بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 93

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

---

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 93: زکات و خمس و روزه

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

كتاب الزكاة و الصدقة

اشارة

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ و الصلاة و السلام علي محمد و آله السادة الأقدسين .

أما بعد فهذا هو المجلد العشرون من مجلدات كتاب بحار الأنوار تأليف المولي الأولي الأستاد الاستناد مولانا محمد باقر ابن المولي المرحوم مولانا محمد تقي المجلسي حشرهما الله تعالي مع مواليهما و عمهما بالفيض القدسي و هو يحتوي علي‌⁽¹⁾

بسم اللّه الرحمن الرحيم الحمد للّه ربّ العالمين، و نشهد أن لا إله إلّا اللّه خالق السموات و الأرضين و أن محمّدا خاتم المرسلين صلّي اللّه عليه و علي أهل بيته الطاهرين.

كتاب الزكاة و الصدقة و الخمس و الصوم و الاعتكاف و أعمال السنة.

أبواب الزكاة و بعض ما يتعلق بها

باب 1 وجوب الزكاة و فضلها و عقاب تركها و عللها و فيه فضل الصدقة أيضا

الآيات

البقرة: وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ و قال تعالي وَ آتُوا الزَّكاةَ في مواضع و قال تعالي: وَ آتَي الزَّكاةَ في مواضع ⁽²⁾.

آل عمران وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ

باب های کتاب زکات و امور مربوط به آن

اشارة

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ و الصلاة و السلام علی محمد و آله السادة الأقدسین أما بعد فهذا هو المجلد العشرون من مجلدات کتاب بحار الأنوار تألیف المولی الأولی الأستاد الاستناد مولانا محمد باقر ابن المولی المرحوم مولانا محمد تقی المجلسی حشرهما الله تعالی مع موالیهما و عمهما بالفیض القدسی و هو یحتوی علی‌⁽³⁾

بسم اللّه الرحمن الرحیم الحمد للّه ربّ العالمین، و نشهد أن لا إله إلّا اللّه خالق السموات و الأرضین و أن محمّدا خاتم المرسلین صلّی اللّه علیه و علی أهل بیته الطاهرین.

کتاب الزکاة و الصدقة و الخمس و الصوم و الاعتکاف و أعمال السنة.

أبواب الزکاة و بعض ما یتعلق بها

باب اول : واجب بودن زکات، فضیلت آن و مجازات ترک آن و علت وجوب زکات؛ و نیز در این باب به فضیلت صدقه پرداخته شده است

آیات

بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ⁽¹⁾

المائدة: لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَ آتَيْتُمُ الزَّكاةَ إلي قوله وَ أَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ‌⁽²⁾

الأعراف: وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ‌ءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ و قال تعالي خُذِ الْعَفْوَ⁽³⁾

الأنفال: وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ‌⁽⁴⁾

التوبة: فَإِنْ تابُوا وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ .

و قال تعالي إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَي الزَّكاةَ⁽⁵⁾

و قال تعالي: وَ الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ يَوْمَ يُحْمي عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوي بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ‌⁽⁶⁾

و قال تعالي: وَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ يُطِيعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ‌⁽⁷⁾

إبراهيم: قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَ يُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَ لا خِلالٌ‌⁽⁸⁾

الإسراء: وَ آتِ ذَا الْقُرْبي حَقَّهُ وَ الْمِسْكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ‌⁽⁹⁾

{اگر نماز برپا دارید و زکات بدهید و به فرستادگانم ایمان بیاورید و یاریشان کنید و وام نیکویی به خدا بدهید، قطعاً گناهانتان را از شما می‌زدایم.} - وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُهَا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَالَّذِینَ هُم بِآیَاتِنَا یُؤْمِنُونَ.⁽¹¹⁾

{و رحمتم همه چیز را فرا گرفته است و به زودی آن را برای کسانی که پرهیزگاری می‌کنند و زکات می‌دهند و آنان که به آیات ما ایمان می‌آورند، مقرر می‌دارم.}

خُذِ الْعَفْوَ.⁽¹²⁾

{گذشت پیشه کن.}

{و از آنچه به ایشان روزی داده‌ایم انفاق می‌کنند.}

{پس اگر توبه کردند و نماز برپا داشتند و زکات دادند، راه برایشان گشاده گردانید.}

{مساجد خدا را تنها کسانی آباد می‌کنند که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده و نماز برپا داشته و زکات داده.}

{و کسانی که زر و سیم را گنجینه می‌کنند و آن را در راه خدا هزینه نمی‌کنند، ایشان را از عذابی دردناک خبر ده. روزی که آن [گنجینه] ها را در آتش دوزخ بگدازند، و پیشانی و پهلو و پشت آنان را با آن ها داغ کنند [و گویند:] «این است آنچه برای خود اندوختید، پس [کیفر] آنچه را می‌اندوختید بچشید».}

{و نماز را بر پا می‌کنند و زکات می‌دهند، و از خدا و پیامبرش فرمان می‌برند. آنانند که خدا به زودی مشمول رحمتشان قرار خواهد داد.}

{به آن بندگانم که ایمان آورده‌اند بگو: «نماز را بر پا دارند و از آنچه به ایشان روزی داده‌ایم، پنهان و آشکارا انفاق کنند، پیش از آنکه روزی فرا رسد که در آن نه داد و ستدی باشد و نه دوستیی».}

{و حق خویشاوند را به او بده و مستمند و در راه مانده را [دستگیری کن].}

مريم: وَ أَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ ما دُمْتُ حَيًّا⁽¹⁾

و قال تعالي: وَ كانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ⁽²⁾

الأنبياء: وَ أَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاةِ وَ إِيتاءَ الزَّكاةِ⁽³⁾

الحج: الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ⁽⁴⁾

و قال تعالي: فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ⁽⁵⁾

المؤمنون: وَ الَّذِينَ هُمْ لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ‌⁽⁶⁾

النور: رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إِيتاءِ الزَّكاةِ .

و قال تعالي وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ⁽⁷⁾

النمل: هُديً وَ بُشْري لِلْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ⁽⁸⁾

الروم: وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ‌⁽⁹⁾

لقمان: هُديً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِينَ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ⁽¹⁰⁾

السجدة: وَ وَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ‌⁽¹¹⁾

حمعسق: وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ‌⁽¹²⁾

{و تا زنده‌ام به نماز و زکات سفارش کرده است.}

{و خاندان خود را به نماز و زکات فرمان می‌داد.}

{و به ایشان انجام دادن کارهای نیک و برپاداشتن نماز و دادن زکات را وحی کردیم.}

{همان کسانی که چون در زمین به آنان توانایی دهیم، نماز برپا می‌دارند و زکات می‌دهند.}

{پس نماز را برپا دارید و زکات بدهید.}

{و آنان که زکات می‌پردازند.}

{مردانی که نه تجارت و نه داد و ستدی، آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زکات، به خود مشغول نمی‌دارد.}

{و نماز را برپا کنید و زکات را بدهید.}

{که [مایه] هدایت و بشارت برای مؤمنان است. همانان که نماز برپا می‌دارند و زکات می‌دهند.}

{و آنچه [به قصد] ربا می‌دهید تا در اموال مردم سود و افزایش بردارد، نزد خدا فزونی نمی‌گیرد [ولی] آنچه را از زکات - در حالی که خشنودی خدا را خواستارید - دادید، پس آنان همان فزونی‌یافتگانند [و مضاعف می‌شود].}

{[که] برای نیکوکاران رهنمود و رحمتی است. [همان] کسانی که نماز برپا می‌دارند و زکات می‌دهند.}

{و وای بر مشرکان. همان کسانی که زکات نمی‌دهند و آنان که به آخرت ناباورند.}

{و از آنچه روزیشان داده‌ایم انفاق می‌کنند.}

المجادلة: فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ⁽¹⁾

المنافقون: وَ أَنْفِقُوا مِنْ ما رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْ لا أَخَّرْتَنِي إِلي أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ وَ لَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْساً إِذا جاءَ أَجَلُها وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ‌⁽²⁾

المزمل: وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً⁽³⁾

المدثر: وَ لَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ‌⁽⁴⁾

القيامة: فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّي‌⁽⁵⁾

البينة: وَ يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَ يُؤْتُوا الزَّكاةَ⁽⁶⁾

تفسير

قوله تعالي وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ أي وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ من الأموال و القوي و الأبدان و الجاه و العلم يُنْفِقُونَ يتصدقون يحتملون الكل و يؤدون الحقوق لأهاليها و يقرضون و يسعفون الحاجات و يأخذون بأيدي الضعفاء و يقودون الضرائر و ينجونهم من المهالك و يحملون عنهم المتاع و يحملون الراجلين علي دوابهم و يؤثرون من هو أفضل منهم في الإيمان علي أنفسهم بالمال و النفس و يساوون من كان في درجتهم فيه بهما و يعلمون العلم لأهله و يروون فضائل أهل البيت عليهم السلام لمحبيهم و لمن يرجون هدايته كذا في تفسير الإمام عليه السلام⁽⁷⁾.

و قال الطبرسي رحمه الله قوله تعالي وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ يريد و مما أعطيناهم و ملكناهم يخرجون علي وجه الطاعة و حكي عن ابن عباس أنه الزكاة المفروضة و عن ابن مسعود أنه نفقة الرجل علي أهله لأن الآية نزلت قبل وجوب الزكاة و عن الضحاك هو التطوع بالنفقة وَ رَوَي مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنِ

{پس نماز را برپا دارید و زکات را بدهید.}

{و از آنچه روزیِ شما گردانیده‌ایم، انفاق کنید، پیش از آنکه یکی از شما را مرگ فرا رسد و بگوید: «پروردگارا، چرا تا مدّتی بیشتر [اجل] مرا به تأخیر نینداختی تا صدقه دهم و از نیکوکاران باشم؟» [ولی] هر کس اجلش فرا رسد، هرگز خدا [آن را] به تأخیر نمی‌افکند، و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است.}

{و نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید و وام نیکو به خدا دهید.}

{و بینوایان را غذا نمی‌دادیم.}

{پس [گویند] تصدیق نکرد و نماز برپا نداشت.}

{و نماز برپا دارند و زکات بدهند.}

تفسیر

مقصود خداوند از «وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ».{و از آنچه به ایشان روزی داده‌ایم انفاق می‌کنند} این است که از آنچه به ایشان از اموال و دارایی ها و توانایی ها و نیروی بدنی و مقام و موقعیت و دانش روزی دادیم انفاق می کنند و صدقه می دهند، رفع نیاز ضعیفان را متحمل می شوند، حق و حقوق مردم را به آن ها پرداخت می کنند، قرض می دهند، نیازها را برطرف می کنند، از بینوایان دستگیری می کنند، نابینایان را راهنمایی می کنند، آن ها را از هلاکت گاه ها و خطرات نجات می دهند، بار و بنه و وسایلشان را حمل می کنند، پیادگان را سوار بر مرکب هایشان می کنند، با مال و جان خود کسانی را که از لحاظ ایمانی از آن ها برتر هستند بر خود ترجیح می دهند و افرادی را که از نظر ایمان همتراز آن ها هستند با خود مساوی می دانند. علم و دانش را به اهلش آموزش می دهند و فضیلت های اهل بیت علیهم السلام را برای دوستداران و کسانی که به هدایت آن ها امید دارند نقل می کنند. این مطالب در تفسیر امام علیه السلام آمده است. ⁽¹⁴⁾

طبرسی رحمه الله گفته است: مقصود خداوند از «وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ»،{و از آنچه به ایشان روزی داده‌ایم انفاق می‌کنند} این است: آنچه به آن ها دادیم و به تصاحبشان درآوردیم را در راه طاعت و بندگی صرف می کنند. از ابن عباس نقل شده است: مقصود آیه، زکات واجب است و ابن مسعود گفته است: مراد از آن نفقه مرد به خانواده اش است زیرا این آیه پیش از واجب شدن زکات نازل شده است. از ضحّاک نیز روایت شده است که گفته است: مقصود از آن داوطلب شدن برای پرداخت نفقه است. محمد بن مسلم از امام

الصَّادِقِ عليه السلام: أَنَّ مَعْنَاهُ وَ مِمَّا عَلَّمْنَاهُمْ يَبُثُّونَ.

و الأولي حمل الآية علي عمومها انتهي‌⁽¹⁾.

أقول

و روي ما رواه عن الصادق عليه السلام في المعاني‌⁽²⁾و العياشي‌⁽³⁾عنه عليه السلام و ما رجحه من الحمل علي العموم في موقعه لكن علي الوجه الذي يستفاد مما نقلناه من تفسير الإمام عليه السلام فإنه أشمل و لا ينافيه رواية محمد بن مسلم بل يمكن تنزيله علي العموم كما لا يخفي.

و قال البيضاوي إدخال من التبعيضية للكف عن الإسراف المنهي عنه قوله تعالي وَ آتُوا الزَّكاةَ قال البيضاوي الزكاة من زكا الزرع إذا نما فإن إخراجها يستجلب بركة في المال و يثمر للنفس فضيلة الكرم أو من الزكاء بمعني الطهارة فإنها تطهر المال من الخبث و النفس من البخل انتهي.

و قال الطبرسي طاب ثراه الزكاة و النماء و الزيادة نظائر في اللغة و قال صاحب العين الزكاة زكاة المال و هو تطهيره و زكا الزرع و غيره يزكو زكاء ممدودا أي نما و ازداد و هذا لا يزكو بفلان أي لا يليق به و الزكا الشفع و الخسا الوتر و أصله تثمير المال بالبركة التي يجعلها الله فيه انتهي‌⁽⁴⁾و لا يخفي ما بين الكلامين من المخالفة.

ثم قال الطبرسي إن قوله تعالي وَ آتُوا الزَّكاةَ أي أعطوا ما فرض الله في أموالكم علي ما بينه الرسول صلي الله عليه و آله لكم و هذا حكم جميع ما ورد في القرآن مجملا فإن بيانه يكون موكولا إلي النبي صلي الله عليه و آله كما قال سبحانه وَ ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا⁽⁵⁾فلذلك أمرهم بالصلاة و الزكاة علي

صادق علیه السلام روایت می کند که «معنی آیه این است که آنچه را به ایشان تعلیم دادیم منتشر می کنند.» اما بهتر و شایسته تر آن است که آیه را بر معنای عام در نظر بگیریم. پایان. ⁽⁶⁾

مؤلف

در معانی الاخبار⁽⁷⁾و تفسیر عیاشی⁽⁸⁾

نیز همین حدیث از امام صادق علیه السلام روایت شده است. ترجیحی که طبرسی داده و معنای آیه را عام دانسته است کاملا درست و بجاست، اما معنایی که از تفسیر منقول از امام برداشت می شود جامع تر است و روایت محمد بن مسلم با آن منافاتی ندارد و همان طور که واضح است می توان آن را به صورت عام در نظر گرفت.

بیضاوی گفته است: آمدن «مِن» تبعیض (بعضیه) به جهت بازداشتن از اسراف کردن ناروا است.

در باره این سخن خداوند «وَآتُواْ الزَّکَاةَ»{و زکات را بدهید} بیضاوی گفته است: زکات از فعل «زکی الزرع» {هرگاه کِشت رشد کند} می باشد. در حقیقت دادن زکات موجب برکت در مال، و کرامت و بزرگ منشی نفس انسان می شود. یا اینکه زکات از «زکاء» به معنای پاکی است چرا که زکات مال و دارایی را از آلودگی و نفس را از بخل و تنگ نظری پاک می کند. پایان.

طبرسی گفته است: زکات، نماء و زیادت، از لحاظ معنای لغوی مانند هم هستند. نویسنده کتاب «العین» گفته است: زکاة یعنی تزکیه مال و آن پاک کردن مال است و «زکا الزرع و غیره یزکو زکاء ممدوداً» یعنی زراعت رشد کرد و فزونی یافت و «هذا لا یزکو بفلانٍ» یعنی شایسته او نیست، و «زکا» به معنای زوج و «خسا» به معنای فرد است. اصل آن به معنای فزونی دادن مال با برکتی است که خداوند در آن قرار می دهد. پایان. ⁽⁹⁾

تفاوت این دو سخن آشکار است.

سپس طبرسی گفته است: این سخن خداوند «وَآتُواْ الزَّکَاةَ»{و زکات را بدهید} به این معنا است که آنچه را که خداوند بر اموال شما واجب کرده و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برای شما تبیین نموده است بپردازید. در واقع همه احکام قرآن به صورت مختصر و کوتاه آمده است و تبیین جزییات آن بر عهده پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم واگذار شده است همان طور که خداوند پاک و منزه می فرماید: «وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا» ،⁽¹⁰⁾{و

آنچه را فرستاده [او] به شما داد، آن را بگیرید و از آنچه شما را باز داشت، بازایستید.} از این جهت آن ها را سربسته و به

طريق الإجمال و أحال في التفصيل علي بيانه صلي الله عليه و آله انتهي‌⁽¹⁾.

و في تفسير الإمام عليه السلام ما حاصله أن المراد و آتوا الزكاة من أموالكم إذا وجبت و من أبدانكم إذا لزمت و من معونتكم إذا التمست‌⁽²⁾.

وَ فِي الْكَافِي عَنِ الْكَاظِمِ عليه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ صَدَقَةِ الْفِطْرَةِ أَ هِيَ مِمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَي أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ فَقَالَ نَعَمْ‌⁽³⁾. وَ الْعَيَّاشِيُّ عَنْهُ عليه السلام: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾. وَ عَنِ الصَّادِقِ: هِيَ الْفِطْرَةُ الَّتِي افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ. وَ فِي رِوَايَةٍ: نَزَلَتِ الزَّكَاةُ وَ لَيْسَتْ لِلنَّاسِ الْأَمْوَالُ وَ إِنَّمَا كَانَتِ الْفِطْرَةُ⁽⁵⁾.

قوله تعالي وَ آتَي الزَّكاةَ صدر الآية لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ الْكِتابِ وَ النَّبِيِّينَ وَ آتَي الْمالَ عَلي حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبي وَ الْيَتامي وَ الْمَساكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ السَّائِلِينَ وَ فِي الرِّقابِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَي الزَّكاةَ⁽⁶⁾أكثر المفسرين علي أنها نزلت لما حولت القبلة و كثرة كثر الخوض في نسخها و أكثروا اليهود و النصاري ذكرها و المشرق قبلة النصاري و المغرب قبلة اليهود.

وَ فِي تَفْسِيرِ الْإِمَامِ عليه السلام عَنِ السَّجَّادِ عليه السلام: قَالَتِ الْيَهُودُ قَدْ صَلَّيْنَا إِلَي قِبْلَتِنَا هَذِهِ الصَّلَاةَ الْكَثِيرَةَ وَ فِينَا مَنْ يُحْيِي اللَّيْلَ صَلَاةً إِلَيْهَا وَ هِيَ قِبْلَةُ مُوسَي الَّتِي أَمَرَنَا بِهَا وَ قَالَتِ النَّصَارَي قَدْ صَلَّيْنَا إِلَي قِبْلَتِنَا هَذِهِ الصَّلَاةَ الْكَثِيرَةَ وَ فِينَا مَنْ يُحْيِي اللَّيْلَ صَلَاةً إِلَيْهَا وَ هِيَ قِبْلَةُ عِيسَي الَّتِي أَمَرَنَا بِهَا وَ قَالَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ:

صورت مختصر به نماز و زکات امر فرموده است و بیان جزییات آن را به پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم واگذار کرده است. پایان. ⁽⁷⁾

خلاصه مطالبی که در تفسیر امام علیه السلام در این رابطه آمده است این می باشد که زکات بپردازید از مال و دارایی، هرگاه واجب شد و از جسم هایتان، هرگاه لازم گردید و از کمک و یاری شما، هرگاه خواسته شد. ⁽⁸⁾

در کافی از امام کاظم علیه السلام روایت شده است که از او در باره صدقه عید فطر سؤال شد که آیا فطریه از جمله آن چیزی است که خداوند فرموده است: «فَأَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّکَاةَ» ،{پس نماز را برپا دارید و زکات بدهید.} ؟ ایشان فرمود: بله. ⁽⁹⁾

در تفسیر عیاشی نیز همین حدیث روایت شده است. ⁽¹⁰⁾از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرموده است: این فطریه ای است که خداوند بر مؤمنان واجب قرار داده است. و در روایت دیگری آمده است : حکم زکات در حالی نازل شد که مردم هیچ مالی نداشتند و بدین ترتیب فقط فطره به آن ها تعلّق می‌گرفت نه زکات مال. ⁽¹¹⁾

«وَآتَی الزَّکَاةَ»: ابتدای آیه به این صورت آمده است: «لَّیْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلآئِکَةِ وَالْکِتَابِ وَالنَّبِیِّینَ وَآتَی الْمَالَ عَلَی حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبَی وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَالسَّآئِلِینَ وَفِی الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَی الزَّکَاةَ»،⁽¹²⁾{نیکوکاری

آن نیست که روی خود را به سوی مشرق و [یا] مغرب بگردانید، بلکه نیکی آن است که کسی به خدا و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب [آسمانی] و پیامبران ایمان آوَرَد، و مال [خود] را با وجودِ دوست داشتنش، به خویشاوندان و یتیمان و بینوایان و در راه‌ماندگان و گدایان و در [راهِ آزاد کردن] بندگان بدهد، و نماز را برپای دارد، و زکات را بدهد.} بیشتر مفسران بر این باورند که این آیه زمانی نازل شد که قبله تغییر کرد، و در باره منسوخ شدن این آیه مطالب زیادی عنوان شده است و یهودیان و مسیحیان در این باره زیاد سخن گفته اند. مشرق قبله مسیحی ها و مغرب قبله یهودی ها بوده است.

در تفسیر امام علیه السلام از امام سجاد علیه السلام روایت شده که گفته است: یهودیان گفتند: ما به سوی این قبله نمازهای زیادی خوانده ایم و برخی از ما تمام شب را به سوی این قبله نماز گزارده است و این قبله ای است که موسی ما را به (نماز خواندن به سوی آن) امر فرموده است، و مسیحیان گفتند: ما به سوی این قبله نمازهای زیادی خوانده ایم و برخی از ما تمام شب را به سوی این قبله نماز گزارده است و این قبله ای است که عیسی ما را به (نماز خواندن به سوی آن) دستور داده است، و هر کدام از این دو گروه گفتند:

أَ تَرَي رَبَّنَا يُبْطِلُ أَعْمَالَنَا هَذِهِ الْكَثِيرَةَ وَ صَلَاتَنَا إِلَي قِبْلَتِنَا لِأَنَّا لَا نَتَّبِعُ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله عَلَي هَوَاهُ فِي نَفْسِهِ وَ أَخِيهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَي يَا مُحَمَّدُ قُلْ لَيْسَ الْبِرَّ وَ الطَّاعَةَ الَّتِي تَنَالُونَ بِهَا الْجِنَانَ وَ تَسْتَحِقُّونَ بِهَا الْغُفْرَانَ وَ الرِّضْوَانَ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ بِصَلَاتِكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ يَا أَيُّهَا النَّصَارَي وَ قِبَلَ الْمَغْرِبِ يَا أَيُّهَا الْيَهُودُ وَ أَنْتُمْ لِأَمْرِ اللَّهِ مُخَالِفُونَ وَ عَلَي وَلِيِّ اللَّهِ مُغْتَاظُونَ وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ أَيْ بِرُّ مَنْ آمَنَ أَوْ وَ لَكِنَّ الْبَارَّ أَوْ ذَا الْبِرِّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ‌⁽¹⁾.

الأخبار

«1»

مص، [مصباح الشريعة] قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: عَلَي كُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَائِكَ زَكَاةٌ وَاجِبَةٌ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بَلْ عَلَي كُلِّ شَعْرَةٍ بَلْ عَلَي كُلِّ لَحْظَةٍ فَزَكَاةُ الْعَيْنِ النَّظَرُ بِالْعَبْرَةِ وَ الْغَضُّ عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَا يُضَاهِيهَا وَ زَكَاةُ الْأُذُنِ اسْتِمَاعُ الْعِلْمِ وَ الحِكْمَةِ وَ الْقُرْآنِ وَ فَوَائِدِ الدِّينِ مِنَ الْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ وَ النَّصِيحَةِ وَ مَا فِيهِ نَجَاتُكَ بِالْإِعْرَاضِ عَمَّا هُوَ ضِدُّهُ مِنَ الْكَذِبِ وَ الْغِيبَةِ وَ أَشْبَاهِهَا وَ زَكَاةُ اللِّسَانِ النُّصْحُ لِلْمُسْلِمِينَ وَ التَّيَقُّظُ لِلْغَافِلِينَ وَ كَثْرَةُ التَّسْبِيحِ وَ الذِّكْرِ وَ غَيْرِهِ وَ زَكَاةُ الْيَدِ الْبَذْلُ وَ الْعَطَاءُ وَ السَّخَاءُ بِمَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْكَ بِهِ وَ تَحْرِيكُهَا بِكِتْبَةِ الْعُلُومِ وَ مَنَافِعَ يَنْتَفِعُ بِهَا الْمُسْلِمُونَ فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَي وَ الْقَبْضُ عَنِ الشُّرُورِ وَ زَكَاةُ الرِّجْلِ السَّعْيُ فِي حُقُوقِ اللَّهِ تَعَالَي مِنْ زِيَارَةِ الصَّالِحِينَ وَ مَجَالِسِ الذِّكْرِ وَ إِصْلَاحِ النَّاسِ وَ صِلَةِ الرَّحِمِ وَ الْجِهَادِ وَ مَا فِيهِ صَلَاحُ قَلْبِكَ وَ سَلَامَةُ دِينِكَ.

هَذَا مِمَّا يَحْتَمِلُ الْقُلُوبُ فَهْمَهُ وَ النُّفُوسُ اسْتِعْمَالَهُ وَ مَا لَا يُشْرِفُ عَلَيْهِ إِلَّا عِبَادُهُ الْمُقَرَّبُونَ الْمُخْلِصُونَ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ يُحْصَي وَ هُمْ أَرْبَابُهُ وَ هُوَ شِعَارُهُمْ دُونَ غَيْرِهِمْ‌⁽²⁾.

بيان

قوله بكتبة العلوم يدل علي شرافة كتابة القرآن المجيد و الأدعية و كتب الأحاديث المأثورة و سائر الكتب المؤلفة في العلوم الدينية و بالجملة كل ما له مدخل في علوم الدين و المراد بمجالس الذكر كل ما انعقد علي وفق

آیا گمان می کنی پروردگار این اعمال زیاد ما و نماز خواندن به سوی قبله مان را باطل می کند، به این سبب که از محمد صلی الله علیه و آله و سلم که هواهای نفسانی خویش را در مورد خود و برادرش محور قرار داده است، پیروی نمی کنیم؟ پس خداوند این آیه را نازل کرد که ای محمد! بگو نیکوکاری و طاعت و بندگی ای که بتوانید با آن به بهشت دست یابید و سزاوار و شایسته بخشش و خشنودی خدا گردید این نیست که با نماز خواندن روی خود را ای مسیحیان به سوی مشرق و ای یهودیان به سوی مغرب بگردانید حال آنکه مخالف دستورات خداوند هستید و نسبت به دوستدار خداوند خشمگین هستید بلکه «وَلَکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ» یعنی نیکی آن است که کسی ایمان آورد یا اینکه نیکوکار کسی است که به خداوند ایمان بیاورد. ⁽³⁾

روایات

روایت 1

مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرموده است: بر هر یک از اعضای تو زکاتی برای خداوند عزیز و بلند مرتبه واجب شده است و بلکه بر هر تار موی انسان و بر هر لحظه ای که سپری می کند زکات واجب شده است. پس زکات چشم، نگاه کردن با عبرت و پند پذیری و فروخواباندن چشم از شهوت ها و مانند آن است. زکات گوش شنیدن دانش، حکمت، قرآن و فایده های دینی همچون حکمت، موعظه و نصیحت و نیز شنیدن آنچه که سبب نجات و رستگاری تو می شود، با دوری و روی گردانی از چیزهایی که مخالف آن است همچون دروغ و غیبت و مانند اینها. زکات زبان پند دادن مسلمانان و آگاه کردن انسان های غافل، و تسبیح و ذکر فراوان خداوند و چیزهای دیگر است. زکات دست کمک و بخشش از آن چیزی است که خداوند به تو ارزانی داشته است، و نیز زکات دست به حرکت درآوردن آن برای نوشتن علوم و منفعت هایی است که مسلمانان در طاعت و بندگی خداوند بلند مرتبه از آن سود می برند و نیز دست نگه داشتن از بدیها. زکات پا سعی و تلاش در راستای ادای حقوق خداوند از جمله دیدار با انسان های صالح، رفتن به مجالس ذکر، اصلاح مردم، برقراری روابط خویشاوندی، جهاد در راه خدا و انجام کارهایی که مایه اصلاح قلب و سلامت دین تو می شود.

این موارد چیزهای است که قلب ها توانایی درک آن را دارند و نفس ها قادر به کار گیری آن هستند و اما آنچه که تنها بندگان نزدیک و مخلص خداوند بر آن توان دارند قابل شمارش نخواهد بود. این افراد صاحبان این اعمال هستند و این امور به جز آن ها شعار و سرلوحه کسی نخواهد بود. ⁽⁴⁾

توضیح

«نوشتن علوم» بیانگر ارزش نگارش قرآن مجید و دعاها و کتاب های حدیثی منقول و دیگر کتاب هایی است که در علوم دینی نگاشته می شود و در کل بیانگر اهمیت همه کتاب هایی است که به نوعی در راستای علوم دینی نوشته می شود. مقصود از مجالس ذکر مجالسی است که بر اساس

قانون الشريعة المطهرة.

«2»

شي، [تفسير العياشي] عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَا مِنْ ذِي زَكَاةِ مَالٍ إِبِلٍ وَ لَا بَقَرٍ وَ لَا غَنَمٍ يَمْنَعُ زَكَاةَ مَالِهِ إِلَّا أُقِيمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقَاعٍ قَفْرٍ يَنْطَحُهُ كُلُّ ذَاتِ قَرْنٍ بِقَرْنِهَا وَ يَنْهَشُهُ كُلُّ ذَاتِ نَابٍ بِأَنْيَابِهَا وَ يَطَؤُهُ كُلُّ ذَاتِ ظِلْفٍ بِظِلْفِهَا حَتَّي يَفْرُغَ اللَّهُ مِنْ حِسَابِ خَلْقِهِ وَ مَا مِنْ ذِي زَكَاةِ مَالٍ نَخْلٍ وَ لَا زَرْعٍ وَ لَا كَرْمٍ يَمْنَعُ زَكَاةَ مَالِهِ إِلَّا قُلِّدَتْ أَرْضُهُ فِي سَبْعَةِ أَرَضِينَ يُطَوَّقُ بِهَا إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ⁽¹⁾.

بيان

بقاع قفر قال الجوهري القاع المستوي من الأرض و ينهشه في القاموس نهشه لسعه و عضه أو أخذه بأضراسه.

«3»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ يُوسُفَ الطَّاطَرِيِّ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ: وَ ذَكَرَ الزَّكَاةَ فَقَالَ الَّذِي يَمْنَعُ الزَّكَاةَ يُحَوِّلُ اللَّهُ مَالَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعاً مِنْ نَارٍ لَهُ ريمتان [زَبِيبَتَانِ]⁽²⁾فَيُطَوِّقُهُ إِيَّاهُ ثُمَّ يُقَالُ لَهُ الْزَمْهُ كَمَا لَزِمَكَ فِي الدُّنْيَا وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ الْآيَةَ⁽³⁾.

وَ عَنْهُمْ عليهم السلام قَالَ: مَانِعُ الزَّكَاةِ يُطَوَّقُ بِشُجَاعٍ أَقْرَعَ يَأْكُلُ مِنْ لَحْمِهِ وَ هُوَ قَوْلُهُ سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ الْآيَةَ⁽⁴⁾.

«4»

م، [تفسير الإمام عليه السلام] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ أَدَّي الزَّكَاةَ إِلَي مُسْتَحِقِّهَا وَ أَقَامَ الصَّلَاةَ عَلَي حُدُودِهَا وَ لَمْ يُلْحِقْ بِهِمَا مِنَ الْمُوبِقَاتِ مَا يُبْطِلُهُمَا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَغْبِطُهُ كُلُّ مَنْ فِي تِلْكَ الْعَرَصَاتِ حَتَّي يَرْفَعُهُ نَسِيمُ الْجَنَّةِ إِلَي أَعْلَي غُرَفِهَا وَ عَالِيهَا بِحَضْرَةِ مَنْ كَانَ يُوَالِيهِ مِنْ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ.

قانون پاک شریعت برپا می شود .

روایت 2

عیاشی: امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: هر کسی که زکات شتر و گاو و گوسفند بر او واجب باشد و از پرداخت آن ممانعت ورزد در روز قیامت در دشتی بی آب و علف اقامت داده می شود و حیوانات شاخ دار او را شاخ می زنند، هر جانور نیش داری او را نیش می زنند و حیوانات سُم دار او را لگد مال می کنند و این کار ادامه می یابد تا زمانی که خداوند به حساب و کتاب همه بندگان رسیدگی کند و هر کسی زکات خرما و مویز و گندم و جو را نداده باشد آن قطعه باغ یا زمین تا روز قیامت تا عمق هفت طبقه زمین در گردنش آویخته می شود. ⁽⁵⁾

توضیح

الجوهریّ در مورد عبارت «بقاع قفر» گفته است: قاع، به زمین هموار و پست گویند. «ینهشه» در قاموس به این صورت آمده است: نهشَهُ : او را گزید و نیش زد یا او را با دندان گرفت.

روایت 3

یوسف الطاطری از امام باقر علیه السلام شنیده که در مورد زکات فرموده است: کسی که از پرداخت زکات خودداری کند، خداوند در روز قیامت مال و اموال او را به شکل ماری از آتش که دو نقطه سیاه در بالای چشم دارد تبدیل می کند و آن را بر گردن او می پیچد. سپس به آن مار گفته می شود: ملازم او باش همان طور که در دنیا ملازم و همراه تو بود. این مصداق سخن خداوند است که می فرماید: «سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ»، ⁽⁶⁾{به زودی آنچه که به آن بخل ورزیده‌اند، روز قیامت طوق گردنشان می‌شود.}

همچنین از آنان - امامان علیهم السلام - نقل شده است که: شخصی که زکات نمی دهد با ماری بسیار سمی، احاطه می گردد که از گوشت این شخص می خورد. و این مصداق سخن خداوند است: «سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ»،⁽⁷⁾{به زودی آنچه که به آن بخل ورزیده‌اند، روز قیامت طوق گردنشان می‌شود.} ⁽⁸⁾

روایت 4

تفسیر امام عسکری علیه السلام: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: هر کس زکات را به افراد مستحق بدهد و نماز را بر اساس حد و حدود آن به پا دارد و با انجام گناهان کبیره این دو عمل را باطل نسازد، در روز قیامت حضور می باید در حالی که همه حاضران صحرای محشر بر او غبطه می خورند تا جایی که نسیم بهشت او را با خود به بالاترین غرفه های بهشت در حضور کسانی که آن ها را دوست می دارد یعنی محمد و خاندان پاکش، بالا می برد.

وَ مَنْ بَخِلَ بِزَكَاتِهِ وَ أَدَّي صَلَاتَهُ كَانَتْ مَحْبُوسَةً دُوَيْنَ السَّمَاءِ إِلَي أَنْ يَجِي‌ءَ خَبَرُ زَكَاتِهِ فَإِنْ أَدَّاهَا جُعِلَتْ كَأَحْسَنِ الْأَفْرَاسِ مَطِيَّةً لِصَلَاتِهِ فَحَمَلَتْهَا إِلَي سَاقِ الْعَرْشِ فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ سِرْ إِلَي الْجِنَانِ فَارْكُضْ فِيهِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَمَا انْتَهَي إِلَيْهِ رَكْضُكَ فَهُوَ كُلُّهُ بِسَائِرِ مَا تَمَسُّهُ لِبَاعِثِكَ‌⁽¹⁾فَيَرْكُضُ فِيهَا عَلَي أَنَّ كُلَّ رَكْضَةٍ مَسِيرُ سَنَةٍ فِي قَدْرِ لَمْحَةِ بَصَرِهِ مِنْ يَوْمِهِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ حَتَّي يَنْتَهِيَ بِهِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِلَي حَيْثُ مَا شَاءَ اللَّهُ تَعَالَي فَيَكُونُ ذَلِكَ كُلُّهُ لَهُ وَ مِثْلُهُ عَنْ يَمِينِهِ وَ شِمَالِهِ وَ أَمَامِهِ وَ خَلْفِهِ وَ فَوْقِهِ وَ تَحْتِهِ .

فَإِنْ بَخِلَ بِزَكَاتِهِ وَ لَمْ يُؤَدِّهَا أُمِرَ بِالصَّلَاةِ فَرُدَّتْ إِلَيْهِ وَ لُفَّتْ كَمَا يُلَفُّ الثَّوْبُ الْخَلَقُ ثُمَّ يُضْرَبُ بِهَا وَجْهُهُ وَ يُقَالُ لَهُ يَا عَبْدَ اللَّهِ مَا تَصْنَعُ بِهَذَا دُونَ هَذَا⁽²⁾.

«5»

م، [تفسير الإمام عليه السلام]: قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ آتُوا الزَّكاةَ أَيْ مِنَ الْمَالِ وَ الْجَاهِ وَ قُوَّةِ الْبَدَنِ فَمِنَ الْمَالِ مُوَاسَاةُ إِخْوَانِكَ الْمُؤْمِنِينَ وَ مِنَ الْجَاهِ إِيصَالُهُمْ إِلَي مَا يَتَقَاعَسُونَ عَنْهُ لِضَعْفِهِمْ عَنْ حَوَائِجِهِمُ الْمُقَرَّرَةِ فِي صُدُورِهِمْ وَ بِالْقُوَّةِ مَعُونَةُ أَخٍ لَكَ قَدْ سَقَطَ حِمَارُهُ أَوْ جَمَلُهُ فِي صَحْرَاءَ أَوْ طَرِيقٍ وَ هُوَ يَسْتَغِيثُ فَلَا يُغَاثُ يُعِينُهُ حَتَّي يَحْمِلَ عَلَيْهِ مَتَاعَهُ وَ تُرْكِبُهُ وَ تُنْهِضُهُ حَتَّي يَلْحَقَ الْقَافِلَةَ وَ أَنْتَ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ مُعْتَقِدٌ لِمُوَالاةِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ وَ إِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي أَعْمَالَكَ وَ يُضَاعِفُهَا بِمُوَالاتِكَ لَهُمْ وَ بَرَاءَتِكَ مِنْ أَعْدَائِهِمْ‌⁽³⁾.

«6»

م، [تفسير الإمام عليه السلام] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: آتُوا الزَّكَاةَ مِنْ أَمْوَالِكُمُ الْمُسْتَحِقِّينَ لَهَا مِنَ الْفُقَرَاءِ وَ الضُّعَفَاءِ لَا تَبْخَسُوهُمْ وَ لَا تُوكِسُوهُمْ وَ لَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ أَنْ تُعْطُوهُمْ فَإِنَّ مَنْ أَعْطَي زَكَاتَهُ طَيِّبَةً بِهَا نَفْسُهُ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِكُلِّ حَبَّةٍ مِنْهَا قَصْراً فِي الْجَنَّةِ مِنْ ذَهَبٍ وَ قَصْراً مِنْ فِضَّةٍ وَ قَصْراً مِنْ لُؤْلُؤٍ وَ قَصْراً مِنْ زَبَرْجَدٍ وَ قَصْراً مِنْ زُمُرُّدٍ وَ قَصْراً مِنْ جَوْهَرٍ وَ قَصْراً مِنْ نُورِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ إِنْ قَصَّرَ فِي الزَّكَاةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي: يَا عَبْدِي

و اگر کسی در دادن زکات بخل ورزد و نمازش را ادا کند، نمازش کمی پایین تر از آسمان نگه داشته می شود تا اینکه خبر زکاتش برسد. اگر او زکات را داده باشد زکات او همچون مرکبی خوب برای نمازش می شود و نماز را با خود به ساق عرش خداوند حمل می کند. پس خداوند عزیز و بلند مرتبه می گوید: به سوی بهشت برو و در آنجا تا روز قیامت بدو. پس هر جایی که دویدن تو به پایان برسد و به هر جایی برسی از آنِ تو خواهد بود. او به راه می افتد و هر بار حرکت او به اندازه مسیر یک سال در یک چشم برهم زدن از آن روز تا روز قیامت است تا اینکه در روز قیامت به جایی که خداوند اراده کرده است می رسد و همه آنجا به او اختصاص خواهد یافت و به همان اندازه از سمت راست و چپ و جلو و عقب و بالا و زیر از آنِ او خواهد شد.

اگر در دادن زکات بخل ورزد و آن را پرداخت نکند به نماز دستور داده می شود به سوی او باز گردد و همان طور که لباس کهنه پیچیده می شود، نمازش درهم پیچیده می شود سپس با آن بر صورت او زده می شود و به او گفته می شود: ای بنده خدا! با این یکی بدون دیگری چه کار می کنی؟ ⁽⁴⁾

روایت 5

تفسیر امام عسکری: این سخن خدواند «وَآتُوا الزَّکَاةَ» به این معنا است که از دارایی و منزلت (نفوذ اجتماعی) و توان بدنی خود زکات بدهید. از جمله زکات مال و دارایی این است که برادران مومن خویش را در مال خود شریک سازی، و از جمله زکات جاه و منزلت این است که به آن هایی که به خاطر ضعف و ناتوانی در برآورده ساختن نیازهای موجود در دل هایشان از برخی نیازها می گذرند، کمک و یاری برسانی. و از جمله زکات توان بدنی این است که به برادری که الاغ یا شترش در بیابان و یا در راه هلاک شده است و طلب یاری نموده اما کسی او را یاری نکرده، کمک کنی تا بار و بنه اش را حمل کرده و او را سوار بر مرکبش نمایی و او را کمک کنی تا به کاروانش برسد و در همه این کارها به دوستی و محبت محمد و خاندان پاکش باور داشته باشی و به اینکه خداوند اعمال تو را پاک می گرداند و به سبب دوستی با آنان (پیامبر و خاندانش) و بیزاری از دشمنانشان اجر کارهای تو را چند برابر خواهد کرد. ⁽⁵⁾

روایت 6

تفسیر امام عسکری: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: زکات اموال و دارایی خود را به انسان های مستحق زکات مانند بینوایان و ناتوان ها بدهید و در پرداخت زکات به آن ها کوتاهی نکنید و از ارزش و مقام آن ها نکاهید و چیز پست و پلید به آنان ندهید، چراکه هر کس زکاتش را با رضایت و طیب خاطر بدهد، خداوند در ازای هر دانه ای که به عنوان زکات می بخشد، در بهشت قصری از طلا، قصری از نقره، قصری از مروارید، قصری از زبرجد، قصری از زُمرد، قصری از جواهرات و قصری از نور خداوندی به او می دهد. اگر در پرداخت زکات کوتاهی کند خداوند به او می گوید: ای بنده ام!

أَ تُبْخِلُنِي أَمْ تَتَّهِمُنِي أَمْ تَظُنُّ أَنِّي عَاجِزٌ غَيْرُ قَادِرٍ عَلَي إِثَابَتِكَ سَوْفَ يَرِدُ عَلَيْكَ يَوْمٌ تَكُونُ أَحْوَجَ الْمُحْتَاجِينَ إِنْ أَدَّيْتَهَا كَمَا أَمَرْتُ وَ سَوْفَ يَرِدُ عَلَيْكَ إِنْ بَخِلْتَ يَوْمٌ تَكُونُ فِيهِ أَخْسَرَ الْخَاسِرِينَ قَالَ فَسَمِعَ ذَلِكَ الْمُسْلِمُونَ فَقَالُوا سَمِعْنَا وَ أَطَعْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله‌⁽¹⁾.

«7»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ‌⁽²⁾فَقَالَ هُوَ مَا افْتَرَضَ اللَّهُ فِي الْمَالِ غَيْرَ الزَّكَاةِ وَ مَنْ أَدَّي مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَقَدْ قَضَي مَا عَلَيْهِ‌⁽³⁾.

«8»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ لِلْفُقَرَاءِ فِي أَمْوَالِ الْأَغْنِيَاءِ فَرِيضَةً لَا يُحْمَدُونَ بِأَدَائِهَا وَ هِيَ الزَّكَاةُ بِهَا حَقَنُوا دِمَاءَهُمْ وَ بِهَا سُمُّوا مُسْلِمِينَ وَ لَكِنَّ اللَّهَ فَرَضَ فِي الْأَمْوَالِ حُقُوقاً غَيْرَ الزَّكَاةِ وَ مِمَّا فَرَضَ فِي الْمَالِ غَيْرَ الزَّكَاةِ قَوْلُهُ الَّذِينَ يَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ مَنْ أَدَّي مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَقَدْ قَضَي مَا عَلَيْهِ وَ أَدَّي شُكْرَ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ مَالِهِ إِذَا هُوَ حَمِدَهُ عَلَي مَا أَنْعَمَ عَلَيْهِ بِمَا فَضَّلَهُ بِهِ مِنَ السَّعَةِ عَلَي غَيْرِهِ وَ لِمَا وَفَّقَهُ لِأَدَاءِ مَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ‌⁽⁴⁾.

«9»

قب، [المناقب لابن شهرآشوب]: سُئِلَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ عليهما السلام عَنْ بَدْوِ الزَّكَاةِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي أَوْحَي إِلَي آدَمَ عليه السلام أَنْ زَكِّ عَنْ نَفْسِكَ يَا آدَمُ قَالَ يَا رَبِّ وَ مَا الزَّكَاةُ قَالَ صَلِّ لِي عَشْرَ رَكَعَاتٍ فَصَلَّي ثُمَّ قَالَ رَبِّ هَذِهِ الزَّكَاةُ عَلَيَّ وَ عَلَي الْخَلْقِ قَالَ اللَّهُ هَذِهِ الزَّكَاةُ عَلَيْكَ فِي الصَّلَاةِ وَ عَلَي وُلْدِكَ فِي الْمَالِ مَنْ جَمَعَ مِنْ وُلْدِكَ مَالًا⁽⁵⁾.

«10»

غو، [غوالي اللئالي] عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَيُّمَا رَجُلٍ لَهُ مَالٌ

آیا من را بخیل می دانی یا اینکه مرا متهم می کنی یا اینکه گمان کردی در دادن پاداش تو ناتوانم؟ روزی خواهد آمد که اگر زکات را آن طور که به تو دستور داده شد پرداخت کنی، نیازمندترین نیازمندان به این زکاتی که پرداخته ای خواهی بود. و اگر (در دادن زکات) بخل پیشه کنی روزی خواهد آمد که در آن روز زیان کار ترین زیانکاران خواهی بود. امام حسن عسکری فرمود: مسلمانان این سخنان را شنیدند و گفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم ای فرستاده خدا. ⁽⁶⁾

روایت 7

تفسیر عیاشی: سماعة می گوید از امام صادق علیه السلام در مورد این سخن خداوند پرسیدم: «وَالَّذِینَ یَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللّهُ بِهِ أَن یُوصَلَ»⁽⁷⁾،

{و آنان که آنچه را خدا به پیوستنش فرمان داده می‌پیوندند.} او فرمود: آن چیزی غیر از زکات است که خداوند در اموال و دارایی فرض کرده است و هر کس آنچه را خداوند بر او واجب کرده پرداخت کند، تکلیفی که بر او مقدر شده را به انجام رسانده است. ⁽⁸⁾

روایت 8

تفسیر عیاشی: سماعه گفته است: خداوند در اموال ثروتمندان برای فقرا فریضه ای واجب کرده است که با پرداخت آن ستوده نمی شوند (نباید توقع ستایش داشته باشند). این فریضه، زکات است که با دادن آن، خونشان حفظ می شود و مسلمان خوانده می شوند. اما خداوند در اموال و دارایی، حقوقی غیر از زکات واجب کرده است. از جمله مواردی که خداوند در اموال و دارایی، حقوقی غیر از زکات فرض کرده است این سخن خداوند است: «وَالَّذِینَ یَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللّهُ بِهِ أَن یُوصَلَ»، {و آنان که آنچه را خدا به پیوستنش فرمان داده می‌پیوندند.}. هر کس آنچه را که خداوند بر او واجب کرده انجام دهد، مسئولیتش را به اتمام رسانده است و شکر و سپاس اموالی که خداوند به او ارزانی داشته به جا آورده است چرا که او خداوند را به خاطر اینکه با دادن توانگری و فراخی بیشتر نسبت به دیگران بر او نعمت ارزانی داشته و توفیق انجام فریضه الهی را به او داده است، حمد و سپاس کرده است. ⁽⁹⁾

روایت 9

مناقب آل أبی طالب: از حسن بن علی علیه السلام در مورد آغاز زکات سؤال شد. او در جواب فرمود: خداوند به آدم وحی کرد که ای آدم، زکات نفس خود را بپرداز. آدم گفت: ای پروردگار زکات چگونه است؟ خداوند فرمود: ده رکعت نماز برایم بخوان. او نماز را خواند سپس گفت: ای پروردگار آیا این زکات بر من و خلق است؟ خداوند فرمود: این زکات بر تو در نماز است و بر فرزندانت، زکات در مال است، آن دسته از فرزندانت که به جمع آوری مال و اموال می پردازند. ⁽¹⁰⁾

روایت 10

عوالی اللئالی: ابوایوب الانصاری از پیامبر صلی الله علیه و آله سلّم نقل می کند که فرمود: هر فردی که اموالی داشته باشد

لَمْ يُعْطِ حَقَّ اللَّهِ مِنْهُ إِلَّا جَعَلَهُ اللَّهُ عَلَي صَاحِبِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعاً لَهُ زَبِيبَتَانِ يَنْهَشُهُ حَتَّي يَقْضِيَ بَيْنَ النَّاسِ فَيَقُولُ مَا لِي وَ مَا لَكَ فَيَقُولُ أَنَا كَنْزُكَ الَّذِي جَمَعْتَ لِهَذَا الْيَوْمِ قَالَ فَيَضَعُ يَدَهُ فِي فِيهِ فَيَقْضِمُهَا.

وَ رَوَي أَبُو ذَرٍّ قَالَ: رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ جَالِسٌ فِي ظِلِّ الْكَعْبَةِ وَ هُوَ يَقُولُ هُمُ الْأَخْسَرُونَ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ فَقُلْتُ مَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ مَا مِنْ صَاحِبِ إِبِلٍ أَوْ غَنَمٍ لَا يُؤَدِّي زَكَاتَهُ إِلَّا جَاءَتْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْظَمَ مَا كَانَتْ وَ أَسْمَنَهُ تَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا وَ تَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا كُلَّمَا نَفِدَ عَلَيْهِ آخِرُهَا عَادَ إِلَيْهِ أَوَّلُهَا حَتَّي يُقْضَي بَيْنَ النَّاسِ‌⁽¹⁾.

«11»

مع،⁽²⁾[معاني الأخبار] لي، [الأمالي للصدوق] عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَسْخَي النَّاسِ مَنْ أَدَّي زَكَاةَ مَالِهِ وَ أَبْخَلُ النَّاسِ مَنْ بَخِلَ بِمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ‌⁽³⁾.

«12»

فس، [تفسير القمي] قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: مَنْ مَنَعَ قِيرَاطاً مِنَ الزَّكَاةِ فَلَيْسَ هُوَ بِمُؤْمِنٍ وَ لَا مُسْلِمٍ وَ لَا كَرَامَةَ⁽⁴⁾.

«13»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ طَرِيفٍ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: دَاوُوا مَرْضَاكُمْ بِالصَّدَقَةِ وَ ادْفَعُوا أَبْوَابَ الْبَلَاءِ بِالدُّعَاءِ وَ حَصِّنُوا أَمْوَالَكُمْ بِالزَّكَاةِ فَإِنَّهُ مَا يُصَادُ مَا تُصَيَّدُ مِنَ الطَّيْرِ إِلَّا بِتَضْيِيعِهِمُ التَّسْبِيحَ‌⁽⁵⁾.

«14»

مع،⁽⁶⁾[معاني الأخبار] لي، [الأمالي للصدوق] ابْنُ نَاتَانَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمُعَلَّي قَالَ أُنْبِئْتُ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ بِقَاعاً تُسَمَّي الْمُنْتَقِمَةَ فَإِذَا أَعْطَي اللَّهُ عَبْداً مَالًا لَمْ يُخْرِجْ حَقَّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُ

و حق خداوند را از آن ندهد، خدواند در روز قیامت اموال او را به صورت ماری از آتش که دو نقطه سیاه در بالای چشم دارد تبدیل می کند و تا زمانی که به حساب و کتاب مردم رسیدگی شود او را نیش می زند. آن شخص به مار می گوید: مرا چه شده است که با تو سروکار دارم؟ مار می گوید: من گنجی هستم که تو برای امروز جمع کردی. پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم فرمود: آن شخص دستش را در دهان مار قرار می دهد و مار دست او را می جود.

ابوذر روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را دیدم که در سایه کعبه نشسته بود و می فرمود: سوگند به پروردگار کعبه فقط آنان زیانکارترین انسان ها هستند. من گفتم: ای پیامبر خدا! آنان چه کسانی هستند؟ فرمود: هر صاحب شتر یا گوسفندی که زکات مالش را پرداخت نکند، در روز قیامت (آن شتر و گوسفند) در نهایت بزرگی و چاقی حاضر می شوند و با شاخ هایش او را شاخ می زنند و با سم هایش او را لگد مال می کنند. هر بار که آخرین آن ها بیایند و کارشان را انجام بدهند، دوباره از اول شروع می کنند تا اینکه بین مردم حساب رسی می شود.⁽⁷⁾

روایت 11

معانی الاخبار⁽⁸⁾

،امالی صدوق: امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: سخاوتمندترین مردم کسی است که زکات مالش را پرداخت می کند و بخیل ترین مردم کسی است که در اموالی که خداوند (زکات آن را) بر او فرض کرده است بخل بورزد. ⁽⁹⁾

روایت 12

تفسیر قمی: امام صادق علیه السلام فرموده است: هر کس از پرداخت یک قیراط (یک بیست و چهارم دینار) از زکات ممانعت ورزد مؤمن و مسلمان نیست و هیچ کرامتی ندارد. ⁽¹⁰⁾

روایت 13

قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام از پدرش نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: بیمارانتان را با صدقه دادن درمان کنید و درهای بلا و مصیبت را با دعا کردن ببندید و مال و اموالتان را با دادن زکات محافظت کنید چراکه آن دسته از پرندگانی که شکار می شوند بدین خاطر است که تسبیح خداوند را ضایع کرده اند.⁽¹¹⁾

روایت 14

معانی الاخبار،⁽¹²⁾

امالی صدوق: علی بن معلی گوید از امام صادق علیه السلام به من خبر رسید که برای خدا زمینهایی است به نام انتقام گیرنده، چون خدا مالی به بنده‌ای دهد و حق خدای عز و جل را از آن بیرون نکند، خدا یکی از آن مکان‌ها را

سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِ بُقْعَةً مِنْ تِلْكَ الْبِقَاعِ فَأَتْلَفَ ذَلِكَ الْمَالَ فِيهَا ثُمَّ مَاتَ وَ تَرَكَهَا⁽¹⁾.

«15»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ رُشَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ يَقْطِينٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ كَثِيرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: السُّرَّاقُ ثَلَاثَةٌ مَانِعُ الزَّكَاةِ وَ مُسْتَحِلُّ مُهُورِ النِّسَاءِ وَ كَذَلِكَ مَنِ اسْتَدَانَ وَ لَمْ يَنْوِ قَضَاءَهُ‌⁽²⁾.

«16»

ل، [الخصال] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ هَمَّامٍ عَنِ ابْنِ غَزْوَانَ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: تُكَلِّمُ النَّارُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثَلَاثَةً أَمِيراً وَ قَارِئاً وَ ذَا ثَرْوَةٍ مِنَ الْمَالِ فَتَقُولُ لِلْأَمِيرِ يَا مَنْ وَهَبَ اللَّهُ لَهُ سُلْطَاناً فَلَمْ يَعْدِلْ فَتَزْدَرِدُهُ كَمَا يَزْدَرِدُ الطَّيْرُ حَبَّ السِّمْسِمِ وَ تَقُولُ لِلْقَارِي يَا مَنْ تَزَيَّنَ لِلنَّاسِ وَ بَارَزَ اللَّهَ بِالْمَعَاصِي فَتَزْدَرِدُهُ وَ تَقُولُ لِلْغَنِيِّ يَا مَنْ وَهَبَ اللَّهُ لَهُ دُنْيَا كَثِيرَةً وَاسِعَةً فَيْضاً وَ سَأَلَهُ الْحَقِيرَ الْيَسِيرَ قَرْضاً فَأَبَي إِلَّا بُخْلًا فَتَزْدَرِدُهُ‌⁽³⁾.

«17»

ن،⁽⁴⁾[عيون أخبار الرضا عليه السلام] ل، [الخصال] مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنِ السَّيَّارِيِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ دِلْهَاثٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ بِثَلَاثَةٍ مَقْرُونٍ بِهَا ثَلَاثَةٌ أُخْرَي أَمَرَ بِالصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ فَمَنْ صَلَّي وَ لَمْ يُزَكِّ لَمْ تُقْبَلْ مِنْهُ صَلَاتُهُ وَ أَمَرَ بِالشُّكْرِ لَهُ وَ لِلْوَالِدَيْنِ فَمَنْ لَمْ يَشْكُرْ وَالِدَيْهِ لَمْ يَشْكُرِ اللَّهَ وَ أَمَرَ بِاتِّقَاءِ اللَّهِ وَ صِلَةِ الرَّحِمِ فَمَنْ لَمْ يَصِلْ رَحِمَهُ لَمْ يَتَّقِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽⁵⁾.

«18»

ل، [الخصال] عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي وَ لَا أُمَّةَ بَعْدَكُمْ أَلَا فَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَ صَلُّوا خَمْسَكُمْ وَ صُومُوا شَهْرَكُمْ وَ حُجُّوا

بر او مسلط سازد تا آن مال را در آن تلف کند و سپس بمیرد و آن را به جا گذارد. ⁽⁶⁾

روایت 15

الخصال : اسماعیل بن کثیر از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمود: دزدان بر سه گونه‌اند: خود داری کننده از پرداخت زکات، و کسی که خوردن مهریه زنان را حلال شمارد، و نیز آن کس که وامی بگیرد و نخواسته باشد پس بدهد.⁽⁷⁾

روایت 16

الخصال : امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل می کند که پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: آتش جهنم در روز قیامت با سه نفر سخن می گوید: متولی امور مردم، قاری قرآن و ثروتمند. آتش به شخصی که متولی امور مردم بوده می گوید: ای کسی که خداوند به تو قدرت و مکنت عطا کرد اما با عدالت رفتار نکردی! پس او را می بلعد همان طور که پرنده، دانه کنجد را می بلعد؛ و به قاری قرآن می گوید: ای کسی که در میان مردم شخصیت آراسته ای داشتی اما در برابر خداوند گناهان آشکاری مرتکب می شدی! پس او را می بلعد؛ و به شخص ثروتمند می گوید: ای کسی که خداوند مال و دارایی زیاد و وسیعی به او بخشید و خداوند از او چیز اندک و ناچیزی را به عنوان قرض درخواست کرد اما بخل ورزید؛ پس او را نیز می بلعد. ⁽⁸⁾

روایت 17

عیون الاخبار، ⁽⁹⁾الخصال: حارث بن دلهاث از پدرش و او از امام رضا علیه السلام روایت می کند که فرمود: خداوند دستور به سه چیز را مقرون و مرتبط به سه چیز دیگر قرار داده است: خداوند به همراه نماز به زکات امر کرده است. پس هر کس نماز بخواند و زکات ندهد نمازش پذیرفته نمی شود؛ و دستور داده است که شکر خداوند و شکر پدر و مادر به جا آورده شود. پس هر کس شکر پدر و مادر را ادا نکند خداوند را نیز شکر نکرده است؛ و همراه با تقوای خداوند به برقراری پیوند خویشاوندی دستور داده است. پس هر کس صله رحم و پیوند خویشاوندی را برقرار نکند تقوای خداوند عزیز و بلند مرتبه را به جا نیاورده است. ⁽¹⁰⁾

روایت 18

ابوامامه از پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم نقل کرده که فرمودند: ای مردم! هیچ پیامبری پس از من و هیچ امتی پس از شما نخواهد آمد، پس پروردگارتان را عبادت کنید و نمازهای پنج گانه را برپا دارید و ماه رمضان را روزه بگیرید و حج

بَيْتَ رَبِّكُمْ وَ أَدُّوا زَكَاةَ أَمْوَالِكُمْ طَيِّبَةً بِهَا أَنْفُسُكُمْ وَ أَطِيعُوا وُلَاةَ أَمْرِكُمْ تَدْخُلُوا جَنَّةَ رَبِّكُمْ‌⁽¹⁾.

«19»

ل، [الخصال] جَعْفَرُ بْنُ عَلِيٍّ عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِذَا فَشَتْ أَرْبَعَةٌ ظَهَرَتْ أَرْبَعَةٌ إِذَا فَشَا الزِّنَا ظَهَرَتِ الزَّلَازِلُ وَ إِذَا أُمْسِكَتِ الزَّكَاةُ هَلَكَتِ الْمَاشِيَةُ وَ إِذَا جَارَ الْحُكَّامُ فِي الْقَضَاءِ أُمْسِكَ الْقَطْرُ مِنَ السَّمَاءِ وَ إِذَا خُفِرَتِ الذِّمَّةُ نُصِرَ الْمُشْرِكُونَ عَلَي الْمُسْلِمِينَ‌⁽²⁾.

أقول

قد مضي في باب دعائم الإسلام و باب حقوق المؤمن و أبواب المواعظ و باب جوامع المكارم و غيرها أخبار الزكاة فلا نعيدها و قد مضي في كتاب الصلاة عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: ثَمَانِيَةٌ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ لَهُمْ صَلَاةً وَ ذَكَرَ مِنْهُمْ مَانِعَ الزَّكَاةِ⁽³⁾.

«20»

ل، [الخصال]: فِيمَا أَوْصَي بِهِ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله عَلِيّاً عليه السلام يَا عَلِيُّ كَفَرَ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ عَشَرَةٌ الْقَتَّالُ وَ السَّاحِرُ وَ الدَّيُّوثُ وَ نَاكِحُ الْمَرْأَةِ حَرَاماً فِي دُبُرِهَا وَ نَاكِحُ الْبَهِيمَةِ وَ مَنْ نَكَحَ ذَاتَ مَحْرَمٍ مِنْهُ وَ السَّاعِي فِي الْفِتْنَةِ وَ بَائِعُ السِّلَاحِ مِنْ أَهْلِ الْحَرْبِ وَ مَانِعُ الزَّكَاةِ وَ مَنْ وَجَدَ سَعَةً فَمَاتَ وَ لَمْ يَحُجَ‌⁽⁴⁾.

«21»

ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: حَصِّنُوا أَمْوَالَكُمْ بِالزَّكَاةِ⁽⁵⁾.

