بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 84

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 84: کتاب نماز - 5

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة کتاب الصلاة / ادامه باب های کتاب الصلوة از جلد قبل

باب 47 ما ینبغی أن یقرأ کل یوم و لیلة

روایات

«1»

مَجَالِسُ الصَّدُوقِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ عَبْدٍ یَقُولُ کُلَّ یَوْمٍ سَبْعَ مَرَّاتٍ أَسْأَلُ اللَّهَ الْجَنَّةَ وَ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ إِلَّا قَالَتِ النَّارُ یَا رَبِّ أَعِذْهُ‌⁽¹⁾.

«2»

الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَا مِنْ مُؤْمِنٍ یَقْتَرِفُ فِی یَوْمٍ أَوْ لَیْلَةٍ أَرْبَعِینَ کَبِیرَةً یَقُولُ وَ هُوَ نَادِمٌ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَیَّ الْقَیُّومَ بَدِیعَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ وَ أَسْأَلُهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیَّ إِلَّا غَفَرَهَا اللَّهُ لَهُ ثُمَّ قَالَ وَ لَا خَیْرَ فِیمَنْ یُقَارِفُ فِی کُلِّ یَوْمٍ أَوْ لَیْلَةٍ أَرْبَعِینَ کَبِیرَةً⁽²⁾.

بیان

فی الکافی أکثر من أربعین‌⁽³⁾أی إنما خصصنا بالأربعین لأن من أتی بأکثر منها لا ینفعه هذا الدعاء أو لا یوفقه لتلاوته و علی ما فی الخصال لعل الغرض عدم جرأة الناس علی الکبائر اتکالا علی هذا الاستغفار فلعله لا یوفق لذلک

باب چهل و هفتم : ذکرهایی که بهتر است در هر شب و روز خوانده شود

روایات

روایت 1

مجالس صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ بنده ای هفت مرتبه در روز نمی گوید: «أسئل الله الجنة و أعوذ بالله من النار»،{از خدا بهشت می خواهم و از شر جهنم به خدا پناه می برم.} مگر اینکه آتش می گوید: پروردگارا، او را پناه ده⁽⁴⁾.

روایت 2

الخصال: هشام نقل کرده است که امام صادق علیه السلام فرمود: هر مؤمنی که در روز یا شب مرتکب چهل گناه کبیره شود و پس از آن با حالت پشیمانی بگوید: «استغفر الله الذی لا اله الا هو الحی القیوم بدیع السموات و الارض ذاالجلال و الاکرام و أسئله أن یتوب علیَّ»، {از خداوندی که خدایی جز او نیست و آفریننده آسمان ها و زمین و صاحب شکوه و کرامت است، آمرزش می طلبم و از او می خواهم که توبه مرا بپذیرد.} خداوند گناهان او را می بخشد. سپس فرمود: کسی که در هر روز یا هر شب مرتکب چهل گناه کبیره شود، خیری ندارد.⁽⁵⁾

توضیح

در کتاب کافی⁽⁶⁾آمده است: «بیشتر از چهل گناه کبیره کند»، یعنی ما به این دلیل گفتیم چهل گناه کبیره کند؛ چون کسی که در روز بیشتر از چهل گناه کبیره کند، یا این دعا برایش اثری ندارد یا اصلا توفیق گفتن این دعا را نخواهد داشت. طبق آنچه در کتاب الخصال آمده است، شاید هدف این باشد که مردم با تکیه بر این ذکر، جرأت نداشته باشند گناه کبیره کنند، به خاطر اینکه شاید توفیق گفتن این ذکر را نداشته باشند؛ هر چند آنچه در کافی آمده ظاهرتر است و در آن بعد از هشام سالم «عمّن ذکره» آمده است و نیز در دعا آمده است: «أن یصلی علی محمد و آل محمد و أن یتوب علیَّ».

و ما في الكافي أظهر و فيه بعد هشام بن سالم عمن ذكره‌⁽¹⁾و في الدعاء و أن يصلي علي محمد و آل محمد و أن يتوب علي.

«3»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَخِيهِ الْحُسَيْنِ عَنْ عُمَرَ بْنِ بَزِيعٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَبْعَ مَرَّاتٍ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَي كُلِّ نِعْمَةٍ كَانَتْ أَوْ هِيَ كَائِنَةٌ فَقَدْ أَدَّي شُكْرَ مَا مَضَي وَ شُكْرَ مَا بَقِيَ‌⁽²⁾.

أَقُول

سَيَأْتِي فِي أَبْوَابِ فَضَائِلِ السُّوَرِ⁽³⁾مُسْنَداً عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْأَنْعَامِ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ كَانَ مِنَ الْآمِنِينَ- يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ لَمْ يَرَ النَّارَ بِعَيْنِهِ أَبَداً⁽⁴⁾.

وَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ يُوسُفَ فِي كُلِّ يَوْمٍ أَوْ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ بَعَثَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ جَمَالُهُ عَلَي جَمَالِ يُوسُفَ وَ لَا يُصِيبُهُ فَزَعٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ كَانَ مِنْ خِيَارِ عِبَادِ اللَّهِ‌⁽⁵⁾.

وَ عَنْهُ عليه السلام قَالَ: مَنْ أَدْمَنَ قِرَاءَةَ سُورَةِ النُّورِ فِي كُلِّ يَوْمٍ أَوْ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ لَمْ يَزْنِ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ أَبَداً حَتَّي يَمُوتَ فَإِذَا هُوَ مَاتَ شَيَّعَهُ إِلَي قَبْرِهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ كُلُّهُمْ يَدْعُونَ وَ يَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَهُ حَتَّي يُدْخَلَ فِي قَبْرِهِ‌⁽⁶⁾.

وَ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عليهما السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ فِي كُلِ

روایت 3

ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در هر روز هفت مرتبه بگوید: «الحمد لله علی کل نعمة کانت او هی کائنة»، {به خاطر نعمت هایی بود و خواهد بود، سپاس مخصوص خداوند است}، شکر گذشته و آینده را به جا آورده است.⁽⁷⁾

مؤلف

در باب فضیلت سوره ها⁽⁸⁾روایتی از ابن عباس خواهیم آورد که: هر کس سوره انعام را در هر شب بخواند، در روز قیامت در امان خواهد بود و هیچگاه جهنم را با چشمش نخواهد دید⁽⁹⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره یوسف را در هر روز یا شب بخواند، خداوند او را به زیبایی یوسف برخواهد انگیخت و ترس و اندوه قیامت را نخواهد دید و از بندگان برگزیده خدا خواهد بود.⁽¹⁰⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره نور را در هر روز یا شب بخواند، هیچ یک از خانواده او زنا نخواهد کرد تا بمیرد و وقتی بمیرد، هفتاد هزار ملائکه جنازه او را به قبرش تشییع می کنند و تا وقتی داخل قبر وارد شود همگی برای او دعا می کنند و از خدا برای او آمرزش می طلبند⁽¹¹⁾.

امام کاظم علیه السلام فرمود: هرکس سوره «تبارک الذی نزّل الفرقان» را در هر

لَيْلَةٍ لَمْ يُعَذِّبْهُ اللَّهُ أَبَداً وَ لَمْ يُحَاسِبْهُ وَ كَانَ مَنْزِلُهُ فِي الْفِرْدَوْسِ الْأَعْلَي‌⁽¹⁾.

وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ لُقْمَانَ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ وُكِّلَ بِهِ فِي لَيْلَتِهِ مَلَائِكَةٌ يَحْفَظُونَهُ مِنْ إِبْلِيسَ وَ جُنُودِهِ حَتَّي يُمْسِيَ‌⁽²⁾.

وَ عَنْهُ عليه السلام: مَنْ قَرَأَ حم الْمُؤْمِنَ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ وَ أَلْزَمَهُ كَلِمَةَ التَّقْوَي وَ جَعَلَ الْآخِرَةَ خَيْراً لَهُ مِنَ الْأُولَي‌⁽³⁾.

وَ عَنْهُ عليه السلام قَالَ: مَنْ أَدْمَنَ قِرَاءَةَ حم الزُّخْرُفِ آمَنَهُ اللَّهُ فِي قَبْرِهِ مِنْ هَوَامِّ الْأَرْضِ وَ مِنْ ضَمَّةِ الْقَبْرِ حَتَّي يَقِفَ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ جَاءَتْ حَتَّي تُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ بِأَمْرِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي‌⁽⁴⁾.

وَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْحُجُرَاتِ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ أَوْ فِي كُلِّ يَوْمٍ كَانَ مِنْ زُوَّارِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله‌⁽⁵⁾.

وَ عَنْهُ عليه السلام قَالَ: مَنْ كَانَ يُدْمِنُ قِرَاءَةَ وَ النَّجْمِ فِي كُلِّ يَوْمٍ أَوْ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ عَاشَ مَحْمُوداً بَيْنَ النَّاسِ وَ كَانَ مَغْفُوراً لَهُ وَ مُحَبَّباً بَيْنَ النَّاسِ‌⁽⁶⁾.

«4»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ فَضْلِ بْنِ يُوسُفَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ كُلَّ يَوْمٍ خَمْسَاً وَ عِشْرِينَ مَرَّةً- اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِمِينَ وَ الْمُسْلِمَاتِ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِعَدَدِ كُلِّ مُؤْمِنٍ مَضَي وَ كُلِّ مُؤْمِنٍ بَقِيَ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ حَسَنَةً وَ مَحَا عَنْهُ سَيِّئَةً وَ رَفَعَ لَهُ دَرَجَةً⁽⁷⁾.

شب بخواند، خدا هرگز او را عذاب نمی کند و از او حساب نمی کشد و منزلگاهش در فردوس برین خواهد بود.⁽⁸⁾

امام باقر علیه السلام فرمود: هرکس سوره لقمان را در هر شب بخواند، تا صبح ملائکه هایی بر او گماشته می شوند تا او را از شر ابلیس و لشکریانش محافظت کنند.⁽⁹⁾

باز ایشان فرمود: هرکس سوره «حم المؤمن» را در هر شب بخواند، خدا گناهان گذشته و آینده او را می آمرزد و او را تقواپیشه خواهد ساخت و آخرت را برای او بهتر از دنیا قرار خواهد داد.⁽¹⁰⁾

باز ایشان فرمود: هر کس به خواندن سوره الزخرف عادت کند، خدا او را از شر حشرات زمین و فشار قبر، تا زمانی که در برابرخدا قرار گیرد، ایمن گرداند. سپس این سوره همراه او خواهد آمد و با اذن خدای متعال او را وارد بهشت می گرداند.⁽¹¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس سوره الحجرات را در هر روز یا هر شب بخواند از زائرین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خواهد بود ⁽¹²⁾.

باز ایشان فرمود: هر کس پیوسته سوره النجم را در هر شب یا هر روز بخواند مردم او را می ستایند و آمرزیده می شود و بین مردم محبوب خواهد بود ⁽¹³⁾.

روایت 4

ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در هر روز بیست و پنج بار بگوید: «اللهم اغفر للمؤمنین و المؤمنات و المسلمین و المسلمات»، خداوند به تعداد هر یک از مؤمنان گذشته و آینده تا زمان قیامت، به او یک نیکی می دهد و از یک گناهش می گذرد و یک درجه او را بالا می برد.⁽¹⁴⁾

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ فِي كُلِّ يَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ دَفَعَ اللَّهُ بِهَا عَنْهُ سَبْعِينَ نَوْعاً مِنَ الْبَلَاءِ أَيْسَرُهَا الْهَمُ‌⁽¹⁾.

«5»

الْمَكَارِمُ، عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعِينَ مَرَّةً قِيلَ وَ كَيْفَ كَانَ يَقُولُ قَالَ كَانَ يَقُولُ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ سَبْعِينَ مَرَّةً⁽²⁾.

«6»

كَشْفُ الْغُمَّةِ، قَالَ قَالَ الْحَافِظُ عَبْدُ الْعَزِيزِ رُوِيَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ قَالَ فِي كُلِّ يَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ الْمُبِينُ كَانَ لَهُ أَمَانٌ مِنَ الْفَقْرِ وَ أَمْنٌ مِنْ وَحْشَةِ الْقَبْرِ وَ اسْتَجْلَبَ الْغِنَي وَ فُتِحَتْ لَهُ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ⁽³⁾.

«7»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِيِّ، قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام: وَجَدَ رَجُلٌ صَحِيفَةً فَأَتَي بِهَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَنَادَي الصَّلَاةَ جَامِعَةً فَمَا تَخَلَّفَ أَحَدٌ لَا ذَكَرٌ وَ لَا أُنْثَي فَرَقِيَ الْمِنْبَرَ فَقَرَأَهَا فَإِذَا كِتَابٌ مِنْ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ وَصِيِّ مُوسَي فَإِذَا فِيهَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ إِنَّ رَبَّكُمْ بِكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ أَلَا إِنَّ خَيْرَ عِبَادِ اللَّهِ الْتَقِيُّ النَّقِيُّ الْحَفِيُّ وَ إِنَّ شَرَّ عِبَادِ اللَّهِ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِالْأَصَابِعِ فَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يَكْتَالَ بِالْمِكْيَالِ الْأَوْفَي وَ أَنْ يُوَفِّيَ الْحُقُوقَ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْهِ فَلْيَقُلْ فِي كُلِّ يَوْمٍ سُبْحَانَ اللَّهِ كَمَا يَنْبَغِي لِلَّهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ كَمَا يَنْبَغِي لِلَّهِ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ كَمَا يَنْبَغِي لِلَّهِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ وَ صَلَّي اللَّهُ عَلَي مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ وَ عَلَي أَهْلِ بَيْتِهِ وَ جَمِيعِ الْمُرْسَلِينَ وَ النَّبِيِّينَ حَتَّي يَرْضَي اللَّهُ.

فَنَزَلَ عليه السلام وَ قَدْ أَلَحُّوا فِي الدُّعَاءِ فَصَبَرَ هُنَيْئَةً ثُمَّ رَقِيَ الْمِنْبَرَ فَقَالَ مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَعْلُوَ ثَنَاؤُهُ عَلَي ثَنَاءِ الْمُجَاهِدِينَ فَلْيَقُلْ هَذَا الْقَوْلَ فِي كُلِّ يَوْمٍ فَإِنْ كَانَتْ لَهُ حَاجَةٌ

باز از ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در روز صد مرتبه بگوید: «لا حول و لا قوة الا بالله»، خدواند هفتاد نوع بلا را از او دفع می کند که کمترین آن غم و اندوه است⁽⁴⁾.

روایت 5

المکارم: امام صادق علیه السلام فرمود: حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در روز هفتاد مرتبه استغفار می کرد. گفته شد: چگونه استغفار می کرد؟ فرمود: هفتاد مرتبه می گفت: استغفرالله.⁽⁵⁾

روایت 6

کشف الغمه: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس در هر روز صد مرتبه بگوید: «لا اله الا الله الملک الحق المبین» از فقر و فشار قبر در امان خواهد بود، غنا و ثروت به سوی او جذب و درهای بهشت بر روی او گشوده می شود. ⁽⁶⁾

روایت 7

دعوات راوندی: امام رضا علیه السلام فرمود: فردی از یاران پیامبر صحیفه ای یافت. آن را نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم آورد. حضرت همه را به تجمّع فراخواند و هیچ کس از زن و مرد در خانه نماند. آن گاه حضرت بالای منبر رفت و آن صحیفه را خواند. آن، کتاب یوشع بن نون وصیّ موسی بود که در آن نوشته شده بود: به نام خداوند بخشایشگر بخشاینده. آگاه باشید! برترین بندگان خدا کسانی هستند که پاک و مخلص و مهربانند و بدترین بندگان خدا، کسانی هستند که انگشتان نمای خلایقند. پس هر که دوست دارد با پیمانه کامل و پر برای او پیمانه کنند و حقوق نعمت هایی را که خدا به او داده است ادا نماید، در هر روز بگوید: «سبحان الله کما ینبغی لله لا اله الاّ الله کما ینبغی و الله اکبر کما ینبغی لله و لاحول و لا قوّه إلا بالله و صلّی الله علی محمد النّبی و علی أهل بیته و جمیع المرسلین و النبییّن حتی یرضی الله»، {منزّه است خداوند آن گونه که شایسته اوست. هیچ معبودی جز او نیست آن چنان که معبود بودن شایسته خداست. خدا چنان بزرگ است که شایسته اوست. هیچ نیرو و توانی جز به اراده او نیست. درود خداوند بر محمد پیامبر و خاندان او و بر همه فرستادگان و پیامبران باد تا خدا راضی شود}.

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از منبر فرود آمد و مردم این دعا را زیاد خواندند، پیامبر اندکی صبر کرد و بار دیگر بالای منبر رفت و فرمود: هر که دوست دارد ثنای او برتر از ثنای مجاهدان باشد، هر روز این ذکر را بگوید و اگر حاجتی دارد،

قُضِيَتْ أَوْ عَدُوٌّ كُبِتَ أَوْ دَيْنٌ قُضِيَ أَوْ كَرْبٌ كُشِفَ وَ خَرَقَ كَلَامُهُ السَّمَاوَاتِ السَّبْعَ حَتَّي يُكْتَبَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ⁽¹⁾.

المهج، [مهج الدعوات] رَوَيْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَي سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ مِنْ كِتَابِهِ يَرْفَعُهُ قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام: وَجَدَ رَجُلٌ مِنَ الصَّحَابَةِ صَحِيفَةً وَ ذَكَرَ نَحْوَهُ إِلَّا أَنَّهُ ذَكَرَ فِي الدُّعَاءِ صَلَّي اللَّهُ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ عَلَي أَهْلِ بَيْتِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ عَلَي جَمِيعِ الْمُرْسَلِينَ حَتَّي يَرْضَي اللَّهُ وَ فِي بَعْضِ النُّسَخِ وَ أَهْلِ بَيْتِ نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله الْعَرَبِيِّ الْهَاشِمِيِّ وَ صَلَّي اللَّهُ عَلَي جَمِيعِ الْمُرْسَلِينَ وَ النَّبِيِّينَ حَتَّي يَرْضَي اللَّهُ‌⁽²⁾.

الجنة، [جنة الأمان] وَ الْبَلَدُ الْأَمِينُ،: قُلْ كُلَّ يَوْمٍ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ ذَكَرَ مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

بيان

المشار إليه لعله محمول علي من أحب الشهرة رياء و سمعة و الكبت الصرف و الإذلال يقال كبت الله العدو أي صرفه و أذله ذكره الجوهري.

«8»

الْبَلَدُ الْأَمِينُ، عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: مَنْ بَسْمَلَ وَ حَوْلَقَ كُلَّ يَوْمٍ عَشْراً خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَيَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ وَ دَفَعَ اللَّهُ عَنْهُ سَبْعِينَ بَاباً مِنَ الْبَلَاءِ مِنْهَا الْجُنُونُ وَ الْجُذَامُ وَ الْبَرَصُ وَ الْفَالِجُ وَ كَانَ أَعْظَمَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَي مِنْ سَبْعِينَ حَجَّةً وَ عُمْرَةً مُتَقَبَّلَاتٍ بَعْدَ حَجَّةِ الْإِسْلَامِ وَ وَكَّلَ اللَّهُ تَعَالَي بِهِ سَبْعِينَ أَلْفَ مَلَكٍ يَسْتَغْفِرُونَ لَهُ إِلَي اللَّيْلِ‌⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: مَنْ قَالَ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ فِي كُلِّ يَوْمٍ عَشْراً غَفَرَ اللَّهُ تَعَالَي لَهُ أَرْبَعَةَ آلَافِ كَبِيرَةٍ وَ وَقَاهُ مِنْ شَرِّ الْمَوْتِ وَ ضَغْطَةِ الْقَبْرِ وَ النُّشُورِ وَ الْحِسَابِ وَ الْأَهْوَالِ كُلِّهَا وَ هُوَ مِائَةُ هَوْلٍ أَهْوَنُهَا الْمَوْتُ وَ وُقِيَ مِنْ شَرِّ إِبْلِيسَ وَ جُنُودِهِ وَ قُضِيَ دَيْنُهُ وَ كُشِفَ هَمُّهُ وَ غَمُّهُ وَ فُرِّجَ كَرْبُهُ وَ هِيَ هَذِهِ أَعْدَدْتُ لِكُلِّ هَوْلٍ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ لِكُلِّ هَمٍّ وَ غَمٍّ مَا شَاءَ اللَّهُ وَ لِكُلِّ نِعْمَةٍ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لِكُلِّ رَخَاءٍ الشُّكْرُ لِلَّهِ وَ لِكُلِّ أُعْجُوبَةٍ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ لِكُلِّ ذَنْبٍ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ لِكُلِّ مُصِيبَةٍ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ وَ لِكُلِ

برآورده شود، یا اگر دشمنی دارد سرکوب شود، اگر قرضی دارد أدا شود، اگر مصیبتی دارد زایل گردد و کلامش آسمان ها را بشکافد تا آن که در لوح محفوظ ثبت شود⁽⁵⁾.

المهج: سعد بن عبدالله در حدیث مرفوعه ای همین روایت را آورده است که امام رضا علیه السلام فرمود: فردی از صحابه صحیفه ای یافت ... و بقیه روایت مثل روایتی است که نقل کردیم، ولی دعایش این گونه است: «صلّی الله علی محمد و علی أهل بیت النبیّ صلی الله علیه و آله و سلم و علی جمیع المرسلین حتی یرضی الله» و در برخی نسخه ها آمده است: «و اهل بیت النبیّه صلّ الله علیه و آله العربی الهاشمی و صلی الله علی جمیع المرسلین و النبییّن حتی یرضی الله».⁽⁶⁾

الجنه و البلد الامین: در هر روز «سبحان الله» بگو و چنین روایتی را آورده است⁽⁷⁾.

توضیح

«المشار الیه» شاید بتوان گفت: منظور کسی است که شهرت را به خاطر ریا و ستایش مردم و نه به خاطر خدا دوست دارد. جوهری گفته است: معنای «الکبت» منع و ذلیل کردن است. وقتی گفته می شود «کبت الله العدو»، یعنی خدا دشمن را منع و ذلیل کرد.

روایت 8

البلد الامین: از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است: هر کس در هر روز ده مرتبه بگوید: «بسم الله الرحمن الرحیم و لا حول و لا قوه الا بالله»، چنان از گناهانش پاک می شود که گویی تازه از مادر متولد شده است. خدا هفتاد در بلا را بر روی او می بندد که برخی از آنها عبارتند از جنون، جذام، برص، فلج. این ذکر از هفتاد حج و عمره مقبول (بعد از حجة الاسلام) بالاتر است. خداوند هفتاد هزار ملائکه بر او می گمارد که تا شب برای او استغفار کنند⁽⁸⁾.

نیز کتاب البلد الامین: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هرکس این کلمات را در هر روز ده مرتبه بگوید، خداوند متعال چهار هزار گناه کبیره او را می بخشد و او را از شر مرگ بد و فشار قبر و نشر و حساب و همه سختی ها در امان می دارد. این سختی ها صد تا هستند که کمترین آن مرگ بد است. شر شیطان و لشکریانش به او نرسد، بدهی او ادا شود، اندوه و غمش و گرفتاری هایش بر طرف گردد. این کلمات عبارتند از: «اَعْدَدْتُ لِکُلِّ هَوْلٍ لا اِلهَ اِلا اللَّهُ ... »

برای هر هراسی «لا اله الا اللّه» و برای هر اندوه و غمی، «ما شاء اللّه» و برای هر نعمتی «الحمد للّه» و برای هر راحتی «الشّکر للّه» و برای هر شگفتی «سبحان اللّه» و برای هر گناهی «استغفر للّه» و برای هر مصیبتی «انا للّه و انا الیه راجعون» و برای هر

ضِيقٍ حَسْبِيَ اللَّهُ وَ لِكُلِّ قَضَاءٍ وَ قَدَرٍ تَوَكَّلْتُ عَلَي اللَّهِ وَ لِكُلِّ عَدُوٍّ اعْتَصَمْتُ بِاللَّهِ وَ لِكُلِّ طَاعَةٍ وَ مَعْصِيَةٍ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ‌⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ مِنْ كِتَابِ رُؤْيَا النَّوْمِ: مَنْ قَرَأَ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعاً حَسْبِيَ اللَّهُ رَبِّيَ اللَّهُ- لا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ كَفَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَا أَهَمَّهُ مِنْ أَمْرِ دَارَيْهِ‌⁽²⁾.

«9»

جُنَّةُ الْأَمَانِ‌⁽³⁾، مِنْ كِتَابِ دَلِيلِ الْقَاصِدِينَ: تَسْبِيحُ جَبْرَئِيلَ عليه السلام مَنْ قَالَهُ كُلَّ يَوْمٍ مَرَّةً فِي سَنَةٍ كَامِلَةٍ لَمْ يَمُتْ حَتَّي يَرَي مَقْعَدَهُ فِي الْجَنَّةِ- سُبْحَانَ الدَّائِمِ الْقَائِمِ سُبْحَانَ الْقَائِمِ الدَّائِمِ سُبْحَانَ الْوَاحِدِ الْأَحَدِ سُبْحَانَ الْفَرْدِ الصَّمَدِ سُبْحَانَ الْحَيِّ الْقَيُّومِ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ بِحَمْدِهِ سُبْحَانَ الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ سُبْحَانَ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ سُبْحَانَ رَبِّ الْمَلَائِكَةِ وَ الرُّوحِ سُبْحَانَ الْعَلِيِّ الْأَعْلَي سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَي‌⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: مَنْ قَالَ كُلَّ يَوْمٍ بِسْمِ اللَّهِ حَسْبِيَ اللَّهُ تَوَكَّلْتُ عَلَي اللَّهِ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ خَيْرَ أُمُورِي كُلِّهَا وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ خِزْيِ الدُّنْيَا وَ عَذَابِ الْآخِرَةِ كَفَاهُ اللَّهُ هَمَّ دَارَيْهِ‌⁽⁵⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِي عَبَّاسٍ يَرْفَعُهُ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ قَالَ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ كُلَّ يَوْمٍ مَرَّةً وَاحِدَةً كَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَلْفَ أَلْفِ حَسَنَةٍ وَ مَحَا عَنْهُ مِنَ السَّيِّئَاتِ وَ رَفَعَ لَهُ مِنَ الدَّرَجَاتِ وَ أَثْبَتَ لَهُ مِنَ الشَّفَاعَاتِ كَذَلِكَ وَ هُنَّ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ بَاقٍ لَا يَفْنَي سُبْحَانَ مَنْ هُوَ عَالِمٌ لَا يَنْسَي سُبْحَانَ مَنْ هُوَ حَافِظٌ لَا يَغْفُلُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ قَيُّومٌ لَا يَنَامُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ قَائِمٌ لَا يَسْهُو سُبْحَانَ مَنْ هُوَ حَلِيمٌ لَا يَلْهُو سُبْحَانَ مَنْ هُوَ مَلِكٌ لَا يُرَامُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ عَزِيزٌ لَا يُضَامُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ بَصِيرٌ لَا يَرْتَابُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ وَاسِعٌ لَا يكلف [يَتَكَلَّفُ] سُبْحَانَ مَنْ

تنگی «حسبی اللّه» و برای هر قضا و قدری «توکلت علی اللّه» و برای دفع هر دشمنی «اعتصمت باللّه» و برای هر طاعت و معصیتی «لا حول و لا قوّة الاّ باللّه العلی العظیم» آماده کرده ام⁽⁶⁾.

و نیز کتاب البلد الامین: از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به نقل از کتاب رویا النوم آمده است که حضرت فرمود: هر کس در هر روز هفت مرتبه بگوید: «حَسْبِیَ اللَّهُ ربّی الله لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ»،⁽⁷⁾{خدا مرا بس است. پروردگار من خداست. هیچ معبودی جز او نیست. بر او توکل کردم، و او پروردگار عرش بزرگ است.} خدای عزوجل کفایتگر او در برابر آنچه که او را در دو دنیا غمگین می کند خواهد بود⁽⁸⁾.

روایت 9

جنة الامان:⁽⁹⁾به نقل از کتاب دلیل القاصدین آمده است که هر کس تسبیح جبرئیل علیه السلام را در طول یک سال کامل، هر روز یک بار بخواند، تا جای خود را در بهشت نبیند، نمیرد. تسبیح این است: «سُبْحانَ الدّآئِمِ الْقآئِمِ سُبْحان َالْقآئِمِ الدّآئِمِ سُبْحانَ الْواحِدِ الاَْحَدِ سُبْحانَ الْفَرْدِ الصَّمَدِ سُبْحانَ الْحَیِّ الْقَیُّومِ سُبْحانَ اللَّهِ وَ بِحَمْدِهِ سُبْحانَ الْحَیِّ الَّذی لایَمُوتُ سُبْحانَ الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ سُبْحانَ رَبِّ الْمَلائِکَةِ وَالرُّوحِ سُبْحانَ الْعَلِیِّ الاَْعْلی سُبْحانَهُ وَ تَعالی»،⁽¹⁰⁾{منزّه است پاینده پا برجا. منزّه است پا برجای پاینده. منزّه است یگانه یکتا. منزّه است بی‌همتای بی‌نیاز. منزّه است زنده به خود و پاینده. منزّه است خدا و به ستایش می‌ستایمش. منزّه است زنده‌ای که هرگز نمی‌میرد. منزّه است فرمانروایی که مقدّس است. منزّه است پروردگار فرشتگان و روح. منزّه است والای برتر. منزّه است او و بالاتر از همه است.}

کتاب جنة الأمان: امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس در هر روز این ذکر را بگوید، خداوند اندوه و غم او را در دنیا و آخرت برطرف کند:⁽¹¹⁾«بِسْمِ اللهِ، حَسْبِیَ اللهُ، تَوَکَّلْتُ عَلَی اللهِ، اَللّهُمَّ اِنّی اَسْئَلُکَ خَیْرَ اُمُوری کُلِّها، وَ اَعُوذُ بِکَ مِنْ خِزْیِ الدُّنْیا وَ عَذابِ الاْخِرَةِ»،{به نام خدا، تنها پروردگار مرا بس است، بر او توکل کردم. خدایا خیر تمام امورم را از تو می خواهم و از رسوایی در دنیا و عذاب آخرت به تو پناه می آورم.}

همین کتاب: ابن عباس نقل کرده است: هر کس این ذکر را در هر روز یک بار بگوید، خدا هزاران هزار نیکی به او می دهد و از بعضی گناهانش می گذرد و درجه او را بالا می برد:⁽¹²⁾{منزه است آن باقی که فنایی ندارد، منزه است آن عالمی که فراموشی ندارد، منزه است آن نگهبانی که غافل نمی شود، منزه است آن قیّومی که نمی خوابد، منزه است آن قائمی که سهو نمی کند، منزه است آن بردباری که سرگرم نمی شود، منزه است آن پادشاهی که به او دست یازیده نمی شود، منزه است آن گرانمایه ای که به او ستم نمی شود، منزه است آن بصیری که دچار تردید نمی شود، منزه است آن وسعت دهنده ای که بر او سخت نیست، منزه است

هُوَ مُحْتَجِبٌ لَا يُرَي وَ صَلَّي اللَّهُ عَلَي خِيَرَتِهِ مِنْ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله‌⁽¹⁾.

«10»

وَ مِنْهُ، وَ الْمُتَهَجِّدِ، وَ الْإِخْتِيَارِ،: يُدْعَي بِهِ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَ قَالَ الْكَفْعَمِيُ‌⁽²⁾دُعَاءٌ عَظِيمُ الشَّأْنِ رَفِيعُ الْمَنْزِلَةِ- اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِنُورِ وَجْهِكَ الْمُشْرِقِ الْحَيِّ الْبَاقِي الْكَرِيمِ وَ أَسْأَلُكَ بِنُورِ وَجْهِكَ الْقُدُّوسِ الَّذِي أَشْرَقَتْ بِهِ السَّمَاوَاتُ وَ انْكَشَفَتْ بِهِ الظُّلُمَاتُ وَ صَلَحَ عَلَيْهِ أَمْرُ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تُصْلِحَ شَأْنِي كُلَّهُ‌⁽³⁾.

«11»

الجنة، [جنة الأمان] رُوِيَ أَنَّهُ: مَنْ قَالَ كُلَّ يَوْمٍ جَزَي اللَّهُ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله عَنَّا مَا هُوَ أَهْلُهُ يَبْعَثُ اللَّهُ تَعَالَي لَهُ سَبْعِينَ كَاتِباً يَكْتُبُونَ لَهُ الْحَسَنَاتِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

«12»

التَّوْحِيدُ⁽⁴⁾، وَ ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْعَبْدِيِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: مَنْ قَالَ فِي يَوْمِهِ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ إِلَهاً وَاحِداً أَحَداً صَمَداً لَمْ يَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً كَتَبَ اللَّهُ لَهُ خَمْساً وَ أَرْبَعِينَ أَلْفَ أَلْفِ حَسَنَةٍ وَ مَحَا عَنْهُ خَمْساً وَ أَرْبَعِينَ أَلْفَ أَلْفِ سَيِّئَةٍ وَ رَفَعَ لَهُ فِي الْجَنَّةِ خَمْساً وَ أَرْبَعِينَ أَلْفَ أَلْفِ دَرَجَةٍ وَ كَانَ كَمَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ مَرَّةً وَ بَنَي اللَّهُ لَهُ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ⁽⁵⁾.

الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ: مِثْلَهُ‌⁽⁶⁾إِلَّا أَنَّ فِيهِ مَنْ قَالَ كُلَّ يَوْمٍ عَشْرَ مَرَّاتٍ وَ لَيْسَ فِيهِ تَكْرِيرُ الْأَلْفِ وَ لَيْسَ فِيهِ كَانَ كَمَنْ قَرَأَ إِلَي آخِرِهِ ثُمَّ قَالَ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي كُنَّ

آن در حجاب نشسته ای که دیده نمی شود، خداوند بر برگزیده اش از میان خلقش محمد، درود فرستد.}

روایت 10

جنّة الامان، الامصباح، المتهجد و الاختیار: دعایی که هر روز خوانده می شود و کفعمی گفته است، دعای بسیار عظیم الشان و بلند مرتبه ای است: «اللهم انی اسئلک بنور وجهک المشرق الحیّ الباقی الکریم و اسئلک بنور وجهک القدّوس الذّی اشرقت به السماوات، و انکشفت به الظلمات، و صلح علیه امر الاولین و الاخرین، ان تصلی علی محمد و آله، و ان تصلح شأنی کله»،⁽⁷⁾{خدایا از تو می‌خواهم به نور چهره تابناک، زنده، پاینده و کریم تو، و از تو می‌خواهم به نور چهره بسیار مقدّست که آسمان ها به آن تابان شد و تاریکی‌ها به آن برطرف گشت و به آن که امر پیشینیان و پسینیان اصلاح شد، اینکه بر محمّد و خاندانش درود فرستی و همه کارهایم را اصلاح نمایی.}

روایت 11

الجنة: روایت است که هر کس در هر روز بگوید: {خدا به پیامبر به خاطر - زحمت هایی که برای ما متحمل شد-،آن چنان پاداشی بدهد که شایسته خودش است.} خدا هفتاد کاتب را مأمور می کند که تا قیامت برای او حسنات بنویسند.

روایت 12

التوحید⁽⁸⁾و ثواب الاعمال: عمر بن یزید گفته است: شنیدم امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در روز بگوید: «اشهد ان لا اله الا وحده لا شریک له الها واحداً احداً صمداً لم یتخذ صاحبة و لا ولدا»،{گواهی می دهم که هیچ کس شایسته پرستش به جز خدا نیست، یگانه است ، شریک ندارد، معبودی است یکتا، یگانه ، بی نیاز، نه همسری دارد و نه فرزندی.} خداوند برای او چهل و پنج هزار هزار نیکی می نویسد و چهل و پنج هزار هزار گناه او را می بخشد و چهل و پنج هزار هزاردرجه او را بالا می برد و مثل کسی است که دوازده بار قرآن را خوانده است و در بهشت خانه ای برایش عطا می کند.⁽⁹⁾

الکافی: از ابو نجران هم روایتی نظیر همین روایت نقل شده است. با این تفاوت که در آن آمده است: «هر کس در هر روز ده مرتبه این ذکر را بگوید» و نیز در آن حدیث، کلمه هزار تکرار نشده و قسمت آخر حدیث « کان کمن قرأ» تا آخر حدیث نیامده است. سپس گفته است: در روایت دیگری آمده است: این ذکرها در آن روز

لَهُ حِرْزاً فِي يَوْمِهِ مِنَ الشَّيْطَانِ وَ السُّلْطَانِ وَ لَمْ تُحِطْ بِهِ كَبِيرَةٌ مِنَ الذُّنُوبِ.

المحاسن، عن أبيه عن ابن أبي نجران: مثل الكافي مع التتمة⁽¹⁾

بيان

لم تحط به كبيرة أي لم تستول عليه بحيث يشمل جملة أحواله كما قيل في قوله تعالي بَلي مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ‌⁽²⁾.

«13»

مَجَالِسُ ابْنِ الشَّيْخِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الْفَحَّامِ عَنْ عَمِّهِ عُمَيْرِ بْنِ يَحْيَي عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبِيهِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: مَنْ قَالَ فِي كُلِّ يَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْحَقُّ الْمُبِينُ اسْتَجْلَبَ بِهِ الْغِنَي وَ اسْتَدْفَعَ بِهِ الْفَقْرَ وَ سَدَّ عَنْهُ بَابَ النَّارِ وَ اسْتَفْتَحَ بِهِ بَابَ الْجَنَّةِ⁽³⁾.

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِي يُوسُفَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مِثْلَهُ‌⁽⁴⁾وَ لَيْسَ فِيهِ فِي كُلِّ يَوْمٍ.

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِيِّ، عَنْهُ عليه السلام مُرْسَلًا: مِثْلَهُ وَ فِيهِ الْمَلِكُ الْحَقُّ الْمُبِينُ‌⁽⁵⁾.

«14»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي الْأَرْمَنِيِّ عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْحَنَّاطِ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ: مَنْ قَالَ فِي كُلِّ يَوْمٍ ثَلَاثِينَ مَرَّةً لَا إِلَهَ إِلَّا الَّلهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ الْمُبِينُ اسْتَقْبَلَ الْغِنَي وَ اسْتَدْبَرَ الْفَقْرَ وَ قَرَعَ بَابَ الْجَنَّةِ⁽⁶⁾.

حرز او در برابر سلطان و شیطان باشد و در آن روز گناه کبیره ای او را احاطه نکند.

المحاسن: از ابن ابو نجران روایتی مثل روایت الکافی همراه با تتمه آمده است⁽⁷⁾.

توضیح

«لم تحط به کبیرة» یعنی گناه کبیره بر او به گونه ای چیره نشود که حالات او را تحت تاثیر قرار دهد. شبیه این استعمال در آیه قرآن هم آمده است: «بلی من کسب سیئةًً و احاطتْ به خطیئتُه⁽⁸⁾»،{آری، کسی که بدی به دست آورد، و گناهش او را در میان گیرد.}

روایت 13

مجالس ابن شیخ: پیامبر صلی الله و آله و سلم فرمود: هر کس در هر روز صد مرتبه بگوید: «لا اله الا الله الحق المبین» توانگری به او جلب می شود، فقر از او دفع می گردد، در جهنم به روی او بسته شده و در بهشت به رویش گشوده می شود⁽⁹⁾.

ثواب الاعمال: ابو عمیر از امام صادق علیه السلام مثل همین روایت را نقل کرده است، با این تفاوت که در آن قید «هر روز» وجود ندارد. ⁽¹⁰⁾

دعوات الرواندی: روایتی مرسل از امام صادق علیه السلام شبیه همین روایت آمده است و در آن قید «الملک الحق المبین» وجود دارد.⁽¹¹⁾

روایت 14

ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام از پدران خود روایت کرده است که هر کس در هر روز سی مرتبه بگوید: «لا اله الا الله الملک الحق المبین» به پیشواز توانگری و ثروت رفته، به فقر پشت نموده و در بهشت را زده است.⁽¹²⁾

المحاسن، عن أبيه عن محمد بن عيسي الأرمني: مثله‌⁽¹⁾.

المقنع، مرسلا: مثله‌⁽²⁾.

«15»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي الْأَرْمَنِيِّ عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْخَرَّاطِ عَنْ بِشْرٍ الْأَوْزَاعِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ: مَنْ قَالَ فِي كُلِّ يَوْمٍ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حَقّاً حَقّاً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ إِيمَاناً وَ تَصْدِيقاً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ عُبُودِيَّةً وَ رِقّاً أَقْبَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِوَجْهِهِ فَلَمْ يَصْرِفْ عَنْهُ حَتَّي يَدْخُلَ الْجَنَّةَ⁽³⁾.

المحاسن، عن أبيه عن الأرمني: مثله‌⁽⁴⁾

الْكَافِي، [الْعِدَّةُ] عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَرْمَنِيِّ: مِثْلَهُ‌⁽⁵⁾إِلَّا أَنَّ عُبُودِيَّةً وَ رِقّاً مُقَدَّمٌ عَلَي إِيمَاناً وَ تَصْدِيقاً.

«16»

الْمَحَاسِنُ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِأُمِّ هَانِي مَنْ سَبَّحَ اللَّهَ مِائَةَ مَرَّةٍ كُلَّ يَوْمٍ كَانَ أَفْضَلَ مِمَّنْ سَاقَ مِائَةَ بَدَنَةٍ إِلَي بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ وَ مَنْ حَمَّدَ اللَّهَ مِائَةَ تَحْمِيدَةٍ كَانَ أَفْضَلَ مِمَّنْ حَمَلَ عَلَي مِائَةِ فَرَسٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِسُرُوجِهَا وَ لُجُمِهَا وَ مَنْ هَلَّلَ اللَّهَ مِائَةَ تَهْلِيلَةٍ كَانَ أَفْضَلَ النَّاسِ عَمَلًا إِلَّا مَنْ قَالَ أَفْضَلَ مِنْ هَذَا⁽⁶⁾.

بيان

هذه المثوبات يمكن أن يكون باعتبار التفضل و الاستحقاق أي يتفضل الله علي المؤمن بمائة تسبيحة ما يستحقه بسياق مائة و لا ينافي ذلك أن يتفضل بمائة بدنة أضعاف ذلك أو باختلاف الأمم أي يعطي بمائة تسبيحة هذه الأمة أكثر مما يعطي الأمم السابقة بمائة بدنة أو يقال الأفضلية بالاعتبار فإن مائة تسبيحة لها

در کتاب محاسن از عیسی ارمنی⁽⁷⁾و المقنع⁽⁸⁾روایتی مرسل شبیه این روایت آمده است.

روایت 15

ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام از پدران خود روایت کرده است که هرکس هر روز، پانزده مرتبه بگوید: «لا اله الا الله حقا حقا، لا اله الا الله ایمانا و تصدیقا لا اله الا الله عبودیه و رقا»، {حقیقتا خدایی جز الله نیست، و از روی ایمان می گویم، خدایی جز الله نیست. از روی عبودیت و بندگی می گویم، خدایی جز الله نیست.} خداوند روی به سوی او کند و از او روی برنگرداند تا به بهشت وارد شود.⁽⁹⁾

در کتاب المحاسن از پدرش و او از ارمنی چنین روایتی آمده است.⁽¹⁰⁾

الکافی:⁽¹¹⁾از ارمنی هم چنین روایتی آمده است با این فرق که در آن «عبودیة و رقا» مقدم بر «ایمانا و تصدیقا» است.

روایت 16

المحاسن: گفته است: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به امّ هانی فرمود: هر کس صد مرتبه در هر روز خدا را تسبیح کند، بهتر از این است که صد شتر را در مسجدالحرام قربانی کند و هرکس صد مرتبه خدا را حمد کند، بهتر از کسی است که صد اسب را با زین و دهنه در راه خدا به خدمت گیرد. هر کس صد مرتبه «لا اله الا الله» گوید، بهترین اعمال را انجام داده است مگر اینکه کسی عملی بهتر از این انجام دهد⁽¹²⁾.

توضیح

این ثواب ها در این روایت ممکن است بر اساس تفضّل - لطف - و استحقاق باشد، یعنی خدا به صد تسبیح مؤمن، به اندازه قربانی صد شتر ثواب لطف می کند. البته این منافی این نیست که ثواب قربانی صد شتر را چند برابر کند. یا اینکه اعطای ثواب به خاطر اختلاف امت ها باشد، یعنی خدا به صد تسبیح این امت، برابر ثواب صد قربانی امت های سابق می دهد. یا برتری آن اعتباری باشد، چرا که

تأثير في كمال الإيمان ليس لسياق مائة بدنة و لمائة بدنة أيضا تأثير ليس لمائة تسبيحة كما يصح أن يقال لقمة من الخبز أفضل من نهر من ماء و جرعة من الماء أفضل من ألف منٍّ من الخبز لأن شيئا منهما لا يقوم مقام الآخر و هذه الأعمال الصالحة للروح بمنزلة الأغذية للبدن و قد مر تحقيق المقام بوجه أبسط من ذلك.

«17»

جَامِعُ الْأَخْبَارِ، عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: مَنْ قَالَ مِائَةَ مَرَّةٍ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ كُتِبَ اسْمُهُ فِي دِيوَانِ الصِّدِّيقِينَ وَ لَهُ بِكُلِّ حَرْفٍ نُورٌ عَلَي الصِّرَاطِ⁽¹⁾

وَ قَالَ مَنْ قَالَهَا كُلَّ يَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ حَرَّمَ اللَّهُ جَسَدَهُ عَلَي النَّارِ⁽²⁾.

وَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ مِائَةَ مَرَّةٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ لَمْ يُصِبْهُ فَقْرٌ أَبَداً⁽³⁾.

«18»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِيِّ،: رُوِيَ أَنَّ عَابِداً فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ سَأَلَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ يَا رَبِّ مَا حَالِي عِنْدَكَ أَ خَيْرٌ فَأَزْدَادَ فِي خَيْرِي أَوْ شَرٌّ فَأَسْتَعْتِبَ قَبْلَ الْمَوْتِ فَأَتَاهُ آتٍ فَقَالَ لَهُ لَيْسَ لَكَ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ قَالَ يَا رَبِّ وَ أَيْنَ عَمَلِي قَالَ كُنْتَ إِذَا عَمِلْتَ خَيْراً أَخْبَرْتَ النَّاسَ بِهِ فَلَيْسَ لَكَ مِنْهُ إِلَّا الَّذِي رَضِيتَ بِهِ لِنَفْسِكَ قَالَ فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِ وَ أَحْزَنَهُ قَالَ فَكَرَّرَ اللَّهُ إِلَيْهِ الرَّسُولَ فَقَالَ يَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي فَمِنَ الْآنَ فَاشْتَرِ مِنِّي نَفْسَكَ فِيمَا تَسْتَقْبِلُ بِصَدَقَةٍ تُخْرِجُهَا عَنْ كُلِّ عِرْقٍ كُلَّ يَوْمٍ صَدَقَةً قَالَ يَا رَبِّ أَ وَ يُطِيقُ هَذَا أَحَدٌ فَقَالَ تَعَالَي لَسْتُ أُكَلِّفُكَ إِلَّا مَا تُطِيقُ قَالَ فَمَا ذَا يَا رَبِّ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ تَقُولُ هَذَا كُلَّ يَوْمٍ ثَلَاثَ مِائَةٍ وَ سِتِّينَ مَرَّةً يَكُونُ كُلُّ كَلِمَةٍ صَدَقَةً عَنْ كُلِّ عِرْقٍ مِنْ عُرُوقِكَ قَالَ فَلَمَّا رَأَي بِشَارَةَ ذَلِكَ قَالَ يَا رَبِّ زِدْنِي قَالَ إِنْ زِدْتَ زِدْتُكَ‌⁽⁴⁾.

«19»

الْكَافِي، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ

تأثیری که صد تسبیح در کمال انسان می گذارد، در قربانی صد شتر نیست و برعکس. مثلا صحیح است گفته شود، یک لقمه نان بهتر از یک نهر آب است و یک جرعه آب بهتر از هزار مَن نان است؛ چرا که هیچ یک جای دیگری را نمی گیرد و این اعمال صالح برای روح به منزله غذا برای بدن است. تحقیق این موضوع، پیشتر به شکل ساده تری گذشت.

روایت 17

جامع الاخبار: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس صد مرتبه بگوید: «سبحان الله و الحمدلله ولا اله الا الله و الله اکبر» اسمش در دفتر صدیقین ثبت می شود و برای او برای هر حرفی که - از این ذکر- بگوید، نوری در پل صراط روشن می شود.⁽⁵⁾گفته است: هر کس این ذکر را هر روز صد مرتبه بگوید، خدا آتش جهنم را بر بدن او حرام می گرداند.⁽⁶⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: هرکس در هر روز صد مرتبه بگوید: «لا حول و لا قوة اله الا الله» هرگز فقیر نگردد.⁽⁷⁾

روایت 18

دعوات الراوندی: روایت است: عابدی از بنی اسرائیل به درگاه خدا دعا کرد و گفت: پروردگارا، حالم در پیشگاهت چگونه است؟ اگر نیک است بر نیکی هایم بیفزایم و اگر شر است، قبل از مرگ جبران کنم؟ فرستاده ای نزد او آمد و گفت: تو عمل نیکی نداری! گفت: پروردگارا، پس اعمال نیکی که انجام داده ام کجا رفته اند؟ گفت: هر وقت عمل نیک انجام می دادی، به مردم می گفتی. بنابراین پاداشی به تو داده نشده است، سهم تو از آن اعمال، همین رضایت تو از خودت بوده است. این سخن بر وی گران آمد و بسیار اندوهگین شد، فرشته چندین بار به سوی او آمد و گفت: خدای تبارک و تعالی می گوید: از همین الان خودت را از من بخر و در آنچه پیش روی توست، در هر روز به خاطر هر رگ از رگهایت صدقه ای بده. پرسید: پروردگارا، کسی طاقت این کار را دارد؟ خداوند فرمود: تو را به عملی که طاقت آن را نداری وادار نمی کنم! گفت: چطور؟ فرمود: هر روز سیصد و شصت مرتبه بگو: «سبحان الله و الحمد لله ولا اله الا الله و الله اکبر ولا حول و لا قوة الا بالله» که هر کلمه آن صدقه ای باشد از طرف هر رگی از رگهایت. وقتی این بشارت را شنید گفت: پروردگارا، ثواب این عمل را برایم افزون کن. فرمود: اگر زیاد ذکر بگویی، افزون می کنم.⁽⁸⁾

روایت 19

الکافی:

الْأَنْبَارِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يُحَمِّدُ اللَّهَ فِي كُلِّ يَوْمٍ ثَلَاثَ مِائَةٍ وَ سِتِّينَ مَرَّةً عَدَدَ عُرُوقِ الْجَسَدِ يَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ كَثِيراً عَلَي كُلِّ حَالٍ‌⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ بِالْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعِينَ مَرَّةً وَ يَتُوبُ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ سَبْعِينَ مَرَّةً قَالَ قُلْتُ كَانَ يَقُولُ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ أَتُوبُ إِلَيْهِ قَالَ كَانَ يَقُولُ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ سَبْعِينَ مَرَّةً وَ يَقُولُ أَتُوبُ إِلَي اللَّهِ أَتُوبُ إِلَي اللَّهِ سَبْعِينَ مَرَّةً⁽²⁾.

«20»

مَجْمُوعُ الدَّعَوَاتِ‌⁽³⁾، لِمُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ التَّلَّعُكْبَرِيِّ: عُوذَةُ الْأَسْمَاءِ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِذَا فَرَغَ مِنَ الِاسْتِغْفَارِ تَعَوَّذَ بِهَا فِي كُلِّ يَوْمٍ وَ تُعْرَفُ بِالْخَصْلَةِ .

أَعُوذُ بِاللَّهِ السَّمِيعِ الْعَلِيمِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ وَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ يَحْضُرُونِ- بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ- الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ اللَّهُمَّ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ لَا نَعْبُدُ سِوَاكَ وَ نَسْتَعِينُ بِكَ فَكَفَي بِكَ مُعِيناً وَ نَسْتَكْفِيكَ فَكَفَي بِكَ كَافِياً وَ أَمِيناً وَ نَعْتَصِمُ بِكَ فَكَفَي بِكَ عَاصِماً وَ ضَمِيناً وَ نَحْتَرِسُ بِكَ مِنْ أَعْدَائِنَا .

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَ بِحَوْلِكَ يَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ وَ بِقُوَّتِكَ يَا ذَا الْقُدْرَةِ وَ بِمَنْعِكَ يَا ذَا الْمَنَعَةِ وَ بِسُلْطَانِكَ يَا ذَا السُّلْطَانِ وَ بِكِفَايَتِكَ يَا ذَا الْكِفَايَةِ وَ أَسْتَتِرُ مِنْهُمْ بِكَلِمَاتِكَ وَ أَحْتَجِبُ مِنْهُمْ بِحِجَابِكَ وَ أَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ الَّتِي تَطْمَئِنُّ بِهَا قُلُوبُ أَوْلِيَائِكَ وَ تَحُولُ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ أَعْدَائِكَ بِمَشِيَّتِكَ وَ أَقْرَأُ عَلَيْهِمْ خَتَمَ اللَّهُ عَلي قُلُوبِهِمْ وَ عَلي سَمْعِهِمْ وَ عَلي أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ- أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ

امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هر روز سیصد و شصت مرتبه که به اندازه رگ های بدن است، خدا را سپاس می گفتند. «الحمدلله ربّ العالمین» را بسیار و در هر حال می گفتند.⁽⁴⁾

نیز الکافی: حارث بن مغیره گفته است: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر هر روز هفتاد مرتبه از خداوند عزوجل آمرزش می خواستند و هفتاد مرتبه رو به سوی خدا توبه می کردند. گفت: گفتم: حضرت می گفتند: استغفرالله و أتوب الیه؟ فرمود: هفتاد مرتبه می گفتند: أستغفرالله و هفتاد مرتبه می گفتند: أتوب إلی الله أتوب إلی الله.⁽⁵⁾

روایت 20

مجموع الدعوات:⁽⁶⁾که برای محمد بن تلکعبری است، گفته است: اسمای تعوّذی بود که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام وقتی استغفار را تمام می کردند، هر روز با آنها به خدا پناه می بردند و به نام «خصله» شناخته می شد: از شر شیطان مطرود به خدای شنوا و دانا پناه می برم. از اینکه نزد من حضور یابند به خدا پناه می برم. به نام خداوند رحمتگر مهربان، ستایش خدایی را که پروردگار جهانیان، رحمتگر مهربان و خداوند روز جزاست. بارالها، تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم. ما را به راه راست هدایت فرما، راه آنان که گرامی‌شان داشته‌ای، نه [راه] مغضوبان، و نه [راه] گمراهان. خدایا فقط تو را می پرستیم نه غیر تو را و از تو یاری می خواهیم که تو برای یاری ما کافی هستی و از تو کفایت می خواهیم که تو کفایت گر و امین هستی و به - ریسمان - تو چنگ می زنیم که تو نگهدارنده و پشتیبانی و از شر دشمنانمان به تو پناهنده می شویم.

به نام خدای رحمتگر مهربان و به نیرویت ای صاحب جلال و بزرگواری، و به قوتت ای قدرتمند، و به منعت ای بازدارنده، و به سلطنتت ای صاحب سلطنتها و به کفایتت ای صاحب کفایت، با کلامت از آنها پنهان شوم و با حجابهایت از آنها در پرده قرار گیرم، آیاتی که دلهای اولیایت به آن آرام گیرد را بر آنها تلاوت کنم و بین آنها و شیعیان و محبینت فاصله شوی و برآنها بخوانم: {خداوند بر دلهای آنان و بر شنوایی ایشان مُهر نهاده؛ و بر دیدگانشان پرده‌ای است که نمی بینند، همین کسانند که گمراهی را به [بهای]

بِالْهُدي فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَ ما كانُوا مُهْتَدِينَ- ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ- يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَ إِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ- أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدي وَ الْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ .

اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَي النُّورِ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَي الظُّلُماتِ- لا يَقْدِرُونَ عَلي شَيْ‌ءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ- وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ- وَ مَنْ يُضْلِلْ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ- لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ .

أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ وَ يَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَي الْهُدي لا يَسْمَعُوا وَ تَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَ هُمْ لا يُبْصِرُونَ- وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ وَ مِنْ بَيْنِهِمَا حِجَابٌ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ- وَ اللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا أَ تُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ .

اللَّهُمَّ يَا اللَّهُ يَا مَنْ لَا يَعْلَمُ أَيْنَ هُوَ وَ حَيْثُ هُوَ إِلَّا هُوَ يَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الْعَظِيمِ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَطْبَعَ عَلَي قُلُوبِ أَعْدَائِي أَنْ يُبْصِرُونِي وَ أَنْ تَحْرُسَنِي أَنْ يَفْقَهُونِي أَوْ يَمْكُرُوا بِي- فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ .

اللَّهُمَّ إِنِّي اسْتَجَرْتُ بِعِزَّتِكَ فَأَجِرْنِي وَ اعْتَصَمْتُ بِقُدْرَتِكَ فَاعْصِمْنِي وَ اسْتَتَرْتُ بِحِجَابِكَ فَاسْتُرْنِي وَ انْتَصَرْتُ بِكَ فَانْصُرْنِي وَ امْتَنَعْتُ بِقُوَّتِكَ فَامْنَعْ عَنِّي أَنْ يَصِلُوا إِلَيَّ أَوْ يَظْفَرُوا بِي أَوْ يُؤْذُونِي أَوْ يَظْهَرُوا عَلَيَّ أَوْ يَقْتُلُونِي .

يَا مَنْ إِلَيْهِ الْمُنْتَهَي بِالاسْمِ الَّذِي احْتَجَبْتَ بِهِ مِنْ خَلْقِكَ احْجُبْنِي مِنْ عَدُوِّي وَ بِالاسْمِ الَّذِي امْتَنَعْتَ بِهِ أَنْ يُحَاطُ بِكَ عِلْماً حَيِّرْهُمْ عَنِّي حَتَّي لَا يَلْقَوْنِي وَ لَا يَرَوْنِي وَ اضْرِبْ عَلَيْهِمْ سُرَادِقَ الظُّلْمَةِ وَ حُجُبَ الْحَيْرَةِ وَ كَآبَةَ الْغَمْرَةِ وَ ابْتَلِهِمْ بِالْبَلَاءِ وَ اخْسَأْهُمْ

هدایت خریدند، در نتیجه داد و ستدشان سود[ی به بار] نیاورد؛ و هدایت‌یافته نبودند. مَثَل آنان، همچون مَثَل کسانی است که آتشی افروختند و چون پیرامون آنان را روشنایی داد، خدا نورشان را برد؛ و در میان تاریکی هایی که نمی‌بینند، رهایشان کرد.

کرند، لالند، کورند؛ بنابراین به راه نمی‌آیند. یا چون [کسانی که در [معرض] رگباری از آسمان - که در آن تاریکی ها و رعد و برقی است- [قرار گرفته‌اند]؛ از [نهیب] آذرخش [و] بیم مرگ، سر انگشتان خود را در گوش هایشان نهند، ولی خدا بر کافران احاطه دارد. نزدیک است که برق چشمانشان را برباید؛ هر گاه که بر آنان روشنی بخشد، در آن گام زنند؛ و چون راهشان را تاریک کند، [بر جای خود] بایستند؛ و اگر خدا می‌خواست، شنوایی و بینایی‌شان را برمی‌گرفت، همین کسانند که گمراهی را به [بهای] هدایت و عذاب را به بهای مغفرت خریدند.

خداوند سرور کسانی است که ایمان آورده‌اند. آنان را از تاریکی ها به سوی روشنایی به در می‌برد و[لی] کسانی که کفر ورزیده‌اند، سرورانشان همان عصیانگران طاغوتند که آنان را از روشنایی به سوی تاریکیها به در می‌برند و از آنچه به دست آورده اند، نمی توانند استفاده کنند که خدا کسانی که کفر ورزند و ظالم باشند را هدایت نمی کند. و هر کس را که خدا گمراه کند از زیان کاران خواهند بود. و دل هایی دارند که با آن نمی فهمند و چشم هایی دارند که با آنها نمی بیننند و گوش هایی دارند که با آنها نمی شنوند. آنها بسان چهارپایان یا کمتر از آنها هستند.}

آنها همان غافلین هستند و هرکس را خدا گمراه کند هدایت گری نخواهند داشت. و بگذار در سرکشی هایشان غوطه ور شوند و اگر آنها را به سمت هدایت بخوانید نشنوند. آنها را می بینید که به شما می نگرند در حالی که نمی بینند. بر روی آنها پوششی از آتش جهنم است. آنها کور بودند و میان آنها با خدا حجابی است. کور و کرند و تعقل نمی کنند. خدا آنها را به خاطر اعمالشان نگون سار گردانیده. آیا می خواهید کسانی را که خدا گمراه کرده هدایت کنید؟ هر کس را که خدا گمراه کند هیچ راه دیگری ندارد. و گفتند دل های ما بسته است دلهایشان بسته نیست، خدا به خاطر کفرشان بر دل هایشان مهر نهاده.

خدایا، ای خدایی که جز خودت نمی دانی در کجا و چگونه ای؟ ای صاحب شکوه و کرامت، به حق اسم اعظم تو از تو می خواهم که بر محمد و آل محمد درود فرستی و بر قلب دشمنانم مهر نهی تا مرا نببیند و قادر نباشند که مرا از فهمیدن باز دارند یا بر من حیله ورزند. که آن بر آنها حرام است. باید چهل سال در زمین سرگردان باشند.

خدایا، از تو امان خواستم، پس امانم ده. به قدرتت پناه آوردم، پس مرا حفظ کن. از پرده هایت پوشش خواستم، پس مرا بپوشان. از تو یاری خواستم، پس یاریم کن و به قوتت پناهنده شدم، پس نگذار به من برسند یا بر من غلبه کنند یا اذیتم کنند یا مرا به قتل رسانند.

ای کسی که، اسمی که با آن از خلایق در پرده قرار گرفته ای، به او ختم می شود، مرا در حجابی قرار ده که دشمنانم مرا نبینند؛ و به اسمی باز داشته ای که علمی برتو احاطه نداشته باشد. آنها را به گونه ای سرگردان کن که مرا نبیند و سرا پرده ظلمت و حیرت را بر آنها بپوشان و آنها را اندوهگین ساز و به بلا و گرفتاری مبتلا کن و گردن آویزشان کن

وَ أَعْمِهِمْ وَ اجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِي تَبَابٍ وَ أَوْهِنْ أَمْرَهُمْ وَ اجْعَلْ سَعْيَهُمْ فِي خُسْرَانٍ وَ طَلَبَهُمْ فِي خِذْلَانٍ- قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَ أَبْصارَكُمْ وَ خَتَمَ عَلي قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ.

اللَّهُمَّ بِعِزَّتِكَ وَ قُدْرَتِكَ وَ عَظَمَتِكَ وَ قُوَّتِكَ وَ بِاسْمِكَ وَ تَمَكُّنِكَ وَ سُلْطَانِكَ وَ مَكَانِكَ وَ حِجَابِكَ وَ جَلَالِكَ وَ عُلُوِّكَ وَ ارْتِفَاعِكَ وَ دُنُوِّكَ وَ قَهْرِكَ وَ مُلْكِكَ وَ جُودِكَ وَ كَرَمِكَ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ خُذْ عَنِّي أَسْمَاعَ مَنْ يُرِيدُنِي بِسُوءٍ فَلَا يَسْمَعُوا لِي حِسّاً وَ غَشِّ عَنِّي أَبْصَارَ مَنْ يَرْمُقُنِي فَلَا يَرَوْا لِي شَخْصاً وَ اخْتِمْ عَلَي قُلُوبِ مَنْ يُفَكِّرُ فِيَّ حَتَّي لَا يَخْطُرَ لِي فِي قُلُوبِهِمْ ذِكْرٌ وَ أَخْرِسْ أَلْسِنَتَهُمْ عَنِّي حَتَّي لَا يَنْطِقُوا وَ اغْلُلْ أَيْدِيَهُمْ حَتَّي لَا يَصِلُوا إِلَيَّ بِسُوءٍ أَبَداً وَ قَيِّدْ أَرْجُلَهُمْ حَتَّي لَا يَقِفُوا لِي أَثَراً أَبَداً وَ أَنْسِهِمْ ذِكْرِي حَتَّي لَا يَعْرِفُوا لِي خَبَراً أَبَداً وَ لَا يَرَوْا لِي مَنْظَراً أَبَداً بِحَقِّ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ يَا حَيُّ يَا قَيُّومُ- وَ مَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ .

اللَّهُمَّ بِحَقِّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَضْلِلْ عَنِّي مَنْ يُرِيدُنِي بِسُوءٍ حَتَّي لَا يَلْقَوْنِي يَا شَدِيدَ الْقُوَي- وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ عَلِمْنَا يَا رَبَّنَا وَ آمَنَّا وَ صَدَّقْنَا فَحُلْ بِحَقِّكَ عَلَي نَفْسِكَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ أَعْدَائِنَا وَ مَنْ يَطْلُبُنَا وَ اصْرِفْ قُلُوبَهُمْ عَنَّا وَ اطْبَعْ عَلَيْهَا أَنْ يَفْقَهُونَا وَ اغْلُلْ أَيْدِيَهُمْ أَنْ يُؤْذُونَا وَ أَعْمِ أَبْصَارَهُمْ أَنْ يَرَوْنَا .

يَا ذَا الْعِزَّةِ وَ السُّلْطَانِ وَ الْكِبْرِيَاءِ وَ الْإِحْسَانِ يَا حَنَّانُ يَا مَنَّانُ وَ طُبِعَ عَلي قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ وَ عَلَي آذَانِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ- كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلي قُلُوبِ الْكافِرِينَ.

اللَّهُمَّ بِاسْمِكَ الْعَظِيمِ وَ مُلْكِكَ الْأَوَّلِ الْقَدِيمِ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اطْبَعْ عَلَي قُلُوبِ كُلِّ مَنْ يُرِيدُنِي بِسُوءٍ وَ أَسْأَلُكَ أَنْ تَسُدَّ آذَانَهُمْ وَ تَطْمِسَ عَلَي أَعْيُنِهِمْ- وَ فَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ .

اللَّهُمَّ يَا مَنْ لَا يُعْجِزُهُ شَيْ‌ءٌ أَرَادَهُ وَ لَا يَحُولُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَهُ حَائِلٌ وَ لَا يَمْنَعُهُ مَانِعٌ وَ لَا يَفُوتُهُ شَيْ‌ءٌ طَلَبَهُ أَوْ أَحَبَّهُ خُذْ بِقُلُوبِ مَنْ يُرِيدُنَا بِسُوءٍ وَ ارْدُدْهُمْ عَنْ مَطْلَبِنَا وَ غَشِ

و کورشان ساز و حیله هایشان را به زیانشان تمام کن، و کارهایشان را سست گردان و سعیشان را در زیان قرار داده و طلبشان را در خواری. بگو، اگر خدا چشم و گوش تان را بگیرد و بر دلهایتان مهر نهد، چه کسی غیر از خدا آن را به شما می دهد؟

خدایا، به عزت و قدرت و عظمت و قوت و به اسمت و تمکن و سلطان و مکان و حجاب و جلال و علو و ارتفاع و نزدیکی و قهر و ملک و وجود و کرمت تو را سوگند می دهم، بر محمد و آل محمد درود فرست و گوش های کسی که قصد بد به من دارد را از ایشان بگیر و بر چشمانش پرده ای قرار ده که مرا نبیند و بر دلهای کسانی که خیال بد در مورد من دارند مهر بنه تا به ذهنشان خطور نکنم و زبانشان را لال کن تا نتوانند در باره من حرف بزنند و بر پاهایشان بند کن تا نتوانند اثری از من پیدا کنند و بر دستهایشان زنجیر ببند تا نتوانند آسیبی به من برسانند و مرا از یاد آنها ببر تا خبری از من نداشته باشند و مرا نبینند؛ بحق لا اله الا انت، یا رحمن یا رحیم و ای زنده و ای پاینده. و هر کس از ایمان به کفر رود، به بدترین راهها رفته است.

خدایا، به حق بسم الله الرحمن الرحیم، بر محمد و و آل محمد درود فرست و آسیب هرکس که می خواهد به من آسیبی برساند، از من بر طرف کن، ای شدید القوی. می دانند که خدا بین فرد و قلبش حائل می شود، پروردگارا ما نیز می دانیم و بدان ایمان داریم، پس بین من و دشمنانم و هرکس که می خواهد به من صدمه ای بزند حائل شو و دلهایشان را از من بازدار و بر آن مهر بزن تا نتوانند ما را بفهمند و دستهایشان را ببند تا نتوانند اذیتمان کنند و چشمهایشان را کور گردان تا ما را نبینند. ای صاحب عزت و سلطنت و بزرگی و احسان، ای حنّان، ای منّان، بر قلبهایشان مهری است که نمی فهمند و نیز برگوش هایشان که نمی شنوند. این گونه خدا بر دلهای کافران مهر می نهد.

خداوندا، به حق اسم اعظمت و ملک ابدی و ازلی تو؛ بر محمد و آل محمد درود فرست و بر قلب هر کسی که می خواهد به من آسیب برساند مهر بنه و گوش ها و چشم هایشان را ببند. اینها گروهی هستند که به حقیقت گمراه شده اند. آنها به جای خدا، شیطان را به سروری خود برگزیدند و خیال می کردند که هدایت یافته اند .

خدایا، ای کسی که هر چیزی بخواهد، چیزی نمی تواند مانع انجام آن شود و میان اراده و انجام آن حائلی وجود ندارد و مانعی بر سر راهش نیست و هر چیز که دوست داشته باشد و بخواهد، از بین نمی رود؛ دل های کسانی که قصد بد در موردمان دارند را بگیر و از خواسته ما بازشان دار و

أَبْصَارَهُمْ وَ عَمِّ عَلَيْهِمْ مَسْلَكَنَا وَ صُكَّ أَسْمَاعَهُمْ وَ أَخِفَّ عَنْهُمْ حِسَّنَا وَ اكْفِنَا أَمْرَ كُلِّ مَنْ يُرِيدُنَا بِسُوءٍ .

يَا رَفِيعَ الدَّرَجَاتِ يَا ذَا الْعَرْشِ يَا مَنْ يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلي مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ أَلْقِ عَلَيْنَا سِتْراً مِنْ سَتْرِكَ وَ عِزّاً مِنْ نَصْرِكَ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ .

حَتَّي إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا اللَّهُمَّ فَلَا تُضِلَّنَا وَ أَضْلِلْ عَنَّا مَنْ يُرِيدُنَا بِسُوءٍ يَا ذَا النِّعَمِ الَّتِي لَا تُحْصَي قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا .

اللَّهُمَّ كَمَا فَتَنْتَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ افْتِنْ بَعْضَ أَعْدَائِنَا بِبَعْضٍ وَ اشْغَلْهُمْ عَنَّا حَتَّي يَكُونُوا عَنَّا وَ عَنْ مَسْلَكِنَا ضَالِّينَ آمِينَ رَبَّ الْعَالَمِينَ .

قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ- وَ طُبِعَ عَلي قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ وَ ظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ اللَّهُمَّ يَا مَنْ ظَلَّلَ عَلَي بَنِي إِسْرَائِيلَ الْغَمَامَ بِقُدْرَتِهِ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ظَلِّلْ عَلَيْنَا غَمَاماً مِنْ سِتْرِكَ الْحَصِينِ وَ عِزّاً مِنْ جُودِكَ الْمَكِينِ يَحُولُ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ أَعْدَائِنَا يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ .

