بخطّ مؤلّفه العلّامة، فقابلنا المطبوعة هذه عليها فجاء بحمد اللّه-

شرح مختصر پیرامون کتاب و مولف آن

بسمه تعالی

سپاس مختص پروردگار عالمیان است، و درود و سلام بر محمد رسول خدا خاتم پیامبران و بر آل او؛ امامان پاکیزه و صاحب میمنت و خجستگی و برکت.

و بعد؛ به درستی که از منت‌های خداوند بر من است که مرا به تحقیق در آثار اهل بیت و عمیق شدن و غور در آن و بهره برداری از دریای علوم آنها و بهره مند شدن از روشنایی فضیلت‌های آنها توفیق داد. و این منت بعد از آن است که خداوند مرا به سوی پایتخت روانه کرد و به من آمادگی تصحیح آثار و اشراف بر دیگر آثار و اخبار، از تاریخ دین و ابواب فقه و حدیث و تفسیر و در صدر آنها کتاب «بحار الانوار» را که جامع گوهر‌ها و درّهای اخبار امامان پاکیزه است عطا کرد؛ کتابی که تالیف نشانه و حجت و صاحب فیض قدسی، علامه مجلسی است که (خداوند توفیقاتش را مقدس گرداند). برای من است - و برای خداست منت و شکر - در آماده سازی این موسوعه بزرگ و دایرة المعارف مذهب، سهمی بزرگ و نصیبی وافر و توفیقی نیک، از این جهت که بر تمام مجلدات بحار - به جز 20 جلد از مجلدات صد و ده گانه آن - پیش از چاپ از جهت مقابله و مأخذ یابی و غور و بررسی و در مواردی نقد و حاشیه زنی اشراف پیدا کردم.

و اما در اشراف بر آن به واسطه تحقیق و آماده سازی و حاشیه زنی، حظ و بهره من بیشتر از غیر من بود. چرا که در چهل و پنج جلد از آن، به تحقیق متن‌های آنها و خارج کردن نص‌های آنها از منابع اصلی و مقابله آنها با نسخه‌های چاپ شده و خطی اشراف پیدا کردم، خصوصاً اینکه خداوند نسخه‌های اصل «بحار» به خط مؤلف علامه‌اش را در دسترس من قرار داد و من مجلدات این چاپ را با آنها مقابله کردم که به حمد خداوند

و له المنّ أصحّ- و أمتن و أكمل من غيرها⁽¹⁾، و عند اللّه أحتسب عناي في ذلك و ما قاسيت من المشاقّ و المتاعب و سهر اللّيل و يقظة الهواجر، و ابيضاض لمّتي في سبيل ذلك.

فلعلّ الباحث الكريم الناظر في هذه الوريقات، لا ينازعني أن أغتنم هذه الفرصة، فأتكلّم حول الكتاب و سيرة مؤلّفه العلامة في تدوينه، بكلمة موجزة يحضرني عاجلا، بعد ما أحطت به خبرا و في غوره سبرا و تحقيقا و نقدا طيلة عشر سنوات فأقول: و من اللّه العصمة:

أما الكتاب، فهو الجامع الوحيد الّذي يجمع في طيّه آلافا من أحاديث الرسول و أهل بيته و آثارهم الذهبيّة و مآثرهم الخالدة في شتّي معارف الدين الدائرة بين المسلمين، فقد استوعب في كلّ كتاب من كتبه و كلّ باب من أبوابه ما يناسب عنوان الباب لا يشدّ عنه شاذّ.

و أقلّ فائدة في ذلك أنّ الباحث عن موضوع من المعارف الدينيّة يجد كمال بغيته و تمام أمنيّته حاضرا عنده كالمائدة بين يديه: قد قرّب له كلّ بعيد نادر، و اتيح له كلّ مستوعر شارد، فيتمكّن بذلك من الغور فيها، و تحقيق متن الحديث و تصحيح إسناده، و ذلك بتطبيق بعضها علي بعض، و تكميل الناقص الساقط منها بالكامل التامّ منها»⁽²⁾.

و ربما ينقدح له عند ذلك أنّ الحديث متواتر أو مستفيض و قد كان عنده

(و برای اوست منت)این چاپ صحیح‌تر و استوارتر و کامل‌تر از بقیه چاپ ها شد.⁽³⁾

و زحمت خودم را در این راه و آنچه که از سختی‌ها و مشقت‌ها و رنج‌ها و بی‌خوابی شب و سفید شدن موهای سرم در این راه بر من آمد را نزد خداوند محاسبه می‌کنم

پس شایسته است که پژوهشگر با کرامت که به این اوراق نگاه می‌کند، با من منازعه نکند که این فرصت را مغتنم دانسته‌ام و پیرامون کتاب و سیره علامه مجلسی در تدوین آن با کلماتی موجز و خلاصه سخن می گویم. این امر در حالی است که نسبت به این کتاب در مدت ده سال تحقیق و بررسی خبرویت و اشراف یافته ام. لذا می گویم و صیانت از خطا را از خداوند می طلبم:

کتاب «بحار الانوار» اثر یگانه‌ای است که هزاران حدیث از احادیث رسول گرامی و اهل بیتش و آثار طلایی ایشان و اثرهای ماندگار آنها در معارف گوناگون دین را که بین مسلمین دائر است، در درون خود جمع کرده است. پس در هر کتابی از کتاب‌های آن و هر بابی از ابوابش آنچه که مناسب عنوان آن باب است، فرا گرفته شده و هیچ چیز از قلم نیافتاده است.

و کمترین فایده آن این است که پژوهشگر، موضوعی از معارف دینی را به صورت خواستۀ کامل و تمام آرزویش، همانند میوه‌ای در دستانش حاضر می‌یابد؛ هر مطلب دورِ کم یابی به او نزدیک می‌شود و هر نکتۀ رمنده و گریزانی برای او آماده. و به واسطه آن، غور در کتاب و تحقیق در متن حدیث و تصحیح سندهایش ممکن می‌شود. و این مهم به واسطه تطبیق بعضی از آن بر بعضی دیگر و تکمیل آنچه که ناقص بود و ساقط شده بود. با مراجعه به نسخه کامل و تام آن حاصل شده است.⁽⁴⁾

ص:7 و164. ج83،

ص: 318 و 361 و غیر آنها از مواردی که آنها را محقق و پژوهشگر اهل جستجو می‌یابد.

و چه بسا برای پژوهشگر روشن می‌شود که حدیثی متواتر است یا مستفیض، درحالی که او آن را

يعدّ من الآحاد، أو يراه متعاضدا متكاملا من حيث المتن، و قد كان عنده متهافتا متساقطا مضطرب الأطراف.

لست أريد أن أقول في ذلك قولا زورا: أحكم علي الكتاب أوله بما هو خارج عن حدّه و طوره- معاذ اللّه- حقيق علينا أن لا نقول في ذلك إلّا الحقّ الصريح و القول السديد، و هو أنّ الكتاب- بما جمع في طيّه من شتات الأحاديث و متفرّقات الآثار- هو المرجع الوحيد في تحقيق معارف المذهب، و نعم العون علي معرفة السقيم من الصحيح، و نقد الغثّ من السمين.

فكلّ باحث ثقافيّ يريد تحقيق الحقّ من دون عصبيّة، لا مغني له و لا مندوحة عنده عن مراجعة هذه الموسوعة العظمي، و التعمّق في كلّ باب منها، مع ما يجد فيها من الفوائد في بيان المعضلات و حلّ المشكلات، و شرح غرائب الحديث من ألفاظها فقد كان مؤلّفه الفذّ العبقريّ بما وهبه اللّه عزّ و جلّ من حسن التقرير و سلامة الفهم و صائب الرأي و ثاقب الفطنة، في الرعيل الأوّل؛ لم يسبقه سابق و لا يلحقه لا حق.

و أمّا ما ينقد علي الكتاب بأنّه محتو علي روايات متهافتة أو متناقضة، مثلا يوجد في باب منه رواية ينسب قضيّة أو معجزة إلي الإمام الكاظم عليه السّلام، و في رواية اخري تنسب تلك القضيّة أو المعجزة بعينها إلي الإمام الرضا عليه السّلام.

فعندي أنّ معرفة أمثال هذا التناقض أيضا من بركات هذا الكتاب، و لو لا سرد الروايات من الكتب المختلفة و جمعها في باب واحد، لما ظهر هذا التناقض، فانّ من وجد أحد هذين الحديثين في كتاب لا يتطرّق إلي ذهنه أنّه متناقض مع رواية اخري في كتاب آخر فيرويه و يعرّج عليه من دون تتبّع و الحال أنّه ساقط بالتناقض.

فهذا و أمثاله من بركات هذا السفر القيّم، حيث سهّل سبيل المناقشة و التدقيق، و سدّ باب الجهل و الضلالة و القول بلا تحقيق.

كما أنّي كثيرا ما رأيت في أوّل الباب نقل حديثا ملخّصا لا بأس به من حيث المتن، ثمّ أشرفت في ذيل هذا الباب بعينه علي أصل الحديث بتمامه من مصدر آخر،

از آحاد می‌شمرده است، یا آن حدیث را از حیث متن متعاضد و متکامل می‌بیند، در حالی که نزد او متهافت و متساقط و مضطرب الاطراف بوده است.

بنا ندارم در باره این کتاب سخن باطل و اغراق آمیز و خارج از حد و اندازه آن - پناه بر خدا - بگویم و بر ماست که جز حقِ روشن و سخن درست و محکم درباره این کتاب نگوییم. بر این اساس این کتاب با توجه به جامعیت آن در گردآوری احادیث و آثار روایی پراکنده، مرجع منحصر به فرد برای تحقیق در معارف مذهب تشیع است و یاری¬گر بسیار عالی در تشخیص روایات درست از نادرست و فربه از لاغر است.

از این رو هیچ محقق و پژوهشگر معارفی ای که تحقیق حق را بدون تعصب اراده کرده است، از مراجعه به این دایرة المعارف عظیم و عمیق شدن در هر بابی از آن، با وجود فوایدی که در بیان معضلات و حل مشکلات و شرح الفاظ غریبه و دور از ذهن حدیث در آن می‌یابد، بی‌نیاز نیست و چاره‌ای جز آن ندارد. پس به درستی که مؤلف کتاب، نابغه‌ای کامل و والا بود به آنچه که خداوند از نیکویی تقریر مطالب و سلامت فهم و رأی درست و فهمی نافذ و برتر در شکافتن اول (ابتکاری نو) به او هدیه کرده بود که مسبوق به هیچ سابقه‌ای نبوده و بعد از آن نیز مثل آن نیامده است.

و اما نقدی که بر کتاب وارد است، این است که حاوی روایات مخالف و متناقض است. مثلاً در بابی از آن روایتی یافت می‌شود که قضیه یا معجزه‌ای را به امام کاظم علیه السلام نسبت می‌دهد و در روایتی دیگر، آن قضیه یا معجزه به وضوح به امام رضا علیه السلام نسبت داده شده است که برای من، معرفت امثال این تناقض نیز از برکات این کتاب است.

و اگر نبود بیان نیکوی روایات از کتاب‌های مختلف و جمع آنها در یک باب، این تناقض، آشکار نمی‌شد. پس به درستی، اگر کسی که یکی از این دو حدیث را در کتابی پیدا کند، به ذهنش خطور نمی‌کند که آن با روایت دیگری در کتابی دیگر متناقض است. پس آن را روایت می‌کرد و بدون تتبع و جستجو روی آن پافشاری می‌کرد، در حالی که آن روایت به خاطر تناقض ساقط است.

این دستاورد و امثال آن از برکات این نوشته درست است؛ چرا که راه مناقشه و دقت را آسان و باب جهل و گمراهی و سخن بدون تحقیق را مسدود کرد.

همان طور که من بسیار زیاد دیدم که در اول باب حدیثی خالص و تمام نقل شده که از حیث متن حرفی در آن نیست، سپس در ذیل همین باب، به اصل حدیث و تمام آن از مصدری دیگر اشراف پیدا کردم

فوجدته متناقضا متهافتا، فظهر لي أنّ من لخّص الحديث و أورده في كتابه قد أسقط من الحديث ما يشين عليه و يسقطه من الاعتبار، و لو لا هذا السفر القيّم و جمعه الشوارد و النوادر من هنا و هاهنا في باب واحد، لما ظهر لي ذلك.

و هكذا عند ما أشرفت علي الجزء 71 ص 354، رأيت أنّه قدّس سرّه قد أخرج تحت عنوان (ختص- ضا) فصلا واحدا مشتملا علي عدّة روايات بلفظ واحد، تنبّهت إلي أنّ كتاب الاختصاص لا يصحّ أن يكون للشيخ المفيد قدّس سرّه، لأنّه أجلّ شأنا أن يروي عن كتاب التكليف (الّذي عرف عند المتأخّرين بفقه الرضا عليه السّلام و إملائه) فينقله بلفظه و عبارته، و لو لا ذلك لما علمت ذلك أبد الآبدين‌⁽¹⁾.

و هكذا عند ما أشرفت علي كتاب الدعاء و زاولت الأدعية المطولة، رأيت في الأكثر أنّ في اسنادها واحدا أو اثنين من الكتّاب المنشئين كفضل بن أبي قرة و ابن خانبه و أضرابهما، فتنبهت إلي حقيقة أشرت إلي شطر منها في ج 87 ص 296.

فاليوم تري من لا خبرة له يحفظ حديثا من أوّل الباب و يلقيها علي الناس المستمعين كأنّه وحي منزل و يلعب بأفكار الناس و عقائدهم، و لا يتعب نفسه بالمراجعة إلي ذيل هذا الباب ليظهر علي تناقضه، فكيف إذا كان الحديثان باقيين في مصادرهما، فقلّ من يراجع تلكم المصادر ليحقّق الحقّ كما حقّقه مؤلّفنا العلّامة؟ و كذا أرباب التآليف الحديثيّة، حيث لا يحققون الحقّ بعد تسهيل الطريق فيوردون الحديث في مؤلّفهم تأييدا لمزعمتهم، مع أمّه متناقض مع الحديث الآخر الّذي أضرب عنه صفحا.

فاللازم علينا أن نشكر هذه السيرة الجميلة من المؤلّف و نثني عليه ثناء بالغا، حيث أورد في كتابه كلّ ما وصل إليه، و أحال تمييز الصحيح من السقيم إلي معرفة الناظرين و إحاطتهم و أنظارهم، من دون أن يتحاكم بفكره و نظره فيتحامل علي بعض الأخبار بأنّ هذا مخالف للمذهب ساقط من حدّ الاعتبار فلا أورده و هذا سليم من العلل

و آن را متناقض و مخالف با هم یافتم. پس برای من روشن شد که کسی حدیث را خلاصه کرده و آن را درکتابش وارد کرده است و از این حدیث، آنچه را که نزد او معیوب آمده، انداخته است و آن را از اعتبار ساقط کرده است. و اگر این نوشته راست و درست نبود و احادیث نادر و رمنده را از اینجا و آنجا در یک باب جمع نمی‌کرد، این مطالب برایم روشن و آشکار نمی‌شد.

همچنین هنگامی که بر جلد هفتاد و یکم صفحه سیصد و پنجاه و چهار اشراف پیدا کردم، دیدم که علامه1 تحت عنوان «ختص – ضا» فصلی را استخراج کرده که مشتمل است بر تعدادی از روایات با لفظ واحد. آگاه شدم به اینکه صحیح نیست که کتاب «اختصاص» برای شیخ مفید1باشد، به خاطر اینکه شأن او بالاتر از این است که از کتاب «تکلیف» روایت کند (کتابی که نزد متأخرین، به «فقه الرضا علیه السلام » و به املای آن حضرت شناخته شده) و آن را با الفاظ و عباراتش نقل نماید. و اگر نبود این مقابله‌هایی که انجام دادم، هیچگاه به این مطلب علم و آگاهی پیدا نمی‌کردم.⁽²⁾

و همچنین هنگامی که به «کتاب دعا» اشراف پیدا کردم و به دعاهای طولانی آن پرداختم، دیدم در اکثر سندهای آنها یک یا دو مورد از نویسندگان انشاء کننده مثل فضل بن ابی قره و ابن خانبه و امثال آنها وجود دارد، پس به حقیقتی آگاه گردیدم که به بخشی از آنها در جلد هشتاد و هفتم، صفحه دویست و نود و شش اشاره کرده‌ام.

پس امروز می‌بینی کسی که خبره نیست، حدیثی را از اول باب حفظ می‌کند و به شنوندگان خود القاء می‌کند که این حدیث وحی منزل است و با افکار و عقاید مردم بازی می‌کند، و خودش را به سختی نمی‌اندازد به اینکه به ذیل این باب مراجعه کند تا از تناقض آن آگاه شود. در حالی که هر دو حدیث در مصادرشان باقی هستند؟ پس کم است کسی که مراجعه کند به آن مصادر تا احقاق حق کند، همان گونه که مؤلف علامه این کار را کرده است. همچنین صاحبان تالیف‌های حدیثی، آنجا که بعد از آسان شدن راه، احقاق حق نمی‌کنند. آنان حدیثی را وارد می‌کنند که به گمان خودشان مورد تایید است، با اینکه آن حدیث، با حدیثی دیگر که در صفحه ای دیگر قرار دارد، متناقض است.

از این رو بر ما لازم است که از این سیره و روش زیبای مؤلف سپاسگزاری کنیم؛ سپاسی بلیغ و رسا. چرا که در کتاب خود هر آنچه را که بدان دست یافته وارد کرده است و تشخیص درست از نادرست را به معرفت ناظرین و بینندگان و احاطه و دقت آنها واگذار کرده است، بدون اینکه به فکر و نظر خود حکم کند، پس بر بعضی از اخبار تحمیل کند که این خبر مخالف است با مذهب و ساقط است از حد اعتبار، در حالی که این اشکال وارد نیست، و یا این خبر از اشکال عاری است، در در حالی که عیوبی داشته باشد.

و العيوب أورده، و لعلّ فيما يورده كثير من المتعارضات أو فيما تركه و طرحه إلحاق الحقيق بالمذهب‌⁽¹⁾.

و أمّا ما نجد في بياناته قدّس سرّه من توجيه الروايات المتعارضة، و تأويلها و رفع التخالف عمّا بينها، فليس ذلك حكما منه بصحّة الحديث و قبوله، فانّ هذا شأن كلّ جامع من الجوامع الحديثيّة، سيرة متّبعة بين الفريقين السلف منهم و الخلف‌⁽²⁾و ذلك لأنّ شأن الجامع المحدّث الاستقصاء و التتبّع و تأييد الأحاديث مهما أمكن بالجمع و التأويل، و أمّا قبول الرواية و الاعتقاد بها، فكلّ محقّق و نظره الثاقب، فلعلّه يرضي بهذا الجمع و التأويل، أو يوجّهه و يؤوّله بوجه آخر، أو يطرحه، فيكون بيان الحديث و توجيهه من باب هداية الطريق و النصح ليس إلّا.

و هكذا الكلام فيما ينقد علي الكتاب من اشتماله علي أخبار ضعاف لا يوجب علما و لا عملا فانّ هذا شأن كلّ جامع من الجوامع الحديثيّة، تري فيها الضعاف و الحسان و الصحاح. فهذه الكتب الأربعة مع اشتهارها و تواترها، يوجد فيها آلاف من الأحاديث لا يحتجّ بها: إمّا لضعفها أو مخالفتها للأصول و المباني، أو إعراض

و چه بسا در آنچه که وارد کرده است، بسیاری از متعارضات یا آنچه که ترک نموده یا کنار گذاشته است، حقایقی از حقیقت‌های مذهب بوده باشد.⁽³⁾

و اما آنچه که ما در بیانات مؤلف1از توجیه روایات متعارضه، و تاویل آنها و رفع مخالفت‌هایی که بین آنها وجود داشت یافتیم، پس آن موارد حکم از جانب وی به صحت حدیث و قبول آن نیست. این موارد شأن همه جوامع حدیثی است؛ سیره‌ای که بین هر دو فرقه هم گذشتگان از آنها و آنان که بعد از آنها بودند تبعیت می‌شود.⁽⁴⁾و این به خاطر آن است که شأن جامع یک محدث، تتبع و جستجو و تایید احادیث تا آنجا که امکان دارد، و جمع بین آنها و یا تاویل آن است. و اما در قبول کردن روایت و اعتقاد به آن، پس هر محققی خودش هست و نظر نافذ خودش. پس چه بسا راضی می‌شود به این جمع و تاویل و یا اینکه به وجهی دیگر توجیه و تاویل می‌کند، یا اینکه آن را کنار می‌گذارد. پس بیان حدیث و توجیه آن نیست، مگر از باب راهنمایی و هدایت و نصیحت.

و همچنین کلام در اینکه انتقاد می‌شود بر کتاب از شامل بودنش بر اخبار ضعیف، که موجب علم و عمل نمی‌شود، چرا که این امر، شأن همه جوامع حدیثی است و در آن احادیث ضعیف و حسن و صحیح را می‌بینی. پس این کتب اربعه با همه شهرت و تواتری که دارند، در آنها هزاران حدیثی یافت می‌شود که به آنها احتجاج نمی‌شود، حال یا به خاطر ضعف آنها یا به خاطر مخالفت آنها با اصول و مبانی یا اعراض

الأصحاب عنها مع صحّتها و قوّتها⁽¹⁾فلا ينكر بذلك لا علي تلك الكتب، و لا علي مؤلّفيها، مع أنّهم لم يكونوا بصدد الاستيعاب و الاستقصاء، بل علي وتيرة أصحاب الصحاح: يوردون من الأحاديث المخالفة للمذهب انموذجا منها، ليصحّ البحث عنها بالجمع أو الطرح، فلا يوردون الباقي منها و إن كانت صحيحة، و يقتصرون فيما يوافق المذهب علي المعتبر منها، لعدم مسيس الحاجة إلي غيرها، اللّهمّ إلّا للتأييد.

فكما ذكرنا في المسألة السابقة، وظيفة المحدّث الجامع النقل و الاستيفاء و تكثير الاسناد و الروايات، و أمّا البحث عن صحّة الحديث و سقمه و ضعفه و قوّته: بالفحص عن رجال سنده، فهو شأن آخر يتكفّل بها علم الرجال و الدراية، و ليس يخفي هذا الشأن إلّا علي كلّ جاهل مغفّل: إمّا مفرّط يحكم علي المؤلّف بسقوطه و عدم تورّعه حيث أورد الأحاديث الضعاف فيردّ الكتاب رأسا، و إمّا مفرط يظنّ أنّ اعتبار الحديث يعرف من اعتبار مؤلّفه و جامعه، فيقبل أحاديثه كملا، و يغفل عن أنّ لكلّ مؤلف طريقا إلي المعصوم قد بيّن شطر منها في كتب المشيخة و الاجازات، و الشطر الآخر مذكور في صدر الأحاديث، و لا بدّ من اعتبار هذين الطريقين معا.

و مؤلّفنا العلّامة قد أتقن عمله في ذلك و أوضح طريقه إلي المعصوم في كلّ من الوجهين:

أما القسم الأوّل: فقد صنّف فيه كتاب الاجازات، ليتّضح طريقه إلي المصادر المذكورة في متن الاجازات، و ما لم يذكر- و هو القليل منها⁽²⁾-

قد أبان

اصحاب از آنها، با وجود اینکه صحیح و قوی هستند.⁽³⁾

پس به خاطر این مسئله، نه خود کتاب‌ها و نه مؤلفانش انکار نمی‌شوند، چرا که آنها در صدد جستجوی کامل و فراگیر نمودن نبودند، بلکه بنا بر روش اصحاب صحاح، از احادیث مخالف با مذهب نمونه‌ای را وارد می‌کردند تا بحث درباره آنها، به واسطه جمع یا طرح صحیح شود. و باقی آنها را اگرچه صحیح بودند وارد نمی‌کردند و به آنچه که موافق مذهب بود، بر آنچه که از آنها معتبر بود اکتفا می‌کردند چرا که نیاز و حاجتی به غیر آن نیست، مگر برای تایید.

پس همان گونه که ما در مساله گذشته ذکر کردیم، وظیفه محدثی که جمع کننده [حدیث] است، نقل فایده رساندن و تکثیر اسناد و روایات است. اما بحث از صحت و سقم حدیث و ضعف و قوت آن:

به واسطه فحص کردن از رجال سند آن، شأن و مطلبی دیگر است که متکفل آن علم رجال و درایه است. و این شأن مخفی نیست، مگر بر هر جاهل غافلی که یا تفریط می‌کند و حکم می‌کند به سقوط مؤلف و عدم ورع و تقوای او، آنجا که احادیث ضعیف را آورده است. پس کتاب را رأساً رد می‌کند، یا افراط می‌کند و گمان می‌کند که اعتبار حدیث از اعتبار مؤلف و جمع کننده آن شناخته می‌شود. پس احادیثش را تماماً قبول می‌کند و از این غفلت می‌ورزد که برای هر مؤلفی، طریقی به جانب معصوم هست که گاهی بعضی از آنها را در کتب مشیخه و اجازات بیان می‌کند و بعضی دیگر را در اول احادیث ذکر می‌کند و ناگزیر باید هر دو طریق با هم معتبر باشند.

و مؤلف ما علامه، به تحقیق عملش را در آن استوار کرده و طریقش را به معصوم، در هر دو وجه و جهت توضیح داده است:

اما قسم اول: پس به تحقیق درباره آن کتاب اجازات را گردآوری کرد تا طریق خودش را به سوی مصادری که در متن اجازات ذکر شده است، توضیح دهد. و آنچه که ذکر نکرده (مقدار ذکر نشده کم است)⁽⁴⁾

في مقدّمة البحار كيفيّة تحصيلها و الظفر بالنسخ المعتبرة منها، معترفا بأنّها غير متواترة:

قال قدّس سرّه في مقدّمة كتابه البحار (ج 1 ص 3 من هذه الطبعة):

«ثمّ بعد الإحاطة بالكتب المتداولة المشهورة، تتبّعت الأصول المعتبرة المهجورة الّتي تركت في الأعصار المتطاولة و الأزمان المتمادية ... فطفقت أسأل عنها في شرق البلاد و غربها حينا، و الحّ في الطلب لدي كلّ من أظنّ عنده شيئا من ذلك و إن كان به ضنينا.

و لقد ساعدني علي ذلك جماعة من الإخوان ضربوا في البلاد لتحصيلها، و طلبوها في الأصقاع و الأقطار طلبا حثيثا، حتّي اجتمع عندي بفضل ربّي كثير من الأصول المعتبرة الّتي كان عليها معوّل العلماء في الأعصار الماضية⁽¹⁾

فكثيرا ما كنت أراجع أبواب كتاب الوسائل المطبوعة جديدا، لاستخرج الحديث بمعاونة ذيله( و ذلك لان مصادر الوسائل- غير الكتب الأربعة- متحدة مع مصادر البحار و قد أخرجها الفاضل المكرم الرباني في ذيل الوسائل) فعند ذلك عرفت أن صاحب الوسائل كان ينقل من نسخ البحار معتمدا عليها، من دون مراجعة المصدر، حيث انه كلما كانت نسخة البحار في بعض النسخ- و قد طبعت عليها نسخة الكمبانيّ- مصحفة أو ساقطا منها بعض الجملات أو ذات إملاء غير صحيحة، قد انتقل كلها في الوسائل بما عليها بصورتها.

ففي بعض هذه الموارد أشرنا في ذيل الكتاب بما ينبه القارئ الكريم علي ذلك و ربما صرحت بذلك كما في ج 84 ص 68 و غير ذلك من الموارد لا يحضرني الآن.

کیفیت تحصیل آن و دستیابی به نسخه‌های معتبر از آن را تحقیقاً در مقدمه «بحارالانوار» ذکر کرده است، در حالی که معترف است به اینکه آنها متواتر نیستند:

علامه1در مقدمه کتابش بحار الانوار (ج1، صفحه 3، از این چاپ) گوید:

«سپس بعد از احاطه به کتاب‌های متداول مشهور، اصول معتبر مهجوری را که در عصر‌های طولانی و زمان‌های متمادی ترک شده بود، جستجو کردم....سپس دست به کار شدم (و) هم‌زمان از آنها در شرق شهرها وغرب آن سوال کردم، و نزدیک شدم در طلب نزد هر کسی که گمان می‌کردم نزد او چیزی از آنها باشد، اگر چه به آن مظنون باشد.

و کمک کردند مرا بر این مطلب جمعی از برادرانی که در شهرها برای تحصیل آن (اصول) کوچ کرده و طلب کرده بودند آن را در سفرها و... طلبی سریع. تا اینکه به فضل پروردگارم، بسیاری از اصول معتبره‌ای که علما در زمان‌های گذشته بر آن یاری جستند، نزد من جمع شد.⁽²⁾

پس مراجعه بسیاری به ابواب کتاب وسائل چاپ جدید کردم برای استخراج حدیث به کمک ذیل آن کتاب (و این به خاطر آن است که مصدر‌های وسائل (غیر از کتب اربعه) با مصدرهای بحار الانوار متحد است و آنها را فاضل گرامی آقای ربانی در ذیل وسائل خارج کرده است). پس در این هنگام دانستم که صاحب کتاب وسائل، احادیث را به خاطر اعتماد به آن، بدون اینکه به مصدر مراجعه کند، از نسخه‌های بحار الانوار نقل می‌کرده. از آنجا که هرگاه بوده است نسخه بحار الانوار در بعضی از نسخه‌ها (و تحقیقاً نسخه کمپانی بر اساس آن چاپ شده) صحافی شده یا ساقط شده از آن بعضی از جملات و یا نوشته‌ای غیر صحیح به تحقیق کل آن به همان صورتی که در بحار الانوار بوده است، در وسائل منتقل شده است.