«22»

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] بِالْأَسَانِيدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ النَّارَ أَمِيرٌ مُتَسَلِّطٌ لَمْ يَعْدِلْ وَ ذُو ثَرْوَةٍ مِنَ الْمَالِ لَمْ يُعْطِ الْمَالَ

خانه خدا را به جا آورید و زکات مال و اموالتان را بدهید تا خودتان را با دادن آن پاک کنید و از اولوا الامر اطاعت کنید تا وارد بهشت خداوند گردید. ⁽⁶⁾

روایت 19

الخصال: عبد الرحمن از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: هرگاه چهار چیز رواج پیدا کند، چهار چیز ظاهر می شود: هرگاه زنا منتشر شود زلزله ظاهر می شود، و هرگاه زکات مال پرداخت نشود چهارپایان هلاک می شوند، و هرگاه حاکمان در قضاوت ظلم و ستم پیشه کنند باران از آسمان قطع می شود، و هرگاه عهد و پیمان ها شکسته شود مشرکان بر مسلمانان پیروز می شوند. ⁽⁷⁾

مؤلف

در مبحث ارکان اسلام و مبحث حقوق مؤمن و مباحث موعظه ها و مبحث جامع بزرگی ها و دیگر مباحث، روایت ها و احادیث مربوط به زکات را نقل کردیم پس در اینجا آن را تکرار نمی کنیم. در مبحث نماز حدیثی از امام صادق علیه السلام از پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم نقل کردیم که فرموده است: خداوند نماز هشت گروه از مردم را قبول نمی کند، یکی از این هشت گروه را کسانی ذکر کرده است که از دادن زکات ممانعت می کند. ⁽⁸⁾

روایت 20

الخصال: از جمله وصیت های پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم به حضرت علی علیه السلام این بود که فرمودند: یا علی! ده گروه از این امّت به خدای بزرگ کفر ورزیدند: کسی که بی جهت می جنگد و آدم می کشد، و ساحر، و دیوث، و کسی از پشت با زن به حرام نزدیکی کند، و کسی که با حیوانات رابطه جنسی داشته باشد و کسی که با محرم خود آمیزش کند و روشن‌کننده آتش فتنه، و فروشنده اسلحه به محاربان با مسلمین، و کسی که زکات ندهد و کسی که مستطیع شود و بمیرد و حج نگزارد.⁽⁹⁾

روایت 21

الخصال: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: مال و دارایی هایتان را با دادن زکات محافظت کنید. ⁽¹⁰⁾

روایت 22

عیون الاخبار: امام رضا علیه السلام از پدرانش نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: اولین کسی که وارد جهنم می شود فرمانروایی است که متولی امور مردم بوده اما عدالت پیشه نکرده است، و فرد ثروتمندی که

حَقَّهُ وَ فَقِيرٌ فَخُورٌ⁽¹⁾.

«23»

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا تَزَالُ أُمَّتِي بِخَيْرٍ مَا تَحَابُّوا وَ تَهَادَوْا وَ أَدَّوُا الْأَمَانَةَ وَ اجْتَنَبُوا الْحَرَامَ وَ قَرَوُا الضَّيْفَ وَ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَ آتَوُا الزَّكَاةَ فَإِذَا لَمْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ ابْتُلُوا بِالْقَحْطِ وَ السِّنِينَ‌⁽²⁾.

«24»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِي عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا تَزَالُ أُمَّتِي بِخَيْرٍ مَا تَحَابُّوا وَ أَدَّوُا الْأَمَانَةَ وَ آتَوُا الزَّكَاةَ فَإِذَا لَمْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ ابْتُلُوا بِالْقَحْطِ وَ السِّنِينَ‌⁽³⁾.

«25»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي]: فِيمَا أَوْصَي بِهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عِنْدَ وَفَاتِهِ أُوصِيكَ يَا بُنَيَّ بِالصَّلَاةِ عِنْدَ وَقْتِهَا وَ الزَّكَاةِ فِي أَهْلِهَا عِنْدَ مَحَلِّهَا⁽⁴⁾.

«26»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَيْهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ يَاسِرٍ عَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ: إِذَا كَذَبَ الْوُلَاةُ حُبِسَ الْمَطَرُ وَ إِذَا جَارَ السُّلْطَانُ هَانَتِ الدَّوْلَةُ وَ إِذَا حُبِسَتِ الزَّكَاةُ مَاتَتِ الْمَوَاشِي‌⁽⁵⁾.

«27»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي]: فِي وَصِيَّةِ الْبَاقِرِ عليه السلام لِجَابِرٍ الْجُعْفِيِّ الزَّكَاةُ تَزِيدُ فِي الرِّزْقِ‌⁽⁶⁾.

«28»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: لَيْسَ السَّخِيُّ الْمُبَذِّرَ الَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ فِي غَيْرِ حَقِّهِ وَ لَكِنَّهُ الَّذِي يُؤَدِّي إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا فَرَضَ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ مِنَ الزَّكَاةِ وَ غَيْرِهَا وَ الْبَخِيلُ الَّذِي لَا يُؤَدِّي حَقَّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي مَالِهِ‌⁽⁷⁾.

حق مال و اموالش را پرداخت نکرده است و تهیدست فخر فروش. ⁽⁸⁾

روایت 23

عیون الاخبار: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: امت من در مسیر خیرند تا وقتی که همدیگر را دوست داشته باشند، به همدیگر هدیه بدهند، امانت را ادا کنند، از کارهای حرام دوری گزینند، مهمان نوازی کنند و نماز به پا دارند و زکات را پرداخت کنند که اگر چنین نکنند، به قحطی و خشکسالی مبتلا می‌گردند. ⁽⁹⁾

روایت 24

ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل می کند که پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: امت من در مسیر خیرند تا وقتی که همدیگر را دوست داشته باشند، امانت را ادا کنند و زکات را بپردازند که اگر چنین نکنند، به قحطی و خشکسالی مبتلا می‌گردند. ⁽¹⁰⁾

روایت 25

امالی طوسی: از جمله وصیت های امیر المومنین علیه السلام در هنگام وفات این بود که فرمود: ای پسرم تو را به برپایی نماز در سر وقت و دادن زکات به مستحقان در موقعیت آن (هنگام تکلیف) سفارش می کنم. ⁽¹¹⁾

روایت 26

امالی طوسی: یاسر از امام رضا علیه السلام نقل کرده که فرموده است: هرگاه والیان دروغ بگویند باران نمی بارد و هرگاه حاکم ظلم کند حکومت سست می شود و هرگاه زکات پرداخت نشود چهارپایان تلف می شوند. ⁽¹²⁾

روایت 27

امالی طوسی: امام باقر علیه السلام به جابر جعفی این گونه سفارش کرد: زکات روزی را افزایش می دهد.⁽¹³⁾

روایت 28

امالی طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: سخاوتمند کسی نیست که با اسراف، مال و دارایی اش را در جایی که شایسته نیست می بخشد بلکه سخاوتمند و بخشنده واقعی کسی است که زکات و موارد دیگری که خداوند عزّ و جلّ در مال و دارایی او واجب کرده است ادا می کند و بخیل کسی است که حق خداوند را در اموالش ادا نمی کند. ⁽¹⁴⁾

«29»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] بِإِسْنَادِ الْمُجَاشِعِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَانِعُ الزَّكَاةِ يَجُرُّ قُصْبَهُ فِي النَّارِ يَعْنِي أَمْعَاءَهُ فِي النَّارِ وَ مُثِّلَ لَهُ مَالُهُ فِي النَّارِ فِي صُورَةِ شُجَاعٍ أَقْرَعَ لَهُ زَبِيبَانِ أَوْ زَبِيبَتَانِ يَفِرُّ الْإِنْسَانُ مِنْهُ وَ هُوَ يَتْبَعُهُ حَتَّي يَقْضِمَهُ كَمَا يُقْضَمُ الْفُجْلُ وَ يَقُولُ أَنَا مَالُكَ الَّذِي بَخِلْتَ بِهِ‌⁽¹⁾.

«30»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ أَبِيهِ عليه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الدَّنَانِيرِ وَ الدَّرَاهِمِ وَ مَا عَلَي النَّاسِ فِيهَا فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام هِيَ خَوَاتِيمُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ جَعَلَهَا اللَّهُ مَصَحَّةً لِخَلْقِهِ وَ بِهَا يَسْتَقِيمُ شُئُونُهُمْ وَ مَطَالِبُهُمْ فَمَنْ أَكْثَرَ لَهُ مِنْهَا فَقَامَ بِحَقِّ اللَّهِ فِيهَا وَ أَدَّي زَكَاتَهَا فَذَاكَ الَّذِي طَابَتْ وَ خَلَصَتْ لَهُ وَ مَنْ أَكْثَرَ لَهُ مِنْهَا فَبَخِلَ بِهَا وَ لَمْ يُؤَدِّ حَقَّ اللَّهِ فِيهَا وَ اتَّخَذَ مِنْهَا الْآنِيَةَ فَذَاكَ الَّذِي حَقَّ عَلَيْهِ وَعِيدُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي كِتَابِهِ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَي يَوْمَ يُحْمي عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوي بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ‌⁽²⁾.

«31»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: عَلَيْكُمْ بِالزَّكَاةِ فَإِنِّي سَمِعْتُ نَبِيَّكُمْ صلي الله عليه و آله يَقُولُ الزَّكَاةُ قَنْطَرَةُ الْإِسْلَامِ فَمَنْ أَدَّاهَا جَازَ الْقَنْطَرَةَ وَ مَنْ مَنَعَهَا احْتُبِسَ دُونَهَا وَ هِيَ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِ‌⁽³⁾.

«32»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِيِّ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِيَّةَ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: فِي كِتَابِ عَلِيٍّ عليه السلام إِذَا مَنَعُوا الزَّكَاةَ مَنَعَتِ الْأَرْضُ بَرَكَتَهَا مِنَ الزَّرْعِ وَ الثِّمَارِ وَ الْمَعَادِنِ كُلَّهَا⁽⁴⁾.

أقول

تمامه و أمثاله في أبواب المعاصي.

«33»

مع، [معاني الأخبار] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْبَرْقِيِّ رَفَعَهُ قَالَ: إِذَا مُنِعَتِ الزَّكَاةُ

روایت 29

امالی طوسی: امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل می کند که پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: کسی که از دادن زکات امتناع می ورزد قُصب (یعنی روده اش) را در آتش می کشند و مال و اموال او به صورت ماری بسیار سمی که دو خال سیاه در بالای چشمانش دارد پدیدار می گردد. آن شخص از مار می گریزد و مار او را دنبال می کند تا اینکه او را همانند تُرُب می جود و به او می گوید: من مال و دارایی تو هستم که در بخشیدن آن بخیل بودی. ⁽⁵⁾

روایت 30

امالی طوسی: امام صادق علیه السلام از پدرشان روایت می کند که از ایشان در باره دینار و درهم (پول) و وظیفه مردمان در قبال آن سؤال شد. فرمود: اینها سکّه‌های خداست در زمین، خداوند آن ها را مایه سامان یابی زندگی خلق قرار داده است، و به وسیله آن هاست که کارهای مردمان روبه راه می‌شود و نیازهای آنان بر آورده می گردد. پس هر کس درهم و دینار (طلا و نقره - مال) فراوان داشته باشد، و حقّ خدای متعال را بپردازد، و زکات آن ها را بدهد، این گونه مالی پاکیزه است و به خود او تعلّق دارد. و هر کس با داشتن مال فراوان بخل ورزد و از دادن حقوق واجب خودداری کند و از آن ها ظروف (طلا و نقره) فراهم آورد، این گونه کسی مستحق عذاب خدای بزرگ است که در کتاب خود فرموده است: «یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فِی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ، هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ، فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُون»،⁽⁶⁾{روزی که آن [گنجینه] ها را در آتش دوزخ بگدازند وپیشانی و پهلو و پشت آنان را با آن ها داغ کنند [و گویند:] «این است آنچه برای خود اندوختید، پس [کیفر] آنچه را می‌اندوختید بچشید».}

روایت 31

امالی طوسی: امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل می کند که امیرالمومنین علیه السلام فرموده است: شما را به پرداخت زکات سفارش می‌کنم زیرا از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که می‌فرمود: زکات پل اسلام است؛ پس هر کس آن را بپردازد از پل می گذرد (و به اسلام می رسد)، و هر کس نپردازد در کنار پل می ماند. و همین زکات آتش غضب پروردگار را خاموش می‌کند. ⁽⁷⁾

روایت 32

علل الشرایع: امام باقر می گوید: در نامه علی علیه السلام چنین یافتیم: هرگاه زکات ندهند، زمین برکت خود را از کشته‌ها و میوه‌ها و کانیها برگیرد. ⁽⁸⁾

مؤلف

صورت کامل حدیث و احادیث مشابه آن در باب گناهان ذکر شده است.

روایت 33

معانی الأخبار: برقی از علی علیه السلام نقل می کند که فرمود: هنگامی که زکات داده نشود

سَاءَتْ حَالُ الْفَقِيرِ وَ الْغَنِيِّ قُلْتُ هَذَا الْفَقِيرُ يَسُوءُ حَالُهُ لِمَا مُنِعَ مِنْ حَقِّهِ وَ كَيْفَ يَسُوءُ حَالُ الْغَنِيِّ قَالَ الْغَنِيُّ الْمَانِعُ لِلزَّكَاةِ يَسُوءُ حَالُهُ فِي الْآخِرَةِ⁽¹⁾.

«34»

مع، [معاني الأخبار] مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْكُوفِيِّ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَيْسَ الْبَخِيلُ مَنْ يُؤَدِّي الزَّكَاةَ الْمَفْرُوضَةَ مِنْ مَالِهِ وَ يُعْطِي النَّائِبَةَ⁽²⁾

فِي قَوْمِهِ إِنَّمَا الْبَخِيلُ حَقُّ الْبَخِيلِ الَّذِي يَمْنَعُ الزَّكَاةَ الْمَفْرُوضَةَ فِي مَالِهِ وَ لَا يُعْطِي النَّائِبَةَ فِي قَوْمِهِ وَ هُوَ فِيمَا سِوَي ذَلِكَ يَبْذُرُ⁽³⁾.

«35»

مع، [معاني الأخبار] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: إِنَّمَا الشَّحِيحُ مَنْ مَنَعَ حَقَّ اللَّهِ وَ أَنْفَقَ فِي غَيْرِ حَقِّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽⁴⁾.

«36»

مع، [معاني الأخبار] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْجَهْمِ عَنْ مُوسَي بْنِ بَكْرٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عليهما السلام قَالَ: الْبَخِيلُ مَنْ بَخِلَ بِمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ‌⁽⁵⁾.

«37»

مع، [معاني الأخبار] أَبِي عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مَا مِنْ ذِي مَالٍ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ يَمْنَعُ زَكَاةَ مَالِهِ إِلَّا حَبَسَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقَاعٍ قَرْقَرٍ-⁽⁶⁾وَ سَلَّطَ عَلَيْهِ شُجَاعاً أَقْرَعَ يُرِيدُهُ وَ هُوَ

وضع فقیر و ثروتمند هر دو بد خواهد شد. گفتم: فقیر از این رو که حقش ادا نمی شود وضعیتش بد خواهد شد اما وضع ثروتمند چگونه ناگوار می شود؟ فرمود: ثروتمندی که زکات نمی دهد در آخرت وضعیت بد و ناگواری خواهد داشت.⁽⁷⁾

روایت 34

معانی الاخبار: امام باقر علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می کند که فرموده است: بخیل کسی نیست که زکات واجب شده بر اموالش را می پردازد و مصیبت و گرفتاری (پرداخت غرامت و دیه) قومش را رفع می کند، بلکه بخیل واقعی کسی است که زکاتی که در مال و اموالش واجب شده نمی پردازد و مصیبت و گرفتاری (پرداخت دیه و غرامت) قومش را برطرف نمی کند و در غیر این موارد اسراف و زیاده روی می کند. ⁽⁸⁾

روایت 35

معانی الاخبار: زراره از امام صادق علیه السلام نقل می کند که گفته است: همانا بخیل کسی است که از پرداخت حق خداوند (برای بینوایان) ممانعت می ورزد و در غیر حق خداوند عزّ و جلّ انفاق می کند. ⁽⁹⁾

روایت 36

معانی الاخبار: احمد بن سلیمان از موسی بن جعفر علیه السلام روایت می کند که فرموده است: بخیل واقعی کسی است که در آنچه خداوند بر او واجب گردانیده است بخل ورزد. ⁽¹⁰⁾

روایت 37

معانی الاخبار: حریز روایت می‌کند که امام جعفر صادق علیه السلام فرموده است: هر صاحب مال طلا و نقره که زکات بر آن واجب شده باشد و زکات آن مال را ندهد، البته حق سبحانه و تعالی در روز قیامت او را حبس نماید در صحرایی که زمینش سخت و لغزنده باشد و ماری سمی بر او مسلط گرداند. این مار به دنبال او می رود و او

يَحِيدُ عَنْهُ فَإِذَا رَأَي أَنَّهُ لَا يَتَخَلَّصُ مِنْهُ أَمْكَنَهُ مِنْ يَدِهِ فَيَقْضِمُهَا كَمَا يُقْضَمُ الْفُجْلُ ثُمَّ يَصِيرُ طَوْقاً فِي عُنُقِهِ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ⁽¹⁾وَ مَا مِنْ ذِي مَالٍ إِبِلٍ أَوْ بَقَرٍ أَوْ غَنَمٍ يَمْنَعُ زَكَاةَ مَالِهِ إِلَّا حَبَسَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقَاعٍ قَرْقَرٍ تَطَؤُهُ كُلُّ ذَاتِ ظِلْفٍ بِظِلْفِهَا وَ تَنْهَشُهُ كُلُّ ذَاتِ نَابٍ بِنَابِهَا وَ مَا مِنْ ذِي مَالٍ نَخْلٍ أَوْ كَرْمٍ أَوْ زَرْعٍ يَمْنَعُ زَكَاتَهَا إِلَّا طَوَّقَهُ اللَّهُ رَبْعَةَ⁽²⁾أَرْضِهِ إِلَي سَبْعِ أَرَضِينَ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ⁽³⁾.

ثو، [ثواب الأعمال] أبي عن سعد عن البرقي عن أبيه: مثله‌⁽⁴⁾.

سن، [المحاسن] أبي عن خلف بن حماد: مثله‌⁽⁵⁾:

مع معاني الاخبار قال الأصمعي القاع المكان المستوي ليس فيه ارتفاع و لا انخفاض قال أبو عبيد و هي القيعة أيضا قال الله تبارك و تعالي كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ و جمع قيعة قاع قال الله عز و جل فَيَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً و القرقر المستوي أيضا و يروي بقاع قفر و يروي بقاع قرق و هو مثل القرقر في المعني فقال الشاعر :

كأن أيديهن بالقاع القرق *** أيدي غراري‌⁽⁶⁾يتعاطين الورق

و الشجاع الأقرع‌⁽⁷⁾.

می گریزد و چون ببیند که از دست او خلاصی ندارد، دست خود را به دهان او دهد. چون مار آن دست را در دندان گرفت آن را مانند ترب می جود و بعد از آن در گردنش می‌پیچد و این مصداق این سخن خداوند خواهد شد: «سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ»، ⁽⁸⁾{به زودی آنچه که به آن بخل ورزیده‌اند، روز قیامت طوق گردنشان می‌شود} و هر کس مال او شتر یا گاو یا گوسفند باشد و زکات آن را نداده باشد، حق سبحانه و تعالی او را در صحرایی لغزنده حبس می کند و او در در زیر سم این حیوانات می افتد و جانوران نیش دار او را نیش می زنند و هر که زکات خرما و مویز و گندم و جو را نداده باشد، حق سبحانه و تعالی آن قطعه باغ یا زمین را تا روز قیامت تا عمق هفت طبقه زمین در گردن وی می آویز د. ⁽⁹⁾

ثواب الاعمال: برقی از پدرش مانند این حدیث را روایت کرده است. ⁽¹⁰⁾

المحاسن : خلف بن حماد نیز این این حدیث را روایت کرده است. ⁽¹¹⁾

معانی الاخبار: اصمعی گفته است: «قاع» مکان مسطحی است که پستی و بلندی ندارد. ابوعبید گفته است: «قاع» همان «قیعه» است که در این سخن خداوند آمده است: «کَسَرَابٍ بِقِیعَةٍ»،⁽¹²⁾{چون سرابی در زمینی هموار است.} جمع قیعه قاع است. خداوند می فرماید: «فَیَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا»،⁽¹³⁾{پس آن ها را پهن و هموار خواهد کرد.} «قرقر» به معنای مسطح و لغزنده است و همچنین به صورت «بقاع قفر» و «بقاع قرق» روایت شده است که با «قرقر» به یک معنا به کار می روند. شاعر سروده است:

گویی دستان آن ها در زمین پهن و هموار

دستان دوشیزگان زیبارویی است که برگ داد و ستد می کنند.

«38»

ع،⁽¹⁾[علل الشرائع] ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] فِي عِلَلِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ الرِّضَا عليه السلام: عِلَّةُ الزَّكَاةِ مِنْ أَجْلِ قُوتِ الْفُقَرَاءِ وَ تَحْصِيلِ أَمْوَالِ الْأَغْنِيَاءِ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي كَلَّفَ أَهْلَ الصِّحَّةِ الْقِيَامَ بِشَأْنِ أَهْلِ الزَّمَانَةِ وَ الْبَلْوَي كَمَا قَالَ عَزَّ وَ جَلَ لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ بِإِخْرَاجِ الزَّكَاةِ وَ فِي أَنْفُسِكُمْ‌⁽²⁾بِتَوْطِينِ الْأَنْفُسِ مَعَ الصَّبْرِ مَعَ مَا فِي ذَلِكَ مِنْ أَدَاءِ شُكْرِ نِعَمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الطَّمَعِ فِي الزِّيَادَةِ مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ الرَّأْفَةِ لِأَهْلِ الضَّعْفِ وَ الْعَطْفِ عَلَي أَهْلِ الْمَسْكَنَةِ وَ الْحَثِّ لَهُمْ عَلَي الْمُوَاسَاةِ وَ تَقْوِيَةِ الْفُقَرَاءِ وَ الْمَعُونَةِ لَهُمْ عَلَي أَمْرِ الدِّينِ وَ هُمْ عِظَةٌ لِأَهْلِ الْغِنَي وَ عِبْرَةٌ لَهُمْ لِيَسْتَدِلُّوا عَلَي فَقْرِ الْآخِرَةِ بِهِمْ وَ مَا لَهُمْ مِنَ الْحَثِّ فِي ذَلِكَ عَلَي الشُّكْرِ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِمَا خَوَّلَهُمْ وَ أَعْطَاهُمْ وَ الدُّعَاءِ وَ التَّضَرُّعِ وَ الْخَوْفِ مِنْ أَنْ يَصِيرُوا مِثْلَهُمْ فِي أُمُورٍ كَثِيرَةٍ فِي أَدَاءِ الزَّكَاةِ وَ الصَّدَقَاتِ وَ صِلَةِ الْأَرْحَامِ وَ اصْطِنَاعِ الْمَعْرُوفِ‌⁽³⁾.

«39»

ع، [علل الشرائع] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ بَزِيعٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ مُبَارَكٍ الْعَقَرْقُوفِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام يَقُولُ: إِنَّمَا وُضِعَتِ الزَّكَاةُ قُوتاً لِلْفُقَرَاءِ وَ تَوْفِيراً لِأَمْوَالِهِمْ‌⁽⁴⁾.

سن، [المحاسن] أبي عن يونس: مثله‌⁽⁵⁾.

«40»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ الزَّكَاةَ كَمَا فَرَضَ الصَّلَاةَ فَلَوْ أَنَّ رَجُلًا حَمَلَ الزَّكَاةَ فَأَعْطَاهَا عَلَانِيَةً لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ عَتَبٌ وَ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ لِلْفُقَرَاءِ فِي أَمْوَالِ الْأَغْنِيَاءِ مَا يَكْتَفُونَ بِهِ وَ لَوْ عَلِمَ أَنَّ الَّذِي فَرَضَ لَهُمْ لَمْ يَكْفِهِمْ

روایت 38

علل الشرایع،⁽⁶⁾عیون الاخبار: ابن سنان از امام رضا علیه السلام نقل می کند که فرموده است: علّت (وجوب) زکات، فراهم شدن روزی فقیران و محفوظ ماندن اموال ثروتمندان است، چون که خداوند متعال، تندرستان را به سرپرستی زمینگیرشدگان و مبتلایان مکلّف ساخته است. خداوند می فرماید: «لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوَالِکُمْ»⁽⁷⁾،{قطعاً در مال هایتان آزموده خواهید شد.} با دادن زکات «وَ فی أَنفُسِکُمْ»{و جان هایتان} با رسیدگی به فقرا و مساکین و تفقد احوال ایشان همراه با صبر، که با این کار سپاس نعمت های خداوند عزّ و جلّ را ادا کرده است و خود را در معرض فراوانی نعمت های الهی در آورده است و رحمت و عطوفت خود را شامل حال بیچارگان و ضعیفان گردانیده و در حق درویشان مهربانی کرده است و آنان را به مساوات و تقویت کردن فقرا، و مدد رساندن به آنان بر انگیخته است، تا بتوانند به تکالیف دینی خود عمل کنند. فقرا پند و عبرتی برای ثروتمندان هستند تا بر فقر (از اعمال صالح) در روز قیامت دلالت کنند و اینان سبب می شوند تا افراد توانگر به شکر و سپاس نعمت های که خداوند عزّ و جلّ به آنان ارازانی داشته است رغبت پیدا کنند و به درگاه الهی دعا و تضرع و زاری کنند و از این بترسند که مانند آنان شوند و آن ها را برای انجام کارهای بسیاری همچون دادن زکات واجب و صدقات مستحب و احسان کردن به خویشان و نیکی کردن بر می انگیزند. ⁽⁸⁾

روایت 39

علل الشرایع: عقرقوفیّ می گوید از موسی بن جعفر علیه السلام شنیدم که می فرمود: حق سبحانه و تعالی زکات را مقرر گردانید تا قوْت فقراء و سبب زیادتی اموال اغنیاء باشد. ⁽⁹⁾

المحاسن : یونس نیز این حدیث را روایت کرده است. ⁽¹⁰⁾

روایت 40

علل الشرایع: ابن سنان از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرموده است: خدای بزرگ، زکات را به همان گونه واجب کرد که نماز را واجب کرد؛ پس اگر کسی زکات را با خود می‌برد و آشکارا به مستحقّان می‌رساند هیچ سرزنشی بر او نیست. و پرداخت زکات از آن رو لازم است که خدای بزرگ بر اموال توانگران، پرداخت مقداری که زندگانی فقیران را اداره کند واجب کرده است. و اگر خداوند می‌دانست که آن مقدار بسنده آنان نیست

لَزَادَهُمْ فَإِنَّمَا يُؤْتَي الْفُقَرَاءُ فِيمَا أُتُوا⁽¹⁾مِنْ مَنْعِ مَنْ مَنَعَهُمْ حُقُوقَهُمْ لَا مِنَ الْفَرِيضَةِ⁽²⁾.

«41»

ع، [علل الشرائع] أَبِي عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ صَبَّاحٍ الْحَذَّاءِ عَنْ قُثَمَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ أَخْبِرْنِي عَنِ الزَّكَاةِ كَيْفَ صَارَتْ مِنْ كُلِّ أَلْفٍ خَمْسَةً وَ عِشْرِينَ دِرْهَماً لَمْ يَكُنْ أَقَلَّ أَوْ أَكْثَرَ مَا وَجْهُهَا قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْخَلْقَ كُلَّهُمْ فَعَلِمَ صَغِيرَهُمْ وَ كَبِيرَهُمْ وَ عَلِمَ غَنِيَّهُمْ وَ فَقِيرَهُمْ فَجَعَلَ مِنْ كُلِّ أَلْفِ إِنْسَانٍ خَمْسَةً وَ عِشْرِينَ مِسْكِيناً فَلَوْ عَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَسَعُهُمْ لَزَادَهُمْ لِأَنَّهُ خَالِقُهُمْ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِهِمْ‌⁽³⁾.

سن، [المحاسن] إبراهيم بن هاشم عن محمد بن جعفر عن صباح الحذاء: مثله‌⁽⁴⁾.

«42»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ مَهْدِيٍّ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ عليه السلام قَالَ: مَنْ أَخْرَجَ زَكَاةَ مَالِهِ تَامّاً فَوَضَعَهَا فِي مَوْضِعِهَا لَمْ يُسْأَلْ مِنْ أَيْنَ اكْتَسَبَ مَالَهُ‌⁽⁵⁾.

«43»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِي عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنِ 6 الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَيْراً بَعَثَ إِلَيْهِ مَلَكاً مِنْ خُزَّانِ الْجَنَّةِ فَيَمْسَحُ صَدْرَهُ وَ يُسَخِّي نَفْسَهُ بِالزَّكَاةِ⁽⁶⁾.

نوادر الراوندي، بإسناده عن موسي بن جعفر عن آبائه عليهم السلام عن النبي صلي الله عليه و آله: مثله‌⁽⁷⁾.

بر آن می‌افزود. پس بلایی که به فقیران می‌رسد از طرف کسانی است که حق آنان را پرداخت نمی کنند و نه از جهت آنچه خداوند مقرر کرده است. ⁽⁸⁾

روایت 41

علل الشرایع: قثم می گوید به امام صادق علیه السلام گفتم: فدایت شوم، من را از این با خبر ساز که چرا از هر هزار درهم بیست و پنج درهم زکات تعیین شده است نه کمتر نه بیشتر. دلیل آن چیست؟ فرمود: خداوند عزیز و بلند مرتبه همه مخلوقات را آفرید و از بزرگ و کوچک آن ها و توانگر و ناتوان آنان آگاه بود. پس از هر هزار نفر از انسان ها بیست و پنج فقیر و تهیدست قرار داد. اگر می دانست که آن مقدار بسنده آنان نیست بر آن می‌افزود، زیرا او آفریدگار انسان ها است و از خودشان به آن ها داناتر است. ⁽⁹⁾

المحاسن: محمد بن جعفر از صباح الحذاء مانند این حدیث را روایت کرده است. ⁽¹⁰⁾

روایت 42

ثواب الاعمال: مهدی از موسی بن جعفر علیه السلام روایت می کند که فرموده است: هر کسی زکات مال خود را به صورت کامل پرداخت و به مورد واقعی مصرفش برساند، از او سؤال نخواهد شد که مالش را از کجا به هم رسانیده است. ⁽¹¹⁾

روایت 43

ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام از پدرانش نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: هرگاه خداوند متعال خیر بنده ای را بخواهد یکی از فرشته های خزانه دار بهشت را به نزد او می فرستد و قلب او را لمس می کند و نَفْس او را با زکات بخشنده می کند. ⁽¹²⁾

نوادر الراوندی: موسی بن جعفر علیه السلام از پدرانش از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم همین حدیث را روایت کرده است. ⁽¹³⁾

«44»

ثو، [ثواب الأعمال] قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي وَصِيَّتِهِ: اللَّهَ اللَّهَ فِي الزَّكَاةِ فَإِنَّهَا تُطْفِئُ غَضَبَ رَبِّكُمْ‌⁽¹⁾.

«45»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: حَصِّنُوا أَمْوَالَكُمْ بِالزَّكَاةِ وَ دَاوُوا مَرْضَاكُمْ بِالصَّدَقَةِ وَ مَا تَلِفَ مَالٌ فِي بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍ إِلَّا بِمَنْعِ الزَّكَاةِ⁽²⁾.

«46»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَقَالَ مَا مِنْ عَبْدٍ مَنَعَ زَكَاةَ مَالِهِ شَيْئاً إِلَّا جَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُعْبَاناً مِنْ نَارٍ طَوْقاً فِي عُنُقِهِ يَنْهَشُ مِنْ لَحْمِهِ حَتَّي يَفْرُغَ مِنَ الْحِسَابِ وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ قَالَ مَا بَخِلُوا بِهِ مِنَ الزَّكَاةِ⁽³⁾.

شي، [تفسير العياشي] عن محمد بن مسلم: مثله‌⁽⁴⁾.

«47»

ثو، [ثواب الأعمال] مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْكُوفِيِّ عَنْ مُوسَي بْنِ سَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: دَمَانِ فِي الْإِسْلَامِ لَا يَقْضِي فِيهِمَا أَحَدٌ بِحُكْمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَتَّي يَقُومَ قَائِمُنَا الزَّانِي الْمُحْصَنُ يَرْجُمُهُ مَانِعُ الزَّكَاةِ يَضْرِبُ عُنُقَهُ.

وَ ذَكَرَ أَنَّ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مَنْ مَنَعَ الزَّكَاةَ فِي حَيَاتِهِ طَلَبَ الْكَرَّةَ بَعْدَ مَوْتِهِ.

وَ قَالَ عليه السلام: مَنْ مَنَعَ قِيرَاطاً مِنَ الزَّكَاةِ فَلْيَمُتْ إِنْ شَاءَ يَهُودِيّاً وَ إِنْ شَاءَ نَصْرَانِيّاً⁽⁵⁾.

روایت 44

ثواب الاعمال: امیر المومنین علیه السلام در وصیت خود فرموده است: خدا را خدا را در مورد زکات به یاد داشته باشید، زیرا پرداختن آن موجب خاموش کردن غضب پروردگار است. ⁽⁶⁾

روایت 45

ثواب الاعمال: ابن شمر می گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: امولتان را با دادن زکات مصونیت بخشید و مریضان خود را با صدقه علاج کنید، چرا که هر مال و اموالی که در دریا و خشکی تلف می شود به دلیل ندادن زکات است.⁽⁷⁾

روایت 46

ثواب الاعمال: محمد بن مسلم می گوید از امام باقر علیه السلام در مورد این سخن خداوند: «سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ»⁽⁸⁾،{به زودی آنچه که به آن بخل ورزیده‌اند، روز قیامت طوق گردنشان می‌شود.} پرسیدم، فرمودند: هر بنده که چیزی از زکات مالش را ندهد البته حق سبحانه و تعالی آن مال را در روز قیامت اژدهایی می‌کند که مانند طوقی در گردنش افتاده باشد و دندان در گوشت او گذاشته، او را می گزد تا حق سبحانه و تعالی از حساب خلایق فارغ شود و این است آن چه خداوند فرموده است: «سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ»، {به زودی آنچه که به آن بخل ورزیده‌اند، روز قیامت طوق گردنشان می‌شود.} سپس فرمود: مراد الهی از آنچه که بخل ورزیده اند، زکات است. ⁽⁹⁾

تفسیر عیاشی: محمد بن مسلم نیز این حدیث را روایت کرده است. ⁽¹⁰⁾

روایت 47

ثواب الاعمال: ابان بن تغلب از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمود: در اسلام دو خون است که هیچ کس در مورد آن به حکم خدای عز و جل قضاوت نمی کند تا قائم ما قیام کند (وحکم او را اجرا می کند) و آن زنا کاری است که همسر داشته باشد . حضرت او را سنگسار می‌کند، و دیگری کسی است که زکات مال خود را ندهد، او را گردن می‌زند .

در روایت ابوبصیر از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود: هر کس در زندگی زکات دارایی اش را نپردازد، پس از مرگش درخواست کند که به دنیا بازگردد.

و فرموده است: اگر کسی قیراطی از زکاتش را نپردازد، یا باید یهودی بمیرد یا مسیحی (مسلمان نخواهد مُرد).⁽¹¹⁾

سن، [المحاسن] محمد بن علي عن موسي بن سعدان: إلي آخر الخبرين‌⁽¹⁾.

«48»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: مَنْ مَنَعَ قِيرَاطاً مِنَ الزَّكَاةِ فَمَا هُوَ بِمُؤْمِنٍ وَ لَا مُسْلِمٍ.

وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مَا ضَاعَ مَالٌ فِي بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍ إِلَّا بِمَنْعِ الزَّكَاةِ.

وَ قَالَ: إِذَا قَامَ الْقَائِمُ أَخَذَ مَانِعَ الزَّكَاةِ فَضَرَبَ عُنُقَهُ‌⁽²⁾.

سن، [المحاسن] أبي عن بعض أصحابه: مثله‌⁽³⁾.

«49»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ نَاساً مِنْ قُبُورِهِمْ مَشْدُودَةً أَيْدِيهِمْ إِلَي أَعْنَاقِهِمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يَتَنَاوَلُوا بِهَا قِيسَ أَنْمُلَةٍ مَعَهُمْ مَلَائِكَةٌ يُعَيِّرُونَهُمْ تَعْيِيراً شَدِيداً يَقُولُونَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ مَنَعُوا خَيْراً قَلِيلًا مِنْ خَيْرٍ كَثِيرٍ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَعْطَاهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَمَنَعُوا حَقَّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي أَمْوَالِهِمْ‌⁽⁴⁾.

«50»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَي عَنْ دَاوُدَ عَنْ أَخِيهِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: بَعَثَنِي إِنْسَانٌ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام زَعَمَ أَنَّهُ يَفْزَعُ فِي مَنَامِهِ مِنِ امْرَأَةٍ تَأْتِيهِ قَالَ فَصِحْتُ حَتَّي سَمِعَ الْجِيرَانُ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام اذْهَبْ فَقُلْ لَهُ إِنَّكَ لَا تُؤَدِّي الزَّكَاةَ فَقَالَ بَلَي وَ اللَّهِ إِنِّي لَأُؤَدِّيهَا قَالَ فَقُلْ لَهُ إِنْ كُنْتَ تُؤَدِّيهَا فَإِنَّكَ لَا تُؤَدِّيهَا إِلَي أَهْلِهَا.

وَ ذَكَرَ أَحْمَدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: مَنْ مَنَعَ الزَّكَاةَ سَأَلَ الرَّجْعَةَ عِنْدَ الْمَوْتِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ

المحاسن دو روایت فوق را از قول محمد بن علی از موسی بن سعدان روایت کرده است.⁽⁵⁾

روایت 48

ثواب الاعمال: برقی از پدرش نقل می کند که یکی از اصحاب ما گفته است: هر کس قیراطی از زکاتش را نپردازد مؤمن و مسلمان نیست.

امام صادق علیه السلام فرموده است: مالی ضایع نشده است، نه در دریا و نه در خشکی، مگر به خاطر خود داری از پرداخت زکات.

و فرموده است: هر گاه قائم آل محمد برانگیخته شود کسی را که زکات نمی پردازد گرفته و گردن او را قطع می کند.

المحاسن : پدرم از برخی اصحاب ما این حدیث را روایت کرده است. ⁽⁶⁾

روایت 49

ثواب الاعمال: ابو الجارود از امام باقر علیه السلام نقل می کند که فرمود: خدای عزّ و جلّ در روز رستاخیز مردمانی را که دستانشان بر گردنشان بسته شده از گورهایشان برانگیزاند آن گونه که نتوانند چیز کوچکی را هم برگیرند، همراه آنان فرشتگانی باشند که آنان را به سختی سرزنش کنند و گویند: اینان کسانی هستند که خیری اندک را از خیر بسیار بازداشتند، اینان کسانی هستند که خدای گرامی و بزرگ بر آنان نعمت عطا فرمود و آنان حقّ خدا را از دارایی خویش پرداخت نکردند. ⁽⁷⁾

روایت 50

ثواب الاعمال: صفوان بن یحیی از داود از برادرش عبدالله روایت می کند که گفته است: کسی مرا نزد امام صادق علیه السّلام فرستاد و ادّعا می‌کرد از زنی که در خوابش می‌آید، می‌هراسد و می‌گفت که شبی چنان نعره زدم که همسایگان صدایم را شنیدند. امام صادق علیه السّلام فرمود: بازگرد و به او بگو: تو زکات دارایی‌ات را نمی‌پردازی. گفت: به خدا سوگند که بی‌تردید زکاتم را می‌پردازم. امام علیه السّلام دیگر بار فرمود: پس او را بگو که اگر آن را می‌پردازی لا بدّ به مستحقّش نمی‌دهی.

احمد بن ابی عبدالله گفته است در روایت ابوبصیر آمده است: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: کسی که زکات را نپردازد هنگام مرگ درخواست بازگشت (به دنیا) کند و این همان سخن خدای تعالی است که فرموده است:

حَتَّي إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ‌⁽¹⁾.

سن، [المحاسن] أبي عن صفوان عن داود عن أخيه: مثله‌⁽²⁾.

«51»

وَ رَوَي بَعْضُ الْأَفَاضِلِ مِنْ جَامِعِ الْبَزَنْطِيِّ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ رِفَاعَةَ عَنْهُ عليه السلام: مِثْلَهُ.

وَ رَوَي بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْهُ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَي هَذِهِ الْأُمَّةِ شَيْئاً أَشَدَّ عَلَيْهِمْ مِنَ الزَّكَاةِ وَ فِيهَا تَهْلِكُ عَامَّتُهُمْ‌⁽³⁾.

«52»

مَجَالِسُ الشَّيْخِ، الْحُسَيْنُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ زَكَرِيَّا عَنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَسْبَاطٍ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: مَانِعُ الزَّكَاةِ يُطَوَّقُ بِحَيَّةٍ قَرْعَاءَ تَأْكُلُ مِنْ دِمَاغِهِ وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَي سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ، بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ رِفَاعَةَ بْنِ مُوسَي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: مَا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ ذِكْرُهُ عَلَي هَذِهِ الْأُمَّةِ أَشَدَّ عَلَيْهِمْ مِنَ الزَّكَاةِ وَ مَا تَهْلِكُ عَامَّتُهُمْ إِلَّا فِيهَا⁽⁵⁾.

«53»

نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: سُوسُوا إِيمَانَكُمْ بِالصَّدَقَةِ وَ حَصِّنُوا أَمْوَالَكُمْ بِالزَّكَاةِ وَ ادْفَعُوا أَمْوَاجَ الْبَلَاءِ بِالدُّعَاءِ⁽⁶⁾.

وَ مِنْهُ، قَالَ عليه السلام: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَرَضَ فِي أَمْوَالِ الْأَغْنِيَاءِ أَقْوَاتَ الْفُقَرَاءِ فَمَا جَاعَ فَقِيرٌ إِلَّا بِمَا مَنَعَ غَنِيٌّ وَ اللَّهُ تَعَالَي جَدُّهُ سَائِلُهُمْ عَنْ ذَلِكَ‌⁽⁷⁾.

«حَتَّی إِذَا جَاء أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْت»،⁽⁸⁾{تا آن گاه که مرگ یکی از ایشان فرا رسد، می‌گوید: «پروردگارا، مرا بازگردانید شاید من در آنچه وانهاده‌ام کار نیکی انجام دهم.}⁽⁹⁾

المحاسن : داود از برادرش همین حدیث را روایت کرده است.

روایت 51

جمیل از رفاعۀ نیز این حدیث را از امام صادق علیه السلام روایت کرده است.

با این سند از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: خداوند چیزی سخت تر از زکات بر این امت فرض نکرده است و در امر زکات بیشتر آنان هلاک می شوند. ⁽¹⁰⁾

روایت 52

مجالس الشیخ: ایوب بن راشد می گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: کسی که زکات نمی دهد ماری در گردنش انداخته می شود که موی سرش از بسیاری زهرش ریخته باشد و این مار از مغز سر او می خورد و این مضمون سخن خداوند بلند مرتبه است که می فرماید: «سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ»، ⁽¹¹⁾{به زودی آنچه که به آن بخل ورزیده‌اند، روز قیامت طوق گردنشان می‌شود.} ⁽¹²⁾

با همین سند از رفاعۀ بن موسی نقل شده که گفته است از امام صادق شنیدم که فرمود: خدواند چیزی سخت تر از زکات بر این امت فرض نکرده است و در امر زکات است که بیشتر امت اسلامی هلاک می شوند. ⁽¹³⁾

روایت 53

نهج البلاغۀ: امیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرماید: ایمان خود را با صدقه دادن، و اموالتان را با زکات دادن نگاهدارید و امواج بلا را با دعا از خود برانید. ⁽¹⁴⁾

همجنین فرموده است: همانا خدای سبحان روزی فقرا را در اموال توانگران قرار داده است، پس فقیری گرسنه نمی ماند جز به کامیابی توانگران، و خداوند از آنان درباره گرسنگی گرسنگان خواهد پرسید. ⁽¹⁵⁾

وَ مِنْهُ، قَالَ عليه السلام: ثُمَّ إِنَّ الزَّكَاةَ جُعِلَتْ مَعَ الصَّلَاةِ قُرْبَاناً لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ فَمَنْ أَعْطَاهَا طَيِّبَ النَّفْسِ بِهَا فَإِنَّهَا تُجْعَلُ لَهُ كَفَّارَةً وَ مِنَ النَّارِ حِجَازاً وَ وِقَايَةً فَلَا يُتْبِعَنَّهَا أَحَدٌ نَفْسَهُ وَ لَا يُكْثِرَنَّ عَلَيْهَا لَهْفَهُ فَإِنَّ مَنْ أَعْطَاهَا غَيْرَ طَيِّبِ النَّفْسِ بِهَا يَرْجُو بِهَا مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْهَا فَهُوَ جَاهِلٌ بِالسُّنَّةِ مَغْبُونُ الْأَجْرِ ضَالُّ الْعَمَلِ طَوِيلُ النَّدَمِ‌⁽¹⁾.

«54»

أَعْلَامُ الدِّينِ، عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: إِذَا أَرَدْتَ أَنْ يُثْرِيَ اللَّهُ مَالَكَ فَزَكِّهِ وَ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ يُصِحَّ اللَّهُ بَدَنَكَ فَأَكْثِرْ مِنَ الصَّدَقَةِ الْخَبَرَ.

«55»

كِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الرَّزَّازِ عَنْ خَالِهِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ الْخَزَّازِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الزَّكَاةُ قَنْطَرَةُ الْإِسْلَامِ.

«56»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: مَا نَقَصَتْ زَكَاةٌ مِنْ مَالٍ قَطُّ.

وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ: أَنَّهُ لَمَّا غَسَّلَ أَبَاهُ عَلِيّاً عليه السلام نَظَرُوا إِلَي مَوَاضِعِ الْمَسَاجِدِ مِنْ رُكْبَتَيْهِ وَ ظَاهِرِ قَدَمَيْهِ كَأَنَّهَا مَبَارِكُ الْبَعِيرِ وَ نَظَرُوا إِلَي عَاتِقِهِ وَ فِيهِ مِثْلُ ذَلِكَ فَقَالُوا لِمُحَمَّدٍ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَدْ عَرَفْنَا أَنَّ هَذَا مِنْ إِدْمَانِ السُّجُودِ فَمَا هَذَا الَّذِي تري [نَرَي] عَلَي عَاتِقِهِ قَالَ أَمَا لَوْ لَا أَنَّهُ مَاتَ مَا حَدَّثْتُكُمْ عَنْهُ كَانَ لَا يَمُرُّ بِهِ يَوْمٌ إِلَّا أَشْبَعَ فِيهِ مِسْكِيناً فَصَاعِداً مَا أَمْكَنَهُ وَ إِذَا كَانَ اللَّيْلُ نَظَرَ إِلَي مَا فَضَلَ عَنْ قُوتِ عِيَالِهِ فَجَعَلَهُ فِي جِرَابٍ فَإِذَا هَدَأَ النَّاسُ وَضَعَهُ عَلَي عَاتِقِهِ وَ تَخَلَّلَ الْمَدِينَةَ وَ قَصَدَ قَوْماً لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَ فرغه [فَرَّقَهُ] فِيهِمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ وَ لَا يَعْلَمُ بِذَلِكَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِهِ غَيْرِي فَإِنِّي كُنْتُ اطَّلَعْتُ عَلَي ذَلِكَ مِنْهُ يَرْجُو بِذَلِكَ فَضْلَ إِعْطَاءِ الصَّدَقَةِ بِيَدِهِ وَ دَفْعِهَا سِرّاً.

و نیز حضرت فرموده اند: همانا پرداخت زکات و اقامه نماز عامل نزدیک شدن مسلمانان به خداست، پس آن کس که زکات را با رضایت خاطر بپردازد کفاره گناهان او می شود و بازدارنده و نگاهدارنده او از آتش جهنم است، پس نباید به آنچه پرداخته با نظر حسرت نگاه کند و برای پرداخت زکات افسوس خورد، زیرا آن کس که زکات را از روی رغبت نپردازد و انتظار بهتر از آنچه را پرداخته، داشته باشد، به سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نادان است، و در پاداش زیانکار است و عمل او تباه و همیشه پشیمان خواهد بود. ⁽²⁾

روایت 54

اعلام الدین: امیر المؤمنین از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می کند که فرمود: اگر می خواهی خداوند مال تو را فزونی بخشد زکات آن را پرداخت کن و اگر می خواهی خداوند جسمت را سالم نگه دارد صدقه زیاد بده.

روایت 55

کتاب الامامۀ و التبصرۀ: جعفر بن محمد از پدرانش نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: زکات پُل (رسیدن به) اسلام است.

روایت 56

دعائم الاسلام: حسن بن علی علیه السلام فرموده است: زکات هرگز از مال و دارایی نمی کاهد .

از محمد بن علی (امام باقر) علیه السلام نقل شده، هنگامی که پدرش علی بن الحسین علیه السلام را غسل می‌داد، به سجده‌گاه های او در زانو و پشت پا نظر کردند که همچون زانوی شتر می‌نمود، بر شانه او نیز همانند آن دیدند. به امام باقر علیه السلام گفتند: ای پسر پیامبر! آن ها را می‌دانیم که از فراوانی نماز و طول سجده پدید آمده است ولی این که بر شانه او می‌بینیم از چیست؟ گفت: اگر زنده می‌ بود چیزی در این باره به شما نمی‌گفتم. روزی براو نمی‌گذشت که در آن یک یا چند بینوا را سیر نکند و چون شب فرا می‌رسید آنچه را که از خوراک عیالش در آن روز زیاد مانده بود در انبانی می‌نهاد و هنگامی که مردمان در خانه‌های خود آرام می‌گرفتند آن انبان را بر دوش می‌گرفت و در شهر به راه می‌افتاد و به سراغ کسانی می‌رفت که نیازمند بودند و روی گدایی نداشتند و آن را میان آن ها بخش می‌کرد و آنان او را نمی‌شناختند و از خاندان او کسی جز من از این امر آگاه نبود و مقصودش از این کار آن بود که فضیلت و ثواب با دست خود و در پنهانی صدقه دادن را ببرد.

وَ كَانَ يَقُولُ إِنَّ صَدَقَةَ السِّرِّ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ كَمَا يُطْفِئُ الْمَاءُ النَّارَ فَإِذَا تَصَدَّقَ أَحَدُكُمْ فَأَعْطَي بِيَمِينِهِ فَلْيُخْفِهَا عَنْ شِمَالِهِ‌⁽¹⁾.

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ: إِنَّ صَدَقَةَ الْمُؤْمِنِ لَا تَخْرُجُ مِنْ يَدِهِ حَتَّي يُفَكَّ عَنْهَا لُحِيُّ سَبْعِينَ شَيْطَاناً وَ صَدَقَةُ السِّرِّ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ كَمَا يُطْفِئُ الْمَاءُ النَّارَ فَإِذَا تَصَدَّقَ أَحَدُكُمْ فَأَعْطَي بِيَمِينِهِ فَلْيُخْفِهَا عَنْ شِمَالِهِ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا كَانَ مِنَ الصَّدَقَةِ وَ الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ أَعْمَالِ الْبِرِّ كُلِّهَا تَطَوُّعاً فَأَفْضَلُهَا مَا كَانَ سِرّاً وَ مَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ وَاجِباً مَفْرُوضاً فَأَفْضَلُهُ أَنْ يُعْلَنَ بِهِ.

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: يُدْفَعُ بِالصَّدَقَةِ الدَّاءُ وَ الدُّبَيْلَةُ⁽²⁾وَ الْغَرَقُ وَ الْحَرَقُ وَ الْهَدْمُ وَ الْجُنُونُ حَتَّي عَدَّ صلي الله عليه و آله سَبْعِينَ نَوْعاً مِنَ الْبَلَاءِ.

وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ رَجُلٌ لَهُ نِعْمَةٌ وَ لَمْ يُرْزَقْ مِنَ الْوَلَدِ غَيْرَ وَاحِدٍ وَ كَانَ لَهُ مُحِبّاً وَ عَلَيْهِ شَفِيقاً فَلَمَّا بَلَغَ مَبْلَغَ الرِّجَالِ زَوَّجَهُ ابْنَةَ عَمٍّ لَهُ فَأَتَاهُ آتٍ فِي مَنَامِهِ فَقَالَ إِنَّ ابْنَكَ هَذَا لَيْلَةَ يَدْخُلُ بِهَذِهِ الْمَرْأَةِ يَمُوتُ فَاغْتَمَّ لِذَلِكَ غَمّاً شَدِيداً وَ كَتَمَهُ وَ جَعَلَ يُسَوِّفُ بِالدُّخُولِ حَتَّي أَلَحَّتِ امْرَأَتُهُ عَلَيْهِ وَ وَلَدُهُ وَ أَهْلُ بَيْتِ الْمَرْأَةِ فَلَمَّا لَمْ يَجِدْ حِيلَةً اسْتَخَارَ اللَّهَ وَ قَالَ لَعَلَّ ذَلِكَ كَانَ مِنَ الشَّيْطَانِ فَأَدْخَلَ أَهْلَهُ عَلَيْهِ وَ بَاتَ لَيْلَةَ دُخُولِهِ قَائِماً وَ يَنْتَظِرُ مَا يَكُونُ مِنِ ابْنِهِ حَتَّي إِذَا أَصْبَحَ غَدَا عَلَيْهِ فَأَصَابَهُ عَلَي أَحْسَنِ حَالٍ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ فَلَمَّا كَانَ اللَّيْلُ نَامَ فَأَتَاهُ ذَلِكَ الَّذِي كَانَ أَتَاهُ فِي مَنَامِهِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ دَفَعَ عَنِ ابْنِكَ وَ أَنْسَأَ أَجَلَهُ بِمَا صَنَعَ بِالسَّائِلِ.

فَلَمَّا أَصْبَحَ غَدَا عَلَي ابْنِهِ فَقَالَ يَا بُنَيَّ هَلْ كَانَ لَكَ صَنِيعٌ صَنَعْتَهُ بِسَائِلٍ فِي لَيْلَةِ ابْتِنَائِكَ بِامْرَأَتِكَ قَالَ وَ مَا أَرَدْتَ مِنْ ذَلِكَ قَالَ تُخْبِرُنِي بِهِ فَاحْتَشَمَ مِنْهُ

و می‌گفت: صدقه پنهانی خشم خدا را فرو می‌نشاند (همان طور که آب آتش را خاموش می کند. پس هرگاه یکی از شما صدقه داد و با دست راست چیزی بخشید، از دست چپش آن را پنهان دارد).

علی علیه السلام فرمود: از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمودند: همانا صدقه مؤمن از دستش برون نیاید جز آنکه پیش از او از دهان هفتاد شیطان در آید (مانع او می شوند.) صدقه پنهانی خشم خدا را فرو می‌نشاند همان طور که آب آتش را خاموش می کند. پس هرگاه یکی از شما صدقه داد و با دست راست چیزی بخشید، از دست چپش آن را پنهان دارد.

جعفر بن محمد علیه السلام فرموده است: بهترین صدقه، نماز، روزه و اعمال نیکی که به صورت اختیاری انجام می شود آن است که به صورت پنهانی انجام پذیرد و بهترین این اعمال اگر واجب باشند آن است که به صورت آشکار انجام شود.

علی علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می کند که فرمودند: (خداوند) به سبب صدقه، درد و دبیله (دملی چند است که در جوف به هم می‌رسد و غالبا می‌کشد) و سوختن و غرق شدن و خانه بر سر فرو آمدن و دیوانگی را دفع می کند و آن حضرت هفتاد نوع از بلاها را شمردند.

امام باقر علیه السلام فرموده است: در میان قوم بنی اسرائیل مردی ثروتمند بود که فقط یک پسر به او عطا شده بود. این شخص دوستدار و دلسوز پسرش بود. زمانی که به سن مردانگی رسید دختر عمویش را به ازدواج او درآورد. شخصی به خواب او آمد و به او گفت: شبی که پسر تو با این زن همبستری کند می میرد. مرد از این خواب بسیار اندوهگین شد اما غم و اندوهش را پنهان کرد و شبِ همبستری با زن را به تاخیر می انداخت تا اینکه زن و پسرش و خانواده زن بر او اصرار کردند. هنگامی که مرد چاره ای ندید استخاره کرد و گفت: چه بسا این امر از جانب شیطان باشد، پس زن (عروس) را به نزد او فرستاد و شب همبستری پسرش با زن بیدار ماند و منتظر بود تا ببیند سرانجام پسرش چه می شود. چون صبح فرار رسید پسرش را در بهترین وضعیت ممکن دید. پس خداوند را سپاس و ستایش کرد. با فرا رسیدن شب به خواب رفت. آن شخصی که پیشتر به خوابش آمده بود به نزدش آمد و به او گفت: خداوند عزّ و جلّ (مرگ) را از پسرت دور کرد و به سبب کاری که در حق شخصی تهیدست انجام داده بود اجلش را به تاخیر انداخت.

صبح روز بعد نزد پسرش رفت و به او گفت: ای پسرم! آیا در شبی که با زنت همبستر شدی در حق گدایی کاری انجام دادی؟ پسر گفت: مقصودت از این سخنان چیست؟ (پدر) گفت: من را از آن باخبر ساز. پسر از روی پدر خجالت کشید.

فَقَالَ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ تُخْبِرَنِي بِالْخَبَرِ قَالَ نَعَمْ لَمَّا فَرَغْنَا مِمَّا كُنَّا فِيهِ مِنْ إِطْعَامِ النَّاسِ بَقِيَتْ لَنَا فُضُولٌ كَثِيرَةٌ مِنَ الطَّعَامِ وَ أُدْخِلَتْ إِلَيَّ الْمَرْأَةُ فَلَمَّا خَلَوْتُ بِهَا وَ دَنَوْتُ مِنْهَا وَقَفَ سَائِلٌ بِالْبَابِ فَقَالَ يَا أَهْلَ الدَّارِ وَاسُونَا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ فَقُمْتُ إِلَيْهِ فَأَخَذْتُ بِيَدِهِ وَ أَدْخَلْتُهُ وَ قَرَّبْتُهُ إِلَي الطَّعَامِ وَ قُلْتُ لَهُ كُلْ فَأَكَلَ حَتَّي صَدَرَ وَ قُلْتُ أَ لَكَ عِيَالٌ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ فَاحْمِلْ إِلَيْهِمْ مَا أَرَدْتَ فَحَمَلَ مَا قَدَرَ عَلَيْهِ وَ انْصَرَفَ وَ انْصَرَفْتُ أَنَا إِلَي أَهْلِي فَحَمِدَ اللَّهَ أَبُوهُ وَ أَخْبَرَهُ بِالْخَبَرِ.

وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليه السلام: أَنَّهُ نَظَرَ إِلَي حَمَامِ مَكَّةَ فَقَالَ أَ تَدْرُونَ مَا سَبَبُ كَوْنِ هَذَا الْحَمَامِ فِي الْحَرَمِ قَالُوا مَا هُوَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ كَانَ فِي أَوَّلِ الزَّمَانِ رَجُلٌ لَهُ دَارٌ فِيهَا نَخْلَةٌ قَدْ أَوَي إِلَي خَرْقٍ فِي جِذْعِهَا حَمَامٌ فَإِذَا أَفْرَخَ صَعِدَ الرَّجُلُ فَأَخَذَ فِرَاخَهُ فَذَبَحَهَا فَأَقَامَ بِذَلِكَ دَهْراً طَوِيلًا لَا يَبْقَي لَهُ نَسْلٌ فَشَكَا ذَلِكَ الْحَمَامُ إِلَي اللَّهِ مَا نَالَهُ مِنَ الرَّجُلِ فَقِيلَ لَهُ إِنَّهُ إِنْ رَقِيَ إِلَيْكَ بَعْدَ هَذَا فَأَخَذَ لَكَ فَرْخاً صُرِعَ عَنِ النَّخْلَةِ فَمَاتَ .

فَلَمَّا كَبِرَتْ فِرَاخُ الْحَمَامِ رَقِيَ إِلَيْهَا الرَّجُلُ وَ وَقَفَ الْحَمَامُ لِيَنْظُرَ إِلَي مَا يُصْنَعُ بِهِ فَلَمَّا تَوَسَّطَ الْجِذْعَ وَقَفَ سَائِلٌ بِالْبَابِ فَنَزَلَ فَأَعْطَاهُ شَيْئاً ثُمَّ ارْتَقَي فَأَخَذَ الْفِرَاخَ وَ نَزَلَ بِهَا فَذَبَحَهَا وَ لَمْ يُصِبْهُ شَيْ‌ءٌ .

قَالَ الْحَمَامُ مَا هَذَا يَا رَبِّ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ الرَّجُلَ تَلَافَي نَفْسَهُ بِالصَّدَقَةِ فَدُفِعَ عَنْهُ وَ أَنْتَ فَسَوْفَ يُكْثِرُ اللَّهُ نَسْلَكَ وَ يَجْعَلُكَ وَ إِيَّاهُمْ بِمَوْضِعٍ لَا يُهَاجُ مِنْهُمْ شَيْ‌ءٌ إِلَي أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ وَ أُتِيَ بِهِ إِلَي الْحَرَمِ فَجُعِلَ فِيهِ.

وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: السَّائِلُ رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ فَمَنْ أَعْطَاهُ فَقَدْ أَعْطَي اللَّهَ وَ مَنْ رَدَّهُ فَقَدْ رَدَّ اللَّهَ.

وَ عَنْ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: لَا تَرُدُّوا السَّائِلَ‌⁽¹⁾وَ لَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ وَ أَعْطُوا السَّائِلَ وَ لَوْ جَاءَ عَلَي فَرَسٍ وَ لَا تَرُدُّوا سَائِلًا جَاءَكُمْ بِاللَّيْلِ فَإِنَّهُ قَدْ يَسْأَلُ مَنْ لَيْسَ مِنَ الْإِنْسِ وَ لَا مِنَ الْجِنِّ وَ لَكِنْ لِيَزِيدَكُمُ اللَّهُ بِهِ خَيْراً.

(پدر) گفت: باید من را از ماجرا با خبر کنی. او گفت: بله، پس از آنکه از غذا دادن به مردم فارغ شدیم مقدار زیادی غذا باقی ماند و زن به نزد من آمد و زمانی که با او خلوت کردم و به او نزدیک شدم گدایی در مقابل در ایستاد و گفت: ای صاحب خانه، ما را در آنچه خداوند به شما رزق داده شریک سازید. پس به سوی او رفتم و دستش را گرفتم و او را به داخل خانه آوردم و نزدیک غذا بردم و به او گفتم: (از غذا) تناول کن. او غذا خورد تا اینکه سیر شد. به او گفتم: آیا خانواده ای داری؟ گفت: بله، گفتم: هر چه می خواهی برای آن ها بردار. او به اندازه ای که توانست غذا با خود بُرد و بیرون رفت و من نیز به نزد زنم بازگشتم. پدر خداوند را سپاس گفت و ماجرای (خواب) را برای او بازگو کرد.

از علی بن حسین علیه السلام روایت شده که او به کبوتر مکه نگاه کرد و فرمود: آیا می دانید چرا این کبوتر در حَرَم است؟ گفتند: دلیل وجود کبوتر چیست ای پسر رسول خدا؟ گفت: در زمان های نخستین مردی بود که خانه ای داشت که در آن درخت نخلی بود و کبوتری در شکاف تنه آن لانه کرده بود. هر وقت کبوتر جوجه دار می شد آن مرد به بالای درخت می رفت و جوجه های او را می گرفت و ذبح می کرد. او برای مدت های مدیدی این کار را انجام می داد به نحوی که نسلی از کبوتر به جا نمی ماند. آن کبوتر از آنچه مرد بر سر او آورده بود پیش خداوند شکایت کرد. پس به او گفته شد: از این پس اگر آن مرد از درخت بالا بیاید و جوجه ای از جوجه های تو را بگیرد، از درخت می افتد و می میرد.

زمانی که جوجه های کبوتر بزرگ شدند آن مرد از درخت بالا رفت تا جوجه ها را بگیرد. کبوتر در انتظار نشست تا بلایی را که قرار بود بر سر او بیاید، ببیند. هنگامی که به وسط تنه درخت رسید، گدایی در مقابل در ایستاد. مرد از درخت پایین رفت و چیزی به او بخشید سپس از درخت بالا رفت و جوجه های کبوتر را گرفته از درخت پایین آمد و جوجه ها را ذبح کرد و بلایی بر او نازل نشد.

کبوتر گفت: خدایا! چرا این طور شد؟ به او گفته شد: آن مرد با صدقه دادن نفس خویش را از بلا دور ساخت و بلا و خطر از او برطرف شد، اما خدواند نسل تو را زیاد خواهد کرد و تو و نوادگانت را در جایی قرار می دهد که تا روز قیامت چیزی آن ها را نمی ترساند. پس او را به حرم مکه آورد و مکانش را در آنجا قرار داد.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: شخص گدا و بینوا فرستاده پروردگار جهانیان است، هر کس به او چیزی ببخشد در حقیقت به خداوند بخشیده است و هر کس دست ردّ بر سینه او بزند خداوند را رد کرده است.

علی علیه السلام فرمود: از دادن بخشش به نیازمند و گدا خودداری نکنید حتی اگر نیم دانه خرما هم باشد و به نیازمند کمک کنید حتی اگر سوار بر اسب باشد، و دست ردّ بر سینه گدایی که شب هنگام پیش شما می آید نزنید چراکه گاهی اوقات فردی که نه از جنس بشر و نه از قوم جنیان است از شما چیزی می طلبد، اما خداوند می خواهد خیر و برکت بیشتری به شما برساند.

وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ: أَنَّهُ قَالَ لِجَارِيَةٍ عِنْدَهُ لَا تَرُدُّوا سَائِلًا فَقَالَ لَهُ بَعْضُ مَنْ حَضَرَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّهُ قَدْ يَسْأَلُ مَنْ لَا يَسْتَحِقُّ فَقَالَ إِنْ رَدَدْنَا مَنْ نَرَي أَنَّهُ لَا يَسْتَحِقُّ خِفْنَا أَنْ نَمْنَعَ مَنْ يَسْتَحِقُّ فَيَحِلَّ بِنَا مَا حَلَّ بِيَعْقُوبَ النَّبِيِّ عليه السلام.

قِيلَ لَهُ وَ مَا حَلَّ بِهِ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ اعْتَرَّ بِبَابِهِ‌⁽¹⁾نَبِيٌّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ كَانَ كَتَمَ أَمْرَ نَفْسِهِ وَ لَا يَسْعَي فِي شَيْ‌ءٍ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا إِلَّا لِلَّهِ إِذَا أَجْهَدَهُ الْجُوعُ وَقَفَ إِلَي أَبْوَابِ الْأَنْبِيَاءِ وَ الصَّالِحِينَ فَسَأَلَهُمْ فَإِذَا أَصَابَ مَا يُمْسِكُ رَمَقَهُ كَفَّ عَنِ الْمَسْأَلَةِ فَوَقَفَ لَيْلَةً بِبَابِ يَعْقُوبَ فَأَطَالَ الْوُقُوفَ يَسْأَلُ فَغَفَلُوا عَنْهُ فَلَا هُمْ أَعْطَوْهُ وَ لَا هُمْ صَرَفُوهُ حَتَّي أَدْرَكَهُ الْجَهْدُ وَ الضَّعْفُ فَخَرَّ إِلَي الْأَرْضِ وَ غُشِيَ عَلَيْهِ فَرَآهُ بَعْضُ مَنْ مَرَّ بِهِ فَأَحْيَاهُ بِشَيْ‌ءٍ وَ انْصَرَفَ .

فَأُتِيَ يَعْقُوبُ تِلْكَ اللَّيْلَةَ فِي مَنَامِهِ فَقِيلَ لَهُ يَا يَعْقُوبُ يَعْتَرُّ بِبَابِكَ نَبِيٌّ كَرِيمٌ عَلَي اللَّهِ فَتَعْرِضُ أَنْتَ وَ أَهْلُكَ عَنْهُ وَ عِنْدَكُمْ مِنْ فَضْلِ رَبِّكُمْ كَبِيرٌ لَيُنْزِلَنَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِكَ عُقُوبَةً تَكُونُ مِنْ أَجْلِهَا حَدِيثاً فِي الْآخِرِينَ .

فَأَصْبَحَ يَعْقُوبُ مَذْعُوراً وَ جَاءَهُ بَنُوهُ يَوْمَئِذٍ يَسْأَلُونَهُ مَا سَأَلُوهُ مِنْ أَمْرِ يُوسُفَ وَ كَانَ مِنْ أَحَبِّهِمْ إِلَيْهِ فَوَقَعَ فِي نَفْسِهِ أَنَّ الَّذِي تَوَاعَدَهُ اللَّهُ بِهِ يَكُونُ فِيهِ فَقَالَ لِإِخْوَتِهِ مَا قَالَ وَ ذَكَرَ عليه السلام قِصَّةَ يُوسُفَ إِلَي آخِرِهَا.

وَ عَنْ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: أَتَي إِلَي رَسُولِ اللَّهِ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ فَقَالَ أَحَدُهُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِي مِائَةُ أُوقِيَّةٍ مِنْ ذَهَبٍ فَهَذِهِ عَشَرَةُ أَوَاقِيَّ مِنْهَا صَدَقَةً وَ جَاءَ بَعْدَهُ آخَرُ فَقَالَ لِي مِائَةُ دِينَارٍ فَهَذِهِ عَشَرَةُ دَنَانِيرَ مِنْهَا صَدَقَةً يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ جَاءَ الثَّالِثُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لِي عَشَرَةُ دَنَانِيرَ فَهَذَا دِينَارٌ مِنْهَا صَدَقَةً فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كُلُّكُمْ فِي الْأَجْرِ سَوَاءٌ كُلُّكُمْ تَصَدَّقَ بِعُشْرِ مَالِهِ.

از امام باقر علیه السلام نقل شده است که به کنیزش فرمود: از کمک به گدا امتناع نورزید. یکی از حاضران گفت: ای پسر رسول خدا، گاهی شخصی که مستحق نیست گدایی می کند. امام گفت: اگر دست رد بر کسی که گمان می کنیم مستخق نیست بزنیم، از این می ترسیم که مبادا از دادن کمک به شخص مستحقی خودداری کرده باشیم که در این صورت بلایی که بر یعقوب پیامبر علیه السلام نازل شد بر ما نیز نازل شود.

به او گفتند: ای پسر رسول خدا، چه بلایی بر او نازل شد؟ فرمود: یکی از پیامبران که خود را ناشناس جلوه داده بود، در مقابل در خانه او ایستاد. این پیامبر هر تلاش و کوششی که در دنیا می کرد برای (کسب رضایت) خداوند بود، هرگاه گرسنگی او را خسته و درمانده می کرد به در خانه انبیاء و صالحان می رفت و از آن ها طلب کمک می کرد و چون خوراک اندکی به او می دادند دست از گدایی بر می داشت. شبی در مقابل خانه یعقوب ایستاد. او مدت زیادی منتظر ماند و غذا طلب کرد اما آن ها از او غافل شدند، نه به او چیزی می دادند و نه او را می راندند تا اینکه گرسنگی و ضعف بر او چیره شد. پس بر زمین افتاد و بیهوش شد. یکی از رهگذران او را دید و با دادن طعام اندکی او را به هوش آورد و دور شد.

در آن شب شخصی به خواب یعقوب آمد و به او گفت: ای یعقوب، پیامبری که در نزد خدا بسیار بزرگوار بود به در خانه تو آمد اما تو و خانواده ات از او روی گرداندید، در حالی که از فضل خداوندی نعمت های زیادی به شما عطا شده است. قطعا خداوند عقوبتی بر تو نازل می کند که به سبب آن مایه عبرت و زبانزد مردم خواهی شد.

یعقوب هراسان شد و در آن روز پسرانش نزد او آمدند و در مورد آن چیزی که در باره یوسف می خواستند، پرسیدند. او یوسف را از همه آنان بیشتر دوست می داشت و به دلش آمد آن بلایی که خداوند او را بدان وعده داده بود در مورد یوسف اتفاق افتد. پس یوسف به برادرانش آنچه را باید می گفت، گفت. امام باقر داستان حضرت یوسف را تا آخر بازگو کرد.

علی علیه السلام نقل می کند که سه نفر به نزد پیامبر صلی الله علیه و آله سلّم آمدند. یکی از آنان گفت: ای رسول خدا من صد اَوقیه طلا دارم، ده اوقیه آن را به عنوان صدقه می گذارم. نفر دوم آمد و گفت: من صد دینار دارم، ای رسول خدا! ده دینار آن را به عنوان صدقه می گذارم. نفر سوم آمد و گفت: ای رسول خدا من ده دینار دارم یک دینار از آن را به عنوان صدقه می گذارم. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گفت: همه شما در ثواب برابر هستید زیرا هر کدام یک دهم مال خود را صدقه داده اید.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ وَ مِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ لا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ‌⁽¹⁾فَقَالَ عليه السلام كَانَتْ عِنْدَ النَّاسِ حِينَ أَسْلَمُوا مَكَاسِبُ مِنَ الرِّبَا وَ مِنْ أَمْوَالٍ خَبِيثَةٍ كَانَ الرَّجُلُ يَتَعَمَّدُهَا مِنْ بَيْنِ مَالِهِ فَيَتَصَدَّقُ بِهَا فَنَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ.

وَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عليه السلام: أَنَّهُ ذُكِرَ عِنْدَهُ عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ أَنَّهُ تَصَدَّقَ بِمَالٍ كَثِيرٍ فَقَالَ مَثَلُهُ مَثَلُ الَّذِي سَرَقَ الْحَاجَّ وَ تَصَدَّقَ بِمَا سَرَقَ إِنَّمَا الصَّدَقَةُ صَدَقَةُ مَنْ عَرِقَ جَبِينُهُ فِيهَا وَ اغْبَرَّ فِيهَا وَجْهُهُ عَنَي عَلِيّاً عليه السلام وَ مَنْ تَصَدَّقَ بِمِثْلِ مَا تَصَدَّقَ بِهِ‌⁽²⁾.

«57»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، رُوِّينَا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَيْراً بَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِ مَلَكاً مِنْ خُزَّانِ الْجَنَّةِ فَيَمْسَحُ صَدْرَهُ فَتَسْخُو نَفْسُهُ بِالزَّكَاةِ.

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: لِلْعَابِدِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ الصَّلَاةُ وَ الصَّوْمُ وَ الزَّكَاةُ.

وَ عَنْ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ: أَنَّهُ أَوْصَي فَقَالَ فِي وَصِيَّتِهِ وَ أُوصِي وَلَدِي وَ أَهْلِي وَ جَمِيعَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ بِتَقْوَي اللَّهِ رَبِّهِمْ وَ اللَّهَ اللَّهَ فِي الزَّكَاةِ فَإِنَّهَا تُطْفِئُ غَضَبَ رَبِّكُمْ.

وَ عَنْهُ عليه السلام عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: فِي الزَّكَاةِ إِنَّمَا يُعْطِي أَحَدُكُمْ جُزْءاً مِمَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ فَلْيُعْطِهِ بِطِيبِ نَفْسٍ مِنْهُ وَ مَنْ أَدَّي زَكَاةَ مَالِهِ فَقَدْ ذَهَبَ عَنْهُ شَرَهُهُ.

وَ عَنْهُ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا هَلَكَ مَالٌ فِي بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍ إِلَّا لِمَنْعِ الزَّكَاةِ مِنْهُ فَحَصِّنُوا أَمْوَالَكُمْ بِالزَّكَاةِ وَ دَاوُوا مَرْضَاكُمْ بِالصَّدَقَةِ وَ اسْتَدْفِعُوا الْبَلَاءَ بِالدُّعَاءِ.

از جعفر بن محمد علیه السلام در مورد این سخن خداوند پرسش شد: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَنفِقُواْ مِن طَیِّبَاتِ مَا کَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَکُم مِّنَ الأَرْضِ وَلاَ تَیَمَّمُواْ الْخَبِیثَ مِنْهُ تُنفِقُونَ»،⁽³⁾{ای

کسانی که ایمان آورده‌اید، از چیزهای پاکیزه‌ای که به دست آورده‌اید، و از آنچه برای شما از زمین برآورده‌ایم، انفاق کنید، و در پی ناپاکِ آن نروید که [از آن] انفاق نمایید.} فرمود: زمانی که مردم ایمان آوردند اموالی را از طریق ربا و از اموال به دست می آوردند و مقداری را در نظر می گرفتند و آن را به عنوان صدقه پرداخت می نمودند، پس خداوند آن ها را از انجام این کار منع کرد.

در حضور حسین بن علی علیه السلام از مردی از بنی امیه نام برده شد که مال و اموال زیادی را صدقه داده است. امام علیه السلام فرمود: او مانند کسی است که از حُجّاج دزدی کند و از مال دزدی صدقه بدهد. صدقه واقعی صدقه کسی است که برای به دست آوردن آن عرق جبین ریخته و صورتش خاکی شده باشد - مقصود او علی علیه السلام بود - و چه کسی به مانند او می تواند صدقه بدهد؟ ⁽⁴⁾

روایت 57

دعائم الاسلام: جعفر بن محمد علیه السلام از پدرانش روایت می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هرگاه خداوند متعال خیر بنده ای را بخواهد یکی از فرشته های خزانه دار بهشت را به نزد او می فرستد، فرشته قلب او را لمس می کند و نفْس او را با زکات بخشنده می کند.

علی علیه السلام فرموده است: شخص عبادت کننده سه نشانه دارد: نماز، روزه و زکات.

علی علیه السلام در وصیت خود فرموده است: و فرزندانم و خانواده ام و همه مردان و زنان مومن را به تقوای خداوند وصیت می کنم، و خدا را خدا را در مورد زکات به یاد داشته باشید، زیرا پرداختن آن موجب خاموش کردن غضب پروردگارتان می شود.

علی علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می کند که در مورد زکات فرموده است: هر کدام از شما اگر خواست مقداری از آنچه که خدا به او اعطا کرده، ببخشد، می بایست با رضایت خاطر آن مال را ببخشد و هر کس زکات مالش را بدهد، خود را از حرص و بخل نفس خویش نگاه داشته است.

علی علیه السلام می فرماید: هر مال و اموالی که در دریا و خشکی تلف می شود به دلیل ندادن زکات است؛ پس امولتان را با دادن زکات مصونیت بخشید و مریضان خود را با صدقه علاج کنید و بلا و مصیبت را با دعا کردن از خود دور کنید.

وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا نَقَصَتْ زَكَاةٌ مِنْ مَالٍ قَطُّ وَ لَا هَلَكَ مَالٌ فِي بَرٍّ أَوْ بَحْرٍ أُدِّيَتْ زَكَاتُهُ.

وَ عَنْ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: مَا كَرُمَ عَبْدٌ عَلَي اللَّهِ إِلَّا ازْدَادَ عَلَيْهِ الْبَلَاءَ وَ لَا أَعْطَي رَجُلٌ زَكَاةَ مَالِهِ فَنَقَصَتْ مِنْ مَالِهِ وَ لَا حَبَسَهَا فَزَادَتْ فِيهِ وَ لَا سَرَقَ سَارِقٌ شَيْئاً إِلَّا حُبِسَ مِنْ رِزْقِهِ.

وَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا نَقَصَتْ زَكَاةٌ مِنْ مَالٍ قَطُّ⁽¹⁾.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّي تَكُونَ الصَّلَاةُ مَنّاً وَ الْأَمَانَةُ مَغْنَماً وَ الزَّكَاةُ مَغْرَماً الْخَبَرَ.

وَ عَنْهُ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَي أَغْنِيَاءِ النَّاسِ فِي أَمْوَالِهِمْ قَدْرَ الَّذِي يَسَعُ فُقَرَاءَهُمْ فَإِنْ ضَاعَ الْفَقِيرُ أَوْ أَجْهَدَ أَوْ عَرِيَ فَبِمَا يَمْنَعُ الْغَنِيُّ وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مُحَاسِبُ الْأَغْنِيَاءِ فِي ذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ مُعَذِّبُهُمْ عَذَاباً أَلِيماً.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ لِلْفُقَرَاءِ فِي أَمْوَالِ الْأَغْنِيَاءِ مَا يَكْتَفُونَ بِهِ فَلَوْ عَلِمَ أَنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْهِمْ لَا يَكْفِيهِمْ لَزَادَهُمْ وَ إِنَّمَا يُؤْتَي الْفُقَرَاءُ فِيمَا أُتُوا مِنْ مَنْعِ مَنْ مَنَعَهُمْ حُقُوقَهُمْ لَا مِنَ الْفَرِيضَةِ لَهُمْ.

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام: أَنَّهُ نَهَي أَنْ يُخْفِيَ الْمَرْءُ زَكَاتَهُ عَنْ إِمَامِهِ وَ قَالَ إِنَّ إِخْفَاءَ ذَلِكَ مِنَ النِّفَاقِ‌⁽²⁾.

وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: أَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ النَّارَ أَمِيرٌ مُسَلَّطٌ لَمْ يَعْدِلْ وَ ذُو ثَرْوَةٍ مِنَ الْمَالِ لَا يُعْطِي حَقَّ مَالِهِ وَ مُقْتِرٌ فَاجِرٌ.

وَ عَنْهُ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ بِقَاعاً يُدْعَيْنَ الْمُنْتَقِمَاتِ يَنْصِبُ عَلَيْهِنَّ مَنْ مَنَعَ مَالَهُ عَنْ حَقِّهِ فَيُنْفِقُهُ فِيهِنَّ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَي هَذِهِ الْأُمَّةِ شَيْئاً أَشَدَّ

محمد بن علی علیه السلام فرمود: زکات، هرگز چیزی از مال نمی کاهد و هر مالی در خشکی و دریا که زکات آن پرداخت شود از بین نمی رود.

علی علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم نقل می کند که فرمودند: هر بنده ای که در نزد خدا عزیز شود، بلا و مصیبت را بر او بیشتر می کند، و هیچ فردی نیست که زکات مالش را بدهد و مال و دارایی اش کم شود و هیچ شخصی با ندادن زکات، مال و اموالش زیاد نمی شود و هر دزدی که چیزی دزدی می کند (به همان اندازه) از روزی اش کم می شود.

از حسن بن علی علیه السلام روایت شده که گفته است: زکات هرگز از مال و دارایی نمی کاهد. ⁽³⁾

جعفر بن محمد علیه السلام از پدرانش نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم فرمود: قیامت برپا نمی شود مگر اینکه نماز، منّت گذاشتن شود و امانت غنیمت به شمار آید و زکات به عنوان غرامت محسوب گردد ... ادامه روایت.

جعفر بن محمد از پدرانش از علی علیه السلام نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم فرمودند: خدا بر مردمان ثروتمند واجب کرده است که به اندازه نیاز فقیران به ایشان بدهند؛ پس اگر فقیر از دست برود، یا رنج کار او را از پا در آورد، یا برهنه بماند، سبب آن خودداری ثروتمندان از رساندن حقّ فقیران به آنان می باشد. خدا در روز قیامت در این باره به حساب ایشان خواهد رسید و با عذابی دردناک کیفرشان خواهد داد.

جعفر بن محمد علیه السلام فرمود: خدای بزرگ بر اموال توانگران، پرداخت مقداری که زندگانی فقیران را اداره کند واجب کرده است. و اگر خداوند می‌دانست که آن مقدار بسنده آنان نیست بر آن می‌افزود. پس بلایی که به فقیران می‌رسد از مقدار تعیین‌شده الهی نیست، بلکه از نپرداختن آن و از گروهی است که نمی‌پردازند.

از علی علیه السلام روایت شده است که از اینکه شخص زکاتش را از اِمام خود پنهان دارد نهی کرده است و فرموده است: پنهان داشتن آن از جمله نِفاق است. ⁽⁴⁾

از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم نقل شده که فرمودند: اولین کسی که وارد جهنم می شود فرمانروایی است که متولی امور مردم است اما عدالت پیشه نکرده است و نیز ثروتمندی که حق مال و اموالش را پرداخت نمی کند و بخیل و تنگ نظری که گناه و معصیت پیشه می کند.

از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده که فرمود: خداوند مکان هایی به نام انتقام گیرنده ها دارد که شخصی را که از پرداخت حق مالش امتناع می ورزد گرفتار آن مکان ها کرده و مال آنان را در آن ها هزینه می کند .

از جعفر بن محمد علیه السلام روایت شده است که فرمود: خدواند چیزی

عَلَيْهِمْ مِنَ الزَّكَاةِ وَ فِيهَا يَهْلِكُ عَامَّتُهُمْ.

وَ عَنْهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ حَتَّي إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ‌⁽¹⁾قَالَ عليه السلام يَعْنِي الزَّكَاةَ.

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ كَثُرَ مَالُهُ وَ لَمْ يُعْطِ حَقَّهُ فَإِنَّمَا مَالُهُ حَيَّاتٌ تَنْهَشُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

وَ عَنْهُ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَا يَقْبَلُ اللَّهُ الصَّلَاةَ مِمَّنْ مَنَعَ الزَّكَاةَ.

وَ عَنْهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: لَا تَتِمُّ صَلَاةٌ إِلَّا بِزَكَاةٍ وَ لَا تُقْبَلُ صَدَقَةٌ مِنْ غُلُولٍ وَ لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَا زَكَاةَ لَهُ وَ لَا زَكَاةَ لِمَنْ لَا وَرَعَ لَهُ.

وَ عَنْهُ صلي الله عليه و آله: أَنَّ رَجُلًا سَأَلَهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ وَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ‌⁽²⁾قَالَ لَا يُعَاتِبُ اللَّهُ الْمُشْرِكِينَ أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَهُ فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ الَّذِينَ هُمْ يُراؤُنَ وَ يَمْنَعُونَ الْماعُونَ أَلَا إِنَّ الْمَاعُونَ الزَّكَاةُ ثُمَّ قَالَ وَ الَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ مَا خَانَ اللَّهَ أَحَدٌ شَيْئاً مِنْ زَكَاةِ مَالِهِ إِلَّا مُشْرِكٌ بِاللَّهِ.

وَ عَنْ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: الْمَاعُونُ الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ وَ مَانِعُ الزَّكَاةِ كَآكِلِ الرِّبَا وَ مَنْ لَمْ يُزَكِّ مَالَهُ فَلَيْسَ بِمُسْلِمٍ.

وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَنَّهُ لَعَنَ مَانِعَ الزَّكَاةِ وَ آكِلَ الرِّبَا⁽³⁾.

سخت تر از زکات بر این امت فرض نکرده است و بیشتر امت اسلامی در امر زکات هلاک می شوند.

جعفر بن محمد علیه السلام در مورد این سخن خداوند عزّ و جلّ «حَتَّی إِذَا جَاء أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحًا فِیمَا تَرَکْتُ» ،⁽⁴⁾{تا

آن گاه که مرگ یکی از ایشان فرا رسد، می‌گوید: پروردگارا، مرا بازگردانید شاید من در آنچه وانهاده‌ام کار نیکی انجام دهم.} فرموده است: مقصود خداوند از آن، زکات است.

از علی علیه السلام روایت شده که فرمود: کسی که مال و دارایی اش زیاد شود و حق مالش را ادا نکند، اموال او در روز قیامت به مارهایی تبدیل می شوند که او را نیش می زنند.

از علی علیه السلام نقل شده که فرمود: خداوند نماز کسی را که زکات نمی دهد قبول نمی کند.

علی علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم روایت کرده است که فرمودند: نماز فقط با دادن زکات کامل می شود و صدقه ای که با دزدی و خیانت به دست آمده باشد مورد قبول واقع نمی شود و کسی که زکات ندهد نمازش پذیرفته نمی شود و کسی که پرهیزگار نباشد زکاتش مورد قبول واقع نمی شود.

از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده که شخصی از او در مورد این سخن خداوند سؤال کرد: «وَوَیْلٌ لِّلْمُشْرِکِینَ * الَّذِینَ لَا یُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُم بِالْآخِرَةِ هُمْ کَافِرُونَ» ⁽⁵⁾

{و وای بر مشرکان همان کسانی که زکات نمی‌دهند و آنان که به آخرت ناباورند.} پیامبر فرمود: خدواند مشرکان را سرزنش نمی کند، آیا این سخن پروردگار را نشنیده ای که می فرماید: «فَوَیْلٌ لِّلْمُصَلِّینَ * الَّذِینَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ * الَّذِینَ هُمْ یُرَاؤُونَ * وَیَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ»،⁽⁶⁾

{پس وای بر نمازگزارانی که از نمازشان غافلند آنان که ریا می‌کنند و از [دادن] زکات [و وسایل و ما یحتاج خانه] خودداری می‌ورزند.} بدانید که «ماعون» همان زکات است. سپس فرمود: سوگند به کسی که جان محمد در دست اوست، جز مشرک به خدا کسی دیگر در ادای زکات مال خویش خیانت نمی کند.

از علی علیه السلام نقل شده که فرمود: ماعون، زکات واجب شده است، و کسی که زکات نمی دهد مانند ربا خوار است و هر کس زکات مالش را پرداخت نکند مسلمان نیست.

از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است که ایشان کسی را که زکات نمی دهد و شخص ربا خوار را لعنت کرده است .

باب 2 من تجب عليه الزكاة و ما تجب فيه و ما تستحب فيه و شرائط الوجوب من الحول و غيره و زكاة القرض و المال الغائب

الأخبار

«1»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُوسَي بْنِ عُمَرَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْقَمَّاطِ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: وَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الزَّكَاةَ عَلَي تِسْعَةِ أَشْيَاءَ وَ عَفَا عَمَّا سِوَي ذَلِكَ الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِيرِ وَ التَّمْرِ وَ الزَّبِيبِ وَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ وَ الْإِبِلِ فَقَالَ السَّائِلُ فَالذُّرَةُ فَغَضِبَ ثُمَّ قَالَ كَانَ وَ اللَّهِ عَلَي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله السَّمَاسِمُ وَ الذُّرَةُ وَ الدُّخْنُ وَ جَمِيعُ ذَلِكَ فَقِيلَ إِنَّهُمْ يَقُولُونَ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ عَلَي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ إِنَّمَا وَضَعَ عَلَي التِّسْعَةِ لِمَا لَمْ يَكُنْ بِحَضْرَتِهِ غَيْرُ ذَلِكَ فَغَضِبَ وَ قَالَ كَذَبُوا فَهَلْ يَكُونُ الْعَفْوُ إِلَّا عَنْ شَيْ‌ءٍ قَدْ كَانَ وَ لَا وَ اللَّهِ مَا أَعْرِفُ شَيْئاً عَلَيْهِ الزَّكَاةُ غَيْرَ هَذَا فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ⁽¹⁾.

مع، [معاني الأخبار] أبي عن محمد العطار: مثله‌⁽²⁾.

«2»

ل، [الخصال] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْبَزَنْطِيِّ عَنْ جَمِيلٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي كَمِ الزَّكَاةُ فَقَالَ فِي تِسْعَةِ أَشْيَاءَ وَضَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ عَفَا عَمَّا سِوَي ذَلِكَ فَقَالَ الطَّيَّارُ إِنَّ عِنْدَنَا حَبّاً يُقَالُ لَهُ الْأَرُزُّ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ عِنْدَنَا أَيْضاً حَبٌّ كَثِيرٌ فَقَالَ لَهُ عَلَيْهِ شَيْ‌ءٌ قَالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَفَا عَمَّا سِوَي ذَلِكَ مِنْهَا الذَّهَبُ وَ الْفِضَّةُ وَ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْحَيَوَانِ الْإِبِلُ وَ الْغَنَمُ وَ

باب دوم : کسی که زکات بر او واجب است و چیزهایی که زکات آن واجب است و چیزهایی که پرداخت زکات در آن مستحب است و شرایط وجوب زکات مانند سال و غیره، و زکات مال قرضی و مال غایب

روایات

روایت 1

الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم زکات را برای نه چیز مقرّر کرد و جز آن ها را معاف داشت؛ این نه چیز عبارت است از: گندم، جو، خرما، مویز، طلا، نقره،گاو و گوسفند و شتر. شخصی پرسید: پس ذرت؟ امام خشمگین شد سپس فرمود: سوگند به خدا در زمان پیامبر کنجد، ذرت و ارزن و همه این ها بوده است. سپس گفته شد که (مردم) می گویند: این چند مورد در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نبوده است و زکات در این نه چیز مقرّر شده است، زیرا در محیط ایشان این چیزها نبوده است. ایشان خشمگین شد و فرمود: دروغ گفته اند، مگر جز این است که عفو و بخشش در چیزهایی است که وجود داشته است؟ نه، سوگند به خدا من چیزی غیر از این موارد نمی بینم که زکات در آن واجب شده باشد. هرکس می خواهد باور داشته باشد و هرکس می خواهد کفر بورزد. ⁽³⁾

معانی الاخبار: پدرم از محمد العطار همین حدیث را روایت کرده است.

روایت 2

الخصال: جمیل گفته است از امام صادق علیه السلام پرسیدم: زکات در چند چیز واجب شده است؟ فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم زکات را برای نه چیز مقرّر کرد و جز آن ها را معاف داشت. طیار به او گفت: ما دانه ای به نام برنج داریم. امام صادق علیه السلام به او فرمود: ما نیز دانه های زیادی داریم. طیار گفت: آیا این دانه زکات بر آن تعلق می گیرد؟ امام فرمود: آیا به تو نگفتم که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم زکات غیر از این موارد را معاف داشته است. این نه چیز شامل: طلا و نقره، و سه دسته از حیوانات: شتر، گوسفند و

الْبَقَرُ وَ مَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ الْحِنْطَةُ وَ الشَّعِيرُ وَ الزَّبِيبُ وَ التَّمْرُ⁽¹⁾.

«3»

ب، [قرب الإسناد] الطَّيَالِسِيُّ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ هَلْ عَلَي مَالِ الْيَتِيمِ زَكَاةٌ فَقَالَ لَا قُلْتُ فَهَلْ عَلَي الْحُلِيِّ زَكَاةٌ قَالَ لَا قُلْتُ الرَّجُلُ يَكُونُ عِنْدَهُ الْمَالُ قَرْضاً فَيَحُولُ عَلَيْهِ الْحَوْلُ عَلَيْهِ زَكَاةٌ قَالَ نَعَمْ‌⁽²⁾.

«4»

ب، [قرب الإسناد] الطَّيَالِسِيُّ عَنِ الْعَلَاءِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّ لِي دَيْناً وَ لِي دَوَابَّ وَ أَرْحَاءً وَ رُبَّمَا أَبْطَأَ عَلَيَّ الدَّيْنُ فَمَتَي تَجِبُ عَلَيَّ فِيهِ الزَّكَاةُ إِذَا أَنَا أَخَذْتُهُ قَالَ سَنَةً وَاحِدَةً قَالَ قُلْتُ فَالدَّوَابُّ وَ الْأَرْحَاءُ فَإِنَّ عِنْدِي مِنْهَا عَلَيَّ فِيهِ شَيْ‌ءٌ قَالَ لَا ثُمَّ أَخَذَ بِيَدِي فَضَمَّهَا ثُمَّ قَالَ كَانَ أَبِي عليه السلام يَقُولُ إِنَّمَا الزَّكَاةُ فِي الذَّهَبِ إِذَا قَرَّ فِي يَدِكَ قُلْتُ لَهُ الْمَتَاعُ يَكُونُ عِنْدِي لَا أُصِيبُ بِهِ رَأْسَ مَالِهِ عَلَيَّ فِيهِ زَكَاةٌ قَالَ لَا⁽³⁾.

«5»

ب، [قرب الإسناد] الطَّيَالِسِيُّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَ عَلَي الدَّيْنِ زَكَاةٌ قَالَ لَا إِلَّا أَنْ يَفِرَّ بِهِ‌⁽⁴⁾فَأَمَّا إِنْ غَابَ عَنْهُ سَنَةً أَوْ أَقَلَّ أَوْ أَكْثَرَ فَلَا تُزَكِّهِ إِلَّا فِي السَّنَةِ الَّتِي تُخْرَجُ فِيهَا⁽⁵⁾.

«6»

ب، [قرب الإسناد] عَلِيٌّ عَنْ أَخِيهِ قَالَ قَالَ: لَيْسَ عَلَي الْمَمْلُوكِ زَكَاةٌ إِلَّا بِإِذْنِ مَوَالِيهِ وَ قَالَ: لَيْسَ عَلَي الدَّيْنِ زَكَاةٌ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبُّ الدَّيْنِ أَنْ يُزَكِّيَهُ.

گاو، و از چیزهایی که در زمین می روید که شامل گندم، جو، مویز و خرما می باشد. ⁽⁶⁾

روایت 3

قرب الاسناد: علا نقل می کند که از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا در مال یتیم زکات مقرّر شده است؟ فرمود: خیر، گفتم: آیا به زیورآلات زکات تعلق می گیرد؟ فرمود: خیر، گفتم: شخصی مالی دارد که آن را قرض گرفته است و یک سال از آن می گذرد، آیا زکات در آن واجب است؟ فرمود: بله. ⁽⁷⁾

روایت 4

قرب الاسناد: علاء روایت می کند که به امام صادق علیه السلام گفتم: شخصی به من بدهکار است و چهارپایان و آسیاب هایی دارم و چه بسا او در پرداخت بدهی درنگ کند. اگر بدهی ام را گرفتم، چه زمانی زکات آن بر من واجب می شود؟ فرمود: بعد از یک سال کامل. او گفت: به امام گفتم: پس چهارپایان و آسیاب هایی که دارم، زکات آنها بر من واجب است؟ فرمود: خیر. سپس دستم را گرفت و فشار داد و فرمود: پدرم می فرمود: زکات در طلا مقرر شده است، زمانی که در اختیار تو قرار گیرد. به او گفتم: کالا در نزد من است و آن را به عنوان سرمایه قرار نداده ام. آیا زکات به آن تعلق می گیرد؟ فرمود: خیر. ⁽⁸⁾

روایت 5

قرب الاسناد: عبدالخالق نقل می کند که از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا به مال قرضی زکات تعلق می گیرد؟ فرمود: خیر، مگر اینکه بخواهد از (دادن زکات) فرار کند، ⁽⁹⁾

پس اگر مال او یک سال یا کمتر یا بیشتر از او غایب شود (در اختیار او نباشد) لازم نیست زکات بدهد، مگر اینکه در سالی باشد که زکات پرداخت می کنی. ⁽¹⁰⁾

روایت 6

قرب الاسناد: علی از برادرش نقل می کند که گفته است: زکات بر برده واجب نیست، مگر با اجازه صاحبش و گفت: بر مال قرضی زکات واجب نیست مگر اینکه صاحب قرض (خود) بخواهد زکات آن را بپردازد.

قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَكُونُ عَلَيْهِ الدَّيْنُ قَالَ يُزَكِّي مَالَهُ وَ لَا يُزَكِّي مَا عَلَيْهِ مِنَ الدَّيْنِ إِنَّمَا الزَّكَاةُ عَلَي صَاحِبِ الْمَالِ.

وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الدَّيْنِ يَكُونُ عَلَي الْقَوْمِ الْمَيَاسِيرِ إِذَا شَاءَ قَبَضَهُ صَاحِبُهُ هَلْ عَلَيْهِ زَكَاةٌ فَقَالَ لَا حَتَّي يَقْبِضَهُ وَ يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ‌⁽¹⁾.

«7»

ع، [علل الشرائع] أَبِي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ الْخَشَّابِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مَمْلُوكٌ فِي يَدِهِ مَالٌ أَ عَلَيْهِ زَكَاةٌ قَالَ لَا قُلْتُ وَ لَا عَلَي سَيِّدِهِ قَالَ لَا إِنْ لَمْ يَصِلْ إِلَي سَيِّدِهِ وَ لَيْسَ هُوَ لِلْمُلُوكِ‌⁽²⁾.

«8»

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام]: فِيمَا كَتَبَ الرِّضَا عليه السلام لِلْمَأْمُونِ لَا تَجِبُ الزَّكَاةُ عَلَي الْمَالِ حَتَّي يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ‌⁽³⁾.

«9»

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] بِإِسْنَادِ التَّمِيمِيِّ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: عَفَوْتُ لَكُمْ عَنْ صَدَقَةِ الْخَيْلِ وَ الرَّقِيقِ‌⁽⁴⁾.

«10»

ع، [علل الشرائع] مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَي عَنِ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: بَاعَ أَبِي عليه السلام مِنْ هِشَامِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ أَرْضاً لَهُ بِكَذَا وَ كَذَا أَلْفَ دِينَارٍ وَ اشْتَرَطَ عَلَيْهِ زَكَاةَ ذَلِكَ الْمَالِ عَشْرَ سِنِينَ وَ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ لِأَنَّ هِشَاماً كَانَ هُوَ الْوَالِيَ‌⁽⁵⁾.

«11»

ل، [الخصال] فِي خَبَرِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: لَا تَجِبُ عَلَي مَالٍ زَكَاةٌ حَتَّي يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ مِنْ يَوْمَ مَلَكَهُ صَاحِبُهُ‌⁽⁶⁾.

گفت: و از او در مورد شخصی که بدهکار است پرسیدم. گفت: او زکات مالش را می دهد و نه زکات بدهی را، زیرا زکات بر صاحب مال واجب است.

و از او در مورد قرضی پرسیدم که بر گردن ثروتمندان است، اگر صاحب قرض بخواهد بدهی اش را پس بگیرد، می تواند بگیرد، آیا زکات در آن واجب است؟ فرمود: خیر، مگر این که آن را پس گیرد و یک سال از آن بگذرد. ⁽⁷⁾

روایت 7

علل الشرایع: عبدالله بن سنان روایت می کند که به امام صادق علیه السلام گفتم: برده ای مالی دارد، آیا باید زکات آن مال را بپردازد؟ فرمود: خیر. گفتم: آیا بر صاحبش نیز واجب نیست؟ فرمود: خیر، اگر به صاحبش نرسیده است. و برده ها مالی از خود ندارند.⁽⁸⁾

روایت 8

عیون الاخبار: از جمله نامه های که امام رضا علیه السلام برای مامون نوشت این بود: زکات بر مال و دارایی واجب نمی گردد تا اینکه یک سال بر آن بگذرد. ⁽⁹⁾

روایت 9

عیون الاخبار: امام رضا علیه السلام از پدرانش نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: صدقه اسبان و بردگان را بر شما معاف کردم. ⁽¹⁰⁾

روایت 10

علل الشرایع: عبدالله بن سنان گفته است، از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: پدرم از هشام بن عبد الملک زمینی را به چند هزار دینار خرید و با او شرط کرد که زکات ده سال آن مال را هشام بدهد. این شرط را به این خاطر کرد که هشام والی بود. ⁽¹¹⁾

روایت 11

الخصال: اعمش از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: زکات بر هیچ مالی واحب نمی شود مگر اینکه از روزی که صاحب مال آن را به دست می آورد، یک سال بگذرد. ⁽¹²⁾

أقول

سيأتي بعض الأخبار في باب أدب المصدق.

«12»

ع، [علل الشرائع] أَبِي عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ أَبِي الْفَضْلِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ سَهْلٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام رَجُلٌ كَانَتْ عِنْدَهُ دَرَاهِمُ أَشْهُراً فَحَوَّلَهَا دَنَانِيرَ فَحَالَ عَلَيْهَا مُنْذُ يَوْمَ مَلَكَهَا دَرَاهِمَ حَوْلٌ أَ يُزَكِّيهَا قَالَ لَا .

ثُمَّ قَالَ أَ رَأَيْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا دَفَعَ إِلَيْكَ مِائَةَ بَعِيرٍ وَ أَخَذَ مِنْكَ مِائَتَيْ بَقَرَةٍ فَلَبِثَتْ عِنْدَهُ أَشْهُراً وَ لَبِثَتْ عِنْدَكَ أَشْهُراً فَمَوَّتَتْ عِنْدَكَ إِبِلُهُ وَ مَوَّتَتْ عِنْدَهُ بَقَرُكَ أَ كُنْتُمَا تُزَكِّيَانِهِمَا فَقُلْتُ لَا قَالَ كَذَلِكَ الذَّهَبُ وَ الْفِضَّةُ ثُمَّ قَالَ وَ إِنْ حَوَّلْتَ بُرّاً أَوْ شَعِيراً ثُمَّ قَلَبْتَهُ ذَهَباً أَوْ فِضَّةً فَلَيْسَ عَلَيْكَ فِيهِ شَيْ‌ءٌ إِلَّا أَنْ يَرْجِعَ ذَلِكَ الذَّهَبُ أَوْ تِلْكَ الْفِضَّةُ بِعَيْنِهَا أَوْ عَيْنِهِ فَإِنْ رَجَعَ ذَلِكَ إِلَيْكَ فَإِنَّ عَلَيْكَ الزَّكَاةَ لِأَنَّكَ قَدْ مَلَكْتَهَا حَوْلًا .

قُلْتُ لَهُ فَإِنْ لَمْ يَخْرُجْ ذَلِكَ الذَّهَبُ مِنْ يَدِي يَوْماً قَالَ إِنْ خُلِطَ بِغَيْرِهِ فِيهَا فَلَا بَأْسَ وَ لَا شَيْ‌ءَ فِيمَا رَجَعَ إِلَيْكَ مِنْهُ ثُمَّ قَالَ إِنْ رَجَعَ إِلَيْكَ بِأَسْرِهِ بَعْدَ إِيَاسٍ مِنْهُ فَلَا شَيْ‌ءَ عَلَيْكَ فِيهِ إِلَّا حَوْلًا.

قَالَ فَقَالَ زُرَارَةُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: لَيْسَ فِي النَّيِّفِ شَيْ‌ءٌ حَتَّي يَبْلُغَ مَا يَجِبُ فِيهِ وَاحِداً وَ لَا فِي الصَّدَقَةِ وَ الزَّكَاةِ كُسُورٌ وَ لَا تَكُونُ شَاةٌ وَ نِصْفٌ وَ لَا بَعِيرٌ وَ نِصْفٌ وَ لَا خَمْسَةُ دَرَاهِمَ وَ نِصْفٌ وَ لَا دِينَارٌ وَ نِصْفٌ وَ لَكِنْ يُؤْخَذُ الْوَاحِدُ وَ يُطْرَحُ مَا سِوَي ذَلِكَ حَتَّي يَبْلُغَ مَا يُؤْخَذُ مِنْهُ وَاحِداً فَيُؤْخَذُ مِنْ جَمِيعِ مَالِهِ.

قَالَ وَ قَالَ زُرَارَةُ وَ ابْنُ مُسْلِمٍ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: أَيُّمَا رَجُلٍ كَانَ لَهُ مَالٌ وَ حَالَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ فَإِنَّهُ يُزَكِّيهِ قُلْتُ لَهُ فَإِنْ وَهَبَهُ قَبْلَ حَوْلِهِ بِشَهْرٍ أَوْ بِيَوْمٍ قَالَ لَيْسَ عَلَيْهِ شَيْ‌ءٌ إِذَنْ.

قَالَ وَ قَالَ زُرَارَةُ عَنْهُ عليه السلام إِنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا هَذَا بِمَنْزِلَةِ رَجُلٍ أَفْطَرَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ يَوْماً فِي إِقَامَتِهِ ثُمَّ خَرَجَ فِي آخِرِ النَّهَارِ فِي سَفَرٍ فَأَرَادَ بِسَفَرِهِ ذَلِكَ إِبْطَالَ الْكَفَّارَةِ الَّتِي وَجَبَتْ عَلَيْهِ.

مؤلف

در باب آداب صدقه دهنده، برخی احادیث ذکر خواهد شد.

روایت 12

علل الشرایع: زرارۀ نقل می کند که به امام باقر علیه السلام عرض کردم: مردی چند ماهی چند درهم در اختیار داشته سپس آن ها را تبدیل به دینار کرده و از زمان در اختیار داشتن درهم ها مدت یک سال می‌گذرد؛ آیا زکات این دینارها را باید بدهد؟ حضرت فرمودند: خیر.

بعد فرمود: اگر شخصی صد شتر به شما بدهد و به جایش دویست گاو بگیرد و این گاوها نزد او چند ماه مانده و شترها نیز نزد تو چند ماه بمانند، سپس شتران او نزد تو مرده و گاوهای تو نیز پیش او بمیرند آیا شما دو نفر زکات آنها را خواهید داد؟ من عرض کردم: خیر. حضرت فرمود: طلا و نقره هم همین طور می‌باشند. سپس فرمود: و اگر طلا و نقره به گندم و جو تبدیل شدند و پس از مدّتی دوباره گندم و جو به طلا و نقره مبدّل گشتند زکات بر تو نمی باشد، مگر آنکه همان طلا و نقره اوّلی برگردند که در این صورت البته موظّف هستی زکات آن را بدهی، زیرا فرض آن است که یک سال مالک آن بوده‌ای.

عرضه داشتم: اگر طلای اوّلی یک روز هم از دستم خارج نشد حکمش چیست؟ فرمود: اگر با غیر خودش مخلوط شده پس اشکالی نداشته و در آنچه به تو برگشته زکات نیست و اگر طلای اوّلی تماما به تو بازگشت، پس از آن که از بازگشت آن مأیوس شده بودی، در مورد آن زکاتی بر تو واجب نیست، مگر آن که یک سال از بازگشت آن بگذرد .

حریز می‌گوید: زراره از حضرت ابی جعفر علیه السّلام نقل کرد که فرمود: در مقداری که کمتر از نصاب است زکات نمی‌باشد مگر آنکه مقدار مال زکات به حدّی برسد که در آن یک رأس یا یک عدد را به عنوان زکات بشود اخراج کرد.

و نیز در صدقه و زکات، کسر (خُرده) نمی‌باشد، لذا اگر کسی مالک هفت رأس و نیم گوسفند بود وی را مکلّف نمی‌کنند که یک رأس و نیم به عنوان زکات بدهد. چنانچه اگر مالک صد و بیست و پنج رأس شتر بود موظّف نیست دو رأس و نیم شتر به عنوان زکات اخراج نماید. همچنین اگر کسی مالک 220 درهم بود شرعا واجب نیست برای دویست درهم 5 درهم و جهت بیست درهم دیگر، نیم درهم بدهد. یا اگر مالک شصت دینار طلا باشد نباید یک دینار و نیم به عنوان زکات خارج کند، بلکه حکم آن است که برای مقداری که به حدّ نصاب اوّل رسیده واحد زکات را اخذ کرده و مبلغ اضافی را ساقط کنند تا به حدّ نصاب بعدی برسد آنگاه از تمام مال، واحد زکات بعدی را اخراج نمایند.

حریز می‌گوید: زراره و محمّد بن مسلم نقل کردند که امام صادق فرمود: هر کسی که مال داشته و سال بر آن بگذرد لازم است زکات آن را بدهد. زراره می‌گوید: عرض کردم: اگر یک ماه یا یک روز به سال مانده این مال را به دیگری هبه کند حکمش چیست؟ فرمود: در این صورت، چیزی بر او واجب نیست.

حریز می‌گوید: زراره نقل کرد که امام علیه السّلام فرمود: این شخصی که سال رسید و بعد از آن مالش را هبه کرد، به منزله کسی است که در ماه رمضان یک روز از ایّام اقامتش را که باید روزه بگیرد افطار کرده سپس در آخر روز به منظور باطل کردن کفّاره‌ای که در عهده‌اش آمده به سفر برود؛ پس همان طوری که در اینجا سفر کفّاره را ساقط نمی‌کند، هبه نیز زکات را ساقط نمی‌نماید.

وَ قَالَ إِنَّهُ حِينَ رَأَي الْهِلَالَ الثَّانِيَ عَشَرَ وَجَبَتْ عَلَيْهِ الزَّكَاةُ وَ لَكِنَّهُ لَوْ كَانَ وَهَبَهَا قَبْلَ ذَلِكَ لَجَازَ وَ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ شَيْ‌ءٌ بِمَنْزِلَةِ مَنْ خَرَجَ ثُمَّ أَفْطَرَ إِنَّمَا لَا يَمْنَعُ الْحَالَّ عَلَيْهِ فَأَمَّا مَا لَمْ يَحُلْ عَلَيْهِ فَلَهُ مَنْعُهُ وَ لَا يَحِلُّ لَهُ مع [مَنْعُ]⁽¹⁾مَالِ غَيْرِهِ فِيمَا قَدْ حَالَ عَلَيْهِ .

قَالَ زُرَارَةُ قُلْتُ لَهُ مِائَتَا دِرْهَمٍ بَيْنَ خَمْسِ أُنَاسٍ أَوْ عَشَرَةٍ حَالَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ وَ هِيَ عِنْدَهُمْ أَ يَجِبُ عَلَيْهِمْ زَكَاتُهَا قَالَ لَا هِيَ بِمَنْزِلَةِ تِلْكَ يَعْنِي جَوَابَهُ فِي الْحَرْثِ لَيْسَ عَلَيْهِمْ شَيْ‌ءٌ حَتَّي يَتِمَّ لِكُلِّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ مِائَتَا دِرْهَمٍ قُلْتُ وَ كَذَلِكَ فِي الشَّاةِ وَ الْإِبِلِ وَ الْبَقَرِ وَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ جَمِيعِ الْأَمْوَالِ قَالَ نَعَمْ .

قَالَ زُرَارَةُ وَ قُلْتُ لَهُ رَجُلٌ كَانَتْ عِنْدَهُ مِائَتَا دِرْهَمٍ فَوَهَبَهَا لِبَعْضِ إِخْوَانِهِ أَوْ وُلْدِهِ أَوْ أَهْلِهِ فِرَاراً بِهَا مِنَ الزَّكَاةِ فَعَلَ ذَلِكَ قَبْلَ حَالِهَا بِشَهْرٍ قَالَ إِذَا دَخَلَ الشَّهْرُ الثَّانِيَ عَشَرَ فَقَدْ حَالَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ وَ وَجَبَتْ عَلَيْهِ فِيهَا الزَّكَاةُ قُلْتُ لَهُ فَإِنْ أَحْدَثَ فِيهَا قَبْلَ الْحَوْلِ قَالَ جَازَ ذَلِكَ لَهُ قُلْتُ لَهُ فَإِنَّهُ فَرَّ بِهَا مِنَ الزَّكَاةِ قَالَ مَا أَدْخَلَ عَلَي نَفْسِهِ أَعْظَمُ مِمَّا مَنَعَ مِنْ زَكَاتِهَا فَقُلْتُ لَهُ إِنَّهُ يَقْدِرُ عَلَيْهَا قَالَ فَقَالَ وَ مَا عِلْمُهُ أَنَّهُ يَقْدِرُ عَلَيْهَا وَ قَدْ خَرَجَتْ مِنْ مِلْكِهِ قُلْتُ فَإِنَّهُ دَفَعَهَا إِلَيْهِ عَلَي شَرْطٍ فَقَالَ إِنَّهُ إِذَا سَمَّاهَا هِبَةً جَازَتِ الْهِبَةُ وَ سَقَطَ الشَّرْطُ وَ ضَمِنَ الزَّكَاةَ قُلْتُ لَهُ كَيْفَ يَسْقُطُ الشَّرْطُ وَ تُمْضَي الْهِبَةُ وَ يُضَمَّنُ وَ تَجِبُ الزَّكَاةُ قَالَ هَذَا شَرْطٌ فَاسِدٌ وَ الْهِبَةُ الْمَضْمُونَةُ مَاضِيَةٌ وَ الزَّكَاةُ لَازِمَةٌ عُقُوبَةً لَهُ ثُمَّ قَالَ إِنَّمَا ذَلِكَ لَهُ إِذَا اشْتَرَي بِهَا دَاراً أَوْ أَرْضاً أَوْ مَتَاعاً قَالَ زُرَارَةُ قُلْتُ لَهُ إِنَّ أَبَاكَ قَالَ لِي مَنْ فَرَّ بِهَا مِنَ الزَّكَاةِ فَعَلَيْهِ أَنْ يُؤَدِّيَهَا فَقَالَ صَدَقَ أَبِي عَلَيْهِ أَنْ يُؤَدِّيَ مَا وَجَبَ عَلَيْهِ وَ مَا لَمْ يَجِبْ فَلَا شَيْ‌ءَ عَلَيْهِ فِيهِ ثُمَّ قَالَ عليه السلام أَ رَأَيْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا أُغْمِيَ عَلَيْهِ

و نیز امام علیه السّلام فرمودند: شخص زمانی که هلال ماه دوازدهم را دید زکات بر او واجب می‌شود ولی اگر پیش از دیدن هلال، مالش را هبه کند جایز است و بر او تکلیفی نیست؛ مانند کسی که از محلّ اقامتش خارج شود و سپس افطار کند. باری صاحب مال بعد از حلول سال حق ندارد و نمی‌تواند مستحقّین زکات را از آن منع کند امّا مادامی که سال فرا نرسیده می‌تواند زکات را از اهل زکات منع کرده و آن را به شخص دلخواهش هبه کند و اگر با این مال که قبل از رسیدن سال، هبه‌اش می‌کند مال دیگری که سال از آن گذشته و زکات به آن تعلّق گرفته همراه باشد، صرف این همراهی، صاحب مال را از هبه مزبور منع ننموده و جلو او را نمی‌گیرد.

زراره عرض می‌کند: دویست درهم است که به پنج یا ده نفر تعلّق دارد و سال از این مبلغ گذشته ،آیا بر این افراد زکات این مال واجب است یا نه؟ فرمود: خیر، این مال به منزله آن مال است - همان جوابی که در حرث و غلّات که گندم و جو و خرما و کشمش است داده می‌شود - یعنی بر هیچ یک از این نفرات زکات نیست مگر وقتی که هر کدام به تنهایی مالک دویست درهم باشند. زراره می‌گوید: عرضه داشتم: گوسفند و شتر و گاو و طلا و نقره و تمام اموال همین حکم را دارند؟ حضرت فرمودند: آری.

زراره می‌گوید: عرض کردم: شخصی دویست درهم دارد و آن را به برخی از برادران خود یا فرزند و یا همسرش هبه می‌کند و بدین وسیله از دادن زکات فرار می‌نماید، ناگفته نماند یک ماه قبل از حلول سال مال را هبه کرده؟ امام فرمود: وقتی ماه دوازدهم داخل شد سال فرا رسیده و آن وقت زکات واجب می‌شود. عرض کردم: اگر این کار پیش از حلول سال انجام شود؟ فرمود: این امر جایز است. عرض کردم: او این کار را برای فرار از زکات انجام داده است؟ فرمود: ضرری که به خود وارد کرده به مراتب بیشتر از آن نفع موهومی است که به واسطه ندادن زکات تصوّرش را می‌کند. عرض کردم: وی قدرت بر آن مال داشته و می‌تواند به دستش بیاورد؟ فرمود: چگونه می‌داند که بر آن مال قادر است و حال آنکه از ملکش خارج گشته؟ عرض کردم: او مال را با شرط به آن شخص هبه کرده. فرمود: وقتی نام آن مال را هبه گذارده، هبه‌اش جایز است و شرط ساقط شده و نسبت به زکات ضامن می‌باشد. گفتم: چگونه شرط ساقط و هبه، اجرا و نسبت به زکات ضامن بوده و پرداخت آن واجب است؟ فرمود: شرطش فاسد و غیر مؤثّر است و هبه ضمانت شده، اجرای هبه و زکات از باب عقوبت و جریمه بر وی لازم است. سپس فرمود: صرف مال زکات (قبل از حلول سال به منظور فرار از زکات) زمانی موجب سقوط زکات می‌باشد که با آن خانه یا زمین یا متاعی بخرد. زراره می‌گوید: عرض کردم: پدر بزرگوارتان به من فرمود: کسی که به واسطه صرف مال زکوی از دادن زکات فرار کند بر او لازم است که زکات را اداء نماید. فرمود: پدرم صحیح و درست فرمودند ولی منظورشان زکاتی است که بر او واجب گردیده امّا زکاتی که هنوز واجب نشده پرداختش لازم نیست، سپس فرمودند: ببین! اگر شخصی تمام

يَوْماً ثُمَّ مَاتَ قَبْلَ أَنْ يُؤَدِّيَهَا أَ عَلَيْهِ شَيْ‌ءٌ قُلْتُ لَا إِنَّمَا يَكُونُ إِنْ أَفَاقَ مِنْ يَوْمِهِ ثُمَّ قَالَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا مَرِضَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ ثُمَّ مَاتَ فِيهِ أَ كَانَ يُصَامُ عَنْهُ قُلْتُ لَا فَقَالَ وَ كَذَلِكَ الرَّجُلُ لَا يُؤَدِّي عَنْ مَالِهِ إِلَّا مَا حَالَ عَلَيْهِ‌⁽¹⁾.

«13»

سن، [المحاسن] أَبِي عَنْ يُونُسَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي إِبْرَاهِيمَ عليه السلام قَالَ: لَا تَجِبُ الزَّكَاةُ فِيمَا سُبِكَ قُلْتُ فَإِنْ كَانَ سَبْكُهُ فِرَاراً بِهِ مِنَ الزَّكَاةِ قَالَ أَ مَا تَرَي أَنَّ الْمَنْفَعَةَ قَدْ ذَهَبَتْ مِنْهُ‌⁽²⁾

فَلِذَلِكَ لَا تَجِبُ عَلَيْهِ الزَّكَاةُ⁽³⁾.

«14»

ضا، [فقه الرضا عليه السلام]: اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي فَرَضَ عَلَي الْأَغْنِيَاءِ الزَّكَاةَ بِقَدَرٍ مَقْدُورٍ وَ حِسَابٍ مَحْسُوبٍ فَجَعَلَ عَدَدَ الْأَغْنِيَاءِ مِائَةً وَ خَمْسَةً وَ تِسْعِينَ وَ الْفُقَرَاءَ خَمْسَةً وَ قَسَمَ الزَّكَاةَ عَلَي هَذَا الْحِسَابِ فَجَعَلَ عَلَي كُلِّ مِائَتَيْنِ خَمْسَةً حَقّاً لِلضُّعَفَاءِ وَ تَحْصِيناً لِأَمْوَالِهِمْ لَا عُذْرَ لِصَاحِبِ الْمَالِ فِي تَرْكِ إِخْرَاجِهِ وَ قَدْ قَرَنَهَا اللَّهُ بِالصَّلَاةِ .

وَ أَوْجَبَهَا مَرَّةً وَاحِدَةً فِي كُلِّ سَنَةٍ وَ وَضَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي تِسْعَةِ أَصْنَافٍ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِيرِ وَ التَّمْرِ وَ الزَّبِيبِ وَ الْإِبِلِ وَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ .

وَ رُوِيَ عن [عَلَي] الْجَوَاهِرِ وَ الطِّيبِ وَ مَا أَشْبَهَ هَذِهِ الصُّنُوفَ مِنَ الْأَمْوَالِ وَ كُلِّ مَا دَخَلَ الْقَفِيزَ وَ الْمِيزَانَ رُبُعُ الْعُشْرِ إِذَا كَانَ سَبِيلُ هَذِهِ الْأَصْنَافِ سَبِيلَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ فِي التَّصَرُّفِ فِيهَا وَ التِّجَارَةِ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ هَذِهِ سَبِيلَهَا فَلَيْسَ فِيهَا غَيْرُ الصَّدَقَةِ فِيمَا فِيهِ الصَّدَقَةُ وَ الْعُشْرُ وَ نِصْفُ الْعُشْرِ فِيمَا سِوَي ذَلِكَ فِي أَوْقَاتِهِ وَ قَدْ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سِوَاهَا .

وَ لَيْسَ عَلَي الْمَالِ الْغَائِبِ زَكَاةٌ وَ لَا فِي مَالِ الْيَتِيمِ زَكَاةٌ وَ إِنْ غَابَ مَالُكَ فَلَيْسَ عَلَيْكَ الزَّكَاةُ إِلَّا أَنْ يَرْجِعَ إِلَيْكَ وَ يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ وَ هُوَ فِي يَدِكَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَالُكَ عَلَي رَجُلٍ مَتَي مَا أَرَدْتَ أَخَذْتَ مِنْهُ فَعَلَيْكَ زَكَاتُهُ فَإِنْ لَمْ تَرْجِعْ إِلَيْكَ مَنْفَعَتُهُ

روز را به حالت اغماء درآمد و قبل از این که تکالیف واجب را که به واسطه اغماء از او فوت شده بجا آورد فوت کرد، آیا بر عهده‌اش چیزی هست؟ عرض کردم: خیر، زمانی تکالیف فوت شده در عهده‌اش می‌آید و وی باید آن را انجام دهد که در همان روز از حالت اغماء به هوش آمده و افاقه پیدا کند. سپس فرمود: اگر شخصی در ماه رمضان مریض شود، سپس در همان ماه از دنیا برود، آیا وارث او باید روزه وی را قضاء کند یا نه؟ عرض کردم: خیر. فرمود: همچنین است شخصی که صاحب مال است یعنی وی صرفا زکات آن مقداری از مالش را که سال بر آن گذشته باید بدهد نه غیر آن را.

روایت 13

المحاسن : ابو ابراهیم علیه السلام گفته است: هر آنچه شمش طلا و نقره باشد زکات در آن واجب نیست. گفتم: اگر به خاطر فرار از زکات آن را به صورت شمش درآورده باشد چه؟ گفت: آیا نمی بینی که (طلا و نقره ای) که به صورت شمش درآمده دیگر منفعت و بهره ای ندارد،⁽⁴⁾از این جهت زکات بر آن واجب نیست. ⁽⁵⁾

روایت 14

فقه الرضا علیه السلام: بدان که خداوند بر ثروتمندان زکات را به اندازه توان و حساب مشخص واجب گردانیده است. پس شمار ثروتمندان را صد و نود و پنج و شمار تهیدستان را پنج قرار داده است و زکات را بر همین اساس گمارده است. پس از هر دویست، پنج تای آن را به عنوان حقوق ضعفا و پاسداری از اموال آنها قرار داده است. صاحب مال هیچ بهانه و عذری برای نپرداختن آن ندارد و خداوند (پرداخت زکات) را مقرون به اقامه نماز کرده است .

و خداوند زکات را در هر سال یک بار فرض کرده است، و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم بر نه قسم وضع کرده است: طلا، نقره، گندم، جو، خرما، مویز، شتر، گاو و گوسفند. و در باره جواهر و عطر و همه اموالی که به این نه قسم شباهت داشته باشند و هر آنچه وارد پیمانه و ترازو شود، روایت شده است که بیست و پنج صدم آن زکات است، اگر با آنها به شیوه طلا و نقره معامله و تجارت شود؛ اما اگر به غیر از شیوه طلا و تقره از آن استفاده شود، در جایی که صدقه به آن تعلق می گیرد، فقط صدقه پرداخت می شود و در غیر از آن، در اوقات مخصوص آن یک دهم و یک بیستم تعلق می گیرد. خداوند جز این موارد را برای زکات معاف داشته است.

در مال غایب و مال یتیم زکات واجب نشده است و اگر مال غایب باشد پس بر تو زکات نیست تا وقتی که مال برگردد و سال بر آن بگذرد و آن مال در دست تو باشد مگر آن که مال بر شخصی باشد که هر گاه خواهی از او بگیری ممکن باشد، در این صورت زکات بر تو واجب است. پس حتی اگر منفعتش به تو برنگشت

لَزِمَتْكَ زَكَاتُهُ.

فَإِنِ اسْتَقْرَضْتَ مِنْ رَجُلٍ مَالًا وَ بَقِيَ عِنْدَكَ حَتَّي حَالَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ فَعَلَيْكَ فِيهِ الزَّكَاةُ فَإِنْ بِعْتَ شَيْئاً وَ قَبَضْتَ ثَمَنَهُ وَ اشْتَرَطْتَ عَلَي الْمُشْتَرِي زَكَاةَ سَنَةٍ أَوْ سَنَتَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَإِنَّهُ يَلْزَمُهُ دُونَكَ .

وَ لَيْسَ فِي مَالِ الْيَتِيمِ زَكَاةٌ إِلَّا أَنْ تَتَّجِرَ بِهِ فَإِنِ اتَّجَرْتَ بِهِ فَفِيهِ الزَّكَاةُ وَ لَيْسَ فِي سَائِرِ الْأَشْيَاءِ زَكَاةٌ مِثْلَ الْقُطْنِ وَ الزَّعْفَرَانِ وَ الْخُضَرِ وَ الثِّمَارِ وَ الْحُبُوبِ سِوَي مَا ذَكَرْتُ لَكَ إِلَّا أَنْ يُبَاعَ وَ يَحُولَ عَلَي ثَمَنِهِ الْحَوْلُ وَ زَكَاةُ الدَّيْنِ عَلَي مَنِ اسْتَقْرَضَ فَإِذَا كَانَ لَكَ عَلَي رَجُلٍ مَالٌ فَلَا زَكَاةَ عَلَيْكَ فِيهِ حَتَّي يَقْضِيَهُ وَ يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ فِي يَدِكَ إِلَّا أَنْ تَأْخُذَ عَلَيْهِ مَنْفَعَةً فِي التِّجَارَةِ فَإِنْ كَانَ كَذَلِكَ فَعَلَيْكَ زَكَاتُهُ.

«15»

نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، فِي حَدِيثِهِ عليه السلام: أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا كَانَ لَهُ الدَّيْنُ الظَّنُونُ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يُزَكِّيَهُ لِمَا مَضَي إِذَا قَبَضَهُ‌⁽¹⁾.

قال السيد رضي الله عنه فالظنون الذي لا يعلم صاحبه أ يقبضه من الذي هو عليه أم لا فكأنه الذي يظن به فمرة يرجو و مرة لا يرجو و هذا من أفصح الكلام و كذلك كل أمر تطالبه و لا تدري علي أي شي‌ء أنت منه فهو ظنون و علي ذلك قول الأعشي‌⁽²⁾.