وَ مَنْ يُرِدْ اللَّهُ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَضْلِلْ عَنَّا مَنْ يُرِيدُنَا بِسُوءٍ وَ ضَيِّقْ صُدُورَهُمْ عَنْ مَطْلَبِنَا وَ أَهْوِ أَفْئِدَتَهُمْ عَنْ لِقَائِنَا وَ أَلْقِ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ عَنِ اتِّبَاعِنَا وَ أَغْشِ عَلَي أَعْيُنِهِمْ أَنْ يَرَوْنَا .

يَا لَطِيفُ يَا خَبِيرُ يَا مَنْ يُغْشِي اللَّيْلَ وَ النَّهَارَ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ غَشِّ عَنَّا أَبْصَارَ أَعْدَائِنَا أَنْ يَرَوْنَا وَ اطْبَعْ عَلَي قُلُوبِهِمْ أَنْ يَفْقَهُونَا وَ عَلَي آذَانِهِمْ أَنْ يَسْمَعُوا يَا مَنْ حَمَي أَهْلَ الْجَنَّةِ أَنْ يَسْمَعُوا حَسِيسَ أَهْلِ النَّارِ يَا مَلِكُ يَا غَفَّارُ .

وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ- وَ يُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَ يَفْعَلُ اللَّهُ ما يَشاءُ- لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ- لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ وَ آلِهِ وَ اكْفِنَا كُلَّ مَحْذُورٍ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ.

چشمانشان را ببند و راه و روشمان را بر آنها روشن نکن و گوش هایشان را ببند و عمل نیکشان را کم کن و کفایتگر ما در برابر کسانی باش که می خواهند به ما صدمه بزنند.

ای بالا برنده درجات، ای صاحب عرش، ای کسی که روح به فرمان اوست و بر هرکس که او بخواهد، فرود می آید، پوشش و عزتی از جانب خود برایمان بفرست، ای پروردگار جهانیان.

{وقتی فرستادگان ما به سوی آنها بیایند که جانشان را بگیرند و به آنها بگویند: چرا مردم را به غیر خدا دعوت می کردید؟ بگویند: ما را گمراه کردند. پروردگارا ما را گمراه نکن، ولی هرکس را که می خواهد آسیبی به ما بزند، گمراهش گردان.} ای صاحب نعمت هایی که قابل شمارش نیست. برخی رو به برخی کرده و بگویند: پروردگارا، اینها ما را گمراه کردند.

خداوندا، همان طور که برخی را وسیله آزمایش برخی دیگر کردی، بر محمد و آل محمد درود فرست و برخی دشمنان ما را وسیله آزمایش برخی دیگر گردان و به خودشان مشغول ساز تا نسبت به ما و راه و روشمان جاهل باشند، آمین یا رب العالمین.

بی شک آنان [سرمایه فطرت] خود را از دست داده اند، به خودشان زیان زده اند و آنچه به دروغ می ساختند از دستشان رفته است. و بر دلهایشان مهر زده شده که هیچ نمی فهمند. {و ابر را بر آنها سایبان ساختیم.} پروردگارا، ای که با قدرت خود ابر را بر بنی اسرائیل سایبان کردی، بر محمد و آل محمد درود فرست و از پوشش محکمت و جود مکینت بر ما سایبان ساز و بین ما و دشمنانمان حایل شو، ای مهربان ترین مهربانان.

خداوند هر که را بخواهد گمراه کند، دلش را سخت تنگ می‌گرداند، چنان که گویی به زحمت در آسمان بالا می‌رود. پروردگارا بر محمد و آل محمد درود فرست و آسیب کسانی را که می خواهند به ما صدمه زنند، از ما دور کن و سینه هایشان را از خواسته های ما تنگ گردان و حسرت دیدار ما را بر دلشان بگذار و چنان بر دلهایشان وحشت بینداز که از دنبال کردن ما بترسند و چشمانشان را ببند تا ما را نبینند.

ای لطیف، ای آگاه، ای کسی که روز را با شب می پوشاند، بر محمد وآل محمد درود فرست و چشم دشمنان ما را ببند تا ما را نبینند و بر گوشها و دلهایشان مهر بنه تا ما را نفهمند. ای کسی که نمی گذارد بهشتیان ناله های دوزخیان را بشنوند. ای پادشاه و ای بسیار آمرزنده.

هر که را خدا گمراه کند هدایتگری نخواهد یافت - و آنها در گمراهی دور و درازی اند - و ظالمین را گمراه می گرداند و هر کاری که بخواهد انجام می دهد. چشم بر هم نمی زنند و دل هایشان خالی از خرد است و در مستی خود غوطه ورند. به حق محمد که خاتم پیامبران است بر محمد و آل محمد درود فرست و در هر سختی کنار ما باش، ای مهربان ترین مهربانان.

يَا مَنْ كَفَي مُحَمَّداً الْمُسْتَهْزِءِينَ يَا مَنْ كَفَي نُوحاً وَ نَجَّاهُ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ يَا مَنْ نَجَّي هُوداً مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ يَا مَنْ نَجَّي إِبْرَاهِيمَ مِنَ الْقَوْمِ الْجَاهِلِينَ يَا مَنْ نَجَّي مُوسَي مِنَ الْقَوْمِ الطَّاغِينَ يَا مَنْ نَجَّي صَالِحاً مِنَ الْقَوْمِ الْجَبَّارِينَ يَا مَنْ نَجَّي دَاوُدَ مِنَ الْقَوْمِ الْمُعْتَدِينَ يَا مَنْ نَجَّي سُلَيْمَانَ مِنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ يَا مَنْ نَجَّي يَعْقُوبَ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ يَا مَنْ نَجَّي يُوسُفَ مِنَ الْقَوْمِ الْبَاغِينَ وَ آثَرَهُ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ يَا مَنْ جَمَعَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ أَهْلِهِ وَ جَعَلَهُ مِنَ الْعَالِينَ يَا مَنْ نَجَّي نَبِيَّهُ عِيسَي مِنَ الْقَوْمِ الْمُفْسِدِينَ يَا مَنْ نَجَّي مُحَمَّداً رَسُولَهُ خَيْرَ النَّبِيِّينَ مِنَ الْقَوْمِ الْمُكَذِّبِينَ وَ نَصَرَهُ عَلَي أَحْزَابِ الْمُشْرِكِينَ بِفَضْلِهِ وَ رَحْمَتِهِ إِنَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ آمِينَ رَبَّ الْعَالَمِينَ .

ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَي الْآخِرَةِ وَ أَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلي قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ وَ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ وَ إِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً وَ جَعَلْنا عَلي قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَ فِي آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلي أَدْبارِهِمْ نُفُوراً- فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا- وَ مَنْ يُضْلِلْ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِداً وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا .

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَ نَسِيَ ما قَدَّمَتْ يَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلي قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَ فِي آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ تَدْعُهُمْ إِلَي الْهُدي فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَ كانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً- فَضَرَبْنا عَلَي آذانِهِمْ فِي الْكَهْفِ سِنِينَ عَدَداً- وَ لكِنْ تَعْمَي الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ.

اللَّهُمَّ أَعْمِ عَنِّي قُلُوبَ أَعْدَائِي وَ كُلِّ مَنْ يَبْغِينِي بِسُوءٍ ضَرَبْتُ بَيْنِي وَ بَيْنَ أَعْدَائِي حِجَابَ الْحَمْدِ وَ آيَةِ الْكُرْسِيِّ وَ سِتْرَ الم ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُديً لِلْمُتَّقِينَ وَ كِفَايَةَ الم اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ وَ حِفْظَ اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ وَ عِزَّ المص وَ سُورَ الم وَ مَنْعَ المر وَ دَفْعَ الر وَ حِيَاطَةَ كهيعص وَ رِفْعَةَ طه وَ عُلُوَّ طس وَ فَلَاحَ يس وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ وَ عُلُوَّ الْحَوَامِيمِ وَ كَنَفَ حم عسق وَ بَرَكَةَ تَبَارَكَ وَ بُرْهَانَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ حِرْزَ الْمُعَوِّذَتَيْنِ وَ أَمَانَ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ

ای خدایی که محمد را بر تمسخر کنندگانش پیروز گرداند و نوح را از دست قوم گمراهش و هود را از قوم ستمگر و ابراهیم را از قوم نادان و موسی را از قوم سرکش و صالح را از دست قوم جبار و داود را از قوم متجاوز و یعقوب را از گرفتاری بزرگ و یوسف را از قوم باغی و تجاوزکار نجات داد و او را بر همگان برتری داد و به خانواده اش رساند و او را از جمله بزرگان قرار داد. ای خدایی که عیسی را از قوم فاسد رهایی بخشید، ای خدایی که محمد صلی الله علیه و آله، بهترین پیامبرش را از قومی که تکذیبش می کردند نجات داد و او را در برابر گروه مشرکان با فضل و رحمتش یاری نمود که او سرور مؤمنان است، آمین یا رب العالمین.

این به این دلیل است که آنها زندگی دنیوی را بیشتر از زندگی اخروی دوست داشتند. و خدا کافرین را هدایت نمی کند. اینها کسانی اند که بر دل ها و گوش ها و چشم هایشان مهر نهاده شده و همینها غافلانند. {و وقتی قرآن خوانده می شود، بین تو و آنها حجابی پوشاننده قرار می دهیم و بر قلبهایشان و گوش هایشان حجابی است که نمی فهمند.} وقتی تنها نام پروردگار خود را در قرآن ذکر کردی، بر نفرت آنها افزوده می شود و فرار می کنند و گمراه شده و راهی پیدا نمی کنند و هر که را خدا گمراه کند، سرپرست هدایتگری نخواهد داشت و دنباله روی کسی که دلش از ما غافل است نباش.

{چه کسی ظالم تر از کسی است که به آیات خدا تذکر داده شود ولی از آنها روی گرداند و فراموش کند که چه چیزهایی پیش فرستاده است. ما بر دل ها و گوش هایشان حجاب قرار دادیم که نمی فهمند و اگر آنها را به سوی هدایت فرا خوانی هرگز هدایت نپذیرند؛ اینها کسانی اند که چشمانشان از دیدن ذکر- آیات - ما محروم است و هیچ چیز نمی شنوند. پس در آن غار، سالیانی چند بر گوش هایشان پرده زدیم، لیکن دل هایی که در سینه‌هاست کور است.}

خدایا، دلهای دشمنان مرا از دیدن من کور گردان و بین من و کسانی که می خواهند به من صدمه زنند، حجابی از «الحمدلله» و «آیه الکرسی» قرار ده و با «الر ذلک الکتاب لا ریب فیه هدی للمتقین» بپوشان و با «الم لا اله الا الله هو الحی القیوم» کافی باش و «با الله لا اله الا الله هو الحی القیوم لا تاخذه سنه و لا نوم» حفظ کن و با عزت «المص» و دیوار «الر» و نگهبانی «کهعص» و منع «المر» و دفع «الر» و نگهداری «کهیعص» و رفعت «طه» و علو «طس» و فلاح «یس و القرآن الحکیم» و علو «حوامیم» و کنف و ریسمان «حمعسق» و برکت «تبارک» و برهان «قل هو الله احد» و حرز معوذتین و امان سوره

الْقَدْرِ حُلْتُ بِذَلِكَ بَيْنِي وَ بَيْنَ أَعْدَائِي وَ ضَرَبْتُ بَيْنِي وَ بَيْنَهُمْ سُوراً مِنْ عِزِّ اللَّهِ وَ حِجَابِ الْقُرْآنِ وَ عَزَائِمِ الْآيَاتِ الْمُحْكَمَاتِ وَ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَي الْبَيِّنَاتِ وَ الْحُجَجِ الْبَالِغَاتِ .

شَاهَتِ الْوُجُوهُ فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَ انْقَلَبُوا صاغِرِينَ- بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَي الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ- وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ- صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ- فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ وَ لا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ الَّذِينَ هُمْ فِي غَمْرَةٍ ساهُونَ- بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هذا- إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ .

اللَّهُمَّ يَا فَعَّالًا لِمَا يُرِيدُ أَزِلْ عَنِّي مَنْ يُرِيدُنِي بِسُوءٍ يَا ذَا النِّعَمِ الَّتِي لَا تُحْصَي يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ .

أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ- فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا- أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ- أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا .

يَا مَنْ جَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ بَرْزَخاً وَ حِجْراً مَحْجُوراً اجْعَلْ بَيْنِي وَ بَيْنَ أَعْدَائِي بَرْزَخاً وَ حِجْراً مَحْجُوراً وَ سِتْراً مَنِيعاً يَا رَبِّ يَا ذَا الْقُوَّةِ الْمَتِينَ .

إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ- فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لا يَهْتَدُونَ- وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُديً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ- فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا يَتَساءَلُونَ بِحَقِّ آيَةِ الْحَمْدِ الْمَكْتُوبَةِ عَلَي حِجَابِ النُّورِ- لا إِلهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولي وَ الْآخِرَةِ وَ لَهُ الْحُكْمُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ- إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوي عَلَي الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ وَ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ.

قدر که با آنها بین من و دشمنانم قرار گرفتی و میان من و آنها پرده ای از عظمت خدا و حجاب قرآن، و عزائم آیات محکم و اسماء حسنای روشن و حجت کامل قرار دادی.

چهره ها نمایان شوند و مغلوب شوند و ذلیل گردند. بلکه ما حق را بر سر باطل می‌کوبیم تا آن را هلاک سازد و این گونه، باطل محو و نابود می‌شود! و در آن روز، چهره‌هایی است که بر آنها غبار نشسته و آنها را تاریکی پوشانده است. کور و کرند بنابراین به راه نمی آیند و به زودی خداوند شر آنان را از تو کفایت خواهد کرد، که او شنوای داناست. ولی کسانی که کفر ورزیده‌اند، همواره از آن در تردیدند و همانان که در ورطه نادانی بی‌خبرند، و دل‌های کافران از این سخن - یا از این قرآن - در غفلت و حیرت است. و به راستی کسانی که به آخرت ایمان ندارند، از راه درست سخت منحرفند.

خدایا، ای کسی که هر چه بخواهد می تواند انجام دهد، هر کس که می خواهد به من آسیب زند را از من دور کن. ای که نعمت هایش قابل شمارش نیست. ای مهربان ترین مهربانان.

{یا مانند تاریکی هایی است در دریایی ژرف که موجی آن را می‌پوشاند و روی آن موجی دیگر است و بالای آن ابری است. تاریکی هایی است که بعضی بر روی بعضی قرار گرفته است. هر گاه - غرق شونده- دستش را بیرون آورد، ممکن نیست آن را ببیند، و خدا به هر کس نوری نداده باشد، او را هیچ نوری نخواهد بود.} پس آنان گمراه شدند و راهی ندارند. اینانند که از نظر منزلت، بدتر، و از راه راست گمراه‌ترند.

{آیا گمان می کنید اکثرشان می شنوند یا تعقل می کنند؟ نه، بلکه آنان همانند چهارپایانند، بلکه گمراه‌ترند.}

ای خدایی که بین دو دریا برزخ و حجابی محکم قرار دادی، بین من و دشمنانم نیز حجابی محکم و پوششی بازدارنده قرار ده. ای صاحب قدرت استوار.

آنها وحی را نمی شنوند و آنها از هدایت شدن باز داشته شده اند، بنابراین هدایت نمی شوند. گمراه‌تر از کسی که به دنبال خواسته‌های خود رود و از هوای نفس خود پیروی کند بی‌آنکه از هدایت الهی بهره‌مند باشد، کیست؟ و البته خداوند گروه ستمکاران را رهبری نخواهد کرد. پس در آن روز خبرها برآنان پوشیده گردد و از شدت عذاب از یکدیگر پرسش نمی کنند. به حق آیه حمدی که بر حجاب نور نوشته شده، خدایی جز خدای یکتا نیست و حمد و ستایش در دنیا و آخرت فقط مخصوص اوست و حکم کردن مخصوص اوست و به سوی او بازخواهید گشت. {پروردگار شما، خداوندی است که آسمانها و زمین را در شش روز [دوران ] آفرید سپس به تدبیر جهان هستی پرداخت. با - پرده تاریک - شب ، روز را می پوشاند و شب به دنبال روز، به سرعت در حرکت است و خورشید و ماه و ستارگان را آفرید که مسخّر فرمان او هستند. آگاه باشید که آفرینش و تدبیر جهان از آن او [و به فرمان او] ست! پر برکت [و زوال ناپذیر] است، خداوندی که پروردگار جهانیان است! پروردگار خود را [آشکارا] از روی تضرّع ، و در پنهانی ، بخوانید! [و از تجاوز دست بردارید که] او متجاوزان را دوست نمی دارد! و در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید ، و او را با بیم و امید بخوانید، زیرا رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است!}

بِحَقِّ السُّورَةِ الْمَكْتُوبَةِ عَلَي السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ عَلَي الْأَرَضِينَ السَّبْعِ- قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ يَا مَالِكُ يَا غَفُورُ اصْرِفْ عَنَّا كُلَّ مَحْذُورٍ .

فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ- وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ- وَ يُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَ يَفْعَلُ اللَّهُ ما يَشاءُ وَ لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ- لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ .

اللَّهُمَّ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ اكْفِنَا كُلَّ مَحْذُورٍ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ يَا مَنْ كَفَي مُحَمَّداً الْمُسْتَهْزِءِينَ- كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلي قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ- وَ حِيلَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ ما يَشْتَهُونَ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ- وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَي الْهُدي لا يَسْمَعُوا وَ تَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَ هُمْ لا يُبْصِرُونَ- فَهِيَ إِلَي الْأَذْقانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ وَ جَعَلْنا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْناهُمْ فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ- وَ لَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلي أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَأَنَّي يُبْصِرُونَ- إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ- كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلي كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ- وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ- فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ .

وَ قالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَ فِي آذانِنا وَقْرٌ وَ هُوَ عَلَيْهِمْ عَمًي- أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلي عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلي سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلي بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَ فَلا تَذَكَّرُونَ .

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِالْآيَةِ الَّتِي أَمَرْتَ عَبْدَكَ عِيسَي ابْنَ مَرْيَمَ أَنْ يَدْعُوَ بِهَا فَاسْتَجَبْتَ لَهُ وَ أَحْيَا الْمَوْتَي وَ أَبْرَأَ الْأَكْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِكَ وَ نَبَّأَ بِالْغَيْبِ مِنْ إِلْهَامِكَ وَ بِفَضْلِكَ وَ رَأْفَتِكَ وَ رَحْمَتِكَ فَلَكَ الْحَمْدُ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ رَبِّ الْعالَمِينَ وَ لَهُ الْكِبْرِياءُ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ حُلْ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ أَعْدَائِنَا وَ انْصُرْنَا عَلَيْهِمْ يَا سَيِّدَنَا وَ مَوْلَانَا .

فَطُبِعَ عَلي قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ- أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلي قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ- قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي غَمْرَةٍ ساهُونَ- فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي

به حق سوره ای که بر آسمانهای هفتگانه و زمین های هفتگانه نوشته شده است: «قل هو الله احد الله الصمد لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا احد». ای مالک و ای بخشنده، هر ممنوعی را از ما بازدار. کسانی را که خداوند در گمراهی رها نموده، چه کسی است که هدایت کند؟! و هرگز برای آنها یاری کننده ای نیست. و هر که را خدا گمراه کند، هدایتگری نخواهد داشت و آنان در گمراهی عمیقی هستند که خدا ظالمین را گمراه می گرداند و هر کار که بخواهد انجام می دهد. شتابان سر برداشته و چشم بر هم نمی زنند و - از وحشت - دلهایشان تهی است، قسم به جان تو که آنان واقعا در مستی خود غوطه ورند.

خدایا، به حق محمد و آل محمد، همه محذورات ما را برطرف کن، ای مهربان ترین مهربانان. ای خدایی که پیامبر را در برابر مسخره کنندگان کفایت کرد. و خداوند این گونه بر قلب کسانی که نمی فهمند مهر می زند و میان آنان و میان آنچه - به آرزو - می خواستند، حایلی قرار می گیرد، همان گونه که از دیرباز با امثال ایشان چنین رفت، زیرا آنها نیز در دودلیِ سختی بودند. {اگر آنها را به هدایت فراخوانی نشنوند و چنان به نظر می رسد که به تو می نگرند، حال آنکه نمی بینند. ما در گردن های آنان تا چانه هایشان غُل هایی نهاده ایم، به طوری که سرهایشان را بالا نگاه داشته و دیده فرو هشته اند و ما فراروی آنها سدّی و پشت سرشان سدّی نهاده و پرده ای بر چشمان آنان فرو گسترده ایم، در نتیجه نمی توانند ببینند. چرا که خدا کسی را که افراط کار دروغزن باشد هدایت نمی کند.} و این گونه خدا بر دلهای متکبر سرکش مهر نهاده و هر کس را که خدا گمراه گرداند هدایتگری نخواهد یافت و از بیشتر آنها رو ی گردان، که آنها نمی شنوند.

{و گفتند: دلهای ما از آنچه ما را به سوی آن می خوانی سخت محجوب و مهجور است و در گوش هایمان سنگینی - کری - است و نسبت به آن کورند. پس آیا دیدی کسی را که معبود خود را هوای نفسش قرار داده و خدا او را روی علم خود [به کفر باطن و خبث سریره اش] و آگاهی وی، به حال خود رها کرده و بر گوش و قلب او مهر شقاوت نهاده و بر دیده او پرده کشیده؟! پس چه کسی است که او را بعد از خدا هدایت کند؟ آیا متذکر نمی شوید؟!}

خدایا، از تو درخواست می کنم به حق آیه ای که امر کردی بنده ات عیسی به آن فراخواند و دعایش را مستجاب کردی و او با اذن تو مردگان را زنده می کرد و با الهام و فضل و رحمت و رأفت تو از غیب خبر می داد. پس سپاس مخصوص توست که تو پروردگار آسمان ها و زمین و جهانیان هستی. و کبریا در آسمان و زمین برای اوست و او شکست ناپذیر داناست. بین ما و دشمنانمان حایل شو و ما را در برابر آنها یاری ده. ای سرور و مولای ما.

بر دلهایشان مهر است که نمی فهمند و از هوای نفسشان پیروی کردند. مرگ بر دروغ پردازان، همانان که در ورطه نادانی بی خبرند. پس میان آنها دیواری زده است؛ خدا

الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ .

وَ لكِنَّ الْمُنافِقِينَ لا يَفْقَهُونَ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ أَبْصارُها خاشِعَةٌ وَ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ- كَلَّا بَلْ رانَ عَلي قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ- أَ لَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ.

اللَّهُمَّ يَا مَنْ كَفَي أَهْلَ حَرَمِهِ الْفِيلَ اكْفِنَا كَيْدَ أَعْدَائِنَا بِسِتْرِكَ لَنَا وَ اسْتُرْنَا بِحِجَابِكَ الْحَصِينِ الْمَنِيعِ الْحَسَنِ الْجَمِيلِ وَ جُدْ بِحِلْمِكَ عَلَي جَهْلِي وَ بِغِنَاكَ عَلَي فَقْرِي وَ بِعَفْوِكَ عَلَي خَطِيئَتِي إِنَّكَ عَلَي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ افْعَلْ بِي مَا أَنْتَ أَهْلُهُ وَ لَا تَفْعَلْ بِي مَا أَنَا أَهْلُهُ وَ اسْتَجِبْ دُعَائِي يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ آمِينَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ‌⁽¹⁾.

بيان

قال الراغب الخطف و الاختطاف الاختلاس بالسرعة و العمه التردد في الأمر من التحير و الغواشي جمع الغاشية و هو ما يغشي الإنسان من ستر أو داهية أو مصيبة و قال الراغب الركس قلب الشي‌ء علي رأسه و رد أوله إلي آخره قال تعالي وَ اللَّهُ أَرْكَسَهُمْ‌⁽²⁾أي ردهم إلي كفرهم.

و قال الغلف جمع الأغلف كقولهم سيف أغلف أي هو في غلاف و يكون ذلك كقوله وَ قالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ⁽³⁾و قيل معناه قلوبنا أوعية للعلم و قيل قلوبنا مغطاة.

و قال الجوهري الغمرة الشدة و قال خسأت الكلب خسئا طردته التباب الخسران و الهلاك و يقال رمقته أرمقه رمقا أي نظرت إليه و قفوت أثره أي اتبعته و الطمس الدروس و الامحاء يتعدي و لا يتعدي قال تعالي‌⁽⁴⁾رَبَّنَا اطْمِسْ عَلي

قوم فاسق را هدایت نمی کند.

اما منافقان نمی فهمند؛ در آن روز، دل هایی سخت هراسانند. دیدگان آنها فروافتاده، بر چهرهایی غبار غم نشسته، نه، این حرفها بهانه است، علت اصلی تکذیبشان این است که در اثر اعمال زشتشان، دل هایشان زنگار بسته، مگر نیرنگ ایشان را تباه و باطل نگردانده است؟

خداوندا، ای کسی که حرمت اهل حرمش را از شر اصحاب فیل نگه داشت، کفایتگر ما از مکر و حیله بر دشمنانمان با پرده ای که بر ما می پوشانی باش و ما را در پوششی محکم و بازدارنده و نیک و زیبایی از شر آنان قرار ده. نادانیم را با حلمت و فقرم را با غنایت و خطایم را با عفوت جبران کن که تو بر همه کار توانایی. بر محمد و آل محمد درود فرست و با ما چنان کن که شایسته آنی و نه ما مستحق آن. دعایم را مستجاب کن. ای مهربان ترین مهربانان. سپاس و ستایش مخصوص خدا پروردگار عالمیان است.⁽⁵⁾

توضیح

راغب اصفهانی گفته است: «الخطف» و «الاختطاف»، ربودن و با سرعت رفتن است. و «العمه» تردید در کاری و از تحیر است. «الغواشی» جمع «غاشیه» و آن چیزی است که انسان را می پوشاند، مثل پرده یا گرفتاری و مصیبت. «الفتنه» به معنای مصیبت است. راغب گفته است: «الرکس» دگرگون شدن چیزی است و سر و ته شدن آن. و آیه «و الله ارکسهم»⁽⁶⁾، یعنی آنان را به کفرشان برگرداند؛ به همین معناست.

گفته است: «الغلف» جمع «اغلف» مثل اینکه می گویند: «سیف أغلف»، یعنی شمشیر در غلاف است و در آیه «قلوبنا فی اکنّه»⁽⁷⁾هم به این معنا به کار رفته است. گفته شده است: قلبمان ظرفهایی برای علم است. گفته شده است: قلبمان پوشیده شده است.

جوهری گفته است: «الغمره»، یعنی دشواری. و گفته است: «خسأت الکلب خسئا»، یعنی راندی. «التباب»، یعنی زیان و هلاکت و گفته می شود: «رمقته ارمقه رمقا»، یعنی به آن نگاه کردی. «قفوت اثره»، یعنی آن را دنبال کردی. «الطمس» ناپدید شدن و ناپدید کردن که هم متعدی می شود و هم متعدی نمی شود، خداوند می فرماید: «ربنا اطمس علی

أَمْوالِهِمْ أي غيرها و قال مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً⁽¹⁾قال الراغب الطمس إزالة الأثر بالطمس قال تعالي فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ‌⁽²⁾و قال رَبَّنَا اطْمِسْ عَلي أَمْوالِهِمْ و قال لَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلي أَعْيُنِهِمْ‌⁽³⁾أي أزلنا ضوأها و صورتها كما يطمس الأثر انتهي.

و عمي عليه الأمر التبس و منه قوله تعالي فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ⁽⁴⁾و صككت الباب أطبقته و أهو أي أخل قال تعالي وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ⁽⁵⁾أي خالية و الحس و الحسيس الصوت الخفي.

و قال الراغب أصل الحرج مجتمع الشي‌ء و تصور منه ضيق ما بينهما فيقال للضيق حرج قال تعالي يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً⁽⁶⁾و قرئ حَرِجاً أي ضيقا بكفره لا تكاد تسكن إليه النفس لكونه اعتقادا عن ظن و قيل ضيقا بالإسلام كَأَنَّما يَصَّعَّدُ أي يتصعد.

و العمر و العمر بالضم و الفتح بمعني لكن خص القسم بالفتح حِجاباً مَسْتُوراً قيل أي ساترا و الأكنة جمع الكنان و هو الغطاء الذي يكن فيه الشي‌ء أي يستر فَضَرَبْنا عَلَي آذانِهِمْ أي ضربنا عليهم حجابا يمنع السماع بمعني أنمناهم إنامة لا تنبههم فيها الأصوات فحذف المفعول كما في قولهم بني علي امرأته.

و الحياطة بالكسر الكلاءة و الحفظ شاهت الوجوه أي قبحت فيدمغه أي يكسر دماغه و زَهَقَ الْباطِلُ أي اضمحل و القترة الغبار و شبه دخان يغشي الوجه من الكرب و حِجْراً مَحْجُوراً أي منعا لا سبيل إلي رفعه و دفعه و المتين القوي حثيثا أي

اموالهم»، یعنی این نعمتشان را از بین ببر و نیز آیه «من قبل آن نطمس وجوها»⁽⁷⁾،{پیش از آنکه چهره‌هایی را محو کنیم.} به همین معناست. راغب گفته است: معنای «الطمس» از بین بردن کامل اثر چیزی است. خدا می فرماید «فاذا النجوم طمست»⁽⁸⁾،{وقتی ستارگان از بین روند.} و می فرماید: «ربنا اطمس علی اموالهم»، {پروردگارا، اموالشان را نابود کن.} و می فرماید «لو نشاء لطمسنا علی اعینهم⁽⁹⁾»، {و اگر بخواهیم، هرآینه فروغ از دیدگانشان می‌گیریم}، یعنی نور و صورت آن را از بین می بریم چنان که اثر چیزی را کلاً از بین می بریم. پایان سخن .

و «عمی الیه الامر»، یعنی مشتبه و پوشیده شدن، آیه «فعمیت علیهم الانباء یومئذ»⁽¹⁰⁾،{ پس در آن روز اخبار بر ایشان پوشیده گردد.} هم در این معنا به کار رفته است. «صککت الباب»: برهم نهادی. «اهو»، یعنی خالی شدن. خدا می فرماید: «و افئدهم هواء⁽¹¹⁾»، یعنی خالی است. «الحس» و «الحسیس» صدای آهسته و آرام.

راغب گفته است: حرج در اصل به معنای اجتماع و انبوهی شیء است، به گونه ای که موجب حصول تصور ضیق و تنگی میان آن اشیا شود؛ لذا به تنگی «حرج» گفته می شود. خداوند می فرماید: «یجعل صدره ضیقا حرجا⁽¹²⁾»، {دلش را سخت تنگ می‌گرداند.} که حرجا - به صورت تنوین منصوب - خوانده می شود منظورش این است که دلش را به کفرش تنگ گردان که به آن آرام نگیرد، چرا که اعتقادش از روی ظن است. و نیز گفته شده است: سینه اش را به اسلام تنگ گردان. «کانما یصعد»، یعنی بالا می رود - برایش دشوار آید -.

«والعمر» و «العمر» با ضمه و فتحه خوانده می شوند و به معنای لکن می باشند؛ ولی اگر بخواهد برای قسم به کار رود، حتما باید مفتوح خوانده شود. «حجابا مستورا» گفته شده است: یعنی پوشاننده. «اکنّه» جمع «کنان» به معنای پوششی است که چیزی در آن قرار می گیرد، یعنی می پوشاند. «فضربنا علی آذانهم»، یعنی برگوش هایشان پرده ای قرار دادیم که نمی گذارد بشنوند یا انگشتان را بر گوش هایشان نهادیم که صدا را نمی شنوند. در این آیه، مفعول حذف شده است، همان طور که در برخی از جملات دیگر هم حذف می شود مثل این جمله، «بنی علی امراته».

«الحیاطه» با کسر خوانده می شود و به معنای نگهبانی و صیانت است. «شاهت الوجوه»، یعنی زشت شدن. «فیدمغه» شکسته شدن بینی. «زهق الباطل»، یعنی نابود شدن و «القتره»، یعنی غبار و گردی که صورت را در حالت سختی و مصیبت می پوشاند. «حجرا محجورا»، یعنی به گونه ای باز داشتیم - در حصار قرار دادیم - که قادر به رفع و دفعش نیستند. «المتین» قوی و «حثیثا» یعنی

مسرعا و الإقماح رفع الرأس و غض البصر يقال أقمحه الغل إذا ترك رأسه مرفوعا من ضيقه.

«21»

جُنَّةُ الْأَمَانِ، عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ كُلَّ يَوْمٍ أَرْبَعَمِائَةِ مَرَّةٍ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ رُزِقَ كَثِيراً مِنْ عِلْمٍ أَوْ كَثِيراً مِنْ مَالٍ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ مِنْ جَمِيعِ ظُلْمِي وَ جُرْمِي وَ إِسْرَافِي عَلَي نَفْسِي وَ أَتُوبُ إِلَيْهِ‌⁽¹⁾.

شتابان و «الاقماح» به معنای سر برداشتن و چشم در پیش افکندن. وقتی گفته می شود: «اقمحه الغل» یعنی به خاطر تنگی غل، سر خود را بلند نگاه داشته است.

روایت 21

جنة الأمان: امام صادق علیه السلام فرمود: هرکس این ذکر را یک بار در روز چهارشنبه، در دو ماه متوالی، در یک سال بگوید، روزی زیادی از مال یا علم نصیب او می شود: «استغفرالله الذی لا اله الا هو الحی القیوم الرحمن الرحیم بدیع السماوات و الارض من جمیع ظلمی و اسرافی علی نفسی واتوب الیه»⁽²⁾،{ از خدایی که خدایی جز او نیست، زنده و پاینده و رحمتگر مهربان و آفریننده آسمانها و زمین است، از تمام ظلم و جرم و اسرافی که برخود کردم طلب مغفرت می کنم و به سوی او توبه می نمایم.}

أبواب النوافل اليومية و فضلها و أحكامها و تعقيباتها / باب های : نافله های روزانه و فضیلت و احکام و تعقیبات آنها

باب 1 جوامع أحكامها و أعدادها و فضائلها

الآيات

الفرقان: وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرادَ شُكُوراً⁽¹⁾

المعارج: إِلَّا الْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَلي صَلاتِهِمْ دائِمُونَ‌⁽²⁾

تفسير

خِلْفَةً قال البيضاوي أي ذو خلفة يخلف كل منهما الآخر بأن يقوم مقامه فيما ينبغي أن يعمل أو بأن يعقبان لقوله وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ⁽³⁾و هي للحالة من خلف كالركبة و الجلسة لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أي يتذكر آلاء الله و يتفكر في صنعه فيعلم أنه لا بد له من صانع حكيم واجب الذات رحيم علي العباد.

أَوْ أَرادَ شُكُوراً أي لمن يشكر الله علي ما فيه من النعم أو ليكونا وقتين للمتذكرين و الشاكرين من فاته ورده في أحدهما تداركه في الآخر انتهي و الأخبار تدل علي المعني الثاني كما سيأتي وَ فِي الْفَقِيهِ‌⁽⁴⁾عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: كُلُّ مَا فَاتَكَ بِاللَّيْلِ فَاقْضِهِ بِالنَّهَارِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ ثُمَّ قَالَ يَعْنِي أَنْ يَقْضِيَ الرَّجُلُ مَا فَاتَهُ بِاللَّيْلِ بِالنَّهَارِ وَ مَا فَاتَهُ بِالنَّهَارِ بِاللَّيْلِ.

باب اول : جمیع احکام نوافل و تعداد و فضیلت های هریک

آیات

{و اوست کسی که برای هر کس که بخواهد عبرت گیرد یا بخواهد سپاسگزاری نماید، شب و روز را جانشین یکدیگر گردانید.}

تفسیر

«خلفة» بیضاوی گفته است: یعنی دارای جانشین که هر یکی از آن دو به جای دیگری در آنچه که شایسته است عمل شود، قرار می گیرد. یا این دو، پی در پی هستند. دلیل این مطلب آیه «واختلاف اللیل والنهار⁽⁷⁾» است. «خلفة» در اینجا مثل «رکبه» و «جلسه»، حالی است که از «خلف» گرفته شده است. «لمن اراد ان یتذکر»، یعنی نعمت های خدا را به یاد آورد و در خلقتش تفکر کند؛ بنابراین بداند که قطعا مخلوقات آفریننده ای حکیم دارد که واجب الوجود بوده و بر بندگانش مهربان است .

«او أراد شکورا»، یعنی برای کسی که خدا را به خاطر نعمت هایی که شب و روز دارد شکر می کند. یا شب و روز، دو زمان برای متذکرین و شاکرین باشند که اگر در یکی از آنها نتوانند دعایی را بخواند، در دیگری جبران کنند. پایان. همان گونه که خواهد آمد، روایات وارده برداشت دومی را تایید می کنند. در کتاب الفقیه⁽⁸⁾از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: هر عملی را که در شب از دست دادی در روز قضا کن، خداوند عزوجل فرموده است ... و حضرت این آیه را تلاوت کرد، سپس فرمود: یعنی فرد عملی را که نتوانسته در شب انجام دهد در روز به جا آورد و عملی که در روز قضا شده است را در شب به جا آورد.

عَلي صَلاتِهِمْ دائِمُونَ قال الطبرسي رحمة الله عليه أي مستمرون‌⁽¹⁾علي أدائها لا يخلون بها و لا يتركونها وَ رُوِيَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: أَنَّ هَذَا فِي النَّوَافِلِ وَ قَوْلُهُ وَ الَّذِينَ هُمْ عَلي صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ فِي الْفَرَائِضِ وَ الْوَاجِبَاتِ و قيل هم الذين لا يزيلون وجوههم عن سمت القبلة.

الأخبار

«1»

تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: ثُمَّ اسْتَثْنَي فَقَالَ إِلَّا الْمُصَلِّينَ فَوَصَفَهُمْ بِأَحْسَنِ أَعْمَالِهِمْ الَّذِينَ هُمْ عَلي صَلاتِهِمْ دائِمُونَ يَقُولُ إِذَا فَرَضَ عَلَي نَفْسِهِ مِنَ النَّوَافِلِ شَيْئاً دَامَ عَلَيْهِ‌⁽²⁾.

«2»

فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ عليه السلام: حَسِّنُوا نَوَافِلَكُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّهَا هَدِيَّةٌ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اعْلَمُوا أَنَّ النَّوَافِلَ إِنَّمَا وُضِعَتْ لِاخْتِلَافِ النَّاسِ فِي مَقَادِيرِ قُوَاهُمْ لِأَنَّ بَعْضَ الْخَلْقِ أَقْوَي مِنْ بَعْضٍ فَوُضِعَتِ الْفَرَائِضُ عَلَي أَضْعَفِ الْخَلْقِ ثُمَّ أُرْدِفَتْ بِالسُّنَنِ لِيَعْمَلَ كُلُّ قَوِيٍّ بِمَبْلَغِ قُوَّتِهِ وَ كُلُّ ضَعِيفٍ بِمَبْلَغِ ضَعْفِهِ فَلَا يُكَلَّفُ أَحَدٌ فَوْقَ طَاقَتِهِ وَ لَا تَبْلُغُ قُوَّةُ الْقَوِيِّ حَتَّي تَكُونَ مُسْتَعْمَلَةً فِي وَجْهِهِ مِنْ وُجُوهِ الطَّاعَةِ وَ كَذَلِكَ كُلُّ مَفْرُوضٍ مِنَ الصِّيَامِ وَ الْحَجِّ وَ لِكُلِّ فَرِيضَةٍ سُنَّةٌ بِهَذَا الْمَعْنَي‌⁽³⁾.

وَ مِنْهُ قَالَ عليه السلام: وَ اعْلَمْ أَنَّ ثَلَاثَ صَلَوَاتٍ إِذَا دَخَلَ وَقْتُهُنَّ يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تَبْتَدِئَ بِهِنَّ وَ لَا تُصَلِّيَ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ نَافِلَةً صَلَاةُ اسْتِقْبَالِ النَّهَارِ وَ هِيَ الْفَجْرُ وَ صَلَاةُ اسْتِقْبَالِ اللَّيْلِ وَ هِيَ الْمَغْرِبُ وَ صَلَاةُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ-⁽⁴⁾

وَ لَا تُصَلَّي النَّافِلَةُ فِي أَوْقَاتِ الْفَرَائِضِ إِلَّا مَا جَاءَتْ مِنَ النَّوَافِلِ فِي أَوْقَاتِ الْفَرَائِضِ مِثْلُ ثَمَانِ رَكَعَاتٍ بَعْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَهَا وَ مِثْلُ رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ فَإِنَّهُ يَجُوزُ فِعْلُهَا بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَ مِثْلُ تَمَامِ صَلَاةِ اللَّيْلِ وَ الْوَتْرِ وَ تَفْسِيرُ ذَلِكَ أَنَّكَ إِذَا ابْتَدَأْتَ بِصَلَاةِ اللَّيْلِ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَطَلَعَ الْفَجْرُ وَ قَدْ صَلَّيْتَ مِنْهَا سِتَّ رَكَعَاتٍ أَوْ أَرْبَعاً بَادَرْتَ وَ أَدْرَجْتَ

«علی صلواتهم دائمون» طبرسی رحمة الله علیه گفته است: یعنی بر نماز خواندن مداومت می کنند و در آن اخلال نمی ورزند و آن را ترک نمی کنند.⁽⁵⁾از امام باقر علیه السلام روایت شده است که این آیه در باره نمازهای مستحبی است و آیه «وَالَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ یُحَافِظُونَ»⁽⁶⁾،{و کسانی که بر نمازشان مداومت می‌ورزند.}در باره نمازهای واجب است. همچنین نظری دیگر است که منظور آیه، کسانی است که چهره هایشان را از سمت قبله برنمی گردانند.

روایات

روایت 1

تفسیر علی بن ابراهیم: امام باقر علیه السلام فرمود: خدا برخی افراد را - در سوره معارج از عناوینی - استثنا کرد. و گفته است: «الا المصلین»، {مگر نماز گزاران} و آنها را با بهترین اعمال که نماز است، وصف کرده است «الذین هم فی صلاتهم دائمون»، می گوید: زمانی که کسی چیزی از نافله را بر خود واجب و برآن مدوامت کند.⁽⁷⁾

روایت 2

فقه الرضا: امام رضا علیه السلام فرمود: نمازهای نافله را زیبا ادا کنید که آنها هدیه ای از جانب خدای بزرگ است، چرا که نمازهای نافله به خاطر تفاوت توان مردم تشریع شده است؛ زیرا برخی از مردم از برخی دیگر قوی ترند .

نمازهای واجب برای پایین ترین سطح وضع شده، سپس مستحبات در پی آن آمده است تا قوی و ضعیف در حد توانشان عمل نمایند و هیچ کس فراتر از توانش مکلّف نشده است و قوت فرد به نهایتش نرسد مگر اینکه در راه خدا به کار گرفته شود. برای روزه و حج و هر واجبی دیگر، مستحبی بدین معنا وجود دارد.⁽⁸⁾

نیز کتاب فقه الرضا: امام علیه السلام فرمود: بدانید سه نماز است که باید به محض رسیدن وقتشان، اول آنها را بخوانی و قبل از آنها نماز نافله نخوان.آن ها عبارتند از: نمازی که برای پیشواز روز خوانده می شود، یعنی نماز صبح، نمازی که برای پیشواز شب خوانده می شود؛ یعنی نماز مغرب و نماز روز جمعه. ⁽⁹⁾

در وقت نمازهای واجب نباید نماز مستحبی خوانده شود مگر آنچه استثنا شده است که در وقت آنها می توان نماز نافله خواند، مثل هشت رکعتی که قبل از زوال خورشید و بعد زوال خورشید خوانده می شود. مثل دو رکعت که خواندن آن بعد از طلوع فجر جایز است و نیز تمام نماز شب و نماز وتر. البته منظور این است که وقتی نماز شب را قبل از طلوع فجر شروع کرده ای و شش یا چهار رکعت آن را

خوانده ای

بَاقِيَ الصَّلَاةِ وَ الْوَتْرَ إِدْرَاجاً ثُمَّ صَلَّيْتَ الْغَدَاةَ⁽¹⁾

وَ قَالَ الْعَالِمُ إِذَا كَانَ الرَّجُلُ عَلَي عَمَلٍ فَلْيُدِمْ عَلَيْهِ السَّنَةَ ثُمَّ يَتَحَوَّلْ إِلَي غَيْرِهِ إِنْ شَاءَ ذَلِكَ لِأَنَّ لَيْلَةَ الْقَدْرِ يَكُونُ فِيهَا لِعَامِهَا ذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَكُونَ‌⁽²⁾.

بيان

و قبلها أي قبل الفريضة أو قبل الزوال و التأنيث باعتبار المضاف إليه أو بتأويل الساعة فيكون المراد به جواز التقديم كما دلت عليه بعض الأخبار و حملها الشيخ علي الضرورة و مال الشهيد إلي جوازه مطلقا و سيأتي القول فيه إن شاء الله تعالي و يدل علي جواز إيقاع نافلة الغداة بعد الفجر الثاني كما هو المشهور أيضا و سنوضح جميع ذلك إن شاء الله تعالي.

و أما إيقاع النافلة في وقت الفريضة⁽³⁾ففيه مقامات :

الأول : إيقاع النوافل في وقت الفرائض و لا ريب في جواز إيقاع الرواتب في أوقاتها المقررة قبل وقت الفضيلة المختص بالفريضة كنافلة الظهر في القدمين و العصر في الأربعة و أما إيقاعها بعد مضي تلك الأوقات قبل الفريضة ففيه إشكال و الأكثر علي عدم الجواز و الأخبار مختلفة و الأحوط تقديم الفريضة و إن أمكن الجمع بينهما بحمل النهي علي الكراهة المصطلحة في العبادات و الأظهر جواز تقديمها للمأموم مع انتظار الإمام.

الثاني : إيقاع غير الرواتب في أوقات الفرائض و المشهور عدم الجواز و أسنده في المعتبر إلي علمائنا و ذهب جماعة منهم الشهيدان و ابن الجنيد إلي الجواز و لا يخلو من قوة للأخبار الكثيرة الدالة بعمومها علي جواز إيقاعها في كل وقت و ظهور أكثر أخبار المنع في الرواتب و قد وردت في الروايات نوافل كثيرة بين العشاءين و بعد الجمعة و إن كان طريق بعضها لا يخلو من ضعف و الأحوط تقديم الفريضة لا سيما بعد دخول وقت الفضيلة و خروج وقت الراتبة و لا يبعد جوازها مع انتظار الإمام

و بقیه نماز شب و وتر با وقت نماز صبح تداخل کرده، در این صورت می توانی قبل از نماز صبح آن ها را بخوانی.

امام کاظم علیه السلام فرمود: هرگاه شخصی کاری را انجام می دهد، باید تا یک سال آن را ادامه بدهد، سپس اگر خواست به کار دیگری بپردازد؛ زیرا شب قدر - که آنچه خداوند می‌خواهد مقدّر می‌کند - در آن یک سال وجود دارد.⁽⁴⁾

توضیح

«و قبلها»، یعنی قبل از نماز واجب یا قبل از زوال و ضمیر مونث، به اعتبار مضاف الیه آمده است، یا به تاویل «الساعة» می باشد. پس منظور از آن این است که در این موارد می توان قبل از نماز واجب، نافله های ذکر شده را خواند؛ همان طور که برخی روایات هم به این نکته دلالت دارند. شیخ این روایت را بر ضرورت حمل کرده است. شهید به جواز مطلق این کار متمایل است. ان شاءالله بزودی نظرات مختلف در این باره خواهد آمد. روایت بر جواز خواندن نافله نماز صبح بعد از طلوع فجر دوم، همان طور که نظر مشهور هم چنین است؛ دلالت دارد. به زودی تمام این موارد را توضیح خواهیم داد.

خواندن نماز نافله در وقت نماز واجب، چند نکته دارد:

اول: خواندن نماز نافله در وقت نماز واجب. شکی نیست که می توان نافله نمازهای یومیه را در وقتی که برای آن مشخص شده و قبل از وقتی که خواندن نماز واجب در آن فضلیت دارد، خواند. مانند خواندن نافله ظهر وقتی که سایه دو قدم شود و نافله عصر وقتی سایه چهار قدم شود، ولی خواندن نافله بعد از اوقاتی که ذکر شد و قبل از نماز واجب، جای بحث دارد. نظر اکثر فقها این است که این کار جایز نیست. روایات وارده در این باره مختلفند. احتیاط این است که اول نماز واجب خوانده شود. هر چند می توان بین روایات جمع کرد و گفت: اخباری که از این کار نهی کرده اند بر کراهت مصطلح در عبادات حمل شود. نظر ظاهرتر این است، در صورتی که مامومین منتظر امام باشند، می توانند قبل از نماز واجب، نافله اش را بخوانند.

دوم: خواندن نمازهای نافله غیر یومیه در وقت نمازهای واجب. نظر مشهور جایز نبودن این کار است. در کتاب المعتبر، این نظر را به علمای ما نسبت داده است. گروهی از علما مثل شهیدین و ابن جنید قائل به جواز این کار هستند، که نظر ضعیفی نیست؛ چرا که اخبار زیادی وجود دارد که از عمومیت آنها می توان جواز خواندن نمازهای نافله غیر یومیه را در هر زمانی - از جمله وقت نماز واجب - به دست آورد؛ همچنین اخباری که این کار را جایز نمی دانند، در نوافل یومیه ظهور دارند. در روایات، نافله های زیادی بین نماز مغرب و نماز عشا و بعد از نماز جمعه وارد شده است، هر چند سند برخی از این روایات ضیعیف است. احتیاط این است که نماز واجب قبل از نماز نافله خوانده شود بخصوص وقتی که خواندن نماز واجب در آن وقت فضیلت دارد و زمان نافله یومیه گذشته است. همچنین اگر مأموم منتظر امام باشد، بعید نیست بتوان گفت خواندن نماز نافله غیر یومیه قبل از نماز واجب جایز است .

هنا أيضا.

الثالث : الإتيان بقضاء النوافل الراتبة قبل الفريضة و المشهور فيه أيضا عدم الجواز و ذهب الشهيدان و ابن الجنيد إلي الجواز و لا يخلو من قوة و الأحوط تقديم الفريضة كما عرفت.

الرابع : جواز التنفل لمن عليه فائتة و الأكثر علي المنع و ذهب الشهيدان و الصدوق و ابن الجنيد إلي الجواز و لا يخلو من قوة لا سيما مع انتظار المأموم للإمام أو الإمام اجتماع المأمومين و سيأتي بعض القول في المقامات كلها إن شاء الله.

«3»

الذِّكْرَي، رَوَي زُرَارَةُ فِي الصَّحِيحِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِذَا دَخَلَ وَقْتُ صَلَاةٍ مَكْتُوبَةٍ فَلَا صَلَاةَ حَتَّي يُبْدَأَ بِالْمَكْتُوبَةِ قَالَ فَقَدِمْتُ الْكُوفَةَ فَأَخْبَرْتُ الْحَكَمَ بْنَ عُتَيْبَةَ وَ أَصْحَابَهُ فَقَبِلُوا ذَلِكَ مِنِّي .

فَلَمَّا كَانَ فِي الْقَابِلِ لَقِيتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام فَحَدَّثَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَرَّسَ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ وَ قَالَ مَنْ يَكْلَؤُنَا فَقَالَ بِلَالٌ أَنَا فَنَامَ بِلَالٌ وَ نَامُوا حَتَّي طَلَعَتِ الشَّمْسُ فَقَالَ صلي الله عليه و آله يَا بِلَالُ مَا أَرْقَدَكَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخَذَ بِنَفْسِيَ الَّذِي أَخَذَ بِأَنْفَاسِكُمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قُومُوا فَتَحَوَّلُوا عَنْ مَكَانِكُمُ الَّذِي أَصَابَكُمْ فِيهِ الْغَفْلَةُ وَ قَالَ يَا بِلَالُ أَذِّنْ فَأَذَّنَ فَصَلَّي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ ثُمَّ قَامَ فَصَلَّي بِهِمُ الصُّبْحَ ثُمَّ قَالَ مَنْ نَسِيَ شَيْئاً مِنَ الصَّلَاةِ فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي‌⁽¹⁾.

قَالَ زُرَارَةُ فَحَمَلْتُ الْحَدِيثَ إِلَي الْحَكَمِ وَ أَصْحَابِهِ فَقَالَ نَقَضْتَ حَدِيثَكَ الْأَوَّلَ فَقَدِمْتُ عَلَي أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا قَالَ الْقَوْمُ فَقَالَ يَا زُرَارَةُ أَ لَا أَخْبَرْتَهُمْ أَنَّهُ قَدْ فَاتَ الْوَقْتَانِ جَمِيعاً وَ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ قَضَاءً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله‌⁽²⁾.

بيان

عرس بالتشديد أي نزل في آخر الليل للاستراحة و هذا المكان

سوم: خواندن قضای نافله های یومیه قبل از نماز واجب، باز به نظر مشهور فقها این کار جایز نیست. به نظر شهیدین و ابن جنید این کار جایز است، که نظر ضعیفی نیست، ولی همان طور که ذکر شد، احتیاط این است که اول، نماز واجب خوانده شود.

چهارم: آیا خواندن نماز نافله بر کسی که نماز واجبی از او قضا شده است، جایز است؟ نظر اکثر علما این است که این کار جایز نیست. به نظر شهیدین و شیخ صدوق و ابن جنید این کار جایز است. نظر دومی، نظر ضعیفی نیست؛ مخصوصا اگر ماموم منتظر امام باشد یا اینکه امام منتظر باشد که مامومین جمع شوند. به زودی

برخی نظرات را در این باره خواهیم آورد. انشاء الله

روایت 3

الذکری: زراره خبر صحیحی از امام باقر علیه السلام روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر زمان که وقت نماز واجب شد، هیچ نمازی نباید خوانده شود. گفت: به کوفه رسیدم و این روایت را به حکم ابن عتیبه و یارانش گفتم، آنها این روایت را از من قبول کردند.

سال بعد، امام باقر علیه السلام را دیدم به من فرمود: رسول خدا صلّی الله علیه و آله از خیبر بیرون رفت و در راه به استراحت آخر شب پرداخت و فرمود: چه کسی نگهبانی می کند؟ بلال گفت: من نگهبانی می کنم. بلال به خواب رفت و همگی خوابیدند تا اینکه خورشید طلوع کرد. ناگهان حضرت بیدار شد و فرمود؛ بلال! چه چیز تو را به خواب برد؟ بلال گفت: ای رسول الله، آنچه که نفس شما را گرفت، نفس مرا هم گرفت. حضرت فرمود: از جایگاهی که غفلت برایتان عارض شد برخیزید و به بلال گفت؛ اذان بگو. آن گاه نافله نماز صبح را خواند و سپس با آنها نماز صبح را قضا کرد. و بعد فرمود: هر کس نمازی را فراموش کند و بعد به یادش بیاید، هر وقت که یادش آمد بخواند، چون خداوند می فرماید: «و أَقِمْ الصلوه لذکری»،⁽³⁾{به یاد من نماز برپا دار.} زراره گفته است: این حدیث را نیز به حکم و یارانش روایت کردم. آنها گفتند: حدیث اول را نقض کردی؛ بنابراین این قضیه را به امام باقر علیه السلام گفتم. حضرت فرمود: ای زراره! به آنها نگفتی که وقت نماز نافله و واجب هر دو گذشته بود و نماز نافله، قضایی بود که مخصوص پیامبر صلی الله و آله و سلم است؟⁽⁴⁾

توضیح

«عرّس» با تشدید به معنای توقف برای استراحت در آخر شب است. این مکان

اشتهر بالمعرس و هو بقرب المدينة و يكلؤنا بالهمز أي يحرسنا من العدو أو من فوت الصلاة أو الأعم و لفظة ما في ما أرقدك استفهامية و ربما يتوهم كونها للتعجب أي ما أكثر رقودك و نومك أخذ بنفسي المناسب لهذا المقام سكون الفاء كما قال الله تعالي اللَّهُ يَتَوَفَّي الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَ الَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها⁽¹⁾لكن يأبي عنه جمعه ثانيا علي الأنفاس فإنه جمع النفس بالتحريك و جمع النفس بالسكون الأنفس و النفوس فالمراد بالنفس الصوت و يكون انقطاع الصوت كناية عن النوم و في القاموس النفس بالتحريك واحد الأنفاس و السعة و الفسحة في الأمر و الجرعة و الري و الطويل من الكلام انتهي.

و بعد إيراد هذه الرواية قال الشهيد رحمة الله و رضوانه عليه في هذا الخبر فوائد :

منها استحباب أن يكون للقوم حافظ إذا ناموا صيانة لهم عن هجوم ما يخاف منه.

و منها أن الله تعالي أنام نبيه لتعليم أمته و لئلا يعير بعض الأمة بذلك و لم أقف علي راد لهذا الخبر لتوهم القدح في العصمة.

و منها أن العبد ينبغي أن يتفأل بالمكان و الزمان بحسب ما يصيبه فيها من خير أو غيره و لهذا تحول النبي صلي الله عليه و آله إلي مكان آخر.

و منها استحباب الأذان للفائتة كما يستحب للحاضرة و قد روي العامة عن أبي قتادة و جماعة من الصحابة في هذه الصورة أن النبي صلي الله عليه و آله أمر بلالا فأذن فصلي ركعتي الفجر و أمره فأقام فصلي صلاة الفجر.

و منها استحباب قضاء السنن.

و منها جواز فعلها لمن عليه قضاء⁽²⁾و إن كان قد منع منه أكثر المتأخرين.

و منها شرعية الجماعة في القضاء كالأداء.

که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در آن توقف کرد، به «معرّس» مشهور شده و نزدیک مدینه است. «یکلؤنا» با همزه، یعنی نگهبانی کند که دشمن به ما نزند یا نمازمان قضا نشود یا هر دو معنا منظور است. لفظ «ما» در عبارت «ما ارقدک» مای استفهامی است. چه بسا توهم شود که مای تعجب باشد، یعنی «ما اکثر رقودک و نومک»،{یعنی خواب و چرت زدنت چقدر زیاد است.} «اخذ بنفسی» ساکن بودن «فای نفس» مناسب این روایت است مثل آیه: «اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنفُسَ حِینَ مَوْتِهَا وَالَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنَامِهَا⁽³⁾»،{خدا روح مردم را هنگام مرگشان به تمامی بازمی‌ستاند، و [نیز] روحی را که در [موقع] خوابش نمرده است [قبض می‌کند].} ولی در این صورت که فای «النفس» سکون دارد، نمی تواند دوباره به صورت «الأنفاس» جمع بسته شود، چرا که الأنفاس جمع النفس است در صورتی که با حرکت خوانده شود. جمع النفس در صورتی که فاء ساکن باشد، الأنفس و النفوس می باشد. منظور از «نفس» صداست و قطع شدن صدا کنایه از به خواب رفتن است. در قاموس آمده است: نفس در صورتی که با حرکت خوانده شود، مفرد انفاس است. و نیز نفس به معنای فراخی، زمان زیاد در انجام کاری، جرعه، سیرابی و نیز سخن طولانی است، پایان سخن.

بعد از ذکر این روایت، شهید رحمه الله گفته است: نکاتی از روایت برداشت می شود:

و منها وجوب قضاء الفائتة كفعله و وجوب التأسي به و لقوله فليصلها.

و منها أن وقت قضائها ذكرها.

و منها أن المراد بالآية ذلك.

و منها الإشارة إلي المواسعة في القضاء لقول الباقر عليه السلام أ لا أخبرتهم أنه قد فات الوقتان.

ثم قال و قد روي أيضا في الصحيح ما يدل علي عدم جواز النافلة لمن عليه فريضة و الشيخ جمع بينهما بالحمل علي انتظار الجماعة و ابن بابويه عمل بمضمون الخبر و أمر بقضاء النافلة ثم الفريضة و في المختلف اختار المنع و أشار بعض الأصحاب إلي أن الخبر المروي عن النبي صلي الله عليه و آله من المنسوخ إذ النسخ جائز في السنة انتهي.

و أقول حمل الشيخ بعيد عن هذا الخبر إذ أمر النبي صلي الله عليه و آله أصحابه بقضاء النافلة يدل علي اجتماعهم فلا انتظار و كذا النسخ أيضا لا يجري فيه و الأوجه ما أومأنا إليه بالحمل علي استحباب التأخير و الله يعلم.

تتميم

اعلم أنه يستفاد من الخبر أمور أخر و هي استحباب التعريس و استحباب كون المؤذن غير الإمام و استحباب تقديم الأذان علي النافلة و المنع من النافلة بعد دخول وقت الفريضة و لزوم الجمع بين الأخبار و رفع التنافي عنها و حسن قبول العذر ممن له عذر مرضي و جواز إظهار الأحكام عند المخالفين مع عدم التقية.

تنبيه

ربما يتوهم التنافي بين هذا الخبر و بين ما روي أنه صلي الله عليه و آله كان يقول تنام عيني و لا ينام قلبي و ما روي أن نومه صلي الله عليه و آله كان كيقظته و كان يعلم في النوم ما يعلم في اليقظة و يمكن الجواب عنه بوجوه :

الأول أن يكون نومه صلي الله عليه و آله في سائر الأحوال كاليقظة⁽¹⁾و في تلك الحالة

مؤلف

حملی که شیخ کرده است از این روایت بعید است، چرا که وقتی پبامبر به اصحابش گفت، همگی نماز نافله را بخوانند، انتظار معنا ندارد و همچنین نسخ هم در این روایت جایگاهی ندارد. نظر وجیه تر، چیزی است که بدان اشاره کردیم، یعنی خواندن قضای نماز نافله بعد از قضای نماز واجب، مستحب است. و خدا می داند.

تکمله

می توان از روایات نکات دیگری هم برداشت نمود: مستحب است آخر شب برای استراحت توقف شود. مؤذن کسی غیر از امام باشد. نیز قبل از خواندن نافله اذان گفته شود. نمی توان بعد از رسیدن وقت نماز واجب، نماز مستحبی خواند؛ چرا که لازمه جمع بین دو روایت همین می باشد. پذیرفتن عذر کسی که عذری دارد پسندیده است. جایز است نزد مخالفین تقیه نکرد و احکام خود را آشکارا انجام داد.

نکته: روایتی دیگر از پیامبر است که به ظاهر با این روایت سازگار نیست. روایت این است که حضرت می فرمود: چشمم می خوابد ولی قلبم نمی خوابد. یا آنچه روایت شده است که خواب حضرت مثل بیداری است و هر چه در بیداری می داند در خواب هم می داند. به چند صورت می توان تعارض این دو روایت را برطرف کرد:

اول، خواب حضرت در سایر احوال مثل بیداری است. و در آن زمان

أنامه الله تعالي نوما كنوم سائر الناس للمصلحة الثاني أنه صلي الله عليه و آله لم يكن مكلفا بهذا العلم كما أنه لم يكن مكلفا بالعلم بما كان يعلمه من كفر المنافقة و عدم الظفر بالكافرين و أمثال ذلك الثالث أن يقال لعله صلي الله عليه و آله كان مكلفا في ذلك بترك الصلاة لبعض المصالح و قد مر الكلام في ذلك‌⁽¹⁾

«4»

غِيَاثُ سُلْطَانِ الْوَرَي، لِلسَّيِّدِ ابْنِ طَاوُسٍ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ رَجُلٌ عَلَيْهِ دَيْنٌ مِنْ صَلَاةٍ قَامَ يَقْضِيهِ فَخَافَ أَنْ يُدْرِكَهُ الصُّبْحُ وَ لَمْ يُصَلِّ صَلَاةَ لَيْلَتِهِ تِلْكَ قَالَ عليه السلام يُؤَخِّرُ الْقَضَاءَ وَ يُصَلِّي صَلَاةَ لَيْلَتِهِ تِلْكَ.

«5»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَتَمَّ صَلَاةَ الْفَرِيضَةِ بِصَلَاةِ النَّافِلَةِ وَ أَتَمَّ صِيَامَ الْفَرِيضَةِ بِصِيَامِ النَّافِلَةِ الْخَبَرَ⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام أَ تَدْرِي لِأَيِّ شَيْ‌ءٍ وُضِعَ التَّطَوُّعُ قُلْتُ مَا أَدْرِي جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ إِنَّهُ تَطَوُّعٌ لَكُمْ وَ نَافِلَةٌ لِلْأَنْبِيَاءِ وَ تَدْرِي لِمَ وُضِعَ التَّطَوُّعُ قُلْتُ لَا أَدْرِي جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ فِي الْفَرِيضَةِ نُقْصَانٌ فَصُبَّتِ النَّافِلَةُ⁽³⁾عَلَي الْفَرِيضَةِ حَتَّي تَتِمَّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ لِنَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ‌⁽⁴⁾.

خدای متعال به خاطر مصلحت، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را مثل سایر افراد به خواب برد. دوم، حضرت مکلف به این علم نیست، همان طور که به علم از کفر منافقین و عدم پیروزی بر دشمنان و امثال این موارد مکلّف نبود. سوم، شاید گفته شود در آن زمان مکلف بود نمازش را به خاطر برخی مصالح ترک کند! که در این باره قبلا حرف زدیم.

روایت 4

غیاث سلطان الوری: زراره گفته است: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: نماز- واجب - فردی قضا شده است، از خواب بر می خیزد که قضای آن را بخواند، ولی می ترسد اگر قضای نماز را بخواند وقت نماز شب بگذرد. حضرت فرمود: اول نماز شب را بخواند و سپس نماز قضا شده را بجا آورد.

روایت 5

العلل: امام علی علیه السلام فرمود: خداوند نماز واجب را با نماز نافله و روزه واجب را با روزه مستحبی کامل نمود ... ادامه روایت⁽⁵⁾.

و نیز العلل: ابوبکر گفته است: امام باقر علیه السلام به من فرمود: می دانی چرا اعمال مستحبی تشریع شده است؟ گفتم: نمی دانم فدایت شوم، حضرت فرمود: انجام اعمال مستحبی برای شما واجب نیست، ولی انبیا باید انجام دهند و به این علت تشریع شده که نقصی را که در واجبات وجود دارد جبران و کامل کند؛ چرا که خدا به پیامبرش گفته است: «وَمِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّکَ⁽⁶⁾»،{و پاسی از شب را زنده بدار، تا برای تو [به منزله] نافله‌ای باشد.}

بيان

و نافلة للأنبياء أي فريضة زائدة عليهم كما سيأتي في تفسير الآية فصبت النافلة بالصاد المهملة و الباء الموحدة أي أفرغت كناية عن كثرة النافلة و في بعض النسخ بالضاد المعجمة علي بناء المعلوم من الضب بمعني اللصوق و الأول أصوب.

«6»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: إِنَّ الْعَبْدَ لَتُرْفَعُ لَهُ مِنْ صَلَاتِهِ نِصْفُهَا أَوْ ثُلُثُهَا أَوْ رُبُعُهَا أَوْ خُمُسُهَا وَ مَا يُرْفَعُ لَهُ إِلَّا مَا أَقْبَلَ عَلَيْهِ مِنْهَا بِقَلْبِهِ وَ إِنَّمَا أَمَرْنَا بِالنَّوَافِلِ لِيَتِمَّ لَهُمْ بِهَا مَا نَقَصُوا مِنَ الْفَرِيضَةِ⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَي بْنِ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّمَا جُعِلَتِ النَّافِلَةُ لِيَتِمَّ بِهَا مَا يَفْسُدُ مِنَ الْفَرِيضَةِ⁽²⁾.

«7»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام: يَا بَا بَكْرٍ تَدْرِي لِأَيِّ شَيْ‌ءٍ وُضِعَ عَلَيْكُمُ التَّطَوُّعُ وَ هُوَ تَطَوُّعٌ لَكُمْ وَ هُوَ نَافِلَةٌ لِلْأَنْبِيَاءِ إِنَّهُ رُبَّمَا قُبِلَ مِنَ الصَّلَاةِ نِصْفُهَا وَ ثُلُثُهَا وَ رُبُعُهَا وَ إِنَّمَا يُقْبَلُ مِنْهَا مَا أَقْبَلْتَ عَلَيْهَا بِقَلْبِكَ فَزِيدَتِ النَّافِلَةُ عَلَيْهَا حَتَّي تَتِمَّ بِهَا⁽³⁾.

«8»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ كِتَابِ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام: لَا تُصَلِّ مِنَ النَّافِلَةِ شَيْئاً وَقْتَ الْفَرِيضَةِ فَإِنَّهُ لَا تُقْضَي نَافِلَةٌ فِي وَقْتِ فَرِيضَةٍ فَإِذَا دَخَلَ وَقْتُ الْفَرِيضَةِ فَابْدَأْ بِالْفَرِيضَةِ.

وَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام: إِنَّمَا جُعِلَتِ الْقَدَمَانِ وَ الْأَرْبَعُ وَ الذِّرَاعُ وَ الذِّرَاعَانِ وَقْتاً لِمَكَانِ النَّافِلَةِ⁽⁴⁾.

بيان

يدل علي ما أومأنا إليه من أن المراد بوقت الفريضة الوقت المختص

توضیح

«و نافله للانبیاء»، یعنی اعمال اضافه ای که بر پیامبران واجب شده است؛ همان طور که در تفسیر این آیه خواهد آمد. «فصبّت النافلة» یعنی خالی شد و کنایه از زیادی نافله هاست. در برخی از نسخه ها ضاد آمده و با صیغه معلوم از صیغه «الضب» به کار رفته است و معنایش چسبیدن است. اولی صحیح تر است.

روایت 6

العلل: امام صادق علیه السلام فرمود: آن مقدار از نماز بنده بالا می رود که با حضور قلب خوانده شود که ممکن است نصف یا یک سوم یا یک چهارم یا یک پنجمش باشد و به این دلیل در کنار نمازهای واجب، به نماز مستحبی هم امر شدیم تا نقص نماز واجب به وسیله نماز مستحبی جبران شود⁽⁵⁾.

و نیز العلل: امام باقر علیه السلام فرمود: نافله ها به این دلیل تشریع شده اند که نقص موجود در فرائض را جبران کنند.

روایت 7

المحاسن: ابوبکر نقل کرده است: امام باقر علیه السلام به من فرمود: ای ابابکر، می دانی چرا اعمال مستحبی که انجام آنها برای شما واجب نیست، ولی انبیا باید انجام دهند، تشریع شده است؟ به این دلیل که فقط آن مقدار از نمازی که با حضور قلب خوانده شود قبول می شود که ممکن است نصف یا یک سوم یا یک چهارم آن باشد؛ بنابراین نماز نافله به اینها اضافه شده تا ثواب نماز واجب را کامل کند⁽⁶⁾.

روایت 8

السرائر: امام باقر علیه السلام فرمود: در وقت نمازهای واجب، نماز مستحبی نخوان، چرا که نباید قضای نماز نافله ای در وقت نماز واجب، خوانده شود؛ بنابراین به محض اینکه وقت نماز واجب رسید، اول نماز واجب را بخوان.

امام باقر علیه السلام فرمود: وقتی اندازه سایه دو یا چهار قدم یا دو ذراع یا چهار ذراع باشد، وقت نماز نافله است. ⁽⁷⁾

توضیح

این روایت به نکته ای که قبلا گفتیم اشاره دارد، یعنی منظور از وقت نماز واجب، وقتی است که خواندن

بفضل الفريضة و الظاهر من النوافل الرواتب إلا أن يقال لا يجوز غيرها بطريق أولي و فيه نظر⁽¹⁾.