پس در بعضی از این موارد اشاره کردیم در ذیل کتاب به آنچه که آگاه شده است خواننده با کرامت بر آن و چه بسا تصریح کردم به آن در جلد هشتاد و چهارم، صفحه 68 و غیر آن از مواردی که الان حضور ذهن ندارم.

عنها الكتب المشهورة المتداولة، و اطّلعت فيها علي مدارك كثير من الأحكام، اعترف الأكثرون بخلوّ كلّ منها عمّا يصلح أن يكون مأخذا له، فبذلت غاية جهدي في ترويجها و تصحيحها و تنسيقها و تنقيحها.

و لمّا رأيت الزّمان في غاية الفساد، و وجدت أكثر أهلها حائدين عمّا يؤدّي إلي الرشاد، خشيت أن ترجع عمّا قليل إلي ما كانت عليه من النسيان و الهجران، و خفت أن يتطرّق إليها التشتّت لعدم مساعدة الدهر الخوّان، و مع ذلك كانت الأخبار المتعلّقة بكلّ مقصد منها متفرّقا في الأبواب، متبدّدا في الفصول، قلّما يتيسّر لأحد العثور علي جميع الأخبار المتعلّقة بمقصد من المقاصد منها، و لعلّ هذا أيضا كان أحد أسباب تركها و قلّة رغبة الناس في ضبطها.

فعزمت بعد الاستخارة من ربّي ... علي تأليفها و نظمها و ترتيبها و جمعها في كتاب متّسقة الفصول و الأبواب مضبوطة المقاصد و المطالب، علي نظام غريب، و تأليف عجيب، لم يعهد مثله ... فجاء بحمد اللّه كما أردت ...».

فتري المؤلّف العلّامة يصرّح في مقاله هذا أنّ مصادر البحار كانت أكثرها مهجورة متروكة قد خرجت بذلك عن حدّ التواتر، و انقطع نسبتها إلي مؤلّفيها من طريق المناولة و السماع و الاجازة، و هذا اعتراف منه قدّس سرّه بأنّها سقطت بذلك عن حدّ الصحّة المصطلحة إلي حدّ الوجادة⁽¹⁾

و أمّا الوجادة للكتب فهو أن يجد المؤلّف كتابا أو رسالة فيها أحاديث، و قد ذكر في صدرها أو ذيلها أو علي ظهر النسخة أنّها تأليف فلان الفلاني- من مشاهير العلماء و المحدثين مثلا- من دون أن يكون الكتاب أو الرسالة متناولا من مؤلّفه بالاجازة أو-- السماع، و ذلك في مصادر البحار كثير، مثل قرب الإسناد. كتاب المسائل، علل الشرائع، تفسير القمّيّ، الاختصاص، جامع الأخبار، مصباح الشريعة، فقه الرضا ... مع ما ظهر من بعد المؤلّف أن بعض هذه الكتب لغير من انتسب إليه، كما في مصباح الشريعة فقه الرضا، تفسير القمّيّ، الاختصاص، جامع الأخبار و ...

که از آن کتاب‌های مشهور و متداول خالی بود.

و اطلاع پیدا کردم در آن به مدارک کثیری از احکام، که اکثر علما به خالی بودن همه آن کتاب‌ها از آنچه که صلاحیت دارد به اینکه مأخذ باشد برای آن، اعتراف کردند. پس نهایت کوششم را در ترویج و تصحیح و نظم و اصلاح کردن آنها مبذول داشتم.

و وقتی دیدم که زمان در نهایت فساد است و دریافتم که اکثر اهل آن را دشمن آنچه که هدایتگر است به سوی رشد و کمال، ترسیدم که به همان فراموشی و مهجوریت بازگشت کند و بیمناک شدم که به خاطر عدم مساعدت روزگار خیانتکار، پراکندگی به سراغ آن بیاید. و با این وجود چون خبرها و احادیث متعلق به هر مقصدی، در ابواب مختلف متفرق بود و در فصل‌ها پراکنده بود، کم میسر می‌شد برای کسی که آگاه شود بر همه اخباری که متعلق باشد به مقصدی از مقاصد آن. و چه بسا همین مطلب یکی از اسباب ترک آن و کمی رغبت مردم در ضبط آن بود.

پس بعد از طلب خیر از پروردگارم، عزم خود را جزم کردم ... بر تالیف و نظم و ترتیب و جمع آن در کتابی که ابواب فصول آن سامان یافته و مقاصد و مطالب آن ضبط شده است، بر نظمی غریب و تالیفی عجیب که مثل آن نیامده است ... پس سامان یافت بحمد الله همان گونه که اراده کردم...»

پس دیدی که مؤلف علامه در این گفتار خود تصریح کرد که اکثر مصدرهای «بحار الانوار»، مهجور و متروک بوده است که گاهی به این واسطه از حد تواتر خارج شده است و نسبت آن به مؤلفانش، از جمله طریق مقابله و سماع و اجازه قطع شده است. و این اعترافی است از او1به اینکه آن مصادر، بدین واسطه از حد صحت مصطلح به حد وجاده⁽²⁾

واما وجاده برای کتاب‌ها آن است که مؤلف کتاب یا رساله‌ای را می‌یابد که در آن احادیثی است و گاهی در اول آن یا در ذیل آن یا در پشت نسخه ذکر شده که آن تالیف فلانی- مثلا از مشاهیر علما و محدثین- است، بدون اینکه کتاب یا رساله شامل اجازه یا !

ساقط شده است.

و لذلك نراه عند ما يبحث في البحار عن مسئلة فقهيّة أو كلاميّة يتذكّر أنّ هذا الخبر ضعيف (لعدم تواتر مصدره) لكنّه بعين متنه و أحيانا مع سنده مرويّ في إحدي الكتب المتواترة بطريق صحيح أو حسن أو موثّق‌⁽¹⁾. فنعلم بذلك أنّه لم يكن ليقابل كتابه هذا مع كثرة فوائده بالكتب الأربعة، و لا ليعامل مع ما أخرجه في البحار معاملة الصحيح مطلقا، إلّا إذا كانت الوجادة لمصادرها محفوفة بالقرائن الموثّقة، و لذلك عقد الفصل الثاني من مقدّمة البحار، إيضاحا لهذه القرائن و اختلافها⁽²⁾.

و لذلك نفسه، نراه يتحرّج عن إيراد الكتب الأربعة في البحار- علي الرغم من إلحاح بعض الفضلاء من أصحابه‌⁽³⁾

و أيضا من نعم اللّه العظيمة علي طلبة العلوم الدينية أن يجدوا جميع الاخبار الواردة في مطلب من المطالب العلمية أو العملية مجتمعا محصورا مبينا في الباب الذي وضع لها، لانه بذلك يعلم واحدية الخبر و تواتره الي غير ذلك من الفوائد التي لا تعد و لا تحصي.

و من هنا قال بعض تلامذتكم: كان الاصوب أن تدخل الكتب الأربعة أيضا في البحار أو في شرحه- إنشاء اللّه- فانها ليست علي ما ينبغي فان.- كتاب التهذيب يحتاج الي تهذيب آخر لاشتمالها علي أبواب الزيادات كثيرا و لذا أخطأت جماعة منهم الشهيد في الذكري و غيره في غيره، فحكموا بعدم النصّ الموجود في غير بابه.

و لا ينفع كثيرا جمع من جمعها من المعروفين كصاحب الوافي و صاحب تفصيل وسائل الشيعة الي مسائل الشريعة و غيرهما لما ذكر، و لعدم الاعتماد علي ما فهموه من مراد المعصوم عليه السلام».

و به همین خاطر می‌بینیم کسی که در مورد بحار الانوار از مساله‌ای فقهی یا کلامی بحث می‌کند، متذکر می‌شود که این خبر ضعیف است (به خاطر عدم تواتر مصدرش) لیکن آن مساله با عین متن و احیاناً با سند آن، در یکی از کتاب‌های متواتر با طریقی صحیح یا حسن یا موثق روایت شده است.⁽⁴⁾

به همین خاطر است که می‌بینیم از وارد کردن کتب اربعه در بحار، علی رغم اصرار بعضی از فضلاء از یاران ایشان⁽⁶⁾

«و همچنین از نعمت های بزرگ الهی بر طلاب علوم دینی آن است همۀ اخبار وارده را در مطلبی از مطالب علمی و عملی که در بابی که برای آن وضع شده محصور و روشن یافته اند؛ زیرا که به واسطۀ آن واحد یا متواتر بودن خبر دانسته می شود.

از همین جا بعض شاگردان شما گفته اند: بهتر این است که کتب اربعه در بحار یا شرح آن وارد شود؛ زیرا سزاوار نیست!

برهة من الزمن متروكة مهجورة لا يمكن الاحتجاج بها⁽¹⁾فتبتلي فيما بعد بما ابتليت به سائر الأصول المعتبرة اليوم، حيث كانت في الزمن الأوّل متواترة أو معروفة تتناول بالسماع و الاجازة، و صارت بعد ذلك مهجورة متروكة بلا تواتر و لا سماع و لا إجازة.

و أمّا القسم الثاني من طريق المؤلّف، أعني ذكر رجال الاسناد، فقد احتاط قدّس سرّه في ذلك أشدّ الاحتياط، و مع ما كان بصدده من الاقتصار و الحذر من التطويل علي ما سيجي‌ء شرحه، قد ذكر رجال المصدر، بحيث خرج عن الإبهام و الإرسال.

قال قدّس سرّه في المقدّمة ج 1 ص 48:

«الفصل الرابع في بيان ما اصطلحنا عليه للاختصار في الاسناد، مع التحرّز عن الإرسال المفضي إلي قلّة الاعتماد، فانّ أكثر المؤلّفين دأبهم التطويل ... و بعضهم يسقطون الأسانيد فتنحطّ الأخبار بذلك عن

و بعد از در برهه‌ای از زمان متروک و مهجور واقع شود که احتجاج به آن ممکن نباشد.⁽²⁾

جمع زیادی از علمای معروف مثل صاحب وافی و تقصیل وسائل الشیعه و دیگران و به خاطر عدم اعتماد بر آنچه از مراد امام معصوم علیه السلام فهمیده اند استفادۀ زیادی نبرده اند.»

[1] . رجوع کنید به ج 1، ص48 از مقدمه بحار الانوار.

و اما قسم دوم: از طریق مؤلف یعنی ذکر رجال سندها، پس تحقیقاً علامه1در این باره احتیاط کرده است؛ احتیاطی شدید. در حالی که در صدد خلاصه گویی و حذر کردن از طولانی شدن بوده بر آنچه که بعداً شرح آن خواهد آمد. به تحقیق رجال مصدر را به گونه‌ای ذکر کرده است که آنها را از ابهام و ارسال خارج کند.

وی1در مقدمه جلد اول صفحه یکصد و چهل و هشت گوید:

«فصل چهارم در بیان آنچه که در آن به جهت اختصار در سندها مصطلح کردیم، و با دوری جستن از ارسال که منجر به کمی اعتماد می‌شود. پس به درستی که اکثر مؤلفین روششان طولانی کردن است ... و بعضی از آنها سندها را می‌اندازند، پس خبرها بدین واسطه از

درجة المسانيد⁽¹⁾

« اني لما نظرت في التفسير الذي صنفه أبو النضر العيّاشيّ بإسناده و رغبت الي هذا و طلبت من عنده سماعا من المصنّف أو غيره فلم أجد في ديارنا من كان عنده سماع أو اجازة منه، حذفت منه الاسناد و كتبت الباقي علي وجهه ليكون أسهل ... فان وجدت بعد ذلك من عنده سماعا أو اجازة أتبعت الأسانيد و كتبتها علي ما ذكره المصنّف» انتهي.

و لعله نظر الي أن مناولة الكتاب من دون اجازة و لا سماع هي الوجادة التي لا يحكم عليها الا بحكم المراسيل فلا يفيد ذكر اسناده شيئا، و هذا و ان كان حقا، لكنه لو كان ذكر الأسانيد كان أحسن، حيث ان أصل الكتاب مفقود اليوم، و انما وصلت الينا نسخته وحدها و هي ساقطة الاسناد و لذلك قال المؤلّف العلّامة المجلسيّ عند ذكر هذا التفسير( ج 1 ص 28)« لكن بعض الناسخين حذف أسانيده للاختصار، و ذكر في أوله عذرا هو أشنع من جرمه».

و يدلّ علي احتياطه أيضا أنّه لمّا بلغ إلي الفروع الفقهيّة، عدل عن اختصار الكلام في رجال الاسناد، و رفع في نسبهم و لقبهم إلي حيث لا يشتبه أحد بسميّه، كما أنّه عدل عن إيراد الرّموز إلي تسمية المصادر نفسها، لئلا تصحّف فتشتبه بغيرها⁽²⁾.

درجه مسندها⁽³⁾

«به درستی که من نظر کردم به تفسیری که آن را ابوالنصر عیاشی با سند خودش نوشته بود و رغبت پیدا کردم به آن و طلب کردم از جانب او سماعی را از مصنف یا غیر او، پس در شهرمان کسی را نیافتم که نزد او سماع یا اجازه‌ای از او داشته باشد و آن سند‌ها را حذف کردم و باقی آن را بر وجهی که آسان‌تر باشد نوشتم...تا اگر بعد از آن از جانب وی سماع یا اجازه‌ای را یافتیم، در ادامه سندها را بنا بر آنچه که مصنف ذکر کرده است بنویسم.»

و شاید او نظر کرده است به اینکه داد و ستد کتاب بدون اجازه و سماع، وجاده‌ای است که حکم نمی‌شود بر آن، مگر همان حکمی که با روایات مرسل می‌شود، پس ذکر اسنادش هیچ فایده‌ای ندارد. و این مطلب اگر چه حق است، لکن اگر او سندها را ذکر می‌کرد بهتر بود. چرا که امروز اصل کتاب مفقود است و همانا به ما نسخه‌ای رسیده است که اسنادش ساقط شده‌اند و به همین خاطر مؤلف علامه مجلسی در ذکر این تفسیر (ج1،ص28) گفته است: «لیکن بعضی از نسخه نویسان اسانید را به جهت اختصار حذف کرده‌اند و در اول نسخه، عذری را که بدتر از جرمشان است ذکر کرده‌اند.»

و همچنین دلالت می‌کند بر احتیاط علامه بر اینکه وی هر زمان به فروع فقهی رسیده است، از اختصار کلام در رجال سندها عدول کرده است و در نسب و لقب آنها بالا رفته است، تا جایی که هیچ کس اسم آنها را اشتباه نکند، همان طور که او از آوردن رمز به جای اسامی مصادر خودش عدول کرده است، به این خاطر که اشتباه خوانده نشود و با غیر آن اشتباه شود.⁽⁴⁾

و ذلك لأنّ الفروع الفقهيّة لا يجوز التمسّك فيها إلّا بالصحيح أو الحسن من الروايات الّتي تستخرج من المصادر الموثوقة نسبتها إلي مؤلّفيها: فلا بدّ إذا من معرفة المصدر حتّي يعلم أنّه من الكتب المعتمد عليها أو لا، و لو ذكرت المصادر بالرموز، فقد تصحّف الرموز و تشتبه بعضها ببعض في القراءة أو الكتابة⁽¹⁾فيختلّ معرفة المصدر و يسقط الاحتجاج بحديثه، كما أنّه لا بدّ من معرفة رجال السند حتّي يعلم أنّهم ثقات أو لا؟ و لو اقتصر في أسامي الرجال بذكر والدهم أو الوصف و الكنية و اللقب فقد يوجب الاشتباه و التعمية و يتوهّم الصحيح سقيما أو بالعكس.

فقد كان نظره قدّس سرّه هذا، لكنّه لم يوفّق لمراده إلّا في كتاب الطهارة و الصلاة، و هكذا كتاب السماء و العالم‌⁽²⁾

و هكذا بالنسبة الي أسامي الرواة، عامل معهم معاملة الفروع ليكون الناظر في الحديث علي بصيرة من ضعف الحديث و قوته، و هذا مفيد جدا كما لا يخفي.

هذا دأبه و ديدنه في الفروع الفقهيّة، و أمّا ساير الأبواب من التاريخ و الفضائل و المعجزات، فقد كان المتقدّمون من الفقهاء كلّهم يعملون علي قاعدة التسامح في الآداب و السنن و الفضائل، لا ينكرون علي الأحاديث الواردة في ذلك

و این مطلب به خاطر آن است که تمسک به فروع فقهی جایز نیست، مگر توسط روایات صحیح یا حسنی که از مصادری که نسبت آن به مؤلفش موثق و حتمی است، استخراج می‌شود. پس در این هنگام ناگزیر هستیم از شناخت مصدر تا دانسته شود که آنها از کتب قابل اعتماد هستند یا نه، و اگر مصادر با رمز ذکر شوند، به تحقیق رمزها تصحیف می‌شوند و بعضی با بعض دیگر در قرائت یا نوشتن اشتباه می‌شوند،⁽³⁾پس شناخت مصدر مختل می‌شود و احتجاج به احادیث آن ساقط می‌گردد، کما اینکه ناگزیریم از شناخت رجال سند تا بدانیم آنها ثقه هستند یا نه. و اگر در اسامی رجال، فقط به ذکر پدرانشان و وصف و کنیه و لقب اکتفا شود، به تحقیق موجب اشتباه و کوری می‌شود و این توهم پیش می‌آید که حدیث صحیح نادرست است و یا بالعکس.

پس به تحقیق نظر مؤلف1 این بوده است، ولیکن در مرادش موفق نشده است، مگر در «کتاب طهارة و صلاة» وهمچنین «کتاب سماء والعالم.»⁽⁴⁾پس قبل از اینکه در سایر کتاب‌های فروع به این هدف مقدس موفق شود، به سوی جوار خداوند و رحمت او رحلت کرد. و این به خاطر آن است که مؤلف علامه از اول تدوین کتاب نسبت به این امر اهتمام نداشته است و همانا بعد از اینکه روایات را با استخراج آنها از مصادر تدوین کرد، این رأی و نظر برای او پیش آمد. و به خاطر همین مؤلف علامه را در اصول روشنی که رسید به ما با خط خودش1یافتیم که در بین سطرها هدفش را درباره این مطلب، به واسطه تصریح به اسامی کتاب‌ها و شناساندن روایت کنندگان، به نحوی که با غیر آن اشتباه نشود، جبران کرده است.

این دأب و روش او در فروع فقهی بود. و اما سایر باب‌ها از تاریخ و فضایل و معجزات، پس به تحقیق متقدمین از فقهاء همگی بر طبق قاعده تسامح در آداب و سنت‌ها و فضایل عمل می‌کردند و احادیثی را که در این موضوعات وارد شده است، منکر نمی‌شدند

نكيرهم في أبواب الفروع‌⁽¹⁾، فهكذا فعل المؤلّف العلّامة، و مع ذلك لم يسقط الاسناد رأسا- و له الشكر و الثناء- ليكون الناظر في تلك الأحاديث علي بصيرة تامّة من التحقيق و التدقيق.

و أمّا كيفية تدوين الكتاب، فقد أوضحنا ذلك في مقدّمة الجزء 106: فهرس مصنّفات الأصحاب‌⁽²⁾

فكما أنّه قدّس سرّه أول من بوب آيات اللّه البينات بصورة تفصيلية( تفصيل آيات القرآن الحكيم) هو أول من فهرس كتب الأحاديث بصورة عامة شاملة( الجامع المفهرس) فرضوان اللّه عليه من رجل ما أعظم بركة وجوده الشريف.

به اندازه‌ای که در باب‌های فروع منکر می‌شدند.1 پس مؤلف علامه به همین گونه عمل کرده است و با این وجود، سندها را از رأس ساقط نکرده است - و برای اوست تشکر و ستایش - برای اینکه کسی که به آن احادیث نگاه می‌کند، بصیرتی کامل از تحقیق و دقت داشته باشد.

و اما کیفیت تدوین کتاب؛ پس ما این موضوع را در مقدمه جزء یکصد و ششم،

فهرست تصنیف‌های اصحاب⁽³⁾

بحار الأنوار علي منواله و ترتيب أبوابه و كتبه.

و قال قدّس سرّه في مقدّمة البحار ج 1 ص 46، عند مقال له آخر في إيراد الرموز:

«و نوردها في صدر كلّ خبر، ليعلم أنّه مأخوذ من أيّ أصل و هل هو في أصل واحد أو متكرّر في الأصول‌⁽¹⁾،و لو كان في السند اختلاف نذكر الخبر من أحد الكتابين و نشير إلي الكتاب الآخر بعده و نسوقه إلي محلّ الوفاق، و لو كان في المتن اختلاف مغيّر للمعني نبيّنه و مع اتّحاد المضمون و اختلاف الألفاظ و مناسبة الخبر لبابين نورد بأحد اللفظين في أحد البابين و باللفظ الآخر في الباب الآخر»⁽²⁾.

أقول: و قد كان قدّس سرّه يعمل علي هذه الوتيرة، و هي في غاية الدقّة و المتانة، حيث تتضمّن و تشمل علي جميع فوائد الحديث مع غاية الاختصار و اجتناب التطويل، فحيث ما كان تكرار الحديث نافعا كرّره، و حيثما كان تكثير السند و الطريق موجبا لتقوية الحديث و استفاضته، كثّره و نقله من سائر المصادر، و حيثما كان اختلاف الألفاظ مغيّرا للمعني تعرّض له، و حينما كان الاختلاف يسيرا تافها لم يتعرّض له‌⁽³⁾.

«بحار الانوار» را بر منوال خود و ترتیب ابواب و کتاب‌هایش نوشت.

و وی1 در مقدمه بحار جلد اول صفحه چهل و شش در گفتاری دیگر از خودش درباره وارد کردن رموز گوید:

«و رموز را در اول هر خبر وارد کردیم تا دانسته شود که آن از کدام اصل گرفته شده و آیا آن در یک اصل است یا اینکه در اصول تکرار شده است.⁽⁴⁾و اگر در سند اختلافی بود، خبر را از یکی از دو کتاب ذکر کرده و به کتاب دیگر بعد از آن اشاره می‌کردیم و آن را به محل توافق جهت می‌دادیم. و اگر در متن اختلافی بود که معنا را تغییر می‌داد، آن را بیان می‌کردیم. و در صورتی که مضمون‌ها با هم یکی بود و فقط الفاظ با هم مختلف بود و خبر مناسب با دو باب بود، یکی از الفاظ رادر یکی از باب‌ها و لفظ دیگر را در باب دیگر وارد می‌کردیم.»⁽⁵⁾

و به تحقیق مؤلف1، به این روش عمل می‌کرده است و این روش در نهایت دقت و متانت است، چرا که متضمن و مشتمل است بر همه فایده‌های حدیث همراه با نهایت اختصار و اجتناب از طولانی شدن. پس هرجا که تکرار حدیث نفعی داشت، آن را تکرار کرده است و هر کجا که زیاد کردن سند و طریق حدیث موجب تقویت ومستفیض شدن آن می‌شده است، آن را زیاد کرده و از سایر مصادر نقل کرده است، و هر جا که اختلاف در الفاظ تغییر دهنده معنا بود، متعرض آن شده و هر زمان که اختلاف آسان و قابل چشم پوشی بود، متعرض آن نشده است.⁽⁶⁾

و أمّا من حيث فهم معاني الحديث و مغزاه‌⁽¹⁾و نقله في الباب الفلاني دون الآخر، فلا أحسب أنّ أحدا يردّ عليه سلامة فهمه و حسن رأيه و فطنته الثاقبة السليمة، و هكذا في اختلاف الألفاظ و أنّ هذا الاختلاف مغيّر للمعني أو لا، و من أراد حسن ثناء العلماء عليه فليراجع الفيض القدسي الرسالة الّتي كتبها شيخنا النوريّ في ترجمة العلّامة المجلسيّ، و قد طبع في صدر الجزء 105 من طبعتنا هذه.

و أمّا تعرّضه للمسائل الحكميّة و التكلّم فيها و الردّ و النكير عليها أحيانا فقد كان قدّس سرّه مع اطّلاعه علي مباني القوم‌⁽²⁾

« اني كنت في عنفوان شبابي حريصا علي طلب العلوم بأنواعها، مولعا باجتناب فنون المعالي من أفنانها، فبفضل اللّه سبحانه وردت حياضها و أتيت رياضها، و عثرت علي صحاحها و مراضها، حتي ملات كمي من ألوان ثمارها، و احتوي جيبي علي أصناف خيارها، و شربت من كل منهل جرعة روية، و أخذت من كل بيد حفنة مغنية».

و معلوم أنّه قدّس سرّه قد كان تتلمذ في المعقول و النجوم و الحساب، فان هذه العلوم قد كانت متداولة في عصره متعارفا بينهم، مع ما نجد في كتابه هذا بحار الأنوار خصوصا في كتابه السماء و العالم شيئا كثيرا من ذلك.

و قد كان ظنّه قدّس سرّه صائبا صادقا حيث أسفر ضياء العلم عن وجه هذه

و اما از حیث فهم معانی حدیث و مطالب آن⁽³⁾و نقل آن در فلان باب نه در دیگر ابواب، و همچنین در اختلاف الفاظ و اینکه این اختلاف موجب تغییر معنی هست یا نه، گمان نمی‌کنم که هیچ کسی بر سلامت فهم و حسن رأی و سرشت تیزبین و سالم وی ایرادی بگیرد. و کسی که می‌خواهد تعریف‌های نیک علما از وی را ببیند، پس به کتاب «فیض قدسی» مراجعه کند، رساله‌ای که آن را شیخ ما نوری در شرح حال علامه مجلسی نوشته است و در اول جزء یکصد و پنجم از این چاپ ما، چاپ شده است.

و اما تعرض علامه در رابطه با مسائل حکمت (فلسفه) و حرف زدن پیرامون آن و رد و انکار بر آن، احیاناً این گونه بود که با وجود اطلاعش بر میانی قوم،⁽⁴⁾

«به درستی که من در اوایل جوانی خود بر طلب انواع علوم حریص بودم، و مشتاق بودم که مبادا فنون برتر و متعالی را از دست دهم. و به فضل پروردگار وارد گشت و گذار در آنها و وارد بوستان آن شدم و در درست و نادرست آنها دقت کردم، تا اینکه ظرف وجودم از میوه‌های آن پر شد و گریبانم محتوی انواع خوبی‌های آن شد و از هر چشمه آن جرعه‌ای گوارا نوشیدم و از هر خرمن آن مشتی بی نیاز کننده برگرفتم.»

و معلوم است که علامه1به تحقیق در علوم عقلی و نجوم و ریاضی تحصیل کرده است. پس به درستی که این علوم بین آنها متداول و متعارف بوده است. علاوه بر اینکه ما در این کتاب بحار الانوار وی، مخصوصاً در «کتاب السماء و العالم» بسیاری از این امور را یافتیم.

نسبت به آنها مظنون بوده و آنها را درباره سلامت برهان‌ها و دلیل‌هایشان، خصوصاً آنهایی که مخالف نص‌های وارده بود متهم می‌کرد، و این امر به خاطر اختلاف دو مسلک اشراق و مشاء و تناقض آرای هر یک از دو فرقه است. و سپس آرای متقدمین آنها با آرای متاخرین آنها را با اینکه هر کدام از آنها مدعی است که بر رأی خود برهان دارد اختلاف داشته و آن را درست و محکم می‌کند. سپس دیگری می‌آید و برهان او را به سفسطه نسبت می‌دهد و برهان را به صورتی دیگر و بر خلاف آن اقامه می‌کند.

وبه تحقیق گمان علامه1درست و صادق بود، چرا که کوچ می‌کند روشنی علم از وجه این

الظنّة، فضرب علي أكثر مباحثها و مبانيها خطّ الترقين و البطلان، فهذا نجومهم و قد كانوا مشغوفين بها مقرّبين بذلك عند الملوك و هذا هيئتهم البطلميوسيّة و أفلاكهم التسعة الّتي كانت شقيقا للعقول العشرة⁽¹⁾

و أمّا قولهم بالافلاك التسعة فقد أحوجهم الي القول بها تعليل حركات الكواكب من حيث مسيرها و لذلك أيضا احتاجوا أن يقولوا بالافلاك التدويرية الكثيرة، تعليلا لحركات بعض الاجرام الشاذة من حيث المسير، و إذا كان فلك القمر و هو بزعمهم لا يقبل الخرق و الالتيام قد خرقوا جوها و نزلوا عليها و هكذا فلك المشتري و زهرة أنزلوا عليهما سفائنهم، فما بالهم يعرجون علي أهوائهم و تصوراتهم الكاسدة؟! نعوذ باللّه من العمي.

گمان‌ها. پس بر اکثر مباحث و مبانی آن خط بطلان زد. پس این نجوم آنهاست که دلباخته آن بودند و به وسیله آن از نزدیکان پادشاهان شدند. و این هیئت بطلمیوسی و فلک‌های نه گانه آنهاست که قسمی از عقول ده گانه بود.⁽³⁾

و اما حاجت قائل شدن آنها به افلاک نه گانه، به این خاطر بود که بتوانند علت حرکات ستارگان را از حیث مسیر آن را بیان کنند. به همین خاطر نیز محتاج شدند که به افلاک دورزننده زیاد قائل شوند، به خاطر علت آوردن برای حرکات بعضی از اجرام آسمانی خلاف قاعده از حیث مسیر.

و زمانی که فلک ماه را - که به گمان آنها قابلیت شکاف و التیام را ندارد - به تحقیق جو آن را شکافتند و بر آن پایین آمدند، همچنین سفینه‌هایشان بر فلک مشتری و زهره پایین آمدند، پس چگونه لنگ لنگان به سوی هوای نفس خود و تصورات بی رونقشان می‌روند؟ پناه می‌بریم به خداوند از کوری.