من يجعل الجد الظنون الذي *** جنب صوب اللجب الماهر

مثل الفراتي إذا ما طما *** يقذف بالبوصي و الماهر

و الجد البئر العادية في الصحراء و الظنون التي لا يعلم هل فيها ماء أم لا.

«16»

الْبَيَانُ، لِلشَّهِيدِ قُدِّسَ سِرُّهُ فِي الْجَعْفَرِيَّاتِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: مَنْ كَانَ لَهُ مَالٌ وَ عَلَيْهِ مَالٌ فَلْيَحْسُبْ مَا لَهُ وَ مَا عَلَيْهِ فَإِنْ كَانَ لَهُ فَضْلٌ مِائَتَا دِرْهَمٍ

زکات آن بر تو لازم است.

و اگر از شخصی مالی را قرض کنی و در نزد تو بماند تا سال بر آن بگذرد زکات بر تو واجب است؛ و اگر چیزی را بفروشی و بهای آن را بگیری و شرط کنی بر مشتری که زکات یک سال یا دو سال یا بیشتر را او بدهد، پس لازم است که او زکات بدهد نه تو.

بر مال یتیم زکاتی نیست مگر آن که با آن تجارت کنی پس اگر با آن مال تجارت کردی، در آن زکات واجب است و در چیزهای دیگری مثل پنبه، زعفران، سبزی ها، میوه ها و دانه ها زکات واجب نیست جز مواردی که برای تو بیان کردم؛ مگر اینکه فروخته شود و بر بهای آن یک سال بگذرد. زکات بدهی بر کسی واجب می گردد که قرض گرفته است، اگر نزد کسی مالی داشته باشی زکات آن بر عهده تو نیست تا اینکه آن را پرداخت کند و از زمانی که مال در دست تو قرار می گیرد، یک سال بر آن بگذرد مگر اینکه سودی از تجارت از او بگیری که در این صورت پرداخت زکات آن بر عهده تو می باشد .

روایت 15

نهج البلاغه: روایتی دیگر از امام علی علیه السلام آمده است که هرگاه انسان طلبی دارد که نمی داند وصول می شود یا نه، پس از دریافت آن واجب است زکات آن را برای سالی که گذشته، بپردازد. ⁽³⁾

سید رضی گفته است: (دین ظنون) آن است که طلبکار نمی داند آیا می تواند از بدهکار وصول کند یا نه؟ گویا طلبکار در حال ظن و گمان است، گاهی امید دارد که بتواند آن را بستاند، و گاهی نه. این از فصیح ترین سخنان است؛ همچنین هر کاری که طالب آن هستی و نمی دانی در چه موضعی نسبت به آن خواهی بود، آن را (ظنون) گویند، و گفته اعشی ⁽⁴⁾

شاعر عرب از همین باب است، آنجا که می گوید:

چه کسی چاهی که معلوم نیست آب دارد یا نه، و از محلی که باران گیر باشد دور است را

با نهری همچون فرات که پر از آب است و کشتی و شناگر ماهر را از پا در می آورد، مقایسه می کند.

«جد» چاه قدیمی بیابانی را گویند، و ظنون آن است که معلوم نیست آب دارد یا نه.

روایت 16

البیان شهید قدّس سرّه: در جعفریات از امیر المؤمنین علیه السلام روایت شده که فرمود: هر کسی مالی داشته باشد و مال قرضی نزد او باشد، مال خود و قرضش را محاسبه می کند؛ اگر مالش دویست درهم بیشتر از قرضش باشد،

فَلْيُعْطِ خَمْسَةً.

«17»

الْهِدَايَةُ،: سُئِلَ الصَّادِقُ عليه السلام عَنِ الزَّكَاةِ عَلَي كَمْ أَشْيَاءَ هِيَ فَقَالَ عَلَي الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِيرِ وَ التَّمْرِ وَ الزَّبِيبِ وَ الْإِبِلِ وَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ وَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ عَفَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَمَّا سِوَي ذَلِكَ .

فَقَالَ لَهُ السَّائِلُ فَإِنَّ عِنْدَنَا حُبُوباً مِثْلَ الْأَرُزِّ وَ السِّمْسِمِ وَ أَشْبَاهِ ذَلِكَ فَقَالَ الصَّادِقُ عليه السلام أَقُولُ لَكَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَفَا عَمَّا سِوَي ذَلِكَ فَتَسْأَلُنِي.

«18»

كِتَابُ زَيْدٍ النَّرْسِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي الرَّجُلِ يَكُونُ لَهُ الْإِبِلُ وَ الْبَقَرُ وَ الْغَنَمُ أَوِ الْمَتَاعُ فَيَحُولُ عَلَيْهِ الْحَوْلُ فَتَمُوتُ الْإِبِلُ وَ الْبَقَرُ وَ يَحْتَرِقُ الْمَتَاعُ فَقَالَ إِنْ كَانَ حَالَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ وَ تَهَاوَنَ فِي إِخْرَاجِ زَكَاتِهِ فَهُوَ ضَامِنٌ لِلزَّكَاةِ وَ عَلَيْهِ زَكَاةُ ذَلِكَ وَ إِنْ كَانَ قَبْلَ أَنْ يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ فَلَا شَيْ‌ءَ عَلَيْهِ.

باب 3 زكاة النقدين و زكاة التجارة

الأخبار

أقول

قد سبق في باب من تجب عليه الزكاة بعض الأخبار.

«1»

ب، [قرب الإسناد] عَلِيٌّ عَنْ أَخِيهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ زَكَاةِ الْحُلِيِّ قَالَ إِذَنْ لَا يَبْقَي وَ لَا تَكُونُ زَكَاةٌ فِي أَقَلَّ مِنْ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ وَ الذَّهَبُ عِشْرُونَ دِينَاراً فَمَا سِوَي ذَلِكَ فَلَيْسَ عَلَيْهِ زَكَاةٌ .

وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يُعْطِي زَكَاتَهُ عَنِ الدَّرَاهِمِ دَنَانِيرَ وَ عَنِ الدَّنَانِيرِ دَرَاهِمَ بِالْقِيمَةِ أَ يَحِلُّ ذَلِكَ قَالَ لَا بَأْسَ‌⁽¹⁾.

«2»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ الْبَزَنْطِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَكُونُ فِي يَدِهِ الْمَتَاعُ قَدْ بَارَ عَلَيْهِ وَ لَيْسَ يُعْطَي بِهِ إِلَّا أَقَلَّ مِنْ رَأْسِ مَالِهِ عَلَيْهِ زَكَاةٌ قَالَ لَا قُلْتُ فَإِنَّهُ مَكَثَ عِنْدَهُ عَشْرَ سِنِينَ ثُمَّ بَاعَهُ كَمْ يُزَكِّي سَنَةً قَالَ:

باید پنج درهم را به عنوان زکات پرداخت کند.

روایت 17

الهدایۀ: از امام صادق علیه السلام در مورد زکات سؤال شد که در چه چیزهایی واجب است؟ فرمود: در گندم، جو، خرما، مویز، شتر، گاو، گوسفند، طلا و نقره، و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم زکات غیر از این موارد را معاف کرده است .

شخص پرسشگر به او گفت: ما دانه هایی مثل برنج و کنجد و چیزهایی شبیه آن ها داریم؟ امام صادق علیه السلام فرمود: به تو می گویم: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم زکات غیر از این ها را معاف کرده است و تو باز از من سؤال می کنی!

روایت 18

کتاب زید النرسی: امام جعفر صادق علیه السلام در مورد شخصی که شتر و گاو و گوسفند و کالا دارد و یک سال بر او بگذرد و شتر و گاوهایش بمیرند و کالایش بسوزد، گفت: اگر یک سال بر او بگذرد و در دادن زکات مالش کوتاهی کند، او ضامن زکاتش است و باید آن را بپردازد و اگر پیش از فرا رسیدن یک سال باشد، زکاتی بر او واجب نمی گردد .

باب سوم : زکات طلا و نقره و زکات تجارت

روایات

مؤلف

در باب (کسانی که زکات بر آنها واجب می شود) برخی اخبار و احادیث را ذکر کردیم.

روایت 1

قرب الاسناد: علی علیه السلام از برادرش نقل می کند که از او در مورد زکات زیورآلات پرسیدم. او در جواب فرمود: زکات به کمتر از دویست درهم تعلق نمی گیرد و طلا تا بیست دینار و به غیر از این موارد زکات تعلق نمی گیرد.

و در مورد شخصی از او سؤال کردم که زکات درهم را با دینار، و زکات دینار را با درهم پرداخت می کند، آیا این کار برای او حلال است؟ فرمود: اشکالی ندارد. ⁽²⁾

روایت 2

قرب الاسناد: بزنطی گفته: از امام رضا علیه السلام در مورد شخصی پرسیدم که کالایی دارد که از رونق افتاده و اگر بفروشد چیزی کمتر از سرمایه اش را به او می دهند، آیا زکات بر او واجب است؟ فرمود: خیر. گفتم: او آن کالا را ده سال نزد خود نگه داشته سپس آن را فروخته است، زکات چند سال را باید بپردازد؟ فرمود:

سَنَةً وَاحِدَةً⁽¹⁾.

«3»

ب، [قرب الإسناد] الطَّيَالِسِيُّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ قَالَ: سَأَلَ سَعِيدٌ الْأَعْرَجُ السَّمَّانُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ أَنَا حَاضِرٌ فَقَالَ إِنَّا نَكْبِسُ السَّمْنَ وَ الزَّيْتَ نَطْلُبُ بِهِ التِّجَارَةَ فَرُبَّمَا مَكَثَ السَّنَتَيْنِ وَ السِّنِينَ أَ عَلَيْهِ زَكَاةٌ قَالَ فَقَالَ إِنْ كُنْتَ تَرْبَحُ فِيهِ أَوْ يَجِي‌ءُ مِنْهُ رَأْسُ مَالِهِ فَعَلَيْكَ الزَّكَاةُ وَ إِنْ كُنْتَ إِنَّمَا تَرَبَّصُ بِهِ لِأَنَّكَ لَا تَجِدُ رَأْسَ مَالِكَ فَلَيْسَ عَلَيْكَ حَتَّي يَصِيرَ ذَهَباً أَوْ فِضَّةً فَإِذَا صَارَ ذَهَباً أَوْ فِضَّةً فَزَكِّهِ لِلسَّنَةِ الَّتِي تُخْرَجُ فِيهَا⁽²⁾.

«4»

ل، [الخصال] الْقَطَّانُ عَنِ ابْنِ زَكَرِيَّا عَنِ ابْنِ حَبِيبٍ عَنِ ابْنِ بُهْلُولٍ عَنِ ابْنِ مُعَاوِيَةَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عليه السلام يَقُولُ: وَ اللَّهِ مَا كَلَّفَ اللَّهُ الْعِبَادَ إِلَّا دُونَ مَا يُطِيقُونَ إِنَّمَا كَلَّفَهُمْ فِي الْيَوْمِ وَ اللَّيْلَةِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ وَ كَلَّفَهُمْ فِي كُلِّ أَلْفِ دِرْهَمٍ خَمْسَةً وَ عِشْرِينَ دِرْهَماً وَ كَلَّفَهُمْ فِي السَّنَةِ صِيَامَ ثَلَاثِينَ يَوْماً وَ كَلَّفَهُمْ حَجَّةً وَاحِدَةً وَ هُمْ يُطِيقُونَ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ‌⁽³⁾.

«5»

ل، [الخصال] فِي خَبَرِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: الزَّكَاةُ فَرِيضَةٌ وَاجِبَةٌ عَلَي كُلِّ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ خَمْسَةُ دَرَاهِمَ وَ لَا تَجِبُ فِيمَا دُونَ ذَلِكَ مِنَ الْفِضَّةِ وَ لَا تَجِبُ عَلَي مَالٍ زَكَاةٌ حَتَّي يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ مِنْ يَوْمَ مَلَكَهُ صَاحِبُهُ وَ لَا يَحِلُّ أَنْ تُدْفَعَ الزَّكَاةُ إِلَّا إِلَي أَهْلِ الْوَلَايَةِ وَ الْمَعْرِفَةِ وَ تَجِبُ عَلَي الذَّهَبِ الزَّكَاةُ إِذَا بَلَغَ عِشْرِينَ مِثْقَالًا فَيَكُونُ فِيهِ نِصْفُ دِينَارٍ⁽⁴⁾.

«6»

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام]: فِيمَا كَتَبَ الرِّضَا عليه السلام لِلْمَأْمُونِ الزَّكَاةُ الْفَرِيضَةُ فِي كُلِّ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ خَمْسَةُ دَرَاهِمَ وَ لَا يَجِبُ فِيمَا دُونَ ذَلِكَ شَيْ‌ءٌ⁽⁵⁾.

«7»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ

یک سال.⁽⁶⁾

روایت 3

قرب الاسناد: عبد الخالق می گوید: سعید الاعرج السمان از امام صادق علیه السلام سؤالی پرسید و من نیز در آنجا حضور داشتم: او گفت: ما روغن و چربی را نگه می داریم و با آن تجارت می کنیم، چه بسا این روغن دو سال یا چندین سال نگه داشته شود، آیا زکات بر آن تعلق می گیرد؟ فرمود: اگر از آن سود به دست آوری یا سرمایه ات از آن به دست آید، باید زکات آن را بپردازی، و اگر آن را به این دلیل که سرمایه ات را نمی یابی، نگه داری، تا زمانی که به طلا و نقره تبدیل نشود زکات بر تو واجب نیست، پس اگر به طلا و نقره تبدیل شد، زکات آن سالی را که در آن زکات می دهی، پرداخت کن. ⁽⁷⁾

روایت 4

الخصال : اسماعیل بن مهران می گوید: از جعفر بن محمد علیه السلام شنیدم که می گفت: به خدا سوگند، خداوند تکلیفی که بر بندگان واجب کرده است کمتر از آن چیزی است که می توانند از عهده آن برآیند. در حقیقت خداوند در هر شبانه روز پنج نماز را بر عهده آنها گذاشته و در هر هزار درهم زکات بیست و پنج درهم و سالانه روزه سی روز را بر آنها واجب کرده است و نیز یک بار حج رفتن را بر آنان فرض کرده است، درحالی که بندگان توانایی انجام کارهای بیشتری را دارند. ⁽⁸⁾

روایت 5

الخصال: اعمش از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: زکات فریضه ای است که در هر دویست درهم بر پنج درهم آن واجب شده است و در نقره در مقدار کمتر از آن واجب نیست و تا یک سال از روزی که مال در اختیار صاحبش قرار می گیرد، نگذرد زکات بر مال واجب نمی شود و حلال نیست که زکات به غیر از اهل ولایت و معرفت پرداخت شود و زمانی که طلا به بیست مثقال برسد زکات آن واجب است و زکات آن نصف دینار است. ⁽⁹⁾

روایت 6

عیون الاخبار: از جمله نامه های که امام رضا علیه السلام برای مامون نوشت این بود: زکات واجب در هر دویست درهم، پنج درهم می باشد و در غیر از آن واجب نیست. ⁽¹⁰⁾

روایت 7

ابوالحسن از ابو ابراهیم

قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الْحَسَنِ عَنْ أَبِي إِبْرَاهِيمَ عليه السلام قَالَ: لَا تَجِبُ الزَّكَاةُ فِيمَا سُبِكَ قُلْتُ فَإِنْ كَانَ سَبْكُهُ فِرَاراً مِنَ الزَّكَاةِ فَقَالَ أَ لَا تَرَي أَنَّ الْمَنْفَعَةَ قَدْ ذَهَبَتْ مِنْهُ لِذَلِكَ لَا تَجِبُ عَلَيْهِ الزَّكَاةُ⁽¹⁾.

«8»

ع، [علل الشرائع] أَبِي عَنِ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ أَخِيهِ عَلِيٍّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ سَهْلٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ حَرِيزٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنَّ أَخِي يُوسُفَ وَلِيَ لِهَؤُلَاءِ أَعْمَالًا أَصَابَ فِيهَا أَمْوَالًا كَثِيرَةً وَ إِنَّهُ جَعَلَ ذَلِكَ الْمَالَ حُلِيّاً أَرَادَ أَنْ يَفِرَّ بِهِ مِنَ الزَّكَاةِ أَ عَلَيْهِ زَكَاةٌ قَالَ لَيْسَ عَلَي الْحُلِيِّ زَكَاةٌ وَ مَا أَدْخَلَ عَلَي نَفْسِهِ مِنَ النُّقْصَانِ فِي وَضْعِهِ وَ مَنْعِهِ نَفْسَهُ أَكْثَرُ مِمَّا خَافَ مِنَ الزَّكَاةِ⁽²⁾.

«9»

ع، [علل الشرائع] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَقْطِينٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَي عليه السلام قَالَ: لَا تَجِبُ الزَّكَاةُ فِيمَا سُبِكَ فِرَاراً بِهِ مِنَ الزَّكَاةِ أَ لَا تَرَي أَنَّ الْمَنْفَعَةَ قَدْ ذَهَبَتْ فَلِذَلِكَ لَا تَجِبُ الزَّكَاةُ⁽³⁾.

«10»

مع، [معاني الأخبار] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيِّ عَنْ نَصْرِ بْنِ صَبَّاحٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَسَأَلَهُ رَجُلٌ فِي كَمْ تَجِبُ الزَّكَاةُ مِنَ الْمَالِ فَقَالَ لَهُ الزَّكَاةَ الظَّاهِرَةَ أَمِ الْبَاطِنَةَ تُرِيدُ قَالَ أُرِيدُهُمَا جَمِيعاً فَقَالَ أَمَّا الظَّاهِرَةُ فَفِي كُلِّ أَلْفٍ خَمْسَةٌ وَ عِشْرُونَ دِرْهَماً وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَلَا تَسْتَأْثِرْ عَلَي أَخِيكَ بِمَا هُوَ أَحْوَجُ إِلَيْهِ مِنْكَ‌⁽⁴⁾.

«11»

ع، [علل الشرائع] أَبِي وَ ابْنُ الْوَلِيدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ وَ الْحِمْيَرِيِّ مَعاً عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الْمِيثَمِيِّ عَنْ حَبِيبٍ الْخَثْعَمِيِّ قَالَ: كَتَبَ أَبُو جَعْفَرٍ الْخَلِيفَةُ إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقَسْرِيِّ وَ كَانَ

(امام موسی بن جعفر) علیه السلام نقل می کند که فرمود: هر آنچه شمش طلا و نقره باشد زکات در آن واجب نیست. گفتم: اگر به خاطر فرار از زکات آن را به صورت شمش درآورده باشد. گفت: آیا نمی بینی که (طلا و نقره ای) که به صورت شمش درآمده دیگر منفعت و بهره ای ندارد، از این جهت زکات بر آن واجب نیست.⁽⁵⁾

روایت 8

هارون بن خارجه نقل می کند که به امام صادق علیه السلام گفتم: برادرم یوسف برخی کارهای این افراد را بر عهده گرفت و از این راه مال زیادی به دست آورد، و این اموال را به زیورآلات مبدل کرد تا از پرداخت زکات آن فرار کند. آیا زکات بر او واجب است؟ فرمود: زکات در زیورآلات نیست و ضرر و نقصانی که شخص با تبدیل آن به زیور و خودداری از دادن زکات به خود وارد می کند، بیشتر از چیزی است که از پرداخت زکات مالش می ترسد. ⁽⁶⁾

روایت 9

علل الشرایع: علی بن یقطین از امام موسی بن جعفر علیه السلام نقل می کند که فرمود: در آنچه از طلا و نقره به قصد فرار از زکات تبدیل به شمش شده زکات نیست. آیا نمی بینی که (طلا و نقره ای) که به صورت شمش درآمده دیگر منفعت و بهره ای ندارد، از این جهت زکات بر آن واجب نیست. ⁽⁷⁾

روایت 10

معانی الاخبار: مفضّل بن عمر می‌گوید: نزد امام صادق علیه السلام بودم که کسی از او پرسید: در چه اندازه از مال، زکات واجب است؟ فرمود: مقصودت کدام زکات است: ظاهری (رسمی) یا باطنی (غیر رسمی)؟ گفت: هر دو را در نظر دارم. فرمود: امّا ظاهری، در هر هزار درهم بیست و پنج درهم است؛ و امّا باطنی آن است که از برادرت آنچه را که بیش از خود تو به آن نیازمند است دریغ نکنی. ⁽⁸⁾

روایت 11

علل الشرایع: حبیب خثعمی گفته است: ابو جعفر خلیفه به محمّد بن خالد بن عبد اللَّه قسری که

عَامِلَهُ عَلَي الْمَدِينَةِ أَنْ يَسْأَلَ أَهْلَ الْمَدِينَةِ عَنِ الْخَمْسَةِ فِي الزَّكَاةِ مِنَ الْمِائَتَيْنِ كَيْفَ صَارَتْ وَزْنَ سَبْعَةٍ وَ لَمْ يَكُنْ هَذَا عَلَي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَمَرَهُ أَنْ يَسْأَلَ فِيمَنْ يَسْأَلُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْحَسَنِ وَ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عليه السلام.

فَسَأَلَ أَهْلَ الْمَدِينَةِ فَقَالُوا أَدْرَكْنَا مَنْ كَانَ قَبْلَنَا عَلَي هَذَا فَبَعَثَ إِلَي عَبْدِ اللَّهِ وَ جَعْفَرٍ عليهما السلام فَسَأَلَ عَبْدَ اللَّهِ فَقَالَ كَمَا قَالَ الْمُسْتَفْتَوْنَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ قَالَ فَمَا تَقُولُ أَنْتَ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله جَعَلَ فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ أُوقِيَّةً أُوقِيَّةً فَإِذَا حَسَبْتَ ذَلِكَ كَانَ عَلَي وَزْنِ سَبْعَةٍ وَ قَدْ كَانَتْ وَزْنَ سِتَّةٍ كَانَتِ الدَّرَاهِمُ خَمْسَةَ دَوَانِيقَ‌⁽¹⁾

و كيف كان فالحديث مرويّ في الكافي ج 3 ص 507 و قد شرحه المؤلّف العلامة في كتابه مرآة العقول، و شرحه الفيض قدس سرهما في الوافي أيضا، من أراد التفصيل فليرجع اليهما.

و قال الشهيد في الذكري: المعتبر في الدنانير المثقال، و هو لم يختلف في الإسلام و قبله، و في الدرهم ما استقر عليه في زمن بني أميّة بإشارة زين العابدين عليه السلام بضم الدرهم البغلي الي الطبريّ و قسمتها نصفين، فصارت الدرهم ستة دوانيق، كل عشرة سبعة مثاقيل، و لا عبرة بالعدد في ذلك.

و قيل: إنّه كان في زمان المنصور وزن المائتين موافقا لوزن مائتين و ثمانين في زمان الرسول فيكون المخرج منها خمسة علي وزن سبعة، و قبل زمان المنصور كان وزن المائتين موافقا لوزن مائتين و أربعين فيكون المخرج خمسة علي وزن ستة و المخرج هو ربع العشر فلا تفاوت.

قَالَ حَبِيبٌ فَحَسَبْنَاهُ فَوَجَدْنَاهُ كَمَا قَالَ فَأَقْبَلَ عَلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ فَقَالَ مِنْ أَيْنَ أَخَذْتَ هَذَا فَقَالَ قَرَأْتُهُ فِي كِتَابِ أُمِّكَ فَاطِمَةَ عليها السلام ثُمَّ انْصَرَفَ .

فَبَعَثَ إِلَيْهِ مُحَمَّدٌ ابْعَثْ إِلَيَّ بِكِتَابِ فَاطِمَةَ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنِّي

کارگزار وی در مدینه بود نوشت: از اهل مدینه سؤال کن: چطور پنج درهم در زکات از دویست درهم، معادل با هفت درهم گردیده و حال آنکه در عصر رسول صلّی اللَّه علیه و آله و سلم چنین نبود و نیز به وی فرمان داد که بپرسد و از جمله کسانی که از آنها می پرسد، عبد اللَّه بن الحسن و حضرت جعفر بن محمّد علیهما السّلام باشند.

محمّد بن خالد از اهل مدینه راجع به این موضوع پرسید. آنها گفتند: کسانی که پیش از ما بودند نیز به همین اعتقاد داشته اند. سپس از عبد اللَّه بن الحسن پرسید. او نیز همچون اهل مدینه جواب داد. پس از آن به محضر مبارک امام صادق علیه السّلام رسید و از آن سرور پرسید: شما در باره این موضوع چه می‌فرمایید؟ فرمود: نبی اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و سلم در هر چهل اوقیه از غلّات یک اوقیه به عنوان زکات واجب فرمود و وقتی آن را محاسبه نمودیم، از نظر وزن، هر پنج اوقیه آن زمان را موافق هفت اوقیه این زمان یافتیم.

حبیت خثعمی می‌گوید: ما نیز محاسبه کردیم، همان طوری که امام علیه السّلام فرموده بودند آن را یافتیم. پس عبد اللَّه بن الحسن به محضر امام علیه السّلام رسید و عرضه داشت: این را از کجا اخذ کرده و به دست آورده‌اید؟ حضرت فرمودند: در کتاب مادرت فاطمه سلام اللَّه علیها آن را خواندم.

سپس عبد اللَّه از خدمت امام علیه السّلام برگشت.

پس محمّد بن خالد کسی را نزد امام علیه السّلام فرستاد و از آن جناب درخواست کرد که کتاب فاطمه علیهما السّلام را نزد او بفرستد. امام علیه السّلام در جواب فرمودند: من به تو

إِنَّمَا أَخْبَرْتُكَ أَنِّي قَرَأْتُهُ وَ لَمْ أُخْبِرْكَ أَنَّهُ عِنْدِي قَالَ حَبِيبٌ فَجَعَلَ مُحَمَّدٌ يَقُولُ مَا رَأَيْتُ مِثْلَ هَذَا قَطُّ⁽¹⁾.

«12»

ضا، [فقه الرضا عليه السلام]: لَيْسَ فِيمَا دُونَ عِشْرِينَ دِينَاراً زَكَاةٌ فَفِيهَا نِصْفُ دِينَارٍ وَ كُلَّمَا زَادَ بَعْدَ الْعِشْرِينَ إِلَي أَنْ يَبْلُغَ أَرْبَعَةَ دَنَانِيرَ فَلَا زَكَاةَ فِيهِ فَإِذَا بَلَغَ أَرْبَعَةَ دَنَانِيرَ فَفِيهِ عُشْرُ دِينَارٍ ثُمَّ عَلَي هَذَا الْحِسَابُ وَ لَيْسَ عَلَي الْمَالِ الْغَائِبِ زَكَاةٌ وَ لَا فِي مَالِ الْيَتِيمِ زَكَاةٌ وَ أَوَّلُ أَوْقَاتِ الزَّكَاةِ بَعْدَ مَا مَضَي سِتَّةُ أَشْهُرٍ مِنَ السَّنَةِ لِمَنْ أَرَادَ تَقْدِيمَ الزَّكَاةِ .

وَ نَرْوِي أَنَّهُ لَيْسَ عَلَي الذَّهَبِ زَكَاةٌ حَتَّي تَبْلُغَ أَرْبَعِينَ مِثْقَالًا فَإِذَا بَلَغَ أَرْبَعِينَ مِثْقَالًا فَفِيهِ مِثْقَالٌ وَ لَيْسَ فِي نَيِّفٍ شَيْ‌ءٌ حَتَّي تَبْلُغَ أَرْبَعِينَ وَ لَا يَجُوزُ فِي الزَّكَاةِ أَنْ يُعْطَي أَقَلُّ مِنْ نِصْفِ دِينَارٍ وَ إِنْ كَانَ مَالُكَ فِي تِجَارَةٍ وَ طُلِبَ مِنْكَ الْمَتَاعُ بِرَأْسِ مَالِكَ وَ لَمْ تَبِعْهُ تَبْتَغِي بِذَلِكَ الْفَضْلَ فعليه [فَعَلَيْكَ] زَكَاتُهُ إِذَا جَاءَ عَلَيْكَ الْحَوْلُ وَ إِنْ لَمْ يُطْلَبْ مِنْكَ بِرَأْسِ مَالِكَ فَلَيْسَ عَلَيْكَ الزَّكَاةُ .

وَ لَيْسَ عَلَي الْحُلِيِّ زَكَاةٌ وَ لَكِنْ تُعِيرُهُ مُؤْمِناً إِذَا اسْتَعَارَ مِنْكَ فَهُوَ زَكَاتُهُ وَ لَيْسَ فِي السَّبَائِكِ زَكَاةٌ إِلَّا أَنْ يَكُونَ فَرَّ بِهِ مِنَ الزَّكَاةِ فَإِنْ فَرَرْتَ بِهِ مِنَ الزَّكَاةِ فَعَلَيْكَ فِيهِ زَكَاةٌ.

«13»

سر، [السرائر] مِنْ كِتَابِ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام الرَّجُلُ يَجْعَلُ الْحُلِيَّ لِأَهْلِهِ مِنَ الْمِائَةِ الدِّينَارِ وَ الْمِائَتَيْنِ الدِّينَارِ قَالَ وَ أَرَانِي قَدْ قُلْتُ لَهُ ثَلَاثَمِائَةِ دِينَارٍ أَ عَلَيْهِ زَكَاةٌ قَالَ فَقَالَ إِنْ كَانَ إِنَّمَا جَعَلَهُ لِيَفِرَّ بِهِ فَعَلَيْهِ الزَّكَاةُ وَ إِنْ كَانَ إِنَّمَا جَعَلَهُ لِيَتَجَمَّلَ بِهِ فَلَيْسَ عَلَيْهِ زَكَاةٌ⁽²⁾.

«14»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنْ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَنَّهُ قَالَ: قَامَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ فَذَكَرَ الزَّكَاةَ وَ قَالَ هَاتُوا رُبُعَ الْعُشْرِ مِنْ عِشْرِينَ مِثْقَالًا نِصْفَ مِثْقَالٍ وَ لَيْسَ فِيمَا دُونَ ذَلِكَ شَيْ‌ءٌ يَعْنِي بِهَذَا

فقط این خبر را دادم که موضوع مزبور را در کتاب فاطمه خواندم امّا نگفتم که نوشته فاطمه سلام اللَّه علیها نزد من می‌باشد. حبیب می‌گوید: محمّد بن خالد گفت: من هرگز جوابی مثل این جواب ندیدم. ⁽³⁾

روایت 12

فقه الرضا: در مقدار کمتر از بیست دینار زکات واجب نیست، اگر به بیست برسد نصف دینار واجب است تا بیست و چهار دینار که یک دهم دینار (اضافه) واجب می‌شود و بر این حساب بالا می‌رود، و بر مال غایب زکات واجب نیست و بر مال یتیم نیز زکات واجب نیست. اولین وقت زکات پس از گذشت شش ماه از سال است برای کسانی که می خواهند پرداخت زکات را مقدم بدارند و پیش از سال پرداخت کنند.

و روایت می کنیم که در طلا زکات واجب نیست تا چهل مثقال شود و چون چهل مثقال شود، یک مثقال واجب است و در کمتر از حد نصاب واجب نیست تا به چهل درهم رسد و جایز نیست که زکات کمتر از نصف دینار باشد، و هر گاه مالت را در تجارت به کار گیری و با آن کالایی بخری و کالا را فقط به قیمت سرمایه از شما بخرند و به سرمایه نفروشی و بخواهی که بیشتر از رأس المال (سرمایه) بفروشی، واجب است که زکات آن مال را بدهی هر گاه سال بر او بگذرد، و اگر کالا را به کمتر از سرمایه آن از تو بخرند، زکات آن بر تو واجب نیست.

در زیور زکات نیست و لیکن به مؤمنی که از تو عاریت طلبد، به او به عاریت می‌دهی که این عاریه دادن زکات آن است، و بر شمش طلا و نقره زکاتی نیست مگر آن که آن را به قصد گریختن از زکات شمش کرده باشی که اگر به قصد فرار از زکات شمش کرده باشی، زکات بر تو واجب است.

روایت 13

السرائر: در یکی از نامه های معاویه ابن عمار آمده که گفته است: به امام صادق علیه السلام گفتم: شخصی صد دینار و دویست دینار از زیورآلات را برای خانواده اش قرار داده است و گفت: به نظرم می آید که من به امام گفتم: سیصد دینار، آیا زکات بر او واجب است؟ معاویه گفت: امام فرمود: اگر برای فرار از زکات آن را به عنوان زیور استفاده می کند، زکات بر او واجب است؛ اما اگر برای زینت از آن استفاده می کند زکات بر او واجب نیست. ⁽⁴⁾

روایت 14

دعائم الاسلام: امام صادق از پدرانش از علی علیهم السلام نقل می کند که فرمود: پیامبر در میان ما برخاست و زکات را بیان کرد و فرمود: یک چهارم از یک دهم را بیاورید، از بیست مثقال، نصف مثقال زکات واجب است و در مقدار کمتر از این زکات نیست.

الذَّهَبَ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الصَّدَقَاتِ فَقَالَ الذَّهَبُ إِذَا بَلَغَ عِشْرِينَ مِثْقَالًا فَفِيهِ نِصْفُ مِثْقَالٍ وَ لَيْسَ فِيمَا دُونَ الْعِشْرِينَ شَيْ‌ءٌ.

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِي عِشْرِينَ دِينَاراً نِصْفُ دِينَارٍ وَ لَا شَيْ‌ءَ فِيمَا دُونَ ذَلِكَ وَ فِيمَا زَادَ عَلَي الْعِشْرِينَ فَبِحِسَابِهِ يُؤْخَذُ مِنْ كُلِّ مَا زَادَ رُبُعُ الْعُشْرِ.

وَ عَنْ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي الْيَمَنِ قَالَ لِي إِذَا لَقِيتَ الْقَوْمَ فَقُلْ لَهُمْ هَلْ لَكُمْ أَنْ تُخْرِجُوا زَكَاةَ أَمْوَالِكُمْ طُهْرَةً لَكُمْ وَ ذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ وَ قَالَ فِيهِ فِي كُلِّ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ خَمْسَةُ دَرَاهِمَ وَ لَيْسَ فِيمَا دُونَ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ زَكَاةٌ.

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَيْسَ فِيمَا دُونَ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ زَكَاةٌ وَ مَا زَادَ فَفِيهِ رُبُعُ الْعُشْرِ وَ مَنْ كَانَ عِنْدَهُ ذَهَبٌ لَا يَبْلُغُ عِشْرِينَ دِينَاراً أَوْ فِضَّةً لَا تَبْلُغُ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ فَلَيْسَ عَلَيْهِ زَكَاةٌ وَ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَضُمَّ الذَّهَبَ إِلَي الْفِضَّةِ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا وَ بَيَّنَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ لَا شَيْ‌ءَ فِي وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَتَّي يَبْلُغَ الْحَدَّ الَّذِي حَدَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ يُعْطِيَ مَنْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ زَكَاةٌ مِنَ الذَّهَبِ وَرِقاً بِقِيمَتِهِ وَ كَذَلِكَ لَا بَأْسَ أَنْ يُعْطِيَ مَكَانَ مَا وَجَبَ عَلَيْهِ فِي الْوَرِقِ ذَهَباً بِقِيمَتِهِ.

وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا أَنَّهُمَا قَالا: لَيْسَ فِي الْحُلِيِّ زَكَاةٌ يَعْنِيَانِ مَا اتُّخِذَ مِنْهُ لِلِبَاسٍ مِثْلُ حُلِيِّ النِّسَاءِ وَ السُّيُوفِ وَ أَشْبَاهِ ذَلِكَ مَا لَمْ يُرِدْ بِهِ صَاحِبُهُ فِرَاراً مِنَ الزَّكَاةِ بِأَنْ يَصُوغَ مَالَهُ حُلِيّاً أَوْ يَشْتَرِيَ بِهِ حُلِيّاً لِئَلَّا يُؤَدِّيَ زَكَاتَهُ هَذَا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَفْعَلَهُ فَإِنْ فَعَلَهُ كَانَتْ عَلَيْهِ فِيهِ الزَّكَاةُ وَ كَذَلِكَ عَلَيْهِ الزَّكَاةُ فِيمَا كَانَتْ فِي يَدَيْهِ مِنْ حُلِيٍّ مَصُوغٍ يَتَصَرَّفُ بِهِ فِي الْبَيْعِ وَ الشِّرَاءِ أَوْ يَكُونُ عِنْدَهُ لِغَيْرِ اللِّبَاسِ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَا تَجِبُ الزَّكَاةُ فِيمَا سُمِّيَتْ فِيهِ حَتَّي

مقصود ایشان طلا بود.

از جعفر بن محمد علیه السلام روایت شده است که در مورد صدقات از او سؤال شد، و ایشان در جواب گفتند: طلا اگر به بیست مثقال برسد نصف مثقال آن زکات واجب است و به کمتر از بیست مثقال زکات تعلق نمی گیرد.

از علی علیه السلام روایت شده است که فرمود: در بیست دینار نصف دینار زکات است و در کمتر از آن زکات تعلق نمی گیرد و اگر بیشتر از بیست دینار باشد، بر همین حساب از هر آنچه اضافه می شود یک چهلم به عنوان زکات گرفته می شود.

از علی علیه السلام نقل شده که فرمود: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم من را به سوی یمن روانه کرد به من فرمود: وقتی با مردم آنجا ملاقات کردی به آنها بگو: آیا می خواهید زکات اموالتان را پرداخت کنید تا پاک گردید - و همه حدیث را ذکر کرد - و در این حدیث فرمود: در هر دویست درهم، پنج درهم زکات است و به مقدار کمتر از دویست درهم زکات تعلق نمی گیرد.

از علی علیه السلام روایت شده که فرمود: در مقدار کمتر از دویست درهم زکات نمی باشد و از هر آنچه بر دویست درهم اضافه شود، یک چهلم آن زکات است. و هر کس نزد او طلایی کمتر از بیست دینار یا نقره ای کمتر از دویست درهم باشد، زکات بر او واجب نیست و بر او واجب نیست که طلا را با نقره اضافه کند و آن دو را یک جنس به شمار آورد، زیرا خداوند عزّ و جلّ بین آن دو فرق گذشته است و رسول خدا صلی الله علیه و آله سلّم تبیین نموده است که در هر کدام از آن دو (طلا و نقره) زکات نیست تا اینکه به اندازه و مقداری برسد که پیامبر آن را مشخص نموده است.

جعفر بن محمد علیه السلام فرموده است: ایرادی ندارد اگر شخصی که زکات طلا بر او واجب است، معادل آن درهم (ضرب خورده) بپردازد و نیز ایرادی ندارد اگر کسی که زکات درهم بر او واجب است، معادل آن، طلا زکات بدهد.

از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت شده است که فرمودند: در زیور زکات نیست و مقصودشان زیوری است که برای زینت هایی همچون زیورآلات زنان و شمشیرها و چیزهایی شبیه آن استفاده شود، البته مادامی که هدف و مقصود صاحب آن فرار از زکات نباشد؛ بدین صورت که مال و دارایی اش را به صورت زیور درآورد و یا با مالش زیورآلات خریداری کند تا زکات مال خود را پرداخت نکند. این امر برای احدی شایسته نیست. پس اگر شخصی این کار را انجام داد زکات بر او واجب است و نیز می بایست زکات زیورآلات مبدل شده ای را بپردازد که در خرید و فروش با آن معامله می کند و یا برای چیزی غیر از زینت لباس در نزد خود نگه داشته است.

از جعفر بن محمد علیه السلام روایت شده که فرمود: زکات در مواردی که اعلام شده است واجب نیست، مگر

يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ بَعْدَ أَنْ يَكْمُلَ الْقَدْرُ الَّذِي تَجِبُ فِيهِ.

وَ بِالْإِسْنَادِ الْمَذْكُورِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَنَّهُ أَسْقَطَ الزَّكَاةَ عَنِ الدُّرِّ وَ الْيَاقُوتِ وَ الْجَوْهَرِ كُلِّهِ مَا لَمْ يُرَدْ بِهِ التِّجَارَةُ وَ هَذَا كَالَّذِي ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْحُلِيِّ وَ الْوَجْهُ فِيهِ مِثْلُ مَا تَقَدَّمَ فِي ذِكْرِ الْحُلِيِّ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام أَنَّهُ قَالَ: فِي اللُّؤْلُؤِ يُخْرَجُ مِنَ الْبَحْرِ وَ الْعَنْبَرِ يُؤْخَذُ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا الْخُمُسُ ثُمَّ هُمَا كَسَائِرِ الْأَمْوَالِ.

وَ عَنْهُ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِي الرِّكَازِ مِنَ الْمَعْدِنِ وَ الْكَنْزِ الْقَدِيمِ يُؤْخَذُ الْخُمُسُ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَ بَاقِي ذَلِكَ لِمَنْ وُجِدَ فِي أَرْضِهِ أَوْ دَارِهِ وَ إِنْ كَانَ الْكَنْزُ مِنْ مَالٍ مُحْدَثٍ وَ ادَّعَاهُ أَهْلُ الدَّارِ فَهُوَ لَهُمْ.

وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عليه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ مَعَادِنِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْحَدِيدِ وَ الرَّصَاصِ وَ الصُّفْرِ قَالَ عَلَيْهِمْ فِيهَا جَمِيعاً الْخُمُسُ.

وَ عَنْهُ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِذَا كَانَتْ دَنَانِيرُ أَوْ ذَهَبٌ أَوْ دَرَاهِمُ أَوْ فِضَّةٌ دُونَ الْجَيِّدِ فَالزَّكَاةُ فِيهَا مِنْهَا.

وَ عَنْهُ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَفَا عَنِ الدُّورِ وَ الْخَدَمِ وَ الْكِسْوَةِ وَ الْأَثَاثِ مَا لَمْ يُرَدْ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ ذَلِكَ التِّجَارَةُ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام أَنَّهُ قَالَ: مَا اشْتَرَي لِلتِّجَارَةِ فَأَعْطَي بِهِ رَأْسَ مَالِهِ أَوْ أَكْثَرَ فَحَالَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ وَ لَمْ يَبِعْهُ فَفِيهِ الزَّكَاةُ وَ إِنْ بَارَ عَلَيْهِ وَ لَمْ يَجِدْ رَأْسَ مَالِهِ لَمْ يُزَكِّهِ حَتَّي يَبِيعَهُ.

وَ عَنْهُ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَيْسَ فِي مَالِ يَتِيمٍ وَ لَا مَعْتُوهٍ‌⁽¹⁾زَكَاةٌ إِلَّا أَنْ يُعْمَلَ بِهِ فَإِنْ عُمِلَ بِهِ فَفِيهِ الزَّكَاةُ.

وَ عَنْهُ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِي الَّذِي يَكُونُ لِلرَّجُلِ عَلَي الرَّجُلِ إِنْ كَانَ غَيْرَ مَمْنُوعٍ مِنْهُ يَأْخُذُهُ مَتَي شَاءَ بِلَا خُصُومَةٍ وَ لَا مُدَافَعَةٍ فَهُوَ كَسَائِرِ مَا فِي يَدَيْهِ مِنْ مَالِهِ يُزَكِّيهِ وَ إِنْ كَانَ الَّذِي هُوَ عَلَيْهِ يُدَافِعُهُ وَ لَا يَصِلُ إِلَيْهِ إِلَّا بِخُصُومَةٍ فَزَكَاتُهُ عَلَي الَّذِي هُوَ فِي

اینکه یک سال از رسیدن به حد نصاب که زکات در آن واجب می شود، بر آن بگذرد .

با همان اسناد قبلی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است که ایشان زکات را از مروارید، یاقوت و همه جواهر ساقط کرده است، مادامی که مقصود از آن تجارت نباشد. این موارد نیز شبیه آن چیزی است که در رابطه با زیورآلات ذکر کردیم و حکم و دستور آن همانند زیور آلات است.

از جعفر بن محمد علیه السلام نقل شده که گفته است: از مرواریدی که از دریا استخراج می شود، و عنبر، یک پنجم به عنوان زکات گرفته می شود و در سایر شرایط، مانند اموال دیگر می باشد.

و از ایشان نقل شده که فرمود: از رکازی (دفینه) که در معدن ها و گنجینه های قدیمی است خمس گرفته می شود و بقیه آن متعلق به کسی است که آن را در زمین خود پیدا کند و اگر گنج از مال و دارایی جدید باشد و اهل خانه آن را ادعا کنند، متعلق به آنها خواهد بود.

از ابوجعفر محمد بن علی علیه السلام نقل شده که از او در مورد معدن های طلا و نقره و آهن و فلز برنج و سُرب سؤال شد. فرمود: بر همه آنها خمس واجب است.

و از ایشان روایت شده که فرمود: هرگاه دینار یا طلا، و درهم یا نقره از جنس مرغوب نباشد زکات آن از خود آن پرداخت می شود.

امام علی علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می کند که ایشان خانه ها، خدمتکارها، پوشاک و وسایل را از زکات معاف کرده است مادامی که مقصود از آنها تجارت نباشد.

جعفر بن محمد علیه السلام فرموده است: آنچه که برای تجارت خریداری شود و به اندازه سرمایه یا بیشتر در قبال آن پرداخت شود و یک سال از آن بگذرد و آن را نفروشد، زکات در آن واجب است و اگر بازار آن کساد شد و سرمایه اش را به دست نیاورد، زکات به آن تعلق نمی گیرد تا زمانی که آن را بفروشد.

و از ایشان نقل شده که فرمود: در مال یتیم و مال انسان کم عقل زکات نیست مگر درصورتی که با آن کار شود. پس اگر با آن مال کار شود زکات واجب می گردد .

و از ایشان روایت شده که در مورد مالی که شخصی از دیگری طلب دارد، فرمودند: اگر از گرفتن آن منع نشود و هر وقت بخواهد، آن را بدون دشمنی و درگیری بگیرد، این مال مانند سایر اموال در دسترس اوست و باید زکات آن را بپردازد، و در صورتی که شخص بدهکار مقاومت کند و او فقط با دشمنی بتواند به مالش برسد، زکات آن، بر شخص بدهکار است که مال در

يَدَيْهِ وَ كَذَلِكَ مَالُ الْغَائِبِ وَ كَذَلِكَ مَهْرُ الْمَرْأَةِ عَلَي زَوْجِهَا.

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَيْسَ فِي مَالٍ مُسْتَفَادٍ زَكَاةٌ حَتَّي يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِي يَدِ مَنْ هُوَ فِي يَدَيْهِ مَالٌ تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ فَإِنَّهُ يَضُمُّهُ إِلَيْهِ وَ يُزَكِّيهِ عِنْدَ رَأْسِ الْحَوْلِ الَّذِي يُزَكِّي فِيهِ مَالَهُ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَيْسَ فِي مَالِ الْمُكَاتَبِ زَكَاةٌ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: الزَّكَاةُ مَضْمُونَةٌ حَتَّي يَضَعَهَا مَنْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ مَوْضِعَهَا.

فعلي هذا القول يلزم علي كل من وجبت عليه زكاة و أعطاها غير أهلها الذين أمر الله بدفعها إليهم أعطاها ثانية لمن أوجب دفعها إليه و سنذكر ما تجب في هذا في موضعه إن شاء الله .

و أقل ما يلزم في هذه الرواية من أخرج زكاة ماله فضاعت منه قبل أن يدفعها أن عليه إخراجها من ماله و لا يجزي عنه ضياعها قبل دفعها إلي من يجب دفعها إليه.

وَ عَنْهُ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِي الرَّجُلِ يَجِبُ عَلَيْهِ زَكَاةٌ فِي مَالِهِ فَلَمْ يُخْرِجْهَا حَتَّي حَضَرَ الْمَوْتُ فَأَوْصَي أَنْ تُخْرَجَ عَنْهُ إِنَّهَا يخرج [تُخْرَجُ] مِنْ جَمِيعِ مَالِهِ إِلَّا أَنْ يُوصِيَ بِإِخْرَاجِهَا مِنْ ثُلُثِهِ فَهَذَا إِذَا عُلِمَ ذَلِكَ وَ إِنْ عُلِمَ مِنْهُ أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يُضِرَّ بِوَرَثَتِهِ وَ يُتْلِفَ مِيرَاثَهُمْ لَمْ يَجُزْ ذَلِكَ إِلَّا مِنْ ثُلُثِهِ إِلَّا أَنْ يُجِيزَهُ الْوَرَثَةُ عَلَي أَنْفُسِهِمْ‌⁽¹⁾.

«15»

الْهِدَايَةُ،: اعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ عَلَي الذَّهَبِ شَيْ‌ءٌ حَتَّي تبلغ [يَبْلُغَ] عِشْرِينَ دِينَاراً فَإِذَا بَلَغَ فَفِيهِ نِصْفُ دِينَارٍ إِلَي أَنْ يَبْلُغَ أَرْبَعَةً وَ عِشْرِينَ ثُمَّ فِيهِ نِصْفُ دِينَارٍ وَ عُشْرُ دِينَارٍ ثُمَّ عَلَي هَذَا الْحِسَابُ مَتَي مَا زَادَ عَلَي عِشْرِينَ أَرْبَعَةٌ أَرْبَعَةٌ فَفِي كُلِّ أَرْبَعَةٍ عُشْرٌ إِلَي أَنْ يَبْلُغَ أَرْبَعِينَ فَإِذَا بَلَغَ أَرْبَعِينَ مِثْقَالًا فَفِيهِ مِثْقَالٌ.

وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ عَلَي الْفِضَّةِ شَيْ‌ءٌ حَتَّي يَبْلُغَ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ فَإِذَا بَلَغَتْ فَفِيهَا خَمْسَةُ دَرَاهِمَ وَ مَتَي زَادَ عَلَيْهَا أَرْبَعُونَ دِرْهَماً فَفِيهَا دِرْهَمٌ.

دست اوست. همچنین مال غایب و مهریه زن بر همسر بدین گونه می باشد.

از امام علی علیه السلام روایت شده که فرمود: در مال مستفاد زکات نیست تا اینکه یک سال بر آن بگذرد؛ مگر این که در اختیار کسی باشد که مالی در اختیار اوست که زکات آن واجب است، پس او مال مستفاد را با مال خود یکی می کند و سر سالی که زکات مالش را می پردازد، زکات آن را نیز پرداخت می کند.

جعفر بن محمد علیه السلام فرمود: در مال مکاتب⁽²⁾زکات تعلق نمی گیرد.

و از ایشان نقل شده که فرمود: شخص ضامن زکات است تا زمانی که آن را در جای مناسب خود پرداخت کند.

بر اساس این گفته، همه کسانی که زکات بر آنها واجب بوده و زکات را به مستحقین زکات که خداوند دستور داده به آن ها پرداخت شود، نداده اند، لازم است آنها دوباره زکات را به کسانی بدهند که خداوند پرداخت زکات را به آنها واجب کرده است. به امید خدا در جای خود کارهایی را که در این رابطه واجب است ذکر خواهیم کرد.

کمترین چیزی که بر اساس این روایت لازم می گردد این است که هرکس زکات مالش را اخراج کند و پیش از آنکه آن را بپردازد، از دستش برود، می بایست از مال خود آن را اخراج کند و از بین رفتن زکات قبل از رسیدن به دست مستحق آن، از زکات واجب مجزی نیست و کفایت نمی کند.

و از ایشان روایت شده که در مورد شخصی که زکات مالش را پرداخت نکرده تا اینکه وقت مرگ او رسید؛ پس وصیت کرد که زکات مالش را بپردازند، فرمودند: زکات از همه اموال او پرداخت می شود مگر اینکه وصیت کرده باشد که از یک سوم مال زکات بدهند و و این زمانی جایز است که دانسته شود. و اگر فهمیده شود که او قصد داشته که به ورثه خود ضرر برساند و میراث آنان را تلف کند، فقط از یک سوم آن جایز است مگر اینکه ورثه این کار را که به زیان آنان است، اجازه دهند. ⁽³⁾

روایت 15

الهدایۀ: بدانید که در طلا زکات واجب نیست تا اینکه به بیست دینار برسد، اگر به بیست دینار برسد نصف دینار واجب است تا اینکه به بیست و چهار دینار می رسد که در آن نصف دینار و یک دهم دینار واجب است و بر این حساب هر بار که بر بیست، چهار چهار اضافه شد، در هر چهار دینار یک دهم دینار واجب است تا اینکه به چهل دینار برسد، پس هرگاه به چهل مثقال برسد یک مثقال واجب است.

و بدانید که در نقره زکات نیست تا اینکه به دویست درهم برسد، اگر به دویست درهم برسد پنج درهم واجب است و هرگاه بر آن، چهل درهم اضافه شد یک درهم واجب است .

باب 4 زكاة الغلات و شرائطها و قدر ما يؤخذ منها و ما يستحب فيه الزكاة من الحبوبات

الأخبار

«1»

ل، [الخصال] فِي خَبَرِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: تَجِبُ الزَّكَاةُ عَلَي الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِيرِ وَ التَّمْرِ وَ الزَّبِيبِ إِذَا بَلَغَ خَمْسَةَ أَوْسَاقٍ الْعُشْرُ إِنْ كَانَ سُقِيَ سَيْحاً⁽¹⁾وَ إِنْ كَانَ سُقِيَ بِالدَّوَالِي‌⁽²⁾فَعَلَيْهِ نِصْفُ الْعُشْرِ وَ الْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعاً وَ الصَّاعُ أَرْبَعَةُ أَمْدَادٍ⁽³⁾.

«2»

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام]: فِيمَا كَتَبَ الرِّضَا عليه السلام لِلْمَأْمُونِ يَجِبُ الْعُشْرُ مِنَ الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِيرِ وَ التَّمْرِ وَ الزَّبِيبِ إِذَا بَلَغَ خَمْسَةَ أَوْسَاقٍ وَ الْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعاً وَ الصَّاعُ أَرْبَعَةُ أَمْدَادٍ⁽⁴⁾.

«3»

ضا، [فقه الرضا عليه السلام]: لَيْسَ فِي الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِيرِ شَيْ‌ءٌ إِلَي أَنْ يَبْلُغَ خَمْسَةَ أَوْسَاقٍ وَ الْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعاً وَ الصَّاعُ أَرْبَعَةُ أَمْدَادٍ وَ الْمُدُّ مِائَتَانِ وَ اثْنَانِ وَ تِسْعُونَ دِرْهَماً وَ نِصْفٌ فَإِذَا بَلَغَ ذَلِكَ وَ حَصَلَ بِغَيْرِ خَرَاجِ السُّلْطَانِ وَ مَئُونَةِ الْعِمَارَةِ وَ الْقَرْيَةِ أُخْرِجَ مِنْهُ الْعُشْرُ إِنْ كَانَ سُقِيَ بِمَاءِ الْمَطَرِ أَوْ كَانَ بَعْلًا⁽⁵⁾وَ إِنْ كَانَ سُقِيَ بِالدِّلَاءِ وَ الْغَرْبِ‌⁽⁶⁾فَفِيهِ نِصْفُ

باب چهارم : زکات غلات و شرایط آن و مقداری که از آن گرفته می شود و حبوباتی که پرداخت زکات آن مستحب است

روایات

روایت 1

الخصال: اعمش از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: زکات بر گندم، جو، خرما و کشمش هر گاه به پنج وسق رسید، واجب است و آن یک دهم است، اگر با آب جاری آبیاری شود و اگر با سطل آبیاری شود یک بیستم است. و هر وسق شصت صاع و هر صاع چهار مُدّ است. ⁽⁷⁾

روایت 2

عیون الاخبار: امام رضا علیه السلام در یکی از نامه های خود به مامون فرمود: زکات بر گندم، جو، خرما و کشمش هر گاه به پنج وسق رسید، واجب است و هر وسق شصت صاع و هر صاع چهار مدّ است. ⁽⁸⁾

روایت 3

فقه الرضا: بر گندم و جو چیزی از زکات نیست تا به پنج وسق برسد و وسق شصت صاع است و هر صاع چهار مد است و مدی دویست و نود و دو درهم و نصف درهم است، و چون گندم و جو هر یک به غیر از خراج سلطان و آنچه هزینه آباد کردن و خرج شهر و روستا می گردد، به این مقدار برسد، یک دهم می‌دهند اگر با آب باران آبیاری شده باشد، و اگر با سطل آبیاری شده باشد

الْعُشْرِ وَ فِي التَّمْرِ وَ الزَّبِيبِ مِثْلُ مَا فِي الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِيرِ فَإِنْ بَقِيَ الْحِنْطَةُ وَ الشَّعِيرُ بَعْدَ مَا أُخْرِجَ الزَّكَاةُ مَا بَقِيَ وَ حولت [حَالَتْ] عَلَيْهَا السَّنَةُ لَيْسَ عَلَيْهَا زَكَاةٌ حَتَّي يُبَاعَ وَ يَحُولَ عَلَي ثَمَنِهِ حَوْلٌ.

«4»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ مِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ‌⁽¹⁾قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا أَمَرَ بِالنَّخْلِ أَنْ يُزَكَّي يَجِي‌ءُ قَوْمٌ بِأَلْوَانٍ مِنَ التَّمْرِ هُوَ مِنْ أَرْدَإِ التَّمْرِ يُؤَدُّونَهُ عَنْ زَكَاتِهِمْ يُقَالُ لَهُ الْجُعْرُورُ وَ الْمِعَافَأْرَةٍ⁽²⁾قَلِيلَةُ اللِّحَاءِ عَظِيمَةُ النَّوَي فَكَانَ بَعْضُهُمْ يَجِي‌ءُ بِهَا عَنِ التَّمْرِ الْجَيِّدِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَا تَخْرُصُوا هَاتَيْنِ وَ لَا تَجِيئُوا مِنْهَا بِشَيْ‌ءٍ وَ فِي ذَلِكَ أَنْزَلَ اللَّهُ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ إِلَي قَوْلِهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَ الْإِغْمَاضُ أَنْ يَأْخُذَ هَاتَيْنِ التَّمْرَتَيْنِ مِنَ التَّمْرِ وَ قَالَ لَا يَصِلُ إِلَي اللَّهِ صَدَقَةٌ مِنْ كَسْبٍ حَرَامٍ‌⁽³⁾.

«5»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ رِفَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي قَوْلِ اللَّهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَعَثَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ فَقَالَ لَا تَخْرُصُوا جُعْرُوراً وَ لَا مِعَافَأْرَةٍ وَ كَانَ أُنَاسٌ يَجِيئُونَ بِتَمْرِ سَوْءٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ وَ لَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَ ذَكَرَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ خَرَصَ عَلَيْهِمْ تَمْرَ سَوْءٍ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَا عَبْدَ اللَّهِ لَا تَخْرُصْ جُعْرُوراً وَ لَا مِعَافَأْرَةٍ⁽⁴⁾.

یک بیستم می‌دهند و در خرما و مویز نیز همین حکم گندم و جو جاری است. پس اگر بعد از پرداخت زکات گندم و جو چیزی باقی بماند و یک سال بر آن بگذرد، زکات به آن تعلق نمی گیرد تا اینکه آن را بفروشند و یک سال بر قیمت آن بگذرد.

روایت 4

تفسیر عیاشی: ابوبصیر نقل می کند که از امام صادق علیه السلام در مورد این آیه پرسیدم: «وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَکُم مِّنَ الأَرْضِ»،⁽⁵⁾

{واز آنچه برای شما از زمین برآورده ایم.} فرمودند: زمانی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دستور دادند که زکات نخل را بدهند، جماعتی از مردم نوعی از بدترین خرما را آوردند تا آن را به عنوان زکات بپردازند، به این نوع خرما جعرور و معافارۀ می گفتند. این دو نوع خرما بدنه نازک و هسته بزرگی داشت. گروهی از آنها به جای خرمای مرغوب این نوع خرما را آورده بودند. پس رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به آنها فرمود: این دو نوع خرما را به عنوان زکات برآورد نکنید و چیزی از آن را به عنوان زکات نیاورید. و خداوند در این رابطه این آیه را نازل فرمود: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَنفِقُواْ مِن طَیِّبَاتِ مَا کَسَبْتُمْ»، {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از چیزهای پاکیزه‌ای که به دست آورده‌اید انفاق کنید،} تا این عبارت که می فرماید: «إِلاَّ أَن تُغْمِضُواْ فِیهِ»،⁽⁶⁾{جز با چشم‌پوشی [و بی‌میلی] نسبت به آن، نمی‌گرفتید.} و اغماض به این معنا است که این دو نوع خرما گرفته شود. و فرمودند: صدقه ای که از راه حرام به دست آمده باشد، به خداوند نمی رسد. ⁽⁷⁾

روایت 5

تفسیر عیاشی: رفاعۀ از امام صادق علیه السلام نقل می کند که در مورد این سخن خداوند: «إِلاَّ أَن تُغْمِضُواْ فِیهِ»،{جز با چشم‌پوشی [و بی‌میلی] نسبت به آن، نمی‌گرفتید.} فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم عبدالله بن رواحه را روانه کرد و فرمود: جعرور و معافارۀ را (برای زکات) تخمین نزنید و مردمی بودند که خرمای بد و نامرغوب را می آوردند، پس خداوند سبحان این آیه را نازل کرد: «وَلَسْتُم بِآخِذِیهِ إِلاَّ أَن تُغْمِضُواْ فِیهِ»، {در حالی که آن را [اگر به خودتان می‌دادند] جز با چشم‌پوشی [و بی‌میلی] نسبت به آن، نمی‌گرفتید.} و ذکر کرد که عبدالله بن رواحه خرمای نامرغوب آنها را برآورد کرد پس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای عبدالله! جعرور و معافارۀ را (به عنوان زکات) محاسبه و برآورد نکن. ⁽⁸⁾

«6»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَأْتُونَ بِصَدَقَةِ الْفِطْرِ إِلَي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ فِيهِ عِذْقٌ‌⁽¹⁾يُسَمَّي الْجُعْرُورَ وَ عِذْقٌ يُسَمَّي مِعَافَأْرَةٍ كَانَا عَظِيماً نَوَاهُمَا رَقِيقاً لِحَاهُمَا فِي طَعْمِهِمَا مَرَارَةٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِلْخَارِصِ لَا تَخْرُصْ عَلَيْهِمْ هَذَيْنِ اللَّوْنَيْنِ لَعَلَّهُمْ يَسْتَحْيُونَ لَا يَأْتُونَ بِهِمَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ إِلَي قَوْلِهِ تُنْفِقُونَ‌⁽²⁾.

«7»

الْهِدَايَةُ،: اعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ عَلَي الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِيرِ شَيْ‌ءٌ حَتَّي تَبْلُغَ خَمْسَةَ أَوْسَاقٍ وَ الْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعاً وَ الصَّاعُ أَرْبَعَةُ أَمْدَادٍ وَ الْمُدُّ وَزْنُ مائتي [مِائَتَيْنِ] وَ اثْنَيْنِ وَ تِسْعِينَ دِرْهَماً وَ نِصْفٍ فَإِذَا بَلَغَ ذَلِكَ وَ حَصَلَ بَعْدَ خَرَاجِ السُّلْطَانِ وَ مَئُونَةِ الْقَرْيَةِ أُخْرِجَ مِنْهُ الْعُشْرُ إِنْ كَانَ سُقِيَ بِمَاءِ الْمَطَرِ أَوْ كَانَ سَيْحاً وَ إِنْ سُقِيَ بِالدِّلَاءِ وَ الْغَرْبِ فَفِيهِ نِصْفُ الْعُشْرِ وَ فِي التَّمْرِ وَ الزَّبِيبِ مِثْلُ مَا فِي الْحِنْطَةِ وَ الشَّعِيرِ وَ إِنْ بَقِيَ الْحِنْطَةُ وَ الشَّعِيرُ بَعْدَ ذَلِكَ مَا بَقِيَ فَلَيْسَ عَلَيْهِ شَيْ‌ءٌ حَتَّي يُبَاعَ وَ يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ.

باب 5 زكاة الأنعام

الأخبار

«1»

ب، [قرب الإسناد] عَلِيٌّ عَنْ أَخِيهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الزَّكَاةِ فِي الْغَنَمِ فَقَالَ مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ شَاةً شَاةٌ وَ فِي مِائَةٍ شَاةٌ وَ لَيْسَ فِي الْغَنَمِ كُسُورٌ⁽³⁾.

أقول

سيأتي بعض الأخبار في باب أدب المصَّدِّق.