«9»

الْعِلَلُ، وَ الْعُيُونُ، عَنِ ابْنِ عُبْدُوسٍ عَنِ ابْنِ قُتَيْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا عليه السلام فِيمَا رَوَاهُ عَنْهُ مِنَ الْعِلَلِ: فَإِنْ قَالَ لِمَ جُعِلَ صَلَاةُ السُّنَّةِ أَرْبَعاً وَ ثَلَاثِينَ رَكْعَةً قِيلَ لِأَنَّ الْفَرِيضَةَ سَبْعَ عَشْرَةَ رَكْعَةً فَجُعِلَتِ السُّنَّةُ مِثْلَيِ الْفَرِيضَةِ كَمَالًا لِلْفَرِيضَةِ .

فَإِنْ قَالَ فَلِمَ جُعِلَ صَلَاةُ السُّنَّةِ فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ وَ لَمْ يُجْعَلْ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ قِيلَ لِأَنَّ أَفْضَلَ الْأَوْقَاتِ ثَلَاثَةٌ عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ وَ بَعْدَ الْغُرُوبِ وَ بِالْأَسْحَارِ فَأَحَبَّ أَنْ يُصَلَّي لَهُ فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ لِأَنَّهُ إِذَا فُرِّقَتِ السُّنَّةُ فِي أَوْقَاتٍ شَتَّي كَانَ أَدَاؤُهَا أَيْسَرَ وَ أَخَفَّ مِنْ أَنْ تُجْمَعَ كُلُّهَا فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ⁽²⁾.

بيان

لأنه إذا فرقت لما ظهر مما سبق أن هذه الأوقات لفضلها أنسب من سائر الأوقات للنافلة فكان يمكن أن يجعل الجميع في وقت واحد منها فتمم التعليل بأن التفريق كان أخف و أيسر فلذا فرقها عليها.

«10»

إِعْلَامُ الْوَرَي، نَقْلًا مِنْ نَوَادِرِ الحِكْمَةِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَائِذٍ الْأَحْمَسِيِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ أَنَا أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنْ صَلَاةِ اللَّيْلِ وَ نَسِيتُ فَقُلْتُ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ عليه السلام أَجَلْ وَ اللَّهِ أَنَا وَلَدُهُ وَ مَا نَحْنُ بِذِي قَرَابَةٍ مَنْ أَتَي اللَّهَ بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ الْمَفْرُوضَاتِ لَمْ يُسْأَلْ عَمَّا سِوَي ذَلِكَ فَاكْتَفَيْتُ بِذَلِكَ‌⁽³⁾.

«11»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الرَّيَّانِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ ذَرِيحٍ الْمُحَارِبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ

نماز واجب درآن فضیلت دارد. ظاهرا منظور از نافله هایی که نمی توان در این وقت خواند، نافله نمازهای یومیه است؛ مگر اینکه گفته شود: اگر نتوان در این وقت مخصوص، نافله نماز یومیه را خواند؛ به طریق اولی نمی توان نافله غیر یومیه خواند. البته این استدلال جای بحث دارد.⁽⁴⁾

روایت 9

العلل و العیون: در آنچه که فضل بن شاذان در مورد علل احکام از امام رضا علیه السلام نقل کرده است، آمده است: اگر گفته شود: چرا نمازهای نافله یومیه سی و چهار رکعتند؟ گفته می شود: زیرا نمازهای واجب هفده رکعتند و نماز نافله دو برابر آنها شده تا آنها را کاملشان کنند .

اگر گفته شود: چرا نماز های مستحبی در اوقات مختلف پراکنده شده اند و در یک وقت خوانده نمی شوند؟ گفته می شود: چرا که بهترین اوقات شبانه روز، هنگام ظهر، بعد از غروب و سحرگاهان است، بنابراین بهتر است در این وقت های سه گانه برای او نماز خوانده شود؛ چرا که اگر نماز هایی مستحبی در وقتهای مختلف خوانده شوند، آسانتر از آن است در یک وقت خوانده شود.⁽⁵⁾

توضیح

«لانّه اذا فرقت» از آنچه قبلا گفته شد، اوقات ذکر شده به خاطر فضلیتشان برای خواندن نمازهای نافله، از سایر اوقات مناسب تر هستند. می توان همه نمازهای نافله را در یک زمان هم خواند. علتی که برای مختلف شدن اوقات ذکر شده، مؤید همین مطلب است؛ چرا که علت این است، خواندن آنها در اوقات مختلف آسانتر است.

روایت 10

اعلام الوری: عائذ الاحمسی گفته است: نزد امام صادق علیه السلام رفتم و می خواستم درباره نماز شب از ایشان بپرسم که فراموش کردم. گفتم: سلام بر تو ای فرزند رسول الله. حضرت فرمود: درست گفتی، من فرزند او هستم نه فقط خویشاوندش. هر کس نماز های واجب پنجگانه را بخواند، از اعمال دیگرش بازخواست نمی شود. وقتی حضرت این سخن را گفت دیگر سؤالی نپرسیدم⁽⁶⁾.

روایت 11

العلل: امام صادق علیه السلام فرمود: فردی گفت: ای رسول الله،

يَسْأَلُ اللَّهُ عَمَّا سِوَي الْفَرِيضَةِ قَالَ لَا⁽¹⁾.

«12»

نَهْجُ الْبَلَاغَةِ⁽²⁾، وَ مِشْكَاةُ الْأَنْوَارِ، قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: إِنَّ لِلْقُلُوبِ إِقْبَالًا وَ إِدْبَاراً فَإِذَا أَقْبَلَتْ فَاحْمِلُوهَا عَلَي النَّوَافِلِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ فَاقْتَصِرُوا بِهَا عَلَي الْفَرَائِضِ‌⁽³⁾.

«13»

النهج، [نهج البلاغة] قَالَ عليه السلام: لَا قُرْبَةَ لِلنَّوَافِلِ إِذَا أَضَرَّتْ بِالْفَرَائِضِ‌⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ قَالَ عليه السلام: قَلِيلٌ تَدُومُ عَلَيْهِ أَرْجَي مِنْ كَثِيرٍ مَمْلُولٍ‌⁽⁵⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: إِذَا أَضَرَّتِ النَّوَافِلُ بِالْفَرَائِضِ فَارْفُضُوهَا⁽⁶⁾.

بيان

مملول أي يحصل الملال منه يقال مللت الشي‌ء بالكسر و مللت منه أيضا إذا سئمته ذكره الجوهري و الحاصل أن العبادة القليلة تداوم عليها من النوافل خير من عبادة كثيرة تأتي بها أياما ثم تملها و تتركها إذا أضرت النوافل أي بأن تؤخرها عن أوقات فضلها أو توجب الكسل عنها و عدم إقبال القلب عليها و ربما يستدل به و بسابقه علي عدم جواز النافلة لمن عليه الفريضة.

«14»

النهج، [نهج البلاغة] وَ أَعْلَامُ الدِّينِ،: فِيمَا كَتَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ إِلَي حَارِثٍ الْهَمْدَانِيِّ وَ أَطِعِ اللَّهَ فِي جُمَلِ‌⁽⁷⁾أُمُورِكَ فَإِنَّ طَاعَةَ اللَّهِ فَاضِلَةٌ عَلَي مَا سِوَاهَا وَ خَادِعْ نَفْسَكَ فِي الْعِبَادَةِ وَ ارْفُقْ بِهَا وَ لَا تَقْهَرْهَا وَ خُذْ عَفْوَهَا وَ نَشَاطَهَا إِلَّا مَا كَانَ مَكْتُوباً عَلَيْهَا مِنَ الْفَرِيضَةِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ قَضَائِهَا وَ تَعَاهُدِهَا عِنْدَ مَحَلِّهَا وَ إِيَّاكَ أَنْ يَنْزِلَ بِكَ

آیا خداوند به غیر از واجبات باز خواست می کند؟ حضرت فرمود: نه⁽⁸⁾.

روایت 12

نهج البلاغه⁽⁹⁾و مشکوه الانوار: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: دل ها حالت نشاط و کسالت دارند، پس هرگاه که نشاط داشتید، به مستحبات نیز بپردازید و هر گاه که کسل بودید، تنها به واجب اکتفا کنید⁽¹⁰⁾.

روایت 13

نهج البلاغه: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: هرگاه مستحبّات به واجبات زیان رساند، - آن مستحبات - سبب نزدیکی به خدا نمی‌گردند.⁽¹¹⁾

و نیز نهج البلاغه: فرمود: عبادت کمی که مداوم باشد، از عبادتی که زیاد باشد و موجب ملالت گردد بهتر است⁽¹²⁾.

و نیز فرمود: هرگاه اعمال مستحبی به اعمال واجب ضرر رساند، آنها را ترک کنید.⁽¹³⁾

توضیح

«مملول»، یعنی ملال از آن حاصل شود. وقتی گفته می شود: «مللت الشئ و مللت منه» که هر دو با کسر خوانده می شوند، وقتی است که از چیزی به ستوه آمده ای. این را جوهری گفته است.

بنابراین معنای حدیث این می شود: عبادت اندکی که همراهش نافله مدام هم باشد، از عبادت زیادی که چند وقت انجام می دهی و سپس از آن خسته می شوی و ترکش می کنی، بهتر است. «اذا اضرّت النوافل» انجام آنها سبب شود که واجبات در اوقاتی که فضیلت دارد خوانده نشود یا خسته شود و واجبات را نیک و با میل و اشتیاق انجام ندهد. شاید بتوان با استدلال به این دو حدیث گفت: کسی که عمل واجبی برگردن دارد، جایز نیست عمل مستحبی را انجام دهد.

روایت 14

نهج البلاغه و اعلام الدین: در بخشی از نامه حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به حارث همدانی آمده است: در همه کارهایت خدا را اطاعت کن که اطاعت خدا از همه چیز برتر است. نفس خودت را در واداشتن به عبادت فریب ده. با آن مدارا کن و به زور و اکراه بر چیزی مجبورش نساز. در وقت فراغت و نشاط به کارش گیر، جز در آنچه که بر تو واجب است، و باید آن را قضا کنی و در وقت خاص خودش بجا آوری. بپرهیز از آنکه

الْمَوْتُ وَ أَنْتَ آبِقٌ مِنْ رَبِّكَ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا الْخَبَرَ⁽¹⁾.

إيضاح

في جمل أمورك أي جميعها و خادع نفسك أي حملها ما ثقل عليها من الطاعات بلطف و مداراة من غير عنف حتي تتابعك و توافقك عليها و خذ عفوك أي ما فضل من أوقاتها عن ضرورياتها لتكون ناشطة فيها و لا تكلفها فوق طاقتها و ما يشق عليها فتمل و تضجر قال الجوهري عفو المال ما يفضل عن النفقة.

«15»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: قَالَ اللَّهُ تَعَالَي مَا تَحَبَّبَ إِلَيَّ عَبْدِي بِشَيْ‌ءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُهُ عَلَيْهِ وَ إِنَّهُ لَيَتَحَبَّبُ إِلَيَّ بِالنَّافِلَةِ حَتَّي أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ وَ لِسَانَهُ الَّذِي يَنْطِقُ بِهِ وَ يَدَهُ الَّتِي يَبْطِشُ بِهَا وَ رِجْلَهُ الَّتِي يَمْشِي بِهَا إِذَا دَعَانِي أَجَبْتُهُ وَ إِذَا سَأَلَنِي أَعْطَيْتُهُ وَ مَا تَرَدَّدْتُ فِي شَيْ‌ءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِي فِي مَوْتِ الْمُؤْمِنِ يَكْرَهُ الْمَوْتَ وَ أَنَا أَكْرَهُ مَسَاءَتَهُ‌⁽²⁾.

تحقيق هذا الخبر يحتمل وجوها الأول أنه لكثرة تخلقه بأخلاق ربه و وفور حبه لجناب قدسه تخلي عن شهوته و إرادته و لا ينظر إلي ما يحبه سبحانه و لا يبطش إلا إلي ما يوصله إلي قربه تعالي و هكذا.

الثاني أن يكون المراد أنه تعالي أحب إليه من سمعه و بصره و لسانه و يده و يبذل هذه الأعضاء الشريفة فيما يوجب رضاه فالمراد بكونه سمعه أنه في حبه و إكرامه بمنزلة سمعه بل أعز منه لأنه يبذل سمعه في رضاه و كذا البواقي.

الثالث أن يكون المعني كنت نور سمعه و بصره و قوة يده و رجله و لسانه.

و الحاصل أنه لما استعمل نور بصره فيما يرضي ربه أعطاه بمقتضي وعده

مرگ تو فرا رسد، در حالی که از پروردگارت گریزان و در دنیاپرستی غرق باشی ... ادامه روایت.

توضیح

«جمل امورک»، یعنی تمام کارهایت «خادع نفسک» یعنی عبادت هایی که برایش سنگین است را با مدارا انجام ده و با زور و اکراه بر چیزی مجبورش نساز تا در انجام آن با تو همسخن شود. «خذ عفوک»، یعنی وقتی که خالی است و کار ضروری ندارد تا در انجام آن با نشاط باشد و عبادتی که فراتر از حد توانش است و انجام آن دشوار می باشد بر او تحمیل نکن، چرا که موجب ملالتش خواهد شد. جوهری گفته است: «عفو المال» یعنی مالی که زیادی از نفقه باشد.

روایت 15

المحاسن: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است که خدا می فرماید: بنده من با چیزی دوست داشتنی تر از واجبات نمی تواند به من اظهار دوستی کند. با نوافل به سوی محبت من می آید تا اینکه من نیز او را دوست بدارم. هنگامی که او را دوست بدارم گوش او می شوم که با آن بشنود و چشم او می شوم که با آن ببیند. زبان او می شوم که با آن سخن گوید و دست او می شوم که با آن حمله می کند و پای او می شوم که با آن راه می رود. هنگامی که به درگاه من دعا کند اجابت می کنم و اگر از من درخواست کند به او می دهم. در انجام هیچ کاری که به دست من است مثل مرگ مؤمن متحیر نمی مانم، چرا که او نمی خواهد بمیرد و من نمی خواهم او را غمگین ببینم⁽³⁾!

تحقیق: این روایت را به چند صورت می توان معنا کرد: اول به خاطر اینکه مؤمن زیاد به اخلاق پروردگارش آراسته می شود و بیش از حد دوستدار ذات حق می شود. از شهوت و اراده خود خالی می شود و فقط به آنچه که خدا دوست دارد می نگرد و فقط در راهی قدم بر می دارد که به قرب الهی می رسد و این چنین.

دوم: مؤمن ذات حق تعالی را بیش از چشم و گوش و زبان و دستش دوست می دارد و این اعضا را در جایی به کار می گیرد که رضایت خدا را در پی دارد؛ بنابراین منظور اینکه خدا گوش بنده می شود این است که بنده خدا را به منزله گوش و چشم خودش، بلکه بیشتر از اینها دوست دارد؛ چرا که بنده گوشش را در راه رضای او به کار گرفته است و بقیه هم چنین است.

سوم: معنا چنین باشد: نور چشم و گوش او و قوت دست و پا و زبانش می شوم .

نتیجه اینکه اگر بنده نور دیدگانش را در راه رضای خدا به کار گیرد، خدا طبق وعده ای

سبحانه لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ‌⁽¹⁾نورا من أنواره به يميز بين الحق و الباطل و به يعرف المؤمن و المنافق كما قال الله تعالي إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ‌⁽²⁾وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: الْمُؤْمِنُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ.

و كذا لما بذل قوته في طاعته أعطاه قوة فوق طاقة البشر كَمَا قَالَ مَوْلَانَا الْأَطْهَرُ: مَا قَلَعْتُ بَابَ خَيْبَرَ بِقُوَّةٍ جِسْمَانِيَّةٍ بَلْ بِقُوَّةٍ رَبَّانِيَّةٍ و هكذا.

الرابع أنه لما خرج عن سلطان الهوي و آثر علي جميع مراداته و شهواته رضي المولي صار الرب تبارك و تعالي متصرفا في نفسه و بدنه مدبرا لقلبه و عقله و جوارحه فبه يسمع و به يبصر و به ينطق و به يمشي و به يبطش كما ورد في تأويل قوله تعالي وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ‌⁽³⁾و هذا معني دقيق لا يفهمه إلا العارفون و ليس المراد به المعني الذي باح به المبتدعون فإنه الكفر الصريح و الشرك القبيح.

و لقد أطنبنا الكلام في ذلك في كتاب الإيمان و الكفر و بعض كتبنا الفارسية و اكتفينا هنا بإشارات خفية ينتفع بها أرباب الفطن الذكية و أما قوله سبحانه ما ترددت في شي‌ء فقد مضي شرحه في كتاب الجنائز و غيره.

«16»

الْعِلَلُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ الْحُصَيْنِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَخْلَدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَشِيرٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْقَزْوِينِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ لِأَيِّ عِلَّةٍ تُصَلَّي الرَّكْعَتَانِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ مِنْ قُعُودٍ قَالَ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي فَرَضَ سَبْعَ عَشْرَةَ رَكْعَةً فَأَضَافَ إِلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِثْلَيْهَا فَصَارَتْ إِحْدَي وَ خَمْسِينَ رَكْعَةً فَتُعَدَّانِ هَاتَانِ الرَّكْعَتَانِ مِنْ جُلُوسٍ بِرَكْعَةٍ⁽⁴⁾.

که داده است: «لَئِن شَکَرْتُمْ لأَزِیدَنَّکُمْ⁽⁵⁾»،{اگر واقعاً سپاسگزاری کنید، [نعمت] شما را افزون خواهم کرد.} نوری از انوار الهی اش به او می دهد که با آن نور، حق و باطل را از هم تشخیص دهد و با این نور، مؤمن و منافق را از هم تشخیص دهد و این آیاتی از آیات خداست: «إِنَّ فِی ذَلِکَ لآیَاتٍ لِّلْمُتَوَسِّمِینَ»⁽⁶⁾،{ به یقین، در این [کیفر] برای هوشیاران عبرتهاست.} پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: مؤمن با نور خدا می نگرد.

و همین طور اگر قوتش را در راه طاعت خدا به کار گیرد، خدا نیروی بالاتر از نیروی بشر به او می دهد؛ همچنان که مولای مان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: با نیروی ربانی در خیبر را برکندم نه با نیروی جسمانی. و این چنین.

چهارم: وقتی بنده از تحت سلطنت هوای نفس خارج گردد و رضای خدا را بر تمام آرزوها و شهوت هایش ترجیح دهد، خدا در روح و بدن او تصرف می کند و تدبیرگر قلب و عقل و اعضایش می شود و با خدا می شنود، می بیند، راه می رود و حمله می کند؛ همچنان که این برداشت در تأویل آیه: «وَمَا تَشَاؤُونَ إِلَّا أَن یَشَاء اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ»،⁽⁷⁾{تا خدا، پروردگار جهانیان نخواهد، [شما نیز] نخواهید خواست.} آمده است. این معنای ظریفی است که فقط عارفان درک می کنند و منظور این آیه، برداشت بدعت کاران - قائلین به جبر- نیست؛ چرا که آن کفر صریح و شرک قبیح است.

ما در کتاب ایمان و کفر و برخی کتابهای فارسی، مفصل در این باره بحث کردیم و در اینجا فقط گذرا اشاره کردیم که افراد تیزفهم از آن بهره برند. و اما سخن خداوند: «ما ترددت فی شیء» در کتاب جنازه ها و جاهای دیگر شرح داده شده است .

روایت 16

العلل: عبدالله قزوینی گفته است: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: چرا نماز نافله عشا نشسته خوانده می شود؟ حضرت فرمود: خداوند هفده رکعت نماز واجب نمود. پیامبر هم دو برابر آن به اینها افزود که جمعا پنجاه و یک رکعت شد. پس دو رکعت نماز نشسته نافله عشا، یک رکعت حساب می شود⁽⁸⁾.

«17»

الْبَصَائِرُ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عِيسَي عَنْ مَرْوَانَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُوسَي الْحَنَّاطِ قَالَ خَرَجْتُ أَنَا وَ جَمِيلُ بْنُ دَرَّاجٍ وَ عَائِذٌ الْأَحْمَسِيُّ حَاجِّينَ قَالَ: وَ كَانَ يَقُولُ عَائِذٌ لَنَا إِنَّ لِي حَاجَةً إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنْهَا قَالَ فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ فَلَمَّا جَلَسْنَا قَالَ لَنَا مُبْتَدِئاً مَنْ أَتَي اللَّهَ بِمَا افْتَرَضَ عَلَيْهِ لَمْ يَسْأَلْهُ عَمَّا سِوَي ذَلِكَ قَالَ فَغَمَزَنَا عَائِذٌ فَلَمَّا قُمْنَا قُلْنَا مَا حَاجَتُكَ قَالَ الَّذِي سَمِعْنَا مِنْهُ إِنِّي رَجُلٌ لَا أُطِيقُ الْقِيَامَ بِاللَّيْلِ فَخِفْتُ أَنْ أَكُونَ مَأْثُوماً مَأْخُوذاً بِهِ فَأَهْلِكَ‌⁽¹⁾.

بيان

بما افترض عليه أي في القرآن في اليوم و الليلة أي الصلوات الخمس أو مطلق الواجبات و يكون الغرض عدم المؤاخذة علي ترك النوافل بأن يكون الراوي مع علمه بكونها نافلة مندوبة احتمل ترتب العقاب علي تركها⁽²⁾

اللّهمّ الا أن يكون تركه لاجل التهاون فيصدق عليه الرغبة عن سنته صلي الله عليه و آله ، كأن يكون فارغا من المشاغل، و يكفيه النوم في اوائل الليل، بحيث يستيقظ مرارا أولا تأخذه النوم و هو مع ذلك لا يقوم للصلاة، بَلِ الْإِنْسانُ عَلي نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ وَ لَوْ أَلْقي مَعاذِيرَهُ.

«18»

الْمَحَاسِنُ‌⁽³⁾، عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنِ

روایت 17

البصائر: حسین بن موسی حناط روایت کرده است که من و جمیل بن درّاج و عائذ الاحمسی می رفتیم، عائذ به ما می گفت: سؤالی دارم که وقتی امام صادق علیه السلام بیاید از او می پرسم. حضرت نزد ما آمد و بی آنکه سؤالی از حضرت پرسیده شود، حضرت فرمود: هرکس فقط اعمال واجب را انجام دهد، از دیگر کارهایش بازخواست نمی شود. حسین بن حناط گفته است: عائذ به ما چشمک زد. وقتی بلند شدیم گفتیم: چه سؤالی داشتی؟ گفت: همان چیزی که از حضرت شنیدید، من نمی توانم شب بلند شوم - و نماز شب بخوانم - می ترسیدم به همین خاطر باز خواست گردم و هلاک شوم⁽⁴⁾.

توضیح

«بما افترض علیه»، یعنی قرآن خواندن در روز و شب؛ یعنی نمازهای پنجگانه یا همه واجبات. منظور حدیث این است که به خاطر ترک مستحبات مواخذه ای نخواهد بود؛ چرا که آن فرد با اینکه می دانسته نافله مستحب است، احتمال می داده است به خاطر ترک آن مواخذه شود. البته بعید است روای با آگاهی از نافله مستحبی بودن، احتمال مؤاخذه بر ترک آن را بدهد.

روایت 18

المحاسن:

الثُّمَالِيِّ قَالَ: كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليه السلام إِذَا سَافَرَ صَلَّي رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ رَكِبَ رَاحِلَتَهُ وَ بَقِيَ مَوَالِيهِ يَتَنَفَّلُونَ فَيَقِفُ يَنْتَظِرُهُمْ فَقِيلَ لَهُ أَ لَا تَنْهَاهُمْ فَقَالَ إِنِّي أَكْرَهُ أَنْ أَنْهَي عَبْداً إِذَا صَلَّي وَ السُّنَّةُ أَحَبُّ إِلَيَ‌⁽¹⁾.

بيان

يحتمل أن يكون المراد⁽²⁾ابتداء السفر فالركعتان هما المستحبتان عند الخروج من البيت أو في الطريق فالركعتان هما المندوبتان لوداع المنزل و علي التقديرين فإن كان الموالي يفعلون ذلك بقصد كونها سنة علي الخصوص فعدم نهيه عليه السلام عنه و قوله أحب إلي محمولان علي التقية و إلا فالأحبية لكون فعلهم موهما لذلك لما قد مر أن الصلاة خير موضوع.

«19»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو الْخَثْعَمِيِّ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنِّي أُصَلِّي الزَّوَالَ سِتَّةً⁽³⁾وَ أُصَلِّي بِاللَّيْلِ سِتَّ عَشْرَةَ رَكْعَةً فَقَالَ إِذَنْ تُخَالِفَ رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَانَ يُصَلِّي الزَّوَالَ ثَمَانَ رَكَعَاتٍ وَ صَلَاةَ اللَّيْلِ ثَمَانَ رَكَعَاتٍ فَقُلْتُ قَدْ أَعْرِفُ أَنَّ هَذَا هَكَذَا

ثمالی گفته است: امام سجاد علیه السلام وقتی می خواست به سفر رود، دو رکعت نماز می خواند، سپس سوار مرکب می شد و منتظر بقیه همراهان می ماند که نمازهای نافله شان را بخوانند. گفته شد: چرا بقیه را از این کار باز نمی داری؟- نمی گویی که نماز مستحبی در سفر نخوانند - فرمود: میل ندارم بنده ای را از خواندن نماز باز دارم و مستحبات نزد من محبوب تر است.⁽⁴⁾

توضیح

احتمالا منظور ابتدای سفر باشد و منظور از نماز در این روایت، دو رکعت نماز مستحبی باشد که هنگام خروج از منزل یا در راه برای وداع با منزل خوانده می شود؛ در هر دو صورت، اگر دوستداران حضرت آنها را با قصد نافله مخصوص به جا می آوردند؛ بنابراین نهی نکردن از خواندن این نماز و اینکه حضرت فرمود: «نزد من محبوب تر است»، حمل بر تقیه می شود و گرنه محبوبیت عمل، به خاطر این است که کار آنها تصور آن را ایجاد می کند؛ چرا قبلا گفتیم که نماز بهترین عمل است.

روایت 19

المحاسن: سلیمان بن خالد گفته است: به امام صادق علیه السلام گفتم: من در هنگام ظهر شش⁽⁵⁾رکعت و در شب شانزده رکعت نماز - مستحبی - می خوانم. حضرت فرمود: در این صورت مثل پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم عمل نکردی؛ چرا که حضرت هشت رکعت هنگام ظهر و [هشت رکعت نماز شب] می خواند. گفتم: می دانم باید این گونه خوانده شود

وَ لَكِنِّي أَقْضِي لِلْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ⁽¹⁾.

«20»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ مِسْكِينٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِيٍّ الزَّرَّادِ قَالَ: سَأَلَ أَبُو كَهْمَشٍ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقَالَ يُصَلِّي الرَّجُلُ نَوَافِلَهُ فِي مَوْضِعٍ أَوْ يُفَرِّقُهَا فَقَالَ لَا بَلْ هَاهُنَا وَ هَاهُنَا فَإِنَّهَا تَشْهَدُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

قال الصدوق رحمه الله يعني أن بقاع الأرض تشهد له‌⁽²⁾.

«21»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَي عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ صَلَّي نَافِلَةً وَ هُوَ جَالِسٌ مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ كَيْفَ يَحْتَسِبُ صَلَاتَهُ قَالَ رَكْعَتَيْنِ بِرَكْعَةٍ⁽³⁾.

بيان

الخبر يدل علي حكمين الأول جواز الإتيان بالنافلة جالسا مع القدرة علي القيام و هو المشهور بين الأصحاب قال في المعتبر هو إطباق العلماء و ادعي في المنتهي أنه لا يعرف فيه خلافا و كأنهما لم يعتدا بخلاف ابن إدريس حيث منع من الجلوس في النافلة في غير الوتيرة اختيارا و الأخبار الكثيرة المعتبرة حجة عليه.

الثاني أنه مع القدرة علي القيام يستحب أن يحسب ركعتين بركعة و إنما قلنا يستحب لأنه ورد في بعض الروايات جواز الاكتفاء بالعدد و مقتضي الجمع الحمل علي الاستحباب.

قَالَ فِي الذِّكْرَي رَوَي الْأَصْحَابُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ‌⁽⁴⁾قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ رَجُلٍ يَكْسَلُ أَوْ يَضْعُفُ فَيُصَلِّي التَّطَوُّعَ جَالِساً قَالَ يُضَعِّفُ رَكْعَتَيْنِ بِرَكْعَةٍ.

ولی من در روزهایی که وقت دارم قضای بقیه را می خوانم.⁽⁵⁾

روایت 20

العلل: عبدالله بن علی زرّاد روایت کرده است: ابوکهمش از امام صادق علیه السلام پرسید: نمازگزار نافله ها را در یک محل بجای آورد یا در جاهای مختلف بخواند؟ امام فرمود: خیر - در یک محل بجای نیاورد - بلکه پخش کند، اینجا و آنجا؛ زیرا جایگاه نماز، در قیامت به نفع او گواهی می دهد که آنجا نماز خوانده است.

شیخ صدوق - رحمه الله - گفته است: منظور روایت این است که قطعه های زمین به نفع او شهادت می دهند.⁽⁶⁾

روایت 21

قرب الاسناد: علی بن جعفر گفته است: از برادرم امام کاظم علیه السلام پرسیدم: آیا فرد بدون اینکه بیمار باشد می تواند نماز نافله را نشسته بخواند؟ و این رکعت ها چگونه حساب می شود؟ حضرت فرمود: دو رکعت آن یک رکعت حساب می شود⁽⁷⁾.

توضیح

دو حکم از روایت می توان استنباط کرد: اول، می توان نماز نافله را نشسته خواند حتی در صورتی که قادر باشیم ایستاده بخوانیم. این نظر مشهور علماست. در کتاب المعتبر گفته شده است: این اجماع علماست و در کتاب المنتهی ادعا کرده است نظر مخالفی در این باره پیدا نکرده است. گویی آنان از نظر ابن ادریس خبر ندارند که در حالت عادی، نشسته خواندن نماز نافله به غیر از نماز وتیره را جایز نمی داند. روایات زیادی وجود دارد که نظر مشهور را تایید و نظر ابن ادریس را رد می کند.

دوم: مستحب است در صوتی که فرد قادر است نماز را ایستاده بخواند ولی نشسته می خواند، دو رکعت آن را یک رکعت حساب کند. به این دلیل گفتیم مستحب است؛ چرا که در برخی روایات آمده است که هر تعداد بخواند، همان تعداد حساب می شود و حکم به استحباب، مقضی جمع بین این دو روایات است.

در کتاب ذکری گفته است: محمد بن مسلم گفته است: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: فردی به خاطر ضعف یا کسالت نماز مستحبی را نشسته می خواند، حضرت فرمود: دو رکعت آن، یک رکعت حساب می شود⁽⁸⁾.

وَ رَوَي سَدِيرٌ⁽¹⁾عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: مَا أُصَلِّي النَّوَافِلَ إِلَّا قَاعِداً مُنْذُ حَمَلْتُ هَذَا اللَّحْمَ.

وَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ⁽²⁾عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَمَّنْ صَلَّي جَالِساً مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ أَ تَكُونُ صَلَاتُهُ رَكْعَتَانِ بِرَكْعَةٍ فَقَالَ هِيَ تَامَّةٌ لَكُمْ.

و قد تضمنت الأخبار الأول احتساب الركعتين بركعة فتحمل علي الاستحباب و هذا علي الجواز انتهي.

و أقول

الظاهر أنه حمل قوله لكم إلي أنه خطاب لمطلق الشيعة و يحتمل أن يكون خطابا لأشباه أبي بصير من العميان و الزمني و المشايخ فلا يدل علي العموم لكن ما فهموه أظهر و قال الشيخ في المبسوط يجوز أن تصلي النوافل جالسا مع القدرة علي القيام و قد روي أنه يصلي بدل ركعة بركعتين و روي أنه ركعة بركعة و هما جميعا جائزان انتهي.

و في جواز الاستلقاء و الاضطجاع فيها اختيارا قولان أقربهما العدم و اختار العلامة في بعض كتبه الجواز حتي اكتفي بإجراء القراءة و الأذكار علي القلب دون اللسان و استحب تضعيف العدد في الحالة التي صلي فيها علي حسب مرتبتها من القيام فكما يحسب الجالس ركعتين بركعة يحسب المضطجع بالأيمن أربعا بركعة و بالأيسر ثمانا و المستلقي ستة عشر و لا دليل علي شي‌ء من ذلك.

«22»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحَسَنِ الْوَاسِطِيِّ عَنْ مُوسَي بْنِ بَكْرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام قَالَ: صَلَاةُ النَّوَافِلِ قُرْبَانُ كُلِّ مُؤْمِنٍ‌⁽³⁾.

«23»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، بِالسَّنَدِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَنْسَي مَا عَلَيْهِ مِنَ النَّافِلَةِ وَ هُوَ يُرِيدُ أَنْ يَقْضِيَ كَيْفَ يَقْضِي

امام باقر علیه السلام فرمود: از زمانی که تنومند شده ام، نماز نافله را نشسته می خوانم.⁽⁴⁾

ابوبصیر گفته است: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: آیا کسی که عذری ندارد، ولی نماز نافله را نشسته می خواند؛ دو رکعت آن یک رکعت حساب می شود؟ حضرت فرمود: آن برای شما تمام است⁽⁵⁾.

در روایات قبلی، دو رکعت، یک رکعت محسوب می شد، بنابراین این کار را بر استحباب حمل کردیم، ولی این روایت، نشسته خواندن نوافل را جایز می داند - بی آنکه دو رکعت یک رکعت حساب شود - پایان سخن.

مؤلف

ظاهرا خطاب در «لکم» مختص شیعه است و احتمال دارد منظور امثال ابابصیر یعنی نابینایان، مفلوج ها و سالمندان باشد؛ بنابراین بر عموم دلالت نمی کند، ولی آنچه برداشت کرده اند ظاهرتر است - یعنی حکم عام است -. شیخ در کتاب مبسوط گفته است: جایز است نماز نافله را نشسته خواند، هر چند قادر باشیم ایستاده بخوانیم؛ چرا که در روایت آمده است: حضرت به جای یک رکعت نماز ایستاده، دو رکعت نماز نشسته یا به جای یک رکعت نماز ایستاده، یک رکعت نماز نشسته خوانده است و هر دو جایز است، پایان سخن.

در اینکه آیا می توان در حالت عادی، خوابیده، چه به پهلو و چه به پشت، نماز مستحبی را خواند یا نه؟ دو نظر است. نظر درست تر این است که این کار جایز نیست. علامه در برخی کتاب هایش گفته که این کار جایز است. حتی به نظر وی می توان قرائت و ذکر را از دل گذراند و با زبان قرائت نکرد. در این حالت، به نسبت فاصله ای که از ایستاده خواندن نماز دارد، عدد نماز کم می شود؛ مثلا همچنان که وقتی نشسته می خواند، دو رکعت، یک رکعت حساب می شود؛ وقتی به پهلوی راست خوابیده، چهار رکعت، یک رکعت حساب می شود؛ و وقتی به پهلوی چپ بخوابد، هشت رکعت، یک رکعت و وقتی بر پشت بخوابد، هر شانزده رکعت، یک رکعت حساب می شود. دلیلی بر هیچ یک از این موارد وجود ندارد.

روایت 22

ثواب الاعمال: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: نماز نافله، وسیله تقرّب هر مؤمنی به خداست⁽⁶⁾.

روایت 23

قرب الاسناد: علی بن جعفر گفته است: از برادرم امام کاظم علیه السلام پرسیدم: فردی می خواهد نمازهای نافله ای که از او قضا شده را بخواند ولی فراموش کرده چقدر قضا شده است، چطور قضا کند؟

قَالَ يَقْضِي حَتَّي يَرَي أَنَّهُ قَدْ زَادَ عَلَي مَا عَلَيْهِ وَ أَتَمَ‌⁽¹⁾.

بيان

المشهور بين الأصحاب أنه يقضي حتي يغلب علي ظنه الوفاء و قاسوا الفريضة عليها بالطريق الأولي و يمكن حمل الرؤية هنا علي الظن كما أنه في خبر آخر⁽²⁾تحر و في آخر توخ‌⁽³⁾و في آخر فيمن لا يدري ما هو من كثرتها قال فليصل حتي لا يدري كم صلي من كثرتها فيكون قد قضي بقدر علمه من ذلك‌⁽⁴⁾.

«24»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ كِتَابِ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام فِي حَدِيثٍ: افْصِلْ بَيْنَ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ مِنْ نَوَافِلِكَ بِالتَّسْلِيمِ‌⁽⁵⁾.

«25»

كِتَابُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام كَانَ يَقُولُ إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَدُومَ عَلَي الْعَمَلِ إِذَا عَوَّدْتُهُ نَفْسِي وَ إِنْ فَاتَنِي مِنَ اللَّيْلِ قَضَيْتُهُ بِالنَّهَارِ وَ إِنْ فَاتَنِي بِالنَّهَارِ قَضَيْتُهُ بِاللَّيْلِ وَ إِنَّ أَحَبَّ الْأَعْمَالِ إِلَي اللَّهِ مَا دِيمَ عَلَيْهَا فَإِنَّ الْأَعْمَالَ تُعْرَضُ كُلَّ خَمِيسٍ وَ كُلَّ رَأْسِ شَهْرٍ وَ أَعْمَالَ السَّنَةِ تُعْرَضُ فِي النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ فَإِذَا عَوَّدْتَ نَفْسَكَ عَمَلًا فَدُمْ عَلَيْهِ سَنَةً.

«26»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَي عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ هُوَ فِي وَقْتِ صَلَاةِ الزَّوَالِ أَ يَقْطَعُهُ بِكَلَامٍ

فرمود: بیشتر از آن مقداری که فکر می کند از او قضا شده را می خواند⁽⁶⁾.

توضیح

نظر مشهور علمای ما این است که وی آن مقدار می خواند که ظن غالب حاصل کند که تمام نمازی که از او قضا شده را خوانده است و نمازهای واجب را به طریق اولی با این ملاک قیاس کرده اند. ممکن است این روایت را به ظن - نزدیک به علم - حمل کرد، همان طور که در روایات دیگر⁽⁷⁾با تعبیرات متفاوت مثلا تحرّ - تلاش کن - و توخّ - قصد کن - به این نکته اشاره شده است. در روایتی دیگر آمده، کسی که به خاطر کثرت نماز قضا شده، تعداد آن را نمی داند، آن قدر نماز بخواند که از کثرث آن نداند چقدر نماز خوانده است، تا با اندازه علمش به نماز قضا شده، برابر باشد.⁽⁸⁾

روایت 24

السرائر: امام باقر علیه السلام فرمود: بین هر دو رکعت از نمازهای نافله، با تشهد و سلام فاصله بینداز⁽⁹⁾.

روایت 25

کتاب جعفر بن محمد شریح: امام باقر علیه السّلام فرمود: من دوست دارم هر عمل صالحی را که انجام می دهم، آن‌قدر در آن مداومت داشته باشم تا روحم به آن عادت کند؛ از این رو اگر به دلایلی عملی را در شب انجام ندادم، در روز قضا می کنم و اگر در روز انجام نداده باشم، در شب انجام می دهم تا نفسم به آن عادت کند. برترین عمل نزد خداوند متعال عملی است که بر آن مداومت شود. زیرا اعمال در هر پنج‌شنبه و در اول ماه عرضه می شود و اعمال یک سال، در نیمه شعبان عرضه می گردد. پس اگر می خواهی نفست به عملی عادت کند، یک سال بر آن مداومت کن .

روایت 26

قرب الاسناد: علی بن جعفر گفته است: از امام کاظم علیه السلام پرسیدم: فردی در وقت نماز ظهر است، آیا می تواند آن را با سخن گفتن قطع کند؟

قَالَ نَعَمْ لَا بَأْسَ‌⁽¹⁾

وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَلْتَفِتُ فِي صَلَاتِهِ هَلْ يَقْطَعُ ذَلِكَ صَلَاتَهُ قَالَ إِذَا كَانَتِ الْفَرِيضَةُ وَ الْتَفَتَ إِلَي خَلْفِهِ فَقَدْ قَطَعَ صَلَاتَهُ فَيُعِيدُ مَا صَلَّي وَ لَا يَعْتَدُّ بِهِ وَ إِنْ كَانَتْ نَافِلَةً لَمْ يَقْطَعْ ذَلِكَ صَلَاتَهُ وَ لَكِنْ لَا يَعُودُ⁽²⁾

قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يُرِيدُ أَنْ يَقْرَأَ مِائَةَ آيَةٍ أَوْ أَكْثَرَ فِي نَافِلَةٍ فَيَتَخَوَّفُ أَنْ يَضْعُفَ وَ يَكْسَلَ هَلْ يَصْلُحُ لَهُ أَنْ يَقْرَأَهَا وَ هُوَ جَالِسٌ قَالَ لِيُصَلِّ رَكْعَتَيْنِ بِمَا أَحَبَّ ثُمَّ لْيَنْصَرِفْ فَلْيَقْرَأْ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ مِمَّا أَرَادَ قِرَاءَتَهُ فَإِنَّ ذَلِكَ يُجْزِيهِ مَكَانَ قِرَاءَتِهِ وَ هُوَ قَائِمٌ فَإِنْ بَدَا لَهُ أَنْ يَتَكَلَّمَ بَعْدَ التَّسْلِيمِ مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ فَلْيَقْرَأْ فَلَا بَأْسَ‌⁽³⁾قَالَ وَ قَالَ أَخِي عليه السلام نَوَافِلُكُمْ صَدَقَاتُكُمْ فَقَدِّمُوهَا أَنَّي شِئْتُمْ‌⁽⁴⁾

قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَكُونُ فِي السَّفَرِ فَيَتْرُكُ النَّافِلَةَ وَ هُوَ مُجْمِعٌ أَنْ يَقْضِيَ إِذَا أَقَامَ هَلْ يُجْزِيهِ تَأْخِيرُ ذَلِكَ قَالَ إِنْ كَانَ ضَعِيفاً لَا يَسْتَطِيعُ الْقَضَاءَ أَجْزَأَهُ ذَلِكَ وَ إِنْ كَانَ قَوِيّاً فَلَا يُؤَخِّرُهُ‌⁽⁵⁾

قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يُصَلِّي النَّافِلَةَ هَلْ يَصْلُحُ لَهُ أَنْ يُصَلِّيَ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ لَا يُسَلِّمُ بَيْنَهُنَّ قَالَ لَا إِلَّا أَنْ يُسَلِّمَ بَيْنَ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ‌⁽⁶⁾.

توضيح

أ يقطعه أي بعد التسليم من كل ركعتين لا في أثناء كل منها فإنه لا خلاف في إبطال الكلام للنافلة أيضا و قوله و إن كانت نافلة يؤيد ما ذهب إليه بعض الأصحاب من عدم وجوب الاستقبال في النافلة مطلقا و أما أكثر الأصحاب

فرمود: بله، اشکالی ندارد.⁽⁷⁾

باز پرسیدم: اگر فردی در نماز واجب به طرفی روکند، نمازش باطل است؟ فرمود: اگر نماز واجب باشد و به پشت برگردد، باید دوباره بخواند و آن نماز را در نظر نگیرد و اگر نماز نافله باشد، به خاطر آن نباید نمازش را قطع کند، ولی دوباره این کار را نکند.⁽⁸⁾

باز پرسیدم: فردی می خواهد صد آیه یا بیشتر در نماز نافله بخواند و می ترسد که ضعف کند یا کسل شود، آیا صحیح است نشسته قرائت کند؟ فرمود: در دو رکعت هر چه دوست دارد بخواند، سپس نماز را تمام کند و بعد از اتمام نماز بقیه قرائت را بخواند که این مثل قرائت او در حالت ایستاده است. حتی اگر بعد سلام نماز حرف بزند و بعد بقیه قرائتش را بخواند، اشکالی ندارد.⁽⁹⁾

امام کاظم علیه السلام فرمود: نافله ها به منزله صدقه هستند، هر چه دوست دارید پیش فرستید.⁽¹⁰⁾

باز پرسیدم: فردی در سفر است بنابراین نافله را نمی خواند، ولی تصمیم جدی دارد وقتی در جایی اقامت کرد، قضا کند، می تواند تا وقتی اقامت نکرده قضا را به تاخیر اندازد؟ حضرت فرمود: اگر ضعیف باشد و نمی تواند قضا کند این کار جایز است، ولی اگر قوی باشد، قضا را به تاخیر نیندازد.⁽¹¹⁾

باز پرسیدم: آیا می توان چهار رکعت نماز نافله خواند و بین آن تشهد و سلام نگفت؟ فرمود: نه، باید بین هر دو رکعت سلام گفته شود.⁽¹²⁾

توضیح

«أ یقطعه»، یعنی بعد از سلام رکعت دوم، نه بین دو رکعت، نماز را قطع کند؛ همچنین نظر همه علما این است که می توان نماز نافله را قطع کرد. ادامه حدیث، یعنی «و ان کانت نافله»، نظر برخی علما را مبنی بر اینکه به طور مطلق در نماز نافله لازم نیست به سمت قبله بود، را تایید می کند، ولی نظر اکثر

القائلون بلزومه فيها لم يفرقوا في الالتفات المبطل بين الفريضة و النافلة و إن كان القول بالفرق غير بعيد.

قوله ليصل ركعتين يدل علي أن الاختصار في القراءة قائما أفضل من التطويل مع كون بعضها جالسا إذا قرأ ما أراد بعد الصلاة و أنه لا يضر توسط الكلام بين الصلاة و القراءة في ذلك فقدموها يدل علي جواز تقديم النوافل مطلقا كما يدل عليه غيره و حملها في التهذيب علي الضرورة و المشهور عدم الجواز إلا فيما استثني تأخير ذلك أي ترك القضاء.

إلا أن يسلم يدل علي عدم جواز النافلة أزيد من ركعتين بسلام إلا ما استثني و الأخبار المعارضة لذلك أكثرها ضعيفة و الأحوط عدم الإتيان بها و إن كان صلاة الأعرابي فإنها أيضا كذلك كما ستعرف و الحكم بكون جميع النوافل ركعتين بتشهد و تسليم ذكره الشيخ في الخلاف و المبسوط و ابن إدريس و المحقق و جمهور المتأخرين و لا خلاف في استثناء الوتر و استثني جماعة صلاة الأعرابي حسب مع ورود صلوات كثيرة في كتب العبادات كذلك و اشتراك صلاة الأعرابي معها في ضعف السند و سيأتي الكلام فيها.

«27»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ قَاسِمِ بْنِ يَحْيَي عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: لَا يُصَلِّي الرَّجُلُ نَافِلَةً فِي وَقْتِ فَرِيضَةٍ إِلَّا مِنْ عُذْرٍ وَ لَكِنْ يَقْضِي بَعْدَ ذَلِكَ إِذَا أَمْكَنَهُ الْقَضَاءُ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي الَّذِينَ هُمْ عَلي صَلاتِهِمْ دائِمُونَ‌⁽¹⁾يَعْنِي الَّذِينَ يَقْضُونَ مَا فَاتَهُمْ مِنَ اللَّيْلِ بِالنَّهَارِ وَ مَا فَاتَهُمْ مِنَ النَّهَارِ بِاللَّيْلِ لَا تَقْضِي النَّافِلَةَ فِي وَقْتِ فَرِيضَةٍ ابْدَأْ بِالْفَرِيضَةِ ثُمَّ صَلِّ مَا بَدَا لَكَ‌⁽²⁾.

«28»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الصَّلَاةِ قَاعِداً أَوْ يَتَوَكَّأُ عَلَي عَصًا أَوْ عَلَي حَائِطٍ فَقَالَ مَا شَأْنُ أَبِيكَ

علما این است که باید نماز نافله به سمت قبله خوانده شود و در چرخیدنی که موجب بطلان نماز است، بین نماز واجب و بین نماز نافله فرقی قائل نشده اند. هر چند به نظر می آید، فرق قائل شدن بین اینها بعید نباشد.

سخن حضرت «لیصل رکعتین» دلالت می کند که خواندن سورهای کوتاه به صورت ایستاده در نماز نافله، از خواندن سوره های طولانی که قسمتی از آن بعد از نماز به صورت نشسته خوانده شود، بهتر است. اینکه حرف زدن بین نماز و این قرائت جایز است. «فقدموها»، دلالت به این نکته دارد که جایز است به طور مطلق قبل از نماز واجب، نماز نافله خوانده شود؛ همچنان که روایات دیگر هم به این نکته دلالت دارند. شیخ در کتاب تهذیب این روایت را بر ضرورت حمل کرده است. نظر مشهور این است که تاخیر قضا جایز نیست مگر آنچه استثنا شده باشد.

«الا ان یسلم» به این نکته دلالت دارد که نماز نافله باید دو رکعتی خوانده شود مگر آنچه استثنا شده است. سند اکث روایاتی که با این روایت تعارض دارند ضیعف است. احوط این است که دو رکعتی خوانده شود، هر چند نماز اعرابی باشد؛ چرا که آن هم باید دو رکعتی خوانده شود و یک قاعده کلی است که «نماز نافله دو رکعت با تشهد و سلام است» که شیخ در مبسوط و خلاف، ابن ادریس و محقق و اکثر متاخرین متذکر این قاعده شده اند، ولی نماز وتر از این قاعده کلی به اجماع فقها خارج شده است. گروهی از علما فقط نماز اعرابی را از این قاعده استثنا کرده اند، با اینکه نماز های زیادی در کتب عبادات ذکر شده که چنین - چهار رکعتی - است و مثل سند روایت نماز اعرابی، سند آنها هم ضعیف است. بزودی در این باره توضیح خواهیم داد.

روایت 27

الخصال: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: فرد نباید در وقت نماز واجب، نماز نافله بخواند مگر اینکه عذری داشته باشد، ولی بعدا اگر توانست، قضای نافله را بخواند؛ چرا که خدا می فرماید: «الَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ»،⁽³⁾{همان کسانی که بر نمازشان پایداری می‌کنند.}،یعنی کسانی که نمازی را که در شب قضا شده باشد در روز و اگر نمازی در روز قضا شده باشد، در شب به جا می آورند. در وقت نماز واجب، قضای نماز نافله نخوان. اول نماز واجب را آغاز کن و سپس هر چه خواستی نماز بخوان.⁽⁴⁾

روایت 28

قرب الاسناد: عبدالله بن بکیر گفته است: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: می توان نماز را نشسته یا با تکیه بر عصا و دیوار خواند؟ حضرت فرمود: پدر تو کجا و

وَ شَأْنُ هَذَا مَا بَلَغَ أَبُوكَ هَذَا بَعْدُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَعْدَ مَا عَظُمَ أَوْ بَعْدَ مَا ثَقُلَ كَانَ يُصَلِّي وَ هُوَ قَائِمٌ وَ رَفَعَ إِحْدَي رِجْلَيْهِ حَتَّي أَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي طه ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقي .

ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام لَا بَأْسَ بِالصَّلَاةِ وَ هُوَ قَاعِدٌ وَ هُوَ عَلَي نِصْفِ صَلَاةِ الْقَائِمِ وَ لَا بَأْسَ بِالتَّوَكِّي عَلَي عَصًا وَ الِاتِّكَاءِ عَلَي الْحَائِطِ قَالَ وَ لَكِنْ يَقْرَأُ وَ هُوَ قَاعِدٌ فَإِذَا بَقِيَتْ آيَاتٌ قَامَ فَقَرَأَهُنَّ ثُمَّ رَكَعَ‌⁽¹⁾.

بيان

يدل علي أنه علم بنور الإمامة أن السؤال كان لوالده فلذا تعرض له و لعله كان تحمل ما هو أشق في الصلاة مطلوبا و القيام علي إحدي الرجلين فيها جائزا فنسخا و أما القراءة جالسا و إبقاء شي‌ء من القراءة ليقرأها قائما ثم يركع عن قراءة فمما ذكر الأصحاب استحبابه و دلت عليه الأخبار

«29»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي وَ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِيفٍ وَ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ كُلِّهِمْ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي تَبُوكَ وَ كَانَ يُصَلِّي عَلَي رَاحِلَتِهِ صَلَاةَ اللَّيْلِ حَيْثُمَا تَوَجَّهَتْ بِهِ وَ يُومِئُ إِيمَاءً⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ طَرِيفٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَوْتَرَ عَلَي رَاحِلَتِهِ فِي غَزَاةِ تَبُوكَ.

قَالَ: وَ كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام يُوتِرُ عَلَي رَاحِلَتِهِ‌⁽³⁾إِذَا جَدَّ بِهِ السَّيْرُ⁽⁴⁾.

«30»

الْعِلَلُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَقْرَأُ السَّجْدَةَ وَ هُوَ عَلَي ظَهْرِ دَابَّتِهِ قَالَ يَسْجُدُ حَيْثُ تَوَجَّهَتْ بِهِ فَإِنَ

این حرف ها کجا! پدرت هنوز به این مرحله نرسیده است! چرا که پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلّم بعد از این که سنش زیاد شد - یا بعد از این که سنگین شد - ایستاده نماز می خواند و یک پایش را بلند می کرد تا اینکه خدا به ایشان فرمود: «طه ما أنزلنا علیک القرآن لتشقی»، {ای پیامبر، ما قرآن را بر تو نازل نکردیم که خود را به رنج افکنی.}

سپس حضرت فرمود: اگر نصف نماز به صورت ایستاده خوانده شود، می توان بقیه نماز را نشسته خواند و یا در حال نماز بر دیوار یا عصا تکیه داد، ولی قرائت را نشسته بخواند و چند آیه که باقی بماند، بر خیزد و آنها را بخواند سپس رکوع کند⁽⁵⁾.

توضیح

این روایت دلالت دارد که حضرت با نور امامت می دانست که این سؤال وی در باره پدرش است و به این خاطر به موضوع پدرش اشاره کرد و شاید نمازی که در آن مشقت بیشتر باشد مطلوب بوده و با یک پا ایستادن در نماز نیز جایز بوده که نسخ شده است. اما این که نشسته قرائت کند و چند آیه را باقی گذارد تا ایستاده قرائت کند و رکوعش بعد از قرائت باشد، از جمله مستحباتی است که علما گفته اند و روایات هم دلالت به آن دارند .

روایت 29

قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم وقتی به غزوه تبوک می رفت، روی مرکب خود به هر طرف که می رفت، نماز شب می خواند و رکوع و سجود را با اشاره به جا می آورد. ⁽⁶⁾

و نیز قرب الاسناد: حضرت علی علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در غزوه تبوک بر روی مرکب نماز وتر می خواند.

گفته است: حضرت علی علیه السلام همواره در سفر، نماز وتر را بر روی مرکب می خواند.⁽⁷⁾

روایت 30

العلل: حلبی گفته است: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: فردی با اینکه روی مرکب خود است آیه سجده دار را می خواند، حکمش چیست؟ حضرت فرمود: به هر طرف که می رود سجده کند، چرا که

رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَانَ يُصَلِّي عَلَي نَاقَتِهِ وَ هُوَ مُسْتَقْبِلُ الْمَدِينَةِ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ‌⁽¹⁾.

العياشي عن حماد بن عثمان عنه عليه السلام: مثله‌⁽²⁾

بيان

محمول علي النافلة و لا خلاف في جوازها علي الراحلة و قد مر الكلام في تلك الأخبار مفصلا في باب القبلة و باب الاستقرار⁽³⁾.

«31»

مَجَالِسُ ابْنِ الشَّيْخِ، عَنِ ابْنِ بُسْرَانَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَالِحٍ الْأَنْمَاطِيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ الْفَرَّاءِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْفَزَارِيِّ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يُصَلِّي عَلَي رَاحِلَتِهِ حَيْثُ تَوَجَّهَتْ بِهِ‌⁽⁴⁾.

«32»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ وَ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ رَجُلٌ مَرِضَ فَتَوَحَّشَ فَتَرَكَ النَّافِلَةَ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّهَا لَيْسَتْ بِفَرِيضَةٍ إِنْ قَضَاهَا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَ إِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَلَا شَيْ‌ءَ عَلَيْهِ‌⁽⁵⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُرَازِمٍ قَالَ: سَأَلَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَابِرٍ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقَالَ أَصْلَحَكَ اللَّهُ إِنَّ عَلَيَّ نَوَافِلَ كَثِيرَةً فَكَيْفَ أَصْنَعُ فَقَالَ اقْضِهَا فَقَالَ لَهُ إِنَّهَا أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ قَالَ اقْضِهَا قَالَ لَا أُحْصِيهَا قَالَ تَوَخَّ قَالَ مُرَازِمٌ فَكُنْتُ مَرِضْتُ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ لَمْ أُصَلِّ نَافِلَةً فَقَالَ لَيْسَ عَلَيْكَ قَضَاءٌ إِنَّ الْمَرِيضَ لَيْسَ كَالصَّحِيحِ كُلُّ مَا غُلِبْتَ عَلَيْهِ فَاللَّهُ أَوْلَي بِالْعُذْرِ فِيهِ‌⁽⁶⁾.

رسول اکرم بر روی شتر خود که پشت به مدینه بود نماز می خواند. خدای متعال می فرماید:⁽⁷⁾« وَلِلّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَیْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ إِنَّ اللّهَ وَاسِعٌ عَلِیمٌ[4]»،{ و مشرق و مغرب از آنِ خداست پس به هر سو رو کنید، آنجا روی [به] خداست. آری، خدا گشایشگر داناست.}

در تفسیر عیاشی هم روایتی شبیه این روایت از حماد بن عیسی آمده است.⁽⁸⁾

توضیح

این روایت حمل بر نماز مستحبی می شود و هیچ نظر مخالفی نیست که جایز است نماز نافله بر روی مرکب خوانده شود. در باره این اخبار به طور مفصل در باب قبله و باب استقرار بحث کردیم.

روایت 31

مجالس ابن الشیخ: ابن عمر گفته است: پیامبر صلی الله و آله و سلم روی مرکب خود به هر طرف که می رفت نماز می خواند⁽⁹⁾.

روایت 32

العلل: محمد بن مسلم گفته است: به امام باقر علیه السلام گفتم: فردی مریض شد، پس ترسید و نماز نافله اش را نخواند؟ حضرت فرمود: خواندن نافله

[4]. بقره/ 115 واجب نیست؛ بنابراین اگر قضایش را بخواند برای او بهتر است و اگر هم نخواند اشکالی ندارد⁽¹⁰⁾

و نیز العلل: مزرام گفته است: اسماعیل بن جابر به امام صادق علیه السلام عرض کرد: خدا شایسته ات بدارد، من نافله های زیادی بر گردنم دارم چه کنم؟ حضرت فرمود: قضایشان را بخوان. گفت: بیشتر از آن است که بتوانم قضایش را بخوانم. باز امام فرمود: قضایش را بخوان. گفت: تعداد آن را نمی دانم. حضرت فرمود: تلاش کن. مزرام گفت: چهار ماه مریض بودم و در این مدت نافله ای نخواندم. حضرت فرمود: قضا بر تو واجب نیست، چرا که حکم شخصی که سخت مریض شده است، مثل فرد سالم نیست و خدا به عذر وی آگاه است.

بيان

قال في المنتهي يستحب قضاء النوافل المرتبة مع الفوائت و عليه فتوي علمائنا و لو فاتته نوافل كثيرة لا يعلمها صلي إلي أن يغلب علي ظنه الوفاء كالواجب و لو فاتت لمرض لم يتأكد استحباب القضاء⁽¹⁾

1- حالة فراغ و نشاط في اقبال قلب، يتأكد عليه أداء النوافل علي حدّ سائر السنن و الا لكان في تركها رغبة عن سنة النبيّ صلّي اللّه عليه و آله و قد قال« من رغب عن سنتي فليس مني» فلو تركها متهاونا بها لوجب عليه أن يستغفر اللّه و يتأكد عليه أن يؤديها قضاء خارج الوقت كما كان حال الأداء.

2- حالة شغل و هم سلب نشاطه و فراغه و اقبال قلبه بحيث إذا أطاق نفسه باتيان النوافل كان ثقيلا عليها، فاللازم عليه مصلحة لنفسه أن يتركها، لقوله صلّي اللّه عليه و آله و سلّم« لا تكرهوا الي أنفسكم العبادة فتكونوا كالراكب المنبت الذي لا سفرا قطع و لا ظهرا أبقي» الا أنّه يأتي بها قضاء في ظرف آخر ليس له شغل و لا هم في اقبال قلب و نشاط:

و يتأكد عليه القضاء، اذا كان عروض الهم و الشغل له بسوء اختياره كالاشتغال بما لا ينبغي من مشاغل الدنيا و ادخار زخرفها الدنية أو اللهو و اللعب و امثاله، و لا يتأكد عليه القضاء إذا كان في ظرف الأداء مشتغلا بعبادة اخري اهم تفوت وقتها كتمريض إخوانه و الاهتمام في قضاء حاجة أخيه المؤمن و غير ذلك من محاب اللّه عزّ و جلّ.

3- حال مرض أو اغماء أو غير ذلك من الموانع التي تمنعه من الإتيان بالنوافل قهرا أو يذهب بنشاطه و اقبال قلبه طبعا، و لما كان عروض ذلك من غلبة اللّه عليه بمشيئته كان القضاء أيضا ساقطا عنه كما في حال الأداء: و لعلّ اللّه عزّ و جلّ يثيبه أكثر من ثواب النافلة لما قد كتب علي نفسه الرحمة، و سيجي‌ء ما يدلّ علي ذلك في روايات أهل البيت عليهم السلام.

4- حال السفر الذي من اللّه علي عباده بوضع الركعات المسنونة الداخلة في الفرض. و هي الاخريان من كل رباعية فيتبعها نوافلها المسنونة الخارجة عن الفرض بطريق أولي، فلو أراد المكلف أن يأتي بالنوافل حال السفر أداء كان ردا لمنه تعالي و نقضا لما استصلحه من مرافق السفر، و هو قبيح بل حرام لاستلزامه التهاون بجلاله و عزه و استحقارا لمنه، و لما لم يكن لها حال أداء لم يكن لها قضاء بالتبع، و اما نافلة العشاء فسيجي‌ء الكلام فيه.

توضیح

در کتاب المنتهی گفته است: کسی که نماز نافله یومیه او قضا شده است، مستحب است قضای آن را بخواند. نظر علمای شیعه همین است. اگر اندازه آن را نمی داند، باید مثل نماز واجب به قدری بخواند که ظن نزدیک به علم پیدا کند که همه آن را خوانده است، ولی اگر نماز نافله فردی مریض، قضا شده باشد؛ قضا کردن آن مستحب موکّد نیست. پایان سخن.

«33»

تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ لَهُ رَجُلٌ جُعِلْتُ فِدَاكَ رُبَّمَا فَاتَتْنِي صَلَاةُ اللَّيْلِ الشَّهْرَ وَ الشَّهْرَيْنِ وَ الثَّلَاثَةَ فَأَقْضِيهَا بِالنَّهَارِ أَ يَجُوزُ ذَلِكَ قَالَ قُرَّةُ عَيْنٍ لَكَ وَ اللَّهِ ثَلَاثاً إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ⁽¹⁾الْآيَةَ فَهُوَ قَضَاءُ صَلَاةِ النَّهَارِ بِاللَّيْلِ وَ قَضَاءُ صَلَاةِ اللَّيْلِ بِالنَّهَارِ وَ هُوَ مِنْ سِرِّ آلِ مُحَمَّدٍ الْمَكْنُونِ‌⁽²⁾.

«34»

الْمَحَاسِنُ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ صَالِحِ بْنِ حَيٍّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ صَلَّي رَكْعَتَيْنِ فَأَتَمَّ رُكُوعَهَا وَ سُجُودَهَا ثُمَّ جَلَسَ فَأَثْنَي عَلَي اللَّهِ وَ صَلَّي عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ثُمَّ سَأَلَ اللَّهَ حَاجَتَهُ فَقَدْ طَلَبَ الْخَيْرَ فِي مَظَانِّهِ وَ مَنْ طَلَبَ الْخَيْرَ فِي مَظَانِّهِ لَمْ يَخِبْ‌⁽³⁾.

وَ مِنْهُ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: إِنَّ الرَّبَّ لَيُعَجِّبُ مَلَائِكَتَهُ مِنَ الْعَبْدِ مِنْ عِبَادِهِ يَرَاهُ يَقْضِي النَّافِلَةَ فَيَقُولُ انْظُرُوا إِلَي عَبْدِي يَقْضِي مَا لَمْ أَفْتَرِضْ عَلَيْهِ‌⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِي سُمَيْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي رَجُلٍ عَلَيْهِ مِنَ النَّوَافِلِ مَا لَا يَدْرِي كَمْ هُوَ لِكَثْرَتِهِ قَالَ يُصَلِّي

ترجمه نشده

روایت 33

تفسیر علی بن ابراهیم: جمیل گفته است: فردی به امام صادق علیه السلام گفت: نماز شب زیادی در یک یا دو یا سه ماه از من قضا شده که در روز قضای آن را خوانده ام، این کار من صحیح بوده است؟ حضرت فرمود: آن نمازها نور چشمانت باشد، به خدا قسم - سه مرتبه - خدا می فرماید: «وَهُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ ... »،⁽⁵⁾{و اوست کسی که برای هر کس که بخواهد عبرت گیرد یا بخواهد سپاسگزاری نماید، شب و روز را جانشین یکدیگر گردانید.} و این، یعنی نمازی که در شب قضا شده، در روز و نمازی که در روز قضا شده را در شب بجا آورید و این از اسرار پنهانی آل محمد صلی الله علیه و آله است.⁽⁶⁾

روایت 34

المحاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس نیک وضو کند سپس دو رکعت نماز بخواند و رکوع و سجود را کامل به جا آورد سپس بنشیند و خدا را ثنا گوید و بر محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم درود فرستد و از خدا حاجتش را بخواهد، با حسن ظن از خدا طلب خیر کرده است و هرکس با حسن ظن از خدا طلب خیر کند، نا امید نگردد.⁽⁷⁾

نیز کتاب المحاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: خدا به بنده ای که قضای نافله اش را می خواند، در برابر ملائکه فخر می کند و می گوید: به بنده ام بنگرید، چیزی را قضا می کند که برایش واجب نکردم.⁽⁸⁾

عبدالله بن سنان گفته است: به امام صادق علیه السلام گفتم: نماز نافله فردی به قدری زیاد قضا شده که تعداد آن را نمی داند؟ حضرت فرمود: آن قدر نماز

حَتَّي لَا يَدْرِيَ كَمْ صَلَّي مِنْ كَثْرَتِهِ فَيَكُونَ قَدْ قَضَي بِقَدْرِ مَا عَلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ قُلْتُ فَإِنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَي الْقَضَاءِ مِنْ شُغُلِهِ قَالَ إِنْ شُغِلَ فِي مَعِيشَةٍ لَا بُدَّ مِنْهَا أَوْ حَاجَةٍ لِأَخٍ مُؤْمِنٍ فَلَا شَيْ‌ءَ عَلَيْهِ‌⁽¹⁾وَ إِنْ كَانَ شُغُلُهُ لِجَمْعِ الدُّنْيَا فَتَشَاغَلَ بِهَا عَنِ الصَّلَاةِ فَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ وَ إِلَّا لَقِيَ اللَّهَ وَ هُوَ مُسْتَخِفٌّ مُتَهَاوِنٌ مُضَيِّعٌ لِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله.

قُلْتُ فَإِنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَي الْقَضَاءِ فَهَلْ يَصْلُحُ لَهُ أَنْ يَتَصَدَّقَ فَسَكَتَ مَلِيّاً ثُمَّ قَالَ نَعَمْ فَلْيَتَصَدَّقْ بِقَدْرِ طَوْلِهِ وَ أَدْنَي ذَلِكَ مُدٌّ لِكُلِّ مِسْكِينٍ مَكَانَ كُلِّ صَلَاةٍ قُلْتُ وَ كَمِ الصَّلَاةُ الَّتِي يَجِبُ عَلَيْهِ فِيهَا مُدٌّ لِكُلِّ مِسْكِينٍ قَالَ لِكُلِّ رَكْعَتَيْنِ مِنْ صَلَاةِ اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ قُلْتُ لَا يَقْدِرُ قَالَ فَمُدٌّ إِذاً لِكُلِّ صَلَاةِ اللَّيْلِ وَ مُدٌّ لِصَلَاةِ النَّهَارِ وَ الصَّلَاةُ أَفْضَلُ‌⁽²⁾.

بيان

هَذَا الْخَبَرُ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِي الْفَقِيهِ‌⁽³⁾بِسَنَدِهِ الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ وَ الْكُلَيْنِيُ‌⁽⁴⁾وَ الشَّيْخُ أَيْضاً بِسَنَدَيْهِمَا وَ فِيمَا رَوَوْهُ قَالَ: لِكُلِّ رَكْعَتَيْنِ مِنْ صَلَاةِ اللَّيْلِ وَ لِكُلِّ رَكْعَتَيْنِ مِنْ صَلَاةِ النَّهَارِ فَقُلْتُ لَا يَقْدِرُ فَقَالَ مُدٌّ إِذاً لِكُلِّ أَرْبَعِ رَكَعَاتٍ فَقُلْتُ لَا يَقْدِرُ قَالَ فَمُدٌّ إِذاً لِصَلَاةِ اللَّيْلِ وَ مُدٌّ لِصَلَاةِ النَّهَارِ وَ الصَّلَاةُ أَفْضَلُ‌⁽⁵⁾.

و قال أكثر الأصحاب يتصدق عن كل ركعتين بمد فإن عجز فعن كل يوم و الصواب العمل بمدلول الرواية كما فعله الشهيد رحمه الله في النفلية و غيرها.

«35»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنِ الْحَلَبِيِ

بخواند که از کثرث آن نداند چقدر نماز خوانده است؛ در این صورت به اندازه ای که بر گردن اوست خوانده است. گفتم: سرش آن قدر مشغول است که نمی تواند قضایش را بخواند. حضرت فرمود: اگر از روی ناچاری در طلب روزی باشد یا در رفع نیاز برادر مؤمنش باشد، لازم نیست قضایش را بخواند؛ ولی اگر مشغولیتش در طلب دنیا باشد و سبب شود از نمازش بماند، باید قضایش را بخواند و گرنه به عنوان فردی که سنت پیامبر را خوار و سبک شمرده و ضایع کرده است به دیدار خدا خواهد رفت. گفتم: اگر نتواند قضا کند، می تواند به جای آن صدقه دهد؟ حضرت قدری مکث کرد و سپس فرمود: به اندازه آن صدقه بدهد. کمترین میزان صدقه برای هر نماز باید به اندازه یک مد غذا برای هر فقیر باشد. گفتم: برای چه تعداد نماز باید به اندازه یک مد غذا برای هر فقیر بدهد؟ حضرت فرمود: برای هر دو رکعت نماز شب یا روز. گفتم: نمی تواند. حضرت فرمود: یک مد برای تمام نمازهای شبانه و یک مد هم برای تمام نمازهای روزانه، هرچند خواندن نماز از صدقه دادن بهتر است.⁽⁶⁾

توضیح

این روایت را شیخ صدوق در کتاب فقیه⁽⁷⁾به سند صحیح از عبدالله بن سنان و نیز کلینی⁽⁸⁾و شیخ طوسی هم با همین سند آورده اند. در آنچه که اینها روایت کرده اند آمده است: «فرمود: برای هر دو رکعت نمازهای شبانه و هر دو رکعت نمازهای روزانه یک مد غذا بدهد. گفتم: نمی تواند. فرمود: برای هر چهار رکعت یک مد غذا بدهد. گفتم: نمی تواند. فرمود: یک مد برای نمازهای روزانه و یک مد برای نمازهای شبانه صدقه بدهد، هرچند خواندن نماز از صدقه دادن بهتر است.⁽⁹⁾

اکثر علما گفته اند: به جای هر دو رکعت نماز، یک مد غذا به فقیر می دهد و اگر نتواند، برای نمازهای هر روز یک مد غذا به فقیر می دهد. صحیح این است که به مدلول خود روایت عمل شود؛ همان گونه که شهید - رحمه الله - در کتاب النفلیه و کتب دیگرش چنین نظری را دارد.