فعلي مؤلّفنا العلامة رضوان اللّه و سلامه، حيث لم يأل جهدا في النصيحة و جاهد في اللّه و في سبيل الدين حقّ جهاده، أسكنه اللّه بحبوحة جنانه و سقاه من الرحيق المختوم.

محمد الباقر البهبودي

پس رضوان و سلام خداوند بر مؤلف علامه ما، چرا که از هیچ کوششی در نصیحت کردن فروگذاری نکرد و در راه خدا و در راه دین حق مجاهدت کرد. خداوند در باغ‌های بهشتی اسکانش دهد و او را از شراب زلال مهر شده بهشتی بنوشاند.

محمد باقر بهبودی

تصدير [في قيمة كتاب بحار الأنوار]

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

بحار الأنوار:

موسوعة حافلة في العلم و الدين، و الكتاب و السنّة، و الفقه و الحديث، و الحكمة و العرفان و الفلسفة، و الأخلاق و التاريخ و الأدب، إلي الذكر و الدعاء، و العوذة و الرقية و الأحراز و الأوراد.

البحار: دائرة معارف تجمع فنون العلوم الإسلاميّة، و تحوي اصولها إلي فروعها. و مدخل واسع إلي الحقائق الراهنة و دروسها العالية، إلي ينابيع الحكم و الآداب، و جوامع الدقائق و الرقائق.

البحار: أكبر جامع دينيّ يطفح بالفضيلة و يمتاز عمّا سواه من التآليف القيّمة بغزارة العلم، و جودة السرد، و حسن التبويب، و رصانة البيان، و طول باع مؤلّفه الجليل في التحقيق و التدقيق و التثبّت وسعة الاطّلاع.

البحار: آية محكمة تدلّ علي تضلّع مؤلّفه من فنون العلم، و هو لعمر الحقّ عب‌ء فادح تنوء به العصبة من الفطاحل اولو منّة، و يبهظ حمله الجمّ الغفير من عباقرة العلم و الأدب و التاريخ، و يفتقر مثله من التأليف الحافل بالعلوم و الفنون المتنوّعة إلي جماعات و زرافات من أساتذة كلّ فنّ يبحث عنه المؤلّف في طيّ كتابه.

أخرج فيه شيخنا الحجّة المجلسيّ العظيم قدّس سرّه من الأحاديث المرويّة عن النبيّ الأعظم و آله الأئمّة المعصومين عليهم السّلام جملة وافية و عدّة جمّة ممّا أوقفه البحث و السبر عليه من أصول السلف الصالح القيّمة، و الكتب القديمة الثمينة ممّا قصرت عن نيله أيدي الكثيرين، و إنّما أنهته إليه و أبلغته إيّاه همّته القعساء و مثابرته علي البحث عن ضالّته المنشودة.

مقدمه

بسم اللّه الرحمن الرحیم

بحارالأنوار

موسوعه‌ای است در بردارنده علم و دین و کتاب و سنت و فقه و حدیث و حکمت و عرفان و فلسفه و اخلاق و تاریخ و ادب تا ذکر و دعا و عوذات و... وحرزها و وردها.

بحار: دایرة المعارفی است که فنون علوم اسلامی را جمع کرده است و حاوی اصول تا فروع آن است و مدخلی گسترده است به حقایق پایدار و درس‌های عالیه؛ به چشمه‌های حکمت‌ها و آداب و جمع کننده دقائق و لطافت‌هاست.

بحار: بزرگ‌ترین مجموعه دینی است که لبریز از فضیلت است و بر تالیف‌های محکم دیگر به فزونی علم و بخشندگی پیاپی و نیکویی تبویب و استواری بیان و بلندهمتی مؤلف جلیل آن در تحقیق و دقت و تثبیت و وسعت اطلاع، برتری دارد.

بحار: آیه‌ای است محکم که دلالت می‌کند بر چند بعدی بودن مؤلف آن از فنون علم، و او حق سنگین و بزرگی را ساخت که از آن گروه‌های دانشمندان بزرگ و صاحبان احسان بهرمند شدند، و حمل آن بر جمعیتی انبوه از بزرگان علم و ادب و تاریخ، سخت و گران می‌آید. و نیازمند است مانند این تالیف که توجه دارد به علوم و فنون متنوع به جماعات و گروه‌هایی از اساتید هر فنی که بحث کرده است از آن مؤلف در طی کتابش.

در این کتاب شیخ ما که حجت است، علامه مجلسی عظیم1 از احادیث روایت شده از پیامبر اعظم و آل او امامان معصوم:جملاتی تام و کامل را استخراج کرده است و تعداد زیادی از آنچه را که بحث و دقت نظر بر آن از اصول صلاحیت دار و محکم و درست گذشته متوقف است، و کتاب‌های قدیمی پر محتوایی که دست بسیاری از رسیدن به آن کوتاه بود. و همانا همت بلند وی و پافشاری‌اش برای جستجوی گمشده‌ها، موجب شد که به آن دسترسی پیدا کند و نائل شود.

حفّل تلكم الدروس الراقية بما أفادت يمناه من الغرر و الدرر في تحقيق المعاني و توضيح مغاز و دلالات، و حلّ مشكل الحديث، و الإعراب عمّا هو المراد منه، و بما جادت غريزته السليمة عند بيان نوادر الألفاظ، و غرائب اللّغات، و تعارض الآثار، و تشاكس المعاني.

أتي قدّس سرّه في غضون مجلّدات هذا السّفر القيّم الضخمة أبوابا واسعة النطاق كنطاق الجوزاء في شتّي فنون الإسلام و علومه، و لم يدع رحمه اللّه بحرا إلّا خاضه، و لا غمرة إلّا اقتحمها، و لا واديا إلّا سلكه، و لا حديثا إلّا أفاض فيه، و لا فنّا إلّا ولجه، و لا علما إلّا بحث عنه و أبلجه، حتّي جاء كلّ مجلّد في بابه من العلم كتابا حافلا في موضوعه، جامعا شتاته، حاويا نوادره و شوارده، جمّع الفرائد و ألّف الفوائد، كلّ ذلك بنسق بديع، و سلك منضّد، و ترتيب يسهل للباحث بذلك الوقوف علي فصوله.

و الباحث مهما سبح في أجواء هذا البحر الطامي، و غامس في غمراته، و اغتمس في أمواجه يري أمرا إمرا، و يحوله سيبه الفيّاض، غير آسن ماؤه، أصفي من المزن، و أطيب من المسك.

برز هذا الكتاب الكريم إلي الملأ العلميّ بحلّة زاهية، و روعة و جمال، ساطعة أنواره، زاهرة أنواره‌⁽¹⁾ناصعة حقائقه، رقراقة دقائقه، يجمع كلّ من أجزائه بين دفّتيه من العلم الناجع ما لا غني عنه لأيّ باحث متضلّع، ففيه ضالّة الفقيه، و طلبة المفسّر، و بلغة المحدّث، و بغية العارف المتألّه، و مقصد المؤرّخ، و منية المفيد و المستفيد، و غاية الأديب الأريب، و غرض النطاسيّ المحنّك، و نهاية القول إنّه مأرب المجتمع العلميّ من أمّة محمّد صلّي اللّه عليه و آله، فالكتاب تقصر عن استكناه وصفه جمل الثناء و الإطراء، و ينحصر دون إدراك عظمته البيان، و ما فاه به الأشدق الذلق الطلق فهو دون حقّه و حقيقته.

قد استصغر شيخ الإسلام المجلسيّ ما كابده و عاناه و قاساه في تنسيق كتابه هذا، و استسهل ما تحمّل من المشاقّ في السعي وراء غايته المتوخّاة و تأليفه الباهظ، كلّ

این کتاب دربردارنده درس‌های روان است از آنچه که برکاتش از چشم روشنی‌ها و گوهرها در تحقیق معانی و توضیح مراد و دلالت‌ها، و حل مشکل حدیث و اعراب از آنچه که مراد آن است، فایده می‌رساند. و به آنچه که غریزه سالم او هنگام بیان الفاظ نادر و لغات غریب و تعارض آثار و بخل و بد غلقی معانی نیکو کرد.

مؤلف1در مجلدات این نوشته درست و استوار، باب‌هایی منظم را در علوم و فنون پراکنده اسلامی آورده است. و مؤلف;دریایی را فرو نگذاشت مگر اینکه فرورفت در آن، و نه سختی و دشواریی را مگر اینکه آن را درنوردید، و نه وادیی را مگر اینکه آن را طی نمود، و نه حدیثی را مگر اینکه دوید در راه آن، و نه فنی را مگر اینکه فرورفت در آن، و نه علمی را مگر اینکه از آن بحث کرد و آن را روشن نمود، تا اینکه هر جلدی در همان باب ازعلم پدید آمد، کتابی که جمع کننده آن موضوع است. در حالی که پراکندگی‌های آن را جمع کرد و حاوی نوادر و گریزان‌های آن است. جمع کرد فردها را و تالیف کرد فایده‌ها را، همه این امور با نظمی جدید و تازه و چینشی سازمان یافته و ترتیبی که بدین واسطه وقوف بر فصل‌های آن را برای بحث کننده آسان می‌کند.

و بحث کننده هر گاه کوشش کند، در اعماق این دریای بزرگ، در سختی‌ها و امواج آن فرو برود و چیزی شگفت آور را ببیند. پیرامون آن مجرای فیض رساننده‌ای است که هیچگاه آب آن فاسد نمی‌شود؛ آبی که زلال‌تر از آب باران و معطرتر از مشک است.

این کتاب کریم در جوامع علمی از جایگاهی شاداب برخوردار است. و شگفتی و زیبایی انوار آن تابنده است، تابناک است انوار آن ⁽²⁾، روشن است حقائق آن و رقیق است دقائق آن. هر کدام از اجزای آن در درون خود از علم مفید چیزی را جمع دارد که هر بحث کننده دارای ابعاد مختلف، از آن بی نیاز نیست. پس در آن گم شده فقیه و مطلوب مفسر و خوراک محدث و نیاز و مطلوب عارف متاله و مقصد مورخ، و مطلوبی مفید و مورد استفاده است. و نهایتاً به درستی که این کتاب نیاز جامعه علمی از امت محمد صلی الله علیه و آله است. پس جمله‌های ثناء و تعریف و ستایش، از وصف کنه این کتاب عاجزند، و در بردارنده اموری است که بیان کوچک‌تر از ادراک عظمت آن است، و آنچه که سخنور حاذق و آزاد و تیز زبان بر زبان براند، پس آن پایین‌تر از حق و حقیقت آن است.

محققاً شیخ اسلام علامه مجلسی آنچه سختی و رنج و شدت که در تنظیم این کتاب خود متحمل شد کوچک شمرد و مشقت‌هایی را که در سعی برای رسیدن به تنها هدف خود و تالیف سخت و گران سنگ خود تحمل کرد، آسان شمرد. همه

ذلك أداء لواجب الشريعة، و قياما بفروض الخدمة للحنيفيّة البيضاء، و إحياء لما قد درس من معالم الدين و طمس تحت أطباق البلي، و إعلاء لكلمة الحقّ، كلمة العدل و و الصّدق، و نشرا لألوية معارف الإسلام المقدّس، و ذبّا عن المذهب الإماميّ الصحيح.

و كان في هواجس ضميره أن يستدرك ما فاته من مصادر استجدّها أو ممّا لم يك يأخذ منه لدي تأليفه لغاية له هنالك‌⁽¹⁾غير أنّ القضاء الحاتم و الأجل المسمّي المحتوم حالا بينه و بين ما تحتّم علي نفسه، فأدركه أجله قبل بلوغ أمله، عطّر اللّه مضجعه.

و الكتاب في النهاية صورة ناطقة عن عبقريّة مؤلّفه العلّامة الأوحد، و تقدّمه في النفسيّات الكريمة و الملكات الفاضلة، و سبقه إلي الفضائل و تضلّعه من العلوم، تعرب صفحاته عن تاريخ حياته، و لا تدع القارئ مفتقرا إلي أيّ ترجمة له توجد في طيّات المعاجم‌⁽²⁾، غير أنّا نورد هنا جملا منها إعجابا به و تقديما لمقامه و إيفاء لحقّه، و نذكرها في مقدّمة و نردفها باخري تتضمّن لتراجم مؤلّفي مصادر كتابه، و نرجو من اللّه التوفيق و التسديد.

این‌ها برای ادا کردن واجب شریعت و قیام به خدمت واجب برای اسلام نورانی است و زنده کردن آنچه که از تعلیمات دین آموخته بود و در طبقه‌های بلایا دگرگون شده بود، و بالا بردن کلمه حق، کلمه عدل و راستی و نشر دادن ناشناخته‌های اسلام مقدس و به خاطر حمایت از مذهب امامی صحیح.

و در درون، نیت مؤلف این بود که آنچه را که فوت شد از او جبران بکند؛ مصادری را که آنها را بریده بود یا آنهایی را که برای هدفی که در آن زمان داشت، در تالیفش اخذ نکرده بود⁽³⁾، غیر از اینکه قضای حتمی و اجل حتمی فاصله شد بین او و بین آنچه که بر خودش حتمی کرده بود. پس اجل خود را قبل از اینکه به آرزویش برسد درک کرد. خداوند معطر گرداند مزجعش را.

و کتاب در نهایت به صورتی است که بازگو کننده بزرگی و نبوغ مؤلف علامه یکتای آن را و مقدم بودن او در نفسیات کریمه و ملکات فاضله و سبقتش به سوی فضیلت‌ها و چند بعدی بودن او در علوم است. پس صفحات آن را از تاریخ حیاتش عربی کرد و خواننده به ترجمه‌ای که در درون معجم‌ها⁽⁴⁾یافت می‌شود نیازی ندارد، غیر اینکه ما جملاتی را به اعجاب او و تقدیم کردن مقام او و ایفای حقش وارد کردیم و آن را در مقدمه ذکر کردیم و در کنار دیگر جملات قرار دادیم، و از خداوند توفیق و تحکیم را امیدواریم.

المقدّمة الأولي في ترجمة المؤلّف

الثناء عليه

هو الإمام العلّامة شيخ الإسلام المولي محمّد باقر بن المولي محمّد تقيّ المجلسيّ نوّر اللّه ضريحه و قدّس روحه.

الثناء عليه: قد أجمع العلماء علي جلالة قدره و تبرّزه في العلوم العقليّة و النقليّة و الحديث و الرجال و الأدب. و السابر لكتب التراجم جدّ عليم بأنّه من أكابر الرجال في علوم الدين و الشريعة، و النظر في كتبه العلميّة يهدينا إلي أنّه واقع في الطليعة من الفقهاء الأعلام و أنّه عظيم من عظماء الشيعة، و أنّ كلّ ما في التراجم و المعاجم من جمل الإكبار و التبجيل دون ما هو فيه، فلنذكر هنا نبذة ممّا هتف به العلماء من ألفاظ المدح و الإطراء في حقّه.

قال المولي الأردبيليّ‌⁽¹⁾: محمّد باقر بن محمّد تقيّ بن المقصود عليّ الملقّب بالمجلسيّ مدّ ظلّه العالي أستادنا و شيخنا و شيخ الإسلام و المسلمين، خاتم المجتهدين، الإمام العلّامة، المحقّق المدقّق، جليل القدر، عظيم الشأن، رفيع المنزلة، وحيد عصره، فريد دهره، ثقة، ثبت، عين، كثير العلم، جيّد التصانيف، و أمره في علوّ قدره و عظم شأنه و سموّ رتبته و تبحّره في العلوم العقليّة و النقليّة و دقّة نظره و إصابة رأيه و ثقتة و أمانته و عدالته أشهر من أن يذكر، و فوق ما يحوم حوله العبارة، و بلغ فيضه و فيض والده رحمهما اللّه دينا و دنيا بأكثر الناس من العوام و الخواص، جزاه اللّه تعالي أفضل جزاء المحسنين، له كتب نفيسة جيّدة، قد أجازني دام بقاه و تأييده أن أروي عنه جميعها.

و قال محمّد بن الحسن الحرّ العامليّ‌⁽²⁾: مولانا الجليل محمّد باقر ابن مولانا محمّد تقيّ

مقدمه اول در ترجمۀ مؤلف

اشاره

او امام و علامه شیخ الاسلام مولی محمد باقر بن مولی محمد تقی مجلسی «خداوند قبرش را نورانی و روحش را پاک گرداند» می‌باشد.

تعاریف از او

علماء بر بزرگی منزلت و بارز بودن او در علوم عقلی و نقلی و حدیث و رجال و ادبیات اتفاق نظر دارند. و کتاب‌های تراجم کوشش عالمانه‌ای کردند به این که علامه از بزرگان رجال در علم دین و شریعت است و نگاه به کتاب‌های علمی او، ما را به این سمت هدایت می‌کند که او در ابتدا از فقهای نامدار و از بزرگ‌ترین عالمان شیعه بوده است. و هر چه که در کتاب‌های تراجم و معجم‌ها، از جملات بزرگان و بزرگ شمردن او آمده، کمتر از آنچه که او هست می‌باشد. ما در اینجا پاره‌ای از آنچه را که علماء، از تعریف و مدح و ستودن در حق او بدان اشاره کرده‌اند، می‌آوریم.

مولی اردبیلی می‌گوید⁽³⁾: «محمد باقر بن محمد تقی بن مقصود علی ملقّب به مجلسی که سایۀ او طولانی باد، استاد و شیخ ما و شیخ الاسلام و المسلمین، آخرین از مجتهدان، امام علامه، محقق دقیق، جلیل القدر، عظیم الشأن، دارای منزلت والا، یگانه عصر، بی نظیر دوران، موثق، ثابت، چشم، دارای علم بسیار، دارای تالیفات نیکو، که والایی جایگاهش و عظمت شأنش، بزرگی رتبه‌اش، مهارتش در علوم عقلی و نقلی، نظر دقیق و رأی صائب و وثاقت و امانت و عدالت مشهورتر از آن است که گفته شود و فوق آن چیزی است که این عبارت‌ها مقصود ما را برساند. و فیض دینی و دنیایی او و پدرش;به اکثر مردم از خواص و عام رسیده است که خداوند به او بهترین اجر نیکوکاران را عنایت کند. برای او کتاب‌های گرانقدر و نیکوست. علامه که بقاء و تأییدش مداوم باشد، اجازه‌ای به من داد که از او همه احادیث را روایت کنم.

محمد بن حسن حرّ عاملی می‌گوید⁽⁴⁾:

مولای بزرگوار ما محمد باقر فرزند مولای ما محمد تقی

المجلسيّ عالم، فاضل، ماهر، محقّق، مدقّق، علّامة، فهّامة، فقيه، متكلّم، محدّث ثقة ثقة، جامع للمحاسن و الفضائل، جليل القدر، عظيم الشأن، أطال اللّه بقاه، له مؤلّفات كثيرة مفيدة.

و قال البحرانيّ‌⁽¹⁾: العلّامة الفهّامة، غوّاص بحار الأنوار، و مستخرج لآلي الأخبار و كنوز الآثار، الّذي لم يوجد له في عصره و لا قبله و لا بعده قرين في ترويج الدين، و إحياء شريعة سيّد المرسلين، بالتصنيف و التأليف، و الأمر و النهي، و قمع المعتدين و المخالفين من أهل الأهواء و البدع و المعاندين سيّما الصوفيّة المبدعين، «محمّد باقر بن محمّد تقيّ بن مقصود عليّ الشهير بالمجلسيّ» و هذا الشيخ كان إماما في وقته في علم الحديث و سائر العلوم، و شيخ الإسلام بدار السلطنة أصفهان، رئيسا فيها بالرئاسة الدينيّة و الدنيويّة، إماما في الجمعة و الجماعة، و هو الّذي روّج الحديث و نشره لا سيّما في الديار العجميّة، و ترجم لهم الأحاديث العربيّة بأنواعها بالفارسيّة، مضافا إلي تصلّبه في الأمر بالمعروف و النهي عن المنكر، و بسط يد الجود و الكرم لكلّ من قصد و أمّ، و قد كانت مملكة الشاه سلطان حسين لمزيد خموله و قلّة تدبيره للملك محروسة بوجود شيخنا المذكور، فلمّا مات انتقصت أطرافها، و بدا اعتسافها، و اخذت في تلك السنة من يده قندهار، لم يزل الخراب يستولي عليها حتّي ذهبت من يده.

و قال المولي محمّد شفيع‌⁽²⁾: منهم السحاب الهابر، و البحر الزاخر، فتّاح العلوم و الأسرار، كشّاف الأستار من الأخبار، مستخرج اللّئالي من الآثار، مفخر الأوائل و الأواخر مولانا محمّد باقر المجلسيّ نور اللّه روحه‌⁽³⁾.

و قال الأمير محمّد صالح الخواتون‌آباديّ في حدائق المقرّبين‌⁽⁴⁾: مولانا محمّد باقر المجلسيّ نوّر اللّه ضريحه الشريف و قدّس روحه اللّطيف هو الّذي قد كان أعظم أعاظم

مجلسی، عالم، فاضل، ماهر، محقق، دقیق، علامه، بسیار فهم، فقیه، متکلم، محدث، مورد وثاقت و ثقه، جامع خوبی‌ها و فضیلت‌ها، جلیل القدر، عظیم الشأن خداوند عمرش را طولانی فرماید، برای او تالیفات زیاد و قابل استفاده‌ای است.

بحرانی⁽⁵⁾می‌گوید:

علامه بسیار فهم، غواص دریای نور، استخراج کننده گوهرهای اخبار و گنج‌های آثار، کسی که در دوران او و نه در قبل و نه در بعدش در ترویج دین قرین و در احیای دین آقای پیامبران از تالیف و تصنیف و امر و نهی و قلع و قمع تجاوزگران و مخالفان از اهل هوا و بدعت‌گزاران و دشمنان خصوصاً صوفی‌های بدعت‌گزار، مانندش پیدا نمی‌شود. او محمد باقر بن محمد تقی بن مقصود علی مشهور به مجلسی است. این استاد در روزگار خود امام در علم حدیث و دیگر علوم بود و در دارالسلطنه اصفهان شیخ الاسلام به شمار می‌آمد. در اصفهان ریاست دینی و دنیایی داشت و امامت جمعه و جماعت را بر عهده گرفته بود. او حدیث و انتشار حدیث را خصوصاً در ایران رواج داد و برای آنها انواع احادیث عربی را به فارسی ترجمه نمود. اضافه بر آن، در امر به معروف و نهی از منکر سختگیر بود و دستش برای سخاوت و کرم بر هرکسی که همراهی‌اش می‌کرد باز بود. مملکت شاه سلطان حسین به جهت زیادی سستی و کمی تدبیر مملکت داری، به وجود این شیخ حراست می‌شد و وقتی علامه فوت کرد، از اطراف حکومتش کاسته شد و استبداد شروع گردید و در همان سال قندهار از دستش گرفته شد، و ویرانی بر آن منطقه استیلا پیدا نکرد مگر زمانی که از دست او خارج گردید.

مولی محمد شفیع⁽⁶⁾می‌گوید: از جمله آنها، ابر بارنده و دریای لبریز، گشاینده علوم و اسرار، کنار زننده پرده‌هایی از احادیث، استخراج کننده گوهرهایی از این آثار، افتخار اولین و آخرین مولای ما محمد باقر مجلسی «خداوند روحش را نورانی فرماید».⁽⁷⁾

امیر محمد صالح خاتون آبادی در «حدائق المقربین»⁽⁸⁾می‌گوید: مولای ما محمد باقر مجلسی «خداوند قبرش را نورانی و روحش را پاک گرداند»، بزرگ‌ترین بزرگان

الفقهاء و المحدّثين، و أفخم أفاخم علماء أهل الدين، و كان في فنون الفقه و التفسير و الحديث و الرجال و أصول الكلام و أصول الفقه فائقا علي سائر فضلاء الدهر، مقدّما علي جملة علماء العلم، و لم يبلغ أحد من متقدّمي أهل العلم و العرفان و متأخّريهم منزلته من الجلالة و عظم الشأن، و لا جامعيّة ذلك المقرّب بباب إلهنا الرحمن. إلي آخر ما قاله رحمه اللّه.

و في كتاب مناقب الفضلاء⁽¹⁾: ملاذ المحدّثين في كلّ الأعصار، و معاذ المجتهدين في جميع الأمصار، غوّاص بحار أنوار الحقائق برأيه الصائب، و مشكاة أنوار أسرار الدقائق بذهنه الثاقب، حياة قلوب العارفين، و جلاء عيون السالكين، ملاذ الأخيار، و مرآة عقول اولي الأبصار، مستخرج الفوائد الطريفة من أصول المسائل، مستنبط الفرائد اللّطيفة من متون الدلائل، مبيّن غامضات مسائل الحلال و الحرام، و موضح مشكلات القواعد و الأحكام، رئيس الفقهاء و المحدّثين، آية اللّه في العالمين، أسوة المحقّقين و المدقّقين من أعاظم العلماء، و قدوة المتقدّمين و المتأخّرين من فحول أفاخم المجتهدين و الفقهاء، شيخ الإسلام، و ملاذ المسلمين، و خادم أخبار أئمّة المعصومين عليهم السّلام، المحقّق النحرير العلّامة المولي محمّد باقر المجلسيّ طيّب اللّه مضجعه.

و وصفه العلّامة الطباطبائي بحر العلوم‌⁽²⁾في إجازته للسيّد عبد الكريم ابن السيّد جواد بقوله:

خاتم المحدّثين الجلّة، و ناشر علوم الشريعة و الملّة، العالم الربّانيّ، و النور الشعشعانيّ، خادم أخبار الأئمّة الأطهار، و غوّاص بحار الأنوار، خالنا العلّامة المولي محمّد الباقر لعلوم الدين.

و أطراه السيّد عبد اللّه في إجازته بقوله:⁽³⁾

الجامع بين المعقول و المنقول، الأوحد في الفروع و الأصول، مروّج المذهب في المائة الثانية عشر، أستاد الكلّ في الكلّ، ناشر أخبار الأئمّة الطاهرين عليهم السّلام، و مسهّل

فقه و حدیث می‌باشد و عالی مقام‌ترین علمای اهل دین، کسی که در فقه و تفسیر و حدیث و رجال و اصول کلام و اصول فقه بر همه فضلای دوره خود فائق بود، بر همه علمای علم تقدم داشت و کسی از متقدمین از اهل علم و عرفان و متاخرین آنها به منزلت و بزرگی و عظمت شأن او نمی‌رسد. و او جامع‌ترین مقرب به در گاه خداوند است.

در کتاب «مناقب الفضلاء» آمده است: همراه محدثان در همه دوره‌ها؛ پناه مجتهدان در همه شهرها؛ فرو رونده در دریای نور حقیقت با آرای درست؛ چراغ نورانی اسرار با ذهنی دقیق؛ زندگی‌بخش دل‌های عارفان؛ روشنی بخش چشم‌های سالکان؛ همراه خوبان؛ آینه عقول صاحبان بصیرت؛ استخراج کننده فایده‌های مهم از اصول مسائل؛ استنباط کننده نکته‌های لطیف از متن‌های استدلالی؛ روشن کننده سخت‌ترین مسائل حلال و حرام؛ توضیح دهنده اشکالات احکام و قاعده‌ها؛ ریاست فقیهان و روایت کنندگان؛ آیت خداوند در دو جهان؛ برگزیده محققان و اهل دقت در بین بزرگان علماء؛ پیشوای علمای متقدم و متاخر از بزرگان مجتهدان و فقیهان؛ شیخ الاسلام و همراه مسلمانان و خدمتگذار امامان معصوم:، محقق توانمند علامه مولی محمد باقر مجلسی «خداوند قبرش را پاک گرداند».

علامه طباطبایی بحرالعلوم: در اجازه‌اش به سید عبدالکریم بن سید جواد او را توصیف کرده و می‌گوید: خاتم محدثین بزرگوار، ناشر علوم شریعت و اسلام، عالم ربانی، نور پرتو افکن، خدمتگذار روایات ائمه اطهار و غواص دریای نور، دایی ما علامه مولی محمد باقر، شکافنده علوم دین.

سید عبدالله هم در اجازه‌اش او را ستوده و می‌گوید:

جامع بین علوم عقلی و نقلی، یگانه در فروع و اصول، ترویج کننده شیعه در قرن دوازدهم، استاد کلّ در کلّ، نشر دهنده احادیث ائمه طاهرین:و آسان کننده

مسالك العلوم الدينيّة للخاصّ و العامّ. ا ه.

و قال المحقّق الكاظميّ‌⁽¹⁾بعد ذكر والده المعظّم:

منها⁽²⁾: المجلسيّ لولده و تلميذه الأجلّ الأعظم الأكمل الأعلم، منبع الفضائل و الأسرار و الحكم، غوّاص بحار الأنوار، مستخرج كنوز الأخبار و رموز الآثار، الّذي لم تسمح بمثله الأدوار و الأعصار، و لم تنظر إلي نظيره الأنظار و الأمصار، كشّاف أنوار التنزيل و أسرار التأويل، حلّال معاضل الأحكام و مشاكل الأفهام بأبلج السبيل و أنهج الدليل، صاحب الفضل الغامر، و العلم الماهر⁽³⁾، و التصنيف الباهر، و التأليف الزاهر، زين المجالس و المدارس و المساجد و المنابر، عين أعيان الأوائل و الأواخر من الأفاضل و الأكابر، الشيخ الواقر الباقر، المولي محمّد باقر جزاه اللّه رضوانه، و أحلّه من الفردوس مبطانه. ا ه

و مهما تكثّرت الأقوال من العلماء في حقّ شيخنا المترجم فإنّا نري البيان يقصر عن تحديد نفسيّاته، و ينحسر عن توصيف محامده و ما آتاه اللّه من ملكات فاضلة، و صفات حميدة، و ما وفّقه من ترويج شريعته و إحياء سنّة نبيّه، و إماتة الأحداث الهالكة و البدع المهلكة، و إرشاد الناس إلي الطريق السويّ و الصراط المستقيم بكتبه النافعة، و بثّها في البلدان و القري، و في الحاضر و البادي، و ذلك فضل اللّه يؤتيه من يشاء من عباده و اللّه ذو الفضل العظيم.