«2»

مع، [معاني الأخبار] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ

روایت 6

تفسیر عیاشی: اسحاق بن عمار از جعفر بن محمد علیه السلام نقل می کند که فرمود: مردم مدینه صدقه عید فطر را به مسجد پیامبر می آوردند، در میان این صدقه ها خوشه هایی از درخت خرما به نام جعرور و خوشه هایی به نام معافارۀ بود. این خوشه های خرما هسته بزرگ و بدنه نازک و مزه تلخی داشت. پس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم به شخصی که مسئول برآورد زکات بود گفت: این دو نوع خرما را برای آن ها برآورد نکن شاید شرم کنند و از این دو نوع خرما نیاورند. سپس خداوند آیه: {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از چیزهای پاکیزه‌ای که به دست آورده‌اید، و از آنچه برای شما از زمین برآورده‌ایم، انفاق کنید، و در پی ناپاکِ آن نروید که [از آن] انفاق نمایید.} را نازل کرد.

روایت 7

الهدایۀ: بر گندم و جو چیزی از زکات نیست تا به پنج وسق برسد و وسق شصت صاع است و هر صاعی چهار مد است و هر مدی دویست و نود و دو درهم و نصف درهم است. چون گندم و جو هر یک به غیر از خراج سلطان و آنچه خرج شهر و روستا می گردد به این مقدار برسد، یک دهم می‌دهند اگر با آب باران یا آب روان آبیاری شده باشد، و اگر با سطل آبیاری شده باشد یک بیستم می‌دهند و در خرما و مویز نیز همین حکم گندم و جو است. پس اگر بعد از پرداخت زکات گندم و جو، چیزی باقی بماند، زکات به آن تعلق نمی گیرد تا اینکه آن را بفروشند و یک سال بر قیمت آن بگذرد .

باب پنجم : زکات چهارپایان

روایات

روایت 1

علی از برادرش نقل می کند که از او در مورد زکات گوسفندان پرسیدم. ایشان فرمود: از هر چهل گوسفند یک گوسفند زکات است و در هر صد گوسفند یک گوسفند. و در گوسفند کسور (خُرده، مثلا یک گوسفند و نیم) زکات وجود ندارد. ⁽⁴⁾

أقول

سیأتی بعض الأخبار فی باب أدب المصَّدِّق.

روایت 2

معانی الاخبار:

زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ أَبِي بَصِيرٍ وَ بُرَيْدٍ الْعِجْلِيِّ وَ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليهما السلام قَالا: فِي صَدَقَةِ الْإِبِلِ فِي كُلِّ خَمْسٍ شَاةٌ إِلَي أَنْ تَبْلُغَ خَمْسَةً وَ عِشْرِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ ذَلِكَ فَفِيهَا ابْنَةُ مَخَاضٍ‌⁽¹⁾

و قد وافقنا علي ذلك أهل السنة الا في خمس و عشرين فعندهم فيها بنت مخاض كما هو نص الكتاب الذي كتبه أبو بكر لانس لما وجهه الي البحرين، رواه البخاري كما في مشكاة المصابيح ص 158.

و نقل الشيخ الحرّ العامليّ قدس اللّه روحه في الوسائل الرقم 11648: أن في بعض النسخ الصحيحة من كتاب معاني الأخبار هكذا« فاذا بلغت خمسا و ثلاثين فان زادت واحدة ففيها بنت مخاض» و هكذا زاد في سائر الموارد« فان زادت واحدة» فانطبق الخبر مع سائر الاخبار و يطابق فتوي الاصحاب. و الظاهر عندي أن هذه الزيادة مقتحم في أصل الحديث من قبل بعض الكتاب حيث رأي عدم انطباقه مع المشهور، و ذلك لان الحديث مرويّ في الكافي ج 3 ص 531 و هكذا نقله الشيخ في التهذيبين، من دون الزيادة، و قد ذكر الفقهاء توجيهات لهذا الحديث:

قال الفيض رحمه اللّه: في التهذيبين: قوله عليه السلام« فاذا بلغت ذلك ففيها ابنة مخاض» أراد: و زادت واحدة، و انما لم يذكر في اللفظ لعلمه بفهم المخاطب، قال: و لو لم يحتمل ذلك لجاز لنا أن نحمله علي التقية كما صرّح به في رواية البجليّ بقوله: هذا فرق بيننا و بين الناس، أقول: الأول بعيد و الثاني سديد. انتهي كلام الفيض.

أقول كلام الشيخ قدّس سرّه علي محله، و لا مناص لنا الا أن نحمله علي ارادة« و زادت واحدة»:

أما أولا فلان الحمل علي التقية انما هو عند ذكر النصاب الأول أعني« فاذا بلغت ذلك ففيها ابنة مخاض» كما عرفت أن الخلاف بين الشيعة و السنة انما هو في هذا النصاب فقط، و أمّا سائر النصب مثل قوله« فاذا بلغت خمسة و ثلاثين ففيها ابنة لبون» فلا يحتمل التقية. فان علماء الإسلام مجمعون علي أن نصاب ابنة اللبون انما هو إذا بلغت ستة و ثلاثين الي خمسة و أربعين، و هكذا في سائر النصب.

و قد نص علي ذلك عبد الرحمن بن الحجاج البجليّ في حديثه عن أبي عبد اللّه عليه السلام المروي في الكافي و التهذيبين« قال عليه السلام: في خمس قلائص شاة ... . و في خمس و عشرين خمس و في ستة و عشرين بنت مخاض الي خمس و ثلاثين و قال عبد الرحمن: هذا فرق بيننا و بين الناس ... » يعني أن الفرق انما هو في هذا النصاب لا في غيره.

و أمّا ثانيا فلان الحديث ذكر في نصاب الحقتين أول النصاب و آخره: قال: ثمّ ليس فيها شي‌ء حتّي تبلغ تسعين فإذا بلغت تسعين( أي و زادت واحدة) ففيها حقتان طروقتا الفحل ثمّ ليس فيها شي‌ء أكثر من ذلك حتّي تبلغ عشرين و مائة فإذا بلغت عشرين و مائة ففيها حقتان طروقتا الفحل فإذا زادت إلخ» فهذا قرينة علي أن المراد في كل الموارد هو تقدير النصاب إذا زادت واحدة، و انما لم يذكر لوضوح المسألة عند أمثال زرارة و محمّد بن مسلم و أبي بصير و بريد العجليّ و فضيل الراوين لهذا الحديث، و لعله عليه السلام ذكر في كل النصب أول النصاب و آخره كما في الأخير فلخصه الراوون اعتبارا بمعرفة القارئين و يؤيد هذا أن سائر فصول هذا الخبر، الذي يتعلق بنصاب البقر و الشاة هكذا يذكر أول النصاب و آخره. راجع الكافي ج 3 ص 534 و 535.

ثُمَّ لَيْسَ فِيهَا شَيْ‌ءٌ حَتَّي تَبْلُغَ خَمْسَةً وَ ثَلَاثِينَ

از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت شده است که فرمودند: در زکات شتر در هر پنج شتر یک گوسفند تا به بیست و پنج شتر برسند وقتی به بیست و پنج رسید باید یک ابنۀ مخاض (کره شتر ماده که یک سالش تمام شده و داخل سال دوم گردیده) زکات بدهد. بعد از آن زکات ندارد تا به سی و پنج شتر برسد.

فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسَةً وَ ثَلَاثِينَ فَفِيهَا ابْنَةُ لَبُونٍ ثُمَّ لَيْسَ فِيهَا شَيْ‌ءٌ حَتَّي تَبْلُغَ خَمْسَةً وَ أَرْبَعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسَةً وَ أَرْبَعِينَ فَفِيهَا حِقَّةٌ طَرُوقَةُ الْفَحْلِ ثُمَّ لَيْسَ فِيهَا شَيْ‌ءٌ حَتَّي تَبْلُغَ سِتِّينَ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتِّينَ فَفِيهَا جَذَعَةٌ ثُمَّ لَيْسَ فِيهَا شَيْ‌ءٌ حَتَّي تَبْلُغَ خَمْسَةً وَ سَبْعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسَةً وَ سَبْعِينَ فَفِيهَا بِنْتَا لَبُونٍ ثُمَّ لَيْسَ فِيهَا شَيْ‌ءٌ حَتَّي تَبْلُغَ تِسْعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ تِسْعِينَ فَفِيهَا حِقَّتَانِ طَرُوقَتَا الْفَحْلِ ثُمَّ لَيْسَ فِيهَا شَيْ‌ءٌ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ حَتَّي تَبْلُغَ عِشْرِينَ وَ مِائَةً فَإِذَا بَلَغَتْ عِشْرِينَ وَ مِائَةً فَفِيهَا حِقَّتَانِ طَرُوقَتَا الْفَحْلِ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ عَلَي عِشْرِينَ وَ مِائَةٍ فَفِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ وَ

ترجمه نشده

چون به سی و پنج رسید در آن باید یک ابنة لبون (شتر بچه ماده‌ای که سنش بین دو تا سه سال است) و بعد چیزی در آن نیست تا به چهل و پنج شتر برسد. چون به چهل و پنج شتر رسید زکات آن یک حقه (شتر ماده‌ایست که سنش بین سه سال تمام تا چهار سال باشد، چون در این سن شایستگی باربری، یا جفت‌گیری با شتر نر را دارد به آن حقه می‌گویند)، بعد زکات در آن نیست تا به شصت شتر برسد، و چون مالک شصت شتر گردید باید یک جذعه (شتری که چهار سالش تمام شده و داخل سال پنجم گشته باشد) زکات بدهد، بعد در آن زکات ندارد تا مالک هفتاد و پنج شتر گردد، آنگاه که به هفتاد و پنج شتر رسید، زکات آن دو شتر بچه بنت لبون می‌باشد، و بعد زکات ندارد تا به نود شتر برسد، و چون به نود شتر رسید زکات آن دو شتر حقه می‌باشد که جفت‌گیری نموده باشند، سپس چیزی در آن ها نیست تا به یک صد و بیست شتر برسند. و چون به یک صد و بیست شتر رسید در آن دو شتر حقه‌ای باید زکات بدهد. و چون بر صد و بیست یکی افزوده شد پس در هر پنجاه شتر باید یک شتر حقه

فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ ثُمَّ تَرْجِعُ الْإِبِلُ عَلَي أَسْنَانِهَا⁽¹⁾

أقول: لفظ الحديث في نصاب الإبل كما تري في المتن هكذا:« ثم ترجع الإبل علي أسنانها و ليس علي النيف شي‌ء» و هكذا في نصاب البقر:« ثم ترجع البقر علي أسنانها و ليس علي النيف شي‌ء» و في نصاب الغنم« فاذا تمت أربعمائة كان علي كل مائة شاة و سقط الامر الأول و ليس علي ما دون المائة بعد ذلك شي‌ء و ليس في النيف شي‌ء».

فلما كان زكاة البقر و الإبل عند تكميل كل نصاب مقدرا علي اسنانهما: ابنة مخاض و ابنة لبون و هكذا في الإبل، تبيع و مسنة، قال في الموردين« ثم ترجع الإبل علي أسنانها» و« ثم ترجع البقر علي أسنانها» و اما في الشاة فلم يقل ذلك لما لم يكن التقدير علي أسنان الشاة.

و اما معني« ترجع الإبل علي أسنانها» فهو معروف عند اللغويين قال الجوهريّ: « الرجعة: الناقة تباع و تشتري بثمنها مثلها. فالثانية راجعة و رجعة، و قد ارتجعتها و ترجعتها و رجعتها يقال باع فلان ابله فارتجع منها رجعة صالحة- بالكسر- اذا صرف أثمانها فيما يعود عليه بالعائدة و الصالحة. و كذلك الرجعة في الصدقة إذا وجبت علي ربّ المال أسنان فأخذ المصدق مكانها أسنان فوقها أو دونها». يعني إذا بلغت عنده من الإبل صدقة الجذعة و ليست عنده جذعة، أدي غيرها علي وجه القيمة مثلا إذا وجبت جذعة و كانت عنده حقة أداها و أدي معها شاتين او عشرين درهما و هكذا كما هو مصرح في الأحاديث بتصاريفها و سيجي‌ء الإشارة الي بعضها. و ان شئت راجع الكافي ج 3 ص 539.

وَ لَيْسَ عَلَي النَّيِّفِ شَيْ‌ءٌ وَ لَا عَلَي الْكُسُورِ شَيْ‌ءٌ وَ لَيْسَ عَلَي الْعَوَامِلِ شَيْ‌ءٌ إِنَّمَا ذَلِكَ عَلَي السَّائِمَةِ الرَّاعِيَةِ

و در هر چهل شتر یک شتر ابنة لبون باید زکات بدهد. بعد از آن باید به مقدار عمر شتران (که بیان شد) رجوع شود. و بر مقداری زیادتر یا کمتر از حد نصاب زکات نیست و شترهای بارکش زکات ندارند و زکات فقط در شترهایی است که در تمام سال از علف و گیاه بیابان بچرد.

قَالَ قُلْتُ مَا فِي الْبُخْتِ السَّائِمَةِ قَالَ مِثْلُ مَا فِي الْإِبِلِ الْعَرَبِيَّةِ.

قال الصدوق وجدت مثبتا بخط سعد بن عبد الله بن أبي خلف رضي الله عنه في أسنان الإبل‌⁽¹⁾من أول ما تطرحه أمه إلي تمام السنة حوار فإذا دخل في السنة الثانية سمي ابن مخاض لأن أمه قد حملت فإذا دخل في الثالثة سمي ابن لبون و ذلك أن أمه قد وضعت و صار لها لبن فإذا دخل في الرابعة سمي حقا للذكر و الأنثي حقة لأنه قد استحق أن يحمل عليه فإذا دخل في الخامسة سمي جذعا فإذا دخل في السادسة سمي ثنيا لأنه قد ألقي ثنيته فإذا دخل في السابعة ألقي رباعيته و سمي رباعا فإذا دخل في الثامنة ألقي السن الذي بعد الرباعية و سمي سديسا فإذا دخل في التاسعة فطر نابه سمي بازلا فإذا دخل في العاشرة فهو مخلف و ليس له بعد هذا اسم فالأسنان التي تؤخذ في الصدقة من ابن مخاض إلي الجذع‌⁽²⁾.

«3»

ل، [الخصال] فِي خَبَرِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: تَجِبُ عَلَي الْغَنَمِ الزَّكَاةُ إِذَا بَلَغَتْ أَرْبَعِينَ شَاةً وَ تَزِيدُ وَاحِدَةٌ فَتَكُونُ فِيهَا شَاةٌ إِلَي عِشْرِينَ وَ مِائَةٍ فَإِذَا بَلَغَتْ مِائَةً وَ عِشْرِينَ وَ تَزِيدُ وَاحِدَةٌ فَتَكُونُ فِيهَا شَاتَانِ إِلَي مِائَتَيْنِ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا ثَلَاثُ شِيَاهٍ إِلَي ثَلَاثِمِائَةٍ ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ يَكُونُ فِي كُلِّ مِائَةِ شَاةٍ شَاةٌ .

وَ تَجِبُ عَلَي الْبَقَرِ الزَّكَاةُ إِذَا بَلَغَتْ ثَلَاثِينَ بَقَرَةً تَبِيعَةً حَوْلِيَّةً فَيَكُونُ فِيهَا تَبِيعٌ حَوْلِيٌّ إِلَي أَنْ تَبْلُغَ أَرْبَعِينَ بَقَرَةً ثُمَّ يَكُونُ فِيهَا مُسِنَّةٌ إِلَي سِتِّينَ ثُمَّ يَكُونُ فِيهَا مُسِنَّتَانِ إِلَي تِسْعِينَ ثُمَّ يَكُونُ فِيهَا ثَلَاثُ تَبَايِعَ ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ فِي كُلِّ ثَلَاثِينَ بَقَرَةً تَبِيعٌ وَ فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ مُسِنَّةٌ .

وَ تَجِبُ عَلَي الْإِبِلِ الزَّكَاةُ إِذَا بَلَغَتْ خَمْسَةً فَتَكُونُ فِيهَا شَاةٌ فَإِذَا بَلَغَتْ عَشَرَةً فَشَاتَانِ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسَةَ عَشَرَ فَثَلَاثُ شِيَاهٍ فَإِذَا بَلَغَتْ عِشْرِينَ فَأَرْبَعُ شِيَاهٍ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْساً وَ عِشْرِينَ فَخَمْسُ شِيَاهٍ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا بِنْتُ مَخَاضٍ فَإِذَا

راوی گوید: عرض کردم در شتر بختی که در بیابان می ‌چرد چطور؟ فرمود: زکات آن هم مانند شتر عربی است.

صدوق گوید: نوشته‌ای به دست خط سعد بن عبد الله بن ابی خلف رضی الله عنه یافتم که در آن چنین نگاشته شده بود: و عرب ها برای هر دوره عمر شتر نامی نهاده‌اند: از لحظه‌ای که از مادر زائیده شده تا پایان یک سال را حوار نامند، و چون به سال دوم وارد شد ابن مخاض گویند، چون مادرش می‌تواند حامله شود؛ و چون به سال سوم رسید ابن لبون نامیده می‌شود، و آن بدین جهت است که مادرش بچه آورده و پستانهایش شیر دارد. وقتی وارد سال چهارم شد نرینه‌اش را حقّ و مادینه‌اش حقّه نامند، زیرا توانایی بار بردن دارد. و چون وارد سال پنجم شد جذع نامیده می‌شود و چون به سال ششم در آمد ثنی نامیده می‌شود، چون دو دندان پیشین آن می‌افتد؛ و چون به سال هفتم در آید رباع می نامند، چون چهار دندان آن که بین ثنایا و أنیاب قرار دارد می‌افتد؛ و چون وارد سال هشتم گردد، سدیس نامند و دندانی که بعد از رباعیه به نام سدیس است می‌افتد؛ و وقتی نه ساله شد، دندان نیش در آورده و بازل نامیده شود؛ و چون در سال دهم در آید مخلف نامیده می‌شود، و بعد از این دیگر نامی ندارد. و مقدار عمرهایی که در زکات مقرر گردیده از ابن مخاض شروع و به جذع خاتمه یافته است.

روایت 3

الخصال: اعمش از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: زکات بر گوسفند واجب می شود، هرگاه به چهل گوسفند رسد و چون یک گوسفند بر آن اضافه شود یک گوسفند واجب است تا صد و بیست، و چون به صد و بیست رسد و یکی زیاد شود، دو گوسفند واجب است تا دویست، پس اگر یکی زیاد شود سه گوسفند زکات واجب است تا سیصد، سپس بعد از این، در هر صد گوسفند یک گوسفند زکات تعلق می گیرد.

زکات در گاو واجب می شود زمانی که به سی گاو برسد؛ و چون به سی گاو برسد که همه از یک ساله کوچک تر نباشند، در آن تبیع حولی (گوساله یک ساله) واجب است تا به چهل گاو برسد؛ چون به چهل گاو رسد در آن مسنّه (گوساله پا در سه سال) واجب است تا شصت گاو، پس اگر شصت تمام شود دو مسنه می‌دهد تا نود؛ و چون به نود می‌رسد سه تبیع می‌دهد و پس از این تعداد، در هر سی گاو یک تبیع و در هر چهل گاو یک مسنه واجب است.

و بر شتر زکات واجب است هر گاه به پنج برسد، پس یک گوسفند در آن واجب می‌شود؛ پس چون به ده شتر رسید دو گوسفند و چون به پانزده رسید سه گوسفند در آن واجب می‌شود؛ و چون به بیست رسید چهار گوسفند و چنانچه به بیست و پنج رسید پنج گوسفند به آن تعلّق می گیرد. هنگامی که یک شتر بر این شمار افزوده شد یک بنت مخاض در آن لازم می‌آید

بَلَغَتْ خَمْساً وَ ثَلَاثِينَ وَ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا بِنْتُ لَبُونٍ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْساً وَ أَرْبَعِينَ وَ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا حِقَّةٌ فَإِنْ بَلَغَتْ سِتِّينَ وَ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا جَذَعَةٌ إِلَي ثَمَانِينَ‌⁽¹⁾

فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا ثَنِيٌّ إِلَي تِسْعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ تِسْعِينَ فَفِيهَا ابْنَةُ لَبُونٍ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ إِلَي عِشْرِينَ وَ مِائَةٍ فَفِيهَا حِقَّتَانِ طَرُوقَتَا الْفَحْلِ فَإِذَا كَثُرَتِ الْإِبِلُ فَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ بِنْتُ لَبُونٍ وَ فِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ وَ يَسْقُطُ الْغَنَمُ بَعْدَ ذَلِكَ وَ يُرْجَعُ إِلَي أَسْنَانِ الْإِبِلِ‌⁽²⁾.

«4»

ضا، [فقه الرضا عليه السلام]: لَيْسَ عَلَي الْغَنَمِ زَكَاةٌ حَتَّي تَبْلُغَ أَرْبَعِينَ شَاةً فَإِذَا زَادَتْ عَلَي الْأَرْبَعِينَ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا شَاةٌ إِلَي عِشْرِينَ وَ مِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا شَاتَانِ إِلَي مِائَتَيْنِ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا ثَلَاثَةٌ إِلَي ثَلَاثِمِائَةٍ فَإِذَا كَثُرَ الْغَنَمُ أُسْقِطَ هَذَا كُلُّهُ وَ يُخْرَجُ فِي كُلِّ مِائَةٍ شَاةٌ.

وَ يَقْصِدُ الْمُصَدِّقُ الْمَوْضِعَ الَّذِي فِيهِ الْغَنَمُ فَيُنَادِي يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ هَلْ لِلَّهِ فِي أَمْوَالِكُمْ حَقٌّ فَإِنْ قَالُوا نَعَمْ أَمَرَ أَنْ يُخْرَجَ الْغَنَمُ وَ يُفَرِّقُهَا فِرْقَتَيْنِ وَ يُخَيِّرُ صَاحِبَ الْغَنَمِ فِي إِحْدَي الْفِرْقَتَيْنِ وَ يَأْخُذُ الْمُصَدِّقُ صَدَقَتَهَا مِنَ الْفِرْقَةِ الثَّانِيَةِ فَإِنْ أَحَبَّ صَاحِبُ الْغَنَمِ أَنْ يَتْرُكَ الْمُصَدِّقُ لَهُ هَذِهِ فَلَهُ ذَاكَ وَ يَأْخُذُ غَيْرَهَا وَ إِنْ لَمْ يُرِدْ صَاحِبُ الْغَنَمِ أَنْ يَأْخُذَهُ أَيْضاً فَلَيْسَ لَهُ ذَلِكَ وَ لَا يُفَرِّقُ الْمُصَدِّقُ بَيْنَ غَنَمٍ مُجْتَمِعَةٍ وَ لَا يجتمع [يَجْمَعُ] بَيْنَ مُتَفَرِّقَةٍ.

وَ فِي الْبَقَرَةِ إِذَا بَلَغَتْ ثَلَاثِينَ بَقَرَةً فَفِيهَا تَبِيعٌ حَوْلِيٌّ وَ لَيْسَ فِيهَا إِذَا كَانَتْ دُونَ ثَلَاثِينَ شَيْ‌ءٌ فَإِذَا بَلَغَتْ أَرْبَعِينَ فَفِيهَا مُسِنَّةٌ إِلَي سِتِّينَ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتِّينَ فَفِيهَا تَبِيعَانِ إِلَي سَبْعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ سَبْعِينَ فَفِيهَا تَبِيعَةٌ وَ مُسِنَّةٌ إِلَي ثَمَانِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ ثَمَانِينَ فَفِيهَا مُسِنَّتَانِ إِلَي تِسْعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ تِسْعِينَ فَفِيهَا ثَلَاثُ تَبَايِعَ فَإِذَا كَثُرَتِ الْبَقَرَةُ سَقَطَ هَذَا كُلُّهُ وَ يُخْرَجُ مِنْ كُلِّ ثَلَاثِينَ بَقَرَةً تَبِيعَانِ وَ مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ مُسِنَّةٌ.

و چون یک شتر بر سی و پنج شتر افزوده شود، یک بنت لبون؛ و چون به چهل و پنج برسد و یک شتر بر آن افزوده شد، یک حقّۀ به آن تعلّق می گیرد؛ و چون به شصت برسد و یکی بر این شمار اضافه شود، یک جذعۀ به آن تعلق می گیرد تا به هشتاد برسد، پس اگر یکی بر این شمار اضافه شود یک ثنی به آن تعلق می گیرد تا به نود برسد؛؛ و اگر به نود برسد یک بنت لبون به آن تعلق می گیرد و اگر از صد و بیست شتر یکی اضافه شود، دو حقه که آماده جفت گیری با نر باشند تعلق می گیرد و هرگاه تعداد شتران زیاد شد، در هر چهل شتر یک بنت لبون و در هر پنجاه شتر یک حقه تعلق می گیرد و پس از این تعداد گوسفند ساقط می شود و باید به مقدار عمرهای شتران (که بیان شد) رجوع شود. ⁽³⁾

روایت 4

فقه الرضا: بر گوسفند زکات نیست تا به چهل گوسفند رسد؛ پس چون به چهل رسد و یک گوسفند زیاد شود، یک گوسفند واجب است تا صد و بیست؛ پس چون یکی زیاد شود دو گوسفند می‌دهد تا دویست؛ پس اگر یکی زیاد شود سه گوسفند می‌دهد تا سیصد؛ پس هرگاه گوسفند زیاد شود دیگر این حساب ساقط است و از هر صد تا یکی می‌دهد.

عاملی که گیرنده زکات است، آن موضعی را که گوسفند در آنجاست قصد می کند و ندا می‌کند که ای گروه مسلمانان! آیا خدا را در اموال شما حقی هست؟ پس اگر بگویند: بلی، امر کند که گوسفندها را بیرون آورند و آن را دو گروه کند و صاحب گوسفندان را مخیّر سازد که هر یک از این دو گروه را که می‌خواهد اختیار کند و عامل زکات از میان گروه دوم برمی دارد. پس اگر صاحب گوسفندان دوست داشته باشد آنچه را عامل برداشته به او بدهد و آن چه او دارد عامل بردارد، می‌تواند، و اگر همان گروه اول را نخواهد بردارد که عامل بردارد، این مقدور نیست. و عامل اجازه ندارد گوسفندانی را که گردهم آمده اند متفرق کند و نیز اجازه ندارد گوسفندان متفرق را گردهم آورد.

در گاو زکات واجب نیست تا به سی گاو برسد و چون به سی گاو برسد در آن تبیع حولی واجب است، چون به چهل گاو می‌رسد در آن مسنّه یعنی تا شصت گاو، پس اگر شصت تمام می‌شود دو تبیعه می‌دهد تا هفتاد؛ پس چون به هفتاد رسید یک تبیع و یک مسنه می‌دهد تا هشتاد؛ پس چون به هشتاد می‌رسد در آن دو مسنه است تا نود؛ و چون به نود می‌رسد سه تبیع می‌دهد و چون گاو بسیار شد این عدد ساقط است و صاحب گاو از هر سی گاو دو تبیع می‌دهد و از هر چهل گاو یک مسنه می‌دهد.

وَ لَيْسَ فِي الْإِبِلِ شَيْ‌ءٌ حَتَّي تَبْلُغَ خَمْسَةً فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسَةً فَفِيهَا شَاةٌ وَ فِي عَشَرَةٍ شَاتَانِ وَ فِي خَمْسَةَ عَشَرَ ثَلَاثُ شِيَاهٍ وَ فِي عِشْرِينَ أَرْبَعُ شِيَاهٍ وَ فِي خَمْسٍ وَ عِشْرِينَ خَمْسُ شِيَاهٍ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَابْنَةُ مَخَاضٍ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ ابْنَةُ مَخَاضٍ فَفِيهَا ابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ إِلَي خَمْسَةٍ وَ ثَلَاثِينَ فَإِنْ زَادَتْ فِيهَا وَاحِدَةٌ فَفِيهَا ابْنَةُ لَبُونٍ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ وَ كَانَتْ عِنْدَهُ ابْنَةُ مَخَاضٍ أَعْطَي الْمُصَدِّقَ ابْنَةَ مَخَاضٍ وَ أَعْطَي مَعَهَا شَاةً وَ إِذَا وَجَبَتْ عَلَيْهَا ابْنَةُ مَخَاضٍ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ وَ كَانَ عِنْدَهُ ابْنَةُ لَبُونٍ دَفَعَهَا وَ اسْتَرْجَعَ مِنَ الْمُصَدِّقِ شَاةً فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسَةً وَ أَرْبَعِينَ وَ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا حِقَّةٌ وَ سُمِّيَتْ حِقَّةً لِأَنَّهُ اسْتَحَقَّتْ أَنْ يُرْكَبَ ظُهْرُهَا إِلَي أَنْ تَبْلُغَ سِتِّينَ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا جَذَعَةٌ إِلَي ثَمَانِينَ فَإِذَا زَادَتْ‌⁽¹⁾وَاحِدَةٌ فَفِيهَا ثَنِيٌّ.

«5»

الْمُعْتَبَرُ، رَوَي زُرَارَةُ وَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ وَ أَبُو بَصِيرٍ وَ الْفُضَيْلُ وَ بُرَيْدٌ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليهما السلام قَالا: فِي الْبَقَرِ فِي كُلِّ ثَلَاثِينَ تَبِيعٌ أَوْ تَبِيعَةٌ وَ لَيْسَ فِي أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ شَيْ‌ءٌ ثُمَّ لَيْسَ فِيهَا شَيْ‌ءٌ حَتَّي تَبْلُغَ أَرْبَعِينَ فَفِيهَا مُسِنَّةٌ ثُمَّ لَيْسَ فِيهَا شَيْ‌ءٌ حَتَّي تَبْلُغَ سِتِّينَ فَفِيهَا تَبِيعَانِ أَوْ تَبِيعَتَانِ ثُمَّ فِي سَبْعِينَ تَبِيعٌ أَوْ تَبِيعَةٌ وَ مُسِنَّةٌ وَ فِي ثَمَانِينَ مُسِنَّتَانِ وَ فِي تِسْعِينَ ثَلَاثُ تَبَايِعَ.

«6»

الْهِدَايَةُ،: اعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ عَلَي الْإِبِلِ شَيْ‌ءٌ حَتَّي تَبْلُغَ خَمْساً فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْساً فَفِيهَا شَاةٌ وَ فِي عَشْرٍ شَاتَانِ وَ فِي خَمْسَةَ عَشَرَ ثَلَاثُ شِيَاهٍ وَ فِي عِشْرِينَ أَرْبَعُ شِيَاهٍ وَ فِي خَمْسٍ وَ عِشْرِينَ خَمْسُ شِيَاهٍ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا بِنْتُ مَخَاضٍ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ ابْنَةُ مَخَاضٍ فَفِيهَا ابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ إِلَي خَمْسٍ وَ ثَلَاثِينَ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا ابْنَةُ لَبُونٍ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ ابْنَةُ لَبُونٍ وَ كَانَتْ عِنْدَهُ ابْنَةُ مَخَاضٍ أَعْطَي الْمُصَدِّقَ ابْنَةَ مَخَاضٍ وَ أَعْطَي مَعَهَا شَاةً فَإِذَا وَجَبَتْ عَلَيْهِ ابْنَةُ مَخَاضٍ وَ لَمْ تَكُنْ عِنْدَهُ وَ كَانَتْ عِنْدَهُ ابْنَةُ لَبُونٍ دَفَعَهَا وَ اسْتَرْجَعَ مِنَ الْمُصَدِّقِ شَاةً .

فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْساً وَ أَرْبَعِينَ وَ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا حِقَّةٌ وَ سُمِّيَتْ حِقَّةً لِأَنَّهَا اسْتَحَقَّتْ أَنْ يُرْكَبَ ظَهْرُهَا إِلَي أَنْ تَبْلُغَ سِتِّينَ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا جَذَعَةٌ إِلَي

و به کمتر از پنج شتر چیزی تعلّق نمی گیرد، پس چون به پنج رسید، یک گوسفند و چون به ده شتر رسید دو گوسفند و چون به پانزده بالغ شد سه گوسفند در آن واجب می‌شود؛ و چون به بیست رسید چهار گوسفند و چنانچه به بیست و پنج رسید پنج گوسفند به آن تعلّق می گیرد، هنگامی که یک شتر بر این شمار افزوده شد یک بنت مخاض در آن لازم می‌آید. پس اگر بنت مخاض در اختیار نداشت یک ابن لبون به جای آن قرار می گیرد، تا به سی و پنج بالغ شود و چون یک شتر بر سی و پنج شتر افزوده شد یک بنت لبون در آن لازم می‌آید؛ پس اگر بنت لبونی نداشته باشد و بنت مخاض داشته باشد، بنت مخاض را به عامل می دهد و همراه با آن یک گوسفند می دهد و هرگاه بنت مخاض بر او واجب شد و آن را نداشته باشد و بنت لبون داشته باشد آن را می دهد و گوسفند را از عامل پس می گیرد تا به چهل و پنج برآید؛ پس چنانچه یک شتر بر آن افزوده شد، یک حقّۀ به آن تعلّق می گیرد - و آن حقّۀ نامیده شده از آن جهت که می توان از او سواری گرفت - تا به شصت برسد و چون یکی بر این شمار اضافه شود، یک جذعۀ به آن تعلق می گیرد تا به هشتاد برسد؛ پس اگر یکی بر این شمار اضافه شود یک ثنی به آن تعلق می گیرد.

روایت 5

المعتبر: از امام باقر و امام صادق علیهما السلام نقل شده که فرمودند: در گاو، در هر سی گاو یک تبیع یا تبیعه زکات واجب است و در کمتر از این تعداد زکات نیست. سپس در آن زکات نیست تا به چهل برسد و چون به چهل گاو می‌رسد در آن یک مسنّه واجب است و در آن زکات نیست تا به شصت گاو برسد؛ پس اگر به شصت رسید، دو تبیع یا دو تبیعه زکات لازم است؛ سپس در هفتاد گاو یک تبیع یا تبیعه و یک مسنه واجب است و در هشتاد، دو مسنه و در نود، سه تبیعه زکات واجب است.

روایت 6

الهدایۀ: بدان بر شتر زکات واجب نیست تا اینکه به پنج برسد پس چون به پنج رسید، یک گوسفند در آن واجب می‌شود. در ده شتر دو گوسفند و در پانزده شتر سه گوسفند و در بیست شتر چهار گوسفند و در بیست و پنج شتر پنج گوسفند زکات واجب است. هنگامی که یک شتر بر این شمار افزوده شد یک بنت مخاض در آن لازم می‌آید. اگر بنت مخاض نداشته باشد یک ابن لبون لازم می آید تا به سی و پنج برسد و چون یک شتر بر سی و پنج شتر افزوده شود یک بنت لبون در آن واجب است و در صورتی که بنت لبون نداشته باشد و بنت مخاض در نزد او باشد، بنت مخاض را به عامل زکات می دهد و همراه با آن یک گوسفند نیز می دهد. زمانی که بنت مخاض بر او واجب شد و بنت مخاض نداشت و بنت لبون نزد او بود، بنت لبون را به عامل می دهد و گوسفند را پس می گیرد. و چون به چهل و پنج برسد و یک شتر بر آن افزوده شد، یک حقّه به آن تعلّق می گیرد و از این جهت به آن حقه می گویند که در این سن شایستگی سوار شدن بر آن دارد. و چون به شصت برسد و یکی بر این شمار اضافه شود، یک جذعه به آن تعلق می گیرد تا به

ثَمَانِينَ‌⁽¹⁾فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا ثَنِيٌّ إِلَي تِسْعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ تِسْعِينَ فَفِيهَا ابْنَتَا لَبُونٍ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ إِلَي عِشْرِينَ وَ مِائَةٍ فَفِيهَا حِقَّتَانِ طَرُوقَتَا الْفَحْلِ فَإِذَا كَثُرَتِ الْإِبِلُ فَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ وَ فِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ .

وَ لَا تُؤْخَذُ هَرِمَةٌ وَ لَا ذَاتُ عَوَارٍ⁽²⁾إِلَّا أَنْ يَشَاءَ الْمُصَدِّقُ وَ يَعُدُّ صَغِيرَهَا وَ كَبِيرَهَا .

وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ عَلَي الْبَقَرِ شَيْ‌ءٌ حَتَّي تَبْلُغَ ثَلَاثِينَ بَقَرَةً فَإِذَا بَلَغَتْ فَفِيهَا تَبِيعٌ حَوْلِيٌّ وَ لَيْسَ فِيمَا دُونَ ثَلَاثِينَ بَقَرَةً شَيْ‌ءٌ فَإِذَا بَلَغَتْ أَرْبَعِينَ فَفِيهَا مُسِنَّةٌ إِلَي سِتِّينَ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتِّينَ فَفِيهَا تَبِيعَانِ إِلَي سَبْعِينَ ثُمَّ فِيهَا تَبِيعَةٌ وَ مُسِنَّةٌ إِلَي ثَمَانِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ ثَمَانِينَ فَفِيهَا مُسِنَّتَانِ إِلَي تِسْعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ تِسْعِينَ فَفِيهَا ثَلَاثُ تَبَايِعَ فَإِذَا كَثُرَ الْبَقَرُ أُسْقِطَ هَذَا كُلُّهُ وَ يُخْرِجُ صَاحِبُ الْبَقَرِ مِنْ كُلِّ ثَلَاثِينَ بَقَرَةً تَبِيعاً وَ مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ مُسِنَّةً .

وَ لَيْسَ عَلَي الْغَنَمِ شَيْ‌ءٌ حَتَّي تَبْلُغَ أَرْبَعِينَ‌⁽³⁾فَإِذَا بَلَغَتْ أَرْبَعِينَ وَ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا شَاتَانِ إِلَي مِائَتَيْنِ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا ثَلَاثُ شِيَاهٍ إِلَي ثَلَاثِمِائَةٍ فَإِذَا كَثُرَ الْغَنَمُ أُسْقِطَ هَذَا كُلُّهُ وَ أُخْرِجَ مِنْ كُلِّ مِائَةٍ شَاةٌ.

«7»

كِتَابُ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ: لَيْسَ فِيمَا دُونَ الْأَرْبَعِينَ مِنَ الْغَنَمِ شَيْ‌ءٌ فَإِذَا كَانَتْ أَرْبَعِينَ فَفِيهَا شَاةٌ إِلَي عِشْرِينَ وَ مِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ عَلَي عِشْرِينَ وَ مِائَةٍ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا شَاتَانِ إِلَي مِائَتَيْنِ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ عَلَي الْمِائَتَيْنِ فَفِيهَا ثَلَاثُ شِيَاهٍ إِلَي ثَلَاثِمِائَةٍ فَإِذَا كَثُرَتِ الْغَنَمُ فَفِي كُلِّ مِائَةٍ شَاةٌ وَ لَا تُؤْخَذُ هَرِمَةٌ وَ لَا ذَاتُ عَوَارٍ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ الْمُصَدِّقُ وَ يَعُدُّ صَغِيرَهَا وَ كَبِيرَهَا

هشتاد برسد .

پس اگر یکی بر این شمار اضافه شود یک ثنی به آن تعلق می گیرد تا به نود برسد و اگر به نود برسد دو بنت لبون به آن تعلق می گیرد و اگر از صد و بیست شتر یکی اضافه شود، دو حقه که آماده جفت گیری با نر باشند تعلق می گیرد و هرگاه تعداد شتران زیاد شد در هر چهل شتر یک بنت لبون و در هر پنجاه شتر یک حقه تعلق می گیرد.

شتر پیر و عیب دار برای زکات گرفته نمی شود مگر اینکه عامل زکات بخواهد و او کوچک و بزرگ شتران را به شمارش در می آورد.

و بدانید در گاو زکات واجب نیست تا اینکه به سی گاو برسد و چون به سی گاو رسید در آن تبیع حولی واجب است و در کمتر از سی گاو زکاتی تعلق نمی گیرد. چون به چهل گاو می‌رسد در آن مسنّه است تا شصت گاو، پس اگر شصت تمام شود دو تبیعه واجب است تا هفتاد؛ پس چون هفتاد تمام شود یک تبیع و یک مسنه واجب است تا هشتاد؛ پس چون به هشتاد رسد در آن دو مسنه است تا نود؛ و چون به نود می‌رسد سه تبیع لازم می آید؛ و چون گاو بسیار شد این عدد ساقط است و صاحب گاو از هر سی گاو یک تبیع می‌دهد و از هر چهل گاو یک مسنه می‌دهد.

بر گوسفند زکات نیست تا به چهل گوسفند رسد؛ پس چون به چهل رسد و یک گوسفند زیاد شود دو گوسفند واجب است تا دویست، پس اگر یکی زیاد شود سه گوسفند می‌دهد تا سیصد، پس هرگاه گوسفند زیاد شود، دیگر این حساب ساقط است و از هر صد گوسفند یکی را به عنوان زکات می‌دهد.

روایت 7

کتاب عاصم بن حمید: ابوبصیر می گوید از امام باقر علیه السلام شنیدم که می فرمود: در کمتر از چهل گوسفند زکات نیست، پس هرگاه به چهل گوسفند برسد یک گوسفند واجب است تا صد و بیست، پس چون بر صد و بیست یکی اضافه شود دو گوسفند واجب است تا دویست، پس اگر بر دویست یکی اضافه شود سه گوسفند واجب است تا سیصد، پس هرگاه گوسفند زیاد شود، از هر صد تا یکی به عنوان زکات داده می شود. و گوسفند پیر و عیب دار برای زکات گرفته نمی شود، مگر اینکه عامل زکات بخواهد و او کوچک و بزرگ گوسفندان را به شمارش در می آورد

وَ لَا يُفَرِّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ وَ لَا يَجْمَعُ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ‌⁽¹⁾.

وَ عَنْهُ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الزَّكَاةِ فَقَالَ مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ دِرْهَماً دِرْهَمٌ وَ لَيْسَ فِيمَا دُونَ الْمِائَتَيْنِ شَيْ‌ءٌ فَإِذَا كَانَتِ الْمِائَتَيْنِ فَفِيهَا خَمْسَةٌ فَإِذَا زَادَتْ فَعَلَي حِسَابِ ذَلِكَ.

وَ عَنْهُ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسٍ مِنَ الْإِبِلِ شَيْ‌ءٌ فَإِذَا كَانَتْ خَمْساً فَفِيهَا شَاةٌ إِلَي عَشْرٍ فَإِذَا كَانَتْ عَشْراً فَفِيهَا شَاتَانِ إِلَي خَمْسَ عَشْرَةَ فَإِذَا كَانَتْ خَمْسَ عَشْرَةَ فَفِيهَا ثَلَاثُ شِيَاهٍ إِلَي عِشْرِينَ فَإِذَا كَانَتْ عِشْرِينَ فَفِيهَا أَرْبَعٌ إِلَي خَمْسٍ وَ عِشْرِينَ فَإِذَا كَانَتْ خَمْساً وَ عِشْرِينَ فَفِيهَا خَمْسٌ مِنَ الْغَنَمِ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ عَلَي خَمْسٍ وَ عِشْرِينَ فَفِيهَا ابْنَةُ مَخَاضٍ إِلَي خَمْسٍ وَ ثَلَاثِينَ فَإِذَا لَمْ يَكُنْ ابْنَةُ مَخَاضٍ فَابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ فَإِذَا زَادَتْ عَلَي خَمْسٍ وَ ثَلَاثِينَ فَفِيهَا ابْنَةُ لَبُونٍ إِلَي خَمْسٍ وَ أَرْبَعِينَ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ عَلَي خَمْسٍ وَ أَرْبَعِينَ فَفِيهَا حِقَّةٌ إِلَي سِتِّينَ فَإِذَا زَادَتْ عَلَي السِّتِّينَ فَفِيهَا جَذَعَةٌ إِلَي خَمْسٍ وَ سَبْعِينَ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ عَلَي خَمْسٍ وَ سَبْعِينَ فَفِيهَا ابْنَتَا لَبُونٍ إِلَي تِسْعِينَ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ عَلَي التِّسْعِينَ فَفِيهَا حِقَّتَانِ إِلَي الْعِشْرِينَ وَ مِائَةٍ فَإِذَا كَثُرَتِ الْإِبِلُ فَفِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ .

وَ لَا تُؤْخَذُ هَرِمَةٌ وَ لَا ذَاتُ عَوَارٍ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ الْمُصَدِّقُ وَ يَعُدُّ صِغَارَهَا وَ كِبَارَهَا.

قَالَ وَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: لَيْسَ فِيمَا دُونَ ثَلَاثِينَ مِنَ الْبَقَرِ شَيْ‌ءٌ فَإِذَا كَانَتِ الثَّلَاثِينَ فَفِيهَا تَبِيعٌ أَوْ تَبِيعَةٌ وَ إِذَا كَانَتْ أَرْبَعِينَ فَفِيهَا مُسِنَّةٌ.

و گوسفندان گرده آمده را متفرق نمی کند و گوسفندان پراکنده شده را گرد نمی آورد.

ابوبصیر می گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد زکات سؤال کردم ایشان فرمودند: از هر چهل درهم یک درهم و در کمتر از دویست درهم زکات تعلق نمی گیرد و چون به دویست برسد پنج درهم زکات واجب است و هر چه بر دویست درهم اضافه شود بر این اساس محاسبه می شود.

ابوبصیر می گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: در کمتر از پنج شتر زکات واجب نیست، پس هرگاه به پنج رسید یک گوسفند در آن واجب می‌شود تا ده. اگر ده شتر شد دو گوسفند واجب است تا پانزده شتر، و هرگاه پانزده شتر شد سه گوسفند واجب است تا بیست شتر، و هرگاه به بیست شتر رسید چهار گوسفند تا بیست و پنج، و اگر به بیست و پنج شتر رسید پنج گوسفند زکات واجب است. هنگامی که یک شتر بر بیست و پنج افزوده شد یک بنت مخاض در آن لازم می‌آید تا سی و پنج، اگر بنت مخاض نداشته باشد یک ابن لبون و چون یک شتر بر سی و پنج شتر افزوده شود یک بنت لبون در آن واجب است تا چهل و پنج؛ و چون به چهل و پنج برسد و یک شتر بر آن افزوده شد، یک حقّه به آن تعلّق می گیرد تا شصت؛ و چون یکی بر این شمار اضافه شود، یک جذعه به آن تعلق می گیرد تا هفتاد و پنج؛ و چون به هفتاد و پنج برسد و یکی بر این شمار اضافه شود دو بنت لبون به آن تعلق می گیرد تا نود؛ و اگر یکی بر نود اضافه شود دو حقه واجب است تا صد و بیست. و هرگاه تعداد شتران زیاد شد، در هر پنجاه شتر یک حقه تعلق می گیرد.

و شتر پیر و عیب دار برای زکات گرفته نمی شود مگر اینکه عامل زکات بخواهد و او کوچک و بزرگ شتران را به شمارش در می آورد.

و گفت: از امام صادق شنیدم که فرمود: در کمتر از سی گاو زکات واجب نیست؛ پس اگر به سی برسند یک تبیع یا تبیعه واجب می گردد و اگر به چهل برسد یک مسنه به زکات تعلق می گیرد .

باب 6 أصناف مستحق الزكاة و أحكامهم

الآيات

البقرة: لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ‌⁽¹⁾

التوبة: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ وَ الْعامِلِينَ عَلَيْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِي الرِّقابِ وَ الْغارِمِينَ وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ‌⁽²⁾

الكهف: أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ⁽³⁾

النور: وَ آتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ‌⁽⁴⁾.

الأخبار

«1»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ غَالِبٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: يَا إِسْحَاقُ كَمْ تَرَي أَهْلَ هَذِهِ الْآيَةِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَ إِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ‌⁽⁵⁾قُلْتُ لَا أَدْرِي قَالَ هُمْ أَكْثَرُ مِنْ ثُلُثَيِ النَّاسِ‌⁽⁶⁾.

«2»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الزَّكَاةِ لِمَنْ يَصْلُحُ أَنْ يَأْخُذَهَا فَقَالَ هِيَ لِلَّذِي وَ اللَّهِ فِي كِتَابِهِ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ وَ الْعامِلِينَ عَلَيْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِي الرِّقابِ وَ الْغارِمِينَ وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَ قَدْ تَحِلُّ الزَّكَاةُ لِصَاحِبِ ثَلَاثِمِائَةِ دِرْهَمٍ وَ تَحْرُمُ عَلَي صَاحِبِ خَمْسِينَ دِرْهَماً فَقُلْتُ لَهُ وَ كَيْفَ

باب ششم : انواع مستحق زکات و احکام مربوط به آنها

آیات

{این صدقات] برای آن [دسته از] نیازمندانی است که در راه خدا فرومانده‌اند، و نمی‌توانند [برای تأمین هزینه زندگی] در زمین سفر کنند. از شدّت خویشتن‌داری، فرد بی‌اطلاع، آنان را توانگر می‌پندارد. آنها را از سیمایشان می‌شناسی. با اصرار، [چیزی] از مردم نمی‌خواهند. و هر مالی [به آنان] انفاق کنید، قطعاً خدا از آن آگاه است.}

{صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان و متصدّیان [گردآوری و پخش] آن، و کسانی که دلشان به دست آورده می‌شود، و در [راه آزادی] بردگان، و وامداران، و در راه خدا، و به در راه مانده، اختصاص دارد. [این] به عنوان فریضه از جانب خداست، و خدای دانا و حکیم است.}

{اما آن کشتی از آن بینوایانی بود که در دریا کار می‌کردند.}

{و از آن مال که خدا به شما ارزانی داشته است به آنان بدهید.}

روایات

روایت 1

تفسیر عیاشی: اسحاق بن غالب گفت: امام صادق علیه السلام فرمود:

ای اسحاق، تعداد اهل این آیه را: «فَإِنْ أُعْطُواْ مِنْهَا رَضُواْ وَإِن لَّمْ یُعْطَوْاْ مِنهَا إِذَا هُمْ یَسْخَطُونَ»، ⁽¹¹⁾{پس اگر از آن [اموال] به ایشان داده شود خشنود می‌گردند و اگر از آن به ایشان داده نشود به ناگاه به خشم می‌آیند.} چقدر برآورد می کنی؟ گفتم نمی دانم: سپس فرمود: آنان بیشتر از دو سوم مردم هستند. ⁽¹²⁾

روایت 2

تفسیر عیاشی: از سماعه نقل کرده است که گفت: از ایشان درباره زکات پرسیدم که چه کسانی برای گرفتن آن صلاحیت دارند؟ فرمود: کسانی که خدا در باره آنان در کتابش چنین فرموده است: «لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّقَاب وَالْغَارِمِینَ وَفِی سَبِیلِ اللّهِ وَابن السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِّنَ اللّهِ»، {به تهیدستان و بینوایان و متصدّیان [گردآوری و پخش] آن، و کسانی که دلشان به دست آورده می‌شود، و در [راه آزادی] بردگان، و وامداران، و در راه خدا، و به در راه مانده، اختصاص دارد. [این] به عنوان فریضه از جانب خداست.} و ممکن است زکات برای کسی که مبلغ سیصد درهم داشته باشد جایز باشد و بر کسی که پنجاه درهم داشته باشد، حرام باشد.

به او عرض کردم: چگونه

يَكُونُ هَذَا فَقَالَ إِذَا كَانَ صَاحِبُ الثَّلَاثِمِائَةِ دِرْهَمٍ لَهُ مُخْتَارٌ كَثِيرٌ⁽¹⁾فَلَوْ قَسَمَهَا بَيْنَهُمْ لَمْ يَكْفِهِمْ فلم يعفف [فَلْيُعِفَ] عَنْهَا نَفْسَهُ وَ لْيَأْخُذْهَا لِعِيَالِهِ وَ أَمَّا صَاحِبُ الْخَمْسِينَ فَإِنَّهَا تَحْرُمُ عَلَيْهِ إِذَا كَانَ وَحْدَهُ وَ هُوَ مُحْتَرِفٌ يَعْمَلُ بِهَا وَ هُوَ يُصِيبُ فِيهَا مَا يَكْفِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽²⁾.

«3»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: عَنِ الْفَقِيرِ وَ الْمِسْكِينِ قَالَ الْفَقِيرُ الَّذِي يَسْأَلُ وَ الْمِسْكِينُ أَجْهَدُ مِنْهُ الَّذِي لَا يَسْأَلُ‌⁽³⁾.

«4»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ قَالَ الْفَقِيرُ الَّذِي يَسْأَلُ وَ الْمِسْكِينُ أَجْهَدُ مِنْهُ وَ الْبَائِسُ أَجْهَدُهُمَا⁽⁴⁾.

«5»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَي إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ إِلَي آخِرِ الْآيَةِ فَقَالَ إِنْ جَعَلْتَهَا فِيهِمْ جَمِيعاً وَ إِنْ جَعَلْتَهَا لِوَاحِدٍ أَجْزَأَ عَنْكَ‌⁽⁵⁾.

«6»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ أَ رَأَيْتَ قَوْلَهُ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ إِلَي آخِرِ الْآيَةِ كُلُّ هَؤُلَاءِ يُعْطَي إِنْ كَانَ لَا يَعْرِفُ قَالَ إِنَّ الْإِمَامَ يُعْطِي هَؤُلَاءِ جَمِيعاً لِأَنَّهُمْ يُقِرُّونَ لَهُ بِالطَّاعَةِ قَالَ قُلْتُ لَهُ وَ إِنْ كَانُوا لَا يَعْرِفُونَ فَقَالَ يَا زُرَارَةُ لَوْ كَانَ يُعْطِي مَنْ يَعْرِفُ دُونَ مَنْ لَا يَعْرِفُ لَمْ يُوجَدْ لَهَا مَوْضِعٌ وَ إِنَّمَا كَانَ يُعْطِي مَنْ لَا يَعْرِفُ لِيَرْغَبَ فِي الدِّينِ فَيَثْبُتَ عَلَيْهِ وَ أَمَّا الْيَوْمَ فَلَا تُعْطِهَا أَنْتَ وَ أَصْحَابُكَ إِلَّا مَنْ يَعْرِفُ‌⁽⁶⁾.

«7»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: فِي قَوْلِهِ وَ الْعامِلِينَ عَلَيْها قَالَ هُمُ السُّعَاةُ⁽⁷⁾.

«8»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام فِي قَوْلِهِ وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ

ممکن است؟ فرمود: اگر صاحب سیصد درهم عیال وار باشد و اگر آن را میان آنان تقسیم کند کفایت نمی‌کند، پس خود را از آن محروم کند و همه را برای عیالش بردارد. اما صاحب پنجاه درهم اگر تنها باشد، و صاحب حرفه ای باشد که از طریق آن امرار معاش کند و به خواسته خدا از طریق آن مبلغی کسب می‌کند که برای او کافی باشد، بر او حرام است. ⁽⁸⁾

روایت 3

تفسیر عیاشی: از محمد بن مسلم، از امام صادق علیه السلام روایت شده است که در باره فقیر و مسکین، فرمود: فقیر کسی است که طلب کمک می‌کند و مسکین از او بدتر است و سؤال نمی کند. ⁽⁹⁾

روایت 4

تفسیر عیاشی: از ابی بَصیر نقل شده است که گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: «إنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ» {صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان اختصاص دارد.} چیست؟ فرمود: فقیر کسی است که طلب کمک می‌کند، و مسکین از او بدتر است، و بینوا کسی است که از همه آنان بیچاره تر است. ⁽¹⁰⁾

روایت 5

تفسیر عیاشی: از ابو مریم، از امام صادق علیه السلام روایت شده است که درباره این فرموده خدا: «إنَّمَا الصَّدَقَاتُ» تا آخر آیه ... فرمود: زکات را چه در میان همه ایشان و چه برای یک نفر قرار دهی، به تکلیف خود عمل کرده‌ای. ⁽¹¹⁾

روایت 6

تفسیر عیاشی: از زراره، از امام صادق علیه السلام روایت شده است که گفت: عرض کردم: در باره این فرموده خدای تبارک و تعالی: «إنَّمَا الصَّدَقَاتُ» تا آخر آیه، چه می‌گویید، آیا به همه آنان زکات پرداخته می‌شود حتی اگر معرفت [به اسلام و امام] نداشته باشند؟ فرمود: همانا امام به همه آنان از مبلغ صدقه می‌پردازد زیرا که به اطاعت از او گردن نهاده‌اند. گفت: به او عرض کردم: پس اگر معرفت نداشته باشند؟ پس فرمود: ای زراره! اگر قرار بود به کسی که معرفت داشته باشد بدهد و به کسی که معرفت نداشته باشد ندهد، هیچ جایی برای پرداخت آن پیدا نمی کرد، و همانا او به کسی که معرفت نداشت از این رو می‌داد که به اسلام تشویق شود و بر آن استوار باشد و اما امروز، تو و یارانت فقط به کسانی که معرفت دارند بدهید. ⁽¹²⁾

روایت 7

تفسیر عیاشی: از محمد بن مسلم، از امام باقر علیه السلام روایت شده است که در باره این فرموده خدای تبارک و تعالی: «وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَ» فرمود: آنان کارگزاران (جمع‌آوری زکات و صدقات) هستند. ⁽¹³⁾

روایت 8

تفسیر عیاشی: از زراره نقل شده است که گفت: از امام باقر علیه السلام درباره این سخن خدای تبارک و تعالی: «وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» پرسیدم.

قَالَ هُمْ قَوْمٌ وَحَّدُوا اللَّهَ وَ خَلَعُوا عِبَادَةَ مَنْ يَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي وَ شَهِدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ وَ هُمْ فِي ذَلِكَ شُكَّاكٌ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله فَأَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُمْ أَنْ يَتَأَلَّفَهُمْ بِالْمَالِ وَ الْعَطَاءِ لِكَيْ يَحْسُنَ إِسْلَامُهُمْ وَ يَثْبُتُوا عَلَي دِينِهِمُ الَّذِي قَدْ دَخَلُوا فِيهِ وَ أَقَرُّوا بِهِ.

وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَوْمَ حُنَيْنٍ تَأَلَّفَ رُءُوسَهُمْ مِنْ رُءُوسِ الْعَرَبِ مِنْ قُرَيْشٍ وَ سَائِرِ مُضَرَ مِنْهُمْ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ- وَ عُيَيْنَةُ بْنُ حُصَيْنٍ الْفَزَارِيُّ وَ أَشْبَاهُهُمْ مِنَ النَّاسِ فَغَضِبَتِ الْأَنْصَارُ فَأَجْمَعُوا إِلَي سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فَانْطَلَقَ بِهِمْ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِالْجِعْرَانَةِ⁽¹⁾فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَ تَأْذَنُ لِي فِي الْكَلَامِ قَالَ نَعَمْ فَقَالَ إِنْ كَانَ هَذَا الْأَمْرُ مِنْ هَذِهِ الْأَمْوَالِ الَّتِي قَسَمْتَ بَيْنَ قَوْمِكَ شَيْئاً أَمَرَكَ اللَّهُ بِهِ رَضِينَا بِهِ وَ إِنْ كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ لَمْ نَرْضَ.

قَالَ زُرَارَةُ فَسَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ أَ كُلُّكُمْ عَلَي مِثْلِ قَوْلِ سَعْدٍ قَالُوا اللَّهُ سَيِّدُنَا وَ رَسُولُهُ فَأَعَادَهَا عَلَيْهِمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كُلَّ ذَلِكَ يَقُولُونَ اللَّهُ سَيِّدُنَا وَ رَسُولُهُ ثُمَّ قَالُوا بَعْدَ الثَّالِثَةِ نَحْنُ عَلَي مِثْلِ قَوْلِهِ وَ رَأْيِهِ. قَالَ زُرَارَةُ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ: فَحَطَّ اللَّهُ نُورَهُمْ وَ فَرَضَ لِلْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ سَهْماً فِي الْقُرْآنِ‌⁽²⁾.

«9»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ زُرَارَةَ وَ حُمْرَانَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ قَالَ قَوْمٌ تَأَلَّفَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَسَمَ فِيهِمُ الْفَيْ‌ءَ

فرمود: آنها کسانی هستند که موحد شدند و از پرستش آنچه غیر خدا پرستیده می شود جدا شدند، و گواهی دادند که خدایی جز الله نیست و این که محمد رسول خدا است و آنان پس از آن، به آن چه را محمد که سلام و درود خدا بر او و اهل بیت او باد، آورده است، شک دارند. پس خدا به پیامبرش صلی الله علیه و آله و سلم دستور داد که آنان را با مال و عطا جذب کند تا اسلامشان نیکو باشد و بر دینشان که به آن گرویدند و به آن اقرار کردند، استوار بمانند.

همانا رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، در روز حنین، سران آنان را از قریش جذب کرده بود که از جمله آنان ابو سفیان بن حرب و عیینة بن حصین فزاری و مانند آنان از مردم بودند. پس انصار به خشم آمدند و نزد سعد بن عباده گردهم آمدند. سعد آنان را پیش رسول خدا صلی الله علیه و آله در جعرانه⁽³⁾

برد و گفت: ای رسول خدا! آیا اجازه سخن گفتن می‌دهی؟ فرمود: بلی. گفت: اگر این امر، یعنی اموالی که شما میان قوم تقسیم کردید، چیزی باشد که خدا تو را به آن امر کرده است، پس راضی هستیم و اگر چیزی جز این باشد، راضی نیستیم.

زراره گفت: از امام باقر علیه السلام شنیدم که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای گروه انصار! آیا همه‌تان با قول سعد موافقید؟ گفتند: سرور ما خدا و رسول او است. و از آنها خواست تا سه بار این سخن را تکرار کنند و پس از آن گفتند: ما با قول و نظر سعد موافقیم. زراره گفت: از امام باقر علیه السلام شنیدم که فرمود: پس خدا نورشان را از بین برد، و در قرآن برای «مؤلّفة قلوبهم» سهمی قرار داده است. ⁽⁴⁾

روایت 9

تفسیر عیاشی : از زراره و حمران و محمد بن مسلم، از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت شده است که در باره «وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ»، فرمود: آنان قومی‌اند که رسول خدا که سلام و درود خدا بر او و اهل بیت او باد، دل های آنان را جذب نمود و اموال را میان آنان تقسیم کرد.

قَالَ زُرَارَةُ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام فَلَمَّا كَانَ فِي قَابِلٍ جَاءُوا بِضِعْفِ الَّذِي أَخَذُوا وَ أَسْلَمَ مِنَ النَّاسِ كَثِيرٌ وَ قَالَ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خَطِيباً فَقَالَ هَذَا خَيْرٌ أَمِ الَّذِي قُلْتُمْ قَدْ جَاءُوا مِنَ الْإِبِلِ بِكَذَا وَ كَذَا ضِعْفَ مَا أَعْطَيْتُهُمْ وَ قَدْ أَسْلَمَ لِلَّهِ عَالَمٌ وَ نَاسٌ كَثِيرٌ وَ الَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَوَدِدْتُ أَنَّ عِنْدِي مَا أُعْطِي كُلَّ إِنْسَانٍ دِيَتَهُ عَلَي أَنْ يُسْلِمَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ‌⁽¹⁾.

«10»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: سُئِلَ عَنْ مُكَاتَبٍ عَجَزَ عَنْ مُكَاتَبَتِهِ وَ قَدْ أَدَّي بَعْضَهَا قَالَ يُؤَدَّي مِنْ مَالِ الصَّدَقَةِ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ وَ فِي الرِّقابِ‌⁽²⁾.

«11»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَبْدٌ زَنَي قَالَ يُجْلَدُ نِصْفَ الْحَدِّ قَالَ قُلْتُ فَإِنَّهُ عَادَ فَقَالَ يُضْرَبُ مِثْلَ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ فَإِنَّهُ عَادَ قَالَ لَا يُزَادُ عَلَي نِصْفِ الْحَدِّ قَالَ قُلْتُ فَهَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ الرَّجْمُ فِي شَيْ‌ءٍ مِنْ فِعْلِهِ فَقَالَ نَعَمْ يُقْتَلُ فِي الثَّامِنَةِ إِنْ فَعَلَ ذَلِكَ ثَمَانَ مَرَّاتٍ فَقُلْتُ فَمَا الْفَرْقُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْحُرِّ وَ إِنَّمَا فِعْلُهُمَا وَاحِدٌ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَي رَحِمَهُ أَنْ يَجْمَعَ عَلَيْهِ رِبْقَ الرِّقِّ وَ حَدَّ الْحُرِّ قَالَ ثُمَّ قَالَ وَ عَلَي إِمَامِ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَدْفَعَ ثَمَنَهُ إِلَي مَوْلَاهُ مِنْ سَهْمِ الرِّقَابِ‌⁽³⁾.