روایت 35

المحاسن:

وَ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: تَخْفِيفُ الْفَرِيضَةِ وَ تَطْوِيلُ النَّافِلَةِ مِنَ الْعِبَادَةِ⁽¹⁾.

«36»

الْعَيَّاشِيُّ، قَالَ زُرَارَةُ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام الصَّلَاةُ فِي السَّفَرِ وَ الْمَحْمِلِ سَوَاءٌ قَالَ النَّافِلَةُ كُلُّهَا سَوَاءٌ تُومِي إِيمَاءً أَيْنَمَا تَوَجَّهَتْ دَابَّتُكَ وَ سَفِينَتُكَ وَ الْفَرِيضَةُ تَنْزِلُ لَهَا عَنِ الْمَحْمِلِ إِلَي الْأَرْضِ إِلَّا مِنْ خَوْفٍ فَإِنْ خِفْتَ أَوْمَأْتَ وَ أَمَّا السَّفِينَةُ فَصَلِّ فِيهَا قَائِماً وَ تَوَخَّ الْقِبْلَةَ بِجُهْدِكَ فَإِنَّ نُوحاً قَدْ صَلَّي الْفَرِيضَةَ فِيهَا قَائِماً مُتَوَجِّهاً إِلَي الْقِبْلَةِ وَ هِيَ مُطْبِقَةٌ عَلَيْهِمْ قَالَ قُلْتُ وَ مَا كَانَ عِلْمُهُ بِالْقِبْلَةِ فَيَتَوَجَّهَهَا وَ هِيَ مُطْبِقَةٌ عَلَيْهِمْ قَالَ كَانَ جَبْرَئِيلُ يُقَوِّمُهُ نَحْوَهَا قَالَ قُلْتُ فَأَتَوَجَّهُ نَحْوَهَا فِي كُلِّ تَكْبِيرَةٍ قَالَ أَمَّا فِي النَّافِلَةِ فَلَا إِنَّ مَا تُكَبِّرُ فِي النَّافِلَةِ عَلَي غَيْرِ الْقِبْلَةِ أَكْثَرُ ثُمَّ قَالَ كُلُّ ذَلِكَ قِبْلَةٌ لِلْمُتَنَفِّلِ إِنَّهُ قَالَ وَ حَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ‌⁽²⁾يَعْنِي فِي الْفَرِيضَةِ وَ قَالَ فِي النَّافِلَةِ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ‌⁽³⁾.

«37»

الْمُخْتَارُ مِنْ كِتَابِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يُصَلِّي وَ هُوَ يَمْشِي تَطَوُّعاً قَالَ نَعَمْ قال أحمد بن محمد بن أبي نصر و سمعته أنا من الحسين بن المختار.

«38»

كِتَابُ الْمَسَائِلِ، لِعَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَي عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَنْسَي صَلَاةَ اللَّيْلِ فَيَذْكُرُ إِذَا قَامَ فِي صَلَاةِ الزَّوَالِ كَيْفَ يَصْنَعُ قَالَ يَبْدَأُ بِالزَّوَالِ فَإِذَا صَلَّي الظُّهْرَ قَضَي صَلَاةَ اللَّيْلِ وَ الْوَتْرَ مَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْعَصْرِ وَ مَتَي مَا أَحَبَ‌⁽⁴⁾.

بيان

يدل علي جواز قضاء النوافل في أوقات الفرائض و يمكن حمله علي ما إذا لم يدخل وقت فضيلة الفريضة

«39»

مَجَالِسُ الشَّيْخِ‌⁽⁵⁾، وَ جَامِعُ الْوَرَّامِ‌⁽⁶⁾، وَ مَكَارِمُ الْأَخْلَاقِ، بِأَسَانِيدِهِمْ

امام صادق علیه السلام فرمود: کوتاه خواندن نماز واجب و طولانی خواندن نمازهای نافله از عبادت است.⁽⁷⁾

روایت 36

العیاشی: زراره گفته است: به امام صادق علیه السلام گفتم: نماز در کشتی و بر روی محمل یکسان خوانده می شود؟ حضرت فرمود: در نماز نافله یکسان است. بر روی کشتی یا مرکب باشی، به هر طرف که می رود، می توانی بخوانی؛ ولی در نمازهای واجب باید از مرکب پیاده شده و روی زمین نماز بخوانی مگر اینکه از چیزی بترسی که در این صورت با اشاره، رکوع و سجود به جای می آوری. ولی در کشتی ایستاده نماز بخوان و سعی کن رو به قبله باشی؛ چرا که نوح نماز واجب را بر روی کشتی و رو به قبله می خواند، درحالی که قبله بر آنان پوشیده بود. گفتم: وقتی بر آنان پوشیده بود، چطور قبله را تشخیص می دادند؟ حضرت فرمود: جبرئیل او را به طرف قبله می کرد. گفتم: در هر تکبیر رو به قبله باشم؟ حضرت فرمود: در نماز نافله نیاز نیست رو به قبله باشی و بیشتر رو به غیر قبله تکبیر می گویی. به فرموده قرآن، همه جهات، قبله نماز نافله است: «وَلِلّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَیْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ إِنَّ اللّهَ وَاسِعٌ عَلِیمٌ»، {و مشرق و مغرب از آنِ خداست پس به هر سو رو کنید، آنجا روی [به] خداست. آری، خدا گشایشگر داناست.} ولی در نماز واجب به فرموده قرآن باید حتماً رو به قبله باشی.⁽⁸⁾«وَحَیْثُ مَا کُنتُمْ فَوَلُّواْ وُجُوِهَکُمْ شَطْرَهُ»،{و هر جا بودید، روی خود را به سوی آن(مسجد الحرام) بگردانید.}

روایت 37

المختار: به نقل از کتاب احمد بن محمد ابی نصر، حسین بن مختار گفته است: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا فرد می تواند در حال راه رفتن نماز مستحبی بخواند؟ حضرت فرمود: بله، احمد بن محمد ابی نصر گفته است: و من آن را از حسین بن مختار شنیدم.

روایت 38

کتاب المسائل: علی بن جعفر گفته است: از برادرم امام کاظم علیه السلام پرسیدم: فردی فراموش می کند نماز شب را بخواند، ولی هنگامی که می خواهد نماز ظهر بخواند، یادش می آید، تکلیف چیست؟ حضرت فرمود: اول نماز ظهر را بخواند و سپس نماز شب و وتر را بین نماز ظهر و عصر و هر وقتی که دوست دارد، قضا کند.⁽⁹⁾

توضیح

روایت بر جواز قضای نافله در وقت نمازهای واجب دلالت می کند. ممکن است این روایت را بر جایی حمل کنیم که وقت فضیلت نماز واجب نرسیده است.

روایت 39

مجالس الشیخ،⁽¹⁰⁾

جامع الورام⁽¹¹⁾و مکارم الاخلاق:

إِلَي أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فِي وَصِيَّتِهِ لَهُ: يَا أَبَا ذَرٍّ مَا مِنْ رَجُلٍ يَجْعَلُ جَبْهَتَهُ فِي بُقْعَةٍ مِنْ بِقَاعِ الْأَرْضِ إِلَّا شَهِدَتْ لَهُ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ مَا مِنْ مَنْزِلٍ يَنْزِلُهُ قَوْمٌ إِلَّا وَ أَصْبَحَ ذَلِكَ الْمَنْزِلُ يُصَلِّي عَلَيْهِمْ أَوْ يَلْعَنُهُمْ .

يَا أَبَا ذَرٍّ مَا مِنْ رَوَاحٍ وَ لَا صَبَاحٍ إِلَّا وَ بِقَاعُ الْأَرْضِ يُنَادِي بَعْضُهَا بَعْضاً يَا جَارَةُ هَلْ مَرَّ عَلَيْكِ الْيَوْمَ ذَاكِرٌ لِلَّهِ أَوْ عَبْدٌ وَضَعَ جَبْهَتَهُ عَلَيْكِ سَاجِداً لِلَّهِ تَعَالَي فَمِنْ قَائِلَةٍ لَا وَ مِنْ قَائِلَةٍ نَعَمْ فَإِذَا قَالَتْ نَعَمْ اهْتَزَّتْ وَ انْشَرَحَتْ وَ تَرَي أَنَّ لَهَا الْفَضْلَ عَلَي جَارَتِهَا⁽¹⁾.

«40»

تَأْوِيلُ الْآيَاتِ الظَّاهِرَةِ، نَقْلًا مِنْ كِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَاهْيَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هَوْذَةَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ هَاشِمٍ الصَّيْدَاوِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ أَبِيهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَا مِنْ رَجُلٍ مِنْ فُقَرَاءِ شِيعَتِنَا إِلَّا وَ عَلَيْهِ تَبِعَةٌ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ وَ مَا التَّبِعَةُ قَالَ مِنَ الْإِحْدَي وَ الْخَمْسِينَ رَكْعَةً وَ مِنْ صَوْمِ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ مِنَ الشَّهْرِ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ خَرَجُوا مِنْ قُبُورِهِمْ وَ وُجُوهُهُمْ مِثْلُ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ إِلَي آخِرِ مَا مَرَّ فِي كِتَابِ الْإِمَامَةِ⁽²⁾.

وَ مِنْهُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْمَاضِي: فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَ إِلَّا الْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَلي صَلاتِهِمْ دائِمُونَ‌⁽³⁾قَالَ أُولَئِكَ وَ اللَّهِ أَصْحَابُ الْخَمْسِينَ مِنْ شِيعَتِنَا قَالَ قُلْتُ وَ الَّذِينَ هُمْ عَلي صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ‌⁽⁴⁾قَالَ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْخَمْسِ صَلَوَاتٍ مِنْ شِيعَتِنَا قَالَ قُلْتُ وَ أَصْحابُ الْيَمِينِ‌⁽⁵⁾قَالَ هُمْ وَ اللَّهِ مِنْ شِيعَتِنَا.

در وصیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به اباذر آمده است: ای اباذر، هر کس پیشانی خود را بر قطعه ای از قطعه های زمین بگذارد، روز قیامت به نفع او شهادت می دهد که پیشانی خود را بر روی آن گذاشته است. منزلی نیست که قومی در آن فرود آیند مگر اینکه آن منزل، یا بر آنها درود خواهد فرستاد یا لعن خواهد کرد.

ای اباذر! هیچ رفت و آمدی در شبانگاهان یا صبحگان نیست مگر اینکه برخی قطعه ها برخی دیگر را ندا می زنند که: ای همسایه، آیا امروز در تو نام خدا ذکر شد؟ یا بنده ای سجده کنان برای خدا پیشانی خود را بر روی تو گذاشت؟ برخی جواب می دهند بله و برخی جواب می دهند نه. وقتی بگوید: بله، می جنبد و گشوده می شود و می بیند بر همسایه خود فضلی دارد.⁽⁶⁾

روایت 40

تاویل الآیات الظاهره: هاشم صیداوی گفته است : امام صادق علیه السلام به نقل از پدرشان فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس که شیعه ماست علامتی دارد، گفتم: فدایتان شوم! این علامت چیست؟

فرمود: علامت این است که در روز پنجاه و یک رکعت نماز بخوانند و سه روز از هر ماه را روزه بگیرند و در روز قیامت با چهره های شبیه ماه شب چهارده از قبرشان برانگیخته می شوند ... تا آخر روایت که در کتاب امامت ذکر کردیم.⁽⁷⁾

از همان کتاب: محمد بن فضیل گفته است: امام کاظم علیه السلام در تفسیر آیه «الَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ»،⁽⁸⁾{همان کسانی که بر نمازشان پایداری می‌کنند.} فرمود: اینها از جمله شیعیان ما هستند که در شبانه روز پنجاه رکعت نماز می خوانند. گفتم: آیه «وَالَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ یُحَافِظُونَ»،⁽⁹⁾{و کسانی که بر نمازشان مداومت می‌ورزند.} در مورد چه کسانی است؟ فرمود: اینها از جمله شیعیان ما هستند که نمازهای پنجگانه را می خوانند. گفتم: آیه «وَأَصْحَابُ الْیَمِینِ مَا أَصْحَابُ الْیَمِینِ»،{و یاران راست یاران راست کدامند؟} در مورد چه کسانی است؟ فرمود: سوگند به خدا آنها از شیعیان ما هستند.

«41»

مَجَالِسُ الشَّيْخِ، عَنِ الْمُفِيدِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْمُفِيدِ الْجَرْجَرَائِيِّ عَنْ أَبِي الدُّنْيَا الْمُعَمَّرِ الْمَغْرِبِيِّ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يُصَلِّي بَعْدَ كُلِّ صَلَاةٍ رَكْعَتَيْنِ‌⁽¹⁾.

بيان

يشكل هذا في الصبح و العصر و يمكن القول بنسخه أو بأنه كان من خصائصه صلي الله عليه و آله أو محمول علي التقية لَمَّا رَوَاهُ مُسْلِمٌ مِنَ الْعَامَّةِ وَ غَيْرِهِ عَنْ عَائِشَةَ⁽²⁾قَالَتْ: مَا تَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله رَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ عِنْدِي و قال بعض العامة إنه كان مخصوصا به و قال بعضهم إنه صلي الله عليه و آله شغل عن الركعتين بعد الظهر فقضاهما بعد العصر ثم أثبته إذ كان حكمه أن يداوم‌⁽³⁾علي ما فعله مرة مع أن أخبار أبي الدنيا غير معتبرة و إنما أوردها الأصحاب للغرابة من جهة علو الأسناد.

«42»

الدُّرَّةُ الْبَاهِرَةُ مِنَ الْأَصْدَافِ الطَّاهِرَةِ، وَ أَعْلَامُ الدِّينِ لِلدَّيْلَمِيِّ، قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: إِنَّ الْقَلْبَ يَحْيَا وَ يَمُوتُ فَإِذَا حَيَّ فَأَدِّبْهُ بِالتَّطَوُّعِ وَ إِذَا مَاتَ فَاقْصُرْهُ عَلَي الْفَرَائِضِ‌⁽⁴⁾.

«43»

أَعْلَامُ الدِّينِ، قَالَ الرِّضَا عليه السلام: إِنَّ لِلْقُلُوبِ إِقْبَالًا وَ إِدْبَاراً أَوْ نَشَاطاً وَ فُتُوراً فَإِذَا أَقْبَلَتْ بَصُرَتْ وَ فَهِمَتْ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ كَلَّتْ وَ مَلَّتْ فَخُذُوهَا عِنْدَ إِقْبَالِهَا وَ نَشَاطِهَا وَ اتْرُكُوهَا عِنْدَ إِدْبَارِهَا.

روایت 41

مجالس الشیخ: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بعد از هر نماز، دو رکعت نماز می خواند.⁽⁵⁾

توضیح

این روایت در مورد نماز صبح و عصر درست نیست. شاید این روایت نسخ شده باشد یا شاید از اختصاصات پیامبر بوده است یا اینکه از روی تقیه گفته شده است؛ چرا که مسلم از عامه و دیگران از عایشه روایتی به این مضمون از پیامبر نقل کرده است. عایشه گفته است:⁽⁶⁾«پیامبر وقتی پیش من بود، دو رکعت نماز بعد از نماز عصر را هیچ گاه ترک نکرد.» برخی علمای عامه گفته اند: این نماز از جمله اختصاصات پیامبر بوده است. برخی دیگر گفته اند: این دو رکعت برای نماز ظهر بوده ولی چون در آن هنگام مشغول بوده، بعد از نماز عصر قضای آن را می خوانده و سپس این کار را همیشه انجام می دادند؛ چون عادت ایشان این بود که وقتی کاری را یک بار انجام می دادند، آن را ادامه می دادند تا برایشان عادت شود. از طرفی، روایاتی که ابی الدنیا نقل می کند، معتبر نیستند و اصحاب ما برای غرابت روایات، به خاطر عالی بودن سندش به این روایات استناد می کنند.

روایت 42

الدرّه الباهره من الاصداف الطاهره و اعلام الدین: امام صادق علیه السلام فرمود: دلها زنده - شاد - می شوند و می میرند - کسل - هستند-، وقتی زنده است نافله بخوان و وقتی مرده اند فقط واجبات را به جای آور.⁽⁷⁾

روایت 43

اعلام الدین: امام رضا علیه السلام فرمود: دل ها گاهی رو می کند و گاهی پشت، یعنی گاهی با نشاط و گاهی افسرده؛ وقتی با نشاط است مسائل را خوب می فهمد و وقتی افسرده است کند ذهن می شود، بنابراین وقتی با نشاط است آن را به کار بگیرید و وقتی افسرده است آن را به حال خود بگذارید.

وَ قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْعَسْكَرِيُّ عليه السلام: إِنَّ لِلْقُلُوبِ إِقْبَالًا وَ إِدْبَاراً فَإِذَا أَقْبَلَتْ فَاحْمِلُوهَا عَلَي النَّوَافِلِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ فَاقْصُرُوهَا عَلَي الْفَرَائِضِ‌⁽¹⁾.

«44»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، رُوِّينَا عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّهُمَا قَالا: لَا تُصَلِّ نَافِلَةً وَ عَلَيْكَ فَرِيضَةٌ قَدْ فَاتَتْكَ حَتَّي تُؤَدِّيَ الْفَرِيضَةَ⁽²⁾.

وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام: إِنَّ اللَّهَ لَا يَقْبَلُ نَافِلَةً إِلَّا بَعْدَ أَدَاءِ الْفَرَائِضِ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ وَ كَيْفَ ذَلِكَ جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ أَ رَأَيْتَ إِنْ كَانَ عَلَيْكَ يَوْمٌ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ أَ كَانَ لَكَ أَنْ تَتَطَوَّعَ حَتَّي تَقْضِيَهُ قَالَ لَا قَالَ فَكَذَلِكَ الصَّلَاةُ⁽³⁾.

قَالَ مُؤَلِّفُ الدَّعَائِمِ وَ هَذَا فِي الْفَوَائِتِ أَوْ فِي آخِرِ وَقْتِ الصَّلَاةِ إِذَا كَانَ الْمُصَلِّي إِذَا بَدَأَ بِالنَّافِلَةِ فَاتَهُ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَعَلَيْهِ أَنْ يَبْتَدِئَ بِالْفَرِيضَةِ فَأَمَّا إِنْ كَانَ فِي أَوَّلِ الْوَقْتِ بِحَيْثُ يَبْلُغُ أَنْ يُصَلِّيَ النَّافِلَةَ ثُمَّ يُدْرِكَ الْفَرِيضَةَ فِي وَقْتِهَا فَإِنَّهُ يُصَلِّيهَا⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله نَزَلَ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ بِوَادٍ فَبَاتَ بِهِ فَقَالَ مَنْ يَكْلَؤُنَا اللَّيْلَ فَقَالَ بِلَالٌ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَنَامَ وَ نَامَ النَّاسُ جَمِيعاً فَمَا أَيْقَظَهُمْ إِلَّا حَرُّ الشَّمْسِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا هَذَا يَا بِلَالُ فَقَالَ أَخَذَ بِنَفْسِيَ الَّذِي أَخَذَ بِأَنْفَاسِكُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله تَنَحَّوْا مِنْ هَذَا الْوَادِي الَّذِي أَصَابَتْكُمْ فِيهِ هَذِهِ الْغَفْلَةُ فَإِنَّكُمْ نِمْتُمْ بِوَادِي شَيْطَانٍ ثُمَّ تَوَضَّأَ وَ تَوَضَّأَ النَّاسُ وَ أَمَرَ بِلَالًا ثُمَّ أَذَّنَ وَ صَلَّي رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ ثُمَّ أَقَامَ وَ صَلَّي الْفَجْرَ⁽⁵⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام: فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ الَّذِينَ هُمْ عَلي صَلاتِهِمْ دائِمُونَ قَالَ هَذَا فِي التَّطَوُّعِ مَنْ حَافَظَ عَلَيْهِ وَ قَضَي مَا فَاتَهُ مِنْهُ‌⁽⁶⁾.

وَ قَالَ: كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليه السلام يَفْعَلُ ذَلِكَ يَقْضِي بِالنَّهَارِ مَا فَاتَهُ بِاللَّيْلِ وَ بِاللَّيْلِ مَا فَاتَهُ بِالنَّهَارِ⁽⁷⁾.

امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: دل ها گاهی افسرده اند و گاهی با نشاط، وقتی با نشاطند، نوافل را بجا آرید و وقتی افسرده اند، بر فرائض اکتفاء کنید.⁽⁸⁾

روایت 44

دعائم الاسلام: امام باقر و امام صادق علیهما السلام فرمودند: اگر نماز واجبی از تو قضا شده باشد، تا آن را نخوانده ای، نماز مستحبی نخوان.⁽⁹⁾

امام باقر علیه السلام فرمود: اگر فردی نماز واجب بر گردن داشته باشد، تا آن را نخواند، خداوند نماز نافله او را قبول نمی کند، فردی پرسید: فدایت شوم چرا؟ حضرت فرمود: اگر یک روز از رمضان مانده باشد، می توانی روزه مستحبی بگیری و این یک روز را بعدا قضا کنی؟ فرد گفت: نه. حضرت فرمود: نماز هم این گونه است⁽¹⁰⁾.

مولف دعائم گفته است: این حدیث درباره نماز های قضا شده یا در مورد نمازهای واجبی است که تا آخر وقتشان خوانده نشده اند و اگر نماز مستحبی در این وقت خوانده شود، نماز واجب قضا می شود. در این صورت باید اول نماز واجب خوانده شود، ولی اگر در اول وقت نماز واجب باشد؛ اگر نماز مستحبی بخواند و زمان برای نماز واجب باقی باشد، می تواند نماز مستحبی را قبل از نماز واجب بخواند⁽¹¹⁾.

باز از کتاب دعائم الاسلام: امام علی علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در یکی از سفرهایش نزدیک صبح به مکانی رسید. فرمود: چه کسی می تواند در شب نگهبان ما باشد؟ بلال گفت: من می توانم. همگی حتی پیامبر خوابیدند و حرارت خورشید آنها را از خواب بیدار کرد. پیامبر به بلال گفت، چرا این گونه شد؟ بلال گفت: ای رسول خدا، آنچه که نفس شما را گرفت، نفس من هم گرفت. پیامبر فرمود: از مکانی که در دچار غفلت شدید برخیزید، چرا که شما در مکانی شیطانی خوابیدید. سپس پیامبر وضو گرفت و مردم هم وضو گرفتند و به بلال امر کرد و سپس اذان گفت و اول نماز نافله صبح را خواند و سپس اقامه گفت و نماز صبح را خواند.⁽¹²⁾

و نیز کتاب دعائم الاسلام: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه «الذین هم فی صلاتهم دائمون» فرمود: این آیه درباره نماز نافله است و منطور آیه کسانی است که بر خواندن نماز نافله مداومت می کنند و اگر قضا شده باشد قضای آن را بجا می آورند⁽¹³⁾.

گفته است: امام سجاد علیه السلام نمازهای نافله ای که در شب قضا شده بود در روز و نمازهایی که در روز قضا شده بود را در شب می خواند.⁽¹⁴⁾

وَ عَنْهُ عليه السلام قَالَ: مَنْ عَمِلَ عَمَلًا مِنْ أَعْمَالِ الْخَيْرِ فَلْيَدُمْ عَلَيْهِ سَنَةً وَ لَا يَقْطَعْهُ دُونَهَا شَيْ‌ءٌ⁽¹⁾.

قال المؤلف ما أظنه أراد بهذا أن يقطع بعد السنة و لكنه أراد أن يدرب الناس علي عمل الخير و يعودهم إياه لأن من داوم عملا سنة لم يقطعه لأنه يصير حينئذ عادة و قد جربنا هذا في كثير من الأشياء فوجدناه كذلك‌⁽²⁾.

أقول

و إن كان الأمر غالبا كما ذكره لكن لا ضرورة إلي هذا التكلف و لا حجر في ترك المستحبات و النوافل.

«45»

فَلَاحُ السَّائِلِ، بِإِسْنَادِهِ إِلَي هَارُونَ بْنِ مُوسَي التَّلَّعُكْبَرِيِّ عَنْ آخَرِينَ قَالُوا أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ وَ غَيْرِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ يَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ الْأَحْمَرِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْعَبْدِيِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مَنْ قَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ وَ آيَةَ الْكُرْسِيِّ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ مِنْ تَطَوُّعِهِ فَقَدْ فُتِحَ لَهُ بِأَعْظَمِ أَعْمَالِ الْآدَمِيِّينَ إِلَّا مَنْ أَشْبَهَهُ أَوْ مَنْ زَادَ عَلَيْهِ‌⁽³⁾.

فائدة نذكر فيها ما يفهم من الأخبار و الأصحاب من الفرق في الأحكام بين الفريضة و النافلة.

الأول جواز الجلوس فيها اختيارا علي المشهور كما عرفت.

الثاني عدم وجوب السورة فيها إجماعا بخلاف الفريضة فإنه قد قيل فيها بالوجوب.

الثالث جواز القرآن فيها إجماعا بخلاف الفريضة فإنه ذهب جماعة كثيرة إلي عدم الجواز.

الرابع جواز فعلها راكبا و ماشيا اختيارا علي التفصيل المتقدم بخلاف الفريضة كما عرفت.

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس عمل نیکی را یک سال انجام دهد، هیچ وقت آن را ترک نخواهد کرد.⁽⁴⁾

مؤلف دعائم الاسلام گفته است: گمان نمی کنم منظور حدیث این باشد که بعد از یک سال آن را ترک کند، بلکه منظور حدیث این است که مردم را به انجام عمل نیک ترغیب کند و بر آن عادت دهد، چرا که اگر فردی عملی را یک سال انجام دهد و بر آن مداومت کند، آن را ترک نخواهد کرد؛ چرا که در این صورت عادت وی خواهد شد. ما این حدیث را در موارد مختلفی امتحان کردیم و همین گونه شد.⁽⁵⁾

مؤلف

هر چند معمولا این کار جواب می دهد، ولی ضرورتی نیست که خود را به زحمت انداخت و می توان مستحبات را ترک کرد.

روایت 45

فلاح السائل: امام صادق علیه السلام فرمود: هرکس سوره توحید و قدر و آیة الکرسی را در نماز نافله بخواند، بهترین و بزرگترین عمل را انجام داده است؛ مگر اینکه فردی مثل او یا عملی بزرگتر از این عمل را انجام دهد.⁽⁶⁾

نکته: در اینجا با استفاده از اخبار و نظرات علما، فرق بین احکام نماز واجب و نماز مستحب را ذکر می کنیم:

اول: همان طور که دانستی، نظر مشهور علما این است که در حالت عادی جایز است نماز مستحب را نشسته خواند.

دوم: در نماز نافله به اجماع علما، خواندن سوره بعد از حمد واجب نیست، بر خلاف نماز واجب که گفته شده است، واجب است بعد از حمد، سوره خوانده شود .

سوم: به اجماع علما جایز است در یک رکعت نماز نافله، یک سوره خوانده شود، برخلاف نماز واجب که نظر گروه زیادی از علما این است که این کار جایز نیست.

چهارم: جایز است در حالت عادی نماز نافله را سواره و پیاده خواند. البته با تفصیلی که ذکر شد. ولی در نماز واجب این کار جایز نیست، همان طور که دانستی.

الخامس أن الشك بين الواحد و الاثنين في الفريضة يوجب البطلان بخلاف النافلة فإنه يبني علي الأقل كما هو ظاهر أكثر الروايات أو يتخير بين البناء علي الأقل أو الأكثر كما هو المشهور.

السادس أن الشك في الزائد علي الاثنين يوجب صلاة الاحتياط في الفريضة بخلاف النافلة فإنه يبني علي الأقل أو هو مخير.

السابع لو عرض في النافلة ما لو عرض في الفريضة لأوجب سجدة السهو لا يوجبها فيها كالكلام إذ المتبادر من الأخبار الواردة في ذلك الفريضة.

الثامن أن زيادة الركن سهوا في النافلة لا يوجب البطلان بخلاف الفريضة و قد صرح بذلك العلامة في المنتهي و الشهيد في الدروس قال في المنتهي لو قام إلي الثالثة في النافلة فركع ساهيا أسقط الركوع و جلس و تشهد و قال مالك يتمها أربعا و يسجد للسهو ثُمَّ قَالَ وَ يُؤَيِّدُهُ مَا رَوَاهُ الشَّيْخُ فِي الصَّحِيحِ‌⁽¹⁾عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ الْحَلَبِيِّ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ سَهَا فِي رَكْعَتَيْنِ مِنَ النَّافِلَةِ فَلَمْ يَجْلِسْ بَيْنَهُمَا حَتَّي قَامَ فَرَكَعَ فِي الثَّالِثَةِ قَالَ يَدَعُ رَكْعَةً وَ يَجْلِسُ وَ يَتَشَهَّدُ وَ يُسَلِّمُ وَ يَسْتَأْنِفُ الصَّلَاةَ و أقول لا يتوهم أن استئناف الصلاة أراد به استئناف الركعتين المتقدمتين إذ لم يحتج حينئذ إلي التشهد و السلام بل المراد استئناف ما شرع فيه من الركعتين الأخيرتين و روي الحسن‌⁽²⁾الصيقل في الوتر أيضا مثل ذلك و قال في آخره ليس النافلة مثل الفريضة.

التاسع أن نقصان الركن في الفريضة أي تركه إلي أن يدخل في ركن آخر يوجب البطلان علي المشهور من عدم التلفيق و في النافلة يرجع و يأتي به و إن دخل في ركن آخر لأن الأصحاب حملوا أحاديث التلفيق علي النافلة فيدل علي قولهم بالفرق في ذلك.

العاشر ذهب ابن أبي عقيل إلي عدم وجوب الفاتحة في النافلة فهو أحد الفروق علي قوله لكنه ضعيف.

پنجم: اگر در نماز واجب در تعداد رکعت، بین دو و یک شک شود، نماز باطل است. ولی در نماز نافله بنا بر اقل گذاشته می شود، که ظاهر روایت همین است. یا نظر مشهور علما این است که می توان بنا را بر اقل یا اکثر گذاشت.

ششم: شک در بیش از دو رکعت در نماز واجب، خواندن نماز احتیاط را واجب می کند، ولی در نماز نافله این کار نیاز نیست و می توان بنا را بر اقل گذاشت یا مخیّر خواهد بود.

هفتم: اگر در نماز نافله موردی پیش آید که در نماز واجب، موجب سجده سهو است مثل سخن گفتن؛ سجده سهو لازم نیست، چرا که آنچه از اخبار به ذهن متبادر می شود این است که سجده سهو مخصوص نماز واجب می باشد.

هشتم: زیاد شدن رکن در نماز نافله برخلاف نماز واجب، موجب بطلان نمی شود. علامه در کتاب المنتهی و شهید در کتاب الدروس به طور صریح این نظر را داده اند. در کتاب المنتهی گفته است: اگر در نماز نافله برای خواندن رکعت سوم برخیزد و اشتباها رکوع کند، می نشیند و تشهد می خواند و مثل این که اصلا رکوع نکرده است. مالک گفته است: در این صورت باید چهار رکعت بخواند و سجده سهو کند. سپس گفته است: - نظر ما - را روایت صحیحی⁽³⁾

که شیخ طوسی از حلبی نقل کرده تأیید می کند. روایت این است: حلبی گفته است: از امام پرسیدم: فردی نماز نافله می خواند ولی فراموش می کند بین دو رکوع بنشیند، بلند می شود و سومین رکوع را هم بجا می آورد؛ حکمش چیست؟ حضرت فرمود: از رکوع منصرف می شود، می نشیند و تشهد و سلام می خواند و نماز را از سر می گیرد. می گویم: توهم نشود که منظور از سر گرفتن نماز، از سر گرفتن دو رکعت قبلی که خوانده شد، باشد؛ چرا که در این صورت نیاز به تشهد و سلام نیست، بلکه منظور از سر گرفتن چیزهایی است که در دو رکعت قبلی تشریع شده است. حسن صیقل در مورد نماز وتر چنین روایتی را نقل کرده است و در آخر روایت آمده است: نماز نافله مثل نماز واجب نیست.⁽⁴⁾

نهم: طبق نظر مشهور علما، اگر کسی در نماز واجب رکنی را به جا نیاورد و به رکن دیگر داخل شود، نماز وی باطل است - بنابر مشهور که معتقد به عدم تلفیق است - ولی در نماز نافله برمی گردد و رکنی را که بجا نیاورده، انجام می دهد، هر چند وارد رکن دیگر شده باشد؛ چرا که علما احادیث تلفیق را بر نماز نافله حمل کرده اند، بنابراین طبق نظر آنها، بین این دو فرق است.

دهم: اگر نظر ابن ابی عقیل را در باره واجب نبودن خواندن سوره حمد در نماز نافله بپذیریم، این هم یکی دیگر از فرق های نماز واجب و مستحب خواهد بود؛ ولی این نظر ضعیف است.

الحادي عشر ذهب العلامة إلي عدم وجوب الاعتدال في رفع الرأس من الركوع و السجود في النافلة بل جواز ترك كل ما لم يكن ركنا في الفريضة وَ قَدْ يُسْتَدَلُّ عَلَي ذَلِكَ بِمَا مَرَّ نَقْلًا عَنِ السَّرَائِرِ⁽¹⁾وَ قُرْبِ الْإِسْنَادِ⁽²⁾عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ وَ الرِّضَا عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَسْجُدُ ثُمَّ لَا يَرْفَعُ يَدَيْهِ مِنَ الْأَرْضِ بَلْ يَسْجُدُ الثَّانِيَةَ هَلْ يَصْلُحُ لَهُ ذَلِكَ قَالَ ذَلِكَ نَقْصٌ فِي الصَّلَاةِ بحمله علي النافلة و لا صراحة فيه.

الثاني عشر جواز قراءة السجدة⁽³⁾في النافلة و عدمه في الفريضة.

الثالث عشر الإتيان بسجود التلاوة في النافلة و عدمها في الفريضة كما مر.

الرابع عشر جواز إيقاع النافلة في الكعبة و عدمه في الفريضة علي أحد القولين.

الخامس عشر لزوم رفع شي‌ء و السجود عليه إذا صلي الفريضة علي الدابة و في النافلة يكفيه الإيماء كما دل عليه صحيحة عبد الرحمن بن أبي عبد الله‌⁽⁴⁾و غيرها و قد تقدم القول فيه.

السادس عشر جواز القراءة في المصحف في النافلة و عدمه في الفريضة علي قول جماعة.

السابع عشر استحباب إيقاع الفريضة في المسجد و عدمه في النافلة علي المشهور و قد مر بعض ذلك و سيأتي بعضه.

یازدهم: به نظر علامه، در نماز نافله واجب نیست سر را از رکوع و سجود به طور کامل برداشت، بلکه به طور کلی می توان این کار را ترک کرد، با این شرط که در نماز واجب رکن نباشد. شاید در این باره به روایتی که از امام کاظم و امام رضا علیه السلام که در کتاب های سرائر⁽⁵⁾و قرب الاسناد⁽⁶⁾

نقل شده است و قبلا ذکر کردیم، استدلال شده است: گفته است: اگر فردی سجده کند و دستانش را از زمین برندارد و دوباره سجده کند، این کار صحیح است؟ امام فرمود: این نقص در نماز است. بنا بر این مبنا که این روایت بر نماز نافله حمل شود، که البته صراحتی در این باره ندارد.

دوازدهم: جایز است در نماز نافله بر خلاف نماز واجب، آیات سجده دار را خواند .

سیزدهم: همان طور که گفتیم، اگر در نماز آیات سجده دار خوانده شود، جایز است در نماز نافله بر خلاف نماز واجب سجده کرد.

چهاردهم: طبق نظری جایز است در کعبه نماز خوانده شود، ولی نماز واجب نه.

پانزدهم: اگر در روی مرکبی نماز واجب خوانده شود، باید چیز بلندی را روی آن قرار داد و سجده نمود، ولی در نماز نافله، اشاره به جای سجده کافی است. همان گونه که روایت صحیح عبدالرحمان⁽⁷⁾

و روایات دیگر بر آن دلالت می کند. قبلا در این باره سخن گفتیم.

شانزدهم: طبق نظر گروهی از علما، در نماز نافله برخلاف نماز واجب، خواندن حمد و سوره از روی قرآن جایز است.

هفدهم: طبق نظر مشهور علما مستحب است نماز واجب در مسجد خوانده شود ولی نماز مستحبی در غیر آن. برخی از این اقوال و فرق ها را قبلا ذکر کردیم و برخی دیگر را به زودی ذکر خواهیم کرد .

باب 2 نوافل الزوال و تعقيبها و أدعية الزوال

روايات

«1»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ طَرِيفٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عليهم السلام أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ عَنْ كَبِدِ السَّمَاءِ فَمَنْ صَلَّي تِلْكَ السَّاعَةَ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فَقَدْ وَافَقَ صَلَاةَ الْأَوَّابِينَ وَ ذَلِكَ بَعْدَ نِصْفِ النَّهَارِ⁽¹⁾.

«2»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْحَاقَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: أَ تَدْرِي لِمَ جُعِلَ الذِّرَاعُ وَ الذِّرَاعَانِ قُلْتُ لَا قَالَ حَتَّي لَا يَكُونَ تَطَوُّعٌ فِي وَقْتِ مَكْتُوبَةٍ⁽²⁾.

أقول

قد مضي مثله في باب وقت الظهرين‌⁽³⁾.

«3»

الْعُيُونُ، عَنْ تَمِيمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ رَجَاءِ بْنِ أَبِي الضَّحَّاكِ قَالَ: كَانَ الرِّضَا عليه السلام فِي طَرِيقِ خُرَاسَانَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ جَدَّدَ وُضُوءَهُ وَ قَامَ وَ صَلَّي سِتَّ رَكَعَاتٍ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَةِ الْأُولَي الْحَمْدَ وَ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ وَ فِي الثَّانِيَةِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ فِي الْأَرْبَعِ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ يُسَلِّمُ فِي كُلِّ رَكْعَتَيْنِ وَ يَقْنُتُ فِيهِمَا فِي الثَّانِيَةِ قَبْلَ الرُّكُوعِ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ ثُمَّ يُؤَذِّنُ ثُمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ يُقِيمُ وَ يُصَلِّي الظُّهْرَ فَإِذَا سَلَّمَ سَبَّحَ اللَّهَ وَ حَمَّدَهُ وَ كَبَّرَهُ وَ هَلَّلَهُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَةَ الشُّكْرِ يَقُولُ فِيهَا مِائَةَ مَرَّةٍ

باب دوم : نافله های وقت زوال و تعقیبات آن و دعاهایی که باید در این هنگام خوانده شود.

روایات

روایت 1

قرب الاسناد: حضرت علی علیه السلام فرمود: هرکس چهار رکعت نماز در وقتی بخواند که خورشید از وسط آسمان گذشته است، نماز کسانی را خوانده است که به سوی خدا توبه کرده اند. این وقت بعد از نصف روز است⁽⁴⁾.

روایت 2

العلل: اسماعیل گفته است: امام باقر علیه السلام از من پرسید: می دانی چرا در تعیین اوقات نماز دو وقت تعیین شده است که عبارتند: از اندازه سایه باید دو یا یک ذراع باشد؟ گفتم: نه، فرمود: تا در وقت واجب، نماز نافله خوانده نشود.⁽⁵⁾

می گویم

در باب وقت نمازهای ظهر و عصر، مثل این روایت ذکر شد.⁽⁶⁾

روایت 3

العلل: رجاء بن ابوضحاک گفته است: امام رضا علیه السلام در راه خراسان بود، وقتی ظهر می شد، دوباره وضو گرفته و برمی خاست و شش رکعت نماز می خواند. در رکعت اول، حمد و سوره کافرون و در رکعت دوم، حمد و توحید را می خواند. در نماز چهار رکعتی، درتمام رکعتها حمد و توحید را قرائت می کرد. در هر دو رکعت سلام و تشهد می خواند و در رکعت دوم قبل از رکوع و بعد از قرائت قنوت می گرفت. سپس اذان گفته و دو باره دو رکعت می خواند، سپس اقامه می گفت و نماز ظهر می خواند. بعد از سلام نماز - آنچه خدا می خواست - خدا را تسبیح می کرد و او را سپاس و تکبیر می گفت و «لا اله الا الله» می گفت - یعنی می گفت: «سبحان الله الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر»- و سجد شکر بجا می آورد و در آن صد بار می گفت:

شُكْراً لِلَّهِ‌⁽¹⁾.

«4»

الْمَحَاسِنُ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَنْبَسَةَ عَنْ هِشَامٍ عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ عُمَرَ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ قَالَ: رَكِبْتُ مَعَ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام وَ سَارَ وَ سِرْتُ حَتَّي إِذَا بَلَغْنَا مَوْضِعاً قُلْتُ الصَّلَاةَ جَعَلَنِيَ اللَّهُ فِدَاكَ قَالَ هَذَا أَرْضُ وَادِي النَّمْلِ لَا نُصَلِّي فِيهَا حَتَّي إِذَا بَلَغْنَا مَوْضِعاً آخَرَ قُلْتُ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ فَقَالَ هَذِهِ الْأَرْضُ مَالِحَةٌ لَا نُصَلِّي فِيهَا قَالَ حَتَّي نَزَلَ هُوَ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ فَقَالَ لِي صَلَّيْتَ أَمْ تُصَلِّي سُبْحَتَكَ قُلْتُ هَذِهِ صَلَاةٌ يُسَمِّيهَا أَهْلُ الْعِرَاقِ الزَّوَالَ فَقَالَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُصَلُّونَ هُمْ شِيعَةُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام وَ هِيَ صَلَاةُ الْأَوَّابِينَ فَصَلَّي وَ صَلَّيْتُ‌⁽²⁾.

الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ: مِثْلَهُ‌⁽³⁾إِلَي قَوْلِهِ فَنَزَلَ وَ نَزَلْتُ فَقَالَ يَا ابْنَ عَطَاءٍ أَتَيْتَ الْعِرَاقَ فَرَأَيْتَ الْقَوْمَ يُصَلُّونَ بَيْنَ تِلْكَ السَّوَارِي فِي مَسْجِدِ الْكُوفَةِ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ فَقَالَ أُولَئِكَ شِيعَةُ أَبِي عَلِيٍّ هَذِهِ صَلَاةُ الْأَوَّابِينَ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً⁽⁴⁾.

أقول

تمام الخبرين في باب آداب الركوب‌⁽⁵⁾.

«5»

مَجَالِسُ الْمُفِيدِ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: صَلِّ صَلَاةَ الزَّوَالِ فَإِنَّهَا صَلَاةُ الْأَوَّابِينَ وَ أَكْثِرْ مِنَ التَّطَوُّعِ يُحِبَّكَ الْحَفَظَةُ⁽⁶⁾.

شکراً لله.⁽⁷⁾

روایت 4

المحاسن: عبدالله بن عطا گفته است: با امام باقر علیه السلام سوار مرکب شدیم و حرکت کردیم. به مکانی رسیدیم. به حضرت گفتم: فدایتان شوم! نماز بخوانیم؟ حضرت فرمود: این جا لانه مورچگان است، در اینجا نماز نمی خوانیم. به مکانی دیگر رسیدیم، باز مثل همان به حضرت گفتم. فرمود: این مکان شوره زار است، در آن نماز نمی خوانیم. گفته است: تا اینکه حضرت خودشان در جایی از مرکب پیاده شده و به من فرمود: نماز نافله ات را خواندی - یا می خوانی - ؟ گفتم: این نمازی است که در عراق بدان نماز زوال می گویند. حضرت فرمود: کسانی که این نماز را می خوانند، شیعیان علی بن ابی طالب علیه السلام هستند و این نماز، نماز توبه کنندگان به سوی خداست. سپس هر دو نماز خواندیم. ⁽⁸⁾

العیاشی: شبیه این روایت از عبدلله بن عطا⁽⁹⁾هم تا قسمتی که می گوید: «پیاده شد و من هم پیاده شدم» آمده است و بعد از آن بقیه روایت این گونه است: فرمود: «ای ابن عطا، به عراق رفته و دیده ای که مردم بین آن ستونها - هنگام ظهر - در مسجد کوفه نماز می خوانند؟ گفتم: بله. فرمود: آنها شیعیان علی بن ابی طالب هستند. این نماز، نماز توبه کنندگان است. خداوند می فرماید:« قطعاً او آمرزنده توبه‌کنندگان است.»⁽¹⁰⁾

مؤلف

تمام این دو روایت را در باب آداب رکوع خواهم آورد.⁽¹¹⁾

روایت 5

مجالس المفید: رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: نماز وقت زوال خورشید - نافله ظهر - را بخوان، چرا که آن نماز توبه گنندگان است و نماز نافله را بیشتر بخوان تا حافظان تو را دوست بدارند.⁽¹²⁾

«6»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ نَوَادِرِ أَبِي نَصْرٍ الْبَزَنْطِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَجْلَانَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام: إِذَا كُنْتَ شَاكّاً فِي الزَّوَالِ فَصَلِّ رَكْعَتَيْنِ فَإِذَا اسْتَيْقَنْتَ أَنَّهَا قَدْ زَالَتْ بَدَأْتَ بِالْفَرِيضَةِ⁽¹⁾.

بيان

محمول علي يوم الجمعة كما سيأتي الأخبار فيه.

«7»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَقْتُ الزَّوَالِ مَوْضِعٌ خَاصٌّ لِإِجَابَةِ الدُّعَاءِ وَ الِابْتِهَالِ وَ رَوَيْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَي هَارُونَ بْنِ مُوسَي التَّلَّعُكْبَرِيِّ بِإِسْنَادِهِ إِلَي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ الْأَنْصَارِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ أَبْوَابُ الْجِنَانِ وَ قُضِيَتِ الْحَوَائِجُ الْعِظَامُ فَقُلْتُ مِنْ أَيِّ وَقْتٍ إِلَي أَيِّ وَقْتٍ فَقَالَ مِقْدَارَ مَا يُصَلِّي الرَّجُلُ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ مُتَرَسِّلًا⁽²⁾.

أَقُولُ

وَ مِمَّا رُوِّيْنَاهُ‌⁽³⁾عَنْ هَارُونَ بْنِ مُوسَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَلَاءِ الْمَذَارِيِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ الْأَدَمِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ زِيَادِ بْنِ النَّوَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام عَنْ رُكُودِ الشَّمْسِ عِنْدَ الزَّوَالِ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ مَا أَصْغَرَ جُثَّتَكَ وَ أَعْضَلَ مَسْأَلَتَكَ وَ إِنَّكَ لَأَهْلٌ لِلْجَوَابِ فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ حَذَفْنَاهُ ثُمَّ قَالَ يَبْلُغُ شُعَاعُهَا تُخُومَ الْعَرْشِ فَتُنَادِي الْمَلَائِكَةُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ وَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْبِيراً .

قَالَ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ أُحَافِظُ عَلَي هَذَا الْكَلَامِ عِنْدَ الزَّوَالِ قَالَ نَعَمْ حَافِظْ عَلَيْهِ كَمَا تُحَافِظُ عَلَي عَيْنَيْكَ فَلَا تَزَالُ الْمَلَائِكَةُ تُسَبِّحُ اللَّهَ فِي ذَلِكَ الْجَوِّ بِهَذَا التَّسْبِيحِ حَتَّي تَغِيبَ‌⁽⁴⁾.

روایت 6

السرائر: امام باقر علیه السلام فرمود: اگر شک داشتی که وقت ظهر شده یا نه، دو رکعت نماز نافله بخوان و وقتی یقین کردی که ظهر شده، نماز ظهر را بخوان.⁽⁵⁾

توضیح

این روایت بر روز جمعه حمل می شود، همچنان که به زودی روایات را در این باره خواهیم آورد.

روایت 7

فلاح السائل: موقع ظهر وقت خاصی برای اجابت دعا و تضرع می باشد. حماد انصاری گفته است: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگام زوال خورشید - ظهر - درهای آسمان و بهشت گشوده می شود و حوائج بزرگ برآورده می گردد. پرسیدم: این وقت، از چه زمان تا چه زمانی است؟ فرمود: - از وقت زوال - تا زمانی که بتوان چهار رکعت به طور آهسته نماز خواند.⁽⁶⁾

مؤلف

روایتی دیگر از امام صادق علیه السلام نقل شده که از محمد بن مسلم است. او گفته است: از حضرت از رکود و بر جای ماندن خورشید در وقت ظهر پرسیدم؟ فرمود: ای محمد، با اینکه جثه ات کوچک است، سؤالت بسیار مهم است ولی تو شایسته این جواب هستی. - حدیث بسیار طولانی است و آن را حذف کردیم - تا اینکه فرمود: وقتی شعاع خورشید به وسط عرش رسد، ملائکه ندا می زنند: لا اله الا الله و الله اکبر ... خدایی جز خدا نیست و خدا بزرگ و منزه است. ستایش خدایی را که نه فرزندی گرفته و نه در جهانداری شریکی دارد و نه خوار بوده که [نیاز به] دوستی داشته باشد. و او را بسیار بزرگ شمار.

گفتم: فدایت شوم! این ذکر را در این موقع بگویم؟ حضرت فرمود: بله، این ذکر را چون چشمانت حفظ کن؛ چرا که ملائکه این ذکر را تا غروب خورشید می گویند.⁽⁷⁾

بيان

رواه الصدوق في الفقيه‌⁽¹⁾بسنده إلي محمد بن مسلم و فيه الدعاء هكذا سبحان الله و لا إله إلا الله و الحمد لله الذي لم يتخذ صاحبة و لا ولدا إلي آخره و في المصباح‌⁽²⁾و البلد الأمين‌⁽³⁾و غيرهما كما في المتن.

«8»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ مِمَّا رَوَيْنَاهُ بِإِسْنَادِي إِلَي جَدِّي أَبِي جَعْفَرٍ الطُّوسِيِّ فِيمَا يَرْوِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ وَ رَأَيْتُهُ بِخَطِّ جَدِّي أَبِي جَعْفَرٍ الطُّوسِيِّ فِي كِتَابِ نَوَادِرِ التَّصْنِيفِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ أَبْوَابُ الْجِنَانِ وَ اسْتُجِيبَ الدُّعَاءُ فَطُوبَي لِمَنْ رُفِعَ لَهُ عَمَلٌ صَالِحٌ‌⁽⁴⁾.

و رويناه أيضا بإسنادنا إلي الحسين بن سعيد من كتابه كتاب الصلاة⁽⁵⁾.

أربعين الشهيد : بإسناده إلي الشيخ عن أبي الحسين بن أحمد القمي عن محمد بن الحسن بن الوليد عن محمد بن الحسن الصفار عن يعقوب بن يزيد عن ابن أبي عمير عن ابن أذينة عن زرارة عنه عليه السلام: مثله‌⁽⁶⁾.

«9»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ مِنْ كِتَابِ جَعْفَرِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ هَبَّتِ الرِّيَاحُ وَ قُضِيَ فِيهَا الْحَوَائِجُ الْكِبَارُ⁽⁷⁾.

وَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَرْوَانَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: إِذَا كَانَتْ لَكَ إِلَي اللَّهِ حَاجَةٌ فَاطْلُبْهَا إِلَي اللَّهِ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ يَعْنِي زَوَالَ الشَّمْسِ‌⁽⁸⁾

وَ مِمَّا يُقَالُ عِنْدَ الزَّوَالِ مِنَ الِابْتِهَالِ مَا رَوَيْنَاهُ عَنْ جَدِّي- أَبِي جَعْفَرٍ الطُّوسِيِّ مِمَّا ذَكَرَهُ فِي الْمِصْبَاحِ الْكَبِيرِ وَ هُوَ مِنْ أَدْعِيَةِ السِّرِّ- اللَّهُمَّ رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ جُمْلَتُهُ وَ تَفْسِيرُهُ

توضیح

شیخ صدوق⁽⁹⁾این حدیث را در کتاب فقیه از محمد بن مسلم نقل کرده است و دعا در آن این گونه است: «سبحان الله و لا اله الا الله و الحمد لله الذی لم یتخذ صاحبهً و لا ولدا ... تا آخر دعاست. در مصباح⁽¹⁰⁾و بلد الامین⁽¹¹⁾و در دیگر کتاب ها نیز مثل روایتی است که در متن آوردیم.

روایت 8

فلاح السائل: حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: موقع ظهر درهای آسمان و بهشت گشوده می شود و دعا مستجاب می گردد، پس خوش به حال آن کس که در این موقع عمل صالحی انجام دهد.⁽¹²⁾

در کتاب الصلاه⁽¹³⁾و اربعین شهید⁽¹⁴⁾همین روایت آمده است.

روایت 9

فلاح السائل: امام باقر علیه السلام فرمود: موقع ظهر درهای آسمان گشوده می شود و بادها می وزند و حوائج بزرگ برآورده می شود.⁽¹⁵⁾

محمد بن مروان می گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: اگر حاجتی به خدا داشتی در این وقت از خدا بخواه، یعنی وقت زوال خورشید.⁽¹⁶⁾

اینکه گفته می شود: وقت ظهر، وقت تضرع به سوی خداست؛ جدم شیخ طوسی در مصباح الکبیر چیزی را نقل کرده است که آن از دعاهایی است پنهانی و از اسرار است. دعا این است: خداوندا، پروردگارا، حمد و ستایش همگی همراه با تفسیر و توضیحش

كَمَا اسْتَحْمَدْتَ بِهِ إِلَي أَهْلِهِ الَّذِينَ خَلَقْتَهُمْ لَهُ وَ أَلْهَمْتَهُمْ ذَلِكَ الْحَمْدَ كُلَّهُ اللَّهُمَّ رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ كَمَا جَعَلْتَ رِضَاكَ عَمَّنْ بِالْحَمْدِ رَضِيتَ عَنْهُ لِيَشْكُرَ مَا بِهِ مِنْ نِعْمَتِكَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ كُلُّهُ كَمَا رَضِيتَ بِهِ لِنَفْسِكَ وَ قَضَيْتَ بِهِ عَلَي عِبَادِكَ حَمْداً مَرْغُوباً فِيهِ عِنْدَ أَهْلِ الْخَوْفِ مِنْكَ لِمَهَابَتِكَ مَرْهُوباً عِنْدَ أَهْلِ الْعِزَّةِ بِكَ لِسَطْوَتِكَ وَ مَشْكُوراً عِنْدَ أَهْلِ الْإِنْعَامِ مِنْكَ لِإِنْعَامِكَ .

سُبْحَانَكَ رَبَّنَا مُتَكَبِّراً فِي مَنْزِلَةٍ تَدَهْدَهَتْ أَبْصَارُ النَّاظِرِينَ وَ تَحَيَّرَتْ عُقُولُهُمْ عَنْ بُلُوغِ عِلْمِ جَلَالِهَا تَبَارَكْتَ فِي الْعُلَي وَ تَقَدَّسْتَ فِي الْآلَاءِ الَّتِي أَنْتَ فِيهَا يَا أَهْلَ الْكِبْرِيَاءِ وَ الْجُودِ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ لِلْفَنَاءِ خَلَقْتَنَا وَ أَنْتَ الْكَائِنُ لِلْبَقَاءِ فَلَا تَفْنَي وَ لَا نَبْقَي وَ أَنْتَ الْعَالِمُ بِنَا وَ نَحْنُ أَهْلُ الْغِرَّةِ بِكَ وَ الْغَفْلَةِ عَنْ شَأْنِكَ وَ أَنْتَ الَّذِي لَا تَغْفُلُ وَ لَا تَأْخُذُكَ سِنَةٌ وَ لَا نَوْمُ بِحَقِّكَ يَا سَيِّدِي صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَجِرْنِي مِنْ تَحْوِيلِ مَا أَنْعَمْتَ بِهِ عَلَيَّ فِي الدِّينِ وَ الدُّنْيَا يَا كَرِيمُ.

رَوَي صَاحِبُ الْحَدِيثِ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: عَنِ اللَّهِ تَعَالَي إِنَّهُ إِذَا قَالَ الْعَبْدُ ذَلِكَ كَفَيْتُهُ كُلَّ الَّذِي أَكْفِي عِبَادِيَ الصَّالِحِينَ وَ صَفَحْتُ لَهُ بِرِضَايَ عَنْهُ وَ جَعَلْتُهُ لِي وَلِيّاً⁽¹⁾.

بيان

رواه الشيخ في المصباح‌⁽²⁾و الكفعمي‌⁽³⁾و ابن الباقي وَ فِي رِوَايَةِ الْكَفْعَمِيِّ: يَا مُحَمَّدُ مَنْ أَحَبَّ مِنْ أُمَّتِكَ رَحْمَتِي وَ بَرَكَتِي وَ رِضْوَانِي وَ تَعَطُّفِي وَ قَبُولِي وَ وَلَايَتِي وَ إِجَابَتِي فَلْيَقُلْ وَ ذَكَرَ الدُّعَاءَ⁽⁴⁾ثُمَّ قَالَ فَإِنَّهُ إِذَا قَالَ ذَلِكَ كَفَيْتُهُ كُلَّ الَّذِي أَكْفِي عِبَادِيَ الصَّالِحِينَ الْحَامِدِينَ الشَّاكِرِينَ و سيأتي بسنده في أدعية السر⁽⁵⁾.

و قال الجوهري دهدهت الحجر فتدهده دحرجته فتدحرج و في بعض النسخ

پاک و منزهی تو پروردگار ما، در حالی که در منزلت خود متکبر هستی، چنان مقام و منزلتی که دیده‌های ببیندگان از نیل به دانش جلال و عظمت تو واژگون، و عقل ها سرگشته‌اند و در منازل والایت بلند مرتبه‌ای، و در نعمت هایی که در آن قرار داری، پاک و بی آلایشی. ای اهل کبریا و بزرگ منشی، معبودی بزرگ جز تو وجود ندارد، ما را برای فنا و نابودی آفریدی، و تو برای بقا و پایبندگی هستی، پس تو نابود نمی‌شوی و ما پایدار نمی‌مانیم، و تو به ما آگاهی، و ما به تو فریفته شده و از مقام تو غفلت داریم، و تو هیچگاه دچار غفلت نمی‌گردی، و نه چرت تو را فرا می‌گیرد و نه خواب. ای سرور من، به حق خویش بر محمد و آل او درود فرست، و مرا از تغییر نعمت هایی که در دین و دنیا به من ارزانی داشته‌ای، در پناه خویش در آور، ای بزرگوار.

صاحب حدیث روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خدای متعال فرمود: هر گاه بنده این کلمات را بگوید، تمام اموری را که برای بندگان صالح و شایسته‌ام کفایت می‌کنم، برای او نیز عهده‌دار می‌شوم. به خشنودی خویش از او در می‌گذرم و او را ولیّ و دوست خود قرار می‌دهم.

توضیح

در مصباح شیخ⁽⁶⁾و کفعمی⁽⁷⁾و ابن الباقی این حدیث روایت شده است. متن حدیث در کفعمی این گونه است: ای محمد، هر کس از امتت رحمت و برکت و رضایت و مهربانی و قبول و ولایت و اجابت مرا را بخواهد، این دعا را بگوید و سپس این دعا را ذکر کرده است.⁽⁸⁾سپس گفته است: هر کس این دعا را بگوید، او را کفایت می کنم، از هر چیزی که بندگان صالح و سپاس گزار و شکر کننده ام را کفایت کرده ام. به زودی این روایت در باب «دعاهای پنهانی» با سندش خواهد آمد.⁽⁹⁾

جوهری گفته است: «دهدهت الحجر فتدهده»، «دحرجته فتدحرج»، یعنی غلطاندن سنگ و گرد گرداندن و در برخی نسخه ها آمده است: «تذبذبت»، یعنی حرکت دادن.

تذبذبت أي تحركت

«10»

مِصْبَاحُ الشَّيْخِ وَ غَيْرُهُ،: وَ يُسْتَحَبُّ أَنْ يَقُولَ أَيْضاً لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ مُعَظَّماً مُقَدَّساً مُوَقَّراً كَبِيراً وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْبِيراً اللَّهُ أَكْبَرُ أَهْلَ الْكِبْرِيَاءِ وَ الْعَظَمَةِ وَ الْحَمْدِ وَ الْمَجْدِ وَ الثَّنَاءِ وَ التَّصْدِيقِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ- لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ اللَّهُ أَكْبَرُ لَا شَرِيكَ لَهُ فِي تَكْبِيرِي إِيَّاهُ بَلْ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ وَجَّهْتُ وَجْهِي لِلْكَبِيرِ الْمُتَعَالِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ أَعُوذُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ مِنْ شَرِّ طَوَارِقِ الْجِنِّ وَ وَسَاوِسِهِمْ وَ حِيَلِهِمْ وَ كَيْدِهِمْ وَ حَسَدِهِمْ وَ مَكْرِهِمْ وَ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ لَا شَرِيكَ لَكَ لَكَ الْعِزَّةُ وَ السُّلْطَانُ وَ الْجَلَالُ وَ الْإِكْرَامُ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اهْدِنِي سُبُلَ الْإِسْلَامِ وَ أَقْبِلْ عَلَيَّ بِوَجْهِكَ الْكَرِيمِ .

وَ يُسْتَحَبُّ أَيْضاً أَنْ يَقْرَأَ عِنْدَ الزَّوَالِ عَشْرَ مَرَّاتٍ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ بَعْدَ الثَّمَانِي الرَّكَعَاتِ إِحْدَي وَ عِشْرِينَ مَرَّةً⁽¹⁾.

«11»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ رَوَي الْكُلَيْنِيُ‌⁽²⁾بِإِسْنَادِهِ عَنْ مَوْلَانَا عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: صَلَاةُ الزَّوَالِ صَلَاةُ الْأَوَّابِينَ‌⁽³⁾.

وَ رَوَي الْحَسَنُ بْنُ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: الِاسْتِخَارَةُ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ مِنَ الزَّوَالِ‌⁽⁴⁾

وَ رَوَيْنَا هَذِهِ الرِّوَايَةَ بِإِسْنَادِي إِلَي جَدِّي أَبِي جَعْفَرٍ الطُّوسِيِّ بِإِسْنَادِهِ إِلَي الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ فِيمَا ذَكَرَهُ فِي كِتَابِ الصَّلَاةِ⁽⁵⁾.

وَ بِالْإِسْنَادِ إِلَي هَارُونَ بْنِ مُوسَي عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي دَاوُدَ الْمُسْتَرِقِّ عَنْ مُحَسِّنِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ شُعَيْبٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: اقْرَأْ فِي صَلَاةِ الزَّوَالِ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الْأُولَيَيْنِ

روایت 10

مصباح الشیخ و غیر آن: همچنین مستحب است بگوید: «خدایی جز خدای یکتا نیست و او بزرگتر است؛ بزرگ و مقدس داشته شده و باوقار و بزرگ. ستایش خدایی را که نه فرزندی گرفته و نه در جهانداری شریکی دارد و نه خوار بوده که نیاز به دوستی داشته باشد. او را بسیار بزرگ شمار. خدا بزرگ و اهل کبریا و عظمت و حمد و بزرگی و ثنا و تصدیق است. خدایی جز خدای یکتا نیست. خدا بزرگ است، نه زاده شده و نه کسی را زاده است و همانند و نظیری ندارد. خدا بزرگ است و در تکبیری که من می گویم، برای او شریکی قرار نمی دهم بلکه با اخلاص او را می خوانم و روی خود را به سوی بزرگ و متعال و پروردگار جهانیان کرده ام و از شر بلاهایی که در شب از جنیان رسد و از و وسوسه و مکر و نیرنگ و حسدشان به خدا پناه می برم. قسم به اسمت که شریکی نداری و عزت و سلطنت و جلال و کرامت مخصوص توست. بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا به راه اسلام هدایت کن و و با روی کریمانه ات به من رو کن.

نیز مستحب است موقع ظهر ده مرتبه و بعد از هشت رکعت نماز، یازده مرتبه سوره قدر سوره خوانده شود.⁽⁶⁾

روایت 11

فلاح السائل: مولای ما علی علیه السلام فرمود: نماز زوال، نماز توبه کنندگان است.⁽⁷⁾

امام باقر علیه السلام فرمود: طلب خیر در هر رکعت از نماز زوال است.⁽⁸⁾

این روایت را با اسناد خود از جدم ابوجعفر طوسی با اسنادش از حسین بن سعید در آنچه که در کتاب الصلاه ذکر کرده است، روایت کرده ام.⁽⁹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: در دو رکعت اول نماز نافله ظهر،

بِالْإِخْلَاصِ وَ سُورَةِ الْجَحْدِ وَ الثَّالِثَةَ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آيَةِ الْكُرْسِيِّ وَ فِي الرَّابِعَةِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آخِرِ الْبَقَرَةِ وَ فِي الْخَامِسَةِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الْآيَاتِ الَّتِي فِي آخِرِ آلِ عِمْرَانَ- إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ فِي السَّادِسَةِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آيَةِ السُّخْرَةِ وَ هِيَ ثَلَاثُ آيَاتٍ مِنَ الْأَعْرَافِ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ‌⁽¹⁾وَ فِي السَّابِعَةِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الْآيَاتِ الَّتِي فِي الْأَنْعَامِ- وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَ خَلَقَهُمْ‌⁽²⁾وَ فِي الثَّامِنَةِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آخِرِ الْحَشْرِ- لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلي جَبَلٍ إِلَي آخِرِهَا فَإِذَا فَرَغْتَ فَقُلْ سَبْعَ مَرَّاتٍ اللَّهُمَّ مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَي دِينِكَ وَ دِينِ نَبِيِّكَ وَ لَا تُزِغْ قَلْبِي بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنِي وَ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ وَ أَجِرْنِي مِنَ النَّارِ بِرَحْمَتِكَ‌⁽³⁾.

«12»

مِصْبَاحُ الشَّيْخِ، قَالَ: يَقْرَأُ بَعْدَ التَّكْبِيرَاتِ الِافْتِتَاحِيَّةِ الْحَمْدَ وَ سُورَةً مِمَّا يَخْتَارُهَا مِنَ الْمُفَصَّلِ.

وَ رُوِيَ: أَنَّهُ يُسْتَحَبُّ أَنْ يَقْرَأَ فِي الْأَوَّلَةِ مِنْ نَوَافِلِ الزَّوَالِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ فِي الثَّانِيَةِ الْحَمْدَ وَ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ وَ فِي الْبَاقِي مَا شَاءَ.

وَ رُوِيَ: فِي الثَّالِثَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آيَةَ الْكُرْسِيِّ وَ فِي الرَّابِعَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آخِرَ الْبَقَرَةِ وَ فِي الْخَامِسَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الْآيَاتِ الَّتِي فِي آخِرِ آلِ عِمْرَانَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَي إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَي قَوْلِهِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ وَ فِي السَّادِسَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آيَةَ السُّخْرَةِ وَ هِيَ ثَلَاثُ آيَاتٍ مِنَ الْأَعْرَافِ- إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ إِلَي قَوْلِهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَ فِي السَّابِعَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الْآيَاتِ الَّتِي فِي الْأَنْعَامِ- وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَ إِلَي قَوْلِهِ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ وَ فِي الثَّامِنَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آخِرَ الْحَشْرِ- لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلي جَبَلٍ إِلَي آخِرِهَا.

سوره حمد و توحید را بخوان و در سومی توحید و آیة الکرسی، در چهارمی توحید و آخر بقره و در پنجمی توحید و آیه آخر آل عمران، یعنی«ان فی خلق السموات و الارض» و در ششمی توحید و سه آیه از اعراف که به سخره معروفند، یعنی «ان ربکم الله»⁽⁴⁾و در هفتمی توحید و آیاتی از سوره انعام که در آن آمده: «و جعلوا لله شرکاء الجن و خلقهم»⁽⁵⁾و در هشتمی توحید و آیه آخر حشر«و لو انزلنا هذا القرآن علی جبل تا آخر آیه» را بخوان؛ و وقتی نماز را تمام کردی هفت مرتبه بگو: {پروردگارا، ای برگرداننده دلها و قلبها، قلبم را بر دینت و دین پیامبرت استوار بدار، و قلبم را بعد از هدایت نلغزان و از طرف خود رحمتی بر من عنایت کن که تو بسیار بخشنده ای و مرا به رحمتت از آتش جهنم رهایی ده.

روایت 12

مصباح الشیخ: گفته است: بعد از اینکه سه تکبیر افتتاح نماز گفته شد، حمد و یک سوره از سوره های طولانی را بخواند. روایت شده که مستحب است در رکعت اولی نافله های ظهر، حمد و توحید و در رکعت دوم حمد و کافرون خوانده شود و در مابقی هر چه که خواستی بخوان. و نیز روایت است، در رکعت سومی توحید و آیة الکرسی و در چهارمی توحید و آخر بقره را بخوان و در پنجمی توحید و آیه آخر آل عمران یعنی «ان فی خلق السموات و الارض ... انک لا تخلف المیعاد» و در ششمی توحید و سه آیه از اعراف که به سخره معروفند «ان ربکم الله الذی خلق السموات و الارض ... قریب من المحسنین» و در هفتمی توحید و آیاتی از سوره انعام که در آن آمده: «و جعلوا لله شرکاء الجن و خلقهم ... و هو اللطیف الخبیر» و در هشتمی توحید و آیه آخر حشر«و لو انزلناه هذا القرآن علی جبل ... تا آخر آیه خوانده شود.

وَ رُوِيَ: أَنَّهُ يُسْتَحَبُّ أَنْ يَقْرَأَ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ الْحَمْدَ وَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ آيَةَ الْكُرْسِيِ‌⁽¹⁾.

«13»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ مِمَّا يُقَالُ قَبْلَ الشُّرُوعِ فِي نَوَافِلِ الزَّوَالِ مَا رَوَيْنَاهُ بِإِسْنَادِنَا إِلَي جَدِّي أَبِي جَعْفَرٍ الطُّوسِيِّ مِمَّا ذَكَرَهُ فِي مِصْبَاحِهِ الْكَبِيرِ⁽²⁾وَ هُوَ: اللَّهُمَّ إِنَّكَ لَسْتَ بِإِلَهٍ اسْتَحْدَثْنَاكَ وَ لَا بِرَبٍّ يَبِيدُ ذِكْرُكَ وَ لَا كَانَ مَعَكَ شُرَكَاءُ يَقْضُونَ مَعَكَ وَ لَا كَانَ قَبْلَكَ مِنْ إِلَهٍ فَنَعْبُدَهُ وَ نَدَعَكَ وَ لَا أَعَانَكَ عَلَي خَلْقِنَا أَحَدٌ فَنَشُكَّ فِيكَ أَنْتَ اللَّهُ الدَّيَّانُ فَلَا شَرِيكَ لَكَ وَ أَنْتَ الدَّائِمُ فَلَا يَزُولُ مُلْكُكَ أَنْتَ أَوَّلُ الْأَوَّلِينَ وَ آخِرُ الْآخِرِينَ وَ دَيَّانُ يَوْمِ الدِّينِ يَفْنَي كُلُّ شَيْ‌ءٍ وَ يَبْقَي وَجْهُكَ الْكَرِيمُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ لَمْ تَلِدْ فَتَكُونَ فِي الْعِزِّ مُشَارَكاً وَ لَمْ تُولَدْ فَتَكُونَ مَوْرُوثاً هَالِكاً وَ لَمْ تُدْرِكْكَ الْأَبْصَارُ فَتُقَدِّرَكَ شَبَحاً مَاثِلًا وَ لَمْ يَتَعَاوَرْكَ زِيَادَةٌ وَ لَا نُقْصَانٌ وَ لَا تُوصَفُ بِأَيْنَ وَ لَا كَيْفَ وَ لَا ثَمَّ وَ لَا مَكَانٍ وَ بَطَنْتَ فِي خَفِيَّاتِ الْأُمُورِ وَ ظَهَرْتَ فِي الْعُقُولِ بِمَا نَرَي مِنْ خَلْقِكَ مِنْ عَلَامَاتِ التَّدْبِيرِ .