راه‌های علوم دینی برای شیعه و اهل سنت.

محقق کاظمی بعد از ذکر پدر بزرگوار علامه می‌گوید:⁽⁴⁾

از آن جمله⁽⁵⁾: مجلسی، فرزند و شاگرد گرانمایه و بزرگوار و دانای با کمال؛ سرچشمه فضیلت‌ها و رازها و حکمت‌ها؛ غواص دریاهای روشنایی‌ها؛ استخراج‌کننده گنج‌های اخبار و اسرار آثار که روزگاران و دوران چون او به گوش نشنیده و دیدگان به مانند او ندیده؛ کشف کننده انوار کلام خداوندی و اسرار تفسیر و تاویل؛ گشاینده پیچیدگی‌های احکام و مشکلات دانش‌ها به روشن‌ترین روش و بهترین دلیل، آن که احسانی سرشار و دانشی بسیار⁽⁶⁾

و نوشته‌های روشنگر و تالیفات درخشان دارد؛ زینت دهنده مجالس و مدارس و منبرها، بزرگ و شریف فاضلان و مهتران دوران گذشته و حال، استاد متین، گسترش دهنده دانش، مولی محمد باقر است «که خدای رضوان خویش را بدو پاداش دهد و او را در منزلگاه فردوس [برین] جای دهد».

هر چه از اقوال علما درباره استادی که شرح حالش را بیان داریم، می‌بینیم بیان از محدوه حالاتش کوتاه است و به وصف خوبی‌هاش، و آنچه خداوند از فضایل و صفات نیکو به او عنایت کرده نزدیک هم نمی‌شویم. و خداوند او را موفق نمود در رواج دینش و زنده نگه داشتن سنت نبوی، و میراندن مسائل جدید و بدعت‌های کشنده، و ارشاد نمودن مردم به راه درست و مستقیم به واسطه کتاب‌های سودمندش، و انتشار آن در همه شهرها وروستاها و آبادی‌ها و بیابان‌ها. و این از عنایت خداست که به هریک از بندگانش خواست عطا می‌نماید و خداوند صاحب فضیلت‌های بزرگ است.

مؤلّفاته و مصنّفاته

مؤلّفاته بالعربية

«1»- كتاب بحار الأنوار في خمسة و عشرين مجلّدا⁽¹⁾:

الأول: كتاب العقل و الجهل، و فضيلة العلم و العلماء و أصنافهم، و فيه حجّيّة الأخبار و القواعد الكلّيّة المستخرجة منها، و ذمّ القياس. و أورد في مقدّمته فصولا مفيدة، و فيه أربعون بابا.

الثاني: كتاب التوحيد و الصفات و الأسماء الحسني، في أحد و ثلاثون بابا. و فيه تمام كتاب توحيد المفضّل و الرسالة الإهليلجيّة.

الثالث: كتاب العدل و المشيئة و الإرادة و القضاء و القدر، و الهداية و الإضلال و الامتحان، و الطينة و الميثاق و التوبة و علل الشرائع، و مقدّمات الموت و ما بعده، و فيه تسعة و خمسون بابا.

الرابع: كتاب الاحتجاجات و المناظرات و هو يشتمل علي ثلاثة و ثمانون بابا و فيه كتاب المسائل لعليّ بن جعفر.

الخامس: في أحوال الأنبياء و قصصهم و فيه ثلاثة و ثمانون بابا.

السادس: في أحوال نبيّنا الأكرم صلّي اللّه عليه و آله و أحوال جملة من آبائه، و فيه شرح حقيقة الإعجاز، و كيفيّة إعجاز القرآن، و فيه ترجمة سلمان و أبي ذرّ و عمّار و مقداد، و بعض آخر من الصحابة و ذكر أحوالهم، و فيه اثنان و سبعون بابا.

السابع: في مشتركات أحوال الأئمّة عليهم السّلام و شرائط الإمامة و أحوال ولادتهم و غرائب شئونهم و علومهم و فضلهم علي الأنبياء، و ثواب محبّتهم و فضل ذرّيّتهم، و في آخره بعض احتجاجات العلماء في مائة و خمسين بابا.

الثامن: في الفتن بعد النبيّ صلّي اللّه عليه و آله و سيرة الخلفاء و ما وقع في أيّامهم، و كيفيّة حرب الجمل و صفّين و النهروان و غارات معاوية علي أطراف العراق، و أحوال بعض

تألیفات علامه مجلسی;

به زبان عربی

اول: کتاب عقل و جهل؛ در فضیلت علم و عالمان و هم‌صنفان علم، و در آن به مباحثی چون حجیت اخبار و قواعد کلی که از اخبار استخراج شده و مذمت قیاس پرداخته است. در مقدمه‌اش فصول مفیدی آمده و این کتاب دارای چهل باب است.

دوم: کتاب توحید؛ در صفات و اسماء حسنای الهی، در سی و یک باب که همه «کتاب توحید مفضّل» و «رساله اهلیلجه» در این کتاب آمده است.

سوم: کتاب عدل؛ در مشیت و اراده و قضا و قدر الهی، هدایت و ضلالت و امتحان الهی، طینت و میثاق و توبه و ادله شریعت و مقدمات مرگ و احوال بعد از مرگ. این کتاب دارای پنجاه و نه باب است.

چهارم: کتاب احتجاجات و مناظرات؛ که شامل هشتاد و سه باب است و «کتاب مسائل از علی بن جعفر» در این کتاب آمده است.

پنجم: در حالات انبیاء و داستان آنان؛ که دارای هشتاد و سه باب است.

ششم: در حالات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و حالات پدران پیامبر؛ در این کتاب به حقیقت معجزه و چگونگی معجزه بودن قرآن و همچنین به شرح حال و ذکر حالات سلمان، ابوذر، عمّار، مقداد و بعضی دیگر از اصحاب پیامبر پرداخته است. این کتاب دارای هفتاد و دو باب است.

هفتم: در مشترکات حالات امامان:و شرائط امامت؛ در این کتاب به حالات ولادت، آیاتی که در شأن آنها آمده و علوم امامان، فضیلت امامان بر انبیا، ثواب محبتشان و فضیلت فرزندانشان و در پایان کتاب به بعضی از احتجاجات علماء پرداخته است. این کتاب دارای یکصد و پنجاه باب است.

هشتم: در فتنه‌های بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله ؛ در این کتاب سیره خلفاء و آن چه در روزگار خلفاء اتفاق افتاد و کیفیت جنگ‌های جمل، صفین و نهروان و غارت‌های معاویه در اطراف عراق و حالات بعضی از

أصحاب أمير المؤمنين عليه السّلام، و شرح جملة من الأشعار المنسوبة إليه، و شرح بعض كتبه في اثنين و ستّين بابا.

التاسع: في أحوال أمير المؤمنين عليه السّلام من ولادته إلي شهادته، و أحوال أبيه و ذكر إيمانه، و أحوال جملة من أصحابه، و النصوص الواردة علي الأئمّة الاثني عشر عليهم السّلام؛ في مائة و ثمانية و عشرين بابا.

العاشر: في أحوال سيّدة النساء عليها السّلام و الإمامين الهمامين الحسن المجتبي و أبي عبد اللّه الحسين عليهما السّلام، و أحوال المختار و أخذه الثار؛ في خمسين بابا.

الحادي عشر: في أحوال الأئمّة الأربعة بعد الحسين، و هم السجّاد و الباقر و الصادق و الكاظم عليهم صلوات اللّه، و أحوال جماعة من أصحابهم و ذراريهم في ستّة و أربعين بابا.

الثاني عشر: في أحوال الائمّة الأربعة قبل الحجّة المنتظر عليهم السّلام، و هم أبو الحسن الرضا، و التقيّ الجواد، و الهادي النقيّ، و الزكيّ العسكريّ، عليهم السّلام و فيه ذكر أحوال بعض أصحابهم، في تسعة و ثلاثين بابا.

الثالث عشر: في أحوال الحجّة المنتظر عجّل اللّه تعالي فرجه من ولادته إلي غيبته، و علّة غيبته، و علائم ظهوره، و فيه ذكر من تشرّف بخدمته، و إثبات الرجعة؛ في أربع و ثلاثين بابا.

الرابع عشر: في السماء و العالم و حدوثهما و أجزائهما من الفلكيّات و الملك و الجانّ و لإنسان و الحيوان و العناصر، و فيه أبواب الصيد و الذباحة و الأطعمة و الأشربة، و تمام كتاب «طبّ النبيّ» و كتاب «طبّ الرضا» في مأتين و عشرة أبواب.

الخامس عشر: في الإيمان و الكفر، و هو في ثلاثة أجزاء: «1» الإيمان و شروطه و صفات المؤمنين و فضلهم، و فضل الشيعة و صفاتهم. «2» الأخلاق الحسنة و المنجيات.

«3» الكفر و شعبه، و الأخلاق الرذيلة، في مائة و ثمانية أبواب.

و كان في عزمه قدّس سرّه في أوّل الشروع في التأليف أن يدخل أبواب العشرة في هذا المجلّد، لكن لمّا شرع في تأليف كتاب الإيمان و الكفر رأي أنّ كتاب العشرة

اصحاب امیرالمومنین «علیه السلام» و شرح مقداری از اشعار منسوب به امیرالمومنین علیه السلام و شرح بعضی از کتاب‌های امیرالمومنین علیه السلام آمده است. این کتاب دارای شصت و دو باب است.نهم: در حالات امیرالمومنین علیه السلام از ولادت تا شهادت؛ در این کتاب حالات حضرت ابوطالب و ایمان او و همچنین حالات تعدادی از اصحاب و روایات وارده بر امامت امامان دوازده گانه:آمده است. این کتاب دارای یکصد و بیست و هشت باب است.

دهم: در حالات حضرت فاطمه3و دو امام همام حضرت امام حسن مجتبی و حضرت اباعبدالله الحسین علیهما السلام و حالات مختار و خونخواهی او؛ این کتاب دارای پنجاه باب می‌باشد.

یازدهم: در حالات چهار امام بعد از امام حسین علیه السلام که عبارتند از امام سجاد، امام باقر، امام صادق و امام کاظم:و تعدادی از اصحاب و فرزندان این امامان؛ این کتاب دارای چهل و شش باب است.

دوازدهم: در حالات چهار امام قبل از حضرت حجت علیه السلام که عبارتند از امام رضا، امام محمد تقی، امام علی نقی و امام حسن عسگری:و ذکر حالات تعدادی از اصحابشان؛ این کتاب دارای سی و نه باب می‌باشد.

سیزدهم: در حالات حضرت حجت منتظر Qاز ولادت تا غیبت؛ علت غیبت، علائم ظهور، ذکر کسانی که به خدمت حضرت مشرف شده‌اند و اثبات رجعت از دیگر مباحث کتاب است. این کتاب دارای سی و چهار باب می‌باشد.

چهاردهم: در کتاب «آسمان و جهان» که در این کتاب به مباحث حدوث و جزئیات این دو، ملائکه، جن، انسان، حیوان، عناصر، صید و ذباحه، اطعمه و اشربه و همچنین تمام «کتاب طب النبی صلی الله علیه و آله » و «کتاب طب الرضا علیه السلام » پرداخته است. این کتاب دارای یکصد و ده باب می‌باشد.

پانزدهم: در ایمان و کفر؛ این کتاب دارای سه بخش می‌باشد: ایمان و شرایط آن، صفات مومنان و فضیلتشان و فضیلت شیعه و صفاتشان؛ اخلاق حسنه و نجات بخش؛ و کفر و شعبه‌های آن و اخلاق زشت. این کتاب دارای یکصد و هشت باب می‌باشد.

قصد علامه مجلسی1در شروع تالیف بحار الانوار آن بود که ابواب معاشرت را در همین جلد پانزدهم بیاورد. اما وقتی که تالیف کتاب ایمان و کفر را شروع نمود، متوجه شد که «کتاب معاشرت»

يصلح أن يجعلها كتابا برأسها، و لذا عدل عن عزمه الأوّل و جعله مجلّدا برأسه، قال قدّس سرّه في أوّل المجلّد الخامس عشر: و قد أفردت لأبواب العشرة كتابا لصلوحها مجلّدا برأسها و إن أدخلناها في هذا المجلّد في الفهرس المذكور في أوّل الكتاب انتهي. و بالجملة يعدّ أبواب العشرة المجلّد السادس عشر بحسب الترتيب الثانويّ، و هو في مائة و سبعة أبواب.

السادس عشر: علي الترتيب الأوّلي في الآداب و السنن، و يعرف بالزيّ و التجمّل أيضا، فيه أبواب التنظيف و الاكتحال و التدهّن، و أبواب المساكن و السهر و النوم و السفر و جوامع المناهي و الكبائر و المعاصي و الحدود، و فصّل مجموع أبوابه في فهرسه في مائة و واحد و ثلاثين بابا، و كانت النسخة الّتي طبع عنها هذا المجلّد غير تامّة، و جملة من أبوابه كالمناهي و الكبائر و الحدود اقتصر فيها بذكر العنوان، و لم يخرّج فيها رواياتها، فأسقط المباشرون لطبعه العناوين المجرّدة عن الحديث من الكتاب لعدم الجدوي فيها فخرج هذا المجلّد عن الطبع ناقصا، و ظفر العلّامة الرازيّ‌⁽¹⁾و العلّامة ميرزا محمّد الطهرانيّ بنسخة كاملة⁽²⁾

( 1): باب كثرة الثياب لم يخرج فيه أخباره.

( 2): باب نادر هذا أيضا عنوان بلا خبر تحته.

( 3): باب 112 النهي عن التعرّي بالليل.

( 4): باب 113 ألوان الثياب و التماثيل فيها.

( 5): باب 114 النهي عن التزيي بزي أعداء اللّه.

( 6): باب 115 ما يجوز لبسه من الجلود و ما لا يجوز، و لبس الذهب و الفضة و الحرير و الديباج.

( 7): باب 116 لبس القطن و الصوف و الشعر و الوبر و الخز و الكتان.

( 8): باب 117 آداب لبس الثياب و نزعها و ما يقال عندهما، و ما يكره من الثياب، و مدح التواضع و النهي عن التبختر فيها.

( 9): باب 118 التقنع و التوشح فوق القميص.

(10)باب 119 آداب النظر في المرآة.

( 11): باب 120 الرداء و الكساء و العمامة و القلنسوة و السراويل.

( 12): باب 121 أدعية اللباس و النظر في المرآة، طبع منه أو من باب 117 حديثين تحت باب النهي عن التعرّي بالليل و النهار.

( 13): باب 122 تشبّه النساء بالرجال و العكس، و تشبّه الشباب بالكهول و العكس.

( 14): باب 123 النوادر.

( 15): باب 124 الاحتذاء و التنعل و آدابهما و ألوانهما.

( 16): باب 125 التدهن و آدابه.

( 17): باب 126 الادهان، و طبع باب 127 و اسقط ما بعده.

( 18): باب 128: ما يحلّي بالذهب و الفضة من المرآة و السرج و اللجام و السيف و غيرها.

( 19): باب 129 فضل التختم و كيفيته.

(20) باب 130: الفصوص و نقوشها.

( 21): باب 131 التختم بالذهب و الفضة و الحديد و الصفر، و نرجو من اللّه سبحانه العثور علي نسخة كاملة تامّة.

ص:43قابلیت آن را دارد که یک کتاب مستقل قرار بگیرد و لذا از نظر اول برگشت و آن را یک مجلد مستقل قرار داد. علامه1در اول جلد پانزدهم چنین گوید: «برای ابواب معاشرت و قابلیت آن مجلدی را بهتنهایی قرار دادم، هر چند که در فهرست اول این کتاب آن را ذکر کرده‌ام.» پس ابواب معاشرت بنا بر ترتیب دوم، جزو جلد شانزدهم به شمار می‌آید و دارای یکصد و نه باب می‌باشد.

شانزدهم: بنا بر ترتیب اولی در آداب و سنت‌ها است و همچنین به آداب زندگی و زیبایی‌های آن شناخته می‌شود. در این جلد ابواب مختلفی از نظافت، سرمه کشیدن و روغن مالی و همچنین ابواب خانه‌ها، بیداری، خواب و مسافرت و همه آنهایی که نهی شده و گناهان کبیره و گناهان و حدود آنها آمده است. و مجموع این ابواب را در فهرستش در یکصد و سی و یک باب بسط داده است. و نسخه‌ای که این جلد از آن به چاپ رسیده، کامل نبوده و ابوابی مثل نواهی و گناهان کبیره و حدود را فقط در حد عنوان، آورده و روایاتش را نیاورده است. و دست اندرکاران چاپ این جلد، عناوین را بدون احادیث آوردند به دلیل آنکه به آن دسترسی نداشتند، لذا این جلد ناقص منتشر گردید. در این بین علامه رازی⁽³⁾

و علامه میرزا محمد تهرانی⁽⁴⁾به نسخه کاملی دست یافتند که بعد از هر عنوان، همه احادیث آن باب نوشته شده است و این

نسخة عصر المصنّف أو قريبا من عصره، و كان صاحبها لا يبرزها مخافة التلف، و استنسخ هذه القطعة فخر المحدّثين الحاجّ الشيخ عبّاس القمّيّ رحمة اللّه عليه، بخطّه الشريف و أشار إلي وجودها عنده في كتابه سفينة البحار في مادّة «قمر» عند ذكر القمار⁽¹⁾و طبع تلك النسخة في سنة 1362 بأمر العلّامة ميرزا محمّد الطهرانيّ قدّس سرّه في 44 صحيفة.

السابع عشر: في المواعظ و الحكم في ثلاثة و سبعين بابا⁽²⁾.

الثامن عشر: في جزءين: الطهارة في ستّين بابا، و الصلاة في مائة و أحد و ستّون بابا، و فيه تمام رسالة «إزاحة العلّة» لشاذان بن جبرئيل.

التاسع عشر: في جزءين: أوّلهما في فضائل القرآن و آدابه و ثواب تلاوته و إعجازه، و فيه تفسير النعمانيّ كلّه في مائة و ثلاثين بابا؛ ثانيهما في الذكر و أنواعه، و آداب الدعاء و شروطه، و فيه الأعواذ و الأحراز و أدعية الأوجاع، و صحيفة إدريس، و غير ذلك في مائة و أحد و ثلاثين بابا.

العشرون: في الزكاة و الصدقة و الخمس و الصوم و الاعتكاف و أعمال السنة، في مائة و اثنين و عشرين بابا.

الحادي و العشرون: في الحجّ و العمرة و أحوال المدينة و الجهاد و الرباط، و الأمر بالمعروف و النهي عن المنكر، في أربعة و ثمانين بابا.

الثاني و العشرون: في المزار في أربعة و ستّين بابا.

الثالث و العشرون: في العقود و الإيقاعات في مائة و ثلاثين بابا.

الرابع و العشرون: في الأحكام الشرعيّة و ينتهي إلي الديات في ثمانية و أربعين بابا.

الخامس و العشرون: في الإجازات و فيه تمام فهرس الشيخ منتجب الدين، و منتخب من كتاب سلافة العصر، و أوائل كتاب الإجازات للسيّد ابن طاوس و الإجازة الكبيرة لبني زهرة، و إجازة الشهيد الأوّل و الثاني و غيرها.

یا نسخه زمان مؤلف و یا نزدیک به آن زمان می‌باشد و صاحب نسخه از بروز آن به جهت ترس از بین رفتن، جلوگیری نموده و همین مقدار را افتخار محدثان، حاج شیخ عباس قمی;به خط مبارک نسخه برداری نموده و در کتابش «سفینه البحار» در کلمه «قمر» هنگامی که از «قمار» ذکری به میان آمد، اشاره نمود.⁽³⁾و این نسخه در سال 1362 به دستور علامه میرزا محمد تهرانی1 در چهل و چهار صفحه چاپ گردید.

هفدهم: در موعظه‌ها و حکمت‌ها می‌باشد؛ این کتاب دارای هفتاد و سه باب می‌باشد.⁽⁴⁾

هجدهم: در دو جزء می‌باشد؛ طهارت در شصت باب و نماز در یکصد و شصت یک باب. در این مجلد تمام «کتاب ازاحۀ العلۀ» شاذان بن جبرئیل آمده است.

نوزدهم: در دو جزء می‌باشد؛ جزء اول در فضیلت، آداب، ثواب و اعجاز قرآن است که با تمام تفسیر نعمانی در یکصد و سی باب آمده است. جزء دوم در ذکر و انواع آن، آداب دعا و شرایط آن است. در این جزء بعضی از مناجات‌ها، حرزها، دعاها و صحیفه ادریس در یکصد و سی و یک باب آمده است.

بیستم: در زکات، صدقه، خمس، روزه، اعتکاف و اعمال ماه رمضان می‌باشد؛ این کتاب دارای یکصد و بیست و دوم باب می‌باشد.

بیست و یکم: در حج و عمره، حالات مدینه، جهاد و مرزبانی، امر به معروف و نهی از منکر می‌باشد؛ این کتاب دارای هشتاد و چهار باب می‌باشد.

بیست و دوم: در زیارات است و دارای شصت و چهار باب می‌باشد.

بیست و سوم: در عقدها و ایقاعات و دارای یکصد و سی باب می‌باشد.

بیست و چهارم: در احکام شرعی تا پایان دیات؛ که دارای چهل و هشت باب می‌باشد.

بیست و پنجم: در اجازات است و در این کتاب تمام «فهرست» شیخ منتجب الدین، منتخبی از کتاب «سلافۀ العصر»، اوائل کتاب «اجازات» سید بن طاووس، «اجازۀ الکبیرۀ» بنی زهره، اجازه شهید اول و دوم و دیگر اجازات آمده است.

الثاني: مرآة العقول: في شرح أخبار آل الرسول، و هو شرح للكافي في اثني عشر مجلّدا.

الثالث: ملاذ الأخيار: في شرح تهذيب الأخبار، خرج منه من أوّله إلي كتاب الصوم و من كتاب الطلاق إلي آخره.

الرابع: شرح الأربعين.

الخامس: الفوائد الطريفة في شرح الصحيفة، خرج منه إلي آخر الدعاء الرابع.

السادس: الوجيزة في الرجال.

السابع: رسالة الاعتقادات.

الثامن: رسالة الأوزان و هي أوّل ما صنّفه.

التاسع: رسالة في الشكوك.

العاشر: المسائل الهنديّة، سألها عنه أخوه المغفور المولي عبد اللّه من هند.

الحادي عشر: الحواشي المتفرّقة علي الكتب الأربعة و غيرها.

الثاني عشر: رسالة في الأذان، ذكرها في اللؤلؤة.

الثالث عشر: رسالة في بعض الأدعية الساقطة عن الصحيفة الكاملة.

مؤلّفاته بالفارسية

«1»- عين الحياة⁽¹⁾

«2»- مشكاة الأنوار مختصر عين الحياة

«3»- حقّ اليقين و هو آخر تصانيفه‌⁽²⁾

«4»- حلية المتّقين‌⁽³⁾

«5»- حياة القلوب في ثلاث مجلّدات «1» في أحوال الأنبياء عليهم السّلام «2» في أحوال نبيّنا صلّي اللّه عليه و آله «3» في الإمامة، لم يخرج

منه إلّا قليل‌⁽⁴⁾

«6»- تحفة الزائر⁽⁵⁾

«7»- جلاء العيون‌⁽⁶⁾

«8»- مقباس المصابيح‌⁽⁷⁾

«9»- ربيع الأسابيع‌⁽⁸⁾

«10»- زاد المعاد⁽⁹⁾

«11»- رسالة الديات‌⁽¹⁰⁾

«12»- رسالة في الشكوك

«13»- رسالة في الأوقات‌⁽¹¹⁾

«14»- رسالة في الرجعة

«15»- رساله في اختيارات الأيّام و هي غير ما اشتهرت نسبتها إليه

«16»- رسالة في الجنّة و النار⁽¹²⁾

«17»- رسالة مناسك الحجّ

«18»- رسالة اخري

«19»- مفاتيح الغيب في الاستخارة

«20»- رسالة في مال الناصب

«21»- رسالة في الكفّارات

«22»- رسالة في آداب الرمي

«23»- رسالة في الزكاة

«24»- رسالة في صلاة اللّيل

«25»- رسالة في آداب الصلاة⁽¹³⁾

«26»- رسالة السابقون السابقون

«27»- رسالة في الفرق بين الصفات الذاتيّة و الفعليّة

«28»- رسالة مختصرة في التعقيب

تألیفات فارسی علامه;

2.مشکات الانوار؛خلاصۀعین الحیات

الف. در حالات انبیاء

ب. در حالات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

ج. امامت؛ کمی از آن نوشته شده⁽¹⁷⁾

علامه مشهور نیست

ناصبی

زکات

السابقون

«29»- في البداء⁽¹⁾

«30»- رسالة في الجبر و التفويض‌⁽²⁾

«31»- رسالة في النكاح

«32»- رسالة صواعق اليهود في الجزية و أحكام الدية

«33»- رسالة في السهام

«34»- رسالة في زيارة أهل القبور

«35»- مناجات‌نامه

«36»- شرح دعاء الجوشن الكبير

«37»- إنشاءات كتبها بعد المراجعة من المشهد الغريّ في الشوق إليه

«38»- كتاب مشكاة الأنوار في آداب قراءة القرآن و الدعاء و شروطهما

«39»- ترجمة عهد أمير المؤمنين عليه السّلام إلي مالك الأشتر

«40»- ترجمة فرحة الغريّ لابن طاوس‌⁽³⁾

«41»- ترجمة توحيد المفضّل‌⁽⁴⁾

«42»- ترجمة توحيد الرضا عليه السّلام‌⁽⁵⁾

«43»- ترجمة حديث رجاء بن أبي الضحّاك، ألّفهما في طريق خراسان

«44»- ترجمة زيارة الجامعة

«45»- ترجمة دعاء كميل

«46»- ترجمة دعاء المباهلة

«47»- ترجمة دعاء السمات

«48»- ترجمة دعاء الجوشن الصغير

«49»- ترجمة حديث عبد اللّه بن جندب

«50»- ترجمة قصيدة دعبل

«51»- ترجمة حديث ستّة أشياء ليس للعباد فيها صنع: المعرفة، و الجهل، و الرضا، و الغضب، و النوم، و اليقظة

«52»- ترجمة الصلاة

«53»- أجوبة المسائل المتفرّقة.

و ينسب إليه غير ما تقدّم: كتاب اختيارات الأيّام، و كتاب تذكرة الأئمّة، و كتاب صراط النجاة، و كتاب في تعبير المنام. و قد يقال: إنّ رسالتي الاختيارات و صراط النجاة و تذكرة الأئمّة من مؤلّفات سميّه المولي محمّد باقر بن محمّد تقيّ اللّاهيجيّ، لكنّ الشاهد علي عدم صحّة نسبة التذكرة إليه أنّ تلميذه الفاضل الآغا ميرزا عبد اللّه الأصفهانيّ قال في كتابه الرياض في الفصل الخامس المعدّ لذكر الكتب المجهولة و قد كتب هذا الموضع منه في حياة أستاده كما يظهر من مطاوي الفصل ما لفظه: كتاب تذكرة الأئمّة في ذكر الأخبار المرويّة في بيان تفسير الآيات المنزلة في شأن أهل البيت عليهم السّلام، من تأليفات

همچنین آثاری غیر از آنچه که گذشت را به علامه نسبت می‌دهند: کتاب اختیارات الایام، کتاب تذکرۀ الائمه، کتاب صراط النجات، کتابی در تعبیر خواب. گفته می‌شود که رساله‌های «اختیارات» و «صراط النجات» و «تذکرۀ الائمۀ» از تالیفات مولی محمد باقر بن محمد تقی لاهیجی است، اما شاهدی که بر عدم صحت انتساب تذکره به او وجود دارد؛ زیرا که شاگرد فاضل علامه آغا میرزا عبدالله اصفهانی در کتاب «ریاض» در فصل پنجم، آن را در شمار کتاب‌های مجهول آورده و این را در زمان حیات استادش نوشته است، چنان چه از همین فصول بر می‌آید و عبارتش چنین است: «کتاب تذکرۀ الائمۀ که در ذکر روایاتی است که در تفسیر آیات نازل شده، در شأن اهل بیت:آمده است، از تالیفات

بعض أهل عصرنا ممّن كان له ميل إلي التصوّف، و قد ينقل عن صافي المولي محسن الكاشي انتهي.

و ذكر في الذريعة له رسالة اخري تسمّي بالجنّة و النار و هي شرح للحديثين: أحدهما في الوعد، و الآخر في الوعيد، و يقال لها: شرح حديثي الوعد و الوعيد⁽¹⁾.

و نسب إليه أيضا ترجمة الباب الحادي عشر⁽²⁾.

ثمّ اعلم أنّ جماعة من أعلام العلماء حاولوا ترجمة عدّة من مؤلّفاته و لا بأس بالإشارة إلي بعضها:

«1»- ترجمة المجلّد الأوّل و الثاني من البحار لبعض الأصحاب، ترجمهما إلي الفارسيّة لبعض أبناء ملوك الهند المعبّر عنه في الكتاب: بشاهزاده السلطان محمّد بلنداختر، و للمجلّد الأوّل ترجمة اخري اسمها: عين اليقين، و للمجلّد الثاني ترجمة اخري اسمها: جامع المعارف، طبع بإيران‌⁽³⁾.

«2»- ترجمة السادس من البحار لبعض الأعلام‌⁽⁴⁾.