«12»

شي، [تفسير العياشي] عَنِ الصَّبَّاحِ بْنِ سَيَابَةَ قَالَ: أَيُّمَا مُسْلِمٍ مَاتَ وَ تَرَكَ دَيْناً لَمْ يَكُنْ فِي فَسَادٍ وَ عَلَي إِسْرَافٍ فَعَلَي الْإِمَامِ أَنْ يَقْضِيَهُ فَإِنْ لَمْ يَقْضِهِ فَعَلَيْهِ إِثْمُ ذَلِكَ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ وَ الْعامِلِينَ عَلَيْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ ... وَ الْغارِمِينَ فَهُوَ مِنَ الْغَارِمِينَ وَ لَهُ سَهْمٌ عِنْدَ الْإِمَامِ فَإِنْ حَبَسَهُ فَإِثْمُهُ عَلَيْهِ‌⁽⁴⁾.

«13»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ: أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ خَالِدٍ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام

امام باقر فرمود: هنگامی که سال بعد فرا رسید، دو برابر چیزی را که گرفته بودند، آوردند و بسیاری از مردم نیز اسلام آوردند. - فرمود:- پس رسول خدا صلی الله علیه و آله به ایراد سخنرانی پرداخت و فرمود: آیا این بهتر است یا چیزی را که گفته بودید. آنان فلان تعداد و فلان تعداد از شتران آورده‌اند (یعنی) دو برابر آن چه را به آنان دادم و مردم بسیاری هم اسلام آورده‌اند، قسم به آن که جان محمد در دست اوست، من دوست دارم آن قدر داشته باشم تا دیه هر انسانی را بدهم، تا این که تسلیم خدا که پروردگار جهانیان است، باشد. ⁽⁵⁾

روایت 10

تفسیر عیاشی: از ابو اسحاق، از برخی از اصحاب ما، از امام صادق علیه السلام روایت شده است که گفت: از ایشان در باره برده ای که از دادن اقساط آزادی اش عاجز شده است (برده مکاتب) در حالی که قسمتی از آن را ادا کرده است سؤال شد. فرمود: از مال صدقه ادا می‌کند، همانا خداوند تبارک و تعالی در کتابش می‌فرماید: «وَفِی الرِّقَاب». (و برای آزادی بندگان) ⁽⁶⁾

روایت 11

تفسیر عیاشی: از زراره نقل شده است که گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: حکم برده‌ای که زنا می کند چیست؟ فرمود: نصف حد بر او جاری می شود. عرض کردم اگر تکرار کرد؟ فرمود: باز هم نصف حد بر او جاری می شود. عرض کردم: و اگر باز هم تکرار کند؟ فرمود: بیش از نصف حد شلاق نمی‌خورد. عرض کردم: آیا سنگسار شدن حتی برای یکی از گناهانش بر او واجب نمی‌شود؟ فرمود: بلی، در بار هشتم باید کشته شود، اگر آن کار را هشت بار تکرار کند. عرض کردم: پس فرق بین او و آزاده چیست، در حالی که گناهشان یکی است؟ فرمود: خدای عز و جل به او رحم کرده و خواری بردگی و حدّ انسان آزاده را (با هم) بر وی تحمیل نکرد. سپس فرمود: بر امام مسلمانان است که بهای او را از سهم الرقاب به اربابش بپردازد.⁽⁷⁾

روایت 12

تفسیر عیاشی: از صبّاح بن سیابه نقل شده است که گفت: هر مسلمانی که بمیرد و بدهکاری در گردن او باشد و آن دین بر اثر فساد و اسراف نبوده باشد، بر امام واجب است که دینش را ادا کند، و اگر ادا نکند گناهش به گردن او (امام) است. همانا خدا می‌فرماید: «إنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّقَآب وَالْغَارِمِینَ»، {صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان و متصدّیان [گردآوری و پخش] آن، و کسانی که دلشان به دست آورده می‌شود، و در [راه آزادی] بردگان، و وامداران، و در راه خدا، و به در راه مانده، اختصاص دارد.} پس او از بدهکاران است و نزد امام سهمی دارد. و اگر آن را به او ندهد، گناهش به گردن اوست. ⁽⁸⁾

روایت 13

تفسیر عیاشی: از عبد الرحمان بن حجاج نقل شده است که: محمد بن خالد از امام صادق علیه السلام

عَنِ الصَّدَقَاتِ قَالَ اقْسِمْهَا فِيمَنْ قَالَ اللَّهُ وَ لَا يُعْطَي مِنْ سَهْمِ الْغَارِمِينَ الَّذِينَ يُنَادُونَ نِدَاءَ الْجَاهِلِيَّةِ قُلْتُ وَ مَا نِدَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ قَالَ الرَّجُلُ يَقُولُ يَا آلَ بَنِي فُلَانٍ فَيَقَعُ فِيهِمُ الْقَتْلُ وَ الدِّمَاءُ فَلَا يُؤَدَّي ذَلِكَ مِنْ سَهْمِ الْغَارِمِينَ وَ الَّذِينَ يُغْرَمُونَ مِنْ مُهُورِ النِّسَاءِ قَالَ وَ لَا أَعْلَمُهُ إِلَّا قَالَ وَ لَا الَّذِينَ لَا يُبَالُونَ بِمَا صَنَعُوا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ‌⁽¹⁾.

«14»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ مُحَمَّدٍ الْقَسْرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّدَقَةِ فَقَالَ نَعَمْ ثَمَنُهَا فِيمَنْ قَالَ اللَّهُ وَ لَا يُعْطَي مِنْ سَهْمِ الْغَارِمِينَ الَّذِينَ يَغْرَمُونَ فِي مُهُورِ النِّسَاءِ وَ لَا الَّذِينَ يُنَادُونَ بِنِدَاءِ الْجَاهِلِيَّةِ قَالَ قُلْتُ وَ مَا نِدَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ قَالَ الرَّجُلُ يَقُولُ يَا آلَ بَنِي فُلَانٍ فَيَقَعُ بَيْنَهُمُ الْقَتْلُ وَ لَا يُؤَدَّي ذَلِكَ مِنْ سَهْمِ الْغَارِمِينَ وَ الَّذِينَ لَا يُبَالُونَ مَا صَنَعُوا بِأَمْوَالِ النَّاسِ‌⁽²⁾.

«15»

سر، [السرائر] مِنْ كِتَابِ الْمَشِيخَةِ لِابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ تَكُونُ عِنْدَهُ الْعُدَّةُ لِلْحَرْبِ وَ هُوَ مُحْتَاجٌ أَ يَبِيعُهَا وَ يُنْفِقُهَا عَلَي عِيَالِهِ أَوْ يَأْخُذُ الصَّدَقَةَ قَالَ يَبِيعُهَا وَ يُنْفِقُهَا عَلَي عِيَالِهِ‌⁽³⁾.

«16»

ب، [قرب الإسناد] مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عِيَالُ الْمُسْلِمِينَ أُعْطِيهِمْ مِنَ الزَّكَاةِ فَأَشْتَرِي لَهُمْ مِنْهَا ثِيَاباً وَ طَعَاماً وَ أَرَي أَنَّ ذَلِكَ خَيْرٌ لَهُمْ قَالَ فَقَالَ لَا بَأْسَ‌⁽⁴⁾.

«17»

ب، [قرب الإسناد] أَبُو الْبَخْتَرِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ وَ لَا لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍ‌⁽⁵⁾.

«18»

ب، [قرب الإسناد] عَلِيٌّ عَنْ أَخِيهِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الزَّكَاةِ هَلْ هِيَ لِأَهْلِ الْوَلَايَةِ قَالَ قَدْ بُيِّنَ ذَلِكَ لَكُمْ فِي طَائِفَةٍ مِنَ الْكِتَابِ‌⁽⁶⁾.

در باره صدقات پرسید، فرمود: آن را در میان کسانی که خدا تعیین کرده است تقسیم کنید و از سهم بدهکاران به کسانی که ندای جاهلیت سر می دهند، داده نمی‌شود. عرض کردم: ندای جاهلیت چیست؟ فرمود: مردی که می‌گوید: ای آل بنی فلان! و سپس کشتار و خونریزی در میان آنان رخ می دهد و این از سهم بدهکاران ادا نمی‌شود و کسانی که مهر زنان را بدهکارند. گفت: آن را نمی دانم تا اینکه گفت: و همچنین کسانی که در مورد اموال مردم سهل انگاری می کنند.⁽⁷⁾

روایت 14

تفسیر عیاشی: محمد القسری از امام صادق علیه السلام نقل می کند که از او در مورد صدقه سؤال کردم: فرمود: آن را در میان کسانی که خدا تعیین کرده است تقسیم کنید و از آن سهم، به بدهکارانی که مهر زنان را بدهکارند و کسانی که ندای جاهلیت دارند، داده نمی شود. عرض کردم: ندای جاهلیت چیست؟ فرمود: مردی که می‌گوید: ای آل بنی فلان! و سپس کشتار و خونریزی در میان آنان رخ می دهد و این از سهم بدهکاران ادا نمی‌شود و همچنین به اموال مردم اعتنایی نمی کنند؛ یعنی در مورد اموال مردم سهل انگاری کرده اند. ⁽⁸⁾

روایت 15

السرائر: سماعه می گوید از امام صادق علیه السلام در مورد شخصی پرسیدم که لوازم جنگی دارد درحالی که نیازمند است، آیا آن را بفروشد و خرج عیالش کند یا صدقه بگیرد؟ فرمود: آن را بفروشد و خرج عیالش کند. ⁽⁹⁾

روایت 16

قرب الاسناد: یونس بن یعقوب می گوید به امام صادق علیه السلام گفتم: از مال زکات به خانواده های مسلمانان می دهم، پس از زکات لباس و غذا برای آنها خریداری می کنم و به نظرم این امر برای آنها بهتر است. گفت: ایشان فرمود: ایرادی ندارد. ⁽¹⁰⁾

روایت 17

قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام از پدرش از علی علیه السلام نقل می کند که فرمود: صدقه دادان به ثروتمند و شخص نیرومند تندرست روا نیست. ⁽¹¹⁾

روایت 18

قرب الاسناد: علی از برادرش نقل می کند که از او در مورد اینکه آیا زکات فقط برای اهل ولایت است؟ پرسید، فرمود: این مطلب در نامه های زیادی برای شما تبیین شد. ⁽¹²⁾

«19»

ب، [قرب الإسناد] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ يُونُسَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا يَمُوتُ وَ لَمْ يَتْرُكْ مَا يُكَفَّنُ بِهِ أَ فَأَشْتَرِي لَهُ كَفَنَهُ مِنَ الزَّكَاةِ قَالَ فَقَالَ أَعْطِ عِيَالَهُ مِنَ الزَّكَاةِ قَدْرَ مَا يُجَهِّزُونَهُ بِهِ فَيَكُونُونَ هُمُ الَّذِينَ يُجَهِّزُونَهُ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ لَا أَحَدٌ يَقُومُ بِأَمْرِهِ فَأُجَهِّزُهُ أَنَا مِنَ الزَّكَاةِ قَالَ فَقَالَ كَانَ أَبِي رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَقُولُ إِنَّ حُرْمَةَ عَوْرَةِ الْمُؤْمِنِ وَ حُرْمَةَ بَدَنِهِ وَ هُوَ مَيِّتٌ كَحُرْمَتِهِ وَ هُوَ حَيٌّ فَوَارِ عَوْرَتَهُ وَ بَدَنَهُ وَ جَهِّزْهُ وَ كَفِّنْهُ وَ حَنِّطْهُ وَ احْتَسِبْ ذَلِكَ مِنَ الزَّكَاةِ .

قُلْتُ فَإِنْ أَنْجَزَ عَلَيْهِ‌⁽¹⁾بَعْضُ إِخْوَانِهِ بِكَفَنٍ آخَرَ وَ كَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ أَ يُكَفَّنُ بِوَاحِدٍ وَ يُقْضَي بِالْآخَرِ دَيْنُهُ قَالَ فَقَالَ لَيْسَ هَذَا ميراث [مِيرَاثاً] تَرَكَهُ وَ إِنَّمَا هَذَا شَيْ‌ءٌ صَارَ إِلَيْهِمْ بَعْدَ وَفَاتِهِ فَلْيُكَفِّنُوهُ بِالَّذِي أَنْجَزَ عَلَيْهِمْ بِهِ وَ لْيَكُنْ الَّذِي مِنَ الزَّكَاةِ يُصْلِحُونَ بِهِ شَأْنَهُمْ‌⁽²⁾.

«20»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ مُوسَي بْنِ بَكْرٍ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام مَنْ طَلَبَ هَذَا الرِّزْقَ مِنْ حِلِّهِ لِيَعُودَ بِهِ عَلَي نَفْسِهِ وَ عِيَالِهِ كَانَ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ غَلَبَ فَلْيَسْتَدِنْ عَلَي اللَّهِ وَ عَلَي رَسُولِهِ صلي الله عليه و آله مَا يَقُوتُ بِهِ عِيَالَهُ فَإِنْ مَاتَ وَ لَمْ يَقْضِ كَانَ عَلَي الْإِمَامِ قَضَاؤُهُ فَإِنْ لَمْ يَقْضِهِ كَانَ عَلَيْهِ وِزْرُهُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يَقُولُ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ ... وَ الْغارِمِينَ فَهُوَ فَقِيرٌ مِسْكِينٌ مُغْرَمٌ‌⁽³⁾.

«21»

فس، [تفسير القمي]: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ وَ الْعامِلِينَ عَلَيْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِي الرِّقابِ وَ الْغارِمِينَ وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ

روایت 19

قرب الاسناد: یونس نقل می کند که از موسی بن جعفر علیه السلام در مورد شخصی از اصحاب ما سؤال کردم که بمیرد و چیزی که با آن کفن شود به جای نگذارد، آیا از اموال زکات برای او کفن خریداری کنم؟ فرمود: به خانواده اش بده، به اندازه ای که بتوانند مقدمات دفن او را آماده کنند تا بدین وسیله آنان کسانی باشند که مقدمات دفن او را فراهم کرده باشند. عرض کردم: اگر فرزند یا کسی نداشته باشد که کارهایش را انجام دهد و من از مال زکات مقدمات دفن او را آماده کنم؟ گفت: ایشان فرمود: پدرم رضای خداوند بر او باد می گوید: حرمت عورت مؤمن و حرمت بدنش در حال مرده همچون حرمت او در هنگام زنده بودنش است، پس عورت و بدنش را بپوشان و مقدمات دفن او را فراهم کن و او را در کفن بگذار و او را حنوط کن و این کار را به عنوان زکات به حساب آور.

گفتم: اگر یکی از دوستانش کفن دیگری به او بدهد و قرضی نزد او باشد، آیا در یکی از کفن ها کفن شود و با کفن دیگر قرض او داده شود؟ گفت: ایشان فرمود: این کفن میراثی نیست که او به جا گذاشته باشد بلکه این چیزی است که پس از وفات آن مرد به عیالش رسیده است، پس باید در کفنی که به آنها بخشیده شده است او را کفن کنند و با کفنی را که از زکات به آنها داده شده، امورات خویش را سر و سامان دهند. ⁽⁴⁾

روایت 20

قرب الاسناد: موسی بن بکر نقل می کند که موسی بن جعفر علیه السلام به من گفت: هر که روزی از راه حلال طلب کند تا بر خود و خانواده‌اش انفاق کند، مانند مجاهد در راه خدای عز و جل است. پس اگر دچار تنگنایی شد، با توکل به خدا و رسولش که سلام و درود خدا بر او و اهل بیت او باد، مبالغی را قرض بگیرد که هزینه خانواده‌اش را تأمین کند. و اگر بمیرد و نتواند آن را ادا کند، بر امام است که آن را ادا کند. و اگر ادا نکرد، بار مسئولیت به دوش او (امام) است. همانا خدای عز و جل می‌فرماید: «إنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ وَالْغَارِمِینَ»، {صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان و متصدّیان [گردآوری و پخش] آن، اختصاص دارد.} پس این، فقیر مسکین و بدهکار است. ⁽⁵⁾

روایت 21

تفسیر قمی: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّقَابِ وَالْغَارِمِینَ وَفِی سَبِیلِ اللّهِ وَابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِّنَ اللّهِ وَاللّهُ عَلِیمٌ

حَكِيمٌ‌⁽¹⁾فَأَخْرَجَ اللَّهُ مِنَ الصَّدَقَاتِ جَمِيعَ النَّاسِ إِلَّا هَذِهِ الثَّمَانِيَةَ الْأَصْنَافِ الَّذِينَ سَمَّاهُمُ اللَّهُ وَ بَيَّنَ الصَّادِقُ عليه السلام مَنْ هُمْ فَقَالَ الْفُقَرَاءُ هُمُ الَّذِينَ لَا يَسْأَلُونَ وَ عَلَيْهِمْ مَئُونَاتٌ مِنْ عِيَالِهِمْ وَ الدَّلِيلُ عَلَي أَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ لَا يَسْأَلُونَ قَوْلُ اللَّهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً⁽²⁾.

وَ الْمَساكِينِ هُمْ أَهْلُ الزَّمَانَةِ مِنَ الْعُمْيَانِ وَ الْعُرْجَانِ‌⁽³⁾وَ الْمَجْذُومِينَ وَ جَمِيعِ أَصْنَافِ الزَّمْنَي الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ الصِّبْيَانِ وَ الْعامِلِينَ عَلَيْها هُمُ السُّعَاةُ وَ الْجُبَاةُ فِي أَخْذِهَا وَ جَمْعِهَا وَ حِفْظِهَا حَتَّي يُؤَدُّوهَا إِلَي مَنْ يَقْسِمُهَا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ قَوْمٌ وَحَّدُوا اللَّهَ وَ لَمْ تَدْخُلِ الْمَعْرِفَةُ قُلُوبَهُمْ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَتَأَلَّفُهُمْ وَ يُعَلِّمُهُمْ كَيْمَا يَعْرِفُوا فَجَعَلَ اللَّهُ لَهُمْ نَصِيباً فِي الصَّدَقَاتِ لِكَيْ يَعْرِفُوا وَ يَرْغَبُوا.

وَ فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبِ بْنِ أُمَيَّةَ وَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو وَ هُوَ مِنْ بَنِي عَامِرِ بْنِ لُوَيٍّ وَ هَمَّامُ بْنُ عَمْرٍو وَ أَخُوهُ وَ صَفْوَانُ بْنُ أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ الْقُرَشِيُّ ثُمَّ الْجُمَحِيُّ وَ الْأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ التَّمِيمِيُّ ثُمَّ أَحَدُ بَنِي حَازِمٍ وَ عُيَيْنَةُ بْنُ حُصَيْنٍ الْفَزَارِيُّ وَ مَالِكُ بْنُ عَوْفٍ وَ عَلْقَمَةُ بْنُ عَلَاثَةَ بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَانَ يُعْطِي الرَّجُلَ مِنْهُمْ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ وَ رُعَاتِهَا وَ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ وَ أَقَلَ‌⁽⁴⁾

وقد عرفت فيما مضى أن النبي صلى الله عليه وآله إنما أعطاهم مائة وخمسين من غنائم أموال هوازن فعرفوا بالمؤلفة قلوبهم، فنزلت الآية، وفرض لهم بهذا العنوان سهما في الزكاة، وفى بعض الروايات أن عليا (ع) بعث إلى النبي صلى الله عليه وآله بذهب من اليمن فيها تربتها فقسمها رسول الله بين أربعة من المؤلفة قلوبهم: الأقرع بن حابس وعلقمة بن علاثة وعيينة بن بدر وزيد الخيل الطائي فقالت قريش والأنصار: أيقسم بين صناديد أهل نجد ويدعنا؟ فقال النبي صلى الله عليه وآله: إنما أتألفهم راجع الدر المنثور ج 3 ص 251.

.

حَکِیمٌ»،⁽⁵⁾{صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان و متصدّیان [گردآوری و پخش] آن، و کسانی که دلشان به دست آورده می‌شود، و در [راه آزادی] بردگان، و وامداران، و در راه خدا، و به در راه مانده، اختصاص دارد. [این] به عنوان فریضه از جانب خداست، و خدا دانای حکیم است.} خداوند همه مردم به جز این هشت گروه را که خداوند آنان را نامگذاری کرده، خارج ساخته است و امام صادق علیه السلام بیان کرد که چه کسانی هستند؟ پس فرمود: آنان همان کسانی هستند که کمک نمی‌طلبند و هزینه خانواده‌هایشان به دوش آنان است و دلیل بر این که آنان کمک نمی‌طلبند و هزینه خانواده‌هایشان بر دوش آنان است، این فرموده خدا در سوره بقره: «لِلْفُقَرَاء الَّذِینَ أُحصِرُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ لاَ یَسْتَطِیعُونَ ضَرْبًا فِی الأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَاء مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُم بِسِیمَاهُمْ لاَ یَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا»،⁽⁶⁾{(این صدقات) برای آن (دسته از) نیازمندانی است که در راه خدا فرو مانده‌اند، و نمی‌توانند (برای تأمین هزینه زندگی) در زمین سفر کنند. از شدّت خویشتن‌داری، فرد بی‌اطلاع، آنان را توانگر می‌پندارد. آنها را از سیمایشان می‌شناسی. با اصرار، (چیزی) از مردم نمی‌خواهند و هر مالی (به آنان) انفاق کنید، قطعاً خدا از آن آگاه است.}

«وَالْمَسَاکِینِ» منظور از آنان کسانی هستند که به ضعف و بیماری مبتلا هستند مانند نابینایان و لنگان و جذامی ها و همه انواع بیماران از مردان و زنان و کودکان و «وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا» منظور از آنان کسانی هستند که متولی جمع‌آوری صدقات و محافظت از آن هستند تا به قسمت کنندگان آن برسد. «وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» آنان عبارتند از قومی که خدا را یگانه پنداشتند اما معرفت در دل آنان جای نگرفته است که محمد که سلام و درود خدا بر او و اهل بیت او باد، رسول خدا است، پس رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم آنان را جذب می‌کرد و به آنان می‌آموخت تا حق را بشناسند، پس خدا بهره ای از صدقات را برای آنان قرار داده است تا به اسلام تشویق شوند.

و در روایت ابو جارود از امام باقر علیه السلام نقل شده است که فرمود: «وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» یعنی ابوسفیان بن حرب بن امیه، و سهیل بن عمرو، که از بنی عامر بن لُوی بود، و هَمّام بن عمرو و برادرش، و صفوان بن امیة بن خلف قرشی سپس جُمحی، و اقرع بن حابس تمیمی، سپس یکی از بنی حازم، و عُیینة بن حِصین فزاری، و مالک بن عوف، و علقمة بن عُلاثه، و به من خبر رسید که رسول خدا که سلام و درود خدا بر او و اهل بیت او باد، به هر کدام از آنان صد تا شتر با شتربانان آنها، یا بیشتر یا

کمتر می‌داد .

رَجَعَ إِلَي تَفْسِيرِ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ: فِي قَوْلِهِ وَ فِي الرِّقابِ قَوْمٌ قَدْ لَزِمَتْهُمْ كَفَّارَاتٌ فِي قَتْلِ الْخَطَاءِ وَ فِي الظِّهَارِ وَ قَتْلِ الصَّيْدِ فِي الْحَرَمِ وَ فِي الْأَيْمَانِ وَ لَيْسَ عِنْدَهُمْ مَا يُكَفِّرُونَ وَ هُمْ مُؤْمِنُونَ فَجَعَلَ اللَّهُ لَهُمْ مِنْهَا سَهْماً فِي الصَّدَقَاتِ لِيُكَفَّرَ عَنْهُمْ وَ الْغارِمِينَ قَوْمٌ قَدْ وَقَعَتْ عَلَيْهِمْ دُيُونٌ أَنْفَقُوهَا فِي طَاعَةِ اللَّهِ مِنْ غَيْرِ إِسْرَافٍ فَيَجِبُ عَلَي الْإِمَامِ أَنْ يَقْضِيَ ذَلِكَ عَنْهُمْ وَ يَفُكَّهُمْ مِنْ مَالِ الصَّدَقَاتِ وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَوْمٌ يَخْرُجُونَ فِي الْجِهَادِ وَ لَيْسَ عِنْدَهُمْ مَا يُنْفِقُونَ أَوْ قَوْمٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَيْسَ عِنْدَهُمْ مَا يَحُجُّونَ بِهِ أَوْ فِي جَمِيعِ سُبُلِ الْخَيْرِ فَعَلَي الْإِمَامِ أَنْ يُعْطِيَهُمْ مِنْ مَالِ الصَّدَقَاتِ حَتَّي يَتَقَوَّوْنَ بِهِ عَلَي الْحَجِّ وَ الْجِهَادِ .

وَ ابْنِ السَّبِيلِ أَبْنَاءُ الطَّرِيقِ الَّذِينَ يَكُونُونَ فِي الْأَسْفَارِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ فَيُقْطَعُ عَلَيْهِمْ وَ يُذْهَبُ مَالُهُمْ فَعَلَي الْإِمَامِ أَنْ يَرُدَّهُمْ إِلَي أَوْطَانِهِمْ مِنْ مَالِ الصَّدَقَاتِ وَ الصَّدَقَاتُ تَتَجَزَّي ثَمَانِيَةَ أَجْزَاءٍ فَيُعْطَي كُلُّ إِنْسَانٍ مِنْ هَذِهِ الثَّمَانِيَةِ عَلَي قَدْرِ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ بِلَا إِسْرَافٍ وَ لَا تَقْتِيرٍ يَقُومُ فِي ذَلِكَ الْإِمَامُ يَعْمَلُ بِمَا فِيهِ الصَّلَاحُ‌⁽¹⁾.

«22»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا يَرْفَعُونَهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ:

به تفسیر علی بن ابراهیم در مورد «وَفِی الرِّقَاب» برگشت. آنها قومی هستند که کفاره قتل اشتباه و کفاره ظهار و کفاره کشتن شکار در حرم و کفاره شکستن قسم بر گردن آنان باشد، ولی مبلغ کفاره را نداشته باشند، در حالی که آنان مومنند، پس خدا سهمی را از صدقات برای آنان اختصاص داده است تا کفاره ایشان باشد. «وَالْغَارِمِینَ» مردمانی که دین به گردن آنها است و آن را در اطاعت از خدا و بدون اسراف انفاق کردند، پس بر امام است که دین آنان را از طریق مال الصدقات بپردازد. «وَفِی سَبِیلِ اللّهِ» یعنی کسانی که برای جهاد خارج می‌شوند در حالی که چیزی ندارند که در راه جهاد خرج کنند، یا گروهی از مسلمانان که هزینه رفتن به حج را نداشته باشند، و یا در سایر راه های خیر. پس بر امام است که مبالغی را از صدقات به آنان بپردازد تا به وسیله آن بتوانند حج و جهاد را به جا آورند.

«وَابن السَّبِیلِ» یعنی فرزندان راه که در مسافرتی باشند که برای اطاعت از خدا است، ولی در بین راه به علت از بین رفتن یا تمام شدن توشه سفر، از سفر باز مانند. پس بر امام است که آنان را از طریق پرداختن مبالغی از مال الصدقات، به دیارشان برگرداند. صدقات به هشت قسمت تقسیم می‌شود. به هر انسانی از این هشت قسمت مبلغی به اندازه نیازش، نه زیادتر و نه کمتر، داده می‌شود. این کار بر عهده امام است و به صلاح دید خود عمل می‌کند. ⁽²⁾

روایت 22

الخصال: از برخی از اصحاب ما از امام صادق روایت شده که فرمود:

خَمْسَةٌ لَا يُعْطَوْنَ مِنَ الزَّكَاةِ الْوَلَدُ وَ الْوَالِدَانِ وَ الْمَرْأَةُ وَ الْمَمْلُوكُ لِأَنَّهُ يُجْبَرُ عَلَي النَّفَقَةِ عَلَيْهِمْ‌⁽¹⁾.

ع، [علل الشرائع] ماجيلويه عن محمد العطار: مثله‌⁽²⁾.

«23»

ل، [الخصال] فِي خَبَرِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: لَا يَحِلُّ أَنْ تُدْفَعَ الزَّكَاةُ إِلَّا إِلَي أَهْلِ الْوَلَايَةِ وَ الْمَعْرِفَةِ⁽³⁾.

«24»

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام]: فِيمَا كَتَبَ الرِّضَا عليه السلام لِلْمَأْمُونِ لَا يَجُوزُ أَنْ يُعْطَي الزَّكَاةُ غَيْرَ أَهْلِ الْوَلَايَةِ الْمَعْرُوفِينَ‌⁽⁴⁾.

«25»

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] الطَّالَقَانِيُّ عَنِ الْأَنْصَارِيِّ عَنِ الْهَرَوِيِّ عَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ بِالْجَبْرِ فَلَا تُعْطُوهُ مِنَ الزَّكَاةِ⁽⁵⁾.

«26»

ع، [علل الشرائع] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ حُكَيْمٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ أَوْ غَيْرِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: تَحِلُّ الزَّكَاةُ لِمَنْ لَهُ سَبْعُمِائَةِ دِرْهَمٍ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ حِرْفَةٌ وَ يُخْرِجُ زَكَاتَهَا مِنْهَا وَ يَشْتَرِي مِنْهَا بِالْبَعْضِ قُوتاً لِعِيَالِهِ وَ يُعْطِي الْبَقِيَّةَ أَصْحَابَهُ وَ لَا تَحِلُّ الزَّكَاةُ لِمَنْ لَهُ خَمْسُونَ دِرْهَماً وَ لَهُ حِرْفَةٌ يَقُوتُ بِهَا عِيَالَهُ‌⁽⁶⁾.

«27»

ع، [علل الشرائع] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَي عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَشْرَكَ بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ وَ الْفُقَرَاءِ فِي الْأَمْوَالِ فَلَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَصْرِفُوهَا إِلَي غَيْرِ شُرَكَائِهِمْ‌⁽⁷⁾.

به پنج نفر از زکات داده نشود: فرزند، پدر و مادر، همسر و برده. زیرا شخص مجبور است نفقه آنها را بپردازد. ⁽⁸⁾

علل الشرایع: ماجیلویه از محمد بن عطار مثل این حدیث را روایت کرده است.⁽⁹⁾

روایت 23

الخصال: اعمش از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: پرداخت زکات فقط به اهل ولایت و معرفت جایز است. ⁽¹⁰⁾

روایت 24

عیون الاخبار: امام رضا علیه السلام در یکی از نامه های خود به مامون می نویسد: جایز نیست که زکات به کسانی غیر از افراد شناخته شده اهل ولایت داده شود. ⁽¹¹⁾

روایت 25

عیون الاخبار: هروی از امام رضا علیه السلام نقل می کند که فرمود: هر کس قائل به جبر باشد به او زکات ندهید. ⁽¹²⁾

روایت 26

علل الشرایع: امام صادق فرمود: به کسی که هفتصد درهم دارد و مالک آن می‌باشد دادن زکات حلال است به شرطی که شغل و حرفه‌ای نداشته باشد، این شخص زکات هفتصد درهم را اخراج کرده و با مقداری از آن قوت و روزی عیالات خود را تهیه نموده و بقیّه آن را به مستحقّین می‌دهد ولی کسی که پنجاه درهم دارد و صاحب حرفه‌ای است که به واسطه آن قوت عیالات خود را تهیّه می‌کند بر او زکات روا نیست و نمی‌توان به وی زکات داد. ⁽¹³⁾

روایت 27

علل الشرایع: ابوالمغرا از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمود: خداوند متعال فقیران و ثروتمندان را در اموال شریک قرار داده است، پس ثروتمندان حق ندارند، اموال را جز در مورد شریکان خویش به مصرف برسانند. ⁽¹⁴⁾

«28»

ل،⁽¹⁾[الخصال] ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: إِنَّ صَدَقَةَ الْخُفِّ وَ الظِّلْفِ تُدْفَعُ إِلَي الْمُتَجَمِّلِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَأَمَّا صَدَقَةُ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ مَا كِيلَ بِالْقَفِيزِ مِمَّا أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ فَإِلَي الْفُقَرَاءِ الْمُدْقَعِينَ قَالَ ابْنُ سِنَانٍ قُلْتُ فَكَيْفَ صَارَ هَذَا هَكَذَا قَالَ لِأَنَّ هَؤُلَاءِ يَتَجَمَّلُونَ يَسْتَحْيُونَ مِنَ النَّاسِ فَيُدْفَعُ إِلَيْهِمْ أَجْمَلُ الْأَمْرَيْنِ عِنْدَ النَّاسِ وَ كُلٌّ صَدَقَةٌ.

«29»

ع، [علل الشرائع] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الدَّغْشِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام عَنِ السَّائِلِ وَ عِنْدَهُ قُوتُ يَوْمٍ أَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَسْأَلَ وَ إِنْ أُعْطِيَ شَيْئاً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَسْأَلَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَقْبَلَهُ قَالَ يَأْخُذُهُ وَ عِنْدَهُ قُوتُ شَهْرٍ وَ مَا يَكْفِيهِ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ مِنَ الزَّكَاةِ لِأَنَّهَا إِنَّمَا هِيَ سَنَةٌ إِلَي سَنَةٍ⁽²⁾.

«30»

ع، [علل الشرائع] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ الْحُرِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مَمْلُوكٌ يَعْرِفُ هَذَا الْأَمْرَ الَّذِي نَحْنُ عَلَيْهِ أَشْتَرِيهِ مِنَ الزَّكَاةِ فَأُعْتِقَهُ قَالَ فَقَالَ اشْتَرِهِ وَ أَعْتِقْهُ قُلْتُ فَإِنْ هُوَ مَاتَ وَ تَرَكَ مَالًا قَالَ فَقَالَ مِيرَاثُهُ لِأَهْلِ الزَّكَاةِ لِأَنَّهُ اشْتُرِيَ بِسَهْمِهِمْ وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ بِمَالِهِمْ‌⁽³⁾.

«31»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ وَ بُكَيْرٍ وَ فُضَيْلٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ بُرَيْدِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليهما السلام أَنَّهُمَا قَالا: فِي الرَّجُلِ يَكُونُ فِي بَعْضِ هَذِهِ الْأَهْوَاءِ الْحَرُورِيَّةِ وَ الْمُرْجِئَةِ وَ الْعُثْمَانِيَّةِ وَ الْقَدَرِيَّةِ ثُمَ

روایت 28

الخصال : ابن سنان از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمود: صدقه حیوانات سم دار و پهن پا مانند شتر به مسلمانان متجمل و با شخصیت پرداخت می شود و صدقه طلا و نقره و هر آنچه با قفیز (پیمانه) اندازه گیری می شود از آنچه زمین می رویاند (غلات) به افراد بسیار فقیر و غیر متشخص اختصاص داده شده است. گفتم: چگونه حکم بدین صورت تشریع شده است؟ فرمود: آن افراد شکیبایی پیشه می کنند و گدایی نمی کنند و از مردم شرم می کنند، از این رو بهترین این دو نوع صدقه از نظر مردم را باید به آنها اختصاص داد و هر دو نوع آن جزء صدقه می باشد. ⁽⁴⁾

روایت 29

علل الشرایع: اسماعیل الدغشی نقل می کند که از موسی بن جعفر علیه السلام پرسیدم: کسی که قوت یک روز خود را دارد جایز است درخواست دریافت زکات را بکند و نیز به چنین کسی پیش از آنکه درخواست کند، اگر زکات داده شود جایز است قبول کند؟ حضرت فرمودند: اگر به وی زکات داده شد اگر چه قوت یک ماه و نیز مایحتاج یک سال را هم داشته باشد، آن را قبول کند، زیرا زکات بابت خرجی یک سالِ مستحقّین به آنها داده می‌شود.⁽⁵⁾

روایت 30

علل الشرایع: ایوب ابن حر نقل می کند که به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مملوکی است که به آنچه ما معتقدیم (اعتقاد به ولایت امیر المؤمنین علیه السّلام و یازده فرزندش علیهم السّلام) معتقد است، حال او را از مال زکات می‌خرم و آزادش می‌کنم، آیا جایز است؟ امام فرمود: او را بخر و آزاد کن. عرض کردم: اگر آن مملوک مرد و مالی از خود به جا گذارد، این مال تعلّق به چه کسی دارد؟ حضرت فرمودند: میراثش به مستحقّین زکات تعلّق دارد، زیرا مملوک مزبور را با سهم مستحقّین خریده‌اند، پس اموالش مال مستحقین می‌باشد. ⁽⁶⁾

روایت 31

علل الشرایع: از امام باقر و امام صادق علیهما السلام پرسیدند: شخصی که مسلک حروریّه یا مرجئه یا عثمانیه و یا قدریّه داشته سپس

يَتُوبُ وَ يَعْرِفُ هَذَا الْأَمْرَ وَ يَحْسُنُ رَأْيُهُ أَ يُعِيدُ كُلَّ صَلَاةٍ صَلَّاهَا أَوْ صَوْمٍ أَوْ زَكَاةٍ أَوْ حَجٍّ قَالَ لَيْسَ عَلَيْهِ إِعَادَةُ شَيْ‌ءٍ مِنْ ذَلِكَ غَيْرِ الزَّكَاةِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ أَنْ يُؤَدِّيَهَا لِأَنَّهُ وَضَعَ الزَّكَاةَ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهَا وَ إِنَّمَا مَوْضِعُهَا أَهْلُ الْوَلَايَةِ⁽¹⁾.

«32»

مع، [معاني الأخبار] أَبِي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ الْيَقْطِينِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الْعَسْكَرِيَّ عليه السلام بِالْمَدِينَةِ عَنْ رَجُلٍ أَوْصَي بِمَالٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ سَبِيلُ اللَّهِ شِيعَتُنَا⁽²⁾.

«33»

مع، [معاني الأخبار] أَبِي عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ الْيَقْطِينِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّ رَجُلًا أَوْصَي إِلَيَّ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ فَقَالَ اصْرِفْهُ فِي الْحَجِّ قَالَ قُلْتُ إِنَّهُ أَوْصَي إِلَيَّ فِي السَّبِيلِ قَالَ اصْرِفْهُ فِي الْحَجِّ فَإِنِّي لَا أَعْرِفُ سَبِيلًا مِنْ سُبُلِهِ أَفْضَلَ مِنَ الْحَجِ‌⁽³⁾.

«34»

مع، [معاني الأخبار] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ وَ لَا لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍ‌⁽⁴⁾وَ لَا لِمُحْتَرِفٍ وَ لَا لِقَوِيٍّ قُلْتُ مَا مَعْنَي هَذَا قَالَ لَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَأْخُذَهَا وَ هُوَ يَقْدِرُ عَلَي أَنْ يَكُفَّ نَفْسَهُ عَنْهَا.

وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ الصَّدَقَةَ لَا تَحِلُّ لِغَنِيٍّ وَ لَمْ يَقُلْ وَ لَا لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍ‌⁽⁵⁾.

«35»

يد، [التوحيد] مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ حَرِيشٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليهما السلام أَنَّهُمَا قَالا: مَنْ قَالَ بِالْجِسْمِ فَلَا تُعْطُوهُ مِنَ الزَّكَاةِ وَ لَا تُصَلُّوا وَرَاءَهُ‌⁽⁶⁾.

توبه کرده و مذهب حق را اختیار کرده و رأیش نیکو گشته است، آیا نمازهایی را که خوانده و روزهایی را که گرفته یا زکات‌هایی را که داده و حجّی را که انجام داده باید اعاده کند؟ امام علیه السّلام فرمودند: اعاده هیچ یک از این واجبات لازم نیست مگر زکات؛ زیرا آن را در غیر موردش صرف کرده، چه آنکه مورد و موضع آن، اهل ولایت می‌باشند.⁽⁷⁾

روایت 32

معانی الاخبار: حسن بن راشد می گوید: از امام حسن عسکری علیه السلام در مدینه، در باره مردی که مالی را در راه خدا وصیت کند، سؤال کردم. فرمود: راه خدا، شیعه ما هستند. ⁽⁸⁾

روایت 33

معانی الاخبار: از حسن بن عمر نقل شده است که گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مردی در راه خدا به من مالی را وصیت کرد. - گفت:- به من فرمود: آن را در انجام مراسم حج خرج کن. عرض کردم: او در سبیل الله وصیت کرد. فرمود: در حج خرج کن، چرا که من هیچ راهی از راه های خدا را بهتر از حج گزاردن سراغ ندارم.

روایت 34

معانی الاخبار: زراره از امام صادق علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می کند که فرمود: صدقه دادن به ثروتمند و به نیرومند تندرست و صاحب حرفه و انسان قادر بر کار روا نیست. گفتم: مقصود از این سخن چیست؟ فرمود: بر کسی که می تواند از گرفتن صدقه خودداری کند، گرفتن آن حلال نیست.

در روایت دیگری از امام صادق آمده است که: صدقه دادن به ثروتمند روا نیست و نفرمود: صدقه برای شخص تندرست نیرومند. ⁽⁹⁾

روایت 35

التوحید: از علی بن محمد و امام باقر علیهما السلام روایت شده است که فرمودند: هر کس قائل به تجسیم باشد چیزی از زکات به او ندهید و پشت سر او نماز نخوانید. ⁽¹⁰⁾

«36»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ عِيسَي عَنِ الْبَزَنْطِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا عليه السلام عَنِ الْقَانِعِ وَ الْمُعْتَرِّ قَالَ الْقَانِعُ الَّذِي يَقْنَعُ بِمَا أَعْطَيْتَهُ وَ الْمُعْتَرُّ الَّذِي يَعْتَرُّ بِكَ‌⁽¹⁾.

«37»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْحَسَنِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: تَارِكُ الزَّكَاةِ وَ قَدْ وَجَبَتْ لَهُ كَمَانِعِهَا وَ قَدْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ‌⁽²⁾.

سن، [المحاسن] عبد العظيم: مثله‌⁽³⁾.

«38»

سن، [المحاسن] ابْنُ فَضَّالٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ رَجُلٍ أَخْرَجَ زَكَاةَ مَالِهِ أَلْفَ دِرْهَمٍ فَلَمْ يَجِدْ مُؤْمِناً يَدْفَعُ ذَلِكَ إِلَيْهِ فَنَظَرَ إِلَي مَمْلُوكٍ يُبَاعُ‌⁽⁴⁾فَاشْتَرَاهُ بِتِلْكَ الْأَلْفِ الدِّرْهَمِ الَّتِي أَخْرَجَهَا مِنْ زَكَاتِهِ فَأَعْتَقَهُ هَلْ يَجُوزُ ذَلِكَ قَالَ نَعَمْ لَا بَأْسَ بِذَلِكَ قُلْتُ فَإِنَّهُ لَمَّا أُعْتِقَ وَ صَارَ حُرّاً اتَّجَرَ وَ احْتَرَفَ فَأَصَابَ مَالًا كَثِيراً ثُمَّ مَاتَ وَ لَيْسَ لَهُ وَارِثٌ فَمَنْ يَرِثُهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ وَارِثٌ قَالَ يَرِثُهُ الْفُقَرَاءُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِي يَسْتَحِقُّونَ الزَّكَاةَ لِأَنَّهُ إِنَّمَا اشْتُرِيَ بِمَالِهِمْ‌⁽⁵⁾.

«39»

ضا، [فقه الرضا عليه السلام]: إِيَّاكَ أَنْ تُعْطِيَ زَكَاةَ مَالِكَ غَيْرَ أَهْلِ الْوَلَايَةِ وَ لَا تُعْطَي مِنْ أَهْلِ الْوَلَايَةِ الْأَبَوَانِ وَ الْوَلَدُ وَ الزَّوْجَةُ وَ الْمَمْلُوكُ وَ كُلُّ مَنْ هُوَ فِي نَفَقَتِكَ فَلَا تُعْطِهِ وَ إِنِ اشْتَرَي رَجُلٌ أَبَاهُ مِنْ زَكَاةِ مَالِهِ فَأَعْتَقَهُ فَهُوَ جَائِزٌ وَ إِنْ مَاتَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ وَ أَحْبَبْتَ أَنْ تُكَفِّنَهُ مِنْ زَكَاةِ مَالِكَ فَأَعْطِهَا وَرَثَتَهُ فَيُكَفِّنُونَهُ بِهَا وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَرَثَةٌ فَكَفِّنْهُ أَنْتَ وَ احْسُبْ بِهِ مِنْ زَكَاةِ مَالِكَ فَإِنْ أَعْطَي وَرَثَتَهُ قَوْمٌ آخَرُونَ ثَمَنَ كَفَنِهِ فَكَفِّنْهُ مِنْ مَالِكَ وَ احْسُبْهُ مِنَ الزَّكَاةِ وَ يَكُونُ مَا أَعْطَاهُمُ الْقَوْمُ لَهُمْ يُصْلِحُونَ بِهِ شَأْنَهُمْ وَ إِنْ كَانَ عَلَي الْمَيِّتِ دَيْنٌ لَمْ يَلْزَمْ وَرَثَتَهُ قَضَاهُ مِمَّا أَعْطَيْتَهُ وَ لَا مِمَّا

روایت 36

قرب الاسناد: بزنطی گفت: از امام رضا علیه السلام در باره قانع و معتر پرسیدم. ایشان فرمود: قانع کسی است که هر چه به او بدهی قانع می شود و معتر کسی است که بر تو می گذرد و درخواست می کند.⁽⁶⁾

روایت 37

ثواب الاعمال: برخی از اصحاب ما از امام صادق علیه السلام نقل کردند که فرمود: تارک زکات که گرفتن آن بر او واجب شده است (و نمی‌گیرد)، همچون مانع زکات است که زکات واجب خود را نمی‌دهد. ⁽⁷⁾

المحاسن : عبدالعظیم همین روایت را از ایشان نقل کرده است. ⁽⁸⁾

روایت 38

المحاسن : عبید بن زراره گفت: از امام صادق علیه السلام سؤال کردم، در مورد شخصی که هزار درهم از زکات مال خود بیرون کرد و مومنی نیافت که به او بدهد و دید که برده ای را می‌فروشند، پس این مرد آن هزار درهم را داد و آن بنده را خرید و آزاد کرد. آیا این کاری که کرده است برایش جایز است؟ فرمود: بلی باکی نیست. گفتم: اگر بعد از آزادی، از تجارت و حرفه، مالی به دست آورد و سپس بمیرد و وارثی نداشته باشد که از او ارث ببرد، چه کسی از او ارث می برد؟ فرمود: مومنان فقیری که مستحق زکات هستند، چون آن برده را از مال ایشان (مومنان) خریده‌اند. ⁽⁹⁾

روایت 39

فقه امام رضا علیه السلام: آگاه باش که مبادا زکات را به غیر اهل ولایت بدهی و از میان اهل ولایت نیز به پدر و مادر و همسر و برده زکات پرداخت نمی شود و هر کس که در نفقه توست، زکات به او نده. اگر شخصی پدر خویش را با زکات مالش بخرد سپس او را آزاد کند، جایز است. هر گاه شخص مؤمنی بمیرد و دوست داشتی که او را از زکات مالت کفن کنی، آن زکات را به ورثه او بده تا او را به آن کفن کنند و اگر ورثه ای نداشت خودت او را کفن کن و از زکات حساب کن. پس اگر جمعی دیگر بهای کفن به ورثه او بدهند، در این صورت مالی که آن جماعت به ورثه او داده‌اند، برای گذراندن امورات خویش می گیرند. و اگر قرضی بر میت بوده باشد بر ورثه لازم نیست که قرض میت را از مالی که تو به آنها اعطا کردی و از مالی

أَعْطَاهُمُ الْقَوْمُ لِأَنَّهُ لَيْسَ بِمِيرَاثٍ وَ إِنَّمَا هُوَ شَيْ‌ءٌ صَارَ لِوَرَثَتِهِ بَعْدَ مَوْتِهِ .

وَ إِنِ اسْتَفَادَ الْمُعْتَقُ مَالًا فَمَالُهُ لِمَنْ أَعْتَقَ لِأَنَّهُ مُشْتَرًي بِمَالِهِ وَ بِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.

«40»

م، [تفسير الإمام عليه السلام]: قِيلَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَنْ يَسْتَحِقُّ الزَّكَاةَ قَالَ الْمُسْتَضْعَفُونَ مِنْ شِيعَةِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الَّذِينَ لَمْ تَقْوَ بَصَائِرُهُمْ فَأَمَّا مَنْ قَوِيَتْ بَصِيرَتُهُ وَ حَسُنَتْ بِالْوَلَايَةِ لِأَوْلِيَائِهِ وَ الْبَرَاءَةِ مِنْ أَعْدَائِهِ مَعْرِفَتُهُ فَذَاكَ أَخُوكُمْ فِي الدِّينِ أَمَسُّ بِكُمْ رَحِماً مِنَ الْآبَاءِ وَ الْأُمَّهَاتِ الْمُخَالِفِينَ فَلَا تُعْطُوهُ زَكَاةً وَ لَا صَدَقَةً فَإِنَّ مَوَالِيَنَا وَ شِيعَتَنَا مِنَّا كَالْجَسَدِ الْوَاحِدِ يَحْرُمُ عَلَي جَمَاعَتِنَا الزَّكَاةُ وَ الصَّدَقَةُ وَ لْيَكُنْ مَا تُعْطُونَهُ إِخْوَانَكُمُ الْمُسْتَبْصِرِينَ الْبِرَّ وَ ارْفَعُوهُمْ عَنِ الزَّكَوَاتِ وَ الصَّدَقَاتِ وَ نَزِّهُوهُمْ عَنْ أَنْ تَصُبُّوا عَلَيْهِمْ أَوْسَاخَكُمْ أَ يُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَغْسِلَ وَسَخَ بَدَنِهِ ثُمَّ يَصُبَّهُ عَلَي أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ إِنَّ وَسَخَ الذُّنُوبِ أَعْظَمُ مِنْ وَسَخِ الْبَدَنِ فَلَا تُوَسِّخُوا بِهَا إِخْوَانَكُمُ الْمُؤْمِنِينَ وَ لَا تَقْصِدُوا أَيْضاً بِصَدَقَاتِكُمْ وَ زَكَوَاتِكُمُ الْمُعَانِدِينَ لِآلِ مُحَمَّدٍ الْمُحِبِّينَ لِأَعْدَائِهِمْ عَلَيْهِمْ فَإِنَّ الْمُتَصَدِّقَ عَلَي أَعْدَائِنَا كَالسَّارِقِ فِي حَرَمِ رَبِّنَا عَزَّ وَ جَلَّ وَ حَرَمِي .

قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفُونَ مِنَ الْمُخَالِفِينَ الْجَاهِلِينَ لَا هُمْ فِي مُخَالَفَتِنَا مُسْتَبْصِرُونَ وَ لَا هُمْ لَنَا مُعَانِدُونَ قَالَ فَيُعْطَي الْوَاحِدُ مِنَ الدَّرَاهِمِ مَا دُونَ الدِّرْهَمِ وَ مِنَ الْخُبْزِ مَا دُونَ الرَّغِيفِ.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ثُمَّ كُلُّ مَعْرُوفٍ بَعْدَ ذَلِكَ مَا وَقَيْتُمْ بِهِ أَعْرَاضَكُمْ وَ صُنْتُمُوهَا مِنْ أَلْسِنَةِ كِلَابِ النَّاسِ كَالشُّعَرَاءِ وَ الْوَقَّاعِينَ فِي الْأَعْرَاضِ تَكُفُّونَهُمْ فَهُوَ مَحْسُوبٌ لَكُمْ فِي الصَّدَقَاتِ‌⁽¹⁾.

«41»

م، [تفسير الإمام عليه السلام]: قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ قَالَ الْإِمَامُ عليه السلام آتُوا الزَّكَاةَ مُسْتَحِقَّهَا لَا تُؤْتُوهَا كَافِراً وَ لَا مُنَافِقاً قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْمُتَصَدِّقُ عَلَي أَعْدَائِنَا كَالسَّارِقِ فِي حَرَمِ اللَّهِ‌⁽²⁾.

که آن جماعت به آن ها بخشیده اند، بپردازند، زیرا این اموال میراث میت نیست بلکه چیزی است که پس از مرگ او به ورثه اش رسیده است.

و اگر برده آزاد شده مال و اموالی به دست آورد (و بمیرد) مال او برای کسی است که او را آزاد کرده است، زیرا او (برده) با مال آن شخص خریداری شده است. و توفیق از خداوند است.

روایت 40

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم گفته شد: مستحقین زکات چه کسانی هستند؟ فرمود: مستضعفانی از پیروان محمد و خاندانش هستند که بینش و بصیرت قوی ندارند. اما کسی که بصیرتش قوی گردد و شناخت او از ولایت و پیروان آن و بیزاریش از دشمنان ولایت، نیکو گردد. این چنین شخصی برادر دینی شماست و از لحاظ رحم و مهربانی و از پدران و مادران مخالف، سزاوارترند. پس به او زکات و صدقه ندهید چراکه دوستداران و شیعیان ما همانند یک کالبد واحد هستند و زکات و صدقه بر جماعت ما حرام است و می بایست آنچه که به برادران با بصیرت خود می دهید به عنوان نیکی باشد و آن ها را از دادن زکات و صدقات بالاتر بدانید و از اینکه چرک هایتان را بر آنان بریزید، پاک و منزه شان بدارید. آیا کسی از شما دوست دارد چرک بدنش را بشوید سپس آن را بر برادر مومنش بریزد؟ همانا چرک گناهان از چرک بدن بزرگتر است پس با چرک گناهان، برادران مومن خویش را آلوده نکنید و درصدد آن نباشید که زکات و صدقات خود را به کسانی که دشمن خاندان محمد صلی الله علیه و آله و دوستدار دشمنان آن ها هستند، بدهید. همانا کسی که به دشمنان ما صدقه بدهد مانند کسی است در حرم پروردگار عزیز و بلند مرتبه و حرم من دزدی کند.

گفتند: ای رسول خدا! مستضفان از مخالفان که از روی جهل و نادانی با ما مخالفت می ورزند و از روی بصیرت و بینش با ما مخالفت و دشمنی نمی کنند چه حکمی دارند (آیا می توان به آنان زکات داد؟). فرمود: هر یک از شما در زکات درهم، کمتر از یک درهم بدهد و در زکات نان، کمتر از یک گرده نان ببخشد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم: سپس هر کار خیری که پس از این در راستای حفظ آبرویتان از زبان مردمان سگ صفت مانند شاعران و کسانی که به آبرو ضربه می زنند، انجام دهید تا آن ها را از این کار بازدارید، به عنوان صدقه برای شما محسوب می شود. ⁽³⁾

روایت 41

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: در باره این سخن خداوند «فَأَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّکَاةَ»،⁽⁴⁾{پس نماز را برپا دارید و زکات بدهید.} امام فرمود: زکات را به مستحق آن بدهید و به کافر و منافق ندهید، چراکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم فرمودند: کسی که به دشمنان ما صدقه بدهد بسان شخصی است که در حرم خداوند دزدی کند. ⁽⁵⁾

«42»

م، [تفسير الإمام عليه السلام]: وَ آتَي الْمالَ عَلي حُبِّهِ أَعْطَي فِي اللَّهِ الْمُسْتَحِقِّينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَي حُبِّهِ لِلْمَالِ وَ شِدَّةِ حَاجَتِهِ إِلَيْهِ ذَوِي الْقُرْبي أَعْطَي قَرَابَةَ النَّبِيِّ الْفُقَرَاءَ هَدِيَّةً وَ بِرّاً لَا صَدَقَةً فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ أَجَلَّهُمْ عَنِ الصَّدَقَةِ وَ آتَي قَرَابَةَ نَفْسِهِ صَدَقَةً وَ بِرّاً عَلَي أَيِّ سَبِيلٍ أَرَادَ وَ الْيَتامي وَ آتَي الْيَتَامَي مِنْ بَنِي هَاشِمٍ الْفُقَرَاءَ بِرّاً لَا صَدَقَةً وَ آتَي يَتَامَي غَيْرِهِمْ صِلَةً وَ صَدَقَةً وَ الْمَساكِينَ مِنْ مَسَاكِينِ النَّاسِ وَ ابْنَ السَّبِيلِ الْمُجْتَازُ لَا نَفَقَةَ مَعَهُ وَ السَّائِلِينَ وَ الَّذِينَ يَتَكَفَّفُونَ وَ يَسْأَلُونَ الصَّدَقَاتِ وَ فِي الرِّقابِ الْمُكَاتَبِينَ يُعِينُهُمْ لِيُؤَدُّوا فَيُعْتَقُوا قَالَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ يَحْتَمِلُ الْمُوَاسَاةَ فَلْيُجَدِّدِ الْإِقْرَارَ بِتَوْحِيدِ اللَّهِ وَ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ لْيَجْهَرْ بِتَفْضِيلِنَا عَلَي سَائِرِ آلِ النَّبِيِّينَ وَ تَفْضِيلِ مُحَمَّدٍ عَلَي سَائِرِ النَّبِيِّينَ وَ مُوَالاةِ أَوْلِيَائِنَا وَ مُعَادَاةِ أَعْدَائِنَا⁽¹⁾.

«43»

كش، [رجال الكشي] وَجَدْتُ بِخَطِّ جَبْرَئِيلَ بْنِ أَحْمَدَ فِي كِتَابِهِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الرَّبِيعِ الْأَقْرَعِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَكْرٍ عَنْ يُوسُفَ بْنِ يَعْقُوبَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام أُعْطِي هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّ أَبَاكَ حَيٌّ مِنَ الزَّكَاةِ شَيْئاً قَالَ لَا تُعْطِهِمْ فَإِنَّهُمْ كُفَّارٌ مُشْرِكُونَ زَنَادِقَةٌ⁽²⁾.

«44»

الْهِدَايَةُ،: اعْلَمُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ تُدْفَعَ الزَّكَاةُ إِلَّا إِلَي أَهْلِ الْوَلَايَةِ وَ لَا يُعْطَي مِنْ أَهْلِ الْوَلَايَةِ الْأَبَوَانِ وَ الْوَلَدُ وَ لَا الزَّوْجُ وَ الزَّوْجَةُ وَ الْمَمْلُوكُ وَ كُلُّ مَنْ يُجْبَرُ الرَّجُلُ عَلَي نَفَقَتِهِ وَ قَدْ فَضَّلَ اللَّهُ بَنِي هَاشِمٍ بِتَحْرِيمِ الزَّكَاةِ عَلَيْهِمْ فَأَمَّا الْيَوْمَ فَإِنَّهَا تَحِلُّ لَهُمْ لِأَنَّهُمْ قَدْ مُنِعُوا الْخُمُسَ.

«45»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ صَبِيحٍ قَالَ: قَالَ لِي شِهَابٌ إِنِّي أَرَي بِاللَّيْلِ أَهْوَالًا عَظِيمَةً وَ أَرَي امْرَأَةً تُفْزِعُنِي فَسَلْ لِي أَبَا عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عليه السلام عَنْ ذَلِكَ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ هَذَا رَجُلٌ لَا يُؤَدِّي زَكَاةَ مَالِهِ فَأَعْلَمْتُهُ فَقَالَ بَلَي وَ اللَّهِ إِنِّي لَأُعْطِيهَا فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا قَالَ قَالَ إِنْ كَانَ ذَلِكَ فَلَيْسَ يَضَعُهَا فِي مَوَاضِعِهَا فَقُلْتُ:

روایت 42

تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام: «وَآتَی الْمَالَ عَلَی حُبِّهِ»، ⁽³⁾{و مال [خود] را با وجود دوست داشتنش بدهد.} یعنی در راه خدا به مومنان مستحق می بخشد علی رغم اینکه مال را دوست می دارد و به شدت به آن نیازمند است. «ذَوِی الْقُرْبَی» {خویشاوندان} به خویشاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم به عنوان هدیه و نیکی می بخشد نه به عنوان صدقه، چراکه خداوند عزّ وجلّ آنان را از صدقه گرفتن بزرگ تر دانسته است و تقرب خودش را به عنوان صدقه و نیکی داده است، به هر شیوه ای که خود بخواهد. «وَالْیَتَامَی» و به یتیمان بنی هاشم که فقیر هستند نیکی (هدیه) می بخشد نه صدقه، و به دیگر یتیمان هم هدیه و هم صدقه می دهد. «وَالْمَسَاکِینَ» از مردم بینوا «وَابْنَ السَّبِیلِ» شخص مسافری که راه دشواری را پیموده و توشه ای همراه ندارد، «وَالسَّآئِلِینَ» کسانی که دست خود را برای درخواست چیزی به سوی مردم دراز می کنند و درخواست صدقه می کنند. «وَفِی الرِّقَابِ» بردگانی که آن ها را کمک می کند تا بهای خود را پرداخت کنند و آزاد شوند. فرمود: اگر مالی نداشته باشد که با آن بتواند همدردی و همیاری کند، می بایست مجددا به یگانگی خداوند و نبوت محمد فرستاده خدا صلی الله علیه و آله و سلّم اقرار کند و به صورت آشکار، برتری ما را نسبت به خاندان دیگر پیامبران و برتری محمد را بر دیگر پیامبران، و نیز دوستی اش را با دوستداران ما و دشمنی خود را با دشمنان ما اعلام کند. ⁽⁴⁾

روایت 43

رجال الکشی: یوسف بن یعقوب گفته است: به امام رضا علیه السلام گفتم: به این افرادی که گمان می کنند پدرتان زنده است، زکات داده شود؟ فرمود: به آنها چیزی ندهید زیرا آنان کافر، مشرک و زندیق هستند. ⁽⁵⁾

روایت 44

الهدایه: خدا شما را رحمت کند، بدانید که جایز نیست زکات به غیر اهل ولایت داده شود و از میان اهل ولایت نیز به پدر و مادر و زن و شوهر و برده زکات پرداخت نمی شود و هر کس که شخص مجبور است نفقه آن ها را بپردازد، زکات به او تعلق نمی گیرد، و به یقین خداوند با تحریم زکات بر بنی هاشم آن ها را برتری داده است؛ اما امروز زکات برای برای آنان حلال می شود زیرا از گرفتن خمس منع شده اند.

روایت 45

دعائم الاسلام: ولید بن صبیخ گفته است: شهاب به من گفت: من شب ها خواب های وحشتناکی می بینم و زنی را می بینم که مرا می ترساند، پس از جعفر بن محمد علیه السلام برایم در مورد آن بپرس. من از ایشان پرسیدم و فرمود: این شخصی است که زکات مالش را پرداخت نمی کند. او را (از گفته امام) باخبر کردم. پس گفت: البته سوگند به خدا من زکات را می پردازم. امام را از سخن او با خبر کردم. ایشان فرمود: اگر این طور باشد، او زکات را در موضع شایسته آن قرار نداده است.

ذَلِكَ لِشِهَابٍ فَقَالَ صَدَقَ‌⁽¹⁾.

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام: أَنَّهُ اسْتَعْمَلَ مِخْنَفَ بْنَ سُلَيْمٍ عَلَي صَدَقَاتِ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ وَ كَتَبَ لَهُ عَهْداً كَانَ فِيهِ فَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ طَاعَتِنَا مِنْ أَهْلِ الْجَزِيرَةِ وَ فِيمَا بَيْنَ الْكُوفَةِ وَ أَرْضِ الشَّامِ فَادَّعَي أَنَّهُ أَدَّي صَدَقَتَهُ إِلَي عُمَّالِ الشَّامِ وَ هُوَ فِي حَوْزَتِنَا مَمْنُوعٌ قَدْ حَمَتْهُ خَيْلُنَا وَ رِجَالُنَا فَلَا يَجُوزُ لَهُ ذَلِكَ وَ إِنْ كَانَ الْحَقُّ مَا زَعَمَ فَإِنَّهُ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْزِلَ بِلَادَنَا وَ يُؤَدِّيَ صَدَقَةَ مَالِهِ إِلَي عَدُوِّنَا⁽²⁾.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ فَقَالَ الْفَقِيرُ الَّذِي لَا يَسْأَلُ وَ الْمِسْكِينُ أَجْهَدُ مِنْهُ وَ الْبَائِسُ الْفَقِيرُ أَجْهَدُ مِنْهُمَا حَالًا وَ لَا يُعْطَي الزَّكَاةُ إِلَّا أَهْلَ الْوَلَايَةِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ .

قِيلَ لَهُ فَإِذَا لَمْ يَكُنْ بِالْمَوْضِعِ وَلِيٌّ مُحْتَاجٌ إِلَيْهَا قَالَ يُبْعَثُ بِهَا إِلَي مَوْضِعٍ آخَرَ فَيُقْسَمُ فِي أَهْلِ الْوَلَايَةِ وَ لَا يُعْطَي قَوْماً إِنْ دَعَوْتَهُمْ إِلَي أَمْرِكَ لَمْ يُجِيبُوكَ وَ لَوْ كَانَ الذَّبْحُ وَ أَهْوَي بِيَدِهِ إِلَي حَلْقِهِ .