أَنْتَ الَّذِي سُئِلَتِ الْأَنْبِيَاءُ عليهم السلام عَنْكَ فَلَمْ تَصِفْكَ بِحَدٍّ وَ لَا بِبَعْضٍ بَلْ دَلَّتْ عَلَيْكَ مِنْ آيَاتِكَ بِمَا لَا يَسْتَطِيعُ الْمُنْكِرُونَ جَحْدَهُ لِأَنَّ مَنْ كَانَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرَضُونَ وَ مَا بَيْنَهُمَا فِطْرَتُهُ فَهُوَ الصَّانِعُ الَّذِي بَانَ عَنِ الْخَلْقِ فَلَا شَيْ‌ءَ كَمِثْلِهِ .

وَ أَشْهَدُ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِينَ وَ مَا بَيْنَهُمَا آيَاتٌ دَلِيلَاتٌ عَلَيْكَ تُؤَدِّي عَنْكَ الْحُجَّةَ وَ تَشْهَدُ لَكَ بِالرُّبُوبِيَّةِ مَوْسُومَاتٌ بِبُرْهَانِ قُدْرَتِكَ وَ مَعَالِمِ تَدْبِيرِكَ فَأَوْصَلْتَ إِلَي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ مَعْرِفَتِكَ مَا آنَسَهَا مِنْ وَحْشَةِ الْفِكْرِ وَ وَسْوَسَةِ الصَّدْرِ فَهِيَ عَلَي اعْتِرَافِهَا بِكَ شَاهِدَةٌ بِأَنَّكَ قَبْلَ الْقَبْلِ بِلَا قَبْلٍ وَ بَعْدَ الْبَعْدِ بِلَا بَعْدٍ انْقَطَعَتِ الْغَايَاتُ دُونَكَ فَسُبْحَانَكَ لَا وَزِيرَ لَكَ سُبْحَانَكَ لَا عَدْلَ لَكَ سُبْحَانَكَ لَا ضِدَّ لَكَ سُبْحَانَكَ لَا نِدَّ لَكَ سُبْحَانَكَ لَا تَأْخُذُكَ سِنَةٌ وَ لَا نَوْمٌ سُبْحَانَكَ لَا تُغَيِّرُكَ الْأَزْمَانُ سُبْحَانَكَ لَا تَنْتَقِلُ بِكَ الْأَحْوَالُ سُبْحَانَكَ لَا يُعْيِيكَ شَيْ‌ءٌ سُبْحَانَكَ لَا يَفُوتُكَ شَيْ‌ءٌ سُبْحانَكَ

و نیز روایت است، در تمامی رکعات حمد و سوره قدر و توحید و آیة الکرسی خوانده شود.⁽³⁾

روایت 13

فلاح السائل: از آنچه قبل از شروع نافله ظهر گفته می شود، از جدم ابوجعفر طوسی نقل کردم و آن در مصباح ایشان آمده و این دعا عبارت است از: پروردگارا، تو خدایی نیستی که خودمان ساخته باشیم و پروردگاری نیستی که ذکرت از بین رود. شرکایی نداری که با تو امور جهان را اداره کنند و خدایی پیش از تو نبوده که آن را بپرستیم یا بخوانیم و کسی در خلقت ما تو را یاری کرده تا درباره تو شک کنیم. تو خدای غالبی هستی که شریکی نداری، و تو همیشگی هستی که ملکت همیشه پایدار است. تو اول اولین و آخر آخرین هستی و غالب روز یوم الدین می باشی، همه چیز نابود می شود و تنها وجه کریم تو باقی خواهد ماند. از کسی متولد نشدی تا در عزتت شریک داشته باشی و کسی از تو متولد نشده تا تو بمیری و او از تو ارث برد. چشم ها تو را نمی بینند و تو را مثل شبحی می پندارد که اثرش باقی نیست. تو زیاد و کم نمی شوی، و به این وصف نمی شوی که کجا و چگونه ای. و مکانی نداری، و در خفیّات امور پنهان شده ای، و در عقل ها آشکار شدی، چرا که ما در خلقتت علامات تدبیر را می بینیم.

تو کسی هستی که از انبیا در مورد تو سؤال شد و تو را به حد و بعض توصیف نکردند، بلکه آیاتی نشان از تو دارد که انکار کنندگان توان رد آن را ندارند؛ چرا که آنچه در آسمان و زمین است ساخته اوست و صانعی است که بر خلق آشکار است و چیزی شبیه او نیست.

شهادت می دهم که آسمان و زمین و آنچه میان این دوست، آیاتی هستند که نشان از تو دارند و بر و جود تو حجتند و به ربوبیت تو شهادت می دهند و به برهان قدرتت و بزرگی تدبیرت موسومند. در قلبهای مؤمنین از معرفتت که بدانها انس گیرد مثل وحشت فکر و دلواپسی قرار دادی که بدان معترف است و شاهد است که تو قبلی هستی که قبل از تو نبوده است و بعدی هستی که بعد از تو نخواهد بود. همه در نهایت جز تو به پایان می رسد، منزهی که چرت و خواب آلودگی نداری، منزهی که گذشت زمان تو را تغییر ندهد، منزهی که احوال بر تو منتقل نمی شود. منزهی که چیزی تو را خسته نکند، منزهی و چیزی تو را از بین نبرد، منزهی تو

إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ- إِلَّا تَغْفِرْ لِي وَ تَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَ رَسُولِكَ وَ نَبِيِّكَ وَ صَفِيِّكَ وَ حَبِيبِكَ وَ خَاصَّتِكَ وَ أَمِينِكَ عَلَي وَحْيِكَ وَ خَازِنِكَ عَلَي عِلْمِكَ الْهَادِي إِلَيْكَ بِإِذْنِكَ الصَّادِعِ بِأَمْرِكَ عَنْ وَحْيِكَ الْقَائِمِ بِحُجَّتِكَ فِي عِبَادِكَ الدَّاعِي إِلَيْكَ الْمُوَالِي لِأَوْلِيَائِكَ مَعَكَ وَ الْمُعَادِي أَعْدَاءَكَ دُونَكَ السَّالِكِ جُدَدَ الرَّشَادِ إِلَيْكَ الْقَاصِدِ مَنْهَجَ الْحَقِّ نَحْوَكَ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَفْضَلَ وَ أَكْرَمَ وَ أَشْرَفَ وَ أَعْظَمَ وَ أَطْيَبَ وَ أَتَمَّ وَ أَعَمَّ وَ أَزْكَي وَ أَنْمَي وَ أَوْفَي وَ أَكْثَرَ مَا صَلَّيْتَ عَلَي نَبِيٍّ مِنْ أَنْبِيَائِكَ وَ رَسُولٍ مِنْ رُسُلِكَ وَ بِجَمِيعِ مَا صَلَّيْتَ عَلَي جَمِيعِ أَنْبِيَائِكَ وَ مَلَائِكَتِكَ وَ رُسُلِكَ وَ عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ .

اللَّهُمَّ اجْعَلْ صَلَوَاتِي بِهِمْ مَقْبُولَةً وَ ذُنُوبِي بِهِمْ مَغْفُورَةً وَ سَعْيِي بِهِمْ مَشْكُوراً وَ دُعَائِي بِهِمْ مُسْتَجَاباً وَ رِزْقِي بِهِمْ مَبْسُوطاً وَ انْظُرْ إِلَيَّ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ بِوَجْهِكَ الْكَرِيمِ نَظْرَةً أَسْتَكْمِلُ بِهَا الْكَرَامَةَ عِنْدَكَ ثُمَّ لَا تَصْرِفْهُ عَنِّي أَبَداً بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ ثُمَّ تَدْخُلُ فِي نَافِلَةِ الزَّوَالِ‌⁽¹⁾.

إيضاح

يبيد أي يهلك و يضمحل و الديان القهار و الحاكم و المحاسب و المجازي فتكون في العز مشاركا إذ الولد يكون من نوع الوالد و صنفه و رهطه و في الرفعة و العزة شبيهه و مثله فتكون موروثا أي هالكا يرثه غيره و يبقي بعده لحدوث كل مولود و هلاك كل حادث.

فتقدرك شبحا ماثلا هذا إشارة إلي امتناع الرؤية إذ فيها يتمثل بحاسة الرائي صورة مماثلة للمرئي و موافقة له في الحقيقة و كيف يكون المتقدر المتمثل موافقا للحقيقة أو مشابها للمنزه عن الحدود و الأقدار و الماثل يكون بمعني القائم و بمعني المشابه و التعاور التناوب و لعل المراد بالأين الجهة و بثم المكان فالمكان تأكيد له و في بعض النسخ مكان ثم بم أي ليس له ماهية يقال في جواب ما هو.

و من از ستمکاران بودم و اگر مرا نبخشی و رحم نکنی از زیان کاران خواهم بود.

پروردگارا، بر محمد و آل محمد درود فرست که بنده و رسول و نبی و برگزیده و حبیب و خاصه و امین وحی و و مخزن علم و هدایت کننده به سوی تو و با اذن تو و آشکار کننده وحی بود و با حجتت در مبان مردم برخاسته و به سوی تو فرا می خواند، دوستدار اولیائت و دشمن دشمنانت بود و سالک راههای هدایت به سوی تو بود و عامدانه در راه تو حرکت می کرد.

پروردگارا، بر او و آل او درود فرست، درودی برتر، بزرگتر، شریف تر، عظیم تر، پاکیزه تر، کامل تر، و عام تر و کامل تر، پاک تر و وافرتر و بیشترین درودی که بر پیامبری از پیامبرانت و رسولی از از رسولانت و همه درودی که بر همه پیامبرانت و ملائکه و رسولانت و بندگان صالحت فرستادی، با چنین درودی بر محمد و آلش درود فرست که تو ستوده و بزرگ می باشی.

خدایا، به خاطر آنها نمازهایم را قبول کن و گناهانم را ببخش و سعی و تلاشم را جزا ده و دعایم را مستجاب کن و روزیم را زیاد کن و با نظری که در آن کرامتت کامل است بر من با روی کرامت نگاه کن و این نظر را هرگز از من برنگردان، ای ارحم الراحمین» و سپس نماز نافله می خواند.

توضیح

«یبید»، یعنی می میرد و نابود می گردد، و «الدیان»، یعنی قهار و حاکم و حساب کننده و جزا دهنده، «فتکون فی العز مشارکا» چرا که فرزند از نوع، صنف و گروه و در بزرگی و عزت، شبیه و مثل پدر و مادرش است. «فتکون موروثا»، یعنی بمیری و کسی از تو ارث برد و بعد از تو باقی بماند؛ چرا که هر مولودی به وجود می آید و هر حادثی می میرد.

«فتقدرک شبحا ماثلا» این جمله به این نکته اشاره دارد که خدا را نمی توان دید، چرا که با حواس نگاه کننده، صورتی شبیه به آن در ذهن مجسم می شود و هر کاری کند نمی تواند صورت حقیقی را در ذهنش مجسم کند؛ چرا که خدا از حدود و اندازه ها منزه است. و «الماثل» به معنای قائم و مشابه است، و «التعاور» به معنای تناوب است و شاید منظور، هر جهت و هر مکانی باشد و مکان، تأکید آن باشد و در بعضی نسخه ها آمده مکان «ثمَّ بم» یعنی او ماهیتی ندارد که در جواب ماهو بیاید.

بطنت في خفيات الأمور أي اطلع علي بواطنها و نفذ علمه فيها أو أنه أخفي من خفيات الأمور لذوي العقول بما نري علي صيغة المتكلم أو الغيبة علي بناء المجهول بحد أي بالتحديدات الجسمانية أو الأعم منها و من العقلانية و كذا قوله و لا ببعض نفي للأبعاض الخارجية و العقلية قبل القبل أي قبل كل ما يعرض له القبلية بلا قبل أي ليست قبليته إضافية ليمكن أن يكون قبله شي‌ء أو بلا زمان قبل ليكون الزمان موجودا معه أزلا و الأول في الثاني أظهر بل في الأول.

انقطعت الغايات دونك أي كل غاية تفرض أزلا و أبدا فهو منقطع عنده و هو موجود قبله و بعده فلا يمكن أن تفرض له غاية أو هو غاية الغايات كما أنه مبدأ المبادي.

الصادع بأمرك أي مظهره و المتكلم به جهارا من غير تقية عن وحيك أي كل ما أمرت به من جهة الوحي أظهره كما قال تعالي فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ⁽¹⁾الموالي أولياءك معك أي ضم موالاتهم مع موالاتك أو حال كونهم معك و المعادي أعداءك دونك أي عاداهم و لم يعادك أو حال كونهم مباينون منك و قال الجوهري الجدد الأرض الصلب و في المثل من سلك الجدد أمن العثار و قد مر شرح تلك الفقرات مفصلا في كتاب التوحيد.

«14»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام: أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ فِي صَلَاةِ الزَّوَالِ يَعْنِي السُّنَّةَ قَبْلَ صَلَاةِ الظُّهْرِ هِيَ صَلَاةُ الْأَوَّابِينَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ وَ هَبَّتِ الرِّيحُ فُتِحَتْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ قُبِلَ الدُّعَاءُ وَ قُضِيَتِ الْحَوَائِجُ الْعِظَامُ‌⁽²⁾.

«15»

فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ عليه السلام: إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ صَلِّ ثَمَانِيَ رَكَعَاتٍ مِنْهَا رَكْعَتَانِ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الثَّانِيَةُ بِالْفَاتِحَةِ وَ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ

«بطنت فی خفیّات الامور»، یعنی از باطن امور مطلع هستی و علمت آن را هم دربر گرفته است. یا او از مخفی ترین مخفی ها برای عاقلان است. «بما نری» اگر مجهول خوانده شود، صیغه متکلم یا غایب است. «بحدّ»، یعنی محدویت های جسمانی و یا اعم از آن و عقلانی و «و لاببعض» هم معنایش چنین است و اجزاء خارجی و عقلانی را نفی کرده است. «قبل القبل» یعنی قبل از هر چیزی که منتسب به قبلیت شود. «بلا قبل» یعنی قبلیت او نسبت اضافی نیست که قبل از آن چیزی باشد و لازمانی است که زمان هم با او از ازل وجود نداشته است. اولی در مورد عبارت اولی و دومی ظاهرتر است.

«انقطعت الغایات دونک»، یعنی هر غایت ازلی و ابدی در نزد تو منقطع و تمام می شود و او، قبل و بعد از هر غایتی وجود دارد و ممکن نیست غایت او تمام شود یا غایت همه غایت هاست همچنان که مبدأ همه مبادی است.

«الصادع بأمرک»، یعنی ظاهر کرده و با صدای بلند و بدون تقیه آن را آشکار کرد. «عن وحیک»، یعنی هر چیزی که از وحی ات امر کردی آن را آشکار نمود، همان گونه که خدا فرمود: «فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ»،⁽³⁾{پس آنچه را بدان مأموری آشکار کن.} «الموالی اولیائک معک»، یعنی آنها را همراه تو دوست داشت، یا وقتی با تو بودند دوست داشت. «المعادی اعدائک دونک»، یعنی دشمن دشمنانت بود و با تو دشمنی نداشت یا وقتی با تو دشمن بودند دشمنشان بود. جوهری گفته است: «الجدد الارض» یعنی زمین سخت و در مثل گفته می شود: «من سلک الجدد»، یعنی جای ناخوشایند و سخت. شرح این فقرات در کتاب توحید به طور مفصل ذکر شد.

روایت 14

دعائم الاسلام: روایت است: امام جعفر صادق علیه السلام در باره نماز زوال، یعنی نمازهای مستحبی قبل از نماز ظهر می فرمود: این نمازها، نمازهای توبه کنندگان است. وقتی خورشید زوال یابد و بادها بوزند، درهای آسمان باز می شود، دعا مستجاب می گردد و حوائج بزرگ برآورده می گردند.⁽⁴⁾

روایت 15

فقه الرضا: امام رضا علیه السلام فرمود: وقتی خورشید زوال یابد، هشت رکعت نماز بخوان و از این نمازها در دو رکعت، در رکعت اول حمد و توحید و در رکعت دومی حمد و سوره کافرون

وَ سِتُّ رَكَعَاتٍ بِمَا أَحْبَبْتَ مِنَ الْقُرْآنِ‌⁽¹⁾.

«16»

الْبَلَدُ الْأَمِينُ، مِنْ كِتَابِ طَرِيقِ النَّجَاةِ لِابْنِ الْحَدَّادِ الْعَامِلِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْقَدْرِ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٍ سِتّاً وَ سَبْعِينَ مَرَّةً خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَي لَهُ أَلْفَ مَلَكٍ يَكْتُبُونَ ثَوَابَهَا سِتَّةً وَ ثَلَاثِينَ أَلْفَ عَامٍ مِنْهَا إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ قَبْلَ النَّافِلَةِ عَشْراً وَ بَعْدَ نَوَافِلِ الزَّوَالِ إِحْدَي وَ عِشْرِينَ إِلَي آخِرِ الْخَبَرِ⁽²⁾.

«17»

فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ عليه السلام: إِذَا اسْتَقْبَلْتَ الْقِبْلَةَ فِي صَلَاةِ الزَّوَالِ فَقُلْ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ بِحَمْدِهِ وَ اقْرَأْ رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِلَي آخِرِ الْبَقَرَةِ وَ اقْرَأْ يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ فَصَلِّ اللَّهُمَّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اجْعَلْ مِنْ شَأْنِكَ قَضَاءَ حَاجَتِي وَ اقْضِ لِي فِي شَأْنِكَ حَاجَتِي وَ حَاجَتِي إِلَيْكَ الْعِتْقُ مِنَ النَّارِ وَ الْإِقْبَالُ بِوَجْهِكَ الْكَرِيمِ إِلَيَّ وَ رِضَاكَ عَنِّي يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ اللَّهُمَّ إِنِّي أُقَدِّمُ بَيْنَ يَدَيْ حَاجَتِي إِلَيْكَ مُحَمَّداً وَ أَهْلَ بَيْتِهِ وَ أَتَقَرَّبُ بِهِمْ إِلَيْكَ وَ أَتَوَجَّهُ إِلَيْكَ بِهِمْ فَاجْعَلْنِي بِهِمْ وَجِيهاً عِنْدَكَ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ وَ اجْعَلْ صَلَوَاتِي بِهِمْ مَقْبُولَةً وَ ذَنْبِي بِهِمْ مَغْفُوراً وَ دُعَائِي بِهِمْ مُسْتَجَاباً إِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ .

ثُمَّ تُصَلِّي ثَمَانَ رَكَعَاتٍ وَ هِيَ صَلَاةُ الْأَوَّابِينَ افْتَتِحْ تَكْبِيرَةً وَاحِدَةً وَ قُلْ فِي تَكْبِيرِكَ فِي هَذِهِ الصَّلَاةِ اللَّهُ أَكْبَرُ تَعْظِيماً وَ تَقْدِيساً وَ تَكْبِيراً وَ إِجْلَالًا وَ مَهَابَةً وَ تَعَبُّداً أَهْلَ الْكِبْرِيَاءِ وَ الْعَظَمَةِ وَ الْمَجْدِ وَ الثَّنَاءِ وَ التَّقْدِيسِ وَ التَّطْهِيرِ مِنَ الْأَهْلِ وَ الْوَلَدِ وَ لَا إِلَهَ غَيْرُهُ وَ لَا مَعْبُودَ سِوَاهُ وَ لَا رَبّاً دُونَهُ فَرْداً خَالِقاً وَتْراً لَمْ يَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً .

ثُمَّ تَعَوَّذُ وَ تُسَمِّي وَ تَقْرَأُ مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ وَ الدُّعَاءِ الْخَالِصِ لِآلِ مُحَمَّدٍ عليهم السلام اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِكَ وَ مِنْكَ وَ بِعَبْدِكَ الَّذِي جَعَلْتَهُ سَفِيراً بَيْنَكَ وَ بَيْنَ خَلْقِكَ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ نُورِكَ وَ نَفَخْتَ فِيهِ مِنْ رُوحِكَ وَ اسْتَوْدَعْتَهُ فِيهِ مِنْ عِلْمِكَ وَ عَلَّمْتَهُ مِنْ كِتَابِكَ وَ أَمِنْتَهُ عَلَي وَحْيِكَ وَ اسْتَأْثَرْتَهُ فِي عِلْمِ الْغَيْبِ لِنَفْسِكَ ثُمَّ اتَّخَذْتَهُ حَبِيباً وَ نَبِيّاً وَ

و شش رکعت را هر چه از قرآن دوست داری بخوان.⁽³⁾

روایت 16

البلد الامین: از کتاب طریق النّجاة ابن حدّاد عاملی، با اسنادش از امام جواد علیه السلام نقل کرده است که حضرت فرمود: هرکس سوره قدر را در هر روز هفتاد و شش مرتبه بخواند، خداوند هزار ملائکه خلق می کند که ثواب آن را سی و شش هزار سال می نویسند که ده تا از این هفتاد و شش مرتبه، قبل از نافله ظهر و هنگام زوال خورشید خوانده می شود و بیست و یک مرتبه از آنها بعد از نافله ظهر خوانده می شود ... تا آخر خبر.⁽⁴⁾

روایت 17

فقه الرضا: امام رضا علیه السلام فرمود: در نماز زوال وقتی روبروی قبله قرار گرفتی بگو: «سبحان الله و بحمده» و آیه «ربنا لا تواخذنا» تا آخر بقره را بخوان. سپس این دعا را بخوان: هر که در آسمان و زمین است او را می خواند و او هر روز کاری را انجام می دهد، پس بر محمد و آل محمد درود فرست و روا کردن حاجت مرا در یکی از شأنت مقرر کن و در یکی از آنها حاجت مرا روا کن. حاجتم این است که مرا از آتش جهنم رهایی دهی و با روی کرامت به من بنگری و از من خشنود گردی، ای ارحم الراحمین. خدایا من برای برآورده شدن حاجاتم محمد و آل محمد را پیش می فرستم و به وسیله آنها به تو تقرب می جویم و به وسیله آنها رو به سوی تو می کنم و به وسیله آنها مرا در دنیا و آخرت نزد خودتت وجیه و از مقربین درگاهت قرار ده و به خاطر آنها نمازم را قبول کن و گناهم را ببخش و دعایم را مستجاب کن، چرا که تو غفور و رحیم هستی .

سپس هشت رکعت نماز می خوانی که آن نماز توبه کنندگان است. این نماز را با یک تکبیر شروع کن و در تکبیرت بگو: الله اکبر را برای تعظیم و تقدیس و تکبیر و اجلال و ترس و بندگی او می گویم. تو اهل کبریا و عظمت و بزرگی و حمد و ثنا می باشی و فرزند و خانواده نداری و خدا و معبود و پروردگاری جز تو نیست. تنها و خالق و یکی می باشی و دوست و فرزندی نداری.

سپس استعاذه کن و بسم الله بگو و هرچه می توانی قرآن و دعای مخصوص آل محمد علیهم السلام را بخوان که دعا این است: پروردگارا، ازخودت و به حق خودت و حق بنده ای که بین خودت و آفریدگانت سفیر قرار دادی و از نور خلقش کردی و از روحت در آن دمیدی و علمت را در وجود او به ودیعت نهادی و از کتابت به او آموختی و در علم غیبت او را تحت تأثیر قرار دادی و او را حبیب و نبی

خَلِيلًا اللَّهُمَّ بِكَ وَ بِهِ وَ بِهِ وَ بِكَ إِلَّا جَعَلْتَنِي مِمَّنْ أَتَوَلَّي مَعَ أَوْلِيَائِهِ وَ أَتَبَرَّأُ مِنْ أَعْدَائِهِ اللَّهُمَّ كَمَا جَعَلْتَنِي فِي دَوْلَتِهِ وَ كَوَّنْتَنِي فِي كَرَّتِهِ وَ أَخْرَجْتَنِي فِي كُورِهِ وَ أَظْهَرْتَنِي فِي دُورِهِ وَ دَعَوْتَنِي إِلَي مِلَّتِهِ وَ جَعَلْتَنِي مِنْ أُمَّتِهِ وَ جُنُودِهِ فَاجْعَلْنِي مِنْ خَاصَّةِ أَوْلِيَائِهِ وَ خَوَاصِّ أَحِبَّائِهِ وَ قَرِّبْنِي إِلَيْهِ مَنْزِلَةً وَ زُلْفَةً فِي أَعْلَي عِلِّيِّينَ .

اللَّهُمَّ إِنِّي آمَنْتُ بِكَ وَ بِهِ وَ أَجَبْتُ دَاعِيَكَ ابْتِغَاءً لِمَرْضَاتِكَ وَ طَلَباً لِرِضْوَانِكَ وَ أَسْلَمْتُ مَعَ مُحَمَّدٍ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ أَقْرَرْتُ بِوَلَايَةِ وَلِيِّكَ عَلِيٍّ وَلِيّاً وَ رَضِيتُ بِالْحَسَنِ إِمَاماً وَ بِالْحُسَيْنِ وَصِيّاً وَ بِالْأَئِمَّةِ عُلَمَاءَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَيْهِمْ وَ عَلَي ذُرِّيَّتِهِمُ الْخِيَرَةِ⁽¹⁾.

بيان

في كرته أي في دولتك التي عادت بظهوره أي في غلبته علي الأعادي و كذا في كوره أي في رجوع الأمر إليه أو يكون إشارة إلي بعثه علي الأرواح ثم علي الأجساد

«18»

فَلَاحُ السَّائِلِ،⁽²⁾وَ مِصْبَاحُ الشَّيْخِ،: مِمَّا يَقُولُ الْإِنْسَانُ بَعْدَ كُلِّ تَسْلِيمَةٍ مِنْ نَوَافِلِ الزَّوَالِ- اللَّهُمَّ إِنِّي ضَعِيفٌ فَقَوِّ فِي رِضَاكَ ضَعْفِي وَ خُذْ إِلَي الْخَيْرِ بِنَاصِيَتِي وَ اجْعَلِ الْإِيمَانَ مُنْتَهَي رِضَايَ وَ بَارِكْ لِي فِيمَا قَسَمْتَ لِي وَ بَلِّغْنِي بِرَحْمَتِكَ كُلَّ الَّذِي أَرْجُو مِنْكَ وَ اجْعَلْ لِي وُدّاً وَ سُرُوراً لِلْمُؤْمِنِينَ وَ عَهْداً عِنْدَكَ‌⁽³⁾.

بيان

خذ إلي الخير بناصيتي أي اصرف قلبي إلي عمل الخيرات و وجهني إلي القيام بوظائف الطاعات كالذي يجذب بشعر مقدم رأسه إلي عمل ففي الكلام استعارة كذا ذكره الشيخ البهائي.

«19»

فَلَاحُ السَّائِلِ،: وَ مِمَّا يُقَالُ أَيْضاً فِي جُمْلَةِ تَعْقِيبِ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ مِنْ نَوَافِلِ الزَّوَالِ- رَبِّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَجِرْنِي مِنَ السَّيِّئَاتِ وَ اسْتَعْمِلْنِي عَمَلًا بِطَاعَتِكَ وَ ارْفَعْ دَرَجَتِي بِرَحْمَتِكَ يَا اللَّهُ يَا رَبِّ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ يَا حَنَّانُ يَا مَنَّانُ يَا ذَا

و خلیل خود نمودی، پروردگارا به حق خودت و به حق او و به حق خودت مرا از کسانی قرار ده که اولیائش را دوست بدارم و از دشمنانش دوری جویم. بار خدایا، همچنان که مرا در تحت حکومت او قرار دادی و در دولت

او به وجود آوردی و در دوران بازگشت او خلق کردی و در دوره او آشکار کردی و به ملت او دعوتم کردی و مرا از امت و لشکریان او قرار دادی، پس مرا از خواص اولیا و دوستدارنش قرار ده و مرا در اعلا علیین از منزلت و رتبه به او نزدیک کن.

پروردگارا، من به تو و به او ایمان آوردم و درخواست کسی که به سویت می خواند را اجابت کردم تا رضایت و خشنودی تو را جلب کنم و با محمد تسلیم پروردگار جهانیان شدم و به ولایت ولیّ ات علی علیه السلام اقرار کردم و به امامت حسن و وصایت حسین و عالم بودن ائمه خشنود شدم، پروردگارا بر آنها و ذریه پاک و برگزیده آنها درود فرست.⁽⁴⁾

توضیح

در «کرّته» یعنی در حکومت خودت ظاهر خواهد شد یا در هنگام غلبه کردن بر دشمنان. معنای«کوره» هم چنین است، یعنی وقتی که دوباره قدرت را به دست خواهد گرفت، یا شاید اشاره ای بر برانگیختن ارواح و سپس اجساد باشد .

روایت 18

فلاح السائل⁽⁵⁾و مصباح الشیخ: از آنچه که بعد از هر سلام نمازهای نافله ظهر گفته می شود: پروردگارا من ضعیف هستم و در خشنودیت ضعفم را قوی گردان و مرا به سوی خیر بکشان و ایمان را نهایت رضایتم قرار ده و به آنچه سهم من است برکت ده و با رحمتت مرا به آنچه از تو امید دارم برسان و مرا مایه دوستی و سرور مؤمنین و پایبند به عهدت قرار بده.

توضیح

«خذ الی الخیر بناصیتی» یعنی قلب مرا به عمل خیر و انجام عباداتت راغب گردان، مثل کسی که موی کسی را می گیرد و به عملی وادار می کند. در اینجا استعاره به کار رفته است. این نظر شیخ بهایی است.

روایت 19

فلاح السائل: از آنچه در تعقیب هر دو رکعت نافله ظهر گفته می شود این است: پروردگارا، بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا از انجام بدیها بازدار و در طاعتت به کارم گیر و با رحمتت درجه مرا بالا بر. ای خدا و ای پروردگار و ای رحمان و ای رحیم و ای بسیار مهربان و ای منان و ای صاحب

الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ أَسْأَلُكَ رِضَاكَ وَ جَنَّتَكَ وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ نَارِكَ وَ سَخَطِكَ أَسْتَجِيرُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ تَرْفَعُ بِهَا صَوْتَكَ‌⁽¹⁾.

ذَكَرَ رِوَايَةً فِي الدُّعَاءِ عَقِيبَ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ مِنْ نَوَافِلِ الزَّوَالِ .

قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَيَّاشٍ‌⁽²⁾عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمْدَانِيِ‌⁽³⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ أَبِي خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أُمِّهِ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِيهَا الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَدْعُو بِهَذَا الدُّعَاءِ بَيْنَ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ مِنْ صَلَاةِ الزَّوَالِ الرَّكْعَتَانِ الْأَوَّلَتَانِ- اللَّهُمَّ أَنْتَ أَكْرَمُ مَأْتِيٍّ وَ أَكْرَمُ مَزُورٍ وَ خَيْرُ مَنْ طُلِبَتْ إِلَيْهِ الْحَاجَاتُ وَ أَجْوَدُ مَنْ أَعْطَي وَ أَرْحَمُ مَنِ اسْتُرْحِمَ وَ أَرْأَفُ مَنْ عَفَا وَ أَعَزُّ مَنِ اعْتُمِدَ عَلَيْهِ اللَّهُمَّ بِي إِلَيْكَ فَاقَةٌ وَ لِي إِلَيْكَ حَاجَاتٌ وَ لَكَ عِنْدِي طَلِبَاتٌ مِنْ ذُنُوبٍ أَنَا بِهَا مُرْتَهَنٌ وَ قَدْ أَوْقَرَتْ ظَهْرِي وَ أَوْبَقَتْنِي وَ إِلَّا تَرْحَمْنِي وَ تَغْفِرْ لِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ .

اللَّهُمَّ إِنِّي اعْتَمَدْتُكَ فِيهَا تَائِباً إِلَيْكَ مِنْهَا فَصَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اغْفِرْ لِي ذُنُوبِي كُلَّهَا قَدِيمَهَا وَ حَدِيثَهَا سِرَّهَا وَ عَلَانِيَتَهَا وَ خَطَاهَا وَ عَمْدَهَا صَغِيرَهَا وَ كَبِيرَهَا وَ كُلَّ ذَنْبٍ أَذْنَبْتُهُ وَ أَنَا مُذْنِبُهُ مَغْفِرَةً عَزْماً جَزْماً لَا تُغَادِرُ ذَنْباً وَاحِداً وَ لَا أَكْتَسِبُ بَعْدَهَا مُحَرَّماً أَبَداً وَ اقْبَلْ مِنِّي الْيَسِيرَ مِنْ طَاعَتِكَ وَ تَجَاوَزْ لِي عَنِ الْكَثِيرِ مِنْ مَعْصِيَتِكَ يَا عَظِيمُ إِنَّهُ لَا يَغْفِرُ الْعَظِيمَ إِلَّا الْعَظِيمُ- يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ يَا مَنْ هُوَ كُلَّ يَوْمٍ فِي شَأْنٍ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اجْعَلْ لِي فِي شَأْنِكَ شَأْنَ حَاجَتِي وَ حَاجَتِي هِيَ فَكَاكُ رَقَبَتِي مِنَ النَّارِ وَ الْأَمَانُ مِنْ سَخَطِكَ وَ الْفَوْزُ بِرِضْوَانِكَ وَ جَنَّتِكَ‌⁽⁴⁾وَ صَلِ

جلال و کرامت، از تو خشنودی و بهشتت را می خواهم و از آتش و غضبت به خودت پناه می آورم و از آتش به خدا پناه می برم. این ذکر را با صدای بلند می خوانی.⁽⁵⁾

این روایت را در باب دعا بعد از هر دو رکعت از نافله ظهر ذکر کرده است.

گفته است: ابو احمد بن حسن بن عیاش گفته است: از فاطمه دختر امام حسن مجتبی علیه السلام از پدر بزرگوارش امام حسن بن علی علیهما السلام روایت شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم این دعا را در بین دو رکعت اول از نماز زوال می‌خواند:

{تسلیم اول}

« بارالها، تو بزرگوارترین کسی هستی که به سوی تو آمده شود و زیارت شوی و بهترین کسی هستی که حاجات و نیازمندی‌ها، از تو طلب شود و با وجودترین و بارحم‌ترینی، برای عطا و رحم کردن، رئوف‌ترین کس برای گذشت و تکیه‌گاه هستی. بارالها، من به سوی تو نیازمند و از تو حوائجم را خواستارم و از تو در نزد من مطالباتی هست و آن گناهانی است که من در گرو آنهایم که پشت مرا سنگین کرده، که اگر مرا نیامرزی و رحم نکنی از زیان‌کاران خواهم بود. بارالها، اعتمادم به توست که به سوی تو توبه نمایم، پس بر محمد و آل او درود بفرست، گناهانم را بیامرز، از گناهان قدیم و جدید، پنهانی و آشکارا، خطا و یا عمدی، کوچک و بزرگ و هر گناهی که مرتکب شده‌ام، همه را به طور کامل بیامرز، که حتی یک گناه به گردنم نماند و در آینده هم کار حرامی مرتکب نشوم. بارالها، عبادت و اطاعت اندک مرا قبول نما و از گناهان بزرگ من درگذر، ای خدای بزرگی که گناه بزرگ را جز بزرگ نیامرزد. آن خداوند عظیمی که همه موجودات آسمانها و زمین، همه نیازهای خود را از او مسئلت دارند و هر روز خدای تعالی در کاری است. ای خدایی که هر روز در کاری، بر محمد و آل او درود فرست و شأن و کار مرا و قضاء حاجت مرا از شأن و کار خود قرار بده. حاجت من، آزادی از دوزخ و امن از سخط تو و نیل به رضوان و بهشت توست. بارالها،

عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ امْنُنْ بِذَلِكَ عَلَيَّ وَ بِكُلِّ مَا فِيهِ صَلَاحِي وَ أَسْأَلُكَ بِنُورِكَ السَّاطِعِ فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ لَا تُفَرِّقْ بَيْنِي وَ بَيْنَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ إِنَّكَ عَلَي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ .

اللَّهُمَّ وَ اكْتُبْ لِي عِتْقاً مِنَ النَّارِ مَبْتُولًا وَ اجْعَلْنِي مِنَ الْمُنِيبِينَ إِلَيْكَ التَّابِعِينَ لِأَمْرِكَ الْمُخْبِتِينَ إِلَيْكَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرْتَ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الْمُسْتَكْمِلِينَ مَنَاسِكَهُمْ وَ الصَّابِرِينَ فِي الْبَلَاءِ وَ الشَّاكِرِينَ فِي الرَّخَاءِ وَ الْمُطِيعِينَ لِأَمْرِكَ فِيمَا أَمَرْتَهُمْ بِهِ وَ الْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ وَ الْمُؤْتِينَ الزَّكَاةَ وَ الْمُتَوَكِّلِينَ عَلَيْكَ اللَّهُمَّ أَضِفْنِي بِأَكْرَمِ كَرَامَتِكَ وَ أَجْزِلْ مِنْ عَطِيَّتِكَ وَ الْفَضِيلَةِ لَدَيْكَ وَ الرَّاحَةِ مِنْكَ وَ الْوَسِيلَةِ إِلَيْكَ وَ الْمَنْزِلَةِ عِنْدَكَ مَا تَكْفِينِي بِهِ كُلَّ هَوْلٍ دُونَ الْجَنَّةِ وَ تُظِلُّنِي فِي ظِلِّ عَرْشِكَ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّكَ وَ تُعَظِّمُ نُورِي وَ تُعْطِينِي كِتَابِي بِيَمِينِي وَ تُخَفِّفُ حِسَابِي وَ تَحْشُرُنِي فِي أَفْضَلِ الْوَافِدِينَ إِلَيْكَ مِنَ الْمُتَّقِينَ وَ تُثَبِّتُنِي فِي عِلِّيِّينَ وَ تَجْعَلُنِي مِمَّنْ تَنْظُرُ إِلَيْهِ بِوَجْهِكَ الْكَرِيمِ وَ تَتَوَفَّانِي وَ أَنْتَ عَنِّي رَاضٍ وَ أَلْحِقْنِي بِعِبَادِكَ الصَّالِحِينَ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اقْلِبْنِي بِذَلِكَ كُلِّهِ مُفْلِحاً مُنْجِحاً قَدْ غَفَرْتَ لِي خَطَايَايَ وَ ذُنُوبِي كُلَّهَا وَ كَفَرْتَ عَنِّي سَيِّئَاتِي وَ حَطَطْتَ عَنِّي وِزْرِي وَ شَفَعْتَنِي فِي جَمِيعِ حَوَائِجِي فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ فِي يُسْرٍ مِنْكَ وَ عَافِيَةٍ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ لَا تَخْلِطْ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ عَمَلِي وَ لَا بِمَا تَقَرَّبْتُ بِهِ إِلَيْكَ رِئَاءً وَ لَا سُمْعَةً وَ لَا أَشَراً وَ لَا بَطَراً وَ اجْعَلْنِي مِنَ الْخَاشِعِينَ لَكَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَعْطِنِي السَّعَةَ فِي رِزْقِي وَ الصِّحَّةَ فِي جِسْمِي وَ الْقُوَّةَ فِي بَدَنِي عَلَي طَاعَتِكَ وَ عِبَادَتِكَ وَ أَعْطِنِي مِنْ رَحْمَتِكَ وَ رِضْوَانِكَ وَ عَافِيَتِكَ مَا تُسَلِّمُنِي بِهِ مِنْ كُلِّ بَلَاءِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ ارْزُقْنِي الرَّهْبَةَ مِنْكَ وَ الرَّغْبَةَ إِلَيْكَ وَ الْخُشُوعَ لَكَ وَ الْوَقَارَ وَ الْحَيَاءَ مِنْكَ وَ التَّعْظِيمَ لِذِكْرِكَ وَ التَّقْدِيسَ لِمَجْدِكَ أَيَّامَ حَيَاتِي حَتَّي تَتَوَفَّانِي وَ أَنْتَ عَنِّي رَاضٍ .

اللَّهُمَّ وَ أَسْأَلُكَ السَّعَةَ وَ الدَّعَةَ وَ الْأَمْنَ وَ الْكِفَايَةَ وَ السَّلَامَةَ وَ الصِّحَّةَ وَ الْقُنُوعَ وَ الْعِصْمَةَ وَ الْهُدَي وَ الرَّحْمَةَ وَ الْعَافِيَةَ وَ الْيَقِينَ وَ الْمَغْفِرَةَ وَ الشُّكْرَ وَ الرِّضَا وَ الصَّبْرَ وَ الْعِلْمَ وَ الصِّدْقَ وَ الْبِرَّ وَ التَّقْوَي وَ الْحِلْمَ وَ التَّوَاضُعَ وَ الْيُسْرَ وَ التَّوْفِيقَ.

بر محمد و آل او درود فرست و با این کار و تمام چیزی که صلاح من در آن است، بر من منت گذار.

به حق نوری از تو که تاریکی ها را روشن کرده است، از تو می خواهم بر محمد و آل او درود فرستی و بین من و بین آنها در دنیا و آخرت جدایی نیندازی براستی که تو بر هر چیز توانا هستی.

بارالها، مرا از آزادشدگان از آتش قرار ده و در زمره توبه کنندگان و ره آورندگان به سویت، آنانی که پیرو امر تو و خشوع کنندگان به پیشگاهت، آنانی که هرگاه نام تو برده شود، دلهایشان از ترس تو بلرزه آید، آنان که عباداتشان کامل و در برابر بلا صابرند و در هنگام آسایش شکر گذارند و در برابر اوامر تو مطیعند، آنان که نماز را بپا دارند و زکات را اداء و بر تو توکل کنند قرار ده. بارالها، ای کریم، بر من کرامتت را مضاعف گردان، عطا و فضیلتی که نزد تو هست بر من وافر گردان، و از هر راحتی و آسایش و وسیله و منزلتی که نزد تو هست به من عنایت فرما که مرا از هر هول و ترسی کفایت کند و در بهشت جای دهد، مرا به سایه عرش خود سایه ده در آن روزی که سایه‌ای جز سایه تو نیست. نور و روشنائی مرا بزرگ گردان، نامه عمل مرا به دست راست من بده، حسنات مرا مضاعف کن. مرا از برترین واردین از گروه اهل تقوا بر خودت قرار ده و مرا در جایگاه والایی ساکن گردان. مرا از کسانی قرار ده که به نظر کرم به او نظر نمایی. مرا بمیرانی در حالی که از من راضی و خشنود باشی و مرا به بندگان صالح و شایسته‌ات ملحق گردان.

بارالها، بر محمد و آلش درود فرست، در همه این موارد و خواسته‌ها مرا رستگار و ناجح گردان که براستی همه خطاها و گناهان مرا بیامرزی، همه سیئات مرا بپوشانی، هر نوع وزر و وبال مرا بریزی، جمیع حوائج دنیوی مرا در آسانی و عافیت برآوری.

بارالها، بر محمد و آل محمد درود فرست و عملی را از من که موجب تقرب به توست، به ریا و آوازه و تباهی فساد آغشته نکن و مرا از خشوع کنندگان در برابر خودت قرار بده.

بارالها، بر محمد و آلش درود فرست، و به من وسعت در رزق و صحت در جسم و قوت در بدن برای اطاعت و عبادتت عطا فرما. بر من از رحمت و رضوان و عافیت، آن طوری که مرا از هر بلایی در دنیا و آخرت سالم نگه دارد، عطا فرما.

ترس از خودت، میل به سوی تو، خشوع برای تو، وقار و حیاء از تو، بزرگ دانستن ذکر و یاد تو، تنزیه مجدت را در تمام دوره زندگی‌ام، در حالی که تو از من راضی باشی، روزی من گردان.

بارالها من از تو سعه و گشایش، آزادمنشی، امنیت، کفایت، سلامت، صحت، قناعت، عصمت و محافظت از همه بدی‌ها، هدایت، رحمت، عفو، عافیت، یقین و آمرزش، شکر، رضا، صبر، علم، صداقت، نیکوکاری، تقوا، حلم، تواضع، آسانی و توفیق را خواستارم.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اعْمُمْ‌⁽¹⁾بِذَلِكَ أَهْلَ بَيْتِي وَ قَرَابَاتِي وَ إِخْوَانِي فِيكَ وَ مَنْ أَحْبَبْتُ وَ أَحَبَّنِي أَوْ وَلَدْتُهُ وَ وَلَدَنِي مِنْ جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِمِينَ وَ الْمُسْلِمَاتِ وَ أَسْأَلُكَ يَا رَبِّ حُسْنَ الظَّنِّ بِكَ وَ الصِّدْقَ فِي التَّوَكُّلِ عَلَيْكَ وَ أَعُوذُ بِكَ يَا رَبِّ أَنْ تَبْتَلِيَنِي بِبَلِيَّةٍ تَحْمِلُنِي ضَرُورَتُهَا عَلَي التَّغَوُّثِ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ مَعَاصِيكَ وَ أَعُوذُ بِكَ يَا رَبِّ أَنْ أَكُونَ فِي حَالِ عُسْرٍ أَوْ يُسْرٍ أَظُنُّ أَنَّ مَعَاصِيَكَ أَنْجَحُ فِي طَلِبَتِي مِنْ طَاعَتِكَ وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ تَكَلُّفِ مَا لَمْ تُقَدِّرْ لِي فِيهِ رِزْقاً وَ مَا قَدَّرْتَ لِي مِنْ رِزْقٍ فَصَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ آتِنِي بِهِ فِي يُسْرٍ مِنْكَ وَ عَافِيَةٍ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ .

وَ قُلْ رَبِّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَجِرْنِي مِنَ السَّيِّئَاتِ وَ اسْتَعْمِلْنِي عَمَلًا بِطَاعَتِكَ وَ ارْفَعْ دَرَجَتِي رحمتك [بِرَحْمَتِكَ] يَا اللَّهُ يَا رَبِّ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ يَا حَنَّانُ يَا مَنَّانُ يَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ أَسْأَلُكَ رِضَاكَ وَ جَنَّتَكَ وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ نَارِكَ وَ سَخَطِكَ أَسْتَجِيرُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ تَرْفَعُ بِهَا صَوْتَكَ .

ثُمَّ تَخِرُّ سَاجِداً وَ تَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّي أَتَقَرَّبُ إِلَيْكَ بِجُودِكَ وَ كَرَمِكَ وَ أَتَقَرَّبُ إِلَيْكَ بِمُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَ رَسُولِكَ وَ أَتَقَرَّبُ إِلَيْكَ بِمَلَائِكَتِكَ الْمُقَرَّبِينَ وَ أَنْبِيَائِكَ الْمُرْسَلِينَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تُقِيلَنِي عَثْرَتِي وَ تَسْتُرَ عَلَيَّ ذُنُوبِي وَ تَغْفِرَهَا لِي وَ تُقَلِّبَنِي الْيَوْمَ بِقَضَاءِ حَاجَتِي وَ لَا تُعَذِّبَنِي بِقَبِيحٍ كَانَ مِنِّي يَا أَهْلَ التَّقْوَي وَ أَهْلَ الْمَغْفِرَةِ يَا بَرُّ يَا كَرِيمُ أَنْتَ أَبَرُّ بِي مِنْ أَبِي وَ أُمِّي وَ مِنْ نَفْسِي وَ مِنَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ بِي إِلَيْكَ حَاجَةٌ وَ فَقْرٌ وَ فَاقَةٌ وَ أَنْتَ عَنِّي غَنِيٌّ فَأَسْأَلُكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَرْحَمَ فَقْرِي وَ تَسْتَجِيبَ دُعَائِي وَ تَكُفَّ عَنِّي أَنْوَاعَ الْبَلَاءِ فَإِنَّ عَفْوَكَ وَ جُودَكَ يَسَعُنِي

التَّسْلِيمَةُ الثَّانِيَةُ

اللَّهُمَّ إِلَهَ السَّمَاءِ وَ إِلَهَ الْأَرْضِ وَ فَاطِرَ السَّمَاءِ وَ فَاطِرَ الْأَرْضِ وَ نُورَ السَّمَاءِ وَ نُورَ الْأَرْضِ وَ زَيْنَ السَّمَاءِ وَ زَيْنَ الْأَرْضِ وَ عِمَادَ السَّمَاءِ وَ عِمَادَ الْأَرْضِ وَ بَدِيعَ السَّمَاءِ وَ بَدِيعَ الْأَرْضِ ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ صَرِيخَ الْمُسْتَصْرِخِينَ وَ غَوْثَ الْمُسْتَغِيثِينَ وَ مُنْتَهَي رَغْبَةِ الْعَابِدِينَ أَنْتَ الْمُفَرِّجُ عَنِ الْمَكْرُوبِينَ وَ أَنْتَ الْمُرَوِّحُ عَنِ الْمَغْمُومِينَ وَ

بارالها، بر محمد و آل او درود فرست و آنچه را از تو خواستم (و دعا کردم) خانواده‌ام و نزدیکان و برادران دینی‌ام را در راه تو و هرکس که من او را و او مرا برای تو دوست داریم و هر کس را که سرپرستی می‌کنم و مرا متولد کرده و همه مردان و زنان مؤمن و مسلمان را بهره مند کن. بارالها، داشتن حسن ظن به تو و صداقت در توکل بر تو را از تو خواستارم. به تو پناه می آورم از اینکه مرا به بلائی مبتلا نمایی که به طور ضرورت مرا به چیزی از معصیت تو آلوده کند. به تو پناه می آورم از تکلف و به سختی افتادن در تحصیل رزقی که تو برای من مقدر کرده و یا مقدر نکرده‌ای. پروردگارا بر محمد و آل او درود فرست و بر من آسانی و گشایش و عافیت از جانب خودت عنایت فرما، ای مهربان ترین مهربانان.»

و بگو: پروردگارا بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا از انجام بدیها بازدار و به عملی وادار که در طاعتت به کار گیرم و با رحمتت درجه مرا بالا بر. ای خدا و ای پروردگار و ای رحمان و ای رحیم و ای بسیار مهربان و ای منان ای صاحب جلال و کرامت خشنودی و بهشتت را خواستارم و از آتش و غضبت به تو پناه می برم و از آتش به خدا پناه می برم. این ذکر را با صدای بلند می خوانی.

سپس به سجده می افتی و می گویی: خدایا من به وسیله بخشش و کرمت و به وسیله محمد بنده و فرستاده ات و به وسیله فرشتگان مقرب و پیامبران و رسولانت به سویت تقرب می جویم که بر محمد صلی الله علیه و آله و بر آل او علیهم السلام درود فرستی و از لغزش من درگذری و گناهانم را مستور گردانی و ببخشی و حاجت های مرا برآوری و مرا به اعمال قبیحم معذب نگردانی. ای اهل تقوا و مغفرت، ای نیکوکار و ای کریم، تو نسبت به من از پدر و مادرم و همه مردم نیکوکارتر هستی. به تو نیازمندم و فقیر و درمانده ام و تو به من نیازی نداری. خواسته ام از تو این است که بر محمد و آل محمد درود فرستی و بر فقرم رحم کنی و دعایم را مستجاب کنی و در برابر همه بلایا یاور من باشی، چرا که عفو و جود تو مرا فرا می گیرد.

تسلیم دوم

پروردگارا، ای خدای آسمان و خدای زمین، و آفریننده آسمان و آفریننده زمین و نورآسمان و نور زمین و زینت آسمان و زینت زمین و ستون آسمان و ستون زمین و آفریننده آسمان و زمین و صاحب جلال و کرامت و شنوای ناله کنندگان و فریادرس فریاد خواهان و منتهای رغبت عبادت کنندگان، تو گره گشای گرفتاران و زداینده غم غمزدگان

أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ وَ مُفَرِّجُ الْكَرْبِ وَ مُجِيبُ دَعْوَةِ الْمُضْطَرِّينَ وَ إِلَهُ الْعَالَمِينَ الْمَنْزُولُ بِهِ كُلُّ حَاجَةٍ يَا عَظِيماً يُرْجَي لِكُلِّ عَظِيمٍ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ افْعَلْ بِي كَذَا وَ كَذَا .

وَ قُلْ رَبِّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَجِرْنِي مِنَ السَّيِّئَاتِ وَ اسْتَعْمِلْنِي عَمَلًا بِطَاعَتِكَ وَ ارْفَعْ دَرَجَتِي بِرَحْمَتِكَ يَا اللَّهُ يَا رَبِّ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ يَا حَنَّانُ يَا مَنَّانُ يَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ أَسْأَلُكَ رِضَاكَ وَ جَنَّتَكَ وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ نَارِكَ وَ سَخَطِكَ أَسْتَجِيرُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ تَرْفَعُ بِهَا صَوْتَكَ

التَّسْلِيمَةُ الثَّالِثَةُ

يَا عَلِيُّ يَا عَظِيمُ يَا حَيُّ يَا حَلِيمُ يَا غَفُورُ يَا سَمِيعُ يَا بَصِيرُ يَا وَاحِدُ يَا أَحَدُ يَا صَمَدُ يَا مَنْ لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ يَا نُورَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ تَمَّ نُورُ وَجْهِكَ أَسْأَلُكَ بِنُورِ وَجْهِكَ الَّذِي أَشْرَقَتْ لَهُ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ وَ بِاسْمِكَ الْعَظِيمِ الْأَعْظَمِ الْأَعْظَمِ الْأَعْظَمِ الَّذِي إِذَا دُعِيتَ بِهِ أَجَبْتَ وَ إِذَا سُئِلْتَ بِهِ أَعْطَيْتَ وَ بِقُدْرَتِكَ عَلَي مَا تَشَاءُ مِنْ خَلْقِكَ فَإِنَّمَا أَمْرُكَ إِذَا أَرَدْتَ شَيْئاً أَنْ تَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَفْعَلَ بِي كَذَا وَ كَذَا .

وَ قُلْ رَبِ‌⁽¹⁾صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَجِرْنِي مِنَ السَّيِّئَاتِ وَ اسْتَعْمِلْنِي عَمَلًا بِطَاعَتِكَ وَ ارْفَعْ دَرَجَتِي بِرَحْمَتِكَ يَا اللَّهُ يَا رَبِّ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ يَا حَنَّانُ يَا مَنَّانُ يَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ أَسْأَلُكَ رِضَاكَ وَ جَنَّتَكَ وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ نَارِكَ وَ سَخَطِكَ أَسْتَجِيرُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ وَ تَرْفَعُ بِهَا صَوْتَكَ .

التَّسْلِيمَةُ الرَّابِعَةُ

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ شَجَرَةِ النُّبُوَّةِ وَ مَوْضِعِ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفِ الْمَلَائِكَةِ وَ مَعْدِنِ الْعِلْمِ وَ أَهْلِ بَيْتِ الْوَحْيِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ الْفُلْكِ الْجَارِيَةَ فِي اللُّجَجِ الْغَامِرَةِ يَأْمَنُ مَنْ رَكِبَهَا وَ يَغْرَقُ مَنْ تَرَكَهَا الْمُتَقَدِّمُ لَهُمْ مَارِقٌ وَ الْمُتَأَخِّرُ عَنْهُمْ زَاهِقٌ وَ اللَّازِمُ لَهُمْ لَاحِقٌ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ الْكَهْفِ الْحَصِينِ وَ غِيَاثِ

و مهربان ترین مهربانان و زداینده گرفتاری و اجابت کننده درماندگان و پروردگار جهانیان هستی. هر حاجتی از تو خواسته می شود و ای بزرگی که هر چیز بزرگی از او خواسته می شود، بر محمد و آل محمد درود فرست و با من این گونه رفتار کن ...

و بگو: پروردگارا بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا از انجام بدی ها بازدار و در طاعتت به کارم گیر و با رحمتت درجه مرا بالا بر، ای خدا و ای پروردگار و ای رحمان و ای رحیم و ای بسیار مهربان و ای منان ای صاحب جلال و کرامت، خشنودی و بهشتت را خواستارم و از آتش و غضبت به تو پناه می برم و از آتش به خدا پناه می برم. این ذکر را با صدای بلند می خوانی.

تسلیم سوم

ای بلند مرتبه و ای بزرگ، ای زنده و ای بردبار، ای غفور و ای شنوا و ای بینا، ای تنها و ای یکتا و ای بی نیاز، ای کسی که زاده نشده و کسی را نزاییده است و همتا و نظیری ندارد، ای رحمت گر و ای مهربان، ای نور آسمان ها و زمین، نور وجهت کامل است. به نور وجهت که با آن آسمانها و زمین را روشن کرده ای و به حق اسم عظیم اعظمی که اگر با آن خوانده شوی اجابت می کنی و اگر با آن حاجت خواسته شود، عطا شود و به حق قدرتت که با آن هر چه می توانی از خلقت بخواهی و امر تو چنان است که اگر چیزی را اراده کنی، فقط به آن می گویی ایجاد شو و او ایجاد می شود، بر محمد و آل محمد درود فرست و با من این گونه رفتار کن.

و بگو: پروردگارا، بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا از انجام بدی ها بازدار و در طاعتت به کارم گیر و با رحمتت درجه مرا بالا بر. ای خدا و ای پروردگار و ای رحمان و ای رحیم و ای بسیار مهربان و ای منان، ای صاحب جلال و کرامت، خشنودی و بهشتت را خواستارم و از آتش و غضبت به تو پناه می برم و از آتش به خدا پناه می برم. این ذکر را با صدای بلند می خوانی.

تسلیم چهارم

خدایا، بر محمّد و خاندان محمد درود فرست، درخت نبوت، جایگاه رسالت، محل آمد و شد فرشتگان، معدن دانش، خانواده وحی. خدایا، بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست، کشتی روان در اقیانوس های عمیق، هرکه به آن توسّل جوید ایمنی یابد و هرکه آن را رها کند غرق شود، پیش افتاده از آنها از دین خارج است و عقب مانده از آنان نابود است و همراه آنان ملحق به حق است. خدایا، بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست، پناهگاه محکم، فریادرس

الْمُضْطَرِّ الْمُسْتَكِينِ وَ مَلْجَإِ الْهَارِبِينَ وَ مُنْجِي الْخَائِفِينَ وَ عِصْمَةِ الْمُعْتَصِمِينَ.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَاةً كَثِيرَةً تَكُونُ لَهُمْ رِضًي وَ لِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَدَاءً وَ قَضَاءً بِحَوْلٍ مِنْكَ وَ قُوَّةٍ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ الَّذِينَ أَوْجَبْتَ حَقَّهُمْ وَ مَوَدَّتَهُمْ وَ فَرَضْتَ طَاعَتَهُمْ وَ وَلَايَتَهُمْ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اعْمُرْ قَلْبِي بِطَاعَتِكَ وَ لَا تُخْزِنِي بِمَعْصِيَتِكَ وَ ارْزُقْنِي مُوَاسَاةَ مَنْ قَتَّرْتَ عَلَيْهِ مِنْ رِزْقِكَ مِمَّا وَسِعَتْ عَلَيَّ مِنْ فَضْلِكَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَي كُلِّ نِعْمَةٍ وَ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ مِنْ كُلِّ هَوْلٍ.

ذَكَرَ رِوَايَةً أُخْرَي: فِي الدُّعَاءِ عَقِيبَ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ مِنْ نَوَافِلِ الزَّوَالِ رَوَيْتُهَا بِإِسْنَادِي إِلَي أَبِي جَعْفَرٍ الطُّوسِيِّ فِيمَا ذَكَرَهُ قَدَّسَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ رُوحَهُ فِي الْمِصْبَاحِ الْكَبِيرِ وَ قَالَ وَ رُوِيَ أَنَّكَ تَقُولُ عَقِيبَ التَّسْلِيمَةِ الْأَوَّلَةِ .

اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِعَفْوِكَ مِنْ عُقُوبَتِكَ وَ أَعُوذُ بِرِضَاكَ مِنْ سَخَطِكَ وَ أَعُوذُ بِرَحْمَتِكَ مِنْ نَقِمَتِكَ وَ أَعُوذُ بِمَغْفِرَتِكَ مِنْ عَذَابِكَ وَ أَعُوذُ بِرَأْفَتِكَ مِنْ غَضَبِكَ وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْكَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ لَا أَبْلُغُ مِدْحَتَكَ وَ لَا الثَّنَاءَ عَلَيْكَ أَنْتَ كَمَا أَثْنَيْتَ عَلَي نَفْسِكَ أَسْأَلُكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَجْعَلَ حَيَاتِي زِيَادَةً فِي كُلِّ خَيْرٍ وَ وَفَاتِي رَاحَةً مِنْ كُلِّ سُوءٍ وَ تَسُدَّ فَاقَتِي بِهُدَاكَ وَ تَوْفِيقِكَ وَ تُقَوِّيَ ضَعْفِي فِي طَاعَتِكَ وَ تَرْزُقَنِي الرَّاحَةَ وَ الْكَرَامَةَ وَ قُرَّةَ الْعَيْنِ وَ اللَّذَّةَ وَ بَرْدَ الْعَيْشِ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ وَ نَفِّسْ عَنِّي الْكُرْبَةَ يَوْمَ الْمَشْهَدِ الْعَظِيمِ وَ ارْحَمْنِي يَوْمَ أَلْقَاكَ فَرْداً .

هَذِهِ نَفْسِي سِلْمٌ لَكَ وَ أَنَا مُعْتَرِفٌ بِذَنْبِي مُقِرٌّ بِالظُّلْمِ عَلَي نَفْسِي عَارِفٌ بِفَضْلِكَ عَلَيَّ فَبِوَجْهِكَ الْكَرِيمِ أَسْأَلُكَ لَمَّا صَفَحْتَ عَنِّي مَا سَلَفَ مِنْ ذُنُوبِي وَ عَصَمْتَنِي فِيمَا بَقِيَ مِنْ عُمُرِي فَصَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ افْعَلْ بِي كَذَا وَ كَذَا .

وَ قُلْ رَبِّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَجِرْنِي مِنَ السَّيِّئَاتِ وَ اسْتَعْمِلْنِي عَمَلًا بِطَاعَتِكَ وَ ارْفَعْ دَرَجَتِي بِرَحْمَتِكَ يَا اللَّهُ يَا رَبِّ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ يَا حَنَّانُ يَا مَنَّانُ يَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ أَسْأَلُكَ رِضَاكَ وَ جَنَّتَكَ وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ نَارِكَ وَ سَخَطِكَ أَسْتَجِيرُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ تَرْفَعُ بِهَا صَوْتَكَ.

بیچارگان درمانده و پناه گریختگان و دستاویز استوار برای چنگ‌اندازان. خدایا، بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست، درودی که برای آنان موجب خشنودی، و برای ما مایه ادا کردن و بجا آوردن حق محمّد و خاندان محمّد باشد، به حق حول و نیرویت ای پروردگار جهانیان. خدایا، بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست، آن پاکان و نیکان و خوبان که حقوقشان را بر همه واجب کردی و پیروی و ولایتشان را بر همگان فرض نمودی. خدایا، بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و دلم را با طاعتت آباد کن و به نافرمانی از خود رسوایم مساز. مرا با وسعت رزقی که بر من ارزانی داشته ای، بر همیاری با آن کس که رزقت را بر او تنگ گرفتی یاری کن. سپاس برای خدا به خاطر تمام نعمت هایی که ارزانی داشته است. از تمامی گناهان از تو طلب مغفرت می کنم. «ولاحول و لا قوة الا بالله» از هر تر سی.

ذکر روایتی دیگر: از دعاهایی که باید بعد از هر دو رکعت نماز نافله ظهر خوانده شود، با سند خودم از ابی جعفر طوسی نقل می کنم. این دعا را در مصباح کبیر نقل کرده و گفته، روایت است: بعد از سلام دو رکعت اول می گویی: خدایا، من از غضبت به رضایت تو و از عذابت به مغفرتت و از غضبت به رأفتت و از تو به خودت پناه می برم. نمی توانم تو را آنچنان که شایسته است و همان طور که خودت را ثنا گفتی مدح و ثنا گویم، از تو می خواهم بر محمد و آل محمد درود فرستی و حیاتم به گونه ای باشد که در آن بر کارهای خیر بیفزایم و وفاتم طوری باشد که از مرگ سوء در امان باشم. درماندگیم را با هدایت و توفیقاتت جبران کن و مرا در طاعتت قوی کن و راحت و کرامت و نور چشم و لذت و زندگی راحت بعد از مرگ را بر من روزی کن و گرفتاری را در روز قیامت از من برطرف کن و در روزی که تنها تو را زیارت خواهم کرد، بر من رحم کن.

این جان من برای توست و من به گناهانم و به ظلمی که خودم بر خود کردم معترفم و بر آنچه که بر من فضل داشتی آگاهم. وجه کریمت را از تو خواستارم، همان طور که از گناهان گذشته من گذشتی، در آنچه از عمرم باقی است، مرا از گناهان حفظ کن. بر محمد و آل محمد درود فرست و با من این گونه رفتار کن ...

و بگو : پروردگارا بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا از انجام بدیها بازدار و در طاعتت به کارم گیر و با رحمتت درجه مرا بالا بر. ای خدا و ای پروردگار و ای رحمان و ای رحیم و ای بسیار مهربان و ای منان، ای صاحب جلال و کرامت، خشنودی و بهشتت را خواستارم و از آتش و غضبت به تو پناه می برم و از آتش به خدا پناه می برم. این ذکر را با صدای بلند می خوانی.

وَ تَقُولُ عَقِيبَ الرَّابِعَةِ اللَّهُمَّ مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَي دِينِكَ وَ دِينِ نَبِيِّكَ وَ لَا تُزِغْ قَلْبِي بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنِي وَ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ وَ أَجِرْنِي مِنَ النَّارِ بِرَحْمَتِكَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اجْعَلْنِي سَعِيداً فَإِنَّكَ تَمْحُو مَا تَشَاءُ وَ تُثْبِتُ وَ عِنْدَكَ أُمُّ الْكِتَابِ.

وَ تَقُولُ عَقِيبَ السَّادِسَةِ اللَّهُمَّ إِنِّي أَتَقَرَّبُ إِلَيْكَ بِجُودِكَ وَ كَرَمِكَ وَ أَتَقَرَّبُ إِلَيْكَ بِمُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَ رَسُولِكَ وَ أَتَقَرَّبُ إِلَيْكَ بِمَلَائِكَتِكَ الْمُقَرَّبِينَ وَ أَنْبِيَائِكَ الْمُرْسَلِينَ وَ بِكَ اللَّهُمَّ الْغِنَي عَنِّي وَ بِيَ الْفَاقَةُ إِلَيْكَ وَ أَنْتَ الْغَنِيُّ وَ أَنَا الْفَقِيرُ إِلَيْكَ أَقَلْتَنِي عَثْرَتِي وَ سَتَرْتَ عَلَيَّ ذُنُوبِي فَاقْضِ يَا اللَّهُ حَاجَتِي وَ لَا تُعَذِّبْنِي بِقَبِيحِ مَا تَعْلَمُ مِنِّي فَإِنَّ عَفْوَكَ وَ جُودَكَ يَسَعُنِي .

وَ تَقُولُ عَقِيبَ الثَّامِنَةِ يَا أَوَّلَ الْأَوَّلِينَ وَ يَا آخِرَ الْآخِرِينَ وَ يَا أَجْوَدَ الْأَجْوَدِينَ وَ يَا ذَا الْقُوَّةِ الْمَتِينَ وَ يَا رَازِقَ الْمَسَاكِينِ وَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ الطَّيِّبِينَ وَ اغْفِرْ لِي جِدِّي وَ هَزْلِي وَ خَطَائِي وَ عَمْدِي وَ إِسْرَافِي عَلَي نَفْسِي وَ كُلَّ ذَنْبٍ أَذْنَبْتُهُ وَ اعْصِمْنِي مِنِ اقْتِرَافِ مِثْلِهِ إِنَّكَ عَلَي مَا تَشَاءُ قَدِيرٌ .

ثُمَّ تَخِرُّ سَاجِداً وَ تَقُولُ يَا أَهْلَ التَّقْوَي وَ يَا أَهْلَ الْمَغْفِرَةِ يَا بَرُّ يَا رَحِيمُ أَنْتَ أَبَرُّ بِي مِنْ أَبِي وَ أُمِّي وَ مِنْ جَمِيعِ الْخَلَائِقِ أَجْمَعِينَ اقْلِبْنِي بِقَضَاءِ حَاجَتِي مُسْتَجَاباً دُعَائِي مَرْحُوماً صَوْتِي وَ قَدْ كَشَفْتَ أَنْوَاعَ الْبَلَاءِ عَنِّي‌⁽¹⁾.

المصباح، للشيخ و الاختيار لابن الباقي مرسلا: مثل الجمع‌⁽²⁾

توضيح

قال الجوهري أوقره أي أثقله و قال أوبقه أي أهلكه إني اعتمدتك أي قصدتك أو اتكلت عليك علي الحذف و الإيصال يقال عمدت الشي‌ء أي قصدته كتعمدته و اعتمدت علي الشي‌ء أي اتكلت عليه لا تغادر أي لا تترك يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أي إنهم مفتقرون إليه في ذواتهم و صفاتهم و سائر ما يهمهم و يعن لهم فهم سائلون عنه بلسان الحال و المقال.

بعد از چهارمی می گویی: پروردگارا، ای گراداننده قلب ها و چشم ها، بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا بر دینت و دین نبی ات استوار بدار و قلبم را بعد از هدایت نلغزان و از طرف خودت رحمتی بر من عطا کن که تو بخشنده ای و با رحمتت مرا از آتش جهنم حفظ کن، پروردگارا بر محمد وآل محمد درود فرست و مرا سعادتمند کن، چرا که تو هر چه را بخواهی محو می کنی و هر چه را بخواهی استوار می گردانی و ام الکتاب نزد توست.

بعد از ششمی می گویی: خدایا، من به وسیله بخشش و کرمت و به وسیله محمد بنده و فرستاده ات و به وسیله فرشتگان مقرب و پیامبران و رسولانت به سویت تقرب می جویم. پروردگارا، به تو نیازمندم و فقیر و درمانده ام و تو به من نیازی نداری. از لغزشم گذشتی و گناهانم را پوشاندی. پس حاجتم را روا کن و به خاطر زشتی هایی که از من می دانی مرا عذاب نکن، چرا که عفو و جود تو مرا فرا می گیرد.

و بعد از هشتمی می گویی: ای اول اولین و ای آخر آخرین، ای صاحب قدرت استوار و ای روزی دهنده فقیران و ای مهربان ترین مهربانان، بر محمد و آل محمد که پاک و پاکیزه اند درود فرست، و کوشش بیهوده مرا و خطا و عمد و اسرافی که بر خود کردم و هر گناهی که مرتکب شدم را ببخش و مرا از ارتکاب دوباره آن بازدار، چرا که تو بر هر چیز که می خواهی توانا هستی.