«3»- ترجمة الثامن تسمّي بمجاري الأنوار⁽⁵⁾.

«4»- ترجمة المجلّد التاسع لآغا رضيّ ابن المولي محمّد نصير ابن المولي عبد اللّه ابن المولي محمّد تقيّ الأصفهانيّ‌⁽⁶⁾.

«5»- ترجمة العاشر للمفتي مير محمّد عبّاس التستريّ اللكهنوئيّ، و ترجمه أيضا ميرزا محمّد عليّ المازندرانيّ، و لهذا المجلّد ترجمة اخري تسمّي بمحن الأبرار، و ترجمة بلغة اردو⁽⁷⁾.

«6»- ترجمة الثالث عشر للشيخ محمّد حسن بن محمّد وليّ الاروميّ، طبع بطهران

بعض معاصرین ماست که تمایل به تصوف داشت و این از «صافی» مولی محسن کاشی نقل شد.»

در الذریعه برای علامه رساله دیگری ذکر نموده که «بهشت و جهنم» نامیده می‌شود و این شرح دو حدیث است؛ یک حدیث در وعد و دیگری در وعید، به این رساله «حدیث وعد و وعید» هم می‌گویند.⁽⁸⁾

همچنین ترجمه باب حادی عشر را هم به علامه نسبت داده‌اند.⁽⁹⁾

سپس بدان که جماعتی از بزرگان علماء ترجمه تعدادی از تالیفات علامه را انجام داده‌اند که به بعضی از آنها اشاره می‌کنیم:

سنة 1319. و ترجمه أيضا ميرزا عليّ أكبر من أهل اروميّة. و له ترجمة اخري لبعض علماء الهند ألّفه باستدعاء الشاه بيكم زوجة السلطان نصير الدين حيدر. و للعلّامة النوريّ كتاب جنّة المأوي في الاستدراك عليه‌⁽¹⁾.

«7»- ترجمة الرابع عشر للشيخ محمّد تقيّ المدعوّ بآغا نجفيّ الأصفهانيّ المتوفّي سنة 1334⁽²⁾.

«8»- ترجمة السابع عشر تسمّي بحقائق الأسرار لآغا نجفيّ الأصفهانيّ المذكور، و لشيخنا النوريّ معالم العبر في الاستدراك علي السابع عشر طبع سنة 1297⁽³⁾.

مختصرات بحار الأنوار

و تصدّي عدّة من العلماء باختصار بحار الأنوار إليك جملة من تلكم المقتنيات:

«1»- جامع الأنوار في مختصر سابع البحار لآغا نجفيّ المذكور⁽⁴⁾.

«2»- مختصر السابع لآغا رضيّ ابن المولي محمّد نصير المتقدّم ذكره‌⁽⁵⁾.

«3»- جوامع الحقوق في انتخاب المجلّد السادس عشر لآغا نجفيّ المذكور⁽⁶⁾.

«4»- درر البحار تأليف المولي محمّد بن محمّد بن المرتضي الشهير بنور الدين ابن أخي المحدّث الحكيم المولي محسن الكاشانيّ، أسقط المكرّرات و الأسانيد، و اقتصر من الكتب و الروايات علي أصحّها و أوثقها، اختصر جملة من مجلّداته، و بعضها مطبوع‌⁽⁷⁾.

«5»- مختصر المزار لبعض فضلاء استرآباد⁽⁸⁾.

«6»- الشافي، الجامع بين البحار و الوافي‌⁽⁹⁾للمولي محمّد رضا ابن المولي عبد المطّلب التبريزيّ، جمع بينهما مع حذف المكرّرات و البيانات، خرج منه سبع مجلّدات ضخام‌⁽¹⁰⁾.

به سال 1319 چاپ شده است.و همچنین این جلد ترجمه دیگری از میرزا علی اکبر از اهالی ارومیه دارد. و ترجمه دیگری هم از بعضی علمای هند هست که آن به خواهش شاه بیگم همسر سلطان نصیرالدین حیدر تالیف شده است و علامه نوری در «جنۀالمأوی» بر آن استدارکی دارد.⁽¹¹⁾

خلاصه بحار الانوار

عده‌ای از علماء مسئولیت تلخیص بحارالانوار را داشته‌اند

که تعدادی از آنان چنین می‌باشند:

«7»- مستدرك الوافي الّذي هو تلخيص للبحار.

«8»- ملخّص الربع الأخير من كتاب الصلاة منه.

«9»- المنتخب من جميع البحار و غيرها ممّا يوجد ذكره في الذريعة ج 3 ص 27.

و استدرك عليه جماعة اخري، منهم:

«1»- الشيخ العلّامة ميرزا محمّد العسكريّ الطهرانيّ، استدرك علي جميع مجلّداته‌⁽¹⁾.

«2»- العلّامة النوريّ، له جنّة المأوي في الاستدراك علي المجلّد الثالث عشر، و معالم العبر في استدراك السابع عشر⁽²⁾.

و له فهارس وضعها عدّة من العلماء، منها:

«1»- سفينة البحار و هو فهرس عامّ لجميع الكتاب علي ترتيب حروف الهجا للشيخ المحدّث الصالح عبّاس بن محمّد رضا القمّيّ المتوفّي في 23 ذي الحجّة 1359⁽³⁾.

«2»- مفتاح الأبواب فهرس لأبوابه طبع بطهران سنة 1352.

«3»- فهرس أحاديثه مع تعيين محالّها في الكتب المأخوذ عنها.

«4»- فهرس الكتب الّتي هي مآخذ البحار مفصّلا، و كأنّه شرح للفصل الأوّل من مقدّمة البحار.

«5»- فهرس جملة من مطالبه.

«6»- مصابيح الأنوار في فهرس أبوابه لتسهيل استدراكها⁽⁴⁾.

هذا كلّه ممّا يتعلّق بكتابه القيّم «بحار الأنوار» و أمّا ما يتعلّق بسائر كتبه من تراجمها و شروحها فقد ترجم كثير منها، نشير إلي بعضها:

«1»- ترجمة الاعتقادات إلي الفارسيّة لبعض الأصحاب.

جمعی هم استدراکی از بحار داشتند که از آنها عبارتند از:

برای بحارالانوار فهرست‌هایی توسط عده‌ای از علما نوشته شده که عبارتند از:

تمام آنچه که گذشت، به کتاب گرانقدر «بحارالانوار» تعلق داشت، و امّا آنچه که به دیگر کتب علامه مجلسی از ترجمه‌ها و شرح‌ها مربوط است و بسیاری از آنها نیز ترجمه شده است که به تعدادی ازآنان اشاره می‌کنیم:

«2»- ترجمته أيضا للمولي محمّد كاظم بن محمّد شفيع الهزار جريبيّ‌⁽¹⁾.

«3»- ترجمته بلغة اردو للمولي عابد حسين الهنديّ طبع بالهند⁽²⁾.

«4»- ترجمة جلاء العيون بلغة اردو، طبع بالهند للسيّد محمّد باقر الهنديّ المعاصر.

«5»- ترجمته بالعربيّة للسيّد عبد اللّه بن محمّد رضا الشبّر المتوفّي سنة 1242.

6 و 7- مختصرة في عشرة آلاف بيت يسمّي منتخب الجلاء، و مختصر آخر في خمسة آلاف، كلاهما للسيّد عبد اللّه شبّر المذكور⁽³⁾.

«8»- ترجمة تحفة الزائر بالعربيّة للسيّد عبد اللّه شبّر⁽⁴⁾.

«9»- ترجمة حقّ اليقين بلغة اردو للسيّد محمّد باقر الهنديّ المتقدّم‌⁽⁵⁾.

«10»- ترجمته بالعربيّة للسيّد عبد اللّه شبّر⁽⁶⁾.

«11»- ترجمته أيضا بالعربيّة، عرّبه المولي محمّد مقيم بن درويش محمّد الخزاعيّ، أسماه ترجمة شهادة الخصوم‌⁽⁷⁾.

«12»- الجواب عن اعتراض بعض العامّة علي مباحث إمامة حقّ اليقين، للسيّد أحمد الأصفهانيّ الخاتون‌آباديّ المتوفّي سنة 1161⁽⁸⁾.

«13»- ترجمة حلية المتّقين بلغة اردو، للسيّد مقبول أحمد الدهلويّ المعاصر أسماه تهذيب الإسلام‌⁽⁹⁾.

«14»- ترجمته بالعربيّة⁽¹⁰⁾.

«15»- ترجمة عين الحياة بلغة اردو للسيّد محمّد باقر المتقدّم ذكره.

«16»- ترجمته بالعربيّة لبعض الأصحاب‌⁽¹¹⁾.

6 و 7. خلاصه‌ای در ده هزار بیت به نام «منتخب الجلاء» و مختصر دیگری در پنج هزار بیت که هردو از سید عبدالله شبّر (در فوق ذکر شد) می‌باشد.

أساتذته و مشايخه

تتلمذ علي عدّة من حملة العلم و الأدب و الفقه و الدراية و روي عنهم، منهم:

«1»- الشيخ العالم الفاضل القاضي أبو الشرف الأصفهانيّ. قال في أمل الآمل ص 74: كان عالما فاضلا، نروي عن مولانا محمّد باقر المجلسيّ‌⁽¹⁾عنه.

«2»- العالم النحرير الفقيه أبو الحسن المولي حسنعليّ التستريّ ابن عبد اللّه الأصفهانيّ الفاضل الكامل الفقيه المعروف في عصر السلطان صفيّ الصفويّ، و الشاه عبّاس الثاني، مؤلّف كتاب التبيان في الفقه، و رسالة في حرمة صلاة الجمعة في الغيبة، المتوفّي سنة 1075 ذكر في تاريخ وفاته هذا المصرع: «علم علم بر زمين افتاد»⁽²⁾.

«3»- العالم الفاضل الجليل النبيل القاضي أمير حسين، كذا وصفه في رياض العلماء و قال: هو من مشايخ الأستاد الاستناد⁽³⁾.

«4»- العالم المتبحّر الجليل المولي خليل بن الغازيّ القزوينيّ، المتولّد سنة 1001 و المتوفّي سنة 1089، شارح كتاب الكافي‌⁽⁴⁾.

«5»- الفاضل الصالح ابن عمّة والده الشيخ عبد اللّه ابن الشيخ جابر العامليّ، قال في أمل الآمل‌⁽⁵⁾: كان فاضلا عالما عابدا فقيها⁽⁶⁾.

اساتید علامه مجلسی در درایة الحدیث

علامه مجلسی در نزد عده بسیاری از حاملان علم، ادب، فقه و درایت شاگردی کرده و از آنها روایت نقل نموده که از جمله آنها عبارتند از:

از او روایت نقل نموده است.

«6»- السيّد الجليل الشريف الأمير شرف الدين عليّ بن حجّة اللّه بن شرف الدين الطباطبائيّ الشولستانيّ، مؤلّف كتاب توضيح المقال في شرح الاثني عشريّة في الصلاة لصاحب المعالم، المتوفّي سنة 1060⁽¹⁾المجاور بالمشهد المقدّس الغرويّ حيّا و ميّتا⁽²⁾.

«7»- السيّد الأمجد السيّد نور الدين عليّ بن عليّ بن الحسين بن أبي الحسن الحسينيّ الموسويّ العامليّ، المجاور لبيت الحرام حيّا و ميّتا، طيّب اللّه تربته، أجاز له بالمراسلة مع الشيخ الثقة عليّ بن السنديّ البحرانيّ،⁽³⁾ولد سنة 970، و توفّي سنة 1068 له شرح المختصر النافع، و الفوائد المكّيّة، و شرح الاثني عشريّة للشيخ البهائي و غيرها.

«8»- الشيخ الجليل النبيل الشيخ عليّ ابن العالم النحرير الشيخ محمّد ابن المحقّق البصير الشيخ حسن ابن الشهيد الثاني، صاحب التصانيف الرائقة كشرح الكافي، و الدرّ المنثور و غيرها ولد سنة 1013 أو 14 و توفّي سنة 1103 و قد بلغ التسعين‌⁽⁴⁾.

«9»- الفاضل النحرير و المتبحّر الجليل السيّد علي خان ابن السيّد نظام الدين أحمد بن محمّد معصوم الحسينيّ الشيرازيّ المدنيّ، شارح الصحيفة و الصمديّة، و صاحب كتاب سلافة العصر و درجات الرفيعة في طبقات الإماميّة و أنوار الربيع في أنواع البديع و غيرها من التصانيف الرائقة، المتولّد سنة 1057، و المتوفّي سنة 1120⁽⁵⁾.

«10»- السيّد الفاضل الأجلّ الأكمل الأمير فيض اللّه ابن السيّد غياث الدين محمّد الطباطبائيّ القهبائيّ‌⁽⁶⁾الّذي يروي عن السيّد الجليل السيّد حسين الكركيّ المفتي.

«11»- والده المعظّم البحر الخضم، وحيد عصره، فريد دهره، محمّد تقيّ المجلسي‌⁽⁷⁾.

‌6. سید جلیل و شریف امیر شرف الدین علی بن حجت الله بن شرف الدین طباطبایی شولستانی؛ مؤلف کتاب «توضیح المقال» در شرح «اثنی عشریۀ فی الصلاه» از صاحب معالم، متوفای سال 1060 ⁽⁸⁾

اجازه مجلسی از اردبیلی.⁽⁹⁾

که از سید جلیل سید حسن کرکی، صاحب فتوا روایت می‌کند.

«12»- شيخ المحدّثين محمّد بن الحسن الحرّ العامليّ صاحب كتاب الوسائل‌⁽¹⁾.

«13»- سيّد الحكماء و المتألّهين، النحرير الأفخم آغا ميرزا رفيع الدين محمّد بن حيدر الحسينيّ الحسنيّ الطباطبائيّ النائينيّ صاحب الرسائل و الحواشي الكثيرة الّتي منها حواشيه علي الكافي، و صرّح المولي الأردبيليّ في جامع الرواة⁽²⁾بأنّه كان أفضل عصره، توفّي سنة 1099⁽³⁾.

«14»- السيّد السند، المحدّث النحرير، السيّد محمّد المشتهر بسيّد ميرزا الجزائريّ ابن شرف الدين عليّ بن نعمة اللّه الموسويّ، صاحب جوامع الكلم في الحديث. قال في أمل الآمل ص 64: كان من فضلاء المعاصرين، عالما فقيها محدّثا حافظا عابدا، من تلامذة الشيخ محمّد بن خاتون العامليّ ساكن حيدرآباد، نروي عنه‌⁽⁴⁾.

«15»- العالم الفاضل الصالح، المولي محمّد شريف بن شمس الدين محمّد الرويدشتيّ الأصفهانيّ‌⁽⁵⁾.

«16»- العالم العلّام، و المولي المعظّم القمقام، فخر المحقّقين، الزاهد المجاهد، المولي محمّد صالح ابن المولي أحمد السرويّ الطبرسيّ، المدقّق المحقّق، الجامع الماهر

في المعقول و المنقول، الناقد في أخبار آل الرسول عليهم السّلام، شارح الكافي، المتوفّي سنة 1081⁽¹⁾.

«17»- العالم الجليل النبيل، عين الطائفة و وجهها، المولي محمّد طاهر بن محمّد حسين الشيرازيّ النجفيّ القمّيّ، صاحب المؤلّفات الرشيقة النافعة كشرحه علي التهذيب، و حكمة العارفين، و الأربعين في الإمامة، و تحفة الأخبار بالفارسيّة في فضائح الصوفيّة و غيرها، المتوفّي سنة 1098⁽²⁾.

«18»- السيّد الخبير الفاضل الأمير محمّد قاسم ابن الأمير محمّد الطباطبائيّ القهبائيّ‌⁽³⁾.

«19»- المحدّث العلّامة، العالم الفاضل، الفقيه الشهيد بالحرم الإلهي في سنة 1088 السيّد محمّد مؤمن بن دوست محمّد الحسينيّ الأسترآباديّ المجاور بمكّة المعظّمة صهر المحدّث الأسترآباديّ، له كتاب الرجعة⁽⁴⁾.

«20»- العالم الفاضل المتبحّر المحدّث العارف الحكيم المولي محمّد بن الشاه مرتضي ابن الشاه محمود المدعوّ بمحسن المشتهر بالفيض الكاشانيّ، صاحب الوافي و الصافي و المفاتيح و غيرها، المتوفّي سنة 1091 عن 84⁽⁵⁾.

«21»- العالم الصالح الفاضل المولي محمّد محسن بن محمّد مؤمن الأسترآباديّ‌⁽⁶⁾.

در علوم عقلی و نقلی، بررسی کننده در اخبار آل رسول:، شارح کافی که متوفای سال 1081 می‌باشد.⁽⁷⁾

تلامذته و من روي عنه

تتلمذ عليه عدّة كثيرة من علماء الطائفة و كان مجلس درسه مجمعا للفضلاء، و كان يحضره علي ما قيل: ألف رجل أو أكثر، أورد العلّامة النوريّ في الفيض القدسيّ، إليك أسماؤهم:

«1»- المولي الفاضل الصالح التقيّ الزكيّ مولانا إبراهيم الجيلانيّ كذا وصفه شيخه، و أجازه بخطّه في آخر مجموعة من رسائله و رسائل والده.

«2»- العالم الجليل و الحبر النبيل السيّد إبراهيم ابن الأمير محمّد معصوم القزوينيّ والد السيّد الأكمل السيّد حسين القزوينيّ، ذكره آية اللّه بحر العلوم في إجازته للسيّد حيدر ابن السيّد حسين اليزديّ.

«3»- أبو أشرف الأصفهانيّ، قال في أمل الآمل: عالم فاضل يروي عن مولانا محمّد باقر المجلسيّ.

«4»- الفاضل الصالح السعيد الحاجّ أبو تراب.

«5»- العالم العامل، الفاضل الكامل، أفقه المحدّثين الشريف العدل المولي أبو الحسن ابن محمّد طاهر بن عبد الحميد الفتّونيّ النباطيّ العامليّ الأصفهانيّ الغرويّ، و كانت أمّه اخت السيّد الأمير محمّد صالح الآتي ذكره‌⁽¹⁾، و هو جدّ صاحب الجواهر، له تفسير مرآة الأنوار و غيره، توفّي في أواخر عشر الأربعين بعد المائة و الألف‌⁽²⁾.

«6»- العالم الأمجد، الفاضل الأرشد، الشيخ أحمد ابن الشيخ محمّد بن يوسف الخطّيّ البحرانيّ، مؤلّف رياض الدلائل و حياض المسائل و غيرها، بالغ شيخه العلّامة في إجازته له في توصيفه توفّي سنة 1121.

«7»- المولي الفاضل الكامل الصالح المتوقّد الذكيّ الألمعيّ مولانا جمشيد بن محمّد زمان الكسكريّ، كذا وصفه شيخه بخطّه في آخر الفقيه الّذي قرأه عليه. و بخطّه

شاگردان و کسانی که از علامه روایت نقل کرده اند

عده زیادی از عالمان نزد او شاگردی کرده‌اند و جلسه درس او مجمعی برای فضلا بوده است. و چنان چه گفته‌اند در محضر درس او هزار مرد یا بیشتر شرکت داشتند که علامه نوری در «فیض قدسی» آنها را آورده است. اسامی آنان چنین است:

رحمه اللّه أيضا في آخر كتاب الأطعمة من التهذيب: أنهاه المولي الفاضل الصالح الزكيّ مولانا جمشيد الكسكريّ وفّقه اللّه تعالي سماعا و تصحيحا و تدقيقا في مجالس آخرها بعض أيّام شهر محرّم الحرام من سنة 1098 فأجزت له روايته عنّي بأسانيدي المتّصل إلي المؤلّف العلّامة قدّس اللّه روحه.

«8»- الشيخ العالم العامل البارع التقيّ الزكيّ الألمعيّ الشيخ حسن بن النديّ البحرانيّ، وصفه شيخه في إجازة له وجدتها بخطّه في آخر أصول الكافي الّذي كان بخطّ التلميذ المذكور و قد قرأه عليه.

«9»- الشيخ الجليل، العلّامة الربّانيّ، الزاهد الورع، الشيخ سليمان بن عبد اللّه ابن عليّ بن الحسن بن أحمد بن يوسف بن عمّار الماحوزيّ البحرانيّ، صاحب البلغة و المعراج في الرجال، و الأربعين في الإمامة، و هو كما في اللّؤلؤة أحسن تصانيفه توفّي سنة 1027.

«10»- العالم المتبحّر النقّاد، المضطلع الخبير البصير، الّذي لم ير مثله في الاطّلاع علي التراجم، آغا ميرزا عبد اللّه ابن العالم الجليل عيسي بن محمّد صالح الجيرانيّ التبريزيّ ثمّ الأصفهانيّ، الشهير بالأفنديّ، مؤلّف كتاب رياض العلماء، و الصحيفة الثالثة. قال في آخر باب ألقاب كتاب رياض العلماء: اعلم أنّ لنا طرقا عديدة إلي كتب الأصحاب، أسدّها و أقومها و أقواها و أعلاها و أقربها ما نروي عن الأستاد الاستناد مولانا محمّد باقر المجلسيّ، عن الشيخ الجليل عبد اللّه ابن الشيخ جابر العامليّ ابن عمّة والدة الأستاد، عن جدّ والد الأستاد من طرف أمّه و هو الشيخ الجليل مولانا كمال الدين درويش محمّد ابن الشيخ حسن النطنزيّ، عن الشيخ عليّ الكركيّ.

«11»- الفاضل الصالح المولي عبد اللّه المدرّس ببعض المدارس في المشهد الرضويّ، قال في الرياض: هو من تلامذة الأستاد الاستناد أيّده اللّه تعالي، قد قرأ عليه في أوان مجاورته- سلّمه اللّه تعالي- بتلك الروضة المقدّسة، ثمّ لمّا خرج حفظه اللّه تعالي سافر معه إلي الأصبهان و قرأ عليه بها أيضا شطرا من كتب الفقه و الحديث. و في أمل الآمل: مولانا عبد اللّه بن شاه منصور القزوينيّ مولدا الطوسيّ مسكنا كان فقيها مدرّسا، له شرح

در پایان کتاب اطعمه از کتاب «التهذیب» آمده است: «قرائت کردم تا اینجای کتاب را برای مولای فاضل و صالح پاک سیرت مولای ما جمشید کسکری «خداوند او را موفق بدارد» جهت شنیدن و تصحیح و دقت در آن، در چند مجلس که آخرین آن در بعضی از روزهای ماه محرم الحرام از سال 1098 بود و اجازه دادم از من روایت کند به همه اسانیدی که از من به مؤلف علامه1می‌رسد.»

ألفيّة ابن مالك فارسيّ، و رسالة في إثبات إمامة أمير المؤمنين عليه السّلام فارسيّة سمّاه الغديريّة، من المعاصرين. انتهي. قال صاحب الرياض: لم نعرف رجلا معاصرا بهذا الاسم سوي المولي عبد اللّه المدرّس.

«12»- الفاضل المتتبّع، الخبير النقّاد، الشيخ عبد اللّه بن نور الدين صاحب العوالم في مجلّدات كثيرة شائعة.

«13»- الفاضل المولي الرضيّ الزكيّ عبد اللّه اليزديّ.

«14»- السيّد الفاضل الموفّق المسدّد مير عبد المطّلب قرأ عليه أصول الكافي إلي آخره و مدحه في آخره بما ذكرنا في سادس شهر شوّال سنة 1074.

«15»- السيّد الجليل آغا ميرزا علاء الدين محمّد گلستانه.

«16»- السيّد الأيّد، الحسيب النسيب، اللّبيب الأديب، الفاضل الكامل، المتوقّد البارع الألمعيّ الأمير عليّ خان الجرفادقاني، كذا ذكره شيخه بخطّه في آخر كتاب التهذيب الّذي قرأه عليه في مجالس آخرها شهر جمادي الأولي سنة 1097.

«17»- تاج الفضلاء، فخر النجباء الأزكياء، صدر الدين السيّد علي خان الشيرازيّ شارح الصحيفة.

«18»- العالم الكامل السيّد عليّ ابن السيّد محمّد الأصفهانيّ، المعروف بالإماميّ ابن السيّد أسد اللّه ابن السيّد أبي طالب مؤلّف كتاب التراجيح في الفقه، و هو كما في الرياض يقرب من ثلاث مائة ألف بيت، ذكر فيه أقوال جميع الفقهاء، و كتاب ترجمة الشفاء لابن سينا بالفارسيّة، كتاب ترجمة الإشارات بالفارسيّة، و كتاب هشت بهشت و هو ترجمة ثمانية كتب من كتب أصحابنا كالخصال و إكمال الدين و العيون و الأمالي.

«19»- الفاضل العلّام، فلّاق رءوس أهل الحكمة و الكلام الفاضل الأجلّ مولانا علي أصغر المشهديّ الرضويّ، وصفه الفاضل الشيخ عبد النبيّ صاحب تتميم أمل الآمل في إجازته لبحر العلوم، و صرّح بأنّه من تلامذة العلّامة المجلسيّ و المحقّق آغا جمال الدين.

«20»- السيّد السند، و الشريف الأمجد، و العالم المؤيّد، جامع الكمالات،

«الفیه ابن مالک» به زبان فارسی و رساله‌ای در اثبات امامت امیرالمومنین «علیه السلام» به فارسی است که نام آن «الغدیریه» می‌باشد و از معاصرین است.» صاحب الریاض می‌گوید: «مردی از معاصرین به این اسم را نمی‌شناسیم، مگر مولی عبدالله مدرّس باشد.»

و حائز قصبات السبق في مضمار السعادات، نجل الأكرمين، الأمير عين العارفين الحسينيّ القمّيّ العاشوريّ، وصفه بهذا شيخه العلّامة في آخر المجلّد الأوّل من التهذيب في إجازة كتبها له بخطّه، و صرّح في موضعين من هوامشه أنّه قرأ عليه التهذيب في مجالس آخرها بعض أيّام شهر جمادي الآخرة سنة 1092.

«21»- المولي الأجلّ التقيّ، و الفاضل الكامل اللّوذعي، مولانا محمّد إبراهيم السرياني إجازته مذكورة في كتاب البحار.

«22»- السيّد الموفّق المسدّد، العامل الكامل، الأديب الأريب، الأمير محمّد أشرف صاحب كتاب فضائل السادات.

«23»- العالم الكامل، المحقّق المدقّق، الشيخ محمّد أكمل، صرّح ولده الأستاد الأكبر في إجازته لبحر العلوم.

«24»- شيخ المحدّثين، و أفضل المتبحّرين، الشيخ محمّد بن الحسن الحرّ العامليّ صاحب كتاب وسائل الشيعة.

«25»- المولي المتبحّر في الأخبار مولانا محمّد حسين الطوسيّ البغجميّ، يروي عنه الشهيد السعيد سيّد نصر اللّه الحائري.

«26»- سبطه العالم الجليل المعظّم الأمير محمّد حسين ابن الأمير محمّد صالح.

«27»- العالم الفاضل المولي محمّد حسين بن يحيي النوريّ صاحب رسالة في صلاة المسافر، و ملخّص الربع الآخر من المجلّد الثامن عشر من البحار، و في آخره: تمّ ما أردنا استخراجه من أبواب المجلّد الآخر لكتاب الصلاة من بحار الأنوار للمحقّق العلّامة مولانا و أستادنا محمّد باقر علم الدين المجلسيّ أعلي اللّه تعالي مجلسه في أعلي عليّين، في ليلة السادس و العشرين من شهر رمضان سنة سبع و عشرين و مائة بعد الألف علي يد المتمسّك بالمصطفين ابن يحيي النوريّ محمّد حسين حامدا مصلّيا. انتهي. قاله محمّد عليّ الكشميريّ في كتاب نجوم السماء.

«28»- المولي الفاضل الذّكي المتوقّد محمّد داود، وصفه كذلك شيخه في آخر فروع الكافي الّذي قرأه عليه و أجازه في رابع ذي الحجّة سنة 1087.

رباینده گوی سبقت در مسیر خوشبختی، از نسل انسان‌های با کرامت، امیر عین العارفین حسینی قمّی عاشوری؛ استاد علامه‌اش در پایان جلد اول از کتاب «التهذیب» در اجازه‌ای که به خط خود به او داده، او را توصیف نمود و در دو جا از حواشی این کتاب تصریح کرده که او در جلساتی تهذیب را نزد من خواند که آخرین آنها بعضی از روزهای ماه جمادی الثانی سال 1092 بوده است.

«29»- الفاضل الزكيّ الألمعيّ المولي محمّد رضا ابن المولي محمّد صادق ابن المولي مقصود عليّ المجلسيّ الأصفهانيّ ابن عمّ المجلسيّ، عندي استبصار بخطّه قرأ من أوّله إلي آخره علي شيخه العلّامة، و في آخره إجازة له.

«30»- العالم النحرير المولي محمّد رفيع بن فرج الجيلانيّ المعروف بملّا رفيعا.

«31»- السيّد الفاضل الكامل، الحسيب النسيب، الأديب الأريب اللّبيب، التقيّ الزكيّ، الأمير محمّد صادق المازندرانيّ، كذا وصفه شيخه في إجازته له، رأيتها في آخر الاستبصار الّذي قرأه عليه.

«32»- المولي الفاضل الكامل، الفقيه النبيل، العالم العامل، المحدّث النقيّ، الجليل الفائق آغا محمّد صادق التنكابنيّ ثمّ الأصبهانيّ ابن العالم الجليل العلّامة المولي محمّد ابن عبد الفتّاح كذا وصفه السيّد الأكمل السيّد حسين الخونساريّ في إجازته لبحر العلوم و صرّح بروايته عنه.

«33»- السيّد الفاضل قدوة أرباب التحقيق الأمير محمّد صالح الحسينيّ القزوينيّ.