قِيلَ لَهُ فَإِذَا لَمْ يُوجَدْ مُؤْمِنٌ مُسْتَحِقٌّ قَالَ يُعْطَي الْمُسْتَضْعَفُونَ الَّذِينَ لَا يَنْصِبُونَ وَ يُعْطَي الْمُؤْمِنُ مِنَ الزَّكَاةِ مَا يَأْكُلُ مِنْهُ وَ يَشْرَبُ وَ يَكْتَسِي وَ يَتَزَوَّجُ وَ يَحُجُّ وَ يَتَصَدَّقُ وَ يُوفِي دَيْنَهُ.

وَ عَنْهُ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ الْعامِلِينَ عَلَيْها قَالَ هُمُ السُّعَاةُ عَلَيْهَا يُعْطِيهِمُ الْإِمَامُ مِنَ الصَّدَقَةِ بِقَدْرِ مَا يَرَاهُ لَيْسَ فِي ذَلِكَ تَوْقِيتٌ عَلَيْهِ.

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: بُعِثَ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنَ الْيَمَنِ بِذَهَبَةٍ فِي أَدِيمٍ مَقْرُوظٍ يَعْنِي مَدْبُوغٍ بِالْقَرَظِ لَمْ يَخْلُصْ مِنْ تُرَابِهَا فَقَسَمَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَيْنَ خَمْسَةِ نَفَرٍ الْأَقْرَعِ بْنِ حَابِسٍ وَ عُيَيْنَةَ بْنِ بَدْرٍ وَ زَيْدِ الْخَيْلِ وَ عَلْقَمَةَ بْنِ عَلَاثَةَ وَ عَامِرِ بْنِ الطُّفَيْلِ فَوَجَدَ فِي ذَلِكَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَالُوا كُنَّا نَحْنُ أَحَقَّ بِهَذَا فبلغ ذلك صلي الله عليه و آله [فَبَلَغَهُ صلي الله عليه و آله ذَلِكَ] فَقَالَ أَ لَا تَأْمَنُونَنِي وَ أَنَا أَمِينُ مَنْ فِي السَّمَاءِ يَأْتِينِي خَبَرُ السَّمَاءِ

گفته امام را برای شهاب نقل کردم. او گفت: راست فرموده است.

از امام علی علیه السلام روایت شده که ایشان مخنف بن سلیم را مسئول گردآوری صدقه های (قبیله) بکر بن وائل کرد و دستوری را برای او نوشت که در آن آمده بود: هر کس از مردم جزیره و مناطق ما بین کوفه و سرزمین شام تحت اطاعت ما باشد و ادعا کند صدقه اش را به کارگزاران شام داده است، در حالی که این کار در حوزه (حکومت) ما ممنوع باشد، سپاهیان ما از او حمایت می کنند و این کار برایش جایز نیست و اگر گمان او حقیقت باشد، پس حق ندارد در سرزمین ما ساکن شود درحالی که صدقه مالش را به دشمن ما بدهد.

از امام جعفر بن محمد علیه السلام روایت شده است که از او در باره این سخن خداوند «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ»، {زکات تنها به تهیدستان و بینوایان اختصاص دارد} سؤال شد. فرمود: فقیر کسی است که طلب کمک نمی‌کند، و حال مسکین از او بدتر است و بینوای فقیر کسی است که از همه آنان بیچاره تر است، و زکات فقط به مومنانی که اهل ولایت هستند داده می شود .

به او گفته شد: اگر در آن مکان اهل ولایتی نباشد که نیازمند زکات باشد؟ فرمود: مال زکات به مکان دیگری فرستاده می شود تا در میان اهل ولایت تقسیم گردد و به مردمی که اگر آن ها را برای کاری فراخواندی و دعوت را اجابت نکردند، حتی اگر کشته شوند - و با دستش به گلویش اشاره کرد - زکات داده نمی شود

به او گفتند: اگر مومن مستحقی نباشد؟ فرمود: به مستضعفانی که کسی کاری به آن ها محوّل نمی کند و از کار کردن ناتوانند داده می شود. و به مومن از زکات آن اندازه داده می شود که از آن بخورد و بیاشامد و بپوشد و همسر اختیار کند و به حج خانه خدا برود و صدقه بدهد و دین و قرض خود را بپردازد.

و از ایشان نقل شده است که در باره این سخن خداوند عزیز و بلند مرتبه «وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا»، {متصدیان آن} فرمود: آنان کسانی هستند که در جمع آوری زکات می کوشند و امام هر اندازه که روا بداند به آنان می دهد. در این خصوص زمان و اندازه ای مشخص نشده است.

علی علیه السلام فرمود: از یمن طلایی در پوست دباغی شده ای که با برگ درخت سَلَم دباغی شده بود، فرستادند که از خاکش پاک نشده بود. پس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم آن را بین پنج نفر تقسیم کرد: اقرع بن حابس، عیینه بن بدر، زید الخیل، علقمه بن علاثه و عامر بن طفیل. گروهی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم گفتند: ما برای گرفتن آن مستحق تر بودیم. این خبر به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم رسید. پس فرمود: آیا به من اطمینان ندارید حال آن که من امانت دار آسمانی ها هستم و اخبار آسمان

صَبَاحاً وَ مَسَاءً.

وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ قَالَ هُمْ قَوْمٌ يُتَأَلَّفُونَ عَلَي الْإِسْلَامِ مِنْ رُؤَسَاءِ الْقَبَائِلِ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يُعْطِيهِمْ لِيَتَأَلَّفَهُمْ.

وَ عَنْهُ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ فِي الرِّقابِ قَالَ إِذَا جَازَتِ الزَّكَاةُ خَمْسَمِائَةِ دِرْهَمٍ اشْتُرِيَ مِنْهَا الْعَبْدُ وَ أُعْتِقَ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ إِلَّا لِخَمْسَةٍ عَامِلٍ عَلَيْهَا وَ غَارِمٍ وَ هُوَ الَّذِي عَلَيْهِ الدَّيْنُ أَوْ تَحَمَّلَ بالجمالة [بِالْحَمَالَةِ] أَوْ رَجُلٍ اشْتَرَاهَا بِمَالِهِ أَوْ رَجُلٍ أُهْدِيَتْ إِلَيْهِ.

وَ عَنْهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي الْجِهَادِ وَ الْحَجِّ وَ غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ سُبُلِ الْخَيْرِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ الرَّجُلُ يَكُونُ فِي السَّفَرِ فَيُقْطَعُ بِهِ نَفَقَتُهُ أَوْ يَسْقُطُ أَوْ يَقَعُ عَلَيْهِ اللُّصُوصُ.

وَ عَنْهُ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: الْإِمَامُ يَرَي رَأْيَهُ بِقَدْرِ مَا أَرَاهُ اللَّهُ فَإِنْ رَأَي أَنْ تُقْسَمَ الزَّكَاةُ عَلَي السِّهَامِ الَّتِي سَمَّاهَا اللَّهُ قَسَمَهَا وَ إِنْ أَعْطَي أَهْلَ صِنْفٍ وَاحِدٍ رَآهُمْ أَحْوَجَ لِذَلِكَ فِي الْوَقْتِ أَعْطَاهُمْ وَ لَا بَأْسَ أَنْ يُعْطَي مِنَ الزَّكَاةِ مَنْ لَهُ الدَّارُ وَ الْخَادِمُ وَ الْمِائَتَا دِرْهَمٍ فَكُلْ مَا ذَكَرْنَاهُ‌⁽¹⁾.

«46»

كِتَابُ زَيْدٍ النَّرْسِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سُئِلَ إِذَا لَمْ يجد [نَجِدْ] أَهْلَ الْوَلَايَةِ يَجُوزُ لَنَا أَنْ نَصَّدَّقَ عَلَي غَيْرِهِمْ فَقَالَ إِذَا لَمْ يَجِدُوا أَهْلَ الْوَلَايَةِ فِي الْمِصْرِ تَكُونُونَ فِيهِ فَابْعَثُوا بِالزَّكَاةِ الْمَفْرُوضَةِ إِلَي أَهْلِ الْوَلَايَةِ مِنْ غَيْرِ أَهْلِ مِصْرِكُمْ فَأَمَّا مَا كَانَ فِي سِوَي الْمَفْرُوضِ مِنْ صَدَقَةٍ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا أَهْلَ الْوَلَايَةِ فَلَا عَلَيْكُمْ أَنْ

شب و روز به من می رسد؟.

از امام باقر علیه السلام روایت شده است که در باره این سخن خداوند «وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» فرمود: آنان گروهی از رؤسای قبایل هستند که به سوی اسلام جذب می شوند و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به آنها زکات می داد تا آنان را به سوی اسلام جذب کند.

و همچنین ایشان درباره این سخن خداوند «وَفِی الرِّقَابِ» فرمود: هر گاه زکات مال از پانصد درهم عبور کرد با آن برده ای خریداری می شود و آزاد می گردد .

جعفر بن محمد علیه السلام از پدرانش از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم روایت می کند که فرمودند: صدقه دادن به ثروتمند روا نیست مگر برای پنج نفر: متولی جمع آوری زکات، و غارم: آن کسی است بدهی داشته باشد یا دیه و غرامتی را متحمل شده باشد یا شخصی است که با مالش دیه ای را خریده باشد و یا شخصی است که دیه و غرامت به او هدیه بدهند.

همچنین از پیامبر که درود و سلام خداوند بر او باد نقل شده که فرمود: «وَفِی سَبِیلِ اللّهِ» در راه جهاد و حج و دیگر راه های خیر است. «وَابْنَ السَّبِیلِ» شخصی است که در سفر باشد و نفقه اش قطع می گردد یا از او ساقط می شود و یا دزدان بر او چیره می شوند.

و از ایشان نقل شده که فرمودند: امام نظر خود را چنان که خدا به او می‌نماید ابراز می‌کند، پس اگر چنان بهتر ببیند که زکات را به سهم هایی که خدا تقسیم کرده است بخش کند چنین می‌کند، و اگر چنان شایسته بداند که همه را به گروه واحدی به سبب نیازی که دارند بدهد، همین کار را می‌کند. و ایرادی ندارد اگر مقداری از زکات را به کسی بدهد که خانه و خدمتکار و دویست درهم دارد. و همه آنچه را ذکر کردیم. ⁽²⁾

روایت 46

کتاب زید النرسی: از امام صادق علیه السلام نقل شده که از ایشان سؤال کردند، هرگاه اهل ولایت نباشند جایز است به دیگران صدقه بدهیم؟ فرمود: اگر در منطقه ای که در آن سکونت دارید اهل ولایت را نیافتید، زکات واجب شده را برای کسانی از مناطق دیگر که اهل ولایتند بفرستید. اما صدقه های غیر از زکات واجب شده را در صورتی که اهل ولایت نیافتید، باکی بر شما نیست اگر آن

تُعْطُوهُ الصِّبْيَانَ وَ مَنْ كَانَ فِي مِثْلِ عُقُولِ الصِّبْيَانِ مِمَّنْ لَا يَنْصِبُ وَ لَا يَعْرِفُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ فَيُعَادِيَكُمْ وَ لَا يَعْرِفُ خِلَافَ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ فَيَتَّبِعَهُ وَ يَدِينَ بِهِ وَ هُمُ الْمُسْتَضْعَفُونَ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ الْوِلْدَانِ تُعْطُونَهُمْ دُونَ الدِّرْهَمِ وَ دُونَ الرَّغِيفِ فَأَمَّا الدِّرْهَمَ التَّامَّ فَلَا تُعْطِي إِلَّا أَهْلَ الْوَلَايَةِ .

قَالَ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَمَا تَقُولُ فِي السَّائِلِ يَسْأَلُ عَلَي الْبَابِ وَ عَلَي الطَّرِيقِ وَ نَحْنُ لَا نَعْرِفُ مَا هُوَ فَقَالَ لَا تُعْطِهِ وَ لَا كَرَامَةَ وَ لَا تُعْطِ غَيْرَ أَهْلِ الْوَلَايَةِ إِلَّا أَنْ يَرِقَّ قَلْبُكَ عَلَيْهِ فَتُعْطِيهِ الْكِسْرَةَ مِنَ الْخُبْزِ وَ الْقِطْعَةَ مِنَ الْوَرِقِ فَأَمَّا النَّاصِبَ فَلَا يَرِقَّنَّ قَلْبُكَ عَلَيْهِ وَ لَا تُطْعِمْهُ وَ لَا تَسْقِهِ وَ إِنْ مَاتَ جُوعاً أَوْ عَطَشاً وَ لَا تُغِثْهُ وَ إِنْ كَانَ غَرِقاً أَوْ حَرِقاً فَاسْتَغَاثَ فَغَطِّسْهُ وَ لَا تُغِثْهُ فَإِنَّ أَبِي نِعْمَ الْمُحَمَّدِيُّ كَانَ يَقُولُ مَنْ أَشْبَعَ نَاصِباً مَلَأَ اللَّهُ جَوْفَهُ نَاراً يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُعَذَّباً كَانَ أَوْ مَغْفُوراً لَهُ.

باب 7 حرمة الزكاة علي بني هاشم

الأخبار

«1»

ن،⁽¹⁾[عيون أخبار الرضا عليه السلام] لي، [الأمالي للصدوق] ابْنُ شَاذَوَيْهِ وَ ابْنُ مَسْرُورٍ مَعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الرَّيَّانِ: فِيمَا احْتَجَّ الرِّضَا عليه السلام عَلَي الْعَامَّةِ بِحَضْرَةِ الْمَأْمُونِ فِي فَضْلِ الْعِتْرَةِ الطَّاهِرَةِ قَالَ عليه السلام لَمَّا جَاءَتْ قِصَّةُ الصَّدَقَةِ نَزَّهَ نَفْسَهُ وَ نَزَّهَ رَسُولَهُ وَ نَزَّهَ أَهْلَ بَيْتِهِ فَقَالَ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ وَ الْعامِلِينَ عَلَيْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِي الرِّقابِ وَ الْغارِمِينَ وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ‌⁽²⁾فَهَلْ تَجِدُ فِي شَيْ‌ءٍ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ جَعَلَ عَزَّ وَ جَلَّ سَهْماً لِنَفْسِهِ أَوْ لِرَسُولِهِ أَوْ لِذِي الْقُرْبَي لِأَنَّهُ لَمَّا نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنِ الصَّدَقَةِ وَ نَزَّهَ رَسُولَهُ نَزَّهَ أَهْلَ بَيْتِهِ لَا بَلْ حَرَّمَ عَلَيْهِمْ لِأَنَّ الصَّدَقَةَ مُحَرَّمَةٌ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ عليهم السلام وَ هِيَ أَوْسَاخُ أَيْدِي النَّاسِ لَا تَحِلُّ لَهُمْ لِأَنَّهُمْ طُهِّرُوا مِنْ كُلِّ دَنَسٍ وَ وَسَخٍ فَلَمَّا طَهَّرَهُمُ اللَّهُ وَ اصْطَفَاهُمْ رَضِيَ لَهُمْ مَا رَضِيَ لِنَفْسِهِ وَ كَرِهَ لَهُمْ

را به کودکان یا کسانی بدهید که کودک خرد هستند و از جمله افرادی باشند که ناصبی نبوده و از عقیده و باور شما آگاه نباشد تا با شما دشمنی بورزد و بر عقیده ای خلاف عقیده شما واقف نباشد تا از آن پیروی کند و از آن فرمانبرداری کند و اینان مردان، زنان و فرزندان مستضعفی هستند که کمتر از درهم و پایین تر از گرده نان به آن ها می دهید. اما درهم کامل فقط به اهل ولایت داده می شود .

گفت: من عرض کردم: فدایت بشوم، در باره کسی که در پشت در و در راه طلب کمک می کند و ما نمی دانیم او کیست چه می گویید؟ فرمود: به او چیزی اعطا نکن - و او را کرامتی نیست - و به غیر از اهل ولایت چیزی نده مگر اینکه قلبت برایش رقّت پیدا کند، پس تکه نانی و قطعه برگی (تکه ای گوشت) به او ببخشی. اما قلبت برای ناصبی به رقّت نیاید و حتی اگر از گرسنگی و تشنگی بمیرد او را اطعام و سیراب نکن و اگر در حال غرق شدن یا سوخته شدن بود او را یاری نرسان و اگر طلب یاری کرد او را در آب فرو ببر و به او کمک نکن. چراکه پدرم که بهترین مسلمان محمدی بود، می گفت: هر کس ناصبی ای را سیر کند خداوند در روز قیامت شکمش را پر از آتش می کند، چه آن شخص اهل عذاب باشد و چه اهل غفران .

باب هفتم : حرام بودن زکات بر بنی هاشم

روایات

روایت 1

عیون الاخبار ،⁽³⁾امالی صدوق: از الریان نقل شده که از جمله دلیل و برهان هایی که امام رضا علیه السلام برای اهل سنت در حضور مامون برای برتری و فضیلت عترت پاک اهل بیت آورد این بود که فرمود: زمانی که داستان صدقه پیش آمد، خداوند، خود و پیامبر و اهل بیتش را منزه گردانید و فرمود: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّقَابِ وَالْغَارِمِینَ وَفِی سَبِیلِ اللّهِ وَابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِّنَ اللّهِ»،⁽⁴⁾{صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان و متصدّیان [گردآوری و پخش] آن، و کسانی که دلشان به دست آورده می‌شود، و در [راه آزادی] بردگان، و وامداران، و در راه خدا، و به در راه مانده، اختصاص دارد. [این] به عنوان فریضه از جانب خداست، و خدا دانای حکیم است.} آیا در این آیه چیزی می یابی که خداوند عزّ و جلّ سهمی را برای خود یا پیامبرش و یا خویشاوندان او قرار داده باشد؟ زیرا آنسان که خود و فرستاده اش را از صدقه منزه گردانید، اهل بیتش را نیز منزه گردانید و حتی (صدقه) را بر آنان حرام کرد، چراکه صدقه بر محمد و خاندانش حرام می باشد و صدقه چرک دست های مردم است و برای آن ها حلال نیست، زیرا از هر چرک و آلودگی پاک شده اند. پس هنگامی که آنان را پاک گردانید و آنان را برگزید، آنچه را برای خود پسندید، برای آن ها نیز پسندید و آنچه را برای خود ناپسند دانسته برای آن ها نیز ناپسند دانسته است. ⁽⁵⁾

مَا كَرِهَ لِنَفْسِهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽¹⁾.

«2»

ب، [قرب الإسناد] مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَي عَنِ ابْنِ أَبِي الْكَرَّامِ الْجَعْفَرِيِّ الشَّيْخِ فِي أَيَّامِ الْمَأْمُونِ قَالَ: خَرَجْتُ وَ خَرَجَ بَعْضُ مَوَالِينَا إِلَي بَعْضِ مُتَنَزَّهَاتِ الْمَدِينَةِ مِثْلِ الْعَقِيقِ وَ مَا أشبههما [أَشْبَهَهَا] فَدَفَعْنَا إِلَي سِقَايَةٍ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام وَ فِيهَا تَمْرٌ لِلصَّدَقَةِ فَتَنَاوَلْتُ تَمْرَةً فَوَضَعْتُهَا فِي فَمِي فَقَامَ إِلَيَّ الْمَوْلَي الَّذِي كَانَ مَعِي فَأَدْخَلَ إِصْبَعَهُ فِي فَمِي فَعَالَجَ إِخْرَاجَ التَّمْرَةِ مِنْ فَمِي وَ وَافَي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عليه السلام وَ هُوَ يُعَالِجُ إِخْرَاجَ التَّمْرَةِ فَقَالَ لَهُ مَا لَكَ أَيْشٍ تَصْنَعُ فَقَالَ لَهُ الْمَوْلَي جُعِلْتُ فِدَاكَ هَذَا تَمْرُ الصَّدَقَةِ وَ الصَّدَقَةُ لَا تَحِلُّ لِبَنِي هَاشِمٍ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّمَا ذَاكَ مُحَرَّمٌ عَلَيْنَا مِنْ غَيْرِنَا فَأَمَّا بَعْضُنَا فِي بَعْضٍ فَلَا بَأْسَ بِذَلِكَ‌⁽²⁾.

«3»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ طَرِيفٍ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَضَي فِي بَرِيرَةَ بِشَيْئَيْنِ‌⁽³⁾

قَضَي فِيهَا بِأَنَّ الْوَلَايَةَ لِمَنْ أَعْتَقَ وَ قَضَي لَهَا بِالتَّخْيِيرِ حِينَ أُعْتِقَتْ وَ قَضَي أَنَّ مَا تَصَدَّقَ بِهِ عَلَيْهَا فَأَهْدَتْهُ فَهِيَ هَدِيَّةٌ لَا بَأْسَ بِأَكْلِهِ‌⁽⁴⁾.

«4»

ب، [قرب الإسناد] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ خَلَفٍ الْعَطَّارُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْجَعْفَرِيِّ قَالَ: كُنَّا نَمُرُّ وَ نَحْنُ صِبْيَانٌ فَنَشْرَبُ مِنْ مَاءٍ فِي الْمَسْجِدِ مِنْ مَاءِ الصَّدَقَةِ فَدَعَانَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عليه السلام فَقَالَ يَا بُنَيَّ لَا تَشْرَبُوا مِنْ هَذَا الْمَاءِ وَ اشْرَبُوا مِنْ مَائِي‌⁽⁵⁾.

«5»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ عِيسَي عَنِ الْبَزَنْطِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا عليه السلام عَنِ الصَّدَقَةِ تَحِلُّ لِبَنِي هَاشِمٍ فَقَالَ لَا وَ لَكِنْ صَدَقَاتُ بَعْضِهِمْ عَلَي بَعْضٍ تَحِلُّ لَهُمْ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِذَا خَرَجْتَ إِلَي مَكَّةَ كَيْفَ تَصْنَعُ بِهَذِهِ الْمِيَاهِ الْمُتَّصِلَةِ بَيْنَ مَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ وَ

روایت 2

قرب الاسناد: ابوالکرام جعفری در روزگار مامون گفت: من به همراه بعضی از غلامانمان به سوی یکی از گردشگاه های مدینه مانند عقیق یا چیزی شبیه آن بیرون رفتیم. پس کسی را برای آب آوردن برای ابوعبدالله جعفر بن محمد علیه السلام فرستادیم. در آنجا خرمایی از مال صدقه بود. پس من خرمایی را برداشتم و در دهانم گذاشتم. غلامی که با من بود برخاست و انگشتش را در دهانم فرو برد و خواست خرما را از دهانم بیرون آورد. ابوعبدالله به او گفت: تو را چه شده است چه کار می کنی؟ غلام به او گفت: فدایت شوم این خرمای صدقه است و صدقه برای بنی هاشم روا نیست. ابوعبدالله گفت: اگر دیگران صدقه بدهند حرام است، اما در صورتی که برخی از ما به برخی دیگر بدهیم مشکلی ندارد. ⁽⁶⁾

روایت 3

قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام از پدرش نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله سلم دو چیز را در مورد بریره دستور داد: یکی اینکه ولایت بر کنیز مال کسی است که او را آزاد کرده است و دوم اینکه وقتی کنیز آزاد شود مخیر است که با شوهر قبلی خود باشد و یا از او جدا شود؛ سوم صدقه ای را که گرفته و به دیگری هدیه داده، تبدیل به هدیه می‌شود و حکم صدقه را ندارد و خوردن آن اشکالی ندارد. ⁽⁷⁾

روایت 4

محمد ابن عبدالله جعفری گفته است: ما در زمان کودکی راه می رفتیم و از آب صدقه ای که در مسجد بود می نوشیدیم. جعفر ابن محمد علیه السلام ما را صدا زد و گفت: ای پسرانم از این آب ننوشید بلکه از آب من بنوشید.⁽⁸⁾

روایت 5

قرب الاسناد: بزنطی روایت می کند که از امام رضا علیه السلام در مورد صدقه پرسیدم که آیا برای بنی هاشم حلال است؟ فرمود خیر اما صدقه برخی از آنان برای برخی دیگر حلال است. پس به او گفتم: فدایت شوم، اگر از مکه بیرون رفتم، این آب هایی که بین مکه و مدینه است و

عَامَّتُهَا صَدَقَاتٌ قَالَ سُمِّيَ مِنْهَا شَيْ‌ءٌ فَقُلْتُ مِنْهَا عَيْنُ ابْنِ بَزِيعٍ وَ غَيْرِهِ فَقَالَ وَ هَذِهِ لَهُمْ‌⁽¹⁾.

«6»

ل، [الخصال] أَبِي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ يُوسُفَ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَرْزَمِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام قَالَ: لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِبَنِي هَاشِمٍ إِلَّا فِي وَجْهَيْنِ إِنْ كَانُوا عِطَاشاً وَ أَصَابُوا مَاءً شَرِبُوا وَ صَدَقَةُ بَعْضِهِمْ عَلَي بَعْضٍ‌⁽²⁾.

«7»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنَيْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: أَنَّهُ ذَكَرَ أَنَّ بَرِيرَةَ كَانَتْ عِنْدَ زَوْجٍ لَهَا وَ هِيَ مَمْلُوكَةٌ فَاشْتَرَتْهَا عَائِشَةُ فَأَعْتَقَتْهَا فَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ إِنْ شَاءَتْ أَنْ تَقِرَّ عِنْدَ زَوْجِهَا وَ إِنْ شَاءَتْ فَارَقَتْهُ وَ كَانَ مَوَالِيهَا الَّذِينَ بَاعُوهَا قَدِ اشْتَرَطُوا عَلَي عَائِشَةَ أَنَّ لَهُمْ وَلَاءَهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ وَ صُدِّقَ عَلَي بَرِيرَةَ بِلَحْمٍ فَأَهْدَتْهُ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَعَلَّقَتْهُ عَائِشَةُ وَ قَالَتْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَا يَأْكُلُ الصَّدَقَةَ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ اللَّحْمُ مُعَلَّقٌ فَقَالَ مَا شَأْنُ هَذَا اللَّحْمِ لَمْ يُطْبَخْ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله صُدِّقَ بِهِ عَلَي بَرِيرَةَ فَأَهْدَتْهُ لَنَا وَ أَنْتَ لَا تَأْكُلُ الصَّدَقَةَ فَقَالَ هُوَ لَهَا صَدَقَةٌ وَ لَنَا هَدِيَّةٌ ثُمَّ أَمَرَ بِطَبْخِهِ فَجَرَتْ فِيهَا ثَلَاثٌ مِنَ السُّنَنِ‌⁽³⁾.

«8»

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] بِالْأَسَانِيدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّا أَهْلُ بَيْتٍ لَا تَحِلُّ لَنَا الصَّدَقَةُ⁽⁴⁾.

صح، [صحيفة الرضا عليه السلام] عنه عليه السلام: مثله‌⁽⁵⁾.

عموم آن از صدقه است چه حکمی دارد؟ فرمود: چیزی از این آب ها نامگذاری شده است؟ گفتم: یکی از آن چشمه ها چشمه ابن بزیع نام دارد و مانند آن. فرمود: این آب ها متعلق به آن ها است. ⁽⁶⁾

روایت 6

. الخصال: امام صادق علیه السلام از پدرش روایت می کند که فرمود: صدقه بر بنی هاشم حلال نیست مگر در دو صورت: هنگامی که تشنه باشند و به آبی برسند و بنوشند و نیز صدقه دادن بعضی از آن ها به بعضی دیگر. ⁽⁷⁾

روایت 7

الخصال: عبید اللَّه بن علی حلبی از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: بریره کنیزی بود که شوهر داشت و عایشه او را خرید و آزاد کرد و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم او را مخیّر کرد که اگر بخواهد نزد شوهرش باشد و اگر بخواهد از وی جدا شود، و صاحبان قبلی این کنیز با عایشه شرط کرده بودند که ولایت او با آنهاست، پیامبر فرمود: ولایت مال کسی است که او را آزاد کرده است. گوشتی را به او صدقه دادند و او آن را به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلّم هدیه کرد، عایشه آن را در جایی آویخت و گفت: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلّم صدقه نمی‌خورد، پیامبر آمد در حالی که آن گوشت آویزان بود، فرمود: چرا این گوشت پخته نشده؟ عایشه گفت: یا رسول اللَّه، آن را به بریره صدقه دادند و او هم به ما هدیه کرده و تو صدقه نمی‌خوری، فرمود: آن برای او صدقه و برای ما هدیه است، سپس دستور داد آن را بپزند و در او سه سنّت جاری شد. ⁽⁸⁾

روایت 8

امام رضا علیه السلام از پدرانش نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه آله و سلّم فرمود: صدقه برای ما اهل بیت حلال نیست. ⁽⁹⁾

صحیفه الرضا علیه السلام: از ایشان همین حدیث روایت شده است. ⁽¹⁰⁾

«9»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَحْمَدَ الْقَلَانِسِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ مُوسَي بْنِ عِمْرَانَ الْحَضْرَمِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ السَّبِيعِيِّ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِغَدِيرِ خُمٍّ إِنَّ الصَّدَقَةَ لَا تَحِلُّ لِي وَ لَا لِأَهْلِ بَيْتِي الْخَبَرَ⁽¹⁾.

«10»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] ابْنُ حَمَّوَيْهِ عَنْ أَبِي الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِي خَلِيفَةَ عَنْ أَبِي الْوَلِيدِ عَنْ شُعْبَةَ عَنِ الْحَكَمِ عَنِ ابْنِ أَبِي رَافِعٍ: أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله بَعَثَ رَجُلًا مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ عَلَي الصَّدَقَةِ فَقَالَ لِأَبِي رَافِعٍ اصْحَبْنِي كَيْمَا تُصِيبَ مِنْهَا فَقَالَ حَتَّي آتِيَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فَأَسْأَلَهُ فَأَتَي النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فَسَأَلَهُ فَقَالَ مَوْلَي الْقَوْمِ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ إِنَّا لَا تَحِلُّ لَنَا الصَّدَقَةُ⁽²⁾.

«11»

شي، [تفسير العياشي] عَنِ الْعِيصِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ أُنَاساً مِنْ بَنِي هَاشِمٍ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَسَأَلُوهُ أَنْ يَسْتَعْمِلَهُمْ عَلَي صَدَقَةِ الْمَوَاشِي وَ النَّعَمِ فَقَالُوا يَكُونُ لَنَا هَذَا السَّهْمُ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ لِلْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ فَنَحْنُ أَوْلَي بِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِنَّ الصَّدَقَةَ لَا تَحِلُّ لِي وَ لَكُمْ وَ لَكِنْ وُعِدْتُ الشَّفَاعَةَ ثُمَّ قَالَ أَنَا أَشْهَدُ أَنَّهُ قَدْ وُعِدَهَا فَمَا ظَنُّكُمْ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِذَا عدت [عُذْتُ] بِحَلْقَةِ بَابِ الْجَنَّةِ أَ تَرَوْنِي مُؤْثِراً عَلَيْكُمْ غَيْرَكُمْ‌⁽³⁾.

«12»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام: جَرَتْ فِي بَرِيرَةَ أَرْبَعُ قَضِيَّاتٍ مِنْهَا أَنَّهُ لَمَّا كَاتَبَتْهَا عَائِشَةُ كَانَتْ تَدُورُ وَ تَسْأَلُ النَّاسَ وَ كَانَتْ تَأْوِي إِلَي عَائِشَةَ فَتُهْدِي إِلَيْهَا الْقَدِيدَ وَ الْخُبْزَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله هَلْ مِنْ شَيْ‌ءٍ آكُلُهُ فَقَالَتْ لَا إِلَّا مَا أَتَتْنَا بِهِ بَرِيرَةُ فَقَالَ صلي الله عليه و آله هَاتِيهِ هُوَ عَلَيْهَا صَدَقَةٌ وَ لَنَا هَدِيَّةٌ فَأَكَلَهُ‌⁽⁴⁾.

روایت 9

امالی طوسی: زید بن ارقم نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم در روز غدیر فرمود: صدقه برای من و برای اهل بیتم حلال نیست. ⁽⁵⁾

روایت 10

امالی طوسی: ابن ابی رافع نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم شخصی از بنی مخزوم را برای جمع آوری صدقه فرستاد. آن شخص به ابی رافع گفت: همراه من بیا تا مقداری از آن به تو برسد. او گفت: (اجازه بده) پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم بیاید و از او بپرسم. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمد. پس او از ایشان پرسید. پیامبر فرمود: خدمتکار و برده مردم از خود آن ها است و صدقه نیز برای ما حلال نیست. ⁽⁶⁾

روایت 11

تفسیر العیاشی: عیص بن قاسم از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمود: همانا مردمی از بنی هاشم نزد رسول خدا که سلام و درود خدا بر او و اهل بیت او باد، آمدند و از او خواستند که آنان را به عنوان مسئول جمع آوری صدقات چهار پایان و شتران بگمارد. آنان گفتند: این سهمی که خدا برای مسئولین جمع‌آوری آن و مؤلّفه قلوبهم قرار داده است، ما به آن سزاوارتریم. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای فرزندان عبدالمطلب! صدقه برای من و شما جایز نیست، اما خدا مرا به شفاعت وعده داده است. - و سپس فرمود: من گواهی می‌دهم که او وعده داده است -

هرگاه حلقه درِ بهشت را به دست گیرم، فکر می‌کنید چه خواهم کرد، آیا غیر از شما را ترجیح خواهم داد؟

روایت 12

نوادر راوندی: موسی بن جعفر علیه السلام از پدرانش نقل می کند که علی علیه السلام فرمود: درباره بریره چهار قضیه وجود دارد. یکی از آنها این است که هنگامی که عایشه او را خریداری کرد، او در کوچه‌ها می‌گشت و گدایی می کرد و به خانه عایشه پناه می‌برد و نان و گوشت را به عنوان هدیه به عایشه می‌داد! رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم به خانه وارد شد و خطاب به عایشه گفت: آیا در خانه چیزی هست که بخوریم؟ عایشه پاسخ داد: نه، مگر آنچه را بریره برای ما آورده است. رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم فرمود: همان را بیاور، زیرا آن برای بریره صدقه است و برای ما هدیه محسوب می‌گردد. پس آن را خورد. ⁽⁷⁾

أقول

تمامه في باب تزويج الإماء.

«13»

نَهْجُ الْبَلَاغَةِ،: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي خُطْبَةٍ وَ أَعْجَبُ مِنْ ذَلِكَ طَارِقٌ طَرَقَنَا بِمَلْفُوفَةٍ فِي وِعَائِهَا وَ مَعْجُونَةٍ شَنِئْتُهَا كَأَنَّمَا عُجِنَتْ بِرِيقِ حَيَّةٍ أَوْ قَيْئِهَا فَقُلْتُ أَ صِلَةٌ أَمْ زَكَاةٌ أَمْ صَدَقَةٌ فَذَلِكَ كُلُّهُ مُحَرَّمٌ عَلَيْنَا أَهْلَ الْبَيْتِ إِلَي آخِرِ الْخُطْبَةِ⁽¹⁾.

«14»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، رُوِيَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: أَنَّهُ نَظَرَ إِلَي الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عليه السلام وَ هُوَ طِفْلٌ صَغِيرٌ قَدْ أَخَذَ تَمْرَةً مِنْ تَمْرِ الصَّدَقَةِ فَجَعَلَهَا فِي فِيهِ فَاسْتَخْرَجَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنْ فِيهِ وَ إِنَّ عَلَيْهَا لُعَابَهُ فَرَمَي بِهَا فِي تَمْرِ الصَّدَقَةِ حَيْثُ كَانَتْ وَ قَالَ إِنَّا أَهْلُ بَيْتٍ لَا تَحِلُّ لَنَا الصَّدَقَةُ⁽²⁾.

وَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِيَدِي فَمَشَيْتُ مَعَهُ فَمَرَرْنَا بِتَمْرٍ مَصْبُوبٍ وَ أَنَا يَوْمَئِذٍ غُلَامٌ صَغِيرٌ فَجَمَزْتُ‌⁽³⁾فَتَنَاوَلْتُ تَمْرَةً فَجَعَلْتُهَا فِي فِيَّ فَبَادَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَأَدْخَلَ إِصْبَعَهُ فِي فِيَّ وَ أَخْرَجَ التَّمْرَةَ بِلُعَابِهَا وَ رَمَي بِهَا فِي التَّمْرِ وَ كَانَ مِنْ تَمْرِ الصَّدَقَةِ فَقَالَ إِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ لَا تَحِلُّ لَنَا الصَّدَقَةُ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِي وَ لَا لِأَهْلِ بَيْتِي إِنَّ الصَّدَقَةَ أَوْسَاخُ النَّاسِ فَقِيلَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام الزَّكَاةُ الَّتِي يُخْرِجُهَا النَّاسُ مِنْ ذَلِكَ قَالَ نَعَمْ وَ قَدْ عَوَّضَنَا اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ الْخُمُسَ قِيلَ لَهُ فَإِذَا مُنِعْتُمُ الْخُمُسَ هَلْ تَحِلُّ لَكُمُ الصَّدَقَةُ قَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا يَحِلُّ لَنَا مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْنَا بِغَصْبِ الظَّالِمِينَ حَقَّنَا وَ لَيْسَ مَنْعُهُمْ إِيَّانَا مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَنَا بِمُحِلٍّ لَنَا مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْنَا.

وَ عَنْهُ عليه السلام قَالَ: لَا تَحِلُّ لَنَا زَكَاةٌ مَفْرُوضَةٌ وَ مَا أُبَالِي أَكَلْتُ مِنْ زَكَاةٍ أَوْ شَرِبْتُ مِنْ خَمْرٍ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَيْنَا صَدَقَاتِ النَّاسِ أَنْ نَأْكُلَهَا أَوْ نَعْمَلَ عَلَيْهَا وَ أَحَلَّ لَنَا صَدَقَاتِ بَعْضِنَا عَلَي بَعْضٍ مِنْ غَيْرِ زَكَاةٍ⁽⁴⁾.

مؤلف

تمام داستان در باب ازدواج کنیزان آمده است .

روایت 13

نهج البلاغه: امیرالمومنین در یکی از خطبه ها می فرماید: و از این حادثه شگفت آورتر اینکه شب هنگام کسی به دیدار ما آمد و ظرفی سرپوشیده پر از حلوا داشت، معجونی که از آن تنفر داشتم، گویا آن را با آب دهان مار سمی، یا قی کرده آن مخلوط کردند، به او گفتم: هدیه است؟ یا زکات یا صدقه؟ که همه اینها بر ما اهل بیت پیامبر (ص) حرام است. تا آخر خطبه. ⁽⁵⁾

روایت 14

دعائم الاسلام: از امیرالمومنین علی علیه السلام روایت شده است که ایشان به امام حسن علیه السلام درحالی که کودکی خردسال بود نگاه کرد و خرمایی از خرمای صدقه را گرفته و در دهانش گذاشت. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم خرما را از دهانش بیرون آورد درحالی که آب دهانش بر خرما بود، و آن را روی خرمای صدقه انداخت و فرمود: صدقه برای ما اهل بیت حلال نیست. ⁽⁶⁾

از حسن بن علی علیه السلام نقل شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم دست من را گرفت و همراه با او به راه افتادم و ما بر خرمایی تازه گذر کردیم و من در آن موقع کودکی خردسال بودم، پس سریعاً دویدم و خرما را گرفته و در دهانم گذاشتم. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم شتاب کرد و انگشتش را در دهانم گذاشت و خرما را با آب (دهانم) بیرون آورد و آن را در (بقیه) خرما انداخت. این خرما از خرمای صدقه بود. سپس فرمودند: صدقه برای ما اهل بیت حلال نیست.

جعفر ابن محمد علیه السلام می گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم فرمود: صدقه برای من و اهل بیتم حلال نیست جراکه صدقه چرک های (دست) مردم است. به امام صادق علیه السلام گفته شد: آیا زکاتی که مردم می پردازند از همین نوع است؟ فرمود: بله و خداوند در عوض آن، خمس را برای ما مقرر گردانیده است. به او گفتند: در صورتی که از خمس منع شدید آیا صدقه برای شما حلال می شود؟ فرمود: خیر، به خدا سوگند، چیزی که خداوند بر ما حرام کرده است، حلال نمی شود همچنین از ایشان نقل شده که فرمود: زکات واجب برای ما حلال نیست و برای من یکسان است که از زکات بخورم یا شراب بنوشم، همانا خداوند صدقه های مردم را بر ما حرام گردانید چه آن را بخوریم یا با آن کار کنیم، و صدقه برخی از ما به برخی دیگر را در صورتی که از زکات نباشد حلال کرده است. ⁽⁷⁾

باب 8 كيفية قسمتها و آدابها و حكم ما يأخذه الجائر منها و وقت إخراجها و أقل ما يعطي الفقير منها

الآيات

التوبة: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَيْهِمْ‌⁽¹⁾.

الأخبار

«1»

ب، [قرب الإسناد] أَبُو الْبَخْتَرِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عليهم السلام قَالَ: اعْتَدَّ فِي زَكَاتِكَ بِمَا أَخَذَ الْعَشَّارُ مِنْكَ وَ أَخْفِهَا مِنْهُ مَا قَدَرْتَ‌⁽²⁾.

«2»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنِ الْجِعَابِيِّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ رِزْقٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَا إِسْحَاقُ كَيْفَ تَصْنَعُ بِزَكَاةِ مَالِكَ إِذَا حَضَرَتْ قُلْتُ يَأْتُونِّي إِلَي الْمَنْزِلِ فَأُعْطِيهِمْ فَقَالَ لِي مَا أَرَاكَ يَا إِسْحَاقُ إِلَّا قَدْ ذَلَّلْتَ الْمُؤْمِنِينَ وَ إِيَّاكَ إِيَّاكَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي يَقُولُ مَنْ أَذَلَّ لِي وَلِيّاً فَقَدْ أَرْصَدَ لِي بِالْمُحَارَبَةِ⁽³⁾.

جا، [المجالس للمفيد] الجعابي: مثله‌⁽⁴⁾.

«3»

مع، [معاني الأخبار] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ وَ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ مَعاً عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ بِشْرِ بْنِ بَشَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِلرَّجُلِ يَعْنِي أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام مَا حَدُّ الْمُؤْمِنِ الَّذِي يُعْطَي الزَّكَاةَ قَالَ يُعْطَي الْمُؤْمِنُ ثَلَاثَةَ آلَافٍ ثُمَّ قَالَ أَوْ عَشَرَةَ آلَافٍ وَ يُعْطَي الْفَاجِرُ بِقَدَرٍ لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ يُنْفِقُهَا فِي طَاعَةِ اللَّهِ

باب هشتم : چگونگی تقسیم زکات و آداب آن و حکم زکاتی که فرد ستمگر می گیرد و زمان پرداخت زکات و کمترین مقداری از آن که به فقیر می توان داد

آیات

{از اموال آنان صدقه‌ای بگیر تا به وسیله آن پاک و پاکیزه‌شان سازی و برایشان دعا کن.}

روایات

روایت 1

امام صادق علیه السلام از پدرانش از علی علیه السلام نقل می کند که فرمود: در زکاتت آنچه را که عشار از تو می گیرد حساب کن و کمتر از آن، هر چه توانستی بپرداز. ⁽⁶⁾

روایت 2

اسحاق بن عمار می گوید: امام صادق علیه السلام به من گفت: اسحاق! چون وقت زکات مالت فرا رسد آن را چگونه می‌پردازی؟ گفتم: مستحقّین آن خود به من مراجعه کرده به ایشان می‌پردازم، حضرت فرمود: تو را جز این نمی‌بینم که مؤمنین را خوار ساخته‌ای! زنهار زنهار که خداوند متعال می فرماید: کسی که دوست مرا خوار سازد با من به دشمنی برخاسته است. ⁽⁷⁾

مجالس المفید: جعابی همین حدیث را روایت کرده است. ⁽⁸⁾

روایت 3

معانی الاخبار: بشر بن بشار می گوید: به شخصی - مقصودش موسی بن جعفر علیه السلام بود - گفتم: چه مقدار از زکات به مومن داده می شود؟ فرمود: به مومن سه هزار داده می شود. سپس گفت: ده هزار، و به شخص فاجر مقدار ناچیزی داده می شود زیرا مومن مال زکات را در راه طاعت و بندگی خداوند خرج می کند اما

عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْفَاجِرَ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽¹⁾.

«4»

ج، [الإحتجاج] عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ عُتْبَةَ الْهَاشِمِيِّ: فِيمَا احْتَجَّ بِهِ الصَّادِقُ عليه السلام عَلَي عَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ وَ جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ قَالَ لِعَمْرٍو مَا تَقُولُ فِي الصَّدَقَةِ قَالَ فَقَرَأَ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ وَ الْعامِلِينَ عَلَيْها إِلَي آخِرِهَا قَالَ نَعَمْ فَكَيْفَ تَقْسِمُ بَيْنَهُمْ قَالَ أَقْسِمُهَا عَلَي ثَمَانِيَةِ أَجْزَاءٍ فَأُعْطِي كُلَّ جُزْءٍ مِنَ الثَّمَانِيَةِ جُزْءاً قَالَ عليه السلام إِنْ كَانَ صِنْفٌ مِنْهُمْ عَشَرَةَ آلَافٍ وَ صِنْفٌ رَجُلًا وَاحِداً وَ رَجُلَيْنِ وَ ثَلَاثَةً جَعَلْتَ لِهَذَا الْوَاحِدِ مِثْلَ مَا جَعَلْتَ لِلْعَشَرَةِ آلَافٍ قَالَ نَعَمْ قَالَ وَ تَجْمَعُ‌⁽²⁾بَيْنَ صَدَقَاتِ أَهْلِ الْحَضَرِ وَ أَهْلِ الْبَوَادِي فَتَجْعَلُهُمْ فِيهَا سَوَاءً قَالَ نَعَمْ قَالَ فَخَالَفْتَ رَسُولَ اللَّهِ فِي كُلِّ مَا قُلْتَ فِي سِيرَتِهِ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقْسِمُ صَدَقَةَ الْبَوَادِي فِي أَهْلِ الْبَوَادِي وَ صَدَقَةَ الْحَضَرِ فِي أَهْلِ الْحَضَرِ لَا يَقْسِمُهُ بَيْنَهُمْ بِالسَّوِيَّةِ إِنَّمَا يَقْسِمُ عَلَي قَدْرِ مَا يَحْضُرُهُ مِنْهُمْ وَ عَلَي مَا يَرَي وَ عَلَي قَدْرِ مَا يَحْضُرُهُ فَإِنْ كَانَ فِي نَفْسِكَ شَيْ‌ءٌ مِمَّا قُلْتُ فَإِنَّ فُقَهَاءَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَ مَشِيخَتَهُمْ كُلَّهُمْ لَا يَخْتَلِفُونَ فِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَذَا كَانَ يَصْنَعُ‌⁽³⁾.

«5»

ع، [علل الشرائع] مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَي عَنِ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: بَاعَ أَبِي عليه السلام مِنْ هِشَامِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ أَرْضاً لَهُ بِكَذَا وَ كَذَا أَلْفَ دِينَارٍ وَ اشْتَرَطَ عَلَيْهِ زَكَاةَ ذَلِكَ الْمَالِ عَشْرَ سِنِينَ وَ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ لِأَنَّ هِشَاماً كَانَ هُوَ الْوَالِيَ‌⁽⁴⁾.

«6»

سن، [المحاسن] أَبِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مِنَ الْخُفِّ وَ الظِّلْفِ يُدْفَعُ إِلَي الْمُتَجَمِّلِينَ وَ أَمَّا الصَّدَقَةُ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ مَا أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ فَلِلْفُقَرَاءِ فَقُلْتُ وَ لِمَ صَارَ هَذَا هَكَذَا قَالَ لِأَنَّ هَؤُلَاءِ يَتَجَمَّلُونَ وَ يَسْتَحْيُونَ مِنَ النَّاسِ فَيُدْفَعُ أَجْمَلُ الْأَمْرَيْنِ عِنْدَ الصَّدَقَةِ وَ كُلٌ

فاجر آن را در معصیت خداوند هزینه می کند. ⁽⁵⁾

روایت 4

احتجاج: ابن عتبه روایت کرده است که از جمله دلیل و برهان هایی که امام صادق علیه السلام در برابر عمرو ابن عبید و گروهی از معتزلی ها ذکر کرد بدین صورت بود که به عمرو گفت: در مورد تقسیم زکات، چه می گویی؟ عمرو بن عبید، این آیه را تلاوت کرد: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ»⁽⁶⁾،{صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان و متصدّیان [گردآوری و پخش] آن، اختصاص دارد.} و تا آخر آیه را تلاوت کرد. امام گفت: بلی. اما تو چگونه آن را تقسیم می‌کنی؟ عمرو بن عبید گفت: صدقات را به هشت بخش تقسیم می‌کنم و هر بخشی را به گروهی می‌دهم. امام فرمود: گرچه یک گروه آنان ده هزار تن شوند و یک گروه دیگر از یک تن و دو تن و یا سه تن تجاوز نکنند؟ تو برای این چند نفر معدود به اندازه آن ده هزار نفر، سهم برابر مقرر می‌کنی؟ عمرو بن عبید گفت: بلی. امام صادق فرمود: و حتما زکات شهریان را با زکات بادیه نشینان جمع می‌کنی و بین مستحقین شهری و مستحقین بیابانی به طور مساوی تقسیم می کنی؟ عمرو بن عبید گفت: بلی. امام صادق فرمود: تو از همه جهت با سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم به مخالفت برخاسته‌ای. رسول خدا زکات بادیه نشینان را میان مستحقین بادیه نشین تقسیم می‌کرد، و زکات شهریان را میان مستحقین شهری. رسول خدا سهام مستحقین را برابر نمی‌دانست بلکه به مقداری که از آن ها حاضر می شد و مقداری که از آنان حاضر بود، مطابق صلاحدید خود، به هر گروهی مقداری عطا می‌کرد. و اگر در سخن من تردید داری، (بدان که) فقهای مدینه و مشایخ آنجا در اینکه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم این گونه عمل می نمود هیچ اختلافی با هم ندارند. ⁽⁷⁾

روایت 5

علل الشرایع: ابن سنان از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: پدرم از هشام بن عبد الملک زمینی را به فلان و فلان هزار دینار خریده و شرط کردند که زکات ده سال آن مال را هشام بدهد و این شرط به خاطر آن صورت گرفت که هشام والی بود. ⁽⁸⁾

روایت 6

المحاسن : ابن سنان روایت کرده که امام صادق علیه السلام فرمود: صدقه حیوانات پهن پا و سم دار به مسلمانان متجمل پرداخت می شود و صدقه طلا و نقره و هر آنچه زمین می رویاند (غلات) به فقرا داده شود. گفتم: چگونه حکم بدین صورت تشریع شده است؟ فرمود: آن افراد ظاهر آراسته دارند و از مردم شرم می کنند از این رو بهترین این دو نوع صدقه از نظر مردم را باید به آنها اختصاص داد و هر دو نوع آن جزء صدقه می باشد. ⁽⁹⁾

صَدَقَةٌ⁽¹⁾.

«7»

سن، [المحاسن] أَبِي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي وَلَّادٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: لَا يُعْطَي أَحَدٌ أَقَلَّ مِنْ خَمْسَةِ دَرَاهِمَ مِنَ الزَّكَاةِ وَ هُوَ أَقَلُّ مَا فَرَضَ اللَّهُ مِنَ الزَّكَاةِ⁽²⁾.

«8»

ضا، [فقه الرضا عليه السلام]: أَوَّلُ أَوْقَاتِ الزَّكَاةِ بَعْدَ مَا مَضَي سِتَّةُ أَشْهُرٍ مِنَ السَّنَةِ لِمَنْ أَرَادَ تَقْدِيمَ الزَّكَاةِ وَ لَا يَجُوزُ فِي الزَّكَاةِ أَنْ يُعْطَي أَقَلَّ مِنْ نِصْفِ دِينَارٍ .

وَ إِنِّي أَرْوِي عَنْ أَبِيَ الْعَالِمِ عليه السلام فِي تَقْدِيمِ الزَّكَاةِ وَ تَأْخِيرِهَا أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ أَوْ سِتَّةَ أَشْهُرٍ إِلَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهَا أَنْ تَدْفَعَهَا إِذَا وَجَبَ عَلَيْكَ وَ لَا يَجُوزُ لَكَ تَقْدِيمُهَا وَ تَأْخِيرُهَا لِأَنَّهَا مَقْرُونَةٌ بِالصَّلَاةِ وَ لَا يَجُوزُ لَكَ تَقْدِيمُ الصَّلَاةِ قَبْلَ وَقْتِهَا وَ لَا تَأْخِيرُهَا إِلَّا أَنْ يَكُونَ قَضَاءً وَ كَذَلِكَ الزَّكَاةُ وَ إِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ تُقَدِّمَ مِنْ زَكَاةِ مَالِكَ شَيْئاً تُفَرِّجُ بِهِ عَنْ مُؤْمِنٍ فَاجْعَلْهَا دَيْناً عَلَيْهِ فَإِذَا أحلت [حَلَ] عَلَيْكَ وَقْتُ الزَّكَاةِ فَاحْسُبْهَا لَهُ زَكَاةً فَإِنَّهُ يُحْسَبُ لَكَ مِنْ زَكَاةِ مَالِكَ وَ يُكْتَبُ لَكَ أَجْرُ الْقَرْضِ وَ الزَّكَاةِ وَ إِنْ كَانَ لَكَ عَلَي رَجُلٍ مَالٌ وَ لَمْ يَتَهَيَّأْ لَكَ قَضَاؤُهُ فَاحْسُبْهَا مِنَ الزَّكَاةِ إِنْ شِئْتَ .

وَ قَدْ أَرْوِي عَنِ الْعَالِمِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ نِعْمَ الشَّيْ‌ءُ الْقَرْضُ إِنْ أَيْسَرَ قَضَاكَ وَ إِنْ عَسُرَ حَسَبْتَهُ مِنْ زَكَاةِ مَالِكَ.

«9»

شي، [تفسير العياشي] عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ‌⁽³⁾قَالَ لَيْسَ تِلْكَ الزَّكَاةَ وَ لَكِنَّهُ الرَّجُلُ يَتَصَدَّقُ بِنَفْسِهِ الزَّكَاةَ عَلَانِيَةً لَيْسَ بِسِرٍّ⁽⁴⁾.

«10»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام قَالَ: لَا بَأْسَ بِتَعْجِيلِ الزَّكَاةِ قَبْلَ مَحَلِّهَا بِشَهْرٍ أَوْ نَحْوِهِ إِذَا احْتِيجَ إِلَيْهَا وَ قَدْ تَعَجَّلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله زَكَاةَ الْعَبَّاسِ قَبْلَ مَحَلِّهَا فِي أَمْرٍ احْتَاجَ إِلَيْهَا فِيهِ‌⁽⁵⁾.

روایت 7

المحاسن : ابی ولاد از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: به هیچ کسی کمتر از پنج درهم به عنوان زکات پرداخت نمی شود و این کمترین مقداری است که خداوند در زکات واجب کرده است. ⁽⁶⁾

روایت 8

فقه الرضا: اولین اوقات پرداخت زکات پس از گذشت شش ماه از سال است برای کسی که می خواهد پرداخت زکات مالش را مقدم دارد و جایز نیست که در زکات، کمتر از نصف دینار پرداخت شود.

من از پدرم عالم اهل البیت در مقدم داشتن زکات و مؤخر داشتن آن به مدت چهار ماه و شش ماه روایت می کنم. لیکن مقصود این است که چون واجب شود، باید بدهی و تقدیم و تاخیر آن جایز نیست زیرا حق سبحانه و تعالی دستور به زکات را مقرون دستور به نماز کرده است و چنانکه مقدم داشتن و مؤخر داشتن نماز جایز نیست مگر به عنوان قضا، زکات نیز این چنین است، پس اگر دوست داشتی که پرداخت مقداری از زکات مالت را مقدم داری که مومنی را به وسیله آن از غم و مصیبت نجات دهی، آن را به عنوان قرض به او بده و زمانی که وقت زکات برسد، آن مالی را که به او دادی به عنوان زکات خود حساب کن و این مال به عنوان زکات مال تو به حساب می آید و ثواب قرض و زکات برای تو نوشته می شود. و اگر در نزد شخصی مالی داری و این شرایط برایت فراهم نشود که مال را از او بگیری، پس اگر خواهی آن را زکات حساب کن.

من از پدرم روایت می کنم که فرمود: نیکو چیزی است قرض دادن، اگر قرض گیرنده تمکن یابد آن را خواهد پرداخت و اگر پرداخت قرض برای او دشوار شود، به عنوان زکات مالت به حساب بیاور.

روایت 9

تفسیر عیاشی: حلبی از امام صادق علیه السلام روایت می کند که از او درباره این سخن خداوند: «وَإِن تُخْفُوها وَتُؤْتُوها الْفُقَرَاء فَهوَ خَیرٌ لُّکمْ»،⁽⁷⁾{اگر صدقه‌ها را آشکار کنید، این، کارِ خوبی است، و اگر آن را پنهان دارید و به مستمندان بدهید، این برای شما بهتر است.} پرسیدم، فرمود: آن زکات نیست، بلکه آن صدقه ای است که شخص خودش می پردازد. زکات آشکارا است و نه پنهانی. ⁽⁸⁾

روایت 10

دعائم الاسلام: از جعفر ابن محمد علیه السلام نقل شده که فرمود: عیبی ندارد که پرداخت زکات را پیش از وقت لزوم آن، به اندازه یک ماه یا بیشتر - در هنگام ضرورت - مقدم بداری. و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم، زکات عبّاس (عموی خود) را، در امری که به آن نیازمند بود، پیش از وقت آن گرفت. ⁽⁹⁾

باب 9 أدب المصدق

الآيات

التوبة: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ‌⁽¹⁾.

الأخبار

«1»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] أَبُو عَمْرٍو عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: أَيُّمَا حِلْفٍ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَإِنَّ الْإِسْلَامَ لَمْ يَرُدَّهُ‌⁽²⁾

قال في النهاية: أصل الحلف المعاقدة في الجاهلية علي الفتن و القتال و الغارات فذلك الذي ورد النهي عنه في الإسلام بقوله صلّي اللّه عليه و آله: لا حلف في الإسلام. و ما كان في الجاهلية علي نصرة المظلوم و صلة الارحام فذلك الذي قال فيه: و ما كان من حلف في الجاهلية لا يزيده الإسلام الا شدة. انتهي.

أقول: و الظاهر أن المراد بقوله لا حلف في الإسلام أنّه لا ينبغي بعد الإسلام عقد حلف فان الإسلام أمر بالعدل و الاحسان و نهي عن الفحشاء و المنكر، و بعد أن كان الزعيم الكفيل في كل ذلك هو اللّه تعالي عزّ و جلّ، فلا مزيد عليه، مع أن الإسلام لا يريد من المسلم أن يأتي بالخيرات حمية و هي لا تخلو عن رئاء و سمعة، و لا أن ينتهي عن المنكرات عصبية و ذمارا و هي تنافي الإخلاص و الطاعة، بل انما يريد منهم الخيرات ما استطاعوا مخلصا و يطلب منهم الانزجار عن الفحشاء و المنكرات طوعا و رغبة ليزكيهم و يسعدهم.

و اما حلف الجاهلية فما كان علي الغارات و الظلم فالاسلام ينهي عن أصل العمل كيف و الحلف عليه، و أمّا ما كان علي نصرة المظلوم كحلف الفضول فالاسلام انما أوكده بأوامره: فأخذ عليهم أن ينصروا اخاهم ظالما أو مظلوما و جعل تتكافا دماؤهم و يجير عليهم أدناهم ... .

و روي عنه صلّي اللّه عليه و آله في لفظ آخر لتلك الخطبة أنّه قال: اوفوا بحلف الجاهلية فانه لا يزيده إلا شدة و لا تحدثوا حلفا في الإسلام رواه الترمذي و قال حسن، علي ما في المشكاة: 347.

وَ لَا حِلْفَ فِي الْإِسْلَامِ

باب نهم : آداب مربوط به گرد آورنده زکات

آیات

{از اموال آنان صدقه‌ای بگیر تا به وسیله آن پاک و پاکیزه‌شان سازی، و برایشان دعا کن، زیرا دعای تو برای آنان آرامشی است، و خدا شنوای داناست.}

روایات

روایت 1

امالی طوسی: عمرو بن شعیب از پدرش از جدش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می کند که فرمود: هر عهد و پیمانی که در زمان جاهلیت بوده است اسلام آن را تقویت کرد و عهد و پیمانی در اسلام نیست⁽⁴⁾،

الْمُسْلِمُونَ يَدٌ عَلَي مَنْ سِوَاهُمْ يُجِيرُ عَلَيْهِمْ أَدْنَاهُمْ وَ يَرُدُّ عَلَيْهِمْ أَقْصَاهُمْ‌⁽¹⁾

و الظاهر عندي أن المراد بقرينة ما قبله و ما بعده أن لاقصي أفراد المسلمين و أبعدهم من الجماعة أن يحضر في شوراهم و يتكلم بما يحضره من النصيحة لهم و يرد عليهم آراءهم و يخطئهم، أو يحضر مجامعهم فإذا رأي منكرا ردّ عليهم و صرفهم الي الحق، و لو كان قاصيا و ليس لاحد النكير عليه بقول: ما أنت و ذاك؟ و أشباهه.

تُرَدُّ سَرَايَاهُمْ عَلَي قُعَّدِهِمْ‌⁽²⁾لَا يُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ وَ دِيَةُ الْكَافِرِ نِصْفُ دِيَةِ الْمُؤْمِنِ وَ لَا جَلَبَ وَ لَا جَنَبَ‌⁽³⁾وَ لَا تُؤْخَذُ صَدَقَاتُهُمْ إِلَّا فِي دُورِهِمْ.

ترجمه نشده

چرا که مسلمانان علیه غیر مسلمانان متحد هستند؛ به طوری که اگر دورترین آنان به غیر مسلمانان امان دهد، نزدیک ترین مسلمان به بلاد کفر، آن امان را رعایت می کند. جنگجویان مسلمان، غنایم را با کسانی که در خانه نشسته اند تقسیم می کنند. انسان مؤمن به خاطر انسان کافر کشته نمی شود؛ چرا که دیه کافر نصف دیه مومن است وجلَب و جنَب در اسلام نیست⁽⁴⁾و صدقه های آن ها فقط در خانه هایشان گرفته می شود .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: هَذَا الْحَدِيثُ فِي خُطْبَتِهِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ قَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ‌⁽¹⁾.

«2»

مع، [معاني الأخبار] مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ الزَّنْجَانِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ الْقَاسِمِ بْنِ سَلَّامٍ بِإِسْنَادٍ مُتَّصِلٍ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: أَنَّهُ كَتَبَ لِوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ الْحَضْرَمِيِّ وَ لِقَوْمِهِ :

مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي الْأَقْيَالِ الْعَبَاهِلَةِ مِنْ أَهْلِ حَضْرَمَوْتَ بِإِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَ عَلَي التِّيعَةِ شَاةٌ وَ التِّيمَةُ لِصَاحِبِهَا وَ فِي السُّيُوبِ الْخُمُسُ لَا خِلَاطَ وَ لَا وِرَاطَ وَ لَا شِنَاقَ وَ لَا شِغَارَ وَ مَنْ أَجْبَي فَقَدْ أَرْبَي وَ كُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ.

قال أبو عبيد الأقيال ملوك باليمن دون الملك الأعظم واحدهم قيل يكون ملكا علي قومه و العباهلة الذين قد أقروا علي ملكهم لا يزالون عنه و كل مهمل فهو معبهل و قال تأبط شرا:

متي تبغني ما دمت حيا مسلما *** تجدني مع المسترعل المتعبهل

فالمسترعل الذي يخرج في الرعيل و هي الجماعة من الخيل و غيرها و المتعبهل الذي لا يمنع من دني‌⁽²⁾قال الراجز⁽³⁾يذكر الإبل إنها قد أرسلت

ترجمه نشده

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم این حدیث را در خطبه روز جمعه ایراد کرد و فرمود: ای مردم ... ⁽⁴⁾

روایت 2

معانی الاخبار: قاسم ابن سلام به سندی که تا پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله رسیده است، گفت که: رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله به وائل بن حجر حضرمی و قبیله‌اش چنین نگاشت:

«نوشته‌ایست از محمّد، فرستاده خدا به سوی ملوک و زمامدارانی که همواره بر سریر حکومت برقرارند از اهالی حضر موت، که موظّفند به خواندن نماز، و دادن زکات، اوّلین نصاب گوسفند (چهل گوسفند) یک گوسفند، و گوسفندی که برای شیرش در خانه نگهداشته می شود از آن مالکش می‌باشد، و از معادن (که استخراج شود) یک پنجم ثابت است، و جایز نیست «خلاط» (مخلوط کردن چهارپایان) و «وراط» (فریفتن مصدّق با بدر کردن گوسفند از میان گوسفندان، پراکنده کردن گله را یا پنهان کردن مواشی خود، در میان مواشی دیگران یا مخفی کردن در کوه و صحرا، (تا صدقه‌گیرنده مطلع نشود) و نه «شناق» (گرفتن زکات چیزی از میان دو نصاب) و نه «ازدواج به مبادله» یعنی دو شخص، دختر یا خواهر یکدیگر را بدون مهریّه به همسری در آورند، و هر کس کِشت را قبل از رسیدن بفروشد، ربا خورده است، و هر نوع مست کننده‌ای حرام است».