سپس سجده کنان روی زمین می افتی و می گویی: ای اهل تقوی و ای اهل مغفرت، ای نیکوکار، تو نسبت به من از پدر و مادر و همه خلایق نیکوکارتری، طوری به من رو کن که دعایم را مستجاب کرده باشی، که تو انواع بلا را از من دفع کرده ای.⁽³⁾

المصباح: شیخ در این کتاب و ابن الباقی در کتاب الاختیار، حدیث مرسلی مثل تمام آنچه ذکر کردیم آورده اند.⁽⁴⁾

توضیح

جوهری گفته است: «أوقره» یعنی سنگین کرد و گفته است: «اوبقه» یعنی هلاک کرد. «انی اعتمدتک»، یعنی من تو را قصد کردم یا بر تو اتکا کردم، مبنی بر حذف و ایصال - تبدیل واو به تا و ادغام کردن آن - . گفته می شود: «عمدت الشیء» یعنی قصد کردم و این مثل «تعمّدته» می باشد و «اعتمدت علی الشیء»، یعنی بر آن تکیه نمودم. «لا تغادر» یعنی ترک نکن. «لا یساله من فی السموات و الارض»، یعنی آنها در ذات و صفات و سایر چیزهایی که برایشان مهم و حیاتی است محتاج او هستند و به آنان کمک می کند، بنابراین آنها با زبان حال و مقال از او طلب می کنند.

كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ أي في كل يوم و وقت له شأن بديع و خلق جديد أي يحدث أشخاصا و يجدد أحوالا كما ورد في الحديث من شأنه يغفر ذنبا و يفرج كربا و يرفع قوما و يضع آخرين و هو رد لقول اليهود لعنهم الله يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ و قولهم إن الله لا يقضي يوم السبت شيئا و قول الحكماء و المنكرين للبداء كما مر تحقيقه.

مبتولا أي مجزوما مقطوعا لا تزلزل و لا بداء فيه قال الجوهري بتلت الشي‌ء أبتله بالكسر بتلا إذا أبنته من غيره و منه قولهم طلقتها بتة بتلة و قال الإخبات الخشوع و قال أضفت الرجل و ضيفته إذا أنزلته بك ضيفا و قريته و في بعض النسخ و أصفني بالصاد المهملة من أصفيته أي اخترته و يقال أصفيته الود أي أخلصته له ذكره الجوهري.

و قال الوسيلة ما يتقرب به إلي الغير يقال وسل فلان إلي ربه وسيلة و توسل إليه بوسيلة إذا تقرب إليه بعمل ممن تنظر إليه النظر كناية عن الرحمة و اللطف و وجه سبحانه ذاته أو توجهه المشتمل علي الكرم و قد يقال وجه الله رضاه كما في قوله سبحانه وَ ما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ‌⁽¹⁾قالوا أي رضاه لأن الإنسان إذا رضي عن غيره أقبل بوجهه عليه و إذا كرهه أعرض بوجهه عنه فهو من قبيل إطلاق السبب علي المسبب.

و الفلاح الفوز و النجاة و النجاح الظفر بالحوائج و أنجح الرجل صار ذا نجح و شفعتني علي بناء التفعيل أي قبلت شفاعتي و الرياء أن يري الناس عمله و السمعة أن يسمعهم بعده و الأشر و البطر بالتحريك فيهما شدة المرح و الفرح و الطغيان و الدعة السكون و الخفض سعة العيش و العصمة أي من المعاصي أو الأعم منها و من شر الأعادي نور السماء أي منورها بنور الوجود و الكمالات و الأنوار الظاهرة و بنور وجهه أي ذاته المنير أشرقت السماوات و الأرضون بتلك الأنوار.

و بديع السماء أي مبدعها و الصريخ المغيث و المستصرخ المستغيث و اللجج

«کل یوم هو فی شأن»، یعنی در هر روز و وقتی شأنی دارد که چیزی را ایجاد می کند و می آفریند؛ یعنی اشخاص را می آفریند و احوال را تغییر می دهد، همان طور که در حدیث آمده است: «از جمله شأن خداوند این است که گناهی را می بخشد و گرفتاری را رفع می کند و قومی را بالا می برد و قومی دیگر را پایین می کشد» و این در رد سخنان یهودیان که خدا لعنتشان کند، می باشد که گفتند: «دستان خدا بسته است» و نیز گفتند: «خدا در روز شنبه کاری انجام نمی دهد» و در باره سخنان حکما و منکرینی است که قائل به بداء هستند و قبلا در این باره سخن گفتیم.

«مبتولا» یعنی با عزم قاطعی که نلرزد و در آن بداء نباشد. جوهری گفته است: «بتلت الشیء أبتله» که با کسر خوانده می شود. ابتلا به معنای این است که چیزی را از چیز دیگر بریده باشی و عبارت «طلقتها بتّة بتلة»، او را کاملا طلاق دادم، به همین معناست. گفته است: «اخبات» به معنای فروتنی و خشوع است و گفته است: «أضفت الرجل و ضیّفته» وقتی به کار می رود که مهمانی بیاید و تو آن را سکنی دهی. در برخی نسخه ها «أصفنی» است، یعنی صاد آن بدون نقطه است و «من اصفیته»، یعنی هر که را که برگزیدی و گفته می شود «أصفیته الودّ»، یعنی او را چون خاصه خودت کردی. جوهری این عبارت ها را این گونه معنا کرده است.

گفته است: «الوسیله»، چیزی است که با آن به چیز دیگر نزدیک می شوی. گفته می شود: فلانی برای رسیدن به پروردگارش وسیله ای به کار گرفت و برای رسیدن به وسیله ای توسل جست. اینها در مورد کسی به کار می رود که به وسیله عملی به خدا رسید. «ممن تنظر إلیه» نظر، کنایه از رحمت و لطف و خود وجه خدای سبحان است، یا اینکه توجه او مشتمل بر کرم است. گاهی گفته می شود: وجه خدا، رضای اوست همان طور که خدای متعال می فرماید: «و ما تنفقون الا ابتغاء وجه الله⁽²⁾»،{و [لی] جز برای طلب خشنودیِ خدا انفاق مکنید.} گفته اند: یعنی رضایت خدا، چرا که انسان وقتی از کسی خشنود است رو به سوی او می کند و وقتی از کسی کراهت دارد از او رو برمی گرداند و این هم از جمله مواردی است که سبب به جای مسبب به کار رفته است.

«الفلاح»، یعنی رستگاری و نجات و «النجاح» موفق شدن در رسیدن به خواسته ها و «أنجح الرجل»،

یعنی فرد موفق شد. «و شفعّتنی» اگر بگوییم به باب تفعیل رفته، به معنای این است که شفاعتم را پذیرفتی. «الریاء»، یعنی مردم عمل او را ببینند. «السمعه»، یعنی کسانی که بعد از او می آیند بشنوند. «الأشر» و «البطر» که هر دو با حرکت خوانده می شوند، به معنای شدت شادی و غرور و طغیان است. «الدعه» به معنای سکون و آرامش و «الخفض» به معنای سعه و فراخی در معیشت است. «العصمه» یعنی از گناهان یا اعم از گناهان و شر دشمنان - در امان باشم - .«نور السماء»، یعنی نورانی کننده آن با نور وجود و کمالات و نورهای ظاهری. «بنور وجهه»، یعنی ذات نورانی اش. «أشرقت السموات و الارضون» با آن نورها.

«بدیع السماء»، یعنی آفریننده آن. «الصریخ»، فریادرس و «المستصرخ» یعنی دادخواه و «اللجج»

جمع اللجة و هي معظم الماء و في القاموس غمر الماء غمارة كثر و غمره غمرا غطاه و المارق الخارج من الدين و الزاهق الباطل و المضمحل الهالك و المؤاساة بالهمزة و قد يخفف واوا قال الفيروزآبادي آساه بماله مواساة أناله منه و جعله فيه أسوة أو لا يكون ذلك إلا من كفاف فإن كان من فضلة فليس بمواساة و برد العيش طيبه قال عيش بارد أي هني‌ء طيب.

«20»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام: أَنَّهُ كَانَ إِذَا صَلَّي صَلَاةَ الزَّوَالِ وَ انْصَرَفَ مِنْهَا رَفَعَ يَدَيْهِ ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّي أَتَقَرَّبُ إِلَيْكَ بِجُودِكَ وَ كَرَمِكَ وَ أَتَقَرَّبُ إِلَيْكَ بِمُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَ رَسُولِكَ وَ أَتَقَرَّبُ إِلَيْكَ بِمَلَائِكَتِكَ وَ أَنْبِيَائِكَ اللَّهُمَّ بِكَ الْغِنَي عَنِّي وَ بِيَ الْفَاقَةُ إِلَيْكَ أَنْتَ الْغَنِيُّ وَ أَنَا الْفَقِيرُ إِلَيْكَ أَقَلْتَنِي عَثْرَتِي وَ سَتَرْتَ عَلَيَّ ذُنُوبِي فَاقْضِ لِيَ الْيَوْمَ حَاجَتِي وَ لَا تُعَذِّبْنِي بِقَبِيحِ مَا تَعْلَمُ مِنِّي فَإِنَّ عَفْوَكَ وَ جُودَكَ يَسَعُنِي .

ثُمَّ يَخِرُّ سَاجِداً فَيَقُولُ وَ هُوَ سَاجِدٌ يَا أَهْلَ التَّقْوَي وَ يَا أَهْلَ الْمَغْفِرَةِ يَا بَرُّ يَا رَحِيمُ أَنْتَ أَبَرُّ بِي مِنْ أَبِي وَ أُمِّي وَ مِنَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ فَاقْلِبْنِي الْيَوْمَ بِقَضَاءِ حَاجَتِي مُسْتَجَاباً دُعَائِي مَرْحُوماً صَوْتِي قَدْ كَفَفْتَ أَنْوَاعَ الْبَلَاءِ عَنِّي‌⁽¹⁾.

تذييل

اعلم أن الأصحاب اختلفوا في وقت نافلة الزوال فالأشهر و الأظهر من جهة الأخبار أنه من أول الزوال إلي أن يصير الفي‌ء قدمين و ذهب الشيخ في الجمل و المبسوط و الخلاف إلي أنه من الزوال إلي أن يبقي لصيرورة الفي‌ء مثل الشخص مقدار ما يصلي فيه فريضة الظهر.

و ذهب ابن إدريس إلي امتداده إلي أن يصير ظل كل شي‌ء مثله و تبعه المحقق في المعتبر و العلامة في التذكرة و نقل المحقق في الشرائع قولا بامتداده بامتداد وقت الفريضة و الأول أقوي بمعني أنه بعد ذهاب القدمين لا يقدم النافلة علي الفريضة و يستحب إيقاعها بعده و لا نعلم كونها أداء أو قضاء و الأولي عدم التعرض لهما.

و قال الشيخ و أتباعه إن خرج الوقت و لم يتلبس بالنافلة قدم الظهر ثم

جمع «اللّجه» و آن آب زیاد است. در قاموس آمده است: «غمر الماء غمارة»، یعنی زیاد و «غمره» و «غمراً» یعنی پوشاند. «المارق»، خارج شده از دین. «الزاهق»، باطل. «المضمحل»، نابود شونده و «المؤاساة» که با همزه نوشته می شود و گاهی با واو بدون همزه می آید. فیروز آبادی گفته است: «آساه بماله مواساة»: یعنی با مالش کسی را یاری کرد و آن را مایه دلگرمی او قرار داد. یا این که یاری کردن باید از - حدّ کفاف - مال ضروری خود باشد، و اگر کسی از زیادی مالش ببخشد، مواساه محسوب نمی شود. «برد العیش» یعنی خوشی آن و گفته است: «عیش بارد»، یعنی خوشایند و خوش.

روایت 20

دعائم الاسلام: روایت است علی علیه السلام وقتی نماز زوال را می خواند و تمام می کرد، دستانش بلند کرده و می گفت: خدایا، من تقرب می جویم به سویت به وسیله بخشش و کرمت و تقرب می جویم به درگاهت به وسیله محمد بنده و فرستاده ات و تقرب می جویم به سویت به وسیله فرشتگان مقرب و پیامبران و رسولانت. خدایا، من نیازمند توام و تو از من بی نیازی. تو غنی هستی و من نیازمند به تو، از لغزش من گذشتی و گناهانم را مستور گرداندی، پس امروز حاجت های مرا برآور و مرا به اعمال قبیحی که از من می دانی عذاب نکن، چرا که عفو و جود تو مرا فرا می گیرد.

سپس به سجده می افتاد و در حال سجده می گفت: ای اهل تقوی و ای اهل مغفرت، ای نیکوکار، تو نسبت به من از پدر و مادر و همه خلایق نیکوکارتری. طوری به من رو کن که دعایم را مستجاب کرده باشی و بر صدایم رحم کرده باشی. که تو انواع بلا را از من دفع کرده ای.⁽²⁾

تتمه

علما در وقت نافله ظهر اختلاف دارند. آنچه از اخبار برداشت می شود و ظاهر تر و مشهورتر است، این است که وقت نافله ظهر از اول زوال خورشید شروع شده و تا زمانی ادامه می یابد که اندازه سایه دو قدم شود. نظر شیخ در کتاب های الجمل و المبسوط و الخلاف این است که زمان آن از زوال خورشید تا زمانی است که اندازه سایه به اندازه خود فرد، یعنی به اندازه ای شود که نماز ظهر را می خواند .

نظر ابن ادریس این است که زمان نافله ظهر از زوال خورشید تا زمانی که اندازه سایه هر چیزی به اندازه خودش شود، می باشد. محقق در کتاب المعتبر و علامه در کتاب التذکره از وی پیروی کرده اند. محقق در کتاب شرایع، قولی را نقل کرده که زمان نافله، از زمان زوال خورشید تا زمانی است که می توان نماز واجب - ظهر یا عصر - را خواند. نظر اولی قوی تر است، یعنی بعد از اینکه اندازه سایه بیشتر از دو قدم شد؛ نمی توان نماز نافله را قبل از فریضه خواند و مستحب است بعد از نماز واجب آن را خواند و نمی دانیم در این صورت به عنوان قضا خوانده شود یا به عنوان ادا، ولی بهتر است اصلا گفته نشود به چه عنوانی خوانده می شود.

شیخ و پیروانش گفته اند: اگر وقت بگذرد و او نماز نافله را شروع نکرده است، اول نماز ظهر را می خواند سپس

قضاها بعدها و إن تلبس بركعة أتمها ثم صلي الظهر وَ اسْتَنَدُوا فِي ذَلِكَ بِمُوَثَّقَةِ عَمَّارٍ السَّابَاطِيِ‌⁽¹⁾عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لِكُلِّ صَلَاةٍ مَكْتُوبَةٍ لَهَا نَافِلَةُ رَكْعَتَيْنِ‌⁽²⁾

فالمصلي يصلي ثمان ركعات يفصل بين الأربعة الأولي و الأخيرة بفاصلة ثمّ يصلي الظهر عند القدم ثمّ يصلي بعدها ركعتين نافلتها، ثمّ يروح و يتغدي و يتمدد ثمّ يصلي ركعتين نافلة العصر يقدمها قبلها ثمّ يصلي العصر عند القدمين، لا يتنفل بعدها باجماع المسلمين.

ثمّ إذا ذهبت الحمرة من قمة الرأس يصلي المغرب ثمّ يصلي نافلتها ركعتين ثمّ يصلي العشاء و يصلي بعدها ركعتين من جلوس و لا يعدها نافلة بل هي وتيرة يوتر بها ركعات النوافل احتياطا لاحتمال قبض نفسه حين النوم.

و في بعض الروايات أنّه يصلي ركعتين قبل العشاء نافلة لها ثمّ يصليها فيكون قد صلي بين المغربين أربع ركعات ركعتين للمغرب بعدها و ركعتين للعشاء قبلها كما فعل في صلاة الظهرين.

ثمّ أنّه بعد ما صار منتصف الليل يقوم و يصلي أربع ركعات و بعد نومة أربع ركعات أخري تمام الناشئة يرتل فيها أكثر من قراءته في غيرها من النوافل، ثمّ بعد نومة خفيفة يقوم و يوتر بواحدة- ان صلي للعشاء نافلتها ركعتين- أو بثلاث ان كان قد صلي نافلة المغرب فقط، ثمّ يصلي بعد الوتر ركعتين نافلة للصبح ثمّ يصلي الصبح لا يتنفل بعدها كما في العصر.

فحينئذ تصير عدد النوافل 27 ركعة لكل صلاة ركعتان نافلة باضافة الناشئة و السبحة و هذا هو المراد بقوله عليه السلام« لكل صلاة مكتوبة نافلة ركعتين» مبتنيا علي ما في رواية زرارة( و قد كان أصدع بالحق من غيره) لكن عمارا طبق كلام الصادق عليه السلام هذا. علي غير مورده و هي رواية الاحدي و الخمسين، فصار حديثه مشوشا مضطربا علي ما ستعرف من المؤلّف العلامة رضوان اللّه عليه.

قضای نماز نافله را بعد از نماز ظهر می خواند. و اگر حتی یک رکعت از نماز نافله را خوانده باشد، آن را تمام می کند و بعد، نماز ظهر را می خواند و در این نظر به موثقه عمار ساباطی⁽³⁾از امام صادق علیه السلام تمسک کرده اند که فرمود: هر نماز واجبی دو رکعت نماز نافله دارد،

إِلَّا الْعَصْرَ فَإِنَّهُ يُقَدَّمُ نَافِلَتُهَا فَتَصِيرَانِ قَبْلَهَا وَ هِيَ الرَّكْعَتَانِ اللَّتَانِ تَمَّتْ بِهِمَا الثَّمَانِي بَعْدَ الظُّهْرِ فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَقْضِيَ شَيْئاً مِنَ الصَّلَاةِ مَكْتُوبَةً أَوْ غَيْرَهَا فَلَا تُصَلِّ شَيْئاً حَتَّي تَبْدَأَ فَتُصَلِّيَ قَبْلَ الْفَرِيضَةِ الَّتِي حَضَرَتْ رَكْعَتَيْنِ نَافِلَةً لَهَا ثُمَّ اقْضِ مَا شِئْتَ وَ ابْدَأْ مِنْ صَلَاةِ اللَّيْلِ بِالْآيَاتِ تَقْرَأُ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَي إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ وَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ تَبْدَأُ بِالْآيَاتِ قَبْلَ الرَّكْعَتَيْنِ اللَّتَيْنِ قَبْلَ الزَّوَالِ .

وَ قَالَ عليه السلام وَقْتُ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ شِرَاكٌ أَوْ نِصْفٌ وَ قَالَ لِلرَّجُلِ أَنْ يُصَلِّيَ الزَّوَالَ مَا بَيْنَ زَوَالِ الشَّمْسِ إِلَي أَنْ يَمْضِيَ قَدَمَانِ فَإِنْ كَانَ قَدْ بَقِيَ مِنَ الزَّوَالِ رَكْعَةٌ وَاحِدَةٌ أَوْ قَبْلَ أَنْ يَمْضِيَ قَدَمَانِ أَتَمَّ الصَّلَاةَ حَتَّي يُصَلِّيَ تَمَامَ الرَّكَعَاتِ وَ إِنْ مَضَي قَدَمَانِ قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ رَكْعَةً بَدَأَ بِالْأُولَي وَ لَمْ يُصَلِّ الزَّوَالَ إِلَّا بَعْدَ ذَلِكَ وَ لِلرَّجُلِ أَنْ يُصَلِّيَ مِنْ نَوَافِلِ الْعَصْرِ مَا بَيْنَ الْأُولَي إِلَي أَنْ يَمْضِيَ أَرْبَعَةُ أَقْدَامٍ فَإِنْ مَضَتِ الْأَرْبَعَةُ أَقْدَامٍ وَ لَمْ يُصَلِّ مِنَ النَّوَافِلِ شَيْئاً فَلَا يُصَلِّي النَّوَافِلَ وَ إِنْ كَانَ قَدْ صَلَّي رَكْعَةً فَلْيُتِمَّ النَّوَافِلَ حَتَّي يَفْرُغَ مِنْهَا ثُمَّ يُصَلِّي الْعَصْرَ.

وَ قَالَ عليه السلام لِلرَّجُلِ أَنْ يُصَلِّيَ إِنْ بَقِيَ عَلَيْهِ شَيْ‌ءٌ مِنْ صَلَاةِ الزَّوَالِ إِلَي أَنْ يَمْضِيَ بَعْدَ حُضُورِ الْأُولَي نِصْفُ قَدَمٍ وَ لِلرَّجُلِ إِذَا كَانَ قَدْ صَلَّي مِنْ نَوَافِلِ الْأُولَي شَيْئاً قَبْلَ أَنْ يَحْضُرَ الْعَصْرُ فَلَهُ أَنْ يُتِمَّ نَوَافِلَ الْأُولَي إِلَي أَنْ يَمْضِيَ بَعْدَ حُضُورِ الْعَصْرِ قَدَمٌ وَ قَالَ الْقَدَمُ بَعْدَ حُضُورِ الْعَصْرِ مِثْلُ نِصْفِ قَدَمٍ بَعْدَ حُضُورِ الْأُولَي فِي الْوَقْتِ سَوَاءً.

و لنوضح الخبر ليمكن الاستدلال به فإنه في غاية التشويش و الاضطراب و قل خبر من أخبار عمار يخلو من ذلك‌⁽¹⁾و لذا لم نعتمد علي أخباره كثيرا.

ترجمه نشده

مگر نماز عصر که نماز نافله اش مقدم بر آن می شود و قبل از آن خوانده می شود و این همان دو رکعتی است که با آن هشت رکعت بعد از نماز ظهر تمام می شود. وقتی خواستی قضای نماز واجب یا نماز دیگری را بخوانی، آن را شروع نکن تا قبل از نماز واجب، دو رکعت نماز نافله ای که به یاد آوردی را بخوانی، سپس قضای هر نمازی که می خواهی را بخوان. نماز شب را با آیات «ان فی خلق السموات و الارض ... انک لا تخلف المیعاد» شروع کن و روز جمعه قبل از دو رکعت پیش از نماز زوال با این آیات شروع کن.

امام صادق علیه السلام فرمود: وقت نماز جمعه، وقتی است که خورشید از وسط آسمان بگذرد. و گفته است: فرد باید نماز نافله ظهر را از هنگام زوال خورشید تا زمانی بخواند که اندازه سایه دو قدم شود و اگر یک رکعت از نماز نافله ظهر باقی باشد، یا قبل از اینکه اندازه سایه دو قدم شود، نماز را تمام می کند تا تمام رکعت آن را خوانده باشد، ولی اگر دو قدم گذشته باشد و حتی یک رکعت از نماز نافله ظهر را نخوانده باشد؛ اول نماز ظهر را می خواند و فقط می تواند نماز نافله را بعد از آن بخواند و برای فرد شایسته است نماز نافله عصر را ما بین نماز ظهر و تا زمانی که اندازه سایه چهار قدم شود بخواند و اگر بیشتر از چهار قدم شد و نماز نافله عصر را نخوانده باشد، نماز نافله را نخواند، ولی اگر حتی یک رکعت از نماز نافله را خوانده باشد، نماز نافله را تمام کند و سپس نماز عصر را بخواند.

باز فرمودند: برای فرد شایسته است اگر از نماز نافله او باقی مانده باشد، تا زمانی که از اندازه سایه بعد از رسیدن وقت نماز ظهر، نصف قدم بگذرد؛ نافله اش را بخواند و شایسته است اگر از نافله ظهر چیزی قبل از رسیدن وقت نماز عصر خوانده باشد و چیزی از آن باقی باشد، می تواند بخواند؛ به شرطی که اندازه سایه بعد از رسیدن وقت نماز عصر یک قدم زیاد شده باشد. گفته است: یک قدم بعد از رسیدن وقت نماز عصر، مثل نصف قدم بعد از رسیدن وقت نماز ظهر، در وقت یکسانند.

باید این روایت را توضیح دهیم تا بتوان به آن استدلال نمود، چرا که این روایت در غایت تشویش و اضطراب است و کمتر روایتی از عمار است که خالی از تشویش و اضطراب باشد و به این دلیل، زیاد به اخبار او اعتماد نمی کنیم.

قوله عليه السلام لكل صلاة مكتوبة أقول يحتمل وجوها :

الأول أن يكون المراد أن لكل صلاة نافلة تختص بها إلا العصر فإنه اكتفي فيها بركعتين من نافلة الظهر لقربهما منها و هذا مبني علي أن الثمان الركعات قبل الظهر ليست بنافلتها بل هي نافلة الوقت و الثماني التي بعدها نافلة الظهر كما دلت عليه كثير من الأخبار و قد أومأنا إليه سابقا و يؤيده أن في تتمة هذا الخبر في أكثر النسخ مكان نوافل العصر نوافل الأولي.

الثاني أن يكون المعني أن كل صلاة بعدها نافلة و إن لم تكن متصلة بها إلا العصر فإنها قبلها و ليس بعدها إلي المغرب نافلة.

الثالث أن كل فريضة لها نافلة متصلة بها قبلها أو بعدها إلا العصر فإنه يجوز الفصل بينها و بين الركعتين لاختلاف وقتيهما لا سيما علي القول بالمثل و المثلين في الفريضة خاصة.

الرابع أن يكون المراد أن لكل صلاة نافلة ركعتين قبلها غير النوافل المرتبة إلا العصر لكن لا يوافقه قول و لا يساعده خبر.

قوله فإذا أردت أن تقضي شيئا هذا أيضا يحتمل وجوها :

الأول أن يكون المعني إذا أردت قضاء فريضة أو نافلة في وقت حاضرة فصل قبل الحاضرة ركعتين نافلة ثم صل الحاضرة و تكفيك هاتان الركعتان للقضاء أيضا ثم اقض بعد الفريضة ما شئت.

الثاني أن يكون المعني إذا أردت القضاء في وقت الفريضة فقدم ركعتين من القضاء لتقوم مقام نافلة الفريضة و أخر عنها سائرها.

الثالث أن يكون المراد بالفريضة التي حضرت صلاة القضاة أي يستحب لكل قضاء نافلة ركعتين‌⁽¹⁾.

سخن حضرت علیه السلام «لکل صلاه مکتوبة»، می گویم: درباره آن وجوهی محتمل است:

اول: ممکن است منظور این باشد که هر نماز واجبی به غیر از نماز عصر، نافله مخصوص به خود را داشته باشد و در نماز عصر، دو رکعت نافله ظهر کافی است؛ چرا که هر دو به آن نزدیک هستند و این نظر با این مبنا قابل پذیرش است که هشت رکعت قبل از نماز ظهر، نافله نماز ظهر نباشد بلکه نافله این وقت باشند و هشت رکعت بعدی نافله نماز ظهر باشد، همانطور که اخبار زیادی هم این نظر را تأیید می کنند. قبلا به این مطلب اشاره کردیم و در تتمه این حدیث در برخی نسخه ها به جای نوافل عصر، نوافل الاولی آمده که این مطلب را تایید می کند .

دوم: ممکن است معنای آن چنین باشد که بعد از هر نمازی، نافله ای وجود دارد هر چند بدان متصل نباشد، جز نماز عصر که نافله اش قبل از خودش است و بعد از نماز عصر تا هنگام مغرب نافله ای وجود ندارد.

سوم: برای هر نماز واجبی، نافله ای وجود دارد که بدان متصل است، چه قبل از نماز و چه بعد از آن، مگر نماز عصر؛ چرا که در آن می توان بین نماز عصر و نافله اش، با دو رکعت فاصله انداخت، چون که وقت این دو با هم اختلاف دارد و بخصوص اگر مبنای مثل و مثلین را فقط در نماز واجب بپذیریم.

چهارم: ممکن است منظور این باشد که برای هر نمازی دو رکعت نماز نافله، به غیر از نوافل یومیه وجود دارد مگر نماز عصر، ولی کسی این نظر را نگفته و روایتی این نظر را تایید نمی کند.

سخن حضرت: «فإذا أردت أن تقضی شیئاً» در این قسمت نیز چند وجه محتمل است:

اول: ممکن است معنا این باشد: وقتی قضای نماز واجب یا نافله را در وقت ادای نمازی بخوانی، اول دو رکعت نماز نافله بخوان و سپس آن نماز را بخوان و این دو رکعت می تواند قضای نماز - نافله - هم باشد؛ سپس بعد از نماز واجب، نمازهای قضا شده را بخوان.

دوم: ممکن است معنا این باشد: وقتی می خواهی قضای نمازی را در وقت نماز واجب بخوانی، دو رکعت از آن قضا را قبل از نماز واجب بخوان تا به جای نافله آن نماز واجب باشد و سایر نمازها را بعد از نماز واجب بخوان.

سوم: ممکن است منظور نماز واجبی که می خواند، نماز قضا باشد؛ یعنی مستحب است برای هر نماز قضا شده، دو رکعت نافله خوانده شود.

الرابع أن يكون المراد بالقضاء الفعل و يكون المعني إذا أردت أن تؤدي فريضة أو نافلة أداء كانت أو قضاء فالنافلة ليست لها نافلة و أما الفريضة فيستحب قبلها ركعتان فينبغي تخصيصها بغير المغرب و العيد.

قوله عليه السلام شراك أو نصف المراد طول الشراك أو عرضها فعلي الثاني المراد به أنه ينبغي إيقاعها بعد مضي هذا المقدار من الظل لتحقق دخول الوقت و علي الأول أيضا يحتمل أن يكون لذلك أو للخطبة و بعض الأصحاب فهموا منه التضييق و حملوه علي أن المراد أن وقت الجمعة هذا المقدار و لا يخفي بعده و مخالفته لسائر الأخبار و لما نقل من الأدعية و السور الطويلة و الخطب المبسوطة و علي تقديره يكون محمولا علي استحباب التعجيل.

قوله عليه السلام ركعة واحدة أي مقدار ركعة قوله أو قبل أن يمضي قدمان كذا في أكثر النسخ و الظاهر أن كلمة أو زيدت من النساخ و علي تقديرها لعل المراد أن الأفضل إذا كان بقي من وقت نافلة الزوال مقدار ركعة الشروع في النافلة و إن كان مطلق التلبس في الوقت كافيا في جواز تقديم النافلة و لو لم يكن بركعة أيضا و منهم من حمل ركعة واحدة علي حقيقته و قال بين مفهومه و مفهوم قوله قبل أن يصلي ركعة تعارض و منهم من قال الصواب مكان قد بقي قد صلي و لا يخفي ما فيهما و تقدير المقدار شائع كما قلنا.

قوله عليه السلام من نوافل الأولي أي نوافل العصر كما في بعض النسخ و إنما عبر عنها بنوافل الأولي لأنها نوافل الظهر كما مر.

قوله نصف قدم أي بعد التلبس بركعة ينبغي أن يأتي بها مخففة ولاء و لا يطولها و لا يفصل بينها كثيرا بالأدعية و غيرها لئلا يتجاوز عن نصف قدم فتزاحم الفريضة كثيرا و قيل مع عدم التلبس أيضا يجوز أن يفعلها إلي نصف قدم فيكون دونه في الفضل أو يكون محمولا علي انتظار الجماعة كما فعله الشيخ.

و لا يخفي أن الفقرة الثانية كالصريحة في المعني الأول كما فهمه الشهيد رحمه الله

چهارم: ممکن است منظور از قضا، انجام فعل و معنی این باشد: هر وقت خواستی نماز واجب یا نافله بخوانی، چه قضای آن باشد و چه ادایش، نماز نافله، نافله ای ندارد ولی در نماز واجب مستحب است، قبل از آن دو رکعت نافله خوانده شود. البته در این صورت باید این قاعده را در مورد نماز مغرب و نماز عید تخصیص بزنیم .

سخن حضرت علیه السلام: «شراک أو نصف» منظور طول شراک یا عرض آن است. اگر منظور دومی باشد، معنا این می باشد که بعد از گذشتن این مقدار از سایه، خواندن نماز بهتر است؛ چرا که در این صورت وقت نماز رسیده و اگر اولی باشد، ممکن است معنای اولی باشد یا اینکه در آن خطبه خوانده شود. بعضی از اصحاب از این عبارت تنگی وقت - نماز جمعه از جمله نمازهایی است که وقت آن مضیقه و تنگ است - را برداشت کرده و گفته اند: وقت نماز جمعه تا این مقدار است که البته بعید است منظور این باشد. این برداشت با اخبار دیگر مخالف است و از طرفی در اخبار آمده: دعاها و سوره ها و خطبه های طولانی در آن خوانده شود. اگر این نظر را بپذیریم، باید بگوییم: زود تمام کردن نماز جمعه مستحب است.

سخن ایشان علیه السلام «رکعة واحدة»، یعنی مقدار رکعت و سخن ایشان: «أو قبل أن یمضی قدمان» در اکثر نسخه ها چنین است. ظاهرا کلمه«أو» را نویسنگان افزوده اند. اگر این عبارت همین گونه باشد، معنای آن این است: بهتر است وقتی از وقت زوال یک رکعت باقی مانده باشد، نماز نافله شروع شود؛ هر چند که مطلق شروع نماز نافله، هر چند که به اندازه یک رکعت نباشد؛ بر جواز خواندن نماز نافله، قبل از نماز واجب دلالت دارد. گروهی دیگر یک رکعت را بر معنای حقیقی خود حمل کرده و گفته اند: بین مفهوم «رکعة واحدة» و مفهوم سخن حضرت «قبل ان یصلّی رکعة» تعارض وجود دارد. برخی گفته اند: به جای«قد بقی» باید «قد صلی» باشد که اینها اشکال دارد. بهتر است همان چیزی که مشهور در تقدیر می گیرند، در تقدیر گرفته شود، همان گونه که گفتیم.

سخن حضرت علیه السلام: «من نوافل الاولی»، یعنی نافله نماز عصر؛ همان گونه که در برخی نسخه ها آمده است. به خاطر این به آنها نوافل الاولی می گویند که آن نافله نماز ظهر است که در این باره سخن گفته ایم.

سخن حضرت علیه السلام: «نصف قدم»، یعنی بعد از اینکه یک رکعت را شروع کرد آن را کوتاه بخواند و طول ندهد و بین آن، دعا و چیز دیگر نخواند تا اندازه سایه از نصف قدم بیشتر نشود و با وقت نماز واجب خیلی تداخل نکند. گفته شده است: حتی اگر نماز نافله را شروع نکرده باشد، تا زمانی که اندازه سایه از نصف قدم بیشتر نشده باشد، می توان نماز نافله را خواند، هر چند غیر این - قبلی - از این با فضلیت تر است. یا اینکه بر انتظار کشیدن نماز جماعت حمل شود، که نظر شیخ همین است.

روشن است که فقره دومی صراحت معنای اول را دارد که شهید - رحمه الله -

علي بعض الوجوه حيث قال في الذكري بعد إيراد الخبر لعله أراد بحضور الأولي و العصر ما تقدم من الذراع و الذراعين و المثل و المثلين و شبهه و يكون للمتنفل أن يزاحم الظهر و العصر ما بقي من النوافل ما لم يمض القدر المذكور فيمكن أن يحمل لفظ الشي‌ء علي عمومه فيشمل الركعة و ما دونها و ما فوقها فيكون فيه بعض مخالفة للتقدير بالركعة.

و يمكن حمله علي الركعة و ما فوقها و يكون مقيدا لها بالقدم و النصف و يجوز أن يريد بحضور الأولي مضي نفس القدمين المذكورين في الخبر و بحضور العصر الأقدام الأربع و تكون المزاحمة المذكورة مشروطة بأن لا يزيد علي نصف قدم في الظهر بعد القدمين و لا علي قدم في العصر بعد الأربع و هذا تنبيه حسن لم يذكره المصنفون انتهي.

قوله عليه السلام في الوقت سواء أقول يحتمل وجهين الأول أن الشمس كل ما انخفضت في السماء و بعدت عن دائرة نصف النهار ازدادت حركة ظلها سرعة علي ما ثبت في محله و صح بالتجربة فالقدم في وقت العصر بحسب الزمان بقدر نصف قدم في وقت الظهر تقريبا و المراد هنا علي زمان إيقاع النافلة ولاء و زمانها في وقت الظهر بقدر نصف قدم و في وقت العصر بقدر قدم و لعل هذا هو السر في جعل وقت العصر أربعة أقدام و وقت الظهر قدمين.

الثاني أن نصف قدم بالنسبة إلي فضيلة الظهر كقدم بالنسبة إلي فضيلة العصر لأن وقت العصر ضعف وقت الظهر و النسبة فيهما معا الربع و ما قيل من أن وقت نوافل العصر من الزوال لما كان ضعف وقت نوافل الأولي جعل مقدار توسيع وقتها ضعف مقدار توسيع وقت نوافل الأولي فلا يخفي وهنه لأن ما يخص نافلة العصر أيضا قدمان مع أن وسعة وقت النافلة لا تصلح علة لكثرة المزاحمة فتأمل.

ثم إنه ذكر جماعة من الأصحاب أنه مع التلبس بركعة يتم النافلة مخففا بالاقتصار علي أقل ما يجزي فيها كقراءة الحمد وحدها و الاقتصار علي تسبيحة واحدة

هم طبق برخی وجوه چنین نظری دارد، همان طور که در کتاب الذکری بعد از ذکر روایت این گونه گفته است: شاید منظور از حضور الاولی و العصر، همان یک یا دو ذراع و مثل و مثلین و شبیه اینها که قبلا ذکر کردیم باشد و کسی که نماز نافله می خواند می تواند نافله ظهر و عصر را در یک وقت بخواند و وقت آنها تداخل کند، به شرطی که اندازه سایه از مقداری که ذکر شد زیاد نشود. و نیز ممکن است لفظ بر عمومیت خودش حمل شود تا شامل یک رکعت و یا کمتر یا بیشتر از آن شود، هر چند در این صوررت، نظرات مخالفی در این باره وجود دارد.

ممکن است بر یک رکعت یا بیشتر از یک رکعت حمل کرد، ولی با این شرط که مقید به یک یا نصف قدم شود و می توان گفت، منظور از «حضور الاولی»، گذشتن خود دو قدم است که در روایت آمده است و منظور از «بحضور العصر»، گذشتن چهار قدم باشد که در این صورت با موارد گفته شده تداخل می کند. البته مشروط به اینکه در ظهر بعد از دو قدم، بیشتر از نصف قدم و در عصر بعد از چهار قدم، بیشتر از یک قدم زیاد نشود و این نکته خوبی است که مصنفین متذکر آن نشده اند، پایان سخن.

سخن

حضرت علیه السلام: «فی الوقت سواء»، می گویم: دو وجه در این باره محتمل است: اول، خورشید هر وقت از آسمان پایین بیاید یا از مدار نصف النهار دور شود، حرکت سایه زیادتر از زمانی می شود که خورشید ثابت در محلش باقی است، که با تجربه هم ثابت شده است و یک قدم در وقت عصر بر حسب زمان، تقریبا به اندازه نصف قدم در وقت ظهر است و منظور در اینجا، زمان خواندن نافله ولاء - نافله زوال - است که زمان آن در وقت ظهر به اندازه نصف قدم و در وقت عصر به اندازه یک قدم است و شاید به این دلیل وقت عصر، چهار قدم و وقت ظهر دو قدم است .

دوم: نصف قدم به نسبت فضلیت ظهر مثل یک قدم نسبت به فضلیت عصر است، چرا که وقت عصر دو برابر وقت ظهر است و نسبت میان این دو، چهار است و آنچه گفته می شود وقت نوافل ظهر از زوال است، به این دلیل است که وقت نافله عصر دو برابر نافله ظهر است و برای این وقت نماز نافله عصر دو برابر شده تا وسعت آن دو برابر نافله ظهر شود. البته این نظر بسیار ضعیف است، چرا که وقتی که مخصوص نماز نافله عصر است نیز دو قدم می باشد. از طرفی اگر وقت نافله عصر این قدر وسیع باشد صحیح نیست، چرا که بیش از اندازه تداخل پیش می آید؛ پس تأمل کن.

سپس گروهی دیگر از علما گفته اند: اگر یک رکعت نماز نافله خوانده باشد نماز نافله را تمام کند و آن را کوتاه بخواند و در آن به مقداری اکتفا کند که نماز صحیح است، مثلا فقط سوره حمد را بخواند و به خواندن یک تسبیح

في الركوع و السجود حتي قال بعض المتأخرين لو تأدي التخفيف بالصلاة جالسا آثره علي القيام و اعترض بعض المتأخرين عليه بأن النص الذي هو مستند الحكم خال عن هذا القيد.

أقول

علي ما حملنا عليه الخبر يظهر منه التخفيف في الجملة و لو اقتصر علي ما يظهر من الخبر علي أظهر محامله كان أولي كما نبه عليه الشهيد قدس سره.

در رکوع و سجود اکتفا کند. حتی برخی متأخرین گفته اند: اگر نشسته خواندن کمتر از ایستاده خواندن طول می کشد، نشسته بخواند. گروهی دیگر از متأخرین به این نظر اشکال کرده و گفته اند: نصی که مستند حکم است، این قید را ندارد.

مؤلف

آنچه ما خبر را بر آن حمل کردیم، فی الجمله بر کوتاه خواندن دلالت دارد و اگر آنچه را که از خبر برداشت می شود به ظاهرترین محمل اکتفا کنیم، بهتر است همان طور که شهید - قدّس سرّه - چنین نکته ای را متذکر شده است .

باب 3 نوافل العصر و كيفيتها و تعقيباتها

روايات

«1»

فَلَاحُ السَّائِلِ،: يُكَبِّرُ تَكْبِيرَةَ الْإِحْرَامِ وَ يَقُولُ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ثُمَّ يَقْرَأُ سُورَةَ الْحَمْدِ وَ سُورَةَ اقْرَأْ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ مَعَ قُلْ هُوَ اللَّهُ وَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ آيَةِ الْكُرْسِيِّ فَقَدْ قَدَّمْنَا فَضِيلَةَ ذَلِكَ عِنْدَ ذِكْرِنَا نَوَافِلَ الزَّوَالِ وَ أَوْضَحْنَاهُ فَإِذَا قَرَأَ الْحَمْدَ وَ مَا ذَكَرْنَاهُ تَمَّمَ صَلَاةَ رَكْعَتَيْنِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي نَوَافِلِ الزَّوَالِ وَ سَهَّلْنَاهُ فَإِذَا سَلَّمَ مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ الْأُولَيَيْنِ مِنْ نَوَافِلِ الْعَصْرِ وَ سَبَّحَ تَسْبِيحَ الزَّهْرَاءِ عليها السلام كَمَا قَرَّرْنَاهُ قَالَ :

اللَّهُمَّ إِنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ الْحَكِيمُ الْكَرِيمُ الْخَالِقُ الرَّازِقُ الْمُحْيِي الْمُمِيتُ الْبَدِي‌ءُ الْبَدِيعُ لَكَ الْحَمْدُ وَ لَكَ الْكَرَمُ وَ لَكَ الْمَنُّ وَ لَكَ الْجُودُ وَ لَكَ الْأَمْرُ وَحْدَكَ لَا شَرِيكَ لَكَ يَا وَاحِدُ يَا أَحَدُ يَا صَمَدُ يَا مَنْ لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ لَمْ يَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَا وَلَداً صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ افْعَلْ بِي كَذَا وَ كَذَا .

ثُمَّ تَقُولُ يَا عُدَّتِي فِي كُرْبَتِي يَا صَاحِبِي فِي شِدَّتِي وَ يَا مُونِسِي فِي وَحْدَتِي وَ يَا وَلِيَّ نِعْمَتِي وَ يَا إِلَهِي وَ إِلَهَ آبَائِيَ الْأَوَّلِينَ إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ وَ إِسْحَاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْبَاطِ وَ رَبَّ مُوسَي وَ عِيسَي وَ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ عَلَيْهِ وَ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ افْعَلْ بِي كَذَا وَ كَذَا وَ تَذْكُرُ مَا تُرِيدُ⁽¹⁾.

توضيح

البدي‌ء أي المبدئ الموجد لما سواه من كتم العدم البديع أي المبدع خالق الخلائق لا علي مثال سابق و قيل لم يجئ فعيل بمعني مفعل و جعل هذا من قبيل الوصف بحال المتعلق و لا يخفي أن عدم الإضافة في أمثال هذه الأدعية يأبي عن هذا الوجه كما قيل.

«2»

فَلَاحُ السَّائِلِ،: الدُّعَاءُ بَعْدَ التَّسْلِيمَةِ الثَّانِيَةِ أَرْوِيهِ بِإِسْنَادِي إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ

باب سوم : نافله های عصر و کیفیت و تعقیبات آن

روایات

روایت 1

فلاح السائل: تکبیره الاحرام گفته و می گوید: أعوذ بالله من الشیطان الرجیم، سپس سوره حمد و سوره علق را همراه سوره توحید و سوره قدر و آیةالکرسی می خواند. فضلیت اینها را قبلا در باب نافله های زوال ذکر کرده و توضیح داده ایم. وقتی سوره حمد و مواردی را که ذکر کردیم، خواند، دو رکعت را تمام می کند، همان طور که در باب نوافل زوال ذکر کرده و توضیح دادیم. وقتی سلام دو رکعت نافله عصر و تسبیح حضرت زهرا سلام الله علیها را همان طور که بیان کردیم گفت، می گوید:

خدایا تویی زنده و پاینده، والای بزرگ،آفریننده و حکیم و بخشنده روزی دهنده، زنده کننده و میراننده وآغاز کننده و پدید آورنده، ستایش و بخشش و نعمت و جود، خاص توست، فرمان و دستور تنها از آن توست که در آن شریکی نداری. ای یگانه، ای یکتا، ای بی نیاز، ای که فرزندی ندارد و فرزند کسی نباشد و برایش همتایی نیست و دوست و فرزندی ندارد، بر محمد و آل محمد درود فرست و با من این گونه کن.

سپس می گویی: ای فریادرسم در وقت گرفتاری و دوستم در هنگام دشواری و ای همدمم در هنگام تنهایی و ای صاحب نعمت هایم و ای خدای من و خدای پدران قبلی من ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط و پروردگار موسی و عیسی و محمد و خاندانش که بر او و آنها درود باد، بر محمد و آل محمد درود فرست و با من این گونه رفتار کن ... و سپس هر حاجتی داری می گویی.⁽²⁾

توضیح

«البدیء»، یعنی ایجاد کننده هر چیزی به غیر از خود، از پوشیدگی های عدم و نیستی. «البدیع»، یعنی مبدع و خالق خلایق نه به صورت قبلی، گفته شده است: «فعیل» به معنای مفعل نیامده است، و این را از قبیل توصیف حالت متعلق گرفته است. روشن است که عدم اضافه - انتساب - در چنین دعاهایی سبب می شود چنین وجهی پذیرفته نشود، چنان که گفته شده است.

روایت 2

فلاح السائل: دعا بعد از تسلیم دوم که

يَعْقُوبَ الْكُلَيْنِيِ‌⁽¹⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ حَفْصٍ- عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ قُلْتُ لَهُ عَلِّمْنِي دُعَاءً فَقَالَ فَأَيْنَ أَنْتَ مِنْ دُعَاءِ الْإِلْحَاحِ فَقَالَ لَهُ فَمَا دُعَاءُ الْإِلْحَاحِ فَقَالَ اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبَّ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَ مَا فِيهِنَّ وَ مَا بَيْنَهُنَّ وَ رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ وَ رَبَّ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلَ وَ إِسْرَافِيلَ وَ رَبَّ السَّبْعِ الْمَثَانِي وَ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ وَ رَبَّ مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الْأَعْظَمِ الَّذِي بِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَ الْأَرْضُ وَ بِهِ تُحْيِي الْمَوْتَي وَ بِهِ تُمِيتُ الْأَحْيَاءَ وَ بِهِ تُفَرِّقُ بَيْنَ الْجَمْعِ وَ تَجْمَعُ بَيْنَ الْمُتَفَرِّقِ وَ بِهِ أَحْصَيْتَ عَدَدَ الْآجَالِ وَ وَزْنَ الْجِبَالِ وَ كَيْلَ الْبِحَارِ أَسْأَلُكَ يَا مَنْ هُوَ كَذَلِكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَفْعَلَ بِي كَذَا وَ كَذَا وَ سَلْ حَاجَتَكَ وَ أَلِحَّ فِي الطَّلَبِ فَإِنَّهُ دُعَاءُ النَّجَاحِ‌⁽²⁾.

أقول

و فيه ألفاظ من غير هذه الرواية.

بيان

ذكر الشيخ‌⁽³⁾هذه الأدعية بغير سند و أضاف السيد هذا السند ليعلم أنه غير مختص بالتعقيب و الشيخ أومأ في آخر الدعاء إليه و الشيخ كثيرا ما يذكر الأدعية المطلقة عقيب الصلوات لأنه أفضل الأوقات و فيه ما فيه.

قوله رب السبع المثاني هي سورة الفاتحة و لتسميتها بذلك وجوه منها أنها تثني في كل صلاة مفروضة و منها اشتمال كل من آياتها السبع علي الثناء علي الله سبحانه و منها أنها قد تثني نزولها فمرة بمكة حين فرضت الصلاة و أخري بالمدينة حين حولت القبلة و فيه كلام مذكور في محله.

«3»

فَلَاحُ السَّائِلِ،: الدُّعَاءُ بَعْدَ التَّسْلِيمَةِ الثَّالِثَةِ ذَكَرَهُ جَدِّي أَبُو جَعْفَرٍ الطُّوسِيُّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ- اللَّهُمَّ إِنِّي أَدْعُوكَ بِمَا دَعَاكَ بِهِ عَبْدُكَ ذُو النُّونِ- إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادي فِي الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ

محمد بن مسلم نقل کرده و گفته است: به او - امام باقر یا امام صادق علیهما السلام - گفتم: دعایی به من بیاموز، فرمود: دعای الحاح نمی خوانی؟ گفتم: دعای الحاح چیست؟ فرمود: «پروردگارا، ای خدای آسمان های هفتگانه و ای خدای زمین های هفتگانه و ای خدای هرچه که در میان آسمان و زمین و هر چه در آنهاست و خدای عرش عظیم و خدای جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و خدای سبع المثانی و القرآن العظیم و خدای محمد خاتم پیامبران، بر محمد و آل محمد درود فرست. به حق اسم اعظمت که آسمان و زمین بدان قائم و پابرجاست و بدان مرده را زنده می کنی و زنده را می میرانی، و بدان جمعی را متفرق می کنی و متفرقی را جمع می نمایی، و بدان تعداد اجل ها را می شماری و وزن کوه ها و مقدار آب دریا را حساب می کنی، از تو می خواهم ای کسی که چنین است، که بر محمد و آل محمد درود فرستی و با من این گونه رفتار کنی ... حاجتت را از خدا بخواه و بر آن اصرار کن، چرا که این دعای رستگاری است.»⁽⁴⁾

مؤلف

این روایات، الفاظی از غیر این حدیث را دارد.

توضیح

شیخ⁽⁵⁾

این دعا را بدون سند ذکر کرده است. سید سند را به آن اضافه کرده تا معلوم شود که این دعا مختص تعقیبات نیست. البته شیخ در آخر دعا به این نکته اشاره کرده است. شیخ در موارد بسیار، دعاهای مطلق که مختص تعقیبات نیستند را در تعقیبات نماز ذکر می کند، چرا که این زمان بهترین اوقات است. اشکالی که این کار دارد روشن است .

سخن حضرت: «رب السبع المثانی»، منظور سوره فاتحه است و اینکه به این نام نامیده شده، وجوهی دارد: از جمله اینکه این سوره دو بار در نمازهای واجب خوانده می شود. از جمله اینکه همه آیات هفتگانه این سوره مشتمل بر حمد و ثنای خداوند متعال است. از جمله اینکه به نظر برخی، این سوره دوبار نازل شد، یک بار در مکه، وقتی نماز واجب شد و بار دیگر در مدینه، وقتی قبله تغییر یافت. این نظر اشکالی دارد که در جای خود ذکر شده است.

روایت 3

فلاح السائل: دعایی که بعد از تسلیم - دو رکعت - سوم که جدم ابوجعفر طوسی نقل کرده، این است: پروردگارا، من تو را به همان دعایی که بنده ات ذوالنون خواند، می خوانم وقتی که با حالت عصبانیت رفت و گمان کرد که ما بر او قادر نیستیم و در ظلمات فریاد زد که خدایی جز تو نیست، منزهی تو و من از

الظَّالِمِينَ فَاسْتَجَبْتَ لَهُ وَ نَجَّيْتَهُ مِنَ الْغَمِّ فَإِنَّهُ دَعَاكَ وَ هُوَ عَبْدُكَ وَ أَنَا أَدْعُوكَ وَ أَنَا عَبْدُكَ وَ سَأَلَكَ وَ هُوَ عَبْدُكَ وَ أَنَا أَسْأَلُكَ وَ أَنَا عَبْدُكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَسْتَجِيبَ لِي كَمَا اسْتَجَبْتَ لَهُ وَ أَدْعُوكَ بِمَا دَعَاكَ بِهِ عَبْدُكَ أَيُّوبُ إِذْ مَسَّهُ الضُّرُّ فَدَعَاكَ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فَاسْتَجَبْتَ لَهُ وَ كَشَفْتَ مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَ آتَيْتَهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ فَإِنَّهُ دَعَاكَ وَ هُوَ عَبْدُكَ وَ أَنَا أَدْعُوكَ وَ أَنَا عَبْدُكَ وَ سَأَلَكَ وَ هُوَ عَبْدُكَ وَ أَنَا أَسْأَلُكَ وَ أَنَا عَبْدُكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُفَرِّجَ عَنِّي كَمَا فَرَّجْتَ عَنْهُ وَ أَنْ تَسْتَجِيبَ لِي كَمَا اسْتَجَبْتَ لَهُ وَ أَدْعُوكَ بِمَا دَعَاكَ بِهِ يُوسُفُ إِذْ فَرَّقْتَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ أَهْلِهِ وَ إِذْ هُوَ فِي السِّجْنِ فَإِنَّهُ دَعَاكَ وَ هُوَ عَبْدُكَ وَ أَنَا أَدْعُوكَ وَ أَنَا عَبْدُكَ وَ سَأَلَكَ وَ هُوَ عَبْدُكَ وَ أَنَا أَسْأَلُكَ وَ أَنَا عَبْدُكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُفَرِّجَ عَنِّي كَمَا فَرَّجْتَ عَنْهُ وَ أَنْ تَسْتَجِيبَ لِي كَمَا اسْتَجَبْتَ لَهُ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ افْعَلْ بِي كَذَا وَ كَذَا وَ تَذْكُرُ حَاجَتَكَ‌⁽¹⁾

الدُّعَاءُ بَعْدَ التَّسْلِيمَةِ الرَّابِعَةِ.

أَقُول

هَذَا دُعَاءٌ جَلِيلٌ وَ رَوَيْنَاهُ مِنْ طُرُقٍ فَنَذْكُرُ مِنْهَا طَرِيقَيْنِ فَبَيْنَ طُرُقِهِ زِيَادَةٌ وَ نُقْصَانٌ فَالطَّرِيقُ الْأُولَي رَوَيْنَا بِإِسْنَادِنَا إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ الْكُلَيْنِيِّ فِي كِتَابِ الدُّعَاءِ مِنْ كِتَابِ الْكَافِي‌⁽²⁾قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي وَ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ قَالَ: كَتَبَ عَلِيُّ بْنُ نَصْرٍ يَسْأَلُهُ أَنْ يَكْتُبَ فِي أَسْفَلِ كِتَابِهِ دُعَاءً يُعَلِّمُهُ إِيَّاهُ يَدْعُو بِهِ فَيُعْصَمَ مِنَ الذُّنُوبِ جَامِعاً لِلدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ فَكَتَبَ عليه السلام بِخَطِّهِ :

يَا مَنْ أَظْهَرَ الْجَمِيلَ وَ سَتَرَ الْقَبِيحَ وَ لَمْ يَهْتِكِ السِّتْرَ عَنِّي يَا كَرِيمَ الْعَفْوِ يَا حَسَنَ التَّجَاوُزِ يَا وَاسِعَ الْمَغْفِرَةِ يَا بَاسِطَ الْيَدَيْنِ بِالرَّحْمَةِ يَا صَاحِبَ كُلِّ نَجْوَي وَ يَا مُنْتَهَي كُلِّ شَكْوَي يَا كَرِيمَ الصَّفْحِ يَا عَظِيمَ الْمَنِّ يَا مُبْتَدِئَ كُلِّ نِعْمَةٍ قَبْلَ اسْتِحْقَاقِهَا يَا رَبَّاهْ يَا سَيِّدَاهْ يَا مَوْلَايَاهْ يَا غَايَتَاهْ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ أَسْأَلُكَ أَنْ

ستمکاران بودم، پس دعای او را مستجاب کردی و او از گرفتاری نجات دادی ... . و او تو را خواند و بنده ات بود، من هم تو را می خوانم و بنده ات می باشم و او از تو درخواست کرد و بنده ات بود، من هم از تو می خواهم و بنده ات می باشم که بر محمد و آل محمد درود فرستی و دعای مرا چون دعای او مستجاب کنی. و تو را به همان دعایی که وقتی به ایوب آسیب رسید می خوانم که گفت: به من آسیب رسیده و تو مهربان ترین مهربانانی، پس دعای او را اجابت کردی و آسیب وارده بر او را برطرف نمودی و کسان او و نظیرشان را همراه با آنان مجدداً به وی عطا کردی؛ پس او تو را خواند و بنده ات بود، من هم تو را می خوانم و بنده ات می باشم و او از تو درخواست کرد و بنده ات بود، من هم از تو می خواهم و بنده ات می باشم که بر محمد و آل محمد درود فرستی و چون او، گرفتاری مرا هم برطرف کنی و دعای مرا چون دعای او مستجاب کنی. تو را به همان دعایی که یوسف خواند، می خوانم. با همان دعایی که وقتی بین یوسف و خانواده اش جدایی افکندی و او در زندان بود تو را خواند. پس او تو را خواند و بنده ات بود، من هم تو را می خوانم و بنده ات می باشم و او از تو درخواست کرد و بنده ات بود، من هم از تو می خواهم و بنده ات می باشم که بر محمد و آل محمد درود فرستی و چون او، گرفتاری مرا هم برطرف کنی و دعای مرا چون دعای او مستجاب کنی. بر محمد و آل محمد درود فرست و با من این گونه رفتار کن ... و حاجتت را می خواهی.

دعا بعد از تسلیم - دو رکعت - چهارم

مؤلف

این دعای گران سنگ و جلیلی است که آن به دو طریق برای ما روایت شده است. در روایتی الفاظش زیاد و در روایتی الفاظش کم است. طریق اول که در کافی⁽³⁾آمده است: سهل بن زیاد گفته است: علی بن نصر در آخر نامه اش از حضرت خواست که دعای جامعی به وی بیاموزد که با خواندن آن از گناهان در امان باشد و جامع خیر دنیا و آخرت باشد. حضرت با خط خود نوشت: ای که زیبایی را آشکار می کنی و زشتی را می پوشانی و از من پرده حرمت را برنمی داری، ای بزرگوار گذشت، ای نیکو درگذرنده، ای فراخ آمرزش، ای که به مهر دو دست را به رحمت گشوده ای، ای صاحب هر راز، ای نهایت هر گلایه، ای بزرگوار چشم‌پوش، ای بزرگ احسان، ای آغاز کننده هر نعمت پیش از شایستگی آن، ای پروردگار، ای آقا، ای مولا، ای نهایت، ای فریادرس، بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و از تو می‌خواهم

لَا تَجْعَلَنِي فِي النَّارِ ثُمَّ تَسْأَلُ مَا بَدَا لَكَ.

أقول

و هذه ألفاظ هذا الدعاء نقلته من نسخه قد كانت للشيخ أبي جعفر الطوسي و عليها خط أبي عبد الله الحسين بن أحمد بن عبيد الله تاريخه صفر سنة إحدي عشرة و أربع مائة و قد قابلها جدي أبو جعفر الطوسي و أحمد بن الحسين بن أحمد بن عبيد الله و صححاها⁽¹⁾.

أَقُولُ

وَ أَمَّا رِوَايَةُ جَدِّي أَبِي جَعْفَرٍ الطُّوسِيِّ لِدُعَاءِ التَّسْلِيمَةِ الرَّابِعَةِ مِنْ نَوَافِلِ الْعَصْرِ فَإِنَّهُ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ مَا هَذَا لَفْظُهُ: الدُّعَاءُ بَعْدَ التَّسْلِيمَةِ الرَّابِعَةِ .

يَا مَنْ أَظْهَرَ الْجَمِيلَ وَ سَتَرَ الْقَبِيحَ يَا مَنْ لَمْ يُؤَاخِذْ بِالْجَرِيرَةِ وَ لَمْ يَهْتِكِ السِّتْرَ يَا عَظِيمَ الْعَفْوِ يَا حَسَنَ التَّجَاوُزِ يَا بَاسِطَ الْيَدَيْنِ بِالرَّحْمَةِ يَا صَاحِبَ كُلِّ حَاجَةٍ يَا وَاسِعَ الْمَغْفِرَةِ يَا مُفَرِّجَ كُلِّ كُرْبَةٍ يَا مُقِيلَ الْعَثَرَاتِ يَا كَرِيمَ الصَّفْحِ يَا عَظِيمَ الْمَنِّ يَا مُبْتَدِئاً بِالنِّعَمِ قَبْلَ اسْتِحْقَاقِهَا يَا رَبَّاهْ يَا سَيِّدَاهْ يَا غَايَةَ رَغْبَتَاهْ أَسْأَلُكَ بِكَ وَ بِمُحَمَّدٍ وَ عَلِيٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ وَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ وَ عَلِيِّ بْنِ مُوسَي وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ وَ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ وَ الْقَائِمِ الْمَهْدِيِّ- الْأَئِمَّةِ الْهَادِيَةِ عليهم السلام أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَسْأَلُكَ يَا اللَّهُ أَنْ لَا تُشَوِّهَ خَلْقِي بِالنَّارِ وَ أَنْ تَفْعَلَ بِي مَا أَنْتَ أَهْلُهُ وَ تَذْكُرُ مَا تُرِيدُ⁽²⁾

وَ قُلْ أَيْضاً اللَّهُ اللَّهُ رَبِّي حَقّاً حَقّاً اللَّهُمَّ أَنْتَ لِكُلِّ عَظِيمَةٍ وَ أَنْتَ لِهَذِهِ الْأُمُورِ فَصَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اكْفِنِيهَا يَا حَسَنَ الْبَلَاءِ عِنْدِي يَا قَدِيمَ الْعَفْوِ عَنِّي يَا مَنْ لَا غِنَي بِشَيْ‌ءٍ عَنْهُ وَ يَا مَنْ لَا بُدَّ لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ مِنْهُ يَا مَنْ رِزْقُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلَيْهِ يَا مَنْ مَصِيرُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ إِلَيْهِ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ تَوَلَّنِي وَ لَا تُوَلِّنِي غَيْرَكَ أَحَداً مِنْ شِرَارِ خَلْقِكَ وَ كَمَا خَلَقْتَنِي فَلَا تُضَيِّعْنِي.

که مرا در آتش دوزخ قرار ندهی. سپس بعد از این هر حاجتی داری می خواهی.

مؤلف

این الفاظ را از نسخه شیخ ابوجعفر طوسی و خط ابوعبدالله حسین بن احمد عبید الله که تاریخش ماه صفر چهارصد و یازده بود نقل کردم که جدم ابوجعفر طوسی و احمد بن حسین بن احمد بن عبیدالله مقابله نموده و تصحیح کرده است.

مؤلف

روایت جدم ابوجعفرطوسی برای تسلیم چهارم از نافله های عصر - که رحمت خدا بر ایشان باد - دعا را این گونه ذکر کرده است: ای کسی که زیبایی را آشکار می نمایی و زشتی را می پوشانی، ای کسی که از گناه مؤ اخذه نمی کنی و پرده را نمی دری، ای کسی که عفوی بزرگ داری و خوب گذشت می کنی، ای کسی که دو دستت را به رحمت گشوده ای، ای کسی که تمام نیاز ها از تو خواسته می شود، ای کسی که مغفرت تو وسعت دارد، ای کسی که هر گرفتاری را برطرف می کنی، ای کسی که از لغزش ها می گذری، ای کسی که با کرامت گذشت می کنی، ای کسی که بخششی بزرگ داری، ای کسی که قبل از استحقاق، شروع به دادن نعمت ها می نمایی، ای پروردگار ما و ای آقای ما و مولای ما و نهایت رغبت ما. به حق خودت و به حق محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین و محمد بن علی و جعفر بن محمد و موسی بن جعفر و علی بن موسی و محمد بن علی و علی بن محمد و حسن بن علی و قائم المهدی امامان هدایتگر علیهم السلام، بر محمد و آل محمد درود فرست و از تو ای خدا می خواهم که خلقت مرا با آتش زشت نسازی و با من آن کنی که خودت شایسته آنی ... و سپس هر حاجتی داری از خدا می خواهی.⁽³⁾

همچنین بگو: خدا حقیقتا پروردگار من است. پروردگارا، هر چیز بزرگی شایسته توست و تو شایسته این امور هستی، پس بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا در برابر آزمایشاتت یاریگر باش. ای کسی که مرا نیک امتحان می کند، ای کسی از گذشته های دور مرا بخشده ای، کسی که هیچ گاه به خاطر چیزی از او بی نیاز نخواهیم بود و ای کسی که در هر چیزی نیاز به اوست. ای کسی که رزق همه چیز را می دهی، ای کسی که بازگشت همه چیز به سوی توست، بر محمد و آل محمد درود فرست و سرپرستی مرا به عهده گیر و آن را به کسی غیر خودت از بدان خلقت واگذار نکن، همان گونه که مرا آفریدی، مرا تباه نکن.

اللَّهُمَّ إِنِّي أَدْعُوكَ لِهَمٍّ لَا يُفَرِّجُهُ غَيْرُكَ وَ لِرَحْمَةٍ لَا تُنَالُ إِلَّا بِكَ وَ لِكَرْبٍ لَا يَكْشِفُهُ سِوَاكَ وَ لِمَغْفِرَةٍ لَا تُبْلَغُ إِلَّا بِكَ وَ لِحَاجَةٍ لَا يَقْضِيهَا إِلَّا أَنْتَ اللَّهُمَّ فَكَمَا كَانَ مِنْ شَأْنَكِ إِلْهَامِيَ الدُّعَاءَ فَلْيَكُنْ مِنْ شَأْنَكِ الْإِجَابَةُ فِيمَا دَعَوْتُكَ لَهُ وَ النَّجَاةُ فِيمَا فَزِعْتُ إِلَيْكَ مِنْهُ .

اللَّهُمَّ إِنْ لَا أَكُنْ أَهْلًا أَنْ أَبْلُغَ رَحْمَتَكَ فَإِنَّ رَحْمَتَكَ أَهْلٌ أَنْ تَبْلُغَنِي لِأَنَّهَا وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ‌ءٍ وَ أَنَا شَيْ‌ءٌ فَلْتَسَعْنِي رَحْمَتُكَ يَا إِلَهِي يَا كَرِيمُ .

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِوَجْهِكَ الْكَرِيمِ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تُعْطِيَنِي فَكَاكَ رَقَبَتِي مِنَ النَّارِ وَ تُوجِبَ لِيَ الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِكَ وَ تُزَوِّجَنِي مِنَ الْحُورِ الْعِينِ بِفَضْلِكَ وَ تُعِيذَنِي مِنَ النَّارِ بِطَوْلِكَ وَ تُجِيرَنِي مِنْ غَضَبِكَ وَ سَخَطِكَ عَلَيَّ وَ تُرْضِيَنِي بِمَا قَسَمْتَ لِي وَ تُبَارِكَ لِي فِيمَا أَعْطَيْتَنِي وَ تَجْعَلَنِي لِأَنْعُمِكَ مِنَ الشَّاكِرِينَ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ امْنُنْ عَلَيَّ بِذَلِكَ وَ ارْزُقْنِي حُبَّكَ وَ حُبَّ كُلِّ مَنْ أَحَبَّكَ وَ حُبَّ كُلِّ عَمَلٍ يُقَرِّبُنِي إِلَي حُبِّكَ وَ مُنَّ عَلَيَّ بِالتَّوَكُّلِ عَلَيْكَ وَ التَّفْوِيضِ إِلَيْكَ وَ الرِّضَا بِقَضَائِكَ وَ التَّسْلِيمِ لِأَمْرِكَ حَتَّي لَا أُحِبَّ تَعْجِيلَ مَا أَخَّرْتَ وَ لَا تَأْخِيرَ مَا عَجَّلْتَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَ صَلَّي اللَّهُ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ افْعَلْ بِي كَذَا وَ كَذَا مِمَّا نُحِبُ‌⁽¹⁾.

بيان

هذه الأدعية أوردها الشيخ‌⁽²⁾رحمه الله في تعقيب هذه النوافل و تبعه غيره و يظهر من القرائن عدم اختصاصها بتلك النوافل‌⁽³⁾

و عندي أن الشيخ قدّس سرّه اجل و أتقي من أن يدلس أو يتسامح في وضع شي‌ء في غير موضعه المشروع فينقل الأدعية في غير موردها المقطوع.

بل كان الشيخ قدّس سرّه أتقي و أورع من أن ينقل تلك الأحاديث المتضمنة لتلك الأدعية و يسندها الي الأئمّة المعصومين لما في اسنادها من الضعف و الوهن، و مخالفة متونها للسيرة المعروفة من أدعية الأئمّة عليهم السلام من الابتداء بالثناء و التحميد، ثمّ الصلاة علي النبيّ و آله، ثمّ طلب الحوائج بما جري علي اللسان».

فالشيخ- شيخ الطائفة المحقة- لم يكن ليتسامح في نقل الأدعية في غير موردها أو يقيدها و هي مطلقة، بل كان يتسامح في أصل نقلها و جواز التمسك و التعلق بها، عملا بأخبار من بلغ- و تأسيسا لقاعدة التسامح في أدلة السنن- رجاء للداعي أن يثيبه اللّه عزّ و جلّ بالمغفرة و الرحمة و يتفضل عليه باجابة الدعاء و المسألة.

و لما كان سندها في غاية الوهن لا يوجب علما و لا عملا و لا صح اسنادها و نسبتها الي الأئمّة المعصومين عليهم السلام، احتاط في ذلك و أوردها في تعقيب الفرائض و النوافل تارة و في قنوتات الصلوات أخري ليشملها عمومات الامر بالدعاء. و لذلك تري أنّه قدس سره يذكر لفظ الدعاء مطلقا و لا يلتفت إلي ذكر سنده و لا الي ما في الخبر من شرح الدعاء و آثاره و فوائده الا قليلا.

علي أن المسلم من الروايات أن الدعاء قسمان: قسم هو موقت يجب التحفظ علي صورته كما ورد من دون تصرف فيه، و قسم هو غير موقت، يجوز انشاؤه أو اقتباسه من سائر الأدعية و التصرف فيها بما يناسب حال الداعي، اذا كان بالغا معرفته هذا المبلغ.

فمن الروايات التي تحكم بذلك ما نقله العلّامة المجلسيّ قدّس سرّه حين عقد في كتاب الأدعية بابا و ترجمه« باب جواز أن يدعي بكل دعاء و الرخصة في تأليفه». و ذكر نقلا من خطّ الشهيد- رحمه الله - عن عليّ عليه السلام قال:

قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله: ان الدعاء يرد البلاء و قد ابرم ابراما، قال الوشاء فقلت لعبد اللّه ابن سنان: هل في ذلك دعاء موقت؟ فقال: اما اني سألت الصادق عليه السلام فقال: نعم اما دعاء الشيعة المستضعفين ففي كل علة من العلل دعاء موقت: و أمّا المستبصرون البالغون فدعاؤهم لا يحجب.

و منها ما رواه الكليني في الكافي بالاسناد الي إسماعيل بن الفضل قال: سألت أبا عبد اللّه عليه السلام عن القنوت و ما يقال فيه، قال: ما قضي اللّه علي لسانك و لا أعلم فيه شيئا موقتا.

و منها ما رواه الشيخ و الكليني قدس سرهما عن الحلبيّ عن أبي عبد اللّه عليه السلام عن القنوت في الوتر هل فيه شي‌ء موقت يتبع و يقال؟ فقال: لا، اثن علي اللّه عزّ و جلّ و صل علي النبيّ صلّي اللّه عليه و آله و استغفر لذنبك العظيم، و كل ذنب عظيم.