«34»- العالم العلّامة، و المحقّق الفهّامة، السيّد الأجل الأمير محمّد صالح بن عبد الواسع صهره، صاحب المؤلّفات الأنيقة كشرح الاستبصار، و الذريعة، و روادع النفس، و الحديقة، و حدائق المقرّبين، و غيرها توفّي سنة 1116.

«35»- الفقيه العالم الربّانيّ، الورع التقيّ الثقة العدل الحاجّ محمّد طاهر بن الحاجّ مقصود عليّ الأصبهانيّ.

«36»- المحقّق المدقّق، العلّامة الفهّامة المولي محمّد بن عبد الفتّاح التنكابنيّ المعروف بالسراب، صاحب التصانيف الرائقة الّتي تبلغ ثلاثين ككتاب سفينة النجاة، و رسالة الإجماع و الأخبار، و الرسالة الكبيرة في حكم صلاة الجمعة.

«37»- الفاضل الكامل، المتبحّر الخبير المولي محمّد بن عليّ الأردبيليّ مؤلّف كتاب جامع الرواة، أورد في آخره إجازة العلّامة المجلسيّ له.

«38»- الفاضل الحبر، العالم العامل، الشيخ محمّد فاضل. و كان من تلامذة والده أيضا.

«39»- الفاضل الكامل الفقيه مولانا محمّد قاسم بن محمّد رضا الهزار جريبيّ، كذا وصفه

فخر الأواخر آغا باقر الهزار جريبيّ في إجازته لبحر العلوم.

«40»- الفاضل الألمعيّ المولي محمّد قاسم بن محمّد صادق الأسترآباديّ.

«41»- العالم الجليل، المفسّر النبيل، المتبحّر الفاضل اللّوذعي آغا ميرزا محمّد المشهديّ ابن محمّد رضا بن إسماعيل بن جمال الدين القمّيّ صاحب تفسير كنز العرفان في أربع مجلّدات من أحسن التفاسير و أجمعها، رأيت علي ظهر المجلّد الأوّل منه مدحا عظيما و ثناء بليغا من العلّامة المجلسيّ له و لتفسيره، و رأيت عليه إجازته له.

«42»- العالم الفاضل، الزكيّ الألمعي محمّد بن مرتضي الشهير بنور الدين صاحب تفسير الوجيز و درر البحار، ابن اخي المولي محسن الكاشيّ.

«43»- الفاضل المجاهد آية اللّه في الفضل و العلم الأمير محمّد مهديّ ابن السيّد إبراهيم يروي عن المجلسيّ بلا واسطة و بواسطة أبيه.

«44»- الفاضل النبيل الحاجّ محمّد نصير الگلبايگاني، قاله آغا باقر المازندرانيّ في إجازته لبحر العلوم.

«45»- الشيخ الفقيه، العابد الصالح محمّد بن يوسف بن عليّ بن كنبار النعيميّ البلاديّ، الشاعر الماجد الّذي له مقتل أبي عبد اللّه عليه السّلام، الشهيد بأيدي الخوارج في البحرين سنة 1031.

«46»- المولي الفاضل، الصالح الفالح، المتوقّد الذكيّ الألمعيّ مولانا محمود الطبسيّ، كذا وصفه شيخه بخطّه في آخر التهذيب الّذي قرأ عليه، و أجازه في رابع عشر شهر جمادي الأولي سنة 1096، له مختصر شرح النهج لابن أبي الحديد.

«47»- الفاضل التقيّ الصالح الحاجّ محمود بن غياث الدين محمّد الأصبهانيّ.

«48»- الفاضل الصالح مسيح الدين محمّد الشيرازيّ، مدحه شيخه في إجازات البحار بأوصاف حسنة جميلة.

«49»- السيّد الجليل و المحدّث النبيل السيّد نعمة اللّه الجزائريّ، صاحب التصانيف الرائقة، ذكره سبطه الأجلّ السيّد عبد اللّه في إجازته الكبيرة.

فخر الاواخر آغا باقر هزارجریبی در اجازه‌اش به بحرالعلوم او را توصیف کرده است.

ولادته

قال الأمير عبد الحسين ابن الأمير محمّد باقر الخاتون‌آباديّ في تاريخ وقائع الأيّام و السنن: إنّ ولادة رئيس المحقّقين علي الإطلاق، و من يجوز عليه هذه المنقبة بالاستحقاق الفاضل العالم الكامل، شيخ الإسلام و المسلمين، مولانا محمّد باقر المجلسيّ في ألف و سبعة و ثلاثين، و تاريخه: «غزل». و في اللؤلؤة و غيره عن حاشية البحار: و من الغريب أنّه وافق تاريخ ولادتي عدد «جامع كتاب بحار الأنوار» كما تفطّن به بعض علمائنا الأخيار.

و قال صاحب مرآة الأحوال: إنّ ولادته كانت في أوّل سنة ألف و ثمانية و ثلاثين.

وفاته و مدفنه

توفّي قدّس سرّه علي ما في وقائع الأيّام و في اللّؤلؤة في 27 شهر رمضان سنة 1111 تاريخه: «غم و حزن». و نقل في الروضات عن كتاب حدائق المقرّبين أنّه توفّي في 27 شهر رمضان سنة 1110، و كان عمره ذاك 73 سنة، و قيل في تاريخ وفاته بالفارسيّة: «مقتداي جهان ز پا افتاد» و أيضا «عالم علم رفت از دنيا» و أيضا «رونق از دين برفت» و أيضا «باقر علم شد روان بجنان» و أحسن ما قيل في هذا المعني قول بعضهم:

ماه رمضان چو بيست و هفتش كم شد*** تاريخ وفات باقر أعلم شد

و دفن رحمه اللّه بأصفهان في الباب القبلي من جامعه العتيق في القبّة الّتي دفن فيها أبوه، و فيها مدفن عدّة من العلماء الأمجاد⁽¹⁾.

ولادت علامه

امیر عبدالحسین بن امیرمحمد باقر خاتون آبادی در کتاب «تاریخ وقایع الایام والسنن» می‌گوید: «ولادت رئیس المحققین و کسی که این منقبت از روی استحقاق بر او اطلاق شده است، فاضل و عالم کامل، شیخ الاسلام و المسلمین مولای ما محمد باقر مجلسی در 1037 بوده است و تاریخش «غزل» می‌شود.»

در کتاب لؤلؤۀ و غیر از آن، از حاشیه بحار نقل کرده‌اند: «از عجایب اینکه تاریخ ولادت من موافق با عدد «جامع کتاب بحار الانوار» باشد، چنان چه تعدادی از علما به آن اشاره داشته‌اند.»

صاحب مرات الاحوال می‌گوید: «ولادتش در اول سال 1038 بوده است.»

وفات و مدفن علامه

بنا بر آنچه که در کتاب «وقایع الایام» و «لؤلؤۀ» آمده است: علامه مجلسی1در بیست و هفت ماه رمضان 1111 وفات نمود و تاریخش «غم و حزن» می‌باشد.

در کتاب روضات الجنات از کتاب «حدائق المقربین» نقل کرده است: «او در بیست و هفتم ماه رمضان 1110 وفات کرده و سن او در آن وقت هفتاد و سه سال بوده است.»

عده‌ای در تاریخ وفات او به فارسی گفته‌اند: «مقتدای جهان ز پا افتاد»، و همچنین «عالم علم رفت از دنیا»، و «رونق از دین برفت»، و «باقر علم شد روان به جنان» و بهترین چیز آنکه در این باره گفته شد:

ماه رمضان چو بیست و هفتش کم شد تاریخ وفات باقر اعلم شد

علامه;در جامع عتیق اصفهان و در باب القبله در مقبره‌ای که پدرش مدفون است، دفن گردید. آنجا مدفن عده‌ای از علماء بزرگ هم می‌باشد.⁽²⁾

والده المجلسيّ الأول

حياته و كلمات العلماء في حقه

هو محمّد تقيّ بن مقصود عليّ المجلسيّ من أعاظم علماء الإماميّة و أجلّائهم، ذكره العلماء في تراجمهم مقرونا بالحفاوة و الإجلال، مرموقا بعين الإكبار و الاحترام. قال المولي الأردبيليّ: محمّد تقيّ بن المقصود عليّ الملقّب بالمجلسيّ وحيد عصره، فريد دهره، أمره في الجلالة و الثقة و الأمانة و علوّ القدر و عظم الشأن و سموّ الرتبة و التبحّر في العلوم أشهر من أن يذكر، و فوق ما يحوم حوله العبارة، أورع أهل زمانه و أزهدهم و أتقاهم و أعبدهم، بلغ فيضه دينا و دنيا بأكثر أهل زمانه من العوام و الخواصّ، و نشر أخبار الأئمّة صلوات اللّه عليهم بأصفهان جزاه اللّه تعالي خير جزاء المحسنين‌⁽¹⁾.

و قال الشيخ حرّ العاملي في كتابه أمل الآمل ص 610: كان فاضلا، عالما، محقّقا، متبحّرا، زاهدا، عابدا، ثقة، متكلّما، فقيها.

و قال صاحب حدائق المقرّبين: كان في علوم الفقه و التفسير و الحديث و الرجال فائق أهل الدهر، و في الزهد و العبادة و التقوي و الورع و ترك الدنيا تاليا تلو أستاده الأوّل،⁽²⁾مشتغلا طول حياته بالرياضات و المجاهدات، و تهذيب الأخلاق، و العبادات، و ترويج الأحاديث، و السعي في حوائج المؤمنين، و هداية الخلق، و انتشر بيمن همّته أحاديث أهل البيت، و اهتدي بنور هدايته الجمّ الغفير. و نقل في بعض مؤلّفاته الرائقة قال: اتّفق لي التشرّف بزيارة العتبات العاليات فلمّا وردت النجف الأشرف اخذ في الشتاء فعزمت علي الإقامة هنا فرأيت ليلة في الطيف إذا أنا بأمير المؤمنين عليه السّلام يلاطف بي كثيرا و يقول: لا تقم بعد ذلك هاهنا، و اخرج إلي بلدك أصفهان، فإنّ وجودك في ذلك المكان أنفع و أبرّ و بالغت كثيرا في استدعاء الرخصة عنه في التوقّف فلم ينفع ذلك شيئا و قال: إنّ الشاه عبّاس قد توفّي في هذه السنة، و إنّما يجلس مجلسه الشاه صفيّ الصفويّ و يحدث في بلادكم الفتن الشديدة و اللّه تبارك و تعالي يريد أن تكون في هذه النائرة

مجلسی اول؛ پدر علامه

زندگی و سخنان علما در مورد ایشان

محمد تقی بن مقصود علی مجلسی از بزرگان علمای امامیه است. علما در تراجم و آثارشان از او به بزرگی یاد کرده‌اند و با چشم بزرگی و احترام به او نگریسته‌اند. اردبیلی می‌گوید: «محمد تقی بن مقصود علی ملقب به مجلسی، یگانه عصر و بی نظیر روزگارش بوده و در بزرگی، وثاقت، امانت، بزرگی درجه، جلالت شأن، والایی مرتبه و مهارت در علوم، مشهورتر از آن است که گفته شود و بالاتر از آن است که عبارات آن را بیان کنند. پرهیزکارترین، زاهدترین، عابد‌ترین و با تقوا‌ترین اهل زمان خود بود و فیوضات دینی و دنیایی او، به عوام و خواص هم‌عصرانش رسیده بود و ناشر اخبار ائمه:در اصفهان بود. «خداوند بهترین جزایی که به محسنین داده می‌شود را به او بدهد.».» ⁽³⁾

شیخ حر عاملی در کتاب «امل الآمل» صفحه ششصد و ده می‌گوید: «او فاضل، عالم، محقق، حاذق، زاهد، عابد، موثق، متکلم و فقیه بود.»

صاحب حدائق المقربین می‌گوید: «در علوم فقه، تفسیر، حدیث و رجال سرآمد هم روزگارانش بود و در زهد، عبادت، تقوا، پرهیزکاری و در ترک دنیا، تالی تلو استادش بود.⁽⁴⁾در

مدت زندگی خود به مجاهده و ریاضت، تهذیب اخلاق، عبادت، ترویج روایات، تلاش برای حوائج مردم و هدایت خلق اشتغال داشت و به برکت همت او احادیث اهل بیت منتشر گردید و از نور هدایتشان گروه بیشماری هدایت یافت.» او در یکی از تالیفات ناب خود نقل کرده است: «برای من تشرف به عتبات عالیات اتفاق افتاد. وقتی وارد نجف اشرف شدم، تابستان بود و تصمیم به اقامت در آن شهر گرفتم. شبی در رویای کوتاهی دیدم که امیرالمومنین علیه السلام به من لطف بی شماری دارد و می‌فرماید: «اینجا اقامت نکن و به سوی شهرت اصفهان برگرد! همانا وجود تو در آنجا نافع‌تر و بهتر است.» من بسیار درخواست اجازه نمودم که در آنجا بمانم، ولی هیچ فایده‌ای نداشت.» و می‌گوید: «شاه عباس در همین سال درگذشت و شاه صفی صفوی جانشین او شد و در شهرهای بسیاری فتنه‌هایی پدیدار شد و خدای تبارک و تعالی در این اوضاع اصفهان اراده کرده است

بأصفهان باذلا جهدك في هداية الخلق فارجع فلا بدّ لك من الرجوع‌⁽¹⁾.

و وصفه في مناقب الفضلاء بقوله: الفقيه النبيه العلّامة، و الفاضل الكامل الفهّامة، شيخ الفقهاء و المحدّثين، و رئيس الأتقياء المتورّعين، مقتدي الأنام في زمانه، و مفتي مسائل الحلال و الحرام في أوانه، زبدة العارفين، و قدوة السالكين، و جمال الزاهدين، و نور مصباح المتهجّدين و ضياء المسترشدين، صاحب الكرامات الشريفة، و المقامات المنيفة⁽²⁾.

و وصفه التستريّ في المقابس بقوله: منها⁽³⁾المقدّسي للشيخ الأجلّ الأكمل الأفضل الأوحد الأعلم الأعبد الأزهد الأسعد، جامع الفنون العقليّة و النقليّة، حاوي الفضائل العلميّة و العمليّة، صاحب النفس القدسيّة، و السماة الملكوتيّة، و الكرامات السنيّة، و المقامات العليّة، و ناشر الأخبار الدينيّة، و الآثار المدنيّة، و الأحكام النبويّة، و الأعلام الإماميّة، العالم العلم الربّاني، المؤيّد بالتأييد السبحاني المولي محمّد تقيّ ابن مجلسيّ الأصفهانيّ قدّس اللّه روحه و نوّر ضريحه. انتهي‌⁽⁴⁾.

و أطراه صاحب الروضات بقوله: كان أفضل أهل عصره في فهم الحديث، و أحرصهم علي إحيائه، و أقدمهم إلي خدمته، و أعلمهم برجاله، و أعملهم بموجبه، و أعدلهم في الدين، و أقواهم في النفس، و أجلّهم في القدر، و أكملهم في التقوي، و أورعهم في الفتوي، و أعرفهم بالمراتب العالية، و أوقفهم لدي الشبهات، و أجهدهم في الطاعات و القربات ينتهي نسبه من جهة الأب إلي الحافظ النبيل أبي نعيم الأصفهانيّ كما اشير إليه في ترجمته، و من جهة الامّ إلي المولي درويش محمّد بن الحسن النطنزيّ الّذي يوجد اسمه أيضا في طرق إجازاته، و قيل: إنّه كان أوّل من نشر حديث الشيعة بعد ظهور دولة الصفويّة راويا عن الشيخ عليّ الكركيّ المشتهر بالمحقّق الثاني، و يروي عنه الشيخ عبد اللّه بن جابر العامليّ ابن عمّة صاحب العنوان و أحد مشايخ إجازة ولده العلّامة المجلسيّ،

که از کوشش در هدایت مردم دریغ ننمایی. پس برگرد و تو ناچار از این بازگشتی.»⁽⁵⁾

در مناقب الفضلاء او را چنین وصف کرده و می‌گوید: «فقیه آگاه و علامه، فاضل کامل و بسیار فهم، شیخ الفقها و المحدثین و رئیس پرهیزکاران و متقیان، مقتدای مردم در روزگار خود، و فتوا دهنده مسائل حلال و حرام در آغاز، برگزیده عرفا و پیشوای سالکین و جلوه زیبای زاهدان، روشنی چراغ شب زنده داران و نور ارشادکنندگان، صاحب کرامت و مقامات بلند.»⁽⁶⁾

شوشتری در المقابس او را چنین وصف کرده است: «از جمله آنها⁽⁷⁾

«المقدّسی»، برای استاد بزرگوارترین، کامل‌ترین، فاضل‌ترین، یگانه‌ترین، عالم‌ترین، عابدترین، زاهدترین، سعادتمندترین، جمع کننده همه فنون عقلی و نقلی، در بر دارنده همه فضیلت‌های علمی و عملی، صاحب انفاس قدسی، و نشانه‌های ملکوتی، و کرامات بلند بالا، و مقامات والا، و نشر دهنده اخبار دینی، و آثار المدنیه، و احکام پیامبر اکرم، و بیرق‌های امامان، عالم به علوم ربانی، و مورد تایید خداوند سبحان، مولی محمد تقی بن مجلسی اصفهانی (قدس الله روحه و نور ضریحه).»⁽⁸⁾

صاحب روضات الجنات هم او را ستوده و می‌گوید: «در عصر خود در فهم حدیث از همه فاضل‌تر، در احیای حدیث از همه حریص‌تر، در خدمت به حدیث از همه جلوتر، در رجال حدیث از همه عالم‌تر، در عمل به حدیث از همه عامل‌تر، در امر دین از همه عادل‌تر، در مهار نفس از همه قوی‌تر، در منزلت از همه بزرگ‌تر، در تقوا از همه کامل‌تر، در فتوا دادن از همه پرهیزکارتر، در مراتب عالی عرفان از همه عارف‌تر، هنگام بروز شبهات از همه ایستاده‌تر، و در عبادات و تقرب جستن الهی از همه کوشاتر بود. از چهت پدر نسب او به حافظ آگاه ابی نعیم اصفهانی می‌رسد، چنان چه در شرح حالش بدان اشاره شد، و از جهت مادر نسب او به مولی درویش محمد بن حسن نطنزی می‌رسد که نام او در طریق اجازاتش دیده می‌شود. و گفته‌اند: «او اولین کسی است که احادیث شیعی را بعد از به کار آمده دولت صفویه منتشر نمود، و از شیخ علی کرکی مشهور به محقق ثانی روایت می‌کند. همچنین از او شیخ عبدالله بن جابر عاملی پسر عمه و یکی از مشایخ اجازه فرزندش، علامه مجلسی، روایت نقل می‌کند.

فظهر من ذلك أيضا أنّ محتد الرجل و أصله من «جبل عامل» الّتي هي من الأرض المقدّسة الّتي بارك اللّه حولها، و كانت مجمع علماء هذه الطائفة الحقّة دائما ا ه⁽¹⁾.

و السابر لسائر كتب التراجم يري المترجم له في الصفّ الأوّل من العلماء الباحثين و في الرعيل المقدّم من رجال التحقيق و التدقيق.

و كان والده المولي مقصود علي علي ما في مرآة الأحوال بصيرا و رعا مروّجا لمذهب الاثني عشريّة، جامعا للكمال و الحسن في المقال، و كان له أبيات رائقة بديعيّة و لحسن محاضرته و جودة مجالسه سمّي بالمجلسيّ و تخلّص به، فصار هذا لقبا في هذه الطائفة الجليلة و السلسلة العليّة⁽²⁾و كانت أمّه عارفة صالحة مقدّسة بنت العالم المولي كمال الدين محمّد بن الشيخ حسن العامليّ ثمّ النطنزيّ‌⁽³⁾، و كانت زوجة المولي محمّد تقيّ والدة العلّامة المجلسيّ من أقارب العالم الشيخ عبد اللّه بن جابر العامليّ.

من روي عنهم

يروي مولانا المترجم محمّد تقيّ عن جملة من المشايخ:

«1»- شيخ الطائفة الإماميّة في عصره العلّامة المحقّق الزاهد الورع المولي عبد اللّه ابن الحسين التستريّ المتوفّي في العشر الأوّل من المحرّم سنة 1021 و كان رحمه اللّه قد قرأ علي المولي أحمد الأردبيليّ، و علي الشيخ نعمة اللّه بن أحمد بن محمّد بن خاتون العامليّ، و علي ابنه أحمد بن نعمة اللّه رحمهم اللّه.

«2»- شيخ الإسلام و المسلمين الشيخ بهاء الدين العامليّ المتوفّي سنة 1030 أو 1031.

«3»- المحقّق النحرير مير محمّد باقر الحسينيّ الأسترآباديّ المعروف بالداماد المتوفّي 1041.

«4»- الشيخ الفاضل العابد الشيخ يونس الجزائريّ.

و از این جا ظاهر می‌شود که مردی با اصل و ریشه است که اصالت او از «جبل عامل»، از اراضی مقدسه‌ای است که خداوند آن جا را مبارک گردانده و به طور دائم محل تجمع علمای شیعه بوده است.»⁽⁴⁾

آنچه به صورت ظاهر بر می‌آید، این است که دیگر کتاب‌های تراجم هم پدر علامه را در صف اوّل عالمانی آورده‌اند که از آنها بحث می‌شود و او را در شمار عالمان تحقیق و تدقیق مقدم می‌دارند.

و پدر علامه، مولی مقصود علی بنا بر آنچه در «مرآت الاحوال» آمده است: «بصیر، پرهیزکار، ترویج دهنده مذهب ائمه اثنا عشر، جامع کمالات و نیکویی در گفتار بوده و برای او اشعار ناب و بدیع وجود دارد و به جهت خوش محضر بودن و نیکویی در مجالست‌ها، به «مجلسی» نامیده شد و بدان تخلّص می‌کرد. و این لقب بدین طریق در بین این طایفه بزرگ و سلسله عالی می‌گردد.»⁽⁵⁾

و مادرش عارفه صالحه و مقدسه، دختر عالم مولی کمال الدین محمد بن شیخ حسن عاملی و سپس نطنزی⁽⁶⁾،

و همسر مولای محمد تقی، مادر علامه مجلسی از نزدیکان عالم شیخ عبدالله بن جابر عاملی می‌باشد.

اساتید درایة الحدیث مجلسی اول

محمد تقی مجلسی از عده‌ای از مشایخ روایت می‌کند:

«5»- السيّد حسين ابن السيّد حيدر الكركيّ

«6»- القاضي أبو الشرف الأصفهانيّ و قد تقدّم ذكره في مشايخ ولده ص 19.

«7»- الشيخ عبد اللّه بن جابر كما يظهر من آخر الوسائل.

«8»- الشيخ جابر عبّاس النجفيّ.

«9»- القاضي معزّ الدين محمّد بن تقيّ الدين الأصفهانيّ.

«10»- الشيخ أبو البركات.

«11»- السيّد ظهير الدين إبراهيم بن الحسين الحسينيّ الهمدانيّ‌⁽¹⁾.

«12»- الأمير إسحاق الأسترآباديّ‌⁽²⁾.

و يروي عنه كثير من العلماء الأعلام. قال صاحب حدائق المقرّبين: و أكثر العلماء الأعلام من تلامذته مثل آغا حسين الخونساريّ، و أستادنا المولي محمّد باقر، بل سائر الفضلاء الأعيان الّذين كانوا قبل هذه الطبقة كانوا من تلامذته، و أخذوا عنه الفقه و الحديث و التفسير، و لو لم يكن له أثر غير ولده المبرور لكان يكفيه فضلا عن سائر فضلاء عصره الّذين صاروا ببركته علماء الدين. ا ه⁽³⁾

تآليفه

له قدّس سرّه تأليفات، منها: شرح عربيّ علي من لا يحضره الفقيه، و شرح فارسيّ عليه أيضا،⁽⁴⁾و كتاب حديقة المتّقين، شرح علي بعض كتب تهذيب الأحكام، و رسالة في أفعال الحجّ، و رسالة في الرضاع،⁽⁵⁾و رسالة في شرح مشيخة الفقيه‌⁽⁶⁾.

وفاته و قبره

توفّي قدّس اللّه روحه بأصفهان سنة 1070 و له نحو من سبع و ستّين سنة و قبره بأصفهان له قبّة عالية هي مطاف الشيعة.

از او بسیاری از علمای بزرگ روایت می‌کنند. صاحب «حدائق المقربین» می‌گوید: «بسیاری از علمای بزرگ از شاگردان او بوده‌اند، مثل آغا حسین خوانساری و استاد ما مولی محمد باقر، بلکه همه فضلای معروف که قبل از این طبقه بوده‌اند، از شاگردان او می‌باشند و از او فقه و حدیث و تفسیر فرا گرفته‌اند. و اگر نباشد برای او هیچ اثری غیر از فرزندش، هر آینه او را کفایت می‌کرد، اگر چه سایر فضلای روزگارش به برکت او از علماء دین گشته‌اند.

تألیفات پدر علامه

از مرحوم محمد تقی مجلسی تالیفاتی می‌باشد که از آن جمله عبارتند از: شرح عربی بر «من لا یحضره الفقیه»؛ شرح فارسی بر همان کتاب؛⁽⁸⁾

کتاب «حدیقۀ المتقین»؛ شرح بر بعضی از کتاب‌های «تهذیب الاحکام»؛ رساله‌ای در اعمال حج؛ رساله‌ای در رضاع، و رساله‌ای در شرح مشیخه «الفقیه».

سال وفات و قبر پدر علامه

او به سال 1070 در اصفهان وفات کرد و سن او شصت و هفت سال بود. قبر وی در اصفهان در قبه عالیه‌ای است که زیارتگاه شیعیان است.

أولاده

له قدّس سرّه سبعة أولاد ثلاثة منها ذكور:

«1»- الأكبر: العالم المهذّب المولي عزيز اللّه‌⁽¹⁾.

«2»- الأوسط: العالم الفاضل المقدّس الصالح المولي عبد اللّه‌⁽²⁾.

«3»- الأصغر: العلّامة محمّد باقر المجلسيّ.

و أربعة منها اناث:

«1»- الفاضلة الصالحة: آمنة بيكم زوج العلّامة الفهّامة المولي محمّد صالح المازندراني شارح الكافي‌⁽³⁾.

«2»- زوج المولي محمّد عليّ الأسترآباديّ‌⁽⁴⁾.

«3»- زوج العالم الوحيد ميرزا محمّد بن الحسن الشيروانيّ الشهير بملّا ميرزا، صاحب الحواشي المعروفة علي المعالم و غيره‌⁽⁵⁾.

«4»- زوج الفاضل المتبحّر آغا ميرزا كمال الدين محمّد الفسويّ شارح الشافية.

و قد فصّل العلّامة النوريّ قدّس سرّه في كتابه الفيض القدسيّ ذكر أولاده و أحفاده و ذراريه، و من خرج من بيته الرفيع الساميّ من العلماء الفطاحل و أساتذة الفقه و الحديث.

فرزندان پدر علامه

مرحوم مجلسی دارای هفت فرزند بود که سه تن از آنها پسر بودند:

چهار تن از فرزندان نیز دختر بودند:

علامه نوری در کتاب «فیض قدسی» به تفصیل به ذکر اولاد و نوادگان و ذریه مرحوم مجلسی پرداخته که از این خاندان رفیع، عالمان بزرگ و اساتید فقه و حدیث زیادی بیرون آمده‌اند.

المقدّمة الثانية في تراجم مؤلفي مصادر الكتاب

الصدوق : محمّد بن عليّ بن الحسين بن موسي بن بابويه القمّيّ،أبو جعفر الصدوق

الثناء عليه

أمره في العلم و الفهم و الثقافة و الفقاهة و الجلالة و الوثاقة و كثرة التصنيف و جودة التأليف فوق أن تحيطه الأقلام و يحويه البيان، و قد بالغ في إطرائه و الثناء عليه كلّ من تأخّر عنه، و في مقدّمهم الرجاليّ الكبير النجاشيّ حيث قال في فهرسه:

محمّد بن عليّ بن الحسين بن موسي بن بابويه القمّيّ أبو جعفر نزيل الري، شيخنا و فقيهنا و وجه الطائفة بخراسان، و كان ورد بغداد سنة خمس و خمسين و ثلاثمائة، و سمع منه شيوخ الطائفة و هو حدث السنّ. ا ه

و تبعه الشيخ الطوسيّ في رجاله و فهرسه، و وصفه بأنّه كان حافظا للأخبار، بصيرا بالرجال، ناقلا للآثار، لم ير في القميّين مثله في حفظه و كثرة علمه.

و أثني عليه العلّامة في الخلاصة، و ابن إدريس في السرائر، و الأسترآباديّ في منهج المقال و في الوسيط، و أبو عليّ في منتهي المقال، و التفرشيّ في نقد الرجال، و الأردبيليّ في جامع الرواة، و الخونساريّ في روضات الجنّات، و المامقانيّ في تنقيح المقال، و أورد ترجمته الخطيب في تاريخ بغداد⁽¹⁾. و الباحث يري فيها و في غيرها من المعاجم و التراجم توثيقه و إكباره و تبجيله، و ناهيه عن تلكم التراجم كلّها ما في الفوائد الرجاليّة للعلّامة بحر العلوم قدّس سرّه و إليك نصّه:

محمّد بن عليّ بن الحسين بن موسي بن بابويه أبو جعفر القمّيّ شيخ من مشايخ الشيعة و ركن من أركان الشريعة، رئيس المحدّثين، و الصدوق فيما يرويه عن الأئمّة الصادقين، ولد بدعاء صاحب الأمر و العصر عليه السّلام، و نال بذلك عظيم الفضل و الفخر، و وصفه الإمام عليه السّلام في التوقيع الخارج من الناحية المقدّسة بأنّه: فقيه، خيّر، مبارك ينفع اللّه به. فعمّت بركته الأنام، و انتفع به الخاصّ و العامّ، و بقيت آثاره و مصنّفاته

مقدمه دوم

اشاره

درباره تراجم دو مؤلف مصادر کتاب بحارالأنوار

صدوق: محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، أبوجعفر صدوق

اشاره

در علم، فهم، روشنگری، فقاهت، بزرگی، وثاقت و زیادی تصانیف و خوبی تالیف، بالاتر از آن است که قلم‌ها بر آن احاطه پیدا کند و بیان ما بدان برسد. و در ستودن او و تعریف از او همه کسانی که بعد از او آمده‌اند، مبالغه نمودند.