ابو عبید گوید: «أقیال» پادشاهانی بودند در یمن، که مرتبه‌شان پائین‌تر از پادشاه بزرگ بود و به تک تک آنان «قیل» گفته می‌شد، که او مهتر و پادشاه قبیله خود بود. «عباهله» (ملوک حمیرند) که پیوسته بر اورنگ سلطنت تکیه دارند و هر بیکار و سر خود رهاشده‌ای را که از هر کاری که اراده اوست منع نشود، «معبهل» گویند و تأبط شرا گفته است:

تا وقتی که زنده هستم، هر وقت به دنبال من باشی

مرا با پیش رو گله و اشخاص بیکار و سرخود رها شده می یابی.

«مسترعل» گله بان یا صاحب آن که همراه گله اسب و یا شتران آید، یعنی پیش رو گله، و «متعبهل» آن است که از کوچکترین چیزی منع نمی‌گردد. گفت «راجز» دسته شتری را گوید که رها شده تا برود و آب بیاشامد و به حال خود رها است که به هر جایی برود:

شترها را رها کند هر طور می خواهد بر

علي الماء ترده كيف شاءت:

عباهل عبهلها الوراد

يعني الإبل أرسلت علي الماء ترده كيف شاءت و التيعة الأربعون من الغنم و التيمة يقال إنها الشاة الزائدة علي الأربعين حتي تبلغ الفريضة الأخري و يقال إنها الشاة يكون لصاحبها في منزله يحتلبها و ليست بسائمة و هي الغنم الربائب التي يروي فيها عن إبراهيم أنه قال ليس في الربائب صدقة قال أبو عبيد و ربما احتاج صاحبها إلي لحمها فيذبحها فيقال عند ذلك قد اتأم الرجل و اتأمت المرأة⁽¹⁾قال الحطيئة يمدح آل لأي:

فما تتئم جاره آل لأي *** و لكن يضمنون لها قراها

يقول لا يحتاج إلي أن يذبح تيمتها قال و السيوب الركاز و لا أراه أخذ إلا من السيب و هو العطية تقول من سيب الله و عطائه و أما قوله لا خلاط و لا وراط فإنه يقال إن الخلاط إذا كان بين الخليطين عشرون و مائة شاة لأحدهما ثمانون و للآخر أربعون فإذا جاء المصدق و أخذ منها شاتين رد صاحب الثمانين علي صاحب الأربعين ثلث شاة فتكون عليه شاة و ثلث شاة و علي الآخر ثلثا شاة و إن أخذ المصدق من العشرين و المائة شاة واحدة رد صاحب الثمانين علي صاحب الأربعين ثلث شاة فيكون عليه ثلثا شاة و علي الآخر ثلث شاة⁽²⁾فهذا قوله لا خلاط و الوراط الخديعة و الغش و يقال إن قوله لا خلاط و لا وراط كقوله لا يجمع بين متفرق و لا يفرق بين مجتمع.

قال الصدوق و هذا أصح و الأول ليس بشي‌ء.

و قوله لا شناق فإن الشنق هو ما بين الفريضتين و هو ما زاد من الإبل من الخمس إلي العشر و ما زاد علي العشر إلي خمس عشرة يقول لا يؤخذ من ذلك

آبشخور وارد شود.

یعنی شترها رها شدند که هر طور بخواهند بر آبشخور وارد آیند. «تیعه» چهل رأس از گوسفند است، و «تیمه» گوسفندان زائد بر چهل رأس تا به نصاب دوم زکات را گویند. و گفته شده: گوسفند شیرده خانگی است که بیابان‌چر نیست و گوسفند خانگی است که جهت شیر و بره نگهداری می‌شود، و از ابراهیم در این مورد روایت شده که فرمود: ربائب زکات واجب نیست. أبو عبید می‌گوید: چه بسا صاحب آن نیاز به گوشتش پیدا می‌کند و آن را می‌کشد، و در آن هنگام گفته می‌شود: مرد ذبح کرد گوسفند شیرده را، و زن دوگانه زائید. حطیئة، خاندان لوی را چنین ستوده است:

آل لوی گوسفند خانگی شیرده خود را نمی کشند

بلکه مهمان نوازی را برای آن ضمانت می کنند.

می گوید: نیازی ندارد که گوسفند شیرده خانگی خود را بکشد. أبو عبید گوید: «سیوب» مال پنهان کرده در زمین است و به نظرم حتما از «سیب» که عطا و بخشش می‌باشد، اقتباس شده، و می گویی: «از بخششهای الهی و عطای اوست». امّا فرمایش رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم «لا خلاط» و «لا وراط»، گفته شده: «خلاط» مخلوط شدن چهارپایان است، یعنی: هر گاه دو نفر گوسفند خود را با هم مخلوط کردند و مجموعا یک صد و بیست گوسفند شده که یکی از آنها مالک هشتاد رأس، و دیگری مالک چهل رأس می‌باشد، و هر گاه که گیرنده زکات آمد و دو گوسفند از آن گلّه گرفت، آنکه هشتاد رأس دارد به آنکه چهل رأس دارد، قیمت یک سوم گوسفند را بپردازد بنا بر این او یک گوسفند و یک سوم گوسفند پرداخته است و دیگری دو سوم گوسفند. و اگر گیرنده زکات از مجموع یک صد و بیست، یک گوسفند گرفت (مالک هشتاد رأس، یک سوم یک گوسفند را به مالک چهل رأس می پردازد، پس صاحب هشتاد رأس دو سوم یک گوسفند را پرداخته، و صاحب چهل رأس، یک سوم یک گوسفند) و این است آنچه در اسلام ممنوع شده، می‌فرماید: که «لا خلاط». و «وراط» (فریفتن) است یعنی: چیز کم بها را در چیز گرانبها مخلوط نمودن و گول زدن مشتری است، و گفته‌اند: فرمایش آن حضرت «لا خلاط و لا وراط» همانند قول کسی است که گفته باشد: (جمع نمی‌گردد میان پراکنده شده و پراکندگی ایجاد نمی‌شود در میان جمع شده).

شیخ صدوق گوید: قول اخیر صحیح‌تر می‌باشد و معنی اوّل قابل اعتبار نیست.

و امّا فرموده‌اش «لا شناق» «شنق» فاصله بین دو نصاب از زکات شتر، فاصله پنج تا ده، و آنچه افزون بر ده است تا پانزده از شتر، می‌گوید: «از آن

شي‌ء و كذلك جميع الأشناق قال الأخطل يمدح رجلا:

قرم تعلق أشناق الديات به *** إذ المئون أمرت حوله حملا

و أما قوله لا شغار فإنه كان الرجل في الجاهلية يخطب إلي الرجل ابنته أو أخته و مهرها أن يزوجه أيضا ابنته أو أخته فلا يكون مهر سوي ذلك فنهي عنه و قوله صلي الله عليه و آله و من أجبي فقد أربي فالإجباء بيع الحرث قبل أن يبدو صلاحه‌⁽¹⁾.

«3»

ضا، [فقه الرضا عليه السلام]: يَقْصِدُ الْمُصَدِّقُ الْمَوْضِعَ الَّذِي فِيهِ الْغَنَمُ فَيُنَادِي يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ هَلْ لِلَّهِ فِي أَمْوَالِكُمْ حَقٌّ فَإِنْ قَالُوا نَعَمْ أَمَرَ أَنْ يُخْرَجَ الْغَنَمُ وَ يُفَرِّقُهَا فِرْقَتَيْنِ وَ يُخَيِّرُ صَاحِبَ الْغَنَمِ فِي إِحْدَي الْفِرْقَتَيْنِ وَ يَأْخُذُ الْمُصَدِّقُ صَدَقَتَهَا مِنَ الْفِرْقَةِ الثَّانِيَةِ فَإِنْ أَحَبَّ صَاحِبُ الْغَنَمِ أَنْ يَتْرُكَ الْمُصَدِّقُ لَهُ هَذِهِ فَلَهُ ذَاكَ وَ يَأْخُذُ غَيْرَهَا وَ إِنْ لَمْ يُرِدْ صَاحِبُ الْغَنَمِ أَنْ يَأْخُذَهُ أَيْضاً فَلَيْسَ لَهُ ذَلِكَ وَ لَا يُفَرِّقُ الْمُصَدِّقُ بَيْنَ غَنَمٍ مُجْتَمِعَةٍ وَ لَا يَجْمَعُ بَيْنَ مُتَفَرِّقَةٍ.

«4»

شي، [تفسير العياشي] عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ أَبِيهِ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ هُوَ يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ أَدَّبَ رَسُولَهُ صلي الله عليه و آله فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ قَالَ خُذْ مِنْهُمْ مَا ظَهَرَ وَ مَا تَيَسَّرَ وَ الْعَفْوُ الْوَسَطُ⁽²⁾.

«5»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ الْوَاسِطِيِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِمْ بِها جَارِيَةٌ هِيَ فِي الْإِمَامِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ نَعَمْ‌⁽³⁾.

«6»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ قَوْلُهُ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِمْ بِها أَ هُوَ قَوْلُهُ وَ آتُوا الزَّكاةَ قَالَ قَالَ الصَّدَقَاتُ فِي النَّبَاتِ وَ الْحَيَوَانِ وَ الزَّكَاةُ فِي الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ زَكَاةُ

چیزی گرفته نمی‌شود» و فاصله تمامی نصابها این چنین است. اخطل در ستایش مردی گفته است:

مرد بزرگواری است که دیه های شتر به او تعلق می گیرد

زمانی که دیه صدها شتر در اطرافش را متحمل می شود.

و اما فرموده رسول خدا صلی الله علیه و آله: «و لا شغار» یک زناشوئی تعویضی در زمان جاهلیّت بوده، بدین گونه که مردی به خواستگاری دختر و یا خواهر شخص دیگری می‌رفت و کابین او را بر این قرار می‌داد که دختر یا خواهر خود را نیز به او بدهد و مهریه‌ای جز این مهریه در کار نبود، که حضرت از آن نهی فرموده است. و فرموده‌اش این است: «و من أجبی فقد أربی» یعنی هر کس اجباء کند ربا داده است. «اجباء» فروختن زراعت است قبل از آنکه محصول آن آشکار گردد، و به ثمر نشیند. ⁽⁴⁾

روایت 3

فقه الرضا علیه السلام: عاملی که گیرنده زکات است، آن موضعی را که گوسفند در آنجاست قصد می کند و ندا می‌کند که ای گروه مسلمانان! آیا برای خدا در اموال شما حقی هست؟ پس اگر بگویند: بلی، امر کند که گوسفند را بیرون آورند و آن را دو گروه کند و صاحب آن را مخیّر سازد که هر یک از این دو گروه را که می‌خواهد اختیار کند و گروه دیگر را عامل برمی‌دارد پس اگر صاحب آن دوست داشته باشد آنچه را عامل برداشته به او تعلق گیرد و آن چه او دارد عامل بردارد، می‌تواند، و اگر بعد از برداشتن، همان اول را نخواهد بردارد، این حق را ندارد. و عامل اجازه ندارد گوسفندان گردهم آمده را متفرق کند و نیز اجازه ندارد گوسفندان (چند کس) را گردهم آورد.

روایت 4

تفسیر عیاشی: از حسن ابن علی بن نعمان، از پدرش، از کسی که از امام صادق علیه السلام شنیده است روایت کرده است که ایشان فرمودند: همانا خدا، رسولش صلی الله علیه و آله و سلم را تعلیم کرد. پس فرمود: ای محمد! «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ»،⁽⁵⁾{گذشت پیشه کن، و به [کار] پسندیده فرمان ده، و از نادانان رُخ برتاب.} فرمود: از آنان آن چه را ظاهر و آسان است بگیر و عفو (بخشش) حد میانه است. ⁽⁶⁾

روایت 5

تفسیر عیاشی: از علی ابن حسان واسطی، از یکی از اصحابمان، از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که گفت: از ایشان در باره این سخن خدای تبارک و تعالی: «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِم بِهَا» ⁽⁷⁾{از اموال آنان صدقه‌ای بگیر تا به وسیله آن پاک و پاکیزه‌شان سازی} سؤال کردم که آیا پس از رسول خدا که سلام و درود خدا بر او و اهل بیت او باد، در باره امام نیز جریان دارد؟ فرمود: بلی. ⁽⁸⁾

روایت 6

تفسیر عیاشی: از زراره، از امام صادق علیه السلام روایت شده است که گفت: به ایشان عرض کردم: آیا این فرموده خدا: «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِم بِهَا»، {از اموال آنان صدقه‌ای بگیر تا به وسیله آن پاک و پاکیزه‌شان سازی.} (آیا) همان فرموده او: «وَءَاتَوُا الزَّکَوَةَ»، {و زکات داده‌اند} است؟ گفت: فرمود: صدقه در گیاهان و حیوانات است و زکات در طلا و نقره

الصَّوْمِ‌⁽¹⁾.

«7»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله نَهَي أَنْ يُحْلَفَ النَّاسُ عَلَي صَدَقَاتِهِمْ وَ قَالَ هُمْ فِيهَا مَأْمُونُونَ يَعْنِي أَنَّهُ مَنْ أَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ لَهُ مَالٌ تَجِبُ فِيهِ زَكَاةٌ وَ لَمْ يُوجَدْ ظَاهِراً عِنْدَهُ لَمْ يُسْتَحْلَفْ .

وَ نَهَي أَنْ يُثْنَي عَلَيْهِمْ فِي عَامٍ مَرَّتَيْنِ وَ لَا يُؤْخَذُونَ بِهَا فِي عَامٍ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً وَ نَهَي أَنْ يُغْلَظَ عَلَيْهِمْ فِي أَخْذِهَا مِنْهُمْ أَوْ أَنْ يُقْهَرُوا عَلَي ذَلِكَ أَوْ يُضْرَبَ أَوْ يُشَدَّدَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُكَلَّفُوا فَوْقَ طَاقَتِهِمْ وَ أَمَرَ أَنْ لَا يَأْخُذَ الْمُصَدِّقُ مِنْهُمْ إِلَّا مَا وَجَدَ فِي أَيْدِيهِمْ وَ أَنْ يَعْدِلَ فِيهِمْ وَ لَا يَدَعَ لَهُمْ حَقّاً يَجِبُ عَلَيْهِمْ.

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام: أَنَّهُ أَوْصَي مِخْنَفَ بْنَ سُلَيْمٍ الْأَزْدِيَّ وَ قَدْ بَعَثَهُ عَلَي الصَّدَقَةِ بِوَصِيَّةٍ طَوِيلَةٍ أَمَرَهُ فِيهَا بِتَقْوَي اللَّهِ رَبِّهِ فِي سَرَائِرِ أُمُورِهِ وَ خَفِيَّاتِ أَعْمَالِهِ وَ أَنْ يَتَلَقَّاهُمْ بِبَسْطِ الْوَجْهِ وَ لِينِ الْجَانِبِ وَ أَمَرَهُ أَنْ يَلْزَمَ التَّوَاضُعَ وَ يَجْتَنِبَ التَّكَبُّرَ فَإِنَّ اللَّهَ يَرْفَعُ الْمُتَوَاضِعِينَ وَ يَضَعُ الْمُتَكَبِّرِينَ .

ثُمَّ قَالَ لَهُ يَا مِخْنَفَ بْنَ سُلَيْمٍ إِنَّ لَكَ فِي هَذِهِ الصَّدَقَةِ نَصِيباً وَ حَقّاً مَفْرُوضاً وَ لَكَ فِيهِ شُرَكَاءُ فُقَرَاءُ وَ مَسَاكِينُ وَ غَارِمُونَ وَ مُجَاهِدُونَ وَ أَبْنَاءُ سَبِيلٍ وَ مَمْلُوكُونَ وَ مُتَأَلِّفُونَ وَ إِنَّا مُوَفُّوكَ حَقَّكَ فَوَفِّهِمْ حُقُوقَهُمْ وَ إِلَّا فَإِنَّكَ مِنْ أَكْثَرِ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خَصْماً وَ بُؤْساً لِامْرِئٍ خَصْمُهُ مِثْلُ هَؤُلَاءِ.

وَ عَنْهُ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: يُؤْخَذُ صَدَقَاتُ أَهْلِ الْبَادِيَةِ عَلَي مِيَاهِهِمْ وَ لَا يُسَاقُونَ يَعْنِي مِنْ مَوَاضِعِهِمُ الَّتِي هُمْ فِيهَا إِلَي غَيْرِهَا قَالَ وَ إِذَا كَانَ الْجَدْبُ أُخِّرُوا حَتَّي يُخْصِبُوا⁽²⁾.

وَ عَنْهُ عليه السلام: أَنَّهُ أَمَرَ أَنْ تُؤْخَذَ الصَّدَقَةُ عَلَي وَجْهِهَا الْإِبِلُ مِنَ الْإِبِلِ وَ الْبَقَرُ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمُ مِنَ الْغَنَمِ وَ الْحِنْطَةُ مِنَ الْحِنْطَةِ وَ التَّمْرُ مِنَ التَّمْرِ.

و زکات روزه. ⁽³⁾

روایت 7

دعائم الاسلام: جعفر ابن محمد از پدرانش از علی علیه السلام نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نهی کرد که مردمان را، به هنگام گرفتن زکات و صدقات سوگند دهند، و گفت: آنان در این باره مورد اعتمادند. یعنی هرکس انکار کند که مالی دارد که زکات در آن واجب است و در ظاهر نزد او مالی نباشد، سوگند داده نمی شود.

و نهی کرد از این که در یک سال دو بار از ایشان گرفته شود و در یک سال فقط یک بار از آنان گرفته می شود و نهی کرد که در گرفتن صدقات با مردمان درشتی کنند و به زور متوسل شوند، یا ایشان را بزنند یا سختگیری کنند، یا بیش از توانایی برایشان تحمیل کنند؛ و فرمان داد که گیرنده صدقات جز آنچه در دست ایشان است نگیرد، و در حق ایشان به عدالت رفتار کند و حقی را که برای آن ها واجب است فرو نگذارد.

از امام علی علیه السلام نقل شده است که هنگامی که مخنف بن سلیم ازدی را برای تحصیل داری زکات روانه کرد، سفارش طولانی ای به او کرد و گفت که در کارهای پنهانی خود از پروردگار خویش پروا کند، و با مردمان با گشاده‌رویی و نرمخویی رو به رو شود. و به او فرمان داد که فروتنی پیشه کند، و از تکبر بپرهیزد، که خدا فروتنان را برمی‌آورد و متکبران را تنزل می‌دهد. سپس به او فرمود: ای محنف بن سلیم! تو را در این صدقه بهره و حقی معین است، و شرکایی داری که عبارتند از بینوایان و مسکینان و بدهکاران و مجاهدان و در راه ماندگان و بردگان و دلجویی‌شدگان. ما حق تو را می‌دهیم، تو هم حق آنان را بده، در غیر این صورت مدعیان تو در روز بازپسین بسیار خواهند بود، و بدا به حال کسی که مدعیان او چنین کسان (بینوایان و ..) باشند.

و از ایشان نقل شده که فرمود: صدقه های بادیه نشین ها از آب های آن ها گرفته می شود و از مکان هایی که در آنجا هستند به مکان دیگر رانده نمی شوند. فرمود: و هرگاه خشکسالی بود (جمع آوری صدقه آنها) به تاخیر می افتد تا در رفاه و نعمت قرار بگیرند. ⁽⁴⁾

و از ایشان نقل شده که امر فرمودند صدقه از جنسش گرفته شود: صدقه شتر از شتر، گاو از گاو، گوسفند از گوسفند، گندم از گندم و خرما از خرما .

و هذا و الله أعلم إذا لم يكن أهل الصدقات أهل تبر و لا ورق و كذلك كانوا يومئذ فأما إن كانوا يجدون الدنانير و الدراهم فأعطوا قيمة ما وجب عليهم ثمنا فلا بأس بذلك و لعل ذلك أن يكون صلاحا لهم و لغيرهم وَ قَدْ ذَكَرْنَا فِيمَا تَقَدَّمَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام أَنَّهُ قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ يُعْطِيَ مَنْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ زَكَاةٌ مِنَ الذَّهَبِ وَرِقاً بِقِيمَتِهِ وَ كَذَلِكَ لَا بَأْسَ أَنْ يُعْطِيَ مَكَانَ مَا وَجَبَ عَلَيْهِ مِنَ الْوَرِقِ ذَهَباً بِقِيمَتِهِ فَهَذَا مِثْلُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي إِعْطَاءِ مَا وَجَبَ فِي الْمَوَاشِي وَ الْحُبُوبِ وَ سَنَذْكُرُ بَعْدَ هَذَا إِعْطَاءَ الْقِيمَةِ فِيمَا يَتَفَاضَلُ فِي أَسْنَانِ الْإِبِلِ.

وَ عَنْهُ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: يُجْبِرُ الْإِمَامُ النَّاسَ عَلَي أَخْذِ الزَّكَاةِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله هَاتُوا رُبُعَ الْعُشْرِ مِنْ كُلِّ عِشْرِينَ مِثْقَالًا نِصْفَ مِثْقَالٍ وَ مِنْ كُلِّ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ خَمْسَةَ دَرَاهِمَ.

وَ رُوِّينَا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ وَ عَنْ آبَائِهِ وَ عَنْ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَيْسَ فِي أَرْبَعٍ مِنَ الْإِبِلِ شَيْ‌ءٌ وَ إِذَا كَانَتْ خَمْسَةً سَائِمَةً فَفِيهَا شَاةٌ ثُمَّ لَيْسَ فِيمَا زَادَ عَلَي الْخَمْسِ شَيْ‌ءٌ حَتَّي تَبْلُغَ عَشْراً فَإِذَا كَانَتْ عَشْراً فَفِيهَا شَاتَانِ إِلَي خَمْسَةَ عَشَرَ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسَةَ عَشَرَ فَفِيهَا ثَلَاثُ شِيَاهٍ إِلَي عِشْرِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ عِشْرِينَ فَفِيهَا أَرْبَعٌ فَإِذَا كَانَتْ خَمْساً وَ عِشْرِينَ فَفِيهَا ابْنَةُ مَخَاضٍ‌⁽¹⁾فَإِنْ لَمْ تَكُنِ ابْنَةُ مَخَاضٍ فَابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ إِلَي خَمْسٍ وَ ثَلَاثِينَ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا ابْنَةُ لَبُونٍ إِلَي خَمْسٍ وَ أَرْبَعِينَ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا حِقَّةٌ طَرُوقَةُ الْفَحْلِ إِلَي سِتِّينَ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا جَذَعَةٌ إِلَي خَمْسٍ وَ سَبْعِينَ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا بِنْتَا لَبُونٍ إِلَي تِسْعِينَ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا حِقَّتَانِ طَرُوقَتَا الْفَحْلِ إِلَي مِائَةٍ وَ عِشْرِينَ فَإِنْ زَادَتْ فَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ وَ فِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ.

فابنة المخاض الذي قد استكملت حولا ثم دخلت في الثاني كأن أمها قد

این موارد - و خداوند بر همه چیز داناتر است - زمانی است که صدقه دهنده ها اهل طلای ریخته نشده و درهم های ضرب خورده معاملاتی نباشند همان طور که در آن زمان این گونه بوده است. اما اگر دینار و درهم بیابند، قیمت آنچه که بر آن ها واجب شده را می پردازند و اشکالی ندارد. و چه بسا این امر به صلاح خود آنان و دیگران باشد و در مطالبی که پیشتر ذکر شد، از جعفر ابن محمد علیه السلام روایت کردیم که فرمود: اگر شخصی که زکات طلا بر او واجب است، معادل آن درهم (ضرب خورده) بپردازد و نیز ایرادی ندارد اگر کسی که زکات درهم (ضرب خورده) بر او واجب است، معادل آن، طلا زکات بدهد. این حکم همانند آن چیزی است که در مبحث اعطای زکات چهارپایان و دانه ها ذکر کردیم و پس از این اعطای قیمت زکاتی را ذکر خواهیم کرد که که از عمر شتران بالاتر می رود.

و از آن حضرت نقل شده که امام فرمود: مردمان را بر پرداختن زکات وادار می‌کند، چراکه خدای متعال گفته است: «خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُم» {از اموال آنان صدقه‌ای بگیر تا به وسیله آن پاک سازی} و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم فرمود: یک چهلم را به عنوان زکات بیاورید، از هر بیست مثقال نصف مثقال و از هر دویست درهم پنج درهم.

از جعفر ابن محمد از پدرش و از پدرانش و از علی صلوات الله علیهم روایت کردیم که فرمودند: در چهار شتر زکات واجب نیست و هرگاه به پنج شتر بیابان گرد برسد یک گوسفند در آن واجب می‌شود، پس از آن، در بیشتر از پنج شتر زکات نیست تا اینکه به ده شتر برسد و چون به ده شتر رسید، دو گوسفند تا پانزده شتر و چون به پانزده شتر رسید، سه گوسفند تا بیست شتر و چون به بیست شتر رسید، چهار گوسفند و هرگاه به بیست و پنج شتر رسید، یک بنت مخاض زکات واجب است. اگر بنت مخاض نداشته باشد یک ابن لبون تا به سی و پنج برسد و چون یک شتر بر سی و پنج شتر افزوده شود یک بنت لبون تا چهل و پنج، و چون به چهل و پنج برسد و یک شتر بر آن افزوده شد، یک حقّه که با نر آماده جفت گیری باشد تا شصت شتر و اگر یکی بر آن افزوده شود یک جذعه تعلق می گیرد تا هفتاد و پنج و اگر یکی بر آن افزوده شود دو بنت لبون زکات لازم می آید تا نود، و اگر یکی بر آن افزوده شود، دو حقه ای که آماده جفت گیری با نر باشند لازم می آید تا صد و بیست، و هرگاه از این تعداد بیشتر شد در هر چهل شتر یک بنت لبون و در هر پنجاه شتر یک حقه تعلق می گیرد.

بنت مخاض شتری است که یک سال را تمام کرده و به سال دوم وارد شود گویی مادرش

بدا حملها بأخري و هي في المخاض أي في الحوامل فإذا استكملت السنتين و دخلت في الثالثة فهي بنت لبون كأن أمها وضعت فهي ذات لبن فإذا دخلت في الرابعة فهي حقة أي استحقت أن يحمل عليها و يركب فإذا دخلت في الخامسة فهي جذعة⁽¹⁾.

وَ عَنْ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمُصَدِّقُ فِي الْإِبِلِ السِّنَّ الَّتِي تَجِبُ لَهُ مِنَ الْإِبِلِ أَخَذَ سِنّاً فَوْقَهَا وَ رَدَّ عَلَي صَاحِبِ الْإِبِلِ فَضْلَ مَا بَيْنَهُمَا أَوْ أَخَذَ دُونَهَا وَ رَدَّ صَاحِبُ الْإِبِلِ فَضْلَ مَا بَيْنَهُمَا.

وَ عَنْهُمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَيْسَ فِي الْبَقَرِ شَيْ‌ءٌ حَتَّي تَبْلُغَ ثَلَاثِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ ثَلَاثِينَ وَ كَانَتْ سَائِمَةً لَيْسَتْ مِنَ الْعَوَامِلِ فَفِيهَا تَبِيعٌ أَوْ تَبِيعَةٌ حَوْلِيٌّ وَ لَيْسَ فِيهَا غَيْرُ ذَلِكَ حَتَّي تَبْلُغَ أَرْبَعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ أَرْبَعِينَ فَفِيهَا مُسِنَّةٌ إِلَي سِتِّينَ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتِّينَ فَفِيهَا تَبِيعَانِ أَوْ تَبِيعَتَانِ فَإِذَا بَلَغَتْ سَبْعِينَ فَفِيهَا مُسِنَّةٌ وَ تَبِيعٌ فَإِذَا بَلَغَتْ ثَمَانِينَ فَفِيهَا مُسِنَّتَانِ إِلَي تِسْعِينَ وَ فِي تِسْعِينَ ثَلَاثُ تَبَايِعَ إِلَي مِائَةٍ فَفِيهَا مُسِنَّةٌ وَ تَبِيعَانِ إِلَي مِائَةٍ وَ عَشَرَةٍ فَفِيهَا مُسِنَّتَانِ وَ تَبِيعٌ إِلَي عِشْرِينَ وَ مِائَةٍ فَإِذَا بَلَغَتْ عِشْرِينَ وَ مِائَةً فَفِيهَا ثَلَاثُ مُسِنَّاتٍ‌⁽²⁾ثُمَّ كَذَلِكَ فِي كُلِّ ثَلَاثِينَ تَبِيعٌ أَوْ تَبِيعَةٌ وَ فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ مُسِنَّةٌ وَ لَا شَيْ‌ءَ فِي الْأَوْقَاصِ وَ هُوَ مَا بَيْنَ الْفَرِيضَتَيْنِ وَ لَا فِي الْعَوَامِلِ مِنَ الْإِبِلِ وَ الْبَقَرِ وَ لَا شَيْ‌ءَ فِي الدَّوَاجِنِ مِنَ الْغَنَمِ وَ هِيَ الَّتِي تُرَبَّي فِي الْبُيُوتِ.

وَ عَنْهُمْ عليهم السلام أَنَّهُمْ قَالُوا: لَيْسَ فِيمَا دُونَ أَرْبَعِينَ مِنَ الْغَنَمِ شَيْ‌ءٌ فَإِذَا بَلَغَتْ أَرْبَعِينَ وَ رَعَتْ وَ حَالَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ فَفِيهَا شَاةٌ ثُمَّ لَيْسَ فِيمَا زَادَ عَلَي الْأَرْبَعِينَ شَيْ‌ءٌ حَتَّي تَبْلُغَ عِشْرِينَ وَ مِائَةً فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَمَا فَوْقَهَا فَفِيهَا شَاتَانِ حَتَّي تَنْتَهِيَ إِلَي مِائَتَيْنِ فَإِنْ زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا ثَلَاثُ شِيَاهٍ حَتَّي تَبْلُغَ ثَلَاثَمِائَةٍ فَإِذَا كَثُرَتْ فَفِي كُلِّ مِائَةٍ شَاةٌ .

وَ إِذَا كَانَ فِي الْإِبِلِ أَوِ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ مَا يَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ فَهُوَ نِصَابٌ وَ مَا اسْتُقْبِلَ‌⁽³⁾بَعْدَ ذَلِكَ احْتُسِبَ فِيهِ بِالصَّغِيرِ وَ الْكَبِيرِ مِنْهَا وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ ثَمَّ نِصَابٌ

می‌تواند دوباره شتر دیگری حامله شود، و آن در مخاض است یعنی در حامله ها. و چون دو سال را تمام کرد و وارد سال سوم شد بنت لبون نامیده می‌شود، گویی مادرش بچه آورده و پستانهایش شیر دارد. وقتی وارد سال چهارم شد حقّه نامند، زیرا توانایی حمل بار و سواری را دارد و چون وارد سال پنجم شد جذعه نامیده می‌شود.

از علی علیه السلام روایت شده که فرمود: اگرگیرنده زکات در شتر، سنّی را که در زکات واجب می گردد نیابد، شتری با سن بالاتر از آن را می گیرد و به صاحب شتر مازاد بین دو سن شتر را بر می گرداند یا شتری با سنی پایین تر از آن را می گیرد و صاحب شتر مازاد بین دو عمر شتر را به او بر می دهد.

و از ائمه صلوات الله علیهم نقل شده که فرمودند: در گاو زکات واجب نیست تا اینکه به سی گاو برسد و چون به سی گاو رسید و از گاوهای چراگاهی باشد و از گاوهای کار کن نباشد در آن تبیع یا تبیعه حولی واجب است و در غیر آن زکاتی نیست تا به چهل برسد، چون به چهل گاو رسید، در آن مسنّه است تا شصت گاو، پس اگر شصت تمام شود دو تبیع یا دو تبیعه واجب است، پس چون به هفتاد برسد یک مسنه و یک تبیع واجب است، پس چون به هشتاد رسد در آن دو مسنه است تا نود، و چون به نود رسید سه تبیع لازم می آید تا صد، چون به صد رسید یک مسنه و دو تبیع واجب می گردد تا صد و ده که در آن دو مسنه و یک تبیع تا صد و بیست، و چون به صد و بیست رسید سه مسنه واجب می گردد و سپس بدین ترتیب در هر سی گاو، یک تبیع یا یک تبیعه و در هر چهل گاو، یک مسنه و در اوقاص چیزی به عنوان زکات تعلق نمی گیرد، وقص، بین دو فریضه است. در شترها و گاوهای کاری (کارکن) زکات نیست و نیز در گوسفندهای خانگی که در خانه ها تربیت می شود زکات تعلق نمی گیرد .

و از ایشان علیهم السلام نقل شده که فرمودند: در کمتر از چهل گوسفند زکات نیست، پس هرگاه به چهل گوسفند برسد و بچرد و یک سال بر آن بگذرد یک گوسفند واجب است، سپس در بیشتر از چهل گوسفند زکات نیست تا به صد و بیست برسد پس چون بر صد و بیست، یکی یا بیشتر اضافه شود، دو گوسفند واجب است تا اینکه به دویست برسد. پس اگر بر دویست یکی اضافه شود سه گوسفند واجب است تا به سیصد برسد، پس هرگاه گوسفند زیاد شود، در هر صد تا یکی است.

و هرگاه در شتر یا گاو یا گوسفند چیزی باشد که زکات در آن واجب است، آن (حد) نصاب است و پس از آن هرچه پیش آید با کوچک و بزرگ آن محاسبه می شود، و اگر نصابی موجود نباشد

فَلَيْسَ فِي الْفُصْلَانِ وَ لَا فِي الْعَجَاجِيلِ وَ لَا فِي الْحُمْلَانِ‌⁽¹⁾شَيْ‌ءٌ حَتَّي يَحُولَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ.

وَ عَنْهُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَنَّهُ نَهَي أَنْ يُجْمَعَ فِي الصَّدَقَةِ بَيْنَ مُفْتَرِقٍ أَوْ يُفَرَّقَ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ وَ ذَلِكَ أَنْ يَجْمَعَ أَهْلُ الْمَوَاشِي مَوَاشِيَهُمْ لِلْمُصَدِّقِ إِذَا أَظَلَّهُمْ لِيَأْخُذَ مِنْ كُلِّ مِائَةٍ شَاةً وَ لَكِنْ يُحْسَبُ مَا عِنْدَ كُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ وَ يُؤْخَذُ مِنْهُ مُنْفَرِداً مَا يَجِبُ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ ثَلَاثَةَ نَفَرٍ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَرْبَعُونَ شَاةً فَجَمَعُوهَا لَمْ يَجِبْ لِلْمُصَدِّقِ فِيهَا إِلَّا شَاةٌ وَاحِدَةٌ وَ هِيَ إِذَا كَانَتْ كَذَلِكَ فِي أَيْدِيهِمْ وَجَبَ فِيهَا ثَلَاثُ شِيَاهٍ عَلَي كُلِّ وَاحِدٍ شَاةٌ وَ تَفْرِيقُ الْمُجْتَمِعِ أَنْ يَكُونَ لِرَجُلٍ أَرْبَعُونَ شَاةً فَإِذَا أَظَلَّهُ الْمُصَدِّقُ فَرَّقَهَا فِرْقَتَيْنِ لِئَلَّا يَجِبَ فِيهَا الزَّكَاةُ .

فَهَذَا مَا يَظْلِمُ فِيهِ أَرْبَابُ الْأَمْوَالِ وَ أَمَّا مَا يَظْلِمُ فِيهِ الْمُصَدِّقُ فَأَنْ يَجْمَعَ مَا لِرَجُلَيْنِ لَا تَجِبُ عَلَي وَاحِدٍ مِنْهُمَا الزَّكَاةُ كَأَنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عِشْرِينَ شَاةً⁽²⁾لَا تَجِبُ فِيهَا شَيْ‌ءٌ فَإِذَا جَمَعَ ذَلِكَ وَجَبَتْ فِيهِ شَاةٌ وَ كَذَلِكَ يُفَرِّقُ مَالَ الرَّجُلِ الْوَاحِدِ يَكُونُ لَهُ مِائَةٌ وَ عِشْرُونَ شَاةً يَجِبُ عَلَيْهِ فِيهَا شَاةٌ وَاحِدَةٌ فَيُفَرِّقُهَا أَرْبَعِينَ أَرْبَعِينَ لِيَأْخُذَ مِنْهَا ثَلَاثاً فَهَذَا لَا يَجِبُ وَ لَا يَنْبَغِي لِأَرْبَابِ الْأَمْوَالِ وَ لَا لِلسُّعَاةِ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ مُجْتَمِعٍ وَ لَا يَجْمَعُوا بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ‌⁽³⁾.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام أَنَّهُ قَالَ: وَ الْخُلَطَاءُ إِذَا جَمَعُوا مَوَاشِيَهُمْ وَ كَانَ الرَّاعِي وَاحِداً وَ الْفَحْلُ وَاحِداً لَمْ يُجْمَعْ أَمْوَالُهُمْ لِلصَّدَقَةِ وَ أُخِذَ مِنْ مَالِ كُلِ

پس در فصیل (بچه شتری که از مادرش جدا شود) و در عجول (گوساله) و در حمل (بچه گوسفند) زکات لازم نمی آید تا اینکه یک سال بر آن بگذرد.

از ایشان از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم نقل شده که نهی کرد از اینکه در صدقه، گوسفندان پراکنده را گرد آورند یا اینکه گوسفندان یک شخص را متفرق کنند و این بدین صورت است که صاحبان چهارپایان، زمانی که گیرنده زکات نزد آنها می آید، چهارپایان خود را گردآورند تا او از هر صد گوسفند زکات بگیرد بلکه بر اساس هر تعداد (گوسفند) که نزد هر کدام از آن هست محاسبه می شود و آنچه بر او واجب است به صورت تکی (فردی) از او گرفته می شود، زیرا اگر سه نفر می بودند و هر کدام از آن ها چهل گوسفند داشته باشند و گوسفندانشان را با هم گردآورند، بر گیرنده زکات واجب است که فقط یک گوسفند از آنان بگیرد و اگر گوسفندان هر کس جداگانه نزد خودش باشد، سه گوسفند در آن لازم می آید، یعنی برای هر کدام از آنها یک گوسفند. و متفرق کردن گوسفندان گردآمده به این صورت می باشد که شخصی چهل گوسفند داشته باشد و زمانی که گیرنده زکات نزد او می رود گوسفندانش را به دو گروه تقسیم می کند تا زکات در آن واجب نشود.

این مواردی است که صاحبان اموال در آن ظلم پیشه می کنند و اما ظلم زکات گیرنده بدین صورت است که مال دو نفر را که بر مال هر کدام از آن ها زکات واجب نمی شود، گردآورد، گویی که هر کدام از آن ها بیست گوسفند داشته باشند که در آن چیزی به عنوان زکات تعلق نمی گیرد؛ پس اگر گوسفندان آن دو را با هم گرد آورد یک گوسفند واجب می شود و بر همین منوال، مال شخصی که صد و بیست گوسفند دارد و یک گوسفند زکات در آن واجب است را به صورت (دسته های) چهل تایی متفرق می کند تا سه گوسفند از مال او بگیرد. پس برای صاحبان اموال و زکات گیرنده ها نه واجب و نه شایسته است که گوسفندان گردآمده را متفرق کنند و گوسفندان پراکنده را گردآورند. ⁽⁴⁾

از جعفر ابن محمد علیه السلام روایت شده است که فرمود: شرکاء اگر چهارپایانشان را با هم گردآورند و چوپان یکی باشد و حیوان نر یکی باشد، اموال آن ها برای صدقه یک جا حساب نمی شود و از مال هر

امْرِئٍ مَا يَلْزَمُهُ فَإِنْ كَانَا شَرِيكَيْنِ أُخِذَتِ الصَّدَقَةُ مِنْ جَمِيعِ الْمَالِ وَ تَرَاجَعَا بَيْنَهُمَا بِالْحِصَصِ عَلَي قَدْرِ مَا لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنْ رَأْسِ الْمَالِ.

وَ عَنْ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: لَا يَأْخُذُ الْمُصَدِّقُ هَرِمَةً وَ لَا ذَاتَ عَوَارٍ وَ لَا تَيْساً⁽¹⁾.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام أَنَّهُ قَالَ: لَا يَأْخُذُ الْمُصَدِّقُ فِي الصَّدَقَةِ شَاةَ اللَّحْمِ السَّمِينَةَ وَ لَا الرُّبَّي وَ هِيَ ذَاتُ دَرٍّ الَّتِي هِيَ عَيْشُ أَهْلِهَا وَ لَا الْمَاخِضَ‌⁽²⁾وَ لَا فَحْلَ الْغَنَمِ الَّذِي هُوَ لِضِرَابِهَا وَ لَا ذَوَاتِ الْعَوَارِ وَ لَا الْحُمْلَانَ وَ لَا الْفُصْلَانَ وَ لَا الْعَجَاجِيلَ وَ لَا يَأْخُذُ شِرَارَهَا وَ لَا خِيَارَهَا.

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: تُفَرَّقُ الْغَنَمُ أَثْلَاثاً فَيَخْتَارُ صَاحِبُ الْغَنَمِ ثُلُثاً وَ يَخْتَارُ السَّاعِي مِنَ الثُّلُثَيْنِ.

وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَنَّهُ نَهَي عَنْ صَدَقَةِ الْخَيْلِ وَ الْبِغَالِ وَ الْحَمِيرِ وَ الرَّقِيقِ.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام أَنَّهُ قَالَ: الزَّكَاةُ فِي الْإِبِلِ وَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ السَّائِمَةِ يَعْنِي الرَّاعِيَةَ وَ لَيْسَ فِي شَيْ‌ءٍ مِنَ الْحَيَوَانِ غَيْرِ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ الْأَصْنَافِ شَيْ‌ءٌ.

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام: أَنَّهُ أَمَرَ أَنْ تُضَاعَفَ الصَّدَقَةُ عَلَي نَصَارَي الْعَرَبِ‌⁽³⁾.

«8»

نهج، [نهج البلاغة]: وَ مِنْ وَصِيَّةٍ لَهُ عليه السلام كَانَ يَكْتُبُهَا لِمَنْ يَسْتَعْمِلُهُ عَلَي الصَّدَقَاتِ وَ إِنَّمَا ذَكَرْنَا مِنْهَا جُمَلًا لِيُعْلَمَ بِهَا أَنَّهُ عليه السلام كَانَ يُقِيمُ عِمَادَ الْحَقِّ وَ يُشْرِعْ أَمْثِلَةَ الْعَدْلِ فِي صَغِيرِ الْأُمُورِ وَ كَبِيرِهَا وَ دَقِيقِهَا وَ جَلِيلِهَا :

انْطَلِقْ عَلَي تَقْوَي اللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ لَا تُرَوِّعَنَّ مُسْلِماً وَ لَا تَجْتَازَنَّ عَلَيْهِ كَارِهاً وَ لَا تَأْخُذَنَّ مِنْهُ أَكْثَرَ مِنْ حَقِّ اللَّهِ فِي مَالِهِ فَإِذَا قَدِمْتَ عَلَي الْحَيِّ فَانْزِلْ بِمَائِهِمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخَالِطَ أَبْيَاتَهُمْ ثُمَّ امْضِ إِلَيْهِمْ بِالسَّكِينَةِ وَ الْوَقَارِ حَتَّي تَقُومَ

کدام، چیزی که لازم است گرفته می شود. اگر دو شریک باشند، صدقه از همه مال گرفته می شود و بر حساب سرمایه هر کدام از آن دو، سهم تعیین می شود.

از علی علیه السلام روایت شده که فرمود: شتر پیر و عیب دار و بز نر برای زکات گرفته نمی شود.

از جعفر ابن محمد علیه السلام نقل شده که فرمود: گیرنده زکات، گوسفند گوشتی چاق و الربّی یعنی گوسفند شیردهی که معاش صاحبش باشد و گوسفند آبستن و گوسفند نری که برای جفت گیری است و گوسفند عیب دار و حَمَل (برّه) و فصیل (بچه شتری که از مادرش جدا شود) و عجول (گوساله) را به عنوان صدقه نمی گیرد و بدترین و بهترین آن ها را نیز نباید بگیرد.

از علی علیه السلام روایت شده است که فرمود: گوسفندان به سه دسته تقسیم می شود، پس صاحب گوسفندان یک سوم را اختیار می کند و کارگزار زکات از دو سوم دیگر اختیار می کند. از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم روایت شده که از صدقه اسب و استر و الاغ و برده نهی کرده است.

از جعفر ابن محمد علیه السلام نقل شده که فرمود: زکات در شتر و گاو و گوسفند سائمه یعنی چرنده زکات تعلق می گیرد و در غیر این سه دسته حیوان چیزی نیست. از علی علیه السلام روایت شده که دستور داد از عرب های نصرانی دو برابر گرفته شود. ⁽⁴⁾

روایت 8

نهج البلاغه: از جمله سفارش های علی علیه السلام که به ماموران جمع آوری زکات می نوشت. ما بخشی از این وصیت را آوردیم تا معلوم شود که امام ارکان حق را به پا می‌داشت و نمادهای عقل را در کارهای کوچک یا بزرگ، با ارزش یا بی مقدار، به کار می بست.

«با ترس از خدایی که یکتاست و همتایی ندارد حرکت کن و مسلمانی را نترسان، یا با زور از زمین او نگذر، و افزون‌تر از حقوق الهی در مالش از او مگیر. هر گاه به آبادی رسیدی، در کنار آب فرود آی، و وارد خانه های آنان مشو، سپس با آرامش و وقار به سوی آنان حرکت کن، تا در

بَيْنَهُمْ فَتُسَلِّمَ عَلَيْهِمْ وَ لَا تُخْدِجْ بِالتَّحِيَّةِ لَهُمْ‌⁽¹⁾

ثُمَّ تَقُولُ عِبَادَ اللَّهِ أَرْسَلَنِي إِلَيْكُمْ وَلِيُّ اللَّهِ وَ خَلِيفَتُهُ لِآخُذَ مِنْكُمْ حَقَّ اللَّهِ فِي أَمْوَالِكُمْ فَهَلْ لِلَّهِ فِي أَمْوَالِكُمْ مِنْ حَقٍّ فَتُؤَدُّوهُ إِلَي وَلِيِّهِ فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ لَا فَلَا تُرَاجِعْهُ وَ إِنْ أَنْعَمَ لَكَ مُنْعِمٌ‌⁽²⁾فَانْطَلِقْ مَعَهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخِيفَهُ أَوْ تُوعِدَهُ أَوْ تَعْسِفَهُ أَوْ تُرْهِقَهُ‌⁽³⁾فَخُذْ مَا أَعْطَاكَ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ .

وَ إِنْ كَانَتْ لَهُ مَاشِيَةٌ أَوْ إِبِلٌ فَلَا تَدْخُلْهَا إِلَّا بِإِذْنِهِ فَإِنَّ أَكْثَرَهَا لَهُ فَإِذَا أَتَيْتَهَا فَلَا تَدْخُلْهَا دُخُولَ مُتَسَلِّطٍ عَلَيْهِ وَ لَا عَنِيفٍ بِهِ وَ لَا تُنَفِّرَنَّ بَهِيمَةً وَ لَا تُفْزِعَنَّهَا وَ لَا تَسُوءَنَّ صَاحِبَهَا فِيهَا وَ اصْدَعِ الْمَالَ صَدْعَيْنِ ثُمَّ خَيِّرْهُ فَإِذَا اخْتَارَ فَلَا تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَ ثُمَّ اصْدَعِ الْبَاقِيَ صَدْعَيْنِ ثُمَّ خَيِّرْهُ فَإِذَا اخْتَارَ فَلَا تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَ⁽⁴⁾فَلَا تَزَالُ بِذَلِكَ حَتَّي يَبْقَي مَا فِيهِ وَفَاءٌ لِحَقِّ اللَّهِ فِي مَالِهِ فَاقْبِضْ حَقَّ اللَّهِ مِنْهُ فَإِنِ اسْتَقَالَكَ فَأَقِلْهُ ثُمَّ اخْلِطْهُمَا ثُمَّ اصْنَعْ مِثْلَ الَّذِي صَنَعْتَ أَوَّلًا حَتَّي تَأْخُذَ حَقَّ اللَّهِ فِي مَالِهِ وَ لَا تَأْخُذَنَّ عَوْداً وَ لَا هَرِمَةً وَ لَا مَكْسُورَةً وَ لَا مَهْلُوسَهً‌⁽⁵⁾وَ لَا ذَاتَ عَوَارَةٍ .

وَ لَا تَأْمَنَنَّ عَلَيْهَا إِلَّا مَنْ تَثِقُ بِدِينِهِ رَافِقاً بِمَالِ الْمُسْلِمِينَ حَتَّي يُوصِلَهُ إِلَي وَلِيِّهِمْ فَيَقْسِمَهُ بَيْنَهُمْ وَ لَا تُوَكِّلْ بِهَا إِلَّا نَاصِحاً شَفِيقاً وَ أَمِيناً حَفِيظاً غَيْرَ مُعْنِفٍ وَ لَا مُجْحِفٍ وَ لَا مُلْغِبٍ وَ لَا مُتْعِبٍ‌⁽⁶⁾ثُمَّ أَحْدِرْ إِلَيْنَا مَا اجْتَمَعَ عِنْدَكَ نُصَيِّرْهُ

میانشان قرار گیری، به آنها سلام کن، و در سلام و تعارف کوتاهی نکن.»

سپس می‌گویی: «ای بندگان خدا، مرا ولیّ خدا و جانشین او به سوی شما فرستاده، تا حق خدا را که در اموال شماست تحویل گیرم، آیا در اموال شما حقّی برای خداوند است که به نماینده او بپردازید؟» اگر کسی گفت: نه، دیگر به او مراجعه نکن، و اگر کسی پاسخ داد: آری، همراهش برو، بدون آن که او را بترسانی، یا تهدید کنی، یا به کار مشکلی وادار سازی یا او را خسته کنی، هر چه از طلا و نقره به تو داد، بگیر.

و اگر دارای دام یا شتر بود، بدون اجازه‌اش داخل مشو، که اکثر اموال از آن اوست. آنگاه که داخل شدی مانند اشخاص سلطه‌گر و خشن رفتار نکن، حیوانی را رم مده و هراسان مکن، و دامدار را مرنجان، حیوانات را به دو دسته تقسیم کن و به صاحبش اجازه ده که خود انتخاب کند، پس از انتخاب از او رو برمگردان، سپس باقی مانده را به دو دسته تقسیم کن و صاحبش را اجازه ده که خود انتخاب کند و بر انتخاب او خرده مگیر، به همین گونه رفتار کن تا باقی مانده، حق خداوند باشد. پس حق خداوند را بگیر و اگر دامدار از این تقسیم و انتخاب ناراضی بود، و از تو درخواست گزینش دوباره دارد، همراهی کن، پس حیوانات را درهم کن، و به دو دسته تقسیم نما، همانند آغاز کار، تا حق خدا را از آن برگیری. و در تحویل گرفتن حیوانات، حیوان پیر و دست و پا شکسته، بیمار و معیوب و لاغر را به عنوان زکات نپذیر.

و به فردی که اطمینان نداری، و نسبت به اموال مسلمین دلسوز نیست، مسپار، تا آن را به پیشوای مسلمین برساند و او در میان آنها تقسیم گرداند. و کسی را به کار بگمار که خیر خواه و مهربان، امین و حافظ، که نه خشن و نه سختگیر باشد. نه تند براند و نه حیوانات را خسته کند، سپس آنچه از بیت المال جمع آوری شد برای ما بفرست، تا در

حَيْثُ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فَإِذَا أَخَذَهَا أَمِينُكَ فَأَوْعِزْ إِلَيْهِ أَنْ لَا يَحُولَ بَيْنَ نَاقَةٍ وَ بَيْنَ فَصِيلِهَا وَ لَا يَمْصُرَ⁽¹⁾لَبَنَهَا فَيُضِرَّ ذَلِكَ بِوَلَدِهَا وَ لَا يَجْهَدَنَّهَا رُكُوباً وَ لْيَعْدِلْ بَيْنَ صَوَاحِبَاتِهَا فِي ذَلِكَ وَ بَيْنَهَا وَ لْيُرَفِّهْ عَلَي اللَّاغِبِ وَ لْيَسْتَأْنِ بِالنَّقِبِ وَ الظَّالِعِ‌⁽²⁾وَ لْيُورِدْهَا مَا تَمُرُّ بِهِ مِنَ الْغُدُرِ وَ لَا يَعْدِلْ بِهَا عَنْ نَبْتِ الْأَرْضِ إِلَي جَوَادِّ الطُّرُقِ وَ لْيُرَوِّحْهَا فِي السَّاعَاتِ وَ لْيُمْهِلْهَا عِنْدَ النِّطَافِ‌⁽³⁾وَ الْأَعْشَابِ حَتَّي يَأْتِيَنَا بِهَا بِإِذْنِ اللَّهِ بُدَّناً مُنْقِيَاتٍ غَيْرَ مُتْعَبَاتٍ وَ لَا مَجْهُودَاتٍ لِنَقْسِمَهَا عَلَي كِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله فَإِنَّ ذَلِكَ أَعْظَمُ لِأَجْرِكَ وَ أَقْرَبُ لِرُشْدِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‌⁽⁴⁾.

كِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ عَنْ يَحْيَي بْنِ صَالِحٍ الْجَرِيرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْوَلِيدُ بْنُ عَمْرٍو كَانَ ثِقَةً عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: بَعَثَ عَلِيٌّ عليه السلام مُصَدِّقاً مِنَ الْكُوفَةِ إِلَي بَادِيَتِهَا فَقَالَ عَلَيْكَ يَا عَبْدَ اللَّهِ بِتَقْوَي اللَّهِ وَ سَاقَ الْحَدِيثَ نَحْوَ مَا مَرَّ بِأَدْنَي تَغْيِيرٍ.

«9»

نهج، [نهج البلاغة]: وَ مِنْ عَهْدٍ لَهُ إِلَي بَعْضِ عُمَّالِهِ وَ قَدْ بَعَثَهُ عَلَي الصَّدَقَةِ فِي مِثْلِهِ أَمَرَهُ بِتَقْوَي اللَّهِ فِي سَرَائِرِ أُمُورِهِ وَ خَفِيَّاتِ أَعْمَالِهِ حَيْثُ لَا شَهِيدَ غَيْرُهُ وَ لَا وَكِيلَ دُونَهُ وَ أَمَرَهُ أَنْ لَا يَعْمَلَ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ فِيمَا ظَهَرَ فَيُخَالِفَ إِلَي غَيْرِهِ فِيمَا أَسَرَّ وَ مَنْ لَمْ يَخْتَلِفْ سِرُّهُ وَ عَلَانِيَتُهُ وَ فِعْلُهُ وَ مَقَالَتُهُ فَقَدْ أَدَّي الْأَمَانَةَ وَ أَخْلَصَ الْعِبَادَةَ وَ أَمَرَهُ أَلَّا يَجْبَهَهُمْ وَ لَا يَعْضَهَهُمْ‌⁽⁵⁾وَ لَا يَرْغَبَ عَنْهُمْ تَفَضُّلًا بِالْإِمَارَةِ

نیازهایی که خدا اجازه فرموده مصرف کنیم. هر گاه حیوانات را به دست فردی امین سپردی، به او سفارش کن تا: «بین شتر و نوزادش جدایی نیفکند، و شیر آن را ندوشد تا به بچّه‌اش زیانی وارد نشود. در سوار شدن بر شتران عدالت را رعایت کند، و مراعات حال شتر خسته یا زخمی را که سواری دادن برای او سخت است بنماید. آنها را در سر راه به درون آب ببرد، و از جاده‌هایی که دو طرف آن علف زار است به جادّه بی علف نکشاند، و هر چند گاه شتران را مهلت دهد تا استراحت کنند، و هر گاه به آب و علفزار رسید، فرصت دهد تا علف بخورند و آب بنوشند» تا آنگاه که به اذن خدا بر ما وارد شوند، فربه و سر حال، نه خسته و کوفته، که آنها را بر أساس رهنمود قرآن، و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تقسیم نماییم. عمل به دستورات یاد شده مایه بزرگی پاداش و رشد و کمال تو خواهد شد. ان شاء اللّه.» ⁽⁶⁾

کتاب الغارات: جعفر ابن محمد گوید: علی علیه السلام کارگزار مالیاتی را از کوفه به بیابان های آن فرستاد. پس گفت: ای بنده خدا! بر توست که پروای خدا را داشته باشی و حدیث را به صورتی که گذشت با کمترین تغییر بیان کرد.

روایت 9

نهج البلاغه: در نامه ای به یکی از ماموران مالیات که او را برای گردآوری زکات فرستاده بود: «او را به ترس از خدا در اسرار پنهانی، و اعمال مخفی سفارش می‌کنم، آنجا که هیچ گواهی غیر از او، و نماینده‌ای جز خدا نیست، و سفارش می‌کنم که مبادا در ظاهر خدا را اطاعت و در خلوت نافرمانی کند، و هر کس، آشکار و پنهانش، و گفتار و کردارش در تضاد نباشد، امانت الهی را پرداخته، و عبادت را خالصانه انجام دهد. و به او سفارش می‌کنم با مردم تند خو نباشد، و به آنها دروغ نگوید، و با مردم به جهت اینکه

عَلَيْهِمْ فَإِنَّهُمُ الْإِخْوَانُ فِي الدِّينِ وَ الْأَعْوَانُ عَلَي اسْتِخْرَاجِ الْحُقُوقِ .

وَ إِنَّ لَكَ فِي هَذِهِ الصَّدَقَةِ نَصِيباً مَفْرُوضاً وَ حَقّاً مَعْلُوماً وَ شُرَكَاءَ أَهْلَ مَسْكَنَةٍ وَ ضُعَفَاءَ ذَوِي فَاقَةٍ وَ إِنَّا مُوَفُّوكَ حَقَّكَ فَوَفِّهِمْ حُقُوقَهُمْ وَ إِلَّا فَإِنَّكَ مِنْ أَكْثَرِ النَّاسِ خُصُوماً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ بؤسا [بُؤْسَي] لِمَنْ خَصْمُهُ عِنْدَ اللَّهِ الْفُقَرَاءُ وَ الْمَسَاكِينُ وَ السَّائِلُونَ وَ الْمَدْفُوعُونَ وَ الْغَارِمُ وَ ابْنُ السَّبِيلِ وَ مَنِ اسْتَهَانَ بِالْأَمَانَةِ وَ رَتَعَ فِي الْخِيَانَةِ وَ لَمْ يُنَزِّهْ نَفْسَهُ وَ دِينَهُ عَنْهَا فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ الْخِزْيَ فِي الدُّنْيَا وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ أَذَلُّ وَ أَخْزَي وَ إِنَّ أَعْظَمَ الْخِيَانَةِ خِيَانَةُ الْأُمَّةِ وَ أَفْظَعَ الْغِشِّ غِشُّ الْأَئِمَّةِ وَ السَّلَامُ‌⁽¹⁾.

أقول

قد مر شرح الخبرين في كتاب الفتن.

باب 10 حق الحصاد و الجداد و سائر حقوق المال سوي الزكاة

الآيات

اشارة

الأنعام: وَ آتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ‌⁽²⁾

الذاريات: وَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ‌⁽³⁾

القلم: إِنَّا بَلَوْناهُمْ كَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّها مُصْبِحِينَ وَ لا يَسْتَثْنُونَ فَطافَ عَلَيْها طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَ هُمْ نائِمُونَ فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ فَتَنادَوْا مُصْبِحِينَ أَنِ اغْدُوا عَلي حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صارِمِينَ فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ يَتَخافَتُونَ أَنْ لا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ وَ غَدَوْا عَلي حَرْدٍ قادِرِينَ فَلَمَّا رَأَوْها قالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ قالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَكُمْ

بر آنها حکومت دارد بی اعتنایی نکند، چه اینکه مردم برادران دینی، و یاری دهندگان در جمع آوری حقوق الهی می‌باشند.»

و به او فرمود: «برای تو در این زکاتی که جمع می‌کنی سهمی معیّن، و حقّی روشن است، و شریکانی از مستمندان و ضعیفان داری، همان گونه که ما حق تو را کامل می‌دهیم، تو هم باید نسبت به حقوق کامل آنان وفادار باشی، اگر چنین نکنی در روز رستاخیز بیش از همه دشمن داری، و وای بر کسی که در پیشگاه خدا، فقرا و مساکین، و درخواست کنندگان و آنان که از حقّشان محرومند، و بدهکاران و ورشکستگان و در راه ماندگان، دشمن او باشند و از او شکایت کنند. کسی که امانت الهی را خوار شمارد، و دست به خیانت آلوده کند، خود و دین خود را پاک نساخته، و درهای خواری را در دنیا به روی خود گشوده، و او در قیامت خوارتر و رسواتر خواهد بود، و همانا بزرگ‌ترین خیانت، خیانت به ملّت، و رسواترین دغلکاری، دغلبازی با امامان است، با درود.» ⁽⁴⁾

مؤلف

شرح این دو خبر در کتاب فتنه ها (الفتن و المحن) گذشت .

باب دهم : حق برداشت محصول و میوه چینی درخت خرما و دیگر حقوق اموال به جز زکات

آیات

{و حق [بینوایان از] آن را روز بهره‌برداری از آن بدهید، و [لی] زیاده‌روی مکنید که او اسرافکاران را دوست ندارد.}

{و همانان که در اموالشان حقّی معلوم است، برای سائل و محروم.}

لَوْ لا تُسَبِّحُونَ قالُوا سُبْحانَ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلي بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ قالُوا يا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا طاغِينَ عَسي رَبُّنا أَنْ يُبْدِلَنا خَيْراً مِنْها إِنَّا إِلي رَبِّنا راغِبُونَ كَذلِكَ الْعَذابُ وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ‌⁽¹⁾

المعارج: وَ الَّذِينَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ‌⁽²⁾.

الأخبار

«1»

مَجَالِسُ الشَّيْخِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُبْدُونٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْأَصَمِّ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: لَا يَسْأَلُ اللَّهُ عَبْداً عَنْ صَلَاةٍ بَعْدَ الْفَرِيضَةِ وَ لَا عَنْ صَدَقَةٍ بَعْدَ الزَّكَاةِ وَ لَا عَنْ صَوْمٍ بَعْدَ شَهْرِ رَمَضَانَ‌⁽³⁾.

«2»

تَقْرِيبُ الْمَعَارِفِ، مِنْ تَارِيخِ الثَّقَفِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ قَالَ: كَانَ أَبُو ذَرٍّ جَالِساً عِنْدَ عُثْمَانَ وَ كُنْتُ عِنْدَهُ جَالِساً إِذْ قَالَ عُثْمَانُ أَ رَأَيْتُمْ مَنْ أَدَّي زَكَاةَ مَالِهِ هَلْ فِي مَالِهِ حَقٌّ غَيْرُهُ قَالَ كَعْبٌ لَا فَدَفَعَ أَبُو ذَرٍّ بِعَصَاهُ فِي صَدْرِ كَعْبٍ ثُمَّ قَالَ يَا ابْنَ الْيَهُودِيَّيْنِ أَنْتَ تُفَسِّرُ كِتَابَ اللَّهِ بِرَأْيِكَ لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ إِلَي قَوْلِهِ وَ آتَي الْمالَ عَلي حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبي وَ الْيَتامي وَ الْمَساكِينَ‌⁽⁴⁾ثُمَّ قَالَ أَ لَا تَرَي أَنَّ عَلَي الْمُصَلِّي بَعْدَ إِيتَاءِ الزَّكَاةِ حَقّاً فِي مَالِهِ الْخَبَرَ.