فالدعاء الموقت هو الذي وقت بألفاظه و لا يجوز الزيادة عليه و لا النقيصة عنه حتّي بشي‌ء يسير من الاذكار، كما عرفت من انكار الأئمّة المعصومين علي أصحابهم حيث قالوا: « يا مقلب القلوب و الابصار» بدل« يا مقلب القلوب» و« يحيي و يميت و يميت و يحيي» بدل« يحيي و يميت» فقط، و غير ذلك من الموارد.

و أمّا الأدعية الواردة بألفاظ مختلفة في متونها كما في دعاء الالحاح الذي نقل في مورد البحث، فاختلاف ألفاظها يدلّ علي أنّها من الأدعية غير الموقتة التي يجوز التصرف فيها بما يناسب مقال الداعي و حاله.

و من موارد التصرف في الأدعية ما مر في ج 86 ص 369- 371 عند ذكر المؤلّف العلامة دعاء التمجيد« ما يمجد به الرب تبارك و تعالي نفسه» فتارة روي بعنوان تمجيد الرب نفسه، و تارة تصرف في العبارات بحيث صار تمجيد العبد ربّه بما كان يمجد الرب نفسه. و صرّح المؤلّف قدّس سرّه في ص 370 بأن القاري: لهذا الدعاء يغير الفقرات من التكلم الي الخطاب.

فاذا جاز التصرف في ألفاظ الدعاء غير الموقتة، بما يناسب حال الداعي و مقاله جاز قراءتها عند تعقيب الصلوات و هو أفضل الأوقات كأنّه ينشئ الدعاء من عند نفسه، لتناسب تلك الأدعية، فلا إشكال في ذلك أبدا.

خدایا تو را برای اندوهی می‌خوانم که کسی جز تو آن را نگشاید و برای رحمتی که جز به عنایت تو حاصل نگردد و دفع بلایی که کسی جز تو آن را نمی تواند برطرف کند و برای مغفرتی که جز به لطف تو نمی‌توان به آن رسید و حاجتی که کسی جز تو برآورده نکند. خدایا، چنان که از شأنت این بوده که دعا را بر من الهام کنی، پس باید ای آقای من، از شأنت این باشد که مرا در آنچه که تو را بدان خواندم اجابت نمایی و مرا از آنچه که از آن به تو پناه آوردم، نجات دهی.

پروردگارا، اگر من شایسته رسیدن به رحمتت نبودم، همانا رحمت تو شایسته است که به من برسد و مرا فرا گیرد، چرا که رحمت تو همه چیز را فرا گرفته و من هم یکی از آن چیزها هستم، پس باید رحمتت مرا هم فرا بگیرد. ای خدای من و ای کریم.

پروردگارا، از تو به حق ذات بزرگوارت می‌خواهم بر محمّد و اهل بیتش درود فرستی و با فضل و بزرگواریت مرا از آتش جهنم رهایی دهی و وارد بهشت کنی و به ازدواج حورالعین درآوری و با کرمت از آتش حفظ کنی و از غضب و خشمت نسبت به من پناه دهی و از آنچه سهم من کرده ای مرا راضی نمایی و به آنچه به من داده ای برکت دهی و مرا از کسانی قرار دهی که شکر نعمت هایت را به جا می آورند.

پروردگارا، بر محمد و آل محمد درود فرست و با این کار بر گردن من منت گذار و دوست داشتن خودت و هرکس که دوستدار توست و دوست داشتن هر عملی که مرا به حب تو نزدیک می کند، را روزی من کن. با توکل کردن به تو و واگذار کردن امورم به خودت و خشنودی به قضایت و تسلیم شدن به امرت، بر من منت گذار. تا زود رسیدن آنچه که به تأخیر انداخته ای و دیر رسیدن آنچه که به تأخیر انداخته ای را نخواهم. ای مهربان ترین مهربانان. بر محمد و آل او درود فرست و با من این گونه و آن گونه که دوست داری رفتار کن.1

توضیح

این دعا را شیخ⁽⁴⁾

رحمة الله علیه در تعقیبات این نافله ها ذکر کرده و بقیه هم از وی پیروی کرده اند. از قرائن مشخص می شود که این دعا مختص این نافله ها نیستند، همان طور که سید مرتضی رضی الله عنه بدان اشاره کرده است. به زودی تمامی اسناد دعایی که از کافی ذکر شد، در کتاب دعا ذکر خواهد شد. این دعا هیچ اختصاصی به این نافله ها ندارد.

عنه و سيأتي للدعاء المروي عن الكافي أسانيد جمة في كتاب الدعاء و لا اختصاص لشي‌ء منها بهذا الموضع.

توضيح

يا من أظهر الجميل قَالَ الشَّيْخُ الْبَهَائِيُّ قُدِّسَ سِرُّهُ رُوِيَ فِي تَأْوِيلِهِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ لَهُ مِثَالٌ فِي الْعَرْشِ فَإِذَا اشْتَغَلَ بِالرُّكُوعِ وَ السُّجُودِ

ترجمه نشده

توضیح

«یا من اظهر الجمیل»، شیخ بهایی قدس سره گفته است: در تأویل این دعا از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: هیچ مؤمنی نیست مگر اینکه همانند او در عرش وجود دارد. پس وقتی مشغول رکوع و سجود

وَ نَحْوِهَا فَعَلَ مِثَالُهُ مِثْلَ فِعْلِهِ فَعِنْدَ ذَلِكَ تَرَاهُ الْمَلَائِكَةُ فَيُصَلُّونَ وَ يَسْتَغْفِرُونَ لَهُ وَ إِذَا اشْتَغَلَ الْعَبْدُ بِمَعْصِيَةٍ أَرْخَي اللَّهُ عَلَي مِثَالِهِ سِتْراً لِئَلَّا تَطَّلِعَ الْمَلَائِكَةُ عَلَيْهَا فَهَذَا تَأْوِيلُ يَا مَنْ أَظْهَرَ الْجَمِيلَ وَ سَتَرَ الْقَبِيحَ.

يَا مَنْ لَمْ يُؤَاخِذْ بِالْجَرِيرَةِ أي لم يعجل عقوبة المعصية في الدنيا حلما

و امثال اینها شود، کسی که مثال اوست هم مثل او این کار را انجام می دهد و در این هنگام ملائکه ها او را می بینند و بر او درود می فرستند و برای او طلب آمرزش می کنند و وقتی بنده مشغول گناه است، خدا بر روی مثال او پوششی قرار می دهد تا ملائکه آن را نبینند و این تأویل «یا من اظهر الجمیل و ستر القبیح» است.

«یا من لم یؤاخذ بالجریرة»، یعنی برای عقوبت کردن برای معصیت در دنیا از روی بردباری

و كرما لعل العاصي يتوب منها فيسلم من عقابها و الصفح التجاوز عن الذنوب و النجوي الكلام الخفي أن لا تشوه خلقي أي لا تقبح خلقي بالنار.

«4»

الْعُيُونُ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ رَجَاءِ بْنِ أَبِي الضَّحَّاكِ قَالَ: كَانَ الرِّضَا عليه السلام فِي طَرِيقِ خُرَاسَانَ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ يَعْنِي مِنْ سَجْدَةِ الشُّكْرِ بَعْدَ صَلَاةِ الظُّهْرِ قَامَ فَصَلَّي سِتَّ رَكَعَاتٍ يَقْرَأُ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ يُسَلِّمُ فِي كُلِّ رَكْعَتَيْنِ وَ يَقْنُتُ فِي ثَانِيَةِ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ الرُّكُوعِ وَ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ ثُمَّ يُؤَذِّنُ ثُمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ وَ يَقْنُتُ فِي الثَّانِيَةِ فَإِذَا سَلَّمَ قَامَ وَ صَلَّي الْعَصْرَ فَإِذَا سَلَّمَ جَلَسَ فِي مُصَلَّاهُ يُسَبِّحُ اللَّهَ وَ يُحَمِّدُهُ وَ يُكَبِّرُهُ وَ يُهَلِّلُهُ مَا شَاءَ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَةً يَقُولُ فِيهَا مِائَةَ مَرَّةٍ حَمْداً لِلَّهِ‌⁽¹⁾.

و کرم، عجله نمی کند، چرا که شاید گناهکار از گناهش توبه کند و از عقاب او در امان بماند. «الصفح» یعنی از گناه گذشتن. «النجوی» یعنی سخن آهسته. «أن لا تشوّه خلقی»، یعنی خلقتم را با آتش زشت نکن.

روایت 4

العیون: رجاء بن ابوضحاک گفته است: امام رضا علیه السلام در راه خراسان بود، وقتی سرش را بلند می کرد - از سجده شکر بعد از نماز ظهر - برخاسته و شش رکعت نماز می خواند و در هر رکعت، سوره حمد و توحید می خواند و در هر دو رکعت سلام می گفت و در رکعت دوم هر دو رکعت، قبل از رکوع و بعد از قرائت قنوت می گرفت. سپس اذان می گفت و بعد دو رکعت نماز می خواند و در رکعت دوم قنوت می گرفت و وقتی سلام این نماز را می گفت؛ برمی خاست و نماز عصر را می خواند. و وقتی سلام می گفت، در جایگاه نمازش می نشست و هر چه دوست داشت؛ خدا را تسبیح و حمد می گفت و تکبیر و تهلیل می نمود، سپس یک سجده می کرد و در آن صد مرتبه «حمداً لله» می گفت.⁽²⁾

فائدة

المشهور أن وقت نافلة العصر بعد الفراغ من الظهر إلي أن يزيد الفي‌ء أربعة أقدام أو ذراعين و قيل حتي يصير ظل كل شي‌ء مثليه و قيل يمتد بامتداد الفريضة و الأظهر الأول بالمعني الذي ذكرناه في نافلة الظهر فإن خرج قبل تلبسه بركعة صلي العصر و قضاها و إلا أتمها علي المشهور و قد عرفت مستنده.

ثم اعلم أن المشهور عدم جواز تقديم نافلتي الظهر و العصر علي الزوال لكن قد ورد في بعض الأخبار أن النافلة مثل الهدية متي ما أتي بها قبلت و في بعضها فقدم منها ما شئت و أخر منها ما شئت و في بعضها صلاة النهار ست عشرة ركعة أي النهار شئت إن شئت في أوله و إن شئت في وسطه و إن شئت في آخره.

و يمكن الجمع بينها بحمل أخبار الجواز علي من علم من حاله أنه إن لم يقدمها اشتغل عنها و لم يتمكن من قضائها كما فعله الشيخ رحمه الله أو بحمل أخبار عدم التقديم علي الأفضلية كما استوجهه في الذكري و لا يخلو من قوة و إن كان ما فعله الشيخ أحوط مع تأيده ببعض الأخبار الدالة علي وجه الجمع و الله يعلم.

نکته

مشهور است وقت نافله عصر از پایان نماز ظهر تا زمانی است که اندازه شاخص - سایه - به چهار قدم یا دو ذراع برسد. گفته شده است: تا زمانی است که سایه هر چیز دو برابرش شود. گفته شده است: به اندازه زمان نماز واجب است. اولی ظاهرتر است، به این معنایی که در نافله ظهر گفتیم؛ پس اگر این وقت بگذرد، قبل از اینکه او یک رکعت بخواند، اول نماز عصر را می خواند و سپس قضای نافله را می خواند و گرنه طبق نظر مشهور، نماز نافله را تمام می کند - و بعد نماز عصر را می خواند -. مستند این نظر را دانستی .

سپس بدان، مشهور این است که جایز نیست قبل از زوال آفتاب نافله ظهر و عصر خوانده شود، ولی در برخی روایات آمده که نافله به منزله هدیه است؛ پس هر موقع داده شود قبول می شود. از طرفی در برخی روایات آمده که هر کدام را که می خواهی اول و هر کدام را می خواهی آخر بخوان. در برخی روایات دیگر آمده است: نمازهایی که روز خوانده می شود، شانزده رکعت است که در هر وقت از روز می توانی بخوانی؛ اگر خواستی در آغاز روز بخوان و اگر خواستی در وسط روز و اگر خواستی در آخر روز بخوان.

ممکن است بتوان بین این روایت ها این گونه جمع کرد که اخباری که این کار را جایز می دانند بر کسی حمل شود که می داند اگر این نافله ها را قبل از زوال آفتاب نخواند، نمی تواند بعدا بخواند و قادر به قضای آن هم نیست، همان طور که شیخ رحمة الله علیه همین کار را کرده است. یا این که اخباری را که خواندن نافله را قبل از زوال آفتاب جایز نمی دانند، بر افضل بودن این کار حمل کنیم؛ همان طور که در کتاب ذکری به این نکته توجه شده است. این نظر خالی از قوت نیست؛ هر چند کاری که شیخ کرده، موافق احتیاط است. از طرفی برخی اخبار، همین وجهی را که شیخ بر مبنای آن بین این دو گروه از روایت ها را جمع کرده است، تایید می کنند. خدا خودش می داند .

باب 4 نوافل المغرب و فضلها و آدابها و تعقيباتها و سائر الصلوات المندوبة بينها و بين العشاء

روايات

«1»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ أَدْبارَ السُّجُودِ⁽¹⁾فَقَالَ هِيَ السُّنَّةُ بَعْدَ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ فَلَا تَدَعْهَا فِي سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ⁽²⁾.

«2»

الْمِصْبَاحُ لِلشَّيْخِ، قَالَ رُوِيَ: أَنَّهُ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَةِ الْأُولَي مِنْ نَافِلَةِ الْمَغْرِبِ سُورَةَ الْجَحْدِ وَ فِي الثَّانِيَةِ سُورَةَ الْإِخْلَاصِ وَ فِيمَا عَدَاهُ مَا اخْتَارَ.

قَالَ وَ رُوِيَ: أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ الْعَسْكَرِيَّ عليه السلام كَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَةِ الثَّالِثَةِ الْحَمْدَ وَ أَوَّلَ الْحَدِيدِ إِلَي قَوْلِهِ وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ وَ فِي الرَّابِعَةِ الْحَمْدَ وَ آخِرَ الْحَشْرِ⁽³⁾.

«3»

إِرْشَادُ الْمُفِيدِ، وَ الْخَرَائِجُ، رُوِيَ: أَنَّ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام لَمَّا خَرَجَ بِزَوْجَتِهِ أُمِّ الْفَضْلِ مِنْ عِنْدِ الْمَأْمُونِ وَ وَصَلَ شَارِعَ الْكُوفَةِ وَ انْتَهَي إِلَي دَارِ الْمُسَيَّبِ عِنْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ دَخَلَ الْمَسْجِدَ وَ كَانَ فِي صَحْنِهِ نَبِقَةٌ لَمْ تَحْمِلْ بَعْدُ فَدَعَا بِكُوزٍ فَتَوَضَّأَ فِي وَسَطِهَا وَ قَامَ فَصَلَّي بِالنَّاسِ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ فَقَرَأَ فِي الْأُولَي الْحَمْدَ وَ إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ فِي الثَّانِيَةِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَلَمَّا سَلَّمَ جَلَسَ هُنَيْئَةً وَ قَامَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُعَقِّبَ تَعْقِيباً تَامّاً فَصَلَّي النَّوَافِلَ الْأَرْبَعَ وَ عَقَّبَ بَعْدَهَا وَ سَجَدَ سَجْدَتَيِ الشُّكْرِ فَلَمَّا انْتَهَي إِلَي النَّبِقَةِ رَآهَا النَّاسُ حَمَلَتْ حَمْلًا حَسَناً فَأَكَلُوا مِنْهَا فَوَجَدُوا

باب چهارم : نافله های مغرب و فضیلت و آداب و احکام و تعقیبات آن و سایر نمازهای مستحبی که بین نماز مغرب و عشا خوانده می شود.

روایات

روایت 1

دعائم الاسلام: از حضرت علی علیه السلام در باره تفسیر سخن خدای عزوجل «و أدبار السجود»⁽⁴⁾

سؤال شد، فرمود: منظور از آن نماز نافله بعد از نماز مغرب است؛ پس در سفر و غیر سفر آن را ترک نکن.⁽⁵⁾

روایت 2

مصباح الشیخ: گفت: روایت است در رکعت اول نافله مغرب، سوره کافرون و در رکعت دوم سوره توحید خوانده می شود و در بقیه، هر سوره ای را می توان خواند.

گفته است: روایت است امام حسن عسکری علیه السلام در رکعت سوم، سوره حمد و اول سوره حدید را تا این قسمت از آیه «إنه علیم بذات الصدور» و در رکعت چهارم، سوره حمد و آخر سوره حشر را می خواند.⁽⁶⁾

روایت 3

ارشاد المفید و خرایج: روایت است وقتی امام جواد علیه السلام از نزد مأمون به همراه همسرش ام الفضل بیرون آمد و به مرکز کوفه رسید و هنگام غروب به - محله - دارالمسیّب فرود آمد؛ وارد مسجد شد و در صحن مسجد نخل خرمایی بود که هرگز بار نداده بود. پس حضرت کوزه ای خواست و در کنار نخل خرما وضو گرفت و برخاست و نماز مغرب را برای مردم خواند. در رکعت اول سوره حمد و سوره نصر و در رکعت دوم سوره حمد و سوره توحید را خواند. وقتی سلام نماز را گفت، به آرامی و اندکی نشست و بدون اینکه تعقیب کاملی را بخواند برخاست و سپس نافله های چهارگانه را خواند و بعد از اینها تعقیبات را خواند و دو سجده شکر بجا آورد. پس چون به نخل رسید، مردم به نخل نگاه کردند و دیدند خرمای نیکی داده است و از آن خوردند؛

نَبِقاً لَا عَجَمَ لَهُ حُلْواً⁽¹⁾.

أقول

و في الإرشاد⁽²⁾ثم جلس هنيهة يذكر الله جل اسمه و قام من غير أن يعقب فصلي النوافل الأربع.

«4»

مَجَالِسُ الصَّدُوقِ‌⁽³⁾، وَ ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ مِسْكِينٍ عَنْ أَبِي الْعَلَاءِ الْخَفَّافِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: مَنْ صَلَّي الْمَغْرِبَ ثُمَّ عَقَّبَ وَ لَمْ يَتَكَلَّمْ حَتَّي يُصَلِّيَ رَكْعَتَيْنِ كُتِبَتَا لَهُ فِي عِلِّيِّينَ فَإِنْ صَلَّي أَرْبَعاً كُتِبَتْ لَهُ حَجَّةٌ مَبْرُورَةٌ⁽⁴⁾.

«5»

تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبارَ السُّجُودِ قَالَ أَرْبَعُ رَكَعَاتٍ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَ إِدْبَارَ النُّجُومِ رَكْعَتَانِ قَبْلَ صَلَاةِ الصُّبْحِ‌⁽⁵⁾.

«6»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الطَّيَالِسِيِّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: الرَّكْعَتَانِ اللَّتَانِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ هُمَا أَدْبَارَ السُّجُودِ وَ الرَّكْعَتَانِ اللَّتَانِ بَعْدَ الْفَجْرِ إِدْبَارَ النُّجُومِ‌⁽⁶⁾.

«7»

الْخِصَالُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ فِي آخِرِ سَجْدَةٍ مِنَ النَّافِلَةِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ وَ إِنْ قَالَهُ كُلَّ لَيْلَةٍ فَهُوَ أَفْضَلُ- اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِوَجْهِكَ الْكَرِيمِ وَ اسْمِكَ الْعَظِيمِ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَغْفِرَ لِي ذَنْبِيَ الْعَظِيمَ سَبْعَ مَرَّاتٍ انْصَرَفَ وَ قَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ‌⁽⁷⁾.

حلاوتی داشت که هیچ نقصی در آن نبود.⁽⁸⁾

مؤلف

در کتاب ارشاد⁽⁹⁾

آمده است: سپس قدری نشست و خدا را که نامش بزرگ باد ذکر کرد و بی آنکه تعقیبی بخواند ایستاد و نافله های چهارگانه را خواند.

روایت 4

مجالس الصدوق⁽¹⁰⁾

و ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس نماز مغرب و سپس تعقیبات آن را بخواند و حرف نزند تا اینکه دو رکعت نماز بخواند، این دو رکعت برای او در اعلی علیین ثبت می شود و اگر چهار رکعت نماز بخواند؛ حج مبرور و نیکو برای او نوشته می شود.⁽¹¹⁾

روایت 5

تفسیر علی بن ابراهیم: محمد ابونصر گفته است: از امام رضا علیه السلام درباره تفسیر آیه «و من اللیل فسبحه و أدبار السجود»،{ و پاره ای از شب را، و به دنبال سجده ات او را تسبیح گوی.} پرسیدم، فرمود: منظور چهار رکعت نافله بعد از نماز مغرب است. «أدبار النجوم»، دو رکعت قبل از نماز صبح است.⁽¹²⁾

روایت 6

قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام فرمود: دو رکعت نماز نافله بعد از نماز نماز مغرب، همان ادبار السجود و دو رکعت نماز نافله بعد از طلوع فجر، همان ادبار النجوم هستند.

روایت 7

الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در آخر سجده نماز نافله بعد از نماز مغرب و در شب جمعه این دعا را بگوید - و اگر هر شب بگوید بهتر است - : «پروردگارا، من به حق ذات کریم و اسم عظیمت می خواهم که بر محمد و آل محمد درود فرستی و گناهان بزرگ مرا ببخشی» و هفت بار این دعا را بگوید؛ آن را تمام کند، در حالی که خدا وی را آمرزیده است.

«8»

الْعُيُونُ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ فِي نَافِلَةِ الظُّهْرِ عَنْ رَجَاءِ بْنِ أَبِي الضَّحَّاكِ: فِي بَيَانِ عَمَلِ الرِّضَا عليه السلام فِي طَرِيقِ خُرَاسَانَ قَالَ إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ تَوَضَّأَ وَ صَلَّي الْمَغْرِبَ ثَلَاثاً بِأَذَانٍ وَ إِقَامَةٍ وَ قَنَتَ فِي الثَّانِيَةِ قَبْلَ الرُّكُوعِ وَ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ فَإِذَا سَلَّمَ جَلَسَ فِي مُصَلَّاهُ يُسَبِّحُ اللَّهَ تَعَالَي وَ يُحَمِّدُهُ وَ يُكَبِّرُهُ وَ يُهَلِّلُهُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَةَ الشُّكْرِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَ لَمْ يَتَكَلَّمْ حَتَّي يَقُومَ فَيُصَلِّيَ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ بِتَسْلِيمَتَيْنِ يَقْنُتُ فِي كُلِّ رَكْعَتَيْنِ فِي الثَّانِيَةِ قَبْلَ الرُّكُوعِ وَ بَعْدَ الْقِرَاءَةِ وَ كَانَ يَقْرَأُ فِي الْأُولَي مِنْ هَذِهِ الْأَرْبَعِ الْحَمْدَ وَ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ وَ فِي الثَّانِيَةِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الْبَاقِيَتَيْنِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُمَّ يَجْلِسُ بَعْدَ التَّسْلِيمِ فِي التَّعْقِيبِ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ يُفْطِرُ⁽¹⁾.

فائدة

اعلم أن المشهور أن وقت نافلة المغرب بعدها إلي ذهاب الحمرة المغربية و ظاهر المعتبر و المنتهي اتفاق الأصحاب عليه و ذهب الشهيد رحمه الله في الدروس و الذكري إلي امتداد وقتها بوقت المغرب و مال إليه بعض من تأخر عنه وَ يَشْهَدُ لَهُ صَحِيحَةُ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ‌⁽²⁾قَالَ: صَلَّيْتُ خَلْفَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام الْمَغْرِبَ بِالْمُزْدَلِفَةِ فَقَامَ فَصَلَّي الْمَغْرِبَ ثُمَّ صَلَّي الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ وَ لَمْ يَرْكَعْ بَيْنَهُمَا ثُمَّ صَلَّيْتُ خَلْفَهُ بَعْدَ ذَلِكَ بِسَنَةٍ فَلَمَّا صَلَّي الْمَغْرِبَ قَامَ فَتَنَفَّلَ بِأَرْبَعِ رَكَعَاتٍ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّي الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ.

إذ ظاهر أن بعد المجي‌ء بالمزدلفة يخرج وقت فضيلة المغرب و يؤيده الأخبار الدالة علي استحباب تأخير العشاء إذ الظاهر أن عدم جواز إيقاع النافلة بعد دخول وقت العشاء لئلا يزاحمها و بالجملة الظاهر جواز الإتيان بالنافلة بعد ذهاب الحمرة إن لم يزاحم الفريضة كثيرا بأن يؤخرها عن وقت فضلها لكن الأحوط إيقاع النافلة بعدها.

روایت 8

العیون: رجاء بن ابوضحاک در بیان عمل امام رضا علیه السلام در راه خراسان، گفته است: وقتی خورشید غروب می کرد، امام رضا علیه السلام وضو می گرفت و نماز مغرب را سه رکعت همراه با اذان و اقامه می خواند. در رکعت دوم قبل از رکوع و بعد از قرائت، قنوت می گرفت و وقتی سلام نماز را می گفت، در جایگاه نمازش می نشست و هر قدر که می خواست خدا را تسبیح و حمد می گفت و تکبیر و تهلیل می نمود. سپس یک بار سجده شکر می کرد. سپس سرش را بلند می کرد و حرف نمی زد تا اینکه چهار رکعت نماز، با دو سلام بخواند. در هر دو رکعت، در رکعت دوم قبل از رکوع و بعد از قرائت قنوت می گرفت. در رکعت اول این چهار رکعت، سوره حمد و سوره کافرون و در رکعت دوم - سوره حمد - و سوره توحید می خواند. در دو رکعت باقی مانده، سوره حمد و سوره توحید را می خواند. سپس بعد از سلام، در تعقیبات هر قدر که می خواست می نشست و سپس افطار می کرد.

نکته

مشهور است وقت نافله مغرب بعد از غروب خورشید تا از بین رفتن سرخی طرف مغرب است. ظاهر کتاب المعتبر و کتاب المنتهی این است که علما در این نکته اتفاق نظر دارند. به نظر شهید رحمة الله علیه در کتابهای دروس و ذکری، وقت نافله مغرب به اندازه وقت خود نماز مغرب است. برخی از کسانی که از شهید متأخرند، به این نظر متمایل شده اند. صحیحه ابان بن تغلب⁽³⁾شاهد و دلیل این نظر است آنجا که گفته است: در مزدلفه پشت سر امام صادق علیه السلام نماز می خواندم. حضرت نماز مغرب و سپس نماز عشا را خواند و بین آنها رکوع نکرد. - بین این دو نمازی نخواند -. سال بعد دوباره پشت سر حضرت نماز خواندم، وقتی نماز مغرب را خواند؛ برخاست و چهار رکعت نماز نافله خواند، سپس اقامه گفت و نماز عشا را خواند .

چرا که ظاهر حدیث این است که بعد از آمدن به مزدلفه، وقت فضیلت نماز مغرب می گذرد. این نظر را اخباری که بر استحباب تأخیر نماز عشا دلالت دارند، تأیید می کند؛ چرا که ظاهر این است بعد از وارد شدن وقت نماز عشا، خواندن نماز نافله جایز نیست چون با نماز عشا تداخل می کند. خلاصه، ظاهر این است که بعد از رفتن سرخی طرف مغرب، خواندن نافله جایز است. البته در صورتی که با نماز واجب تداخل نکند، به این صورت که نماز واجب را از وقت فضیلتش به تأخیر اندازد، ولی احتیاط این است که نماز نافله، بعد از نماز واجب خوانده شود.

«9»

فَلَاحُ السَّائِلِ، هَارُونُ بْنُ مُوسَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مَابُنْدَادَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هُلَيْلٍ الْكَرْخِيِّ عَنْ حَاتِمِ بْنِ الْفَرَجِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَي بْنَ جَعْفَرٍ عليه السلام عَمَّا يُقْرَأُ فِي الْأَرْبَعِ فَكَتَبَ بِخَطِّهِ عليه السلام فِي أَوَّلِ رَكْعَةٍ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ فِي الثَّانِيَةِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الْأَخِيرَتَيْنِ فِي أَوَّلِ رَكْعَةٍ مِنْهَا أَرْبَعُ آيَاتٍ مِنْ أَوَّلِ الْبَقَرَةِ وَ مِنْ وَسَطِ السُّورَةِ وَ إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ⁽¹⁾ثُمَّ يُقْرَأُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً وَ يُقْرَأُ فِي الرَّكْعَةِ الرَّابِعَةِ آيَةُ الْكُرْسِيِّ وَ آخِرُ سُورَةِ الْبَقَرَةِ ثُمَّ يُقْرَأُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً⁽²⁾

ذَكَرَ رِوَايَةً أُخْرَي بِمَا يُقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الْأَوَّلَتَيْنِ ذَكَرَ شَيْخُنَا جَدِّيَ السَّعِيدُ أَبُو جَعْفَرٍ الطُّوسِيُّ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّهُ يُقْرَأُ فِي أَوَّلِ رَكْعَةٍ مِنْ نَوَافِلِ الْمَغْرِبِ الْحَمْدُ وَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ فِي الثَّانِيَةِ الْحَمْدُ وَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ‌⁽³⁾

وَ أَمَّا الرَّكْعَتَانِ الثَّالِثَةُ وَ الرَّابِعَةُ فَرَوَي أَبُو الْمُفَضَّلِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ- عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ الْعَيَّاشِيِّ عَنْ أَبِيهِ- عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَمْرَكِيِّ وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شُجَاعٍ عَنِ الْقَاسِمِ الْهَرَوِيِّ- عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْآدَمِيِّ رَفَعَهُ إِلَي أَبِي الْحَسَنِ وَ أَبِي جَعْفَرٍ عليهما السلام أَنَّهُمَا كَانَا يَقْرَءَانِ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الثَّالِثَةِ وَ الرَّابِعَةِ مِنْ نَوَافِلِ الْمَغْرِبِ فِي الثَّالِثَةِ الْحَمْدَ وَ أَوَّلَ الْحَدِيدِ إِلَي عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ وَ فِي الرَّابِعَةِ الْحَمْدَ وَ آخِرَ الْحَشْرِ⁽⁴⁾.

مِصْبَاحُ الْمُتَهَجِّدِ وَ غَيْرُهُ: وَ يُسْتَحَبُّ أَنْ يُقْرَأَ فِي الرَّكْعَةِ الْأُولَي الْحَمْدُ مَرَّةً وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ إِلَي قَوْلِهِ وَ مِنْ وَسَطِ السُّورَةِ وَ إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ إِلَي قَوْلِهِ يَعْقِلُونَ إِلَي قَوْلِهِ وَ رُوِيَ أَنَّهُ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَةِ الْأُولَي سُورَةَ الْجَحْدِ وَ فِي الثَّانِيَةِ سُورَةَ الْإِخْلَاصِ وَ فِيمَا عَدَاهُ مَا اخْتَارَهُ وَ رُوِيَ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ الْعَسْكَرِيَّ عليه السلام كَانَ يَقْرَأُ فِي الثَّالِثَةِ الْحَمْدَ وَ أَوَّلَ الْحَدِيدِ إِلَي قَوْلِهِ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ

روایت 9

فلاح السائل: حاتم بن فرج گفته است: از امام کاظم علیه السلام درباره چیزهایی که در نافله های چهارگانه خوانده می شود پرسیدم، با خط خودش نوشت: در رکعت اول، سوره توحید و در رکعت دوم، سوره قدر می خوانی. در دو رکعت آخری، در رکعت اول، چهار آیه از سوره بقره و از وسط سوره آیه «و الهکم اله واحد⁽⁵⁾» و سپس پانزده مرتبه سوره توحید را می خوانی و در رکعت چهارم، آیة الکرسی و آخر سوره بقره و سپس سوره توحید را پانزده مرتبه می خوانی.⁽⁶⁾

روایت دیگری را در مورد آنچه که در دو رکعت اول نافله مغرب خوانده می شود، ذکر کرده است: شیخ و جدّ سعادتمندم ابوجعفر طوسی رضوان الله علیه گفته است که در رکعت اول نافله مغرب، سوره حمد و سه مرتبه سوره توحید و در رکعت دوم؛ سوره حمد و سوره قدر خوانده می شود.

در مورد رکعت سوم و چهارم در حدیثی آمده است که ابوالحسن و امام باقر علیهما السلام در دو رکعت سوم و چهارم نافله مغرب، در رکعت سوم، سوره حمد و اول سوره حدید تا قسمت «علیم بذات الصدور» و در رکعت چهارم؛ سوره حمد و آخر سوره حشر را می خواندند.⁽⁷⁾

مصباح المتهجد و غیر آن: مستحب است در رکعت اول سوره حمد یک بار و سوره توحید سه بار خوانده شود تا سخن حضرت که فرمود: «و من وسط السوره و الهکم اله واحد» تا سخنش: «یعقلون» تا سخنش: روایت است که در رکعت اولی سوره کافرون و در رکعت دومی سوره توحید و در بقیه، هر سوره ای را می تواند بخواند. روایت است که امام حسن عسکری علیه السلام در رکعت سوم سوره حمد و اول سوره حدید تا این قسمت از سوره «انّه علیم بذات الصدور»

وَ فِي الرَّابِعَةِ الْحَمْدَ وَ آخِرَ الْحَشْرِ⁽¹⁾.

بيان

الأربع الآيات من أول البقرة إلي قوله تعالي هُمُ الْمُفْلِحُونَ إن لم تكن الم آية و إلا فإلي قوله يُوقِنُونَ و قد اختلف القراء في ذلك و الأول أولي و من وسط البقرة آيتان وَ إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ الْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِيفِ الرِّياحِ وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ .

و الظاهر أن آخر البقرة من آمَنَ الرَّسُولُ إلي آخرها و يحتمل أن يكون من قوله لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ كما سيأتي في صلاة أخري و يحتمل أن يراد آية واحدة من آخرها و هي قوله سبحانه لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إلي آخرها و الأخير أظهر لفظا و الأوسط احتياطا و الأول بحسب بعض القرائن.

و آخر الحشر من قوله لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ إلي آخر السورة كما فهمه الأصحاب و إن احتمل أن يكون من قوله هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ إلي آخرها.

«10»

فَلَاحُ السَّائِلِ، ذَكَرَ مَا يَزِيدُهُ مِنَ الدُّعَاءِ فِي آخِرِ سَجْدَةٍ مِنْ نَوَافِلِ الْمَغْرِبِ وَ فَضْلِ ذَلِكَ رَوَي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْيَزْدَآبَادِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَيْفٍ عَنْ أَخِيهِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ فِي آخِرِ سَجْدَةٍ مِنَ النَّافِلَةِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ وَ إِنْ فَعَلَهُ كُلَّ لَيْلَةٍ كَانَ أَفْضَلَ يَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِوَجْهِكَ الْكَرِيمِ وَ بِاسْمِكَ الْعَظِيمِ وَ مُلْكِكَ الْقَدِيمِ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تَغْفِرَ لِي ذَنْبِيَ الْعَظِيمَ إِنَّهُ لَا يَغْفِرُ الْعَظِيمَ إِلَّا الْعَظِيمُ سَبْعَ مَرَّاتٍ فَإِذَا قَالَهُ انْصَرَفَ وَ قَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي يَعْدِلُ سِتِّينَ حَجَّةً مِنْ أَقْصَي

و در رکعت چهارم، سوره حمد و آخر سوره حشر را می خواند.⁽²⁾

توضیح

چهار آیه از سوره بقره در صورتی که الم آیه نباشد تا «هم المفلحون»، و اگر الم آیه حساب شود، تا «یوقنون» خواهد بود. قاریان در این باره با هم اختلاف دارند، نظر اولی بهتر است. و از وسط بقره دو آیه است «و الهکم اله واحد لا اله الا الله هو الرحمن الرحیم ان فی خلق السموات و الارض و اختلاف اللیل و النهار و الفلک التی تجری فی البحر بما ینفع الناس و ما انزل الله من السماء ماء فأحیا الارض بعد موتها و بث فیها من کل دابه و تصریف الریاح و السحاب المسخر بین السماء و الارض لایات لقوم یعقلون»، {و معبود شما، معبود یگانه‌ای است که جز او هیچ معبودی نیست، [و اوست] بخشایشگر مهربان. راستی که در آفرینش آسمانها و زمین، و در پی یکدیگر آمدن شب و روز، و کشتیهایی که در دریا روانند با آنچه به مردم سود می‌رساند، و [همچنین] آبی که خدا از آسمان فرو فرستاده، و با آن، زمین را پس از مردنش زنده گردانیده، و در آن هر گونه جنبنده‌ای پراکنده کرده، و [نیز در] گردانیدن بادها، و ابری که میان آسمان و زمین آرمیده است، برای گروهی که می‌اندیشند، واقعاً نشانه‌هایی [گویا] وجود دارد. }

ظاهرا آخر بقره از «آمن الرسول» تا آخر سوره بقره است. یا ممکن است از آیه «لله ما فی السموات» تا آخر سوره باشد، همان طور که در مورد نماز دیگر همین نکته آمده است. یا ممکن است منظور یک آیه آخر سوره بقره باشد که آیه آخر این است: «لا یکلف الله نفسا» تا آخر سوره. نظر آخری با توجه به لفظ آخر سوره، ظاهرتر و نظر وسطی موافق احتیاط و نظر اول به حسب برخی قرائن، می توانند قابل قبول باشند .

آخر سوره حشر از آیه «لو انزلنا هذا القرآن» تا آخر سوره است، همان طور که علما چنین برداشت نموده اند؛ هر چند ممکن است از آیه «هو الذی لا اله الا هو» تا آخر سوره باشد.

روایت 10

فلاح السائل: ذکر دعایی که در آخر سجده نافله هایی مغرب اضافه می شود و فضیلت آن: امام صادق علیه السلام فرموده است: هر کس در آخر سجده نافله بعد از نماز مغرب در شب جمعه - و اگر هر شب بگوید بهتر است - هفت بار بگوید: «پروردگارا، من به حق ذات کریم و اسم عظیم و ملک قدیمت از تو می خواهم که بر محمد و آل محمد درود فرستی و گناهان بزرگ مرا ببخشی، چرا که گناه بزرگ را فقط بزرگ می بخشد.» وقتی آن را بگوید و تمام کند، در حالی است که خدا وی را آمرزیده است. و در روایت دیگری آمده است: این کار برای او معادل شصت حج از دورترین

الْبِلَادِ⁽¹⁾.

المتهجد، و الاختيار، مرسلا: مثله‌⁽²⁾.

«11»

فَلَاحُ السَّائِلِ‌⁽³⁾، وَ الْمُتَهَجِّدُ،: الدُّعَاءُ بَعْدَ الرَّكْعَتَيْنِ مِنَ الْأُولَيَيْنِ مِنْ نَوَافِلِ الْمَغْرِبِ :

اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَرَي وَ لَا تُرَي وَ أَنْتَ بِالْمَنْظَرِ الْأَعْلَي وَ إِلَيْكَ الرُّجْعَي وَ الْمُنْتَهَي وَ إِنَّ لَكَ الْمَمَاتَ وَ الْمَحْيَا وَ إِنَّ لَكَ الْآخِرَةَ وَ الْأُولَي اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِكَ مِنْ أَنْ نَذِلَّ وَ نَخْزَي وَ أَنْ نَأْتِيَ مَا عَنْهُ تَنْهَي .

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَسْأَلُكَ الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِكَ وَ أَسْتَعِيذُ بِكَ مِنَ النَّارِ بِقُدْرَتِكَ وَ أَسْأَلُكَ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ بِعِزَّتِكَ وَ اجْعَلْ أَوْسَعَ رِزْقِي عِنْدَ كِبَرِ سِنِّي وَ أَحْسَنَ عَمَلِي عِنْدَ اقْتِرَابِ أَجَلِي وَ أَطِلْ فِي طَاعَتِكَ وَ مَا يُقَرِّبُ مِنْكَ وَ يُحْظِي عِنْدَكَ وَ يُزْلِفُ لَدَيْكَ عُمُرِي وَ أَحْسِنْ فِي جَمِيعِ أَحْوَالِي وَ أُمُورِي مَعُونَتِي وَ لَا تَكِلْنِي إِلَي أَحَدٍ مِنْ خَلْقِكَ وَ تَفَضَّلْ عَلَيَّ بِقَضَاءِ جَمِيعِ حَوَائِجِي لِلدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ ابْدَأْ بِوَالِدَيَّ وَ وُلْدِي وَ جَمِيعِ إِخْوَانِيَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ فِي جَمِيعِ مَا سَأَلْتُكَ لِنَفْسِي وَ ثَنِّ بِي بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ‌⁽⁴⁾.

ثُمَّ تَقُومُ إِلَي الرَّكْعَتَيْنِ الْأَخِيرَتَيْنِ مِنْ نَوَافِلِ الْمَغْرِبِ وَ تَقُولُ بَعْدَهُمَا :

اللَّهُمَّ بِيَدِكَ مَقَادِيرُ اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ بِيَدِكَ مَقَادِيرُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ بِيَدِكَ مَقَادِيرُ الْغِنَي وَ الْفَقْرِ وَ بِيَدِكَ مَقَادِيرُ الْخِذْلَانِ وَ النَّصْرِ وَ بِيَدِكَ مَقَادِيرُ الْمَوْتِ وَ الْحَيَاةِ وَ بِيَدِكَ مَقَادِيرُ الصِّحَّةِ وَ السُّقْمِ وَ بِيَدِكَ مَقَادِيرُ الْخَيْرِ وَ الشَّرِّ وَ بِيَدِكَ مَقَادِيرُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ وَ بِيَدِكَ مَقَادِيرُ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ بَارِكْ لِي فِي دِينِي وَ دُنْيَايَ وَ آخِرَتِي وَ بَارِكْ لِي

سرزمین هاست.⁽⁵⁾

در کتابهای المتهجد و الاختیار، روایت مرسلی شبیه این روایت آمده است.2

روایت 11

فلاح السائل و المتهجد: دعای بعد از دو رکعت اول نافله مغرب:

خداوندا، تو می بینی و دیده نمی شوی، و تو در نظر گاه بلند هستی، و بازگشت و آخر کار به سوی توست، و مرگ و زندگی به دست توست، و آخرت و دنیا از برای توست. خداوندا به تو پناه می آوریم از اینکه خوار و بی یاور شویم و آنچه را نهی فرموده ای به کار گیریم.

خداوندا، از تو می خواهم که بر محمد و آل محمد درود فرستی و بهشت را از روی رحمتت درخواست دارم، و با قدرتت از آتش دوزخ به تو پناه می آورم، و به حق عزتت حورالعین را از تو می خواهم، و اینکه فراخ ترین روزیم را در ایام پیریم، و نیکو ترین اعمالم را به هنگام نزدیک شدن اجلم قرار دهی، و عمرم را در راه طاعت و آنچه که مرا به سوی تو نزدیک می کند و موجب بهره برداری نزد توست و مرا به پیشگاهت نزدیک می سازد، قرار دهی، و شناختم را در همه احوال و امورم نیکو گردان، و مرا به هیچ یک از آفریدگانت وامگذار، و با بر آوردن تمامی حاجات دنیوی و اخرویم بر من احسان کن، و آنچه را از تو برای خویش درخواست کرده ام، نخست به پدر و فرزندان و همه برادران مؤمنم و سپس به خودم عطا فرما، به حق رحمتت ای مهربانترین مهربانان.⁽⁶⁾

سپس دو رکعت بعدی نماز نافله مغرب را می خوانی و بعد از آنها می گویی:

پروردگارا، مقدر کردن شب و روز و مقدر کردن خورشید و ماه و مقدر کردن ثروت و فقر و مقدر کردن شکست و یاری و مقدر کردن مرگ و زندگی و مقدر کردن سلامتی و بیماری و مقدر کردن خیر و شر و مقدر کردن بهشت و جهنم و مقدر کردن دنیا و آخرت، همگی به دست توست.

پروردگارا، بر محمد و آل محمد درود فرست و در دین و دنیا و آخرتم

فِي أَهْلِي وَ مَا لِي وَ وُلْدِي وَ إِخْوَانِي وَ جَمِيعِ مَا خَوَّلْتَنِي وَ رَزَقْتَنِي وَ أَنْعَمْتَ بِهِ عَلَيَّ وَ مَنْ أَحْدَثْتَ بَيْنِي وَ بَيْنَهُ مَعْرِفَةً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ اجْعَلْ مَيْلَهُ إِلَيَّ وَ مَحَبَّتَهُ لِي وَ اجْعَلْ مُنْقَلَبَنَا إِلَي خَيْرٍ دَائِمٍ وَ نَعِيمٍ لَا يَزُولُ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَقْصِرْ أَمَلِي عَنْ غَايَةِ أَجَلِي وَ اشْغَلْ قَلْبِي بِالْآخِرَةِ عَنِ الدُّنْيَا وَ أَعِنِّي عَلَي مَا وَظَّفْتَ عَلَيَّ مِنْ طَاعَتِكَ وَ كَلَّفْتَنِيهِ مِنْ رِعَايَةِ حَقِّكَ وَ أَسْأَلُكَ فَوَاتِحَ الْخَيْرِ وَ خَوَاتِمَهُ وَ أَعُوذُ بِكَ مِنَ الشَّرِّ وَ أَنْوَاعِهِ وَ خَفِيِّهِ وَ مُعْلَنِهِ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ تَقَبَّلْ عَمَلِي وَ ضَاعِفْهُ لِي وَ اجْعَلْنِي مِمَّنْ يُسَارِعُ فِي الْخَيْرَاتِ وَ يَدْعُوكَ رَغَباً وَ رَهَباً وَ اجْعَلْنِي لَكَ مِنَ الْخَاشِعِينَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ فُكَّ رَقَبَتِي مِنَ النَّارِ وَ أَوْسِعْ عَلَيَّ مِنْ رِزْقِكَ الْحَلَالِ وَ ادْرَأْ عَنِّي شَرَّ فَسَقَةِ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ‌⁽¹⁾وَ شَرَّ فَسَقَةِ الْعَرَبِ وَ الْعَجَمِ وَ شَرَّ كُلِّ ذِي شَرٍّ.

اللَّهُمَّ وَ أَيُّمَا أَحَدٍ مِنْ خَلْقِكَ أَرَادَنِي أَوْ أَحَداً مِنْ أَهْلِي وَ وُلْدِي وَ إِخْوَانِي وَ أَهْلِ حُزَانَتِي بِسُوءٍ فَإِنِّي أَدْرَأُ بِكَ فِي نَحْرِهِ وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّهِ وَ أَسْتَعِينُ بِكَ عَلَيْهِ وَ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ خُذْهُ عَنِّي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ يَمِينِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ وَ مِنْ فَوْقِهِ وَ مِنْ تَحْتِهِ وَ امْنَعْنِي مِنْ أَنْ يَصِلَ إِلَيَّ مِنْهُ سُوءٌ أَبَداً بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ تَوَكَّلْتُ عَلَي اللَّهِ إِنَّهُ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَي اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدْراً .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اجْعَلْنِي وَ أَهْلِي وَ وُلْدِي وَ إِخْوَانِي فِي كَنَفِكَ وَ حِفْظِكَ وَ حِرْزِكَ وَ حِيَاطَتِكَ وَ جِوَارِكَ وَ أَمْنِكَ وَ أَمَانِكَ وَ عِيَاذِكَ وَ مَنْعِكَ عَزَّ جَارُكَ وَ جَلَّ ثَنَاؤُكَ وَ امْتَنَعَ عَائِذُكَ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ فَصَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اجْعَلْنِي وَ إِيَّاهُمْ فِي حِفْظِكَ وَ أَمَانِكَ وَ مُدَافَعَتِكَ وَ وَدَائِعِكَ الَّتِي لَا تَضِيعُ مِنْ كُلِّ سُوءٍ وَ مِنْ شَرِّ السُّلْطَانِ وَ الشَّيْطَانِ إِنَّكَ أَشَدُّ بَأْساً وَ أَشَدُّ تَنْكِيلًا .

اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ مُنْزِلًا بَأْساً مِنْ بَأْسِكَ أَوْ نَقِمَةً مِنْ نَقِمَتِكَ بَياتاً وَ هُمْ نائِمُونَ

و خانواده ام و مالم و فرزندانم و برادرانم و تمام آنچه نصیب و روزی من کرده ای و به وسیله آن بر من نعمت داده ای و هرکس از مؤمنین که وی بین من و او رابطه و شناخت ایجاد کرده ای، برکت ده و میلش را به سوی من و محبتش را برای من قرار ده و دگرگونی ما را به سوی خیر دائم و نعمتی که زوال ندارد، قرار ده.

پروردگارا، بر محمد و آل او درود فرست و آرزوهای مرا از نهایت مرگ و أجلم کم کن و قلبم را از دنیا به سوی آخرت مشغول گردان و مرا در انجام تکالیفی که بر من واجب کرده ای و حقوقی که مرا به رعایت آن تکلیف کرده ای، یاری کن. از تو آغاز و پایان خیر می خواهم و از شر و انواع آن و آشکار و پنهان آن، به تو پناه می آورم.

پروردگارا، بر محمد و آل او درود فرست و عمل مرا قبول کن و ثواب آن را بر من مضاعف گردان و مرا از جمله کسانی قرار ده که به سوی کارهای خیر می شتابند و تو را از روی اشتیاق و یا از روی ترس می خوانند. مرا از از خاشعان در برابر خودت قرار ده. پروردگارا، بر محمد و آل او درود فرست و مرا از آتش جهنم رهایی ده و روزی حلالت را بر من وسیع گردان و شر جن و انس و فاسقان عرب و عجم و هر صاحب شری را از من دفع کن .

پروردگارا، هر کس از آفریدگانت یا هر کس از خانواده و فرزندان و برادران و اهل و عیالم که قصد بدی در مورد من دارند، من دفع شر آنها را به تو واگذار می کنم و از شر او به تو پناه می آورم و در دفع آن از تو یاری می خواهم. بر محمد و آل او درود فرست و از پیش رو و پشت سر و چپ و راست و بالا و پایینش، از من شرش را بازدار و نگذار از وی به من بدی رسد. به نام خدا و یاری خدا، بر خدا توکل کردم که هرکس بر خدا توکل کند او کفایتگرش باشد، خدا امرش را به سرانجام می رساند و بر هر چیز، اندازه ای قرار داده است.

پروردگارا، بر محمد و آل او درود فرست و من و خانواده و فرزندان و برادرانم را در حمایت و محافظت و حرز و نگهبانی و کنار و امانت و پناه و منعت قرار ده. کسی که به او پناه داده ای عزت یافت و ثنایت جلیل است. به پناهگاهت پناهنده شدم. پروردگاری جز تو نیست، پس بر محمد و آل او درود فرست و من و آنها را در حفظ و امان و دفاع و امانتی که از هیچ سوء و بدی و از شر شیطان و سلطان آسیب نبیند، قرار بده که تو از همه سخت گیرتر و از همه در کیفر دادن شدیدتری.

پروردگارا، اگر می خواهی غضب یا گرفتاری و دشورایت را شب هنگام که آنها در خوابند

أَوْ ضُحًي وَ هُمْ يَلْعَبُونَ فَصَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اجْعَلْنِي وَ أَهْلِي وَ وُلْدِي وَ إِخْوَانِي فِي دِينِي فِي مَنْعِكَ وَ كَنَفِكَ وَ دِرْعِكَ الْحَصِينَةِ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِنُورِ وَجْهِكَ الْمُشْرِقِ الْحَيِّ الْقَيُّومِ الْبَاقِي الْكَرِيمِ وَ أَسْأَلُكَ بِنُورِ وَجْهِكَ الْقُدُّوسِ الَّذِي أَشْرَقَتْ لَهُ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرَضُونَ وَ صَلَحَ عَلَيْهِ أَمْرُ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تُصْلِحَ لِي شَأْنِي كُلَّهُ وَ تُعْطِيَنِي مِنَ الْخَيْرِ كُلِّهِ وَ تَصْرِفَ عَنِّي الشَّرَّ كُلَّهُ وَ تَقْضِيَ لِي حَوَائِجِي كُلَّهَا وَ تَسْتَجِيبَ لِي دُعَائِي وَ تَمُنَّ عَلَيَّ بِالْجَنَّةِ تَطَوُّلًا مِنْكَ وَ تُجِيرَنِي مِنَ النَّارِ وَ تُزَوِّجَنِي مِنَ الْحُورِ الْعِينِ وَ ابْدَأْ بِوَالِدَيَّ وَ إِخْوَانِيَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ فِي جَمِيعِ مَا سَأَلْتُكَ لِنَفْسِي وَ ثَنِّ بِي بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ‌⁽¹⁾.

بيان

إن لك الممات و المحيا أي ينبغي أن تكون أنت المقصود من الموت و الحياة و اجعلهما خالصين لك كما مر في دعاء التوجه أو لك التصرف فيهما و هما بقدرتك فاللام للملك و الأخير في الفقرة الآتية أظهر و يؤيد إرادته في الأولي و يحظي عندك أي يوجب لي مكانة و منزلة عندك و الحظوة بالضم و الكسر المكانة و المنزلة قال في النهاية في حديث عائشة فأي نسائه كان أحضي مني أي أقرب إليه مني و أسعد به يقال حظيت المرأة عند زوجها تحظي حظوة بالضم و الكسر أي سعدت به و دنت من قلبه و أحبها و يزلف أي يقرب.

مقادير الليل و النهار أي التقديرات الواقعة فيهما أو تقديرات الأمور الواقعة فيهما أو مقدارهما في الطول و القصر و مقادير الشمس و القمر أي مقدار جرمهما أو حركتهما و الأمور المتعلقة بهما من الكسوف و الخسوف و غيرهما و كذا البواقي و مقادير الدنيا و الآخرة أي تقديراتهما أو مقدارهما مطلقا أو بالنسبة إلي كل شخص و اقتصر أملي علي بناء الافتعال و في بعض النسخ علي التفعيل أي لا أؤمل ما لا يفي به عمري أو لا أؤمل شيئا لا أعلم أنه يفي عمري فيكون كناية عن ترك الأمل مطلقا.

فواتح الخير و خواتمه أي يكون فاتحة كل أمر من أموري و خاتمته

یا صبح گاهان که آنها به لهو و لعب مشغولند، فرو فرستی، پس بر محمد و آل او درود فرست و من و خانواده و فرزندان و برادرانم را در حمایت و منع و دژ مستحکم خود قرار ده. خدایا از تو به حقِ نور چهره تابناک و زنده و پاینده و کریمت می‌خواهم و از تو به حق نور چهره بسیار مقدّست که آسمان ها و زمین را به وسیله آن روشن کردی و تاریکی‌ها را به وسیله آن برطرف نمودی و به وسیله آن امر پیشینیان و پسینیان را اصلاح نمودی، می‌خواهم که بر محمّد و خاندانش درود فرستی و همه کارهایم را اصلاح نمایی و از تمام خیر به من عطا کنی و تمام شرها را از من دفع کنی و تمام حوائج مرا برطرف کنی و بهشت را به عنوان بخششی از جانب خودت بر من ارزانی کنی و مرا از آتش جهنم رهایی بخشی و از حورالعین به ازدواج من در بیاوری. در تمام آنچه از تو برای خودم خواستم، اول به پدر و مادر و برادران مؤمن و زنان مؤمن و سپس به خودم عطا کن؛ به وسیله رحمتت ای مهربان ترین مهربانان.

توضیح

«إن لک الممات و المحیا»، یعنی شایسته است که تو مقصود از مرگ و زندگی باشی و این دو را خالص برای خودت گردان، همان طور که در دعای توجه ذکر شد. یا تو در آنها تصرف می کنی و آنها به قدرت تو هستند؛ بنابراین لام متعلق به ملک است. معنای آخری در قسمتی از دعا که می آید، ظاهرتر است و اراده خداوند را در دنیا تایید می کند. «یحظی عندک»، یعنی موجب مقام و منزلت من نزد تو شود. «الحظوة» که با کسر و ضم خوانده می شود، به معنای مقام و منزلت است. در کتاب النهایه گفته است: در حدیث عایشه آمده است: «فایّ من نسائه کان احظی منی»، یعنی که کدام یک از زنان پیامبر بیشتر از من به او نزدیک و خوشایند او بود. گفته می شود: «حظیت المرء عند زوجها، تحظی حظوة» با ضم و کسر خوانده می شود و به معنای خوشایند و نزدیک به قلب و دلش و دوست داشتنی ترینش. «یزلف»، یعنی نزدیک می شود.

«مقادیر اللیل و النهار»، یعنی تقدیراتی که در آن دو رقم می خورد، یا اندازه گرفتن اموری که در این دو واقع می شود، یا مقد رکردن مقدار و اندازه آنها از نظر کوتاهی و بلندی. «و مقادیر الشمس و القمر»، یعنی مقدار جرم و حرکت و اموری که مختص آنهاست، مثل کسوف و خسوف و غیره، بقیه هم همین طور است. «مقادیر الدنیا و الاخرة»، یعنی یا تقدیرات یا اندازه آنها به طور مطلق یا به نسبت هر شخص. «و اقتصر أملی»، یعنی چیزی را آرزو نکنم که عمرم قد نمی دهد، یا چیزی را آرزو نکنم که نمی دانم عمرم بدان قد می دهد یا نه، که در این صورت کنایه از ترک کردن آرزوها خواهد بود. این معانی در صورتی است که قائل شویم این فعل به باب افتعال رفته است، چرا که در برخی نسخه ها به باب تفعیل رفته است.

«فواتح الخیر و خواتمه»، یعنی آغاز و پایان تمام امورم

مقرونا بالخير و الصلاح ممن يسارع في الخيرات أي يبادر إلي أبواب المبرات و يدعوك رغبا و رهبا أي راغبا في الثواب راجيا للإجابة أو في الطاعة خائفا للعقاب أو المعصية من الخاشعين أي المخبتين أو الخائفين.

فهو حسبه أي كافيه إن الله بالغ أمره أي يبلغ ما يريد فلا يفوته مراد لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدْراً أي تقديرا أو مقدارا أو أجلا لا يمكن تغييره أَشَدُّ بَأْساً أي عقوبة من الناس و أَشَدُّ تَنْكِيلًا أي تعذيبا.

«12»

الْمُتَهَجِّدُ،: دُعَاءٌ آخَرُ- اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِنُورِ وَجْهِكَ الْمُشْرِقِ الْحَيِّ الْبَاقِي الْكَرِيمِ وَ أَسْأَلُكَ بِنُورِ وَجْهِكَ الْقُدُّوسِ الَّذِي أَشْرَقَتْ بِهِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرَضُونَ وَ انْكَشَفَتْ بِهِ الظُّلُمَاتُ وَ صَلَحَتْ عَلَيْهِ أُمُورُ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تُصْلِحَ شَأْنِي كُلَّهُ‌⁽¹⁾.

«13»

فَلَاحُ السَّائِلِ، ذَكَرَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَامِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ أَبِيهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: صَلُّوا فِي سَاعَةِ الْغَفْلَةِ وَ لَوْ رَكْعَتَيْنِ فَإِنَّهُمَا تُورِدَانِ دَارَ الْكَرَامَةِ⁽²⁾.

ذَكَرَ رِوَايَةً أُخْرَي فِي فَضْلِ ذَلِكَ ذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَبِيهِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: تَنَفَّلُوا فِي سَاعَةِ الْغَفْلَةِ وَ لَوْ بِرَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ فَإِنَّهُمَا يُورِثَانِ‌⁽³⁾دَارَ الْكَرَامَةِ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا سَاعَةُ الْغَفْلَةِ قَالَ مَا بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ⁽⁴⁾.

«14»

مَجَالِسُ الصَّدُوقِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ

مقرون به خیر و صلاح باشد. «ممن یسارع فی الخیرات»، یعنی به درهای خیر و نیکی شتاب می کنند. «یدعوک رغبا و رهبا»، یعنی راغب به ثواب و امیدوار به استجبابت یا طاعت و ترسان از عذاب یا گناه. «من الخاشعین»، یعنی فروتنان یا کسانی که از تو می ترسند .

«فهو حسبه»، یعنی کفایتگر او. «ان الله بالغ امره»، یعنی به آنچه که می خواهد می رساند و خواسته اش از بین نمی رود. «لکل شیء قدرا»، یعنی تقدیر یا مقدار و اجلی که امکان تغییرش نیست. «اشد بأسا»، در عقوبت و عذاب مردم. «اشد تنکیلا»، از نظر عذاب.

روایت 12

المتهجد: دعایی دیگر: خدایا، از تو به حق نور چهره تابناک و زنده و پاینده و کریمت می‌خواهم و از تو به حق نور چهره بسیار مقدّست که آسمان ها و زمین را به وسیله آن روشن کردی و تاریکی‌ها را به وسیله آن برطرف نمودی و به وسیله آن امر پیشینیان و پسینیان را اصلاح نمودی، می‌خواهم که بر محمّد و خاندانش درود فرستی و همه کارهایم را اصلاح نمایی.⁽⁵⁾

روایت 13

فلاح السائل: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: در ساعت غفلت نماز بخوانید، هر چند که دو رکعت باشد، چرا که این دو رکعت - شما را - وارد دارالکرامة می کند.⁽⁶⁾

ذکر روایتی دیگر در فضیلت این نماز: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: در ساعت غفلت، نماز مستحبی بجا آورید، هر چند که دو رکعت سبک و آسان باشد، چرا که این دو رکعت شما را وارث بهشت می گرداند. سؤال شد: ای پیامبر خدا! منظور از ساعت غفلت چیست؟ فرمود: ما بین نماز مغرب و عشا.⁽⁷⁾

روایت 14

مجالس الصدوق:

أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ ذَكَرَ: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

ثواب الأعمال، عن أبيه عن سعد بن عبد الله عن البرقي: مثله‌⁽²⁾.

معاني الأخبار، عن أبيه عن سعد عن البرقي عن سليمان بن سماعة عن عمه عاصم عن أبي عبد الله عليه السلام عن أبيه عن النبي صلي الله عليه و آله: مثله‌⁽³⁾

الْعِلَلُ‌⁽⁴⁾، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْهُ عليه السلام عَنْ أَبِيهِ: مِثْلَهُ إِلَي قَوْلِهِ دَارَ الْكَرَامَةِ.

قال الصدوق: ساعة الغفلة ما بين المغرب و العشاء⁽⁵⁾.

«15»

فَلَاحُ السَّائِلِ، ذَكَرَ مَا نَخْتَارُ ذِكْرَهُ مِنَ الصَّلَوَاتِ بَيْنَ الْعِشَاءَيْنِ بِالرِّوَايَاتِ أَيْضاً حَدَّثَ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ سُلَيْمَانَ الزُّرَارِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْحَسَنِيِّ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ الْأَشْتَرِيِّ عَنْ عَبَّادِ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: مَنْ صَلَّي بَيْنَ الْعِشَاءَيْنِ رَكْعَتَيْنِ قَرَأَ فِي الْأُولَي الْحَمْدَ وَ قَوْلَهُ تَعَالَي وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادي فِي الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ نَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَ كَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ وَ فِي الثَّانِيَةِ الْحَمْدَ وَ قَوْلَهُ تَعَالَي وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ وَ يَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ .

فَإِذَا فَرَغَ مِنَ الْقِرَاءَةِ رَفَعَ يَدَيْهِ وَ قَالَ- اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِمَفَاتِحِ الْغَيْبِ الَّتِي

در این کتاب هم روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، شبیه این روایت ذکر کرده است.⁽⁶⁾

ثواب الاعمال: چنین روایتی از برقی ذکر شده است.⁽⁷⁾

معانی الاخبار: چنین روایتی ذکر شده است.⁽⁸⁾

العلل: چنین روایتی تا سخن حضرت: «دارالکرامه»، ذکر شده است.

صدوق گفته است: ساعت غفلت، ما بین نماز مغرب و نماز عشا است.⁽⁹⁾

روایت 15

فلاح السائل: با استناد به روایات، از جمله نمازهایی که ما انتخاب کردیم را در نمازهایی بین مغرب و عشا خوانده می شود، ذکر کرده است. امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در بین نماز مغرب و عشا دو رکعت نماز بخواند و در رکعت اول آن سوره حمد و آیه «وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِ-باً فَ-ظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنادی فِی الظُّ-لُماتِ أَنْ لا إِل-هَ إِلاّ أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّالِمِ-ینَ * فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَ-جَّیْناهُ مِنَ الغَمِّ وَکَذ لِکَ نُ-نْجِی المُ-ؤْمِنِ-ین»⁽¹⁰⁾

{و «ذو النون» را [یاد کن] آن گاه که خشمگین رفت و پنداشت که ما هرگز بر او قدرتی نداریم، تا در [دل] تاریکی ها ندا درداد که: «معبودی جز تو نیست، منزّهی تو، راستی که من از ستمکاران بودم» و در رکعت دوم سوره حمد و آیه «وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الغَیْبِ لا یَعْلَمُها إِلاّ هُوَ وَیَعْلَمُ ما فِی البَرِّ وَالبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّ یَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِی ظُلُماتِ الأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا یابِسٍ إِلاّ فِی کِتابٍ مُبِ-ینٍ»⁽¹¹⁾{کلیدهای غیب، تنها نزد اوست. جز او [کسی] آن را نمی‌داند، و آنچه در خشکی و دریاست می‌داند، و هیچ برگی فرو نمی‌افتد مگر [اینکه] آن را می‌داند، و هیچ دانه‌ای در تاریکیهای زمین، و هیچ تر و خشکی نیست مگر اینکه در کتابی روشن [ثبت] است.}

و وقتی قرائت این آیه را تمام کرد دستش را بالا ببرد و بگوید: خدایا، من به حق مفاتیح غیبی که جز تو

لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا أَنْتَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تَفْعَلَ بِي كَذَا وَ كَذَا .

ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُمَّ أَنْتَ وَلِيُّ نِعْمَتِي وَ الْقَادِرُ عَلَي طَلِبَتِي وَ تَعْلَمُ حَاجَتِي فَأَسْأَلُكَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ وَ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ لَمَّا قَضَيْتَهَا لِي وَ يَسْأَلُ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ حَاجَتَهُ أَعْطَاهُ اللَّهُ مَا سَأَلَ فَإِنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ لَا تَتْرُكُوا رَكْعَتَيِ الْغَفْلَةِ وَ هُمَا بَيْنَ الْعِشَاءَيْنِ‌⁽¹⁾.

المتهجد، عن هشام بن سالم: مثله‌⁽²⁾

بيان

إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً أي لقومه كما مر في محله فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ رزقه و القدر الضيق كما قال تعالي فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ‌⁽³⁾وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ أي خزائنه جمع مفتح بفتح الميم و هو المخزن أو ما يتوصل به إلي المغيبات مستعارا من المفاتح الذي هو جمع مفتح بالكسر و هو المفتاح و المعني أنه المتوصل إلي المغيبات المحيط علمه بها فِي كِتابٍ مُبِينٍ أي في اللوح المحفوظ أو في علمه سبحانه و القادر علي طلبتي أي مطلبي.

لما قضيتها لي قال الشيخ البهائي رحمه الله لما بالتشديد بمعني إلا يقال أسألك لما فعلت كذا أي ما أسألك إلا فعل كذا و قد يقرأ بالتخفيف أيضا فلا حاجة إلي تأويل فعل المثبت بالمنفي و تكون لفظة ما زائدة و قد قرئ بالوجهين قوله تعالي إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ انتهي‌⁽⁴⁾.

أقول

و التشديد أظهر و لا حاجة إلي تأويل كما عرفت أن المعني أسألك في جميع الأحوال إلا حال قضاء حاجتي أي لا أترك الطلب إلا وقت حصول المطلب و قال الكفعمي‌⁽⁵⁾لما روي بالتشديد و التخفيف فمن شدد كانت بمعني إلا

کسی نمی داند، می خواهم که بر محمد و آل او درود فرستی و با من این گونه رفتار کنی ...

سپس می گوید: پروردگارا تو صاحب نعمت من هستی و بر حاجتم قادر می باشی و نیازم را می دانی، پس به حق محمد و آل محمد که براو و خاندانش درود باد می خواهم که حاجت مرا بر آورده کنی. و از خدایی که شکوهش عظیم باد حاجتش را می خواهد و خدا حاجت او را بر آورده می کند. پیامبر صلی الله و آله و سلم فرمود: دو رکعت نماز غفیله را که ما بین مغرب و عشا خوانده می شود را ترک نکنید.⁽⁶⁾

المتهجد: روایتی از هشام بن سالم شبیه این روایت ذکر شده است.⁽⁷⁾

توضیح

«اذ ذهب مغاضبا»، یعنی عصبانی بر قومش، همان طور که در محلش ذکر شد. «فظن أن لن نقدر علیه» رزقش، و «القدر» به معنای تنگی است، همان طور که خدا می فرماید: «فقدر علیه رزقه»،⁽⁸⁾{و هرکس که روزی بر او تنگ شده است.} «عنده مفاتح الغیب»، یعنی خزانه غیب، «مفاتح» جمع «مفتح» به فتح میم به معنای مخزن است یا چیزی است که به وسیله آن به غیب ها دسترسی می شود، استعاره از مفاتح که جمع مفتح به کسر است و به معنای کلید می باشد. معنا این است که خدا متصل به غیب هایی است که علمش به آن احاطه دارد. «فی کتاب مبین»، یعنی در لوح محفوظ یا در علم خدای سبحان. «والقادر علی طلبتی»، یعنی خواسته ام.

«لما قضیتها لی»، شیخ بهایی رحمة الله علیه گفته است: «لمّا» با تشدید به معنای «الّا» است، گفته می شود: «أسالک لمّا فعلت کذا»، یعنی از تو نمی خواهم جز این کار را. گاهی «لما» بدون تشدید خوانده می شود؛ بنابراین نیاز نیست جمله مثبت را تأویل به منفی کنیم و در این صورت لفظ «ما» زائد حساب می شود و گاهی به هر دو شکل می توان خواند مثل آیه «إن کل نفس لمّا علیها حافظ»، 3{هیچ کس نیست مگر اینکه نگاهبانی بر او [گماشته شده] است.} پایان سخن.

مؤلف

شاید با تشدید خواندن «لمّا» ظاهرتر باشد و نیازی به تأویل جمله مثبت به منفی نیست، چرا که معنا چنین است: از تو در جمیع احوال به غیر از وقتی که حاجتم را بر آورده کردی می خواهم؛ یعنی خواستن از تو را ترک نمی کنم مگر وقتی که حاجتم را بدهی - تا حاجتم را ندهی از تو درخواست می کنم -. کفعمی4 گفته است: «لما» با تشدید و بدون تشدید روایت شده است، هرکس آن را با تشدید می خواند،

كأنه قال أسألك إلا قضيتها لي و من خفف جعل ما زائدة للتأكيد و اللام جواب القسم و التقدير لقضيتها لي قلت قال الزجاج لما استعملت في موضع إلا في موضعين الأول في قوله تعالي إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ و الثاني في باب القسم تقول سألتك لما فعلت و المعني إلا فعلت و المعني ما كان نفس إلا عليها حافظ من الملائكة يحفظ عملها و ما تكسبه من خير و شر و من قرأ لما بالتخفيف فالمعني كل نفس لعملها حافظ يحفظها و تكون ما صلة كما في قوله تعالي فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ‌⁽¹⁾.

«16»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ مِنَ الصَّلَوَاتِ بَيْنَ الْعِشَاءَيْنِ مَا رَوَاهُ أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِيُّ الْجَوَّانِيُّ فِي كِتَابِهِ إِلَيْنَا عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْجَوَّانِيِّ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ السَّرَاوِيِّ عَنْ عَتِيقِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ رِيَاحٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ الْجُرْجَانِيِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّبَّاحِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سُلَيْمَانَ الْجُرْجَانِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ الزُّهْرِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليهم السلام قَالَ: قُلْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عِنْدَ وَفَاتِهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنَا فَقَالَ أُوصِيكُمْ بِرَكْعَتَيْنِ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ تَقْرَأُ فِي الْأُولَي الْحَمْدَ وَ إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا ثَلَاثَ عَشْرَةَ مَرَّةً وَ فِي الثَّانِيَةِ الْحَمْدَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً فَإِنَّهُ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فِي كُلِّ شَهْرٍ كَانَ مِنَ الْمُتَّقِينَ فَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ فِي كُلِّ سَنَةٍ كُتِبَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ فَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ مَرَّةً كُتِبَ مِنَ الْمُصَلِّينَ فَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ زَاحَمَنِي فِي الْجَنَّةِ وَ لَمْ يُحْصِ ثَوَابَهُ إِلَّا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ جَلَّ وَ تَعَالَي‌⁽²⁾.

المتهجد، و غيره، مرسلا عن الصادق عن آبائه عليهم السلام: مثله‌⁽³⁾.

«17»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ مِنَ الصَّلَوَاتِ بَيْنَ الْعِشَاءَيْنِ مَا رَوَاهُ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْكِسَائِيِّ رَفَعَهُ إِلَي مَوَالِينَا عليهم السلام: فِي قَوْلِهِ تَعَالَي إِنَ

گو اینکه می گوید: از تو می خواهم مگر وقتی که حاجتم را برآورده کنی و هرکس آن را بدون تشدید می خواند، ما را به عنوان مای زائده و برای تاکید حساب کرده است و لام جواب قسم است و تقدیر آن چنین است «لقضیتها لی». گفتم: زجاج گفته است: «لمّا» در دو جا به معنای الا است: اول در آیه «إن کل نفس لمّا علیها حافظ» و دوم در باب قسم، می گویی: «سألتک لمّا فعلت» و معنا چنین است: مگر اینکه بدهی، و هیچ کس نیست مگر اینکه نگهبانی از فرشتگان بر او گماشته شده است که عمل و هر خیر و شری که انجام می دهد را کنترل کند. هرکس لما را بدون تشدید بخواند، معنایش چنین می شود: هر کس بر عملش نگهبانی دارد که آن را کنترل می کند و در این صورت «ما» صله است، همان طور که در آیه ذیل آمده است: «فبما رحمة من الله»،⁽⁴⁾{پس به برکتِ رحمت الهی.}

روایت 16

فلاح السائل: از جمله نمازهایی که بین نماز مغرب و عشا خوانده می شود، نمازی است که در روایتی از امیر المؤمنین علیه السلام آمده که فرموده است: به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم هنگام وفاتش گفتم: ای رسول خدا! به ما وصیت و سفارشی کن، فرمود: شما را به خواندن دو رکعت نماز بین نماز مغرب و عشا سفارش می کنم که در رکعت اول این نماز، سوره حمد و سوره زلزال سیزده مرتبه و در رکعت دوم، سوره حمد و سوره توحید پانزده مرتبه خوانده می شود؛ پس هر کس این نماز را در هر ماه بخواند، از جمله متقین خواهد بود و هر کس این نماز را در هر سال بخواند، اسمش جزء نیکوکاران ثبت شود و هر کس این نماز را در هر جمعه یک بار بخواند، اسمش جزء نمازگزاران ثبت شود و هر کس این نماز را در هر شب بخواند، در کنار من در بهشت خواهد بود و هیچ کس جز خدای متعال پروردگار جهانیان نتواند ثواب آن را حساب کند.⁽⁵⁾

المتهجد و غیره: حدیث مرسلی از امام صادق علیه السلام که ایشان از پدرانشان علیهم السلام نقل کرده است، شبیه این روایت آمده است .

روایت 17

فلاح السائل: از جمله نمازهایی که بین نماز مغرب و عشا خوانده می شود، نمازی است که در حدیث مرفوعه ای از مولاهایمان علیهم السلام در تفسیر آیه «إن

ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلًا⁽¹⁾قَالَ هِيَ رَكْعَتَانِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ يُقْرَأُ فِي الْأُولَي بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَ عَشْرِ آيَاتٍ مِنْ أَوَّلِ الْبَقَرَةِ وَ آيَةِ السُّخْرَةِ وَ قَوْلِهِ وَ إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ إِلَي آخِرِ الْآيَةِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ‌⁽²⁾وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً وَ فِي الثَّانِيَةِ فَاتِحَةُ الْكِتَابِ وَ آيَةُ الْكُرْسِيِّ وَ آخِرُ سُورَةِ الْبَقَرَةِ مِنْ قَوْلِهِ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ إِلَي آخِرِ السُّورَةِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً ثُمَّ ادْعُ بِمَا شِئْتَ بَعْدَهُمَا قَالَ فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ وَ وَاظَبَ عَلَيْهِ كُتِبَ لَهُ بِكُلِّ صَلَاةٍ سِتُّمِائَةِ أَلْفِ حَجَّةٍ⁽³⁾.

وَ رُوِيَ ذَلِكَ فِي طَرِيقٍ آخَرَ وَ فِيهَا زِيَادَةٌ رَوَاهَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَدِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ النَّهْشَلِيِّ: بِمِثْلِ ذَلِكَ وَ زَادَ فِيهِ فَإِذَا فَرَغْتَ مِنَ الصَّلَاةِ وَ سَلَّمْتَ قُلْتَ- اللَّهُمَّ مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَي دِينِكَ وَ دِينِ نَبِيِّكَ وَ وَلِيِّكَ وَ لَا تُزِغْ قَلْبِي بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنِي وَ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ وَ أَجِرْنِي مِنَ النَّارِ بِرَحْمَتِكَ اللَّهُمَّ امْدُدْ لِي فِي عُمُرِي وَ انْشُرْ عَلَيَّ رَحْمَتَكَ وَ أَنْزِلْ عَلَيَّ مِنْ بَرَكَاتِكَ وَ إِنْ كُنْتُ عِنْدَكَ فِي أُمِّ الْكِتَابِ شَقِيّاً فَاجْعَلْنِي سَعِيداً فَإِنَّكَ تَمْحُو مَا تَشَاءُ وَ تُثْبِتُ وَ عِنْدَكَ أُمُّ الْكِتَابِ .

وَ تَقُولُ عَشْرَ مَرَّاتٍ أَسْتَجِيرُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ وَ عَشْرَ مَرَّاتٍ أَسْأَلُ اللَّهَ الْجَنَّةَ وَ عَشْرَ مَرَّاتٍ أَسْأَلُ اللَّهَ الْحُورَ الْعِينَ‌⁽⁴⁾.

المتهجد، و غيره، مرسلا: مثل الرواية الثانية مع الدعاء⁽⁵⁾

بيان

العشر من أول البقرة إلي قوله بِما كانُوا يَكْذِبُونَ علي أحد الاحتمالين و إلي قوله وَ ما يَشْعُرُونَ علي الاحتمال الآخر و الأول أظهر و أحوط و آية السخرة إن أريد بها الآية الواحدة فهي إلي رَبُّ الْعالَمِينَ و إن أريد بها الجنس فهي

ناشئه اللیل هی اشد وطأ و اقوم قیلا»،⁽⁶⁾{ قطعاً برخاستن شب، رنجش بیشتر و گفتار [در آن هنگام] راستین‌تر است.} آمده است. گفته است: این نماز دو رکعت بعد از نماز مغرب است که در رکعت اولی سوره حمد و ده آیه از اول سوره بقره و آیه سخره و آیه «و الهکم اله واحد» تا آخر آیه «لقوم یعقلون⁽⁷⁾»

و پانزده مرتبه سوره توحید و در رکعت دوم، سوره حمد و آیة الکرسی و آخر سوره بقره از آیه «و لله ما فی السموات» تا آخر سوره و پانزده مرتبه سوره توحید خوانده می شود. سپس بعد از این نماز، برای هر چیز که می خواهی دعا کن. گفته است: هر کس این نماز را بخواند و بر آن مواظبت کند، بر هر نماز وی ثواب ششصد هزار حج نوشته می شود.⁽⁸⁾

این روایت با طریق دیگری هم روایت شده است و دعایی به متن حدیث اضافه شده است، یعنی مثل این حدیث روایت شده و گفته: وقتی نماز را تمام کردی و سلام نماز را گفتی، بگو: «پروردگارا، ای گرداننده دل ها و چشم ها، قلبم را بر دین خود و نبی و ولی ات استوار کن و قلبم را بعد از اینکه هدایتم کردی نلغزان و از جانب خود به من رحمتی عطا کن که تو بسیار بخشنده ای و با رحمت خودت مرا از آتش جهنم حفظ فرما. پروردگارا، مرا در عمر و زندگی ام یاری فرما و رحمت خودت را بر من بگستران و از برکات خود بر من فرو فرست و اگر در نزد تو و در ام الکتاب و لوح محفوظت شقی و بدبخت بودم، مرا از خوشبختان و سعادتمندان قرار ده، چرا که تو هر چیز را که بخواهی نابود می کنی و هر چیز را که بخواهی استوار می گردانی و ام الکتاب نزد توست.»

و ده مرتبه می گویی: «از شر آتش به خدا پناه می برم» و ده مرتبه می گویی: «از خدا بهشت می خواهم» و ده مرتبه می گویی: «از خدا حور العین را خواستارم».⁽⁹⁾

در کتاب المتهجد و غیر آن، حدیث مرسلی مثل روایت دومی همراه با این دعا آمده است.⁽¹⁰⁾

توضیح

ده آیه از اول سوره بقره، طبق یک احتمال تا سخن خدای متعال: «بما کانوا یکذبون» و طبق یک احتمال دیگر، «و ما یشعرون» است. احتمال اولی ظاهرتر و موافق احتیاط است. آیه سخره اگر منظور از آن یک آیه باشد تا «رب العالمین» است و اگر منظور جنس آن - عمومیت - باشد،

ثلاث آيات إلي قوله مِنَ الْمُحْسِنِينَ و هو أشهر و أحوط و الأشهر في آية الكرسي إلي الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ و قيل إلي خالِدُونَ.

«18»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ مِنَ الصَّلَوَاتِ بَيْنَ الْعِشَاءَيْنِ مَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْقُمِّيُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي الْأَشْعَرِيِّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ رَفَعَهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ صَلَّي بَعْدَ الْمَغْرِبِ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ يَقْرَأُ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ انْفَتَلَ مِنْ صَلَاتِهِ وَ لَيْسَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ اللَّهِ تَعَالَي ذَنْبٌ إِلَّا وَ قَدْ غُفِرَ لَهُ‌⁽¹⁾.

وَ مِنَ الصَّلَوَاتِ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَ بَيْنَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ مَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ سَعِيدٍ الْكُوفِيُّ الْبَزَّازُ رَحِمَهُ اللَّهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْكُلَيْنِيِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ: مَنْ صَلَّي الْمَغْرِبَ وَ بَعْدَهَا أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ وَ لَمْ يَتَكَلَّمْ حَتَّي يُصَلِّيَ عَشْرَ رَكَعَاتٍ يَقْرَأُ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ كَانَتْ لَهُ عَدْلُ عَشْرِ رِقَابٍ‌⁽²⁾.

الْمُتَهَجِّدُ،: وَ رُوِيَ عَشْرُ رَكَعَاتٍ وَ ذَكَرَ نَحْوَهُ وَ قَالَ أَرْبَعُ رَكَعَاتٍ يَقْرَأُ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ الْحَمْدَ مَرَّةً وَ خَمْسِينَ مَرَّةً قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ رُوِيَ أَنَّهُ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ انْفَتَلَ مِنْ صَلَاتِهِ وَ لَيْسَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ اللَّهِ تَعَالَي ذَنْبٌ إِلَّا وَ قَدْ غُفِرَ لَهُ‌⁽³⁾.

«19»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ مِنَ الصَّلَوَاتِ بَيْنَ الْعِشَاءَيْنِ مَا رَوَيْنَاهُ بِعِدَّةِ طُرُقٍ فَمِنْهَا بِإِسْنَادِي إِلَي جَدِّي أَبِي جَعْفَرٍ الطُّوسِيِ‌⁽⁴⁾عَنِ ابْنِ أَبِي جِيدٍ عَنِ ابْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الشَّيْخِ جَعْفَرِ بْنِ سُلَيْمَانَ فِيمَا رَوَاهُ فِي كِتَابِهِ كِتَابِ ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: تَنَفَّلُوا وَ لَوْ بِرَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ فَإِنَّهُمَا تُورِثَانِ دَارَ الْكَرَامَةِ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا مَعْنَي خَفِيفَتَيْنِ قَالَ يَقْرَأُ فِيهِمَا الْحَمْدَ وَحْدَهَا قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ

سه آیه تا سخن خدای متعال «من المحسنین» خواهد بود و این مشهورتر و موافق احتیاط است. مشهور است آیة الکرسی تا «العلی العظیم» می باشد و نیز گفته شده است تا «خالدون» است.

روایت 18

فلاح السائل: از جمله نمازهایی که بین نماز مغرب و عشا خوانده می شود، نمازی است که در حدیث مرفوعه ای از امام صادق علیه السلام آمده است: هر کس نماز مغرب بخواند و بعد از آن چهار رکعت را بخواند و در هر رکعت پانزده مرتبه سوره توحید را بخواند، در حالی نمازش را تمام کرده، که بین او و خدا گناهی نباشد که خدا آن را نیامرزیده باشد.⁽⁵⁾

از جمله نمازهایی که بین نماز مغرب و عشا خوانده می شود، نمازی است که در حدیثی از امام رضا علیه السلام آمده است: هر کس نماز مغرب را بخواند و بعد از آن چهار رکعت را بخواند و بعد از آن حرف نزند تا اینکه ده رکعت دیگر که در تمام رکعات آن سوره حمد و سوره توحید را می خواند، ثواب این نماز برای او معادل ثواب آزاد کردن ده بنده است.⁽⁶⁾

المتهجد: روایت است این نماز ده رکعت است و مثل همین حدیث را ذکر کرده است و گفته است: در چهار رکعت از این ده رکعت، در هر رکعت سوره حمد و پنجاه مرتبه سوره توحید خوانده می شود و روایت شده است که هرکس این نماز را بخواند، در حالی نمازش را تمام کرده که بین او و خدا گناهی نباشد که خدا آن را نیامرزیده باشد.⁽⁷⁾

روایت 19

فلاح السائل: از جمله نمازهایی که بین نماز مغرب و عشا خوانده می شود، نمازی است که به طرق متعدد برای ما روایت شده است که از جمله این طرق، حدیثی است که از جدم ابوجعفر طوسی1 آمده است. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: نماز مستحبی به جا آورید هر چند که دو رکعت خفیف باشد، چرا که این دو رکعت شما را وارث بهشت می گرداند. سؤال شد: ای پیامبر خدا، منظور از نماز خفیف چیست؟ فرمود: نمازی که در آن تنها حمد خوانده شود، سؤال شد: ای رسول خدا،

فَمَتَي أُصَلِّيهَا قَالَ مَا بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ⁽¹⁾.

بيان

الظاهر أن هذه الصلاة هي نافلة المغرب فإن ركعتين منها آكد كما مر و يجوز الاكتفاء في النوافل بالحمد فقط لا سيما عند ضيق الوقت بل يحتمل في بعض النوافل المتقدمة أيضا أن يكون كيفية مستحبة لنافلة المغرب و هذه الأخبار مما يؤيد جواز إيقاع التطوع بعد دخول وقت العشاء⁽²⁾

و ذلك لان المراد بالسنة كما عرفت في ج 82 ص 295 سيرته العملية المتخذة باشارات القرآن العزيز كما و كيفا زمانا و مكانا فمن خالف سنته كما فأتي بالنوافل أكثر مما سنه صلّي اللّه عليه و آله أو كيفا فأتي بها بتطويل الركوع في ليلة مع تخفيف سائرها و تطويل السجود في ليلة اخري يتخذها سيرة لنفسه و يقول يا فلان هذه ليلة الركوع و هذه ليلة السجود مثلا، أو لا يفصل بين كل ركعتين بتشهد و سلام، أو يقرأ عشر سور في ركعة واحدة يلتزم بها و غير ذلك ممّا يكثر تعداده.

أو خالف سنته صلّي اللّه عليه و آله زمانا فأتي بالنوافل في وقت الفرائض المختص بها، أو مكانا فأتي بها في المسجد علانية يلتزم بها و قد كان صلوات اللّه عليه يأتي بها في داره الا نوافل شهر رمضان علي ما سيأتي في محله.

فمن خالف سنته صلي الله عليه و آله باحدي هذه الصور فقد أتي بأمر من عنده محدث،« و كل محدث بدعة، و كل بدعة ضلالة و كل ضلالة في النار».

و هذا هو المراد بقوله عليه السلام« ما أحدثت بدعة الا ترك بها سنة» و ذلك لان السنة قد تترك رأسا، كمن ترك النوافل من دون تهاون و استخفاف بها، فلا حرج عليه، لما قد صح عنه عليه الصلاة و السلام:« ... . و سنة في غير فريضة الاخذ بها فضيلة و تركها الي غير خطيئة».

و أمّا إذا ترك السنة وراء ظهره كأنّه لا يعبأ بها، أو حولها عن وجهها كأنّه يري نقصا فيها فيتمها من عنده، أو خللا فيصلحها و يسدها برأيه، فقد خالف سنة النبيّ صلّي اللّه عليه و آله و تعداها« و من خالف سنة النبيّ متعمدا فقد كفر» و من تعداها جهلا اخذ بناصيته و ردّ الي السنة، و الا فلا يعبأ بأعماله و لا ينصب لها ميزان، لما قد صح عنه عليه الصلاة و السلام:« لا عمل الا بنية و لا نية الا باصابة السنة».

و أمّا الفقهاء و المحدّثون من الاصحاب- رضوان اللّه عليهم- فانما نقلوا هذه الأحاديث و ما ضاهاها في كتبهم المدونة لاعمال اليوم و الليلة- مع اعترافهم بضعف سندها، تعولا علي قاعدة التسامح في أدلة السنن المبتنية علي أحاديث من بلغ، زعما منهم أنّها تشمل كل حديث روي فيه ثواب علي عمل، مطلقا، و ان كان العمل مخالفا للسنة القطعية، و ليس كذلك، و الا لكان مفادها تصويب البدع و الحكم بمشروعيتها، و الكذب المفترع علي أئمة الدين و حماته، و هذا كما تري مخالف لضرورة المذهب.

فالمراد من العمل الذي يروي له ثواب من اللّه انما هو العمل الثابت بالسنة القطعية كالنوافل المرتبة و التعقيبات و الاذكار التي يؤيدها الكتاب و السنة، فإذا ورد في حديث أن صلاة الليل تزيد في الرزق، أو نافلة المغرب تسرع في قضاء حاجته و أن تسبيح فاطمة الزهراء عليها السلام عند المنام خير من خادم يخدم البيت طول النهار، فافتتن المكلف بالحديث و عمل ذاك الخير التماس تلك العائدة و رجاء ذلك الثواب المخصوص، آتاه اللّه ذلك الثواب تكرما، و ان لم يكن الحديث كما بلغه.

علي أن هذه الأحاديث- أحاديث من بلغ- لو كانت لها اطلاقا فانما تنظر الي العوام و المقلدين البسطاء، الذين لا يعرفون الحق من الباطل، و لا يكلفون التمييز بين الصحيح و السقيم، و انما يتعولون في دينهم علي رأي الفقهاء و المحدثين، و أمّا الفقهاء و المحدّثون فوظيفتهم الذب عن حوزة الدين، و معرفة الصحيح من السقيم و طرح الأحاديث و الروايات التي لا توجب علما و لا عملا، لضعف سندها و طعن العلماء في رواتها بالفسق و الغلوّ و الجهالة،. فهم أولي بأن يؤدوا حقّ اللّه عزّ و جلّ إليه و هو أن يقولوا ما يعلمون، و يكفوا عما لا يعلمون، و أن يأخذوا بما وافق كتاب اللّه و سنة نبيه صلّي اللّه عليه و آله و يدعوا ما خالف كتاب اللّه و سنة نبيه:

ففي الصحيح أن أبا يعفور سأل الصادق عليه السلام عن اختلاف الحديث: يرويه من يوثق به، و منهم من لا يوثق به، فقال عليه السلام: إذا ورد عليكم حديث فوجدتم له شاهدا في كتاب اللّه أو من قول رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله( يعني سنته ص) و الا فالذي جاءكم به أولي به.

و روي الكشّيّ عن اليقطيني عن أبي محمّد يونس بن عبد الرحمن أن بعض أصحابنا سأله فقال له: يا أبا محمّد ما أشدك في الحديث و أكثر انكارك لما يرويه أصحابنا، فما الذي يحملك علي ردّ الأحاديث؟ فقال: حدّثني هشام بن الحكم أنّه سمع أبا عبد اللّه عليه السلام يقول: لا تقبلوا علينا حديثا الا ما وافق القرآن و السنة، أو تجدون معه شاهدا من أحاديثنا المتقدمة، فان المغيرة بن سعيد لعنه اللّه دس في كتب أصحاب أبي أحاديث لم يحدث بها أبي فاتقوا اللّه و لا تقبلوا علينا ما خالف قول ربّنا تعالي و سنة نبيّنا محمد صلي الله عليه و آله ، فانا إذا حدّثنا قلنا: قال اللّه عزّ و جلّ، و قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله.

قال يونس: وافيت العراق فوجدت بها قطعة من أصحاب أبي جعفر عليه السلام و وجدت أصحاب أبي عبد اللّه عليه السلام متوافرين فسمعت منهم و أخذت كتبهم فعرضتها بعد علي أبي الحسن الرضا عليه السلام فأنكر منها أحاديث كثيرة أن يكون من أحاديث أبي عبد اللّه عليه السلام، و قال لي: ان أبا الخطاب كذب علي أبي عبد اللّه عليه السلام، لعن اللّه أبا الخطاب و كذلك أصحاب أبي الخطاب يدسون هذه الأحاديث الي يومنا هذا في كتب أصحاب أبي عبد اللّه عليه السلام فلا تقبلوا علينا خلاف القرآن، فانا ان حدّثنا حدّثنا بموافقة القرآن و موافقة السنة، انا عن اللّه و عن رسوله نحدث الخبر.

فعلي هذا لا مناص من أن نتعرف صدق الرواة و أمانتهم ثمّ بعد ذلك نعرض الحديث علي كتاب اللّه و سنة نبيه صلّي اللّه عليه و آله، فان وافق القرآن و سيرة نبيه صلي الله عليه و آله نقبله، و الا فمن جاء به فهو أولي به، و هذه الأحاديث مع كونها مخالفة لسنة النبيّ صلّي اللّه عليه و آله، رواتها مطعون غالبا أو مجاهيل، فلا توجب لا علما و لا عملا، حتي يحتاج الي الجمع بينها.

این نماز را چه زمانی بخوانیم؟ فرمود: ما بین نماز مغرب و نماز عشا⁽³⁾.

توضیح

ظاهرا این نماز، نافله مغرب است که بر خواندن دو رکعت از آن بیشتر تاکید شده است؛ همان طور که گذشت و اکتفا کردن به خواندن سوره حمد تنها در نمازهای نافله جایز است، به خصوص زمانی که وقت تنگ است، بلکه ممکن است برای برخی از نافله های قبلی نیز همان کیفیت مستحبی نافله مغرب باشد. این اخبار از جمله مواردی است که جواز خواندن نافله را بعد از وارد شدن وقت نماز عشا، تأیید می کند؛ چرا که برای خواندن تمام این نمازها وقت کافی نیست،

بل ببعضها فقد و لعل الأحوط ترك ما لا يفي الوقت بها و إن كان الأقوي جواز إيقاعها و الله يعلم.

بلکه برای برخی از آنها وقت هست. شاید احتیاط ترک نمازهایی باشد که وقت برای خواندن آن نیست، هر چند نظر قوی تر این است که خواندن اینها بعد از وارد شدن وقت نماز عشا جایز است. و خداست که می داند.

«20»

الْمُجْتَنَي،: شَكَا رَجُلٌ إِلَي الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عليه السلام جَاراً يُؤْذِيهِ فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ عليه السلام إِذَا صَلَّيْتَ الْمَغْرِبَ فَصَلِّ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ قُلْ يَا شَدِيدَ الْمِحَالِ يَا عَزِيزُ أَذْلَلْتَ بِعِزَّتِكَ جَمِيعَ مَا خَلَقْتَ اكْفِنِي شَرَّ فُلَانٍ بِمَا شِئْتَ قَالَ فَفَعَلَ الرَّجُلُ ذَلِكَ فَلَمَّا

روایت 20

المجتنی: فردی از همسایه اش که او را اذیت می کرد به امام حسن علیه السلام شکایت کرد، امام علیه السلام به او فرمود: وقتی نماز مغرب را خواندی، دو رکعت نماز بخوان و سپس بگو: ای کسی که شدید نیرنگ می زنی و ای شکست ناپذیری که به عزتت تمام آنچه را که خلق کرده ای، ذلیل کرده ای، شر فلانی را هر طور که می دانی از سرم کم کن .

گفته است: این فرد این کار را کرد

كَانَ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ سُمِعَ صُرَاخٌ وَ قِيلَ فُلَانٌ قَدْ مَاتَ اللَّيْلَةَ.

عُدَّةُ الدَّاعِي،: مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّ فِيهِ بِعِزَّتِكَ الْجَبَابِرَةَ مِنْ خَلْقِكَ.

بيان

قال الجزري المحال بالكسر الكيد و قيل المكر و قيل القوة و الشدة و ميمه أصلية.

و در نیمه شب فریادی را شنید؛ و گفته شد: فلانی امشب فوت کرد.

عدة الداعی: مثل همین روایت نقل شده است؛ فقط در آن آمده است «به عزتت، گردن کشان از خلایقت را».

توضیح

جزری گفته است: محال با کسر به معنای فریب و نیرنگ است. گفته شده است: به معنای مکر است و گفته شده است: به معنای قوّت و شدّت است. میم کلمه «محال»، اصلی است، نه زائد .

باب 5 فضل الوتيرة و آدابها و عللها و تعقيبها و سائر الصلوات بعد العشاء الآخرة

روايات

«1»

الْعِلَلُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْدَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنِ الْمُثَنَّي عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ أُصَلِّي الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ فَإِذَا صَلَّيْتُ صَلَّيْتُ رَكْعَتَيْنِ وَ أَنَا جَالِسٌ فَقَالَ أَمَا إِنَّهَا وَاحِدَةٌ وَ لَوْ بِتَّ بِتَّ عَلَي وَتْرٍ⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْأَسَدِيِّ عَنْ مُوسَي بْنِ عِمْرَانَ الْجُعْفِيِّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ يَزِيدَ النَّوْفَلِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ فَلَا يَبِيتَنَّ إِلَّا بِوَتْرٍ قَالَ قُلْتُ تَعْنِي الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ قَالَ نَعَمْ إِنَّهُمَا بِرَكْعَةٍ فَمَنْ صَلَّاهَا ثُمَّ حَدَثَ بِهِ حَدَثٌ مَاتَ عَلَي وَتْرٍ فَإِنْ لَمْ يَحْدُثْ بِهِ حَدَثُ الْمَوْتِ يُصَلِّي الْوَتْرَ فِي آخِرِ اللَّيْلِ .

فَقُلْتُ هَلْ صَلَّي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله هَاتَيْنِ الرَّكْعَتَيْنِ قَالَ لَا قُلْتُ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَانَ يَأْتِيهِ الْوَحْيُ وَ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّهُ هَلْ يَمُوتُ أَمْ لَا وَ غَيْرُهُ لَا يَعْلَمُ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ لَمْ يُصَلِّهِمَا وَ أَمَرَ بِهِمَا⁽²⁾.

بيان

يظهر من هذا الخبر وجه الجمع بين الأخبار المختلفة حيث عدت الوتيرة في بعضها من السنن و في بعضها لم تعد منها و قوله فلا يبيتن إما نهي أو نفي فعلي الأول يكون من قبيل تصدير الأحكام بيا أيها الذين آمنوا لأنهم المنتفعون بها فلا يدل علي أن ترك الوتر مناف للإيمان و علي الثاني فيحتمل أن

باب پنجم : فضیلت نماز وتیره و آداب و سبب و تعقیبات آن و سایر نمازهایی که بعد از نماز عشا خوانده می شود

روایات

روایت 1

العلل: مفضل گفته است: به امام صادق علیه السلام گفتم: نماز عشا را می خوانم و سپس دو رکعت نشسته نماز می خوانم. فرمود: بدان که آن دو رکعت یک رکعت است - حساب می شود - و اگر بخوابی، با نماز وتر خوابیده ای.⁽³⁾

و نیز العلل: ابوبصیر گفته است: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس به خدا و روز قیامت ایمان دارد، تا نماز وتر نخوانده، نخوابد. پرسیدم: منظور دو رکعت نمازی است که بعد از نماز عشا خوانده می شود؟ فرمود: بله، این دو رکعت، یک رکعت حساب می شود؛ پس هر کس این نماز را بخواند و اتفاقی برای او بیفتد و بمیرد، بر حال نماز وتر مرده است و اگر نمیرد، در آخر شب نماز وتر را می خواند.

گفتم: آیا رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم این نماز را خوانده است؟ فرمود: نه. گفتم: چرا؟ فرمود: چون به حضرت رسول خدا صلی الله علیه و آله وحی می شد و می دانست که می میرد یا نه، ولی دیگران نمی دانند؛ به همین دلیل پیامبر این دو را نخوانده و بدان امر کرده است.

توضیح

از این روایت وجه جمع بین اخبار مختلف فهمیده می شود، چرا که در برخی از اخبار، نماز وتیره از جمله مستحبات شمرده شده و در برخی از اخبار از جمله مستحبات شمرده نشده است. سخن حضرت: «فلا یبیتنّ»، یا نهی است یا نفی، اگر نهی باشد؛ نظیر تشریع و صدور احکام با کلماتی چون «یا ایها الذین آمنوا» است، چرا که مردم از این نماز منتفع می شوند. بنابراین بر این نکته دلالت نمی کند که نخواندن وتر با ایمان منافات دارد. اگر منظور نفی باشد،

يكون الغرض النهي فيرجع إلي الأول أو معناه فيحمل علي كمال الإيمان و علي التقادير فيه إيماء إلي أن مقتضي الإيمان بالله و ما وعد الله من الثواب علي الطاعات لا سيما صلاة الليل عدم تركها للكسل أو الأعذار القليلة.

ثم إن ظاهر هذه الأخبار أفضلية الجلوس في الوتيرة بل تعينه و بعض الأخبار يدل علي كون القيام فيهما أفضل. كَرِوَايَةِ الْحَارِثِ النَّضْرِيِ‌⁽¹⁾عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: رَكْعَتَانِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ كَانَ أَبِي يُصَلِّيهِمَا وَ هُوَ قَاعِدٌ وَ أَنَا أُصَلِّيهِمَا وَ أَنَا قَائِمٌ. و ظاهره أن الباقر عليه السلام كان يصليهما جالسا لكونه بادنا يشق عليه القيام. وَ كَرِوَايَةِ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ⁽²⁾عَنْهُ عليه السلام حَيْثُ قَالَ: وَ رَكْعَتَانِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ تَقْرَأُ فِيهِمَا مِائَةَ آيَةٍ قَائِماً أَوْ قَاعِداً وَ الْقِيَامُ أَفْضَلُ و لا يبعد القول بأفضلية القيام و إن كان القعود أشهر.

و المشهور في وقتها أنه يمتد بامتداد وقت العشاء و ادعي في المعتبر و المنتهي عليه الإجماع و ذكر الشيخان و أتباعهما أنه ينبغي أن يجعلها خاتمة نوافله و مستنده غير معلوم.

«2»

فَلَاحُ السَّائِلِ، صَلَاةُ الْفَرَجِ بِالْإِسْنَادِ إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَثِيرٍ قَالَ: شَكَوْتُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام كَرْباً أَصَابَنِي قَالَ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ إِذَا صَلَّيْتَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ فَصَلِّ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ ضَعْ خَدَّكَ الْأَيْمَنَ عَلَي الْأَرْضِ ثُمَّ قُلْ يَا مُذِلَّ كُلِّ جَبَّارٍ وَ مُعِزَّ كُلِّ ذَلِيلٍ قَدْ وَ حَقِّكَ بَلَغَ مَجْهُودِي قَالَ فَمَا قُلْتُهُ إِلَّا ثَلَاثَ لَيَالٍ حَتَّي جَاءَ لِيَ الْفَرَجُ‌⁽³⁾.

صَلَاةٌ لِطَلَبِ الرِّزْقِ رَوَي أَبُو مُحَمَّدٍ هَارُونُ بْنُ مُوسَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ قَالَ قَالَ لِيَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَاتِمٍ وَ جَعْفَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُحَمَّدِيُّ قَالا قَالَ لَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَيْرٍ

مقصود از آن نهی خواهد بود؛ بنابراین معنایش مثل اولی می شود و بر کمال ایمان حمل می شود. در هر دو صورت، اشاره به این است که مقتضای ایمان به خدا و ایمان به وعده هایی که از ثواب بر عبادات مخصوصا نماز شب داده، ترک نکردن این نماز به خاطر تنبلی و یا بهانه های کوچک است.

ظاهر این روایات، افضل بودن نشستن در نماز وتیره یا تعیّن نشستن در آن است و در برخی اخبار ما آمده که ایستاده خواندن این دو رکعت افضل است، مثل روایت حرث نضری⁽⁴⁾

از امام صادق علیه السلام که فرمود: پدرم دو رکعت بعد از نماز عشا را به صورت نشسته می خواند و من این دو رکعت را به صورت ایستاده می خوانم. ظاهر حدیث این است که امام باقر علیه السلام این دو رکعت را به خاطر اینکه تنومند بود و ایستادن بر وی سخت بود، نشسته می خواند. روایت دیگری که دلالت می کند ایستاده خواندن این رکعت افضل است، روایت سلیمان بن خالد از امام صادق علیه است که فرمود: در دو رکعت نماز نافله عشا، صد آیه به صورت ایستاده و نشسته خوانده می شود که ایستاده خواندن، افضل است. قول به افضل بودن ایستاده خواندن این دو رکعت بعید نیست، هر چند که نشسته خواندن مشهورتر است.

در مورد وقت این نماز، مشهور است که وقتش به امتداد وقت نماز عشا کشیده می شود. در کتاب المنتهی و کتاب المعتبر بر این مطلب ادعای اجماع شده است. شیخان [شیخ مفید و شیخ طوسی] و پیروانشان گفته اند که شایسته است نماز وتیره را خاتمه نمازهای نافله اش قرار دهد. مستند این نظر معلوم نیست.

روایت 2

فلاح السائل: عبد الرحمن ابن کثیر گفته است: به امام صادق علیه السلام از گرفتاری که به من رسیده بود شکوه کردم. فرمود: ای عبدالرحمن! وقتی نماز عشا را خواندی، دو رکعت نماز بخوان، سپس گونه راست خود را بر زمین بگذار و بگو: ای ذلیل کننده هر گردنکش و عزیز کننده هر ذلیل، به حق خودت سوگندت می دهم، مرا به مقصودم برسان. گفت: این ذکر را فقط سه شب گفتم و گرفتاریم برطرف شد.⁽⁵⁾

نمازی برای طلب رزق: محمد بن حاتم و جعفر بن عبدالله محمدی گفته اند: محمد بن ابی عمیر به ما گفت:

كُلُّ مَا رَوَيْتُهُ قَبْلَ دَفْنِ كُتُبِي وَ بَعْدَهَا فَقَدْ أَجَزْتُهُ لَكُمَا قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ حَدَّثَنِي هِشَامُ بْنُ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَا تَتْرُكُوا رَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ فَإِنَّهَا مَجْلَبَةٌ لِلرِّزْقِ وَ تَقْرَأُ فِي الْأُولَي الْحَمْدَ وَ آيَةَ الْكُرْسِيِّ وَ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ وَ فِي الثَّانِيَةِ الْحَمْدَ وَ ثَلَاثَ عَشْرَةَ مَرَّةً قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَإِذَا سَلَّمْتَ فَارْفَعْ يَدَيْكَ وَ قُلِ- اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ يَا مَنْ لَا تَرَاهُ الْعُيُونُ وَ لَا تُخَالِطُهُ الظُّنُونُ وَ لَا يَصِفُهُ الْوَاصِفُونَ يَا مَنْ لَا تُغَيِّرُهُ الدُّهُورُ وَ لَا تُبْلِيهِ الْأَزْمِنَةُ وَ لَا تُحِيلُهُ الْأُمُورُ يَا مَنْ لَا يَذُوقُ الْمَوْتَ وَ لَا يَخَافُ الْفَوْتَ يَا مَنْ لَا تَضُرُّهُ الذُّنُوبُ وَ لَا تَنْقُصُهُ الْمَغْفِرَةُ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ هَبْ لِي مَا لَا يَنْقُصُكَ وَ اغْفِرْ لِي مَا لَا يَضُرُّكَ وَ افْعَلْ بِي كَذَا وَ كَذَا وَ تَسْأَلُ حَاجَتَكَ .

وَ قَالَ عليه السلام مَنْ صَلَّاهَا بَنَي اللَّهُ لَهُ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ⁽¹⁾.

المتهجد، و غيره،: يستحب أن يصلي ركعتين بعد العشاء الآخرة و ذكر مثله‌⁽²⁾.

«3»

فَلَاحُ السَّائِلِ، وَ مِنَ الصَّلَوَاتِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ مَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ الْبَزَّازُ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الْمَحَامِلِيِّ عَنْ يَحْيَي بْنِ يَعْلَي عَنِ ابْنِ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ فَرَجٍ عَنْ أَبِي فَرْوَةَ عَنْ سَالِمٍ الْأَفْطَسِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَفَعَهُ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: مَنْ صَلَّي أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ خَلْفَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ وَ قَرَأَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الْأُولَيَيْنِ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الْأَخِيرَتَيْنِ تَبَارَكَ الَّذِي بَيدِهِ الْمُلْكُ وَ الم تَنْزِيلُ السَّجْدَةَ كُنَّ لَهُ كَأَرْبَعِ رَكَعَاتٍ مِنْ لَيْلَةِ الْقَدْرِ⁽³⁾.

«4»

الْمُتَهَجِّدُ، وَ الْإِخْتِيَارُ،: فِي النَّوَافِلِ بَعْدَ الْعِشَاءِ أَرْبَعُ رَكَعَاتٍ مَرْوِيَّةً عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله يُقْرَأُ فِي الْأُولَي الْحَمْدُ وَ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ وَ فِي الثَّانِيَةِ الْحَمْدُ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ فِي الثَّالِثَةِ الْحَمْدُ وَ الم تَنْزِيلٌ وَ فِي الرَّابِعَةِ الْحَمْدُ وَ تَبَارَكَ الَّذِي

تمام آنچه را که قبل و بعد از دفن کتاب هایم روایت کردم، به شما اجازه می دهم روایت کنید. ابن ابی عمیر گفته است: هشام بن سالم از امام صادق علیه السلام برای من روایت کرده که حضرت فرمود: هیچ گاه خواندن دو رکعت بعد از نماز مغرب را ترک نکن، چرا که این نماز روزی را جلب می کند. در این نماز در رکعت اول، حمد و آیة الکرسی و «قل یا ایها الکافرون» و در رکعت دوم، حمد و سیزده مرتبه «قل هو الله احد» خوانده می شود. وقتی سلام نماز را خواندی، دستانت را بلند کن و بگو: پروردگارا، من از تو می خواهم، ای کسی که چشم ها او را نمی بینند و ظن ها با او در نیامیزند و وصف کنندگان نمی توانند وصفش کنند. ای کسی که گذشت روزگار او را تغیییر ندهد و زمان ها او را فرسوده نکنند و امور او را تغییر ندهد، ای کسی که طعم مرگ را نچشد و از نابودی هراسش نباشد و ای کسی که گناهان بر او صدمه نزند و گذشت و بخشش از او چیزی نکاهد؛ بر محمد و آل او درود فرست و به من عطا کن آنچه را که از تو نمی کاهد و ببخش آنچه را که به تو آسیبی نمی زند و با من چنین و چنان کن. سپس حاجتت را از خدا بخواه.

گفته است: هر کس این نماز را بخواند، خداوند خانه ای در بهشت برای او می سازد.⁽⁴⁾

المتهجد و غیر آن: مستحب است بعد از عشا دو رکعت نماز خوانده شود ... و چنین روایتی را ذکر کرده است.

روایت 3

فلاح السائل: از جمله نمازهای مستحبی که بعد از نماز عشا خوانده می شود، نمازی است که در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمده است: هر کس چهار رکعت بعد از نماز عشا بخواند و در دو رکعت اول سوره کافرون و سوره توحید را بخواند و در دو رکعت بعدی، سوره ملک و سجده را بخواند، این چهار رکعت برای او مثل چهار رکعت در شب قدر خواهد بود.

روایت 4

المتهجد و الاختیار: از جمله نمازهای مستحبی که بعد از نماز عشا خوانده می شود، نمازی است چهار رکعتی که در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمده است: در رکعت اول این نماز، سوره حمد و سوره توحید و در رکعت دوم سوره حمد و سوره توحید و در رکعت سوم سوره حمد و سوره سجده و در رکعت چهارم، سوره حمد

بِيَدِهِ الْمُلْكُ‌⁽¹⁾.

أقول

لعل اختلاف الترتيب لاختلاف الروايات و في المستند أيضا ضعف.

«5»

فَلَاحُ السَّائِلِ، صَلَاةُ الْوَتِيرَةِ رَوَي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الطَّيَالِسِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ يُصَلِّي أَبِي بَعْدَ عِشَاءِ الْآخِرَةِ رَكْعَتَيْنِ وَ هُوَ جَالِسٌ يَقْرَأُ فِيهِمَا مِائَةَ آيَةٍ وَ كَانَ يَقُولُ مَنْ صَلَّاهُمَا وَ قَرَأَ بِمِائَةِ آيَةٍ لَمْ يُكْتَبْ مِنَ الْغَافِلِينَ.

قَالَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْخَالِقِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ: إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام كَانَ يَقْرَأُ فِيهِمَا بِالْوَاقِعَةِ وَ الْإِخْلَاصِ‌⁽²⁾.

وَ رَوَي هَارُونُ بْنُ مُوسَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ سَدِيرِ بْنِ حَنَانٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عليهما السلام قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْمُلْكِ فِي لَيْلَةٍ فَقَدْ أَكْثَرَ وَ أَطَابَ وَ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ وَ إِنِّي لَأَرْكَعُ بِهَا بَعْدَ الْعِشَاءِ وَ أَنَا جَالِسٌ‌⁽³⁾.

الْمُتَهَجِّدُ، وَ غَيْرُهُ،: يُسْتَحَبُّ أَنْ يُقْرَأَ فِيهِمَا مِائَةُ آيَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ وَ يُسْتَحَبُّ أَنْ يُقْرَأَ فِيهِمَا بِالْوَاقِعَةِ وَ الْإِخْلَاصِ وَ رُوِيَ سُورَةُ الْمُلْكِ وَ الْإِخْلَاصِ‌⁽⁴⁾.

«6»

فَلَاحُ السَّائِلِ‌⁽⁵⁾، وَ الْمُتَهَجِّدُ، وَ الْإِخْتِيَارُ، يَقُولُ: بَعْدَ الْوَتِيرَةِ أَمْسَيْنَا وَ أَمْسَي الْحَمْدُ وَ الْعَظَمَةُ وَ الْكِبْرِيَاءُ وَ الْجَبَرُوتُ وَ الْحِلْمُ‌⁽⁶⁾وَ الْجَلَالُ وَ الْبَهَاءُ وَ التَّقْدِيسُ وَ التَّعْظِيمُ وَ التَّسْبِيحُ وَ التَّكْبِيرُ وَ التَّهْلِيلُ وَ التَّحْمِيدُ وَ السَّمَاحُ وَ الْجُودُ وَ الْكَرَمُ وَ الْمَجْدُ وَ الْمَنُ

و سوره ملک خوانده می شود.⁽⁷⁾

مؤلف

شاید اختلاف ترتیب به خاطر اختلاف روایات باشد. همچنین در مستند این نظر، ضعف وجود دارد.

روایت 5

فلاح السائل: نماز وتیره، امام صادق علیه السلام فرمود: پدرم بعد از نماز عشا دو رکعت نماز در حال نشسته می خواند. در این دو رکعت صد آیه قرائت می کرد و می گفت: هر کس این دو رکعت را بخواند و در این دو رکعت صد آیه قرائت کند، از جمله غافلین نوشته نشود.

اسماعیل بن خالق بن عبد ربه گفته است: امام باقر علیه السلام در این دو رکعت، سوره توحید و سوره واقعه را می خواند.⁽⁸⁾

امام باقر علیه السلام فرمود: هر کس سوره ملک را در شب بخواند، عبادتی به زیادت و پاکیزگی انجام داده و از غافلین نباشد. من با این سوره - در نماز- بعد از عشا، در حالت نشسته رکوع می کنم.⁽⁹⁾

المتهجد و غیر آن: مستحب است - در این نماز- صد آیه قرآن خوانده شود. مستحب است در این دو رکعت سوره واقعه و توحید خوانده شود. هچنین روایت شده است، سوره ملک خوانده شود.⁽¹⁰⁾

روایت 6

فلاح السائل،⁽¹¹⁾

المتهجد و الاختیار: بعد از نماز وتیره می گویی: شب کردیم در حالی که حمد و عظمت و کبریاء و تسلّط و بردباری و دانش و جلال و حُسْن و زیبایی و تقدیس و تعظیم و تسبیح و تکبیر و تهلیل و تمجید و تحمید و سخاوت و جود و بزرگواری و بزرگی و بخشش

وَ الْخَيْرُ وَ الْفَضْلُ وَ السَّعَةُ وَ الْحَوْلُ وَ الْقُوَّةُ وَ الْقُدْرَةُ وَ الْفَتْقُ وَ الرَّتْقُ وَ اللَّيْلُ وَ النَّهَارُ وَ الظُّلُمَاتُ وَ النُّورُ وَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةُ وَ الْخَلْقُ جَمِيعاً وَ الْأَمْرُ كُلُّهُ وَ مَا سَمَّيْتُ وَ مَا لَمْ أُسَمِّ وَ مَا عَلِمْتُ وَ مَا لَمْ أَعْلَمْ وَ مَا كَانَ وَ مَا هُوَ كَائِنٌ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ .

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ النَّهَارَ⁽¹⁾وَ جَاءَ بِاللَّيْلِ وَ نَحْنُ فِي نِعْمَةٍ مِنْهُ وَ عَافِيَةٍ وَ فَضْلٍ عَظِيمٍ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ ما سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِ وَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ .

اللَّهُمَّ بِكَ نُمْسِي وَ بِكَ نُصْبِحُ وَ بِكَ نَحْيَا وَ بِكَ نَمُوتُ وَ إِلَيْكَ الْمَصِيرُ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ أَنْ أَذِلَّ أَوْ أُذِلَ‌⁽²⁾أَوْ أَنْ أَضِلَّ أَوْ أُضِلَّ أَوْ أَظْلِمَ أَوْ أُظْلَمَ أَوْ أَجْهَلَ أَوْ يُجْهَلَ عَلَيَّ يَا مُصَرِّفَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَي طَاعَتِكَ وَ طَاعَةِ رَسُولِكَ عَلَيْهِ وَ آلِهِ السَّلَامُ اللَّهُمَ لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ .

اللَّهُمَّ إِنَّ لَكَ عَدُوّاً لَا يَأْلُونِي خَبَالًا حَرِيصاً عَلَي غَيِّي بَصِيراً بِعُيُوبِي يَرَانِي هُوَ وَ قَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا أَرَاهُمْ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌⁽³⁾وَ أَعِذْ مِنْهُ أَنْفُسَنَا وَ أَهَالِيَنَا وَ أَوْلَادَنَا وَ إِخْوَانَنَا وَ مَا أُغْلِقَتْ عَلَيْهِ أَبْوَابُنَا وَ أَحَاطَتْ بِهِ دُورُنَا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌⁽⁴⁾وَ حَرِّمْنَا عَلَيْهِ كَمَا حَرَّمْتَ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَ بَاعِدْ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُ كَمَا بَاعَدْتَ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ أَبْعَدَ مِنْ ذَلِكَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ‌⁽⁵⁾وَ أَعِذْنِي مِنْهُ وَ مِنْ هَمْزِهِ وَ لَمْزِهِ وَ فِتْنَتِهِ وَ دَوَاهِيهِ وَ غَوَائِلِهِ وَ سِحْرِهِ وَ نَفْثِهِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَعِذْنِي مِنْهُ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ فِي الْمَحْيَا وَ الْمَمَاتِ .

بِاللَّهِ أَدْفَعُ مَا أُطِيقُ وَ مَا لَا أُطِيقُ وَ مِنَ اللَّهِ الْقُوَّةُ وَ التَّوْفِيقُ يَا مَنْ تَيْسِيرُ الْعَسِيرِ عَلَيْهِ سَهْلٌ يَسِيرٌ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ يَسِّرْ لِي مَا أَخَافُ عُسْرَهُ فَإِنَّ تَيْسِيرَ الْعَسِيرِ

و حمد و فضل و گستردگی و حول و قوّه و قدرت و شکافتن و به هم آوردن و بستن، و شب و روز، و تاریکی ها و روشنایی، و دنیا و آخرت، و همه مخلوقات و همه امر و آنچه که نام بردم و آنچه نام نبردم، و آنچه که می دانم و آنچه که نمی دانم، و آنچه که بوده و آنچه که هست، همه برای الله، پروردگار عالمیان است.

سپاس خدایی را که روز را برد و شب را آورد، در حالی که ما در نعمت و عافیت و فضل بزرگ قرار داریم. ستایش خداوندی را که تمام آنچه در شب و روز آرام گرفته برای اوست و او شنوای آگاه است. سپاس خدایی را که شب را در روز، و روز را در شب وارد نموده، و زنده را از مرده، و مرده را از زنده بیرون آورد، و به هرکس که بخواهد، بدون حساب و شماره، روزی می دهد و هم او به آنچه در دلهاست آگاه است.

خداوندا، به - تقدیر - تو شب نمودیم، و به تو صبح نمودیم، و به تو زنده ایم و به تو می میریم، و بازگشت به سوی توست. خداوندا، به تو پناه می آورم از اینکه خوارگردم یا دیگری را خوار نمایم، یا گمراه گردم و یا دیگری را گمراه نمایم، یا ستم کنم یا مورد ستم دیگری قرار گیرم، یا عمل جاهلانه انجام دهم و یا دیگری نسبت به من عمل نابخردانه انجام دهد، ای گرداننده دل ها و دیدگان، بر محمّد و آل او درود فرست، و قلبم را بر طاعتت و اطاعت از رسولت - که سلام بر او و خاندان او باد - استوار گردان. خداوندا، بعد از هدایت دل هایمان، آنها را منحرف مفرما و رحمتی از جانب خویش به ما ارزانی دار، براستی که تو بسیار بخشنده ای.

خداوندا، تو دشمنی داری که از هیچ تباهی و هلاکت و کاستی (در حق من) من کوتاه نمی آید، و شدیداً متمایل به گمراه کردن من است. عیب هایم را می داند و او و گروه او از آنجا که من نمی بینم، مرا می بینند. خداوندا، بر محمّد و آل او درود فرست و خودمان و خانواده ها و بستگان و فرزندان و برادرانمان و تمام آنچه که درهای خانه های مان را به روی آن بسته ایم و خانه هایمان آنها را فراگرفته، از شرّ او پناه ده. خدایا، بر محمّد و آل او درود فرست و چنان که بهشت را بر او حرام فرموده ای، ما را بر او حرام فرما، و میان ما و او دوری افکن، چنان که بین مشرق و مغرب و بین آسمان و زمین و دورتر از اینها دوری افکنده ای. خداوندا، بر محمّد و آل او درود فرست و مرا از وسوسه و عیب جویی و آشوب گری و گرفتاری ها و تباهی ها و جادو و خباثت او در پناه خویش درآور. خدایا، بر محمّد و آل او درود فرست و مرا از او در دنیا و آخرت و در مرگ و زندگانی، در پناه خویش درآور.

تنها به خدا دفع می کنم آنچه را که توان آن را دارم و یا ندارم، و قدرت و توفیق تنها از ناحیه خداست. ای خدایی که آسان نمودن مشکل بر تو آسان است، بر محمّد و آل او درود فرست، و آنچه را که از مشکل بودن آن می هراسم بر من آسان گردان، زیرا آسان نمودن امور مشکل

عَلَيْكَ سَهْلٌ يَسِيرٌ .

اللَّهُمَّ يَا رَبَّ الْأَرْبَابِ وَ يَا مُعْتِقَ الرِّقَابِ أَنْتَ اللَّهُ الَّذِي لَا تَزُولُ وَ لَا تَبِيدُ وَ لَا تُغَيِّرُكَ الدُّهُورُ وَ الْأَزْمَانُ بَدَتْ قُدْرَتُكَ يَا إِلَهِي وَ لَمْ تَبْدُ هَيْئَةٌ فَشَبَّهُوكَ يَا سَيِّدِي وَ اتَّخَذُوا بَعْضَ آيَاتِكَ أَرْبَاباً يَا إِلَهِي فَمِنْ ثَمَّ لَمْ يَعْرِفُوكَ يَا إِلَهِي وَ أَنَا يَا إِلَهِي بَرِي‌ءٌ إِلَيْكَ فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ مِنَ الَّذِينَ بِالشُّبُهَاتِ طَلَبُوكَ وَ بَرِي‌ءٌ إِلَيْكَ مِنَ الَّذِينَ شَبَّهُوكَ وَ جَهِلُوكَ يَا إِلَهِي أَنَا بَرِي‌ءٌ مِنَ الَّذِينَ بِصِفَاتِ عِبَادِكَ وَصَفُوكَ بَلْ أَنَا بَرِي‌ءٌ مِنَ الَّذِينَ جَحَدُوكَ وَ لَمْ يَعْبُدُوكَ وَ أَنَا بَرِي‌ءٌ مِنَ الَّذِينَ فِي أَفْعَالِهِمْ جَوَّرُوكَ وَ أَنَا بَرِي‌ءٌ مِنَ الَّذِينَ بِقَبَائِحِ أَفْعَالِهِمْ نَحَلُوكَ وَ أَنَا بَرِي‌ءٌ مِنَ الَّذِينَ عَمَّا نَزَّهُوا عَنْهُ آبَاءَهُمْ وَ أُمَّهَاتِهِمْ مَا نَزَّهُوكَ وَ أَبْرَأُ إِلَيْكَ مِنَ الَّذِينَ فِي مُخَالَفَةِ نَبِيِّكَ وَ آلِهِ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ خَالَفُوكَ وَ أَنَا بَرِي‌ءٌ إِلَيْكَ مِنَ الَّذِينَ فِي مُحَارَبَةِ أَوْلِيَائِكَ حَارَبُوكَ وَ أَنَا بَرِي‌ءٌ إِلَيْكَ مِنَ الَّذِينَ فِي مُعَانَدَةِ آلِ نَبِيِّكَ صلي الله عليه و آله‌⁽¹⁾عَانَدُوكَ .

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اجْعَلْنِي مِنَ الَّذِينَ عَرَفُوكَ فَوَحَّدُوكَ‌⁽²⁾وَ اجْعَلْنِي مِنَ الَّذِينَ لَمْ يُجَوِّرُوكَ وَ عَنْ ذَلِكَ نَزَّهُوكَ وَ اجْعَلْنِي مِنَ الَّذِينَ فِي طَاعَةِ أَوْلِيَائِكَ وَ أَصْفِيَائِكَ أَطَاعُوكَ وَ اجْعَلْنِي مِنَ الَّذِينَ فِي خَلَوَاتِهِمْ وَ فِي آنَاءِ اللَّيْلِ وَ أَطْرَافِ النَّهَارِ رَاقَبُوكَ وَ عَبَدُوكَ .

يَا مُحَمَّدُ يَا عَلِيُّ بِكُمَا بِكُمَا اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ بِاسْمِكَ الَّذِي إِذَا وُضِعَ عَلَي مَغَالِقِ أَبْوَابِ السَّمَاءِ لِلِانْفِتَاحِ انْفَتَحَتْ وَ أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي إِذَا وُضِعَ عَلَي مَضَايِقِ الْأَرْضِ لِلِانْفِرَاجِ انْفَرَجَتْ وَ أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي إِذَا وُضِعَ عَلَي الْبَأْسَاءِ لِلتَّيْسِيرِ تَيَسَّرَتْ وَ أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي إِذَا وُضِعَ عَلَي الْقُبُورِ لِلنُّشُورِ انْتَشَرَتْ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَمُنَّ عَلَيَّ بِعِتْقِ رَقَبَتِي مِنَ النَّارِ فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ.

اللَّهُمَّ إِنِّي لَمْ أَعْمَلِ الْحَسَنَةَ حَتَّي أَعْطَيْتَنِيهَا وَ لَمْ أَعْمَلِ السَّيِّئَةَ حَتَّي أَعْلَمْتَنِيهَا اللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عُدْ عَلَيَّ عِلْمَكَ بِعَطَائِكَ وَ دَاوِ دَائِي بِدَوَائِكَ فَإِنَ

بر تو راحت است.

خداوندا، ای پروردگار پروردگاران، و ای آزاد کننده بردگان، تویی خداوندی که از بین نمی روی و نابود نمی گردی، و روزگار و زمان ها تو را دگرگون نمی سازد، قدرتت آشکار گشته، ای معبود من، و چگونگی ات برای آنان آشکار نگشته، لذا تو را ای سرور من، تشبیه نمودند و برخی از نشانه های روشنت را به پروردگاری و خدایی گرفته اند؛ آنگاه ای معبود من، تو را نشناخته اند، و ای معبود من، من در این شب از کسانی که تو را با شبهات جستجو می کنند بیزاری می جویم، و از کسانی که تو را تشبیه نموده و نسبت به تو جاهل هستند، بیزاری می جویم. ای معبود من، من از کسانی که تو را به صفات بندگانت توصیف نموده اند بیزاری می جویم، بلکه از کسانی که منکر تو شده و تو را نپرستیده اند، بیزاری می جویم، و از کسانی که نسبت جور و ستم در افعالت به تو می دهند، بیزاری می جویم و از کسانی که افعال زشت خود را به تو نسبت دادند بیزاری می جویم و از کسانی که پدران و مادرانشان را از اموری منزّه می دانند، که تو را از آنها منزّه نمی دانند، بیزاری می جویم. و از کسانی که با مخالفت کردن با پیامبر و آل او علیهم السلام، با تو مخالفت نمودند، بیزاری می جویم. من از کسانی که با دشمنی کردن و جنگیدن با دوستانت، با تو جنگیدند، بیزاری می جویم. و از کسانی که با دشمنی خاندان پیامبرت علیهم السلام با تو ستیز و دشمنی نمودند بیزاری می جویم.

خداوندا، بر محمّد و آل او درود فرست و مرا از کسانی قرار ده که تو را شناخته و به یگانگی خوانده اند، و از کسانی قرار ده که نسبت جور و ستم به تو روا نداشتند، و از همه اینها تو را پاک و منزّه داشتند، و از کسانی قرار ده که با اطاعت از دوستان و برگزیدگانت از تو اطاعت نمودند، و از کسانی قرار ده که در خلوتها و در اوقات و لحظات شب و آغاز و پایان - و تمام لحظات - روز مراقب تو بوده و تو را عبادت کردند.

ای محمّد، ای علیّ، به شما دو بزرگوار، به شما دو بزرگوار - توسّل می جویم -. خداوندا، در این شب، به آن اسم تو که هرگاه برای گشوده شدن کلیدهای بسته درهای آسمان بر آنها گذاشته شود، بازمی گردد، مسئلت دارم، و به آن اسم تو که هرگاه بر شکافته شدن تنگی های زمین، بر آن تنگی ها گذاشته شود، شکافته می شود، و به آن اسم تو که هرگاه بر آسان گردیدن مشکل و سختی بر آن نهاده شود، آسان می گردد، و به آن اسم تو که هرگاه برای بیرون آمدن و زنده شدن مردگان بر قبرها نهاده شود، قبرها شکافته شده و مردگان برانگیخته می شوند، درخواست دارم که بر محمّد و آل محمّد درود فرستی و با آزاد کردن من از آتش جهنّم در این شب بر من منّت نهی.

خدایا، من عمل نیکی انجام ندادم مگر اینکه تو آن را به من عطا فرمودی، و عمل بدی انجام ندادم مگر اینکه تو مرا از آن آگاه نمودی. خداوندا، پس بر محمّد و آل محمّد درود فرست و علم و آگاهی ات را به خاطر عطا و بخششت به من ارزانی دار، و دردم را درمان فرما

دَائِي ذُنُوبِيَ الْقَبِيحَةُ وَ دَوَاءَكَ عَفْوُكَ وَ حَلَاوَةُ رَحْمَتِكَ .

اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ تَفْضَحَنِي بَيْنَ الْجُمُوعِ بِسَرِيرَتِي وَ أَنْ أَلْقَاكَ بِخِزْيِ عَمَلِي وَ النَّدَامَةِ بِخَطِيئَتِي وَ أَعُوذُ بِكَ أَنْ تُظْهِرَ سَيِّئَاتِي عَلَي حَسَنَاتِي وَ أَنْ أُعْطَيَ كِتَابِي بِشِمَالِي فَيَسْوَدَّ بِذَلِكَ وَجْهِي وَ يَعْسِرَ بِذَلِكَ حِسَابِي وَ تَزِلَّ بِذَلِكَ‌⁽¹⁾قَدَمِي وَ يَكُونَ فِي مَوَاقِفِ الْأَشْرَارِ مَوْقِفِي وَ أَنْ أَصِيرَ⁽²⁾فِي الْأَشْقِيَاءِ الْمُعَذَّبِينَ حَيْثُ لَا حَمِيمٌ يُطَاعُ وَ لَا رَحْمَةٌ مِنْكَ تُدَارِكُنِي فَأَهْوِيَ فِي مَهَاوِي الْغَاوِينَ .

اللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَعِذْنِي مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ اللَّهُمَّ بِعِزَّتِكَ الْقَاهِرَةِ وَ سُلْطَانِكَ الْعَظِيمِ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ بَدِّلْ لِيَ الدُّنْيَا الْفَانِيَةَ بِالدَّارِ الْآخِرَةِ الْبَاقِيَةِ وَ لَقِّنِي رَوْحَهَا وَ رَيْحَانَهَا وَ سَلَامَهَا وَ اسْقِنِي مِنْ بَارِدِهَا وَ أَظِلَّنِي فِي ظِلَالِهَا وَ زَوِّجْنِي مِنْ حُورِهَا وَ أَجْلِسْنِي عَلَي أَسِرَّتِهَا وَ أَخْدِمْنِي مِنْ وِلْدَانِهَا وَ أَطِفْ عَلَيَّ غِلْمَانَهَا وَ اسْقِنِي مِنْ شَرَابِهَا وَ أَوْرِدْنِي أَنْهَارَهَا وَ اهْدِلْ لِي‌⁽³⁾ثِمَارَهَا وَ اثْوِنِي فِي كَرَامَتِهَا مُخَلَّداً لَا خَوْفٌ عَلَيَّ يُرَوِّعُنِي وَ لَا نَصَبٌ يَمَسُّنِي وَ لَا حُزْنٌ يَعْتَرِينِي وَ لَا هَمٌّ يَشْغَلُنِي قَدْ رَضِيتُ ثَوَابَهَا وَ أَمِنْتُ عِقَابَهَا وَ اطْمَأْنَنْتُ فِي مَنَازِلِهَا وَ قَدْ جَعَلْتَهَا لِي مَلْجَأً وَ لِلنَّبِيِّ صلي الله عليه و آله رَفِيقاً وَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَصْحَاباً وَ لِلصَّالِحِينَ إِخْوَاناً فِي غُرَفٍ فَوْقَ الْغُرَفِ حَيْثُ الشَّرَفُ كُلُّ الشَّرَفِ .

اللَّهُمَّ وَ أَعُوذُ بِكَ مُعَاذَةَ مَنْ خَافَكَ وَ أَلْجَأُ إِلَيْكَ مَلْجَأَ مَنْ هَرَبَ إِلَيْكَ مِنَ النَّارِ الَّتِي لِلْكَافِرِينَ أَعْدَدْتَهَا وَ لِلْخَاطِئِينَ أَوْقَدْتَهَا وَ لِلْغَاوِينَ أَبْرَزْتَهَا ذَاتِ لَهَبٍ وَ سَعِيرٍ⁽⁴⁾وَ شَهِيقٍ وَ زَفِيرٍ وَ شَرَرٍ كَأَنَّهُ جِمَالاتٌ صُفْرٌ⁽⁵⁾وَ أَعُوذُ بِكَ اللَّهُمَّ أَنْ تَصْلِيَ بِهَا وَجْهِي أَوْ تُطْعِمَهَا لَحْمِي أَوْ تُوقِدَهَا بَدَنِي وَ أَعُوذُ بِكَ يَا إِلَهِي مِنْ لَهَبِهَا⁽⁶⁾فَصَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اجْعَلْ رَحْمَتَكَ حِرْزاً مِنْ عَذَابِهَا حَتَّي تُصَيِّرَنِي بِهَا فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ الَّذِينَ لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَ هُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ.

که درد من گناهان زشت، و دوای آن عفو و گذشت و شیرینی رحمت توست.

خداوندا، به تو پناه می آورم از اینکه مرا در میان گروه ها به واسطه - آشکار ساختن - باطنم رسوایم سازی، و با رسوایی عمل و پشیمانی به واسطه گناهم با تو ملاقات نمایم. و به تو پناه می آورم از اینکه بدی هایم را بر کارهای نیکم غالب کنی، و نامه عملم به دست چپم داده شود، و در نتیجه رویم سیاه گردیده و به واسطه آن حساب کشی از من سخت گردد، و به جهت آن گامم بلغزد، و جایگاهم در میان جایگاه اشرار و بَدان باشد، و در میان بدبختانی که عذاب می شوند قرار گیرم، آنجا که نه دوستی است که اطاعت شود و نه رحمتی از جانب تو که مرا دریابد، تا اینکه مبادا در درّه های گمراهان سقوط کنم.

خداوندا، بر محمّد و آل او درود فرست و مرا از همه اینها پناه ده. خداوندا، به عزّت چیره و فرمانروایی بزرگت بر محمّد و آل او درود فرست، و دنیای فانی را برای من به خانه آخرتِ پایدار مبدّل فرما، و نسیم و بوی خوش و سلامتی آن را به من تلقین فرما، و از آب خنک آن سیرابم نما، و در سایه های آن قرارم ده، و حوریان بهشتی را به ازدواجم درآور، و مرا بر تختهایش بنشان، و ولدان بهشتی را خدمتکارانم قرار ده، و نوجوانان آن را بر دور من بگردان، و از نوشیدن و شراب آن سیرابم فرما، و در جوی های بهشتی داخل و شاخه های میوه های بهشتی را برایم آویزان و از آن بهره مند بگردان، و در کرامت بهشتی به صورت جاودانی محفوظ بدار، به گونه ای که هیچ بیمی مرا هراسناک ننموده و هیچ رنج و سختی به من نرسد، و هیچ اندوهی برایم پیش نیاید، و هیچ همّ و غمی مشغولم نسازد؛ در حالی که به ثواب بهشت خشنود، و از عذاب آن ایمن، و در منزلهایش آرام بگیرم، در حالی که آن را پناهگاه من، و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را رفیق و همدمم، و مؤمنان را یاران، و شایستگان را برادرانم قرار داده ای، در طبقات بالای خانه های بهشتی، در جایگاه شرافت و برتری کامل قرار گیرم.

خداوندا، همانند کسی که از تو بیم دارد به تو پناه می آورم،

و پناه می آورم بسان کسی که از آتشی می گریزد که برای کافران آماده نموده ای و برای گناهکاران شعله ور ساخته ای و برای گمراهان آشکار نموده ای، آتشی که دارای زبانه و شعله و دم و بازدم و آتش پاره هایی بسان شترهای زرد رنگ دارد. و به تو پناه می آورم ای خدا، از اینکه روی مرا به آن بسوزانی، یا گوشتم را به آن بخورانی، یا بدنم را به آن شعله ور سازی. و به تو پناه می آورم ای معبود من، از سوزش آن، پس بر محمّد و آل او درود فرست، و رحمت خود را پناهگاه و محافظ من از عذاب آن قرار ده، تا اینکه به واسطه آن مرا در میان بندگان شایسته که حتّی صدای حرکت آن را نمی شنوند، و جاودانه در (جایگاه) دلخواه خویش هستند، قرار دهی.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ افْعَلْ بِي مَا سَأَلْتُكَ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ مَعَ الْفَوْزِ بِالْجَنَّةِ وَ امْنُنْ عَلَيَّ فِي وَقْتِي هَذَا وَ سَاعَتِي هَذِهِ وَ فِي كُلِّ أَمْرٍ شَفَعْتُ فِيهِ إِلَيْكَ فِيهِ وَ مَا لَمْ أَشْفَعْ إِلَيْكَ فِيهِ مِمَّا لِي فِيهِ النَّجَاةُ مِنَ النَّارِ وَ الصَّلَاحُ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعِنِّي عَلَي كُلِّ مَا سَأَلْتُكَ أَنْ تَمُنَّ بِهِ عَلَيَّ .

اللَّهُمَّ وَ إِنْ قَصُرَ دُعَائِي عَنْ حَاجَتِي أَوْ كَلَّ عَنْ طَلَبِهَا لِسَانِي فَلَا تُقَصِّرْنِي مِنْ جُودِكَ وَ لَا مِنْ كَرَمِكَ يَا سَيِّدِي فَأَنْتَ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ افْعَلْ بِي مَا سَأَلْتُكَ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ مَعَ الْفَوْزِ بِالْجَنَّةِ وَ امْنُنْ عَلَيَّ وَ اكْفِنِي مَا أَهَمَّنِي وَ مَا لَمْ يُهِمَّنِي وَ مَا حَضَرَنِي وَ مَا غَابَ عَنِّي وَ مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّي .

اللَّهُمَّ وَ هَذَا عَطَاؤُكَ وَ مَنُّكَ وَ هَذَا تَعْلِيمُكَ وَ تَأْدِيبُكَ وَ هَذَا تَوْفِيقُكَ وَ هَذِهِ رَغْبَتِي إِلَيْكَ مِنْ حَاجَتِي فَبِحَقِّكَ اللَّهُمَّ عَلَي مَنْ سَأَلَكَ وَ بِحَقِّ ذِي الْحَقِّ عَلَيْكَ مِمَّنْ سَأَلَكَ وَ بِقُدْرَتِكَ عَلَي مَا⁽¹⁾تَشَاءُ وَ بِحَقِّ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ يَا حَيُّ يَا قَيُّومُ يَا مُحْيِيَ الْمَوْتَي لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ الْقَائِمُ عَلَي كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ أَسْأَلُكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تُعْتِقَنِي مِنَ النَّارِ وَ تَكْلَأَنِي مِنَ الْعَارِ وَ تُدْخِلَنِي الْجَنَّةَ مَعَ الْأَبْرَارِ فَإِنَّكَ تُجِيرُ وَ لَا يُجَارُ عَلَيْكَ .