سرآمد همه آنها رجالی بزرگ نجاشی در فهرستش گفته است: «ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی ساکن ری، استاد و فقیه ما و چهره‌ای شناخته شده در خراسان است. در سال 355 وارد بغداد شد و اساتید طایفه از او حدیث شنیدند، در حالی که جوان بود.»

به تبع نجاشی، شیخ طوسی در رجال و فهرستش او را به این اوصاف توصیف کرده: «حافظ اخبار، آشنای به رجال، ناقل آثار که در بین قمیین در حفظ حدیث و زیادی علم دیده نشده است.»

علامه در «خلاصۀ»، ابن ادریس در «سرائر»، استرآبادی در «منهج المقال» و در «وسیط»، ابوعلی در «منتهی المقال»، تفرشی در «نقد الرجال»، اردبیلی در «جامع الروات»، خوانساری در «روضات الجنات» و مامقانی در «تنقیح المقال»، او را تمجید کرده‌اند. خطیب در تاریخ بغداد شرح حال او را آورده است.⁽²⁾

جستجوکننده در زندگی صدوق در این کتاب‌ها و دیگر کتاب‌ها از معجم‌ها و تراجم، وثاقت و بزرگی و عظمت او را می‌بیند. و تو را بی نیاز می‌کند از همه آن تراجم، آنچه در «فوائد رجالیه» علامه بحرالعلوم1آمده که عبارتش چنین است:

«أبوجعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، پیشوایی از پیشوایان شیعه و ستونی از استوانه‌های شریعت است. او رئیس محدثین، و در آنچه از ائمه صادقین:روایت کرده، صدوق و راستگو است. وی با دعای امام زمان علیه السلام متولد شد، و از این راه به فضیلت و افتخاری بزرگ نائل گشت. در توقیع مقدس آمده بود که او فقیه، نیک سرشت، پربرکت و از جانب خداوند سودبخش خواهد بود. از این رو برکت وجود او شامل حال تمام خلائق شد و خاص و عام از وی منتفع گشتند،

مدي الأيّام، و عمّ الانتفاع بفقهه و حديثه فقهاء الاصحاب، و من لا يحضره الفقيه من العوام. ا ه

رحلاته الي الامصار و البلدان لاكتساب الفضائل و سماع الأحاديث عن المشايخ العظام

ولد رحمه اللّه بقم و نشأ بها و تلمذ علي أساتذتها و تخرّج علي مشايخها، ثمّ هاجر إلي الري بالتماس أهلها و أقام بها، ثمّ سافر إلي مشهد الرضا- عليه السّلام- في سنة 352، ثمّ عاد إلي الري، و دخل بنيسابور في شعبان من تلك السنة، و سمع من جمع من مشايخها منهم: الحسين بن أحمد البيهقيّ، و أبو الطيّب الحسين بن أحمد، و عبد اللّه بن محمّد بن عبد الوهّاب. و حدّثه بمرو الرود جماعة، منهم: محمّد بن عليّ الشاه الفقيه، و أبو يوسف رافع بن عبد اللّه بن عبد الملك. ثمّ رحل إلي بغداد في تلك السنة، و سمع من جماعة من مشايخها، منهم: الحسن بن يحيي العلويّ، و إبراهيم بن هارون، و عليّ بن ثابت الدواليبيّ. و في سنة 354 ورد الكوفة، و سمع من مشايخها منهم: محمّد بن بكران النقّاش، و أحمد بن إبراهيم بن هارون الفاميّ، و الحسن بن محمّد بن سعيد الهاشميّ، و عليّ بن عيسي- المجاور في مسجد الكوفة- و الحسن بن محمّد السكونيّ المزكيّ، و يحيي بن زيد بن العبّاس بن الوليد. و في تلك السنة ورد همدان بعد منصرفه عن بيت اللّه الحرام، و سمع فيها من القاسم بن محمّد بن أحمد بن عبدويه السرّاج، و الفضل بن الفضل بن العبّاس الكنديّ، و محمّد بن الفضل بن زيدويه الجلّاب. و حدّثه بفيد بعد منصرفه من مكّة أحمد بن أبي جعفر البيهقيّ.

و يظهر من النجاشيّ دخوله بغداد مرّة اخري في سنة 355 و لعلّه كان بعد منصرفه عن بيت اللّه الحرام.

و يظهر من كتابه المجالس أنّه زار مشهد الرضا عليه السّلام مرّتين اخراويّين: مرّة في سنة 367 و أملي فيه في يوم الغدير من تلك السنة علي السيّد أبي البركات عليّ بن الحسين الحسينيّ، و علي أبي بكر محمّد بن عليّ، و رجع إلي الري قبل المحرّم من سنة 368. و مرّة اخري عند خروجه إلي ديار ما وراء النهر، و كان يوم الثلثاء السابع عشر شعبان سنة 368

و آثار و تألیفاتش در گذر روزگار باقی ماند، و عموم فقهای شیعه از فقه و حدیثش نفع بردند.»

سفرهایی به کشورها و شهرهای مختلف برای کسب فضایل و شنیدن احادیث از بزرگان

در قم متولد شد و در آن شهر رشد نمود و در نزد اساتید آن شهر شاگردی کرد و نزد آن اساتید تربیت شد. سپس به درخواست مردم ری به آن شهر مهاجرت کرد و در آنجا اقامت گزید. بعد در سال 352 به مشهد رضوی علیه السلام مسافرت کرد و دوباره به ری بازگشت. در ماه شعبان همان سال به نیشابور وارد شد و از تعدادی از مشایخ آن شهر حدیث شنید که حسین بن احمد بیهقی، ابو طیب حسین بن احمد و عبدالله بن محمد بن عبدالوهاب از آن جمله‌اند. جماعتی هم در مرورود او را حدیث کردند که محمد بن علی شاه فقیه و ابو یوسف رافع بن عبدالله بن عبدالملک از آن جماعتند. سپس در همان سال به بغداد رفت و از مشایخ آن شهر حدیث شنید که از آن جمله‌اند: حسین بن یحیی علوی، ابراهیم بن هارون و علی بن ثابت دوالیبی.

در سال 354 به کوفه وارد شد و از مشایخ آنجا هم حدیث شنید که عبارتند از: محمد بن بکران نقاّش، احمد بن ابراهیم بن هارون فامی، حسن بن محمد سعید بن هاشمی، علی بن عیسی - ملازم و معتکف در مسجد کوفه - حسن بن محمد سکونی مزکّی و یحیی بن زید بن عباس بن ولید.

در آن سال بعد از آنکه از مسافرت به بیت الله الحرام منصرف شد، به همدان رفت و از قاسم بن محمد بن احمد بن عبدویه سراج، فضل بن فضل بن عباس کندی و محمد بن فضل بن زیدویه جلّاب حدیث شنید و بعد از انصراف از مکه، در «فید» هم از احمد بن ابی جعفر بیهقی حدیث کرد. از کلام نجاشی به نظر می‌رسد که در سال 355 بار دیگر به بغداد رفته است که احتمالاً بعد از انصرافش از بیت الله الحرام باشد.

از کتاب مجالس چنین معلوم می‌شود که او دو بار دیگر به زیارت مشهد رضوی علیه السلام رفته است: یک بار در سال 367 که در روز غدیر همان سال به سید ابی برکات علی بن حسین حسینی و ابی بکر محمد بن علی حدیث املا نمود و قبل از محرم سال 368 به ری بازگشت؛ بار دیگری که به مشهد رفت هنگام خروجش به ماوراءالنهر در سه شنبه هفدهم شعبان سال 368 بود.

في هذا المشهد. و رحل إلي بلخ و سمع من مشايخها، منهم: الحسين بن محمّد الأشناني الرازيّ العدل، و الحسين بن أحمد الأسترآباديّ، و الحسن بن عليّ بن محمّد بن عليّ بن عمرو العطّار، و كان جدّه عليّ بن عمرو صاحب عليّ بن محمّد العسكريّ عليهما السّلام، و الحاكم أبو حامد أحمد بن الحسين بن عليّ، و عبيد اللّه بن أحمد الفقيه و غيرهم. و سمع بإيلاق من محمّد بن عمرو بن عليّ بن عبد اللّه البصريّ، و من محمّد بن الحسن بن إبراهيم الكرخيّ و غيرهما. و ورد بتلك القصبة، الشريف الدّين أبو عبد اللّه محمّد بن الحسن المعروف بنعمة، و سأله أن يصنّف له كتابا في الفقه و يسمّيه بكتاب من لا يحضره الإمام، فأجاب ملتمسه. و ورد سرخس و سمع من أبي نصر. محمّد بن أحمد بن تميم السرخسيّ الفقيه. و حدّثه بسمرقند عبدوس بن عليّ الجرجانيّ، و عبد الصمد بن عبد الشهيد الأنصاريّ. و حدّثه بفرغانة تميم بن عبد اللّه القرشيّ، و محمّد بن جعفر البندار، و إسماعيل بن منصور بن أحمد

مشايخه و أساتذته

أمّا أساتذته و مشايخه الّذين تدور روايته عليهم إجازة و قراءة فبعد المراجعة إلي مشيخة الفقيه و كتبه: الخصال و التوحيد و العلل و العيون و المعاني و غيرها وجدناهم تزيد علي مائتي رجلا، قد أوردناهم مفصّلا في رسالة في ترجمته، و قدّمنا قبلا عدّة منهم، و نشير إلي بعض آخر من مشاهيرهم:

«1»- أحمد بن محمّد بن يحيي العطّار الأشعريّ القمّيّ‌⁽¹⁾.

«2»- أبو محمّد جعفر بن أحمد بن عليّ الفقيه المروزيّ الإيلاقيّ صاحب المسلسلات‌⁽²⁾.

«3»- أحمد بن الحسن بن عليّ بن عبد اللّه القطّان‌⁽³⁾.

«4»- جعفر بن محمّد بن مسرور⁽⁴⁾.

«5»- الحسن بن يحيي بن ضريس‌⁽⁵⁾.

او سپس به بلخ رفت و از مشایخ آن شهر حدیث شنید که از آن جمله‌اند: حسن بن محمد اشنانی رازی عدل، حسین بن احمد استرآبادی، حسن بن علی بن محمد بن علی بن عمرو عطار (جدّ او علی بن عمر از مصاحبان امام علی بن محمد عسگری علیهما السلام بود) حاکم ابو حامد احمد بن حسین بن علی، عبیدالله بن احمد فقیه و... در ایلاق از محمد بن عمرو بن علی بن عبدالله بصری و محمد بن حسن بن ابراهیم کرخی و دیگر مشایخ حدیث شنید. شریف الدین ابو عبدالله نحند بن حسن معروف به نعمت وارد این قصبه شد از او خواست که کتابی در فقه بنویسد و نامش را «من لایحضره الامام» بگذارد و او به این درخواست جواب داد. به سرخس رفت و از ابی نصر محمد بن احمد بن تمیم سرخسی فقیه حدیث شنید و در سمرقند عبدوس بن علی جرجانی و عبدالصمد بن عبدالشهید انصاری او را حدیث کردند. در فرغانه هم تمیم بن عبدالله قرشی، محمد بن جعفر بندار و اسماعیل بن منصور بن احمد او را حدیث نمودند.

مشایخ و اساتید شیخ صدوق

اساتید و مشایخی شیخ صدوق که در اجازات و قرائت روایات به او آمده است، بعد از مراجعه به مشیخه کتاب من لا یحضره الفقیه و کتاب‌های خصال، توحید، علل، عیون، معانی و دیگر کتاب‌ها، بیش از 100 نفر می‌باشند که ما در رساله‌ای که درباره زندگی صدوق نوشته‌ایم، مفصل به آن پرداخته‌ایم. در مطالب قبلی هم به تعدادی از آنها اشاره شد که اینک اسامی مشهور‌ترین آنان را می‌آوریم:

«6»- الحسين بن إبراهيم بن ناتانة⁽¹⁾.

«7»- الحسين بن أحمد بن إدريس‌⁽²⁾.

«8»- حمزة بن محمّد العلويّ‌⁽³⁾.

«9»- عليّ بن أحمد بن عبد اللّه بن أحمد بن محمّد بن خالد البرقيّ‌⁽⁴⁾

«10»- عليّ بن أحمد بن محمّد بن عمران الدقّاق‌⁽⁵⁾.

«11»- عليّ بن حاتم القزوينيّ‌⁽⁶⁾.

«12»- عليّ بن الحسين والده المعظّم‌⁽⁷⁾.

«13»- محمّد بن إبراهيم بن إسحاق المكتب الطالقاني‌⁽⁸⁾.

«14»- محمّد بن أحمد ابن أحمد بن سنان المعروف بالسناني‌⁽⁹⁾.

«15»- محمّد بن الحسن بن أحمد بن الوليد القمّيّ‌⁽¹⁰⁾.

«16»- محمّد بن عليّ ماجيلويه‌⁽¹¹⁾.

«17»- محمّد بن موسي بن المتوكّل‌⁽¹²⁾.

«18»- محمّد بن محمّد بن عصام الكلينيّ‌⁽¹³⁾

«19»- محمّد بن القاسم المفسّر.⁽¹⁴⁾

«20»- محمّد بن أحمد القضاعيّ.

«21»- المظفّر بن جعفر بن المظفّر العلويّ.⁽¹⁵⁾

تلامذته و الرواة عنه

يستفاد ممّا سمعت آنفا من النجاشيّ: «أنّ شيوخ الطائفة سمعوا منه و هو حدث السنّ» أنّ تلامذته و الراوين عنه كثيرون جدّا، و لم يتيسّر لنا الوقوف علي الصحيح من عددهم و استقصائهم، و عاقنا عن ذلك عجل الطباعة، و ما ظفرت به منهم يبلغ خمسة عشر رجلا:

«1»- أحمد بن محمّد المعمّريّ‌⁽¹⁾.

«2»- أبو الحسين جعفر بن الحسن بن حسكة القمّيّ‌⁽²⁾.

«3»- الحسن بن الحسين بن عليّ بن بابويه‌⁽³⁾.

«4»- الحسن بن عبيد اللّه الغضائريّ‌⁽⁴⁾.

«5»- الحسين بن عليّ بن بابويه‌⁽⁵⁾.

«6»- عبد الصمد بن محمّد التميميّ‌⁽⁶⁾.

«7»- عليّ بن أحمد بن العبّاس النجاشيّ والد الرجاليّ الكبير⁽⁷⁾.

«8»- عليّ بن الحسين الجوزيّ الحسينيّ‌⁽⁸⁾.

«9»- عليّ بن محمّد بن عليّ الخزّاز⁽⁹⁾.

«10»- محمّد بن أحمد بن العبّاس ابن فاخر الدوريستيّ‌⁽¹⁰⁾.

«11»- محمّد بن أحمد بن عليّ القمّيّ المعروف بابن شاذان‌⁽¹¹⁾.

شاگردان و کسانی که از مرحوم صدوق روایت نقل کرده اند

از آنچه که از نجاشی شنیده شد، چنین استفاده می‌شود که «بزرگان طایفه از او حدیث شنیدند در حالی که او جوان بود.» به درستی که شاگردان و روایت کنندگان او بسیار زیاد می‌باشند و برای ما استقصا و شمارش صحیح آن ممکن نبود و عجله داشتن در چاپ ما را از این بازداشت و به جز پانزده تن از آنها دست نیافتیم که عبارتند از:

«12»- محمّد بن سليمان الحمرانيّ‌⁽¹⁾.

«13»- محمّد بن طلحة بن محمّد⁽²⁾.

«14»- محمّد بن محمّد بن النعمان المفيد⁽³⁾.

«15»- أبو محمّد هارون بن موسي التلعكبريّ‌⁽⁴⁾.

آثاره الثمينة و مؤلّفاته القيمة

يبلغ قائمة مصنّفاته إلي ثلاث مائة مصنّف، نصّ علي ذلك شيخ الطائفة في الفهرست و عدّ منها أربعين كتابا، و أورد النجاشيّ في رجاله نحو مائتين من كتبه، و أخرج العلّامة المجلسيّ في البحار عن سبع عشر منها:

«1»- عيون أخبار الرضا المطبوع بإيران سنة 1275 و 1318.

2 و 3- علل الشرائع و الأحكام و معاني الأخبار المطبوعان بإيران في 1311.

«4»- إكمال الدين و إتمام النعمة في الغيبة المطبوع بإيران في 1031.

«5»- التوحيد طبع مرّة بهند سنة 1321 و مرّة اخري بطهران سنة 1375.

«6»- الخصال المطبوع بإيران في 1302 و 1347.

«7»- الأمالي و يسمّي بالمجالس أيضا، طبع بإيران في 1300 و 1374.

8 و 9- ثواب الأعمال و عقاب الأعمال المطبوعان بإيران في 1298 و 1375.

«10»- الهداية المطبوع بإيران في 1276 في مجموعة تسمّي بالجوامع الفقهيّة.

«11»- العقائد المطبوع بإيران في 1320 ضميمة الباب الحادي عشر، و في غيرها.

«12»- صفات الشيعة؛ مخطوط.

«13»- فضائل الشيعة؛ مخطوط.

«14»- فضائل الأشهر الثلاثة؛ مخطوط.

آثار و تألیفات گرانبهای شیخ صدوق

تعداد تصنیفاتش به سیصد می‌رسد و به این کلام شیخ الطائفه در فهرست تصریح کرده و چهل کتاب آن را بر شمرده است. نجاشی هم در رجالش دویست کتاب او را آورده است و علامه مجلسی در بحارالانوار، روایات را از هفده کتاب او استخراج کرده است:

2 و 3. «علل الشرایع و الاحکام»، «معانی الاخبار» که هر دو در سال 1311 در ایران چاپ شده‌اند.

8 و 9. «ثواب الاعمال و عقاب الاعمال» که هر دو در سال‌های 1298 و 1375 در ایران چاپ شده است.

«15»- مصادقة الإخوان.

«16»- النصوص؛ مخطوط.

«17»- المقنع المطبوع بإيران في 1276 في مجموعة تسمّي بالجوامع الفقهيّة.

و له أيضا كتاب من لا يحضره الفقيه، أحد الجوامع الأربعة الّتي عليها مدار الفقه في الأعصار، طبع ثلاث مرّات: مرّة بتبريز في 1334 و مرّة بلكهنو في مجلّدين و مرّة بطهران. و له أيضا كتاب مدينة العلم، كان أكبر من من لا يحضره الفقيه، و يستفاد من الشهيد في الذكري أنّه كان موجودا عنده.

مرجعيته في الفتيا

كانت لشيخنا المترجم مضافا إلي ما مرّ من شيخوخيّته في الحديث و الإجازة و عبقريّته في العلم و العمل مرجعيّة واسعة في الفتيا، ترسل إليه من أرجاء العالم الإسلاميّة أسئلة مختلفة في شتّي العلوم، يوقفك علي ذلك ما أثبته النجاشيّ في رجاله من جوابات المسائل، قال: و له كتاب جوابات مسائل الواردة عليه من واسط، كتاب جوابات مسائل الواردة من قزوين، كتاب جوابات مسائل وردت من مصر، جوابات مسائل وردت من البصرة، جوابات مسائل وردت من الكوفة، جواب مسألة وردت عليه من المدائن في الطلاق، كتاب جواب مسألة نيسابور، كتاب رسالته إلي أبي محمّد الفارسيّ في شهر رمضان، كتاب الرسالة الثانية إلي أهل بغداد في معني شهر رمضان. كما أنّ له مباحثات ضافية و أجوبة شافية، في مناصرة المذهب الحقّ و مناجزة الباطل، منها: ما وقع بحضرة الملك ركن الدولة البويهيّ الديلميّ‌⁽¹⁾و ذلك كان بعد أن بلغ صيت فضله الآفاق فأرسل الملك إليه و استدعي حضوره لديه، فحضر قدّس سرّه مجلسه فرحّب الملك به، و أدناه من نفسه، و بالغ في تعظيمه و تكريمه و تبجيله، و ألقي إليه مسائل

همچنین کتاب «مدینۀ العلم» از اوست که از کتاب «من لایحضره الفقیه» بزرگ‌تر است و شهید در ذکری از او استفاده نموده و احتمالاً نزد شهید نسخه‌ای از این کتاب وجود داشته است.

مرجعیت شیخ صدوق در فتوا

برای شیخ صدوق که به شرح حالش اشاره می‌کنیم، اضافه بر استاد بودن در حدیث و اجازه و شکوه در علم و عمل، مرجعیت وسیعی در فتوا داشت که سئوالات زیادی در علوم گوناگون از نقاط مختلف اسلامی برای او ارسال می‌گشت. نجاشی در رجالش درباره جواب این مسائل نکاتی را ثبت نموده و می‌گوید: «برای شیخ کتاب جواب مسائل رسیده از واسط، کتاب جواب مسائل رسیده از قزوین، کتاب جواب مسائل رسیده از مصر، جواب مسائل رسیده از بصره، جواب مسائل رسیده از کوفه، جواب مسائل طلاق رسیده از مدائن، کتاب جواب مسائل نیشابور، نامه‌اش به ابی محمد فارسی در موضوع ماه رمضان و نامه دوم به اهالی بغداد در موضوع معنای ماه رمضان.» چنان چه برای او مباحثات زیاد و جواب‌های شفاهی در یاری دادن مذهب حق و مبارزه با مذهب باطل نیز بود که از آن جمله‌اند: «آنچه که در محضر حکمروا رکن الدولۀ بویهی دیلمی⁽²⁾واقع شد و آن اینکه بعد از اینکه آوازه فضل و علم او به همه جا رسید، حاکم برای او فرستاده‌ای گسیل داشت و از او خواست که نزد او بیاید. او1در مجلس حاکم حاضر شد و او را تحسین کرد و نزدیک خود نشاند و در بزرگداشت و تکریم و عظمت او مبالغه نمود و مسائل

غامضة في المذهب، فأجاب عنها بأجوبة شافية، و أثبت حقّيّة المذهب ببراهين واضحة، بحيث استحسنه الملك و الحاضرون، و لم يجد بدّا من الاعتراف بصحّتها المخالفون.

و قد كتب الشيخ جعفر بن محمّد الدوريستيّ رسالة في شرح ذلك، و أوردها الفاضل التستريّ في مجالسه‌⁽¹⁾. و له مباحثة اخري مع بعض الملحدين بحضرته، أورد بعضها في ص 52 من إكمال الدين‌⁽²⁾.

ولادته

ولد رحمه اللّه بقم بعد وفاة محمّد بن عثمان العمري، في أوائل سفارة حسين بن روح، و كانت وفاة العمري سنة 305.

وفاته و مدفنه

توفّي رحمه اللّه بالري سنة 381، فيكون عمره ذاك نيّفا و سبعين، و قبره الآن بالري موجود.

ابن بابويه

اشاره

أبو الحسن عليّ بن الحسين بن موسي بن بابويه القمّيّ والد الصدوق طيب اللّه تربتهما

[ولادته بدعاء الحجة عليه السلام]

يوجد ذكره الخالد في كتب التراجم مشعوفا بالتبجيل و الحفاوة، و الإكبار و الجلالة، قال الرجاليّ الأقدم النجاشيّ في فهرسه ص 184: عليّ بن الحسين بن موسي ابن بابويه القمّيّ أبو الحسن شيخ القميّين في عصره و متقدّمهم و فقيههم و ثقتهم، كان قدم العراق و اجتمع مع أبي القاسم بن روح رحمه اللّه، و سأله مسائل، ثمّ كاتبه بعد ذلك علي يد عليّ بن جعفر الأسود، يسأله أن يوصل له رقعة إلي الصاحب عليه السّلام و يسأله فيها الولد، فكتب إليه: قد دعونا اللّه بذلك و سترزق ولدين ذكرين خيّرين، فولد له

پیچیده مذهب را به او القا نمود و آنها را شفاهی جواب داد و حقانیت مذهب را با ادله واضح اثبات کرد، به گونه‌ای که حاکم و حاضران او را تحسین نمودند و چاره‌ای نداشتند جز اینکه مخالفان نیز به درستی آن اعتراف کنند.»

شیخ جعفر بن محمد دوریستی در ابن باره رساله‌ای نوشته و فاضل تستری در مجلسش آن را آورده است.⁽³⁾و برای شیخ صدوق مباحثات دیگری با عده‌ای از ملحدینی که نزدش حاضر می‌شدند هست که بعضی از آن مباحثات در صفحه پنجاه و دو اکمال الدین آمده است.⁽⁴⁾

ولادت شیخ صدوق

در شهر قم بعد از وفات محمد بن عثمان عمری و در اوائل نیابت خاصه حسین بن روح به دنیا آمد. وفات عمری در سال 305 بود.

سال وفات و محل دفن شیخ

وی در سال 381 در ری درگذشت. عمر او در آن تاریخ هفتاد و اندی بود و قبر او هم اکنون در ری وجود دارد.

ابن بابویه

اشاره

أبوالحسن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه قمی پدر شیخ صدوق0

ذکر ماندگار او در کتاب‌های تراجم از اکرام و بزرگی و عظمت پر است. نجاشی رجالی متقدم، در صفحه یکصد و هشتاد و چهار فهرست خود می‌گوید: «ابوحسن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی معروف به شیخ القمیین، در عصر خود متقدم، فقیه و مورد وثوق قمیین بود. وی به عراق رفت و با ابوالقاسم بن روح دیداری داشت و از او مسائلی را پرسید که بعدها هم با مکاتبه می‌کردند که این مکاتبات، توسط علی بن جعفر اسود انجام می‌پذیرفت. در یکی از این نامه‌ها از او خواست که نامه‌ای را به دست حضرت حجت علیه السلام برساند و در آن نامه درخواست فرزند نمود. پس در پاسخ او چنین آمد که: «ما از خداوند متعال درخواست نمودیم که فرزندی به تو عنایت فرماید و به زودی دو فرزند ذکور نیکوکار و خیر نصیب تو خواهد شد.» پس از آن

أبو جعفر و أبو عبد اللّه من أمّ ولد، و كان أبو عبد اللّه الحسين بن عبد اللّه يقول: سمعت أبا جعفر يقول: أنا ولدت بدعوة صاحب الأمر عليه السّلام و يفتخر بذلك. ا ه

و قال ابن النديم في فهرسه ص 277: ابن بابويه، و اسمه عليّ بن الحسين بن موسي القمّيّ من فقهاء الشيعة و ثقاتهم. و له ترجمة في رجال الشيخ و فهرسه، و الخلاصة، و سائر التراجم و لا نحتاج إلي الإيعاز إليها بعد ما ورد من الإمام الحسن العسكريّ عليه السّلام في حقّه في توقيعه الشريف: يا شيخي و معتمدي و فقيهي‌⁽¹⁾.

أساتذته و مشايخه

تتلمذ علي عدّة كثيرة من المشايخ و أساتذة الفقه و الحديث و روي عنهم. و إحصاؤهم يتوقّف علي تصفّح أسانيد الأخبار، و متون التراجم و الإجازات، فمن ظفرنا بهم:

«1»- أحمد بن إدريس‌⁽²⁾.

«2»- أيّوب بن نوح‌⁽³⁾.

«3»- أحمد بن عليّ التفليسيّ‌⁽⁴⁾.

«4»- حبيب بن الحسين الكوفيّ‌⁽⁵⁾.

«5»- الحسن بن أحمد المالكيّ‌⁽⁶⁾.

«6»- الحسن بن عبد اللّه بن محمّد بن عيسي‌⁽⁷⁾.

«7»- الحسن بن قالوليّ‌⁽⁸⁾.

«8»- الحسين بن محمّد بن عامر⁽⁹⁾و الظاهر أنّه متّحد مع الحسين بن محمّد بن عمران

ابو جعفر و ابو عبدالله از امّ ولد متولد شد. از ابو عبدالله حسین بن عبیدالله آمده است که می‌گفت: «از أباجعفر می‌شنیدم که بارها می‌گفت: «من با دعای صاحب امر و امام زمان علیه السلام به دنیا آمده‌ام» و به این عنایت افتخار می‌کرد.»

ابن ندیم در صفحه دویست و هفتاد و هفت فهرست خود می‌گوید: «ابن بابویه، اسمش علی بن حسین بن موسی قمی از فقها و موثقان شیعه است که شرح حال او در رجال و فهرست شیخ، الخلاصه، و دیگر تراجم آمده است که دیگر نیازی به بازگو کردن آنها نیست، بعد از آنچه که از امام حسن عسگری علیه السلام در توقیع شریفشان در حقّ او فرمود: «یا شیخی و معتمدی و فقیهی.»

اساتید و مشایخ پدر شیخ صدوق

ابن بابویه نزد بسیاری از مشایخ و اساتید فقه و حدیث شاگردی نمود و از آنها روایت نمود که شمارش آنان متوقف بر دیدن سندهای روایت و متون تراجم و اجازه‌ها می‌باشد که جمعی از کسانی که ما به آن دست یافتیم، عبارتند از:

ابن أبي بكر الأشعريّ شيخ الكلينيّ و ابن بابويه، و علي فرض التعدّد فهو أيضا يعدّ من مشايخه.

«9»- الحسين بن موسي‌⁽¹⁾.

«10»- سعد بن عبد اللّه بن أبي خلف الأشعري القمّيّ أبو القاسم المتوفّي سنة 301 و قيل: 299⁽²⁾.

«11»- سعد بن محمّد بن الصالح‌⁽³⁾.

«12»- سويد بن عبد اللّه‌⁽⁴⁾.

«13»- عبد اللّه بن جعفر أبو العبّاس الحميريّ، صاحب كتاب قرب الإسناد⁽⁵⁾.

«14»- عبد اللّه بن الحسن المؤدّب‌⁽⁶⁾.

«15»- عليّ بن إبراهيم بن هاشم أبو الحسن القمّيّ‌⁽⁷⁾و يستفاد من الأمالي ص 27 و 363 حياته في سنة 307.

«16»- عليّ بن الحسن بن عليّ الكوفيّ‌⁽⁸⁾

و لعلّه عليّ بن الحسن بن عليّ بن عبد اللّه بن المغيرة الكوفيّ، كما حكي عن الوحيد.

«17»- عليّ بن الحسين السعدآباديّ‌⁽⁹⁾.

«18»- عليّ بن سليمان الرازيّ،⁽¹⁰⁾و الظاهر أنّ الصحيح «الزراريّ» كما في رجال النجاشيّ، و هو عليّ بن سليمان بن الحسن بن الجهم بن بكير بن أعين الزراريّ،

بن ابی بکر اشعری که از مشایخ کلینی بود، یکی باشد. بر فرض این که دو تا باشند، باز هم از مشایخ وی به شمار می‌رود.

«19»- عليّ بن محمّد بن قتيبة⁽¹⁾.

«20»- عليّ بن موسي بن جعفر بن أبي جعفر الكميدانيّ‌⁽²⁾.

«21»- القاسم بن محمّد بن عليّ بن إبراهيم النهاونديّ وكيل الناحية⁽³⁾.

«22»- محمّد بن أبي عبد اللّه‌⁽⁴⁾.

«23»- محمّد بن أبي القاسم ماجيلويه‌⁽⁵⁾.

«24»- محمّد بن أحمد بن عليّ بن الصلت‌⁽⁶⁾.

«25»- محمّد بن إسحاق بن خزومة النيسابوريّ‌⁽⁷⁾.

«26»- محمّد بن الحسن الصفّار⁽⁸⁾المتوفّي سنة 290 بقم.

«27»- محمّد بن عليّ بن أبي عمر الهمدانيّ‌⁽⁹⁾.

«28»- محمّد بن معقل القرميسينيّ‌⁽¹⁰⁾.

«29»- محمّد بن يحيي العطّار⁽¹¹⁾.

«30»- محمّد بن هشام‌⁽¹²⁾.

«31»- أحمد بن مطهّر أبو عليّ المطهّر.⁽¹³⁾

«32»- أبو الحسن العبّاس بن عمر بن عبّاس بن محمّد بن عبد الملك بن أبي مروان

الكلودانيّ رحمه اللّه، قال: أخذت إجازة عليّ الحسين بن بابويه لمّا قدم بغداد سنة 328 بجميع كتبه‌⁽¹⁾.

تلامذته و من روي عنه

يروي عنه جماعة من المشايخ، منهم:

«1»- ولده الصدوق محمّد بن عليّ، قد أكثر الرواية عنه في كتبه‌⁽²⁾.

«2»- ولده الآخر الحسين بن عليّ بن الحسين‌⁽³⁾.

«3»- أحمد بن داود بن عليّ القمّيّ‌⁽⁴⁾.

«4»- هارون بن موسي التلعكبريّ‌⁽⁵⁾

بيته و علماء نبغوا من هذا البيت الشريف

بيته في قم من أعظم بيوت الشيعة و أرفعها، يتّصف بالسؤدد و المجد، و قد نبغ من هذا البيت جماعة كثيرة من أعاظم العلماء و المجتهدين، منهم:

«1»- محمّد بن عليّ بن الحسين الصدوق ولده الأعظم الأكبر و قد تقدّم ترجمته.

«2»- ولده الآخر الحسين بن عليّ بن الحسين أبو عبد اللّه الثقة، كان كثير الرواية، قال الشيخ الطوسيّ في كتاب الغيبة: قال ابن نوح: قال أبو عبد اللّه بن سورة حفظه اللّه: لأبي الحسن بن بابويه ثلاثة أولاد: محمّد و الحسين فقيهان ماهران في الحفظ، يحفظان ما لا يحفظ غيرهما من أهل قم، و لهما أخ ثالث و اسمه الحسن، و هو الأوسط مشتغل بالعبادة و الزهد، لا يختلط بالناس، و لا فقه له، قال ابن سورة: كلّما روي أبو جعفر و أبو عبد اللّه ابنا عليّ بن الحسين شيئا يتعجّب الناس من حفظهما، و يقولون لهما: هذا الشأن خصوصيّة لكما بدعوة الإمام عليه السّلام لكما، و هذا أمر مستفيض في أهل قم انتهي.

کلودانی;گفت: هنگامی که حسین بن بابویه در سال 328 به بغداد آمد، اجازه‌ای از او درباره همه کتاب‌هایش دریافت نمودم.

شاگردان و کسانی که از او روایت کرده‌اند

در قم از بیوت بزرگ و رفیع شیعه به شمار می‌رفته و به آقایی و بزرگی شناخته می‌شدند که از این خاندان، جماعت بسیاری در شمار بزرگان مجتهد و عالم قرار گرفته‌اند که عبارتند از:

له كتب، منها: كتاب التوحيد و نفي التشبيه، و كتاب عمله للصاحب أبي القاسم بن عبّاد.روي عن جماعة و عن أبيه و أخيه، و يروي عنه السيّد المرتضي. ترجمه النجاشيّ‌⁽¹⁾و الشيخ في الرجال‌⁽²⁾و العلّامة في الخلاصة، و غيرهم من علماء الرجال‌⁽³⁾.

«3»- ولده الأوسط الحسن بن عليّ، كان من أهل الزهد و العبادة، غير مختلط بالناس، و لم يكن له فقه.

«4»- حسين بن الحسن بن محمّد بن موسي بن بابويه، عدّه الشيخ رحمه اللّه في باب من لم يرو عنهم، و قال: كان فقيها عالما، روي عن خاله عليّ بن الحسين بن موسي بن بابويه، و محمّد بن الحسن بن الوليد و عليّ بن محمّد ماجيلويه و غيرهم، روي عنه جعفر بن عليّ بن أحمد القمّيّ و محمّد بن أحمد بن سنان و محمّد بن عليّ ملييه. انتهي. و نقل في جامع الرواة رواية محمّد بن إسماعيل و أحمد بن محمّد و محمّد بن عليّ بن محبوب أيضا عنه، و روايته عن بكر بن صالح و محمّد بن سنان و جعفر بن بشير⁽⁴⁾.

«5»- الحسن بن الحسين بن عليّ بن الحسين بن بابويه، عنونه الشيخ منتجب الدين و لقّبه بالشيخ ثقة الدين، و قال: إنّه فقيه صالح‌⁽⁵⁾.

«6»- الحسن بن الحسين بن بابويه القمّيّ شمس الإسلام، نزيل الري، المدعوّ حسكا، ثقة وجه، قرأ علي أبي جعفر الطوسيّ جميع تصانيفه بالغريّ علي ساكنه السلام، و قرأ علي الشيخين: سلّار بن عبد العزيز و ابن البرّاج جميع تصانيفهما، و له تصانيف في الفقه، منها: كتاب العبادات، و كتاب الأعمال الصالحة، و كتاب سير الأنبياء و الأئمّة، أخبرنا بها الوالد عنه. قاله منتجب الدين‌⁽⁶⁾.

«7»- عبد اللّه بن الحسن بن الحسين بن بابويه، يروي عن سلّار بن عبد العزيز⁽⁷⁾.

برای او کتاب‌هایی نقل کردند از جمله: کتاب «التوحید و نفی التشبیه»، کتابی که برای ابی القاسم صاحب بن عباّد نوشت. او از عده‌ای از علما و همچنین پدر و برادرش روایت کرد و سید مرتضی نیز از او روایت نمود. شرح حال او را نجاشی، شیخ در رجال، علامه در الخلاصه و دیگر علمای رجال نقل کرده‌اند.

«8»- هبة اللّه بن الحسن بن الحسين بن بابويه، الشيخ أبو المفاخر، عنونه منتجب الدين كذلك، و قال: فقيه صالح‌⁽¹⁾.

«9»- سعد بن الحسن بن الحسين بن بابويه، فقيه صالح ثقة، قاله منتجب الدين‌⁽²⁾.

«10»- إسحاق بن محمّد بن الحسن بن الحسين بن بابويه، قرأ علي الشيخ الموفّق أبي جعفر جميع تصانيفه، و له روايات الأحاديث، و مطوّلات و مختصرات في الاعتقاد، عربيّة و فارسيّة، أخبرنا بها الشيخ الوالد موفّق الدين عبيد اللّه بن الحسن بن الحسين بن بابويه عنه. قاله الشيخ منتجب الدين‌⁽³⁾.

«11»- إسماعيل بن محمّد بن بابويه، ذكره منتجب الدين، و ذكر فيه ما ذكر في أخيه إسحاق بعينه‌⁽⁴⁾.

«12»- نجم الدين عليّ بن محمّد بن الحسن بن الحسين بن بابويه القمّيّ أبو الحسن، فقيه فاضل، قاله الشيخ منتجب الدين‌⁽⁵⁾.

«13»- عليّ بن محمّد بن حيدر بن بابويه، فاضل فقيه، يروي عن أبي عليّ الطوسيّ‌⁽⁶⁾.

«14»- بابويه بن سعد بن محمّد بن الحسن بن الحسين بن عليّ بن بابويه، فقيه صالح مقري، قرأ علي الجدّ شمس الإسلام الحسن بن الحسين بن بابويه، و له كتاب حسن في الأصول و الفروع سمّاه الصراط المستقيم، قرأ عليه الشيخ منتجب الدين‌⁽⁷⁾.

«15»- الشيخ منتجب الدين، أبو الحسن عليّ بن عبيد اللّه بن الحسن بن الحسين بن الحسن بن الحسين بن عليّ بن الحسين بن موسي بن بابويه، كان فاضلا عالما ثقة صدوقا محدّثا حافظا علّامة راوية، له كتاب الفهرست في ذكر مشايخ المعاصرين للشيخ الطوسيّ

رحمه اللّه و المتأخّرين إلي زمانه، و كتاب الأربعين عن الأربعين، و رسالة المواسعة، يروي عن أبيه و عن ابن عمّه الشيخ بابويه، و يروي عنه محمّد بن محمّد بن عليّ الحمدانيّ القزوينيّ‌⁽¹⁾.

مؤلّفاته

قال ابن النديم في فهرسته: قرأت بخطّ ابنه أبي جعفر محمّد بن عليّ علي ظهر جزء: قد أجزت لفلان بن فلان كتب أبي عليّ بن الحسين و هي مأتا كتاب، و كتبي و هي ثمانية كتب‌⁽²⁾.

و هو كما تري يدلّ علي أنّ كتب شيخنا المترجم تبلغ مائتي كتاب، لكن لم يبيّن في الفهارس أسماؤها و مواضيعها إلّا قليل منها، قال النجاشيّ في فهرسه ص 185: له كتب، منها:

«1»- كتاب التوحيد.

«2»- كتاب الوضوء.

«3»- كتاب الصلاة.

«4»- كتاب الجنائز.

«5»- كتاب الإمامة و التبصرة من الحيرة.

«6»- كتاب الإملاء نوادر.

«7»- كتاب المنطق.

«8»- كتاب الإخوان.

«9»- كتاب النساء و الولدان.

«10»- كتاب الشرائع و هي الرسالة إلي ابنه.

«11»- كتاب تفسير.

«12»- كتاب النكاح.

و متاخرین تا زمان خودش، کتاب «الاربعین عن الاربعین» و رساله «المواسعه». او از پدرش و از پسر عمه‌اش شیخ بابویه، و محمد بن محمد بن علی حمدانی قزوینی هم از او روایت می‌کند.

تألیفات

ابن ندیم در فهرستش می‌گوید: «بر پشت مجلدی به خط فرزندش ابی جعفر محمد بن علی خواندم که گفت: «اجازه دادم برای فلان بن فلان کتاب‌های پدرم علی بن حسین را که دویست کتاب بود و کتاب‌های من هشت کتاب است.»

و این دلالت بر این دارد که کتاب‌های شیخ ما که شرح حالش مورد بحث است به یکصد کتاب می‌رسد، اما در فهرست‌ها اسامی و جایگاه این کتاب‌ها به جزء مقدار کمی تبیین نشده است.» نجاشی در فهرستش صفحه یکصد و هشتاد و پنج می‌گوید: برای او کتاب‌هایی است از جمله:

«13»- كتاب مناسك الحجّ.

«14»- كتاب قرب الإسناد.

«15»- كتاب التسليم.

«16»- كتاب الطبّ.

«17»- كتاب المواريث.

«18»- كتاب المعراج. انتهي. و أوردها أيضا الشيخ الطوسيّ مع اختلاف في فهرسته‌⁽¹⁾.

و من المأسوف عليه أنّ جلّ كتبه ضاعت و لم يصل إلينا شي‌ء منها، نعم كان كتاب الإمامة و التبصرة من الحيرة عند العلّامة المجلسيّ ينقل عنه في كتابه البحار، لكن هو أيضا ضاع بعده، و في كون ذلك الكتاب كتاب الإمامة و التبصرة لعليّ بن بابويه إشكال ذكره العلّامة النوريّ في خاتمة المستدرك، و أوعز إليه العلّامة الرازيّ في الذريعة، قال: بالرجوع إلي سند روايات هذا الكتاب الّتي نقلها العلّامة المجلسيّ عنه في البحار يحصل الجزم بأنّه ليس هذا الكتاب لوالد الصدوق، لأنّه يروي مؤلّفه فيه عن هارون ابن موسي التلعكبريّ المتوفّي سنة 385 و عن أبي المفضّل الشيبانيّ المتوفّي سنة 387 و عن الحسن بن حمزة العلويّ، و عن سهل بن أحمد الديباجيّ المتوفّي بعد سنة 370، و عن أحمد بن عليّ الراوي عن محمّد بن الحسن بن الوليد الّذي توفّي سنة 343، فكيف يكون من يروي عن هؤلاء المشايخ هو والد الصدوق الّذي توفّي سنة 329. ا ه⁽²⁾.

و صرّح المقدس الأردبيليّ في حديقة الشيعة بأنّ قرب الإسناد لعليّ بن بابويه وقع بيده، بعد تأليفه كتاب آيات الأحكام و كان بخطّ مؤلّفه، و قد أخرج منه في حديقة الشيعة ⁽³⁾.

متاسفانه همه این کتب از بین رفته و هیچ کدام از آنها به ما نرسیده است. البته کتاب «الامامۀ و التبصرۀ من الحیرۀ» نزد علامه مجلسی بوده که از آن در بحار نقل کرده است، ولی بعد از آن، این کتاب هم از بین رفته است. در اینکه کتاب «الامامۀ و التبصرۀ» از علی بن بابویه باشد اشکال کرده‌اند و علامه نوری در خاتمه «المستدرک»، این اشکال را ذکر کرده و علامه رازی در «الذریعه» بدان اشاره کرده است و گفته است: «با رجوع به سند روایات این کتاب که علامه مجلسی در «بحار» نقل کرده، جزم پیدا کردیم که این کتاب از پدر صدوق نیست؛ زیرا مؤلف کتاب از هارون بن موسی تلعکبری متوفای سال 385 و از ابی مفضل شیبانی متوفای سال 387 و از حسن بن حمزۀ علوی و از سهل بن احمد دیباجی متوفای سال 370 و از احمد بن علی که از محمد بن حسن بن بن ولید که متوفای سال 343 روایت نقل کرده است. پس چگونه می‌تواند از این مشایخ روایت کند، در حالی که پدر صدوق متوفای سال 329 می‌باشد؟»

مقدس اردبیلی در حدیقۀ الشیعه تصریح کرده به این که قرب الاسناد از علی بن بابویه است و بعد از آن کتاب آیات الاحکام است که به خط مؤلف می‌باشد و در حدیقۀ الشیعه از آن استفاده کرده است.

مولده و وفاته و مدفنه

لم يسجّل في التراجم تاريخ ولادته، و لعلّه كان حدود سنة 260، و كان مولده بقم و نشأ بها، و تتلمذ علي مشايخها، و قدم العراق و اجتمع مع أبي القاسم الحسين بن روح و سأله مسائل، و قدم مرّة اخري‌⁽¹⁾سنة 328، و أجاز في تلك السنة العبّاس ابن عمر فيها و توفّي رحمه اللّه في سنة 328⁽²⁾سنة تناثر النجوم ببلدة قم و دفن فيها، و قبره معروف فيها.

أبو العباس الحميري

اشاره

عبد اللّه بن جعفر بن الحسين‌⁽³⁾بن مالك بن جامع الحميريّ أبو العبّاس القمّيّ، كان فقيها، ثقة، من أصحابنا الإماميّة، شيخا من مشايخ الحديث و مؤلّفيهم. أورده الشيخ في رجاله في أصحاب الهاديّ و العسكريّ عليهما السّلام و وصفه النجاشيّ: بشيخ القميّين و وجههم، و قال: قدم الكوفة سنة نيّف و تسعين و مأتين، و سمع أهلها منه فأكثروا، و صنّف كتبا كثيرة، يعرف منها: كتاب الإمامة، كتاب الدلائل، كتاب العظمة و التوحيد، كتاب الغيبة و الحيرة، كتاب فضل العرب، كتاب التوحيد و البداء و الإرادة و الاستطاعة و المعرفة، كتاب قرب الإسناد إلي الرضا، كتاب قرب الإسناد إلي أبي جعفر بن الرضا عليهما السّلام،⁽⁴⁾كتاب ما بين هشام بن الحكم و هشام بن سالم، و القياس و الأرواح و الجنّة و النار، و الحديثين المختلفين، مسائل الرجال و مكاتباتهم أبا الحسن الثالث عليه السّلام، مسائل لأبي محمّد الحسن عليه السّلام علي يد محمّد بن عثمان العمريّ، كتاب قرب الإسناد إلي صاحب الأمر عليه السّلام، مسائل أبي محمّد و توقيعات، كتاب الطبّ. أخبرنا عدّة من أصحابنا، عن أحمد بن

تولد و وفات و محل دفن پدر شیخ صدوق

تاریخ ولادتش در تراجم به طور قطعی نیامده است و می‌گویند حدود سال 260 بوده که در قم متولد و در همان جا رشد نمود و نزد مشایخ آنجا شاگردی نمود. سپس به عراق و نزد ابی القاسم حسین بن روح رفت و از او مسائلی را سئوال نمود. و مرتبه دوم در سال 328 به عراق رفت و در این سال به عباس بن عمر اجازه داد و در سال 328،⁽⁵⁾سال ستاره افشانی فوت کرد در شهر قم و در همان جا دفن شد و قبر او در آن شهر معروف است.

أبوالعباس حمیری

ابوالعباس عبدالله بن جعفر بن حسین⁽⁶⁾

بن مالک بن جامع حمیری قمی، فقیه، موثق، از اصحاب امامیه و شیخ مشایخ روایت و مؤلف مشایخ حدیثی بود. شیخ در رجالش او را از اصحاب امام هادی و امام عسکری علیهما السلام می‌داند. نجاشی او را به شیخ قمیین و مشهور آنان توصیف کرده و گفته است: «سال دویست و نود و اندی به کوفه رفت و اهل آنجا از او حدیث بسیار شنیدند و نقل کردند و او کتاب‌های بسیاری را تصنیف نمود که مشهور‌ترین آنها عبارت است از: کتاب «الامامۀ»، کتاب «الدلائل»، کتاب «العظمۀ و التوحید»، کتاب «الغیبۀ و الحیرۀ»، کتاب «فضل العرب»، کتاب «التوحید و البداء و الارادۀ و الاستطاعۀ و المعرفۀ»، کتاب قرب الاسناد الی الرضا، کتاب قرب الاسناد الی ابی جعفر بن الرضا علیهما السلام ، کتاب ما بین هشام بن الحکم و هشام بن سالم، القیاس والارواح و الجنۀ و النار، حدیثین مختلفین، مسائل الرجال و مکاتباتش با ابا الحسن الثالث علیه السلام ، مسائل لابی محمد حسن علیه السلام توسط محمد بن عثمان عمری، کتاب «قرب الاسناد» به صاحب الامر علیه السلام ، مسائل ابی محمد و توقیعات، کتاب «الطب». ما را عده‌ای از اصحاب از او از احمد بن

محمّد بن يحيي العطّار عنه بجميع كتبه‌⁽¹⁾. و وثّقه الشيخ في الفهرست و عدّ من كتبه كتاب قرب الإسناد،⁽²⁾و ترجمه العلّامة في القسم الأوّل من الخلاصة مع تبجيله و إكباره و توثيقه‌⁽³⁾و له في تراجم المتأخّرين ذكر جميل مع التوثيق‌⁽⁴⁾.

مشايخه

يروي مولانا المترجم عن جماعة من المشايخ، منهم من روي عنهم في كتابه قرب الإسناد، و هم:

«1»- أبو غالب أحمد بن محمّد بن سليمان الزراريّ الكوفيّ «ص 176».

«2»- أحمد بن محمّد بن إسحاق «ص 16».

«3»- أحمد بن محمّد بن عيسي «ص 76».

«4»- ابن أبي حمزة «ص 173».

«5»- أيّوب بن نوح «ص 76».

«6»- الحسن بن عليّ بن النعمان «ص 123».

«7»- حسن بن الجهم «ص 174».

«8»- الحسن بن ظريف «ص 42».

«9»- السنديّ بن محمّد «ص 25».

«10»- الريّان بن الصلت «ص 148».

«11»- عليّ بن إسماعيل «ص 125».

«12»- عبد اللّه بن عامر «ص 125».

«13»- عليّ بن سليمان بن رشيد «ص 123».

«14»- عبد اللّه بن محمّد بن عيسي «ص 76».

«15»- عبد اللّه بن الحسن العلويّ «ص 83».

محمد بن یحیی عطّار از همه کتاب‌هایش خبر دادند.» شیخ در فهرستش او را توثیق نموده و کتاب «قرب الاسناد» را از کتاب‌های او شمرده است. علامه شرح حال او را در قسمت اول کتاب الخلاصه، با جلالت و بزرگی و توثیق آورده است. در دیگر تراجم متاخرین هم نام او با توثیق آمده است.

اساتید درایة الحدیث حمیری

ابوالعباس حمیری از جماعتی از مشایخ روایت کرده است که از آن جمله عده‌ای می‌باشند که در کتاب «قرب الاسناد» روایاتشان آمده است که عبارتند از:

«16»- محمّد بن عيسي «ص 8».

«17»- محمّد بن خالد الطيالسيّ «ص 15».

«18»- محمّد بن الوليد الخزّاز «ص 78».

«19»- محمّد بن عبد الحميد «ص 46».

«20»- محمّد بن عليّ بن خلف العطّار «ص 75».

«21»- محمّد بن الحسين بن أبي الخطّاب «ص 176».

«22»- موسي بن جعفر البغداديّ «ص 144».

«23»- معاوية بن حكيم «ص 151».

«24»- الفضل الواسطيّ «ص 174».

«25»- عبد الصمد «ص 46».

«26»- هارون بن مسلم «ص 2».

«27»- هيثم بن أبي المسروق «ص 25».

و منهم من ذكروا في التراجم و غيره و هم:

«1»- الحسن بن عليّ بن كيسان.

«2»- حسين بن مالك

«3»- محمّد بن جزك.

«4»- إبراهيم بن مهزيار.

«5»- عليّ بن محمّد بن سالم.

«6»- محمّد بن الحسن بن شمّون البصريّ.

«7»- يعقوب بن يزيد الأنباريّ‌⁽¹⁾.

الراوون عنه

و يروي عنه عدّة من المشايخ، منهم:

«1»- أحمد بن محمّد بن يحيي العطّار⁽²⁾.

و از ایشان کسانی را ذکر کرده که در تراجم و غیر آن نامشان آمده که عبارتند از:

روایت کنندگان از حمیری

عده‌ای از مشایخ نیز از او روایت کرده‌اند که از آن جمله‌اند:

«2»- سعد بن عبد اللّه.

«3»- عليّ بن الحسين بن بابويه.

«4»- محمّد بن أحمد بن يحيي.

«5»- محمّد بن الحسن الصفّار.

«6»- محمّد بن الحسن بن الوليد.

«7»- محمّد بن عبد اللّه بن جعفر ابنه.

«8»- محمّد بن قولويه.

«9»- محمّد بن عليّ بن محبوب.

«10»- محمّد بن يحيي العطّار.

«11»- محمّد بن موسي بن المتوكّل‌⁽¹⁾.

«12»- أحمد بن محمّد أبو غالب الزراريّ‌⁽²⁾.

«13»- محمّد بن الحسين بن أحمد⁽³⁾.

أبو جعفر الحميري [محمّد بن عبد اللّه بن جعفر]

الثناء عليه

محمّد بن عبد اللّه بن جعفر بن الحسين بن جامع بن مالك الحميريّ، أبو جعفر القمّيّ من أعاظم المشايخ، و أجلّاء هذه الطائفة و مصنّفيهم، أورده أصحابنا في كتبهم التراجم و صرّحوا بوثاقته و وجاهته و أنّه من المشايخ العظام، يوجد ترجمته في رجال النجاشيّ ص 251، و في فهرست الشيخ ص 156، و في رجاله في باب من لم يرو عنهم، و في القسم الأوّل من الخلاصة ص 77 للعلّامة الحلّيّ، و في غيره من تراجم المتأخّرين.

قال النجاشيّ: كان ثقة وجها، كاتب صاحب الأمر عليه السّلام، و سأله مسائل في أبواب الشريعة، قال لنا أحمد بن الحسين: وقعت هذه المسائل إليّ في أصلها و التوقيعات بين السطور، و كان له أخوه جعفر و الحسين و أحمد كلّ منهم كان له مكاتبة، و لمحمّد

أبوجعفر حمیری

ابو جعفر محمد بن عبدالله بن جعفر بن حسین بن جامع بن مالک حمیّری قمی، از بزرگان مشایخ و از برترین‌ها و مصنفّان این خاندان است. اصحاب تراجم در کتاب‌هایشان به وجاهت و وثاقت او تصریح نموده و او را از بزرگان مشایخ معرفی کرده‌اند. زندگی او در رجال نجاشی صفحه دویست و پنجاه و یک و فهرست شیخ صفحه یکصد و پنجاه و شش و در رجال شیخ باب «من لم یرو عنهم» و در قسمت اول الخلاصه علامه حلی صفحه هفتاد و هفت و دیگر کتاب‌های تراجم از متاخرین هم آمده است.

نجاشی گفته است: «مورد اعتماد و وثاقت و از مشاهیر است. او با حضرت ولیّ عصرGمکاتبه می‌کرده و مسائل گوناگونی را در زمینه‌های دینی از آن حضرت سؤال کرده است. احمد بن حسین غضائری برایم می‌گفت: «من اصل سؤال‌ها و جواب‌های حضرت را که در بین سطرها نوشته بودند، دیده‌ام.» برادرانش جعفر، حسین و احمد نیز با ایشان مکاتباتی داشته‌اند. برای محمد

كتب، منها: كتاب الحقوق، كتاب الأوائل، كتاب السماء، كتاب الأرض، كتاب المساحة و البلدان، كتاب إبليس و جنوده، كتاب الاحتجاج. ا ه.

و حكي العلّامة المجلسيّ‌⁽¹⁾عن ابن إدريس أنّ كتاب قرب الإسناد له أيضا، و قال: و ظنّي أنّ الكتاب لوالده و هو راو له، كما صرّح به النجاشيّ. انتهي. أقول: قد عرفت في ترجمة أبيه أنّ النجاشيّ و الشيخ قد صرّحا بأنّه لأبيه عبد اللّه بن جعفر، فليراجع.

الراوون عنه

يروي مولانا المترجم عن أبيه كثيرا،⁽²⁾و يروي عنه جماعة، منهم:

«1»- أحمد بن هارون الفاميّ.

«2»- جعفر بن الحسين‌⁽³⁾

«3»- أحمد بن داود القمّيّ.

«4»- محمّد بن يعقوب‌⁽⁴⁾.

«5»- سعد بن عبد اللّه‌⁽⁵⁾.

«6»- عليّ بن حاتم بن أبي حاتم‌⁽⁶⁾.

«7»- جعفر بن محمّد بن قولويه‌⁽⁷⁾.

«8»- الشريف أبو محمّد الحسن بن حمزة الطبريّ الحسينيّ‌⁽⁸⁾.

‌کتاب‌هایی را هم شمرده‌اند که از آنهاست: کتاب الحقوق، کتاب الاوائل، کتاب السماء، کتاب الارض، کتاب المساحت و البلدان، کتاب ابلیس و جنوده، کتاب الاحتجاج.»

علامه مجلسی⁽⁹⁾از ابن ادریس حکایت کرده که کتاب قرب الاسناد برای اوست و گفته است: «گمان می‌کنم کتاب از پدرش باشد و او راوی آن باشد»، چنان چه نجاشی نیز به این کلام تصریح کرده است. مؤلف: چنان چه در زندگی پدرش گذشت، نجاشی و شیخ هر دو تصریح کرده بودند که کتاب از پدرش عبدالله بن جعفر است، پس رجوع کن.

راویانی که از أبوجعفر حمیری نقل روایت نموده اند

مولای ما ابوجعفر حمیری از پدرش بسیار روایت کرده⁽¹⁰⁾

و عده‌ای هم از او روایت نموده‌اند که از آن جمله‌اند: